නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

ඛුද්දකනිකායෙ

The Collection of Minor Texts

ඉතිවුත්තක-අට්ඨකථා

The Itivuttaka Commentary

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

මහාකාරුණිකං [Pg.1] නාථං, ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං;

වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්‍රනයදෙසනං.

I pay homage to the greatly compassionate Lord, who has gone to the far shore of the ocean of knowables, whose teaching of ways is subtle, profound, and manifold.

විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නිය්‍යන්ති ලොකතො;

වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.

By means of which, endowed with knowledge and conduct, beings are led out of the world; I venerate that supreme Dhamma, honored by the Perfectly Enlightened One.

සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;

වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.

Endowed with virtues such as morality, who stand firm in the paths and fruits; I venerate that noble Sangha, the unsurpassed field of merit.

වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;

හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.

By the power of that merit generated by homage to the Triple Gem, may I be everywhere rid of dangers.

එකකාදිප්පභෙදෙන, දෙසිතානි මහෙසිනා;

ලොභාදීනං පහානානි, දීපනානි විසෙසතො.

The great sage has taught, by way of classifications beginning with the Ones, the abandonings of greed and so on, and especially the elucidations.

සුත්තානි එකතො කත්වා, ඉතිවුත්තපදක්ඛරං;

ධම්මසඞ්ගාහකා ථෙරා, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.

Having gathered the Suttas together, and the Itivuttaka word for word, the Dhamma-compiling Elders, the great seers, recited them.

ඉතිවුත්තකමිච්චෙව, නාමෙන වසිනො පුරෙ;

යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, ගම්භීරත්ථපදක්කමං.

It was called Itivuttaka itself by name by the ancient masters, which, within the Khuddaka Nikāya, contains profound meanings in due order.

තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාහෙතබ්බභාවතො;

කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

Because it must be fathomed by profound wisdom, though it is difficult for me to make a commentary on its meaning.

සහසංවණ්ණනං [Pg.2] යස්මා, ධරතෙ සත්ථු සාසනං;

පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.

Because the Teacher's dispensation is sustained by commentaries, the judgment of the former lion-like teachers indeed stands firm.

තස්මා තං අවලම්බිත්වා, ඔගාහෙත්වාන පඤ්චපි;

නිකායෙ උපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං.

Therefore, relying on that, and immersing oneself in the five Nikāyas, supported by the method of the ancient commentaries.

නිස්සිතං වාචනාමග්ගං, සුවිසුද්ධං අනාකුලං;

මහාවිහාරවාසීනං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං.

The well-supported, very pure, and clear way of exposition, which is the subtle discernment of meaning of the dwellers in the Great Monastery.

පුනප්පුනාගතං අත්ථං, වජ්ජයිත්වාන සාධුකං;

යථාබලං කරිස්සාමි, ඉතිවුත්තකවණ්ණනං.

Having carefully avoided recurrent meanings, I will make a commentary on the Itivuttaka according to my ability.

ඉති ආකඞ්ඛමානස්ස, සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිං;

විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, නිසාමයථ සාධවොති.

Thus, O virtuous ones, listen closely as I, aspiring to the long continuance of the true Dhamma, elucidate its meaning.

තත්ථ ඉතිවුත්තකං නාම එකකනිපාතො, දුකනිපාතො, තිකනිපාතො, චතුක්කනිපාතොති චතුනිපාතසඞ්ගහං. තම්පි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකන්ති තීසු පිටකෙසු සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නං; දීඝනිකායො මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං; සුත්තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ඉතිවුත්තකඞ්ගභූතං.

Here, the Itivuttaka, by name, comprises the Collection of Ones, the Collection of Twos, the Collection of Threes, and the Collection of Fours—thus a compilation of four collections. That too is included in the Sutta Piṭaka among the three Piṭakas: the Vinaya Piṭaka, the Sutta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka. Among the five Nikāyas—the Dīgha Nikāya, the Majjhima Nikāya, the Saṃyutta Nikāya, the Aṅguttara Nikāya, and the Khuddaka Nikāya—it is included in the Khuddaka Nikāya. Among the nine limbs of the Dispensation—Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa, Gāthā, Udāna, Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma, and Vedalla—it belongs to the Itivuttaka limb.

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙසහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027) –

Eighty-two thousand I learned from the Buddha, two thousand from the monks; eighty-four thousand, the teachings that prevail for me.

එවං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන පටිඤ්ඤාතෙසු චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහං. සුත්තතො එකකනිපාතෙ තාව සත්තවීසති සුත්තානි, දුකනිපාතෙ ද්වාවීසති, තිකනිපාතෙ පඤ්ඤාස, චතුක්කනිපාතෙ තෙරසාති ද්වාදසාධිකසුත්තසතසඞ්ගහං. තස්ස නිපාතෙසු එකකනිපාතො ආදි, වග්ගෙසු පාටිභොගවග්ගො, සුත්තෙසු ලොභසුත්තං. තස්සාපි ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි. සා පනායං පඨමමහාසඞ්ගීති විනයපිටකෙ තන්තිමාරුළ්හා එව. යො පනෙත්ථ නිදානකොසල්ලත්ථං වත්තබ්බො කථාමග්ගො[Pg.3], සොපි සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකාය-අට්ඨකථාය විත්ථාරතො වුත්තොයෙවාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

Thus, it comprises a collection of some Dhamma-sections out of the eighty-four thousand Dhamma-sections acknowledged by the Dhamma-treasurer. As for the suttas, in the Collection of Ones there are twenty-seven suttas; in the Collection of Twos, twenty-two; in the Collection of Threes, fifty; and in the Collection of Fours, thirteen—making a collection of one hundred and twelve suttas. Among these collections, the Collection of Ones is the first; among the sections, the Pāṭibhogavagga is the first; and among the suttas, the Lobhasutta is the first. And as for that, the introductory passage beginning with 'Thus was it spoken by the Blessed One' was stated by the Venerable Ānanda at the time of the First Great Council. This First Great Council, however, is indeed recorded in the Vinaya Piṭaka. And whatever method of exposition is to be discussed here for the sake of skill in the introduction, that too has been extensively described in the Sumaṅgalavilāsinī, the commentary on the Dīgha Nikāya; therefore, it should be understood in the manner explained there.

නිදානවණ්ණනා

Nidānavaṇṇanā: Introductory Account

යං පනෙතං වුත්තඤ්හෙතං භගවතාතිආදිකං නිදානං. එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථාතිආදිකං සුත්තං. තත්ථ වුත්තං භගවතාතිආදීනි නාමපදානි. ඉතීති නිපාතපදං. පජහථාති එත්ථ ප-ඉති උපසග්ගපදං, ජහථා-ති ආඛ්‍යාතපදං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

And this is the introductory account that begins with the words, ‘This was indeed spoken by the Blessed One,’ and so on. The sutta begins with the words, “Monks, abandon one thing,” and so on. There, “spoken by the Blessed One,” and so on, are nominal terms. “Iti” is a particle. In the word “pajahatha” (abandon), “pa-” is a prefix, and “jahatha” is a verb. In this way, the division of words should be understood everywhere.

අත්ථතො පන වුත්තසද්දො තාව සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමකරණෙ කෙසොහාරණෙ ජීවිතවුත්තියං පවුත්තභාවෙ පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙසනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –

In meaning, the word "vutta" is found, both with and without prefixes, in sowing, in pacifying, in hair removal, in livelihood, in the state of being released, in being proclaimed as a teaching, in study, in speaking, and so forth. For example—

‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;

වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති. –

Cows multiply for him, that which is sown in the field sprouts; He enjoys the fruit of what is sown, who does not betray his friends.

ආදීසු (ජා. 2.22.19) වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු (පාරා. 289) අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.426) කෙසොහාරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු (චූළව. 332) ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු (පාරා. 92; පාචි. 666; මහාව. 129) බන්ධනතො පවුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි, බ්‍රාහ්මණා, පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන – ‘‘වුත්තො ගණො වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) කථනෙ. ඉධාපි කථනෙ දට්ඨබ්බො. තස්මා වුත්තං කථිතං භාසිතන්ති අත්ථො.

In passages like these (Ja. 2.22.19), it occurs in the sense of sowing. In passages like ‘No ca kho paṭivuttaṃ’ (Pārā. 289), it occurs in the sense of pacifying by means of eight-toothed implements, and so on. In passages like ‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’ (Ma. Ni. 2.426), in the sense of hair removal. In passages like ‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’ (Cūḷava. 332), in the sense of livelihood. In passages like ‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’ (Pārā. 92; Pāci. 666; Mahāva. 129), in the state of being released from bondage. In passages like ‘Yesamidaṃ etarahi, brāhmaṇā, porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ’, in the sense of being proclaimed as a teaching. In the world, however—in passages like ‘vutto gaṇo vutto pārāyano’, in the sense of recitation. In passages like ‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ (Ma. Ni. 1.30), in the sense of speaking. Here too, it should be understood as speaking. Therefore, ‘vuttaṃ’ means spoken, uttered.

දුතියො [Pg.4] පන වුත්තසද්දො වචනෙ චිණ්ණභාවෙ ච වෙදිතබ්බො. හි-ඉති ජාතු විබ්‍යත්තන්ති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. සො ඉදානි වුච්චමානසුත්තස්ස භගවතො විබ්‍යත්තං භාසිතභාවං ජොතෙති. වාචකසද්දසන්නිධානෙ හි පයුත්තා නිපාතා. තෙහි වත්තබ්බමත්ථං ජොතෙන්ති. එතන්ති අයං එතසද්දො –

The second word ‘vutta,’ however, should be understood in the sense of speaking and in the sense of habitual action. The particle ‘hi’ is used in the sense of ‘certainly evident.’ It now illuminates the clearly spoken nature of the Blessed One’s discourse being taught. Indeed, particles are employed in connection with words that convey meaning. By them, they illuminate the meaning to be expressed. The word ‘etaṃ’ here—

‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති.

“Whoever has gone for refuge to the Buddha, the Dhamma, and the Saṅgha, and sees with right wisdom the Four Noble Truths:

‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

Suffering, the arising of suffering, and the overcoming of suffering, and the Noble Eightfold Path that leads to the stilling of suffering.

‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 190-192) –

This indeed is the safe refuge, this is the supreme refuge; having come to this refuge, one is freed from all suffering.”

ආදීසු යථාවුත්තෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ ආගතො. ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍යා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.7) පන වක්ඛමානෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ. ඉධාපි වක්ඛමානෙයෙව දට්ඨබ්බො. සඞ්ගායනවසෙන වක්ඛමානඤ්හි සුත්තං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන බුද්ධියං ඨපෙත්වා තදා ‘‘එත’’න්ති වුත්තං.

In the aforementioned instances, it occurs in the sense of what is near and directly perceived. In passages like, “Monks, this is but a trifle, a mere fragment of virtue, by which an ordinary person, when praising the Tathāgata, would speak” (Dīgha Nikāya 1.7), however, it occurs in the sense of what is about to be spoken and is immediately present. Here too, it should be understood precisely in the sense of what is to be spoken. For the discourse, which was indeed to be recited by way of the recitations, was stored in the intellect by the keeper of the Dhamma’s storehouse, and at that time “this” was uttered.

භගවතාති එත්ථ භගවාති ගරුවචනං. ගරුං හි ලොකෙ භගවාති වදන්ති. තථාගතො ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සත්තානං ගරු, තස්මා භගවාති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං –

In the word “Bhagavatā,” “Bhagavā” is a term of respect. For in the world, they call a respected person “Bhagavā.” And the Tathāgata, being distinguished by all excellent qualities, is respected by beings; therefore, he is to be understood as “Bhagavā.” Indeed, it has also been said by the ancients:

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“‘Bhagavā’ is the most excellent term, ‘Bhagavā’ is the supreme utterance. He is venerable and endowed with reverence, therefore, He is called ‘Bhagavā.’”

සෙට්ඨවාචකඤ්හි වචනං සෙට්ඨගුණසහචරණතො සෙට්ඨන්ති වුත්තං. අථ වා වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. තස්මා භගවාති වචනං සෙට්ඨන්ති භගවාති ඉමිනා වචනෙන වචනීයො යො අත්ථො, සො සෙට්ඨොති අත්ථො. භගවාති වචනමුත්තමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගතො, ගරුකරණං වා සාතිසයං අරහතීති ගාරවයුත්තො, ගාරවාරහොති අත්ථො. එවං ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනමෙතං යදිදං භගවාති. අපිච –

Indeed, the word that expresses excellence is called excellent because of its association with excellent qualities. Or, alternatively, “vacanaṃ” (word) is understood as “that which is spoken” (vuccati), thereby implying meaning. Therefore, when it is said, “Bhagavā is the most excellent term,” it means that the meaning to be expressed by this word “Bhagavā” is supreme. “Bhagavā is the highest utterance”—here too, the same principle applies. “Endowed with reverence” (gāravayutto) means that he possesses the quality of venerableness on account of his venerable qualities, or else that he is endowed with reverence because he is supremely worthy of veneration; thus, he is worthy of reverence—such is the meaning. Thus, this term “Bhagavā” is a designation for the supreme being who is distinguished by qualities, venerable, and worthy of reverence. Furthermore:

‘‘භගී [Pg.5] භජී භාගී විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති. –

“He is called Bhagavā because he was a possessor of fortune (bhagī), a cultivator (bhajī), a partaker (bhāgī), and one who has analyzed (vibhattavā); because he broke (bhaggaṃ akāsi) defilements, is revered (garu), and is fortunate (bhāgyavā); and because, with his self well-developed in many ways, he has gone to the end of existence (bhavantago).”

නිද්දෙසෙ ආගතනයෙන –

According to the method stated in the Niddesa:

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති.

“Fortunate, one who has vanquished, endowed with excellences, and one who has distinguished; one who has partaken, whose journeying through the states of existence is at an end; therefore, he is Bhagavā.”

ඉමිස්සා ගාථාය ච වසෙන භගවාති පදස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. සො පනායං අත්ථො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තොති. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

By means of this verse, the meaning of the word ‘Bhagavā’ should be stated. But this meaning has been fully described in the Visuddhimagga, in the exposition on the recollection of the Buddha. There, it should be understood precisely according to the method stated.

අපරො නයො – භාගවාති භගවා, භතවාති භගවා, භාගෙ වනීති භගවා, භගෙ වනීති භගවා, භත්තවාති භගවා, භගෙ වමීති භගවා, භාගෙ වමීති භගවා.

Another method: Bhāgavā means Bhagavā; Bhatavā means Bhagavā; Bhāge vanī means Bhagavā; Bhage vanī means Bhagavā; Bhattavā means Bhagavā; Bhage vamī means Bhagavā; Bhāge vamī means Bhagavā.

‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’.

“The Victor is the Fortunate One because he is a possessor of glory, one who has partaken, one who has won his portions and his excellences, one who has consumed, and one who has cast off excellences and likewise cast off portions.”

තත්ථ කථං භාගවාති භගවා? යෙ තෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා ගුණකොට්ඨාසා, තෙ අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා තථාගතස්ස අත්ථි උපලබ්භන්ති. තථා හිස්ස සීලං, සමාධි, පඤ්ඤා, විමුත්ති, විමුත්තිඤාණදස්සනං, හිරී, ඔත්තප්පං, සද්ධා, වීරියං, සති, සම්පජඤ්ඤං, සීලවිසුද්ධි, චිත්තවිසුද්ධි, දිට්ඨිවිසුද්ධි, සමථො, විපස්සනා, තීණි කුසලමූලානි, තීණි සුචරිතානි, තයො සම්මාවිතක්කා, තිස්සො අනවජ්ජසඤ්ඤා, තිස්සො ධාතුයො, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි අරියඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, චත්තාරො අරියවංසා, චත්තාරි වෙසාරජ්ජඤාණානි, පඤ්ච පධානියඞ්ගානි, පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස්සාරණීයා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත්තායතනඤාණානි, පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනීයා සඤ්ඤා, ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, ඡ ගාරවා, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරා, ඡ අනුත්තරියානි, ඡ නිබ්බෙධභාගියා [Pg.6] සඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියා ධම්මා, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, සත්ත සප්පුරිසධම්මා, සත්ත නිජ්ජරවත්ථූනි, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලදෙසනා, සත්ත ඛීණාසවබලදෙසනා, අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුදෙසනා, අට්ඨසම්මත්තානි, අට්ඨ ලොකධම්මාතික්කමො, අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි, අට්ඨ අක්ඛණදෙසනා, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා, අට්ඨ අභිභායතනදෙසනා, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා, නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි, නව සත්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතප්පටිවිනයා, නව සඤ්ඤා, නව නානත්තා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම්මපථා, දස සම්මත්තානි, දස අරියවාසා, දස අසෙක්ඛා ධම්මා, දස තථාගතබලානි, එකාදස මෙත්තානිසංසා, ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා, තෙරස ධුතගුණා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති, සොළස අපරන්තපනීයා ධම්මා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි, පඤ්ඤාස උදයබ්බයඤාණානි, පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයපච්චවෙක්ඛණදෙසනාඤාණානි, තථා අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනඤාණානි චාති, එවමාදයො අනන්තා අපරිමාණභෙදා අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා විජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති. තස්මා යථාවුත්තවිභාගා ගුණභාගා අස්ස අත්ථීති භාගවාති වත්තබ්බෙ. ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘භගවා’’ති වුත්තො. එවං තාව භාගවාති භගවා.

Herein, how is he "the possessor of shares" (Bhāgavā)? Those groups of qualities, those portions of qualities, such as virtue and so forth, are unique, unsurpassed, belonging to the Tathāgata, and are found in him. For indeed, his virtue, concentration, wisdom, liberation, knowledge and vision of liberation, moral shame, moral dread, faith, energy, mindfulness, clear comprehension, purity of virtue, purity of mind, purity of view, serenity, insight, the three wholesome roots, the three good conducts, the three right thoughts, the three blameless perceptions, the three elements, the four foundations of mindfulness, the four right efforts, the four bases of spiritual power, the four noble paths, the four noble fruits, the four analytical knowledges, the knowledges that discern the four types of births, the four noble lineages, the four intrepidities, the five factors for striving, the five-factored right concentration, the five-knowledge right concentration, the five faculties, the five powers, the five elements that lead to release, the five knowledges of liberation's domain, the five perceptions leading to the maturing of liberation, the six recollections, the six objects of respect, the six elements that lead to release, the six constant dwellings, the six unsurpassables, the six perceptions leading to penetration, the six super-knowledges, the six unique knowledges, the seven factors of non-decline, the seven noble treasures, the seven factors of enlightenment, the seven qualities of a good person, the seven bases for shedding defilements, the seven perceptions, the seven teachings on worthy persons, the seven teachings on the powers of an arahant, the eight teachings on causes for acquiring wisdom, the eight rectitudes, the eight transcendences of worldly conditions, the eight grounds for effort, the eight teachings on inopportune times, the eight thoughts of a great man, the eight teachings on the bases of mastery, the eight liberations, the nine dhammas rooted in wise attention, the nine factors of striving for purity, the nine teachings on the abodes of beings, the nine methods for dispelling resentment, the nine perceptions, the nine diversities, the nine progressive dwelling places, the ten dhammas that act as protectors, the ten kasiṇa bases, the ten wholesome courses of action, the ten rectitudes, the ten noble abodes, the ten Asekha qualities, the ten powers of the Tathāgata, the eleven benefits of loving-kindness, the twelve aspects of the Wheel of Dhamma, the thirteen ascetic qualities, the fourteen knowledges of a Buddha, the fifteen qualities leading to the maturing of liberation, the sixteenfold mindfulness of breathing, the sixteen qualities not to be repented of, the eighteen qualities of a Buddha, the nineteen reflective knowledges, the forty-four bases of knowledge, the fifty knowledges of arising and passing away, the fifty-three wholesome dhammas, the seventy-seven bases of knowledge, the great vajra-like knowledge traversing twenty-four trillion attainments, the knowledges for teaching the comprehensive investigation and reviewing of the infinite aspects of Conditional Relations, and the knowledges discerning the inclinations and so forth of infinite beings in infinite world-systems—thus, these and other countless, immeasurable varieties of unique, unsurpassed qualities and portions of qualities are found in him. Therefore, because these divisions of qualities, as described, belong to him, he should be called "the possessor of shares" (Bhāgavā). By shortening the final vowel, he is called "Bhagavā." Thus, it is as "the possessor of shares" (Bhāgavā) that he is "Bhagavā."

‘‘යස්මා සීලාදයො සබ්බෙ, ගුණභාගා අසෙසතො;

විජ්ජන්ති සුගතෙ තස්මා, භගවාති පවුච්චති’’.

"Because all shares of qualities, beginning with virtue, Are found in full in the Sugata, Therefore, he is called Bhagavā."

කථං භතවාති භගවා? යෙ තෙ සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නෙහි මනුස්සත්තාදිකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා සම්මාසම්බොධියා කතමහාභිනීහාරෙහි මහාබොධිසත්තෙහි පරිපූරෙතබ්බා දානපාරමී, සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස [Pg.7] පාරමියො, දානාදීනි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි, චත්තාරි අධිට්ඨානානි, අත්තපරිච්චාගො, නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගොති පඤ්ච මහාපරිච්චාගා, පුබ්බයොගො, පුබ්බචරියා, ධම්මක්ඛානං, ලොකත්ථචරියා, ඤාතත්ථචරියා, බුද්ධත්ථචරියාති එවමාදයො සඞ්ඛෙපතො වා පුඤ්ඤසම්භාරඤාණසම්භාරා බුද්ධකරධම්මා, තෙ මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි යථා හානභාගියා, සංකිලෙසභාගියා, ඨිතිභාගියා, වා න හොන්ති; අථ ඛො උත්තරුත්තරි විසෙසභාගියාව හොන්ති; එවං සක්කච්චං නිරන්තරං අනවසෙසතො භතා සම්භතා අස්ස අත්ථීති භතවාති භගවා; නිරුත්තිනයෙන තකාරස්ස ගකාරං කත්වා. අථ වා භතවාති තෙයෙව යථාවුත්තෙ බුද්ධකරධම්මෙ වුත්තනයෙන භරි සම්භරි පරිපූරෙසීති අත්ථො. එවම්පි භතවාති භගවා.

How is he the "Cultivator" (bhatavā)? The ten perfections—generosity, virtue, renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, resolution, loving-kindness, and equanimity—the ten further perfections, and the ten ultimate perfections, thus thirty perfections in all; the four bases of sympathy, the four resolutions; the five great renunciations—of self, eyes, wealth, kingdom, sons and wife; former practice, former conduct, proclaiming the Dhamma, conduct for the welfare of the world, conduct for the welfare of relatives, conduct for the attainment of Buddhahood; thus in brief, the accumulations of merit, the accumulations of knowledge, the Buddha-qualifying practices—all these qualities that have to be fulfilled by Great Bodhisattas who have made their great resolve for perfect enlightenment, having assembled the eight conditions such as human status, for the welfare of all beings; from the time of making the great resolve, for four incalculable and one hundred thousand eons, these qualities are not subject to decline, defilement, or stagnation but are only subject to ever-increasing excellence, and thus he continuously and completely cultivated and accumulated them without interruption. Therefore, because he cultivated and accumulated them, he is called the "Cultivator" (bhatavā), the 't' being changed to 'g' by a rule of grammar. Or alternatively, bhatavā means that he bore, accumulated, and perfected the very same Buddha-qualifying practices that were described. In this way too, as the "Cultivator" (bhatavā), he is Bhagavā.

‘‘යස්මා සම්බොධියා සබ්බෙ, දානපාරමිආදිකෙ;

සම්භාරෙ භතවා නාථො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

Because the Protector cultivated all the requisites for perfect enlightenment, beginning with the perfection of giving, therefore he is also considered Bhagavā.

කථං භාගෙ වනීති භගවා? යෙ තෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තිභාගා, තෙ අනවසෙසතො ලොකහිතත්ථං අත්තනො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච නිච්චකප්පං වනි භජි සෙවි බහුලමකාසීති භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා අභිඤ්ඤෙය්‍යෙසු ධම්මෙසු කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු ච යෙ තෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිවසෙන සඞ්ඛෙපතො වා චතුබ්බිධා අභිසමයභාගා, විත්ථාරතො පන ‘‘චක්ඛු පරිඤ්ඤෙය්‍යං …පෙ… ජරාමරණං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.21) අනෙකෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස සමුදයො පහාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස සමුදයො පහාතබ්බො’’තිආදිනා පහාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො’’තිආදිනා සච්ඡිකාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුනිරොධගාමිනීපටිපදා භාවෙතබ්බා…පෙ… චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවෙතබ්බා’’තිආදිනා ච අනෙකභෙදා භාවෙතබ්බභාගා ච ධම්මා, තෙ සබ්බෙ වනි භජි යථාරහං ගොචරභාවනාසෙවනානං වසෙන සෙවි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා යෙ ඉමෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා සාවකෙහි සාධාරණා ගුණකොට්ඨාසා ගුණභාගා, කින්ති නු ඛො තෙ වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨපෙය්‍යන්ති මහාකරුණාය වනි අභිපත්ථයි. සා [Pg.8] චස්ස අභිපත්ථනා යථාධිප්පෙතඵලාවහා අහොසි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා.

How is he the Blessed One (bhagavā) by "frequenting portions" (bhāge vanī)? Those portions for daily use and portions of attainments, numbering twenty-four crores and one hundred thousand, he continuously and completely frequented, resorted to, cultivated, and made abundant for the welfare of the world and for his own abiding in happiness in this very life. Thus, because he frequented those portions (bhāge vanī), he is the Blessed One (bhagavā). Alternatively, among the things to be directly known, such as wholesome qualities and the aggregates, those fourfold portions of realization—namely, those to be fully understood, abandoned, realized, and developed—are presented in brief, and extensively described as: “The eye is to be fully understood… aging-and-death is to be fully understood,” and so on (Paṭisambhidāmagga 1.21), being the many portions to be fully understood; “The origin of the eye is to be abandoned… the origin of aging-and-death is to be abandoned,” and so on, being the portions to be abandoned; “The cessation of the eye is to be realized… the cessation of aging-and-death is to be realized,” and so on, being the portions to be realized; and “The path leading to the cessation of the eye is to be developed… the four foundations of mindfulness are to be developed,” and so on, being the many kinds of portions to be developed. All these things he frequented, resorted to, and practiced by means of their proper sphere, cultivation, and observance. In this way too, because he frequented those portions (bhāge vanī), he is the Blessed One (bhagavā). Alternatively, he earnestly desired with great compassion that these collections of qualities, such as virtue, which are common to disciples and are portions and shares of virtue, might be established in the mental continuums of those capable of being trained. And that aspiration of his bore the intended fruit. In this way too, because he desired those portions (bhāge vanī), he is the Blessed One (bhagavā).

‘‘යස්මා ඤෙය්‍යසමාපත්ති-ගුණභාගෙ තථාගතො;

භජි පත්ථයි සත්තානං, හිතාය භගවා තතො’’.

Because the Tathāgata cultivated and desired the portions of knowable things, attainments, and qualities for the welfare of beings, therefore he is the Blessed One.

කථං භගෙ වනීති භගවා? සමාසතො තාව කතපුඤ්ඤෙහි පයොගසම්පන්නෙහි යථාවිභවං භජීයන්තීති භගා, ලොකියලොකුත්තරා සම්පත්තියො. තත්ථ ලොකියෙ තාව තථාගතො සම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතො පරමුක්කංසගතෙ වනි භජි සෙවි, යත්ථ පතිට්ඨාය නිරවසෙසතො බුද්ධකරධම්මෙ සමන්නානෙන්තො බුද්ධධම්මෙ පරිපාචෙසි. බුද්ධභූතො පන තෙ නිරවජ්ජසුඛූපසංහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ ලොකුත්තරෙපි වනි භජි සෙවි. විත්ථාරතො පන පදෙසරජ්ජඉස්සරියචක්කවත්තිසම්පත්තිදෙවරජ්ජසම්පත්තිආදිවසෙන ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තිඤාණදස්සනමග්ගභාවනාඵල- සච්ඡිකිරියාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මවසෙන ච අනෙකවිහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ භගෙ වනි භජි සෙවි. එවං භගෙ වනීති භගවා.

How is he the Blessed One (bhagavā) by 'frequenting portions' (bhage vanī)? In brief, `bhagā` (portions) are worldly and supramundane attainments that are partaken of according to one’s capacity by those who have done meritorious deeds and are endowed with effort. In this regard, first, concerning worldly attainments: the Tathāgata, before his enlightenment, when he was a Bodhisatta, frequented, resorted to, and cultivated those portions that had reached the highest excellence, where, being established, he, without remainder, endowed himself with the qualities leading to Buddhahood and matured the Buddha-qualities. But having become a Buddha, he also frequented, resorted to, and cultivated those blameless, happiness-associated, and incomparable supramundane portions. In detail, he frequented, resorted to, and cultivated various incomparable portions by way of such things as the attainment of regional kingship, imperial sovereignty, and divine kingship, and by way of superhuman states such as jhāna, liberation, concentration, attainments, knowledge and vision, development of the path, and realization of fruition. Thus, because he frequented those portions (bhage vanī), he is the Blessed One (bhagavā).

‘‘යා තා සම්පත්තියො ලොකෙ, යා ච ලොකුත්තරා පුථූ;

සබ්බා තා භජි සම්බුද්ධො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

Whatever worldly attainments there are, and whatever manifold supramundane ones, the Fully Enlightened One cultivated them all; therefore, he is regarded as the Blessed One.

කථං භත්තවාති භගවා? භත්තා දළ්හභත්තිකා අස්ස බහූ අත්ථීති භගවා. තථාගතො හි මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො සබ්බසත්තුත්තමො, සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තූපකාරිතාය ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදි- අනඤ්ඤසාධාරණගුණවිසෙසපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය, යථාභුච්චගුණාධිගතෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන ලොකත්තයබ්‍යාපිනා සුවිපුලෙන සුවිසුද්ධෙන ච ථුතිඝොසෙන සමන්නාගතත්තා උක්කංසපාරමිප්පත්තාසු අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීසු සුප්පතිට්ඨිතභාවතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදිනිරතිසයගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො ච රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො, ඝොසප්පමාණො ඝොසප්පසන්නො, ලූඛප්පමාණො ලූඛප්පසන්නො, ධම්මප්පමාණො ධම්මප්පසන්නොති [Pg.9] එවං චතුප්පමාණිකෙ ලොකසන්නිවාසෙ සබ්බථාපි පසාදාවහභාවෙන සමන්තපාසාදිකත්තා අපරිමාණානං සත්තානං සදෙවමනුස්සානං ආදරබහුමානගාරවායතනතාය පරමපෙමසම්භත්තිට්ඨානං. යෙ ච තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨිතා අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා හොන්ති, කෙනචි අසංහාරියා තෙසං සම්භත්ති සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා. තථා හි තෙ අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගෙපි තත්ථ පසාදං න පරිච්චජන්ති, තස්ස වා ආණං දළ්හභත්තිභාවතො. තෙනෙවාහ –

How is he the Blessed One (bhagavā) by 'having supporters' (bhattavā)? Because he has many steadfast supporters (bhattā daḷhabhattikā), he is the Blessed One. For the Tathāgata is the foremost of all beings by being endowed with special qualities of immeasurable, incomparable, and matchless influence, such as great compassion and omniscience. By his supreme accomplishment in application, he is intent on providing complete welfare and happiness preceded by the removal of all misfortune, and he is extremely helpful to the multitude of gods and humans. His physical body is adorned with unique special qualities such as the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, and a fathom-wide aura. Through the attainment of true qualities, he is endowed with the very extensive and very pure sound of praise that pervades the three worlds, proceeding in the manner beginning with the phrase, "Indeed, he is the Blessed One." Having reached the pinnacle of excellence, he is firmly established in qualities such as fewness of desires and contentment. Endowed with the ten powers, the four confidences, and other supreme virtues, he is esteemed in the world in four ways: esteemed in form, esteemed in sound, esteemed in austerity, and esteemed in Dhamma. Thus, in this world assembly with these four kinds of esteem, because of his all-around pleasing nature and all-pervading inspiring of confidence, he becomes a supreme object of reverence, honor, and devotion for countless beings, including gods and humans; he is the ultimate object of great affection and devotion. And those who are established in his teaching, endowed with unwavering faith, their devotion cannot be swayed by anyone—whether ascetic, brahmin, god, Māra, or Brahmā. Indeed, even at the cost of their own lives, they do not abandon their confidence in him, nor his command, because of their steadfast devotion. Therefore, it is said—

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො;

කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති. (ජා. 2.17.78);

He who is truly grateful and remembers kindness, is wise, a good friend, and steadfast in devotion.

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (අ. නි. 8.20; උදා. 45; චූළව. 385) ච.

Just as, bhikkhus, the great ocean is of a stable nature and does not overstep its shore; just so, bhikkhus, whatever training rule I have laid down for my disciples, my disciples do not transgress it even for the sake of life.

එවං භත්තවාති භගවා නිරුත්තිනයෙන එකස්ස තකාරස්ස ලොපං කත්වා ඉතරස්ස ගකාරං කත්වා.

Thus, by the method of etymology, 'bhattavā' becomes 'bhagavā' by omitting one 't' sound and changing the other to a 'g' sound.

‘‘ගුණාතිසයයුත්තස්ස, යස්මා ලොකහිතෙසිනො;

සම්භත්තා බහවො සත්ථු, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

Because the Teacher is endowed with surpassing qualities and seeks the welfare of the world, and because many are devoted to him, he is therefore called 'Bhagavā.'

කථං භගෙ වමීති භගවා? යස්මා තථාගතො බොධිසත්තභූතොපි පුරිමාසු ජාතීසු පාරමියො පූරෙන්තො භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි. තථා හිස්ස සොමනස්සකුමාරකාලෙ, හත්ථිපාලකුමාරකාලෙ, අයොඝරපණ්ඩිතකාලෙ, මූගපක්ඛපණ්ඩිතකාලෙ, චූළසුතසොමකාලෙති එවමාදීසු නෙක්ඛම්මපාරමිපූරණවසෙන දෙවරජ්ජසදිසාය රජ්ජසිරියා පරිච්චත්තත්තභාවානං පරිමාණං නත්ථි. චරිමත්තභාවෙපි හත්ථගතං චක්කවත්තිසිරිං දෙවලොකාධිපච්චසදිසං චතුද්දීපිස්සරියං චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයං සත්තරතනසමුජ්ජලං යසඤ්ච තිණායපි අමඤ්ඤමානො නිරපෙක්ඛො පහාය අභිනික්ඛමිත්වා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො. තස්මා ඉමෙ සිරිආදිකෙ භගෙ වමීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා[Pg.10], සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකවිසෙසසන්නිස්සයා සොභා කප්පට්ඨිතියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තංනිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතොතප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති. එවම්පි භගෙ වමීති භගවා.

How is he the Blessed One in the sense that 'he vomited up fortunes'? Because the Tathāgata, even when he was a Bodhisatta in past lives fulfilling the perfections, vomited, disgorged, and cast away fortune, sovereignty, and fame—which are called 'bhaga'—without attachment, as if they were a lump of phlegm. Indeed, in his existences as Prince Somanassa, Prince Hatthipāla, the wise Ayogharapandita, the wise Mūgapakkhapandita, Prince Cūḷasutasoma, and so on, there was no measure to the instances of his relinquishing royal fortune, which was comparable to the dominion of a deva-king, in the fulfillment of the perfection of renunciation. Even in his final existence, the sovereignty of a universal monarch that had come into his hand—which was like the lordship of the deva realms, the dominion over the four continents, the foundation of the universal monarch's wealth, and fame resplendent with the seven treasures—he considered as not even worth a blade of grass, and abandoning it without attachment, he went forth and became fully enlightened with supreme enlightenment. Therefore, because he vomited up these fortunes and the like, he is the Blessed One. Alternatively, 'bhāni' are the constellations. Because they move and revolve together with them, they are called 'bhagā'. These are the splendors associated with special receptacle worlds such as Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, and Himavanta, which are established for the duration of an eon. The Blessed One also vomited up these; he abandoned them by transcending the abodes of the beings dwelling therein and by relinquishing the desire and lust connected to them. In this way too, he is the Blessed One because he vomited up fortunes.

‘‘චක්කවත්තිසිරිං යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො’’.

"Since the Sugata relinquished the glory of a universal monarch, fame, dominion, happiness, and also the world's affection, therefore he is the Blessed One."

කථං භාගෙ වමීති භගවා? භාගා නාම කොට්ඨාසා. තෙ ඛන්ධායතනධාතාදිවසෙන, තත්ථාපි රූපවෙදනාදිවසෙන, අතීතාදිවසෙන ච අනෙකවිධා. තෙ ච භගවා සබ්බං පපඤ්චං, සබ්බං යොගං, සබ්බං ගන්ථං, සබ්බං සංයොජනං, සමුච්ඡින්දිත්වා අමතධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි, න පච්චාගමි. තථා හෙස සබ්බත්ථකමෙව පථවිං, ආපං, තෙජං, වායං, චක්ඛුං, සොතං, ඝානං, ජීව්හං, කායං, මනං, රූපෙ, සද්දෙ, ගන්ධෙ, රසෙ, ඵොට්ඨබ්බෙ, ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං, චක්ඛුසම්ඵස්සං …පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං; චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං චෙතනං; රූපතණ්හං …පෙ… ධම්මතණ්හං; රූපවිතක්කං…පෙ… ධම්මවිතක්කං; රූපවිචාරං…පෙ… ධම්මවිචාරන්තිආදිනා අනුපදධම්මවිභාගවසෙනපි සබ්බෙව ධම්මකොට්ඨාසෙ අනවසෙසතො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛපරිච්චාගෙන ඡඩ්ඩයි. වුත්තඤ්හෙතං –

How is he the Blessed One in the sense that 'he vomited up portions'? 'Portions' refers to divisions. These are manifold—by way of aggregates, sense bases, elements, and so on; and also by way of form, feeling, and so on; as well as by way of past, and so on. The Blessed One, having completely eradicated all proliferation, all bonds, all ties, all fetters, and having attained the deathless element, vomited, disgorged, and cast them out without clinging, never to return. Thus, indeed, by way of the detailed classification of phenomena, one by one, he vomited, disgorged, and cast away all these portions of phenomena completely through non-attachment and relinquishment without remainder—earth element, water element, fire element, air element, eye, ear, nose, tongue, body, mind, forms, sounds, smells, tastes, tactile objects, mental phenomena, eye-consciousness… up to mind-consciousness, eye-contact… up to mind-contact, feeling born of eye-contact… up to feeling born of mind-contact, perception born of eye-contact… up to perception born of mind-contact, volition born of eye-contact… up to volition born of mind-contact, craving for forms… up to craving for mental phenomena, initial application to forms… up to initial application to mental phenomena, sustained application to forms… up to sustained application to mental phenomena. For this was said:

‘‘යං තං, ආනන්ද, චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං, තං තථාගතො පුන පච්චාගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති. (දී. නි. 2.183) –

"Whatever, Ānanda, has been given up, vomited, released, abandoned, and relinquished, that the Tathāgata would return to again—such a thing is impossible."

එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා. අථ වා භාගෙ වමීති සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහි, පරෙසඤ්ච තථත්තාය ධම්මං දෙසෙසි. වුත්තම්පි චෙතං –

In this way too, he is the Blessed One because he vomited up portions. Or else, 'he vomited up portions' means that all wholesome and unwholesome states, blameworthy and blameless, inferior and superior, dark and bright with their counterparts—these phenomena the Blessed One vomited, disgorged, renounced, and abandoned without attachment by means of the knowledge of the Noble Path. And he taught the Dhamma to others for their attainment of that state. It is also said:

‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා පගෙව අධම්මා, කුල්ලූපමං, වො භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි, නිත්ථරණත්ථාය නො ගහණත්ථායා’’තිආදි. (ම. නි. 1.240) –

"Even dhammas, monks, are to be abandoned; how much more so non-dhammas! I will teach you the Dhamma comparable to a raft, for the purpose of crossing over, not for the purpose of grasping."

එවම්පි [Pg.11] භාගෙ වමීති භගවා.

In this way too, he is the Blessed One because he vomited up portions.

‘‘ඛන්ධායතනධාතාදි-ධම්මභෙදා මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි භගවා මතො’’.

"Since the distinctions of phenomena—such as aggregates, sense bases, and elements—and the dark and bright phenomena have been vomited up by the Great Sage, therefore he is considered the Blessed One."

තෙන වුත්තං –

Thus it is said:

‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’ති.

"He was fortunate and partook of fortunes; having partaken of fortunes, he desired them. He vomited up fortunes; thus, because he vomited up fortunes, the Conqueror is the Blessed One."

තෙන භගවතා. අරහතාති කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අනවසෙසානං වා කිලෙසාරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි අරහතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

By that Blessed One. He is an Arahant—because of being far from defilements, or because of having destroyed the enemies—the defilements—without remainder, or because of having broken the spokes of the wheel of saṃsāra, because of being worthy of requisites, and because there is no secrecy in doing evil. This is the summary here. But the detailed explanation should be understood according to the method stated in the Visuddhimagga.

එත්ථ ච භගවතාති ඉමිනාස්ස භාග්‍යවන්තතාදීපනෙන කප්පානං අනෙකෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසු උපචිතපුඤ්ඤසම්භාරභාවතො සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන- බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාදිපටිමණ්ඩිතා අනඤ්ඤසාධාරණා රූපකායසම්පත්තිදීපිතා හොති. අරහතාති ඉමිනාස්ස අනවසෙසකිලෙසප්පහානදීපනෙන ආසවක්ඛයපදට්ඨානසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමපරිදීපනතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මාදි- අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යධම්මකායසම්පත්ති දීපිතා හොති. තදුභයෙනපි ලොකියසරික්ඛකානං බහුමතභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා, තථා අභිගතානඤ්ච තෙසං කායිකචෙතසිකදුක්ඛාපනයනෙ පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා, ලොකියලොකුත්තරෙහි ගුණෙහි සංයොජනසමත්ථතා ච පකාසිතා හොති.

Here, by the term 'Bhagavā', his being fortunate is indicated, and because of his accumulation of a mass of merit over countless and immeasurable eons, his incomparable perfection of physical form is revealed, adorned with the characteristic of a hundred merits, the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, a fathom-long halo, the ketumālā, and so on. By the term 'Arahant', his complete destruction of defilements is indicated, and because of the revelation of his attainment of the knowledge of omniscience, which has the destruction of the taints as its basis, his inconceivable and immeasurable perfection of the Dhamma-body is revealed, consisting of the ten powers, the four kinds of fearlessness, the six unique knowledges, the eighteen unique Buddha qualities, and so on. Through both of these, his high esteem among worldly beings, his worthiness of being approached by both householders and renunciates, his ability to remove the physical and mental suffering of those who approach, his beneficence through material gifts and the gift of the Dhamma, and his capacity to connect beings with worldly and supramundane qualities are all made evident.

තථා භගවතාති ඉමිනා චරණධම්මෙසු මුද්ධභූතදිබ්බවිහාරාදිවිහාරවිසෙසසමායොගපරිදීපනෙන චරණසම්පදා දීපිතා හොති. අරහතාති ඉමිනා සබ්බවිජ්ජාසු සිඛාප්පත්තආසවක්ඛයඤාණාධිගමපරිදීපනෙන විජ්ජාසම්පදා දීපිතා හොති. පුරිමෙන වා අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මානං අවිපරීතවිභත්තභාවදීපනෙන පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසමායොගො, පච්ඡිමෙන සවාසනනිරවසෙසකිලෙසප්පහානදීපනෙන [Pg.12] පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසමායොගො විභාවිතො හොති.

Thus, by the term 'Bhagavā', the perfection of conduct is illuminated by the indication of the conjunction with special states of abiding, such as the divine abidings, supreme among the factors of conduct. By the term 'Arahant', the perfection of knowledge is illuminated by the indication of the attainment of the knowledge of the destruction of taints, having reached the peak in all knowledges. By the former (Bhagavā), the conjunction of the latter's two intrepidities is made manifest by the indication of the unperverted distinctness of the obstructing and leading-out factors; and by the latter (Arahant), the conjunction of the former's two intrepidities is made manifest by the indication of the abandonment of defilements, together with their underlying tendencies, without remainder.

තථා පුරිමෙන තථාගතස්ස පටිඤ්ඤාසච්චවචීසච්චඤාණසච්චපරිදීපනෙන, කාමගුණලොකියාධිපච්චයසලාභසක්කාරාදිපරිච්චාගපරිදීපනෙන, අනවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරපරිච්චාගපරිදීපනෙන, ච සච්චාධිට්ඨානචාගාධිට්ඨානපාරිපූරි පකාසිතා හොති; දුතියෙන සබ්බසඞ්ඛාරූපසමසමධිගමපරිදීපනෙන, සම්මාසම්බොධිපරිදීපනෙන ච, උපසමාධිට්ඨානපඤ්ඤාධිට්ඨානපාරිපූරි පකාසිතා හොති. තථා හි භගවතො බොධිසත්තභූතස්ස ලොකුත්තරගුණෙ කතාභිනීහාරස්ස මහාකරුණායොගෙන යථාපටිඤ්ඤං සබ්බපාරමිතානුට්ඨානෙන සච්චාධිට්ඨානං, පාරමිතාපටිපක්ඛපරිච්චාගෙන චාගාධිට්ඨානං, පාරමිතාගුණෙහි චිත්තවූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානං, පාරමිතාහි එව පරහිතූපායකොසල්ලතො පඤ්ඤාධිට්ඨානං පාරිපූරිගතං.

Thus, through the first, by the exposition of the Tathāgata’s truth of pledge, truth of speech, and truth of knowledge; by the exposition of the relinquishing of worldly dominance, gains, and honors rooted in sensual pleasures; and by the exposition of the relinquishing of all defilements and formations, the perfection of the determination to truth and the determination to relinquishment is manifested. Through the second, by the exposition of the attainment of the stilling of all formations, and by the exposition of perfect enlightenment, the perfection of the determination to tranquility and the determination to wisdom is manifested. For indeed, when the Blessed One was a bodhisatta, having made an aspiration toward supramundane qualities, through the application of great compassion, the determination to truth was fulfilled by practicing all the perfections in accordance with his pledge; the determination to relinquishment was fulfilled by relinquishing what is opposed to the perfections; the determination to tranquility was fulfilled by the stilling of the mind through the virtues of the perfections; and the determination to wisdom was fulfilled by the skill in means for the benefit of others, which arises from the perfections themselves.

තථා ‘යාචකජනං අවිසංවාදෙත්වා දස්සාමී’ති පටිජානනෙන පටිඤ්ඤං අවිසංවාදෙත්වා දානෙන ච සච්චාධිට්ඨානං, දෙය්‍යපරිච්චාගතො චාගාධිට්ඨානං, දෙය්‍යපටිග්ගාහකදානදෙය්‍යපරික්ඛයෙසු ලොභදොසමොහභයවූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානං, යථාරහං යථාකාලං යථාවිධි ච දානෙන පඤ්ඤුත්තරතාය ච පඤ්ඤාධිට්ඨානං පාරිපූරිගතං. ඉමිනා නයෙන සෙසපාරමීසුපි චතුරාධිට්ඨානපාරිපූරි වෙදිතබ්බා. සබ්බා හි පාරමියො සච්චප්පභාවිතා චාගාභිබ්‍යඤ්ජිතා උපසමානුබ්‍රූහිතා පඤ්ඤාපරිසුද්ධාති එවං චතුරාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස තථාගතස්ස සච්චාධිට්ඨානං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සීලවිසුද්ධි, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ආජීවවිසුද්ධි, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චිත්තවිසුද්ධි, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙනස්ස සංවාසෙන සීලං වෙදිතබ්බං, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සංවොහාරෙන සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බං, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ආපදාසු ථාමො වෙදිතබ්බො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සාකච්ඡාය පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා.

Thus, the determination to truth was fulfilled by pledging, ‘I will give without deceiving supplicants,’ and by giving without breaking that pledge; the determination to relinquishment was fulfilled by the relinquishing of what is to be given; the determination to tranquility was fulfilled by the stilling of greed, hatred, delusion, and fear concerning the gift, the recipient, the act of giving, and the diminution of the gift; and the determination to wisdom was fulfilled by giving appropriately, timely, and according to method, and by the supremacy of wisdom. In this way, the fulfillment of the four determinations should be understood in the remaining perfections as well. For all the perfections are produced by truth, revealed by relinquishment, enhanced by tranquility, and purified by wisdom. Thus, for the Tathāgata who has come to be endowed with these four determinations: through the arising of the determination to truth, there is purity of virtue; through the arising of the determination to relinquishment, purity of livelihood; through the arising of the determination to tranquility, purity of mind; and through the arising of the determination to wisdom, purity of view. Likewise, through the arising of the determination to truth, virtue is to be known by living together. Through the arising of the determination to relinquishment, purity is to be known by one's dealings. Through the arising of the determination to tranquility, strength is to be known in adversity. Through the arising of the determination to wisdom, wisdom is to be known by discussion.

තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අදුට්ඨො අධිවාසෙති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අලුද්ධො පටිසෙවති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අභීතො පරිවජ්ජෙති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අමූළ්හො විනොදෙති. තථා [Pg.13] සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චස්ස නෙක්ඛම්මසුඛප්පත්ති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පවිවෙකසුඛප්පත්ති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන උපසමසුඛප්පත්ති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සම්බොධිසුඛප්පත්ති දීපිතා හොති. සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන වා විවෙකජපීතිසුඛප්පත්ති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සමාධිජපීතිසුඛප්පත්ති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අපීතිජකායසුඛප්පත්ති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සතිපාරිසුද්ධිජඋපෙක්ඛාසුඛප්පත්ති. තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පරිවාරසම්පත්තිලක්ඛණපච්චයසුඛසමායොගො පරිදීපිතො හොති අවිසංවාදනතො, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සන්තුට්ඨිලක්ඛණසභාවසුඛසමායොගො අලොභභාවතො, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන කතපුඤ්ඤතාලක්ඛණහෙතුසුඛසමායොගො කිලෙසෙහි අනභිභූතභාවතො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන විමුත්තිසම්පත්තිලක්ඛණදුක්ඛූපසමසුඛසමායොගො පරිදීපිතො හොති, ඤාණසම්පත්තියා නිබ්බානාධිගමනතො.

Thus, through the arising of the determination to truth, one endures without ill will; through the arising of the determination to relinquishment, one partakes without covetousness; through the arising of the determination to tranquility, one avoids without fear; through the arising of the determination to wisdom, one dispels without delusion. Thus, through the arising of the determination to truth, the attainment of the bliss of renunciation is shown; through the arising of the determination to relinquishment, the attainment of the bliss of seclusion is shown; through the arising of the determination to tranquility, the attainment of the bliss of tranquility is shown; through the arising of the determination to wisdom, the attainment of the bliss of perfect enlightenment is shown. Or, through the arising of the determination to truth, the attainment of rapture and bliss born of seclusion; through the arising of the determination to relinquishment, the attainment of rapture and bliss born of concentration; through the arising of the determination to tranquility, the attainment of bodily bliss free from rapture; through the arising of the determination to wisdom, the attainment of the bliss of equanimity born of the purity of mindfulness. Thus, through the arising of the determination to truth, the association with happiness characterized by the attainment of retinue and support is illuminated, due to not deceiving; through the arising of the determination to relinquishment, the association with happiness which is by nature characterized by contentment, due to the state of non-greed; through the arising of the determination to tranquility, the association with happiness which has as its cause the characteristic of having done merit, due to the state of not being overcome by defilements; through the arising of the determination to wisdom, the association with happiness characterized by the attainment of liberation and the stilling of suffering is illuminated, due to the attainment of Nibbāna through the perfection of knowledge.

තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්ස අනුබොධප්පටිවෙධසිද්ධි, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස විමුත්තික්ඛන්ධස්ස අනුබොධප්පටිවෙධසිද්ධි දීපිතා හොති. සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන ච තපසිද්ධි, චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන සබ්බනිස්සග්ගසිද්ධි, උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන ඉන්ද්‍රියසංවරසිද්ධි, පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන බුද්ධිසිද්ධි, තෙන ච නිබ්බානසිද්ධි. තථා සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියසච්චාභිසමයප්පටිලාභො, චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවංසප්පටිලාභො, 0.උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවිහාරප්පටිලාභො, පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවොහාරප්පටිලාභො දීපිතො හොති.

Thus, through the arising of the determination to truth, the accomplishment of awakening to and penetrating the noble aggregate of virtue; through the arising of the determination to relinquishment, the noble aggregate of concentration; through the arising of the determination to wisdom, the noble aggregate of wisdom; and through the arising of the determination to tranquility, the accomplishment of awakening to and penetrating the noble aggregate of liberation is illuminated. And by the fulfillment of the determination to truth, the accomplishment of ascetic practice is achieved; by the fulfillment of the determination to relinquishment, the accomplishment of complete relinquishment is achieved; by the fulfillment of the determination to tranquility, the accomplishment of sense-restraint is achieved; by the fulfillment of the determination to wisdom, the accomplishment of understanding is achieved, and thereby, the accomplishment of Nibbāna. Thus, by the fulfillment of the determination to truth, the attainment of the direct knowledge of the Four Noble Truths is illuminated; by the fulfillment of the determination to relinquishment, the attainment of the four Noble Lineages is illuminated; by the fulfillment of the determination to tranquility, the attainment of the four Noble Dwellings is illuminated; and by the fulfillment of the determination to wisdom, the attainment of the four Noble Discourses is illuminated.

අපරො නයො – භගවතාති එතෙන සත්තානං ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තිඅභිකඞ්ඛාදීපනෙන තථාගතස්ස මහාකරුණා පකාසිතා හොති. අරහතාති එතෙන පහානසම්පත්තිදීපනෙන පහානපඤ්ඤා පකාසිතා හොති. තත්ථ පඤ්ඤායස්ස ධම්මරජ්ජපත්ති, කරුණාය ධම්මසංවිභාගො; පඤ්ඤාය සංසාරදුක්ඛනිබ්බිදා, කරුණාය සංසාරදුක්ඛසහනං; පඤ්ඤාය පරදුක්ඛපරිජානනං, කරුණාය පරදුක්ඛප්පටිකාරාරම්භො. පඤ්ඤාය පරිනිබ්බානාභිමුඛභාවො[Pg.14], කරුණාය තදධිගමො; පඤ්ඤාය සයං තරණං, කරුණාය පරෙසං තාරණං; පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි, කරුණාය බුද්ධකිච්චසිද්ධි. කරුණාය වා බොධිසත්තභූමියං සංසාරාභිමුඛභාවො, පඤ්ඤාය තත්ථ අනභිරති. තථා කරුණාය පරෙසං අවිහිංසනං, පඤ්ඤාය සයං පරෙහි අභායනං; කරුණාය පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති, පඤ්ඤාය අත්තානං රක්ඛන්තො පරං රක්ඛති. තථා කරුණාය අපරන්තපො, පඤ්ඤාය අනත්තන්තපො. තෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතුත්ථපුග්ගලභාවො සිද්ධො හොති.

Another explanation – By the word 'Bhagavatā', the Tathāgata’s great compassion is revealed through the exposition of the aspiration of beings for worldly and supramundane attainments. By the word 'Arahatā', the wisdom of abandonment is revealed through the exposition of the attainment of relinquishment. Here, by wisdom, the attainment of sovereignty in the Dhamma; by compassion, the sharing of the Dhamma. By wisdom, disenchantment with the suffering of saṃsāra; by compassion, endurance of the suffering of saṃsāra. By wisdom, comprehension of the suffering of others; by compassion, undertaking the remedy of the suffering of others. By wisdom, orientation towards final Nibbāna; by compassion, its attainment. By wisdom, one's own crossing over; by compassion, causing others to cross over. By wisdom, the accomplishment of Buddhahood; by compassion, the accomplishment of the Buddha's work. Or, by compassion, on the bodhisatta stage, orientation towards saṃsāra; by wisdom, non-delight therein. Likewise, by compassion, non-harming of others; by wisdom, one's own non-fear from others. By compassion, protecting others, one protects oneself; by wisdom, protecting oneself, one protects others. Thus, by compassion, not tormenting others; by wisdom, not tormenting oneself. In this way, the state of the fourth type of person, such as one who practices for one's own welfare, is accomplished.

තථා කරුණාය ලොකනාථතා, පඤ්ඤාය අත්තනාථතා; කරුණාය චස්ස නින්නතාභාවො, පඤ්ඤාය උන්නතාභාවො. තථා කරුණාය සබ්බසත්තෙසු ජනිතානුග්ගහො, පඤ්ඤානුගතත්තා න ච න සබ්බත්ථ විරත්තචිත්තො; පඤ්ඤාය සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තො, කරුණානුගතත්තා න ච න සබ්බසත්තානුග්ගහාය පවත්තො. යථා හි කරුණා තථාගතස්ස සිනෙහසොකවිරහිතා, එවං පඤ්ඤා අහංකාරමමංකාරවිනිමුත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤං විසොධිතා පරමවිසුද්ධාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ පඤ්ඤාඛෙත්තං බලානි, කරුණාඛෙත්තං වෙසාරජ්ජානි. තෙසු බලසමායොගෙන පරෙහි න අභිභුය්‍යති, වෙසාරජ්ජසමායොගෙන පරෙ අභිභවති. බලෙහි සත්ථුසම්පදාසිද්ධි, වෙසාරජ්ජෙහි සාසනසම්පදාසිද්ධි. තථා බලෙහි බුද්ධරතනසිද්ධි, වෙසාරජ්ජෙහි ධම්මරතනසිද්ධීති අයමෙත්ථ ‘‘භගවතා අරහතා’’ති පදද්වයස්ස අත්ථයොජනාය මුඛමත්තදස්සනං.

Thus, through compassion, there is lordship of the world; through wisdom, there is lordship of oneself. Through compassion, his lowliness; through wisdom, his loftiness. Thus, through compassion, favor for all beings is generated; and being accompanied by wisdom, his mind is not without dispassion for all things. Through wisdom, his mind is disengaged from all phenomena; and being accompanied by compassion, he is not inactive in helping all beings. Just as the Tathāgata’s compassion is free from attachment and sorrow, so too is his wisdom liberated from 'I-making' and 'mine-making'—thus, purified by each other, they should be seen as supremely pure. Herein, wisdom is the field of the powers, and compassion is the field of the assurances. Through the combination of the powers, he is not overcome by others; through the combination of the assurances, he overcomes others. Through the powers, the Teacher’s accomplishment is achieved; through the assurances, the Dispensation’s accomplishment is achieved. Thus, through the powers, the Buddha-gem is accomplished; through the assurances, the Dhamma-gem is accomplished—this is a mere indication of the meaning connected to the two terms, 'Blessed One' and 'Arahant'.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං? අනුස්සවපටික්ඛෙපෙන නියමදස්සනත්ථං. යථා හි කෙනචි පරතො සුත්වා වුත්තං යදිපි ච ජානන්තෙන වුත්තං, න තෙනෙව වුත්තං පරෙනපි වුත්තත්තා. න ච තං තෙන වුත්තමෙව, අපිච ඛො සුතම්පි, න එවමිධ. භගවතා හි පරතො අසුත්වා සයම්භුඤාණෙන අත්තනා අධිගතමෙව වුත්තන්ති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ තඤ්ච ඛො භගවතාව වුත්තං, න අඤ්ඤෙන, වුත්තමෙව ච, න සුතන්ති. අධිකවචනඤ්හි අඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති න පුනරුත්තිදොසො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

But why is it said here, 'For this was spoken by the Blessed One,' and then again 'spoken'? It is to show the rejection of hearsay and to indicate a definitive statement. For if something is said by someone after hearing it from another, even if it is spoken by one who knows, it is not spoken by that person alone, because it has also been spoken by another. And it is not spoken by that one alone; rather, it is also heard. But it is not so in this case. For what was spoken by the Blessed One was not heard from another but was realized by himself through self-originated knowledge. To show this distinction, 'spoken' is said twice. This means: 'For this was spoken by the Blessed One,' and it was spoken by the Blessed One himself, not by another; and it was indeed spoken, not merely heard. For a subsequent statement conveys a further meaning; hence, there is no fault of repetition. This is the method here and in what follows.

තථා [Pg.15] පුබ්බරචනාභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. භගවා හි සම්මාසම්බුද්ධතාය ඨානුප්පත්තිකප්පටිභානෙන සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මං දෙසෙති, න තස්ස කාරණා දානාදීනං විය පුබ්බරචනාකිච්චං අත්ථි. තෙනෙතං දස්සෙති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, තඤ්ච ඛො න පුබ්බරචනාවසෙන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං, අපිච ඛො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං ඨානසො වුත්තමෙවා’’ති.

Similarly, 'spoken' is said twice to show the absence of prior preparation. For the Blessed One, as a Perfectly Self-Enlightened One, teaches the Dhamma in accordance with the inclinations of the assembled audience, with spontaneous inspiration arising from his attainment, requiring no prior preparation as in the case of giving and the like. Thus, this shows: 'This was spoken by the Blessed One,' and it was not spoken by means of prior preparation, or by being assailed by reasoning or followed by investigation; rather, it was spoken fittingly in accordance with the inclinations of those to be trained.

අප්පටිවත්තියවචනභාවදස්සනත්ථං වා ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යඤ්හි භගවතා වුත්තං, වුත්තමෙව තං, න කෙනචි පටික්ඛිපිතුං සක්කා අක්ඛරසම්පත්තියා අත්ථසම්පත්තියා ච. වුත්තං හෙතං –

Or, 'spoken' is said twice to show the unassailable nature of the statement. For what is spoken by the Blessed One is indeed spoken; no one can refute it, either in terms of its perfect wording or its perfect meaning. For it has been said:

‘‘එතං භගවතා බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පටිවත්තියං කෙනචි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා’’තිආදි (සං. නි. 5.1081; මහාව. 17).

"This unsurpassed Wheel of Dhamma was set in motion by the Blessed One at Isipatana in the Deer Park near Varanasi, and cannot be turned back by any ascetic or brahmin," and so on. (Saṃ. Ni. 5.1081; Mahāva. 17).

අපරම්පි වුත්තං –

Further, it has been said:

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡෙය්‍ය සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘න යිදං දුක්ඛං අරියසච්චං, යං සමණෙන ගොතමෙන පඤ්ඤත්තං, අහමිදං දුක්ඛං අරියසච්චං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං පඤ්ඤාපෙස්සාමී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි. –

"Here, bhikkhus, should any ascetic or brahmin come and say, 'This is not the noble truth of suffering as declared by the ascetic Gotama. Setting aside this noble truth of suffering, I will declare another noble truth of suffering,' such a thing is not possible," and so on.

තස්මා අප්පටිවත්තියවචනභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

Therefore, 'spoken' is said twice also to show the unassailable nature of the statement.

අථ වා සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදකභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යඤ්හි පරෙසං ආසයාදිං අජානන්තෙන අසබ්බඤ්ඤුනා අදෙසෙ අකාලෙ වා වුත්තං, තං සච්චම්පි සමානං සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදනෙ අසමත්ථතාය අවුත්තං නාම සියා, පගෙව අසච්චං. භගවතා පන සම්මාසම්බුද්ධභාවතො සම්මදෙව පරෙසං ආසයාදිං දෙසකාලං අත්ථසිද්ධිඤ්ච ජානන්තෙන වුත්තං එකන්තෙන සොතූනං යථාධිප්පෙතත්ථනිප්ඵාදනතො වුත්තමෙව, නත්ථි තස්ස අවුත්තතාපරියායො. තස්මා සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදකභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. අපිච යථා න තං සුතං නාම, යං න විඤ්ඤාතත්ථං යඤ්ච න තථත්තාය පටිපන්නං, එවං න තං වුත්තං නාම, යං න සම්මා පටිග්ගහිතං. භගවතො පන වචනං චතස්සොපි පරිසා සම්මදෙව පටිග්ගහෙත්වා [Pg.16] තථත්තාය පටිපජ්ජන්ති. තස්මා සම්මදෙව පටිග්ගහිතභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

Alternatively, 'spoken' is said twice to show its effectiveness in accomplishing the meaning for the listeners. For what is spoken by one who does not know others' inclinations, etc., who is not omniscient, or who speaks at the wrong place or time—even if it is true—may be considered as not spoken because it is unable to achieve the intended purpose for the listeners, let alone if it is false. However, what is spoken by the Blessed One, who is a Perfectly Self-Enlightened One, is indeed spoken rightly, for he fully knows others' inclinations, the appropriate time and place to speak, and the accomplishment of the purpose. It is entirely effective in accomplishing the listeners' desired purpose, so there is no possibility of considering it as not spoken. Moreover, just as that is not truly 'heard' which is not understood in meaning and which is not practiced in accordance with reality, so too that is not truly 'spoken' which is not properly received. But the Blessed One's words are rightly received by all four assemblies and practiced in accordance with reality. Therefore, 'spoken' is said twice also to show that they are properly received.

අථ වා අරියෙහි අවිරුද්ධවචනභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යථා හි භගවා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජභෙදෙ ධම්මෙ පවත්තිනිවත්තියො සම්මුතිපරමත්ථෙ ච අවිසංවාදෙන්තො වදති, එවං ධම්මසෙනාපතිප්පභුතයො අරියාපි භගවති ධරමානෙ පරිනිබ්බුතෙ ච තස්සෙව දෙසනං අනුගන්ත්වා වදන්ති, න තත්ථ නානාවාදතා. තස්මා වුත්තමරහතා තතො පරභාගෙ අරහතා අරියසඞ්ඝෙනාපීති එවං අරියෙහි අවිරුද්ධවචනභාවදස්සනත්ථම්පි එවං වුත්තං.

Alternatively, 'spoken' is said twice to show that the speech of the noble ones is non-contradictory. For just as the Blessed One speaks without contradiction concerning the distinctions of wholesome and unwholesome, blameworthy and blameless states, the arising and cessation of conditions, and both conventional and ultimate truth, so too do the noble ones, beginning with the General of the Dhamma, speak by following that very teaching, whether the Blessed One is living or has attained final Nibbāna. There is no divergence of views there. Therefore, the meaning is that it was spoken by the Arahant, and thereafter also by the noble Sangha of Arahants; thus, 'spoken' is said also to show the non-contradictory nature of the speech of the noble ones.

අථ වා පුරිමෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි වුත්තනයභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. සතිපි හි ජාතිගොත්තායුප්පමාණාදිවිසෙසෙ දසබලාදිගුණෙහි විය ධම්මදෙසනාය බුද්ධානං විසෙසො නත්ථි, අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්තනා ච තෙ පුබ්බෙනාපරං අවිරුද්ධමෙව වදන්ති. තස්මා වුත්තඤ්හෙතං යථා බුද්ධෙහි අත්තනා ච පුබ්බෙ, ඉදානිපි අම්හාකං භගවතා තථෙව වුත්තං අරහතාති එවං පුරිමබුද්ධෙහි අත්තනා ච සුත්තන්තරෙසු වුත්තනයභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තෙන බුද්ධානං දෙසනාය සබ්බත්ථ අවිරොධො දීපිතො හොති.

Alternatively, 'spoken' is said twice to show the manner of speaking as taught by previous Perfectly Self-Enlightened Ones. For even though there are distinctions in birth, clan, lifespan, and the like, there is no difference in the Dhamma teachings among the Buddhas, who possess the ten powers and other virtues. They speak without contradicting one another or themselves, whether previously or subsequently. Therefore, the meaning is: just as it was spoken by the Buddhas of the past and by himself previously, so now has our Blessed One, the Arahant, spoken in the same way. Thus, 'spoken' is said twice also to show the manner of speaking found in other suttas as taught by previous Buddhas and by himself. In this way, the absence of contradiction in the Buddhas' teachings is illuminated everywhere.

අථ වා ‘‘වුත්ත’’න්ති යදෙතං දුතියං පදං, තං අරහන්තවුත්තභාවවචනං දට්ඨබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අරහතාපි වුත්තං – ‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ’’තිආදිකං ඉදානි වුච්චමානං වචනන්ති. අථ වා ‘‘වුත්ත’’න්ති යදෙතං දුතියං පදං, තං න වචනත්ථං, අථ ඛො වපනත්ථං දට්ඨබ්බං. තෙනෙතං දස්සෙති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, තඤ්ච ඛො න වුත්තමත්තං, න කථිතමත්තං; අථ ඛො වෙනෙය්‍යානං කුසලමූලං වපිත’’න්ති අත්ථො. අථ වා යදෙතං වුත්තන්ති දුතියං පදං, තං වත්තනත්ථං. අයං හිස්ස අත්ථො – වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අරහතා, තඤ්ච ඛො න වුත්තමත්තං, අපිච තදත්ථජාතං වුත්තං චරිතන්ති. තෙන ‘‘යථා වාදී භගවා තථා කාරී’’ති දස්සෙති. අථ වා වුත්තං භගවතා, වුත්තවචනං අරහතා වත්තුං යුත්තෙනාති අත්ථො.

Alternatively, the second word 'vutta' should be understood as referring to the state of having been spoken by an Arahant. This means: 'It has been spoken'—for it was spoken by the Blessed One, and also spoken by the Arahant—such as the statement beginning, 'Bhikkhus, one thing...' which is now being spoken. Alternatively, the second word 'vutta' should not be taken in the sense of mere speech but rather in the sense of sowing. This conveys the meaning: 'It has been spoken by the Blessed One, and yet not merely spoken or discussed; rather, the wholesome roots have been sown in those to be trained.' Alternatively, the second word 'vutta' carries the sense of conduct. The meaning here is: 'It has been spoken by the Blessed One, the Arahant, and yet not merely spoken—rather, the essence of its meaning has been spoken to be practiced.' Thus, it shows: 'As the Blessed One speaks, so he acts.' Alternatively, the meaning is: it was spoken by the Blessed One, and it is a word fitting to be spoken by an Arahant.

අථ [Pg.17] වා ‘‘වුත්ත’’න්ති සඞ්ඛෙපකථාඋද්දිසනං සන්ධායාහ, පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති විත්ථාරකථානිදස්සනං. භගවා හි සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච ධම්මං දෙසෙති. අථ වා භගවතො දුරුත්තවචනාභාවදස්සනත්ථං ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. සබ්බදා ඤාණානුගතවචීකම්මතාය හි භගවතො සවාසනපහීනසබ්බදොසස්ස අක්ඛලිතබ්‍යප්පථස්ස කදාචිපි දුරුත්තං නාම නත්ථි. යථා කෙචි ලොකෙ සතිසම්මොසෙන වා දවා වා රවා වා කිඤ්චි වත්වා අථ පටිලද්ධසඤ්ඤා පුබ්බෙ වුත්තං අවුත්තං වා කරොන්ති පටිසඞ්ඛරොන්ති වා, න එවං භගවා. භගවා පන නිච්චකාලං සමාහිතො. අසම්මොසධම්මො අසම්මොහධම්මො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසමුපබ්‍යූළ්හාය පටිභානපටිසම්භිදාය උපනීතමත්ථං අපරිමිතකාලං සම්භතපුඤ්ඤසම්භාරසමුදාගතෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි විසදවිසුද්ධෙහි කරණවිසෙසෙහි සොතායතනරසායනභූතං සුණන්තානං අමතවස්සං වස්සන්තො විය සොතබ්බසාරං සවනානුත්තරියං චතුසච්චං පකාසෙන්තො කරවීකරුතමඤ්ජුනා සරෙන සභාවනිරුත්තියා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං වචනං වදති, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, කුතො පන දුරුත්තාවකාසො. තස්මා ‘‘යං භගවතා වුත්තං, තං වුත්තමෙව, න අවුත්තං දුරුත්තං වා කදාචි හොතී’’ති දස්සනත්ථං – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන – ‘‘වුත්තමරහතා’’ති වුත්තන්ති න එත්ථ පුනරුත්තිදොසොති. එවමෙත්ථ පුනරුත්තසද්දස්ස සාත්ථකතා වෙදිතබ්බා.

Alternatively, 'vutta' is used to indicate the concise teaching as an outline, and again 'vutta' is used to point out the detailed teaching as an exposition. For the Blessed One teaches the Dhamma both concisely and in detail. Or else, to show the absence of ill-spoken words on the part of the Blessed One, after saying, "This was said by the Blessed One," 'vutta' is repeated. For the Blessed One’s speech is always accompanied by knowledge. He whose defilements and faults have been abandoned together with their latent tendencies, and whose path of expression is unfaltering, never speaks poorly. Just as some in the world, due to lapse of mindfulness, or in jest, or in haste, say something and then, upon regaining awareness, either make what was said unsaid or amend it, the Blessed One is not like that. The Blessed One is always composed. He is endowed with the quality of non-forgetfulness and non-delusion. Endowed with the wisdom of omniscience and the analytical knowledge of spontaneous expression, he brings forth meaning by means of unique, supremely clear and pure special means, arisen from the accumulation of merit over immeasurable time. His speech, like a rain of nectar for the ears of those who listen, reveals the Four Noble Truths—the supreme essence of what is to be heard, the supreme among things to be heard—with a voice as pleasing as the karavīka bird’s, in his own natural idiom. He speaks words suited to the dispositions of those to be trained. There is not even a hair's breadth of faltering there, how much less an occasion for ill-spoken words. Therefore, to show that "what the Blessed One has said is indeed said, never unsaid or ill-spoken," after saying, "This was said by the Blessed One," it is repeated, "It was said by the Arahant"—thus there is no fault of repetition here. Thus, here, the meaningfulness of the repeated word should be understood.

ඉති මෙ සුතන්ති එත්ථ ඉතීති අයං ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරනිදස්සනාවධාරණාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස – ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා – කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10) ආදිඅත්ථෙ. ‘‘මාගණ්ඩියොති වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 75) පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො; සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො; සඋපසග්ගො බාලො[Pg.18], අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (අ. නි. 3.1) පකාරෙ. ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15) නිදස්සනෙ. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිංපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, සන්නිට්ඨානෙති අත්ථො. ස්වායමිධ පකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

Here, in 'Thus have I heard,' the word 'iti' has many different meanings, such as cause, completion, 'and so forth,' alternative expression of meaning, mode, illustration, and determination. For example, it is seen in the sense of cause in passages like: 'Monks, it is called 'form' because it is afflicted (ruppati).' In completion, as in: 'Therefore, monks, be heirs of the Dhamma, not heirs of material things. I have compassion for you, thinking: 'How can my disciples be heirs of the Dhamma, not heirs of material things?'' In the sense of 'and so forth,' as in: 'Or thus, abstaining from such spectacles.' In the sense of an alternative expression of meaning, as in: 'The name, designation, concept, term, appellation, verbal expression, utterance, or label of that brahmin was 'Māgaṇḍiya.'' In the sense of mode, as in: 'Thus, monks, the fool is fearful, the wise one is fearless; the fool is endangered, the wise one is free from danger; the fool is troubled, the wise one is untroubled.' In illustration, as in: ''All exists,' Kaccāna, this is one extreme; 'all does not exist,' this is the second extreme.' In determination, as in: 'When asked, 'Is there aging-and-death dependent on this condition?' Ānanda, one should say, 'There is.' If asked, 'On what condition is aging-and-death dependent?' one should say, 'Aging-and-death is dependent on birth.' The meaning here is conclusive establishment. Here, it should be understood in the senses of mode, illustration, and determination.

තත්ථ පකාරත්ථෙන ඉතිසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි ඉති මෙ සුතං, මයාපි එකෙන පකාරෙන සුතන්ති.

There, in the sense of mode, the word 'iti' indicates this meaning: Who is capable of fully understanding in every way the words of that Blessed One, which are skilled in various approaches, arising from diverse dispositions, endowed with meaning and expression, displaying various marvels, profound in the teaching, meaning, and penetration of the Dhamma, reaching the ear of all beings according to their own languages? Yet, having generated the desire to hear with utmost effort, it is said, 'Thus have I heard,' meaning 'I too have heard it in one way.'

එත්ථ ච එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා නන්දියාවත්තතිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතදිසාලොචනඅඞ්කුසසඞ්ඛාතා ච විසයාදිභෙදෙන නානාවිධා නයා නානානයා. නයා වා පාළිගතියො, තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සතාදිවසෙන, කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන, සඞ්ගහාදිවසෙන, සමයවිමුත්තාදිවසෙන, ඨපනාදිවසෙන, කුසලමූලාදිවසෙන, තිකපට්ඨානාදිවසෙන ච නානප්පකාරාති නානානයා. තෙහි නිපුණං සණ්හං සුඛුමන්ති නානානයනිපුණං.

Here, the diverse approaches (`nānānayā`) are of various kinds, distinguished by differences in objects and so forth, such as those designated as unity, diversity, non-activity, and suchness; and those designated as the rightward-coiling, the three persons, the lion's sport, the viewing of directions, and the goad. Or, approaches are the modes of the Pāli texts, and these are diverse in many ways: in terms of designation and re-designation; of factors leading to defilement and so forth; of the mundane, supramundane, and the mixed, and so forth; of the skillful and so forth; of the aggregates and so forth; of inclusion and so forth; of liberation in due season and so forth; of establishment and so forth; of the roots of skillfulness and so forth; and of the Paṭṭhāna's divisions into triads and so forth. Because it is skilled, fine, and subtle through these, it is called 'skilled in various approaches'.

ආසයොව අජ්ඣාසයො, සො ච සස්සතාදිභෙදෙන අප්පරජක්ඛතාදිභෙදෙන ච අනෙකවිධො. අත්තජ්ඣාසයාදිකො එව වා අනෙකො අජ්ඣාසයො අනෙකජ්ඣාසයො. සො සමුට්ඨානං උප්පත්තිහෙතු එතස්සාති අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං.

Inclination (`āsaya`) is indeed deep inclination (`ajjhāsaya`). It is of many kinds, distinguished by eternalism and so forth, and by having little defilement and so forth. Or else, the deep inclination is manifold, beginning with self-inclination; thus, 'manifold deep inclinations' (`anekajjhāsayo`). That is the cause of its arising, the reason for its origination; thus, 'arising from manifold deep inclinations' (`anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ`).

කුසලාදිඅත්ථසම්පත්තියා තබ්බිභාවනබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතත්තා අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං.

Because it is endowed with the accomplishment of meaning, beginning with the wholesome, and with the accomplishment of expression that illuminates that meaning; and because it is endowed with six aspects of meaning—by way of indicating, proclaiming, explaining, analyzing, making clear, and establishing—and with six aspects of expression—by way of letters, words, phrases, grammatical form, etymology, and designation—therefore, it is 'endowed with meaning and expression' (`atthabyañjanasampannaṃ`).

ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීභෙදෙන [Pg.19] තෙසු ච එකෙකස්ස විසයාදිභෙදෙන විවිධං බහුවිධං වා පාටිහාරියං එතස්සාති විවිධපාටිහාරියං. තත්ථ පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පටිහාරියන්ති අත්ථෙ සති භගවතො පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා, පුථුජ්ජනානම්පි විගතූපක්කිලෙසෙ අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති. තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ පාටිහාරියන්ති වත්තුං. යස්මා පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තස්මා තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. අථ වා භගවතො සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්ති. පටීති වා පච්ඡාති අත්ථො. තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං. අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං. ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසන්තානෙ උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති. පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං, පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං.

It is called 'possessing diverse marvels' (`vividhapāṭihāriyaṃ`) because it has diverse and manifold marvels distinguished by psychic power, telepathy, and instruction, and by the distinctions of object and so forth for each of these. Herein, if the meaning is that it is a marvel (`pāṭihāriya`) due to the removal of opposition (`paṭipakkhaharaṇa`), that is, the removal of defilements such as lust, then in the case of the Blessed One, there are no opposing defilements like lust to be removed. For even in ordinary beings whose minds are free from impurities, endowed with the eight qualities, and whose opposition has been eliminated, psychic power arises. Therefore, it is not possible to speak of a marvel here in terms of the conventional usage that prevails there. However, for the supremely compassionate Blessed One, the defilements of those who are to be trained are the opposition; therefore, their removal constitutes a marvel. Alternatively, the marvel lies in the removal of the opposition posed by sectarians to the Blessed One’s dispensation. For they are removed and dispelled through the removal of their wrong views, their inability to present their views, and through psychic power, telepathy, and instruction. Or, `paṭi` means 'afterwards.' Thus, what is to be manifested afterwards by one who has done what needs to be done, in a concentrated mind free from impurities, is a `pāṭihāriya`. Or, when one’s own defilements have been removed by the fourth jhāna and the path, the subsequent removal is a `pāṭihāriya`. And the marvels of psychic power, telepathy, and instruction, having been employed by one free from impurities who has done what was to be done, must be manifested again for the welfare of beings; and when one’s own defilements have been removed, the removal of defilements in others occurs—thus these become marvels (`pāṭihāriyāni`). The marvel itself is a `pāṭihāriya`, or each individual item—psychic power, telepathy, or instruction—existing within the aggregate of marvels is termed a `pāṭihāriya`. Alternatively, the fourth jhāna and the path are a `pāṭihāriya` on account of removing opposition. What is born therein, or is based on that as its sign, or originates from that, is a `pāṭihāriya`.

යස්මා පන තන්තිඅත්ථදෙසනාතබ්බොහාරාභිසමයසඞ්ඛාතා හෙතුහෙතුඵලතදුභයපඤ්ඤත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතා වා ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා ගම්භීරා, අනුපචිතසම්භාරෙහි සසාදීහි විය මහාසමුද්දො දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යප්පතිට්ඨා ච. තස්මා තෙහි චතූහි ගම්භීරභාවෙහි යුත්තන්ති ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං.

Because the penetration of the meaning of the Dhamma-teaching—designated as the comprehension of the explanation of the meaning of the texts and their terminology, or as the realization of cause, its effect, and the designation of both—is profound; like the great ocean for those with insufficient provisions and for beginners, it is difficult to enter and a secure foundation is unobtainable. Therefore, since it is endowed with these four profound aspects, it is the profundity of the penetration of the meaning of the Dhamma-teaching.

එකො එව භගවතො ධම්මදෙසනාඝොසො එකස්මිං ඛණෙ පවත්තමානො නානාභාසානං සත්තානං අත්තනො අත්තනො භාසාවසෙන අපුබ්බං අචරිමං ගහණූපගො හුත්වා අත්ථාධිගමාය හොති. අචින්තෙය්‍යො හි [Pg.20] බුද්ධානං බුද්ධානුභාවොති සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං.

At one single moment, the Blessed One's voice of the Dhamma-teaching resounds, yet it becomes accessible for the attainment of meaning for beings of diverse languages in their own respective tongues, without being preceded or followed by anything else. For the power of the Buddhas is inconceivable; thus it should be understood that it comes within the range of hearing of all beings in accordance with their own respective languages.

නිදස්සනත්ථෙන – ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො – ‘‘ඉති මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.

In the sense of demonstrating—by saying, 'I am not self-originated, nor has this been realized by me,' he frees himself from such a claim, and then demonstrates the entire sutta that is to be spoken by saying, 'Thus have I heard; even so was it heard by me.'

අවධාරණත්ථෙන – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා, ‘‘ආයස්මා ආනන්දො අත්ථකුසලො ධම්මකුසලො බ්‍යඤ්ජනකුසලො නිරුත්තිකුසලො පුබ්බාපරකුසලො’’ති (අ. නි. 5.169) එවං ධම්මසෙනාපතිනා ච පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති – ‘‘ඉති මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා, දට්ඨබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤථාති භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො අඤ්ඤථා, න පන භගවතා දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා, සා න සබ්බාකාරෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති වුත්තොවායමත්ථො. සුතාකාරාවිරුජ්ඣනමෙව හි ධාරණබලං. න හෙත්ථ අත්ථන්තරතාපරිහාරො ද්වින්නම්පි අත්ථානං එකවිසයත්තා. ඉතරථා හි ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ සමත්ථො අසමත්ථොති වා ආපජ්ජෙය්‍යාති.

In the sense of emphasis – "This, monks, is the foremost among my monk disciples who are learned, namely Ānanda; among those who have good memory, who are mindful, who are resolute, who attend, namely Ānanda" (A. Ni. 1.219-223). Thus by the Blessed One, and "Venerable Ānanda is skilled in meaning, skilled in the Dhamma, skilled in wording, skilled in expression, skilled in what precedes and what follows" (A. Ni. 5.169) thus by the General of the Dhamma. In this way, demonstrating his own power of retention in accordance with such praise, he arouses the desire to listen in beings, saying: "Thus have I heard, and it should be seen as neither deficient nor excessive in meaning or wording, just so, not otherwise." 'Otherwise' means different from the form heard in the presence of the Blessed One, but not different from the form taught by the Blessed One. Indeed, the teaching of the Blessed One has inconceivable power; it cannot be fully understood in every aspect, and thus this meaning is stated. The power of retention is precisely the non-contradiction with what was heard. Here there is no substitution or omission of meaning, as both meanings have the same scope. Otherwise, it would follow that the elder was either capable or incapable of fully receiving the Blessed One’s teaching.

මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස – ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.194; සු. නි. 81) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.88; 5.381; අ. නි. 4.257) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

The word "me" is seen in three meanings. Thus, for example, in phrases like "What is obtained by a song sung by me is not to be eaten" (Saṃ. Ni. 1.194; Su. Ni. 81), it has the meaning of "by me." In phrases like "Good, venerable sir, may the Blessed One teach me the Dhamma briefly" (Saṃ. Ni. 4.88; 5.381; A. Ni. 4.257), it has the meaning of "to me." In phrases like "Be my heirs in the Dhamma, monks" (Ma. Ni. 1.29), it has the meaning of "my." Here, however, it applies in the two meanings of "heard by me" and "my hearing."

එත්ථ ච යො පරො න හොති, සො අත්තාති එවං වත්තබ්බෙ නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ සකසන්තානෙ වත්තනතො තිවිධොපි මෙ-සද්දො යදිපි එකස්මිංයෙව අත්ථෙ දිස්සති, කරණසම්පදානාදිවිසෙසසඞ්ඛාතො පනස්ස විජ්ජතෙවායං අත්ථභෙදොති ආහ – ‘‘මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

And here, since what is not other is said to be the self, and because it occurs in one's own continuity, designated as one's own and internal, although the word 'me' in all three ways is seen in a single meaning, its specific meaning variations, designated by instrumental case, dative case, and so on, do indeed exist. Therefore, it is said: "The word 'me' is seen in three meanings."

සුතන්ති [Pg.21] අයං සුත-සද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච ගමනවිස්සුතකිලින්නූපචිතානුයොගසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. කිඤ්චාපි හි කිරියාවිසෙසකො උපසග්ගො, ජොතකභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුත-සද්දො එව තං තං අත්ථං වදතීති අනුපසග්ගස්ස සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගොපි උදාහරීයති.

The word "suta" is used both with and without prefixes and has many different meanings, such as going, renowned, defiled, accumulated, devoted to, cognizable by the ear, known by following the ear-door, and so on. Although a prefix specifies an action, because of its illuminating nature, the word 'suta' itself expresses that particular meaning even when a prefix is present. Therefore, in explaining the meaning of the unprefixed word 'suta', examples with prefixes are also cited.

තත්ථ ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු (උදා. 11) විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’තිආදීසු (පාචි. 657) කිලින්නා කිලින්නස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 7.12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති වා ‘‘උපධාරණ’’න්ති වා අත්ථො. මෙ-සද්දස්ස හි මයාති අත්ථෙ සති ‘‘ඉති මෙ සුතං, මයා සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති අත්ථො. මමාති අත්ථෙ සති ‘‘ඉති මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණ’’න්ති අත්ථො.

Therein, in phrases like 'senāya pasuto,' the meaning is 'going.' In phrases like 'sutadhammassa passato,' the meaning is 'of one with a renowned Dhamma.' In phrases like 'avassutā avassutassa,' the meaning is 'defiled, of the defiled.' In phrases like 'tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ,' the meaning is 'accumulated.' In phrases like 'ye jhānappasutā dhīrā,' the meaning is 'devoted to jhāna.' In phrases like 'diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ,' the meaning is 'cognizable through the ear.' In phrases like 'sutadharo sutasannicayo,' the meaning is 'one who retains what is known by following the ear-door.' Here, however, its meaning is 'ascertained by following the ear-door,' or 'ascertainment.' For when the word 'me' has the meaning 'by me,' the meaning is: 'Thus was it ascertained by me by following the ear-door.' When it has the meaning 'my,' the meaning is: 'Thus my hearing is an ascertainment by following the ear-door.'

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු යස්මා සුතසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන ඉතිසද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙන භවිතබ්බං. තස්මා ඉතීති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිපුග්ගලනිදස්සනං. සබ්බානිපි වාක්‍යානි එවකාරත්ථසහිතානියෙව අවධාරණඵලත්තා. තෙන සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. යථා හි සුතං සුතමෙවාති වත්තබ්බතං අරහති, තං සම්මා සුතං අනූනග්ගහණං අවිපරීතග්ගහණඤ්ච හොතීති. අථ වා සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන සද්දො අත්ථං වදතීති, යස්මා සුතන්ති එතස්ස අසුතං න හොතීති අයමත්ථො, තස්මා සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉති මෙ සුතං, න දිට්ඨං, න සයම්භුඤාණෙන සච්ඡිකතං, න අඤ්ඤථා වා උපලද්ධං, අපිච සුතංව, තඤ්ච ඛො සම්මදෙවාති. අවධාරණත්ථෙ වා ඉතිසද්දෙ අයමත්ථයොජනාති තදපෙක්ඛස්ස සුත-සද්දස්ස නියමත්ථො [Pg.22] සම්භවතීති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපො, අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනතා ච වෙදිතබ්බා. එවං සවනහෙතුසවනවිසෙසවසෙන පදත්තයස්ස අත්ථයොජනා කතාති දට්ඨබ්බං.

Thus, in these three words, because the word 'iti', when used in proximity to the word 'suta', must be an indicator of the act of hearing, therefore 'iti' is an indication of the function of ear-consciousness and other types of consciousness. 'Me' is an indication of the person endowed with the aforementioned consciousness. All these statements are indeed accompanied by the meaning of the particle 'eva', as their result is affirmation. Hence, 'sutaṃ' signifies the rejection of the state of not having heard, and the demonstration of complete and undistorted comprehension. For just as what has been heard deserves to be called 'truly heard,' so too is it rightly heard—a complete comprehension and an undistorted comprehension. Alternatively, since a word conveys meaning by way of excluding the meanings of other words, the meaning of 'sutaṃ' is 'it is not unheard.' Therefore, 'sutaṃ' signifies the rejection of the state of not having heard, and the demonstration of complete and undistorted comprehension. This is what is said: 'Thus have I heard'—not seen, not realized by self-originated knowledge, nor obtained in any other way, but only heard, and that too, rightly. Or, if the word 'iti' is taken in the sense of affirmation, this is the application of the meaning: the definitive meaning of the word 'suta' arises in dependence on it. Thus, the rejection of the state of not having heard and the demonstration of complete and undistorted comprehension should be understood. In this way, it should be understood that the meaning of the three words has been explained by way of the cause of hearing and the distinction of hearing.

තථා ඉතීති සොතද්වාරානුසාරෙන පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණතො නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තිභාවප්පකාසනං ආකාරත්ථො ඉතිසද්දොති කත්වා. මෙති අත්තප්පකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං යථාවුත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා පරියත්තිධම්මාරම්මණත්තා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා කාරණභූතාය මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන කතං, අයං ධම්මො සුතොති.

Likewise, taking the word 'iti' to have the meaning of 'mode', it indicates the manifestation of its occurrence in various ways with respect to an object, due to the grasping of diverse meanings and expressions by the cognitive process that proceeds in accordance with the ear-door. 'Me' indicates the self. 'Sutaṃ' indicates the Dhamma, since the aforementioned cognitive process takes the Dhamma of the scriptures as its object. Herein is the summary: By me, for whom the cognitive process that occurs in various ways in relation to an object has become the cause, nothing else was done, but this was done—this Dhamma was heard.

තථා ඉතීති නිදස්සිතබ්බප්පකාසනං නිදස්සනත්ථො ඉති-සද්දොති කත්වා නිදස්සෙතබ්බස්ස නිදස්සිතබ්බත්තාභාවාභාවතො. තස්මා ඉතිසද්දෙන සකලම්පි සුතං පච්චාමට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. මෙති පුග්ගලප්පකාසනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං. සුත-සද්දෙන හි ලබ්භමානා සවනකිරියා සවනවිඤ්ඤාණප්පබන්ධප්පටිබද්ධා, තත්ථ ච පුග්ගලවොහාරො. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භති. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යං සුත්තං නිද්දිසිස්සාමි, තං මයා ඉති සුතන්ති.

Likewise, taking the word 'iti' to have the meaning of 'indication,' it signifies the manifestation of what is to be indicated, because of the non-absence of the state of being indicatable for that which is to be indicated. Therefore, it should be understood that by the word 'iti', all that has been heard is reconsidered. 'Me' indicates a person. 'Sutaṃ' indicates the function of a person. For the act of hearing, obtained by the word 'suta', is connected with the continuum of auditory consciousness, and therein lies the conventional usage regarding a person. Indeed, the act of hearing is not found in a continuum of phenomena devoid of the conventional usage regarding a person. The concise meaning of this is: 'The sutta I shall point out, that has been heard by me thus.'

තථා ඉතීති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාරම්මණප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො ආකාරත්ථො ඉතිසද්දොති කත්වා. ඉතීති හි අයං ආකාරපඤ්ඤත්ති ධම්මානං තං තං පවත්තිආකාරං උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බසභාවත්තා. මෙති කත්තුනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො. සොතබ්බො හි ධම්මො සවනකිරියාකත්තුපුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානං හොති. එත්තාවතා නානප්පකාරප්පවත්තෙන චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො කත්තු විසයෙ ගහණසන්නිට්ඨානං දස්සිතං හොති.

Likewise, taking the word 'iti' to have the meaning of 'mode', it is an indication of the various modes of that mental continuum by whose operation on diverse objects there is the grasping of diverse meanings and expressions. For this 'iti' is a conceptual designation of mode, because it has the nature of being designated in dependence upon the respective modes of occurrence of phenomena. 'Me' is an indication of the agent. 'Sutaṃ' is an indication of the object. For the Dhamma to be heard becomes the basis for the occurrence of the act of hearing for the person who is the agent of that act. By this, the apprehension and ascertainment of the object by the agent, who is endowed with that mental continuum functioning in various ways, is shown.

අථ වා ඉතීති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතානඤ්හි ධම්මානං ගහිතාකාරස්ස නිදස්සනස්ස අවධාරණස්ස වා පකාසනභාවෙන ඉතිසද්දෙන තදාකාරාදිධාරණස්ස පුග්ගලවොහාරූපාදානධම්මබ්‍යාපාරභාවතො පුග්ගලකිච්චං [Pg.23] නාම නිද්දිට්ඨං හොතීති. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. පුග්ගලවාදිනොපි හි සවනකිරියා විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා න හොතීති. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො. මෙති හි සද්දප්පවත්ති එකන්තෙනෙව සත්තවිසෙසවිසයා, විඤ්ඤාණකිච්චඤ්ච තත්ථෙව සමොදහිතබ්බන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – මයා සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන විඤ්ඤාණවසෙන ලද්ධස්සවනකිච්චවොහාරෙන සුතන්ති.

Alternatively, 'iti' is an indication of the function of a person. For by the word 'iti', in its capacity of manifesting the indication or affirmation of the grasped mode of the heard dhammas, and because the retaining of that mode and so on is the activity of the dhammas that are the basis for the conventional designation of 'person', what is called the function of a person is indicated. 'Sutaṃ' is an indication of the function of consciousness. For even for the personalists, the act of hearing is not independent of consciousness. 'Me' is an indication of the person connected with both functions. For the application of the word 'me' has as its object exclusively a particular being, and the function of consciousness is also included therein. Herein, this is the summary: 'sutaṃ' means heard by me, a person endowed with the function of hearing and consciousness, for whom the conventional designation of the function of hearing is obtained by way of consciousness.

තථා ඉතීති ච මෙති ච සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. සබ්බස්ස හි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා සබ්බපඤ්ඤත්තීනඤ්ච විජ්ජමානාදීසු ඡස්වෙව පඤ්ඤත්තීසු අවරොධො, තස්මා යො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති. සො රූපසද්දාදිකො රුප්පනානුභවනාදිකො ච පරමත්ථසභාවො සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන විජ්ජති. යො පන ඉතීති ච මෙති ච වුච්චමානො ආකාරාදිඅපරමත්ථසභාවො සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අනුපලබ්භමානො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම, කිමෙත්ථ තං පරමත්ථතො අත්ථි, යං ඉතීති වා මෙති වා නිද්දෙසං ලභෙථ. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යඤ්හි තං සොතෙන උපලද්ධං, තං පරමත්ථතො විජ්ජමානන්ති.

Likewise, both 'iti' and 'me' are designations of the non-existent, in the sense of real and ultimate truth. For since all meaning accessible by sound must be understood only by way of designation, and since all designations are included in the six designations beginning with 'designation of the existent,' therefore that which is not an unreal meaning like an illusion or a mirage, and not a non-supreme meaning to be grasped as if by oral tradition, that ultimate nature, such as form, sound, and so on, and being afflicted, experiencing, and so on, exists in the sense of real and ultimate truth. But that which is called 'iti' and 'me', being a non-ultimate nature such as a mode, and not being found in the sense of real and ultimate truth, is called a designation of the non-existent. What is there here in an ultimate sense that could receive the designation 'iti' or 'me'? 'Sutaṃ' is a designation of the existent. For that which is apprehended by the ear exists in an ultimate sense.

තථා ඉතීති සොතපථමාගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරාදීනං පච්චාමසනවසෙන. මෙති සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ කරණාදිවිසෙසවිසිට්ඨෙ උපාදාය වත්තබ්බතො උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති. දිට්ඨාදිසභාවරහිතෙ සද්දායතනෙ පවත්තමානොපි සුතවොහාරො දුතියං, තතියන්ති ආදිකො විය පඨමාදිං නිස්සාය ‘‘යං න දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතනිරපෙක්ඛං, තං සුත’’න්ති විඤ්ඤෙය්‍යත්තා දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බො හොති. අසුතං න හොතීති හි සුතන්ති පකාසිතොයමත්ථොති.

Similarly, 'iti' refers to the Dhamma that has come into the range of hearing, by way of reflecting on its previously apprehended aspects, etc. 'Me' is a designation by appropriation (upādāpaññatti), because it is spoken of by taking up the aggregates included within one's own continuum, which are distinguished by particular causes, etc. 'Heard' is a designation by comparison (upanidhāpaññatti), because it is spoken of by comparing it with what has been seen, etc. Even when the conventional term 'heard' occurs in the sound-sphere, which is devoid of the nature of the seen, etc., it is spoken of by comparing it with the seen, etc.—just as 'second,' 'third,' etc., are dependent on the first—because it is to be understood that 'what is heard' is not independent of what is seen, sensed, or cognized. For this meaning is clarified thus: it is called 'heard' precisely because it is not 'unheard'.

එත්ථ ච ඉතීති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති. පටිවිද්ධා හි අත්ථස්ස පකාරවිසෙසා ඉතීති ඉධ ආයස්මතා ආනන්දෙන පච්චාමට්ඨා, තෙනස්ස අසම්මොහො දීපිතො. න හි සම්මූළ්හො නානප්පකාරප්පටිවෙධසමත්ථො හොති, ලොභප්පහානාදිවසෙන නානප්පකාරා දුප්පටිවිද්ධා ච සුත්තත්ථා නිද්දිසීයන්ති[Pg.24]. සුතන්ති වචනෙන අසම්මොසං දීපෙති සුතාකාරස්ස යාථාවතො දස්සියමානත්තා යස්ස හි සුතං සම්මුට්ඨං හොති, න සො කාලන්තරෙ මයා සුතන්ති පටිජානාති. ඉච්චස්ස අසම්මොහෙන සම්මොහාභාවෙන පඤ්ඤාය එව වා සවනකාලසම්භූතාය තදුත්තරිකාලපඤ්ඤාසිද්ධි, තථා අසම්මොසෙන සතිසිද්ධි. තත්ථ පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය සතියා බ්‍යඤ්ජනාවධාරණසමත්ථතා. බ්‍යඤ්ජනානඤ්හි පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො, යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයන්ති සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා තත්ථ ගුණීභූතා හොති පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. සතිපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය අත්ථප්පටිවෙධසමත්ථතා. අත්ථස්ස හි පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො ගම්භීරොති පඤ්ඤාය බ්‍යාපාරො අධිකො, සති තත්ථ ගුණීභූතා හොති සතියා පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. තදුභයසමත්ථතායොගෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස ධම්මකොසස්ස අනුපාලනසමත්ථතාය ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තසිද්ධි.

Here, by the word 'iti', he indicates absence of confusion. For the particular aspects of the meaning were penetrated, and the Venerable Ānanda reflected on them thus; thereby his absence of confusion is shown. For a confused person is incapable of penetrating diverse aspects, and the meanings of the suttas—which are of diverse kinds and difficult to penetrate by way of abandoning greed, etc.—are pointed out. By the word 'suta', he indicates absence of forgetfulness, because the manner of what was heard is shown as it actually was. For one whose hearing is forgotten cannot later claim, 'I have heard.' Thus, through his absence of confusion (that is, absence of delusion), the attainment of subsequent wisdom is accomplished by means of the wisdom that arose at the time of hearing. Likewise, through absence of forgetfulness, the establishment of mindfulness is accomplished. In this context, with mindfulness preceded by wisdom, there is the capacity to determine the wording. For the aspect of the wording to be penetrated is not very profound; the task there is simply to retain what has been heard. Thus, the function of mindfulness is predominant, while wisdom plays a subordinate role, it being 'preceded by wisdom.' With wisdom preceded by mindfulness, there is the capacity to penetrate the meaning. For the aspect of the meaning to be penetrated is profound; thus, the function of wisdom is predominant, while mindfulness plays a subordinate role, it being 'preceded by mindfulness.' Through the combined capacity of both, by being able to preserve the treasure of the Dhamma, endowed with meaning and wording, the role of Treasurer of the Dhamma is fulfilled.

අපරො නයො – ඉතීති වචනෙන යොනිසොමනසිකාරං දීපෙති. තෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං උපරි වක්ඛමානානං නානප්පකාරප්පටිවෙධජොතකානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තා. න හි අයොනිසො මනසිකරොතො නානප්පකාරප්පටිවෙධො සම්භවති. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති, නිදානපුච්ඡාවසෙන පකරණප්පත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස සවනං න සමාධානමන්තරෙන සම්භවති වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති වදති. යොනිසොමනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතඤ්ච සාධෙති, සම්මා අප්පණිහිතත්තස්ස පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා තදභාවතො. අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච සාධෙති, අස්සුතවතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස ච තදභාවතො. න හි වික්ඛිත්තචිත්තො සද්ධම්මං සොතුං සක්කොති, න ච සප්පුරිසෙ අනුපස්සයමානස්ස සවනං අත්ථි.

Another method: by the word 'iti', he indicates wise attention. This is because it pertains to the undistorted true Dhamma, which illuminates the various kinds of penetration of the meanings—the modes, examples, and determinations—that are being spoken of and will be explained later. For indeed, various kinds of penetration do not arise for one who attends unwisely. By the word 'suta', he indicates non-distraction. Listening to the discourse that is about to be spoken, which is relevant to the topic by way of the questions about its origin, is not possible without concentration, because there is no listening for one with a distracted mind. For a distracted person, even when spoken to under all favorable circumstances, will say, 'I did not hear; please say it again.' Here, through wise attention, one accomplishes right aspiration for oneself and past merit, because these are absent for one who is not rightly self-directed or who has not previously done merit. Through non-distraction, one accomplishes listening to the true Dhamma and reliance on good persons, because these are absent for one who is unlearned or who lacks reliance on good persons. For a distracted mind cannot hear the true Dhamma, nor is there hearing for one who does not attend upon good persons.

අපරො නයො – ‘‘යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. යස්මා ච සො භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනප්පභෙදපරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පතිඔගාහනෙන නිරවසෙසපරහිතපාරිපූරිකාරණභූතො එවංභද්දකො [Pg.25] ආකාරො න සම්මා අප්පණිහිතත්තනො පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා හොති, තස්මා ඉතීති ඉමිනා භද්දකෙන ආකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති, සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. න හි අප්පතිරූපෙ දෙසෙ වසතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස වා සවනං අත්ථි. ඉච්චස්ස පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියා ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොති, සම්මා පණිහිතත්තො පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො විසුද්ධාසයො හොති, තදවිසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං දූරීභාවතො. තථා හි වුත්තං – ‘‘සම්මා පණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති (ධ. ප. 43) ‘‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති (දී. නි. 2.207) ච. පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා පයොගසුද්ධි. පතිරූපදෙසවාසෙන හි සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච සාධූනං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙනපි විසුද්ධප්පයොගො හොති. තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධි, පුබ්බෙ එව තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසානං විසොධිතත්තා පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධි. සුපරිසුද්ධකායවචීපයොගො හි විප්පටිසාරාභාවතො අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොති. ඉති පයොගාසයසුද්ධස්ස ආගමාධිගමසම්පන්නස්ස වචනං අරුණුග්ගමනං විය සූරියස්ස උදයතො, යොනිසොමනසිකාරො විය ච කුසලධම්මස්ස, අරහති භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුන්ති ඨානෙ නිදානං ඨපෙන්තො ඉති මෙ සුතන්තිආදිමාහ.

Another method: It has been said, 'For one whose mental continuum operates in diverse ways, there is grasping of various meanings and expressions; for such a one, the description is diverse.' And because this excellent manner—which, by way of distinguishing the divisions of meaning and expression of the Blessed One's word, by plunging into the entire wealth of the teaching, becomes the cause for the complete fulfillment of others' welfare without remainder—is not found in one who is not rightly resolute or who has not previously done merit, therefore, by this excellent manner 'iti', he indicates his own attainment of the latter two wheels (right self-resolution and past merit). By 'suta', he indicates the attainment of the former two wheels (dwelling in a suitable place and reliance on good persons) through the connection with hearing. For there is no hearing for one who lives in an unsuitable place or who lacks reliance on good persons. Thus, with the accomplishment of the latter two wheels, purity of aspiration is accomplished. One who is rightly resolute and who has previously done merit possesses a purified aspiration, because the defilements that cause its impurity have been removed. As it is said: 'A rightly directed mind can do one greater good' (Dhp. 43), and 'You have done merit, Ānanda. Apply yourself to striving; you will quickly be without taints' (DN 2.207). Through the accomplishment of the former two wheels, purity of practice is accomplished. For by dwelling in a suitable place, by relying on good persons, and by following the example of the virtuous, one's practice becomes purified. And through that purity of aspiration, proficiency in attainment is accomplished, because craving, views, and defilements were purified beforehand. Through purity of practice, proficiency in the scriptures is accomplished. For one whose application of body and speech is thoroughly pure, being free from remorse, has an undistracted mind and is skilled in the scriptures. Thus, the speech of one whose practice and aspiration are pure, who is endowed with scripture and attainment, is like the dawn before the rising of the sun, and like wise attention, the forerunner of wholesome states. It is worthy to be the forerunner of the Blessed One's speech. Therefore, establishing the introduction in its proper place, he says, 'Thus have I heard,' and so forth.

අපරො නයො – ඉතීති ඉමිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන නානප්පකාරප්පටිවෙධදීපකෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා ඉතිසද්දසන්නිධානතො වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සොතබ්බභෙදප්පටිවෙධදීපකෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. ඉතීති ච ඉදං වුත්තනයෙනෙව යොනිසොමනසිකාරදීපකං වචනං භාසමානො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති දීපෙති. පරියත්තිධම්මා හි ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකා එත්ථ අනුසන්ධියො’’තිආදිනා නයෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කසහිතාය ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිභූතාය ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා නයෙන සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා පටිවිද්ධා අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතසුඛාවහා හොන්තීති. සුත්තන්ති ඉදං සවනයොගපරිදීපකවචනං භාසමානො ‘‘බහූ [Pg.26] මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති දීපෙති. සොතාවධානප්පටිබද්ධා හි පරියත්තිධම්මස්ස සවනධාරණපරිචයා. තදුභයෙනපි ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණඤ්හි ධම්මං ආදරෙන අස්සුණන්තො මහතා හිතා පරිබාහිරො හොතීති ආදරං ජනෙත්වා සක්කච්චං ධම්මො සොතබ්බො.

Another method: By 'iti' (thus), in the manner previously stated, which indicates various kinds of penetration, one reveals the actual state of one's own attainment of the analytical knowledge of meaning and of spontaneous knowledge. By 'suta' (heard), either through the proximity of the word 'iti' or in anticipation of what is to be spoken, which indicates the penetration of the varieties of what should be heard, one reveals the actual state of attainment of the analytical knowledge of the Dhamma and of linguistic expression. And 'iti' is a statement spoken in the same manner, illuminating wise attention (yonisomanasikāra), indicating: 'These teachings have been contemplated by my mind and well penetrated by view.' For the scriptural teachings, when contemplated by the mind in the manner of 'Here virtue is taught, here concentration, here wisdom, so many are the connections here,' and penetrated by the view (diṭṭhi)—which is accompanied by reflection in the manner of oral tradition, has become patience in contemplating the Dhamma, or is designated as knowledge through comprehension (ñātapariññā)—after having clearly distinguished the material and immaterial phenomena stated in various places as 'this is form, this much is form,' and so on, become conducive to the welfare and happiness of oneself and others. Speaking 'sutta' (heard), a statement indicating the practice of listening, one reveals: 'Many teachings have I heard, retained, and become familiar with by word.' For listening, retention, and familiarity are connected with attentive hearing of the scriptural teachings. By both of these, illuminating the well-proclaimed nature of the Dhamma by showing the completeness of meaning and phrasing, one inspires reverence for listening. For one who does not listen with reverence to the Dhamma, which is complete in meaning and phrasing, is deprived of great benefit. Therefore, having generated reverence, the Dhamma should be listened to attentively.

ඉති මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව පන භගවතො වචන’’න්ති දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති, සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

Furthermore, by this entire statement, 'Thus have I heard,' the venerable Ānanda, by not attributing the Dhamma and Vinaya proclaimed by the Tathāgata to himself, transcends the domain of an unworthy person; and by acknowledging his discipleship, he enters the domain of a worthy person. Thus he raises his mind from the false teaching and establishes his mind in the true teaching. By showing, 'This was merely heard by me; it is the word of that Blessed One himself,' he absolves himself, he points to the Teacher, he presents the Victor's word, and he establishes the guideline of the Dhamma.

අපිච ඉති මෙ සුතන්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමස්සවනං විවරන්තො සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බාති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙති. තෙනෙතං වුච්චති –

Moreover, by 'Thus I have heard,' not claiming origination by oneself and revealing the prior hearing, he conveys: 'This I received directly from that Blessed One—the master of the four fearlessnesses, the possessor of the ten powers, standing in the supreme position, roaring the lion's roar, the supreme among all beings, the Lord of Dhamma, the King of Dhamma, the Master of Dhamma, the Lamp of Dhamma, the Refuge of Dhamma, the excellent Wheel-turner of the true Dhamma, the Perfectly Self-Enlightened One. Here, there should be no doubt or uncertainty concerning the meaning, the Dhamma, the word, or the phrasing.' Thus he dispels disbelief in this Dhamma-Vinaya among all gods and humans, and generates confidence. Therefore it is said:

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

ඉති මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

“It dispels disbelief, and increases faith in the Dispensation; ‘Thus have I heard’—just so speaks the disciple of Gotama.”

එත්ථාහ – ‘‘කස්මා පනෙත්ථ යථා අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු ‘එවං මෙ සුතං, එකං සමයං භගවා’තිආදිනා කාලදෙසෙ අපදිසිත්වාව නිදානං භාසිතං, එවං න භාසිත’’න්ති? අපරෙ තාව ආහු – න පන ථෙරෙන භාසිතත්තා. ඉදඤ්හි නිදානං න ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමං භාසිතං ඛුජ්ජුත්තරාය පන භගවතා උපාසිකාසු බහුස්සුතභාවෙන එතදග්ගෙ ඨපිතාය සෙක්ඛප්පටිසම්භිදාප්පත්තාය අරියසාවිකාය සාමාවතිප්පමුඛානං පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං පඨමං භාසිතං.

Here, one might ask: “Why is it that, unlike in other suttas where the introduction is provided by indicating the time and place with phrases like ‘Thus have I heard, at one time the Blessed One...,’ it is not spoken thus here?” Some say: Because it was not spoken by the elder. For this introduction was not first spoken by the venerable Ānanda, but by the laywoman Khujjuttarā—who was placed by the Blessed One as foremost among the learned female lay disciples, having attained the analytical knowledges of a trainee, a noble female disciple—and was first spoken by her to the five hundred women headed by Sāmāvatī.

තත්‍රායං [Pg.27] අනුපුබ්බීකථා – ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො හංසවතියං විහරති. අථෙකදිවසං හංසවතියං එකා කුලධීතා සත්ථු ධම්මදෙසනං සොතුං ගච්ඡන්තීහි උපාසිකාහි සද්ධිං ආරාමං ගතා. සත්ථාරං එකං උපාසිකං බහුස්සුතානං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සත්ථාපි නං බ්‍යාකාසි ‘‘අනාගතෙ ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවිකානං උපාසිකානං බහුස්සුතානං අග්ගා භවිස්සතී’’ති. තස්සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන මනුස්සෙසූති එවං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තියා කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං. අථ ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ සා දෙවලොකතො චවිත්වා ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ දාසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උත්තරාතිස්සා නාමං අකංසු. සා ජාතකාලෙ ඛුජ්ජා අහොසීති ඛුජ්ජුත්තරාත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සා අපරභාගෙ ඝොසකසෙට්ඨිනා රඤ්ඤො උතෙනස්ස සාමාවතියා දින්නකාලෙ තස්සා පරිචාරිකභාවෙන දින්නා රඤ්ඤො උතෙනස්ස අන්තෙපුරෙ වසති.

Here is the gradual narrative: A hundred thousand aeons ago, a Perfectly Self-Enlightened One named Padumuttara arose in the world and, having set in motion the excellent Wheel of Dhamma, resided in Haṃsavatī. One day, a daughter of a good family in Haṃsavatī went to the park with other laywomen to listen to the Teacher’s Dhamma discourse. Seeing the Teacher establishing one laywoman as foremost among the learned, she made an aspiration and resolved upon that rank. The Teacher then predicted about her: 'In the future, during the time of the Perfectly Self-Enlightened One named Gotama, she will become foremost among the learned female lay disciples.' Having performed meritorious deeds throughout her life, she was reborn in the heavenly realm and then again among humans; thus, wandering through the deva and human realms, a hundred thousand aeons passed. Then, in this auspicious aeon, during the time of our Blessed One, she passed away from the deva world and took rebirth in the womb of a female slave in the household of the merchant Ghosaka. They named her Uttarā. Because she was hunchbacked at birth, she became known as Khujjuttarā. Later, when Sāmāvatī was given to King Udena by the merchant Ghosaka, she was given as her attendant and lived in King Udena’s inner palace.

තෙන ච සමයෙන කොසම්බියං ඝොසකසෙට්ඨිකුක්කුටසෙට්ඨිපාවාරිකසෙට්ඨිනො භගවන්තං උද්දිස්ස තයො විහාරෙ කාරෙත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තෙ තථාගතෙ කොසම්බිනගරං සම්පත්තෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විහාරෙ නිය්‍යාදෙත්වා මහාදානානි පවත්තෙසුං, මාසමත්තං අතික්කමි. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකානුකම්පකා, අඤ්ඤෙසම්පි ඔකාසං දස්සාමා’’ති කොසම්බිනගරවාසිනොපි ජනස්ස ඔකාසං අකංසු. තතො පට්ඨාය නාගරා වීථිසභාගෙන ගණසභාගෙන මහාදානං දෙන්ති. අථෙකදිවසං සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මාලාකාරජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ ඛුජ්ජුත්තරා සාමාවතියා පුප්ඵානි ගහෙතුං අට්ඨ කහාපණෙ ආදාය තං ගෙහං අගමාසි. මාලාකාරජෙට්ඨකො තං දිස්වා ‘‘අම්ම උත්තරෙ, අජ්ජ තුය්හං පුප්ඵානි දාතුං ඛණො නත්ථි, අහං බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසාමි, ත්වම්පි පරිවෙසනාය සහායිකා හොහි, එවං ඉතො පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකරණතො මුච්චිස්සසී’’ති ආහ. තතො ඛුජ්ජුත්තරා බුද්ධානං භත්තග්ගෙ වෙය්‍යාවච්චං අකාසි. සා සත්ථාරා උපනිසින්නකථාවසෙන කථිතං සබ්බමෙව ධම්මං උග්ගණ්හි, අනුමොදනං පන සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

At that time in Kosambi, the wealthy merchants Ghosaka, Kukkuta, and Pāvārika had three monasteries built in honor of the Blessed One. While the Tathāgata was traveling through the countryside, he arrived at the city of Kosambi. The merchants dedicated the monasteries to the Sangha of monks headed by the Buddha and held great alms-giving ceremonies for about a month. Then it occurred to them: 'The Buddhas are compassionate toward all the world; let us give others the opportunity as well.' So they also granted the citizens of Kosambi the chance to participate. From then on, the citizens gave great alms, by street and by group. One day, the Teacher, surrounded by the Sangha of monks, sat in the house of the chief florist. At that moment, Khujjuttarā, who was fetching flowers for Sāmāvatī, taking eight kahāpaṇas, went to that house. Seeing her, the chief florist said, 'Dear Uttara, today there is no time to give you flowers. I am serving the Sangha of monks headed by the Buddha. You too should assist in the service—this way, you will be freed from future service duties.' Thereupon, Khujjuttarā performed service at the Buddha’s meal. Through the discourse given by the Teacher while seated nearby, she grasped the entire Dhamma. Upon hearing the words of rejoicing, she became established in the fruit of stream-entry.

සා [Pg.28] අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු චත්තාරොව කහාපණෙ දත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං පන දිවසෙ දිට්ඨසච්චභාවෙන පරසන්තකෙ චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා අට්ඨපි කහාපණෙ දත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා සාමාවතියා සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සා පුච්ඡි ‘‘අම්ම උත්තරෙ, ත්වං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු න බහූනි පුප්ඵානි ආහරසි, අජ්ජ පන බහුකානි, කිං නො රාජා උත්තරිතරං පසන්නො’’ති? සා මුසා වත්තුං අභබ්බතාය අතීතෙ අත්තනා කතං අනිගූහිත්වා සබ්බං කථෙසි. අථ ‘‘කස්මා අජ්ජ බහූනි ආහරසී’’ති ච වුත්තා ‘‘අජ්ජාහං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මං සුත්වා අමතං සච්ඡාකාසිං, තස්මා තුම්හෙ න වඤ්චෙමී’’ති ආහ. තං සුත්වා ‘‘අරෙ දුට්ඨදාසි, එත්තකං කාලං තයා ගහිතෙ කහාපණෙ දෙහී’’ති අතජ්ජෙත්වා පුබ්බහෙතුනා චොදියමානා ‘‘අම්ම, තයා පීතං අමතං, අම්හෙපි පායෙහී’’ති වත්වා ‘‘තෙන හි මං න්හාපෙහී’’ති වුත්තෙ සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හාපෙත්වා ද්වෙ මට්ඨසාටකෙ දාපෙසි. සා එකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා ආසනෙ නිසීදිත්වා විචිත්‍රබීජනිං ආදාය නීචාසනෙසු නිසින්නානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි ආමන්තෙත්වා සෙඛප්පටිසම්භිදාසු ඨත්වා සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව තාසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාවසානෙ තා සබ්බා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තා සබ්බාපි ඛුජ්ජුත්තරං වන්දිත්වා ‘‘අම්ම, අජ්ජ පට්ඨාය ත්වං කිලිට්ඨකම්මං මා කරි, අම්හාකං මාතුට්ඨානෙ ආචරියට්ඨානෙ ච පතිට්ඨාහී’’ති ගරුට්ඨානෙ ඨපයිංසු.

On other days, she would give just four kahāpaṇas, take the flowers, and go. But on that day, because she had seen the truth, without generating a thought for what belonged to another, she gave all eight kahāpaṇas, filled her basket, took the flowers, and went to Sāmāvatī’s presence. Then Sāmāvatī asked her, 'Dear Uttara, on other days you do not bring many flowers, but today you bring so many. Has the king become even more favorably disposed towards us?' Unable to lie, she revealed all that she had done in the past without concealment. When asked, 'Why did you bring so many today?' she replied, 'Today, after hearing the Dhamma from the Perfectly Self-Enlightened One, I realized the Deathless. Therefore, I will not deceive you.' Hearing this, Sāmāvatī, instead of scolding her with 'Oh wicked maid, give back the kahāpaṇas you have taken all this time!', prompted by a past cause, said, 'Dear, you have drunk the Deathless; let us drink it too.' When told, 'Then bathe me,' she had her bathed with sixteen pots of scented water and gave her two fine garments. Dressing in one and draping the other, she prepared a seat and sat down. Taking a decorative fan, she addressed the five hundred women seated on low seats and, standing firm in the analytical insights of a trainee, taught them the Dhamma in the very manner the Teacher had taught. At the conclusion of the discourse, they all became established in the fruit of stream-entry. They all paid respects to Khujjuttarā and said, 'Dear one, from today onward, do not perform menial work. Stand in the place of our mother and teacher.' Thus, they placed her in a position of honor.

කස්මා පනෙසා දාසී හුත්වා නිබ්බත්තාති? සා කිර කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං සෙට්ඨිධීතා හුත්වා නිබ්බත්තා. එකාය ඛීණාසවත්ථෙරියා උපට්ඨාකකුලං ගතාය ‘‘එතං මෙ අය්‍යෙ, පසාධනපෙළිකං දෙථා’’ති වෙය්‍යාවච්චං කාරෙසි. ථෙරීපි ‘‘අදෙන්තියා මයි ආඝාතං උප්පාදෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, දෙන්තියා පරෙසං දාසී හුත්වා නිබ්බත්තිස්සති, නිරයසන්තාපතො දාසිභාවො සෙය්‍යො’’ති අනුද්දයං පටිච්ච තස්සා වචනං අකාසි. සා තෙන කම්මෙන පඤ්ච ජාතිසතානි පරෙසං දාසීයෙව හුත්වා නිබ්බත්ති.

But why was she born as a servant? It is said that in the time of Kassapa, the Perfectly Self-Enlightened One, she was born as the daughter of a wealthy merchant in Bārāṇasī. Once, when a certain elder nun, an Arahant, came to her supporting family, [the daughter] made her perform a service, saying, 'Venerable one, give me this ornament box.' The elder nun thought, 'If I do not give it, she will generate resentment towards me and be reborn in hell. If I give it, she will be reborn as a servant to others. The state of a servant is better than the torment of hell.' Out of compassion, she did as she was told. Because of that deed, she was reborn as a servant to others for five hundred lifetimes.

කස්මා පන ඛුජ්ජා අහොසි? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී එකං රාජකුලූපකං පච්චෙකබුද්ධං ථොකං ඛුජ්ජධාතුකං දිස්වා අත්තනා [Pg.29] සහවාසීනං මාතුගාමානං පුරතො පරිහාසං කරොන්තී යථාවජ්ජං කෙළිවසෙන ඛුජ්ජාකාරං දස්සෙසි, තස්මා ඛුජ්ජා හුත්වා නිබ්බත්ති.

And why was she hunchbacked? It is said that before a Buddha had arisen, while living in the household of the king of Bārāṇasī, she saw a Paccekabuddha who frequented the royal family and was slightly hunchbacked. In front of the women living with her, she mocked him, playfully showing a hunchbacked posture to imitate his fault. Because of that, she was reborn hunchbacked.

කිං පන කත්වා පඤ්ඤවන්තී ජාතාති? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ රාජගෙහතො උණ්හපායාසස්ස පූරිතෙ පත්තෙ පරිවත්තිත්වා පරිවත්තිත්වා ගණ්හන්තෙ දිස්වා අත්තනො සන්තකානි අට්ඨ දන්තවලයානි ‘‘ඉධ ඨපෙත්වා ගණ්හථා’’ති අදාසි. තෙ තථා කත්වා ඔලොකෙසුං. ‘‘තුම්හාකඤ්ඤෙව තානි පරිච්චත්තානි, ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති ආහ. තෙ නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු. අජ්ජාපි තානි වලයානි අරොගානෙව. සා තස්ස නිස්සන්දෙන පඤ්ඤවන්තී ජාතා.

But what did she do to be born wise? It is said that in the absence of a Buddha, while residing in the house of the king of Bārāṇasī, she saw eight Paccekabuddhas receiving bowls filled with hot rice-gruel from the royal palace and passing them from hand to hand. She offered them eight ivory bracelets of her own, saying, 'Place your bowls upon these and take them.' They did so and looked at her. She said, 'Those are given entirely to you; take the bracelets and go.' They went to Nandamūlakapabbhāra. Even today, those bracelets remain unimpaired. Through the consequence of that deed, she was born wise.

අථ නං සාමාවතිප්පමුඛානි පඤ්ච ඉත්ථිසතානි ‘‘අම්ම, ත්වං දිවසෙ දිවසෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භගවතා දෙසිතං ධම්මං සුත්වා අම්හාකං දෙසෙහී’’ති වදිංසු. සා තථා කරොන්තී අපරභාගෙ තිපිටකධරා ජාතා. තස්මා නං සත්ථා – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවිකානං බහුස්සුතානං උපාසිකානං යදිදං ඛුජ්ජුත්තරා’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. ඉති උපාසිකාසු බහුස්සුතභාවෙන සත්ථාරා එතදග්ගෙ ඨපිතා පටිසම්භිදාප්පත්තා ඛුජ්ජුත්තරා අරියසාවිකා සත්ථරි කොසම්බියං විහරන්තෙ කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා අන්තෙපුරං ගන්ත්වා සාමාවතිප්පමුඛානං පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං අරියසාවිකානං සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙන යථාසුතං ධම්මං කථෙන්තී අත්තානං පරිමොචෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සුතභාවං පකාසෙන්තී ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා වුත්තමරහතාති මෙ සුත’’න්ති නිදානං ආරොපෙසි.

Then, led by Sāmāvatī, five hundred women said to her, 'Mother, go to the Teacher every day, listen to the Dhamma taught by the Blessed One, and then teach it to us.' Doing so, in later times she became a bearer of the Tipiṭaka. Therefore, the Teacher placed her in the foremost position, saying: 'This, monks, is the foremost among my female lay disciples who are very learned—that is, Khujjuttarā.' Thus, among female lay disciples, she was placed in the foremost position by the Teacher for her great learning. The noble female disciple Khujjuttarā, having attained the analytical knowledges, would go from time to time to the Teacher while he was residing in Kosambī, listen to the Dhamma, return to the inner chambers, and teach the Dhamma as she had heard it, according to the method taught by the Teacher, to the five hundred noble female disciples led by Sāmāvatī. In this way, having discharged her duty and making it known that she had heard this in the presence of the Teacher, she established the introduction, saying, 'This was spoken by the Blessed One, spoken by the Arahant—thus have I heard.'

යස්මා පන තස්මිංයෙව නගරෙ භගවතො සම්මුඛා සුත්වා තදහෙව තාය තාසං භාසිතං, තස්මා ‘‘එකං සමයං භගවා කොසම්බියං විහරතී’’ති කාලදෙසං අපදිසිතුං පයොජනසම්භවොව නත්ථි සුපාකටභාවතො. භික්ඛුනියො චස්සා සන්තිකෙ ඉමානි සුත්තානි ගණ්හිංසු. එවං පරම්පරාය භික්ඛූසුපි තාය ආරොපිතං නිදානං පාකටං අහොසි. අථ ආයස්මා ආනන්දො තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ සත්තපණ්ණිගුහායං අජාතසත්තුනා කාරාපිතෙ සද්ධම්මමණ්ඩපෙ මහාකස්සපප්පමුඛස්ස වසීගණස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං සඞ්ගායන්තො ඉමෙසං සුත්තානං නිදානස්ස [Pg.30] ද්වෙළ්හකං පරිහරන්තො තාය ආරොපිතනියාමෙනෙව නිදානං ආරොපෙසීති.

Since she had heard it directly from the Blessed One in that very city and spoken it to them on that same day, there was no purpose in specifying the time and place by saying, 'On one occasion, the Blessed One was dwelling in Kosambī,' as it was already very well-known. The bhikkhunīs received these suttas from her. Thus, through tradition, the introduction established by her became known among the bhikkhus as well. Then, after the Tathāgata’s Parinibbāna, the Venerable Ānanda, while reciting the Dhamma in the Saddhammamaṇḍapa built by Ajātasattu at the Sattapaṇṇi Cave, seated in the midst of the assembly of masters led by Mahākassapa, avoided the uncertainty concerning the introduction to these suttas and established the introduction according to the very method she had established.

කෙචි පනෙත්ථ බහුප්පකාරෙ පපඤ්චෙන්ති. කිං තෙහි? අපිච නානානයෙහි සඞ්ගීතිකාරා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිංසු. අනුබුද්ධා හි ධම්මසඞ්ගාහකමහාථෙරා, තෙ සම්මදෙව ධම්මවිනයස්ස සඞ්ගායනාකාරං ජානන්තා කත්ථචි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා, කත්ථචි ‘‘තෙන සමයෙනා’’තිආදිනා, කත්ථචි ගාථාබන්ධවසෙන නිදානං ඨපෙන්තා, කත්ථචි සබ්බෙන සබ්බං නිදානං අට්ඨපෙන්තා වග්ගසඞ්ගහාදිවසෙන ධම්මවිනයං සඞ්ගායිංසු. තත්ථ ඉධ වුත්තඤ්හෙතන්තිආදිනා නිදානං ඨපෙත්වා සඞ්ගායිංසු, කිඤ්චි සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන නවඞ්ගමිදං බුද්ධවචනං. යථා චෙතං, එවං සබ්බෙසම්පි සම්මාසම්බුද්ධානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අප්පකඤ්ච නෙසං අහොසි සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදි. තත්ථ ඉතිවුත්තකඞ්ගස්ස අඤ්ඤං කිඤ්චි න පඤ්ඤායති තබ්භාවනිමිත්තං ඨපෙත්වා ‘‘වුත්තඤ්හෙතං…පෙ… මෙ සුත’’න්ති ඉදං වචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතාති ආදිනයප්පවත්තා ද්වාදසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තක’’න්ති. තස්මා සත්ථු අධිප්පායං ජානන්තෙහි ධම්මසඞ්ගාහකෙහි අරියසාවිකාය වා ඉමෙසං සුත්තානං ඉතිවුත්තකඞ්ගභාවඤාපනත්ථං ඉමිනාව නයෙන නිදානං ඨපිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Some here proliferate in many ways. What is the point of them? Moreover, the compilers of the Dhamma and Vinaya recited it through various methods. For the great elders who compiled the Dhamma, having understood, and knowing rightly the manner of reciting the Dhamma and Vinaya, compiled the Dhamma and Vinaya by grouping sections and so forth: in some places establishing the introduction beginning with 'Thus have I heard,' in others with 'At that time,' in some by arranging it in verse form, and in others by omitting the introduction entirely. Here, in this case, they recited by establishing the introduction with 'This was said,' and so on. And this word of the Buddha is ninefold, consisting of sutta, geyya, and so on. As it is for this one, so it was for all the Perfectly Enlightened Ones. For it is said: 'Little of theirs was sutta and geyya,' and so on. In this context, nothing else is recognized as the characteristic mark of the Itivuttaka section except this phrase: 'This was said… thus have I heard.' Therefore, the commentators have said: 'The Itivuttaka consists of one hundred and twelve suttas that proceed in the manner beginning with "This was said by the Blessed One."' Thus, it should be understood that the compilers of the Dhamma, who knew the Teacher’s intention, or the noble female disciple, established the introduction in this very way to indicate that these discourses belong to the Itivuttaka section.

කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කයිරමානෙ නිදානවචනං? නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච දෙසකාලකත්තුහෙතුනිමිත්තෙහි උපනිබද්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව ච ආයස්මතා මහාකස්සපෙන බ්‍රහ්මජාලමූලපරියායසුත්තාදීනං දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා නිදානං භාසිතං. ඉධ පන දෙසකාලස්ස අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව.

But for what purpose is there an introductory statement when the Dhamma and Vinaya are being compiled? Should not only the collection of words spoken by the Blessed One be made? It is said: For the purpose of accomplishing the teaching's stability, non-confusion, and credibility. For a teaching that is established by being connected with the time, place, speaker, assembly, and circumstances is long-lasting, its nature is not forgotten, and it is trustworthy, like a legal decision connected with the speaker, time, agent, cause, and signs. For that very reason, when questions were asked about the place and so on of the suttas such as the Brahmajāla and the Mūlapariyāya, the Venerable Mahākassapa, the treasurer of the Dhamma, in answering them, spoke the introduction beginning with 'Thus have I heard.' Here, however, the reason for not including the speaker and time has already been stated.

අපිච සත්ථු සම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස [Pg.31] පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණාචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසාසනසාවකානුරාගාභාවතො ඛීණාසවභාවසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධස්ස පරානුග්ගහපවත්ති. එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජකෙහි ච සම්බුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු අසම්මොහභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකප්පටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො. ඉධ පන අනවසෙසතො කාමදොසප්පහානං විධාය දෙසනාදීපනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති. එත්ථ ච ‘‘භගවතා අරහතා’’ති ඉමෙහි පදෙහි යථාවුත්තඅත්ථවිභාවනතා හෙට්ඨා දස්සිතා එව.

Furthermore, the introductory statement is made to reveal the Teacher’s excellence. For the Tathāgata, the Blessed One, achieves the state of a Perfectly Self-Enlightened One without relying on previous compositions, inferences, scriptures, or reasoning. Indeed, for a Perfectly Self-Enlightened One, there is no need for previous compositions and the like, since his knowledge and conduct are unobstructed in all respects and his knowledge of knowable phenomena is of a single measure. Similarly, due to the absence of a teacher’s closed fist, jealousy regarding the Dhamma, and attachment to the teaching and disciples, he achieves the state of one whose defilements are destroyed. For one whose defilements are utterly destroyed, such things do not arise—thus, his conduct is perfectly pure and promotes the welfare of others. In this way, the first two kinds of confidence are achieved through the Perfectly Self-Enlightened and purified qualities that signify the utter absence of ignorance and craving—which are the defilements of the speaker and corrupt the perfection of view and virtue—and that manifest the perfection of knowledge and the perfection of abandonment. Then, the latter two kinds of confidence are achieved through the absence of confusion regarding obstructive and liberating phenomena. Thus, the Blessed One’s possession of the fourfold confidence and his practice for both his own welfare and that of others are revealed through the introductory statement, by illuminating the Dhamma according to the disposition of the assembled audience, with spontaneous insight into the occasion. Here, however, it should be connected to the fact that the teaching is illuminated by the complete abandonment of sensual desire and ill will. Therefore, it is said: 'The introductory statement is made to reveal the Teacher’s excellence.' Here, the explanation of the meaning as stated has already been shown previously by these words 'by the Blessed One, the Arahant.'

තථා සාසනසම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථකා පටිපත්ති අත්තහිතා වා. තස්මා පරෙසංයෙවත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනත්ථෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථු චරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසියති. ඉධ පන දෙසකපරිසාපදෙසෙහීති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

Thus, the introductory statement serves to reveal the accomplishment of the Dispensation. Indeed, for the Blessed One, whose every action is embraced by wisdom and compassion, there is no practice devoid of purpose or solely for his own benefit. Therefore, all the bodily, verbal, and mental actions of the Perfectly Self-Enlightened One, which are performed solely for the welfare of others, when described as they occurred, constitute the Dispensation—an instruction to beings according to their capacity—with regards to benefits visible here and now, future benefits, as well as the ultimate good. This is not mere poetic composition. This conduct of the Teacher is appropriately revealed in various locations through introductory statements, with respect to time, location, the speaker, and the assembly. Here, however, it should be connected with 'the speaker' and 'the assembly'. Hence, it is said: 'The introductory statement serves to reveal the accomplishment of the Dispensation.'

අපිච සත්ථුනො පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං. තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවතා අරහතා’’ති ඉමෙහි පදෙහි විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනප්පයොජනස්ස මුඛමත්තනිදස්සනන්ති.

Furthermore, the introductory statement is to reveal the authority of the Dispensation by showing the authority of the Teacher. And this demonstration of His authority should be understood as elucidated by the words 'by the Blessed One, the Arahant,' according to the method stated above. This is merely a brief indication of the purpose of the introductory statement.

නිදානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the introduction is finished.

1. එකකනිපාතො

1. The Book of Ones

1. පඨමවග්ගො

1. The First Chapter

1. ලොභසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on Greed

1. ඉදානි [Pg.32] එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථාතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා අත්ථවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති. යථා හි අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපට්ඨානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධතං නාතිවත්තන්තීති. තත්ථ යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකෙහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො චාති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො; එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අත්තජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති නිරවසෙසො පට්ඨානනයො න සම්භවති. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරො සුත්තනික්ඛෙපා වුත්තාති වෙදිතබ්බං.

1. Now the opportunity has arrived for the commentary on the sutta laid down by the Blessed One with the words, “Bhikkhus, abandon one thing,” and so forth. Since this exposition of the meaning becomes clear when discussed after analyzing the placement (nikkhepa) of the sutta, we shall first analyze the placement of the sutta. There are four placements of suttas: based on self-inclination (attajjhāsaya), based on another’s inclination (parajjhāsaya), based on a question (pucchāvasika), and based on an occasion (aṭṭhuppattika). Just as the suttas, though divided into hundreds and thousands of types, do not exceed sixteen categories when classified according to the method of the Paṭṭhāna, beginning with the section on defilements, in the same way, they do not exceed four categories when classified according to the placements of suttas such as that based on self-inclination, etc. Here, just as there can be a combination between self-inclination and other-inclination, or between self-inclination and question-based, or between occasion-arisen and other-inclination, or between occasion-arisen and question-based—due to the possibility of a connection between inclination and questioning—so too, even though a combination between occasion-arisen and self-inclination is also possible, a complete method of classification is not possible, because when self-inclination and the others are the primary factor, there is no combination with occasion-arisen. Therefore, it should be understood that the four sutta placements are stated as the root placements, with the remaining possible placements being included within them.

තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො, අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසොති පුච්ඡාවසො. සො එතස්ස අත්ථීති පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්ති ථ-කාරස්ස ඨ-කාරං කත්වා, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො[Pg.33]. අථ වා නික්ඛිපීයති සුත්තං එතෙනාති නික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිතබ්බො අත්ථො, පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මප්පටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුච්ඡාවසිකොති පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Here is the meaning of the words: 'That which is laid down' is a placement (nikkhepa); the Sutta itself is the placement, hence 'sutta-placement' (suttanikkhepa). Alternatively, the act of laying down is a placement; the laying down of the Sutta is a sutta-placement, meaning the teaching of the Sutta. One's own inclination is attajjhāsaya. Because that exists for one as a cause, it is called attajjhāsaya; or, 'one has one's own inclination,' hence attajjhāsaya. The same method applies to parajjhāsaya. 'By the power of a question' is pucchāvasa. One for whom this exists is pucchāvasika. The arising of a matter that is the basis for the Sutta teaching is atthuppatti; atthuppatti itself becomes aṭṭhuppatti by changing the letter 'tha' to 'ṭha'. One for whom this exists is aṭṭhuppattika. Alternatively, 'the Sutta is laid down by this,' thus it is a placement (nikkhepa), namely self-inclination and so forth. In this alternative meaning, one's own inclination is attajjhāsaya. Another’s inclination is parajjhāsaya. 'That which is questioned' is a question (pucchā), meaning the matter to be questioned. The speech of those who receive the Dhamma, proceeding by way of questioning, is pucchāvasa. This very thing, with reference to the word nikkhepa, is stated in the masculine gender as pucchāvasika. Similarly, aṭṭhuppatti itself is aṭṭhuppattika. Thus, the meaning here should be understood.

අපිච පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො, කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං (දී. න. 1.1 ආදයො) වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං අට්ඨුප්පත්ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයමෙව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොයමත්ථොති.

Moreover, because it is independent of causes such as the maturation of others' faculties, it is appropriate that self-inclination be a separate classification of suttas, as the teaching is given solely for the purpose of establishing the lineage of the Dhamma from one's own inclination. However, for those discourses based on the inclinations and questions of others, which are set forth due to the arising of others' inclinations and questions that are the cause for the teaching, how are they not included under 'occasion-arisen'? Or, for those question-based and occasion-arisen discourses set forth in accordance with others' inclinations, how are they not included under 'others' inclination'? This should not be objected to. For, since the arising of a cause for teaching a sutta is taken as 'occasion-arisen' only when it is free from others' aspirations, questions, and so forth, 'others' inclination' and 'question-based' are taken separately. Thus, the occasion for teaching in the Brahmajāla Sutta, the Dhammadāyāda Sutta, and others (DN 1.1 ff.), such as the arising of praise, blame, or material gain, is called 'occasion-arisen'. When a teaching is given based on the inclination of others without their asking, it is called 'others' inclination'. When taught in response to a question, it is called 'question-based'. This meaning is clear.

යානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති, සෙය්‍යථිදං – ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං, තුවට්ටකසුත්තන්තිඑවමාදීනි (සු. නි. 921 ආදයො; ම. නි. 1.64 ආදයො), තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

The teachings which the Blessed One spoke unrequested by others, solely out of his own inclination—such as the Ākaṅkheyyasutta, the Tuvaṭṭakasutta, and others (Snp 921 ff.; MN 1.64 ff.)—their classification is 'self-inclination'.

යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – රාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තිඑවමාදීනි (ම. නි. 2.107 ආදයො; 3.416 ආදයො; සං. නි. 3.59; මහාව. 19-20), තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

And those teachings which were spoken by way of others' inclination, after having considered their inclination, patience, aspiration, and capacity for understanding—thinking, 'The qualities conducive to liberation have fully matured in Rāhula. Let me now train Rāhula further in the destruction of the taints'—such as the Rāhulovāda Sutta, the Dhammacakkappavattana Sutta, and others (MN 2.107 ff.; 3.416 ff.; SN 3.59; Mahāvagga 19-20), their classification is 'others' inclination'.

භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා දෙවා මනුස්සා චතස්සො පරිසා චත්තාරො වණ්ණා ච තථා තථා පඤ්හං පුච්ඡන්ති ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති, නීවරණා [Pg.34] නීවරණාති වුච්චන්තී’’තිආදිනා, එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි (සං. නි. 5.186) තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

When devas, humans, the four assemblies, and the four classes approach the Blessed One and ask questions in various ways—such as, 'Venerable sir, it is said, “factors of enlightenment, factors of enlightenment,” and, “hindrances, hindrances”'—the teachings spoken by the Blessed One in response to such questions, such as those in the Bojjhaṅga Saṃyutta and others (SN 5.186), their classification is 'question-based'.

යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං, පුත්තමංසූපමං, දාරුක්ඛන්ධූපමන්තිඑවමාදීනි (ම. නි. 1.29; සං. නි. 2.63), තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො.

Those teachings, however, that were spoken in dependence on an arisen cause—such as the Dhammadāyāda Sutta, the Puttamaṃsūpama Sutta, the Dārukkhandhūpama Sutta, and the like (MN 1.29; SN 2.63)—their classification is 'occasion-arisen'.

එවමිමෙසු චතූසු සුත්තනික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරජ්ඣාසයවසෙන හෙතං නික්ඛිත්තං. කෙසං අජ්ඣාසයෙන? ලොභෙ ආදීනවදස්සීනං පුග්ගලානං. කෙචි පන ‘‘අත්තජ්ඣාසයො’’ති වදන්ති.

Thus, among these four classifications of suttas, the classification of this sutta is 'others' inclination'. For it has been classified by way of others' inclination. By whose inclination? That of persons who see the danger in greed. Some, however, say it is 'self-inclination'.

තත්ථ එකධම්මං, භික්ඛවෙතිආදීසු එකසද්දො අත්ථෙව අඤ්ඤත්ථෙ ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.27). අත්ථි සෙට්ඨෙ ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.228; පාරා. 11). අත්ථි අසහායෙ ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.405). අත්ථි සඞ්ඛායං ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29). ඉධාපි සඞ්ඛායමෙව දට්ඨබ්බො.

Therein, in phrases like 'one thing, monks,' the word 'one' (eka) is found in the sense of 'other' (añña), as in '“The self and the world are eternal; this alone is true, all else is false”—thus some (eke) declare' (MN 3.27). It is found in the sense of 'excellent', as in 'one-pointedness (ekodi) of mind' (DN 1.228; Pārā 11). It is found in the sense of 'without a companion', as in 'alone (eko), secluded' (DN 1.405). It is found in the sense of 'number', as in 'Monks, there is only one (ekova) moment, one opportunity for living the holy life' (AN 8.29). Here too, it should be understood in the sense of a number.

ධම්ම-සද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිසුඤ්ඤතාඤෙය්‍යසභාවාදීසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පරියත්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨධම්මො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.299) සච්චානි. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; 3.142) සමාධි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, සවෙ පෙච්ච න සොචතී’’තිආදීසු (ජා. 1.1.57) පඤ්ඤා. ‘‘ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.398) පකති. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදීසු (ජා. 1.10.102) පුඤ්ඤං. ‘‘තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරෙන වදෙය්‍ය පාරාජිකෙන වා සඞ්ඝාදිසෙසෙන වා පාචිත්තියෙන වා’’තිආදීසු (පාරා. 444) ආපත්ති. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 121) සුඤ්ඤතා. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) ඤෙය්‍යො. ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 1) සභාවො අත්ථො[Pg.35]. ඉධාපි සභාවො. තස්මා එකධම්මන්ති එකං සංකිලෙසසභාවන්ති අධිප්පායො. එකො ච සො ධම්මො චාති එකධම්මො, තං එකධම්මං.

The word 'dhamma' is seen with such meanings as the teaching, truth, concentration, wisdom, nature, merit, offense, emptiness, the knowable, and intrinsic nature. For instance, in 'Here, a monk learns the Dhamma' (AN 5.73), its meaning is 'the teaching' (pariyatti). In 'one who has seen the Dhamma' (DN 1.299), it means 'the truths' (saccāni). In 'Of such a nature were those Blessed Ones' (DN 2.13; 3.142), it means 'concentration' (samādhi). In 'Truth, Dhamma, steadfastness, generosity; one with these does not grieve after death' (Jā 1.1.57), it means 'wisdom' (paññā). In 'For beings subject to the nature of birth, monks, such a desire arises' (DN 2.398), it means 'nature' (pakati). In 'The Dhamma truly protects one who practices the Dhamma' (Jā 1.10.102), it means 'merit' (puñña). In 'He might speak of one of three offenses (dhammānaṃ): a pārājika, a saṅghādisesa, or a pācittiya' (Pārā 444), it means 'offense' (āpatti). In 'At that time, phenomena (dhammā) exist' (Dhs 121), it means 'emptiness' (suññatā). In 'All phenomena (dhammā) in every way come into the range of the knowledge of the Buddha, the Blessed One' (Mahāni 156; Cūḷani, Mogharājamāṇavapucchāniddesa 85), it means 'the knowable' (ñeyya). In 'Wholesome phenomena (dhammā), unwholesome phenomena (dhammā)' (Dhs, Tikamātikā 1), its meaning is 'intrinsic nature' (sabhāva). Here too, the meaning is 'intrinsic nature'. Therefore, the intention of 'one dhamma' is 'one intrinsic nature of defilement'. It is one and it is a dhamma, thus 'one dhamma'; to that 'one dhamma'.

භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො භික්ඛූ ආලපති, න ධම්මමෙව දෙසෙතීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ හි අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති. තෙ පඨමං අනාලපිත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා, කිංපච්චයා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොන්ති. ආලපිතෙ පන සතිං උපට්ඨපෙත්වා සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොන්ති, තස්මා සතිජනනත්ථං ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපති. තෙන ච තෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ඉමිනා කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරොන්තො තෙන ච කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන නෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති. තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං සවනමනසිකාරෙපි නියොජෙති. සාධුකං සවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

'Bhikkhave'—he addresses the monks. But for what reason does the Blessed One, when teaching the Dhamma, address the monks and not just teach the Dhamma? For the purpose of arousing mindfulness. For monks may be sitting while thinking of other things, reflecting on the Dhamma, or attending to their meditation subject. If they are not first addressed while the Dhamma is being taught, they cannot discern, 'What is the origin of this teaching, what is its condition?' But when addressed, they can establish mindfulness and discern. Therefore, to arouse mindfulness, he says, 'Monks.' Moreover, by that word, established by their possession of qualities such as the habit of seeking alms, he proclaims a way of life not practiced by inferior or superior worldly people, and thereby suppresses arrogance and dejection. By this word 'Monks,' preceded by an outpouring of compassion and a casting of a gentle heart and eye, he turns them to face him. And by that word, which indicates his own desire to speak, he generates in them a desire to listen. By that very act of addressing them, he also enjoins them to listen well and attend wisely. For the success of the teaching depends on listening well and attending wisely.

අඤ්ඤෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු පරිසපරියාපන්නෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූ එව ආමන්තෙසීති? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා, පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථු චරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සමීපවුත්තියා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තා. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො, විසෙසතො ච එකච්චෙ භික්ඛූ සන්ධාය අයං දෙසනාති තෙ එව ආලපි.

Why, when other gods and humans were present in the assembly, did he address only the monks? Because of their being the eldest, the best, the nearest, and constantly in attendance. Indeed, the Blessed One’s teaching of the Dhamma is common to all assemblies, but the monks are the eldest in the assembly, having arisen first; they are the best, having taken homelessness as their beginning, following the Teacher’s conduct, and being the recipients of the entire dispensation; they are near, due to their sitting nearby; they are constantly in attendance, because they are always in the Teacher’s presence. Moreover, they are fit recipients of the Dhamma teaching, due to their capacity to practice as instructed, and especially, since this teaching was aimed at certain monks, he addressed only them.

පජහථාති එත්ථ පහානං නාම තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං. තත්ථ යං දීපාලොකෙනෙව තමස්ස පටිපක්ඛභාවතො අලොභාදීහි ලොභාදිකස්ස, නාමරූපපරිච්ඡෙදාදිවිපස්සනාඤාණෙහි තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – පරිච්චාගෙන ලොභාදිමලස්ස, සීලෙන පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස, සද්ධාදීහි අස්සද්ධියාදිකස්ස, නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං [Pg.36] මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙසු අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකම්‍යතාය උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියා, නිබ්බානෙන පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.

Here, 'abandonment' (pahāna) is fivefold: abandonment by substitution of opposites (tadaṅgappahāna), abandonment by suppression (vikkhambhanappahāna), abandonment by eradication (samucchedappahāna), abandonment by tranquilization (paṭippassaddhippahāna), and abandonment by escape (nissaraṇappahāna). Among these, abandonment by substitution of opposites is the abandonment of each particular unwholesome state by means of its opposite—just as darkness is abandoned by the light of a lamp—and by insight-knowledge such as the discernment of name-and-form. For example: the defilement of greed and the like by generosity; immorality such as killing by virtue; lack of faith and the like by faith and the like; the view of self by the determination of name-and-form; wrong views of causelessness and distorted causes by the discernment of conditions; the state of doubt by the overcoming of uncertainty, which is a later stage of that same discernment; the grasping of 'I' and 'mine' by the contemplation of groups; the perception of the non-path as the path by the determination of path and non-path; annihilationist views by the seeing of arising; eternalist views by the seeing of dissolution; the perception of safety in what is fearful by the seeing of fear; the perception of gratification by the seeing of drawbacks; delight by the contemplation of disenchantment; the desire not to be liberated by the knowledge of the desire for liberation; non-equanimity by the knowledge of equanimity; the state of opposition by conformity with the stability of the Dhamma and by Nibbāna; and the grasping of the sign of formations by the change-of-lineage consciousness. This is called abandonment by substitution of opposites.

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277; විභ. 628) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන සමුච්ඡින්දනං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං පන සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. එවං පඤ්චවිධෙ පහානෙ අනාගාමිකභාවකරස්ස පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා ඉධ සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මා පජහථාති පරිච්චජථ, සමුච්ඡින්දථාති අත්ථො.

That abandonment of various defilements such as the hindrances, which occurs by means of concentration—distinguished as access and absorption—through the prevention of their arising, just as moss on the surface of water is parted by the striking of a pot, is called abandonment by suppression. That cutting off of the mass of defilements belonging to the side of arising, as stated in the way beginning 'for the abandoning of wrong views' (Dhammasaṅgaṇī 277; Vibhaṅga 628), by their complete non-arising in the continuity of one who possesses that particular path, due to the development of the four noble paths, is called abandonment by eradication. The tranquilization of the defilements at the moment of fruition is called abandonment by tranquilization. And Nibbāna, which is the escape from all conditioned things and wherein all conditioned things are abandoned, is called abandonment by escape. Thus, among the five kinds of abandonment, it should be understood here as abandonment by eradication, since the abandonment that makes one a non-returner is intended. Therefore, 'pajahatha' means 'give up,' that is, 'cut off completely.'

අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. වොති අයං වොසද්දො පච්චත්තඋපයොගකරණසාමිවචනපදපූරණසම්පදානෙසු දිස්සති. තථා හි ‘‘කච්චි, පන වො අනුරුද්ධා, සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.326) පච්චත්තෙ ආගතො. ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, පණාමෙමි වො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.157) උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.157) කරණෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.345) සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) පදපූරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.190) සම්පදානෙ. ඉධාපි සම්පදානෙ එව දට්ඨබ්බො.

The Blessed One refers to himself as 'I'. This word 'vo' is seen in the sense of the subjective case, application, instrumentality, the possessive, as a particle, and in the dative case. For example, in 'Kacci, pana vo Anuruddhā, samaggā sammodamānā' (MN 1.326), it occurs in the subjective sense. In 'Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo' (MN 2.157), it is used in the sense of application. In 'Na vo mama santike vatthabba' (MN 2.157), it is in the instrumental sense. In 'Sabbesaṃ vo, Sāriputta, subhāsita' (MN 1.345), it has a possessive meaning. In 'Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā' (MN 1.35), it is a particle. In 'Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī' (MN 1.190), it denotes the dative case. Here too, it should be understood as being in the dative case.

පාටිභොගොති පටිභූ. සො හි ධාරණකං පටිච්ච ධනිකස්ස, ධනිකං පටිච්ච ධාරණකස්ස පටිනිධිභූතො ධනිකසන්තකස්ස තතො හරණාදිසඞ්ඛාතෙන භුඤ්ජනෙන [Pg.37] භොගොති පටිභොගො, පටිභොගො එව පාටිභොගො. අනාගාමිතායාති අනාගාමිභාවත්ථාය. පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන හි කාමභවස්ස අනාගමනතො අනාගාමී. යො යස්ස ධම්මස්ස අධිගමෙන අනාගාමීති වුච්චති, සඵලො සො තතියමග්ගො අනාගාමිතා නාම. ඉති භගවා වෙනෙය්‍යදමනකුසලො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුකූලං තතියමග්ගාධිගමං ලහුනා උපායෙන එකධම්මපූරණතාමත්තෙන ථිරං කත්වා දස්සෙසි යථා තං සම්මාසම්බුද්ධො. භින්නභූමිකාපි හි පටිඝසංයොජනාදයො තතියමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා කාමරාගප්පහානං නාතිවත්තන්තීති.

A guarantor (pāṭibhoga) is a surety (paṭibhū). For he, with respect to the debtor, stands in place of the creditor, and with respect to the creditor, stands in place of the debtor. Thus, the enjoyment (bhoga) of what belongs to the creditor, by means of taking it and so forth, is called 'paṭibhoga'; and 'pāṭibhoga' is simply 'paṭibhoga'. 'For the state of non-returning' (anāgāmitāya) means for the sake of the state of non-returning. For, since one does not return to the realm of sense-desire by way of grasping rebirth-linking, one is a non-returner (anāgāmī). That third path, through the attainment of which one is called a non-returner, is fruitful, and is called the state of non-returning (anāgāmitā). Thus, the Blessed One, skilled in taming those to be trained, firmly demonstrated the attainment of the third path, in accordance with the inclinations of those to be trained, through a swift means, merely by fulfilling a single requisite, as befits a Perfectly Self-Enlightened One. For even defilements such as the fetter of aversion, which are abandoned by the third path, though belonging to different levels, do not go beyond the abandonment of sensual desire.

කස්මා පනෙත්ථ භගවා අත්තානං පාටිභොගභාවෙ ඨපෙසි? තෙසං භික්ඛූනං අනාගාමිමග්ගාධිගමාය උස්සාහජනනත්ථං. පස්සති හි භගවා ‘‘මයා ‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ, අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’ති වුත්තෙ ඉමෙ භික්ඛූ අද්ධා තං එකධම්මං පහාය සක්කා තතියභූමිං සමධිගන්තුං, යතො ධම්මස්සාමි පඨමමාහ ‘අහං පාටිභොගො’ති උස්සාහජාතා තදත්ථාය පටිපජ්ජිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්මා උස්සාහජනනත්ථං අනාගාමිතාය තෙසං භික්ඛූනං අත්තානං පාටිභොගභාවෙ ඨපෙසි.

Why did the Blessed One place himself in the position of a guarantor in this case? To arouse effort in those monks for the attainment of the path of non-returning. For the Blessed One sees: 'When I say, "Monks, abandon one thing, and I am your guarantor for non-returning," these monks will surely abandon that one thing and be able to reach the third stage. Since the Master of the Dhamma first declared, "I am the guarantor," they will think, "We must practice for that purpose," and thus be inspired.' Therefore, to inspire those monks toward non-returning, he placed himself in the position of a guarantor.

කතමං එකධම්මන්ති එත්ථ කතමන්ති පුච්ඡාවචනං. පුච්ඡා ච නාමෙසා පඤ්චවිධා – අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා, අනුමතිපුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තත්ථ පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං, තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා. පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා. පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා. භගවා හි අනුමතිග්ගහණත්ථං පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’තිආදිනා (සං. නි. 3.59; මහාව. 21), අයං අනුමතිපුච්ඡා. භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා භූතානං [Pg.38] වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය. කතමෙ චත්තාරො’’ති (සං. නි. 2.11) අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා.

'What is the one thing?' Here, 'what is' is a question word. And indeed, questions are of five kinds: the question for illuminating the unseen, the question for collating what is seen, the question for dispelling doubt, the question for seeking agreement, and the question from a desire to speak. Among these, when a characteristic is by nature unknown, unseen, uncompared, unscrutinized, unclear, or unexplained, one asks a question for the sake of knowing it, seeing it, comparing it, scrutinizing it, clarifying it, or explaining it. This is the question for illuminating the unseen. When a characteristic is by nature known, seen, compared, scrutinized, clear, and explained, one asks a question for the sake of collating it with other wise ones. This is the question for collating what is seen. When there is by nature a tendency toward uncertainty, a tendency toward doubt, a state of wavering—'Is it thus? Or not thus? What is it? How is it?'—one asks a question for the sake of dispelling doubt. This is the question for dispelling doubt. The Blessed One asks a question for the sake of obtaining agreement, as in: 'What do you think, monks, is form permanent or impermanent?' This is the question for seeking agreement. The Blessed One asks a question out of a desire to speak to the monks, as in: 'Monks, there are these four nutriments for the sustenance of beings that have come to be and for the support of those seeking rebirth. What are the four?' This is the question from a desire to speak.

තත්ථ පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා බුද්ධානං නත්ථි. කස්මා? තීසු හි අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං සම්මාසම්බුද්ධානං අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි. තෙන නෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන තෙහි අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං නත්ථි, තෙන නෙසං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡාපි නත්ථි. යස්මා පන බුද්ධා භගවන්තො අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡා සබ්බධම්මෙසු විගතසංසයා, තෙන නෙසං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡාපි නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා අත්ථි, තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

Among them, the first three questions do not apply to the Buddhas. Why? Because in the three periods of time, there is nothing conditioned or unconditioned that the Perfectly Self-Enlightened Buddhas have not seen, compared, scrutinized, made manifest, or explained. Therefore, there is no question for them about illuminating what they have not seen. Furthermore, what they have penetrated through their own knowledge needs no collating with any other ascetic, brahmin, god, Māra, or Brahmā. Hence, there is no question for them about collating what they have seen. Since the Blessed Buddhas are without perplexity, have overcome uncertainty, and are free from doubt in all things, there is no question for them about dispelling doubt. However, the other two questions do apply. Among them, this should be understood as the question from a desire to speak.

ඉදානි තාය පුච්ඡාය පුට්ඨමත්ථං සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, එකධම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. ස්වායං ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය, අභිසඞ්ගරසො තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තමංසපෙසි විය, අපරිච්චාගපච්චුපට්ඨානො තෙලඤ්ජනරාගො විය, සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදදස්සනපදට්ඨානො, තණ්හානදිභාවෙන වඩ්ඪමානො යත්ථ සමුප්පන්නො, සීඝසොතා නදී විය මහාසමුද්දං අපායමෙව තං සත්තං ගහෙත්වා ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බො. කිඤ්චාපි අයං ලොභසද්දො සබ්බලොභසාමඤ්ඤවචනො, ඉධ පන කාමරාගවචනොති වෙදිතබ්බො. සො හි අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො.

Now, presenting the meaning of the question asked in its true nature, he said, 'Monks, greed is the one thing,' and so forth. Herein, 'lobha' (greed) is that by which one is greedy, or that which is greedy itself, or it is merely the act of being greedy. This has the characteristic of seizing its object, like monkey-lime; its function is attachment, like a piece of meat thrown onto a hot pan; its manifestation is non-relinquishment, like an oil stain; its proximate cause is seeing enjoyment in things that fetter. Growing like the river of craving wherever it arises, it should be understood that it carries that being to the lower realms just as a swift-flowing river carries one to the great ocean. Although this word 'greed' refers to greed in general, in this context, it should be understood as sensual desire. For it is that which is eradicated by the path of the non-returner.

පුන භික්ඛවෙති ආලපනං ධම්මස්ස පටිග්ගාහකභාවෙන අභිමුඛීභූතානං තත්ථ ආදරජනනත්ථං. පජහථාති ඉමිනා පහානාභිසමයො විහිතො, සො ච පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙහි සද්ධිං එව පවත්තති, න විසුන්ති චතුසච්චාධිට්ඨානානි චත්තාරිපි සම්මාදිට්ඨියා කිච්චානි විහිතානෙව හොන්ති. යථා ච ‘‘ලොභං පජහථා’’ති වුත්තෙ පහානෙකට්ඨභාවතො දොසාදීනම්පි පහානං අත්ථතො වුත්තමෙව හොති, එවං සමුදයසච්චවිසයෙ සම්මාදිට්ඨිකිච්චෙ පහානාභිසමයෙ වුත්තෙ තස්සා සහකාරීකාරණභූතානං සම්මාසඞ්කප්පාදීනං සෙසමග්ගඞ්ගානම්පි සමුදයසච්චවිසයකිච්චං අත්ථතො වුත්තමෙව හොතීති පරිපුණ්ණො අරියමග්ගබ්‍යාපාරො ඉධ [Pg.39] කථිතොති දට්ඨබ්බො. ඉමිනා නයෙන සතිපට්ඨානාදීනම්පි බොධිපක්ඛියධම්මානං බ්‍යාපාරස්ස ඉධ වුත්තභාවො යථාරහං විත්ථාරෙතබ්බො.

Again, the address 'monks' is intended to arouse respect in those who are receptive to the Dhamma. By 'Abandon it,' the breakthrough of abandoning is prescribed, and this occurs together with the breakthroughs of full understanding, realization, and development; they are not separate. Thus, all four duties of right view, founded on the four truths, are also prescribed. Just as when it is said, 'Abandon greed,' the abandoning of hatred and other defilements is implied in meaning due to the single function of abandoning; so too, when the breakthrough of abandoning—the function of right view regarding the truth of the origin—is mentioned, the function of the remaining path factors, right intention and the others, which are its cooperative causes, is also implied in meaning. Thus, it should be understood that the complete operation of the Noble Path is explained here. In this way, the operation of the foundations of mindfulness and the other factors of enlightenment should be elaborated as appropriate.

අපිචෙත්ථ ලොභං පජහථාති එතෙන පහානපරිඤ්ඤා වුත්තා. සා ච තීරණපරිඤ්ඤාධිට්ඨානා, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤාධිට්ඨානාති අවිනාභාවෙන තිස්සොපි පරිඤ්ඤා බොධිතා හොන්ති. එවමෙත්ථ සහ ඵලෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානං පරිපුණ්ණං කත්වා පකාසිතන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා ලොභං පජහථාති සහ ඵලෙන ඤාණදස්සනවිසුද්ධි දෙසිතා. සා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිසන්නිස්සයා…පෙ… චිත්තවිසුද්ධිසීලවිසුද්ධිසන්නිස්සයා චාති නානන්තරිකභාවෙන සහ ඵලෙන සබ්බාපි සත්ත විසුද්ධියො විභාවිතාති වෙදිතබ්බං.

Moreover, by 'Abandon greed' here, the full understanding of abandoning is stated. And that is based on the full understanding by investigation, and the full understanding by investigation is based on the full understanding by knowledge. Thus, all three types of full understanding are implied by their inseparability. In this way, it should be understood that the meditation subject of the four truths is fully expounded here along with its result. Alternatively, by 'Abandon greed,' the purification of knowledge and vision is taught along with its result. And that depends on the purification of knowledge and vision of the path… and ultimately on the purification of mind and the purification of virtue. Thus, it should be understood that all seven purifications are revealed by their immediate succession, along with their result.

එවමෙතාය විසුද්ධික්කමභාවනාය පරිඤ්ඤාත්තයසම්පාදනෙන ලොභං පජහිතුකාමෙන –

Thus, by one who wishes to abandon greed through the development of this progressive purification and the accomplishment of the threefold full understanding—

‘‘අනත්ථජනනො ලොභො, ලොභො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති.

"Greed begets harm, greed agitates the mind; fear is born from within, that people do not comprehend."

‘‘ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නරං’’. (ඉතිවු. 88);

"The greedy one does not know the goal, the greedy one does not see the Dhamma; blinding darkness there is then, when greed overcomes a person."

රත්තො ඛො, ආවුසො, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පාණම්පි හනති, අදින්නම්පි ආදියති, සන්ධිම්පි ඡින්දති, නිල්ලොපම්පි හරති, එකාගාරිකම්පි කරොති, පරිපන්ථෙපි තිට්ඨති, පරදාරම්පි ගච්ඡති, මුසාපි භණති. තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං අවෙදයතං තණ්හානුගතානං පරිතස්සිතං විප්ඵන්දිතමෙව (අ. නි. 3.54).

"Friend, one impassioned by lust, overcome by lust, with a mind obsessed, kills living beings, takes what is not given, breaks into houses, commits robbery, pillages, waylays, goes to another’s wife, and speaks falsely. And yet for those venerable ascetics and brahmins, not knowing, not seeing, not experiencing, following craving, it is merely trembling and writhing."

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති’’. (ඉතිවු. 15, 105);

"A person with craving as a companion wanders for a long time; from this state to another, one does not transcend saṃsāra."

‘‘නත්ථි රාගසමො අග්ගි, නත්ථි දොසසමො කලි’’. (ධ. ප. 202, 251);

"There is no fire like lust, no calamity like hatred."

‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හති’’. (සං. නි. 1.212);

"I am burned by sensual desire, my mind is ablaze."

‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයංකතං මක්කටකොව ජාල’’න්ති. (ධ. ප. 347) ච –

"Those impassioned by lust fall back into the stream, like a spider into the web it has made itself."

එවමාදිසුත්තපදානුසාරෙන [Pg.40] නානානයෙහි ලොභස්ස ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්ස පහානාය පටිපජ්ජිතබ්බං.

In accordance with such discourse passages, having reflected on the drawbacks of greed in various ways, one should practice for its abandonment.

අපිච ඡ ධම්මා කාමරාගස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි කාමරාගො පහීයති, කායගතාසතිභාවනාවසෙන සවිඤ්ඤාණකෙ උද්ධුමාතකාදිවසෙන අවිඤ්ඤාණකෙ අසුභෙ අසුභභාවනානුයොගමනුයුත්තස්සාපි, මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු සංවරණවසෙන සතිකවාටෙන පිහිතද්වාරස්සාපි, චතුන්නං පඤ්චන්නං වා ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙනෙවාහ –

Furthermore, six things conduce to the abandoning of sensual desire: grasping the sign of the repulsive, persistence in developing the perception of the repulsive, guarding the sense doors, moderation in food, good friendship, and suitable talk. For sensual desire is abandoned by one who grasps the tenfold sign of the repulsive; by one who persists in developing the perception of the repulsive in what is unlovely—in a conscious body through mindfulness directed to the body, and in an unconscious one through the bloated corpse and so on; by one whose doors are closed with the bolt of mindfulness by restraining the six senses; and by one who is moderate in food, by the habit of drinking water when there is still space for four or five morsels. Therefore, it is said—

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

"Leaving four or five morsels uneaten, one should drink water; this is enough for the comfortable dwelling of a resolute monk."

අසුභකම්මට්ඨානභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙනෙවාහ –

It is also abandoned by associating with good friends who delight in developing the meditation on foulness, and by suitable talk connected with the ten foulness objects in postures such as standing and sitting. Therefore, it is said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අසුභනිමිත්තං, තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස පහානායා’’ති.

"Monks, there is the sign of unattractiveness. Frequent, wise attention to it is the nutriment for the non-arising of sensual desire that has not yet arisen and for the abandoning of sensual desire that has already arisen."

එවං පුබ්බභාගෙ කාමරාගසඞ්ඛාතස්ස ලොභස්ස පහානාය පටිපන්නො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන තං අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දති. තෙන වුත්තං ‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ, අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති.

Thus, in the preliminary stage, one who has embarked on the path for the abandonment of greed, known as sensual desire, by intensifying insight, completely uproots it without remainder with the third path. Therefore, it was said: 'Monks, abandon one quality—greed—and I am your guarantor for non-returning.'

එත්ථාහ ‘‘කො පනෙත්ථ ලොභො පහීයති, කිං අතීතො, අථ අනාගතො, උදාහු පච්චුප්පන්නො’’ති? කිඤ්චෙත්ථ – න තාව අතීතො ලොභො පහීයෙය්‍ය, න අනාගතො වා තෙසං අභාවතො. න හි නිරුද්ධං අනුප්පන්නං වා අත්ථීති වුච්චති, වායාමො ච අඵලො ආපජ්ජති. අථ පච්චුප්පන්නො, එවම්පි අඵලො වායාමො තස්ස සරසභඞ්ගත්තා, සංකිලිට්ඨා ච මග්ගභාවනා [Pg.41] ආපජ්ජති, චිත්තවිප්පයුත්තො වා ලොභො සියා, න චායං නයො ඉච්ඡිතොති. වුච්චතෙ – න වුත්තනයෙන අතීතානාගතපච්චුප්පන්නො ලොභො පහීයති. සෙය්‍යථාපි ඉධ තරුණරුක්ඛො අසඤ්ජාතඵලො, තං පුරිසො කුඨාරියා මූලෙ ඡින්දෙය්‍ය, තස්ස රුක්ඛස්ස ඡෙදෙ අසති යානි ඵලානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තානි රුක්ඛස්ස ඡින්නත්තා අජාතානි එව න ජායෙය්‍යුං, එවමෙව අරියමග්ගාධිගමෙ අසති උප්පජ්ජනාරහො ලොභො අරියමග්ගාධිගමෙන පච්චයඝාතස්ස කතත්තා න උප්පජ්ජති. අයඤ්හි අට්ඨකථාසු ‘‘භූමිලද්ධුප්පන්නො’’ති වුච්චති. විපස්සනාය හි ආරම්මණභූතා පඤ්චක්ඛන්ධා තස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානතාය භූමි නාම. සා භූමි තෙන ලද්ධාති කත්වා භූමිලද්ධුප්පන්නො. ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නො අවික්ඛම්භිතුප්පන්නො අසමූහතුප්පන්නොති ච අයමෙව වුච්චති.

Here it is said: 'What greed, here, is abandoned? Is it past, future, or present?' In this case—past greed cannot be abandoned, nor future greed, because of their non-existence. For it is not said that what has ceased or not yet arisen exists, and the effort would be fruitless. If it is present greed, even then the effort is fruitless because of its momentary nature. Moreover, the development of the path would become defiled, or greed might be dissociated from consciousness—and this method is not acceptable. It is said: greed is not abandoned as past, future, or present in the way mentioned. Just as here, with a young tree that has not yet borne fruit—if a person were to cut it at the root with an axe, then the fruits that would have been produced, had the tree not been cut, would not be produced because the tree has been cut. In the same way, the greed that is fit to arise in the absence of the attainment of the noble path does not arise because its condition has been destroyed by the attainment of the noble path. This, in the commentaries, is called 'arisen having obtained the ground.' For the five aggregates, which are the object of insight, are called the 'ground' because they are the place for its arising. Because that ground is obtained by it, it is called 'arisen having obtained the ground.' This same thing is also called 'arisen by grasping an object,' 'arisen not having been suppressed,' and 'arisen not having been uprooted.'

තත්ථාති තස්මිං සුත්තෙ. එතන්ති එතං අත්ථජාතං. ඉදානි ගාථාබන්ධවසෙන වුච්චමානං. ඉති වුච්චතීති කෙන පන වුච්චති? භගවතා ව. අඤ්ඤෙසු හි තාදිසෙසු ඨානෙසු සඞ්ගීතිකාරෙහි උපනිබන්ධගාථා හොන්ති, ඉධ පන භගවතා ව ගාථාරුචිකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තමෙවත්ථං සඞ්ගහෙත්වා ගාථා භාසිතා.

'Therein' means in that sutta. 'This' refers to this subject matter, now being spoken by way of a composition in verse. 'Thus it is said'—but by whom is it said? By the Blessed One himself. For in other such instances, there are supplementary verses added by the compilers of the Saṅgīti, but here, the Blessed One himself, considering the inclinations of individuals fond of verses, having gathered together the meaning that had already been spoken, uttered the verses.

තත්ථ යෙන ලොභෙන ලුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතින්ති යෙන ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණෙන තතො එව අභිසඞ්ගරසෙන ලොභෙන ලුද්ධා අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු ගිද්ධා ගධිතා. සෙති හි නිපාතමත්තං. අක්ඛරචින්තකා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු සෙ-කාරාගමං ඉච්ඡන්ති. තථා ලුද්ධත්තා එව කායසුචරිතාදීසු කිඤ්චි සුචරිතං අකත්වා කායදුච්චරිතාදීනි ච උපචිනිත්වා රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තාති ලද්ධනාමා පාණිනො දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිට්ඨානතාය දුග්ගතීති සඞ්ඛං ගතං නිරයං තිරච්ඡානයොනිං පෙත්තිවිසයඤ්ච පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගච්ඡන්ති උපපජ්ජන්ති.

Therein, 'by that greed with which beings are greedy, they go to a bad destination' means: by that greed, characterized by grasping an object and with the function of clinging, beings are greedy, rapacious, and attached to the internal and external sense bases. The word 'se' is merely a particle. Those who ponder letters, however, desire the insertion of the letter 'se' in such places. Likewise, due to being greedy, having performed no good conduct such as bodily good conduct, and having accumulated bodily misconduct and the like, living beings—who are called 'beings' (sattā) because of their attachment and clinging to forms and so on—go to and are reborn in hell, the animal realm, and the sphere of ghosts, which are reckoned as a bad destination because they are the place for the arising of suffering; they go by way of taking up a new rebirth.

තං ලොභං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනොති තං යථාවුත්තං ලොභං සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතොති ඉමෙහි ආකාරෙහි සම්මා අවිපරීතං හෙතුනා ඤායෙන අඤ්ඤාය ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා රූපාදිකෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චාදීහි විවිධෙහි ආකාරෙහි පස්සනතො විපස්සිනො අවසිට්ඨකිලෙසෙ විපස්සනාපඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය මග්ගපඤ්ඤාය සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන පජහන්ති, න පුන අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිතුං දෙන්ති. පහාය [Pg.42] න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචනන්ති එවං සහජෙකට්ඨපහානෙකට්ඨෙහි අවසිට්ඨකිලෙසෙහි සද්ධිං තං ලොභං අනාගාමිමග්ගෙන පජහිත්වා පුන පච්ඡා ඉමං කාමධාතුසඞ්ඛාතං ලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන කදාචිපි න ආගච්ඡන්ති ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං සුප්පහීනත්තා. ඉති භගවා අනාගාමිඵලෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

'Having rightly understood that greed, those who practice insight abandon it' means: having rightly and correctly understood that aforesaid greed with cause and method through these aspects—its nature, origin, cessation, gratification, danger, and escape—that is, having known it with the wisdom reckoned as full understanding through knowing and investigating; those who practice insight, by seeing the five aggregates of clinging, such as form, in various ways as impermanent and so on, abandon it along with the remaining defilements by means of the wisdom of the path, which is preceded by the wisdom of insight, through the abandonment that is uprooting, not allowing them to arise again in their own continuity. 'Having abandoned it, they do not return to this world ever again' means: thus, having abandoned that greed with the path of the non-returner, together with the remaining defilements that are to be abandoned simultaneously and in a single moment, they never afterwards return to this world, reckoned as the sense-sphere realm, by way of taking up a new rebirth, because the lower fetters have been thoroughly abandoned. Thus, the Blessed One concluded the teaching with the fruit of non-returning.

අයම්පි අත්ථොති නිදානාවසානතො පභුති යාව ගාථාපරියොසානා ඉමිනා සුත්තෙන පකාසිතො අත්ථො. අපි-සද්දො ඉදානි වක්ඛමානසුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ සමුදයසච්චං සරූපෙනෙව ආගතං, පහානාපදෙසෙන මග්ගසච්චං. ඉතරං සච්චද්වයඤ්ච තදුභයහෙතුතාය නිද්ධාරෙතබ්බං. ගාථාය පන දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානි යථාරුතවසෙනෙව ඤායන්ති, ඉතරං නිද්ධාරෙතබ්බං. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි සුත්තෙසු.

'This also is the meaning' refers to the meaning explained by this sutta, from the end of the introduction up to the conclusion of the verses. The word 'api' serves to connect this with the meaning of the sutta about to be spoken. The rest is as has been stated. In this sutta, the truth of origination is presented in its own form, and the truth of the path is indicated by way of abandonment. The other two truths should be inferred from their causal relationship to these two. In the verse, however, the truths of suffering, origination, and the path are known just as they are stated, while the remaining one should be inferred. This same method applies to the subsequent suttas as well.

පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය

In the Paramatthadīpanī, the Commentary on the Collection of Minor Texts.

ඉතිවුත්තකවණ්ණනාය පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the first sutta in the Commentary on the Itivuttaka is concluded.

2. දොසසුත්තවණ්ණනා

2. The Commentary on the Dosa Sutta

2. වුත්තඤ්හෙතං …පෙ… දොසන්ති දුතියසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. යථා එත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි සබ්බත්ථ අපුබ්බපදවණ්ණනංයෙව කරිස්සාම. යස්මා ඉදං සුත්තං දොසබහුලානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා දොසවූපසමනත්ථං දෙසිතං, තස්මා ‘‘දොසං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථා’’ති ආගතං. තත්ථ දොසන්ති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’තිආදිනා (විභ. 960) නයෙන සුත්තෙ වුත්තානං නවන්නං, ‘‘අත්ථං මෙ නාචරී’’තිආදීනඤ්ච තප්පටිපක්ඛතො සිද්ධානං නවන්නමෙවාති අට්ඨාරසන්නං ඛාණුකණ්ටකාදිනා අට්ඨානෙන සද්ධිං එකූනවීසතියා අඤ්ඤතරාඝාතවත්ථුසම්භවං ආඝාතං. සො හි දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසොති වුච්චති. සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, විසප්පනරසො විසනිපාතො විය, අත්තනො නිස්සයදහනරසො වා දාවග්ගි විය, දුස්සනපච්චුපට්ඨානො [Pg.43] ලද්ධොකාසො විය සපත්තො, යථාවුත්තආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො. පජහථාති සමුච්ඡින්දථ. තත්ථ යෙ ඉමෙ –

2. It has been said … and so on … 'Ill Will' is the second discourse. Herein, this is the explanation of terms not previously explained. Just as here, so too in the following, we will explain only the terms not previously explained in every case. Because this discourse was taught for the purpose of calming ill will, having considered the disposition of individuals who are full of ill will, therefore it is said, 'Monks, abandon one thing—ill will.' Herein, 'ill will' (dosa) refers to the resentment (āghāta) that arises from thinking, 'They have done me harm,' and so on, as stated in the Sutta by way of the Vibhaṅga (Vibh 960), and also the nine types established as its counterpart, such as 'They have not done me good,' and so on. Thus, it comprises eighteen types, and together with the unreasonable ground such as a stump or thorn, it is resentment arising from any one of nineteen bases for resentment. It is called ill will because one corrupts (dussati) by it; or one is oneself corrupted; or it is merely the act of corrupting. It has the characteristic of ferocity, like a struck venomous snake; its function is to spread, like a dose of poison; or its function is to burn its own support, like a forest fire; its manifestation is hostility, like an enemy who has found an opportunity; its proximate cause is the aforementioned bases for resentment, and it should be seen as being like putrid urine mixed with poison. 'Abandon' means to eradicate. Herein, those who—

‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බා…පෙ… කරුණා…පෙ… උපෙක්ඛා, අසතිඅමනසිකාරො තස්මිං පුග්ගලෙ ආපජ්ජිතබ්බො, එවං තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො. යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, කම්මස්සකතා තස්මිං පුග්ගලෙ අධිට්ඨාතබ්බා ‘කම්මස්සකො අයමායස්මා කම්මදායාදො…පෙ… භවිස්සතී’’ති (අ. නි. 5.161) –

"Monks, there are these five ways of dispelling resentment, by which any resentment that has arisen in a monk should be entirely dispelled. What five? When resentment toward a person arises, monks, loving-kindness should be developed toward that person… compassion… equanimity… or one should adopt non-attention and non-mindfulness toward that person. In this way, resentment toward that person should be dispelled. When resentment toward a person arises, monks, one should resolve upon the fact of their ownership of kamma: ‘This venerable one is the owner of their kamma, heir to their kamma… whatever kamma they do, for good or for ill, of that they will be the heir.’" (AN 5.161)

එවං පඤ්ච ආඝාතප්පටිවිනයා වුත්තායෙව.

Thus, these five ways of subduing resentment have been stated.

‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? ඉධාවුසො, එකච්චො පුග්ගලො අපරිසුද්ධකායසමාචාරො හොති පරිසුද්ධවචීසමාචාරො; එවරූපෙපි, ආවුසො, පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) –

"Friends, there are these five ways of dispelling resentment, by which any resentment that has arisen in a monk should be entirely dispelled. What five? Here, friends, a certain person has impure bodily conduct but pure verbal conduct; toward such a person too, friends, resentment should be dispelled." (AN 5.162)

එවමාදිනාපි නයෙන පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා, තෙසු යෙන කෙනචි ආඝාතපටිවිනයවිධිනා පච්චවෙක්ඛිත්වා. අපිච යො –

In this and other ways, the five methods for dispelling resentment have been stated. One should reflect by means of any of these methods for dispelling resentment. Moreover, whoever—

‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔකන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදූසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) සත්ථු ඔවාදො.

"Even if, monks, bandits and marauders were to sever your limbs one by one with a two-handled saw, even then, whoever defiles their mind would not be following my teaching." (MN 1.232) This is the Teacher's instruction.

‘‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං.

"He is worse who returns anger for anger; one who does not return anger for anger wins a battle hard to win."

‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච;

පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මති. (සං. නි. 1.188);

"He works for the benefit of both, his own and the other's; knowing that another is angry, he mindfully becomes calm." (SN 1.188)

‘‘සත්තිමෙ[Pg.44], භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති, ‘අහො වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා.

"Monks, there are these seven things desired by an enemy and that create an enemy, which come to an angry person, whether woman or man. What seven? Here, monks, an enemy wishes of an enemy: ‘Oh, may this one be ugly!’ Why is that? Because, monks, an enemy does not delight in the beauty of an enemy. This angry individual, monks, overcome by anger, consumed by anger, even if they are well-bathed, well-anointed, with trimmed hair and beard, and dressed in white clothes, is still ugly, being overcome by anger. This, monks, is the first thing desired by an enemy and that creates an enemy, which comes to an angry person, whether woman or man."

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති ‘අහො වතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යා’ති…පෙ… න පචුරත්ථො අස්සාති…පෙ… න භොගවා අස්සාති…පෙ… න යසවා අස්සාති…පෙ… න මිත්තවා අස්සාති…පෙ… කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යාති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙ නන්දති. කොධනොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය දුච්චරිතං චරති, මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’’ති (අ. නි. 7.64).

"Furthermore, monks, an enemy wishes of an enemy: ‘Oh, may this one sleep in misery!’… ‘may they not be successful!’… ‘may they not be wealthy!’… ‘may they not be famous!’… ‘may they not have friends!’… ‘may they, at the breaking up of the body, after death, be reborn in the plane of deprivation, a bad destination, the lower world, in hell.’ Why is that? Because, monks, an enemy does not rejoice in an enemy's going to a good destination. This angry individual, monks, overcome by anger, consumed by anger, engages in misconduct by body, speech, and mind. Having engaged in misconduct by body, speech, and mind, at the breaking up of the body, after death… they are reborn in hell, overcome by anger." (AN 7.64)

‘‘කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති…පෙ…. (අ. නි. 7.64);

"An angry person does not know the goal, an angry person does not see the Dhamma…" (AN 7.64)

‘‘කොධං ජහෙ විප්පජහෙය්‍ය මානං, සංයොජනං සබ්බමතික්කමෙය්‍ය. (ධ. ප. 221);

"One should abandon anger, renounce conceit, and overcome every fetter." (Dhp 221)

‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො…පෙ…. (අ. නි. 7.64);

"Anger brings misfortune, anger agitates the mind…" (AN 7.64)

‘‘කොධං ඡෙත්වා සුඛං සෙති, කොධං ඡෙත්වා න සොචති;

කොධස්ස විසමූලස්ස, මධුරග්ගස්ස බ්‍රාහ්මණා’’ති. (සං. නි. 1.187);

"Having cut off anger, one sleeps happily; having cut off anger, one does not grieve. The slaying of anger, with its poisonous root and sweet tip, O brahmins, is praised by the noble ones." (SN 1.187)

‘‘එකාපරාධං [Pg.45] ඛම භූරිපඤ්ඤ,න පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්තී’’ති. –

"Forgive a single offense, O one of vast wisdom; the wise are not those whose strength is anger."

එවමාදිනා නයෙන දොසෙ ආදීනවෙ වුත්තප්පටිපක්ඛතො දොසප්පහානෙ ආනිසංසෙ ච පච්චවෙක්ඛිත්වා පුබ්බභාගෙ දොසං තදඞ්ගප්පහානාදිවසෙන පජහිත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන සබ්බසො දොසං සමුච්ඡින්දථ, පජහථාති තෙසං භික්ඛූනං තත්ථ නියොජනං. තෙන වුත්තං ‘‘දොසං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථා’’ති. දුට්ඨාසෙති ආඝාතෙන දූසිතචිත්තතාය පදුට්ඨා. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව.

In this way, having reflected on the danger in ill will, and on the benefits of abandoning ill will by way of its stated opposite, one should first abandon ill will in the preliminary stage through abandonment by substitution and so forth. Then, by arousing insight, you should completely eradicate ill will through the third path; you should abandon it. Thus, this was the instruction to those monks there. Therefore it was said, “Monks, abandon one thing—ill will.” “Duṭṭhāse” means those who are corrupted due to a mind defiled by resentment. The rest that should be said here is in the same manner as what was stated in the commentary on the first sutta.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the second sutta is concluded.

3. මොහසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Moha Sutta

3. තතියෙ මොහන්ති අඤ්ඤාණං. තඤ්හි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණන්තිආදිනා නයෙන විභාගෙන අනෙකප්පභෙදම්පි මුය්හන්ති. තෙන සයං වා මුය්හති මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහොති වුච්චති. සො චිත්තස්ස අන්ධභාවලක්ඛණො, අඤ්ඤාණලක්ඛණො වා, අසම්පටිවෙධරසො, ආරම්මණසභාවච්ඡාදනරසො වා, අසම්මාප්පටිපත්තිපච්චුපට්ඨානො, අන්ධකාරපච්චුපට්ඨානො වා, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානො, සබ්බාකුසලානං මූලන්ති දට්ඨබ්බො. ඉධාපි පජහථාති පදස්ස –

3. In the third, “delusion” (moha) is ignorance (aññāṇa). For it is ignorance of suffering, ignorance of the origin of suffering, ignorance of the cessation of suffering, and ignorance of the path leading to the cessation of suffering. In this way, through various distinctions, beings are deluded in many forms. By it one is deluded, or it is merely the state of delusion; thus it is called “delusion.” It has the characteristic of blindness of mind, or the characteristic of ignorance; its function is non-penetration, or its function is to cover the inherent nature of the object; its manifestation is wrong practice, or its manifestation is darkness; its proximate cause is unwise attention. It should be seen as the root of all unwholesome things. Here too, regarding the word “abandon” (pajahatha)—

‘‘මූළ්හො අත්ථං න ජානාති, මූළ්හො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං මොහො සහතෙ නරං’’. (ඉතිවු. 88);

“The deluded one does not know the goal, the deluded one does not see the Dhamma; there is blinding darkness then, when delusion overcomes a person.” (Itivuttaka 88)

‘‘අනත්ථජනනො මොහො…පෙ…. (ඉතිවු. 88);

“Delusion generates what is not the goal… and so on…” (Itivuttaka 88)

‘‘අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ (ඉතිවු. 40);

“Ignorance, monks, is the forerunner for the attainment of unwholesome states.” (Itivuttaka 40)

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො, භබ්බරූපොව දිස්සති’’;

(උදා. 70);

“The world is bound by delusion; it appears as if it were substantial.” (Udāna 70)

‘‘මොහො [Pg.46] නිදානං කම්මානං සමුදයාය’’ (අ. නි. 3.34);

“Delusion is the cause for the origination of kamma.” (Aṅguttara Nikāya 3.34)

‘‘මූළ්හො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, මොහෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දිට්ඨධම්මිකම්පි භයං වෙරං පසවති, සම්පරායිකම්පි භයං වෙරං පසවතී’’ති ච –

“Indeed, brahmin, one who is deluded, overcome by delusion, with mind overwhelmed, generates fear and enmity in this very life, and also generates fear and enmity in the life to come.”

ආදිනා නයෙන ‘‘යො කොචි ධම්මො කාමච්ඡන්දාදිසංකිලෙසධම්මෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බො, අත්ථතො සබ්බො සො මොහහෙතුකො’’ති ච මොහෙ ආදීනවං තප්පටිපක්ඛතො මොහප්පහානෙ ආනිසංසඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා කාමච්ඡන්දාදිප්පහානක්කමෙනෙව පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන මොහං පජහන්තා තතියමග්ගෙන යථාවුත්තලොභදොසෙකට්ඨං මොහං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහථාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො එව හි මොහො ඉධාධිප්පෙතොති. මූළ්හාසෙති කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජාදිභෙදෙ අත්තනො හිතාහිතෙ සම්මූළ්හා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In this way, and with the understanding that “whatever state is to be produced by defilements such as sensual desire, all of it is in essence rooted in delusion,” having reflected on the danger in delusion and the benefit in abandoning delusion by way of its opposite, and abandoning delusion in the preliminary stage by means of temporary abandonment and so on, following the same procedure as for abandoning sensual desire, you should abandon delusion—which is grouped with greed and ill will as stated—by means of the third path, by way of cutting it off. This is the meaning to be understood. For here, the delusion intended is precisely that which is to be slain by the non-returner's path. “Mūḷhāse” means being thoroughly deluded about one's own welfare and harm in distinctions such as wholesome and unwholesome, blameworthy and blameless. The rest is as explained.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the third sutta is concluded.

4. කොධසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Kodha Sutta

4. චතුත්ථෙ කොධන්ති දොසං. දොසො එව හි කොධපරියායෙන බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන එවං වුත්තො. තස්මා දුතියසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිච කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො, ආඝාතකරණරසො, චිත්තස්ස බ්‍යාපත්තිභාවපච්චුපට්ඨානො, චෙතසො පූතිභාවොති දට්ඨබ්බොති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො.

4. In the fourth, “anger” (kodha) is ill will (dosa). Indeed, ill will itself is thus stated with the synonym “anger” according to the disposition of individuals who understand it in that way. Therefore, the meaning here should be understood in the same way as explained in the second sutta. Moreover, this distinction should also be understood: anger has the characteristic of becoming angry; its function is causing resentment; its manifestation is the state of the mind's affliction; and it should be seen as the putrid state of the mind.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth sutta is concluded.

5. මක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Makkha Sutta

5. පඤ්චමෙ මක්ඛන්ති පරගුණමක්ඛනං. යදිපි හි සො ගූථං ගහෙත්වා පරං පහරන්තො විය අත්තනො කරං පඨමතරං මක්ඛතියෙව, තථාපි පරෙසං ගුණමක්ඛනාධිප්පායෙන පවත්තෙතබ්බත්තා ‘‘පරගුණමක්ඛනො’’ති වුච්චති. තථා හි [Pg.47] සො උදකපුඤ්ඡනමිව න්හාතස්ස සරීරගතං උදකං පරෙසං ගුණෙ මක්ඛෙති පුඤ්ඡති විනාසෙති, පරෙහි වා කතානං මහන්තානම්පි කාරානං ඛෙපනතො ධංසනතො මක්ඛොති වුච්චති. සො පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො, තෙසං විනාසනරසො, තදවච්ඡාදනපච්චුපට්ඨානො. අත්ථතො පන පරෙසං ගුණමක්ඛනාකාරෙන පවත්තො දොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදොති දට්ඨබ්බං. පජහථාති තත්ථ වුත්තප්පභෙදං දොසං, දොසෙ ච වුත්තනයං ආදීනවං, පහානෙ චස්ස ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන පජහන්තා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන අනවසෙසං සමුච්ඡින්දථාති අත්ථො. මක්ඛාසෙති මක්ඛිතා මක්ඛිතපරගුණා, පරෙසං ගුණානං මක්ඛිතාරො, තතො එව අත්තනොපි ධංසිතගුණාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

5. In the fifth, “contempt” (makkha) is the denigration of others' virtues. For although one, like someone throwing filth at another, first soils one's own hand, still, because it is engaged in with the intention of denigrating the virtues of others, it is called “the denigration of others' virtues.” Indeed, just as one wipes away water from the body of someone who has bathed, so too does one denigrate, wipe away, or destroy the virtues of others. Or, because it causes the dismissal and ruin of even great deeds done by others, it is called “contempt.” It is characterized by the denigration of others' virtues; its function is their destruction; its manifestation is the covering up of those virtues. In essence, however, it should be seen as a mind-state accompanied by displeasure that arises in the form of denigrating others' virtues. “Abandon it” (pajahatha)—the meaning is that, having reflected on the various types of ill will (dosa) explained there, and on the danger in ill will as previously described, and on the benefit in abandoning it, you should abandon it in the preliminary stage by means of temporary abandonment and so on, and then, having aroused insight, you should completely eradicate it without remainder by means of the third path. “Makkhāse” means those who are contemptuous, who have denigrated others' virtues, who are denigrators of others' virtues, and thereby have also ruined their own virtues—this is the meaning. The rest is as explained.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is concluded.

6. මානසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Māna Sutta

6. ඡට්ඨෙ මානන්ති ජාතිආදිවත්ථුකං චෙතසො උන්නමනං. සො හි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා නයෙන මඤ්ඤන්ති තෙන, සයං වා මඤ්ඤති, මානනං සම්පග්ගහොති වා මානොති වුච්චති. ස්වායං සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සදිසොහමස්මීති මානො, හීනොහමස්මීති මානොති එවං තිවිධො. පුන සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස සදිසො, සෙය්‍යස්ස හීනො; සදිසස්ස සෙය්‍යො, සදිසස්ස සදිසො, සදිසස්ස හීනො; හීනස්ස සෙය්‍යො, හීනස්ස සදිසො, හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානොති එවං නවවිධොපි උන්නතිලක්ඛණො, අහංකාරරසො, සම්පග්ගහරසො වා, උද්ධුමාතභාවපච්චුපට්ඨානො, කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො වා, දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභපදට්ඨානො උම්මාදො වියාති දට්ඨබ්බො. පජහථාති තස්ස සබ්බස්සපි අත්තුක්කංසනපරවම්භනනිමිත්තතා, ගරුට්ඨානියෙසු අභිවාදනපච්චුපට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මාදීනං අකරණෙ කාරණතා, ජාතිමදපුරිසමදාදිභාවෙන පමාදාපත්තිහෙතුභාවොති එවමාදිභෙදං ආදීනවං තප්පටිපක්ඛතො නිරතිමානතාය ආනිසංසඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා රාජසභං අනුප්පත්තො චණ්ඩාලො විය සබ්‍රහ්මචාරීසු නීචචිත්තතං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන තං පජහන්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිමග්ගෙන සමුච්ඡින්දථාති [Pg.48] අත්ථො. අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො එව හි මානො ඉධාධිප්පෙතො. මත්තාසෙති ජාතිමදපුරිසමදාදිවසෙන මානෙන පමාදාපත්තිහෙතුභූතෙන මත්තා අත්තානං පග්ගහෙත්වා චරන්තා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

6. In the sixth sutta, conceit (māna) is the mind's exaltation based on grounds such as birth. For by it one conceives in the manner 'I am superior,' and so on; or it conceives of itself; or it is the act of conceiving, a grasping; thus it is called conceit. This conceit is threefold: the conceit 'I am superior,' the conceit 'I am equal,' and the conceit 'I am inferior.' Furthermore, regarding a superior one, there is the conceit 'I am superior,' 'I am equal,' or 'I am inferior'; regarding an equal, 'I am superior,' 'I am equal,' or 'I am inferior'; regarding an inferior one, 'I am superior,' 'I am equal,' or 'I am inferior.' Thus, it is ninefold. Its characteristic is exaltation, its function is self-assertion or grasping, its manifestation is the state of being puffed up or the desire for prominence, its proximate cause is greed disconnected from wrong view, and it should be seen as a kind of madness. The meaning of 'Abandon it' is that one should reflect on the dangers of all of it, such as its being the basis for self-exaltation and disparagement of others, its being the reason for failing to perform respectful gestures like bowing, joining hands, and proper conduct toward those worthy of respect, and its being a cause for falling into heedlessness through pride in birth, pride in being a man, and so on. Contemplating the benefits of its opposite—lack of conceit—one should, like an outcast entering a royal court, cultivate a humble state of mind towards fellow practitioners. In the preliminary stages, one should abandon it by way of substitution of its opposite factors, develop insight, and eradicate it with the path of non-return. Here, only the conceit eradicated by the path of non-return is intended. The meaning of 'intoxicated' (mattā) is: those who, being intoxicated by conceit, which is a cause for falling into heedlessness due to pride of birth, pride of being a man, and so on, act by exalting themselves. The rest is as previously explained.

ඉමෙසු පන පටිපාටියා ඡසු සුත්තෙසු ගාථාසු වා අනාගාමිඵලං පාපෙත්වා දෙසනා නිට්ඨාපිතා. තත්ථ යෙ ඉමෙ අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨාති උපපත්තිභවවසෙන පඤ්ච අනාගාමිනො, තෙසු අවිහෙසු උපපන්නා අවිහා නාම. තෙ අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්චවිධා, තථා අතප්පා, සුදස්සා, සුදස්සිනො. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී පරිහායති. තත්ථ යො අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අරහත්තප්පත්තියා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, අයං අන්තරාපරිනිබ්බායී නාම. යො පන අවිහාදීසු ආදිතො පඤ්චකප්පසතාදිභෙදං ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. යො අසඞ්ඛාරෙන අධිමත්තප්පයොගං අකත්වා අප්පදුක්ඛෙන අකසිරෙන පරිනිබ්බායති, අයං අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. යො පන සසඞ්ඛාරෙන අධිමත්තප්පයොගං කත්වා දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන පරිනිබ්බායති, අයං සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. ඉතරො පන අවිහාදීසු උද්ධංවාහිතභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං, වට්ටසොතං, මග්ගසොතමෙව වාති උද්ධංසොතො. අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පත්තුං අසක්කොන්තො තත්ථ තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

In this sequence of six suttas or verses, the teaching is concluded by leading to the fruit of non-returning. Herein, among these five non-returners—classified by their rebirth existence in Avihā, Atappā, Sudassā, Sudassī, and Akaniṭṭha—those reborn in Avihā are called Avihā. They are of five kinds: the one who attains Nibbāna in the interim (antarāparinibbāyī), the one who attains Nibbāna upon release (upahaccaparinibbāyī), the one who attains Nibbāna without exertion (asaṅkhāraparinibbāyī), the one who attains Nibbāna with exertion (sasaṅkhāraparinibbāyī), and the upstream traveler bound for Akaniṭṭha (uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī). Similarly for Atappā, Sudassā, and Sudassī. In the Akaniṭṭha realm, however, the upstream traveler bound for Akaniṭṭha is absent. Herein, one who, having arisen in Avihā and the other realms, attains arahantship through the extinguishing of defilements without passing the middle of their lifespan, is called the one who attains Nibbāna in the interim. One who, having arisen in Avihā and the other realms, attains extinguishment after passing the middle of their lifespan, which has divisions from the beginning such as five hundred aeons, is called the one who attains Nibbāna upon release. One who attains extinguishment without great effort, with little suffering and with ease, is called the one who attains Nibbāna without exertion. One who attains extinguishment with great effort, with suffering and with hardship, is called the one who attains Nibbāna with exertion. The remaining one is an 'upstream traveler' because, due to being carried upwards in Avihā and the other realms, his stream of craving, stream of the round of existence, or stream of the path flows upwards. One who, having arisen in Avihā and the other realms, is unable to attain arahantship there, remains there as long as life lasts, and then goes to Akaniṭṭha by way of rebirth, is called one bound for Akaniṭṭha.

එත්ථ ච උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමීති චතුක්කං වෙදිතබ්බං. කථං? යො අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන හෙට්ඨා තයො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා සුදස්සීදෙවලොකෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො අකනිට්ඨමෙව ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො, න අකනිට්ඨගාමී නාමාති.

Here, the fourfold classification should be understood: one who is an upstream traveler going to Akaniṭṭha, one who is an upstream traveler not going to Akaniṭṭha, one who is not an upstream traveler but going to Akaniṭṭha, and one who is neither an upstream traveler nor going to Akaniṭṭha. How? One who, having purified the four deva-worlds starting from Avihā and then going to Akaniṭṭha, attains final Nibbāna—this is called an upstream traveler going to Akaniṭṭha. One who, having purified the three lower deva-worlds and stayed in the Sudassī deva-world, attains final Nibbāna—this is called an upstream traveler not going to Akaniṭṭha. One who goes directly to Akaniṭṭha from here and attains final Nibbāna—this is called one who is not an upstream traveler but going to Akaniṭṭha. One who attains final Nibbāna right there in any of the four lower deva-worlds—this is called one who is neither an upstream traveler nor going to Akaniṭṭha.

තත්ථ [Pg.49] අවිහෙසු උප්පජ්ජිත්වා කප්පසතතො උද්ධං පරිනිබ්බායිකො, ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පරිනිබ්බායිකො, පඤ්චකප්පසතෙ අසම්පත්තෙ පරිනිබ්බායිකොති තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උපපන්නං වා සමනන්තරා අප්පත්තං වා වෙමජ්ඣ’’න්ති (පු. ප. 36). වා-සද්දෙන හි පත්තමත්තොපි සඞ්ගහිතොති. එවං තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී එකො උද්ධංසොතො. තෙසු අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති. තථා අතප්පාසුදස්සාසුදස්සීසූති චත්තාරො දසකා චත්තාරීසං අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතස්ස අභාවතො තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො චත්තාරො, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො චත්තාරොති අට්ඨ, එවමෙතෙ අට්ඨචත්තාරීසං අනාගාමිනො. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙසු සුත්තෙසු අවිසෙසවචනෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බං.

Among them, those who, having arisen in Avihā, attain final Nibbāna after more than one hundred aeons, those who attain final Nibbāna at the two-hundred-aeon mark, and those who attain it before reaching five hundred aeons are the three types of Nibbāna-attainers in the interim (antarāparinibbāyī). This has been stated: 'Having arisen, either immediately or before reaching the middle' (Pu. Pa. 36). Indeed, by the word 'or,' even those who attain it just at the limit are included. Thus, there are the three types of Nibbāna-attainers in the interim, the Nibbāna-attainer upon release, and the upstream traveler. Among these five types, there are five who attain Nibbāna without exertion and five who attain Nibbāna with exertion, making ten. Similarly, in Atappā, Sudassā, and Sudassī, there are ten types each, making forty for the four realms including Avihā. In the Akaniṭṭha realm, however, since the upstream traveler is absent, there are three types of Nibbāna-attainers in the interim and one Nibbāna-attainer upon release. Thus, there are four who attain Nibbāna without exertion and four who attain Nibbāna with exertion, making eight. In this way, these forty-eight Non-returners are all included in these Suttas by way of a non-specific designation, as should be understood.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth Sutta is concluded.

7. සබ්බපරිඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on Complete Understanding

7. සත්තමෙ සබ්බන්ති අනවසෙසං. අනවසෙසවාචකො හි අයං සබ්බ-සද්දො. සො යෙන යෙන සම්බන්ධං ගච්ඡති, තස්ස තස්ස අනවසෙසතං දීපෙති; යථා ‘‘සබ්බං රූපං, සබ්බා වෙදනා, සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසූ’’ති. සො පනායං සබ්බ-සද්දො සප්පදෙසනිප්පදෙසවිසයතාය දුවිධො. තථා හෙස සබ්බසබ්බං, පදෙසසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බන්ති චතූසු විසයෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තත්ථ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්තා, සුභාසිතං පරියායෙනා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.345) පදෙසසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි, චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච…පෙ…. මනඤ්චෙව ධම්මෙ චා’’ති (සං. නි. 4.23-25) එත්ථ ආයතනසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.1) සක්කායසබ්බස්මිං. තත්ථ සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො නිප්පදෙසවිසයො, ඉතරෙසු තීසුපි ආගතො සප්පදෙසවිසයො[Pg.50]. ඉධ පන සක්කායසබ්බස්මිං වෙදිතබ්බො. විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකධම්මා හි ඉධ ‘‘සබ්බ’’න්ති අනවසෙසතො ගහිතා.

7. In the seventh case, 'all' means without remainder. For this word 'all' conveys the sense of being without remainder. Whatever it is connected with, it indicates the entirety of that thing; as in 'all form, all feeling, all phenomena included in the entire mass of existence.' This word 'all' is twofold in scope: with respect to a particular region and without respect to any region. Thus, its application is seen in four contexts: the all of all, the partial all, the sense-base all, and the all of the mass of existence. Here, in passages such as 'All phenomena in every way enter the range of the Blessed One's knowledge' (Cūḷaniddesa, Mogharājamāṇavapucchāniddesa 85), it appears as the all of all. In passages like 'All of what you have said, Sāriputtas, is well-spoken in a qualified sense' (Majjhima Nikāya 1.345), it appears as the partial all. In 'Monks, I will teach you the all: the eye and forms... the mind and mental objects' (Saṃyutta Nikāya 4.23-25), it appears as the sense-base all. In 'Monks, I will teach you the exposition of the root of all phenomena' (Majjhima Nikāya 1.1), it appears as the all of the mass of existence. Here, the all of all is without reference to any particular region, while the other three are with reference to a particular region. In this context, however, it should be understood as the all of the mass of existence. For the phenomena of the three realms, which are the objects of insight, are taken here as 'all' in the sense of being without remainder.

අනභිජානන්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ අකුසලා, ඉමෙ සාවජ්ජා, ඉමෙ අනවජ්ජා’’තිආදිනා ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ඉමානි ද්වාදසායතනානි, ඉමා අට්ඨාරස ධාතුයො, ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛසමුදයො අරියසච්ච’’න්ති ච ආදිනා සබ්බෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අවිපරීතසභාවතො අනභිජානන්තො අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන න ජානන්තො. අපරිජානන්ති න පරිජානන්තො. යො හි සබ්බං තෙභූමකධම්මජාතං පරිජානාති, සො තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති – ඤාතපරිඤ්ඤාය, තීරණපරිඤ්ඤාය, පහානපරිඤ්ඤාය. තත්ථ කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා? සබ්බං තෙභූමකං නාමරූපං – ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො. ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති භූතප්පසාදාදිප්පභෙදං රූපං, ඵස්සාදිප්පභෙදං නාමඤ්ච, ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානතො වවත්ථපෙති. තස්ස අවිජ්ජාදිකඤ්ච පච්චයං පරිග්ගණ්හාති. අයං ඤාතපරිඤ්ඤා. කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා තං සබ්බං තීරෙති අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතොති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි. අයං තීරණපරිඤ්ඤා. කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා අග්ගමග්ගෙන සබ්බස්මිං ඡන්දරාගං පජහති. අයං පහානපරිඤ්ඤා.

They do not directly know: 'These states are wholesome, these are unwholesome, these are blameworthy, these are blameless,' and so on; and 'These are the five aggregates, these are the twelve sense bases, these are the eighteen elements, this is the noble truth of suffering, this is the noble truth of the origin of suffering,' and so on. Not directly knowing all knowable phenomena in their true nature without distortion means not knowing with superior knowledge. They do not fully comprehend means not comprehending. For one who fully comprehends all phenomena of the three realms, comprehends them by means of three full comprehensions: the full comprehension of knowing, the full comprehension of investigating, and the full comprehension of abandoning. Herein, what is the full comprehension of knowing? One defines all name-and-form of the three realms—'This is form, this much is form, no more than this. This is name, this much is name, no more than this'—distinguishing form by its divisions such as primary elements and derived matter, and name by its divisions such as contact, etc., according to their characteristic, function, manifestation, and proximate cause. One also grasps their conditions, beginning with ignorance. This is the full comprehension of knowing. What is the full comprehension of investigating? Having known thus, one investigates all that in forty-two ways: as impermanent, as suffering, as a disease, and so on. This is the full comprehension of investigating. What is the full comprehension of abandoning? Having investigated thus, one abandons all desire and lust for everything through the supreme path. This is the full comprehension of abandoning.

දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියොපි ඤාතපරිඤ්ඤා. මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධියො කලාපසම්මසනාදිඅනුලොමපරියොසානා වා පඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා. අරියමග්ගෙන පජහනං පහානපරිඤ්ඤා. යො සබ්බං පරිජානාති, සො ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. ඉධ පන විරාගප්පහානානං පටික්ඛෙපවසෙන විසුං ගහිතත්තා ඤාතපරිඤ්ඤාය තීරණපරිඤ්ඤාය ච වසෙන පරිජානනා වෙදිතබ්බා. යො පනෙවං න පරිජානාති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අපරිජාන’’න්ති.

The purification of view and the purification by overcoming doubt are also the full comprehension of knowing. The purifications of knowledge and vision of what is path and not-path, and of the way—that is, the wisdom from the comprehension of groups up to conformity knowledge—are the full comprehension by investigation. The abandoning by the noble path is the full comprehension by abandonment. One who fully comprehends everything comprehends it through these three kinds of full comprehension. Here, however, since dispassion and abandoning are taken separately by way of exclusion, the act of fully comprehending should be understood in terms of the full comprehension of knowing and the full comprehension of investigating. But one who does not fully comprehend in this way is referred to by the words 'not fully comprehending.'

තත්ථ චිත්තං අවිරාජයන්ති තස්මිං අභිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ අත්තනො චිත්තසන්තානං න විරාජයං, න විරජ්ජන්තො; යථා තත්ථ රාගො න හොති, එවං විරාගානුපස්සනං න උප්පාදෙන්තොති අත්ථො. අප්පජහන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය තත්ථ පහාතබ්බයුත්තකං කිලෙසවට්ටං අනවසෙසතො [Pg.51] න පජහන්තො. යථා චෙතං, එවං අභිජානනාදයොපි මිස්සකමග්ගවසෙන වෙදිතබ්බා. පුබ්බභාගෙ හි නානාචිත්තවසෙන ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි කමෙන අභිජානනාදීනි සම්පාදෙත්වා මග්ගකාලෙ එකක්ඛණෙනෙව කිච්චවසෙන තං සබ්බං නිප්ඵාදෙන්තං එකමෙව ඤාණං පවත්තතීති. අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයායාති නිබ්බානාය සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස ඛෙපනාය න භබ්බො, නාලං න සමත්ථොති අත්ථො.

There, they do not make the mind dispassionate means not making one's own mental continuum dispassionate with regard to that special object that should be directly known and fully comprehended; not becoming dispassionate. The meaning is that one does not develop the contemplation of dispassion so that no lust arises there. They do not abandon means not completely abandoning the round of defilements that should be abandoned there by the path-wisdom accompanied by insight-wisdom. And just as this is, so too should direct knowing and the rest be understood in terms of the conjoined path. For in the preliminary stage, having gradually accomplished direct knowing and the rest through various states of mind by means of the full comprehensions of knowing, investigating, and abandoning, at the moment of the path a single knowledge arises that accomplishes all of that at once in terms of function. Incapable of the destruction of suffering means for the sake of Nibbāna, for the destruction of all the suffering of the round, one is not capable, not adequate, not able; that is the meaning.

සබ්බඤ්ච ඛොති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, ඛො-සද්දො අවධාරණෙ. තදුභයෙන අභිජානනාදිතො ලද්ධබ්බං විසෙසං දුක්ඛක්ඛයස්ස ච එකන්තකාරණං දීපෙති. අභිජානනාදීසු යං වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙව. තත්ථ පන පටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං, ඉධ විධානවසෙන වෙදිතබ්බං. අයමෙව විසෙසො. අපිච අභිජානන්ති උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං සක්කායසබ්බං සරූපතො පච්චයතො ච ඤාණස්ස අභිමුඛීකරණවසෙන අභිජානන්තො හුත්වා අභාවාකාරාදිපරිග්ගහෙන තං අනිච්චාදිලක්ඛණෙහි පරිච්ඡිජ්ජමානවසෙන පරිජානන්තො. විරාජයන්ති සම්මදෙවස්ස අනිච්චතාදිඅවබොධෙන උප්පන්නභයාදීනවනිබ්බිදාදිඤාණානුභාවෙන අත්තනො චිත්තං විරත්තං කරොන්තො තත්ථ අණුමත්තම්පි රාගං අනුප්පාදෙන්තො. පජහන්ති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය සමුදයපක්ඛියං කිලෙසවට්ටං පජහන්තො සමුච්ඡින්දන්තො. භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායාති එවං කිලෙසමලප්පහානෙනෙව සබ්බස්ස කම්මවට්ටස්ස පරික්ඛීණත්තා අනවසෙසවිපාකවට්ටඛෙපනාය සකලසංසාරවට්ටදුක්ඛපරික්ඛයභූතාය වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා භබ්බො එකන්තෙනෙතං පාපුණිතුන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Here, the word 'ca' is in the sense of exclusion, and the word 'kho' is in the sense of emphasis. Through both, it illuminates the special quality to be obtained from 'knowing thoroughly,' and so on, and the sole cause for the cessation of suffering. Whatever is to be said regarding 'knowing thoroughly,' and so on, has already been said. However, what was previously explained by way of negation should here be understood by way of affirmation. This is the only distinction. Furthermore, 'they know thoroughly' means fully recognizing the whole of personal existence, designated as the five aggregates of clinging, both in terms of its nature and its conditions, by bringing it into the focus of knowledge. By comprehending it through grasping its mode of non-existence, etc., and by discerning it through its characteristics of impermanence, etc., one fully understands it. 'They become dispassionate' means making one's mind dispassionate by the power of the knowledge of fear, danger, and revulsion, etc., which has arisen through the proper understanding of its impermanence, etc., without allowing even a trace of lust to arise therein. 'They abandon' means abandoning and uprooting the cycle of defilements on the side of origin with the wisdom of the path, accompanied by insight leading to emergence. 'Capable of the cessation of suffering' signifies that through the complete abandonment of the stains of defilements, as the entire cycle of kamma is exhausted, one is capable of eliminating the cycle of results without remainder, or of attaining the Nibbāna-element without residue, which is the exhaustion of all suffering in the cycle of saṃsāra. Thus, one is certainly capable of reaching this. This is how the meaning should be understood here.

යො සබ්බං සබ්බතො ඤත්වාති යො යුත්තයොගො ආරද්ධවිපස්සකො සබ්බං තෙභූමකධම්මජාතං සබ්බතො සබ්බභාගෙන කුසලාදික්ඛන්ධාදිවිභාගතො දුක්ඛාදිපීළනාදිවිභාගතො ච. අථ වා සබ්බතොති සබ්බස්මා කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණාදිතො අනිච්චාදිතො චාති සබ්බාකාරතො ජානිත්වා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙන මග්ගඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා, විපස්සනාඤාණෙනෙව වා ජානනහෙතු. සබ්බත්ථෙසු න රජ්ජතීති සබ්බෙසු අතීතාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නෙසු සක්කායධම්මෙසු න රජ්ජති, අරියමග්ගාධිගමෙන රාගං න ජනෙති. ඉමිනාස්ස තණ්හාගාහස්ස අභාවං දස්සෙන්තො තං නිමිත්තත්තා දිට්ඨමානග්ගාහානං ‘‘එතං මම එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති ඉමස්ස මිච්ඡාගාහත්තයස්සපි [Pg.52] අභාවං දස්සෙති. ස වෙති එත්ථ ස-ඉති නිපාතමත්තං. වෙ-ති බ්‍යත්තං, එකංසෙනාති වා එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. සබ්බපරිඤ්ඤාති සබ්බපරිජානනතො, යථාවුත්තස්ස සබ්බස්ස අභිසමයවසෙන පරිජානනතො. සොති යථාවුත්තො යොගාවචරො, අරියො එව වා. සබ්බදුක්ඛමුපච්චගාති සබ්බං වට්ටදුක්ඛං අච්චගා අතික්කමි, සමතික්කමීති අත්ථො.

“He who knows all in every way”—this refers to a meditator who is rightly engaged and has aroused insight, who knows all phenomena of the three realms in every aspect, by way of division into wholesome and so on, aggregates and so on, and suffering, oppression, and so on. Alternatively, “in every way” means knowing from all aspects—from the characteristic of harsh contact and so on, and from impermanence and so on—thus knowing in every mode, having penetrated it by means of path-knowledge preceded by insight, or knowing it by means of insight-knowledge itself. “He is not attached to anything”—this means that in all phenomena of personal existence, manifoldly differentiated by way of past and so on, he is not attached; through the attainment of the Noble Path, he does not generate lust. By this, in showing the absence of his grasp of craving, he also shows—since that is an indication—the absence of the threefold wrong grasp of views and conceit: “This is mine, this I am, this is my self.” Here, in 'sa ve', 'sa' is merely a particle. 'Ve' is a particle in the sense of 'clearly' or 'certainly.' 'Through complete understanding of all' means from completely understanding all, from understanding all that was mentioned by way of direct realization. 'He' means the aforementioned meditator, or indeed the Noble One. 'He has overcome all suffering' means he has gone beyond, transcended, all the suffering of the round of existence; the meaning is that he has completely transcended it.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh sutta is finished.

8. මානපරිඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

8. The Explanation of the Discourse on the Comprehension of Conceit

8. අට්ඨමෙ අපුබ්බං නත්ථි, කෙවලං මානවසෙන දෙසනා පවත්තා. ගාථාසු පන මානුපෙතා අයං පජාති කම්මකිලෙසෙහි පජායතීති පජාති ලද්ධනාමා ඉමෙ සත්තා මඤ්ඤනලක්ඛණෙන මානෙන උපෙතා උපගතා. මානගන්ථා භවෙ රතාති කිමිකීටපටඞ්ගාදිඅත්තභාවෙපි මානෙන ගන්ථිතා මානසංයොජනෙන සංයුත්තා. තතො එව දීඝරත්තං පරිභාවිතාහංකාරවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති සඞ්ඛාරෙසු අජ්ඣොසානබහුලත්තා තත්ථ නිච්චසුඛඅත්තාදිවිපල්ලාසවසෙන ච කාමාදිභවෙ රතා. මානං අපරිජානන්තාති මානං තීහි පරිඤ්ඤාහි න පරිජානන්තා. අරහත්තමග්ගඤාණෙන වා අනතික්කමන්තා, ‘‘මානං අපරිඤ්ඤායා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආගන්තාරො පුනබ්භවන්ති පුන ආයාතිං උපපත්තිභවං. පුනප්පුනං භවනතො වා පුනබ්භවසඞ්ඛාතං සංසාරං අපරාපරං පරිවත්තනවසෙන ගන්තාරො උපගන්තාරො හොන්ති, භවතො න පරිමුච්චන්තීති අත්ථො. යෙ ච මානං පහන්ත්වාන, විමුත්තා මානසඞ්ඛයෙති යෙ පන අරහත්තමග්ගෙන සබ්බසො මානං පජහිත්වා මානස්ස අච්චන්තසඞ්ඛයභූතෙ අරහත්තඵලෙ නිබ්බානෙ වා තදෙකට්ඨසබ්බකිලෙසවිමුත්තියා විමුත්තා සුට්ඨු මුත්තා. තෙ මානගන්ථාභිභුනො, සබ්බදුක්ඛමුපච්චගුන්ති තෙ පරික්ඛීණභවසංයොජනා අරහන්තො සබ්බසො මානගන්ථං මානසංයොජනං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන අභිභවිත්වා ඨිතා, අනවසෙසං වට්ටදුක්ඛං අතික්කමිංසූති අත්ථො. එවමෙතස්මිං සත්තමසුත්තෙ ච අරහත්තං කථිතන්ති.

8. In the eighth, there is nothing new; the teaching proceeds solely by way of conceit. In the verses, however, “this progeny endowed with conceit” means these beings, having obtained the name “progeny” (pajāti) because they are born from kamma-defilements, are endowed with conceit, characterized by the nature of “measuring.” “Bound by the fetter of conceit, they delight in existence” means that even in the forms of existence such as worms, insects, and moths, they are bound by conceit, yoked by the fetter of conceit. Therefore, due to the abundance of their clinging to formations as “this is mine” by way of the “I-making” that has been cultivated for a long time, and by way of the perversions of permanence, pleasure, self, and so on, they delight in sensual existence and so on. “Not fully understanding conceit” means not fully understanding conceit by the three kinds of full understanding, or not transcending it by the knowledge of the path of arahantship. Some read “not having fully understood conceit.” “They are comers to renewed existence” means they come again to future rebirth-existence. Or, by way of repeatedly existing, they are comers, attainers, to the round of existence called renewed existence, revolving again and again. The meaning is that they are not freed from existence. “But those who, having abandoned conceit, are liberated through the destruction of conceit” means those who, having completely abandoned conceit by the path of arahantship, are well-liberated in the arahant fruition, which is the absolute destruction of conceit, or in Nibbāna, which is the liberation from all defilements that have the same basis as it. “They are conquerors of the fetter of conceit, they have overcome all suffering” means these arahants, whose fetters of existence are destroyed, having overcome the fetter of conceit, the bond of conceit, by abandonment through cutting off, have transcended all remaining suffering of the round. Thus, in this seventh sutta, arahantship is explained.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth sutta is finished.

9-10. ලොභදොසපරිඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

9-10. Commentary on the Two Discourses on the Full Understanding of Greed and Aversion

9-10. නවමදසමෙසු [Pg.53] අපුබ්බං නත්ථි. දෙසනාවිලාසවසෙන තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයවසෙන වා තථා දෙසිතානීති දට්ඨබ්බං.

9-10. In the ninth and tenth discourses, there is nothing new. It should be understood that they were taught in that way either due to the charm of the exposition or in accordance with the dispositions of those trainees capable of awakening.

නවමදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Ninth and Tenth Discourses is concluded.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Chapter is concluded.

2. දුතියවග්ගො

2. The Second Chapter

1-3. මොහපරිඤ්ඤාදිසුත්තවණ්ණනා

1-3. Commentary on the Discourse on the Full Understanding of Delusion, and so on.

11-13. දුතියවග්ගෙපි පඨමාදීනි තීණි සුත්තානි වුත්තනයානෙව, තථා දෙසනාකාරණම්පි වුත්තමෙව.

11-13. In the Second Chapter, the first three discourses are in the same manner as stated before, and the reason for the teaching is also as stated before.

4. අවිජ්ජානීවරණසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on the Hindrance of Ignorance

14. චතුත්ථෙ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදීසු න-කාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බඅවිජ්ජානීවරණතො අඤ්ඤං. එකනීවරණම්පීති එකනීවරණධම්මම්පි. සමනුපස්සාමීති ද්වෙ සමනුපස්සනා – දිට්ඨිසමනුපස්සනා ච ඤාණසමනුපස්සනා ච. තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා (අ. නි. 4.200; පටි. ම. 1.130) ආගතා අයං දිට්ඨිසමනුපස්සනා නාම. ‘‘අනිච්චතො සමනුපස්සති, නො නිච්චතො’’තිආදිනා (පටි. ම. 3.35) පන ආගතා අයං ඤාණසමනුපස්සනා නාම. ඉධාපි ඤාණසමනුපස්සනාව අධිප්පෙතා. ‘‘සමනුපස්සාමී’’ති ච පදස්ස න-කාරෙන සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන සමන්තචක්ඛුනා සබ්බධම්මෙ හත්ථාමලකං විය ඔලොකෙන්තොපි අඤ්ඤං එකනීවරණම්පි න සමනුපස්සාමී’’ති.

14. In the fourth discourse, in such phrases as “Not I, bhikkhus,” the particle na has the meaning of negation. With “I,” the Blessed One refers to himself. “Another” here means anything other than the hindrance of ignorance that is to be spoken of. “Even one hindrance” means even one phenomenon that is a hindrance. “I perceive”—there are two kinds of perception (samanupassanā): perception by way of views (diṭṭhisamanupassanā) and perception by way of knowledge (ñāṇasamanupassanā). Herein, perception by way of views is that which occurs as stated in such texts as: “One perceives form as self,” etc. On the other hand, perception by way of knowledge is that which occurs as stated: “One perceives as impermanent, not as permanent,” etc. Here, too, perception by way of knowledge is intended. The particle na is connected to the word “I perceive.” This is what is meant: “Bhikkhus, though I, with the all-seeing eye reckoned as omniscient knowledge, survey all phenomena as clearly as a myrobalan fruit in the palm of my hand, I do not perceive even a single other hindrance.”

යෙන නීවරණෙන නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තීති යෙන නීවරණකසභාවත්තා නීවරණෙන ධම්මසභාවං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං අදත්වා [Pg.54] ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ඨානෙන අන්ධකාරෙන නිවුතා සත්තා අනාදිමතසංසාරෙ අපරිමාණෙ කප්පෙ මහන්තෙසු චෙව ඛුද්දකෙසු ච භවාදීසු අපරාපරුප්පත්තිවසෙන සබ්බතො ධාවන්ති චෙව සංසරන්ති, ච. ආරම්මණන්තරසඞ්කමනවසෙන වා සන්ධාවනං, භවන්තරසඞ්කමනවසෙන සංසරණං. කිලෙසානං බලවභාවෙන වා සන්ධාවනං, දුබ්බලභාවෙන සංසරණං. ඛණිකමරණවසෙන වා එකජාතියං සන්ධාවනං, වොහාරමරණවසෙන අනෙකාසු ජාතීසු සංසරණං. චිත්තවසෙන වා සන්ධාවනං, ‘‘චිත්තමස්ස විධාවතී’’ති හි වුත්තං, කම්මවසෙන සංසරණං. එවං සන්ධාවනසංසරණානං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

“By which hindrance beings are veiled, they run on and transmigrate for a long time in saṃsāra”—this means that because of its nature as a hindrance, beings are veiled by this hindrance, which, by covering, enveloping, and establishing a state of darkness, does not allow the nature of phenomena to be known, seen, or penetrated. Thus, beings, veiled by this darkness, run on and transmigrate everywhere through the beginningless saṃsāra, across immeasurable eons, in great and minor realms of existence, by way of repeated rebirths. Alternatively, “running on” (sandhāvana) is the shifting from one object to another, while “transmigrating” (saṃsaraṇa) is the moving from one existence to another. Or, “running on” is due to the strong influence of defilements, while “transmigrating” is due to their weaker influence. Or, “running on” is momentary death within a single life, while “transmigrating” is conventional death across many lives. Again, “running on” pertains to the mind—for it is said, “his mind runs about”—while “transmigrating” pertains to kamma. Thus, the distinction between running on and transmigrating should be understood.

යථයිදන්ති යථා ඉදං. ය-කාරො පදසන්ධිකරො, සන්ධිවසෙන රස්සත්තං. අවිජ්ජානීවරණන්ති එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා. විපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං ආධිපතෙය්‍යට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීතිපි අවිජ්ජා. අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙතීති වා අවිජ්ජා, පරමත්ථතො වා අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති පවත්තති, විජ්ජමානෙසු ඛන්ධාදීසු න ජවති, න පවත්තතීති අවිජ්ජා. අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානං පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නානඤ්ච ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා. අවිජ්ජාව නීවරණන්ති අවිජ්ජානීවරණං.

“As it is thus” (yathayidaṃ) means “as this is” (yathā idaṃ). The letter ya serves as a word-connector, and due to euphonic combination (sandhi), it becomes short. In the phrase “the hindrance of ignorance” (avijjānīvaraṇa), bodily misconduct and the like are called “the unattainable” (avindiyaṃ) in the sense that they are unsuitable to be fulfilled; this means “what is not to be obtained.” That which attains the unattainable is ignorance (avijjā). Conversely, bodily good conduct and the like are called “the attainable” (vindiyaṃ), and ignorance is that which does not attain the attainable. Ignorance is also that which makes unknown the fourfold meaning—stated by way of affliction and so on regarding suffering, etc.—of the aggregates as a mass, of the sense bases as a range, of the elements as empty, of the faculties as sovereign, and of the truths as real. Or, ignorance is that which impels beings in the endless cycle of existence. Alternatively, in the ultimate sense, ignorance operates and proceeds concerning nonexistent things like men and women, but does not operate or proceed concerning existent things like the aggregates. Furthermore, ignorance is also that which covers phenomena—such as eye-consciousness, its base and object, and the phenomena of dependent origination and those dependently arisen. “The hindrance of ignorance” means ignorance itself is the hindrance.

අවිජ්ජානීවරණෙන හි, භික්ඛවෙ, නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තීති ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං වා – ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණ’’න්ති එවං ඔපම්මදස්සනවසෙන වුත්තං, ඉදං නීවරණානුභාවදස්සනවසෙන. කස්මා පනෙත්ථ අවිජ්ජාව එවං වුත්තා, න අඤ්ඤෙ ධම්මාති? ආදීනවපටිච්ඡාදනෙන කාමච්ඡන්දාදීනං විසෙසප්පච්චයභාවතො. තථා හි තාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ විසයෙ කාමච්ඡන්දාදයො පවත්තන්ති.

“Indeed, bhikkhus, beings, shrouded by the hindrance of ignorance, run on and transmigrate for a long time”—this was said to strengthen the preceding statement. Or, the preceding statement—“Bhikkhus, as this, the hindrance of ignorance”—was stated by way of showing an illustration, while this is stated by way of showing the power of the hindrance. Why here is only ignorance spoken of in this way, and not other phenomena? Because by concealing the danger, it is the specific condition for sensual desire and the others. For when the danger in an object is concealed by that ignorance, sensual desire and the other hindrances arise.

නත්ථඤ්ඤොති ආදිකා ගාථා වුත්තස්ස අවුත්තස්ස ච අත්ථස්ස සඞ්ගණ්හනවසෙන භාසිතා. තත්ථ නිවුතාති නිවාරිතා පලිගුණ්ඨිතා, පටිච්ඡාදිතාති අත්ථො. අහොරත්තන්ති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සබ්බකාලන්ති වුත්තං හොති. යථා [Pg.55] මොහෙන ආවුතාති යෙන පකාරෙන අවිජ්ජානීවරණසඞ්ඛාතෙන මොහෙන ආවුතා පටිච්ඡාදිතා සුවිඤ්ඤෙය්‍යම්පි අජානන්තියො පජා සංසාරෙ සංසරන්ති, තථාරූපො අඤ්ඤො එකධම්මොපි එකනීවරණම්පි නත්ථීති යොජෙතබ්බං. යෙ ච මොහං පහන්ත්වාන, තමොඛන්ධං පදාලයුන්ති යෙ පන අරියසාවකා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිප්පහානවසෙන, හෙට්ඨිමමග්ගෙහි වා තංතංමග්ගවජ්ඣං මොහං පජහිත්වා අග්ගමග්ගෙන වජිරූපමඤාණෙන මොහසඞ්ඛාතමෙව තමොරාසිං පදාලයිංසු, අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දිංසු. න තෙ පුන සංසරන්තීති තෙ අරහන්තො –

The verse beginning “There is no other” was spoken to summarize the meaning of what has been said and what has not been said. Here, nivutā means obstructed, enveloped, or covered. Ahorattaṃ means both day and night; that is to say, all the time. “As by delusion they are shrouded”—this should be construed as follows: just as beings, shrouded and covered by the delusion reckoned as the hindrance of ignorance, transmigrate in saṃsāra without knowing even what is easily knowable, so there is no other single phenomenon, not even one other hindrance like it. “But those who, having abandoned delusion, shatter the mass of darkness”—this refers to those noble disciples who, having abandoned delusion—either in the preliminary stages by way of abandonment by substitution and so on, or by means of the lower paths abandoning the delusion to be overcome by each respective path—then, through the highest path with diamond-like knowledge, shattered the very mass of darkness reckoned as delusion, eradicating it without remainder. “They do not transmigrate again”—these are the arahants who—

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. –

“The sequence of aggregates, and of elements and sense bases, uninterruptedly continuing, is called saṃsāra.”

එවං වුත්තෙ ඉමස්මිං සංසාරෙ න සංසරන්ති න පරිබ්භමන්ති. කිං කාරණා? හෙතු තෙසං න විජ්ජති, යස්මා සංසාරස්ස හෙතු මූලකාරණං අවිජ්ජා, සා තෙසං න විජ්ජති, සබ්බසො නත්ථි සමුච්ඡින්නත්තාති.

In this saṃsāra, thus described, they do not transmigrate, they do not wander. For what reason? Because for them the cause does not exist. Since ignorance—the cause, the root-condition of saṃsāra—does not exist for them, it is completely absent, having been uprooted.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fourth Discourse is concluded.

5. තණ්හාසංයොජනසුත්තවණ්ණනා

5. The Commentary on the Discourse on the Fetter of Craving

15. පඤ්චමෙ යස්ස විජ්ජති, තං පුග්ගලං දුක්ඛෙහි, කම්මං වා විපාකෙහි, භවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙ වා භවන්තරාදීහි සංයොජෙතීති සංයොජනං. තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, තසති සයං පරිතසති, තසන්ති වා එතායාති තණ්හා. සඤ්ඤුත්තාති චක්ඛාදීසු අභිනිවෙසවත්ථූසු බද්ධා. සෙසං වුත්තනයමෙව. කාමඤ්චෙත්ථ අවිජ්ජායපි සංයොජනභාවො තණ්හාය ච නීවරණභාවො අත්ථියෙව, තථාපි අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙහි භවෙහි තණ්හා සත්තෙ සංයොජෙතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං පුරිමසුත්තෙ අවිජ්ජා නීවරණභාවෙන, ඉධ ච තණ්හා සංයොජනභාවෙනෙව වුත්තා. කිඤ්ච නීවරණසංයොජනප්පධානස්ස දස්සනත්ථං. යථා හි නීවරණභාවෙන අවිජ්ජා සංකිලෙසධම්මානං පධානභූතා පුබ්බඞ්ගමා ච, එවං සංයොජනභාවෙන නෙසං තණ්හාති තදධීනප්පධානභාවං දස්සෙතුං සුත්තද්වයෙ එවමෙතෙ ධම්මා වුත්තා. අපිච විසෙසෙන අවිජ්ජා නිබ්බානසුඛං නිවාරෙතීති [Pg.56] ‘‘නීවරණ’’න්ති වුත්තා, තණ්හා සංසාරදුක්ඛෙන සත්තෙ සංයොජෙතීති ‘‘සංයොජන’’න්ති.

15. In the fifth, that which binds a person to suffering, to kamma and its results, to existence, origin, destiny, stations of consciousness, abodes of beings, or other existences—this is called a fetter. Craving is so called because it thirsts, it makes one thirst, or because beings thirst with it. It is bound to the bases of attachment such as the eye and so on. The rest is as previously explained. Here, although ignorance also has the nature of a fetter and craving has the nature of a hindrance, nevertheless, to show this specific point—that craving binds beings to existences whose dangers are concealed by ignorance—in the previous discourse ignorance was spoken of as a hindrance, while here craving is spoken of specifically as a fetter. This is also to show their respective pre-eminence as a hindrance and a fetter. For just as ignorance, in its nature as a hindrance, is the principal and forerunner among defiling states, so too is craving in its nature as a fetter. To show this respective pre-eminence, these phenomena are explained thus in the two discourses. Furthermore, ignorance is specifically called a 'hindrance' because it obstructs the bliss of Nibbāna, while craving is called a 'fetter' because it binds beings to the suffering of saṃsāra.

දස්සනගමනන්තරායකරණතො වා විජ්ජාචරණවිපක්ඛතො ද්වයං ද්විධා වුත්තං. විජ්ජාය හි උජුවිපච්චනීකභූතා අවිජ්ජා නිබ්බානදස්සනස්ස අවිපරීතදස්සනස්ස ච විසෙසතො අන්තරායකරා, චරණධම්මානං උජුවිපච්චනීකභූතා තණ්හා ගමනස්ස සම්මාපටිපත්තියා අන්තරායකරාති; එවමයං අවිජ්ජාය නිවුතො අන්ධීකතො තණ්හාය සංවුතො බද්ධො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අන්ධො විය බද්ධො මහාකන්තාරං, සංසාරකන්තාරං නාතිවත්තති. අනත්ථුප්පත්තිහෙතුද්වයදස්සනත්ථම්පි ද්වයං ද්විධා වුත්තං. අවිජ්ජාගතො හි පුග්ගලො බාලභාවෙන අත්ථං පරිහාපෙති, අනත්ථඤ්ච අත්තනො කරොති, අකුසලො විය ආතුරො අසප්පායකිරියාය. ජානන්තොපි බාලො බාලභාවෙන අත්ථං පරිහාපෙති, අනත්ථඤ්ච කරොති ජානන්තො විය රොගී අසප්පායසෙවී. මක්කටාලෙපොපමසුත්තං චෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

Or, the pair is spoken of in two ways because they cause an obstruction to seeing and going, and because they are the opposites of knowledge and conduct. For ignorance, being the direct opposite of knowledge, is a specific obstacle to the vision of Nibbāna and to right understanding, while craving, being the direct opposite of the principles of conduct, is an obstacle to going, to right practice. Thus, this uninstructed worldling, covered by ignorance and blinded, enveloped and bound by craving, like a blind and bound person, does not cross over the great wilderness, the wilderness of saṃsāra. The pair is also spoken of in two ways to show the two causes for the arising of what is harmful. For a person overcome by ignorance, through foolishness, loses what is beneficial and brings harm upon themselves, like an unskilled sick person through unsuitable treatment. Even a fool who knows, through foolishness, loses what is beneficial and does harm, like a sick person who knowingly partakes of what is unsuitable. The Makkaṭālepa Sutta illustrates this meaning.

පටිච්චසමුප්පාදස්ස මූලකාරණදස්සනත්ථම්පෙත්ථ ද්වයං ද්විධා වුත්තං. විසෙසෙන හි සම්මොහස්ස බලවභාවතො අවිජ්ජාඛෙත්තං අතීතො අද්ධා, පත්ථනාය බලවභාවතො තණ්හාඛෙත්තං අනාගතො අද්ධා. තථා හි බාලජනො සම්මොහබහුලො අතීතමනුසොචති, තස්ස අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති සබ්බං නෙතබ්බං. පත්ථනාබහුලො අනාගතං පජප්පති, තස්ස තණ්හාපච්චයා උපාදානන්තිආදි සබ්බං නෙතබ්බං. තෙනෙව තාසං පුබ්බන්තාහරණෙන අපරන්තපටිසන්ධානෙන චස්ස යථාක්කමං මූලකාරණතා දස්සිතාති වෙදිතබ්බන්ති.

Here also, the pair is spoken of in two ways to show the root cause of dependent origination. For, specifically, due to the powerful nature of delusion, the past is the domain of ignorance; and due to the powerful nature of longing, the future is the domain of craving. Thus, a foolish person, abounding in delusion, grieves about the past; for such a one, the entire sequence beginning with 'from ignorance as condition, formations arise' should be inferred. Abounding in longing, one yearns for the future; for such a one, the entire sequence beginning with 'from craving as condition, clinging arises,' and so on, should be inferred. Therefore, it should be understood that their root-causality is shown in due order by reference to the past end and by connection to the future end.

ගාථාසු තණ්හාදුතියොති තණ්හාසහායො. තණ්හා හි නිරුදකකන්තාරෙ මරීචිකාය උදකසඤ්ඤා විය පිපාසාභිභූතං අප්පටිකාරදුක්ඛාභිභූතම්පි සත්තං අස්සාදසන්දස්සනවසෙන සහායකිච්චං කරොන්තී භවාදීසු අනිබ්බින්දං කත්වා පරිබ්භමාපෙති, තස්මා තණ්හා පුරිසස්ස ‘‘දුතියා’’ති වුත්තා. නනු ච අඤ්ඤෙපි කිලෙසාදයො භවාභිනිබ්බත්තියා පච්චයාව? සච්චමෙතං, න පන තථා විසෙසප්පච්චයො යථා තණ්හා. තථා හි සා කුසලෙහි විනා [Pg.57] අකුසලෙහි, කාමාවචරාදිකුසලෙහි ච විනා රූපාවචරාදිකුසලෙහි භවනිබ්බත්තියා විසෙසප්පච්චයො, යතො සමුදයසච්චන්ති වුච්චතීති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉත්ථභාවො ච අඤ්ඤථාභාවො ච ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො. සො එතස්ස අත්ථීති ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො සංසාරො, තං තත්ථ ඉත්ථභාවො මනුස්සත්තං, අඤ්ඤථාභාවො තතො අවසිට්ඨසත්තාවාසා. ඉත්ථභාවො වා තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො. තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං ඛන්ධධාතුආයතනපටිපාටිං නාතිවත්තති, න අතික්කමති.

In the verses, 'having craving as a second' means having craving as a companion. For craving—like the perception of water in a mirage in a waterless desert to one overwhelmed by thirst—performs the function of a companion to a being who is also overwhelmed by irremediable suffering. By showing the allure of pleasure, it makes them not grow weary of existences and so on, and causes them to wander about. Therefore, craving is called a person’s 'second.' But are not other defilements and so on also conditions for the production of existence? That is true, but none is a specific condition in the way that craving is. For craving is the specific condition for generating existence through unwholesome states without wholesome ones, and through wholesome states of the form realm and so on without wholesome states of the sense-sphere, which is why it is called the truth of the origin. 'This state and other state' means this state and another state. That which has this is saṃsāra, which is 'this state and other state.' Therein, 'this state' is human existence; 'other state' is the remaining abodes of beings apart from that. Or, 'this state' is the present individual existence of those various beings, and 'other state' is their future individual existence. Or, another individual existence of such a kind is 'this state'; one not of such a kind is 'other state.' That 'this state and other state,' that saṃsāra, which is the succession of aggregates, elements, and sense bases, one does not cross over, does not transcend.

එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති එතං සකලවට්ටදුක්ඛස්ස සම්භවං සමුදයං තණ්හං ආදීනවං ආදීනවතො ඤත්වාති අත්ථො. අථ වා එතමාදීනවං ඤත්වාති එතං යථාවුත්තං සංසාරනාතිවත්තනං ආදීනවං දොසං ඤත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති තණ්හඤ්ච වුත්තනයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස පධානකාරණන්ති ඤත්වා. වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු, පරිබ්බජෙති එවං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා තණ්හං විගමෙන්තො අග්ගමග්ගෙන සබ්බසො වීතතණ්හො විගතතණ්හො, තතො එව චතූසු උපාදානෙසු කස්සචිපි අභාවෙන ආයතිං පටිසන්ධිසඞ්ඛාතස්ස වා ආදානස්ස අභාවෙන අනාදානො, සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බත්ථ සතොකාරිතාය සතො භින්නකිලෙසො භික්ඛු පරිබ්බජෙ චරෙය්‍ය, ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන වා සඞ්ඛාරප්පවත්තිතො අපගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො.

'Having known this danger, that craving is the origin of suffering': the meaning is, having known craving—the origin, the source of all the suffering of the round—as a danger. Or alternatively, 'having known this danger' means having known this fault, as explained, of not transcending saṃsāra. 'Craving is the origin of suffering' means having known that craving, in the way explained, is the principal cause of the suffering of the round. 'Free from craving, without grasping, mindful, a bhikkhu should wander': thus, by fully comprehending with the three kinds of full understanding and developing insight, by the sequence of the path one dispels craving. By the highest path one becomes completely free from craving, with craving departed. Thence, through the absence of any of the four kinds of clinging, or through the absence of future grasping called rebirth-linking, one is 'without grasping.' Having attained fullness of mindfulness and acting with mindfulness everywhere, one is 'mindful.' Such a bhikkhu, with defilements broken, should wander about, or by the final passing away of the aggregates, he should depart from the continuation of formations. This is the meaning.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth discourse is concluded.

6. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the First Discourse on the Trainee

16. ඡට්ඨෙ සෙඛස්සාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සෙඛො? සෙක්ඛධම්මපටිලාභතො සෙඛො. වුත්තඤ්හෙතං –

16. In the sixth discourse, concerning 'of a trainee': in what sense is one a trainee? One is a trainee because of the attainment of the states of a trainee. For it has been said:

‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සෙඛො හොතීති? ඉධ, භික්ඛු, සෙඛාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති…පෙ… සෙඛෙන සම්මාසමාධිනා [Pg.58] සමන්නාගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, භික්ඛු, සෙඛො හොතී’’ති (සං. නි. 5.13).

“To what extent, venerable sir, is one a trainee?” “Here, bhikkhu, one is endowed with the trainee’s right view…pe…one is endowed with the trainee’s right concentration. To this extent, bhikkhu, one is a trainee.” (SN 5.13).

අපිච සික්ඛතීති සෙඛො. වුත්තම්පි චෙතං –

Furthermore, one is a trainee because one trains. And this was also said:

‘‘සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛු, තස්මා සෙඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛති, අධිචිත්තම්පි සික්ඛති, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති. සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛු, තස්මා සෙඛොති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 3.86).

“One trains, bhikkhu, therefore one is called a trainee. And what does one train in? One trains in higher virtue, one trains in higher mind, one trains in higher wisdom. One trains, bhikkhu, therefore one is called a trainee.” (AN 3.86).

යොපි කල්‍යාණපුථුජ්ජනො අනුලොමප්පටිපදාය පරිපූරකාරී සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති – ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඵලං අධිගමිස්සාමී’’ති, සොපි වුච්චති සික්ඛතීති සෙඛොති. ඉමස්මිං අත්ථෙ න පටිවිජ්ඣන්තොව සෙඛො අධිප්පෙතො, අථ ඛො කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි. අප්පත්තං මානසං එතෙනාති අප්පත්තමානසො. මානසන්ති ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) එත්ථ රාගො මානසන්ති වුත්තො. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති (ධ. ස. 63, 65) එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්ථ අරහත්තං. ඉධාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. තෙන අප්පත්තඅරහත්තස්සාති වුත්තං හොති.

Even a virtuous worldling who fulfills the conforming practice, is accomplished in virtue, guards the sense doors, knows moderation in food, is devoted to wakefulness, and is devoted to developing the qualities conducive to enlightenment in the first and last watches of the night—thinking, “Today or tomorrow I will attain some fruit of recluseship”—such a one is also called a trainee because he trains. In this context, not only one who has penetrated [the truths] is intended as a trainee, but also the virtuous worldling. One whose mānasa is unattained—thus, “unattained-mānasa.” Mānasa here refers to lust, as stated: “The snare that moves in the sky, this mānasa that wanders about” (SN 1.151; Mahāva. 33)—here mānasa is said to be lust. “Citta, mano, mānasa” (Dhs. 63, 65)—here it means mind. “The trainee whose mānasa is unattained, let him make an end [of suffering] while among the learned” (SN 1.159)—here it refers to arahantship. In this case too, only arahantship is intended. Thus, it is said to mean one who has not yet attained arahantship.

අනුත්තරන්ති සෙට්ඨං, අසදිසන්ති අත්ථො. චතූහි යොගෙහි ඛෙමං අනුපද්දුතන්ති යොගක්ඛෙමං, අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. පත්ථයමානස්සාති ද්වෙ පත්ථනා තණ්හාපත්ථනා, කුසලච්ඡන්දපත්ථනා ච. ‘‘පත්ථයමානස්ස හි ජප්පිතානි, පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසූ’’ති (සු. නි. 908; මහානි. 137) එත්ථ තණ්හාපත්ථනා.

The supreme means the best; the incomparable has the same meaning. Yogakkhema, security from the four yokes and freedom from danger, refers to arahantship itself. For one who aspires—there are two kinds of aspiration: aspiration of craving and aspiration of wholesome desire. “For one who aspires, there are muttered prayers and wavering in what is planned” (Sn 908; Mahāni. 137)—here refers to the aspiration of craving.

‘‘ඡින්නං පාපිමතො සොතං, විද්ධස්තං විනළීකතං;

පාමොජ්ජබහුලා හොථ, ඛෙමං පත්ථෙථ භික්ඛවො’’ති. (ම. නි. 1.352);

“The stream of the Evil One is cut, dispersed, and eliminated. Be full of joy, bhikkhus, and aspire to security.” (MN 1.352).

එත්ථ කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දපත්ථනා, අයමෙව ඉධාධිප්පෙතා. තෙන පත්ථයමානස්සාති තං යොගක්ඛෙමං ගන්තුකාමස්ස තන්නින්නස්ස තප්පොණස්ස තප්පබ්භාරස්සාති අත්ථො. විහරතොති එකං ඉරියාපථදුක්ඛං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරතො. අථ වා ‘‘සබ්බෙ [Pg.59] සඞ්ඛාරා අනිච්චාති අධිමුච්චන්තො සද්ධාය විහරතී’’තිආදිනා නිද්දෙසනයෙන චෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අජ්ඣත්තිකන්ති නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ අජ්ඣත්තෙ භවං අජ්ඣත්තිකං. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉති කරිත්වාති එවං කත්වා. න අඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමීති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, අජ්ඣත්තං අත්තනො සන්තානෙ සමුට්ඨිතං කාරණන්ති කත්වා අඤ්ඤං එකකාරණම්පි න සමනුපස්සාමි යං එවං බහූපකාරං, යථයිදං යොනිසො මනසිකාරොති උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, අනිච්චාදීසු අනිච්චාදිනයෙනෙව මනසිකාරො, අනිච්චානුලොමිකෙන වා චිත්තස්ස ආවට්ටනා අන්වාවට්ටනා ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො. අයං යොනිසො මනසිකාරො.

Here, the wholesome desire to act is what is intended. Therefore, “for one who aspires” means for one who wishes to reach that security from bondage, who is inclined towards it, intent upon it, and devoted to it. “Dwells” means cutting off one painful posture with another posture, maintaining one’s existence without collapsing. Alternatively, the meaning here should be seen according to the explanation: “Dwells with faith, resolving that all conditioned things are impermanent,” and so on. “Internal” refers to what is internal, existing within one’s own individuality. “Factor” means the cause. “Having done thus” means having acted in this way. “I do not perceive even a single other factor”—here, the concise meaning is: “Bhikkhus, considering a cause arising internally within one’s own being, I do not perceive any other single cause that is as greatly beneficial as this, namely, wise attention.” Wise attention is attention directed by method, attention to the path, attention directed in accordance with impermanence and so on, or the turning, inclining, engagement, and application of the mind in accordance with what accords with impermanence. This is wise attention.

ඉදානි යොනිසො මනසිකාරස්ස ආනුභාවං දස්සෙතුං ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථ යොනිසො මනසි කරොන්තොති ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති චතූසු අරියසච්චෙසු යොනිසො මනසිකාරං පවත්තෙන්තො.

Now, to show the efficacy of wise attention, it is said: “Bhikkhus, a bhikkhu, attending wisely, abandons the unwholesome and develops the wholesome.” Here, attending wisely means directing wise attention with respect to the four Noble Truths: “This is the noble truth of suffering; this is the noble truth of the origin of suffering; this is the noble truth of the cessation of suffering; this is the noble truth of the path leading to the cessation of suffering.”

තත්‍රායං අත්ථවිභාවනා – යදිපි ඉදං සුත්තං අවිසෙසෙන සෙක්ඛපුග්ගලවසෙන ආගතං, චතුමග්ගසාධාරණවසෙන පන සඞ්ඛෙපෙනෙව කම්මට්ඨානං කථයිස්සාම. යො චතුසච්චකම්මට්ඨානිකො යොගාවචරො ‘‘තණ්හාවජ්ජා තෙභූමකා ඛන්ධා දුක්ඛං, තණ්හා සමුදයො, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධො, නිරොධසම්පාපකො මග්ගො’’ති එවං පුබ්බෙ එව ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහිතචතුසච්චකම්මට්ඨානො. සො අපරෙන සමයෙන විපස්සනාමග්ගං සමාරුළ්හො සමානො තෙභූමකෙ ඛන්ධෙ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යොනිසො මනසි කරොති, උපායෙන පථෙන සමන්නාහරති චෙව විපස්සති ච. විපස්සනා හි ඉධ මනසිකාරසීසෙන වුත්තා. යා පනායං තස්ස දුක්ඛස්ස සමුට්ඨාපිකා පුරිමභවිකා තණ්හා, අයං දුක්ඛසමුදයොති යොනිසො මනසි කරොති. යස්මා පන ඉදං දුක්ඛං, අයඤ්ච සමුදයො ඉදං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති න පවත්තන්ති, තස්මා යදිදං නිබ්බානං නාම, අයං දුක්ඛනිරොධොති යොනිසො මනසි කරොති. නිරොධසම්පාපකං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යොනිසො මනසි කරොති, උපායෙන පථෙන සමන්නාහරති චෙව විපස්සති ච.

Here is the explanation of the meaning—although this discourse is generally presented in terms of a trainee, we will briefly explain the meditation subject in terms common to all four paths. A meditator who practices the meditation on the Four Truths, having learned the meditation subject on the Four Truths from a teacher beforehand, [thinks thus]: “The aggregates of the three realms, tainted by craving, are suffering; craving is the origin; the non-arising of both is cessation; the path leads to cessation.” At a later time, when he has embarked on the path of insight, he wisely attends to the aggregates of the three realms as “This is the noble truth of suffering,” properly applies effort and contemplates them. Here, insight is spoken of as the primary form of attention. Moreover, he wisely attends to the craving from a past existence that gives rise to this suffering as “This is the noble truth of the origin of suffering.” Since this suffering and its origin cease and do not continue upon reaching this state—that is, Nibbāna—he wisely attends to this as “This is the noble truth of the cessation of suffering.” He wisely attends to the Noble Eightfold Path, which leads to cessation, as “This is the noble truth of the path leading to the cessation of suffering,” properly applies effort and contemplates it.

තත්‍රායං [Pg.60] උපායො – අභිනිවෙසො නාම ඛන්ධෙ හොති, න විවට්ටෙ, තස්මා අයමත්ථො – ‘‘ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු, ආපොධාතූ’’තිආදිනා (දී. නි. 2.378) නයෙන චත්තාරි මහාභූතානි තදනුසාරෙන උපාදාරූපානි ච පරිග්ගහෙත්වා ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො’’ති වවත්ථපෙති. තං වවත්ථාපයතො උප්පන්නෙ තදාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකධම්මෙ ‘‘ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා’’ති වවත්ථපෙති. තතො ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛ’’න්ති වවත්ථපෙති. තෙ පන සඞ්ඛෙපතො නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙ භාගා හොන්ති. ඉදඤ්ච නාමරූපං සහෙතු සප්පච්චයං උප්පජ්ජති, තස්ස අයං අවිජ්ජාභවතණ්හාදිකො හෙතු, අයං ආහාරාදිකො පච්චයොති හෙතුප්පච්චයෙ වවත්ථපෙති. සො තෙසං පච්චයානඤ්ච පච්චයුප්පන්නානඤ්ච යාථාවසරසලක්ඛණං වවත්ථපෙත්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අහුත්වා භවන්ති, හුත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා අනිච්චා’’ති අනිච්චලක්ඛණං ආරොපෙති, ‘‘උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා දුක්ඛා’’ති දුක්ඛලක්ඛණං ආරොපෙති, ‘‘අවසවත්තනතො අනත්තා’’ති අනත්තලක්ඛණං ආරොපෙති.

Here is the method: Adherence occurs in the aggregates, not in that which is turning away from the round. Therefore, this is the meaning: By the method of stating, “In this body, there is the earth element, the water element,” and so forth (DN 2:378), one comprehends the four great elements and the derived form based on them, and then determines, “This is the form aggregate.” For one determining thus, one determines the consciousness and mental factors that arise with that as their object, as “These are the four formless aggregates.” Then, one determines, “These five aggregates are suffering.” But these, in brief, become two parts: name and form. And this name-and-form arises with a cause and with a condition. Its cause is ignorance, becoming, craving, and so forth, while its condition is food and the like. Thus, one determines the causes and conditions. Having determined the individual characteristics of these conditions and the phenomena arisen from conditions according to their respective occurrences, one applies the characteristic of impermanence: “These phenomena, not having been, come to be; having come to be, they cease—therefore, they are impermanent.” One applies the characteristic of suffering: “Because they are oppressed by arising and passing away, they are suffering.” One applies the characteristic of non-self: “Because they do not proceed under one's control, they are non-self.”

එවං තිලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා විපස්සන්තො උදයබ්බයඤාණුප්පත්තියා උප්පන්නෙ ඔභාසාදිකෙ විපස්සනුපක්කිලෙසෙ ‘අමග්ගො’ති උදයබ්බයඤාණමෙව ‘‘අරියමග්ගස්ස උපායභූතො පුබ්බභාගමග්ගො’’ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා පුන උදයබ්බයඤාණං පටිපාටියා භඞ්ගඤාණාදීනි ච උප්පාදෙන්තො සොතාපත්තිමග්ගාදයො පාපුණාති. තස්මිං ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධෙනෙව පටිවිජ්ඣති, එකාභිසමයෙන අභිසමෙති. තත්ථ දුක්ඛං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො, සමුදයං පහානප්පටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො සබ්බං අකුසලං පජහති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො මග්ගං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො සබ්බං කුසලං භාවෙති. අරියමග්ගො හි නිප්පරියායතො කුච්ඡිතසලනාදිඅත්ථෙන කුසලො, තස්මිඤ්ච භාවිතෙ සබ්බෙපි කුසලා අනවජ්ජබොධිපක්ඛියධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති. එවං යොනිසො මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති. තථා හි වුත්තං – ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොති, අයං දුක්ඛසමුදයොති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදි (ම. නි. 1.21). අපරම්පි වුත්තං ‘‘යොනිසො මනසිකාරසම්පන්නස්සෙතං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං – අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙස්සති, අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං බහුලීකරිස්සතී’’ති (සං. නි. 5.55).

Having thus applied the three characteristics, a meditator, with the arising of the knowledge of arising and passing away, discerns the corruptions of insight such as illumination that have arisen as 'not the path.' Having determined what is path and not-path—that the knowledge of arising and passing away itself is 'the preliminary path that serves as the means to the Noble Path'—one again develops the knowledge of arising and passing away in sequence and, giving rise to the knowledge of dissolution and so on, attains the path of stream-entry and so forth. At that moment, one penetrates the four truths with a single penetration, one comprehends them with a single comprehension. Therein, while penetrating suffering by the penetration of full understanding and penetrating the origin by the penetration of abandoning, one abandons all that is unwholesome; while penetrating cessation by the penetration of realization and penetrating the path by the penetration of development, one develops all that is wholesome. For the Noble Path is wholesome without qualification, in the sense of shaking off what is contemptible, and when it is developed, all wholesome, blameless factors of enlightenment reach the fulfillment of their development. Thus, by attending wisely, one abandons the unwholesome and develops the wholesome. For so it is said: 'One attends wisely, “This is suffering”; one attends wisely, “This is the origin of suffering,”' and so on (MN 1.21). And further it is said: 'Monks, for a bhikkhu endowed with wise attention, this is to be expected: he will develop the Noble Eightfold Path, he will cultivate the Noble Eightfold Path abundantly' (SN 5.55).

යොනිසො [Pg.61] මනසිකාරොති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – සික්ඛති, සික්ඛාපදානි තස්ස අත්ථි, සික්ඛනසීලොති වා සෙඛො. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. තස්ස සෙඛස්ස භික්ඛුනො උත්තමත්ථස්ස අරහත්තස්ස පත්තියා අධිගමාය යථා යොනිසො මනසිකාරො, එවං බහුකාරො බහූපකාරො අඤ්ඤො කොචි ධම්මො නත්ථි. කස්මා? යස්මා යොනිසො උපායෙන මනසිකාරං පුරක්ඛත්වා පදහං චතුබ්බිධසම්මප්පධානවසෙන පදහන්තො, ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙ සංකිලෙසවට්ටදුක්ඛස්ස පරික්ඛයං පරියොසානං නිබ්බානං පාපුණෙ අධිගච්ඡෙය්‍ය, තස්මා යොනිසො මනසිකාරො බහුකාරොති.

This is the brief meaning of the verse on wise attention: He trains, he has training precepts, or he is of a training nature; thus he is a trainee (sekha). He sees danger in saṃsāra, thus he is a bhikkhu. For that trainee bhikkhu, for the attainment of the highest goal, Arahantship, for its realization, there is no other phenomenon so very helpful and beneficial as wise attention. Why? Because by placing wise, skillful attention at the forefront and striving—exerting by way of the fourfold right exertion—one may reach the destruction of suffering, the exhaustion and end of the suffering of the round of defilements, and attain Nibbāna. Therefore, wise attention is very helpful.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth sutta is finished.

7. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා

7. The Commentary on the Second Trainee Sutta

17. සත්තමෙ බාහිරන්ති අජ්ඣත්තසන්තානතො බහි භවං. කල්‍යාණමිත්තතාති යස්ස සීලාදිගුණසම්පන්නො අඝස්ස ඝාතා, හිතස්ස විධාතා සබ්බාකාරෙන උපකාරකො මිත්තො හොති, සො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස භාවො කල්‍යාණමිත්තතා. තත්‍රායං කල්‍යාණමිත්තො පකතියා සද්ධාසම්පන්නො හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං, තෙන සම්මාසම්බොධිහෙතුභූතං සත්තෙසු හිතසුඛෙසිතං න පරිච්චජති, සීලසම්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති ගරු ච භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො, සුතසම්පත්තියා ඛන්ධායතනසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිකානං ගම්භීරානං කථානං කත්තා හොති, චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො, වීරියසම්පත්තියා අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතප්පටිපත්තියං ආරද්ධවීරියො හොති, සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සති හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතො එකග්ගචිත්තො, පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො [Pg.62] සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසන්තො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතසුඛං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ අබ්‍යග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන සත්තෙ අහිතතො නිසෙධෙත්වා එකන්තහිතෙ නියොජෙති. තෙනෙවාහ –

17. In the seventh [sutta], 'external' means existing outside the internal continuum. 'Good friendship' means this: a friend who is endowed with virtues such as morality, who is a destroyer of evil, a provider of welfare, and helpful in every way—such a person is a good friend; the state of being such is good friendship. Herein, a good friend is naturally endowed with faith, virtue, learning, generosity, energy, mindfulness, concentration, and wisdom. Therein, by the attainment of faith, he has faith in the Tathāgata's enlightenment, and thereby does not abandon the aspiration for the welfare and happiness of beings, which is the cause for perfect enlightenment. By the attainment of virtue, he is dear to his companions in the holy life, respected, and worthy of cultivation, an admonisher, a censurer of evil, a speaker, and patient of speech. By the attainment of learning, he is a speaker of profound teachings such as the aggregates, sense bases, truths, and dependent origination. By the attainment of generosity, he is of few desires, content, secluded, and unentangled. By the attainment of energy, he is one whose energy is aroused for the practice of his own and others' welfare. By the attainment of mindfulness, he is one of established mindfulness, endowed with supreme mindfulness and prudence, a recaller and rememberer of things done or said long ago. By the attainment of concentration, he is undistracted, composed, and one-pointed in mind. By the attainment of wisdom, he understands without distortion. With mindfulness, he investigates the courses of wholesome and unwholesome states. With wisdom, he knows the welfare and happiness of beings as it truly is. With concentration, he remains unagitated in this. With energy, he restrains beings from what is not beneficial and directs them to what is exclusively beneficial. Therefore, it is said:

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (නෙත්ති. 113);

“Dear, respected, worthy of cultivation, a speaker and patient of speech; a speaker of profound teachings, and one who does not direct others on the wrong occasion.” (Netti. 113);

කල්‍යාණමිත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතීති කල්‍යාණමිත්තො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තං නිස්සාය කම්මස්සකතාඤාණං උප්පාදෙති, උප්පන්නං සද්ධං ඵාතිං කරොති, සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණාති. තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති, තෙන සද්ධාපටිලාභෙන ඝරාවාසං පහාය පබ්බජ්ජං අනුතිට්ඨති, චතුපාරිසුද්ධිසීලං සම්පාදෙති, යථාබලං ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තති, දසකථාවත්ථුලාභී හොති, ආරද්ධවීරියො විහරති උපට්ඨිතස්සති සම්පජානො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො, නචිරස්සෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගාධිගමෙන සබ්බං අකුසලං සමුච්ඡින්දති, සබ්බඤ්ච කුසලං භාවනාපාරිපූරිං ගමෙන්තො වඩ්ඪෙති. වුත්තඤ්හෙතං –

'Monks, a bhikkhu with good friends abandons the unwholesome and develops the wholesome.' A person with good friends, relying on a good friend, gives rise to the knowledge of kamma-ownership. He makes the arisen faith flourish. Born of faith, he approaches. Having approached, he listens to the Dhamma. Having listened to the Dhamma, he gains faith in the Tathāgata. With that gain of faith, he abandons the household life and undertakes the homeless life. He fulfills the fourfold purity of morality. According to his ability, he undertakes the ascetic practices and lives accordingly. He obtains the ten topics of discourse. He dwells with aroused energy, with mindfulness established, clearly comprehending, devoted to the practice of developing the factors of enlightenment in the early and late watches of the night. Before long, having roused insight, he cuts off all that is unwholesome through the attainment of the Noble Path and increases all that is wholesome as he brings its development to fulfillment. This has been said:

‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං කල්‍යාණසහායස්ස කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං සීලවා භවිස්සති, පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරිස්සති ආචාරගොචරසම්පන්නො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු, භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛිස්සති, සික්ඛාපදෙසු’.

'Meghiya, this is to be expected of a bhikkhu with good friends, good companions, and good comrades: that he will be virtuous, dwelling restrained by the Pātimokkha restraint, endowed with good conduct and resort, seeing danger in the slightest faults, undertaking and training in the training rules.'

‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං…පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං යායං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය…පෙ… නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං – අප්පිච්ඡකථා, සන්තුට්ඨිකථා, පවිවෙකකථා, අසංසග්ගකථා, වීරියාරම්භකථා, සීලකථා, සමාධිකථා…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනකථා. එවරූපාය කථාය නිකාමලාභී භවිස්සති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’.

'For a bhikkhu with good friends… good companions, this is to be expected: that he will readily obtain talk that is conducive to effacement, suitable for opening the heart, leading exclusively to disillusionment… to Nibbāna. That is: talk on fewness of desires, talk on contentment, talk on seclusion, talk on non-association, talk on the arousal of energy, talk on morality, talk on concentration… talk on the knowledge and vision of liberation. He will obtain such talk at will, without trouble, without difficulty.'

‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං [Pg.63] …පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං ආරද්ධවීරියො විහරිස්සති අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ථාමවා දළ්හපරක්කමො අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසු’.

'For a bhikkhu with good friends… good comrades, this is to be expected: that he will dwell with aroused energy for abandoning unwholesome states and acquiring wholesome states, strong, firm in effort, not casting off the burden in regard to wholesome states.'

‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං…පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං පඤ්ඤවා භවිස්සති, උදයත්ථගාමිනියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතො අරියාය නිබ්බෙධිකාය සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා’’’ති (උදා. 31).

'For a bhikkhu with good friends… good companions, this is to be expected: that he will be wise, endowed with wisdom that discerns arising and passing away, which is noble, penetrative, and leads to the complete destruction of suffering.' (Udāna 31)

එවං සකලවට්ටදුක්ඛපරිමුච්චනනිමිත්තං කල්‍යාණමිත්තතාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ –

Thus, good friendship should be understood as the means for complete liberation from all the suffering of the round of existence. Therefore, he said:

‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්ති, ජරාධම්මා සත්තා ජරාය පරිමුච්චන්තී’’තිආදි (සං. නි. 1.129).

'Ānanda, by relying on me as a good friend, beings subject to birth are liberated from birth, beings subject to aging are liberated from aging…' and so on. (saṃ. ni. 1.129).

තෙන වුත්තං – ‘‘කල්‍යාණමිත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති.

Therefore it was said: 'Monks, a bhikkhu who has good friends abandons the unwholesome and develops the wholesome.'

ගාථාය සප්පතිස්සොති පතිස්සවසඞ්ඛාතෙන සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සො, කල්‍යාණමිත්තස්ස ඔවාදං සිරසා සම්පටිච්ඡකො සුබ්බචොති අත්ථො. අථ වා හිතසුඛෙ පතිට්ඨාපනෙන පති ඉසෙතීති පතිස්සො, ඔවාදදායකො. ගරුආදරයොගෙන තෙන පතිස්සෙන සහ වත්තතීති සප්පතිස්සො, ගරූසු ගරුචිත්තීකාරබහුලො. සගාරවොති ඡබ්බිධෙනපි ගාරවෙන යුත්තො. කරං මිත්තානං වචනන්ති කල්‍යාණමිත්තානං ඔවාදං කරොන්තො යථොවාදං පටිපජ්ජන්තො. සම්පජානොති සත්තට්ඨානියෙන සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො. පතිස්සතොති කම්මට්ඨානං ඵාතිං, ගමෙතුං සමත්ථාය සතියා පතිස්සතො සතොකාරී. අනුපුබ්බෙනාති සීලාදිවිසුද්ධිපටිපාටියා, තත්ථ ච විපස්සනාපටිපාටියා චෙව මග්ගපටිපාටියා ච. සබ්බසංයොජනක්ඛයන්ති කාමරාගසංයොජනාදීනං සබ්බෙසං සංයොජනානං ඛෙපනතො සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පරියොසානභූතං අරහත්තං, තස්ස ආරම්මණභූතං නිබ්බානමෙව වා. පාපුණෙ අධිගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු අරියමග්ගාධිගමස්ස සත්ථාරා පධානඞ්ගං නාම ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

In the verse, 'sappatisso' means one who is compliant, that is, one who accepts the advice of a good friend with reverence, being easy to admonish. Or alternatively, 'patisso' means one who establishes others in welfare and happiness, a giver of advice. One who acts with reverence and respect, together with such a 'patisso,' is 'sappatisso,' one who is abundant in revering the venerable. 'Sagāravo' means endowed with respect in six ways. 'Karaṃ mittānaṃ vacanaṃ' means doing the bidding of friends, that is, following the advice of good friends, practicing according to their advice. 'Sampajāno' means endowed with clear comprehension in seven instances. 'Patissato' means one who acts mindfully, being mindful with a mindfulness that is able to bring the meditation subject to growth. 'Anupubbena' means in the sequence of purification beginning with virtue, and therein, in the sequence of insight and also the sequence of the path. 'Sabbasaṃyojanakkhayaṃ' refers to arahantship, which is the culmination of the noble path, so called from the destruction of all fetters beginning with the fetter of sensual desire; or it may refer to Nibbāna itself as its object. 'Pāpuṇe' means may attain, may realize. Thus, in these two discourses, it should be understood that the Teacher has taken the attainment of the noble path as the principal factor.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh discourse is finished.

8. සඞ්ඝභෙදසුත්තවණ්ණනා

8. The Commentary on the Discourse on Schism in the Saṅgha

18. අට්ඨමෙ [Pg.64] එකධම්මොති කතරොයං සුත්තනික්ඛෙපො? අට්ඨුප්පත්තිකො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපකථා – දෙවදත්තො හි අජාතසත්තුං දුග්ගහණං ගාහාපෙත්වා තස්ස පිතරං රාජානං බිම්බිසාරං තෙන මාරාපෙත්වාපි අභිමාරෙ පයොජෙත්වාපි සිලාපවිජ්ඣනෙන ලොහිතුප්පාදකම්මං කත්වාපි න තාවතා පාකටො ජාතො, නාළාගිරිං විස්සජ්ජෙත්වා පන පාකටො ජාතො. අථ මහාජනො ‘‘එවරූපම්පි නාම පාපං ගහෙත්වා රාජා විචරතී’’ති කොලාහලං අකාසි, මහාඝොසො අහොසි. තං සුත්වා රාජා අත්තනා දීයමානානි පඤ්ච ථාලිපාකසතානි පච්ඡින්දාපෙසි, උපට්ඨානම්පිස්ස නාගමාසි. නාගරාපි කුලං උපගතස්ස කටච්ඡුභත්තම්පිස්ස නාදංසු. සො පරිහීනලාභසක්කාරො කොහඤ්ඤෙන ජීවිතුකාමො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ච වත්ථූනි යාචිත්වා ‘‘අලං, දෙවදත්ත, යො ඉච්ඡති, සො ආරඤ්ඤිකො හොතූ’’තිආදිනා (පාරා. 409; චූළව. 343) භගවතා පටික්ඛිත්තො තෙහි පඤ්චහි වත්ථූහි බාලං ලූඛප්පසන්නං ජනං සඤ්ඤාපෙන්තො පඤ්චසතෙ වජ්ජිපුත්තකෙ සලාකං ගාහාපෙත්වා සඞ්ඝං භින්දිත්වාව තෙ ආදාය ගයාසීසං අගමාසි. අථ ද්වෙ අග්ගසාවකා සත්ථු ආණාය තත්ථ ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා තෙ අරියඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ආනයිංසු. යෙ පනස්ස සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමන්තස්ස ලද්ධිං රොචෙත්වා තථෙව පග්ගය්හ ඨිතා සඞ්ඝෙ භිජ්ජන්තෙ භින්නෙ ච සමනුඤ්ඤා අහෙසුං, තෙසං තං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය අහොසි.

18. What is the exposition of this discourse, 'one thing' in the eighth discourse? It has an origin story. Here is a brief account: Devadatta, having persuaded Ajātasattu to adopt a wrong view, and even though he had him kill his father King Bimbisāra, and even though he employed assassins, and even though he committed the deed of drawing blood by hurling a stone, still, his evil was not yet widely known. But when he released the elephant Nāḷāgiri, his evil became manifest. Then the people raised an outcry, saying, 'How can the king associate with such an evil person?' There was a great uproar. Hearing this, the king had the five hundred portions of cooked food that were being given by him stopped, and his attendance also ceased. Even the townspeople, when he approached a family, did not give him so much as a ladleful of rice. Deprived of gains and honors, and desiring to live by deceit, he approached the Teacher and requested five points. But the Blessed One rejected him, saying, 'Enough, Devadatta! Let whoever wishes be a forest-dweller,' and so on (Pārā. 409; Cūḷava. 343). Persuading foolish people fond of austerity with those five points, he induced five hundred Vajjian monks to take voting tickets, split the Saṅgha, and taking them with him, went to Gayāsīsa. Then the two chief disciples, by the Teacher’s command, went there, taught the Dhamma, established them in the noble fruits, and brought them back. But as for those who, approving of the doctrine of him who was striving to divide the Saṅgha, and holding firmly to it, consented when the Saṅgha was splitting and when it was split, for them, this led to their long-lasting harm and suffering.

දෙවදත්තොපි න චිරස්සෙව රොගාභිභූතො බාළ්හගිලානො මරණකාලෙ ‘‘සත්ථාරං වන්දිස්සාමී’’ති මඤ්චකසිවිකාය නීයමානො ජෙතවනපොක්ඛරණිතීරෙ ඨපිතො පථවියා විවරෙ දින්නෙ පතිත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්ති, යොජනසතිකො චස්ස අත්තභාවො අහොසි කප්පට්ඨියො තාලක්ඛන්ධපරිමාණෙහි අයසූලෙහි විනිවිද්ධො. දෙවදත්තපක්ඛිකානි ච පඤ්චමත්තානි කුලසතානි තස්ස ලද්ධියං ඨිතානි සහ බන්ධවෙහි නිරයෙ නිබ්බත්තානි. එකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තෙන සඞ්ඝං භින්දන්තෙන භාරියං කම්මං කත’’න්ති. අථ සත්ථා ධම්මසභං උපගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ සඞ්ඝභෙදෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො [Pg.65] ඉමං සුත්තං අභාසි. කෙචි පන භණන්ති ‘‘දෙවදත්තස්ස තප්පක්ඛිකානඤ්ච තථා නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා සඞ්ඝභෙදෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො භගවා අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ඉමං සුත්තං දෙසෙසී’’ති.

Not long after, Devadatta, overwhelmed by illness and gravely ill, at the time of death thought, 'I will pay homage to the Teacher.' Being carried on a palanquin, he was placed on the shore of the Jetavana pond. When the earth opened up, he fell and was reborn in Avīci. His body was a hundred yojanas in extent, lasting for a kappa, pierced by iron stakes the size of palm trunks. And five hundred families who sided with Devadatta, adhering to his doctrine, were reborn in hell along with their relatives. One day, the monks raised a discussion in the Dhamma hall: 'Friends, Devadatta has committed a heavy deed by splitting the Saṅgha.' Then the Teacher entered the Dhamma hall and asked, 'Monks, for what discussion are you now gathered?' When they replied, 'For this one,' he spoke this discourse, showing the danger in splitting the Saṅgha. Some, however, say that, seeing Devadatta and his followers reborn in hell in such a way, the Blessed One, out of his own intention, taught this discourse to reveal the danger of schism.

තත්ථ එකධම්මොති එකො අකුසලො මහාසාවජ්ජධම්මො. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතීති එත්ථ භෙදසංවත්තනිකෙසු භණ්ඩනාදීසු සඞ්ඝෙ උප්පන්නෙසුපි ‘‘ධම්මො අධම්මො’’තිආදීසු අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූසු යස්ස කස්සචි දීපනවසෙන වොහරන්තෙසුපි තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙන්තෙසුපි අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි සඞ්ඝභෙදො උප්පජ්ජමානො නාම හොති, සලාකාය පන ගාහිතාය චත්තාරො වා අතිරෙකා වා යදා ආවෙණිකං උද්දෙසං වා සඞ්ඝකම්මං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝභෙදො උප්පජ්ජති නාම. කතෙ පන තස්මිං සඞ්ඝභෙදො උප්පන්නො නාම? කම්මං, උද්දෙසො, වොහාරො, අනුස්සාවනා, සලාකග්ගාහොති ඉමෙසු හි පඤ්චසු සඞ්ඝස්ස භෙදකාරණෙසු කම්මං වා උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගාති.

Here, 'one thing' means a single unwholesome, greatly blameworthy thing. 'In the world' means in the world of beings. Here, 'arising' (uppajjamāno) is explained: even when divisive matters such as quarrels arise in the Saṅgha, or when the eighteen grounds for schism—such as saying 'This is Dhamma, this is not Dhamma'—are discussed in order to explain any of them, or when they are recited to create interest in them, or even after having recited them, when a vote is taken by ticket, then the schism in the Saṅgha is said to be 'arising'. But when, after the vote has been taken by ticket, four or more perform a separate recitation or a separate Saṅgha act, then the schism in the Saṅgha is said to 'arise'. When that has been done, the schism in the Saṅgha is said to have 'arisen'. For among these five causes of schism in the Saṅgha—the act, the recitation, the declaration, the announcement, and the taking of the ballot—the act or the recitation is the decisive factor, while the declaration, announcement, and taking of the ballot are preliminary stages.

බහුජනාහිතායාතිආදීසු 0.මහාජනස්ස ඣානමග්ගාදිසම්පත්තිනිවාරණෙන අහිතාය, සග්ගසම්පත්තිනිවාරණෙන අසුඛාය, අපායූපපත්තිහෙතුභාවෙන අනත්ථාය. අකුසලධම්මවසෙන වා අහිතාය, හිතමත්තස්සපි අභාවා සුගතියම්පි නිබ්බත්තනකකායිකචෙතසිකදුක්ඛාය උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. දෙවමනුස්සානන්ති ඉදං ‘‘බහුනො ජනස්සා’’ති වුත්තෙසු උක්කට්ඨපුග්ගලනිද්දෙසො. අපරො නයො – බහුජනාහිතායාති බහුජනස්ස මහතො සත්තකායස්ස අහිතත්ථාය, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅනත්ථායාති අත්ථො. අසුඛායාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅසුඛත්ථාය, දුවිධදුක්ඛත්ථායාති අත්ථො. අනත්ථායාති පරමත්ථපටික්ඛෙපාය. නිබ්බානඤ්හි පරමත්ථො, තතො උත්තරිං අත්ථො නත්ථි. අහිතායාති මග්ගපටික්ඛෙපාය. නිබ්බානසම්පාපකමග්ගතො හි උත්තරිං හිතං නාම නත්ථි. දුක්ඛායාති අරියසුඛවිරාධනෙන වට්ටදුක්ඛතාය. යෙ හි අරියසුඛතො විරද්ධා තං අධිගන්තුං අභබ්බා, තෙ වට්ටදුක්ඛෙ පරිබ්භමන්ති, අරියසුඛතො ච උත්තරිං සුඛං නාම නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති (දී. නි. 3.355; අ. නි. 5.27).

In the phrase 'for the harm of many people,' and so on: it is for the harm of the great populace by preventing the attainment of jhāna, the path, and so on; for the unhappiness by preventing the attainment of heaven; for the misfortune by being a cause for rebirth in a state of loss. Alternatively, it is for harm by way of unwholesome states; and, due to the absence of even a particle of welfare, it arises for bodily and mental suffering that produces rebirth even in a good destination. This is the connection. 'Of devas and humans'—this is a specification of the most excellent individuals among the 'many people' mentioned. Another interpretation: 'for the harm of many people' means for the detriment of the great multitude of beings, for their misfortune in this present life and in the future. 'For unhappiness' means for their unhappiness in this present life and in the future, for twofold suffering. 'For misfortune' means for the rejection of the ultimate goal; for Nibbāna is the ultimate goal, beyond which there is no higher goal. 'For harm' means for the rejection of the path; for there is no welfare higher than the path that leads to the attainment of Nibbāna. 'For suffering' means, through the loss of noble happiness, for the suffering of the round of rebirth. For those who have lost noble happiness and are unable to attain it wander in the suffering of the round; and there is no happiness higher than noble happiness. For it is said: 'This concentration is happiness in the present and has a result of happiness in the future' (Dī. Ni. 3.355; Aṅ. Ni. 5.27).

ඉදානි [Pg.66] ‘‘සඞ්ඝභෙදො’’ති සරූපතො දස්සෙත්වා තස්ස අහිතාදීනං එකන්තහෙතුභාවං පකාසෙතුං ‘‘සඞ්ඝෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, භින්නෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ භින්නෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං යථා ‘‘අධනානං ධනෙ අනනුප්පදීයමානෙ’’ති (දී. නි. 3.91), භෙදහෙතූති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩනානීති චතුන්නං පරිසානං තප්පක්ඛිකානඤ්ච ‘‘එසො ධම්මො, නෙසො ධම්මො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදනානි. භණ්ඩනඤ්හි කලහස්ස පුබ්බභාගො. පරිභාසාති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච වො අනත්ථං කරිස්සාමා’’ති භයුප්පාදනවසෙන තජ්ජනා. පරික්ඛෙපාති ජාතිආදිවසෙන පරිතො ඛෙපා, දසහි අක්කොසවත්ථූහි ඛුංසනවම්භනා. පරිච්චජනාති උක්ඛෙපනියකම්මකරණාදිවසෙන නිස්සාරණා. තත්ථාති තස්මිං සඞ්ඝභෙදෙ, තන්නිමිත්තෙ වා භණ්ඩනාදිකෙ. අප්පසන්නාති රතනත්තයගුණානං අනභිඤ්ඤා. න පසීදන්තීති ‘‘ධම්මචාරිනො සමචාරිනො’’තිආදිනා ය්වායං භික්ඛූසු පසාදනාකාරො, තථා න පසීදන්ති, තෙසං වා සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං න මඤ්ඤන්ති. තථා ච ධම්මෙ සත්ථරි ච අප්පසන්නාව හොන්ති. එකච්චානං අඤ්ඤථත්තන්ති පුථුජ්ජනානං අවිරුළ්හසද්ධානං පසාදඤ්ඤථත්තං.

Now, having shown the nature of "schism in the Sangha," to explain that it is the sole cause of harm and so on, he begins with "When, monks, the Sangha is divided..." Herein, "divided" (bhinne) is in the locative case used in the sense of a sign, as in 'when wealth is not given to the poor' (DN 3.91), meaning 'the cause of division.' "Mutual quarrels" refers to the disputes among the four assemblies and their factions, arguing, "This is the Dhamma, that is not the Dhamma." For quarreling is the precursor to conflict. "Threats" means intimidation by instilling fear, saying, "We will do this and that harm to you." "Reproach" (parikkhepa) means casting blame all around by way of birth and so on, reviling and disparaging with the ten grounds for insult. "Expulsion" means ejection through performing acts of suspension and so on. "Therein" refers to that schism in the Sangha or the quarrels and so on that are its signs. "Those who are not confident" (appasannā) are those unfamiliar with the qualities of the Triple Gem. "They do not become confident" means they do not become confident in the bhikkhus through such a manner of inspiring confidence as 'they are virtuous, they are harmonious,' etc.; nor do they think they should listen to or trust them. And thus they are not confident in the Dhamma and the Teacher. "The change of some" means the change in confidence of ordinary people with undeveloped faith.

ගාථායං ආපායිකොතිආදීසු අපායෙ නිබ්බත්තනාරහතාය ආපායිකො. තත්ථපි අවීචිසඞ්ඛාතෙ මහානිරයෙ උප්පජ්ජතීති නෙරයිකො. එකං අන්තරකප්පං පරිපුණ්ණමෙව කත්වා තත්ථ තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. සඞ්ඝභෙදසඞ්ඛාතෙ වග්ගෙ රතොති වග්ගරතො. අධම්මියතාය අධම්මො. භෙදකරවත්ථූහි සඞ්ඝභෙදසඞ්ඛාතෙ එව ච අධම්මෙ ඨිතොති අධම්මට්ඨො. යොගක්ඛෙමා පධංසතීති යොගක්ඛෙමතො හිතතො පධංසති පරිහායති, චතූහි වා යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා යොගක්ඛෙමං නාම අරහත්තං නිබ්බානඤ්ච, තතො පනස්ස ධංසනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤතො සංහතට්ඨෙන සඞ්ඝං, තතො එව එකකම්මාදිවිධානයොගෙන සමග්ගං සහිතං. භෙත්වානාති පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණෙන සඞ්ඝභෙදෙන භින්දිත්වා. කප්පන්ති ආයුකප්පං. සො පනෙත්ථ අන්තරකප්පොව. නිරයම්හීති අවීචිමහානිරයම්හි.

In the verse, among 'āpāyika' and so on, 'āpāyika' is one liable to be reborn in the states of loss. Among them, one who arises in the great hell known as Avīci is called 'nerayika.' Having fully completed one intermediate aeon and remaining there, one is called 'kappaṭṭha.' Delighting in the faction known as schism in the Sangha is 'vaggarata.' What is unrighteous by nature is 'adhammo.' Established in that very unrighteousness known as schism in the Sangha, by means of things that cause division, is 'adhammaṭṭha.' 'He falls away from security from bondage' (yogakkhemā padhaṃsati) means he declines from security from bondage, from what is beneficial. Or, because it is undisturbed by the four bonds, security from bondage is arahantship and Nibbāna; and as for his falling away from that, there is nothing more to say. The Sangha is united by reason of commonality of view and virtue, and for that very reason, it is harmonious and united by means of the performance of common acts, etc. 'Having split' (bhetvā) means having divided it through schism as previously described. 'Aeon' (kappa) means a life-aeon. Here, however, it is an intermediate aeon. 'In hell' means in the great Avīci hell.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth discourse is concluded.

9. සඞ්ඝසාමග්ගීසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Discourse on the Harmony of the Sangha

19. නවමෙ [Pg.67] එකධම්මොති එකො කුසලධම්මො අනවජ්ජධම්මො. ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා සචෙ සඞ්ඝෙ විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තත්ථ ධම්මකාමෙන විඤ්ඤුනා ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘ඨානං ඛො, පනෙතං විජ්ජති, යදිදං විවාදො වඩ්ඪමානො සඞ්ඝරාජියා වා සඞ්ඝභෙදාය වා සංවත්තෙය්‍යා’’ති. සචෙ තං අධිකරණං අත්තනා පග්ගහෙත්වා ඨිතො, අග්ගිං අක්කන්තෙන විය සහසා තතො ඔරමිතබ්බං. අථ පරෙහි තං පග්ගහිතං සයඤ්චෙතං සක්කොති වූපසමෙතුං, උස්සාහජාතො හුත්වා දූරම්පි ගන්ත්වා තථා පටිපජ්ජිතබ්බං, යථා තං වූපසම්මති. සචෙ පන සයං න සක්කොති, සො ච විවාදො උපරූපරි වඩ්ඪතෙව, න වූපසම්මති. යෙ තත්ථ පතිරූපා සික්ඛාකාමා සබ්‍රහ්මචාරිනො, තෙ උස්සාහෙත්වා යෙන ධම්මෙන යෙන විනයෙන යෙන සත්ථුසාසනෙන තං අධිකරණං යථා වූපසම්මති, තථා වූපසමෙතබ්බං. එවං වූපසමෙන්තස්ස යො සඞ්ඝසාමග්ගිකරො කුසලො ධම්මො, අයමෙත්ථ එකධම්මොති අධිප්පෙතො. සො හි උභතොපක්ඛියානං ද්වෙළ්හකජාතානං භික්ඛූනං, තෙසං අනුවත්තනවසෙන ඨිතානං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං තෙසං ආරක්ඛදෙවතානං යාවදෙව බ්‍රහ්මානම්පි උප්පජ්ජනාරහං අහිතං දුක්ඛාවහං සංකිලෙසධම්මං අපනෙත්වා මහතො පුඤ්ඤරාසිස්ස කුසලාභිසන්දස්ස හෙතුභාවතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාවහො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතායා’’තිආදි. තස්සත්ථො අනන්තරසුත්තෙ වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. සඞ්ඝසාමග්ගීති සඞ්ඝස්ස සමග්ගභාවො භෙදාභාවො එකකම්මතා එකුද්දෙසතා ච.

19. In the ninth discourse, 'one thing' (ekadhamma) means a single wholesome and blameless quality. If a dispute arises in the Sangha with statements like, "This is the Dhamma, this is not the Dhamma," then a wise person who loves the Dhamma should reflect thus: "Indeed, there is a possibility that this dispute, if allowed to grow, may lead to a split in the Sangha or a schism in the Sangha." If one is standing having taken up that legal issue oneself, one should quickly descend from it as if having stepped on fire. But if it has been taken up by others, and one is able to settle it, then having become zealous, one should go even a long distance and act in such a way that it is settled. If, however, one is not able, and that dispute continues to grow higher and higher, and is not settled, then those who are suitable there, desirous of training, and are fellows in the holy life, should be urged to settle that legal issue in accordance with the Dhamma, the Vinaya, and the Teacher’s instruction, in such a way that it is settled. The wholesome quality that brings about the harmony of the Sangha for one who settles it thus, this is what is intended here by 'one thing.' For it, having removed the unbeneficial, suffering-bringing, defiling states that are fit to arise for the bhikkhus of both factions who have become conflicted, for the bhikkhunis, laymen, and laywomen who are their adherents, for their guardian deities, and even for the Brahmās, becomes the cause for a great mass of merit and a flow of wholesome results, bringing welfare and happiness to the world with its devas. Thus it is said: "Monks, when one thing arises in the world, it arises for the benefit of many." Its meaning should be understood by way of the opposite of what was stated in the immediately preceding discourse. 'Harmony of the Sangha' (saṅghasāmaggī) means the state of unity of the Sangha, the absence of division, commonality of action, and commonality of observance.

ගාථායං සුඛා සඞ්ඝස්ස සාමග්ගීති සුඛස්ස පච්චයභාවතො සාමග්ගී සුඛාති වුත්තා. යථා ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’ති (ධ. ප. 194). සමග්ගානඤ්චනුග්ගහොති සමග්ගානං සාමග්ගිඅනුමොදනෙන අනුග්ගණ්හනං සාමග්ගිඅනුරූපං, යථා තෙ සාමග්ගිං න විජහන්ති, තථා ගහණං ඨපනං අනුබලප්පදානන්ති අත්ථො. සඞ්ඝං සමග්ගං කත්වානාති භින්නං සඞ්ඝං රාජිපත්තං වා සමග්ගං සහිතං කත්වා. කප්පන්ති ආයුකප්පමෙව. සග්ගම්හි මොදතීති කාමාවචරදෙවලොකෙ අඤ්ඤෙ [Pg.68] දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අභිභවිත්වා දිබ්බසුඛං අනුභවන්තො ඉච්ඡිතනිප්ඵත්තියාව මොදති පමොදති ලලති කීළතීති.

In the verse, 'Happy is the harmony of the Sangha' (sukhā saṅghassa sāmaggī) means that harmony is called happiness because it is a condition for happiness, just as it is said, 'Happy is the arising of Buddhas' (Dhp. 194). 'And the support of the harmonious' means supporting the harmonious by rejoicing in their harmony, and taking up, establishing, and giving continued support in accordance with harmony, so that they do not abandon it. 'Having made the Sangha harmonious' (saṅghaṃ samaggaṃ katvāna) means having made a divided Sangha or one that has fallen into a split harmonious and united. 'Aeon' (kappa) means a life-aeon. 'He rejoices in heaven' (saggamhi modati) means that in the realm of sense-sphere devas, surpassing other devas in ten respects, he experiences divine happiness, and indeed rejoices, delights, revels, and plays until the accomplishment of his wishes.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth discourse is concluded.

10. පදුට්ඨචිත්තසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Paduṭṭhacitta Sutta

20. දසමස්ස කා උප්පත්ති? අට්ඨුප්පත්තියෙව. එකදිවසං කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, ඉධෙකච්චො බහුං පුඤ්ඤකම්මං කරොති, එකච්චො බහුං පාපකම්මං, එකච්චො උභයවොමිස්සකං කරොති. තත්ථ වොමිස්සකාරිනො කීදිසො අභිසම්පරායො’’ති? අථ සත්ථා ධම්මසභං උපගන්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො තං කථං සුත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, මරණාසන්නකාලෙ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති දස්සෙන්තො ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං දෙසෙසි.

20. What is the origin of the tenth? The origin is the same as the eighth. One day, it is said, the bhikkhus gathered in the Dhamma hall and raised a discussion: “Friends, here one person does much meritorious action, another does much unwholesome action, and another does a mixture of both. What is the future destination of one who does mixed actions?” Then the Teacher approached the Dhamma hall, sat down on the prepared excellent Buddha-seat, and after hearing that discussion, showing that “Bhikkhus, at the time of death, a bad destination is to be expected for one whose mind is defiled,” he taught this sutta with this origin story.

තත්ථ ඉධාති දෙසාපදෙසෙ නිපාතො. ස්වායං කත්ථචි පදෙසං උපාදාය වුච්චති ‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.369). කත්ථචි සාසනං උපාදාය ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො ඉධ දුතියො සමණො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241). කත්ථචි පදපූරණමත්තෙ ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30). කත්ථචි ලොකං උපාදාය වුච්චති ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.61). ඉධාපි ලොකෙ එව දට්ඨබ්බො. එකච්චන්ති එකං, අඤ්ඤතරන්ති අත්ථො. පුග්ගලන්ති සත්තං. සො හි යථාපච්චයං කුසලාකුසලානං තබ්බිපාකානඤ්ච පූරණතො මරණවසෙන ගලනතො ච පුග්ගලොති වුච්චති. පදුට්ඨචිත්තන්ති පදොසෙන ආඝාතෙන දුට්ඨචිත්තං. අථ වා පදුට්ඨචිත්තන්ති දොසෙන රාගාදිනා පදූසිතචිත්තං. එත්ථ ච එකච්චන්ති ඉදං පදුට්ඨචිත්තස්ස පුග්ගලස්ස විසෙසනං. යස්ස හි පටිසන්ධිදායකකම්මං ඔකාසමකාසි, සො තථා වුත්තො. යස්ස ච අකුසලප්පවත්තිතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා කුසලවසෙන ඔතාරෙතුං න සක්කා, එවං ආසන්නමරණො. එවන්ති ඉදානි වත්තබ්බාකාරං දස්සෙති. චෙතසාති අත්තනො චිත්තෙන චෙතොපරියඤාණෙන. චෙතොති තස්ස පුග්ගලස්ස චිත්තං. පරිච්චාති පරිච්ඡින්දිත්වා පජානාමි[Pg.69]. නනු ච යථාකම්මුපගඤාණස්සායං විසයොති? සච්චමෙතං, තදා පවත්තමානඅකුසලචිත්තවසෙන පනෙතං වුත්තං.

Herein, the term “idha” (here) is a particle indicating place or location. It is used in various contexts, such as referring to a specific place: “Right here, while standing, I became a deva” (Dī. Ni. 2.369). Sometimes it refers to the teaching: “Here, bhikkhus, is the ascetic, here is the second ascetic” (Ma. Ni. 1.139; A. Ni. 4.241). Other times, it simply fills out a phrase: “Here, bhikkhus, I have eaten, I am satisfied” (Ma. Ni. 1.30). It can also refer to the world: “Here in the world, the Tathāgata arises” (A. Ni. 3.61). In this context too, “here” should be understood as referring to the world. “Ekacca” means “one,” signifying “a certain one.” “Puggala” means “a being.” For it is called “puggala” because it fills up (pūraṇa) wholesome and unwholesome actions and their results according to conditions, and because it perishes (galana) by way of death. “Paduṭṭhacitta” means a mind corrupted (duṭṭha) by malice or hatred. Alternatively, “paduṭṭhacitta” means a mind defiled (padūsita) by hatred, lust, or other defilements. Here, “ekacca” specifies a particular individual with a corrupted mind. For one whose rebirth-linking kamma has created the opportunity, it is said thus. And for one who, due to the proceeding of unwholesome states, cannot turn the mind back and incline it toward wholesomeness—such a one is near death. “Evaṃ” indicates the manner of what is to be said now. “Cetasā” means “with one’s own mind,” through the knowledge of others’ minds (cetopariyañāṇa). “Ceto” refers to the mind of that individual. “Pariccā” means “having discerned, I understand.” But is this not the domain of the knowledge of beings' passing away and rebirth according to their kamma (yathākammupagañāṇa)? Indeed, it is. However, this is spoken of in terms of the unwholesome mind that is occurring at that time.

ඉමම්හි චායං සමයෙති ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමායං වා පච්චයසාමග්ගියං, අයං පුග්ගලො ජවනවීථියා අපරභාගෙ කාලං කරෙය්‍ය චෙති අත්ථො. න හි ජවනක්ඛණෙ කාලංකිරියා අත්ථි. යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙති යථා ආභතං කිඤ්චි ආහරිත්වා ඨපිතං, එවං අත්තනො කම්මුනා නික්ඛිත්තො නිරයෙ ඨපිතො එවාති අත්ථො. කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිතො උද්ධං.

“At this time” means at this moment, or in this collection of conditions, this person might pass away in the latter part of the cognitive process—this is the meaning. For death does not occur at the moment of apperception. “As if carried and placed, so in hell”—just as something brought and placed down is as it was brought, so too, by his own kamma, he is laid down and placed in hell—this is the meaning. “Upon the breakup of the body” means the abandonment of the aggregates subject to clinging. “After death” refers to the grasping of the aggregates arising immediately thereafter. Alternatively, “upon the breakup of the body” means the cutting off of the life-faculty. “After death” means after ceasing.

අපායන්තිආදි සබ්බං නිරයස්සෙව වෙවචනං. නිරයො හි අයසඞ්ඛාතා සුඛා අපෙතොති අපායො; සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා වා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතොතිපි අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති; දොසබහුලත්තා වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගතීතිපි දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති එත්ථ දුක්කටකම්මකාරිනො, විනස්සන්තා වා එත්ථ නිපතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයො. අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනි වුච්චති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයො. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපාතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායො. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච, සබ්බසම්පත්තිසමුස්සයෙහි විනිපතිතත්තා විනිපාතොති ච වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිඅනෙකප්පකාරො නිරයොව වුච්චති. ඉධ පන සබ්බපදෙහිපි නිරයොව වුත්තො. උපපජ්ජන්තීති පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති.

“State of loss” and so on are all synonyms for hell. For it is called a “state of loss” (apāya) because it is devoid (apeta) of happiness (aya); or because it is devoid of merit (aya), which is regarded as the cause for heaven and liberation. It is a “bad destination” (duggati) because it is a destination and resort of suffering; or because it is a destination produced by corrupt kamma due to an abundance of hatred. It is a “downfall” (vinipāta) because doers of evil deeds fall (nipatanti) helplessly herein, or because they fall herein perishing, with their limbs and members shattering. It is “hell” (niraya) in the sense of being joyless (nirassāda), for there is no good (aya) known as enjoyment herein. Alternatively, by the term “state of loss,” the animal realm is meant. For the animal realm is a “state of loss” because it is devoid of a good destination, but not a “bad destination,” since great beings like nāga kings can arise there. By the term “bad destination,” the realm of ghosts is meant. For it is both a “state of loss” and a “bad destination,” being devoid of a good destination and being a destination of suffering, but not a “downfall,” as it is not a complete downfall like that of the asuras. By the term “downfall,” the asura realm is meant. For it is both a “state of loss” and a “bad destination” in the aforementioned sense, and it is also called a “downfall” because beings there have fallen down from the collection of all attainments. By the term “hell,” the various hells like Avīci are meant. Here, however, all these terms refer only to hell. “They are reborn” means they take up relinking.

ගාථාසු පඨමගාථා සඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා. ඤත්වානාති පුබ්බකාලකිරියා. ඤාණපුබ්බකඤ්හි බ්‍යාකරණං. හෙතුඅත්ථො වා ත්වා-සද්දො යථා ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති, ජානනහෙතූති අත්ථො[Pg.70]. බුද්ධො, භික්ඛූනං සන්තිකෙති බුද්ධො භගවා අත්තනො සන්තිකෙ භික්ඛූනං එතං පරතො ද්වීහි ගාථාහි වුච්චමානං අත්ථං බ්‍යාකාසි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Among the verses, the first verse was established by the elder compilers of the Dhamma at the time of the council. “Having known” is a prior action participle. For a declaration is preceded by knowledge. Alternatively, the suffix “tvā” has a causal meaning, as in “seeing a lion, fear arises”—the meaning is “because of knowing.” “The Buddha, in the presence of the bhikkhus”—the Buddha, the Blessed One, in his own presence, explained to the bhikkhus this meaning, which is stated in the two verses that follow. The rest is as previously explained.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Tenth Sutta is concluded.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Chapter is concluded.

3. තතියවග්ගො

3. The Third Chapter

1. පසන්නචිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. The Commentary on the Pasannacitta Sutta

21. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ පසන්නචිත්තන්ති රතනත්තයසද්ධාය කම්මඵලසද්ධාය ච පසන්නමානසං. සුගතින්ති සුන්දරං ගතිං, සුඛස්ස වා ගතින්ති සුගතිං. සග්ගන්ති රූපාදිසම්පත්තීහි සුට්ඨු අග්ගන්ති සග්ගං. ලොකන්ති ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපඵලානි, ලුජ්ජනට්ඨෙනෙව වා ලොකං. එත්ථ ච සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගති එව. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

21. In the first discourse of the third chapter, “pasannacitta” means a mind serene with faith in the Triple Gem and faith in the fruit of kamma. “Sugati” means a beautiful destination, or a destination of happiness. “Sagga” means heaven, which is supremely excellent (suṭṭhu aggaṃ) due to the attainments of form and so on. “Loka” (world) is so called because the fruits of wholesome and unwholesome kamma are experienced (lokiyanti) herein; or, it is the world (loka) in the sense of decaying (lujjana). Here, by the term “sugati,” the human destination is also included, while by “sagga,” only the divine destination is. The rest is in accordance with the method stated previously.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is concluded.

2. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

2. The Commentary on the Metta Sutta

22. දුතියෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානන්ති එත්ථ මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. පුඤ්ඤසද්දො ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.380) පුඤ්ඤඵලෙ ආගතො. ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) කාමරූපාවචරසුචරිතෙ. ‘‘පුඤ්ඤූපගං භවති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු සුගතිවිසෙසභූතෙ උපපත්තිභවෙ. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි – දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’තිආදීසු (ඉතිවු. 60; අ. නි. 8.36) කුසලචෙතනායං. ඉධ පන තෙභූමකකුසලධම්මෙ වෙදිතබ්බො. භායිත්ථාති එත්ථ දුවිධං භයං ඤාණභයං, සාරජ්ජභයන්ති. තත්ථ ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා[Pg.71], තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.33) ආගතං ඤාණභයං. ‘‘අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.318) ආගතං සාරජ්ජභයං. ඉධාපි සාරජ්ජභයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කායවචීසංයමො වත්තපටිවත්තපූරණං එකාසනං, එකසෙය්‍යං, ඉන්ද්‍රියදමො, ධුතධම්මෙහි චිත්තස්ස නිග්ගහො, සතිසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන වීරියාරම්භොති එවමාදීනි යානි භික්ඛුනා, නිරන්තරං පවත්තෙතබ්බානි පුඤ්ඤානි, තෙහි මා භායිත්ථ, මා භයං සන්තාසං ආපජ්ජිත්ථ, එකච්චස්ස දිට්ඨධම්මසුඛස්ස උපරොධභයෙන සම්පරායිකනිබ්බානසුඛදායකෙහි පුඤ්ඤෙහි මා භායිත්ථාති. නිස්සක්කෙ හි ඉදං සාමිවචනං.

22. In the second discourse, regarding 'Monks, do not fear merits,' here 'mā' is a prohibitive particle. The word 'puñña' (merit) appears in contexts such as: 'Monks, as a cause for undertaking wholesome qualities, thus this merit grows' (Dī. Ni. 3.380), where it refers to the fruit of merit. In passages like: 'Monks, this individual bound by ignorance, if they generate a meritorious volitional formation' (Saṃ. Ni. 2.51), it pertains to wholesome conduct in the sensual and fine-material realms. In statements like: 'Consciousness proceeds to a state of merit,' it refers to a specific rebirth in a happy destination. In teachings such as: 'Monks, there are these three bases of meritorious action—the basis of meritorious action consisting of giving, the basis of meritorious action consisting of virtue, and the basis of meritorious action consisting of meditation' (Itiv. 60; A. Ni. 8.36), it refers to wholesome volition. Here, however, it should be understood as wholesome qualities pertaining to the three realms. Regarding 'bhāyittha' (you should fear), here fear is of two kinds: knowledge-fear and agitation-fear. Regarding the first, passages like: 'Monks, even those gods who are long-lived, beautiful, and abound in happiness, dwelling in lofty mansions for a long time, upon hearing the Dhamma teaching of the Tathāgata, are mostly struck with fear, awe, and terror' (A. Ni. 4.33), illustrate knowledge-fear. In statements like: 'There was indeed fear, there was trembling, there was horror' (Dī. Ni. 2.318), agitation-fear is described. Here too, it is specifically agitation-fear. This is the meaning here: Monks, do not fear those merits—such as long-term restraint of body and speech, fulfilling vows and counter-vows, solitary sitting, solitary sleeping, sense restraint, controlling the mind through austere practices, mindfulness and clear comprehension, and initiating effort in meditation subjects—which a monk should continuously cultivate. Do not be struck with fear or terror by them. Do not fear these meritorious deeds, which bestow the happiness of the life to come and of Nibbāna, out of fear that they might obstruct happiness in this very life. For this is the master's instruction to his disciples.

ඉදානි තතො අභායිතබ්බභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්සෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛසද්දො ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො, සුඛා විරාගතා ලොකෙ’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.255) සුඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛො පුඤ්ඤස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 118) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 204; ම. නි. 2.215) නිබ්බානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 125) සුඛවෙදනායං. ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53) උපෙක්ඛාවෙදනායං. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.89) ඉට්ඨසුඛෙ. ‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤාන’’න්තිආදීසු (පෙටකො. 23) සුඛවිපාකෙ. ඉධාපි ඉට්ඨවිපාකෙ එව දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨස්සාතිආදීසු එසිතබ්බතො අනිට්ඨපටික්ඛෙපතො ච ඉට්ඨස්ස, කමනීයතො මනස්මිඤ්ච කමනතො පවිසනතො කන්තස්ස, පියායිතබ්බතො සන්තප්පනතො ච පියස්ස, මානනීයතො මනස්ස පවඩ්ඪනතො ච මනාපස්සාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිදං පුඤ්ඤානීති ‘‘පුඤ්ඤානී’’ති යදිදං වචනං, එතං සුඛස්ස ඉට්ඨස්ස විපාකස්ස අධිවචනං නාමං, සුඛමෙව තං [Pg.72] යදිදං පුඤ්ඤන්ති ඵලෙන කාරණස්ස අභෙදූපචාරං වදති. තෙන කතූපචිතානං පුඤ්ඤානං අවස්සංභාවිඵලං සුත්වා අප්පමත්තෙන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කාතබ්බානීති පුඤ්ඤකිරියායං නියොජෙති, ආදරඤ්ච නෙසං තත්ථ උප්පාදෙති.

Now, to explain the reason why one should not fear them, he begins with 'sukhassetaṃ' (this is for happiness). Here, the word 'sukha' (happiness) appears in contexts such as: 'Happy is the arising of the Buddhas, happy is detachment in the world' (Dhp. 194), where it refers to the root of happiness. In passages like: 'Because, Mahāli, form is pleasant, associated with pleasure, inclined to pleasure' (Saṃ. Ni. 3.60), it refers to the object of pleasure. In passages like: 'So much so, monks, that it is not easy to describe how pleasant heaven is' (Ma. Ni. 3.255), it refers to the condition for happiness. In passages like: 'Happy is the accumulation of merit' (Dhp. 118), it refers to the cause of happiness. In passages like: 'These states are for abiding happily in this very life' (Ma. Ni. 1.82), it refers to non-affliction. In passages like: 'Nibbāna is the highest happiness' (Dhp. 204; Ma. Ni. 2.215), it refers to Nibbāna. In passages like: 'And from the abandoning of pleasure' (Cūḷani. Khaggavisāṇasuttaniddesa 125), it refers to pleasant feeling. In passages like: 'Neither painful nor pleasant, peaceful—this is called happiness' (Saṃ. Ni. 4.253; Itiv. 53), it refers to equanimous feeling. In passages like: 'I have spoken, Ānanda, of two kinds of feeling in various ways: pleasant feeling and painful feeling' (Ma. Ni. 2.89), it refers to desired pleasure. In passages like: 'Pleasant is the result of merit' (Peṭ. 23), it refers to the pleasant result. Here too, it should be understood as referring to a desired result. In phrases like 'of the desirable' (iṭṭhassa), it means what is sought after because it is desirable and what is not rejected as undesirable; 'agreeable' (kantassa) because it is desirable and enters the mind as desirable; 'dear' (piyassa) because it is to be cherished and satisfies; and 'pleasing' (manāpassa) because it is to be honored and it enhances the mind—this is the meaning to be understood. The phrase 'that is, merits' (yadidaṃ puññāni) is a designation, a name for the pleasant and desired result—happiness itself. It speaks of the cause and effect as non-different by figuratively using the term for the cause to denote the result. Therefore, having heard that the fruits of merits performed and accumulated are inevitable, one should diligently and carefully perform meritorious deeds. Thus, he encourages the doing of merit and inspires reverence for it.

ඉදානි අත්තනා සුනෙත්තකාලෙ කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දීඝරත්තං පච්චනුභූතං භවන්තරපටිච්ඡන්නං උළාරතමං පුඤ්ඤවිපාකං උදාහරිත්වා තමත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අභිජානාමීති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාමි, පච්චක්ඛතො බුජ්ඣාමි. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං. පුඤ්ඤානන්ති දානාදිකුසලධම්මානං. සත්ත වස්සානීති සත්ත සංවච්ඡරානි. මෙත්තචිත්තන්ති මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහාසම්භවො විපත්ති. සා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තචිත්තං. භාවෙත්වාති මෙත්තාසහගතං චිත්තං, චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තොති මෙත්තාසමාධිං මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරං උප්පාදෙත්වා චෙව වඩ්ඪෙත්වා ච. සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සත්ත මහාකප්පෙ. සංවට්ට-විවට්ටග්ගහණෙනෙව හි සංවට්ටට්ඨායි-විවට්ටට්ඨායිනොපි ගහිතා. ඉමං ලොකන්ති කාමලොකං. සංවට්ටමානෙ සුදන්ති සංවට්ටමානෙ. සුදන්ති නිපාතමත්තං විනස්සමානෙති අත්ථො. ‘‘සංවත්තමානෙ සුද’’න්ති ච පඨන්ති. කප්පෙති කාලෙ. කප්පසීසෙන හි කාලො වුත්තො. කාලෙ ඛීයමානෙ කප්පොපි ඛීයතෙව. යථාහ –

Now, having declared the most excellent fruit of merit—long experienced, hidden by other existences, and performed by himself in the time of Sunetta through a meritorious deed—he makes that meaning clear by saying, 'Moreover, I recollect…' Herein, 'I recollect' means I know with special knowledge, I understand directly. 'For a long time' means for a prolonged period. 'Of merits' refers to wholesome states such as generosity. 'Seven years' means seven full years. 'A mind with loving-kindness': mettā is so called because it is friendly; the meaning is that it is affectionate. It exists in a friend, or it is the conduct of a friend, thus it is mettā. From the perspective of its characteristics, it has the characteristic of promoting welfare, the function of bestowing benefit, the manifestation of dispelling hostility, and the proximate cause of seeing the agreeable aspect of beings. The subduing of ill-will is its success; the arising of worldly affection is its failure. One who possesses this has a mind with loving-kindness. 'Having developed' means having generated and increased a mind accompanied by loving-kindness; since concentration is spoken of as the head of the mind, this means the concentration on loving-kindness, the divine abiding of loving-kindness. 'Seven eons of contraction and expansion' means seven great eons. By the inclusion of contraction and expansion, the stationary phases of contraction and expansion are also included. 'This world' refers to the sense-sphere world. 'While it was contracting, sudaṃ': this means while it was contracting. 'Sudaṃ' is merely a particle meaning 'while perishing.' And some read it as 'saṃvattamāne suda'. 'Eon' means time. For time is denoted by 'eon'. As time perishes, the eon too perishes. As it is said:

‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති. (ජා. 1.2.190);

"Time devours all beings, along with their very selves." (Jā. 1.2.190);

‘‘ආභස්සරූපගො හොමී’’ති වුත්තත්තා තෙජොසංවට්ටවසෙනෙත්ථ කප්පවුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ආභස්සරූපගොති තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං උපගච්ඡාමීති ආභස්සරූපගො හොමි. විවට්ටමානෙති සණ්ඨහමානෙ, ජායමානෙති අත්ථො. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමීති කස්සචි සත්තස්ස තත්ථ නිබ්බත්තස්ස අභාවතො සුඤ්ඤං, යං පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මවිමානං ආදිතො නිබ්බත්තං, තං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජාමි උපෙමි. බ්‍රහ්මාති කාමාවචරසත්තෙහි සෙට්ඨට්ඨෙන තථා තථා බ්‍රූහිතගුණතාය බ්‍රහ්මවිහාරතො නිබ්බත්තට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතෙහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා. තතො එව තෙ අභිභවිත්වා ඨිතත්තා [Pg.73] අභිභූ. තෙහි කෙනචි ගුණෙන න අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දසොති දස්සනසීලො, සො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං දස්සනසමත්ථො, අභිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. සෙසබ්‍රහ්මානං ඉද්ධිපාදභාවනාබලෙන අත්තනො චිත්තඤ්ච මම වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී හොමීති යොජෙතබ්බං. තදා කිර බොධිසත්තො අට්ඨසමාපත්තිලාභීපි සමානො තථා සත්තහිතං අත්තනො පාරමිපරිපූරණඤ්ච ඔලොකෙන්තො තාසු එව ද්වීසු ඣානභූමීසු නිකන්තිං උප්පාදෙත්වා මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අපරාපරං සංසරි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්තවස්සානි…පෙ… වසවත්තී’’ති.

"I go to the realm of radiance," it is said; therefore, the emergence of the eon should be understood in terms of the contraction by fire. 'I go to the realm of radiance' means that by way of taking rebirth there, 'I go to the Brahma world of radiance,' thus 'I go to the realm of radiance.' 'While it was expanding' means while it was being established, while it was being born, is the meaning. 'I arise in the empty Brahma mansion' means it is empty because of the absence of any being born there. The Brahma mansion, designated as the first jhāna realm, was the first to arise, and by way of taking rebirth there, 'I arise in' or 'I approach' it. 'Brahmā' is so called because he is supreme among beings of the sense-sphere, because of the qualities that have been so cultivated, and because of being born from the divine abidings. 'Great Brahmā' is a Brahmā who is greater than the Brahmā’s attendants and ministers. Therefore, having surpassed them, he stands as the conqueror. 'Unconquered' means not surpassed by them in any quality. 'Indeed' is a particle used in the sense of certainty. 'Seer' means one who has the nature of seeing, capable of perceiving the past, future, and present; the meaning is, 'I see with higher knowledge what is to be seen.' One should construe 'I am the sovereign' (vasavattī homi) as meaning 'I make my own mind subject to my will with regard to other Brahmās by the power of developing the bases of psychic power.' At that time, it is said, the Bodhisatta, though possessing the eight attainments, contemplating the welfare of beings and the fulfillment of his own perfections, developed delight in those two jhāna realms and wandered repeatedly by way of the divine abiding of loving-kindness. Therefore, it is said, "For seven years... I was the sovereign."

එවං භගවා රූපාවචරපුඤ්ඤස්ස විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි කාමාවචරපුඤ්ඤස්සාපි තං දස්සෙන්තො ‘‘ඡත්තිංසක්ඛත්තු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කො අහොසින්ති ඡත්තිංස වාරෙ අඤ්ඤත්ථ අනුපපජ්ජිත්වා නිරන්තරං සක්කො දෙවානමින්දො තාවතිංසදෙවරාජා අහොසි. රාජා අහොසින්තිආදීසු චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි චතූහි ච සඞ්ගහවත්ථූහි ලොකං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කරතනං වත්තෙති, චතූහි සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං වත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීති චක්කවත්තී. රාජාති චෙත්ථ සාමඤ්ඤං, චක්කවත්තීති විසෙසං. ධම්මෙන චරතීති ධම්මිකො. ඤායෙන සමෙන වත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙනෙව රජ්ජං ලභිත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. පරහිතධම්මචරණෙන වා ධම්මිකො, අත්තහිතධම්මචරණෙන ධම්මරාජා, චතුරන්තාය ඉස්සරොති චාතුරන්තො, චතුසමුද්දන්තාය චතුබ්බිධදීපවිභූසිතාය ච පථවියා ඉස්සරොති අත්ථො. අජ්ඣත්තං කොපාදිපච්චත්ථිකෙ, බහිද්ධා ච සබ්බරාජානො අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන විජෙසීති විජිතාවී. ජනපදෙ ථාවරභාවං ධුවභාවං පත්තො, න සක්කා කෙනචි තතො චාලෙතුං ජනපදො වා තම්හි ථාවරියප්පත්තො අනුයුත්තො සකම්මනිරතො අචලො අසම්පවෙධීති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො.

Thus, the Blessed One, having shown the greatness of the result of merit pertaining to the form-sphere, now demonstrates the same for merit pertaining to the sense-sphere by saying, "Thirty-six times," and so forth. Here, "he was Sakka" means that thirty-six times, without being reborn elsewhere and without interruption, he was Sakka, the king of the devas, the Tāvatiṃsa deva-king. In "He was a king" and so on, a king is one who delights the world through the four marvelous qualities and the four bases of beneficence. A 'wheel-turning monarch' is one who turns the wheel-treasure; he proceeds with the four wheels of prosperity, and with them he makes others proceed; moreover, because for the welfare of others the turning of the wheels of postures exists in him, he is a wheel-turner. "King" here is a general term, while "wheel-turning monarch" is a specific designation. 'Righteous' (dhammiko) means one who acts according to Dhamma; the meaning is that he governs with fairness and impartiality. A 'righteous king' (dhammarājā) is a king who has become so by obtaining the kingdom through righteousness alone. Alternatively, one is righteous (dhammiko) by practicing righteousness for the welfare of others, while one is a righteous king (dhammarājā) by practicing righteousness for his own welfare. 'Sovereign of the four quarters' (cāturanto) means he was lord over the four-ended earth; the meaning is that he was lord over the earth bounded by the four oceans and adorned with the four great continents. 'Conqueror' (vijitāvī) means he conquered; he subdued internal enemies such as anger, and external kings without the use of force or weapons. 'One who attained stability in the country' (janapadatthāvariyappatto) means he attained a state of steadfastness and durability in the country, so that no one could remove him from it; or, the country attained steadfastness and devotion in him, being intent on its own duties, unwavering, and undisturbed.

චක්කරතනං, හත්ථිරතනං, අස්සරතනං, මණිරතනං, ඉත්ථිරතනං, ගහපතිරතනං, පරිණායකරතනන්ති ඉමෙහි සත්තහි රතනෙහි සමුපෙතොති සත්තරතනසමන්නාගතො. තෙසු හි රාජා චක්කවත්ති චක්කරතනෙන අජිතං ජිනාති, හත්ථිඅස්සරතනෙහි විජිතෙ සුඛෙනෙව අනුවිචරති, පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති, සෙසෙහි උපභොගසුඛමනුභවති. පඨමෙන චස්ස උස්සාහසත්තියොගො[Pg.74], පච්ඡිමෙන මන්තසත්තියොගො, හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි පභූසත්තියොගො සුපරිපුණ්ණො හොති, ඉත්ථිමණිරතනෙහි තිවිධසත්තියොගඵලං. සො ඉත්ථිමණිරතනෙහි පරිභොගසුඛමනුභවති, සෙසෙහි උපභොගසුඛං. විසෙසතො චස්ස පුරිමානි තීණි අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන, පච්ඡිමමෙකං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති වෙදිතබ්බං පදෙසරජ්ජස්සාති ඛුද්දකරජ්ජස්ස.

The wheel-treasure, the elephant-treasure, the horse-treasure, the jewel-treasure, the woman-treasure, the householder-treasure, and the counselor-treasure—endowed with these seven treasures, he is called one who possesses the seven treasures. Among these, the wheel-turning monarch conquers the unconquered with the wheel-treasure; he roams at ease in his dominions with the elephant- and horse-treasures; he safeguards his conquests with the counselor-treasure; he experiences the pleasure of enjoyment with the remaining treasures. For him, the first treasure is the application of the power of energy, the last the application of the power of counsel; through the elephant-, horse-, and householder-treasures, the application of sovereign power is fully perfected; the woman- and jewel-treasures are the fruit of the threefold application of power. He experiences the pleasure of personal enjoyment with the woman and jewel treasures, and the pleasure of use with the rest. Specifically, the first three arise from the power of kamma born of the wholesome root of non-hatred, the middle three from the power of kamma born of the wholesome root of non-greed, and the last one from the power of kamma born of the wholesome root of non-delusion. This should be understood as pertaining to a regional kingdom, that is, a minor realm.

එතදහොසීති අත්තනො සම්පත්තියො පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පච්ඡිමෙ චක්කවත්තිකාලෙ එතං ‘‘කිස්ස නු ඛො මෙ ඉදං කම්මස්ස ඵල’’න්තිආදිකං අහොසි. සබ්බත්ථකමෙව තස්මිං තස්මිම්පි භවෙ එතදහොසියෙව. තත්ථායං චක්කවත්තිකාලවසෙන යොජනා. එවංමහිද්ධිකොති මණිරතනහත්ථිරතනාදිප්පමුඛාය කොසවාහනසම්පත්තියා ජනපදත්ථාවරියප්පත්තියා ච එවංමහිද්ධිකො. එවංමහානුභාවොති චක්කරතනාදිසමන්නාගමෙන කස්සචිපි පීළං අකරොන්තොව සබ්බරාජූහි සිරසා සම්පටිච්ඡිතසාසනවෙහාසගමනාදීහි එවං මහානුභාවො. දානස්සාති අන්නාදිදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගස්ස. දමස්සාති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියදමනස්ස චෙව සමාධානවසෙන රාගාදිකිලෙසදමනස්ස ච. සංයමස්සාති කායවචීසංයමස්ස. තත්ථ යං සමාධානවසෙන කිලෙසදමනං, තං භාවනාමයං පුඤ්ඤං, තඤ්ච ඛො මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභූතං ඉධාධිප්පෙතං. තස්මිඤ්ච උපචාරප්පනාභෙදෙන දුවිධෙ යං අප්පනාප්පත්තං, තෙනස්ස යථාවුත්තාසු ද්වීසු ඣානභූමීසු උපපත්ති අහොසි. ඉතරෙන තිවිධෙනාපි යථාරහං පත්තචක්කවත්තිආදිභාවොති වෙදිතබ්බං.

The thought arose in one reflecting on his own attainments in the final period of a wheel-turning monarch, thinking, 'Of what kamma of mine is this the fruit?' This same thought arose in each and every existence. Here, the connection is made in terms of the period of a wheel-turning monarch. 'Of such great psychic power' refers to having such great psychic power because of the abundance of treasury and mounts, with the jewel-treasure, the elephant-treasure, etc., as the foremost, and the attainment of stability in the country. 'Of such great majesty' means that, endowed with the wheel-treasure and the like, without causing oppression to anyone, his command was accepted by all kings with bowed heads, and he traveled through the air—such was his great majesty. 'By generosity' refers to the giving of donable things such as food. 'By self-control' means control over the senses such as the eye, and the subduing of defilements such as lust by means of concentration. 'By restraint' refers to the restraint of body and speech. Here, the subduing of defilements by means of concentration is merit born of meditation, which in this context is specifically intended to mean the divine abiding of loving-kindness. Within that, which is twofold by way of access and absorption, his rebirth in the two jhāna realms, as described, came about through that which had reached absorption. Through the other threefold means, one should understand that states such as becoming a wheel-turning monarch are attained according to what is fitting.

ඉති භගවා අත්තානං කායසක්ඛි කත්වා පුඤ්ඤානං විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං ගාථාබන්ධෙන දස්සෙන්තො ‘‘පුඤ්ඤමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍යාති යො අත්ථකාමො කුලපුත්තො, සො පුඤ්ඤඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානං පුනනතො ච ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති ලද්ධනාමං තිවිධං කුසලමෙව සික්ඛෙය්‍ය නිවෙසෙය්‍ය උපචිනෙය්‍ය පසවෙය්‍යාති අත්ථො. ආයතග්ගන්ති විපුලඵලතාය උළාරඵලතාය ආයතග්ගං, පියමනාපඵලතාය වා ආයතිං උත්තමන්ති ආයතග්ගං, ආයෙන වා යොනිසොමනසිකාරාදිප්පච්චයෙන උළාරතමෙන අග්ගන්ති ආයතග්ගං[Pg.75]. තකාරො පදසන්ධිකරො. අථ වා ආයෙන පුඤ්ඤඵලෙන අග්ගං පධානන්ති ආයතග්ගං. තතො එව සුඛුද්‍රයං සුඛවිපාකන්ති අත්ථො.

Thus the Blessed One, having made himself a bodily witness and shown the greatness of the result of merit, now reveals that very meaning in verse form, beginning, 'One should train only in merit…' Herein, 'One should train only in merit' means that a clansman who desires his own welfare should train in, establish, accumulate, and produce only that threefold wholesome state called 'merit' because it brings forth the fruit of merit and purifies one's own continuum. 'Of excellent future result' (āyataggaṃ): it is of excellent future result because its fruit is abundant and excellent; or, because its fruit is pleasing and desirable, it is supreme in the future; or, because it is foremost due to a most excellent cause, that is, the condition of wise attention and so on. The letter 't' is for euphonic conjunction. Or, it is foremost, preeminent, due to its result, the fruit of merit. For that very reason, it 'has a happy outcome,' meaning it has happiness as its result.

කතමං පන තං පුඤ්ඤං, කථඤ්ච නං සික්ඛෙය්‍යාති ආහ ‘‘දානඤ්ච සමචරියඤ්ච, මෙත්තචිත්තඤ්ච භාවයෙ’’ති. තත්ථ සමචරියන්ති කායවිසමාදීනි වජ්ජෙත්වා කායසමාදිචරිතං, සුවිසුද්ධං සීලන්ති අත්ථො. භාවයෙති අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙය්‍ය වඩ්ඪෙය්‍ය. එතෙ ධම්මෙති එතෙ දානාදිකෙ සුචරිතධම්මෙ. සුඛසමුද්දයෙති සුඛානිසංසෙ, ආනිසංසඵලම්පි නෙසං සුඛමෙවාති දස්සෙති. අබ්‍යාපජ්ජං සුඛං ලොකන්ති කාමච්ඡන්දාදිබ්‍යාපාදවිරහිතත්තා අබ්‍යාපජ්ජං නිද්දුක්ඛං, පරපීළාභාවෙ පන වත්තබ්බං නත්ථි. ඣානසමාපත්තිවසෙන සුඛබහුලත්තා සුඛං, එකන්තසුඛඤ්ච බ්‍රහ්මලොකං ඣානපුඤ්ඤානං, ඉතරපුඤ්ඤානං පන තදඤ්ඤං සම්පත්තිභවසඞ්ඛාතං සුඛං ලොකං පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො උපපජ්ජති උපෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ගාථාසු ච වට්ටසම්පත්ති එව කථිතා.

But what is that merit, and how should one train in it? It is said: 'One should cultivate generosity, even conduct, and a mind of loving-kindness.' Herein, 'even conduct' (samacariya) means, having avoided bodily misconduct, conduct that is even-handed; this is the meaning of perfectly pure virtue. 'Cultivate' (bhāvaye) means one should generate and develop it in one's own continuum. 'These qualities' (ete dhamme) refers to these qualities of good conduct, such as generosity. 'That bring about happiness' (sukhasamuddaye): this means they have happiness as their benefit; it shows that their benefit and fruit is happiness itself. 'A happy world free from affliction' (abyāpajjaṃ sukhaṃ lokaṃ): it is 'free from affliction' because it is devoid of afflictions such as sensual desire, and thus it is without suffering; as for the absence of harming others, that goes without saying. It is 'happy' due to the abundance of happiness by means of the attainment of jhāna. The wise person, one with wisdom, is reborn in the Brahma-world, which is exclusively happy for those with the merit of jhāna; for those with other merit, they are reborn in another happy world reckoned as a prosperous existence. Thus, in this discourse and its verses, only success within the round of existence is discussed.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Discourse is concluded.

3. උභයත්ථසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Ubhayattha Sutta

23. තතියෙ භාවිතොති උප්පාදිතො ච වඩ්ඪිතො ච. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. අත්ථොති හිතං. තඤ්හි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථොති වුච්චති. සමධිගය්හ තිට්ඨතීති සම්මා පරිග්ගහෙත්වා අවිජහිත්වා වත්තති. දිට්ඨධම්මිකන්ති දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො, දිට්ඨධම්මෙ භවං දිට්ඨධම්මිකං, ඉධලොකපරියාපන්නන්ති අත්ථො. සම්පරායිකන්ති ධම්මවසෙන සම්පරෙතබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො, සම්පරායෙ භවං සම්පරායිකං, පරලොකපරියාපන්නන්ති වුත්තං හොති.

23. In the third discourse, 'developed' (bhāvito) means produced and increased. 'Made much of' (bahulīkato) means done repeatedly. 'Benefit' (attho) means welfare. For it is called 'benefit' because it is to be striven for, to be approached. 'He stands having thoroughly grasped it' (samadhigayha tiṭṭhati) means he proceeds having rightly grasped it and not abandoned it. 'Pertaining to the visible state' (diṭṭhadhammikaṃ): the present individual existence is called the 'visible state' (diṭṭhadhamma); that which occurs in the visible state is 'pertaining to the visible state,' meaning it is included in this world. 'Pertaining to the future life' (samparāyikaṃ): the 'future life' (samparāyo) is the next world, because it is to be gone to hereafter by means of the Dhamma; that which occurs in the future life is 'pertaining to the future life,' meaning it is included in the other world—this is what is said.

කො පනෙස දිට්ඨධම්මිකො නාම අත්ථො, කො වා සම්පරායිකොති? සඞ්ඛෙපෙන තාව යං ඉධලොකසුඛං, යඤ්චෙතරහි ඉධලොකසුඛාවහං, අයං දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො. සෙය්‍යථිදං – ගහට්ඨානං තාව ඉධ යං කිඤ්චි විත්තූපකරණං, අනාකුලකම්මන්තතා, ආරොග්‍යසංවිධානං, වත්ථුවිසදකිරියායොගවිහිතානි සිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානානි සඞ්ගහිතපරිජනතාති එවමාදි. පබ්බජිතානං පන යෙ ඉමෙ ජීවිතපරික්ඛාරා චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තෙසං අකිච්ඡලාභො, තත්ථ ච සඞ්ඛාය පටිසෙවනා[Pg.76], සඞ්ඛාය පරිවජ්ජනා, වත්ථුවිසදකිරියා, අප්පිච්ඡතා, සන්තුට්ඨි, පවිවෙකො, අසංසග්ගොති එවමාදි. පතිරූපදෙසවාසසප්පුරිසූපනිස්සයසද්ධම්මස්සවනයොනිසොමනසිකාරාදයො පන උභයෙසං සාධාරණා උභයානුරූපා චාති වෙදිතබ්බා.

What then is this so-called present-life benefit, and what is the future-life benefit? Briefly, whatever happiness is in this world, and whatever now brings happiness in this world—this is the present-life benefit. For example, for householders, it includes any wealth and resources, undisturbed activity, provisions for health, and skills, crafts, sciences, or occupations enacted with proper conduct—as well as having a well-managed retinue, and so on. For the renunciants, it includes the requisites for life—robes, almsfood, lodging, and medicines for the sick. Their easy acquisition, use with reflection, avoidance with reflection, enactment with proper conduct, fewness of wishes, contentment, seclusion, and non-association—and so on. Suitable dwelling, reliance on good people, hearing the true Dhamma, and wise attention—these are common to both and appropriate for both, it should be understood.

අප්පමාදොති එත්ථ අප්පමාදො පමාදප්පටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො. කො පනෙස පමාදො නාම? පමජ්ජනාකාරො. වුත්තං හෙතං –

Here, heedfulness (appamāda) should be understood as the opposite of heedlessness (pamāda). And what is this so-called heedlessness? It is the state of negligence. As it has been said:

‘‘තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පාදනං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගොපමාදො. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං. අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846).

"And what is heedlessness? It is the abandonment of the mind to bodily misconduct, verbal misconduct, or mental misconduct, or to the five strands of sensual pleasure. With regard to the cultivation of wholesome qualities, it is the relinquishing of effort and the failure to generate it, lack of diligence, lack of persistence, lack of steadfastness, slackness, the casting away of desire, the casting away of the burden, non-practice, non-development, infrequent cultivation, lack of determination, and lack of application. Such heedlessness, negligence, and state of being negligent—this is called heedlessness."

තස්මා වුත්තප්පටිපක්ඛතො අප්පමාදො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො හි සො සතියා අවිප්පවාසො, නිච්චං උපට්ඨිතස්සතියා එතං නාමං. අපරෙ පන ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤයොගෙන පවත්තා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා අප්පමාදො’’ති වදන්ති.

Therefore, heedfulness should be understood as the opposite of what has been stated. In essence, it is non-separation from mindfulness; this is a name for constantly established mindfulness. Others, however, say, "The four immaterial aggregates that proceed in conjunction with mindfulness and clear comprehension are heedfulness."

‘‘භාවිතො බහූලීකතො’’ති වුත්තං, කථං පනායං අප්පමාදො භාවෙතබ්බොති? න අප්පමාදභාවනා නාම විසුං එකභාවනා අත්ථි. යා හි කාචි පුඤ්ඤකිරියා කුසලකිරියා, සබ්බා සා අප්පමාදභාවනාත්වෙව වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පන විවට්ටූපනිස්සයං සරණගමනං කායිකවාචසිකසංවරඤ්ච උපාදාය සබ්බා සීලභාවනා, සබ්බා සමාධිභාවනා, සබ්බා පඤ්ඤාභාවනා, සබ්බා කුසලභාවනා, අනවජ්ජභාවනා, අප්පමාදභාවනාති වෙදිතබ්බා. ‘‘අප්පමාදො’’ති හි ඉදං මහන්තං අත්ථං දීපෙති, මහන්තං අත්ථං පරිග්ගහෙත්වා තිට්ඨති. සකලම්පි තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආහරිත්වා අප්පමාදපදස්ස අත්ථං කත්වා කථෙන්තො ධම්මකථිකො ‘‘අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බො. කස්මා? අප්පමාදපදස්ස මහන්තභාවතො. තථා හි සම්මාසම්බුද්ධො කුසිනාරායං යමකසාලානමන්තරෙ පරිනිබ්බානසමයෙ නිපන්නො අභිසම්බොධිතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු අත්තනා භාසිතං ධම්මං [Pg.77] එකෙන පදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො – ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති භික්ඛූනං ඔවාදමදාසි. තථා ච වුත්තං –

"It is developed and cultivated"—but how is this heedfulness to be developed? There is no separate practice called "the development of heedfulness." Indeed, any meritorious action, any wholesome action, all that should be understood as the development of heedfulness. Specifically, taking refuge that is a supporting condition for liberation, and including bodily and verbal restraint—all development of virtue, all development of concentration, all development of wisdom, all development of wholesome qualities, and the development of faultlessness—should be understood as the development of heedfulness. For this word "heedfulness" conveys a vast meaning; it encompasses a great significance. Even if a Dhamma speaker, bringing together the entire Tipiṭaka of the Buddha’s words, were to explain the meaning of the term "heedfulness," it could not be said that he has been carried away. Why? Because of the vastness of the word "heedfulness." Indeed, the Perfectly Self-Enlightened One, lying down between the twin sāla trees at Kusinārā at the time of his final passing away, summarizing the Dhamma spoken by himself over forty-five years since his full enlightenment in a single phrase, gave this advice to the bhikkhus: "Strive on with heedfulness!" And so it has been said:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ජඞ්ගලානං පාණානං පදජාතානි, සබ්බානි තානි හත්ථිපදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති, හත්ථිපදං තෙසං අග්ගමක්ඛායති යදිදං මහන්තට්ඨෙන; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙතෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ම. නි. 1.300).

"Just as, bhikkhus, the footprints of all creatures that walk the jungle are encompassed by the elephant's footprint, and the elephant's footprint is declared the chief among them because of its great size; so too, bhikkhus, whatever wholesome qualities there are, all have heedfulness as their root, converge on heedfulness, and heedfulness is declared the chief among those qualities."

ගාථාසු අප්පමාදං පසංසන්තීති දානාදිපුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමාදං අප්පමජ්ජනං පණ්ඩිතා සප්පඤ්ඤා බුද්ධාදයො පසංසන්ති, වණ්ණෙන්ති ථොමෙන්ති. කස්මා? යස්මා අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිගණ්හාති පණ්ඩිතො. කෙ පන තෙ උභො අත්ථාති ආහ – ‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො’’ති, එවමෙත්ථ පදයොජනා වෙදිතබ්බා. ඉධාපි දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථොති ගහට්ඨස්ස තාව ‘‘අනවජ්ජානි කම්මානි, අනාකුලා ච කම්මන්තා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො කසිගොරක්ඛාදිවිධිනා ලද්ධබ්බො අත්ථො, පබ්බජිතස්ස පන අවිප්පටිසාරාදිඅත්ථො වෙදිතබ්බො. යො චත්ථො සම්පරායිකොති පන උභයෙසම්පි ධම්මචරියාව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අත්ථාභිසමයාති දුවිධස්සපි අත්ථස්ස හිතස්ස පටිලාභා, ලද්ධබ්බෙන සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, ලාභො. සමයො එව අභිසමයො, අභිමුඛභාවෙන වා සමයො අභිසමයොති එවමෙත්ථ අභිසමයො වෙදිතබ්බො. ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරො. තතියෙන චෙත්ථ අත්ථ-සද්දෙන පරමත්ථස්ස නිබ්බානස්සාපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටසම්පත්ති එව කථිතා. ගාථායං පන විවට්ටස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං –

In the verses, the wise praise heedfulness—the wise, the discerning, the Buddhas and others praise, commend, and extol heedfulness, which is non-negligence, in meritorious deeds such as giving and so forth. Why? Because the heedful, wise one attains both benefits. And what are those two benefits? It is said: "The benefit in this visible life and the benefit in the life beyond"—thus the connection of the words should be understood. Here too, "the benefit in this visible life" refers to the householder's benefit to be obtained through means such as farming and cattle-rearing, as stated in the way of "blameless actions and unconfused livelihood." For the monastic, however, it should be understood as the benefit of freedom from remorse and the like. "The benefit in the life beyond" refers to the righteous conduct taught for both. The realization of benefit (atthābhisamayā) means the attainment of welfare in both aspects. Samaya means meeting, union, harmony, or gain with what is to be obtained. Abhisamaya is simply samaya, or samaya in the sense of being face-to-face—thus the term abhisamaya should be understood here. One is wise (dhīro) because of being endowed with steadfastness (dhiti). By the third instance of the word 'benefit' here, the inclusion of the ultimate benefit, Nibbāna, should also be understood. The rest is easily understood. Thus, in this discourse, only mundane success is discussed. In the verse, however, the inclusion of liberation should also be seen. For it is said—

‘‘අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මීයන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

"Heedfulness is the path to the Deathless, heedlessness is the path to death. The heedful do not die; the heedless are as if dead.

‘‘එවං විසෙසතො ඤත්වා, අප්පමාදම්හි පණ්ඩිතා;

අප්පමාදෙ පමොදන්ති, අරියානං ගොචරෙ රතා.

Knowing this distinction well, the wise delight in heedfulness, rejoicing in the domain of the noble ones.

‘‘තෙ [Pg.78] ඣායිනො සාතතිකා, නිච්චං දළ්හපරක්කමා;

ඵුසන්ති ධීරා නිබ්බානං, යොගක්ඛෙමං අනුත්තර’’න්ති. (ධ. ප. 21-23);

Those who meditate, ever persevering, constantly striving with firm effort—the wise touch Nibbāna, the unsurpassed security from bondage."

තස්මා ‘‘අත්ථාභිසමයා’’ති එත්ථ ලොකුත්තරත්ථවසෙනපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Therefore, in the phrase 'atthābhisamaya,' the meaning should also be understood in terms of the supramundane sense.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the third sutta is completed.

4. අට්ඨිපුඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Aṭṭhipuñja Sutta

24. චතුත්ථෙ එකපුග්ගලස්සාති එත්ථ පුග්ගලොති අයං වොහාරකථා. බුද්ධස්ස හි භගවතො දුවිධා දෙසනා සම්මුතිදෙසනා ච පරමත්ථදෙසනා චාති. තත්ථ ‘‘පුග්ගලො, සත්තො, ඉත්ථී, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො, දෙවො, මාරො’’ති එවරූපා සම්මුතිදෙසනා. ‘‘අනිච්චං, දුක්ඛං, අනත්තා, ඛන්ධා, ධාතු, ආයතනා, සතිපට්ඨානා’’ති එවරූපා පරමත්ථදෙසනා. තත්ථ භගවා යෙ සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වා විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, නෙසං සම්මුතිදෙසනං දෙසෙති. යෙ පන පරමත්ථවසෙන දෙසනං සුත්වා විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං පරමත්ථදෙසනං දෙසෙති.

24. In the fourth, regarding 'of one person,' here 'person' is a conventional expression. For the Blessed One, the Buddha, had two kinds of teachings: conventional teaching and ultimate teaching. Herein, 'person, being, woman, man, noble, brahmin, god, Māra' are conventional teachings. 'Impermanent, suffering, not-self, aggregates, elements, sense bases, foundations of mindfulness' are ultimate teachings. Therein, the Blessed One teaches the conventional teaching to those who, having heard the teaching in terms of convention, are capable of attaining distinction. But to those who, having heard the teaching in ultimate terms, are capable of attaining distinction, he teaches the ultimate teaching.

තත්ථායං උපමා – යථා හි දෙසභාසාකුසලො තිණ්ණං වෙදානං අත්ථසංවණ්ණනකො ආචරියො යෙ දමිළභාසාය වුත්තෙ අත්ථං ජානන්ති, තෙසං දමිළභාසාය ආචික්ඛති. යෙ අන්ධකභාසාදීසු අඤ්ඤතරාය, තෙසං තාය තාය භාසාය. එවං තෙ මාණවකා ඡෙකං බ්‍යත්තං ආචරියමාගම්ම ඛිප්පමෙව සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. තත්ථ ආචරියො විය බුද්ධො භගවා, තයො වෙදා විය කථෙතබ්බභාවෙ ඨිතානි තීණි පිටකානි, දෙසභාසාකොසල්ලමිව සම්මුතිපරමත්ථකොසල්ලං, නානාදෙසභාසා මාණවකා විය සම්මුතිපරමත්ථවසෙන පටිවිජ්ඣනසමත්ථා වෙනෙය්‍යා, ආචරියස්ස දමිළභාසාදිආචික්ඛනං විය භගවතො සම්මුතිපරමත්ථවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. ආහ චෙත්ථ –

Here is the simile: Just as a teacher skilled in local dialects, who is an explainer of the meaning of the three Vedas, explains in the Damiḷa language to those who understand when it is spoken in the Damiḷa language. To those who understand any other language, such as the Andhaka language, he explains in that respective language. Thus, those students, relying on a clever and proficient teacher, quickly learn the craft. In this context, the Blessed One, the Buddha, is like the teacher; the three Piṭakas, which are the subject of discourse, are like the three Vedas; skill in conventional and ultimate truths is like skill in local dialects; the teachable ones capable of penetrating by way of conventional and ultimate truths are like the students of various local dialects; the teacher’s explanation in the Damiḷa language and so on should be understood as like the Blessed One’s teaching by way of conventional and ultimate truths. And it is said here:

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති.

“The Fully Enlightened One, the best of speakers, declared two truths: conventional and ultimate; a third is not found.”

‘‘සඞ්කෙතවචනං [Pg.79] සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණා;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතකාරණා.

“Speech by convention is true, for the reason of worldly convention; speech in the ultimate sense is true, for the reason of the real nature of phenomena.”

‘‘තස්මා වොහාරකුසලස්ස, ලොකනාථස්ස සත්ථුනො;

සම්මුතිං වොහරන්තස්ස, මුසාවාදො න ජායතී’’ති.

“Therefore, for the Teacher, the Lord of the World, skilled in usage, no falsehood arises when he is speaking in conventional terms.”

අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති – හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං,, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථං, චාති. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති – ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති? ‘‘ඉත්ථී හිරියති ඔත්තප්පති, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො, දෙවො, මාරො’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු වා හොති. තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

Furthermore, the Blessed One speaks of the person for eight reasons: to illuminate shame and fear of wrongdoing, to illuminate ownership of kamma, to illuminate individual effort, to illuminate immediately retributive acts, to illuminate the divine abidings, to illuminate past lives, to illuminate the purity of offerings, and for the sake of not abandoning worldly convention. For if it were said, 'The aggregates, elements, and sense bases feel shame and fear of wrongdoing,' the multitude would not understand; they would fall into confusion or become hostile, thinking, 'What is this, that aggregates, elements, and sense bases feel shame and fear of wrongdoing?' But when it is said, 'A woman feels shame and fear of wrongdoing, a man, a noble, a brahmin, a god, Māra,' they understand; they do not fall into confusion, nor do they become hostile. Therefore, the Blessed One speaks of the person to illuminate shame and fear of wrongdoing.

‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා කම්මස්සකතාදීපනත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies even when it is said, 'The aggregates are owners of their kamma, as are the elements and sense bases.' Therefore, he also speaks of the person to illuminate ownership of kamma.

‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තථා ‘‘ඛන්ධා මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං ආනන්තරියදීපනත්ථං බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථඤ්ච පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies even when it is said, 'The great monasteries like Veḷuvana were built by aggregates, elements, and sense bases.' Similarly, the same principle applies when it is said, 'Aggregates kill their mother, their father, and an Arahant; they perform the act of shedding a Buddha's blood and the act of creating a schism in the Saṅgha; as do elements and sense bases.' The same principle applies when it is said, 'Aggregates practice loving-kindness, as do elements and sense bases.' The same principle applies when it is said, 'Aggregates recollect past lives, as do elements and sense bases.' Therefore, the Blessed One speaks of the person in order to illuminate individual effort, to illuminate immediately retributive acts, to illuminate the divine abidings, and to illuminate the recollection of past lives.

‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති? ‘‘පුග්ගලා පටිග්ගණ්හන්තී’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු වා හොති. තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

Even when it is said, 'Aggregates receive offerings, as do elements and sense bases,' the multitude does not understand; they become confused or hostile, saying, 'What is this, that aggregates, elements, and sense bases receive offerings?' But when it is said, 'Persons receive,' they understand; they do not become confused and are not hostile. Therefore, the Blessed One speaks of the person in order to illuminate the purity of the offering.

ලොකසම්මුතිඤ්ච [Pg.80] බුද්ධා භගවන්තො න පජහන්ති, ලොකසමඤ්ඤාය ලොකනිරුත්තියා ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති. තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. සො ඉධාපි ලොකවොහාරවසෙන දෙසෙතබ්බමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එකපුග්ගලස්සා’’තිආදිමාහ.

And the Buddhas, the Blessed Ones, do not abandon worldly convention. They teach the Dhamma while remaining established in worldly designation, worldly language, and worldly parlance. Therefore, the Blessed One also speaks of a person for the sake of not abandoning worldly convention. So here too, demonstrating the meaning that should be taught by way of worldly usage, he says, 'of one person,' and so on.

තත්ථ එකපුග්ගලස්සාති එකසත්තස්ස. කප්පන්ති මහාකප්පං. යදිපි අච්චන්තසංයොගෙ ඉදං උපයොගවචනං, යත්ථ පන සත්තානං සන්ධාවනං සංසරණං සම්භවති, තස්ස වසෙන ගහෙතබ්බං. අට්ඨිකඞ්කලොති අට්ඨිභාගො. ‘‘අට්ඨිඛලො’’තිපි පඨන්ති, අට්ඨිසඤ්චයොති අත්ථො. අට්ඨිපුඤ්ජොති අට්ඨිසමූහො. අට්ඨිරාසීති තස්සෙව වෙවචනං. කෙචි පන ‘‘කටිප්පමාණතො හෙට්ඨා සමූහො කඞ්කලො නාම, තතො උපරි යාව තාලප්පමාණං පුඤ්ජො, තතො උපරි රාසී’’ති වදන්ති. තං තෙසං මතිමත්තං. සබ්බමෙතං සමූහස්සෙව පරියායවචනං වෙපුල්ලස්සෙව උපමාභාවෙන ආහටත්තා.

Here, 'of one person' means of one being. 'An eon' means a great eon. Although this is a term of application in cases of absolute connection, it should be understood in the sense of that wherein the wandering on and transmigration of beings occurs. 'Aṭṭhikaṅkala' means a portion of bone. Some also read 'aṭṭhikhala,' which means a collection of bones. 'Aṭṭhipuñja' means a heap of bones. 'Aṭṭhirāsi' is a synonym for the same. Some, however, say, 'Below the measure of the hip, a collection is called a skeleton; above that, up to the measure of a palm tree, it is called a pile; beyond that, it is called a heap.' That is merely their opinion. All these are just synonyms for 'collection,' having been introduced as a simile for vastness.

සචෙ සංහාරකො අස්සාති අවිප්පකිරණවසෙන සංහරිත්වා ඨපෙතා කොචි යදි සියාති පරිකප්පනවසෙන වදති. සම්භතඤ්ච න විනස්සෙය්‍යාති තථා කෙනචි සම්භතඤ්ච තං අට්ඨිකඞ්කලං අන්තරධානාභාවෙන පූතිභූතං චුණ්ණවිචුණ්ණඤ්ච අහුත්වා සචෙ න විනස්සෙය්‍යාති පරිකප්පනවසෙනෙව වදති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, එකස්ස සත්තස්ස කම්මකිලෙසෙහි අපරාපරුප්පත්තිවසෙන එකං මහාකප්පං සන්ධාවන්තස්ස සංසරන්තස්ස එවං මහාඅට්ඨිසඤ්චයො භවෙය්‍ය, ආරොහපරිණාහෙහි යත්තකොයං වෙපුල්ලපබ්බතො. සචෙ පනස්ස කොචි සංහරිත්වා ඨපෙතා භවෙය්‍ය, සම්භතඤ්ච තං සචෙ අවිනස්සන්තං තිට්ඨෙය්‍යාති. අයඤ්ච නයො නිබ්බුතප්පදීපෙ විය භිජ්ජනසභාවෙ කළෙවරනික්ඛෙපරහිතෙ ඔපපාතිකත්තභාවෙ සබ්බෙන සබ්බං අනට්ඨිකෙ ච ඛුද්දකත්තභාවෙ වජ්ජෙත්වා වුත්තො. කෙචි පන ‘‘පරිකප්පනවසෙන ඉමස්ස නයස්ස ආහටත්තා තෙසම්පි යදි සියා අට්ඨිකඞ්කලො, තෙනාපි සහෙව අයං අට්ඨිපුඤ්ජපරිමාණො වුත්තො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘නයිදමෙවං ලබ්භමානස්සෙව අට්ඨිපුඤ්ජස්ස වසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඉමස්ස පරිමාණස්ස වුත්තතා. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති.

When he says, 'If there were a collector,' he speaks hypothetically, meaning, 'If there were someone to gather and keep them without scattering.' And when he says, 'And if the collection did not perish,' he speaks hypothetically, meaning, 'If that collection of bones, gathered by someone, were to remain without disappearing, becoming putrid, or crumbling to dust.' This is the meaning here: 'Monks, for one being wandering and transmigrating through successive births due to kamma and defilements for one great aeon, such a great pile of bones would accumulate, as large as this Mount Vepulla in height and circumference, if there were someone to gather and keep them, and if that collection were to remain without perishing.' This principle is stated while excluding cases such as that of an extinguished lamp, beings with an inherently disintegrating nature, the state of spontaneous rebirth which is devoid of the discarding of a corpse, beings completely without bones, and the state of being diminutive. Some, however, say: 'Since this principle is presented hypothetically, this measure of the bone-pile is stated as including even those cases, if they were to have a skeleton.' But others say: 'This is not so, for this measure is stated by the omniscient one's knowledge after having precisely determined the magnitude of the bone-pile that is actually obtainable. Therefore, the meaning should be taken only according to the principle as stated.'

ගාථාසු [Pg.81] මහෙසිනාති මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො එසති ගවෙසතීති මහෙසී, සම්මාසම්බුද්ධො. ‘‘ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති ච භගවා ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදීසු විය අත්තානං අඤ්ඤං විය කත්වා දස්සෙති. වෙපුල්ලොති රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු පඤ්චසු පබ්බතෙසු විපුලභාවතො වෙපුල්ලොති ලද්ධනාමො. තතො එව මහා, ඨිතදිසාභාගවසෙන උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්ස. ගිරිබ්බජෙති ගිරිබ්බජපුරනාමකස්ස රාජගහස්ස සමීපෙ.

In the verses, 'by the great sage' (mahesinā) means the Great One who seeks (esati) great things such as the aggregates of virtue; that is, the Perfectly Enlightened One. And by saying, 'Thus it was spoken by the great sage,' the Blessed One presents himself as if he were another, just as in such passages as, 'Monks, the Tathāgata is endowed with the ten powers.' 'Vepulla' is the name given to one of the five mountains surrounding Rājagaha because of its vastness (vipulabhāvato). For that very reason it is great; in terms of its location, it is north of Gijjhakūṭa. 'Giribbaja' means near Rājagaha, which was formerly named Giribbajapura.

එත්තාවතා භගවා ‘‘එත්තකෙනාපි කාලෙන අනුපච්ඡින්නභවමූලස්ස අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස පුථුජ්ජනස්ස අයමීදිසී කටසිවඩ්ඪනා’’ති වට්ටෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙසං අරියසච්චානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස එවං කටසිවඩ්ඪනා, තානි අරියසච්චානි දිට්ඨවතො අරියපුග්ගලස්ස අයං නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යතො ච අරියසච්චානී’’තිආදිමාහ.

Thus far, the Blessed One has shown the danger in the cycle of existence by saying, in effect, 'For an ordinary person whose root of existence is uncut and whose foundations are uncomprehended, this is how the charnel ground increases even in this much time.' Now, to show that this does not happen for a noble person who has seen the noble truths—because it is due to not awakening to and not penetrating these same noble truths that the charnel ground increases for a blind ordinary person—he speaks the passage beginning, 'But when one sees the noble truths...'

තත්ථ යතොති යදා. අරියසච්චානීති අරණීයතො අරියානි, අවිතථභාවෙන සච්චානි චාති අරියසච්චානි, අරියභාවකරානි වා සච්චානි අරියසච්චානි, අරියෙහි වා බුද්ධාදීහි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි සච්චානි අරියසච්චානි. අථ වා අරියස්ස සච්චානි අරියසච්චානි. සදෙවකෙන හි ලොකෙන සරණන්ති අරණීයතො අරියො භගවා, තෙන සයම්භුඤාණෙන දිට්ඨත්තා තස්ස සච්චානීති අරියසච්චානි. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්මා හෙතුනා ඤායෙන විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන පස්සති. දුක්ඛන්තිආදි අරියසච්චානං සරූපදස්සනං. තත්ථ අනෙකූපද්දවාධිට්ඨානතාය කුච්ඡිතභාවතො බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තවිරහෙන තුච්ඡභාවතො ච දුක්ඛං. දුක්ඛං සමුප්පජ්ජති එතෙනාති දුක්ඛසමුප්පාදො, දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛං අතික්කමති එතෙන ආරම්මණප්පච්චයභූතෙන, එත්ථ වාති දුක්ඛස්ස අතික්කමො, නිබ්බානං. ආරකත්තා කිලෙසෙහි අරණීයතො ච අරියො. සම්මාදිට්ඨිආදීනං අට්ඨන්නං අඞ්ගානං වසෙන අට්ඨඞ්ගිකො. මාරෙන්තො කිලෙසෙ ගච්ඡති, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගතීති මග්ගො. තතො එව දුක්ඛස්ස උපසමං නිරොධං ගච්ඡතීති දුක්ඛූපසමගාමී. යතො සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්බන්ධො.

Herein, 'yato' means 'when.' 'Noble truths' (ariyasaccāni) are so called because they are noble (ariyāni) as they are to be gone to (araṇīyato) and true (saccāni) by being unerring (avitathabhāvena). Alternatively, they are noble truths because they produce the state of nobility (ariyabhāvakarāni), or they are truths (saccāni) to be penetrated by the noble ones (ariyehi), such as the Buddha and others. Or else, they are the truths (saccāni) of the Noble One (ariyassa). For the Blessed One is noble (ariyo) because he is to be gone to for refuge (araṇīyato) by the world with its devas. Since these truths were seen (diṭṭhattā) by his self-awakened knowledge (sayambhuñāṇena), they are his truths, hence noble truths. 'He sees with right wisdom' (sammappaññāya passati) means he sees rightly (sammā), by means of reason (hetunā) and method (ñāyena), with wisdom accompanied by insight (vipassanāpaññāsahitāya) and the path (maggapaññāya), through the mode of full understanding (pariññā), abandoning (pahāna), realization (sacchikiriyā), development (bhāvanā), and penetration (abhisamaya). 'Suffering,' and so on (dukkhantiādi), is a showing of the nature of the noble truths. Therein, it is 'suffering' (dukkhaṃ) because it is the basis for many afflictions (anekūpaddavādhiṭṭhānatāya), because of its wretched nature (kucchitabhāvato), and because of its emptiness (tucchabhāvato) through the absence of the permanence, beauty, happiness, and self imagined by foolish people (bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattavirahena). 'That by which suffering arises' (dukkhaṃ samuppajjati etena) is the origin of suffering (dukkhasamuppādo), the arising of suffering (dukkhasamudayo). 'That by which, being an object and condition, one transcends suffering' (dukkhaṃ atikkamati etena ārammaṇappaccayabhūtena), or 'wherein' (ettha vā) it is transcended, is the transcendence of suffering (dukkhassa atikkamo), which is Nibbāna. The path is noble (ariyo) because it is far (ārakattā) from the defilements (kilesehi) and because it is to be gone to (araṇīyato). It is 'eightfold' (aṭṭhaṅgiko) by way of the eight factors beginning with right view (sammādiṭṭhi). It is a 'path' (maggo) because it proceeds while destroying defilements (mārento kilese gacchati), because it is sought (maggīyati) by those who seek Nibbāna, or because it itself seeks Nibbāna (sayaṃ vā nibbānaṃ maggati). Therefore, it 'leads to the pacification of suffering' (dukkhūpasamagāmī) because it goes to the pacification, the cessation, of suffering. The connection is to 'when he sees with right wisdom'.

ස [Pg.82] සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වාන පුග්ගලොති සො එවං චතුසච්චදස්සාවී අරියපුග්ගලො සොතාපන්නො සබ්බමුදින්ද්‍රියො සමානො සත්තවාරපරමංයෙව භවාදීසු අපරාපරුප්පත්තිවසෙන සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා. එකබීජී, කොලංකොලො, සත්තක්ඛත්තුපරමොති ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවෙන තයො හි සොතාපන්නා. තෙසු සබ්බමුදින්ද්‍රියස්ස වසෙනිදං වුත්තං ‘‘ස සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වානා’’ති. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො පරියොසානකරො හොති. කථං? සබ්බසංයොජනක්ඛයා අනුපුබ්බෙන අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා නිරවසෙසානං සංයොජනානං ඛෙපනාති අරහත්තඵලෙනෙව දෙසනාය කූටං ගණ්හි.

Regarding 'He, a person who has wandered at most seven times': this noble person, a stream-enterer who has seen the four truths and whose faculties are completely dull, having wandered and transmigrated through repeated rebirths in the various realms of existence for a maximum of seven times. 'One-seeder,' 'family-to-family,' and 'seven-times-at-most'—these are indeed the three types of stream-enterers, based on the sharp, middling, and dull nature of their faculties. Among them, this was said with reference to one whose faculties are completely dull: 'He, having wandered at most seven times.' 'He becomes an end-maker of suffering' means he becomes one who makes an end, a conclusion, to the suffering of the round of existence. How? 'By the destruction of all fetters': having successively attained the supreme path, by the exhaustion of the remaining fetters without remainder. Thus, the teaching reaches its summit with the fruit of Arahantship.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth discourse is concluded.

5. මුසාවාදසුත්තවණ්ණනා

5. The Commentary on the Discourse on False Speech

25. පඤ්චමෙ එකධම්මං අතීතස්සාති කා උප්පත්ති? භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, තිත්ථියානං පරිහායි. තෙ හතලාභසක්කාරා නිප්පභා නිත්තෙජා ඉස්සාපකතා චිඤ්චමාණවිකං නාම පරිබ්බාජිකං උය්‍යොජෙසුං – ‘‘එහි, ත්වං භගිනි, සමණං ගොතමං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛස්සූ’’ති. සා භගවන්තං චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තං උපගන්ත්වා අභූතෙන අබ්භාචික්ඛිත්වා සක්කෙනස්සා අභූතභාවෙ පකාසිතෙ මහාජනෙන ‘‘ධී කාළකණ්ණී’’ති විහාරතො නික්කඩ්ඪාපිතා පථවියා විවරෙ දින්නෙ අවීචිජාලානං ඉන්ධනං හුත්වාව අවීචිනිරයෙ නිබ්බත්ති, භිය්‍යොසොමත්තාය තිත්ථියානං ලාභසක්කාරො පරිහායි. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, චිඤ්චමාණවිකා එවං උළාරගුණං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යං සම්මාසම්බුද්ධං අභූතෙන අක්කොසිත්වා මහාවිනාසං පත්තා’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි සා මං අභූතෙන අක්කොසිත්වා මහාවිනාසං පත්තායෙවා’’ති මහාපදුමජාතකම්පි විත්ථාරෙත්වා උපරි ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ‘‘එකධම්මං අතීතස්සා’’ති ඉදං සුත්තං දෙසෙසි.

25. In the fifth case, what is the origin of 'one who has transgressed a single teaching'? Great gain and honor arose for the Blessed One and the community of monks, while that of the heretics declined. Deprived of gain and honor, they became powerless, feeble, and consumed by envy. They incited a female wanderer named Ciñcamāṇavikā, saying, 'Come, sister, falsely accuse the ascetic Gotama.' She approached the Blessed One while he was teaching the Dhamma in the midst of the fourfold assembly and falsely accused him. When the falsity of her claim was revealed by Sakka, the great assembly cried, 'Shame on you, wretch!' and had her dragged from the monastery. An opening in the earth appeared, and she became fuel for the flames of Avīci, being reborn in the Avīci hell. The gain and honor of the heretics declined even further. The monks raised a discussion in the Dhamma hall: 'Friends, Ciñcamāṇavikā, having falsely reviled the Perfectly Enlightened One, who is of such great virtue and the supreme field of merit, has met with great ruin.' The Teacher arrived and asked, 'Monks, for what discussion are you now gathered?' When they told him, he said, 'Not only now, monks, but in the past as well she falsely reviled me and met with great ruin.' He then elaborated on the Mahāpaduma Jātaka and, teaching the Dhamma further on account of this origin story, delivered this sutta beginning, 'One who has transgressed a single teaching.'

තත්ථ එකධම්මන්ති එකං වචීසච්චසඞ්ඛාතං ධම්මං. අතීතස්සාති යා සා අට්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ්ජෙත්වා අට්ඨසු අරියවොහාරෙසු පතිට්ඨාපනත්ථං ‘‘සච්චං[Pg.83], භණෙ, නාලික’’න්ති අරියෙහි ඨපිතා මරියාදා, තං අතික්කමිත්වා ඨිතස්ස. පුරිසො එව පුග්ගලොති පුරිසපුග්ගලො, තස්ස. අකරණීයන්ති කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං. සම්පජානමුසාවාදී හි පුග්ගලො කිඤ්චි පාපකම්මං කත්වා ‘‘ඉදං නාම තයා කත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න මයා කත’’න්ති මුසාවාදෙනෙව පරිහරිස්සති. එවඤ්ච පටිපජ්ජන්තො කිඤ්චි පාපකම්මං කරොතියෙව, න තත්ථ ලජ්ජති සච්චමරියාදාය සමතික්කන්තත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘කතමං එකධම්මං, යදිදං, භික්ඛවෙ, සම්පජානමුසාවාදො’’ති.

Herein, 'ekadhammaṃ' means a single teaching, namely, verbal truth. 'Atītassa' refers to one who has transgressed that boundary established by the noble ones—the boundary established with the words, 'Speak the truth, friend, do not speak falsely,' for the purpose of establishing others in the eight noble usages of speech after avoiding the eight ignoble usages—and who now stands beyond it. 'Purisapuggalo' means a person; of him. 'Akaraṇīyaṃ' means what cannot be done. For a person who intentionally speaks falsely, having committed some evil deed, when told, 'This was done by you,' will evade responsibility by lying, saying, 'I did not do it.' And acting thus, he indeed commits some evil deed, not being ashamed thereat, due to having completely transgressed the boundary of truth. Therefore, it is said, 'What is that one teaching? It is, monks, intentional false speech.'

ගාථායං මුසාවාදිස්සාති මුසා අභූතං අතච්ඡං පරෙසං විඤ්ඤාපනවසෙන වදනසීලස්ස. යස්ස දසසු වචනෙසු එකම්පි සච්චං නත්ථි, එවරූපෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ජන්තුනොති සත්තස්ස. සත්තො හි ජායනට්ඨෙන ‘‘ජන්තූ’’ති වුච්චති. විතිණ්ණපරලොකස්සාති විස්සට්ඨපරලොකස්ස. ඊදිසො හි මනුස්සසම්පත්ති දෙවලොකසම්පත්ති අවසානෙ නිබ්බානසම්පත්තීති ඉමා තිස්සොපි සම්පත්තියො න පස්සති. නත්ථි පාපන්ති තස්ස තාදිසස්ස ඉදං නාම පාපං න කත්තබ්බන්ති නත්ථීති.

In the verse, 'musāvādissa' refers to one who is in the habit of speaking what is false, untrue, and unreal, with the intention of making it known to others. For such a person, not even one word in ten is true; there is nothing that can be said to such a one. 'Jantuno' means of a being. A being is called 'jantu' in the sense of being born. 'Vitiṇṇaparalokassa' means of one who has abandoned the other world. Such a person does not see these three kinds of attainments: human prosperity, heavenly prosperity, and ultimately, the attainment of Nibbāna. 'Natthi pāpaṃ' means that for such a person, there is no evil that should not be done.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is concluded.

6. දානසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Giving

26. ඡට්ඨෙ එවඤ්චෙති එත්ථ එවන්ති උපමාකාරෙ නිපාතො, චෙති පරිකප්පනෙ. සත්තාති රූපාදීසු සත්තා විසත්තා. ජානෙය්‍යුන්ති බුජ්ඣෙය්‍යුං. දානසංවිභාගස්සාති යාය හි චෙතනාය අන්නාදිදෙය්‍යධම්මං සංහරිත්වා අනුකම්පාපූජාසු අඤ්ඤතරවසෙන පරෙසං දීයති, තං දානං. යාය පන අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බභාවෙන ගහිතවත්ථුස්ස එකදෙසො සංවිභජිත්වා දීයති, අයං සංවිභාගො. විපාකන්ති ඵලං. යථාහං ජානාමීති යථා අහං ජානාමි. ඉදං වුත්තං හොති – තිරච්ඡානගතස්සපි දානං දත්වා අත්තභාවසතෙ පවත්තසුඛවිපච්චනවසෙන සතගුණා දක්ඛිණා හොතීති එවමාදිනා, භික්ඛවෙ, යෙන පකාරෙන අහං දානස්ස සංවිභාගස්ස ච විපාකං කම්මවිපාකං ඤාණබලෙන පච්චක්ඛතො ජානාමි, එවං ඉමෙ සත්තා යදි ජානෙය්‍යුන්ති. න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුන්ති යං භුඤ්ජිතබ්බයුත්තකං අත්තනො අත්ථි, [Pg.84] තතො පරෙසං න අදත්වා මච්ඡරියචිත්තෙන ච තණ්හාලොභවසෙන ච භුඤ්ජෙය්‍යුං, දත්වාව භුඤ්ජෙය්‍යුං. න ච නෙසං මච්ඡෙරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍යාති අත්තනො සම්පත්තීනං පරෙහි සාධාරණභාවාසහනලක්ඛණං චිත්තස්ස පභස්සරභාවදූසකානං උපක්කිලෙසභූතානං කණ්හධම්මානං අඤ්ඤතරං මච්ඡෙරමලං. අථ වා යථාවුත්තමච්ඡෙරඤ්චෙව අඤ්ඤම්පි දානන්තරායකරං ඉස්සාලොභදොසාදිමලඤ්ච නෙසං සත්තානං චිත්තං යථා දානචෙතනා න පවත්තති, න වා සුපරිසුද්ධා හොති, එවං පරියාදාය පරිතො ගහෙත්වා අභිභවිත්වා න තිට්ඨෙය්‍ය. කො හි සම්මදෙව දානඵලං ජානන්තො අත්තනො චිත්තෙ මච්ඡෙරමලස්ස ඔකාසං දදෙය්‍ය.

26. In the sixth discourse, regarding 'evañce': here 'evaṃ' is a particle indicating comparison, and 'ce' denotes supposition. 'Sattā' refers to beings attached and clinging to forms and so forth. 'Jāneyyuṃ' means they would understand. Regarding 'dānasaṃvibhāgassa': the volition by which food and other gift-worthy things are gathered and given to others, either out of compassion or reverence, is called 'dāna' (giving). When, however, a portion of what has been taken for one’s own use is shared and given, this is 'saṃvibhāga' (sharing). 'Vipākaṃ' means the result. 'Yathāhaṃ jānāmi' means 'as I know.' This is what is meant: O monks, in whatever way I, through the power of knowledge, directly know the result of giving and sharing—the fruit of kamma, as in the teaching, 'Even having given a gift to an animal, the offering is a hundredfold in the sense of ripening as happiness occurring in a hundred existences,' and so forth—if only these beings knew it in the same way. 'Na adatvā bhuñjeyyuṃ' means they would not consume what is fit to be consumed without giving to others, with a mind of stinginess and out of craving and greed; they would consume only after giving. 'Na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya' means the stain of stinginess—which is characterized by an inability to tolerate one’s possessions being shared with others, and which is one of the dark qualities, the defilements that tarnish the mind’s natural radiance—would not stand overwhelming their minds. Or else, not only the aforementioned stinginess but also other stains that obstruct giving—such as envy, greed, and hatred—would not so dominate the minds of these beings that their volition to give would not arise, or would not be completely pure. For who, rightly knowing the fruit of giving, would allow the stain of stinginess any place in their mind?

යොපි නෙසං අස්ස චරිමො ආලොපොති නෙසං සත්තානං යො සබ්බපච්ඡිමකො ආලොපො සියා. චරිමං කබළන්ති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ සත්තා පකතියා යත්තකෙහි ආලොපෙහි සයං යාපෙය්‍යුං, තෙසු එකමෙව ආලොපං අත්තනො අත්ථාය ඨපෙත්වා තදඤ්ඤෙ සබ්බෙ ආලොපෙ ආගතාගතානං අත්ථිකානං දත්වා යො ඨපිතො ආලොපො අස්ස, සො ඉධ චරිමො ආලොපො නාම. තතොපි න අසංවිභජිත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, සචෙ නෙසං පටිග්ගාහකා අස්සූති නෙසං සත්තානං පටිග්ගාහකා යදි සියුං, තතොපි යථාවුත්තචරිමාලොපතොපි සංවිභජිත්වාව එකදෙසං දත්වාව භුඤ්ජෙය්‍යුං, යථාහං දානසංවිභාගස්ස විපාකං පච්චක්ඛතො ජානාමි, එවං යදි ජානෙය්‍යුන්ති. යස්මා ච ඛොතිආදිනා කම්මඵලස්ස අප්පච්චක්ඛභාවතො එවමෙතෙ සත්තා දානසංවිභාගෙසු න පවත්තන්තීති යථාධිප්පෙතමත්ථං කාරණෙන සම්පටිපාදෙති. එතෙනෙව තෙසං තදඤ්ඤපුඤ්ඤෙසු ච අප්පටිපත්තියා අපුඤ්ඤෙසු ච පටිපත්තියා කාරණං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

Regarding 'yopi nesaṃ assa carimo ālopo,' this means 'which would be the very last morsel for those beings.' 'Carimaṃ kabaḷaṃ' is a synonym for that. This is what is said: these beings, by nature, would sustain themselves with a certain number of morsels; of those, setting aside just one morsel for their own need, they would give all the rest to those who come seeking. The morsel thus set aside is here called the 'last morsel.' Moreover, they would not eat it without sharing, if there were recipients for them. If these beings had recipients, they would share even from that so-called last morsel, giving away a portion before eating, as in the phrase: 'As I know directly the result of giving and sharing, so too, if they were to know.' By the phrase beginning 'And because,' the text establishes with reason the intended meaning that these beings do not engage in giving and sharing because the fruit of kamma is not directly perceived. It should be understood that this also shows the reason for their non-practice of other meritorious deeds and their practice of demeritorious deeds.

ගාථාසු යථාවුත්තං මහෙසිනාති මහෙසිනා භගවතා ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’ තිආදිනා, ඉධෙව වා ‘‘එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යු’’න්තිආදිනා යථාවුත්තං, ඤාණචාරෙන තං යථාවුත්තං චිත්තං ඤාතන්ති අත්ථො. විපාකං සංවිභාගස්සාති සංවිභාගස්සපි විපාකං, කො පන වාදො දානස්ස. යථා හොති මහප්ඵලන්ති යථා සො විපාකො මහන්තං ඵලං හොති, එවං ඉමෙ සත්තා යදි ජානෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලන්ති මච්ඡරියමලං අපනෙත්වා කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය [Pg.85] ච විසෙසතො පසන්නෙන චිත්තෙන යෙසු කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙසු සීලාදිගුණසම්පන්නෙසු දින්නං අප්පකම්පි දානං මහප්ඵලං හොති, තෙසු යුත්තකාලෙන දජ්ජුං දදෙය්‍යුං.

In the verses, 'as stated by the Great Sage' means: as stated by the Great Sage, the Blessed One, in such passages as, 'Having given a gift to an animal, a hundredfold offering is to be expected,' and so on; or here, 'If beings were to know thus,' and so on. The meaning is that what was stated is known by the mind through the range of knowledge. Regarding 'vipākaṃ saṃvibhāgassa': the result of sharing, what then need be said of giving? Regarding 'yathā hoti mahapphalaṃ': the connection is, 'just as that result is of great fruit, so too, if these beings were to know.' Regarding 'vineyya maccheramalaṃ': having removed the stain of stinginess, with a mind especially serene through faith in the fruit of kamma and faith in the Triple Gem, they should give at the proper time to those noble ones who are far from defilements and endowed with virtues such as morality, for a gift, even a small one, given to them becomes of great fruit.

මහප්ඵලභාවකරණතො දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා, සම්මාපටිපන්නා, තෙසු දක්ඛිණෙය්‍යෙසු. දක්ඛිණං පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මං යථා තං දානං හොති මහාදානං, එවං දත්වා. අථ වා බහුනො අන්නං දත්වා, කථං පන අන්නං දාතබ්බන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දක්ඛිණ’’න්ති. ඉතො මනුස්සත්තා මනුස්සත්තභාවතො චුතා පටිසන්ධිවසෙන සග්ගං ගච්ඡන්ති දායකා. කාමකාමිනොති කාමෙතබ්බානං උළාරානං දෙවභොගානං පටිලද්ධරූපවිභවෙන කම්මුනා උපගමනෙ සාධුකාරිතාය කාමකාමිනො සබ්බකාමසමඞ්ගිනො. මොදන්ති යථාරුචි පරිචාරෙන්තීති අත්ථො.

Because they cause a state of great fruit, they are worthy of an offering, thus they are called 'worthy of offerings' (dakkhiṇeyyā); they are rightly practicing. 'Among those worthy of offerings.' Having had faith in the next world, one gives an offering, a thing fit to be given, in such a way that the gift becomes a great gift. Or else, having given much food; but how should food be given? He said, 'an offering to the worthy of offerings.' From this human existence, having passed away from the state of human beings, donors go to heaven by way of rebirth-linking. 'Kāmakāmino' means desirers of sensual pleasures; they are endowed with all sensual pleasures because of their skill in attaining excellent divine enjoyments to be desired, by means of kamma that has the nature of having obtained prosperity. 'They rejoice' means they enjoy themselves as they please.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth discourse is completed.

7. මෙත්තාභාවනාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on the Development of Loving-kindness

27. සත්තමෙ යානි කානිචීති අනවසෙසපරියාදානං. ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති

27. In the seventh, 'whatever there may be' means without any remainder. 'Opadhikāni puññakiriyavatthūni' means mundane bases of meritorious action.

තෙසං නියමනං. තත්ථ උපධි වුච්චන්ති ඛන්ධා, උපධිස්ස කරණං සීලං එතෙසං, උපධිප්පයොජනානි වා ඔපධිකානි. සම්පත්තිභවෙ අත්තභාවජනකානි පටිසන්ධිපවත්තිවිපාකදායකානි. පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති පුඤ්ඤකිරියා ච තා තෙසං තෙසං ඵලානිසංසානං වත්ථූනි චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. තානි පන සඞ්ඛෙපතො දානමයං, සීලමයං, භාවනාමයන්ති තිවිධානි හොන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො තිකනිපාතවණ්ණනායං ආවි භවිස්සති. මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති මෙත්තාභාවනාවසෙන පටිලද්ධතිකචතුක්කජ්ඣානසමාපත්තියා. ‘‘මෙත්තා’’ති හි වුත්තෙ උපචාරොපි ලබ්භති අප්පනාපි, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන වුත්තෙ අප්පනාඣානමෙව ලබ්භති. තඤ්හි නීවරණාදිපච්චනීකධම්මතො චිත්තස්ස සුට්ඨු විමුත්තිභාවෙන චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. කලං නාග්ඝන්ති සොළසින්ති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සොළසභාගං ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි න අග්ඝන්ති. ඉදං වුත්තං හොති – මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා යො විපාකො, තං සොළස කොට්ඨාසෙ කත්වා තතො [Pg.86] එකං පුන සොළස කොට්ඨාසෙ කත්වා තත්ථ යො එකකොට්ඨාසො, න තං අඤ්ඤානි ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි අග්ඝන්තීති. අධිග්ගහෙත්වාති අභිභවිත්වා. භාසතෙති උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා දිප්පති. තපතෙති තතො එව අනවසෙසෙ පටිපක්ඛධම්මෙ සන්තපති. විරොචතීති උභයසම්පත්තියා විරොචති. මෙත්තා හි චෙතොවිමුත්ති චන්දාලොකසඞ්ඛාතා විගතූපක්කිලෙසා ජුණ්හා විය දිප්පති, ආතපො විය අන්ධකාරං පච්චනීකධම්මෙ විධමන්තී තපති, ඔසධිතාරකා විය විජ්ජොතමානා විරොචති ච.

Their definition. Herein, the aggregates are called upadhi (substrata of existence). Morality is the cause of these upadhis, or those that have upadhi as their purpose are opadhika. They are productive of individual existence in prosperous states of being, giving the results of rebirth-linking and continuity. 'Bases of meritorious action' are the meritorious actions themselves and the grounds for their respective fruits and benefits. These, in brief, are of three kinds: that based on generosity, that based on morality, and that based on mental development. What should be said about them will become clear later in the commentary on the Book of Threes. 'The liberation of mind by loving-kindness' refers to the attainment of the third and fourth jhānas through the development of loving-kindness. For when 'loving-kindness' is stated, both access and absorption are obtained, but when 'liberation of mind' is stated, only absorption jhānas are obtained. It is called 'liberation of mind' because of the state of the mind being well freed from opposing states such as the hindrances. 'They do not equal a sixteenth part' means that the mundane bases of meritorious action are not worth a sixteenth part of the divine abiding of loving-kindness. This is what is said: if the result of the liberation of mind by loving-kindness were divided into sixteen parts, and then one of those parts were again divided into sixteen, the other mundane bases of meritorious action are not worth that one part. 'Having mastered' means having overcome. 'It shines' means it gleams with purity from defilements. 'It burns' means it scorches all opposing states without remainder. 'It radiates' means it shines with the accomplishment of both. For the liberation of mind by loving-kindness shines brightly like the moonlight, free from defilements; it burns like the sun's heat, dispelling the darkness of opposing states; and it radiates, shining like the morning star.

සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තාරකරූපානන්ති ජොතීනං. චන්දියාති චන්දස්ස අයන්ති චන්දී, තස්සා චන්දියා, පභාය ජුණ්හායාති අත්ථො. වස්සානන්ති වස්සානං බහුවසෙන ලද්ධවොහාරස්ස උතුනො. පච්ඡිමෙ මාසෙති කත්තිකමාසෙ. සරදසමයෙති සරදකාලෙ. අස්සයුජකත්තිකමාසා හි ලොකෙ ‘‘සරදඋතූ’’ති වුච්චන්ති. විද්ධෙති උබ්බිද්ධෙ, මෙඝවිගමෙන දූරීභූතෙති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘විගතවලාහකෙ’’ති. දෙවෙති ආකාසෙ. නභං අබ්භුස්සක්කමානොති උදයට්ඨානතො ආකාසං උල්ලඞ්ඝන්තො. තමගතන්ති තමං. අභිවිහච්චාති අභිහන්ත්වා විධමිත්වා. ඔසධිතාරකාති උස්සන්නා පභා එතාය ධීයති, ඔසධීනං වා අනුබලප්පදායිකත්තා ඔසධීති ලද්ධනාමා තාරකා.

Just as—this particle is for the purpose of showing a simile. Like stars—of luminous bodies. By the moon's light—'candī' means 'belonging to the moon'; 'candiyā' means by its light, by the moonlight. In the rainy season—the season commonly known as the rains. In the last month—in the month of Kattika. In the autumn season—during the autumn time. For in the world, the months of Assayuja and Kattika are called the 'autumn season.' Scattered—meaning risen up, or made distant by the departure of clouds. Therefore it is said, 'free from clouds.' In the sky—in the atmosphere. Rising up into the sky—meaning ascending into the sky from the place of rising. Gone into darkness—this means the darkness. Having overcome—this means having struck and scattered. The Osadhi star—a star by which abundant light is held, or a star that has received the name 'Osadhi' because it gives supporting strength to herbs.

එත්ථාහ – කස්මා පන භගවතා සමානෙපි ඔපධිකභාවෙ මෙත්තා ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තාති? වුච්චතෙ – සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච සත්තෙසු සුප්පටිපත්තිභාවතො. සෙට්ඨා හි එතෙ විහාරා, සබ්බසත්තෙසු සම්මාපටිපත්තිභූතානි යදිදං මෙත්තාඣානානි. යථා ච බ්‍රහ්මානො නිද්දොසචිත්තා විහරන්ති, එවං එතෙහි සමන්නාගතා යොගිනො බ්‍රහ්මසමාව හුත්වා විහරන්ති. තථා හිමෙ ‘‘බ්‍රහ්මවිහාරා’’ති වුච්චන්ති. ඉති සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච සත්තෙසු සුප්පටිපත්තිභාවතො මෙත්තාව ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තා.

Here it is said: But why has the Blessed One, even though there is a similarity in being mundane, spoken of loving-kindness as distinct from other mundane meritorious deeds? It is said: Because of its quality of being the best, its faultless nature, and because it is a state of right practice towards beings. For these abodes, namely the jhānas of loving-kindness, are the best, being right practice towards all beings. Just as Brahmās dwell with faultless minds, so too do yogis endowed with these dwell, having become like Brahmās. Therefore, these are called 'brahmavihāras.' Thus, because of its quality of being the best, its faultless nature, and because it is a state of right practice towards beings, loving-kindness is spoken of as distinct from other mundane meritorious deeds.

එවම්පි කස්මා මෙත්තාව එවං විසෙසෙත්වා වුත්තා? ඉතරෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං අධිට්ඨානභාවතො දානාදීනං සබ්බෙසං කල්‍යාණධම්මානං පරිපූරිකත්තා ච. අයඤ්හි [Pg.87] සත්තෙසු හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා. යදි අනොධිසො භාවිතා බහුලීකතා, අථ සුඛෙනෙව කරුණාදිභාවනා සම්පජ්ජන්තීති මෙත්තා ඉතරෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං අධිට්ඨානං. තථා හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයතාය සති නෙසං දුක්ඛාසහනතා, සම්පත්තිවිසෙසානං චිරට්ඨිතිකාමතා, පක්ඛපාතාභාවෙන සබ්බත්ථ සමප්පවත්තචිත්තතා ච සුඛෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. එවඤ්ච සකලලොකහිතසුඛවිධානාධිමුත්තා මහාබොධිසත්තා ‘‘ඉමස්ස දාතබ්බං, ඉමස්ස න දාතබ්බ’’න්ති උත්තමවිචයවසෙන විභාගං අකත්වා සබ්බසත්තානං නිරවසෙසසුඛනිදානං දානං දෙන්ති, හිතසුඛත්ථමෙව නෙසං සීලං සමාදියන්ති, සීලපරිපූරණත්ථං නෙක්ඛම්මං භජන්ති, තෙසං හිතසුඛෙසු අසම්මොහත්ථාය පඤ්ඤං පරියොදපෙන්ති, හිතසුඛාභිවඩ්ඪනත්ථමෙව දළ්හං වීරියමාරභන්ති, උත්තමවීරියවසෙන වීරභාවං පත්තාපි සත්තානං නානප්පකාරං හිතජ්ඣාසයෙනෙව අපරාධං ඛමන්ති, ‘‘ඉදං වො දස්සාම, කරිස්සාමා’’තිආදිනා කතං පටිඤ්ඤාතං න විසංවාදෙන්ති, තෙසං හිතසුඛායෙව අචලාධිට්ඨානා හොන්ති. තෙසු අචලාය මෙත්තාය පුබ්බකාරිනො හිතජ්ඣාසයෙනෙව නෙසං විප්පකාරෙ උදාසීනා හොන්ති, පුබ්බකාරිතායපි න පච්චුපකාරමාසිසන්තීති. එවං තෙ පාරමියො පූරෙත්වා යාව දසබලචතු-වෙසාරජ්ජ-ඡඅසාධාරණඤාණ-අට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මප්පභෙදෙ සබ්බෙපි කල්‍යාණධම්මෙ පරිපූරෙන්ති. එවං දානාදීනං සබ්බෙසං කල්‍යාණධම්මානං පාරිපූරිකා මෙත්තාති ච ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං සා ඉතරෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තා.

Why, then, is loving-kindness specifically emphasized in this way? Because it serves as the foundation for the other divine abidings and is the fulfiller of all wholesome qualities, such as generosity and so on. For this loving-kindness is characterized by an attitude of welfare toward beings, its function is to promote their welfare, and its manifestation is the removal of resentment. If it is developed and cultivated without limit, then the cultivation of compassion and the other divine abidings will easily succeed—thus, loving-kindness is the foundation for the other divine abidings. Indeed, when there is a disposition of goodwill toward beings, their inability to endure suffering, their desire for lasting prosperity, and their impartiality with a mind that is equally applied everywhere will easily be achieved. Moreover, the great bodhisattvas, who are devoted to securing the welfare and happiness of the entire world, give gifts that are the source of complete happiness to all beings without making distinctions such as 'This should be given to this one, not to that one,' by means of supreme investigation; they undertake precepts solely for the sake of others' welfare and happiness, resort to renunciation to perfect their virtue, purify their wisdom to avoid delusion regarding others' welfare and happiness, and exert strong effort precisely to increase their welfare and happiness. Even when they attain heroic status through supreme effort, they forgive offenses with a mind of goodwill. They do not break promises made by saying, 'We will give you this, we will do this for you,' and remain unshakably resolved on their welfare and happiness. With unwavering loving-kindness toward them, they remain indifferent to their misconduct, even of those who were formerly benefactors, due to their disposition of goodwill; and even for their past benefaction, they do not expect a return. In this way, having fulfilled the perfections, they bring all wholesome qualities to completion, up to the ten powers, the four confidences, the six kinds of unique knowledge, and the eighteen distinctive qualities of a Buddha. Thus, loving-kindness is the fulfiller of all wholesome qualities, such as generosity and so on. To demonstrate this distinction, it is specifically emphasized above the others.

අපිච මෙත්තාය ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි මහානුභාවතා වෙලාමසුත්තෙන දීපෙතබ්බා. තත්ථ හි යථා නාම මහතා වෙලාමස්ස දානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දානං මහප්ඵලතරං වුත්තං, එවං සොතාපන්නසතතො එකස්ස සකදාගාමිස්ස දානං…පෙ… පච්චෙකබුද්ධසතතො භගවතො, තතොපි බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං, තතොපි චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස විහාරදානං, තතොපි සරණගමනං, තතොපි සීලසමාදානං, තතොපි ගද්දූහනමත්තං කාලං මෙත්තාභාවනා මහප්ඵලතරා වුත්තා. යථාහ –

Furthermore, the great power of loving-kindness over other mundane meritorious deeds should be illustrated by the Velāma Sutta. For in that sutta, just as giving to one stream-enterer is said to be more fruitful than the great gift of Velāma, so giving to one once-returner is more fruitful than to a hundred stream-enterers… and so on… giving to the Blessed One is more fruitful than to a hundred paccekabuddhas. More fruitful than that is giving to the Saṅgha with the Buddha at its head; more fruitful than that is the gift of a monastery to the Saṅgha of the four quarters; more fruitful than that is going for refuge; more fruitful than that is undertaking the precepts; and more fruitful than that, it is said, is the development of loving-kindness for even the time it takes to milk a cow. As it is said:

‘‘යං [Pg.88] ගහපති වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං. යො චෙකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතරං. යො ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය…පෙ… සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා වෙරමණිං. යො ච අන්තමසො ගද්දූහනමත්තම්පි මෙත්තචිත්තං භාවෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්ති (අ. නි. 9.20).

"Householder, whatever great gift the brahmin Velāma gave... if one were to feed a single person accomplished in view, this would be more fruitful than that. If one were to feed a hundred persons accomplished in view… [and so on, up to] undertaking abstinence from liquor, wine, and intoxicants, the foundation for negligence. And if one were to develop a mind of loving-kindness even for the time it takes to milk a cow, this would be more fruitful than that."

මහග්ගතපුඤ්ඤභාවෙන පනස්සා පරිත්තපුඤ්ඤතො සාතිසයතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං පමාණකතං කම්මං, න තං තත්‍රාවසිස්සති, න තං තත්‍රාවතිට්ඨතී’’ති (දී. නි. 1.556; සං. නි. 4.360). කාමාවචරකම්මඤ්හි පමාණකතං නාම, මහග්ගතකම්මං පන පමාණං අතික්කමිත්වා ඔධිසකානොධිසකඵරණවසෙන වඩ්ඪිත්වා කතත්තා අප්පමාණකතං නාම. කාමාවචරකම්මං තස්ස මහග්ගතකම්මස්ස අන්තරා ලග්ගිතුං වා තං කම්මං අභිභවිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං ගහෙත්වා ඨාතුං වා න සක්කොති, අථ ඛො මහග්ගතකම්මමෙව තං පරිත්තකම්මං මහොඝො විය පරිත්තං උදකං අභිභවිත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨති, තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයමෙව බ්‍රහ්මසහබ්‍යතං උපනෙතීති අයඤ්හි තස්ස අත්ථොති.

Moreover, by virtue of its great merit, there is nothing to be said about its superiority to limited merit. For it is said: 'Whatever kamma is done according to a measure, it does not remain there, it does not persist there.' For kamma pertaining to the sense-sphere is called 'done according to a measure,' but great kamma, having surpassed the measure, is called 'immeasurable' because it is done by expanding, by way of pervading with and without limitation. Kamma pertaining to the sense-sphere cannot intervene in that great kamma, nor can it overcome that kamma and seize the opportunity for its own result. Rather, that great kamma overcomes the limited kamma just as a great flood overcomes a small amount of water, seizing its own opportunity and, having obstructed the result of the limited kamma, itself leads to companionship with Brahmā. This is its meaning.

ගාථාසු යොති යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. මෙත්තන්ති මෙත්තාඣානං. අප්පමාණන්ති භාවනාවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. අසුභභාවනාදයො විය හි ආරම්මණෙ එකදෙසග්ගහණං අකත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අනොධිසොඵරණවසෙන ච අප්පමාණාරම්මණතාය පගුණභාවනාවසෙන අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා සම්මසිත්වා හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තස්ස සුඛෙනෙව පටිඝසංයොජනාදයො පහීයමානා තනූ හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පස්සතො උපධික්ඛය’’න්ති. ‘‘උපධික්ඛයො’’ති හි නිබ්බානං වුච්චති. තඤ්චස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන මග්ගඤාණෙන පස්සති. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තාඣානපදට්ඨානාය විපස්සනාය අනුක්කමෙන උපධික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පත්වා තං පස්සතො පගෙව දසපි සංයොජනා තනූ හොන්ති, පහීයන්තීති අත්ථො. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති පටිඝො චෙව පටිඝසම්පයුත්තසංයොජනා ච තනුකා හොන්ති. පස්සතො උපධික්ඛයන්ති තෙසංයෙව කිලෙසූපධීනං ඛයසඞ්ඛාතං [Pg.89] මෙත්තං අධිගමවසෙන පස්සන්ත ස්සාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

In the verses, 'whoever' refers to any householder or renunciate. 'Loving-kindness' refers to the absorption of loving-kindness. 'Immeasurable' means immeasurable by way of development and by way of object. For, unlike the development of foulness and so on, it is immeasurable by way of proficient development due to having an immeasurable object, as it pervades without remainder and without limitation, without grasping a part of the object. 'Their fetters are weakened' means that for one who, having made the absorption of loving-kindness the basis, contemplates and attains the lower noble paths, the fetters of aversion and so on are easily abandoned and become weakened. Therefore, it is said: 'for one who sees the destruction of acquisitions.' 'Destruction of acquisitions' refers to Nibbāna. One sees it with the knowledge of the path by way of realization and penetration. Alternatively, 'their fetters are weakened' means that for one who, through insight with the absorption of loving-kindness as its proximate cause, gradually attains arahantship, which is called the destruction of acquisitions, for such a seer all ten fetters are already weakened, meaning they are abandoned. Or, 'their fetters are weakened' means that aversion and the fetters associated with aversion are weakened. 'For one who sees the destruction of acquisitions' means for one who sees, through attainment, loving-kindness which is designated as the destruction of those very defilements and acquisitions. This is how the meaning should be understood here.

එවං කිලෙසප්පහානං නිබ්බානාධිගමඤ්ච මෙත්තාභාවනාය සිඛාප්පත්තමානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙ ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එකම්පි චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අදුට්ඨචිත්තොති මෙත්තාබලෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය බ්‍යාපාදෙන අදූසිතචිත්තො. මෙත්තායතීති හිතඵරණවසෙන මෙත්තං කරොති. කුසලොති අතිසයෙන කුසලවා මහාපුඤ්ඤො, පටිඝාදිඅනත්ථවිගමෙන වො. ඛෙමී තෙනාති තෙන මෙත්තායිතෙන. සබ්බෙ ච පාණෙති චසද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. මනසානුකම්පන්ති චිත්තෙන අනුකම්පන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – එකසත්තවිසයාපි තාව මෙත්තා මහාකුසලරාසි, සබ්බෙ පන පාණෙ අත්තනො පියපුත්තං විය හිතඵරණෙන මනසා අනුකම්පන්තො පහූතං බහුං අනප්පකං අපරියන්තං චතුසට්ඨිමහාකප්පෙපි අත්තනො විපාකප්පබන්ධං පවත්තෙතුං සමත්ථං උළාරපුඤ්ඤං අරියො පරිසුද්ධචිත්තො පුග්ගලො පකරොති නිප්ඵාදෙති.

Having thus shown the supreme benefit of developing loving-kindness—the abandonment of defilements and the attainment of Nibbāna—now, to show other benefits, the text begins with 'even one.' Herein, 'with a mind free from hostility' means a mind uncorrupted by ill-will, as ill-will has been thoroughly suppressed by the power of loving-kindness. 'Practices loving-kindness' means one generates loving-kindness by pervading with thoughts of welfare. 'Skilled' means exceedingly skilled, possessing great merit, or free from harm such as resentment. 'Secure in that' means secure through that practice of loving-kindness. The particle 'ca' in 'and all beings' is used in the sense of contrast. 'Compassionate in mind' means having compassion in one's mind. This is what is said: Even loving-kindness directed toward a single being is a vast accumulation of merit. But a noble person with a purified mind, who is compassionate in mind toward all beings as if they were one’s own dear child, pervading them with welfare, generates abundant, much, immense, immeasurable merit, capable of sustaining its ripening for sixty-four great eons.

සත්තසණ්ඩන්ති සත්තසඞ්ඛාතෙන සණ්ඩෙන සමන්නාගතං භරිතං, සත්තෙහි අවිරළං ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො. විජිත්වාති අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙනෙව විජිනිත්වා. රාජිසයොති ඉසිසදිසා ධම්මිකරාජානො. යජමානාති දානානි දදමානා. අනුපරියගාති විචරිංසු.

'A thicket of beings' means filled with a thicket designated as 'beings'; that is, not sparse with beings, crowded with people. 'Having conquered' means having conquered without a rod or weapon, by righteousness alone. 'Royal sages' means righteous kings similar to sages. 'Sacrificing' means giving gifts. 'They traveled around' means they wandered.

අස්සමෙධන්තිආදීසු පොරාණකරාජකාලෙ කිර සස්සමෙධං, පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං, වාචාපෙය්‍යන්ති චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි අහෙසුං, යෙහි රාජානො ලොකං සඞ්ගණ්හිංසු. තත්ථ නිප්ඵන්නසස්සතො දසමභාගග්ගහණං සස්සමෙධං නාම, සස්සසම්පාදනෙ, මෙධාවිතාති අත්ථො. මහායොධානං ඡමාසිකං භත්තවෙතනානුප්පදානං පුරිසමෙධං නාම, පුරිසසඞ්ගණ්හනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. දලිද්දමනුස්සානං පොත්ථකෙ ලෙඛං ගහෙත්වා තීණි වස්සානි විනා වඩ්ඪියා සහස්සද්විසහස්සමත්තධනානුප්පදානං සම්මාපාසං නාම. තඤ්හි සම්මා මනුස්සෙ පාසෙති හදයෙ බන්ධිත්වා විය ඨපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාපාස’’න්ති වුච්චති. ‘‘තාත මාතුලා’’තිආදිනා පන සණ්හවාචාය සඞ්ගහණං වාචාපෙය්‍යං නාම, පෙය්‍යවජ්ජං පියවාචතාති අත්ථො. එවං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගහිතං රට්ඨං ඉද්ධඤ්චෙව හොති ඵීතඤ්ච පහූතඅන්නපානං ඛෙමං නිරබ්බුදං. මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා විහරන්ති[Pg.90]. ඉදං ඝරද්වාරෙසු අග්ගළානං අභාවතො ‘‘නිරග්ගළ’’න්ති වුච්චති. අයං පොරාණිකා පවෙණි, අයං පොරාණිකා පකති.

Regarding 'horse sacrifice' and so on: In ancient royal times, it is said, there were four means of conciliation—the crop-offering, the human-offering, the proper binding, and pleasing speech—by which kings unified the world. Among these, 'crop-offering' refers to the collection of a tenth portion of the ripened harvest, meaning being skillful in producing crops. 'Human-offering' refers to providing great warriors with food and wages for six months, meaning being skillful in gathering men. 'The proper binding' refers to taking a record of the debts of the poor in a book, and then giving them one or two thousand units of wealth for three years without interest. This indeed binds people properly, placing them as if bound in the heart; therefore, it is called 'the proper binding.' 'Pleasing speech' refers to conciliation through affectionate words like 'dear father, uncle,' meaning pleasing speech. Thus, a kingdom unified by these four means of conciliation becomes prosperous, flourishing, safe, and free from calamity, with plentiful food and drink. People live joyfully, playing with their children on their laps, their houses with doors left open. This is called 'without bolts' due to the absence of bolts on the doors. This was the ancient custom, the ancient practice.

අපරභාගෙ පන ඔක්කාකරාජකාලෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමානි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි ඉමඤ්ච රට්ඨසම්පත්තිං පරිවත්තෙන්තා උද්ධම්මූලං කත්වා අස්සමෙධං පුරිසමෙධන්තිආදිකෙ පඤ්ච යඤ්ඤෙ නාම අකංසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා බ්‍රාහ්මණධම්මියසුත්තෙ –

Later, however, during the time of King Okkāka, the brahmins, inverting these four means of conciliation and this prosperity of the kingdom, and making unrighteousness their root, performed the five sacrifices named the horse sacrifice, the human sacrifice, and so on. This was stated by the Blessed One in the Brāhmaṇadhammika Sutta:

‘‘තෙසං ආසි විපල්ලාසො, දිස්වාන අණුතො අණුං…පෙ….

'There was a perversion in them, upon seeing the gradual, subtle change...'

‘‘තෙ තත්ථ මන්තෙ ගන්ථෙත්වා, ඔක්කාකං තදුපාගමු’’න්ති. (සු. නි. 301-304);

'They, having composed the mantras there, then approached Okkāka.' (Sn 301-304)

තත්ථ අස්සමෙත්ථ මෙධන්ති බාධෙන්තීති අස්සමෙධො. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස එකස්මිං පච්ඡිමදිවසෙ එව සත්තනවුතිපඤ්චපසුසතඝාතභීසනස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්ති බාධෙන්තීති පුරිසමෙධො. චතූහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිංභූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්ති ඛිපන්තීති සම්මාපාසො. යුගච්ඡිග්ගළෙ පවෙසනදණ්ඩකසඞ්ඛාතං සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සත්‍රයාගස්සෙතං අධිවචනං වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යො. එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙළුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළොති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං.

Herein, they injure and harm horses, hence it is called the horse sacrifice. This is a designation for the sacrifice, to be performed with two preliminary offerings, requiring twenty-one sacrificial posts, and on the last day alone involving the terrifying slaughter of five hundred and ninety-seven animals, where all remaining wealth, excluding land and people, is given as a sacrificial gift. Herein, they injure and harm men, hence it is called the human sacrifice. This is a designation for the sacrifice, to be performed with four preliminary offerings, along with the land, with sacrificial gifts of wealth as described in the horse sacrifice. Herein, they cast a peg, hence it is called the 'casting of the peg.' After hurling a peg—defined as a wooden pin for inserting in the hole in the yoke—and constructing an altar where it falls, with movable posts and other implements, this is a designation for the satrayāga sacrifice, which is to be performed by going upstream from where the Sarasvatī River is submerged. Herein, they drink a strengthening drink, hence it is called the 'strength-drinking' sacrifice. This is a designation for the sacrifice, to be performed with one preliminary offering, with seventeen animals to be sacrificed, with a beḷuva wood post and seventeen sacrificial gifts. There is no bolt here, hence it is called the 'unbolted' sacrifice. This is a designation for a variation of the horse sacrifice, also known as the 'all-sacrifice,' performed with nine preliminary offerings, along with the land and people, with sacrificial gifts of wealth as described in the horse sacrifice.

චන්දප්පභාති චන්දප්පභාය. තාරගණාව සබ්බෙති යථා සබ්බෙපි තාරාගණා චන්දිමසොභාය සොළසිම්පි කලං නාග්ඝන්ති, එවං තෙ අස්සමෙධාදයො යඤ්ඤා මෙත්තචිත්තස්ස වුත්තලක්ඛණෙන සුභාවිතස්ස සොළසිම්පි කලං නානුභවන්ති, න පාපුණන්ති, නාග්ඝන්තීති අත්ථො.

“Candappabhā” means the radiance of the moon. Just as all the hosts of stars together do not amount to a sixteenth part of the moon’s radiance, so too, those sacrifices such as the horse sacrifice do not attain, do not reach, do not equal a sixteenth part of a mind of loving-kindness that is well-developed with the aforesaid characteristics. This is the meaning.

ඉදානි [Pg.91] අපරෙපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ මෙත්තාභාවනාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘යො න හන්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයුත්තො පුග්ගලො. න හන්තීති තෙනෙව මෙත්තාභාවනානුභාවෙන දූරවික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය න කඤ්චි සත්තං හිංසති, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි න විබාධති වා. න ඝාතෙතීති පරං සමාදපෙත්වා න සත්තෙ හනාපෙති න විබාධාපෙති ච. න ජිනාතීති සාරම්භවිග්ගාහිකකථාදිවසෙන න කඤ්චි ජිනාති සාරම්භස්සෙව අභාවතො, ජානිකරණවසෙන වා අඩ්ඩකරණාදිනා න කඤ්චි ජිනාති. න ජාපයෙති පරෙපි පයොජෙත්වා පරෙසං ධනජානිං න කාරාපෙය්‍ය. මෙත්තංසොති මෙත්තාමයචිත්තකොට්ඨාසො, මෙත්තාය වා අංසො අවිජහනට්ඨෙන අවයවභූතොති මෙත්තංසො. සබ්බභූතෙසූති සබ්බසත්තෙසු. තතො එව වෙරං තස්ස න කෙනචීති අකුසලවෙරං තස්ස කෙනචිපි කාරණෙන නත්ථි, පුග්ගලවෙරසඞ්ඛාතො විරොධො කෙනචි පුරිසෙන සද්ධිං තස්ස මෙත්තාවිහාරිස්ස නත්ථීති.

Now, to show further benefits of developing loving-kindness in this life and the next, it is said: “One who does not kill,” and so on. Herein, “one” refers to a person devoted to the cultivation of the divine abiding of loving-kindness. “Does not kill” means that through the power of developing loving-kindness, due to the distant suppression of ill-will, one does not harm any being, nor does one strike them with clods of earth, sticks, or the like. “Does not cause to kill” means one does not incite others to kill beings or cause them to be harmed. “Does not conquer” means one does not defeat anyone through quarrelsome or contentious speech, since there is an absence of aggression, nor does one conquer others by means of causing loss or appropriating wealth, or the like. “Does not cause others to lose” means one does not employ others to cause others to lose wealth. “One with a share of loving-kindness” refers to a mind imbued with loving-kindness, or a portion of love in the sense of not abandoning it, being an integral part. “Toward all beings” means toward all living beings. “Thus, no hostility exists for them from anyone” means that no unwholesome hostility exists for them from anyone for any reason, nor does conflict consisting of personal hostility exist for one who dwells in loving-kindness with any person.

එවමෙතස්මිං එකකනිපාතෙ පටිපාටියා තෙරසසු සුත්තෙසු සික්ඛාසුත්තද්වයෙ චාති පන්නරසසු සුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, නීවරණසුත්තං සංයොජනසුත්තං අප්පමාදසුත්තං අට්ඨිසඤ්චයසුත්තන්ති එතෙසු චතූසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ඉතරෙසු පන වට්ටමෙව කථිතන්ති.

Thus, in this Book of Ones, liberation has been explained in thirteen suttas in sequence, and also in the two training suttas, making fifteen suttas in total. In these four suttas—the Hindrances Sutta, the Fetters Sutta, the Heedfulness Sutta, and the Bone-Heap Sutta—both the cycle and liberation have been discussed. In the remaining suttas, only the cycle has been discussed.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh sutta is concluded.

පරමත්ථදීපනියා

In the Paramatthadīpanī,

ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය

the Khuddaka Nikāya Commentary,

ඉතිවුත්තකස්ස එකකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the commentary on the Itivuttaka's Book of Ones is concluded.

2. දුකනිපාතො

2. The Book of Twos

1. පඨමවග්ගො

1. The First Chapter

1. දුක්ඛවිහාරසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sutta on Dwelling in Suffering

28. දුකනිපාතස්ස [Pg.92] පඨමෙ ද්වීහීති ගණනපරිච්ඡෙදො. ධම්මෙහීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. ද්වීහි ධම්මෙහීති ද්වීහි අකුසලධම්මෙහි. සමන්නාගතොති යුත්තො. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. දුක්ඛං විහරතීති චතූසුපි ඉරියාපථෙසු කිලෙසදුක්ඛෙන චෙව කායිකචෙතසිකදුක්ඛෙන ච දුක්ඛං විහරති. සවිඝාතන්ති චිත්තූපඝාතෙන චෙව කායූපඝාතෙන ච සවිඝාතං. සඋපායාසන්ති කිලෙසූපායාසෙන චෙව සරීරඛෙදෙන ච බලවආයාසවසෙන සඋපායාසං. සපරිළාහන්ති කිලෙසපරිළාහෙන චෙව කායපරිළාහෙන ච සපරිළාහං. කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිතො උද්ධං. දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති දුග්ගතිසඞ්ඛාතානං චතුන්නං අපායානං අඤ්ඤතරා ගති ඉච්ඡිතබ්බා, අවස්සංභාවිනීති අත්ථො.

28. In the first sutta of the Book of Twos, “by two” is a numerical determination. “By things” indicates the things so determined. “By two things” means by two unwholesome things. “Endowed” means associated. “In this very life” refers to this very existence. “Dwells in suffering” means one experiences suffering in all four postures, both through the suffering of defilements and through bodily and mental suffering. “With vexation” means with vexation, both through mental affliction and bodily affliction. “With distress” means with distress, through the distress of defilements and bodily fatigue, due to intense exertion. “With fever” means with fever, both through the fever of defilements and bodily fever. “Upon the breakup of the body” refers to the abandonment of the aggregates sustained by clinging. “After death” means the taking up of aggregates that arise immediately thereafter. Alternatively, “upon the breakup of the body” means the termination of the life faculty. “After death” means after passing away. “A bad destination is to be expected” means a destination in one of the four woeful states, known as bad destinations, is to be expected; the meaning is, it is inevitable.

අගුත්තද්වාරොති අපිහිතද්වාරො. කත්ථ පන අගුත්තද්වාරොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසූ’’ති. තෙන මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අසංවරමාහ. පටිග්ගහණපරිභොගවසෙන භොජනෙ මත්තං න ජානාතීති භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ. ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතාය භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතායා’’තිපි පඨන්ති.

“With unguarded doors” means with unclosed doors. But where are the doors unguarded? It is said, “in the faculties.” Thus, this refers to the lack of restraint over the six faculties, with the mind as the sixth. “Does not know moderation in eating” means one is immoderate in eating in terms of receiving and consuming. Some texts also read, “due to being unguarded in the doors of the faculties and lacking moderation in eating.”

කථං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා, කථං වා ගුත්තද්වාරතාති? කිඤ්චාපි හි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියාමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තථාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ [Pg.93] සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි, ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. එවං හොන්තොපි සො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ අසංවරො’’ති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙහි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡන්ති, තං හරෙය්‍යුං. එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සතිද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. තස්මිං පන අසති ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරාදයො අසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි. එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ සංවරො’’ති වුච්චති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. එවං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා, ගුත්තද්වාරතා ච වෙදිතබ්බා.

How is there unguardedness of the doors in the sense faculties, and how is there guardedness? Although there is neither restraint nor non-restraint in the eye faculty itself—for neither mindfulness nor lapsed mindfulness arises dependent on the eye's sensitivity—nevertheless, when a visible object comes into the range of the eye, after the life-continuum has arisen twice and ceased, the functional mind-element arises performing the function of adverting and then ceases. Following that, eye-consciousness performs the function of seeing; then the resultant mind-element, the function of receiving; then the resultant rootless mind-consciousness-element, the function of investigating; then the functional rootless mind-consciousness-element arises performing the function of determining and then ceases. Immediately after that, impulsion impels. Even so, there is neither restraint nor non-restraint at the time of the life-continuum, nor at the time of any of the others, such as adverting. But at the moment of impulsion, if immorality, lapsed mindfulness, ignorance, impatience, or laziness arises, there is non-restraint. Even though this is so, it is called 'non-restraint at the eye door.' Why? Because when that is present, the door is unguarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. To what is this comparable? It is as in a city where the four gates are unguarded; even if the inner house doors, storerooms, and chambers are well-secured, all the goods inside the city are still unprotected and unguarded. Thieves can enter through the city gates and take whatever they wish. In the same way, when immorality and so on arise at the impulsion, with that non-restraint being present, the door is unguarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. But when that is absent, with morality and so on having arisen at the impulsion, the door is guarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. To what is this comparable? It is as in a city where the gates are guarded; even if the inner house doors and so on are unguarded, all the goods inside the city are still well-protected and well-guarded. For when the city gates are closed, there is no entry for thieves. In the same way, when morality and so on arise at the impulsion, the door is guarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. Therefore, even though it arises at the moment of impulsion, it is called 'restraint at the eye door.' This same method applies to the other doors. Thus should unguardedness and guardedness of the doors in the sense faculties be understood.

කථං පන භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ, කථං වා මත්තඤ්ඤූති? යො හි පුග්ගලො මහිච්ඡො හුත්වා පටිග්ගහණෙ මත්තං න ජානාති. මහිච්ඡපුග්ගලො හි යථා නාම කච්ඡපුටවාණිජො පිළන්ධනභණ්ඩකං හත්ථෙන ගහෙත්වා උච්ඡඞ්ගෙපි පක්ඛිපිතබ්බයුත්තකං පක්ඛිපිත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව ‘‘අසුකං ගණ්හථ, අසුකං ගණ්හථා’’ති මුඛෙන උග්ඝොසෙති, එවමෙව අප්පමත්තකම්පි අත්තනො සීලං වා ගන්ථං වා ධුතඞ්ගගුණං වා අන්තමසො අරඤ්ඤවාසමත්තකම්පි මහාජනස්ස ජානන්තස්සෙව සම්භාවෙති, සම්භාවෙත්වා ච පන සකටෙහිපි උපනීතෙ පච්චයෙ ‘‘අල’’න්ති අවත්වා පටිග්ගණ්හාති. තයො හි පූරෙතුං න සක්කා අග්ගි උපාදානෙන, සමුද්දො උදකෙන, මහිච්ඡො පච්චයෙහීති –

How, then, is one immoderate in regard to food, and how is one moderate? The person who, being of great desire, does not know the measure in receiving. For a person of great desire, just like a hawker who, grabbing a bundle of wares with his hand and placing on his lap what is fit to be placed there, shouts out with his mouth in full view of the great crowd, 'Take this! Take that!'—in the same way, he makes much of even a small amount of his own virtue, learning, or ascetic qualities, or even merely his dwelling in the forest, in full view of the great crowd who know. And having made much of them, when requisites are brought even by the cartload, he accepts them without saying, 'Enough.' For three things cannot be filled: fire with fuel, the ocean with water, and a person of great desire with requisites—

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

බහුකෙ පච්චයෙ දින්නෙ, තයොපෙතෙ න පූරයෙති’’.

"A mass of fire and the ocean, and also a person of great desire; though many requisites be given, these three can never be filled."

මහිච්ඡපුග්ගලො [Pg.94] හි විජාතමාතුයාපි මනං ගණ්හිතුං න සක්කොති. එවරූපො හි අනුප්පන්නං ලාභං න උප්පාදෙති, උප්පන්නලාභතො ච පරිහායති. එවං තාව පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤූ හොති. යො පන ධම්මෙන සමෙන ලද්ධම්පි ආහාරං ගධිතො මුච්ඡිතො අජ්ඣොපන්නො අනාදීනවදස්සාවී අනිස්සරණපඤ්ඤො ආහරහත්ථකඅලංසාටකතත්ථවට්ටකකාකමාසකභුත්තවමිතකබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරො විය අයොනිසො අනුපායෙන යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති. අයං පරිභොගෙ අමත්තඤ්ඤූ නාම.

A person of great desire cannot win the heart of even the mother who bore him. Such a person does not generate unarisen gains and falls away from gains that have arisen. Thus, in this way, one is immoderate in receiving. But one who, having obtained food righteously and fairly, consumes it greedily, infatuated, and attached, not seeing the danger, and without wisdom regarding the escape—like one of those brahmins who eats from the hand, from a cloth, from a bowl, what has been pecked by crows, or what has been vomited—and who consumes it unreflectively, improperly, just to fill the belly, and then dwells devoted to the pleasure of lying down, the pleasure of lying on his side, and the pleasure of torpor: this one is called immoderate in consumption.

යො පන ‘‘යදිපි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාතී’’ති එවං වුත්තස්ස පටිග්ගහණෙ පමාණජානනස්ස චෙව, ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය, න මදායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1355) ‘‘ලද්ධඤ්ච පිණ්ඩපාතං අගධිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣොපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජතී’’ති ච ආදිනා නයෙන වුත්තස්ස පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානපඤ්ඤාය ජානිත්වා ආහාරපරිභුඤ්ජනසඞ්ඛාතස්ස පරිභොගෙ පමාණජානනස්ස ච වසෙන භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ හොති, අයං භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම. එවං භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා මත්තඤ්ඤුතා ච හොතීති වෙදිතබ්බං.

But one who—by means of knowing the measure in receiving, as it is stated: 'Even if the gift-material is abundant but the giver wishes to give little, one takes little according to the giver’s wish. If the gift-material is meager but the giver wishes to give much, one takes little according to the gift-material. If the gift-material is abundant and the giver also wishes to give much, knowing one’s own capacity, one takes only a suitable amount'; and by means of knowing the measure in consuming, which consists of consuming food after having reflected and known with the wisdom of reflection, as stated in the manner beginning, 'Reflecting wisely, one partakes of food, not for amusement, not for intoxication...' (Dhs. 1355), and 'Having received alms-food, one partakes of it without greed, without infatuation, without attachment, seeing the danger, with the wisdom of escape'—is moderate in eating. This is called one who is moderate in eating. Thus it should be understood that there is immoderation and moderation in eating.

ගාථාසු පන චක්ඛුන්තිආදීසු චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති, සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති වා අත්ථො. සුණාතීති සොතං. ඝායතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං ආහාරරසො ජීවිතං, තං අව්හායතීති ජිව්හා. කුච්ඡිතානං ආයොති කායො. මනතෙ විජානාතීති මනො. පොරාණා පනාහු මුනාතීති මනො, නාළියා මිනමානො විය මහාතුලාය ධාරයමානො විය ච ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. එවං තාවෙත්ථ පදත්ථො වෙදිතබ්බො.

In the verses, regarding "cakkhu" and so forth: "Cakkhu" is that which sees (cakkhati); or, the meaning is that it is as if it tastes form, as if it points out the even and uneven. "Sota" is that which hears (suṇāti). "Ghāna" is that which smells (ghāyati). The flavor of food is the cause of life, is life; "jivhā" is that which calls for it (avhāyati). "Kāyo" is the source (āyo) of what is disgusting (kucchitānaṃ). "Mano" is that which knows by thinking (manate vijānāti). The ancients, however, say "mano" is that which knows (munāti), meaning it knows an object like one measuring with a measuring tube or holding with a great balance. Thus far, the meaning of these terms should be understood.

භාවත්ථතො පන දුවිධං චක්ඛු – මංසචක්ඛු ච පඤ්ඤාචක්ඛු ච. තෙසු බුද්ධචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, ඤාණචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, ධම්මචක්ඛූති පඤ්චවිධං පඤ්ඤාචක්ඛු. තත්ථ ‘‘අද්දසං ඛො [Pg.95] අහං, භික්ඛවෙ, බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො’’ති (ම. නි. 1.283) ඉදං බුද්ධචක්ඛු නාම. ‘‘සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති (චූළව. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32) ඉදං සමන්තචක්ඛු නාම. ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) ඉදං ඤාණචක්ඛු නාම. ‘‘අද්දසං ඛො අහං, භික්ඛවෙ, දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනා’’ති (ම. නි. 1.284) ඉදං දිබ්බචක්ඛු නාම. ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී’’ති (ම. නි. 2.395; මහාව. 16) ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගත්තයසඞ්ඛාතං ධම්මචක්ඛු නාම.

In terms of meaning, the eye is twofold: the fleshly eye and the wisdom-eye. Among these, the wisdom-eye is fivefold: the Buddha-eye, the all-around eye, the knowledge-eye, the divine eye, and the Dhamma-eye. Herein, "I saw, monks, with the Buddha-eye, looking over the world" (Majjhima Nikāya 1.283)—this is called the Buddha-eye. "The all-around eye is called the knowledge of omniscience" (Cūḷavagga, Dhotakamāṇavapucchāniddesa 32)—this is called the all-around eye. "The eye arose" (Saṃyutta Nikāya 5.1081; Mahāvagga 15)—this is called the knowledge-eye. "I saw, monks, with the divine eye, purified" (Majjhima Nikāya 1.284)—this is called the divine eye. "The stainless, immaculate Dhamma-eye arose" (Majjhima Nikāya 2.395; Mahāvagga 16)—this is called the Dhamma-eye, reckoned as the three lower paths.

මංසචක්ඛුපි දුවිධං – සසම්භාරචක්ඛු, පසාදචක්ඛූති. තත්ථ ය්වායං අක්ඛිකූපකෙ පතිට්ඨිතො හෙට්ඨා අක්ඛිකූපකට්ඨිකෙන, උපරි භමුකට්ඨිකෙන, උභතො අක්ඛිකූටෙහි, අන්තො මත්ථලුඞ්ගෙන, බහිද්ධා අක්ඛිලොමෙහි පරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩො, සඞ්ඛෙපතො චතස්සො ධාතුයො – වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජාසම්භවො සණ්ඨානං ජීවිතං භාවො කායපසාදො චක්ඛුපසාදොති චුද්දස සම්භාරා. විත්ථාරතො චතස්සො ධාතුයො තංනිස්සිතා වණ්ණගන්ධරසඔජාසණ්ඨානසම්භවාති ඉමානි දස චතුසමුට්ඨානිකත්තා චත්තාලීසං හොන්ති, ජීවිතං භාවො කායපසාදො චක්ඛුපසාදොති චත්තාරි එකන්තකම්මසමුට්ඨානෙවාති ඉමෙසං චතුචත්තාලීසාය රූපානං වසෙන චතුචත්තාලීස සම්භාරා. යං ලොකෙ ‘‘සෙතං වට්ටං පුථුලං විසටං විපුලං චක්ඛූ’’ති සඤ්ජානන්තො න චක්ඛුං සඤ්ජානාති, වත්ථුං චක්ඛුතො සඤ්ජානාති, යො මංසපිණ්ඩො අක්ඛිකූපකෙ පතිට්ඨිතො න්හාරුසුත්තකෙන මත්ථලුඞ්ගෙන ආබද්ධො, යත්ථ සෙතම්පි අත්ථි කණ්හම්පි ලොහිතකම්පි පථවීපි ආපොපි තෙජොපි වායොපි. යං සෙම්හුස්සදත්තා සෙතං, පිත්තුස්සදත්තා කණ්හං, රුහිරුස්සදත්තා ලොහිතකං, පථවුස්සදත්තා පත්ථද්ධං, ආපුස්සදත්තා පග්ඝරති, තෙජුස්සදත්තා පරිඩය්හති, වායුස්සදත්තා සම්භමති, ඉදං සසම්භාරචක්ඛු නාම. යො පන එත්ථ සිතො එත්ථ පටිබද්ධො චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, ඉදං පසාදචක්ඛු නාම. ඉදඤ්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවෙන පවත්තති.

The fleshly eye is of two kinds: the eye with its components and the sensitive eye. Herein, that which is established in the eye socket, bounded below by the bone of the eye socket, above by the eyebrow bone, on both sides by the corners of the eye, inside by the brain, and outside by the eyelashes—this lump of flesh, in brief, consists of fourteen constituents: the four great elements, and color, odor, taste, nutritive essence, origin, shape, life faculty, sex faculty, body-sensitivity, and eye-sensitivity. In detail, the four great elements and the qualities dependent on them—color, odor, taste, nutritive essence, shape, and origin—these ten, being originated from four causes, amount to forty. Life faculty, sex faculty, body-sensitivity, and eye-sensitivity—these four arise solely from kamma. Thus, in terms of these forty-four material qualities, there are forty-four components. What the world perceives as "a white circle, round, thick, distinct, large—the eye"—it does not perceive the eye but perceives the physical basis as the eye. That lump of flesh established in the eye socket, bound by tendons to the brain, wherein there is white, black, red, earth, water, fire, and air. The white is due to the predominance of phlegm, the black due to the predominance of bile, the red due to the predominance of blood, the firmness due to the predominance of earth, the oozing due to the predominance of water, the burning due to the predominance of fire, and the movement due to the predominance of air. This is called the eye with its components. But the sensitivity that is situated here, bound here, derived from the four great elements—this is called the sensitive eye. For this functions appropriately as the base and door for eye-consciousness and so on.

සොතාදීසුපි සොතං දිබ්බසොතං, මංසසොතන්ති දුවිධං. එත්ථ ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාතී’’ති ඉදං දිබ්බසොතං නාම. මංසසොතං පන සසම්භාරසොතං පසාදසොතන්ති දුවිධන්තිආදි සබ්බං චක්ඛුම්හි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, තථා ඝානජිව්හා. කායො පන චොපනකායො, කරජකායො, සමූහකායො, පසාදකායොතිආදිනා බහුවිධො. තත්ථ –

In the case of the ear and so on, the ear is of two kinds: the divine ear and the fleshly ear. Here, "with the divine ear-element, purified and surpassing the human, he hears both kinds of sounds"—this is called the divine ear. The fleshly ear, however, is of two kinds: the ear with its components and the sensitive ear, and so on—all should be understood in the same way as explained for the eye. Similarly for the nose and tongue. The body, however, is of many kinds: the body of conduct, the created body, the collective body, the sensitive body, and so on. Herein—

‘‘කායෙන [Pg.96] සංවුතා ධීරා, අථො වාචාය සංවුතා’’ති. (ධ. ප. 234) –

“The wise are restrained in body, and also restrained in speech.” (Dhp. 234)

අයං චොපනකායො නාම. ‘‘ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාතී’’ති (දී. නි. 1.236; පටි. ම. 3.14) අයං කරජකායො නාම. සමූහකායො පන විඤ්ඤාණාදිසමූහවසෙන අනෙකවිධො ආගතො. තථා හි ‘‘ඡ ඉමෙ, ආවුසො, විඤ්ඤාණකායා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.101) විඤ්ඤාණසමූහො වුත්තො. ‘‘ඡ ඵස්සකායා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.323; ම. නි. 1.98) ඵස්සාදිසමූහො. තථා ‘‘කායපස්සද්ධි කායලහුතා’’තිආදීසු (ධ. ස. 114) වෙදනාක්ඛන්ධාදයො. ‘‘ඉධෙකච්චො පථවිකායං අනිච්චතො අනුපස්සති, ආපොකායං තෙජොකායං වායොකායං කෙසකායං ලොමකාය’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 3.35) පථවාදිසමූහො. ‘‘කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා’’ති (අ. නි. 3.16) අයං පසාදකායො. ඉධාපි පසාදකායො වෙදිතබ්බො. සො හි කායවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවෙන පවත්තති. මනොති පන කිඤ්චාපි සබ්බං විඤ්ඤාණං වුච්චති, තථාපි ද්වාරභාවස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ද්වාරභූතං සාවජ්ජනං භවඞ්ගං වෙදිතබ්බං.

This is called the body of conduct. “From this body, he creates another body”—this is called the created body. The collective body, however, is of many kinds, based on groups such as consciousness and others. For example, in passages like, “These six, friend, are the groups of consciousness,” the group of consciousness is mentioned. In passages like, “The six groups of contact,” the group of contact and others are referred to. Similarly, in phrases like, “tranquility of body, lightness of body,” the mental aggregates of feeling and so on are indicated. In statements such as, “Here, someone contemplates the earth group as impermanent, the water group, the fire group, the wind group, the hair group, the body hair group,” the groups of earth and others are meant. “Having touched a tangible object with the body”—this refers to the sensitive body. Here too, the sensitive body should be understood, for it functions appropriately as the basis and door for body-consciousness and the like. As for the mind, although all consciousness is generally referred to as such, here, since its function as a door is intended, it should be understood as the adverting consciousness or the life-continuum that serves as the door.

එතානි යස්ස ද්වාරානි අගුත්තානි ච භික්ඛුනොති යස්ස භික්ඛුනො එතානි මනච්ඡට්ඨානි ද්වාරානි සතිවොස්සග්ගෙන පමාදං ආපන්නත්තා සතිකවාටෙන අපිහිතානි. භොජනම්හි…පෙ… අධිගච්ඡතීති සො භික්ඛු වුත්තනයෙන භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ ඉන්ද්‍රියෙසු ච සංවරරහිතො දිට්ඨධම්මිකඤ්ච රොගාදිවසෙන, සම්පරායිකඤ්ච දුග්ගතිපරියාපන්නං කායදුක්ඛං රාගාදිකිලෙසසන්තාපවසෙන, ඉච්ඡාවිඝාතවසෙන ච චෙතොදුක්ඛන්ති සබ්බථාපි දුක්ඛමෙව අධිගච්ඡති පාපුණාති. යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා දුවිධෙනපි දුක්ඛග්ගිනා ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ ච ඩය්හමානෙන කායෙන ඩය්හමානෙන චෙතසා දිවා වා යදි වා රත්තිං නිච්චකාලමෙව තාදිසො පුග්ගලො දුක්ඛමෙව විහරති, න තස්ස සුඛවිහාරස්ස සම්භවො, වට්ටදුක්ඛානතික්කමෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති.

And for that bhikkhu whose doors are unguarded: for that bhikkhu, these six doors, with mind as the sixth, having fallen into heedlessness through the abandoning of mindfulness, are not closed by the bolt of mindfulness. In eating... he attains. That bhikkhu, being immoderate in eating and unrestrained in the senses, as described, attains only suffering in every way—both in this present life through afflictions like illness, and in the next life consisting of states of misery, experiencing bodily pain due to the burning of defilements like lust, and mental pain due to the frustration of desires. Since this is so, therefore, being burned by the twofold fire of suffering—both in this world and the next—with body being burned and with mind being burned, such a person dwells only in suffering, whether by day or by night, constantly. There is no possibility of dwelling in happiness for him. Indeed, there is no need to say that there is no escape from the suffering of the round of existence.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Discourse is finished.

2. සුඛවිහාරසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sukhavihāra Sutta

29. දුතියෙ [Pg.97] වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

29. In the second discourse, the meaning should be understood in the opposite way from what was stated.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Discourse is concluded.

3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Tapanīya Sutta

30. තතියෙ තපනීයාති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපන්ති විබාධෙන්ති විහෙඨෙන්තීති තපනීයා. තපනං වා දුක්ඛං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ ච තස්ස උප්පාදනෙන චෙව අනුබලප්පදානෙන ච හිතාති තපනීයා. අථ වා තපන්ති තෙනාති තපනං, පච්ඡානුතාපො, විප්පටිසාරොති අත්ථො, තස්ස හෙතුභාවතො හිතාති තපනීයා. අකතකල්‍යාණොති අකතං කල්‍යාණං භද්දකං පුඤ්ඤං එතෙනාති අකතකල්‍යාණො. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පුඤ්ඤඤ්හි පවත්තිහිතතාය ආයතිංසුඛතාය ච භද්දකට්ඨෙන කල්‍යාණන්ති ච කුච්ඡිතසලනාදිඅත්ථෙන කුසලන්ති ච දුක්ඛභීරූනං සංසාරභීරූනඤ්ච රක්ඛනට්ඨෙන භීරුත්තාණන්ති ච වුච්චති. කතපාපොති කතං උපචිතං පාපං එතෙනාති කතපාපො. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. අකුසලකම්මඤ්හි ලාමකට්ඨෙන පාපන්ති ච අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ විපාකක්ඛණෙ ච ඝොරසභාවතාය ලුද්දන්ති ච කිලෙසෙහි දූසිතභාවෙන කිබ්බිසන්ති ච වුච්චති. ඉති භගවා ‘‘ද්වෙ ධම්මා තපනීයා’’ති ධම්මාධිට්ඨානෙන උද්දිසිත්වා අකතං කුසලං ධම්මං කතඤ්ච අකුසලං ධම්මං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන නිද්දිසි. ඉදානි තෙසං තපනීයභාවං දස්සෙන්තො ‘‘සො අකතං මෙ කල්‍යාණන්තිපි තප්පති, කතං මෙ පාපන්තිපි තප්පතී’’ති ආහ. චිත්තසන්තාසෙන තප්පති අනුතප්පති අනුසොචතීති අත්ථො.

30. In the third discourse, 'tormenting' (tapanīya) means they torment, afflict, and harass both in this life and in the next, hence they are called tormenting. Or, 'tormenting' refers to suffering, because they are conducive to its arising and strengthening in this very life and in the future. Alternatively, they are called 'tormenting' because they are conducive to remorse (tapana), which is regret and repentance, by being its cause. 'One who has not done good' (akatakalyāṇa) means one by whom good, wholesome, and meritorious deeds have not been done. The remaining two terms are synonyms for this. For merit is called 'good' (kalyāṇa) because it is wholesome in its course and conducive to future happiness; 'skillful' (kusala) because it cuts away what is contemptible; and 'a refuge for the fearful' (bhīruttāṇa) because it protects those who fear suffering and the cycle of existence. 'One who has done evil' (katapāpa) means one by whom evil deeds have been done and accumulated. The remaining two terms are synonyms for this. For unwholesome action is called 'evil' (pāpa) because it is base; 'cruel' (ludda) because it is dreadful at the moment of its occurrence and at the moment of its result; and 'offense' (kibbisa) because it is defiled by defilements. Thus the Blessed One, having first stated 'two things are tormenting' in terms of phenomena, then explained the wholesome deed not done and the unwholesome deed done in terms of persons. Now, showing their tormenting nature, he said: 'He torments himself with the thought, "I have not done good," and he torments himself with the thought, "I have done evil."' The meaning is that he torments himself, regrets, and grieves with mental anguish.

ගාථාසු දුට්ඨු චරිතං, කිලෙසපූතිකත්තා වා දුට්ඨං චරිතන්ති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. එවං වචීමනොදුච්චරිතානිපි දට්ඨබ්බානි. ඉමානි ච කායදුච්චරිතාදීනි කම්මපථප්පත්තානි අධිප්පෙතානීති යං න කම්මපථප්පත්තං අකුසලජාතං, තං සන්ධායාහ ‘‘යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිත’’න්ති. තස්සත්ථො – යම්පි ච අඤ්ඤං කම්මපථභාවං අප්පත්තත්තා නිප්පරියායෙන කායකම්මාදිසඞ්ඛං න ලභති, රාගාදිකිලෙසසංසට්ඨත්තා දොසසහිතං අකුසලං තම්පි කත්වාති අත්ථො. නිරයන්ති නිරතිඅත්ථෙන නිරස්සාදට්ඨෙන වා නිරයන්ති ලද්ධනාමං සබ්බම්පි දුග්ගතිං, අයසඞ්ඛාතසුඛප්පටික්ඛෙපෙන [Pg.98] වා සබ්බත්ථ සුගතිදුග්ගතීසු නිරයදුක්ඛං. සො තාදිසො පුග්ගලො උපගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

In the verses, 'misconduct' (duccarita) means badly conducted, or it is called 'misconduct' because it is putrid with defilements. Bodily misconduct (kāyaduccarita) is misconduct by way of the body, or misconduct that has arisen from the body. Similarly, verbal and mental misconduct should be understood. And here, these bodily misconducts and the like are intended as having reached the courses of action (kammapatha). As for whatever unwholesome state has not reached the courses of action, that is referred to by the phrase 'and whatever else is connected with fault (dosa).' Its meaning is: whatever other unwholesome action, not having attained the state of a course of action, does not obtain the designation of bodily action etc. in the strict sense, but is connected with defilements such as lust—that too is done. 'Niraya' (hell) is so called because it is devoid of enjoyment (nirati) or because it is utterly joyless (nirassāda); it refers to all states of misery. Or, it is so named because it is the rejection (nir-) of happiness (-aya). Such a person goes to that state—this is how the meaning should be understood here.

එත්ථ ච කායදුච්චරිතස්ස තපනීයභාවෙ නන්දො යක්ඛො නන්දො මාණවකො නන්දො ගොඝාතකො ද්වෙ භාතිකාති එතෙසං වත්ථූනි කථෙතබ්බානි. තෙ කිර ගාවිං වධිත්වා මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකංසු. තතො කනිට්ඨො ජෙට්ඨං ආහ – ‘‘මය්හං දාරකා බහූ, ඉමානි මෙ අන්තානි දෙහී’’ති. අථ නං ජෙට්ඨො – ‘‘සබ්බං මංසං ද්වෙධා විභත්තං, පුන කිමග්ගහෙසී’’ති පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. නිවත්තිත්වා ච නං ඔලොකෙන්තො මතං දිස්වා ‘‘භාරියං වත මයා කතං, ස්වාහං අකාරණෙනෙව නං මාරෙසි’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. අථස්ස බලවවිප්පටිසාරො උප්පජ්ජි. සො ඨිතට්ඨානෙපි නිසින්නට්ඨානෙපි තදෙව කම්මං ආවජ්ජෙති, චිත්තස්සාදං න ලභති, අසිතපීතඛායිතම්පිස්ස සරීරෙ ඔජං න ඵරති, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව අහොසි. අථ නං එකො ථෙරො පුච්ඡි ‘‘උපාසක, ත්වං අතිවිය කිසො අට්ඨිචම්මමත්තො ජාතො, කීදිසො තෙ රොගො, උදාහු අත්ථි කිඤ්චි තපනීයං කම්මං කත’’න්ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං ආරොචෙසි. අථස්ස සො ‘‘භාරියං තෙ, උපාසක, කම්මං කතං, අනපරාධට්ඨානෙ අපරද්ධ’’න්ති ආහ. සො තෙනෙව කම්මුනා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. වචීදුච්චරිතස්ස පන සුප්පබුද්ධසක්කකොකාලිකචිඤ්චමාණවිකාදීනං වත්ථූනි කථෙතබ්බානි, මනොදුච්චරිතස්ස උක්කලජයභඤ්ඤාදීනං.

Here, concerning the tormenting nature of bodily misconduct, the stories of the yakkha Nanda, the youth Nanda, the cattle butcher Nanda, and the two brothers should be told. They, it is said, killed a cow and divided the meat into two portions. Then the younger brother said to the elder, 'I have many children; give me these entrails.' Then the elder brother replied, 'All the meat has been divided in two; why do you ask for more?' and struck him, causing his death. Turning back and seeing him dead, he thought, 'What a grave deed I have done! I killed him for no reason.' Then intense remorse arose in him. Whether standing or sitting, he kept recalling that deed and found no joy in his mind; the food and drink he consumed did not nourish his body—he became mere skin and bones. Then a certain elder asked him, 'Lay follower, you have become extremely thin, reduced to skin and bones. What is your ailment, or have you done some tormenting deed?' He replied, 'Yes, venerable sir,' and confessed everything. The elder said, 'Lay follower, you have done a grave deed, harming one who was not at fault.' Due to that very deed, he died and was reborn in hell. Regarding verbal misconduct, the stories of Suppabuddha the Sakyan, Kokālika, Ciñcamāṇavikā, and others should be told. Regarding mental misconduct, the stories of Ukkala, Jayabhañña, and others should be told.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Third Discourse is concluded.

4. අතපනීයසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Atapanīya Sutta

31. චතුත්ථෙ තතියෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

31. In the fourth, the meaning should be understood in the opposite way to that stated in the third.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth discourse is concluded.

5. පඨමසීලසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the First Discourse on Virtue

32. පඤ්චමෙ පාපකෙන ච සීලෙනාති පාපකං නාම සීලං සීලභෙදකරො අසංවරොති වදන්ති. තත්ථ යදි අසංවරො අසීලමෙව තංදුස්සීල්‍යභාවතො, කථං සීලන්ති වුච්චති? තත්ථායං අධිප්පායො සියා [Pg.99] – යථා නාම ලොකෙ අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨ’’න්ති වුච්චති, අසීලවා ‘‘සීලවා’’ති, එවමිධාපි අසීලම්පි අසංවරොපි ‘‘සීල’’න්ති වොහරීයති. අථ වා ‘‘කතමෙ ච, ථපති, අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං, අකුසලං වචීකම්මං, පාපකො ආජීවො’’ති (ම. නි. 2.264) වචනතො අකුසලධම්මෙසුපි අත්ථෙව සීලසමඤ්ඤා, තස්මා පරිචයවසෙන සභාවසිද්ධි විය පකතිභූතො සබ්බො සමාචාරො ‘‘සීල’’න්ති වුච්චති. තත්ථ යං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලං ලාමකං, තං සන්ධායාහ ‘‘පාපකෙන ච සීලෙනා’’ති. පාපිකාය ච දිට්ඨියාති සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨියො පාපිකාව. විසෙසතො පන අහෙතුකදිට්ඨි, අකිරියදිට්ඨි, නත්ථිකදිට්ඨීති ඉමා තිවිධා දිට්ඨියො පාපිකතරා. තත්ථ පාපකෙන සීලෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො පයොගවිපන්නො හොති, පාපිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො ආසයවිපන්නො හොති, එවං පයොගාසයවිපන්නො පුග්ගලො නිරයූපගො හොතියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ’’ති. එත්ථ ච ‘‘ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති ඉදං ලක්ඛණවචනං දට්ඨබ්බං, න තන්තිනිද්දෙසො. යථා තං ලොකෙ ‘‘යදිමෙ බ්‍යාධිතා සියුං, ඉමෙසං ඉදං භෙසජ්ජං දාතබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. දුප්පඤ්ඤොති නිප්පඤ්ඤො.

32. In the fifth discourse, regarding 'and with bad virtue': what is called 'bad virtue' is virtue-breaking and unrestraint, so they say. Now, if unrestraint is indeed non-virtue, due to its being unvirtuous, how is it called 'virtue'? Here, the intended meaning may be this: just as in the world, what is unseen is called 'seen,' and one without virtue is called 'one with virtue,' so here too, even what is non-virtue and unrestraint is referred to as 'virtue.' Alternatively, from the statement, 'And what, householder, are unwholesome virtues? Unwholesome bodily action, unwholesome verbal action, and wrong livelihood' (MN 2.264), the designation 'virtue' applies even to unwholesome states. Therefore, through familiarity, as if its nature is established, all natural behavior is called 'virtue.' Here, that which is unwholesome and base, born of unskillfulness, is what is referred to by the phrase 'with bad virtue.' Regarding 'and with wrong view': all wrong views are indeed bad. Specifically, however, the threefold wrong views—the view of no cause, the view of no action, and the nihilistic view—are even worse. Here, a person endowed with bad virtue is one ruined in application, while one endowed with wrong view is ruined in disposition. Thus, a person ruined in both application and disposition is inevitably headed for hell. Therefore, it is said: 'Bhikkhus, a person endowed with these two qualities is deposited in hell as if carried there.' Here, the phrase 'endowed with these two qualities' should be understood as a characteristic statement, not a canonical exposition. Just as in the world, it is said: 'If these were sick, this medicine should be given to them.' The same principle applies in other similar cases. 'Unwise' means lacking wisdom.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth discourse is concluded.

6. දුතියසීලසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Second Discourse on Virtue

33. ඡට්ඨෙ භද්දකෙන ච සීලෙනාති කායසුචරිතාදිචතුපාරිසුද්ධිසීලෙන. තඤ්හි අඛණ්ඩාදිසීලභාවෙන සයඤ්ච කල්‍යාණං, සමථවිපස්සනාදිකල්‍යාණගුණාවහං චාති ‘‘භද්දක’’න්ති වුච්චති. භද්දිකාය ච දිට්ඨියාති කම්මස්සකතාඤාණෙන චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා ච. තත්ථ භද්දකෙන සීලෙන පයොගසම්පන්නො හොති, භද්දිකාය දිට්ඨියා ආසයසම්පන්නො. ඉති පයොගාසයසම්පන්නො පුග්ගලො සග්ගූපගො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමෙහි, ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං සග්ගෙ’’ති. සප්පඤ්ඤොති පඤ්ඤවා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

33. In the sixth discourse, 'with excellent virtue' refers to the fourfold purified virtue beginning with good bodily conduct. For that is called 'excellent' because it is itself wholesome by being unbroken and so forth in its virtuous nature, and because it brings forth wholesome qualities such as serenity and insight. 'And with excellent view' refers to the knowledge of kamma as one's own and right view regarding the path of kamma. Here, one endowed with excellent virtue is accomplished in application, and one endowed with excellent view is accomplished in disposition. Thus, a person accomplished in both application and disposition is destined for heaven. Therefore it is said: 'Bhikkhus, a person endowed with these two qualities is deposited in heaven as if carried there.' 'Wise' means possessing wisdom. The rest is easily understood.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth discourse is concluded.

7. ආතාපීසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Ātāpī Discourse

34. සත්තමෙ [Pg.100] අනාතාපීති කිලෙසානං ආතාපනට්ඨෙන ආතාපො, වීරියං, සො එතස්ස අත්ථීති ආතාපී, න ආතාපී අනාතාපී, සම්මප්පධානවිරහිතො කුසීතොති වුත්තං හොති. ඔත්තාපො වුච්චති පාපුත්‍රාසො, සො එතස්ස අත්ථීති ඔත්තාපී, න ඔත්තාපී අනොත්තාපී, ඔත්තාපරහිතො. අථ වා ආතාපප්පටිපක්ඛො අනාතාපො, කොසජ්ජං සො අස්ස අත්ථීති අනාතාපී. යං ‘‘න ඔත්තපති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, න ඔත්තපති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ති එවං වුත්තං, තං අනොත්තප්පං අනොත්තාපො. සො අස්ස අත්ථීති අනොත්තාපීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

34. In the seventh discourse, 'not ardent' (anātāpī): Ardour (ātāpa) is the burning of defilements, meaning energy (vīriya). One who possesses this is 'ardent' (ātāpī); one who does not possess it is 'not ardent' (anātāpī), which is to say, one who is lazy (kusīta) and devoid of right effort (sammappadhāna). Moral dread (ottāpa) is called fear of wrongdoing. One who possesses this is 'one with moral dread' (ottāpī); one who does not possess it is 'one without moral dread' (anottāpī), lacking moral dread. Alternatively, the opposite of ardour (ātāpa) is non-ardour (anātāpa), which is laziness (kosajja); one who possesses this is 'not ardent' (anātāpī). As for what is said: 'He does not dread what should be dreaded; he does not dread the attainment of evil, unwholesome states'—this is lack of moral dread (anottappa) or non-dreading (anottāpa). One who has this is 'one without moral dread' (anottāpī). Thus should the meaning here be understood.

අභබ්බොති අනරහො. සම්බොධායාති අරියමග්ගත්ථාය. නිබ්බානායාති කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමාය අමතමහානිබ්බානාය. අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්සාති අරහත්තඵලස්ස. තඤ්හි උත්තරිතරස්ස අභාවතො අනුත්තරං, චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා ඛෙමං නිබ්භයන්ති යොගක්ඛෙමන්ති ච වුච්චති. අධිගමායාති පත්තියා. ආතාපීති වීරියවා. සො හි ‘‘ආරද්ධවීරියො විහරති අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය, ථාමවා දළ්හපරක්කමො අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති (දී. නි. 3.345) එවං වුත්තෙන වීරියාරම්භෙන සමන්නාගතො කිලෙසානං අච්චන්තමෙව ආතාපනසීලොති ආතාපී. ඔත්තාපීති ‘‘යං ඔත්තපති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තපති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ති (ධ. ස. 31) එවං වුත්තෙන ඔත්තප්පෙන සමන්නාගතත්තා ඔත්තපනසීලොති ඔත්තප්පී. අයඤ්හි ඔත්තාපීති වුත්තො. තදවිනාභාවතො හිරියා ච සමන්නාගතො එව හොතීති හිරොත්තප්පසම්පන්නො අණුමත්තෙපි වජ්ජෙ භයදස්සාවී සීලෙසු පරිපූරකාරී හොති. ඉච්චස්ස සීලසම්පදා දස්සිතා. ආතාපීති ඉමිනා නයෙනස්ස කිලෙසපරිතාපිතාදීපනෙන සමථවිපස්සනාභාවනානුයුත්තතා දස්සිතා. යථාවුත්තඤ්ච වීරියං සද්ධාසතිසමාධිපඤ්ඤාහි විනා න හොතීති විමුත්තිපරිපාචකානි සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි අත්ථතො වුත්තානෙව හොන්ති. තෙසු ච සිද්ධෙසු අනිච්චෙ අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤා, නිරොධසඤ්ඤාති ඡ නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා සිද්ධා එවාති. එවං ඉමෙහි ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස ලොකියානං [Pg.101] සීලසමාධිපඤ්ඤානං සිජ්ඣනතො මග්ගඵලනිබ්බානාධිගමස්ස භබ්බතං දස්සෙන්තො ‘‘ආතාපී ච ඛො…පෙ… අධිගමායා’’ති ආහ.

'Incapable' means unworthy. 'For awakening' means for the sake of the noble path. 'For Nibbāna' means for the complete calming of defilements, for the deathless great Nibbāna. 'Of the unsurpassed security from bondage' means of the fruit of arahantship. For that is called 'unsurpassed' because there is nothing higher, and 'security from bondage' because it is free from danger, undisturbed by the four yokes. 'For attainment' means for reaching it. 'Ardent' means possessing energy. For he is endowed with the arousal of energy as described thus: 'He dwells with energy aroused for abandoning unwholesome states and acquiring wholesome states, strong, firm in effort, not shirking the responsibility for wholesome states' (DN 3.345). Because he is habitually one who completely torments defilements, he is called 'ardent.' 'One with moral dread' means that because he is endowed with moral dread as described thus: 'He dreads what should be dreaded; he dreads the attainment of evil, unwholesome states' (Dhs 31), he is habitually one who dreads wrongdoing. And this one is called 'one with moral dread.' Because of its inseparability, he is also endowed with shame. Thus, accomplished in shame and moral dread, he sees danger in the slightest fault and is a fulfiller of the virtues. In this way, his perfection in virtue is shown. By 'ardent,' his engagement in the development of serenity and insight through the tormenting and burning up of defilements is shown. And as stated, energy does not exist without faith, mindfulness, concentration, and wisdom. Thus, the five faculties culminating in liberation—faith, energy, mindfulness, concentration, and wisdom—are implicitly stated. And when these are accomplished, the six perceptions leading to penetration—the perception of impermanence in the impermanent, the perception of suffering in the impermanent, the perception of not-self in suffering, the perception of abandoning, the perception of dispassion, and the perception of cessation—are also accomplished. Thus, showing the capability of attaining path, fruit, and Nibbāna through the accomplishment of mundane virtue, concentration, and wisdom by means of these two qualities, he says: 'ardent and... for attainment.'

ගාථාසු කුසීතොති මිච්ඡාවිතක්කබහුලතාය කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කසඞ්ඛාතෙහි කුච්ඡිතෙහි පාපධම්මෙහි සිතො සම්බන්ධො යුත්තොති කුසීතො. කුච්ඡිතං වා සීදති සම්මාපටිපත්තිතො අවසීදතීති කුසීතො, ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. හීනවීරියොති නිබ්බීරියො, චතූසුපි ඉරියාපථෙසු වීරියකරණරහිතො. අනුස්සාහසංහනනසභාවස්ස චිත්තාලසියස්ස ථිනස්ස, අසත්තිවිඝාතසභාවස්ස කායාලසියස්ස මිද්ධස්ස ච අභිණ්හප්පවත්තියා ථිනමිද්ධබහුලො. පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා අභාවෙන තප්පටිපක්ඛෙන අහිරිකෙන සමන්නාගතත්තා ච අහිරිකො. හිරොත්තප්පවීරියානං අභාවෙනෙව සම්මාපටිපත්තියං නත්ථි එතස්ස ආදරොති අනාදරො. උභයථාපි තථා ධම්මපුග්ගලෙන දුවිධකිරියාකරණෙන අනාදරො. ඵුට්ඨුන්ති ඵුසිතුං. සම්බොධිමුත්තමන්ති සම්බොධිසඞ්ඛාතං උත්තමං අරහත්තං අධිගන්තුං අභබ්බොති අත්ථො.

In the verses, 'lazy' (kusīta) means one who is associated with a multitude of wrong thoughts, connected and yoked to contemptible, evil qualities such as thoughts of sensuality, ill will, and harm. Or, 'lazy' means sinking into what is corrupt, falling away from right practice—with the 'd' sound changed to 't.' 'Lacking energy' means devoid of effort, without exertion in any of the four postures. Being 'full of sloth and torpor' means that due to the frequent arising of sloth, whose characteristic is mental sluggishness, a lack of enthusiasm and vigor, and torpor, whose characteristic is physical sluggishness, a lack of energy and obstruction, one is full of sloth and torpor. 'Shameless' (ahiriko) means one is endowed with shamelessness, the opposite of moral shame (hiri), due to the absence of that moral shame, which is characterized by disgust for evil. 'Careless' (anādaro) means one has no regard for right practice due to the absence of moral shame, moral dread, and energy. In both ways, such a person is careless towards the Dhamma and the person by performing two kinds of actions. 'To reach' (phuṭṭhuṃ) means to touch. 'The supreme enlightenment' (sambodhimuttamaṃ) refers to the supreme arahantship known as enlightenment—meaning one is incapable of achieving it.

සතිමාති චිරකතචිරභාසිතානං අනුස්සරණෙ සමත්ථස්ස සතිනෙපක්කස්ස භාවෙන චතුසතිපට්ඨානයොගෙන සතිමා. නිපකොති සත්තට්ඨානියසම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන චෙව කම්මට්ඨානපරිහරණපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන ච නෙපක්කෙන සමන්නාගතත්තා නිපකො. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන චාති ද්වීහිපි ඣානෙහි ඣායී. අප්පමත්තොති ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණියෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’තිආදිනා නයෙන කම්මට්ඨානභාවනාය අප්පමත්තො. සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වාති ජාතියා චෙව ජරාය ච සත්තෙ සංයොජෙතීති සංයොජනන්ති ලද්ධනාමං කාමරාගාදිකං දසවිධම්පි කිලෙසජාතං අනුසයසමුග්ඝාතවසෙන මූලතො ඡින්දිත්වා. අථ වා සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වාති ජාතිජරාය සංයොජනං ඡින්දිත්වා. යස්ස හි සංයොජනානි අච්ඡින්නානි, තස්ස ජාතිජරාය අච්ඡෙදො අසමුග්ඝාතොව. යස්ස පන තානි ඡින්නානි, තස්ස ජාතිජරාපි ඡින්නාව කාරණස්ස සමුග්ඝාතිතත්තා. තස්මා සංයොජනං ඡින්දන්තො එව ජාතිජරාපි ඡින්දති. තෙන වුත්තං ‘‘සංයොජනං ජාතිජරාය [Pg.102] ඡෙත්වා’’ති. ඉධෙව සම්බොධිමනුත්තරං ඵුසෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අග්ගමග්ගං අරහත්තං වා ඵුසෙ පාපුණෙය්‍ය.

Mindful—one who is mindful by virtue of the skillfulness of mindfulness, through the application of the four foundations of mindfulness, capable of recollecting what was done and said long ago. Discerning—one who is discerning, being endowed with skillfulness, which consists of seven kinds of clear comprehension and wisdom in avoiding unsuitable meditation subjects. Meditative—one who is meditative by means of both kinds of jhāna: absorption on the object and absorption on the characteristics. Diligent—one who is not negligent in the development of the meditation subject, in the manner of purifying the mind from obstructive states by walking and sitting during the day, and so forth. Having cut the fetter of birth and aging—having cut at the root, by way of eradicating the latent tendencies, the ten kinds of defilements, such as sensual lust, which are called 'fetter' because they bind beings to birth and aging. Alternatively, 'having cut the fetter of birth and aging' means having cut the fetter that is birth and aging. For one whose fetters are not cut, there is no cutting off, no eradication, of birth and aging. But for one whose fetters are cut, birth and aging are also cut, because their cause has been eradicated. Therefore, by cutting the fetter, one also cuts birth and aging. Hence it is said, 'having cut the fetter of birth and aging.' Here, in this very existence, one attains the unsurpassed perfect enlightenment—one would attain or reach the supreme path, Arahantship, in this very existence.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh sutta is concluded.

8. පඨමනකුහනසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the First Sutta on Not Being Deceitful

35. අට්ඨමෙ නයිදන්ති එත්ථ නඉති පටිසෙධෙ නිපාතො, තස්ස ‘‘වුස්සතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො, යකාරො පදසන්ධිකරො. ඉදං-සද්දො ‘‘එකමිදාහං, භික්ඛවෙ, සමයං උක්කට්ඨායං විහරාමි සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.501) නිපාතමත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං සීලමත්තක’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.27) යථාවුත්තෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ ආගතො.

35. In the eighth sutta, regarding 'nayidaṃ,' here 'na' is a negative particle, connected with 'vussati.' The 'y' is a euphonic connector. The word 'idaṃ' is merely a particle in instances such as, 'At one time, bhikkhus, I was dwelling at Ukkaṭṭhā in the Subhaga Grove at the foot of a sal tree,' and so forth (MN 1.501). In statements such as, 'This, bhikkhus, is that trifling, insignificant, mere morality,' and so forth (DN 1.27), it occurs in the sense of something near and evident, as previously stated.

‘‘ඉදඤ්හි තං ජෙතවනං, ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතං;

ආවුත්ථං ධම්මරාජෙන, පීතිසඤ්ජනනං මමා’’ති. –

"This is that Jetavana, frequented by the community of seers, inhabited by the King of Dhamma, engendering joy in me."

ආදීසු (සං. නි. 1.48) වක්ඛමානෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ. ඉධාපි වක්ඛමානෙයෙව ආසන්නපච්චක්ඛෙ දට්ඨබ්බො.

In verses such as this (SN 1.48), it refers to something near and evident in what is about to be stated. Here too, it should be understood as referring to something near and evident in what is about to be stated.

බ්‍රහ්මචරිය-සද්දො –

The term 'holy life' –

‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

"What is your observance, what is your holy life? Of what well-practiced deed is this the result: such psychic power, radiance, strength, and the attainment of vigor, and this great mansion, O Nāga?"

‘‘අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

"Both my wife and I, in the human world, were faithful donors. My home was then like a watering place, and ascetics and brahmins were satisfied."

‘‘තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති. (ජා. 2.22.1592-1593, 1595) –

"That was my observance, that was the holy life; this is the fruit of its being well-practiced: psychic power, radiance, strength, and the attainment of vigor, and this great mansion, O wise one, is mine." (Jā. 2.22.1592-1593, 1595)

ඉමස්මිං [Pg.103] පුණ්ණකජාතකෙ දානෙ ආගතො.

In this Puṇṇaka Jātaka, it occurs in the sense of giving.

‘‘කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

"By what is the hand a giver of desires, by what does the hand flow with honey? By what holy life of yours does merit succeed in your hand?"

‘‘තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති. (පෙ. ව. 275, 277) –

"By that is the hand a giver of desires; by that, it flows with honey. By that holy life of mine, merit succeeds in my hand." (Pe. Va. 275, 277)

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුස්මිං වෙය්‍යාවච්චෙ. ‘‘ඉදං ඛො තං, භික්ඛවෙ, තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති (චූළව. 311) ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ පඤ්චසික්ඛාපදසීලෙ. ‘‘තං ඛො පන, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති (දී. නි. 2.329) ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරෙ. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති (ම. නි. 1.83) සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරතියං.

In this Aṅkura Petavatthu, it refers to service. In this Tittira Jātaka, 'This, bhikkhus, was the holy life called the partridge's way' (Cv. 311), it refers to the morality of the five training precepts. In this Mahāgovinda Sutta, 'But, Pañcasikha, that holy life was not for disenchantment, nor for dispassion... but only for rebirth in the Brahma world' (DN 2.329), it refers to the divine abidings. In the Sallekha Sutta, 'Others will be unchaste, but here we will be chaste' (MN 1.83), it refers to abstaining from sexual intercourse.

‘‘මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම,තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති. (ජා. 1.10.97) –

"We do not transgress against our wives, and our wives do not transgress against us; except for them, we live the holy life, therefore our young ones do not die." (Jā. 1.10.97)

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසෙ. ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා – තපස්සී සුදං හොමී’’ති (ම. නි. 1.155) ලොමහංසසුත්තෙ වීරියෙ.

In the Mahādhammapāla Jātaka, it refers to contentment with one's own wife. In the Lomahaṃsa Sutta, 'And I recall, Sāriputta, having lived the holy life possessed of four factors—I was truly an ascetic' (MN 1.155), it refers to energy.

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75) –

"By an inferior holy life, one is reborn among the warrior-nobles; by a middling one, among the gods; by the supreme one, one is purified." (Jā. 1.8.75)

නිමිජාතකෙ අත්තදමනවසෙන කතෙ අට්ඨඞ්ගිකඋපොසථෙ. ‘‘ඉදං ඛො පන, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති (දී. නි. 2.329) මහාගොවින්දසුත්තෙයෙව අරියමග්ගෙ. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති (දී. නි. 3.174) පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සකලස්මිං සාසනෙ. ඉධාපි අරියමග්ගෙ සාසනෙ ච වත්තති.

In the Nimijātaka, it refers to the eight-factored Uposatha observance undertaken by way of self-taming. In the Mahāgovinda Sutta, it refers to the Noble Path in the passage: ‘Now, Pañcasikha, this holy life is solely for disenchantment, for dispassion… this very Noble Eightfold Path’ (DN 2.329). In the Pāsādika Sutta, it refers to the entire Dispensation, which encompasses the threefold training, in the passage: ‘This holy life is prosperous and flourishing, widespread, known to many, far-reaching, and well-proclaimed among gods and humans’ (DN 3.174). Here too, it applies to the Noble Path and the Dispensation.

වුස්සතීති [Pg.104] වසීයති, චරීයතීති අත්ථො. ජනකුහනත්ථන්ති ‘‘අහො අය්‍යො සීලවා වත්තසම්පන්නො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො මහිද්ධිකො මහානුභාවො’’තිආදිනා ජනස්ස සත්තලොකස්ස විම්හාපනත්ථං. ජනලපනත්ථන්ති ‘‘එවරූපස්ස නාම අය්‍යස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති පසන්නචිත්තෙහි ‘‘කෙනත්ථො, කිං ආහරීයතූ’’ති මනුස්සෙහි වදාපනත්ථං. ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති ය්වායං ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘ලාභී අස්සං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’න්ති, සීලෙ-ස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65) සීලානිසංසභාවෙන වුත්තො චතුපච්චයලාභො, යො ච චතුන්නං පච්චයානං සක්කච්චදානසඞ්ඛාතො ආදරබහුමානගරුකරණසඞ්ඛාතො ච සක්කාරො, යො ච ‘‘සීලසම්පන්නො බහුස්සුතො සුතධරො ආරද්ධවීරියො’’තිආදිනා නයෙන උග්ගතථුතිඝොසසඞ්ඛාතො සිලොකො බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං දිට්ඨධම්මිකො ආනිසංසො, තදත්ථං. ඉති මං ජනො ජානාතූති ‘‘එවං බ්‍රහ්මචරියවාසෙ සති ‘අයං සීලවා කල්‍යාණධම්මො’තිආදිනා මං ජනො ජානාතු සම්භාවෙතූ’’ති අත්තනො සන්තගුණවසෙන සම්භාවනත්ථම්පි න ඉදං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති සම්බන්ධො.

‘Is lived’ means is dwelt in, is practiced. ‘For the purpose of deceiving people’ means for the purpose of astonishing the populace, the world of beings, by such means as, ‘Oh, the venerable one is virtuous, accomplished in observance, of few wishes, content, of great psychic power, of great might!’ ‘For the purpose of flattering people’ means for the purpose of causing people with confident minds to say, ‘What is needed? What should be brought?’ thinking, ‘A gift given to such a venerable one will be of great fruit.’ ‘For the sake of the benefit of gain, honour, and fame’ means for the sake of that which is the benefit in this very life for those who practice the holy life, namely: the gain of the four requisites spoken of as a benefit of virtue in the passage, ‘If, bhikkhus, a bhikkhu should wish: “May I be a gainer of robes, almsfood, lodgings, and medicinal requisites for the sick,” he should be one who fulfills the virtues’ (MN 1.65); and the honour which is reckoned as the respectful giving of the four requisites and as reverence, high esteem, and veneration; and the fame which is reckoned as the spreading sound of praise by such means as, ‘He is accomplished in virtue, very learned, a preserver of what he has learned, of aroused energy.’ The connection is: this holy life is not lived even for the purpose of being esteemed for one's existing qualities, thinking, ‘So that people may know me,’ that is, ‘When I am living the holy life, may people know me and esteem me in such ways as, “This one is virtuous, of good qualities.”’

කෙචි පන ‘‘ජනකුහනත්ථන්ති පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස සතො සාමන්තජප්පනඉරියාපථනිස්සිතපච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා කුහනභාවෙන ජනස්ස විම්හාපනත්ථං. ජනලපනත්ථන්ති පාපිච්ඡස්සෙව සතො පච්චයත්ථං පරිකථොභාසාදිවසෙන ලපනභාවෙන උපලාපනභාවෙන වා ජනස්ස ලපනත්ථං. ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති පාපිච්ඡස්සෙව සතො ලාභාදිගරුතාය ලාභසක්කාරසිලොකසඞ්ඛාතස්ස ආනිසංසඋදයස්ස නිප්ඵාදනත්ථං. ඉති මං ජනො ජානාතූති පාපිච්ඡස්සෙව සතො අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායෙන ‘ඉති එවං මං ජනො ජානාතූ’ති න ඉදං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. පුරිමොයෙව පන අත්ථො සාරතරො.

Some, however, explain the meaning here thus: ‘“For the purpose of deceiving people” means for the purpose of astonishing people by way of deception with the three grounds for deception—reckoned as allusive talk and the use of requisites connected with deportment—on the part of one who has evil wishes and is overcome by wishes. “For the purpose of flattering people” means for the purpose of flattering people by way of flattery or cajolery through conversation, making hints, and so forth, for the sake of requisites, on the part of one who has evil wishes. “For the sake of the benefit of gain, honour, and fame” means for the purpose of producing the arising of the benefit reckoned as gain, honour, and fame, due to being devoted to gain and the like, on the part of one who has evil wishes. This holy life is not lived with the intention of having non-existent qualities esteemed, thinking, “So that people may know me thus,” on the part of one who has evil wishes.’ However, the former meaning is more substantial.

අථ ඛොති එත්ථ අථාති අඤ්ඤදත්ථෙ නිපාතො, ඛොති අවධාරණෙ. තෙන කුහනාදිතො අඤ්ඤදත්ථායෙව පන ඉදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති දස්සෙති. ඉදානි තං පයොජනං දස්සෙන්තො ‘‘සංවරත්ථඤ්චෙව පහානත්ථඤ්චා’’ති [Pg.105] ආහ. තත්ථ පඤ්චවිධො සංවරො – පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති.

Here, ‘atha’ is a particle in the sense of ‘other,’ and ‘kho’ is for emphasis. Thus, it shows that this holy life, bhikkhus, is indeed lived for a purpose other than deception and the like. Now, showing that purpose, he says: ‘For the sake of restraint and for the sake of abandonment.’ Herein, restraint is fivefold: restraint by the Pātimokkha, restraint by mindfulness, restraint by wisdom, restraint by patience, and restraint by energy.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) හි ආදිනා නයෙන ආගතො අයං පාතිමොක්ඛසංවරො නාම, යො සීලසංවරොති ච පවුච්චති. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) ආගතො අයං සතිසංවරො.

Herein, this restraint by the Pātimokkha, which is also called moral restraint, is that which is presented in the Vibhaṅga in the way beginning with: ‘He is endowed, fully endowed, with this restraint by the Pātimokkha.’ This restraint by mindfulness is that which is presented in the way beginning with: ‘He guards the eye faculty; he undertakes restraint over the eye faculty.’

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා),සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) –

Whatever streams there are in the world, (said the Blessed One to Ajita), mindfulness is their stopping. I declare the restraint of the streams. By wisdom are they closed off.

ආගතො අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො අයං වීරියසංවරො. අත්ථතො පන පාණාතිපාතාදීනං පජහනවසෙන, වත්තපටිවත්තානං කරණවසෙන ච පවත්තා චෙතනා විරතියො ච. සඞ්ඛෙපතො සබ්බො කායවචීසංයමො, විත්ථාරතො සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමො සීලසංවරො. සති එව සතිසංවරො, සතිප්පධානා වා කුසලා ඛන්ධා. ඤාණමෙව ඤාණසංවරො. අධිවාසනවසෙන අදොසො, අදොසප්පධානා වා තථා පවත්තා කුසලා ඛන්ධා ඛන්තිසංවරො, පඤ්ඤාති එකෙ. කාමවිතක්කාදීනං අනධිවාසනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව වීරියසංවරො. තෙසු පඨමො කායදුච්චරිතාදිදුස්සීල්‍යස්ස සංවරණතො සංවරො, දුතියො මුට්ඨස්සච්චස්ස, තතියො අඤ්ඤාණස්ස, චතුත්ථො අක්ඛන්තියා, පඤ්චමො කොසජ්ජස්ස සංවරණතො පිදහනතො සංවරොති වෙදිතබ්බො. එවමෙතස්ස සංවරස්ස අත්ථාය සංවරත්ථං, සංවරනිප්ඵාදනත්ථන්ති අත්ථො.

This restraint by wisdom is that which has been mentioned. This restraint by patience is that which is presented in the way beginning with: ‘He is patient with cold, with heat,’ and so forth. This restraint by energy is that which is presented in the way beginning with: ‘He does not tolerate an arisen sensual thought,’ and so forth. In essence, however, it refers to the volitions and abstinences that occur by way of abandoning the killing of living beings and so forth, and by way of performing duties and counter-duties. In brief, moral restraint is all bodily and verbal self-restraint; in detail, it is the non-transgression of the seven groups of offenses. Mindfulness itself is restraint by mindfulness, or wholesome aggregates grounded in mindfulness. Wisdom itself is restraint by wisdom. Non-ill will by way of endurance, or wholesome aggregates grounded in non-ill will that occur in that way, is restraint by patience; some say it is wisdom. Energy itself, occurring by way of not tolerating sensual thoughts and so forth, is restraint by energy. Among these, the first is restraint because it restrains bodily misconduct and other unwholesome behavior; the second restrains forgetfulness; the third restrains ignorance; the fourth restrains impatience; the fifth is to be understood as restraint because it restrains and suppresses laziness. Thus, ‘for the purpose of this restraint’ means for the sake of restraint, for the accomplishment of restraint.

පහානම්පි පඤ්චවිධං – තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා එකකනිපාතෙ පඨමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තස්ස පන පඤ්චවිධස්සපි තථා තථා රාගාදිකිලෙසානං [Pg.106] පටිනිස්සජ්ජනට්ඨෙන සමතික්කමනට්ඨෙන වා පහානස්ස අත්ථාය පහානත්ථං, පහානසාධනත්ථන්ති අත්ථො. තත්ථ සංවරෙන කිලෙසානං චිත්තසන්තානෙ පවෙසනනිවාරණං පහානෙන පවෙසනනිවාරණඤ්චෙව සමුග්ඝාතො චාති වදන්ති. උභයෙනාපි පන යථාරහං උභයං සම්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. සීලාදිධම්මා එව හි සංවරණතො සංවරො, පජහනතො පහානන්ති.

Abandonment is also fivefold: abandonment by substitution, abandonment by suppression, abandonment by eradication, abandonment by tranquillization, and abandonment by escape. What should be said about that has already been stated below in the commentary on the first sutta of the Ekakanipāta. However, ‘for the purpose of abandonment’ means for the sake of abandonment, for the accomplishment of abandonment, by way of relinquishing or transcending defilements such as lust in these respective five ways. Herein, they say that by restraint there is the prevention of defilements from entering the mind-continuum, and by abandonment there is both the prevention of their entry and their uprooting. However, it should be understood that by both, both are accomplished appropriately. For states such as morality are restraint by virtue of restraining, and abandonment by virtue of abandoning.

ගාථාසු අනීතිහන්ති ඊතියො වුච්චන්ති උපද්දවා – දිට්ඨධම්මිකා ච සම්පරායිකා ච. ඊතියො හනති විනාසෙති පජහතීති ඊතිහං, අනු ඊතිහන්ති අනීතිහං, සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච. අථ වා ඊතීහි අනත්ථෙහි සද්ධිං හනන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති ඊතිහා, තණ්හාදිඋපක්කිලෙසා. නත්ථි එත්ථ ඊතිහාති අනීතිහං. ඊතිහා වා යථාවුත්තෙනට්ඨෙන තිත්ථියසමයා, තප්පටිපක්ඛතො ඉදං අනීතිහං. ‘‘අනිතිහ’’න්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – ‘‘ඉතිහාය’’න්ති ධම්මෙසු අනෙකංසග්ගාහභාවතො විචිකිච්ඡා ඉතිහං නාම, සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතත්තා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තානං නික්කඞ්ඛභාවසාධනතො නත්ථි එත්ථ ඉතිහන්ති අනිතිහං, අපරප්පච්චයන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති ‘‘අතක්කාවචරො’’ති ච. ගාථාසුඛත්ථං පන ‘‘අනීතිහ’’න්ති දීඝං කත්වා පඨන්ති.

In the verses, ‘anītihaṃ’ is explained. ‘Ītiyo’ are called calamities—both those pertaining to this present life and those pertaining to the future life. That which destroys, ruins, or abandons calamities is ‘ītihaṃ.’ ‘Anītihaṃ’ means ‘without calamities,’ referring to the holy life of the Dispensation and the holy life of the path. Alternatively, ‘ītihā’ are the defilements such as craving, which go along with or occur together with harmful things (ītīhi anatthehi). There are no ‘ītihā’ here; thus it is ‘anītihaṃ.’ Or, ‘ītihā’ refers to the doctrines of the sectarians in the sense explained above; this holy life is ‘anītihaṃ’ because it is opposed to them. The reading ‘anitihaṃ’ is also found. Its meaning is: ‘itihaṃ’ refers to doubt (vicikicchā), which is the state of not grasping doctrines with certainty; since this holy life is proclaimed by the Perfectly Self-Enlightened One, and it establishes a state of freedom from doubt for those who practice as instructed, there is no ‘itihaṃ’ here; thus it is ‘anitihaṃ,’ meaning not dependent on others. For it has been said: ‘To be realized for oneself by the wise’ and ‘it is beyond the sphere of reason.’ However, for the sake of metrical harmony in the verse, they recite ‘anītihaṃ’ with a long vowel.

නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඔගධං පතිට්ඨං පාරං ගච්ඡතීති නිබ්බානොගධගාමී, විමුත්තිරසත්තා එකන්තෙනෙව නිබ්බානසම්පාපකොති අත්ථො. තං නිබ්බානොගධගාමිනං බ්‍රහ්මචරියං. සොති යො සො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භින්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, සො භගවා අදෙසයි දෙසෙසි. නිබ්බානොගධොති වා අරියමග්ගො වුච්චති. තෙන විනා නිබ්බානොගාහනස්ස අසම්භවතො තස්ස ච නිබ්බානං අනාලම්බිත්වා අප්පවත්තනතො, තඤ්ච තං එකන්තං ගච්ඡතීති නිබ්බානොගධගාමී. අථ වා නිබ්බානොගධගාමිනන්ති නිබ්බානස්ස අන්තොගාමිනං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං, නිබ්බානං ආරම්මණං කරිත්වා තස්ස අන්තො එව වත්තති පවත්තතීති. මහත්තෙහීති මහාආතුමෙහි උළාරජ්ඣාසයෙහි. මහන්තං නිබ්බානං, මහන්තෙ වා සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසිනො බුද්ධාදයො අරියා. තෙහි අනුයාතො පටිපන්නො. යථා බුද්ධෙන දෙසිතන්ති යථා අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවෙනෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන මයා දෙසිතං, එවං යෙ එතං [Pg.107] මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදත්ථං සාසනබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පටිපජ්ජන්ති. තෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසන්තස්ස සත්ථු මය්හං සාසනකාරිනො ඔවාදප්පටිකරා සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං පරියන්තං අප්පවත්තිං කරිස්සන්ති, දුක්ඛස්ස වා අන්තං නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සන්තීති.

It goes to the depth, the foundation, the far shore, called Nibbāna; thus it is ‘Nibbānogadhagāmī,’ meaning it is solely conducive to the attainment of Nibbāna because of the taste of liberation. That holy life which leads to the depth of Nibbāna—‘So’ (that) refers to the Blessed One who, having fulfilled the thirty perfections, shattered all defilements, and fully awakened to unsurpassed Perfect Self-Enlightenment, taught and declared this holy life. Alternatively, the Noble Path is called ‘Nibbānogadha’ (plunging into Nibbāna). Because without it, the plunging into Nibbāna is impossible, and because it does not proceed without Nibbāna as its object, and because it goes exclusively to that [Nibbāna], it is ‘Nibbānogadhagāmī.’ Or, ‘Nibbānogadhagāminaṃ’ means the holy life of the path that enters into Nibbāna, taking Nibbāna as its object and proceeding within it. ‘By the great ones’ means by those with great souls, with noble aspirations. Those who seek the great Nibbāna, or who seek and investigate the great aggregates of virtue and so forth, are the great seers, the noble ones such as the Buddhas. Followed and practiced by them. ‘As taught by the Buddha’ means: just as I, the Perfectly Self-Enlightened One, have taught the phenomena to be directly known, etc., in their true nature as directly knowable, etc., so too do those who practice this holy life of the path and the holy life of the Dispensation for that purpose. They, being obedient to the advice of me, the Teacher, who appropriately instructs them regarding the benefits in this present life and in the future life, will bring about the end, the cessation, the non-occurrence of all the suffering of the cycle of existence, or they will realize Nibbāna, the end of suffering.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth sutta is concluded.

9. දුතියනකුහනසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Second Nakuhana Sutta

36. නවමෙ අභිඤ්ඤත්ථන්ති කුසලාදිවිභාගෙන ඛන්ධාදිවිභාගෙන ච සබ්බධම්මෙ අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අවිපරීතතො ජානනත්ථං. පරිඤ්ඤත්ථන්ති තෙභූමකධම්මෙ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා පරිජානනත්ථං සමතික්කමනත්ථඤ්ච. තත්ථ අභිඤ්ඤෙය්‍යඅභිජානනා චතුසච්චවිසයා. පරිඤ්ඤෙය්‍යපරිජානනා පන යදිපි දුක්ඛසච්චවිසයා, පහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙහි පන විනා න පවත්තතීති පහානාදයොපි ඉධ ගහිතාති වෙදිතබ්බං. සෙසං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තත්ථමෙව.

36. In the ninth sutta, "for direct knowledge" means for knowing all phenomena correctly, without distortion, by means of a superior knowledge that distinguishes them by way of wholesome qualities and so on, and by way of classification into aggregates and so on. "For full understanding" means for fully understanding the phenomena of the three planes of existence as "This is suffering," and so on, and for transcending them. Here, the direct knowing of what is to be directly known pertains to the four truths. However, the full understanding of what is to be fully understood, although pertaining to the truth of suffering, does not occur without abandoning, realization, development, and penetration; therefore, it should be understood that abandoning and the like are also included here. The rest is just the meaning stated in the immediately preceding sutta.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth sutta is concluded.

10. සොමනස්සසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Somanassa Sutta

37. දසමෙ සුඛසොමනස්සබහුලොති එත්ථ සුඛන්ති කායිකං සුඛං, සොමනස්සන්ති චෙතසිකං. තස්මා යස්ස කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං අභිණ්හං පවත්තති, සො සුඛසොමනස්සබහුලොති වුත්තො. යොනීති ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.152) ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනීති ආගතො. ‘‘යොනි හෙසා, භූමිජ, ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.226) කාරණං.

37. In the tenth sutta, regarding "abundant in pleasure and joy" (sukhasomanassabahulo): here, "pleasure" (sukhaṃ) refers to bodily pleasure, and "joy" (somanassaṃ) refers to mental pleasure. Therefore, one in whom bodily and mental pleasure frequently arises is said to be "abundant in pleasure and joy." "Source" (yoni): in passages such as "There are, Sāriputta, these four sources" (MN 1.152), "source" is used to mean a division of aggregates. In passages like "For, Bhūmija, that is the source for attaining the fruit" (MN 3.226), it refers to the cause.

‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති ච. (ම. නි. 2.457;

ධ. ප. 396;

සු. නි. 625);

And: "I do not call one a brahmin who is born from a womb, born from a mother." (MN 2.457; Dhp. 396; Snp. 620);

‘‘තමෙනං කම්මජා වාතා නිබ්බත්තිත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං සම්පරිවත්තෙත්වා මාතු යොනිමුඛෙ සම්පටිපාදෙන්තී’’ති ච ආදීසු පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන කාරණං [Pg.108] අධිප්පෙතං. අස්සාති අනෙන. ආරද්ධාති පට්ඨපිතා පග්ගහිතා පරිපුණ්ණා සම්පාදිතා වා.

And in passages such as: "Then, the winds generated by kamma arise, turning him upside down, feet upwards and head downwards, and establish him at the opening of the mother's womb," it refers to the birth canal. Here, however, the cause is intended. "Assa" (of him/it) is explained by "anena" (by this). "Āraddhā" means begun, initiated, undertaken, completed, or accomplished.

ආසවානං ඛයායාති එත්ථ ආසවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සවන්ති පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභූ, ඔකාසතො යාව භවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා. එතෙ ධම්මෙ එතඤ්ච ඔකාසං අන්තො කරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආකාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදයො ආසවා වියාතිපි ආසවා. ලොකෙ හි චිරපාරිවාසිකා මදිරාදයො ආසවාති වුච්චන්ති. යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙ එව භවිතුං අරහන්ති. වුත්තං හෙතං – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසී’’තිආදි (අ. නි. 10.61). ආයතං සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. පුරිමානි චෙත්ථ නිබ්බචනානි යත්ථ කිලෙසා ආසවාති ආගතා, තත්ථ යුජ්ජන්ති; පච්ඡිමං කම්මෙපි. න කෙවලඤ්ච කම්මකිලෙසා එව ආසවා, අපිච ඛො නානප්පකාරා උපද්දවාපි. අභිධම්මෙ හි ‘‘චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො, භවාසවො, දිට්ඨාසවො, අවිජ්ජාසවො’’ති (ධ. ස. 1102) කාමරාගාදයො කිලෙසා ආසවාති ආගතා. සුත්තෙපි ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

'For the destruction of the taints'—here, they are called taints (āsavā) because they flow (āsavanti). It is said that they flow (savanti) and proceed (pavattanti) from the eye and so on up to the mind. Or, from the standpoint of phenomena, they flow up to change-of-lineage; from the standpoint of location, they flow up to the peak of existence. The meaning is that they proceed by encompassing these phenomena and this location. For this prefix 'ā' has the sense of inclusion. Alternatively, they are taints because they are like intoxicants such as liquor (madirādayo) in the sense of long maturation (cirapārivāsiyaṭṭhena). For in the world, intoxicants such as liquor that have been stored for a long time are called 'āsavā'. And if taints are so called because of long maturation, then these indeed are fit to be so. As it is said: 'Monks, a first point of ignorance is not discerned—(thinking) "before this, there was no ignorance,"' and so on (A. Ni. 10.61). They are also called taints because they flow (savanti) and produce (pasavanti) the long-extended suffering of saṃsāra. Among these explanations, the former ones are suitable where the defilements (kilesā) are called taints; the last one applies to kamma as well. Not only are kamma and defilements taints, but also various kinds of calamities (upaddavā). In the Abhidhamma, it is said: 'There are four taints—the taint of sensuality (kāmāsavo), the taint of existence (bhavāsavo), the taint of views (diṭṭhāsavo), and the taint of ignorance (avijjāsavo)' (Dha. Sa. 1102). Here, defilements such as sensual lust (kāmarāga) are called taints. In the Suttas as well, in the passage, 'Cunda, I do not teach the Dhamma merely for the restraint of taints pertaining to the present life' (Dī. Ni. 3.182), the defilements that are the root of disputes are called taints.

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍ය, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං, ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

"By which one might attain rebirth as a god, or as a gandhabba or a bird; by which one might reach the state of a yakkha, or attain human existence—those taints of mine are destroyed, demolished, and uprooted."

එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) එත්ථ පරූපඝාතවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා නානප්පකාරා උපද්දවා ච.

Here, kamma pertaining to the three planes and the remaining unwholesome states are meant. In the passage 'for the restraint of the taints pertaining to the present life and for the warding off of the taints pertaining to future lives' (Pārājika 39), what is meant are harming others, remorse, killing, binding, and so on, as well as various kinds of calamities that are the suffering of the lower realms.

තෙ පනෙතෙ ආසවා විනයෙ ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති ද්වෙධා ආගතා. සළායතනෙ ‘‘තයොමෙ, ආවුසො, ආසවා – කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො’’ති [Pg.109] (සං. නි. 4.321) තිධා ආගතා. තථා අඤ්ඤෙසු සුත්තන්තෙසු. අභිධම්මෙ තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සද්ධිං චතුධා ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙ පන ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගමනීයා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගමනීයා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගමනීයා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගමනීයා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගමනීයා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චධා ආගතා. කම්මමෙව චෙත්ථ ආසවාති අධිප්පෙතං. ඡක්කනිපාතෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරා පහාතබ්බා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.58) නයෙන ඡධා ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ තෙයෙව දස්සනපහාතබ්බෙහි ධම්මෙහි සද්ධිං සත්තධා ආගතා. ඉධ පන අභිධම්මපරියායෙන චත්තාරො ආසවා අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බා.

These taints (āsavā) are presented in two ways in the Vinaya: “for the restraint of taints pertaining to the present life, and for the warding off of taints pertaining to future lives.” In the Saḷāyatana Vagga, they are presented in three ways: “Friends, there are these three taints—the taint of sensuality, the taint of existence, and the taint of ignorance” (Saṃ. Ni. 4.253). Similarly in other discourses. In the Abhidhamma, these same taints are presented along with the taint of views, thus fourfold. In the Nibbedhika Sutta, however, they are presented in five ways: “Monks, there are taints that lead to hell, taints that lead to the animal realm, taints that lead to the realm of ghosts, taints that lead to the human world, and taints that lead to the world of the gods” (A. Ni. 6.63). Here, kamma itself is meant by 'taint'. In the Book of the Sixes, they are presented in six ways, with the passage beginning: “Monks, there are taints to be abandoned by restraint,” and so on (A. Ni. 6.58). In the Sabbāsava Sutta, those same taints are presented along with the states to be abandoned by seeing, making seven. Here, however, it should be understood that the four taints according to the Abhidhamma are intended.

ඛයායාති එත්ථ පන ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති ආසවානං සරසභෙදො ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15) එත්ථ ආසවානං ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො අච්චන්තං අසමුප්පාදො ආසවක්ඛයොති වුත්තො.

Here, regarding 'for the destruction of the taints,' the exhaustion, wasting away, breaking up, dissolution, impermanence, and disappearance of the taints, which is the breaking up of their own nature, is called the destruction of the taints. In the passage, 'Monks, I declare the destruction of the taints for one who knows and sees' (Ma. Ni. 1.7), the state of the taints having been exhausted, their non-existence, and their utter non-arising are called the destruction of the taints.

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62) –

"For the trainee who is practicing, following the straight path, first comes knowledge in destruction, then immediately, final knowledge." (Itivuttaka 62)

එත්ථ අරියමග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං.

Here, the noble path is said to be the destruction of the taints. In the passage, "By the destruction of the taints, one becomes a recluse (samaṇa)" (Ma. Ni. 1.280), it is the fruit that is meant.

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො;

ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253) –

"For one who is always looking for the faults of others, who is ever censorious, their taints increase; they are far from the destruction of taints." (Dhammapada 253)

එත්ථ නිබ්බානං. ඉධ පන ඵලං සන්ධාය ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති වුත්තං, අරහත්තඵලත්ථායාති අත්ථො.

Here, Nibbāna is meant. But in this context, 'for the destruction of the taints' is said with reference to the fruit, meaning for the sake of the fruit of Arahantship.

සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූති සංවෙගජනකෙසු ජාතිආදීසු සංවෙගවත්ථූසු. ජාති, ජරා, බ්‍යාධි, මරණං, අපායදුක්ඛං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති ඉමානි හි සංවෙගවත්ථූනි සංවෙජනීයට්ඨානානි නාම. අපිච ‘‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො උය්‍යුත්තො පයාතො කුම්මග්ගප්පටිපන්නො, උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො [Pg.110] ලොකො, සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’තිඑවමාදීනි (පටි. ම. 1.117) චෙත්ථ සංවෙජනීයට්ඨානානීති වෙදිතබ්බානි. සංවෙජනෙනාති ජාතිආදිසංවෙගවත්ථූනි පටිච්ච උප්පන්නභයසඞ්ඛාතෙන සංවෙජනෙන. අත්ථතො පන සහොත්තප්පඤාණං සංවෙගො නාම.

"In places that inspire a sense of urgency" refers to grounds for urgency that generate a sense of urgency, such as birth and so on. These, indeed, are the grounds for urgency, called places that inspire urgency: birth, aging, sickness, death, the suffering of the lower realms, past suffering rooted in the round of existence, future suffering rooted in the round of existence, and present suffering rooted in the search for food. Furthermore, the following should also be understood as places that inspire urgency in this context: "The world of beings is ablaze, set out, departed, heading on a wrong course; the world is led on, unstable; the world is without protection, without a ruler; the world is without ownership; one must depart abandoning everything; the world is deficient, insatiate, a slave to craving," and so on (Paṭi. Ma. 1.122). "With urgency" means with the urgency consisting of fear that arises in dependence on the grounds for urgency such as birth. But in meaning, urgency is knowledge accompanied by moral dread.

සංවිග්ගස්සාති ගබ්භොක්කන්තිකාදිවසෙන අනෙකවිධෙහි ජාතිආදිදුක්ඛෙහි සංවෙගජාතස්ස. ‘‘සංවෙජිත්වා’’ති ච පඨන්ති. යොනිසො පධානෙනාති උපායපධානෙන, සම්මාවායාමෙනාති අත්ථො. සො හි යථා අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං පදහනතො උත්තමභාවසාධනතො ච ‘‘පධාන’’න්ති වුච්චති. තත්ථ සංවෙගෙන භවාදීසු කිඤ්චි තාණං ලෙණං පටිසරණං අපස්සන්තො තත්ථ අනොලීයන්තො අලග්ගමානසො තප්පටිපක්ඛෙන ච විනිවත්තිතවිසඤ්ඤිතො අඤ්ඤදත්ථු නිබ්බානනින්නො හොති නිබ්බානපොණො නිබ්බානපබ්භාරො. සො කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන යොනිසොමනසිකාරබහුලො විසුද්ධාසයප්පයොගො සමථවිපස්සනාසු යුත්තප්පයුත්තො සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති විරජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. තත්ථ යදිදං යොනිසොමනසිකාරබහුලො විසුද්ධාසයප්පයොගො සමථවිපස්සනාසු යුත්තප්පයුත්තො, තෙනස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛසොමනස්සබහුලතා වෙදිතබ්බා. යං පනායං සමථෙ පතිට්ඨිතො විපස්සනාය යුත්තප්පයුත්තො සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති විරජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති, තෙනස්ස යොනි ආරද්ධා ආසවානං ඛයායාති වෙදිතබ්බං.

"Of one who is stirred" means of one in whom urgency has arisen due to the many kinds of suffering, such as birth, beginning with conception. Some also read it as "having been stirred." "By wise exertion" means by exertion with the right method, that is, with right effort. For it is called "exertion" because it strives to abandon unwholesome states and to bring wholesome states to the fulfillment of their development, thereby achieving the highest state. Here, being stirred by urgency, seeing no protection, shelter, or refuge in existence and the like, and not shrinking back or clinging there, but with perception turned away from that, one becomes solely inclined, sloping, and heading towards Nibbāna. Through reliance on good friends, being abundant in wise attention, and with pure application of intention, one applies oneself rightly to serenity and insight. Disenchanted and dispassionate toward all conditioned phenomena, one arouses insight. Here, being endowed with abundant wise attention, pure application of intention, and right application to serenity and insight, one should be understood as experiencing an abundance of happiness and gladness in this very life. Furthermore, when one is established in serenity, applies oneself rightly to insight, becomes disenchanted and dispassionate toward all conditioned phenomena, and arouses insight, it should be understood that the way has been initiated for the destruction of the taints.

ගාථාසු සංවිජ්ජෙථෙවාති සංවිජ්ජෙය්‍ය එව සංවෙගං කරෙය්‍ය එව. ‘‘සංවිජ්ජිත්වානා’’ති ච පඨන්ති. වුත්තනයෙන සංවිග්ගො හුත්වාති අත්ථො. පණ්ඩිතොති සප්පඤ්ඤො, තිහෙතුකපටිසන්ධීති වුත්තං හොති. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛියාති සංවෙගවත්ථූනි සංවිජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාය සම්මා අවෙක්ඛිය. අථ වා පඤ්ඤාය සම්මා අවෙක්ඛිත්වාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

In the verses, 'one should indeed be stirred' means one should indeed be stirred; one should indeed create urgency. Some also read it as "having been stirred." The meaning is: having become stirred in the manner described. "Wise" means possessing wisdom—this refers to one with a triple-rooted rebirth-linking, it is said. "Having clearly seen with wisdom" means having properly examined with wisdom the objects of urgency by way of being stirred. Alternatively, it means having properly examined with wisdom. The rest is clear in meaning throughout.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the tenth sutta is finished.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඉතිවුත්තක-අට්ඨකථාය

Thus in the Paramatthadīpanī, the Commentary on the Itivuttaka,

දුකනිපාතෙ පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the first chapter of the Book of Twos is completed.

2. දුතියවග්ගො

2. The Second Chapter

1. විතක්කසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Vitakkasutta

38. දුතියවග්ගස්ස [Pg.111] පඨමෙ තථාගතං, භික්ඛවෙති එත්ථ තථාගත-සද්දො තාව සත්තවොහාරසම්මාසම්බුද්ධාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.65) සත්තවොහාරෙ.

38. In the first sutta of the second chapter, in the phrase 'Tathāgata, O monks,' the term 'Tathāgata' is seen to be used, for instance, as a designation for a being, for a Perfectly Enlightened One, and so on. For indeed, in statements such as 'Does a Tathāgata exist after death?' etc. (Dī. Ni. 1.65), it is used as a designation for a being.

‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.16) –

"To the Tathāgata, revered by gods and humans, to the Buddha we pay homage—may there be well-being!" (Khu. Pā. 6.16)

ආදීසු සම්මාසම්බුද්ධෙ.

In such passages, it refers to the Perfectly Enlightened One.

‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.17) –

"To the Dhamma, the Tathāgata revered by gods and humans, we pay homage—may there be well-being!" (Khu. Pā. 6.17)

ආදීසු ධම්මෙ.

In such passages, it refers to the Dhamma.

‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.18) –

"To the Saṅgha, the Tathāgata revered by gods and humans, we pay homage—may there be well-being!" (Khu. Pā. 6.18)

ආදීසු සඞ්ඝෙ. ඉධ පන සම්මාසම්බුද්ධෙ. තස්මා තථාගතන්ති එත්ථ අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතොති වුච්චති. කතමෙහි අට්ඨහි? තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති.

In such passages, it refers to the Saṅgha. Here, however, it refers to the Perfectly Enlightened One. Therefore, the Blessed One is called 'Tathāgata' for eight reasons. What are the eight? He has 'thus come' (tathā āgato), therefore he is the Tathāgata. He has 'thus gone' (tathā gato), therefore he is the Tathāgata. He has arrived at the 'true characteristic' (tathalakkhaṇaṃ āgato), therefore he is the Tathāgata. He has 'fully awakened to the true states as they are' (tathadhamme yāthāvato abhisambuddho), therefore he is the Tathāgata. Because of 'seeing thus' (tathadassitāya), he is the Tathāgata. Because of 'speaking thus' (tathavāditāya), he is the Tathāgata. Because of 'doing thus' (tathākāritāya), he is the Tathāgata. By way of 'overcoming' (abhibhavanaṭṭhena), he is the Tathāgata.

කථං භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා යෙන අභිනීහාරෙන දානපාරමිං පූරෙත්වා සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා ඉමා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා අඞ්ගපරිච්චාගං, අත්තපරිච්චාගං, ධනපරිච්චාගං, දාරපරිච්චාගං, රජ්ජපරිච්චාගන්ති ඉමානි පඤ්ච මහාපරිච්චාගානි පරිච්චජිත්වා යථා විපස්සිආදයො සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා[Pg.112], තථා අම්හාකං භගවාපි ආගතොති තථාගතො. යථාහ –

How is the Blessed One a Tathāgata, one who has 'thus come'? Just as, by the aspiration with which, having fulfilled the perfection of giving, the perfection of virtue, the perfection of renunciation, the perfection of wisdom, the perfection of energy, the perfection of patience, the perfection of truthfulness, the perfection of determination, the perfection of loving-kindness, and the perfection of equanimity—these ten perfections, the ten secondary perfections, and the ten ultimate perfections—thus fulfilling the thirty perfections, and having relinquished the sacrifice of limbs, the sacrifice of life, the sacrifice of wealth, the sacrifice of wife, and the sacrifice of kingdom—these five great sacrifices—just as the Perfectly Enlightened Ones such as Vipassī and others have come, so too has our Blessed One come. As it is said:

‘‘යථෙව ලොකම්හි විපස්සිආදයො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති. –

"Just as in the world Vipassī and the other sages have come here to the state of omniscience; so too has this Sakyan sage arrived. Therefore the One with Vision is called Tathāgata."

එවං තථා ආගතොති තථාගතො.

Thus, as one who has 'thus come,' he is the Tathāgata.

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතාව විපස්සිආදයො සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරාභිමුඛා සත්තපදවීතිහාරෙන ගතා, තථා අම්හාකං භගවාපි ගතොති තථාගතො. යථාහු –

How is he a Tathāgata, one who has 'thus gone'? Just as Vipassī and others, just born, having set their even feet upon the earth, walked seven steps facing north, so too has our Blessed One gone; thus, he is the Tathāgata. As it is said:

‘‘මුහුත්තජාතොව ගවංපතී යථා,සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං;

සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො,සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ.

"Just as a lord of cattle, just born, touches the earth with even feet, so Gotama strode seven paces, and the gods held a white parasol over him."

‘‘ගන්ත්වාන සො සත්ත පදානි ගොතමො,දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො;

අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි,සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති. –

"Having gone seven steps, Gotama surveyed all directions equally; uttering a voice endowed with eight factors, like a lion standing on a mountain peak."

එවං තථා ගතොති තථාගතො.

Thus, as one who has 'thus gone,' he is the Tathāgata.

කථං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො? සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණං, තථං, අවිතථං, ඤාණගතියා ආගතො, අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො, අනුබුද්ධොති තථාගතො. යථාහ –

How is he the Tathāgata, because he has 'arrived at the true characteristic'? He has arrived at the individual characteristics and the general characteristics of all material and immaterial phenomena as true and not-false, through the path of knowledge; having attained it without failure, he has fully awakened to it. Thus he is the Tathāgata. As it is said:

‘‘සබ්බෙසං පන ධම්මානං, සකසාමඤ්ඤලක්ඛණං;

තථමෙවාගතො යස්මා, තස්මා නාථො තථාගතො’’ති. –

"Of all phenomena, the individual and general characteristics—since he has arrived at their truth, therefore the Protector is the Tathāgata."

එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො.

Thus, as one who has 'arrived at the true characteristic,' he is the Tathāgata.

කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි [Pg.113] අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මාපි තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො. අභිසම්බුද්ධත්ථො හි එත්ථ ගත-සද්දො. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො.

How is the Tathāgata one who has fully awakened to true phenomena as they actually are? True phenomena are the Four Noble Truths. As it is said: 'Monks, these four are true, not false, not otherwise. What four? "This is the noble truth of suffering"—this, monks, is true, not false, not otherwise' (SN 56.20), and so on in detail. And the Blessed One has fully awakened to these truths; therefore, because of fully awakening to what is true, he is the Tathāgata. Here, the word 'gata' has the meaning of 'fully awakened.' Thus, the Tathāgata is one who has fully awakened to true phenomena as they actually are.

කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං භගවා සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා චානෙන තං ඉට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං, යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසු ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

How is the Tathāgata one of true vision? Whatever form-object comes into the range of the eye-door in this world with its gods, Māras, and Brahmās, for this generation with its ascetics and brahmins, its gods and humans, across immeasurable world-systems, for immeasurable beings—the Blessed One knows and sees it in every aspect. Knowing and seeing it thus, whether in terms of the desirable and so on, or in terms of the concepts applicable to what is seen, heard, sensed, or cognized—such as, 'What is that form, that form-base, which is form derived from the four great elements, having color and appearance, visible and resistant—blue, yellow,' etc. (Dhs 585)—it is analyzed by many names, in thirteen sections, by fifty-two methods, and is just so, not otherwise. This same method applies to sounds and so on that come into the range of the ear-door and other sense-doors. For this was said by the Blessed One:

‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි…පෙ… තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24).

“Whatever, monks, in the world with its gods, Māras, and Brahmās, in this generation with its ascetics and brahmins, its gods and humans—whatever is seen, heard, sensed, cognized, attained, sought after, and explored by the mind—that I know… that I have directly known. That is known to the Tathāgata, but the Tathāgata is not defined by it.”

එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. එත්ථ තථදස්සිඅත්ථෙ තථාගතොති පදස්ස සම්භවො වෙදිතබ්බො.

Thus, he is the Tathāgata on account of his true vision. Here, the derivation of the word 'Tathāgata' in the sense of 'one who sees truly' should be understood.

කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණකාලෙ යං භගවතා භාසිතං සුත්තගෙය්‍යාදි, සබ්බං තං පරිසුද්ධං පරිපුණ්ණං රාගමදාදිනිම්මදනං එකසදිසං තථං අවිතථං. තෙනාහ –

How is the Tathāgata one who speaks what is true? From the night the Blessed One awakened to unsurpassed perfect enlightenment, to the night he passed into the Nibbāna-element without residue remaining, throughout the intervening period of forty-five years, whatever the Blessed One spoke—discourses, mixed prose and verse, and so on—all of it was utterly pure, complete, the subduer of passion, conceit, and so forth, of a single, consistent nature, true, and not otherwise. Therefore it is said:

‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං [Pg.114] එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188; අ. නි. 4.23).

“Cunda, between the night the Tathāgata awakens to unsurpassed perfect enlightenment and the night he passes into the Nibbāna-element without residue remaining, whatever he speaks, utters, or indicates—all of that is just so, not otherwise. Therefore he is called ‘Tathāgata.’”

ගදඅත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො. අපිච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති, එවම්පෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Here, the word 'gata' has the meaning of 'spoken.' Thus, he is the Tathāgata on account of his true speech. Furthermore, 'āgadana' means 'āgada,' which means 'speech.' His speech is true (`tatho`), not contrary (`aviparīto`); by changing the 'd' to a 't', it becomes 'tathāgata'. This is how the derivation of the word should be understood here.

කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා. තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතාති තථාගතො. තෙනාහ ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති. එවං තථාකාරිතාය තථාගතො.

How is the Tathāgata one who acts accordingly? The Blessed One's body conforms with his speech, and his speech with his body. Therefore, as he speaks, so he acts; as he acts, so he speaks. For one such as this, as his speech is, so has his body gone and proceeded. And as his body is, so has his speech gone; therefore, he is the Tathāgata. For it is said: 'Monks, as the Tathāgata speaks, so he acts; as he acts, so he speaks. Since as he speaks, so he acts, and as he acts, so he speaks, therefore he is called 'Tathāgata.'' Thus, he is the Tathāgata on account of acting accordingly.

කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? යස්මා භගවා උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කරිත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි විමුත්තිඤාණදස්සනෙනපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අථ ඛො අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා සබ්බසත්තුත්තමො, තස්මා තථාගතො. තෙනාහ –

How is the Tathāgata so in the sense of overcoming? Because the Blessed One, having made the peak of existence above and Avīci below his domain, horizontally overcomes all beings in the immeasurable world-systems through virtue, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. There is no equal or measure for him. Rather, he is incomparable, immeasurable, unsurpassed, a god beyond the gods, a Sakka beyond Sakkas, a Brahmā beyond Brahmās, the highest of all beings. Therefore, he is the Tathāgata. Hence it is said:

‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… මනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථු දසො වසවත්තී, තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188; අ. නි. 4.23).

“Monks, in this world with its gods, Māras, and Brahmās, in this generation with its ascetics and brahmins, its gods and humans, the Tathāgata is the overcomer, unovercome, the all-seeing, the wielder of power. Therefore he is called ‘Tathāgata.’”

තත්‍රායං පදසිද්ධි – අගදො විය අගදො, දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො විය දිබ්බාගදෙන සප්පෙ, සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො යථාවුත්තො අගදො එතස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

Here is the derivation of the word: 'Agada' means medicine; it is also a display of teaching and an accumulation of merit. Thus, this one of great power, like a physician with a divine medicine, overcomes snakes, all opposing doctrines, and the entire world with its gods. Therefore, in overcoming the entire world, his 'medicine' is true and not contrary, as stated; by changing the 'd' to a 't', he is to be understood as 'Tathāgata'. Thus, he is the Tathāgata in the sense of overcoming.

අපිච [Pg.115] තථාය ගතොති තථාගතො, තථං ගතොති තථාගතො. තත්ථ සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො, ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො, ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො අධිගතොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Moreover, he is the Tathāgata because he has gone to the truth, and he is the Tathāgata because he has gone in truth. Herein, because he has gone to the truth by fully comprehending the entire world through investigation, he is the Tathāgata; because he has gone to the truth by fully comprehending through abandoning the origin of the world, he is the Tathāgata; because he has gone to the truth by realizing the cessation of the world, he is the Tathāgata. Because he has gone in truth by practicing the path leading to the cessation of the world, he is the Tathāgata. For this was said by the Blessed One:

‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො. ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස…පෙ… සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

“Bhikkhus, the world has been fully comprehended by the Tathāgata. The Tathāgata is detached from the world. The origin of the world, bhikkhus, has been fully comprehended by the Tathāgata; the origin of the world has been abandoned by the Tathāgata. The cessation of the world, bhikkhus, has been fully comprehended by the Tathāgata; the cessation of the world has been realized by the Tathāgata. The path leading to the cessation of the world, bhikkhus, has been fully comprehended by the Tathāgata; the path leading to the cessation of the world has been developed by the Tathāgata. Whatever, bhikkhus, in this world with its devas, Māras, and Brahmās, this generation with its recluses and brahmins, its devas and humans—all that has been fully comprehended by the Tathāgata. Therefore he is called ‘Tathāgata.’”

අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො. තථාය ආගතොති තථාගතො, තථාය ගතොති තථාගතො, තථානි ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථාවිධොති තථාගතො, තථාපවත්තිකොති තථාගතො, තථෙහි ආගතොති තථාගතො, තථා ගතභාවෙන තථාගතොති.

For eight other reasons, the Blessed One is the Tathāgata: Because he has come to the truth, he is the Tathāgata; because he has gone to the truth, he is the Tathāgata; because he has come to the truths, he is the Tathāgata; because he has gone thus, he is the Tathāgata; because he is of such a nature, he is the Tathāgata; because his conduct is thus, he is the Tathāgata; because he has come by truths, he is the Tathāgata; and because of the state of having gone thus, he is the Tathāgata.

කථං තථාය ආගතොති තථාගතො? යා සා භගවතා සුමෙධභූතෙන දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලෙ –

How is he the Tathāgata because he has come to the truth? That which was by the Blessed One, when he was Sumedha, at the feet of Dīpaṅkara, the Ten-Powered One—

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) –

“Human existence, perfection of gender, the cause, seeing the Teacher; renunciation, perfection of qualities, dedication, and aspiration—with the convergence of these eight factors, the aspiration is fulfilled.”

එවං වුත්තං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං අභිනීහාරං සම්පාදෙන්තෙන ‘‘අහං සදෙවකං ලොකං තිණ්ණො තාරෙස්සාමි, මුත්තො මොචෙස්සාමි, දන්තො දමෙස්සාමි, අස්සත්ථො අස්සාසෙස්සාමි, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, සුද්ධො සොධෙස්සාමි[Pg.116], බුද්ධො බොධෙස්සාමී’’ති මහාපටිඤ්ඤා පවත්තිතා. වුත්තං හෙතං –

Thus, having fulfilled the aspiration endowed with these eight factors, a great proclamation was made: “Having crossed over the world with its devas, I will ferry others across; freed, I will free others; tamed, I will tame others; consoled, I will console others; fully extinguished, I will lead others to full extinguishment; purified, I will purify others; awakened, I will awaken others.” For this was said:

‘‘කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, සන්තාරෙස්සං සදෙවකං.

“What use is it for me to cross over alone, a man of strength and vision? Having attained omniscience, I will ferry across the world with its devas.

‘‘ඉමිනා මෙ අධිකාරෙන, කතෙන පුරිසුත්තමෙ;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, තාරෙමි ජනතං බහුං.

By this dedication of mine, made, O best of men, having attained omniscience, I shall ferry across a great multitude.

‘‘සංසාරසොතං ඡින්දිත්වා, විද්ධංසෙත්වා තයො භවෙ;

ධම්මනාවං සමාරුය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවකං.

“Having cut the stream of saṃsāra, having shattered the three states of existence; boarding the ship of Dhamma, I will ferry across the world with its devas.

‘‘කිං මෙ අඤ්ඤාතවෙසෙන, ධම්මං සච්ඡිකතෙනිධ;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, බුද්ධො හෙස්සං සදෙවකෙ’’ති. (බු. වං. 55-58);

What use is it for me to realize the Dhamma here in an unknown guise? Having attained omniscience, I shall be a Buddha in the world with its devas.”

තං පනෙතං මහාපටිඤ්ඤං සකලස්සපි බුද්ධකරධම්මසමුදායස්ස පවිචයපච්චවෙක්ඛණසමාදානානං කාරණභූතං අවිසංවාදෙන්තො ලොකනාථො යස්මා මහාකප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සක්කච්චං නිරන්තරං නිරවසෙසතො දානපාරමිආදයො සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා, අඞ්ගපරිච්චාගාදයො පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා, සච්චාධිට්ඨානාදීනි චත්තාරි අධිට්ඨානානි පරිබ්‍රූහෙත්වා, පුඤ්ඤඤාණසම්භාරෙ සම්භරිත්වා පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො උක්කංසාපෙත්වා, බුද්ධිචරියං පරමකොටිං පාපෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි; තස්මා තස්සෙව සා මහාපටිඤ්ඤා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, න තස්ස වාලග්ගමත්තම්පි විතථං අත්ථි. තථා හි දීපඞ්කරො දසබලො කොණ්ඩඤ්ඤො, මඞ්ගලො…පෙ… කස්සපො භගවාති ඉමෙ චතුවීසති සම්මාසම්බුද්ධා පටිපාටියා උප්පන්නා ‘‘බුද්ධො භවිස්සතී’’ති නං බ්‍යාකරිංසු. එවං චතුවීසතියා බුද්ධානං සන්තිකෙ ලද්ධබ්‍යාකරණො යෙ තෙ කතාභිනීහාරෙහි බොධිසත්තෙහි ලද්ධබ්බා ආනිසංසා, තෙ ලභිත්වාව ආගතොති තාය යථාවුත්තාය මහාපටිඤ්ඤාය තථාය අභිසම්බුද්ධභාවං ආගතො අධිගතොති තථාගතො. එවං තථාය ආගතොති තථාගතො.

And this great vow, which was the cause for the thorough investigation, reflection, and undertaking of the entire collection of qualities that make one a Buddha, the Lord of the World fulfilled unfailingly. Because for four incalculable eons and a hundred thousand great eons, diligently, continuously, and completely, having fulfilled the thirty perfections beginning with the perfection of giving, having relinquished the five great sacrifices such as the sacrifice of limbs, having fully developed the four determinations such as the determination for truth, having accumulated the stores of merit and knowledge, having exalted previous endeavors, past conduct, the exposition of the Dhamma, conduct for the welfare of relatives, and so on, and having brought the conduct of wisdom to its highest peak, he fully comprehended supreme perfect enlightenment. Therefore, that great vow of his was true, not false, not otherwise; not even a hair’s breadth of falsehood exists in it. Thus, the twenty-four Perfectly Self-Enlightened Ones—Dīpaṅkara, the Ten-Powered One, Koṇḍañña, Maṅgala, [...] up to Kassapa the Blessed One—arose in succession and prophesied of him, “He will become a Buddha.” Having thus received prophecies from twenty-four Buddhas, he came having obtained all the benefits that should be attained by Bodhisattas who have made their resolve. Thus, having come to and attained the state of full enlightenment in accordance with that aforementioned great vow and in accordance with the truth, he is the Tathāgata. In this way, because he has come to the truth, he is the Tathāgata.

කථං තථාය ගතොති තථාගතො? යායං මහාකරුණා ලොකනාථස්ස, යාය මහාදුක්ඛසම්බාධප්පටිපන්නං සත්තනිකායං දිස්වා ‘‘තස්ස [Pg.117] නත්ථඤ්ඤො කොචි පටිසරණං, අහමෙව නං ඉතො සංසාරදුක්ඛතො මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති සමුස්සාහිතමානසො මහාභිනීහාරං අකාසි. කත්වා ච යථාපණිධානං සකලලොකහිතසම්පාදනාය උස්සුක්කමාපන්නො අත්තනො කායජීවිතනිරපෙක්ඛො පරෙසං සොතපථගමනමත්තෙනපි චිත්තුත්‍රාසසමුප්පාදිකා අතිදුක්කරා දුක්කරචරියා සමාචරන්තො යථා මහාබොධිසත්තානං පටිපත්ති හානභාගියා සංකිලෙසභාගියා ඨිතිභාගියා වා න හොති, අථ ඛො උත්තරි විසෙසභාගියාව හොති, තථා පටිපජ්ජමානො අනුපුබ්බෙන නිරවසෙසෙ බොධිසම්භාරෙ සමානෙත්වා අභිසම්බොධිං පාපුණි. තතො පරඤ්ච තායෙව මහාකරුණාය සඤ්චොදිතමානසො පවිවෙකරතිං පරමඤ්ච සන්තං විමොක්ඛසුඛං පහාය බාලජනබහුලෙ ලොකෙ තෙහි සමුප්පාදිතං සම්මානාවමානවිප්පකාරං අගණෙත්වා වෙනෙය්‍යජනවිනයනෙන නිරවසෙසං බුද්ධකිච්චං නිට්ඨපෙසි. තත්‍ර යො භගවතො සත්තෙසු මහාකරුණාය සමොක්කමනාකාරො, සො පරතො ආවි භවිස්සති. යථා බුද්ධභූතස්ස ලොකනාථස්ස සත්තෙසු මහාකරුණා, එවං බොධිසත්තභූතස්සපි මහාභිනීහාරකාලාදීසූති සබ්බත්ථ සබ්බදා ච එකසදිසතාය තථාව සා අවිතථා අනඤ්ඤථා. තස්මා තීසුපි අවත්ථාසු සබ්බසත්තෙසු සමානරසාය තථාය මහාකරුණාය සකලලොකහිතාය ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. එවං තථාය ගතොති තථාගතො.

How is he the Tathāgata because he has gone to the truth? That great compassion of the Lord of the World, by which, seeing the multitude of beings fallen into the grip of great suffering, he, with mind uplifted, made the great aspiration: “There is no other refuge for them; I alone, being freed from the suffering of saṃsāra, will free them.” And having made it, striving to accomplish the welfare of the entire world in accordance with his resolution, indifferent to his own body and life, he undertook extremely difficult practices that would cause terror in the minds of others even by merely hearing of them. Yet, as is the way of great Bodhisattas, his conduct was never inclined toward decline, defilement, or stagnation, but only toward higher and more excellent qualities. Progressing thus, he gradually gathered all the requisites of enlightenment completely and attained supreme awakening. Thereafter, with his mind impelled by that same great compassion, he abandoned the joy of solitude and the supreme peaceful bliss of liberation. Disregarding the various kinds of honor and dishonor stirred up by the multitude of foolish people in the world, he completed the entire task of a Buddha by training those worthy of being trained. Herein, the manner in which the Blessed One’s great compassion overflowed towards beings will become evident later. Just as the Lord of the World, having become a Buddha, had great compassion for beings, so too did he, even as a Bodhisatta from the time of his great aspiration onwards. Thus, everywhere and always, it remained the same, undeviating, and unaltered. Therefore, in all three states, with a great compassion that was true and equal in its essence towards all beings, he went forth and practiced for the welfare of the entire world. Thus, he is the Tathāgata because he has gone to the truth. In this way, he is the Tathāgata because he has gone to the truth.

කථං තථානි ආගතොති තථාගතො? තථානි නාම චත්තාරි අරියමග්ගඤාණානි. තානි හි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං දුක්ඛසමුදයො, අයං දුක්ඛනිරොධො, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති එවං සබ්බඤෙය්‍යසඞ්ගාහකානං පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුභූතානං චතුන්නං අරියසච්චානං, දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො, නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො, මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො අධිපතෙය්‍යට්ඨොතිආදීනං තබ්බිභාගානඤ්ච යථාභූතසභාවාවබොධවිබන්ධකස්ස සංකිලෙසපක්ඛස්ස සමුච්ඡින්දනෙන පටිලද්ධාය තත්ථ අසම්මොහාභිසමයසඞ්ඛාතාය අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තානි [Pg.118] භගවා අනඤ්ඤනෙය්‍යො සයමෙව ආගතො අධිගතො, තස්මා තථානි ආගතොති තථාගතො.

How is he the Tathāgata because he has come to the truths? The truths are the four knowledges of the noble path. For they are thus: “This is suffering, this is the origin of suffering, this is the cessation of suffering, this is the path leading to the cessation of suffering.” In this way, of the four noble truths, which encompass all that is to be known and are the causes for both arising and ceasing—suffering, with its characteristic of oppression, the conditioned, burning, and change; the origin, with its characteristic of accumulation, cause, bondage, and obstruction; cessation, with its characteristic of release, seclusion, the unconditioned, and the deathless; the path, with its characteristic of leading out, cause, vision, and sovereignty, and so on, along with their distinctions—these are true, not false, and not otherwise, because they do not contradict the essential nature and intrinsic characteristic of phenomena, due to their unperverted mode of occurrence, which is attained by cutting off the side of defilements that obstructs the realization of the true nature of things, and which is known as the direct comprehension of non-delusion regarding them. The Blessed One, not to be led by another, came to and attained those truths by himself. Therefore, because he has come to these truths, he is the Tathāgata.

යථා ච මග්ගඤාණානි, එවං භගවතො තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි චතුපටිසම්භිදාඤාණානි චතුවෙසාරජ්ජඤාණානි පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදඤාණානි ඡඅසාධාරණඤාණානි සත්තබොජ්ඣඞ්ගවිභාවනඤාණානි අට්ඨමග්ගඞ්ගවිභාවනඤාණානි නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිඤාණානි දසබලඤාණානි ච විභාවෙතබ්බානි.

Just as the knowledges of the path, so too should the Blessed One’s unimpeded knowledges regarding the three times, the four analytical knowledges, the four knowledges of fearlessness, the knowledges of discerning the five destinies, the six unshared knowledges, the knowledges analyzing the seven factors of enlightenment, the knowledges analyzing the eightfold path, the knowledges of the nine successive meditative attainments, and the ten powers be explained.

තත්‍රායං විභාවනා – යඤ්හි කිඤ්චි අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං හීනාදිභෙදභින්නානං හීනාදිභෙදභින්නාසු අතීතාසු ඛන්ධායතනධාතූසු සභාවකිච්චාදි අවත්ථාවිසෙසාදි ඛන්ධපටිබද්ධනාමගොත්තාදි ච ජානිතබ්බං. අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු ච අතිසුඛුමතිරොහිතවිදූරදෙසෙසු රූපධම්මෙසු යො තංතංපච්චයවිසෙසෙහි සද්ධිං පච්චයුප්පන්නානං වණ්ණසණ්ඨානගන්ධරසඵස්සාදිවිසෙසො, තත්ථ සබ්බත්ථෙව හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකො විය පච්චක්ඛතො අසඞ්ගමප්පටිහතං භගවතො ඤාණං පවත්තති, තථා අනාගතාසු පච්චුප්පන්නාසු චාති ඉමානි තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි නාම. යථාහ –

Herein is the explanation: Whatever past aggregates, sense-bases, and elements there are among the immeasurable beings in the immeasurable world-systems, beings differentiated by various kinds—inferior, middling, superior—with their inherent nature, function, and particular states, and names and lineages connected to the aggregates, all these should be known. Even in the case of material phenomena that are extremely subtle, concealed, or far away, not bound to the faculties, whatever distinctions of color, shape, smell, taste, and touch arise, produced by conditions together with their respective specific conditions—there, in all instances, the Blessed One’s knowledge operates directly, unobstructed, and unimpeded, like a myrobalan fruit placed in the palm of one’s hand. So too with the future and the present. These are called the knowledges that are unobstructed in the three times. As it is said:

‘‘අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, අනාගතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, පච්චුප්පන්නංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 3.5).

“With regard to the past, the Blessed One, the Buddha, has unobstructed knowledge; with regard to the future, the Blessed One, the Buddha, has unobstructed knowledge; with regard to the present, the Blessed One, the Buddha, has unobstructed knowledge.” (Paṭisambhidāmagga 3.5)

තානි පනෙතානි තත්ථ තත්ථ ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තානි භගවා සයම්භුඤාණෙන අධිගඤ්ඡි. එවං තථානි ආගතොති තථාගතො.

These knowledges, because they do not contradict the own-nature, essential nature, and characteristic of phenomena in each case, are true, not false, and not otherwise. The Blessed One realized these by his own self-awakened knowledge. Thus, because he has come to the truths, he is the Tathāgata.

තථා අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මපටිසම්භිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා, පටිභානපටිසම්භිදාති චතස්සො පටිසම්භිදා. තත්ථ අත්ථපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. නිරුත්තිපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං නිරුත්තාභිලාපෙ පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. පටිභානපභෙදස්ස [Pg.119] සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං පටිභානෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. වුත්තඤ්හෙතං –

There are four kinds of analytical knowledge: analytical knowledge of meaning, analytical knowledge of Dhamma, analytical knowledge of language, and analytical knowledge of ready wit. Herein, the knowledge concerning meaning, capable of noting, differentiating, and determining the variety of meaning, is analytical knowledge of meaning. The knowledge concerning Dhamma, capable of noting, differentiating, and determining the variety of Dhamma, is analytical knowledge of Dhamma. The knowledge concerning language, capable of noting, differentiating, and determining the variety of expression and designation, is analytical knowledge of language. The knowledge concerning ready wit, capable of noting, differentiating, and determining the variety of ready wit, is analytical knowledge of ready wit. As it was said:

‘‘අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718).

“Knowledge of meaning is analytical knowledge of meaning; knowledge of the Dhamma is analytical knowledge of the Dhamma; knowledge of language concerning the Dhamma is analytical knowledge of language; and knowledge concerning knowledges is analytical knowledge of ready wit.” (Vibhaṅga 718)

එත්ථ ච හෙතුඅනුසාරෙන අරණීයතො අධිගන්තබ්බතො ච සඞ්ඛෙපතො හෙතුඵලං අත්ථො නාම. පභෙදතො පන යංකිඤ්චි පච්චයුප්පන්නං, නිබ්බානං, භාසිතත්ථො, විපාකො, කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථො. තං අත්ථං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මොති සඞ්ඛෙපතො පච්චයො. සො හි යස්මා තං තං අත්ථං විදහති පවත්තෙති චෙව පාපෙති ච, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. පභෙදතො පන යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං, කුසලං, අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මො, තං ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. වුත්තම්පි චෙතං –

Herein, briefly, ‘meaning’ (attha) is the fruit of a cause, since it is to be known in accordance with its cause and is to be attained. In detail, however, anything arisen from conditions, Nibbāna, the meaning of what is spoken, result (vipāka), and functional action (kiriya)—these five are ‘meaning’ (attha). The knowledge that discerns distinctions in this meaning is the analytical knowledge of meaning (atthapaṭisambhidā). ‘Dhamma,’ briefly, refers to condition (paccaya). Since it establishes, causes to proceed, and leads to that meaning, it is called ‘Dhamma.’ In detail, however, any cause that produces results, the Noble Path, what is spoken, the wholesome, and the unwholesome—these five are ‘Dhamma.’ The knowledge that discerns distinctions in this Dhamma is the analytical knowledge of Dhamma (dhammapaṭisambhidā). It is also said:

‘‘දුක්ඛෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 719).

“Knowledge of suffering is analytical knowledge of meaning, knowledge of the origin of suffering is analytical knowledge of the Dhamma, knowledge of the cessation of suffering is analytical knowledge of meaning, and knowledge of the path leading to the cessation of suffering is analytical knowledge of the Dhamma.” (Vibhaṅga 719)

අථ වා හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා, ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යම්හා ධම්මා තෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා, තෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජරාමරණෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජරාමරණනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ජරාමරණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජාතියා, භවෙ, උපාදානෙ, තණ්හාය, වෙදනාය, ඵස්සෙ, සළායතනෙ, නාමරූපෙ, විඤ්ඤාණෙ, සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, සඞ්ඛාරසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. සඞ්ඛාරනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා.

Or, knowledge of the cause is analytical knowledge of the Dhamma; knowledge of the result is analytical knowledge of meaning. Knowledge of those phenomena that are born, have come to be, originated, arisen, come forth, and appeared is analytical knowledge of meaning. Knowledge of those phenomena from which those phenomena are born, have come to be, originated, arisen, come forth, and appeared is analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge of aging and death is analytical knowledge of meaning; knowledge of the origin of aging and death is analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge of the cessation of aging and death is analytical knowledge of meaning; knowledge of the path leading to the cessation of aging and death is analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge of birth, existence, clinging, craving, feeling, contact, the six sense bases, name-and-form, consciousness, and volitional formations is analytical knowledge of meaning; knowledge of the origin of volitional formations is analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge of the cessation of volitional formations is analytical knowledge of meaning; knowledge of the path leading to the cessation of volitional formations is analytical knowledge of the Dhamma.

‘‘ඉධ [Pg.120] භික්ඛු ධම්මං ජානාති – සුත්තං, ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං. අයං වුච්චති ධම්මපටිසම්භිදා. සො තස්ස තස්සෙව භාසිතස්ස අත්ථං ජානාති – ‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’ති, අයං වුච්චති අත්ථපටිසම්භිදා (විභ. 724).

“Here, a bhikkhu understands the Dhamma: discourses, mixed prose and verse… up to detailed analysis. This is called the analytical knowledge of the Dhamma. He understands the meaning of each and every statement: ‘This is the meaning of this statement, this is the meaning of that statement.’ This is called the analytical knowledge of meaning.” (Vibha. 724)

‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ, තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’තිආදි විත්ථාරො (විභ. 725).

“What are wholesome states? At the time when a wholesome sense-sphere consciousness arises, accompanied by gladness, associated with knowledge, with a form as object… or… with a mental object as object, or based on whatever it may be, at that time there is contact… and non-distraction. These states are wholesome. Knowledge in these states is the analytical knowledge of Dhamma, and knowledge of their result is the analytical knowledge of meaning.” And so on in detail (Vibha. 725).

තස්මිං අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච සභාවනිරුත්ති අබ්‍යභිචාරවොහාරො අභිලාපො, තස්මිං සභාවනිරුත්තාභිලාපෙ මාගධිකාය සබ්බසත්තානං මූලභාසාය ‘‘අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තී’’ති පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. යථාවුත්තෙසු තෙසු ඤාණෙසු ගොචරකිච්චාදිවසෙන විත්ථාරතො පවත්තං සබ්බම්පි ඤාණමාරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ඤාණෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. ඉති ඉමානි චත්තාරි පටිසම්භිදාඤාණානි සයමෙව භගවතා අධිගතානි අත්ථධම්මාදිකෙ තස්මිං තස්මිං අත්තනො විසයෙ අවිසංවාදනවසෙන අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

In that meaning and in the Dhamma, the natural language, the unfailing expression, the utterance—in that natural language and utterance, the Magadhan language is the root language for all beings. The knowledge that distinguishes, “This is natural language, this is not natural language,” is the analytical knowledge of language. As for those knowledges previously mentioned, by way of their object, function, and so on, all knowledge that proceeds in detail is made the object of reflection. For one who reflects, the knowledge that discerns distinctions within that knowledge is the analytical knowledge of ready wit. Thus, these four kinds of analytical knowledge were attained by the Blessed One himself. In each of their respective spheres—meaning, Dhamma, and so on—they are unfailing, non-contradictory, and proceed without distortion. They are true, not false, and not otherwise. In this way too, the Blessed One has arrived at what is true; thus he is the Tathāgata.

තථා යං කිඤ්චි ඤෙය්‍යං නාම, සබ්බං තං භගවතා සබ්බාකාරෙන ඤාතං දිට්ඨං අධිගතං අභිසම්බුද්ධං. තථා හිස්ස අභිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධා, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධා, පහාතබ්බා ධම්මා පහාතබ්බතො බුද්ධා, සච්ඡිකාතබ්බා ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බතො බුද්ධා, භාවෙතබ්බා ධම්මා භාවෙතබ්බතො බුද්ධා, යතො නං කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා ‘‘ඉමෙ නාම තෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි.

Whatever is to be known, all that has been fully known, seen, reached, and fully awakened to by the Blessed One in every way. For him, things to be directly known are fully awakened to through direct knowledge; things to be fully understood are fully awakened to through full understanding; things to be abandoned are fully awakened to through abandonment; things to be realized are fully awakened to through realization; things to be developed are fully awakened to through development. Thus, there is no ascetic, brahmin, deva, Māra, or Brahmā who is capable of challenging him with the Dhamma, saying, “These things have not been fully awakened to by you.”

යං කිඤ්චි පහාතබ්බං නාම, සබ්බං තං භගවතා අනවසෙසතො බොධිමූලෙයෙව පහීනං අනුප්පත්තිධම්මං, න තස්ස පහානාය උත්තරි කරණීයං අත්ථි[Pg.121]. තථා හිස්ස ලොභදොසමොහවිපරීතමනසිකාරඅහිරිකානොත්තප්පථිනමිද්ධ- කොධූපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරිය- මායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතිවිධාකුසලමූලදුච්චරිත- විසමසඤ්ඤාමලවිතක්කපපඤ්චඑසනාතණ්හාචතුබ්බිධවිපරියෙසආසව- ගන්ථඔඝයොගාගතිතණ්හුපාදානපඤ්චාභිනන්දනනීවරණ- චෙතොඛිලචෙතසොවිනිබන්ධඡවිවාදමූලසත්තානුසය- අට්ඨමිච්ඡත්තනවආඝාතවත්ථුතණ්හාමූලකදසඅකුසල- කම්මපථඑකවීසතිඅනෙසනද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතඅට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිප්පභෙදං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං සහ වාසනාය පහීනං සමුච්ඡින්නං සමූහතං, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘ඉමෙ නාම තෙ කිලෙසා අප්පහීනා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි.

Whatever is to be abandoned, all that has been utterly abandoned by the Blessed One at the root of enlightenment, never to arise again. There is nothing further for him to do for its abandonment. For him, greed, hatred, and delusion, together with distorted attention; shamelessness and lack of moral dread; sloth and torpor; anger, hostility, denigration, domineeringness, envy, stinginess, deceit, craftiness, stubbornness, competitiveness, conceit, excessive pride, intoxication, heedlessness; the three unwholesome roots; misconduct; distorted perceptions; defiled thoughts; mental proliferation; quests; craving; the four perversions; the taints; the knots; the floods; the bonds; wrong courses of action; craving and clinging; the five cords of sensual pleasure; the hindrances; mental barrenness; mental shackles; the six roots of contention; the seven underlying tendencies; the eight wrong factors; the nine grounds for resentment; the ten unwholesome courses of action rooted in craving; the twenty-one kinds of wrong livelihood; the sixty-two kinds of views; the one hundred and eight modes of craving; and the one thousand five hundred defilements, together with their residues, have been abandoned without remainder, uprooted, and brought to an end. Thus, there is no ascetic, brahmin, deva, Māra, or Brahmā who is capable of challenging him with the Dhamma, saying, “These defilements have not been abandoned by you.”

යෙ චිමෙ භගවතා කම්මවිපාකකිලෙසූපවාදආණාවීතික්කමප්පභෙදා අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, අලමෙව තෙ එකන්තෙන අන්තරායාය, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘නාලං තෙ පටිසෙවතො අන්තරායායා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි.

And those obstructive phenomena—namely, kamma, results, defilements, reproaches, and transgressions of the precepts, in their various kinds—that have been described by the Blessed One are indeed entirely obstructive. Thus, there is no ascetic, brahmin, deva, Māra, or Brahmā who is capable of challenging him with the Dhamma, saying, “Engaging in these does not lead to obstruction.”

යො ච භගවතා නිරවසෙසවට්ටදුක්ඛනිස්සරණාය සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ගහො සත්තකොට්ඨාසිකො සත්තතිංසප්පභෙදො අරියමග්ගපුබ්බඞ්ගමො අනුත්තරො නිය්‍යානධම්මො දෙසිතො, සො එකන්තෙනෙව නිය්‍යාති පටිපන්නස්ස වට්ටදුක්ඛතො, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘නිය්‍යානධම්මො තයා දෙසිතො න නිය්‍යාතී’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති (ම. නි. 1.150) විත්ථාරො. එවමෙතානි අත්තනො ඤාණප්පහානදෙසනාවිසෙසානං අවිතථභාවාවබොධනතො අවිපරීතාකාරප්පවත්තානි භගවතො චතුවෙසාරජ්ජඤාණානි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

And that which the Blessed One has taught—for the complete escape from all suffering of the round, the collection of virtue, concentration, and wisdom, composed of seven constituents and thirty-seven aspects, preceded by the Noble Path, the unsurpassed liberating Dhamma—that indeed leads one who practices it to liberation from the suffering of the round. For no ascetic, brahmin, deva, Māra, or Brahmā, or anyone in the world, is able to rightfully challenge him in accordance with the Dhamma, saying, “The liberating Dhamma you teach does not lead to liberation.” As it is said: “These things are not fully comprehended by you, though you claim to be a Fully Self-Enlightened One” (MN 1.150), and so on at length. Thus, these four knowledges of the Blessed One's fearlessness—operating in an unperverted manner due to the comprehension of the infallibility of his special qualities of knowledge, relinquishment, and teaching—are true, not false, and not otherwise. In this way too, the Blessed One has come to the truths, therefore he is the Tathāgata.

තථා නිරයගති, තිරච්ඡානගති, පෙතගති, මනුස්සගති, දෙවගතීති පඤ්ච ගතියො. තාසු සඤ්ජීවාදයො අට්ඨ මහානිරයා, කුක්කුළාදයො සොළස උස්සදනිරයා, ලොකන්තරිකනිරයො චාති සබ්බෙපිමෙ එකන්තදුක්ඛතාය නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයා ච, සකකම්මුනා ගන්තබ්බතො ගති චාති නිරයගති[Pg.122]. තිබ්බන්ධකාරසීතනරකාපි එතෙස්වෙව අන්තොගධා කිමිකීටපටඞ්ගසරීසපපක්ඛිසොණසිඞ්ගාලාදයො තිරියං අඤ්ඡිතභාවෙන තිරච්ඡානා නාම. තෙ එව ගතීති තිරච්ඡානගති. ඛුප්පිපාසිතපරදත්තූපජීවිනිජ්ඣාමතණ්හිකාදයො දුක්ඛබහුලතාය පකට්ඨසුඛතො ඉතා විගතාති පෙතා, තෙ එව ගතීති පෙතගති. කාලකඤ්චිකාදිඅසුරාපි එතෙස්වෙව අන්තොගධා. පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං ජම්බුදීපාදිචතුමහාදීපවාසිනො මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා, තෙ එව ගතීති මනුස්සගති. චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගාති ඉමෙ ඡබ්බීසති දෙවනිකායා දිබ්බන්ති අත්තනො ඉද්ධානුභාවෙන කීළන්ති ජොතෙන්ති චාති දෙවා, තෙ එව ගතීති දෙවගති.

Likewise, there are five destinations: the hell destination, the animal destination, the ghost destination, the human destination, and the deva destination. Among these, the eight great hells—Sañjīva and so on—the sixteen subsidiary hells—Kukkuḷa and so on—and the Lokantarika hell—all these are called “hell” (niraya) because they are utterly devoid of pleasure (nirassāda) and characterized by suffering, and “destination” (gati) because beings go there (gantabba) due to their own kamma; hence, the hell destination. The intensely dark and cold hells are also included among these. Creatures like worms, insects, moths, reptiles, birds, dogs, jackals, and so on, are called “animals” (tiracchāna) because of their state of moving horizontally (tiriyaṃ añchita). They themselves are a destination; hence, the animal destination. Those tormented by hunger and thirst, living on what others give, and burnt up by craving—due to their abundance of suffering and because they have gone (ita) or departed (vigata) from prominent happiness—are called “ghosts” (peta). They themselves are a destination; hence, the ghost destination. The Kālakañjaka asuras are also included among these. The inhabitants of Jambudīpa and the other three great continents, along with those of minor islands, are called “humans” (manussa) because of the elevation (ussannatā) of their minds (manas). They themselves are a destination; hence, the human destination. From the realm of the Four Great Kings up to those who have reached the base of neither-perception-nor-non-perception—these twenty-six groups of devas, who delight (dibbanti), play (kīḷanti), and shine (jotenti) by their own power, are called “devas.” They themselves are a destination; hence, the deva destination.

තා පනෙතා ගතියො යස්මා තංතංකම්මනිබ්බත්තො උපපත්තිභවවිසෙසො, තස්මා අත්ථතො විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. තත්ථ ‘‘අයං නාම ගති නාම ඉමිනා කම්මුනා ජායති, තස්ස කම්මස්ස පච්චයවිසෙසෙහි එවං විභාගභින්නත්තා විසුං එතෙ සත්තනිකායා එවං විභාගභින්නා’’ති යථාසකංහෙතුඵලවිභාගපරිච්ඡින්දනවසෙන ඨානසො හෙතුසො භගවතො ඤාණං පවත්තති. තෙනාහ භගවා –

Now, since these destinations are particular kinds of rebirth-existence produced by specific kammas, in essence they consist of resultant aggregates and kamma-born materiality. Here, the Blessed One’s knowledge operates by way of defining the division of their respective causes and effects, according to their basis and cause, thus: “This particular destination arises from this particular kamma, and due to the distinct conditions of that kamma, these separate groups of beings are divided in such a way.” Therefore, the Blessed One has said:

‘‘පඤ්ච ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, ගතියො. කතමා පඤ්ච? නිරයො, තිරච්ඡානයොනි, පෙත්තිවිසයො, මනුස්සා, දෙවා. නිරයඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි, නිරයගාමිඤ්ච මග්ගං, නිරයගාමිනිඤ්ච පටිපදං; යථා පටිපන්නො ච කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති, තඤ්ච පජානාමී’’තිආදි (ම. නි. 1.153).

“Sāriputta, there are these five destinations. Which five? Hell, the animal womb, the sphere of ghosts, human beings, and devas. I, Sāriputta, understand hell, the path leading to hell, and the practice that leads to hell. And I understand how one who has practiced thus, on the dissolution of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of downfall, in hell,” and so on (MN 1.153).

තානි පනෙතානි භගවතො ඤාණානි තස්මිං තස්මිං විසයෙ අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

These knowledges of the Blessed One, operating in an unperverted manner and not deceiving in their respective spheres, are true, not false, and not otherwise. In this way too, the Blessed One has come to the truths, therefore he is the Tathāgata.

තථා යං සත්තානං සද්ධාදියොගවිකලභාවාවබොධෙන අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛතාදිවිසෙසවිභාවනං පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි පවත්තං භගවතො ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සද්ධො පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො, අස්සද්ධො පුග්ගලො මහාරජක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.111) විත්ථාරො.

Likewise, there is the Blessed One's knowledge of the faculties of others, which operates in fifty ways, discerning the distinctions among beings—such as those with little dust and those with much dust—by understanding their state of possessing or lacking faith and other qualities. For it is said: “A faithful person has little dust, an unfaithful person has much dust” (Paṭisambhidāmagga 1.111), and so on in detail.

යඤ්ච [Pg.123] ‘‘අයං පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො, අයං සස්සතදිට්ඨිකො, අයං උච්ඡෙදදිට්ඨිකො, අයං අනුලොමිකායං ඛන්තියං ඨිතො, අයං යථාභූතඤාණෙ ඨිතො, අයං කාමාසයො, න නෙක්ඛම්මාදිආසයො, අයං නෙක්ඛම්මාසයො, න කාමාදිආසයො’’තිආදිනා ‘‘ඉමස්ස කාමරාගො අතිවිය ථාමගතො, න පටිඝාදිකො, ඉමස්ස පටිඝො අතිවිය ථාමගතො, න කාමරාගාදිකො’’තිආදිනා ‘‘ඉමස්ස පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, ඉමස්ස අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, ඉමස්ස ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. ඉමස්ස කායසුචරිතං අධිකං, ඉමස්ස වචීසුචරිතං, ඉමස්ස මනොසුචරිතං. අයං හීනාධිමුත්තිකො, අයං පණීතාධිමුත්තිකො, අයං කම්මාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං විපාකාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං න කම්මාවරණෙන සමන්නාගතො, න කිලෙසාවරණෙන, න විපාකාවරණෙන සමන්නාගතො’’තිආදිනා ච සත්තානං ආසයාදීනං යථාභූතං විභාවනාකාරප්පවත්තං භගවතො ආසයානුසයඤාණං. යං සන්ධාය වුත්තං –

And there is the Blessed One’s knowledge of inclinations and latent tendencies, which functions as a way of discerning the true nature of beings' dispositions, and so on, as in the following: “This person has little dust; this one holds eternalist views; this one holds annihilationist views; this one is established in receptive tolerance; this one is established in the knowledge of things as they are; this one is inclined to sensual pleasures, not to renunciation and so on; this one is inclined to renunciation, not to sensual pleasures and so on.” And: “This one's sensual lust is exceedingly strong, not aversion and so on; this one's aversion is exceedingly strong, not sensual lust and so on.” And: “This one's meritorious formation is predominant, not demeritorious formation, nor imperturbable formation; this one's demeritorious formation is predominant, not meritorious formation, nor imperturbable formation; this one's imperturbable formation is predominant, not meritorious formation, nor demeritorious formation. This one excels in bodily good conduct; this one in verbal good conduct; this one in mental good conduct. This one is of inferior inclination; this one of superior inclination. This one is possessed of the obstruction of kamma; this one is possessed of the obstruction of defilements; this one is possessed of the obstruction of results; this one is not possessed of the obstruction of kamma, nor the obstruction of defilements, nor the obstruction of results,” and so on. Regarding this, it is said:

‘‘ඉධ තථාගතො සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, භබ්බාභබ්බෙ සත්තෙ ජානාතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.113).

“Here, the Tathāgata knows the inclinations of beings, knows their latent tendencies, knows their conduct, knows their dispositions, knows which beings are capable and which are incapable,” and so on (Paṭisambhidāmagga 1.113).

යඤ්ච උපරිමහෙට්ඨිමපුරත්ථිමපච්ඡිමකායෙහි දක්ඛිණවාමඅක්ඛිකණ්ණසොතනාසිකාසොතඅංසකූටපස්සහත්ථපාදෙහි අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙහි ලොමලොමකූපෙහි ච අග්ගික්ඛන්ධූදකධාරාපවත්තනං අනඤ්ඤසාධාරණං විවිධවිකුබ්බනිද්ධිනිම්මාපනකං භගවතො යමකපාටිහාරියඤාණං. යං සන්ධාය වුත්තං –

And the Blessed One's unique knowledge of the Twin Miracle, which manifests a mass of fire and a stream of water from the upper, lower, eastern, and western parts of his body—as well as from his right and left eyes, ears, nostrils, shoulders, sides, hands, and feet, from between his fingers and toes, and from every hair and every pore, performing various transformations and displays of psychic power. Regarding this, it is said:

‘‘ඉධ තථාගතො යමකපාටිහාරියං කරොති අසාධාරණං සාවකෙහි. උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති. හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, උපරිමකායතො උදකධාරා පවත්තතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.116).

“Here, the Tathāgata performs the Twin Miracle, which is unshared by his disciples. From the upper part of his body a mass of fire issues forth; from the lower part of his body a stream of water issues forth. From the lower part of his body a mass of fire issues forth; from the upper part of his body a stream of water issues forth,” and so on (Paṭisambhidāmagga 1.116).

යඤ්ච [Pg.124] රාගාදීහි ජාතිආදීහි ච අනෙකෙහි දුක්ඛධම්මෙහි උපද්දුතං සත්තනිකායං තතො නීහරිතුකාමතාවසෙන නානානයෙහි පවත්තස්ස භගවතො මහාකරුණොක්කමනස්ස පච්චයභූතං මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං. යථාහ –

And the Blessed One's knowledge of the attainment of Great Compassion, which is the basis for the arising of his great compassion that proceeds in various ways out of a desire to lead out the multitude of beings afflicted by many miserable states, such as lust and birth. As it is said:

‘‘කතමං තථාගතස්ස මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං? බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’ති. –

“What is the Tathāgata's knowledge of the attainment of Great Compassion? Great compassion for beings descends upon the Buddhas, the Blessed Ones, who see them in many ways. Seeing that the world-dwelling is ablaze, great compassion for beings descends upon the Buddhas, the Blessed Ones.”

ආදිනා (පටි. ම. 1.117) එකූනනවුතියා ආකාරෙහි විභජනං කතං.

Beginning with this, the analysis is made in eighty-nine ways (Paṭisambhidāmagga 1.117).

යං පන යාවතා ධම්මධාතු, යත්තකං ඤාතබ්බං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතාදි, තස්ස සබ්බස්ස පරොපදෙසෙන විනා සබ්බාකාරතො පටිජානනසමත්ථං ආකඞ්ඛාමත්තප්පටිබද්ධවුත්ති අනඤ්ඤසාධාරණං භගවතො ඤාණං සබ්බථා අනවසෙසසඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිසච්චාවබොධතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථාවරණාභාවතොව නිස්සඞ්ගප්පවත්තිං උපාදාය අනාවරණඤාණන්ති ච වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරතො ආවි භවිස්සති.

Furthermore, there is the Blessed One's omniscient knowledge, which is unique and not shared by others. It is capable of comprehending in every way, without the instruction of another, all that is knowable to the full extent of the realm of phenomena, such as the conditioned and the unconditioned. Its operation is bound only by the desire to know. Due to its understanding of all conditioned and unconditioned realities and conventional truths in their entirety and without exception, it is omniscient knowledge. And because there is no obstruction to it, it is also called unobstructed knowledge, on account of its unimpeded operation. This is the summary here; the detailed explanation will become evident later.

එවමෙතානි භගවතො ඡ අසාධාරණඤාණානි අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා යථාසකංවිසයස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

Thus, these six unique knowledges of the Blessed One, operating in an unperverted manner and not being mistaken with respect to their respective objects, are true, not false, and not otherwise. In this way too, the Blessed One has come to what is true; therefore he is the Tathāgata.

තථා ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති (පටි. ම. 2.17; සං. නි. 5.185) එවං සරූපතො යායං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානා ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතා සතිආදිභෙදා ධම්මසාමග්ගී, යාය අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා සච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොති, සා ධම්මසාමග්ගී ‘‘බොධී’’ති වුච්චති, තස්සා බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. අරියසාවකො වා යථාවුත්තාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති එවං සාමඤ්ඤලක්ඛණතො[Pg.125], උපට්ඨානලක්ඛණො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පවිචයලක්ඛණො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පග්ගහලක්ඛණො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඵරණලක්ඛණො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, උපසමලක්ඛණො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, අවික්ඛෙපලක්ඛණො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පටිසඞ්ඛානලක්ඛණො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එවං විසෙසලක්ඛණතො.

Similarly, “Monks, there are these seven factors of enlightenment: the enlightenment factor of mindfulness, the enlightenment factor of investigation of phenomena, the enlightenment factor of energy, the enlightenment factor of rapture, the enlightenment factor of tranquility, the enlightenment factor of concentration, and the enlightenment factor of equanimity” (Paṭisambhidāmagga 2.17; Saṃyutta Nikāya 5.185). Thus, in terms of its essential nature, this harmony of phenomena—comprising mindfulness and the others, arising at the moment of the supramundane path, and being the antidote to numerous afflictions such as sloth and restlessness, instability and striving, indulgence in sensual pleasures and self-mortification, and adherence to annihilationism and eternalism—is that by which a noble disciple awakens, rises from the slumber of defilements, penetrates the four truths, or realizes Nibbāna itself. This harmony of phenomena is called “enlightenment” (bodhi), and its components (aṅga) are the factors of enlightenment (bojjhaṅga). Or, because a noble disciple awakens (bujjhati) through this aforesaid harmony of phenomena, he is called “enlightened” (bodhi), and its components are the factors of enlightenment. Thus it is in terms of general characteristics. In terms of specific characteristics: the enlightenment factor of mindfulness has the characteristic of establishment; the enlightenment factor of investigation of phenomena has the characteristic of investigation; the enlightenment factor of energy has the characteristic of exertion; the enlightenment factor of rapture has the characteristic of suffusion; the enlightenment factor of tranquility has the characteristic of calming; the enlightenment factor of concentration has the characteristic of non-distraction; and the enlightenment factor of equanimity has the characteristic of reflection.

‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? ඉධ භික්ඛු සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො, චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා හොති අනුස්සරිතා’’තිආදිනා (විභ. 467) සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරවසෙන එකක්ඛණෙ පවත්තිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? අත්ථි අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු සති, අත්ථි බහිද්ධා ධම්මෙසු සතී’’තිආදිනා (විභ. 469) තෙසං විසයවිභාවනාපවත්තිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකනිස්සිතං, විරාගනිස්සිතං, නිරොධනිස්සිතං, වොසග්ගපරිණාමි’’න්තිආදිනා (විභ. 471) භාවනාවිධිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා? ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති…පෙ… තස්මිං සමයෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා හොන්ති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? යා සති අනුස්සතී’’තිආදිනා (විභ. 478) ඡනවුතියා නයසහස්සවිභාගෙහීති එවං නානාකාරතො පවත්තානි භගවතො බොජ්ඣඞ්ගවිභාවනඤාණානි තස්ස තස්ස අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

By the passage beginning, “Herein, what is the enlightenment factor of mindfulness? Herein, a bhikkhu is mindful, endowed with supreme mindfulness and prudence, remembering and recollecting what was done and said long ago” (Vibhaṅga 467), the simultaneous arising of the seven enlightenment factors through their mutual support is shown. By the passage beginning, “Herein, what is the enlightenment factor of mindfulness? There is mindfulness regarding internal phenomena; there is mindfulness regarding external phenomena” (Vibhaṅga 469), their occurrence through the distinction of their objects is shown. By the passage beginning, “Herein, what is the enlightenment factor of mindfulness? Herein, bhikkhus, a bhikkhu develops the enlightenment factor of mindfulness, which is based on seclusion, based on dispassion, based on cessation, and which culminates in relinquishment” (Vibhaṅga 471), the method of cultivation is shown. By the passage beginning, “Herein, what are the seven enlightenment factors? Herein, at the time when a bhikkhu develops the supramundane jhāna… at that time there are seven enlightenment factors: the enlightenment factor of mindfulness… the enlightenment factor of equanimity. Herein, what is the enlightenment factor of mindfulness? That which is mindfulness, recollection…” (Vibhaṅga 478), and so on, with ninety-six thousand divisions of methods. Thus, the Blessed One's knowledges concerning the analysis of the enlightenment factors proceed in diverse ways. Because they are not mistaken with respect to each meaning, they are true, not false, and not otherwise. In this way too, the Blessed One has come to what is true; therefore he is the Tathāgata.

තථා ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති (විභ. 205) එවං සරූපතො. සබ්බකිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියභාවකරත්තා අරියඵලපටිලාභකරත්තා ච අරියො. අරියානං අට්ඨවිධත්තා නිබ්බානාධිගමාය එකන්තකාරණත්තා ච අට්ඨඞ්ගිකො. කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡති, අත්ථිකෙහි මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගයතීති මග්ගොති එවං සාමඤ්ඤලක්ඛණතො. ‘‘සම්මාදස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි, සම්මාඅභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො, සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණා සම්මාවාචා, සම්මාසමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො, සම්මාවොදානලක්ඛණො සම්මාආජීවො, සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො, සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති[Pg.126], සම්මාඅවික්ඛෙපලක්ඛණො සම්මාසමාධී’’ති එවං විසෙසලක්ඛණතො. සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිබ්බානං ආරම්මණං කරොති, තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනෙන අසම්මොහතො සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති, තථා සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි පජහන්ති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති, සහජාතධම්මානං සම්මාඅභිනිරොපනපරිග්ගහණසමුට්ඨාපනවොදානපග්ගහඋපට්ඨානසමාදහනානි ච කරොන්තීති එවං කිච්චවිභාගතො. සම්මාදිට්ඨි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා විසුං දුක්ඛාදිආරම්මණා හුත්වා මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කත්වා කිච්චතො ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා නානාරම්මණා, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා, තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො’’තිආදීනි තීණි නාමානි ලභති. සම්මාවාචාදයො තයො පුබ්බභාගෙ ‘‘මුසාවාදා වෙරමණී’’තිආදිවිභාගා විරතියොපි චෙතනායොපි හුත්වා මග්ගක්ඛණෙ විරතියොව, සම්මාවායාමසතියො කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභන්ති. සම්මාසමාධි පන මග්ගක්ඛණෙපි පඨමජ්ඣානාදිවසෙන නානා එවාති එවං පුබ්බභාගාපරභාගෙසු පවත්තිවිභාගතො. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා (විභ. 489) භාවනාවිධිතො. ‘‘තත්ථ කතමො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො? ඉධ, භික්ඛු, යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති…පෙ… දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, තස්මිං සමයෙ අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො හොති – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො’’තිආදිනා (විභ. 499) චතුරාසීතියා නයසහස්සවිභාගෙහීති එවං අනෙකාකාරතො පවත්තානි භගවතො අරියමග්ගවිභාවනඤාණානි අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො සබ්බානිපි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

Likewise, 'Therein, what is the Noble Truth of the Path Leading to the Cessation of Suffering? It is just this Noble Eightfold Path, namely: right view... right concentration.' (Vibh. 205) Thus, in terms of its essence. Because it is far from all defilements, because it makes one noble, and because it leads to the attainment of noble fruits, it is called 'noble.' Because it consists of eight factors and is the sole cause for reaching Nibbāna, it is called 'eightfold.' It is called 'path' because it goes destroying defilements, because it is sought by those who desire, and because it itself seeks Nibbāna—thus, in terms of its general characteristic. 'Right view has the characteristic of right seeing, right intention has the characteristic of right directing the mind, right speech has the characteristic of right encompassing, right action has the characteristic of right originating, right livelihood has the characteristic of right cleansing, right effort has the characteristic of right exertion, right mindfulness has the characteristic of right establishing, and right concentration has the characteristic of right non-distraction'—thus, in terms of their specific characteristics. First, right view abandons wrong view along with other opposing defilements associated with it, takes Nibbāna as its object, and sees associated phenomena without delusion due to the destruction of the delusion that conceals it. Similarly, right intention and the others abandon wrong intention and the like, take cessation as their object, and perform the functions of right directing the mind, right encompassing, right originating, right cleansing, right exertion, right establishing, and right concentrating for their co-nascent phenomena—thus, in terms of their functional divisions. Right view, in the preliminary stage, has various moments and takes suffering and so on as separate objects. At the moment of the path, it has a single moment and takes only Nibbāna as its object, and functionally, it acquires four names: 'knowledge of suffering,' etc. Right intention and the others, in the preliminary stage, have various moments and various objects. At the moment of the path, they have a single moment and a single object. Among them, right intention functionally acquires three names: 'intention of renunciation,' etc. Right speech, right action, and right livelihood, in the preliminary stage, are divided as 'abstaining from false speech,' etc., and consist of both abstinence and volition. At the moment of the path, they consist only of abstinence. Right effort and right mindfulness functionally acquire four names as 'right striving' and 'foundations of mindfulness,' respectively. Right concentration, however, even at the moment of the path, varies as the first jhāna, etc.—thus, in terms of their divisions in the preliminary and subsequent stages. 'Here, bhikkhus, a bhikkhu develops right view, which is dependent on seclusion...' (Vibh. 489) thus, in terms of the method of development. 'And what is the eightfold path? Here, bhikkhus, at the time when one develops the supramundane jhāna... the painful practice with slow direct knowledge, at that time the eightfold path is present—right view, right intention...' (Vibh. 499) thus, in the eighty-four thousand ways of analysis. Thus, the Blessed One's knowledge of the analysis of the noble path operates in many ways. Because it does not contradict the meaning, all these are true, not false, not otherwise. In this way too, the Blessed One has come to what is true—therefore, he is the Tathāgata.

තථා පඨමජ්ඣානසමාපත්තියා ච නිරොධසමාපත්තීති එතාසු අනුපටිපාටියා විහරිතබ්බට්ඨෙන සමාපජ්ජිතබ්බට්ඨෙන ච අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීසු සම්පාදනපච්චවෙක්ඛණාදිවසෙන යථාරහං සම්පයොගවසෙන ච පවත්තානි භගවතො ඤාණානි තදත්ථසිද්ධියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. තථා ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඨානං[Pg.127], ඉදං අට්ඨාන’’න්ති අවිපරීතං තස්ස තස්ස ඵලස්ස කාරණාකාරණජානනං, තෙසං තෙසං සත්තානං අතීතාදිභෙදභින්නස්ස කම්මසමාදානස්ස අනවසෙසතො යථාභූතං විපාකන්තරජානනං, ආයූහනක්ඛණෙයෙව තස්ස තස්ස සත්තස්ස ‘‘අයං නිරයගාමිනී පටිපදා…පෙ… අයං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා’’ති යාථාවතො සාසවානාසවකම්මවිභාගජානනං, ඛන්ධායතනානං උපාදින්නානුපාදින්නාදිඅනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච තස්ස ලොකස්ස ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්මිං ධම්මප්පබන්ධෙ අයං විසෙසො ජායතී’’තිආදිනා නයෙන යථාභූතං ධාතුනානත්තජානනං, සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුතාජානනං සංකිලෙසාදීහි සද්ධිං ඣානවිමොක්ඛාදිජානනං, සත්තානං අපරිමාණාසු ජාතීසු තප්පටිබන්ධෙන සද්ධිං අනවසෙසතො පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිජානනං හීනාදිවිභාගෙහි සද්ධිං චුතිපටිසන්ධිජානනං, ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව චතුසච්චජානනන්ති ඉමානි භගවතො දසබලඤාණානි අවිරජ්ඣිත්වා යථාසකංවිසයාවගාහනතො යථාධිප්පෙතත්ථසාධනතො ච යථාභූතවුත්තියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. වුත්තඤ්හෙතං –

Likewise, the Blessed One's knowledges, which operate in the successive meditative attainments—such as the attainment of the first jhāna and the attainment of cessation—by way of dwelling upon them in sequence, entering into them, and by way of accomplishment, reviewing, and appropriate connection, are true, not false, and not otherwise, for the fulfillment of their purposes. In this way too, the Blessed One has come to what is true—therefore, he is the Tathāgata. Likewise, knowing without error what is possible and impossible as the cause or non-cause for each result, knowing fully and accurately without residue the true difference in the results of the kamma undertaken by various beings, distinguished as past and so on, knowing at the very moment of striving whether a being is on the path leading to hell… or the path leading to Nibbāna, knowing accurately the division of kamma into the defiled and the undefiled, knowing the manifold nature of the aggregates and sense bases—whether clung to or unclung to—and the diverse nature of that world, and knowing how, due to the predominance of a particular element, a specific distinction arises in this continuity of phenomena, knowing the sharpness or dullness of faculties like faith, knowing the jhānas, liberations, and so on along with their corruptions, knowing without omission the past existences of beings in countless births along with their connections, knowing death and rebirth along with their inferior and superior distinctions, and knowing the four truths—‘This is suffering’ and so on—as explained below. These ten powers of knowledge of the Blessed One are unfailing, penetrating their respective objects as intended, accomplishing their purposes, and functioning accurately—thus they are true, not false, not otherwise. For this has been said—

‘‘ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි (විභ. 809; අ. නි. 10.21).

“Here, the Tathāgata understands what is possible as possible, and what is impossible as impossible, according to reality,” and so on.

එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො.

In this way too, the Blessed One has come to what is true—therefore, he is the Tathāgata.

යථා චෙතෙසම්පි ඤාණානං වසෙන, එවං යථාවුත්තානං සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදිවිභාවනඤාණාදිඅනන්තාපරිමෙය්‍යභෙදානං අනඤ්ඤසාධාරණානං පඤ්ඤාවිසෙසානං වසෙන භගවා තථානි ඤාණානි ආගතො අධිගතොති තථාගතො, එවම්පි තථානි ආගතොති තථාගතො.

Just as by means of these knowledges, so too, by means of unique, immeasurable, and infinite kinds of special wisdom—such as the knowledge that elucidates the foundations of mindfulness, right efforts, and so forth, as described—the Blessed One has come to and attained such knowledges; thus he is the Tathāgata. In this way also, having come to such things, he is the Tathāgata.

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යා තා භගවතො අභිජාතිඅභිසම්බොධිධම්මවිනයපඤ්ඤාපනඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයො, තා තථා. කිං වුත්තං හොති? යදත්ථං තා ලොකනාථෙන අභිපත්ථිතා පවත්තිතා ච, තදත්ථස්ස එකන්තසිද්ධියා අවිසංවාදනතො අවිපරීතත්ථවුත්තියා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. තථා හි අයං භගවා බොධිසත්තභූතො සමතිංසපාරමිපරිපූරණාදිකං වුත්තප්පකාරං සබ්බබුද්ධත්තහෙතුං සම්පාදෙත්වා [Pg.128] තුසිතපුරෙ ඨිතො බුද්ධකොලාහලං සුත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි එකතො සන්නිපතිතාහි උපසඞ්කමිත්වා –

How is he the Tathāgata, one who has gone thus? The Blessed One’s noble birth, supreme enlightenment, the proclamation of the Dhamma and Vinaya, and the Nibbāna-element with no residue remaining—these are ‘thus’ (tathā). What is meant by this? For whatever purpose these were aspired to and set in motion by the Lord of the World, because of the absolute accomplishment of that purpose, their non-deceptiveness, and their unerring nature, they are thus (tathā), true (avitathā), and not otherwise (anaññathā). For indeed, this Blessed One, while still a Bodhisatta, having accomplished all the causes for Buddhahood, such as the fulfillment of the thirty perfections and so forth, as described, and while dwelling in the Tusita heaven, having heard the ‘Buddha-uproar,’ was approached by deities from ten thousand world-systems gathered together, who said—

‘‘කාලො ඛො තෙ මහාවීර, උප්පජ්ජ මාතුකුච්ඡියං;

සදෙවකං තාරයන්තො, බුජ්ඣස්සු අමතං පද’’න්ති. (බු. වං. 1.67) –

“O great hero, the time has come for you; arise in your mother's womb. Delivering the world with its gods, awaken to the deathless state.”

ආයාචිතො උප්පන්නපුබ්බනිමිත්තො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා ‘‘ඉදානි අහං මනුස්සයොනියං උප්පජ්ජිත්වා අභිසම්බුජ්ඣිස්සාමී’’ති ආසාළ්හිපුණ්ණමායං සක්‍යරාජකුලෙ මහාමායාය දෙවියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා දස මාසෙ දෙවමනුස්සෙහි මහතා පරිහාරෙන පරිහරියමානො විසාඛපුණ්ණමායං පච්චූසසමයෙ අභිජාතිං පාපුණි.

Being entreated, and with the preliminary signs having arisen, he made the five great observations and resolved, “Now I will arise in the human realm and attain supreme enlightenment.” On the full moon day of Āsāḷha, he took conception in the womb of Queen Mahāmāyā in the royal family of the Sakyans. For ten months, he was nurtured with great care by gods and humans, and on the full moon day of Visākha, at dawn, he attained his noble birth.

අභිජාතික්ඛණෙ පනස්ස පටිසන්ධිග්ගහණක්ඛණෙ විය ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි පාතුරහෙසුං, අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි, දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු අපරිමාණො ඔභාසො ඵරි, තස්ස, තං සිරිං දට්ඨුකාමා විය අන්ධා චක්ඛූනි පටිලභිංසු, බධිරා සද්දං සුණිංසු, මූගා සමාලපිංසු, ඛුජ්ජා උජුගත්තා අහෙසුං, පඞ්ගුලා පදසා ගමනං පටිලභිංසු, බන්ධනගතා සබ්බසත්තා අන්දුබන්ධනාදීහි මුච්චිංසු, සබ්බනරකෙසු අග්ගි නිබ්බායි, පෙත්තිවිසයෙ ඛුප්පිපාසා වූපසමි, තිරච්ඡානානං භයං නාහොසි, සබ්බසත්තානං රොගො වූපසමි, සබ්බසත්තා පියංවදා අහෙසුං, මධුරෙනාකාරෙන අස්සා හසිංසු, වාරණා ගජ්ජිංසු, සබ්බතූරියානි සකසකනින්නාදං මුඤ්චිංසු, අඝට්ටිතානි එව මනුස්සානං හත්ථූපගාදීනි ආභරණානි මධුරෙනාකාරෙන සද්දං මුඤ්චිංසු, සබ්බදිසා විප්පසන්නා අහෙසුං, සත්තානං සුඛං උප්පාදයමානො මුදුසීතලවාතො වායි, අකාලමෙඝො වස්සි, පථවිතොපි උදකං උබ්භිජ්ජිත්වා විස්සන්දි, පක්ඛිනො ආකාසගමනං විජහිංසු, නදියො අසන්දමානා අට්ඨංසු, මහාසමුද්දෙ මධුරං උදකං අහොසි, උපක්කිලෙසවිනිමුත්තෙ සූරියෙ දිප්පමානෙ එව ආකාසගතා සබ්බා ජොතියො ජොතිංසු, ඨපෙත්වා අරූපාවචරෙ දෙවෙ අවසෙසා සබ්බෙ දෙවා සබ්බෙ ච නෙරයිකා දිස්සමානරූපා අහෙසුං, තරුකුට්ටකවාටසෙලාදයො අනාවරණභූතා අහෙසුං, සත්තානං චුතූපපාතා නාහෙසුං, සබ්බං අනිට්ඨගන්ධං අභිභවිත්වා දිබ්බගන්ධො පවායි, සබ්බෙ ඵලූපගා රුක්ඛා ඵලධරා සම්පජ්ජිංසු, මහාසමුද්දො සබ්බත්ථකමෙව පඤ්චවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නතලො අහොසි, ථලජජලජාදීනි [Pg.129] සබ්බපුප්ඵානි පුප්ඵිංසු, රුක්ඛානං ඛන්ධෙසු ඛන්ධපදුමානි, සාඛාසු සාඛාපදුමානි, ලතාසු ලතාපදුමානි, පුප්ඵිංසු, මහීතලසිලාතලානි භින්දිත්වා උපරූපරි සත්ත සත්ත හුත්වා දණ්ඩපදුමානි නාම නික්ඛමිංසු, ආකාසෙ ඔලම්බකපදුමානි නිබ්බත්තිංසු, සමන්තතො පුප්ඵවස්සං වස්සි ආකාසෙ දිබ්බතූරියානි වජ්ජිංසු, සකලදසසහස්සිලොකධාතු වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමාලාගුළං විය, උප්පීළෙත්වා පවත්තමාලාකලාපො විය, අලඞ්කතපටියත්තං මාලාසනං විය ච එකමාලාමාලිනී විප්ඵුරන්තවාළබීජනී පුප්ඵධූපගන්ධපරිවාසිතා පරමසොභග්ගප්පත්තා අහොසි, තානි ච පුබ්බනිමිත්තානි උපරි අධිගතානං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං නිමිත්තභූතානි එව අහෙසුං. එවං අනෙකච්ඡරියපාතුභාවා අයං අභිජාති යදත්ථං තෙන අභිපත්ථිතා, තස්සා අභිසම්බොධියා එකන්තසිද්ධියා තථාව අහොසි අවිතථා අනඤ්ඤථා.

At the moment of his noble birth, as at the moment of his conception, the thirty-two preliminary portents appeared. This ten-thousandfold world-system trembled, quaked, and shook. An immeasurable radiance spread throughout the ten thousand world-spheres. The blind, as if desiring to see that splendor, regained their sight. The deaf heard sounds. The mute spoke. The hunchbacked became straight-limbed. The lame gained the ability to walk on foot. All beings in bondage were freed from their shackles and bonds. The fires in all hells were extinguished. Hunger and thirst in the realm of spirits were pacified. Animals had no fear. The sickness of all beings was pacified. All beings spoke kindly to one another. Horses neighed sweetly, and elephants trumpeted. All musical instruments sounded forth their own notes without being played. Ornaments worn by humans, such as bracelets, made sweet sounds without being struck. All directions became clear. A gentle, cool breeze blew, bringing happiness to beings. An unseasonal rain fell. Water welled up from the earth and flowed. Birds ceased their flight in the sky. Rivers stood still, not flowing. The water of the great ocean became sweet. While the sun shone, free from defilements, all the lights in the sky also blazed. Except for the gods of the formless realm, all other gods and all beings in hell became visible. Trees, walls, rocks, and so on, became unobstructed. There was no passing away or rebirth of beings. A divine fragrance, overpowering all unpleasant odors, wafted forth. All fruit-bearing trees became laden with fruit. The great ocean was everywhere entirely covered with five-colored lotuses. All flowers—terrestrial, aquatic, and so on—bloomed. On tree trunks, trunk-lotuses blossomed; on branches, branch-lotuses; on vines, vine-lotuses. Breaking through the earth and stone, stalk-lotuses emerged in tiers of seven. Hanging lotuses manifested in the sky. A rain of flowers fell from all around. Divine musical instruments played in the sky. The entire ten-thousandfold world-system attained supreme beauty, like a scattered ball of garlands, like a pressed-out wreath of flowers, or like a decorated and prepared flower-seat, perfumed with the fragrance of flowers and incense, with shimmering yak-tail fans, like a single garland-adorned being. These preliminary portents were indeed signs of the many special attainments to be realized in the future. Thus, this noble birth, with the appearance of its many wonders, was for the purpose for which he had aspired; for the absolute accomplishment of his supreme enlightenment, it was thus, true, and not otherwise.

තථා යෙ බුද්ධවෙනෙය්‍යා බොධනෙය්‍යබන්ධවා, තෙ සබ්බෙපි අනවසෙසතො සයමෙව භගවතා විනීතා. යෙ ච සාවකවෙනෙය්‍යා ධම්මවෙනෙය්‍යා ච, තෙපි සාවකාදීහි විනීතා විනයං ගච්ඡන්ති ගමිස්සන්ති චාති යදත්ථං භගවතා අභිසම්බොධි අභිපත්ථිතා, තදත්ථස්ස එකන්තසිද්ධියා අභිසම්බොධි තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා.

Thus, those who were to be trained by a Buddha, kinsmen who could be awakened, have all, without exception, been trained by the Blessed One himself. And those who were to be trained by disciples and by the Dhamma, they too, being trained by disciples and others, undergo the training and will undergo it. The supreme enlightenment was aspired to by the Blessed One for a certain purpose; for the absolute accomplishment of that purpose, that supreme enlightenment was thus, true, and not otherwise.

අපිච යස්ස යස්ස ඤෙය්‍යධම්මස්ස යො යො සභාවො බුජ්ඣිතබ්බො, සො සො හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය ආවජ්ජනමත්තපටිබද්ධෙන අත්තනො ඤාණෙන අවිපරීතං අනවසෙසතො භගවතා අභිසම්බුද්ධොති එවම්පි අභිසම්බොධි තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා.

Furthermore, whatever the specific nature of any knowable thing that was to be understood, that very nature was fully and unerringly awakened to by the Blessed One with his own knowledge—which is dependent only on his adverting to it—as clearly as a myrobalan fruit placed on the palm of the hand. In this way too, the supreme enlightenment is thus, true, and not otherwise.

තථා තෙසං තෙසං ධම්මානං තථා තථා දෙසෙතබ්බප්පකාරං, තෙසං තෙසඤ්ච සත්තානං ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිං සම්මදෙව ඔලොකෙත්වා ධම්මතං අවිජහන්තෙනෙව පඤ්ඤත්තිනයං වොහාරමත්තං අනතිධාවන්තෙනෙව ච ධම්මතං විභාවෙන්තෙන යථාපරාධං යථාජ්ඣාසයං යථාධම්මඤ්ච අනුසාසන්තෙන භගවතා වෙනෙය්‍යා විනීතා අරියභූමිං සම්පාපිතාති ධම්මවිනයපඤ්ඤාපනාපිස්ස තදත්ථසිද්ධියා යථාභූතවුත්තියා ච තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා.

Moreover, the way in which various teachings should be expounded, and the inclinations, latent tendencies, conduct, and dispositions of each being, were correctly discerned by the Blessed One. Without abandoning the nature of things, and without overstepping the method of concepts and mere convention, yet revealing the true nature of things, he instructed them according to their faults, according to their inclinations, and according to the Dhamma. Thus, those worthy of guidance were trained and led to the noble plane. The establishing of the Dhamma and Discipline, for the fulfillment of that purpose and in accordance with reality, is likewise true, not false, and not otherwise.

තථා [Pg.130] යා සා භගවතා අනුප්පත්තා පථවියාදිඵස්සවෙදනාදිරූපාරූපසභාවනිමුත්තා ලුජ්ජනපලුජ්ජනභාවාභාවතො ලොකසභාවාතීතා තමසා විසංසට්ඨත්තා කෙනචි අනොභාසනීයා ලොකසභාවාභාවතො එව ගතිආදිභාවරහිතා අප්පතිට්ඨා අනාරම්මණා අමතමහානිබ්බානධාතු ඛන්ධසඞ්ඛාතානං උපාදීනං ලෙසමත්තස්සාපි අභාවතො ‘‘අනුපාදිසෙසා’’තිපි වුච්චති. යං සන්ධාය වුත්තං –

Furthermore, that which the Blessed One attained—the deathless, great Nibbāna-element, free from the nature of form and the formless, such as feeling born of contact with the earth element and so on; transcending the worldly nature due to the absence of the state of decaying and breaking up; unmingled with darkness and unilluminable by anything; devoid of states such as destination due to the very absence of a worldly nature; without foundation, without object—is also called 'without remaining substratum' because of the absence of even the slightest trace of the substrata known as the aggregates. Concerning this, it was said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී න ආපො න තෙජො න වායො න ආකාසානඤ්චායතනං න විඤ්ඤාණඤ්චායතනං න ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නායං ලොකො න පරො ලොකො න ච උභො චන්දිමසූරියා. තමහං, භික්ඛවෙ, නෙව ආගතිං වදාමි න ගතිං න ඨිතිං න චුතිං න උපපත්තිං; අප්පතිට්ඨං අප්පවත්තං අනාරම්මණමෙවෙතං එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (උදා. 71).

“Monks, there is that base where there is neither earth, nor water, nor fire, nor air; neither the dimension of infinite space, nor the dimension of infinite consciousness, nor the dimension of nothingness, nor the dimension of neither perception nor non-perception; neither this world nor another world, nor both the moon and the sun. There, monks, I say there is no coming, no going, no staying, no passing away, no arising. It is without foundation, without continuation, without an object. This itself is the end of suffering.” (Udāna 71)

සා සබ්බෙසම්පි උපාදානක්ඛන්ධානං අත්ථඞ්ගමො සබ්බසඞ්ඛාරානං සමථො, සබ්බූපධීනං පටිනිස්සග්ගො, සබ්බදුක්ඛානං වූපසමො, සබ්බාලයානං සමුග්ඝාතො, සබ්බවට්ටානං උපච්ඡෙදො, අච්චන්තසන්තිලක්ඛණාති යථාවුත්තසභාවස්ස කදාචිපි අවිසංවාදනතො තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවමෙතා අභිජාතිආදිකා තථා ගතො උපගතො අධිගතො පටිපන්නො පත්තොති තථාගතො. එවං භගවා තථා ගතොති තථාගතො.

The cessation of all aggregates of clinging, the calming of all formations, the relinquishment of all acquisitions, the pacification of all suffering, the uprooting of all attachments, the severing of all rounds—it is characterized by ultimate peace. Because its nature as described is never departed from, it is thus true, not false, and not otherwise. In this way, he has thus gone to, approached, attained, practiced, and reached these realities beginning with supreme birth; therefore, he is the Tathāgata. Thus, the Blessed One has 'thus gone'; therefore, he is the Tathāgata.

කථං තථාවිධොති තථාගතො? යථාවිධා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා, අයම්පි භගවා තථාවිධො. කිං වුත්තං හොති? යථාවිධා තෙ භගවන්තො මග්ගසීලෙන, ඵලසීලෙන, සබ්බෙනපි ලොකියලොකුත්තරසීලෙන, මග්ගසමාධිනා, ඵලසමාධිනා, සබ්බෙනපි ලොකියලොකුත්තරසමාධිනා, මග්ගපඤ්ඤාය, ඵලපඤ්ඤාය, සබ්බායපි ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාය, දෙවසිකං වළඤ්ජිතබ්බෙහි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිවිහාරෙහි, තදඞ්ගවිමුත්තියා වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තියා නිස්සරණවිමුත්තියාති සඞ්ඛෙපතො, විත්ථාරතො පන අනන්තාපරිමාණභෙදෙහි අචින්තෙය්‍යානුභාවෙහි සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි, අයම්පි [Pg.131] අම්හාකං භගවා තථාවිධො. සබ්බෙසඤ්හි සම්මාසම්බුද්ධානං ආයුවෙමත්තං, සරීරප්පමාණවෙමත්තං, කුලවෙමත්තං, දුක්කරචරියාවෙමත්තං, රස්මිවෙමත්තන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි වෙමත්තෙහි සියා වෙමත්තං, න පන සීලවිසුද්ධිආදීසු විසුද්ධීසු සමථවිපස්සනාපටිපත්තියං අත්තනා පටිවිද්ධගුණෙසු ච කිඤ්චි නානාකරණං අත්ථි, අථ ඛො මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය අඤ්ඤංමඤ්ඤං නිබ්බිසෙසා තෙ බුද්ධා භගවන්තො. තස්මා යථාවිධා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා, අයම්පි භගවා තථාවිධො. එවං තථාවිධොති තථාගතො. විධත්ථො චෙත්ථ ගතසද්දො. තථා හි ලොකියා විධයුත්තගතසද්දෙ පකාරත්ථෙ වදන්ති.

How is the Tathāgata 'of such a nature'? Just as the former Perfectly Self-Enlightened Ones were of such a nature, so too is this Blessed One. What is meant by this? Just as those Blessed Ones were endowed with the virtue of the path, the virtue of the fruit, and all mundane and supramundane virtue; with the concentration of the path, the concentration of the fruit, and all mundane and supramundane concentration; with the wisdom of the path, the wisdom of the fruit, and all mundane and supramundane wisdom; with twenty-four hundred thousand crores of meditative attainments to be entered into daily; and briefly, with liberation by substitution, liberation by suppression, liberation by cutting off, liberation by tranquillization, and liberation by escape—but in detail, with infinite, immeasurable distinctions, with inconceivable powers, and with all the qualities of omniscience—so too is our Blessed One of such a nature. For all Perfectly Self-Enlightened Ones may differ in these five respects: the measure of their lifespan, the measure of their bodies, the measure of their clan, the measure of their austere practices, and the measure of their radiance. But there is no difference whatsoever in their purities, such as purity of virtue, in their practice of serenity and insight, or in the qualities they have personally realized. Rather, like a piece of gold broken in the middle, those Buddhas, the Blessed Ones, are indistinguishable from one another. Therefore, just as the former Perfectly Self-Enlightened Ones were of such a nature, so too is this Blessed One of such a nature. Thus he is a Tathāgata because he is 'of such a nature.' Here, the word 'gata' has the meaning of 'nature' (vidha). For worldly people use words connected with 'nature' in the sense of 'manner' (pakāra).

කථං තථාපවත්තිකොති තථාගතො? අනඤ්ඤසාධාරණෙන ඉද්ධානුභාවෙන සමන්නාගතත්තා අත්ථපටිසම්භිදාදීනං උක්කංසපාරමිප්පත්තියා අනාවරණඤාණපටිලාභෙන ච භගවතො කායප්පවත්තියාදීනං කත්ථචි පටිඝාතාභාවතො යථාරුචි තථා ගතං ගති ගමනං කායවචීචිත්තප්පවත්ති එතස්සාති තථාගතො. එවං තථාපවත්තිකොති තථාගතො.

How is he a Tathāgata in the sense of 'one whose proceeding is thus'? Because he is endowed with a unique power of psychic potency, has attained the highest perfection in the analytical knowledges such as the analysis of meaning, and has obtained unobstructed knowledge, there is no obstruction anywhere to the Blessed One’s bodily activity and so forth. Therefore, the proceeding of his body, speech, and mind is 'thus' (tathā), according to his wish; his going (gataṃ), gait (gati), and movement (gamanaṃ) are thus. Hence he is a Tathāgata. In this way, he is a Tathāgata in the sense of 'one whose proceeding is thus.'

කථං තථෙහි අගතොති තථාගතො? බොධිසම්භාරසම්භරණෙ තප්පටිපක්ඛප්පවත්තිසඞ්ඛාතං නත්ථි එතස්ස ගතන්ති අගතො. සො පනස්ස අගතභාවො මච්ඡෙරදානපාරමිආදීසු අවිපරීතං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණාදිනයප්පවත්තෙහි ඤාණෙහීති තථෙහි ඤාණෙහි අගතොති තථාගතො.

How is he a Tathāgata in the sense of 'not-gone by those very things' (tathehi agato)? He is 'not-gone' (agato) because, in accumulating the requisites for enlightenment, there is for him no 'going' that is defined as the occurrence of opposing factors. Furthermore, this 'not-gone' state of his is due to unerring knowledge that proceeds by way of such methods as contemplating the danger and the benefit concerning the perfection of giving as opposed to stinginess, and so on. Because he is 'not-gone' (agato) by that very (tathehi) knowledge, he is a Tathāgata.

අථ වා කිලෙසාභිසඞ්ඛාරප්පවත්තිසඞ්ඛාතං ඛන්ධප්පවත්තිසඞ්ඛාතමෙව වා පඤ්චසුපි ගතීසු ගතං ගමනං එතස්ස නත්ථීති අගතො. සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා ස්වායමස්ස අගතභාවො තථෙහි අරියමග්ගඤාණෙහීති එවම්පි භගවා තථෙහි ආගතොති තථාගතො.

Alternatively, he is 'not-gone' (agato) because for him there is no going or movement in the five destinies, which is defined as the proceeding of defilements and formations, or simply as the proceeding of the aggregates. This 'not-gone' state of his is due to his attainment of Nibbāna with and without remaining substratum by means of those very (tathehi) noble path-knowledges. In this way too, the Blessed One has 'come' (āgato) by means of those very [knowledges]; hence, he is a Tathāgata.

කථං තථාගතභාවෙන තථාගතො? තථාගතභාවෙනාති ච තථාගතස්ස සබ්භාවෙන, අත්ථිතායාති අත්ථො. කො පනෙස තථාගතො, යස්ස අත්ථිතාය භගවා තථාගතොති වුච්චතීති? සද්ධම්මො. සද්ධම්මො හි අරියමග්ගො තාව යථා යුගනද්ධසමථවිපස්සනාබලෙන අනවසෙසකිලෙසපක්ඛං සමූහනන්තෙන සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන ගන්තබ්බං, තථා [Pg.132] ගතො. ඵලධම්මො යථා අත්තනො මග්ගානුරූපං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන ගන්තබ්බං, තථා ගතො පවත්තො. නිබ්බානධම්මො පන යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සකලවට්ටදුක්ඛවූපසමාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා ගතො සච්ඡිකතොති තථාගතො. පරියත්තිධම්මොපි යථා පුරිමබුද්ධෙහි සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන පවත්තිආදිප්පකාසනවසෙන ච වෙනෙය්‍යානං ආසයාදිඅනුරූපං පවත්තිතො, අම්හාකම්පි භගවතා තථා ගතො ගදිතො පවත්තිතොති වා තථාගතො. යථා භගවතා දෙසිතො, තථා භගවතො සාවකෙහි ගතො අවගතොති තථාගතො. එවං සබ්බොපි සද්ධම්මො තථාගතො. තෙනාහ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති (ඛු. පා. 6.17; සු. නි. 240). ස්වාස්ස අත්ථීති භගවා තථාගතො.

How is he a Tathāgata by the state of being a Tathāgata? 'By the state of being a Tathāgata' means by the true nature of a Tathāgata, that is, by its existence. But what is this 'Tathāgata' by whose existence the Blessed One is called a Tathāgata? It is the good Dhamma. For the good Dhamma—first, the noble path—goes as it should, by the power of serenity and insight yoked together, uprooting the entire faction of the defilements by way of abandonment by cutting off; thus it has gone (tathā gato). The fruition-Dhamma, in accordance with its own path, goes as it should by way of abandonment by tranquillization; thus it has gone and proceeded. The Nibbāna-Dhamma, however, as it is gone to, is penetrated by wisdom, leading to the appeasement of all the suffering of the round; as it is thus gone to and realized by the Buddhas and others, it is a 'Tathāgata'. The Dhamma of the scriptures, too, was set in motion by the former Buddhas by way of suttas, geyyas, etc., and by way of revealing its process, etc., in accordance with the dispositions of those to be trained; in the same way, it was gone to, spoken, and set in motion by our Blessed One, hence it is a 'Tathāgata'. As it was taught by the Blessed One, so it is gone to and understood by his disciples, hence it is a 'Tathāgata'. In this way, the entire good Dhamma is a 'Tathāgata'. Therefore Sakka, lord of the devas, said: 'We pay homage to the Dhamma, the thus-gone one, honored by devas and humans—may there be well-being!' Because this is present in him, the Blessed One is a Tathāgata.

යථා ච ධම්මො, එවං අරියසඞ්ඝොපි, යථා අත්තහිතාය පරහිතාය ච පටිපන්නෙහි සුවිසුද්ධං පුබ්බභාගසමථවිපස්සනාපටිපදං පුරක්ඛත්වා තෙන තෙන මග්ගෙන ගන්තබ්බං, තං තං තථා ගතොති තථාගතො. යථා වා භගවතා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිනයො දෙසිතො, තථා ච බුද්ධත්තා තථා ගදනතො ච තථාගතො. තෙනාහ සක්කො දෙවරාජා – ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති (ඛු. පා. 6.18; සු. නි. 241), ස්වාස්ස සාවකභූතො අත්ථීති භගවා තථාගතො. එවං තථාගතභාවෙන තථාගතො.

And just as the Dhamma, so too is the noble Sangha a 'Tathāgata'. In whatever way it should be gone along this or that path by those practicing for their own and others' welfare—having placed at the forefront the completely pure preliminary practice of serenity and insight—in that very way it has gone thus; hence it is a 'Tathāgata'. Or, as the principle of the truths, dependent origination, etc., was taught by the Blessed One, so he is a Tathāgata because he has understood thus and because he speaks thus. Therefore Sakka, king of the devas, said: 'We pay homage to the Sangha, the thus-gone one, honored by devas and humans—may there be well-being!' Because this Sangha exists as his following of disciples, the Blessed One is a Tathāgata. In this way, he is a Tathāgata by the state of being a Tathāgata.

ඉදම්පි තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තකමෙව, සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය. ඉදඤ්හි තථාගතපදං මහත්ථං, මහාගතිකං, මහාවිසයං, තස්ස අප්පමාදපදස්ස විය තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං යුත්තිතො අත්ථභාවෙන ආහරන්තො ‘‘අතිත්ථෙන ධම්මකථිකො පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බොති.

This, too, is merely an introduction in demonstrating the Tathāgata's state of being a Tathāgata. In all its aspects, only a Tathāgata could describe the state of being a Tathāgata. For this term 'Tathāgata' is of great meaning, great import, and great range. Therefore, one who, through reasoning, adduces the entire Tipiṭaka, the word of the Buddha, as its meaning—just as for the term 'diligence'—should not be told: 'The Dhamma teacher plunges in insatiably.'

තත්ථෙතං වුච්චති –

Herein, it is said:

‘‘යථෙව ලොකෙ පුරිමා මහෙසිනො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා.

“Just as the great seers of old in the world, The sages, came here possessing omniscience; So, too, has this Sakyan Sage come thus: For that reason the One with Vision is called Tathāgata.”

‘‘පහාය [Pg.133] කාමාදිමලෙ අසෙසතො,සමාධිඤාණෙහි යථා ගතා ජිනා;

පුරාතනා සක්‍යමුනී ජුතින්ධරො,තථා ගතො තෙන තථාගතො මතො.

“Having abandoned entirely the stains of sensual pleasure and so on, Just as the ancient Victors went by means of concentration and wisdom, So has the radiant Sakyan Sage gone thus; Therefore he is considered a Tathāgata.”

‘‘තථඤ්ච ධාතායතනාදිලක්ඛණං,සභාවසාමඤ්ඤවිභාගභෙදතො;

සයම්භුඤාණෙන ජිනොයමාගතො,තථාගතො වුච්චති සක්‍යපුඞ්ගවො.

“And this Victor, having with self-born knowledge truly understood the characteristics Of elements, bases, and so on, by their division Into specific and general nature; Thus the Sakyan chief is called Tathāgata.”

‘‘තථානි සච්චානි සමන්තචක්ඛුනා,තථා ඉදප්පච්චයතා ච සබ්බසො;

අනඤ්ඤනෙය්‍යා නයතො විභාවිතා,තථා ගතො තෙන ජිනො තථාගතො.

“The truths are true, seen with his all-seeing eye, And specific conditionality is entirely true; Explained by his own method, not led by another, The Victor has gone thus; hence the Victor is a Tathāgata.”

‘‘අනෙකභෙදාසුපි ලොකධාතුසු,ජිනස්ස රූපායතනාදිගොචරෙ;

විචිත්තභෙදෙ තථමෙව දස්සනං,තථාගතො තෙන සමන්තලොචනො.

“In the many-fold world-systems, In the Victor’s domain of the form-base and so on, Though varied in distinctions, his seeing is ever true; Therefore the All-Seeing One is a Tathāgata.”

‘‘යතො ච ධම්මං තථමෙව භාසති,කරොති වාචායනුරූපමත්තනො;

ගුණෙහි ලොකං අභිභුය්‍යිරීයති,තථාගතො තෙනපි ලොකනායකො.

“Since he speaks the Dhamma just as it is, And acts in accordance with his own words, He fares along having overcome the world with his qualities; For that reason, too, the World-Leader is a Tathāgata.”

‘‘තථා පරිඤ්ඤාය තථාය සබ්බසො,අවෙදි ලොකං පභවං අතික්කමි;

ගතො ච පච්චක්ඛකිරියාය නිබ්බුතිං,අරියමග්ගඤ්ච ගතො තථාගතො.

“Having truly and completely understood the world as it is, He knew it, transcended its origin; And having gone to Nibbāna by direct realization, And gone to the noble path, he is a Tathāgata.”

‘‘තථා පටිඤ්ඤාය තථාය සබ්බසො,හිතාය ලොකස්ස යතොයමාගතො;

තථාය නාථො කරුණාය සබ්බදා,ගතො ච තෙනාපි ජිනො තථාගතො.

“Having declared completely truly and in accord with truth, He came for the welfare of the world; And since the Protector has always gone with truth and compassion, For that reason, too, the Victor is a Tathāgata.”

‘‘තථානි [Pg.134] ඤාණානි යතොයමාගතො,යථාසභාවං විසයාවබොධතො;

තථාභිජාතිප්පභුතී තථාගතො,තදත්ථසම්පාදනතො තථාගතො.

“The knowledges by which he has come are true, From his understanding of objects according to their intrinsic nature. His noble birth and so on are thus; hence he is a Tathāgata. From his accomplishment of that purpose, he is a Tathāgata.”

‘‘යථාවිධා තෙ පුරිමා මහෙසිනො,තථාවිධොයම්පි තථා යථාරුචි;

පවත්තවාචා තනුචිත්තභාවතො,තථාගතො වුච්චති අග්ගපුග්ගලො.

“Of such a nature as were the great seers of old, Of such a nature is he also, proceeding thus according to his wish In speech, body, and mind; Therefore the supreme person is called a Tathāgata.”

‘‘සම්බොධිසම්භාරවිපක්ඛතො පුරෙ,ගතං න සංසාරගතම්පි තස්ස වා;

න චත්ථි නාථස්ස භවන්තදස්සිනො,තථෙහි තස්මා අගතො තථාගතො.

“For him there is no going that is opposed to the accumulations for enlightenment, Nor any going in saṃsāra for the Protector who sees the end of existence. Therefore, by that very truth of being 'not-gone' (agato), He is a Tathāgata.”

‘‘තථාගතො ධම්මවරො මහෙසිනා,යථා පහාතබ්බමලං පහීයති;

තථාගතො අරියගණො විනායකො,තථාගතො තෙන සමඞ්ගිභාවතො’’ති.

“The excellent Dhamma of the Great Seer is 'thus-gone,' Whereby the stain that must be abandoned is abandoned. The noble community is 'thus-gone,' and so is the Leader. He is a Tathāgata from being endowed with these.”

අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධන්ති එත්ථ අරහාති පදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං. යංකිඤ්චි ඤෙය්‍යං නාම, තස්ස සබ්බස්සපි සබ්බාකාරතො අවිපරීතතො සයමෙව අභිසම්බුද්ධත්තාති වුත්තං හොති. ඉමිනාස්ස පරොපදෙසරහිතස්ස සබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිනො අනාවරණඤාණසඞ්ඛාතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අධිගමො දස්සිතො.

Herein, the meaning of the word 'Arahant' has already been explained. Because he has rightly (sammā) and by himself (sāmaṃ) awakened to all things, he is a Perfectly Self-Enlightened One (Sammāsambuddha). This means that whatever is knowable, he has awakened to all of it in all its aspects, without error, by himself. By this is shown his attainment of the knowledge of omniscience, which is defined as unobstructed knowledge, which is free from others’ instruction, is capable of comprehending all things in every way, and whose expression is bound to his aspiration.

නනු ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤං අනාවරණං, අඤ්ඤථා ඡ අසාධාරණානි ඤාණානි බුද්ධඤාණානීති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති? න විරුජ්ඣති, විසයප්පවත්තිභෙදවසෙන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණභාවදස්සනත්ථං එකස්සෙව ඤාණස්ස ද්විධා වුත්තත්තා. එකමෙව හි තං ඤාණං අනවසෙසසඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිසයතාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථ ච ආවරණාභාවතො නිස්සඞ්ගචාරමුපාදාය අනාවරණඤාණන්ති වුත්තං. යථාහ පටිසම්භිදායං –

But is not the unobstructed knowledge different from the knowledge of omniscience? Otherwise the statement, 'The six unshared knowledges are Buddha-knowledges,' would be contradicted. It is not contradicted, because a single knowledge is spoken of in two ways in order to show, by way of the difference in the occurrence of their objects, that it is unshared by others. For that very knowledge is the knowledge of omniscience on account of its domain being all conditioned, unconditioned, and conventional phenomena without remainder; and because there is no obstruction to it, it is called the unobstructed knowledge on account of its unimpeded proceeding. As it is said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘සබ්බං [Pg.135] සඞ්ඛතාසඞ්ඛතං අනවසෙසං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණ’’න්තිආදි (පටි. ම. 1.119).

“‘It knows all conditioned and unconditioned things without remainder; this is the knowledge of omniscience. There is no obstruction to it; this is the unobstructed knowledge,’ and so on (Paṭi. M. 1.119).”

තස්මා නත්ථි නෙසං අත්ථතො භෙදො, එකන්තෙනෙවෙතං එවමිච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤථා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානං සාධාරණතා අසබ්බධම්මාරම්මණතා ච ආපජ්ජෙය්‍ය. න හි භගවතො ඤාණස්ස අණුමත්තම්පි ආවරණං අත්ථි, අනාවරණඤාණස්ස ච අසබ්බධම්මාරම්මණභාවෙ යත්ථ තං න පවත්තති තත්ථාවරණසබ්භාවතො අනාවරණභාවොයෙව න සියා. අථ වා පන හොතු අඤ්ඤමෙව අනාවරණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො, ඉධ පන සබ්බත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය අනාවරණඤාණන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අධිප්පෙතං, තස්සෙවාධිගමෙන භගවා සබ්බඤ්ඤූ සබ්බවිදූ සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චති, න සකිංයෙව සබ්බධම්මාවබොධතො. තථා ච වුත්තං පටිසම්භිදායං –

Therefore, there is no difference in meaning between them; this should be accepted as being entirely so. Otherwise, the knowledge of omniscience and the unobstructed knowledge would become shared and would not have all phenomena as their object. For there is not even the slightest obstruction to the Blessed One’s knowledge, and if the unobstructed knowledge did not have all phenomena as its object, then because of the existence of an obstruction where it does not operate, it would not be unobstructed at all. Alternatively, let the unobstructed knowledge be something different from the knowledge of omniscience. Here, however, by 'unobstructed knowledge' is meant the knowledge of omniscience itself, because it proceeds without impediment everywhere. It is through the attainment of this that the Blessed One is called omniscient, all-knowing, a perfectly self-enlightened one—not from understanding all phenomena at a single moment. And so it is said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති.

“This is the final liberation of the Buddhas, the Blessed Ones, at the root of the Bodhi tree, together with the attainment of the knowledge of omniscience—a designation made through realization, namely, ‘a Buddha.’”

සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථඤාණසමධිගමෙන හි භගවතො සන්තානෙ අනවසෙසධම්මෙ පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථතා අහොසීති.

For through the attainment of the knowledge capable of understanding all phenomena, the ability to penetrate all phenomena without remainder arose in the Blessed One's mental continuum.

එත්ථාහ – කිං පනිදං ඤාණං පවත්තමානං සකිංයෙව සබ්බස්මිං විසයෙ පවත්තති, උදාහු කමෙනාති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව සකිංයෙව සබ්බස්මිං විසයෙ පවත්තති, අතීතානාගතප්පච්චුපන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදභින්නානං සඞ්ඛතධම්මානං අසඞ්ඛතසම්මුතිධම්මානඤ්ච එකජ්ඣං උපට්ඨානෙ දූරතො චිත්තපටං පෙක්ඛන්තස්ස විය විසයවිභාගෙනාවබොධො න සියා, තථා ච සති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති විපස්සන්තානං අනත්තාකාරෙන විය සබ්බධම්මා අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණස්ස විසයා හොන්තීති ආපජ්ජති. යෙපි ‘‘සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං ඨිතලක්ඛණවිසයං විකප්පරහිතං සබ්බකාලං බුද්ධානං ඤාණං පවත්තති, තෙන තෙ සබ්බවිදූති වුච්චන්ති. එවඤ්ච කත්වා –

Here it is said: Does this knowledge, when it occurs, operate all at once on its entire domain, or sequentially? Now, in this regard: if it operates all at once on its entire domain, then when conditioned phenomena—differentiated as past, future, and present; internal and external, etc.—and unconditioned and conventional phenomena are present all together, there would be no understanding by way of a division of objects, just as for one looking at a painted cloth from a distance. And if that were so, it would follow that just as for those practicing insight meditation on ‘all phenomena are nonself,’ all phenomena appear in the aspect of nonself, so all phenomena would become objects of the Blessed One’s knowledge with their individual forms undetermined. And those who say: ‘The knowledge of the Buddhas operates at all times, free from conceptual proliferation, having as its object the fixed characteristic of all knowable phenomena; for that reason they are called “all-knowing.”’ And having said this—

‘‘චරං සමාහිතො නාගො, තිට්ඨන්තොපි සමාහිතො’’ති. –

“‘Walking, the great being is composed; standing too, he is composed.’”

‘‘ඉදම්පි වචනං සුවුත්තං හොතී’’ති වදන්ති, තෙසම්පි වුත්තදොසානාතිවත්ති, ඨිතලක්ඛණාරම්මණතාය ච අතීතානාගතසම්මුතිධම්මානං තදභාවතො, එකදෙසවිසයමෙව [Pg.136] භගවතො ඤාණං සියා. තස්මා සකිංයෙව ඤාණං පවත්තතීති න යුජ්ජති.

they say, ‘This statement too is well-spoken.’ But even they do not overcome the fault that has been stated. And because its object has a fixed characteristic, and because past, future, and conventional phenomena lack that characteristic, the Blessed One's knowledge would have only a partial domain. Therefore, it is not tenable that the knowledge operates all at once.

අථ කමෙන සබ්බස්මිං විසයෙ ඤාණං පවත්තතීති? එවම්පි න යුජ්ජති. න හි ජාතිභූමිසභාවාදිවසෙන දිසාදෙසකාලාදිවසෙන ච අනෙකභෙදභින්නෙ ඤෙය්‍යෙ කමෙන ගය්හමානෙ තස්ස අනවසෙසපටිවෙධො සම්භවති අපරියන්තභාවතො ඤෙය්‍යස්ස. යෙ පන ‘‘අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො ඤෙය්‍යස්ස එකදෙසං පච්චක්ඛං කත්වා සෙසෙපි එවන්ති අධිමුච්චිත්වා වවත්ථාපනෙන සබ්බඤ්ඤූ භගවා, තඤ්ච ඤාණං න අනුමානිකං සංසයාභාවතො. සංසයානුබද්ධඤ්හි ලොකෙ අනුමානඤාණ’’න්ති වදන්ති, තෙසම්පි න යුත්තං. සබ්බස්ස හි අපච්චක්ඛභාවෙ අත්ථස්ස අවිසංවාදනෙන ඤෙය්‍යස්ස එකදෙසං පච්චක්ඛං කත්වා සෙසෙපි එවන්ති අධිමුච්චිත්වා වවත්ථාපනස්ස අසම්භවතො. යඤ්හි තං සෙසං, තං අපච්චක්ඛන්ති. අථ තම්පි පච්චක්ඛං, තස්ස සෙසභාවො පන න සියාති සබ්බමෙතං අකාරණං. කස්මා? අවිසයවිචාරභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Then does the knowledge operate sequentially on its entire domain? This too is not tenable. For when the knowable, which is differentiated into numerous kinds by way of birth, plane, intrinsic nature, etc., and by way of direction, location, time, etc., is being grasped sequentially, a complete penetration of it is not possible, because the knowable is limitless. As for those who say: ‘The Blessed One is omniscient by establishing, through conviction, that after having directly perceived one part of the knowable, the rest is also thus, because of the non-deviation of the reality; and that knowledge is not inferential because of the absence of doubt, for in the world inferential knowledge is bound up with doubt’—for them too, this is not correct. For when the whole is not directly perceived, it is impossible to establish through conviction that the rest is also thus after having directly perceived one part of the knowable because of the non-deviation of the reality. For that remainder is not directly perceived. And if that too were directly perceived, it would not be a remainder. All this is groundless. Why? Because it is a matter beyond the range of thought. For this was said by the Blessed One:

‘‘බුද්ධවිසයො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො, න චින්තෙතබ්බො; යො චින්තෙය්‍ය, උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්සා’’ති (අ. නි. 4.77).

“Bhikkhus, the range of a Buddha is inconceivable, not to be pondered upon; whoever would ponder upon it would reap madness and vexation” (AN 4.77).

ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – යංකිඤ්චි භගවතා ඤාතුං ඉච්ඡිතං සකලමෙකදෙසො වා, තත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය පච්චක්ඛතො ඤාණං පවත්තති, නිච්චසමාධානඤ්ච වික්ඛෙපාභාවතො, ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස සකලස්ස අවිසයභාවතො තස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිතා න සියා, එකන්තෙනෙව සා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘සබ්බෙ ධම්මා බුද්ධස්ස භගවතො ආවජ්ජනපටිබද්ධා, ආකඞ්ඛාපටිබද්ධා, මනසිකාරපටිබද්ධා, චිත්තුප්පාදපටිබද්ධා’’ති (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) වචනතො. අතීතානාගතවිසයම්පි භගවතො ඤාණං අනුමානාගමනතක්කග්ගහණවිරහිතත්තා පච්චක්ඛමෙව.

Herein, this is the conclusion: whatever the Blessed One wishes to know, whether the whole or a part, his knowledge operates there directly because of its unimpeded proceeding. And his concentration is constant because of the absence of distraction. Because nothing he wishes to know is outside his range, it should be accepted that the operation of his knowledge is entirely dependent on his wish, in accordance with the text: ‘All phenomena for the Buddha, the Blessed One, are dependent on his adverting, dependent on his wish, dependent on his attention, dependent on the arising of his mind’ (Mnd 69; Cnd 85). The Blessed One’s knowledge even of past and future objects is direct, since it is devoid of inference, tradition, reasoning, and grasping.

නනු ච එතස්මිම්පි පක්ඛෙ යදා සකලං ඤාතුං ඉච්ඡිතං, තදා සකිමෙව සකලවිසයතාය අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණං පවත්තෙය්‍යාති වුත්තදොසානාතිවත්තියෙවාති? න, තස්ස විසොධිතත්තා. විසොධිතො හි සො බුද්ධවිසයො අචින්තෙය්‍යොති. අඤ්ඤථා පචුරජනඤාණසමවුත්තිතාය බුද්ධානං භගවන්තානං ඤාණස්ස අචින්තෙය්‍යතා න සියා, තස්මා සකලධම්මාරම්මණම්පි [Pg.137] තං එකධම්මාරම්මණං විය සුවවත්ථාපිතෙයෙව තෙ ධම්මෙ කත්වා පවත්තතීති ඉදමෙත්ථ අචින්තෙය්‍යං. යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණං, යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යන්ති එවමෙකජ්ඣං විසුං විසුං සකිං කමෙන ච ඉච්ඡානුරූපං සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො භගවා. තං සම්මාසම්බුද්ධං.

But in this position too, when he wishes to know the whole, would not the Blessed One's knowledge operate all at once with the whole as its domain, with its form undetermined, so that the stated fault is not overcome? No, because that has been cleared up. For that range of a Buddha has been cleared up as being inconceivable. Otherwise, the knowledge of the Buddhas, the Blessed Ones, would not be inconceivable, since its operation would be the same as the knowledge of the multitude. Therefore, although it has all phenomena as its object, it operates by having well-established those phenomena as if they were a single phenomenon. This is what is inconceivable here. As far as the knowable extends, so far extends the knowledge; as far as the knowledge extends, so far extends the knowable. The knowledge has the knowable as its boundary; the knowable has the knowledge as its boundary. Thus, because he has rightly and by himself understood all phenomena—all together, separately, at once, and sequentially, in accordance with his wish—the Blessed One is a Perfectly Self-Enlightened One. To that Perfectly Self-Enlightened One.

ද්වෙ විතක්කාති ද්වෙ සම්මා විතක්කා. තත්ථ විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වාති විතක්කො. ස්වායං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො, ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො. විසයභෙදෙන පන තං ද්විධා කත්වා වුත්තං ‘‘ද්වෙ විතක්කා’’ති. සමුදාචරන්තීති සමං සම්මා ච උද්ධමුද්ධං මරියාදාය චරන්ති. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො, තෙන ච යොගෙන ‘‘තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉදං සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අත්තනො විසයෙ සමං සම්මා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං මරියාදං අනතික්කමන්තා උද්ධමුද්ධං බහුලං අභිණ්හං චරන්ති පවත්තන්තීති.

‘Two thoughts’ means two right thoughts. Herein, ‘thought’ (vitakka) is that by which one thinks, or one thinks oneself, or it is the mere act of thinking. It has the characteristic of applying the mind to the object, the function of striking and restriking, and it is manifest as leading the mind to the object. But based on a difference of domain, it is spoken of as twofold, thus ‘two thoughts.’ ‘They occur frequently’ (samudācaranti) means they proceed evenly and rightly, ever upwards, within their bounds. The prefix ‘ā’ here has the sense of ‘bounds,’ and by connection with that, the phrase ‘the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One’ is a dative of reference in the sense of ownership. This is what is meant: they occur and proceed frequently and repeatedly, ever upwards, evenly and rightly, within the own domain of the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, without transgressing their mutual bounds.

කො පන නෙසං විසයො, කා වා මරියාදා, කථඤ්ච තං අනතික්කමිත්වා තෙ උද්ධමුද්ධං බහුලං අභිණ්හං නිච්චං පවත්තන්තීති? වුච්චතෙ – ඛෙමවිතක්කො, පවිවෙකවිතක්කොති ඉමෙ ද්වෙ විතක්කායෙව. තෙසු ඛෙමවිතක්කො තාව භගවතො විසෙසෙන කරුණාසම්පයුත්තො, මෙත්තාමුදිතාසම්පයුත්තොපි ලබ්භතෙව, තස්මා සො මහාකරුණාසමාපත්තියා මෙත්තාදිසමාපත්තියා ච පුබ්බඞ්ගමො සම්පයුත්තො ච වෙදිතබ්බො. පවිවෙකවිතක්කො පන ඵලසමාපත්තියා පුබ්බඞ්ගමො සම්පයුත්තො ච, දිබ්බවිහාරාදිවසෙනාපි ලබ්භතෙව. ඉති නෙසං විතක්කො විසයො, තස්මා එකස්මිං සන්තානෙ බහුලං පවත්තමානානම්පි කාලෙන කාලං සවිසයස්මිංයෙව චරණතො නත්ථි මරියාදා, න සඞ්කරෙන වුත්ති.

But what is their domain, what are their bounds, and how do they proceed ever upwards, frequently, repeatedly, and constantly, without overstepping them? It is said: the thought of security and the thought of seclusion—these two thoughts alone. Among them, the thought of security is especially associated with the Blessed One’s compassion, though it is also found associated with loving-kindness and altruistic joy. Therefore, it should be understood as both a preliminary to and associated with the attainment of great compassion and the attainments of loving-kindness and so on. The thought of seclusion, however, is a preliminary to and associated with the attainment of fruition, and it is also found by way of the divine abidings and so on. Thus, thought is their respective domain. Therefore, although they occur frequently in a single mental continuum, because they proceed from time to time each in its own domain, there is no overstepping of bounds, no confused proceeding.

තත්ථ ඛෙමවිතක්කො භගවතො කරුණොක්කමනාදිනා විභාවෙතබ්බො, පවිවෙකවිතක්කො සමාපත්තීහි. තත්‍රායං විභාවනා – ‘‘අයං ලොකො සන්තාපජාතො දුක්ඛපරෙතො’’තිආදිනා රාගග්ගිආදීහි ලොකසන්නිවාසස්ස ආදිත්තතාදිආකාරදස්සනෙහි මහාකරුණාසමාපත්තියා පුබ්බභාගෙ, සමාපත්තියම්පි පඨමජ්ඣානවසෙන වත්තබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං (පටි. ම. 1.117-118) –

Therein, the thought of security should be illustrated by the Blessed One's entry into compassion, etc.; the thought of seclusion by the attainments. Herein, this is the illustration: in the preliminary stage of the attainment of great compassion, by means of such reflections as ‘This world has fallen into affliction, it is beset by suffering,’ and by seeing in various ways how the world of beings is ablaze with the fires of lust, etc., the attainment itself should be spoken of in terms of the first jhāna. For this was said (Paṭisambhidāmagga 1.117–118):

‘‘බහූහි [Pg.138] ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. උය්‍යුත්තො, පයාතො, කුම්මග්ගපටිපන්නො, උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො ලොකො, සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො.

When the Blessed Buddhas see in many ways, great compassion for beings descends upon them. When they see that the world-abode is ablaze, great compassion for beings descends upon the Blessed Buddhas. Striving, journeying, entered upon the wrong path, the world is being led on, it is impermanent. The world is without shelter, without a master. The world is ownerless; one must go, having abandoned all. The world is deficient, insatiable, a slave to craving.

‘‘අතායනො ලොකසන්නිවාසො, අලෙණො, අසරණො, අසරණීභූතො, උද්ධතො ලොකො අවූපසන්තො, සසල්ලො ලොකසන්නිවාසො විද්ධො පුථුසල්ලෙහි, අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො කිලෙසපඤ්ජරපරික්ඛිත්තො, අවිජ්ජාගතො ලොකසන්නිවාසො අණ්ඩභූතො පරියොනද්ධො තන්තාකුලකජාතො කුලාගුණ්ඨිකජාතො මුඤ්ජපබ්බජභූතො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තතීති පස්සන්තානං, අවිජ්ජාවිසදොසසංලිත්තො කිලෙසකලලීභූතො, රාගදොසමොහජටාජටිතො.

The world-abode is without a protector, without a cave, without a refuge, has become without a refuge. The world is agitated, unpacified. The world-abode is pierced with a dart, pierced by many darts; it is shrouded by the darkness of ignorance, enclosed in the cage of defilements. The world-abode has gone into ignorance, become like an egg, enveloped, become a tangled skein, a ball of string, like matted muñja and babbaja grass, not transcending the plane of misery, the bad destination, the state of ruin, saṃsāra. Seeing this, they see that it is smeared with the poison-stain of ignorance, has become a mire of defilements, and is entangled in the tangle of lust, hatred, and delusion.

‘‘තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කො, තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටො, තණ්හාසොතෙන වුය්හති, තණ්හාසංයොජනෙන සංයුත්තො, තණ්හානුසයෙන අනුසටො, තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පති, තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හති.

Bound by the yoke of craving, covered over by the net of craving, swept along by the stream of craving, bound by the fetter of craving, obsessed by the underlying tendency to craving, tormented by the fever of craving, scorched by the blaze of craving.

‘‘දිට්ඨිසඞ්ඝාටපටිමුක්කො, දිට්ඨිජාලෙන ඔත්ථටො, දිට්ඨිසොතෙන වුය්හති, දිට්ඨිසංයොජනෙන සංයුත්තො, දිට්ඨානුසයෙන අනුසටො, දිට්ඨිසන්තාපෙන සන්තප්පති, දිට්ඨිපරිළාහෙන පරිඩය්හති.

Bound by the yoke of views, covered with the net of views, swept away by the current of views, bound by the fetter of views, obsessed by the underlying tendency to views, tormented by the fever of views, scorched by the blaze of views.

‘‘ජාතියා අනුගතො, ජරාය අනුසටො, බ්‍යාධිනා අභිභූතො, මරණෙන අබ්භාහතො, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතො.

Followed by birth, pursued by old age, overcome by disease, struck down by death, established in suffering.

‘‘තණ්හාය ඔඩ්ඩිතො, ජරාපාකාරපරික්ඛිත්තො, මච්චුපාසපරික්ඛිත්තො, මහාබන්ධනබද්ධො, ලොකසන්නිවාසො, රාගබන්ධනෙන, දොසමොහබන්ධනෙන, මානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතබන්ධනෙන බද්ධො, මහාසම්බාධපටිපන්නො, මහාපලිබොධෙන පලිබුද්ධො, මහාපපාතෙ පතිතො, මහාකන්තාරපටිපන්නො, මහාසංසාරපටිපන්නො, මහාවිදුග්ගෙ සම්පරිවත්තති, මහාපලිපෙ පලිපන්නො.

Ensnared by craving, enclosed by the wall of old age, encircled by the snare of death, the world-abode is bound by great bonds: bound by the bond of lust, hatred, and delusion; bound by the bond of conceit, views, defilements, and misconduct. It has entered upon great confinement, is obstructed by great impediments, has fallen into the great precipice, has entered upon the great wilderness, has entered upon the great saṃsāra, revolves in the great impassable terrain, and is stuck in the great mire.

‘‘අබ්භාහතො [Pg.139] ලොකසන්නිවාසො, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො රාගග්ගිනා, දොසග්ගිනා, මොහග්ගිනා ජාතියා…පෙ… උපායාසෙහි, උන්නීතකො ලොකසන්නිවාසො හඤ්ඤති නිච්චමතාණො පත්තදණ්ඩො තක්කරො, වජ්ජබන්ධනබද්ධො ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතො, අනාථො ලොකසන්නිවාසො පරමකාරුඤ්ඤතං පත්තො, දුක්ඛාභිතුන්නො චිරරත්තපීළිතො, නිච්චගධිතො නිච්චපිපාසිතො.

The world-abode is struck down. The world-abode is ablaze with the fire of lust, the fire of hatred, the fire of delusion; with birth, aging, death, sorrow, lamentation, pain, displeasure, and despair. The world-abode, having been led forth, is struck down, always without protection, a culprit who has received punishment. Bound by the fetters of blame, it is presented for slaughter. The world-abode is without a protector, deserving of supreme compassion. It is overwhelmed by suffering, long afflicted, always greedy, always thirsty.

‘‘අන්ධො, අචක්ඛුකො, හතනෙත්තො, අපරිණායකො, විපථපක්ඛන්දො, අඤ්ජසාපරද්ධො, මහොඝපක්ඛන්දො.

Blind, without eyes, with vision destroyed, without a guide, straying onto a wrong path, having missed the straight path, plunging into the great flood.

‘‘ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො, තීහි දුච්චරිතෙහි විප්පටිපන්නො, චතූහි යොගෙහි යොජිතො, චතූහි ගන්ථෙහි ගන්ථිතො, චතූහි උපාදානෙහි උපාදීයති, පඤ්චගතිසමාරුළ්හො, පඤ්චහි කාමගුණෙහි රජ්ජති, පඤ්චහි නීවරණෙහි ඔත්ථටො, ඡහි විවාදමූලෙහි විවදති, ඡහි තණ්හාකායෙහි රජ්ජති, ඡහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො, සත්තහි අනුසයෙහි අනුසටො, සත්තහි සංයොජනෙහි සංයුත්තො, සත්තහි මානෙහි උන්නතො, අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි සම්පරිවත්තති, අට්ඨහි මිච්ඡත්තෙහි නියතො, අට්ඨහි පුරිසදොසෙහි දුස්සති, නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො, නවහි මානෙහි උන්නතො, නවහි තණ්හාමූලකෙහි ධම්මෙහි රජ්ජති, දසහි කිලෙසවත්ථූහි කිලිස්සති, දසහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො, දසහි අකුසලකම්මපථෙහි සමන්නාගතො, දසහි සංයොජනෙහි සංයුත්තො, දසහි මිච්ඡත්තෙහි නියතො, දසවත්ථුකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො, දසවත්ථුකාය අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො, අට්ඨසතතණ්හාපපඤ්චෙහි පපඤ්චිතො, ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො ලොකසන්නිවාසොති සම්පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති.

Assailed by two kinds of views, practicing wrongly in regard to the three kinds of misconduct, yoked by the four yokes, tied by the four bodily ties, clinging with the four kinds of clinging, having entered the five destinies, impassioned by the five cords of sensual pleasure, overwhelmed by the five hindrances, disputing over the six roots of disputes, impassioned by the six bodies of craving, assailed by the six kinds of views, obsessed by the seven underlying tendencies, fettered by the seven fetters, puffed up by the seven kinds of conceit, revolving along with the eight worldly conditions, fixed in the eight wrongnesses, corrupted by the eight faults of a person, resentful over the nine grounds for resentment, puffed up by the nine kinds of conceit, impassioned by the nine things rooted in craving, defiled by the ten bases of defilement, resentful over the ten grounds for resentment, endowed with the ten unwholesome courses of action, fettered by the ten fetters, fixed in the ten wrongnesses, endowed with the view based on ten objects, endowed with the extremist view based on ten objects, beset by the one hundred and eight proliferations of craving, assailed by the sixty-two kinds of views—seeing the world-abode thus, great compassion arises in the Blessed Buddhas for beings.

‘‘අහඤ්චම්හි තිණ්ණො, ලොකො ච අතිණ්ණො. අහඤ්චම්හි මුත්තො, ලොකො ච අමුත්තො. අහඤ්චම්හි දන්තො, ලොකො ච [Pg.140] අදන්තො. අහඤ්චම්හි සන්තො, ලොකො ච අසන්තො. අහඤ්චම්හි අස්සත්ථො, ලොකො ච අනස්සත්ථො. අහඤ්චම්හි පරිනිබ්බුතො, ලොකො ච අපරිනිබ්බුතො. පහොමි ඛ්වාහං තිණ්ණො තාරෙතුං, මුත්තො මොචෙතුං, දන්තො දමෙතුං, සන්තො සමෙතුං, අස්සත්ථො අස්සාසෙතුං, පරිනිබ්බුතො පරෙ ච පරිනිබ්බාපෙතුන්ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’ති (පටි. ම. 1.117-118).

‘I have crossed over, but the world has not crossed over. I am freed, but the world is not freed. I am tamed, but the world is untamed. I am pacified, but the world is unpacified. I am consoled, but the world is unconsoled. I have attained final Nibbāna, but the world has not. Since I have crossed over, I am able to help others cross over; since I am freed, I am able to free others; since I am tamed, I am able to tame others; since I am pacified, I am able to pacify others; since I am consoled, I am able to console others; since I have attained final Nibbāna, I am able to lead others to final Nibbāna’—seeing thus, great compassion descends upon the Blessed Buddhas for beings.

ඉමිනාව නයෙන භගවතො සත්තෙසු මෙත්තාඔක්කමනඤ්ච විභාවෙතබ්බං. කරුණාවිසයස්ස හි දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛභූතං සුඛං සත්තෙසු උපසංහරන්තී මෙත්තාපි පවත්තතීති ඉධ අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාවිතක්කා ඛෙමවිතක්කො. පවිවෙකවිතක්කො පන නෙක්ඛම්මවිතක්කොයෙව, තස්ස දිබ්බවිහාරඅරියවිහාරෙසු පුබ්බභාගස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පච්චවෙක්ඛණාය ච වසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යෙ තෙ භගවතො දෙවසිකං වළඤ්ජනකවසෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තිවිහාරා, යෙසං පුරෙචරණභාවෙන පවත්තං සමාධිචරියානුගතං ඤාණචරියානුගතං ඤාණං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණන්ති වුච්චති, තෙසං වසෙන භගවතො පවිවෙකවිතක්කස්ස බහුලං පවත්ති වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො මහාසච්චකසුත්තෙනපි වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හි තත්ථ භගවතා –

In this very way, the Blessed One's descent of loving-kindness upon beings should also be explained. For loving-kindness proceeds by bringing to beings happiness, which is the opposite of suffering, the object of compassion. Here, thoughts of non-ill will and non-harming are the thought of security. The thought of seclusion, however, is just the thought of renunciation; its occurrence should be understood by way of reviewing the preliminary part of the first jhāna in the divine abidings and noble abidings. Therein, the Blessed One had daily abidings in attainments, as a matter of regular practice, numbering twenty-four hundred thousand crores. The knowledge that proceeds as their forerunner, which is in conformity with the conduct of concentration and the conduct of knowledge, is called the great diamond knowledge that ranges over the twenty-four hundred thousand crore attainments. By means of these, the frequent occurrence of the Blessed One's thought of seclusion should be understood. This meaning should also be understood from the Mahāsaccaka Sutta. For it was said there by the Blessed One:

‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි, සන්නිසාදෙමි, යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387).

‘I, Aggivessana, establish and settle my mind right within on that very same former sign of concentration, by which I dwell constantly.’

ඉදඤ්හි භගවා ‘‘සමණො ගොතමො අභිරූපො පාසාදිකො සුඵුසිතං දන්තාවරණං, ජිව්හා තනුකා, මධුරං වචනං, තෙන පරිසං රඤ්ජෙන්තො මඤ්ඤෙ විචරති, චිත්තෙ පනස්ස එකග්ගතා නත්ථි, යො එවං සඤ්ඤත්තිබහුලො චරතී’’ති සච්චකෙන නිගණ්ඨපුත්තෙන විතක්කිතෙ අවස්සං සහොඪං චොරං ගණ්හන්තො විය ‘‘න අග්ගිවෙස්සන තථාගතො පරිසං රඤ්ජෙන්තො සඤ්ඤත්තිබහුලො විචරති, චක්කවාළපරියන්තායපි පරිසාය ධම්මං දෙසෙති, අසල්ලීනො අනුපලිත්තො එකත්තං එකවිහාරිසුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිඵලං අනුයුත්තො’’ති දස්සෙතුං ආහරි.

The Blessed One brought this forth to show that—when Saccaka the Nigaṇṭha's son had thought: ‘The recluse Gotama is handsome, inspiring confidence, with a fine set of teeth, a slender tongue, and a sweet voice. I think he wanders about delighting the assembly, but there is no one-pointedness in his mind, as he wanders about so full of persuasion’—like someone catching a thief with the stolen goods, he said: ‘Aggivessana, the Tathāgata does not wander about delighting the assembly, full of persuasion. He teaches the Dhamma even to an assembly that extends to the Cakkavāḷa-rim, unattached, unsullied, devoted to solitude, to the fruit of dwelling alone, and to the fruit of the attainment of emptiness.’

භගවා [Pg.141] හි යස්මිං ඛණෙ පරිසා සාධුකාරං දෙති, ධම්මං වා පච්චවෙක්ඛති, තස්මිං ඛණෙ පුබ්බභාගෙන කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිං අස්සාසවාරෙ පස්සාසවාරෙ සමාපජ්ජති, සාධුකාරසද්දනිග්ඝොසෙ අවිච්ඡින්නෙයෙව ධම්මපච්චවෙක්ඛණාය ච පරියොසානෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ධම්මං දෙසෙති. බුද්ධානඤ්හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො, අස්සාසවාරෙ පස්සාසවාරෙ සමාපත්තියො සමාපජ්ජන්ති. එවං යථාවුත්තසමාපත්තීනං සපුබ්බභාගානං වසෙන භගවතො ඛෙමවිතක්කස්ස පවිවෙකවිතක්කස්ස ච බහුලප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

For at the moment when the assembly gives its applause or when he reviews the Dhamma, the Blessed One, having determined the time with the preliminary part, enters the attainment of fruition during an in-breath and an out-breath. While the sound of applause has not yet ceased, and at the conclusion of the review of the Dhamma, having emerged from the attainment, he teaches the Dhamma starting from where he stood. For the Buddhas, the process of the life-continuum is swift; they enter attainments during an in-breath and an out-breath. Thus, by way of the aforesaid attainments with their preliminary parts, the frequent occurrence of the Blessed One's thought of security and thought of seclusion should be understood.

තත්ථ යස්ස බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කාදිසංකිලෙසප්පහානස්ස අබ්‍යාපාදවිතක්කස්ස අවිහිංසාවිතක්කස්ස ච ආනුභාවෙන කුතොචිපි භයාභාවතො තංසමඞ්ගී ඛෙමප්පත්තො ච විහරති, තතො ච සබ්බස්සපි සබ්බදාපි ඛෙමමෙව හොති අභයමෙව. තස්මා දුවිධොපි උභයෙසං ඛෙමඞ්කරොති ඛෙමවිතක්කො. යස්ස පන කාමවිතක්කාදිසංකිලෙසපහානස්ස නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස ආනුභාවෙන කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති තිවිධො; තදඞ්ගවිවෙකො, වික්ඛම්භනවිවෙකො, සමුච්ඡෙදවිවෙකො, පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො, නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො ච විවෙකො පාරිපූරිං ගච්ඡති. සො යථාරහං ආරම්මණතො සම්පයොගතො ච පවිවෙකසහගතො විතක්කොති පවිවෙකවිතක්කො. එතෙ ච ද්වෙ විතක්කා එවං විභත්තවිසයාපි සමානා ආදිකම්මිකානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරාය සම්භවන්ති. යථා හි ඛෙමවිතක්කස්ස පවිවෙකවිතක්කො අනුප්පන්නස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය හොති, එවං පවිවෙකවිතක්කස්සපි ඛෙමවිතක්කො. න හි වූපකට්ඨකායචිත්තානමන්තරෙන මෙත්තාවිහාරාදයො සම්භවන්ති බ්‍යාපාදාදිප්පහානෙන ච විනා චිත්තවිවෙකාදීනං අසම්භවොයෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස බහූපකාරා එතෙ ධම්මා දට්ඨබ්බා. භගවතො පන සබ්බසො පහීනසංකිලෙසස්ස ලොකහිතත්ථාය එවං ඛෙමවිතක්කො ච පවිවෙකවිතක්කො ච අස්සාසවාරමත්තෙපි හිතසුඛමාවහන්තියෙවාති. ඛෙමො ච විතක්කො පවිවෙකො ච විතක්කොති සම්බන්ධිතබ්බං.

Here, for one who has abandoned such defilements as thoughts of ill will and cruelty, through the power of thoughts of non-ill will and non-cruelty, there is no fear from any quarter, and so, being endowed with this, one dwells having attained safety. And from that, for everyone at all times, there is only safety, only fearlessness. Therefore, the thought of safety, being twofold, brings safety to both oneself and others. As for the one for whom, through the power of the thought of renunciation, which is for the abandoning of such defilements as thoughts of sensual desire, the three kinds of seclusion—bodily seclusion, mental seclusion, and seclusion from the acquisitions—and the five kinds of seclusion—seclusion by substitution, seclusion by suppression, seclusion by cutting off, seclusion by tranquillization, and seclusion by escape—reach fulfillment. That thought, accompanied by seclusion according to the object and association, is the thought of seclusion. These two thoughts, though their domains are thus distinguished, arise for beginners in a way that is mutually supportive. For just as the thought of seclusion is for the arising of the unarisen thought of safety and for the increase and abundance of the arisen one, so too is the thought of safety for the thought of seclusion. For without withdrawal of body and mind, the divine abodes of loving-kindness and so on cannot arise; and without the abandoning of ill will and so on, mental seclusion and so on are indeed impossible. Thus these states should be seen as greatly beneficial to one another. For the Blessed One, however, whose defilements are completely abandoned, the thought of safety and the thought of seclusion, being solely for the welfare and happiness of the world, bring benefit and happiness even in the space of a single in-breath. It should be construed as: the thought which is safety and the thought which is seclusion.

එවං උද්දිට්ඨෙ ද්වෙ විතක්කෙ නිද්දිසිතුං ‘‘අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අබ්‍යාපජ්ඣනං කස්සචි අදුක්ඛනං අබ්‍යාපජ්ඣො, සො ආරමිතබ්බතො ආරාමො [Pg.142] එතස්සාති අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො. අබ්‍යාපජ්ඣෙ රතො සෙවනවසෙන නිරතොති අබ්‍යාපජ්ඣරතො. එසෙවාති එසො එව. ඉරියායාති කිරියාය, කායවචීපයොගෙනාති අත්ථො. න කඤ්චි බ්‍යාබාධෙමීති හීනාදීසු කඤ්චිපි සත්තං තණ්හාතසාදියොගතො තසං වා තදභාවතො පහීනසබ්බකිලෙසවිප්ඵන්දිතත්තා ථාවරං වා න බාධෙමි න දුක්ඛාපෙමි. කරුණජ්ඣාසයො භගවා මහාකරුණාසමාපත්තිබහුලො අත්තනො පරමරුචිතකරුණජ්ඣාසයානුරූපමෙවමාහ. තෙන අවිහිංසාවිතක්කං අබ්‍යාපාදවිතක්කඤ්ච දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘අහං ඉමාය ඉරියාය ඉමාය පටිපත්තියා එවං සම්මා පටිපජ්ජන්තො එවං සමාපත්තිවිහාරෙහි විහරන්තො එවං පුඤ්ඤත්ථිකෙහි කතානි සක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනානි අධිවාසෙන්තො සත්තෙසු න කඤ්චි බ්‍යාබාධෙමි, අපිච ඛො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථප්පභෙදං හිතසුඛමෙව නෙසං පරිබ්‍රූහෙමී’ති.

To explain the two thoughts thus stated, he says, ‘delighting in non-affliction,’ etc. Herein, non-affliction is the non-harming of anyone; that is his resort because it is to be resorted to, thus he is one ‘delighting in non-affliction.’ He is devoted to non-affliction by way of cultivation, thus he is one ‘fond of non-affliction.’ ‘This very’ means just this. ‘By this posture’ means by this action, that is, by the application of body and speech. ‘I do not afflict anyone’ means: I do not harm or cause suffering to any being among the low, etc., whether moving on account of craving, thirst, and so on, or stationary because of the absence of that, since all agitation of defilements has been abandoned. The Blessed One, whose disposition is compassion, who abounds in the attainment of great compassion, speaks thus in accordance with his own supremely cherished disposition of compassion. Thereby he shows the thought of non-cruelty and the thought of non-ill will. This is what is said: ‘By this posture, by this practice, practicing rightly thus, dwelling in such attainments, enduring the honor, respect, reverence, and veneration made by those seeking merit, I do not afflict any being. On the contrary, I augment for them only the welfare and happiness distinguished as pertaining to the present life, the future life, and the ultimate goal.’

යං අකුසලං, තං පහීනන්ති යං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සභෙදං අඤ්ඤඤ්ච තංසම්පයුත්තං අනන්තප්පභෙදං අකුසලං, තං සබ්බං බොධිමූලෙයෙව මය්හං පහීනං සමූහතන්ති. ඉමිනා පවිවෙකෙසු මුද්ධභූතෙන සද්ධිං නිස්සරණවිවෙකෙන සමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකෙ දස්සෙති. කෙචි පනෙත්ථ තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිවෙකෙපි උද්ධරන්ති. ආගමනීයපටිපදාය හි සද්ධිං භගවතා අත්තනො කිලෙසක්ඛයො ඉධ වුත්තොති.

‘Whatever is unwholesome, that has been abandoned’: whatever unwholesome, comprising the one thousand five hundred kinds of defilements and other associated states of infinite variety, all that was abandoned, eradicated, by me right at the root of the Bodhi tree. By this, along with the seclusion by escape, which is the chief among the seclusions, he shows the seclusions by cutting off and by tranquillization. Some, however, also cite here the seclusions by substitution and by suppression. For here the Blessed One has spoken of the destruction of his own defilements along with the path leading to it.

ඉති භගවා අපරිමිතකප්පපරිචිත්තං අත්තනො පවිවෙකජ්ඣාසයං සද්ධිං නිස්සරණජ්ඣාසයෙන ඉදානි මත්ථකං පාපෙත්වා ඨිතො තමජ්ඣාසයං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අත්තනො කිලෙසප්පහානපච්චවෙක්ඛණමුඛෙන විභාවෙති. යදත්ථං පනෙත්ථ සත්ථා ඉමෙ ද්වෙ විතක්කෙ උද්ධරි, ඉදානි තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. භගවා හි ඉමස්ස විතක්කද්වයස්ස අත්තනො බහුලසමුදාචාරදස්සනමුඛෙනෙව තත්ථ භික්ඛූ නිවෙසෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

Thus the Blessed One, having accumulated his disposition for seclusion along with his disposition for escape over limitless eons, and having now brought that disposition to its culmination, stands having attained the fruition attainment. He makes it clear by way of reviewing the abandoning of his own defilements. Now, to show the purpose for which the Teacher raised these two thoughts, he says, ‘Therefore, monks,’ etc. For the Blessed One began this discourse in order to establish the monks in this pair of thoughts by showing his own frequent engagement in them.

තත්ථ තස්මාති යස්මා අබ්‍යාපජ්ඣපවිවෙකාභිරතස්ස මෙ ඛෙමපවිවෙකවිතක්කායෙව බහුලං පවත්තන්ති, තස්මා. තිහාති නිපාතමත්තං. අබ්‍යාපජ්ඣාරාමා [Pg.143] විහරථාති සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාවිහාරෙන කරුණාවිහාරෙ න ච අභිරමන්තා විහරථ. තෙන බ්‍යාපාදස්ස තදෙකට්ඨකිලෙසානඤ්ච දූරීකරණමාහ. තෙසං වොති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං. පවිවෙකාරාමා විහරථාති කායාදිවිවෙකඤ්චෙව තදඞ්ගාදිවිවෙකඤ්චාති සබ්බවිවෙකෙ ආරමිතබ්බට්ඨානං කත්වා විහරථ. ඉමාය මයන්තිආදි යථා නෙසං ඛෙමවිතක්කස්ස පවත්තනාකාරදස්සනං, එවං කිං අකුසලන්තිආදි පවිවෙකවිතක්කස්ස පවත්තනාකාරදස්සනං. තත්ථ යථා අනවජ්ජධම්මෙ පරිපූරෙතුකාමෙන කිංකුසලගවෙසිනා හුත්වා කුසලධම්මපරියෙසනා කාතබ්බාව, සාවජ්ජධම්මෙ පජහිතුකාමෙනාපි අකුසලපරියෙසනා කාතබ්බාති ආහ ‘‘කිං අකුසල’’න්තිආදි. අභිඤ්ඤාපුබ්බිකා හි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනා. තත්ථ කිං අකුසලන්ති අකුසලං නාම කිං, සභාවතො කිමස්ස ලක්ඛණං, කානි වා රසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති අකුසලස්ස සභාවකිච්චාදිතො පච්චවෙක්ඛණවිධිං දස්සෙති. ආදිකම්මිකවසෙන චෙස විතක්කො ආගතො, කිං අප්පහීනං කිං පජහාමාති ඉදං පදද්වයං සෙක්ඛවසෙන. තස්මා කිං අප්පහීනන්ති කාමරාගසංයොජනාදීසු අකුසලෙසු කිං අකුසලං අම්හාකං මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නං? කිං පජහාමාති කිං අකුසලං සමුග්ඝාතෙම? අථ වා කිං පජහාමාති වීතික්කමපරියුට්ඨානානුසයෙසු කිං විභාගං අකුසලං ඉදානි මයං පජහාමාති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘කිං අප්පහීන’’න්ති පඨන්ති. තෙසං දිට්ඨිසංයොජනාදිවසෙන අනෙකභෙදෙසු අකුසලෙසු කිං කතමං අකුසලං, කෙන කතමෙන පකාරෙන, කතමෙන වා මග්ගෙන අම්හාකං අප්පහීනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Here, ‘therefore’ is used in the sense of ‘since… therefore’: since for me, who delight in non-affliction and seclusion, thoughts of safety and seclusion frequently occur, therefore… ‘Tihā’ is just a particle. ‘Dwell delighting in non-affliction’ means: dwell delighting in the divine abodes of loving-kindness and compassion towards all beings. By this he speaks of the removal of ill will and the defilements that share its basis. In the phrase ‘tesaṃ vo,’ ‘vo’ is just a particle. ‘Dwell delighting in seclusion’ means: dwell having made all seclusion—bodily seclusion, etc., and seclusion by substitution, etc.—your resort. Just as the passage beginning ‘By this posture…’ is a demonstration of the way the thought of safety occurs for them, so the passage beginning ‘What is unwholesome…’ is a demonstration of the way the thought of seclusion occurs. Here, just as one who wishes to fulfill blameless states should search for wholesome states by seeking what is wholesome, so too one who wishes to abandon blameworthy states should search for unwholesome states. Thus he says, ‘What is unwholesome…,’ etc. For direct knowledge precedes full understanding, abandoning, realization, and development. Here, ‘What is unwholesome?’ shows the method of reviewing the unwholesome from the point of view of its nature, function, etc., by asking: ‘What is the unwholesome? What is its intrinsic nature? What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause?’ This thought is presented from the perspective of a beginner. The two phrases, ‘What is unabandoned? What shall we abandon?’ are from the perspective of a trainee. Thus, ‘What is unabandoned?’ means: among unwholesome states such as the fetter of sensual passion, what unwholesome state has not been cut off by our path? ‘What shall we abandon?’ means: what unwholesome state shall we eradicate? Or else, ‘What shall we abandon?’ means: among the divisions of transgression, obsession, and underlying tendency, what unwholesome state are we now abandoning? Some, however, read it as ‘kiṃ appahīna.’ For them, it means: among the many kinds of unwholesome states, such as the fetter of views, which unwholesome state, in what way, or by which path, is unabandoned by us? The rest is as has been explained.

ගාථාසු බුද්ධන්ති චතුන්නං අරියසච්චානං අවිපරීතං සයම්භුඤාණෙන බුද්ධත්තා පටිවිද්ධත්තා බුද්ධං සච්චවිනිමුත්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. තථා හි වුත්තං –

In the verses: He is the Buddha because he has awakened to and penetrated the four noble truths without distortion by means of self-originating knowledge, and because there is nothing to be known apart from the truths. For so it has been said:

‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (සු. නි. 563;

ම. නි. 2.399);

What was to be fully known has been fully known; what was to be developed has been developed; what was to be abandoned has been abandoned by me; therefore, brahmin, I am a Buddha.

ඨපෙත්වා මහාබොධිසත්තං අඤ්ඤෙහි සහිතුං වහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හස්ස සකලස්ස බොධිසම්භාරස්ස මහාකරුණාධිකාරස්ස ච සහනතො වහනතො, තථා අඤ්ඤෙහි සහිතුං අභිභවිතුං දුක්කරත්තා අසය්හානං [Pg.144] පඤ්චන්නං මාරානං සහනතො අභිභවනතො, ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධෙන යථාරහං වෙනෙය්‍යානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි අනුසාසනසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤෙහි අසය්හස්ස බුද්ධකිච්චස්ස සහනතො වහනතො, තත්ථ වා සාධුකාරිභාවතො අසය්හසාහිනං. සමුදාචරන්ති නන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං, නං තථාගතන්ති වා අත්ථො.

He is an ‘endurer of the unendurable’ because, apart from the Great Bodhisatta, others are unable to endure and bear the entire accumulation of requisites for enlightenment under the authority of great compassion, which is unendurable; and because he endures and overcomes the five Māras, who are unendurable and difficult for others to overcome; and because he endures and bears the Buddha’s duty—which is unendurable for others—of instructing those to be trained as is fit, in accordance with his understanding of the distinctions of their dispositions, underlying tendencies, conduct, resolutions, and so on, with regard to things visible in this life, in future lives, and the ultimate goal; or else because he acts well in that regard. In the phrase ‘samudācaranti naṃ,’ the word ‘naṃ’ is just a particle, or it means ‘him, the Tathāgata.’

සකපරසන්තානෙසු තමසඞ්ඛාතං මොහන්ධකාරං නුදි ඛිපීති තමොනුදො. පාරං නිබ්බානං ගතොති පාරගතො. අථ වා ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්තිආදිනා නයෙන පවත්තිතස්ස මහාභිනීහාරස්ස සකලස්ස වා සංසාරදුක්ඛස්ස සබ්බඤ්ඤුගුණානං පාරං පරියන්තං ගතොති පාරගතො, තං තමොනුදං පාරගතං. තතො එව පත්තිපත්තං බුද්ධං, සීලාදිං දසබලඤාණාදිඤ්ච සම්මාසම්බුද්ධෙහි පත්තබ්බං සබ්බං පත්තන්ති අත්ථො. වසිමන්ති ඣානාදීසු ආකඞ්ඛාපටිබද්ධො පරමො ආවජ්ජනාදිවසිභාවො, අරියිද්ධිසඞ්ඛාතො අනඤ්ඤසාධාරණො චිත්තවසිභාවො ච අස්ස අත්ථීති වසිමා, තං වසිමං, වසිනන්ති අත්ථො. සබ්බෙසං කාමාසවාදීනං අභාවෙන අනාසවං. කායවිසමාදිකස්ස විසමස්ස වන්තත්තා වා විසසඞ්ඛාතං සබ්බං කිලෙසමලං තරිත්වා වා විසං සකලවට්ටදුක්ඛං සයං තරිත්වා තාරණතො විසන්තරො තං විසන්තරං. තණ්හක්ඛයෙ අරහත්තඵලෙ නිබ්බානෙ වා විමුත්තං, උභයම්හි ගමනතො මොනසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන කායමොනෙය්‍යාදීහි වා සාතිසයං සමන්නාගතත්තා මුනිං. මුනීති හි අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනීති අනෙකවිධා මුනයො. තත්ථ ගිහී ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො අගාරියමුනි, තථාරූපො පබ්බජිතො අනගාරියමුනි, සත්ත සෙක්ඛා සෙක්ඛමුනි, ඛීණාසවො අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකබුද්ධො පච්චෙකමුනි, සම්මාසම්බුද්ධො මුනිමුනීති. අයමෙව ඉධාධිප්පෙතො. ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො අන්තිමං, පච්ඡිමං දෙහං කායං ධාරෙතීති අන්තිමදෙහධාරී, තං අන්තිමදෙහධාරිං. කිලෙසමාරාදීනං සම්මදෙව පරිච්චත්තත්තා මාරඤ්ජහං. තතො එව ජරාහෙතුසමුච්ඡෙදතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිවසෙන පාකටජරාදිසබ්බජරාය පාරගුං. ජරාසීසෙන චෙත්ථ ජාතිමරණසොකාදීනං පාරගමනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තං එවංභූතං තථාගතං දුවෙ විතක්කා සමුදාචරන්තීති බ්‍රූමීති සම්බන්ධො.

He dispels the darkness of delusion, called darkness, in his own and others’ streams of being; thus he is the Dispeller of Darkness. He has gone to the far shore, Nibbāna; thus he is the One Gone Beyond. Or, in the manner of 'freed, he would free others,' he has reached the far shore, the limit of all the qualities of omniscience, having set out to traverse the entire suffering of saṃsāra through the great aspiration; thus he is the One Gone Beyond. Him, the Dispeller of Darkness, the One Gone Beyond. From that very state, he is the Buddha who has attained what is to be attained; the meaning is that he has attained everything that is to be attained by Perfectly Self-Enlightened Ones, such as virtue and the ten powers. He is the Master, for he possesses the supreme, unimpeded mastery in adverting to the jhānas and other attainments, and the unique mastery of mind known as noble spiritual power. Him, the Master, means 'the one with mastery'. Due to the absence of all taints, such as the taint of sensual desire, he is the Taintless One. Having expelled the poison of bodily misconduct, or having crossed over all the stain of defilements called poison, or having himself crossed over the poison of the entire round of suffering and causing others to cross over, he is the Crosser-Over of Poison. Him, the Crosser-Over of Poison. He is liberated in the destruction of craving, the fruit of arahantship, or Nibbāna; or, because he has gone to both, he is supremely endowed with the knowledge called 'mona' and with bodily sagacity, thus he is the Sage. For 'muni' refers to many kinds of sages: the householder sage, the homeless sage, the trainee sage, the non-trainee sage, the paccekabuddha, and the sage of sages. Here, the householder who has attained the fruit and understood the teaching is the householder sage; one who has gone forth in the same way is the homeless sage; the seven trainees are the trainee sages; the one with taints destroyed is the non-trainee sage; the paccekabuddha is the paccekabuddha-sage; and the Perfectly Self-Enlightened One is the sage of sages. This last is the one intended here. Because there is no future becoming, he bears his final body; thus he is the Bearer of the Final Body. Him, the Bearer of the Final Body. Having rightly abandoned Māra of the defilements and so on, he is the Abandoner of Māra. From that very state, having cut off the cause of aging and attained the Nibbāna-element with no residue remaining, he has gone beyond all aging, manifest and otherwise. Here, it should be understood that by 'gone beyond aging,' the transcending of birth, death, sorrow, and so on is implied. To such a Tathāgata, two thoughts occur—thus I say is the connection.

ඉති [Pg.145] භගවා පඨමගාථාය විතක්කද්වයං උද්දිසිත්වා තතො දුතියගාථාය පවිවෙකවිතක්කං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛෙමවිතක්කං දස්සෙතුං ‘‘සෙලෙ යථා’’ති තතියගාථමාහ. තත්ථ සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතොති සෙලෙ සිලාමයෙ එකග්ඝනපබ්බතමුද්ධනි යථා ඨිතො. න හි තත්ථ ඨිතස්ස උද්ධං ගීවුක්ඛිපනපසාරණාදිකිච්චං අත්ථි. තථූපමන්ති තප්පටිභාගං සෙලපබ්බතූපමං. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා සෙලපබ්බතමුද්ධනි ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො සමන්තතො ජනතං පස්සෙය්‍ය, එවමෙව සුමෙධො, සුන්දරපඤ්ඤො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්තචක්ඛු භගවා ධම්මමයං පඤ්ඤාමයං පාසාදමාරුය්හ සයං අපෙතසොකො සොකාවතිණ්ණං ජාතිජරාභිභූතඤ්ච ජනතං සත්තකායං අවෙක්ඛති උපධාරයති උපපරික්ඛති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – යථා හි පබ්බතපාදෙ සමන්තා මහන්තං ඛෙත්තං කත්වා තත්ථ කෙදාරපාළීසු කුටියො කත්වා රත්තිං අග්ගිං ජාලෙය්‍ය, චතුරඞ්ගසමන්නාගතඤ්ච අන්ධකාරං භවෙය්‍ය, අථස්ස පබ්බතස්ස මත්ථකෙ ඨත්වා චක්ඛුමතො පුරිසස්ස භූමිප්පදෙසං ඔලොකයතො නෙව ඛෙත්තං, න කෙදාරපාළියො, න කුටියො, න තත්ථ සයිතමනුස්සා පඤ්ඤායෙය්‍යුං, කුටීසු පන අග්ගිජාලමත්තමෙව පඤ්ඤායෙය්‍ය, එවං ධම්මමයං පාසාදමාරුය්හ සත්තකායං ඔලොකයතො තථාගතස්ස යෙ තෙ අකතකල්‍යාණා සත්තා, තෙ එකවිහාරෙ දක්ඛිණපස්සෙ නිසින්නාපි බුද්ධඤාණස්ස ආපාථං නාගච්ඡන්ති, රත්තිං ඛිත්තසරා විය හොන්ති. යෙ පන කතකල්‍යාණා වෙනෙය්‍යපුග්ගලා, තෙ එවස්ස දූරෙපි ඨිතා ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සො අග්ගි විය හිමවන්තපබ්බතො විය ච වුත්තම්පි චෙතං –

Thus, the Blessed One, having pointed out the two kinds of thought with the first verse, and then shown the thought of seclusion with the second verse, now, to present the thought of security, spoke the third verse beginning with 'Just as on a mountain.' Herein, 'Just as on a mountain, standing on the summit' means: just as one stands on the summit of a solid, rocky mountain. For one standing there, there is no need to crane one's neck. 'Like unto that' means comparable to that, like the rocky mountain. Here, the concise meaning is this: just as a person with good sight standing on the summit of a rocky mountain would see the people all around, so too the Blessed One—the one of good wisdom, the one of beautiful wisdom, the All-Seeing One with the eye of omniscience—having ascended the palace made of Dhamma, made of wisdom, being himself free from sorrow, looks upon the host of beings sunk in sorrow, overcome by birth and aging. Herein, the intended meaning is this: suppose one were to make a large field at the foot of a mountain, build huts on the dykes between the rice paddies, light a fire at night, and there would be a fourfold darkness. Then for a person with good sight standing on the mountain's summit looking down at the ground, neither the field, nor the dykes, nor the huts, nor the people sleeping there would be visible—only the glow of the fires in the huts would be seen. Similarly, when the Tathāgata, having ascended the palace made of Dhamma, looks upon the host of beings, those beings who have done no wholesome deeds do not come within the range of the Buddha’s knowledge, even if seated in a monastery on the southern side—they are like arrows shot at night. But those persons who have done wholesome deeds and are amenable to training come within his range even from afar, like a fire or like Mount Himavanta. And this has also been said:

‘‘දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො;

අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා’’ති. (ධ. ප. 304;

නෙත්ති. 11);

“The good shine from afar like the Himālaya mountain; but the bad are not seen here, like arrows shot in the night.” (Dhp. 304; Netti. 11);

එවමෙතස්මිං සුත්තෙ ගාථාසු ච භගවා අත්තානං පරං විය කත්වා දස්සෙසි.

Thus, in this sutta and in the verses, the Blessed One presented himself as if he were another person.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is finished.

2. දෙසනාසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Discourse on Teaching

39. දුතියෙ පරියායෙනාති එත්ථ පරියාය-සද්දො ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොත්වෙව නං ධාරෙහී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.205) දෙසනායං ආගතො. ‘‘අත්ථි ඛ්වෙස[Pg.146], බ්‍රාහ්මණ, පරියායො, යෙන මං පරියායෙන සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය – අකිරියවාදො සමණො ගොතමො’’තිආදීසු (පාරා. 5; අ. නි. 8.11) කාරණෙ. ‘‘කස්ස නු ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.398) වාරෙ. ඉධ පන වාරෙපි කාරණෙපි වට්ටති, තස්මා, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස ද්වෙ ධම්මදෙසනා යථාරහං කාරණෙන භවන්ති, වාරෙන වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. භගවා හි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං කදාචි ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ, ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා. ඉමෙ සෙවිතබ්බා, ඉමෙ න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා කුසලාකුසලධම්මෙ විභජන්තො කුසලධම්මෙහි අකුසලධම්මෙ අසඞ්කරතො පඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘පාපං පාපකතො පස්සථා’’ති ධම්මං දෙසෙති. කදාචි ‘‘පාණාතිපාතො, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො, යො සබ්බලහුකො පාණාතිපාතො, සො අප්පායුකසංවත්තනිකො’’තිආදිනා (අ. නි. 8.40) ආදීනවං පකාසෙන්තො පාපතො නිබ්බිදාදීහි නියොජෙන්තො ‘‘නිබ්බින්දථ විරජ්ජථා’’ති ධම්මං දෙසෙති.

39. “By the second way”: Here, the word “way” (pariyāya) is used in the sense of a teaching, as in “you should remember it as the Honeyball Discourse” (MN 18). It is also used in the sense of a reason, as in “There is, brahmin, a way in which one could rightly say of me: ‘The ascetic Gotama is a proponent of non-doing’” (Vin Pārā 5; AN 8.11). It is also used in the sense of a turn, as in “Whose turn is it today, Ānanda, to exhort the bhikkhunīs?” (MN 142). Here, however, it applies to both turn and reason. Therefore, monks, the Tathāgata has two teachings of the Dhamma, according to the appropriate reason or turn. This is the meaning here. For the Blessed One, in accordance with the disposition of those to be trained, sometimes teaches the Dhamma by analyzing wholesome and unwholesome states, saying: “These states are wholesome, these states are unwholesome. These states are blameworthy, these states are blameless. These should be cultivated, these should not be cultivated.” In this way, he distinguishes wholesome from unwholesome states, making them known without confusion and teaching the Dhamma with the instruction: “See evil as evil.” At other times, he teaches the Dhamma by disclosing the danger, saying: “Monks, the taking of life, when indulged in, developed, and cultivated, is conducive to hell, to the animal realm, to the sphere of afflicted spirits; the slightest result of taking life is that it is conducive to a short life-span” (AN 8.40). In this way, he urges them away from evil by means of disenchantment and so on, teaching the Dhamma with the instruction: “Become disenchanted, become dispassionate.”

භවන්තීති හොන්ති පවත්තන්ති. පාපං පාපකතො පස්සථාති සබ්බං පාපධම්මං දිට්ඨෙව ධම්මෙ ආයතිඤ්ච අහිතදුක්ඛාවහතො ලාමකතො පස්සථ. තත්ථ නිබ්බින්දථාති තස්මිං පාපධම්මෙ ‘‘අච්චන්තහීනභාවතො ලාමකට්ඨෙන පාපං, අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලං, පකතිපභස්සරස්ස පසන්නස්ස ච චිත්තස්ස පභස්සරාදිභාවවිනාසනතො සංකිලෙසිකං, පුනප්පුනං භවදුක්ඛනිබ්බත්තනතො පොනොබ්භවිකං, සහෙව දරථෙහි පරිළාහෙහි වත්තනතො සදරථං, දුක්ඛස්සෙව විපච්චනතො දුක්ඛවිපාකං, අපරිමාණම්පි කාලං අනාගතෙ ජාතිජරාමරණනිබ්බත්තනතො ආයතිං ජාතිජරාමරණියං, සබ්බහිතසුඛවිද්ධංසනසමත්ථ’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධෙ ආදීනවෙ, තස්ස ච පහානෙ ආනිසංසෙ සම්මපඤ්ඤාය පස්සන්තා නිබ්බින්දථ නිබ්බෙදං ආපජ්ජථ. නිබ්බින්දන්තා ච විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියමග්ගාධිගමෙන පාපතො විරජ්ජථ චෙව විමුච්චථ ච. මග්ගෙන වා සමුච්ඡෙදවිරාගවසෙන විරජ්ජථ, තතො ඵලෙන පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිවසෙන විමුච්චථ. අථ වා පාපන්ති ලාමකතො පාපං. කිං වුත්තං හොති? යං අනිච්චදුක්ඛාදිභාවෙන කුච්ඡිතං අරියෙහි ජිගුච්ඡනීයං [Pg.147] වට්ටදුක්ඛං පාපෙතීති පාපං. කිං පන තං? තෙභූමකධම්මජාතං. යථාවුත්තෙන අත්ථෙන පාපකතො දිස්වා තත්ථ අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතොතිආදිනා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තා නිබ්බින්දථ. අයං දුතියාති යාථාවතො අහිතානත්ථවිභාවනං පඨමං උපාදාය තතො විවෙචනං අයං දුතියා ධම්මදෙසනා.

“They are” means they exist, they occur. “See evil as evil” means: see every evil state as base because it brings non-benefit and suffering both in the present life and in the future. “Become disenchanted with it” means: seeing with right wisdom the various dangers in that evil state and the benefits in abandoning it, in this way: “It is evil in the sense of being base because of its utterly low nature; it is unwholesome because it arises from unskillfulness; it is defiling because it destroys the naturally luminous and clear nature of the mind; it is productive of renewed existence because it generates the suffering of existence again and again; it is distressing because it occurs together with anxiety and feverish distress; it has painful results because it ripens only as suffering; it leads to future birth, aging, and death because it generates birth, aging, and death in the future for an immeasurable time; and it is capable of destroying all welfare and happiness”—seeing thus, become disenchanted, attain disenchantment. Being disenchanted, by developing insight and attaining the noble path, become dispassionate towards evil and liberated from it. Or, by the path you become dispassionate through the dispassion of eradication, and then by the fruit you become liberated through the liberation of tranquilization. Alternatively, “evil” means evil because it is base. What is said? That which is despised and loathed by the noble ones because it is impermanent, suffering, etc., and leads to the suffering of the round—that is evil. And what is that? The aggregate of phenomena of the three planes. Having seen it as evil in the aforesaid sense, develop insight by contemplating it as impermanent, as suffering, as a disease, as a boil, as a dart, as misery, as an affliction, and so on, and become disenchanted. This is the second teaching: first, the proper analysis of what is harmful and unbeneficial, and then the turning away from it.

ගාථාසු බුද්ධස්සාති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස. සබ්බභූතානුකම්පිනොති සබ්බෙපි සත්තෙ මහාකරුණාය අනුකම්පනසභාවස්ස. පරියායවචනන්ති පරියායෙන කථනං දෙසනං. පස්සාති පරිසං ආලපති, පරිසජෙට්ඨකං වා සන්ධාය වුත්තං. කෙචි පනාහු ‘‘අත්තානමෙව සන්ධාය භගවා ‘පස්සා’ති අවොචා’’ති. තත්ථාති තස්මිං පාපකෙ විරජ්ජථ රාගං පජහථාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verses, “of the Buddha” means of the All-Knowing Buddha. “Compassionate towards all beings” means of one whose nature is to be compassionate towards all beings with great compassion. “A teaching by way of a method” refers to a statement, a teaching given in a certain way. “See!” addresses the assembly, or it is said with reference to the chief of the assembly. But some say: “The Blessed One said ‘see’ with reference to himself.” “In that” means: in that evil, become dispassionate, abandon lust; this is the meaning. The rest is as already explained.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Sutta is finished.

3. විජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Vijjā Sutta

40. තතියෙ පුබ්බඞ්ගමාති සහජාතවසෙන, උපනිස්සයවසෙන චාති ද්වීහි ආකාරෙහි පුබ්බඞ්ගමා පුරස්සරා පධානකාරණං. න හි අවිජ්ජාය විනා අකුසලුප්පත්ති අත්ථි. සමාපත්තියාති සමාපජ්ජනාය සභාවපටිලාභාය, පවත්තියාති අත්ථො. තත්ථ අකුසලප්පවත්තියා ආදීනවප්පටිච්ඡාදනෙන අයොනිසොමනසිකාරස්ස පච්චයභාවෙන අප්පහීනභාවෙන ච අකුසලධම්මානං උපනිස්සයභාවො දිස්සති.

40. In the third sutta, “preceded by” means it is a forerunner, a leader, and a principal cause in two ways: by way of co-nascence and by way of decisive support. For without ignorance, there is no arising of unwholesome states. “For attainment” means for entering upon, for acquiring its own nature; the meaning is “for occurrence.” Therein, for the occurrence of unwholesome states, its nature as a decisive support for unwholesome states is seen, because it has not been abandoned and because it is a condition for the unwise attention that conceals the danger.

එවං බ්‍යාධිමරණාදිදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො සබ්බාපි ගතියො ඉධ දුග්ගතියො. අථ වා රාගාදිකිලෙසෙහි දූසිතා ගතියො කායවචීචිත්තානං පවත්තියොති දුග්ගතියො, කායවචීමනොදුච්චරිතානි. අස්මිං ලොකෙති ඉධ ලොකෙ මනුස්සගතියං වා. පරම්හි චාති තතො අඤ්ඤාසු ගතීසු. අවිජ්ජාමූලිකා සබ්බාති තා සබ්බාපි දුච්චරිතස්ස විපත්තියො වුත්තනයෙන අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමත්තා අවිජ්ජාමූලිකා එව. ඉච්ඡාලොභසමුස්සයාති අසම්පත්තවිසයපරියෙසනලක්ඛණාය ඉච්ඡාය, සම්පත්තවිසයලුබ්භනලක්ඛණෙන ලොභෙන ච සමුස්සිතා උපචිතාති ඉච්ඡාලොභසමුස්සයා.

Thus, because they are the basis for suffering such as sickness and death, all destinations are here bad destinations. Alternatively, bad destinations are the courses—the activities of body, speech, and mind—that are corrupted by defilements such as lust; that is, bodily, verbal, and mental misconduct. “In this world” means here in this world or in the human destination. “And in the next” means in other destinations apart from that. “All are rooted in ignorance” means: all those failures resulting from misconduct are, in the way stated, rooted in ignorance itself because they are preceded by ignorance. “Piled up by longing and greed” means: they are piled up, accumulated, by longing, which has the characteristic of seeking for objects not yet obtained, and by greed, which has the characteristic of craving for objects already obtained; thus they are piled up by longing and greed.

යතොති [Pg.148] යස්මා අවිජ්ජාහෙතු අවිජ්ජාය නිවුතො හුත්වා. පාපිච්ඡොති අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතත්තා පාපිච්ඡතාය ආදීනවෙ අපස්සන්තො අසන්තගුණසම්භාවනවසෙන කොහඤ්ඤාදීනි කරොන්තො පාපිච්ඡො, ලොභෙනෙව අත්‍රිච්ඡතාපි ගහිතාති දට්ඨබ්බා. අනාදරොති ලොකාධිපතිනො ඔත්තප්පස්ස අභාවෙන සබ්‍රහ්මචාරීසු ආදරරහිතො. තතොති තස්මා අවිජ්ජාපාපිච්ඡතාඅහිරිකානොත්තප්පහෙතු. පසවතීති කායදුච්චරිතාදිභෙදං පාපං උපචිනති. අපායං තෙන ගච්ඡතීති තෙන තථා පසුතෙන පාපෙන නිරයාදිභෙදං අපායං ගච්ඡති උපපජ්ජති.

“Because”: since, because of ignorance, one is enveloped by it. “One with evil desires”: because one is covered by ignorance, one does not see the danger in evil desire and thus, by way of pretending to virtues one does not possess, one practices deceit and so on, thereby becoming one with evil desires. It should be understood that excessive desire is also included here under greed. “Without respect”: devoid of respect for his fellow monks because of the absence of moral dread towards the world as master. “Therefore”: because of ignorance, evil desire, shamelessness, and lack of moral dread. “He generates evil”: he accumulates evil of the kinds of bodily misconduct, etc. “He goes to a plane of misery”: by means of that evil thus generated, he goes to, is reborn in, a plane of misery of the kinds of hell, etc.

තස්මාති යස්මා එතෙ එවං සබ්බදුච්චරිතමූලභූතා සබ්බදුග්ගතිපරික්කිලෙසහෙතුභූතා ච අවිජ්ජාදයො, තස්මා ඉච්ඡඤ්ච, ලොභඤ්ච, අවිජ්ජඤ්ච, චසද්දෙන අහිරිකානොත්තප්පඤ්ච විරාජයං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහං. කථං විරාජෙතීති ආහ? විජ්ජං උප්පාදයන්ති, විපස්සනාපටිපාටියා ච, මග්ගපටිපාටියා ච, උස්සක්කිත්වා අරහත්තමග්ගවිජ්ජං අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදයන්තො. සබ්බා දුග්ගතියොති සබ්බාපි දුච්චරිතසඞ්ඛාතා දුග්ගතියො, වට්ටදුක්ඛස්ස වා අධිට්ඨානභාවතො දුක්ඛා, සබ්බා පඤ්චපි ගතියො ජහෙ පජහෙය්‍ය සමතික්කමෙය්‍ය. කිලෙසවට්ටප්පහානෙනෙව හි කම්මවට්ටං විපාකවට්ටඤ්ච පහීනං හොතීති.

“Therefore”: since ignorance and so on are thus the root of all misconduct and the cause of all defilements of the bad destinations, therefore one becomes dispassionate towards and abandons longing, greed, and ignorance—and by the particle “ca,” shamelessness and lack of moral dread—by eradicating them. How does one become dispassionate? By “generating knowledge”: by striving through the sequence of insight and the sequence of the path, one generates the knowledge of the path to arahantship in one’s own continuity. “All bad destinations”: one would abandon, give up, and transcend all bad destinations reckoned as misconduct, or all five destinations, which are painful because they are the basis for the suffering of the round. For it is by abandoning the round of defilements that the round of kamma and the round of results are also abandoned.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Third Sutta is finished.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the First Recitation Section is finished.

4. පඤ්ඤාපරිහීනසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on Decline in Wisdom

41. චතුත්ථෙ සුපරිහීනාති සුට්ඨු පරිහීනා. යෙ අරියාය පඤ්ඤාය පරිහීනාති යෙ සත්තා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයපටිවිජ්ඣනෙන චතුසච්චපටිවිජ්ඣනෙන ච කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතත්තා අරියාය පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ච මග්ගපඤ්ඤාය ච පරිහීනා, තෙ ලොකියලොකුත්තරාහි සම්පත්තීහි අතිවිය පරිහීනා මහාජානිකා. කෙ පන තෙති? යෙ කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා. තෙ හි මිච්ඡත්තනියතභාවතො එකන්තෙන පරිහීනා අපරිපුණ්ණා මහාජානිකා. තෙනාහ ‘‘දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති. විපාකාවරණසමඞ්ගිනොපි පරිහීනා. අථ වා සුක්කපක්ඛෙ අපරිහීනා නාම තිවිධාවරණවිරහිතා [Pg.149] සම්මාදිට්ඨිකා කම්මස්සකතඤාණෙන ච සමන්නාගතා. සෙසං වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.

41. In the fourth, 'utterly declined' means thoroughly declined. 'Those who are declined from noble wisdom' means those beings who are declined from the noble, pure wisdom of insight and from path wisdom—noble because through it one stands far from the defilements by penetrating the arising and passing away of the five aggregates and penetrating the Four Noble Truths. They are exceedingly declined from worldly and supramundane attainments, incurring great loss. But who are they? Those who possess the kamma-obstruction. For because they are fixed in wrongness, they are entirely declined, unfulfilled, and incur great loss. Hence it is said: 'a bad destination is to be expected.' Those endowed with the obstruction of result are also declined. Alternatively, 'not declined' on the bright side refers to those who are free from the three kinds of obstructions, who possess right view and are endowed with the knowledge of the ownership of kamma. The rest should be understood according to the method already stated.

ගාථාසු පඤ්ඤායාති නිස්සක්කවචනං, විපස්සනාඤාණතො මග්ගඤාණතො ච පරිහානෙනාති. සාමිවචනං වා එතං, යථාවුත්තඤාණස්ස පරිහානෙනාති, උප්පාදෙතබ්බස්ස අනුප්පාදනමෙව චෙත්ථ පරිහානං. නිවිට්ඨං නාමරූපස්මින්ති නාමරූපෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවිට්ඨං අජ්ඣොසිතං, තතො එව ඉදං සච්චන්ති මඤ්ඤතීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මඤ්ඤති. ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති විභත්ති පරිණාමෙතබ්බා.

In the verses, the word paññāya (from wisdom) is used in the sense of separation, meaning: 'through decline from insight knowledge and path knowledge.' Or it is a genitive expression, meaning: 'of the decline of the aforementioned knowledge'; here, decline is simply the non-arising of what should arise. 'Established in name-and-form' means one is settled and engrossed in name-and-form—the five aggregates subject to clinging—by way of craving and views with such thoughts as 'This is mine,' and so on. Because of that, one thinks, 'This is true,' and thus one considers: 'This alone is true, anything else is futile.' In the phrase sadevake loke (in the world with its devas), the case ending should be changed.

එවං පඨමගාථාය සංකිලෙසපක්ඛං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්සා අනුප්පත්තියා නාමරූපස්මිං මඤ්ඤනාභිනිවෙසෙහි කිලෙසවට්ටං වත්තති, තස්සා උප්පත්තියා වට්ටස්ස උපච්ඡෙදොති පඤ්ඤාය ආනුභාවං පකාසෙන්තො ‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මි’’න්ති ගාථමාහ.

Having thus shown the side of defilement in the first verse, he now speaks the verse, 'For wisdom is the best in the world,' in order to reveal the power of wisdom. For when that wisdom has not been attained, the round of defilements proceeds because of conceiving and adhering in regard to name-and-form; but when it arises, that round is cut off.

තත්ථ ලොකස්මින්ති සඞ්ඛාරලොකස්මිං. සම්මාසම්බුද්ධො විය සත්තෙසු, සඞ්ඛාරෙසු පඤ්ඤාසදිසො ධම්මො නත්ථි. පඤ්ඤුත්තරා හි කුසලා ධම්මා, පඤ්ඤාය ච සිද්ධාය සබ්බෙ අනවජ්ජධම්මා සිද්ධා එව හොන්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදි (ම. නි. 3.141; සං. නි. 5.1). යා පනෙත්ථ පඤ්ඤා අධිප්පෙතා, සා සෙට්ඨාති ථොමිතා. යථා ච සා පවත්තති, තං දස්සෙතුං ‘‘යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යා අයං පඤ්ඤා අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධාදිං නිබ්බිජ්ඣන්තී පදාලෙන්තී ගච්ඡති පවත්තතීති නිබ්බෙධගාමිනී, යාය ච තස්මිං තස්මිං භවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තනිකායෙසු ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතාය ජාතියා තංනිමිත්තස්ස ච කම්මභවස්ස පරික්ඛයං පරියොසානං නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච සම්මා අවිපරීතං ජානාති සච්ඡිකරොති, අයං සහවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා සෙට්ඨා ලොකස්මින්ති.

Here, 'in the world' means in the world of formations. Just as the Perfectly Self-Enlightened One is supreme among beings, so among formations there is no state like wisdom. For wholesome states have wisdom as their chief, and when wisdom is accomplished, all blameless states are indeed accomplished. For so it is said: 'For one with right view, right intention arises,' and so on (MN 117; SN 45.1). The wisdom that is intended here is praised as 'the best.' To show how it proceeds, the words 'that which is penetrative,' and so on, are stated. The meaning is this: this wisdom is called 'penetrative' because it proceeds by penetrating and shattering the mass of greed and so on, which had never been penetrated or shattered before. And it is that by which one rightly and unerringly knows and realizes the utter destruction and final end—Nibbāna and arahantship—of birth (which is described as the initial production of the aggregates) and of the kamma-process that is its cause, throughout the various destinations, species, planes of existence, stations of consciousness, and abodes of beings. This path wisdom, together with insight, is the best in the world.

ඉදානි යථාවුත්තපඤ්ඤානුභාවසම්පන්නෙ ඛීණාසවෙ අභිත්ථවන්තො ‘‘තෙසං දෙවා මනුස්සා චා’’ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – තෙසං චතූසු අරියසච්චෙසු පරිඤ්ඤාදීනං සොළසන්නං කිච්චානං නිට්ඨිතත්තා චතුසච්චසම්බොධෙන සම්බුද්ධානං, සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සතිමතං, වුත්තනයෙන සමුග්ඝාතිතසම්මොහත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා හාසපඤ්ඤානං, පුබ්බභාගෙ වා සීලාදිපාරිපූරිතො [Pg.150] පට්ඨාය යාව නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය හාසවෙදතුට්ඨිපාමොජ්ජබහුලතාය හාසපඤ්ඤානං, සබ්බසො පරික්ඛීණභවසංයොජනත්තා අන්තිමසරීරධාරීනං ඛීණාසවානං දෙවා මනුස්සා ච පිහයන්ති පියා හොන්ති, තබ්භාවං අධිගන්තුං ඉච්ඡන්ති ‘‘අහො පඤ්ඤානුභාවො, අහො වත මයම්පි එදිසා එවං නිත්තිණ්ණසබ්බදුක්ඛා භවෙය්‍යාමා’’ති.

Now, praising the destroyers of the taints who are endowed with the power of the aforesaid wisdom, he speaks the concluding verse: 'Both devas and humans…' Its meaning is this: Devas and humans long for those destroyers of the taints, hold them dear, and wish to attain their state. These are they who are fully awakened through the full understanding of the Four Noble Truths because they have completed the sixteen functions beginning with full understanding; who are mindful because they have attained fullness of mindfulness; who possess joyful wisdom because they have attained fullness of wisdom by having eradicated delusion in the way described, or who possess joyful wisdom because they abound in joy, gladness, and delight from the start—from the fulfillment of virtue, etc., up to the realization of Nibbāna; who bear their final body because the fetter of existence has been utterly destroyed. They think: 'Oh, the power of wisdom! If only we too could become like them, having crossed beyond all suffering!'

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fourth Sutta is concluded.

5. සුක්කධම්මසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Sutta on Bright Qualities

42. පඤ්චමෙ සුක්කාති න වණ්ණසුක්කතාය සුක්කා, සුක්කභාවාය පන පරමවොදානාය සංවත්තන්තීති නිප්ඵත්තිසුක්කතාය සුක්කා. සරසෙනපි සබ්බෙ කුසලා ධම්මා සුක්කා එව කණ්හභාවපටිපක්ඛතො. තෙසඤ්හි උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති පරිසුද්ධං. ධම්මාති කුසලා ධම්මා. ලොකන්ති සත්තලොකං. පාලෙන්තීති ආධාරසන්ධාරණෙන මරියාදං ඨපෙන්තා රක්ඛන්ති. හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති එත්ථ හිරියති හිරියිතබ්බෙන, හිරියන්ති එතෙනාති වා හිරී. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යං හිරියති හිරියිතබ්බෙන, හිරියති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා, අයං වුච්චති හිරී’’ති (ධ. ස. 30). ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තප්පන්ති එතෙනාති වා ඔත්තප්පං. වුත්තම්පිචෙතං ‘‘යං ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තප්පති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා, ඉදං වුච්චති ඔත්තප්ප’’න්ති (ධ. ස. 31).

42. In the fifth, 'bright' does not mean bright in color, but bright because they lead to a state of brightness, to ultimate purity; thus they are bright by accomplishment. By their nature, too, all wholesome states are bright because they are the opposite of the dark state. For with their arising, the mind becomes luminous and pure. 'Qualities' means wholesome states. 'The world' means the world of beings. 'They protect' means they guard by establishing a boundary through providing a basis and support. 'Conscience and moral fear': here, one is ashamed of what is shameful, or one is ashamed by means of it; thus it is conscience (hirī). For this is said: 'That by which one is ashamed of what is shameful, ashamed of the undertaking of bad, unwholesome states—this is called conscience' (Dhs §30). One fears what is fearsome, or one fears by means of it; thus it is moral fear (ottappa). For this is said: 'That by which one fears what is fearsome, fears the undertaking of bad, unwholesome states—this is called moral fear' (Dhs §31).

තත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපතෙය්‍යා හිරී, ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං.

Among them, conscience has an internal cause, while moral fear has an external cause. Conscience is governed by the self, while moral fear is governed by the world. Conscience is founded on the nature of shame, while moral fear is founded on the nature of fear. Conscience has the characteristic of respect, while moral fear has the characteristic of fear of blame and seeing danger.

තත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති – ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා, වයං පච්චවෙක්ඛිත්වා, සූරභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා, බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා. කථං? ‘‘පාපකරණං නාමෙතං න ජාතිසම්පන්නානං කම්මං, හීනජච්චානං කෙවට්ටාදීනං කම්මං, මාදිසස්ස ජාතිසම්පන්නස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං තාව ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං [Pg.151] සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දහරෙහි කත්තබ්බකම්මං, මාදිසස්ස වයෙ ඨිතස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං වයං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දුබ්බලජාතිකානං කම්මං, මාදිසස්ස සූරභාවසම්පන්නස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං සූරභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං අන්ධබාලානං කම්මං, න පණ්ඩිතානං, මාදිසස්ස පණ්ඩිතස්ස බහුස්සුතස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. එවං අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති. සමුට්ඨාපෙත්වා ච පන අත්තනො චිත්තෙ හිරිං පවෙසෙත්වා පාපකම්මං න කරොති. එවං හිරී අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා නාම හොති.

Herein, one arouses internally-arisen moral shame for four reasons: by reflecting on one's birth, age, heroic nature, and great learning. How so? Reflecting on one's birth, one refrains from evil deeds such as the destruction of life and arouses moral shame, thinking: 'This doing of evil is not the work of the well-born; it is the work of those of low birth, such as fishermen. It is not proper for one like me, who is well-born, to do such a deed.' Similarly, reflecting on one's age, one refrains from evil deeds such as the destruction of life and arouses moral shame, thinking: 'This doing of evil is work to be done by the young; it is not proper for one like me, who is advanced in age, to do such a deed.' Likewise, reflecting on one's heroic nature, one refrains from evil deeds such as the destruction of life and arouses moral shame, thinking: 'This doing of evil is the work of the weak; it is not proper for one like me, who is endowed with a heroic nature, to do such a deed.' Similarly, reflecting on one's great learning, one refrains from evil deeds such as the destruction of life and arouses moral shame, thinking: 'This doing of evil is the work of the blind and foolish, not of the wise. It is not proper for one like me, a wise and learned person, to do such a deed.' In this way, one arouses internally-arisen moral shame for these four reasons. And having aroused it and admitted moral shame into one's mind, one does not do an evil deed. Thus moral shame is called internally-arisen.

කථං ඔත්තප්පං බහිද්ධාසමුට්ඨානං නාම? ‘‘සචෙ ත්වං පාපකම්මං කරිස්සසි, චතූසු පරිසාසු ගරහප්පත්තො භවිස්සසි.

How is moral dread called externally-arisen? 'If you do an evil deed, you will incur blame in the four assemblies.'

‘‘ගරහිස්සන්ති තං විඤ්ඤූ, අසුචිං නාගරිකො යථා;

වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසී’’ති. –

'The wise will blame you, as a townsperson blames something impure. Shunned by the virtuous, bhikkhu, how will you manage?'

පච්චවෙක්ඛන්තො හි බහිද්ධාසමුට්ඨිතෙන ඔත්තප්පෙන පාපකම්මං න කරොති. එවං ඔත්තප්පං බහිද්ධාසමුට්ඨානං නාම හොති.

Reflecting thus, one does not do an evil deed because of externally-arisen moral dread. Thus moral dread is called externally-arisen.

කථං හිරී අත්තාධිපතෙය්‍යා නාම? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො අත්තානං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා ‘‘මාදිසස්ස සද්ධාපබ්බජිතස්ස බහුස්සුතස්ස ධුතවාදිස්ස න යුත්තං පාපකම්මං කාතු’’න්ති පාපකම්මං න කරොති. එවං හිරී අත්තාධිපතෙය්‍යා නාම හොති. තෙනාහ භගවා –

How is moral shame self-governed? Here, a certain clansman, having made himself the sovereign and chief, does not do an evil deed, thinking: 'It is not proper for one like me, who has gone forth in faith, is learned, and is an adherent of the ascetic practices, to do an evil deed.' Thus moral shame is self-governed. Therefore the Blessed One said:

‘‘සො අත්තානංයෙව අධිපතිං කරිත්වා අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 3.40).

'Having made oneself the sovereign, one abandons the unwholesome and develops the wholesome; one abandons the blameworthy and develops the blameless; and one maintains oneself in purity' (AN 3.40).

කථං ඔත්තප්පං ලොකාධිපතෙය්‍යං නාම? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො ලොකං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා පාපකම්මං න කරොති. යථාහ –

How is moral dread world-governed? Here, a certain clansman, having made the world the sovereign and chief, does not do an evil deed. As it is said:

‘‘මහා ඛො පනායං ලොකසන්නිවාසො. මහන්තස්මිං ඛො පන ලොකසන්නිවාසෙ සන්ති සමණබ්‍රාහ්මණා ඉද්ධිමන්තො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනො[Pg.152], තෙ දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං පජානන්ති, තෙපි මං එවං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ භො ඉමං කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති. සන්ති දෙවතා ඉද්ධිමන්තිනියො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනියො, තා දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං පජානන්ති, තාපි මං එවං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ භො ඉමං, කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති. සො ලොකංයෙව අධිපතිං කත්වා අකුසලං පජහතී’’ති (අ. නි. 3.40).

“Great indeed is this world-assembly. In this great world-assembly, there are ascetics and brahmins endowed with psychic power, possessing the divine eye, and knowers of others’ minds. They see from afar, and are unseen even when near. They know mind with mind. They too will know me thus: ‘Look, friends, at this clansman, who went forth in faith from the household life into homelessness, yet lives intermingled with evil, unwholesome states.’ There are deities also, endowed with psychic power, possessing the divine eye, and knowers of others’ minds. They see from afar, and are unseen even when near. They know mind with mind. They too will know me thus: ‘Look, friends, at this clansman, who went forth in faith from the household life into homelessness, yet lives intermingled with evil, unwholesome states.’ Making the world his sovereign, he abandons the unwholesome.” (AN 3.40)

එවං ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං.

Thus moral dread is world-governed.

ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති එත්ථ ලජ්ජාති ලජ්ජනාකාරො, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතා හිරී. භයන්ති අපායභයං, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. තදුභයං පාපපරිවජ්ජනෙ පාකටං හොති. තත්ථ යථා ද්වීසු අයොගුළෙසු එකො සීතලො භවෙය්‍ය ගූථමක්ඛිතො, එකො උණ්හො ආදිත්තො. තෙසු යථා සීතලං ගූථමක්ඛිතත්තා ජිගුච්ඡන්තො විඤ්ඤුජාතිකො න ගණ්හාති, ඉතරං දාහභයෙන, එවං පණ්ඩිතො ලජ්ජාය ජිගුච්ඡන්තො පාපං න කරොති, ඔත්තප්පෙන අපායභීතො පාපං න කරොති. එවං ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං.

Herein, regarding 'established in the nature of shame': shame is the state of being ashamed; moral shame is established in that nature. 'Fear' is the fear of the plane of misery; moral dread is established in that nature. Both become manifest in the avoidance of evil. It is as with two iron balls, one cold and smeared with excrement, the other hot and blazing. A sensible person would not take the cold one, being disgusted by it for being smeared with excrement, nor the other, for fear of being burned. So too, a wise person, feeling disgust due to shame, does not commit evil; and through moral dread, being afraid of the plane of misery, does not commit evil. Thus, moral shame is established in the nature of shame, and moral dread is established in the nature of fear.

කථං සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං? එකච්චො හි ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණාති චතූහි කාරණෙහි තත්ථ ගාරවෙන සප්පතිස්සවලක්ඛණං හිරිං සමුට්ඨාපෙත්වා පාපං න කරොති, එකච්චො අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයන්ති චතූහි කාරණෙහි වජ්ජතො භායන්තො වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං සමුට්ඨාපෙත්වා පාපං න කරොති. එත්ථ ච අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන නෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති.

How is moral shame characterized by reverence, and moral dread characterized by seeing danger in what is blameworthy? One person, by reflecting on four grounds—the greatness of one’s birth, the greatness of the Teacher, the greatness of the inheritance, and the greatness of one’s spiritual companions—arouses, out of reverence for these, the moral shame characterized by reverence and does not commit evil. Another person, fearing four things—self-reproach, reproach by others, punishment, and a bad destination—arouses, by fearing what is blameworthy, the moral dread characterized by seeing danger in what is blameworthy and does not commit evil. Herein, the internal arising of moral shame and the external arising of moral dread are spoken of in terms of their manifest aspects in different contexts, but they are never disjoined from one another. For there is no shame without dread, nor is there dread of evil without shame.

ඉමෙ [Pg.153] චෙ, භික්ඛවෙ, ද්වෙ සුක්කා ධම්මා ලොකං න පාලෙය්‍යුන්ති භික්ඛවෙ, ඉමෙ ද්වෙ අනවජ්ජධම්මා යදි ලොකං න රක්ඛෙය්‍යුං, ලොකපාලකා යදි න භවෙය්‍යුං. නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති ඉධ ඉමස්මිං ලොකෙ ජනිකා මාතා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථ, ‘‘අයං මාතා’’ති න ලබ්භෙය්‍ය. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. මාතුච්ඡාති මාතුභගිනී. මාතුලානීති මාතුලභරියා. ගරූනන්ති මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨභාතුආදීනං ගරුට්ඨානියානං. සම්භෙදන්ති සඞ්කරං, මරියාදභෙදං වා. යථා අජෙළකාතිආදීහි උපමං දස්සෙති. එතෙ හි සත්තා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති වා ‘‘මාතුච්ඡා’’ති වා ගරුචිත්තීකාරවසෙන න ජානන්ති, යං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නා, තත්ථපි විප්පටිපජ්ජන්ති. තස්මා උපමං ආහරන්තො අජෙළකාදයො ආහරි. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා අජෙළකාදයො තිරච්ඡානා හිරොත්තප්පරහිතා මාතාදිසඤ්ඤං අකත්වා භින්නමරියාදා සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තන්ති, එවමයං මනුස්සලොකො යදි ලොකපාලකධම්මා න භවෙය්‍යුං, සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තෙය්‍ය. යස්මා පනිමෙ ලොකපාලකධම්මා ලොකං පාලෙන්ති, තස්මා නත්ථි සම්භෙදොති.

‘If, monks, these two bright qualities did not protect the world’ means: if, monks, these two blameless qualities did not guard the world, if they were not guardians of the world. ‘Then here a mother would not be recognized’ means: in this world, one’s birth mother would not be recognized with a reverential attitude as ‘this is my mother’; a ‘mother’ would not be found. The same method applies to the other terms. ‘Mother’s sister’ means the mother’s sister. ‘Maternal uncle’s wife’ means the maternal uncle’s wife. ‘Respected ones’ means those in a position of respect, such as one’s paternal grandfather, paternal uncle, elder brothers, and so on. ‘Promiscuity’ means intermingling, or the breaking of boundaries. This is shown by the comparison with goats and sheep, and so on. For these beings do not recognize with a reverential attitude ‘this is my mother’ or ‘mother’s sister,’ and they even transgress against the one from whom they have arisen. Therefore, when giving a comparison, he brought up goats and sheep and the like. Herein, this is the meaning in brief: just as animals like goats and sheep, being devoid of shame and fear of wrongdoing, do not form the perception of ‘mother,’ and so on, and live with broken boundaries in universal promiscuity, so this human world would live in universal promiscuity if these guardian qualities did not exist. But because these guardian qualities protect the world, there is no promiscuity.

ගාථාසු යෙසං චෙ හිරිඔත්තප්පන්ති චෙති නිපාතමත්තං. යෙසං සත්තානං හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච සබ්බදාව සබ්බකාලමෙව න විජ්ජති න උපලබ්භති. වොක්කන්තා සුක්කමූලා තෙති තෙ සත්තා කුසලමූලපච්ඡෙදාවහස්සාපි කම්මස්ස කරණතො කුසලකම්මානං පතිට්ඨානභූතානං හිරොත්තප්පානමෙව වා අභාවතො කුසලතො වොක්කමිත්වා, අපසක්කිත්වා, ඨිතත්තා වොක්කන්තා සුක්කමූලා, පුනප්පුනං ජායනමීයනසභාවත්තා ජාතිමරණගාමිනො සංසාරං නාතිවත්තන්තීති අත්ථො.

In the verses, in the phrase ‘yesaṃ ce hiriottappaṃ,’ the word ‘ce’ is a mere particle. This refers to those beings in whom shame and fear of wrongdoing are always, at all times, not found, not present. ‘They have departed from the bright root’ means: those beings are ‘departed from the bright root’ because they stand having departed and withdrawn from the wholesome—either because they perform kamma that leads to the cutting off of wholesome roots, or because of the absence of shame and fear of wrongdoing which are the foundation for wholesome kamma. Because of their nature of repeatedly being born and dying, they are ‘goers to birth and death’; the meaning is that they do not transcend saṃsāra.

යෙසඤ්ච හිරිඔත්තප්පන්ති යෙසං පන පරිසුද්ධමතීනං සත්තානං හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති ඉමෙ ධම්මා සදා සබ්බකාලං රත්තින්දිවං නවමජ්ඣිමත්ථෙරකාලෙසු සම්මා උපගම්ම ඨිතා පාපා ජිගුච්ඡන්තා භායන්තා තදඞ්ගාදිවසෙන පාපං පජහන්තා. විරූළ්හබ්‍රහ්මචරියාති සාසනබ්‍රහ්මචරියෙ මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ ච විරූළ්හං ආපන්නා, අග්ගමග්ගාධිගමෙන සබ්බසො සන්තකිලෙසතාය සන්තගුණතාය වා සන්තො, පුනබ්භවස්ස ඛෙපිතත්තා ඛීණපුනබ්භවා හොන්තීති.

‘And those who possess shame and fear of wrongdoing’ means: those beings with purified minds in whom these qualities—shame and fear of wrongdoing—are always, at all times, day and night, in youth, middle age, and old age, rightly established, abandoning evil by being disgusted by it and fearing it, by such means as substitution of opposites. ‘They have grown in the holy life’ means: they have attained growth in the holy life of the Dispensation and the holy life of the path. Through the attainment of the highest path, they are at peace because their defilements are completely stilled or because they possess peaceful qualities. Because they have destroyed renewed existence, they are ones for whom renewed existence is destroyed.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is concluded.

6. අජාතසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Ajāta Sutta

43. ඡට්ඨෙ [Pg.154] අත්ථි, භික්ඛවෙති කා උප්පත්ති? එකදිවසං කිර භගවතා අනෙකපරියායෙන සංසාරෙ ආදීනවං පකාසෙත්වා තදුපසමනාදිවසෙන නිබ්බානපටිසංයුත්තාය ධම්මදෙසනාය කතාය භික්ඛූනං එතදහොසි ‘‘අයං සංසාරො භගවතා අවිජ්ජාදීහි කාරණෙහි සහෙතුකො වුත්තො, නිබ්බානස්ස පන තදුපසමස්ස න කිඤ්චි කාරණං වුත්තං, තයිදං අහෙතුකං කථං සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භතී’’ති. අථ භගවා තෙසං භික්ඛූනං විමතිවිධමනත්ථඤ්චෙව, ‘‘ඉධ සමණබ්‍රාහ්මණානං ‘නිබ්බානං නිබ්බාන’න්ති වාචාවත්ථුමත්තමෙව, නත්ථි හි පරමත්ථතො නිබ්බානං නාම අනුපලබ්භමානසභාවත්තා’’ති ලොකායතිකාදයො විය විප්පටිපන්නානං බහිද්ධා ච පුථුදිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාවාදභඤ්ජනත්ථඤ්ච, අමතමහානිබ්බානස්ස පරමත්ථතො අත්ථිභාවදීපනත්ථං තස්ස ච නිස්සරණභාවාදිආනුභාවවන්තතාදීපනත්ථං පීතිවෙගෙන උදානවසෙන ඉදං සුත්තං අභාසි. තථා හි ඉදං සුත්තං උදානෙපි (උදා. 72-74) සඞ්ගීතං.

43. In the sixth sutta, what is the origin of the words, ‘There is, monks’? It is said that one day, after the Blessed One had explained in many ways the danger in saṃsāra, he gave a discourse connected with Nibbāna by way of its pacification. Then it occurred to the monks: ‘This saṃsāra has been declared by the Blessed One to have a cause, with causes such as ignorance. But for Nibbāna, its pacification, no cause has been stated. How, then, is this causeless state to be realized in the ultimate sense?’ Then the Blessed One—in order to dispel the doubt of those monks; and to shatter the wrong view of those who have gone astray, such as the Lokāyatas and other outsiders with worldly views, who say, ‘For ascetics and brahmins, “Nibbāna, Nibbāna” is a mere matter of words; there is no such thing as Nibbāna in an ultimate sense since its nature cannot be found’; and to show the existence in an ultimate sense of the deathless, great Nibbāna, and to show its power as an escape and so on—spoke this sutta as an inspired utterance with a surge of joy. For this sutta is also recited in the Udāna (Ud 8.1–3).

තත්ථ අත්ථීති විජ්ජති පරමත්ථතො උපලබ්භති. අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතන්ති සබ්බානිපි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. අථ වා වෙදනාදයො විය හෙතුපච්චයසමවායසඞ්ඛාතාය කාරණසාමග්ගියා න ජාතං න නිබ්බත්තන්ති අජාතං. කාරණෙන විනා සයමෙව න භූතං න පාතුභූතං න උප්පන්නන්ති අභූතං. එවං අජාතත්තා අභූතත්තා ච යෙන කෙනචි කාරණෙන න කතන්ති අකතං. ජාතභූතකතසභාවො ච නාමරූපාදීනං සඞ්ඛතධම්මානං හොති, න අසඞ්ඛතසභාවස්ස නිබ්බානස්සාති දස්සනත්ථං අසඞ්ඛතන්ති වුත්තං. පටිලොමතො වා සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං, තථා න සඞ්ඛතං, සඞ්ඛතලක්ඛණරහිතන්ති ච අසඞ්ඛතන්ති එවං අනෙකෙහි කාරණෙහි නිබ්බත්තිතභාවෙ පටිසිද්ධෙ ‘‘සියා නු ඛො එකෙනෙව කාරණෙන කත’’න්ති ආසඞ්කායං ‘‘න කෙනචි කත’’න්ති දස්සනත්ථං ‘‘අකත’’න්ති වුත්තං. එවං අප්පච්චයම්පි සමානං ‘‘සයමෙව නු ඛො ඉදං භූතං පාතුභූත’’න්ති ආසඞ්කායං තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘අභූත’’න්ති වුත්තං. අයඤ්ච එතස්ස අසඞ්ඛතාකතාභූතභාවො සබ්බෙන සබ්බං අජාතිධම්මත්තාති දස්සෙතුං ‘‘අජාත’’න්ති වුත්තන්ති. එවමෙතෙසං චතුන්නම්පි පදානං සාත්ථකභාවො වෙදිතබ්බො.

Therein, ‘there is’ means it exists, it is found in an ultimate sense. ‘Unborn, unproduced, unmade, unconditioned’: all these terms are synonyms for one another. Alternatively, unlike feeling and so on, it is not born or produced from a collection of causes called the ‘concurrence of causes and conditions’; thus it is ‘unborn.’ Without a cause, it has not come to be by itself, has not appeared, has not arisen; thus it is ‘unproduced.’ Because it is unborn and unproduced, it is not made by any cause whatsoever; thus it is ‘unmade.’ The nature of being born, produced, and made belongs to conditioned phenomena such as name-and-form, not to Nibbāna, which has an unconditioned nature; to show this, it is called ‘unconditioned.’ Or conversely: what is made by conditions coming together and combining is ‘conditioned’; what is not conditioned in that way, being devoid of the characteristic of the conditioned, is ‘unconditioned.’ Thus, when its production by many causes has been denied, to counter the suspicion, ‘Perhaps it is made by a single cause?’ it is called ‘unmade’ to show that ‘it is not made by anything.’ Similarly, though it is without conditions, to counter the suspicion, ‘Perhaps it has come to be, has appeared, by itself?’ it is called ‘unproduced’ to negate that. And to show that this state of being unconditioned, unmade, and unproduced is entirely due to its nature of not being subject to birth, it is called ‘unborn.’ Thus the significance of these four terms should be understood.

ඉති [Pg.155] භගවා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති පරමත්ථතො නිබ්බානස්ස අත්ථිභාවං වත්වා තත්ථ හෙතුං දස්සෙන්තො ‘‘නො චෙතං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තස්සායං සඞ්ඛෙපො – භික්ඛවෙ, යදි අජාතාදිසභාවා අසඞ්ඛතා ධාතු න අභවිස්ස න සියා, ඉධ ලොකෙ ජාතාදිසභාවස්ස රූපාදික්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතස්ස සඞ්ඛාරගතස්ස නිස්සරණං අනවසෙසවට්ටුපසමො න පඤ්ඤායෙය්‍ය න උපලබ්භෙය්‍ය න සම්භවෙය්‍ය. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානා සම්මාදිට්ඨිආදයො අරියමග්ගධම්මා අනවසෙසතො කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්ති, තෙනෙත්ථ සබ්බස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස අප්පවත්ති අපගමො නිස්සරණං පඤ්ඤායති.

Thus the Blessed One, having stated the existence of Nibbāna in an ultimate sense with the words, ‘There is, monks, an unborn, unbecome, unmade, unconditioned,’ then showed the reason for it, saying, ‘If this were not, monks…’ and so on. This is its summary: Monks, if this unconditioned element with the nature of the unborn and so forth did not exist, were not to be, then here in the world an escape from what has come to be conditioned—that is, the five aggregates headed by form, which have the nature of being born, etc.—this pacification of the round of existence without remainder, would not be discerned, would not be found, would not be possible. For it is by taking Nibbāna as their object that the qualities of the noble path, such as right view, proceed to cut off the defilements without remainder. Therefore, herein, the non-occurrence, the removal, the escape from all the suffering of the round is discerned.

එවං බ්‍යතිරෙකවසෙන නිබ්බානස්ස අත්ථිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි අන්වයවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං වුත්තත්ථමෙව. එත්ථ ච යස්මා ‘‘අපච්චයා ධම්මා, අසඞ්ඛතා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 7, 8). අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී (උදා. 71). ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො (මහාව. 7; ම. නි. 1.281). අසඞ්ඛතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි අසඞ්ඛතගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදීහි (සං. නි. 4.366) අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාත’’න්ති ඉමිනාපි සුත්තෙන නිබ්බානධාතුයා පරමත්ථතො සබ්භාවො සබ්බලොකං අනුකම්පමානෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතො, තස්මා න පටික්ඛිපිතබ්බං. තත්ථ අප්පච්චක්ඛකාරීනම්පි විඤ්ඤූනං කඞ්ඛා වා විමති වා නත්ථි එව. යෙ පන අබුද්ධිපුග්ගලා, තෙසං විමතිවිනොදනත්ථං අයමෙත්ථ අධිප්පායනිද්ධාරණමුඛෙන යුත්තිවිචාරණා – යථා පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය සඋත්තරානං කාමානං රූපානඤ්ච පටිපක්ඛභූතං තබ්බිධුරසභාවං නිස්සරණං පඤ්ඤායති, එවං තංසභාවානං සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං පටිපක්ඛභූතෙන තබ්බිධුරසභාවෙන නිස්සරණෙන භවිතබ්බං. යඤ්චෙතං නිස්සරණං, සා අසඞ්ඛතා ධාතු. කිඤ්ච භිය්‍යො, සඞ්ඛතධම්මාරම්මණං විපස්සනාඤාණං අපි අනුලොමඤාණං කිලෙසෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පජහිතුං න සක්කොති, තථා සම්මුතිසච්චාරම්මණං පඨමජ්ඣානාදීසු ඤාණං වික්ඛම්භනවසෙනෙව කිලෙසෙ පජහති, න සමුච්ඡෙදවසෙන. ඉති සඞ්ඛතධම්මාරම්මණස්ස සම්මුතිසච්චාරම්මණස්ස ච ඤාණස්ස කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පහානෙ අසමත්ථභාවතො තෙසං සමුච්ඡෙදප්පහානකරස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස තදුභයවිපරීතසභාවෙන ආරම්මණෙන භවිතබ්බං[Pg.156], සා අසඞ්ඛතා ධාතු. තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති ඉදං නිබ්බානස්ස පරමත්ථතො අත්ථිභාවජොතකවචනං අවිපරීතත්ථං භගවතා භාසිතත්තා. යඤ්හි භගවතා භාසිතං, තං අවිපරීතත්ථං පරමත්ථන්ති යථා තං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 277-279; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 56). තථා නිබ්බානසද්දො කත්ථචි විසයෙ යථාභූතපරමත්ථවිසයො උපචාරවුත්තිසබ්භාවතො සෙය්‍යථාපි සීහසද්දො. අථ වා අත්ථෙව පරමත්ථතො අසඞ්ඛතාධාතු ඉතරතබ්බිපරීතවිනිමුත්තසභාවත්තා සෙය්‍යථාපි පථවීධාතු වෙදනාති. එවමාදීහි නයෙහි යුත්තිතොපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා පරමත්ථතො අත්ථිභාවො වෙදිතබ්බො.

Having thus shown the existence of Nibbāna by way of distinction, now to show it by way of inclusion, the phrase “yasmā ca kho” is stated, which means the same as what has been said. Here, because the Perfectly Self-Enlightened One, out of compassion for the whole world, has taught the ultimate existence of the Nibbāna-element in many sutta passages—such as: “Conditioned phenomena, unconditioned phenomena” (Dhs. Dukamātikā 7, 8); “There is, monks, that base where there is neither earth…” (Ud 8.1); “This state is hard to see, that is, the stilling of all formations, the relinquishment of all acquisitions” (Mv I.5.2; MN 26); “And I will teach you, monks, the unconditioned and the path leading to the unconditioned” (SN 43.12); and by this sutta, “There is, monks, an unborn…”—therefore, it should not be rejected. In this regard, there is no doubt or uncertainty for the wise, even for those who have not directly perceived it. But for those of weak intellect, in order to dispel their doubts, this examination of reasoning is presented here through the method of determining the intended meaning: Just as an escape is discerned that is the counterpart to sensual pleasures and forms along with what is superior to them—an escape that has a nature devoid of them—so too for all conditioned phenomena, there must be an escape that is their counterpart, having a nature devoid of them. And that escape is the unconditioned element. Furthermore, insight knowledge that takes conditioned phenomena as its object, even conformity knowledge, cannot abandon the defilelemns by way of eradication. Similarly, knowledge in the first jhāna and so forth, which takes conventional truth as its object, abandons the defilements only by way of suppression, not by way of eradication. Thus, because knowledge that takes conditioned phenomena or conventional truth as its object is incapable of abandoning the defilements by way of eradication, the noble path knowledge—which accomplishes their eradication—must have an object with a nature contrary to both of those. That is the unconditioned element. Likewise, the statement “There is, monks, an unborn, unbecome, unmade, unconditioned” is a declaration that illuminates the ultimate existence of Nibbāna, spoken by the Blessed One with undistorted meaning. For whatever the Blessed One has spoken has an undistorted meaning and is ultimate, just as: “All formations are impermanent, all formations are suffering, all phenomena are without self” (Dhp 277–279). Similarly, the word “Nibbāna” in some contexts refers to a real, ultimate matter, and this is not negated by the existence of figurative usage, just as with the word “lion.” Or else, the unconditioned element truly exists as an ultimate reality because its nature is free from what is other and contrary to it, just like the earth element or feeling. By these and other lines of reasoning, the ultimate existence of the unconditioned element is to be understood.

ගාථාසු ජාතන්ති ජායනට්ඨෙන ජාතං, ජාතිලක්ඛණප්පත්තන්ති අත්ථො. භූතන්ති භවනට්ඨෙන භූතං, අහුත්වා සම්භූතන්ති අත්ථො. සමුප්පන්නන්ති සහිතභාවෙන උප්පන්නං, සහිතෙහි ධම්මෙහි ච උප්පන්නන්ති අත්ථො. කතන්ති කාරණභූතෙහි පච්චයෙහි නිබ්බත්තිතං. සඞ්ඛතන්ති තෙහියෙව සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතන්ති සඞ්ඛතං, සබ්බමෙතං පච්චයනිබ්බත්තස්ස අධිවචනං. නිච්චසාරාදිවිරහිතතො අද්ධුවං. ජරාය මරණෙන ච එකන්තෙනෙව සඞ්ඝටිතං සංසට්ඨන්ති ජරාමරණසඞ්ඝාතං. ‘‘ජරාමරණසඞ්ඝට්ට’’න්තිපි පඨන්ති, ජරාය මරණෙන ච උපද්දුතං පීළිතන්ති අත්ථො. අක්ඛිරොගාදීනං අනෙකෙසං රොගානං නීළං කුලාවකන්ති රොගනීළං. සරසතො උපක්කමතො ච පභඞ්ගුපරමසීලතාය පභඞ්ගුරං.

In the verses: Born (jātaṃ): it is ‘born’ in the sense of being born; the meaning is, it has acquired the characteristic of birth. Become (bhūtaṃ): it is ‘become’ in the sense of becoming; the meaning is, having not been, it has come to be. Arisen (samuppannaṃ): it has ‘arisen’ in the sense of arising together; the meaning is, it has arisen together with its co-nascent states. Made (kataṃ): it is brought into being by causal conditions. Formed (saṅkhataṃ): it is ‘formed’ because it is made by those very same conditions having come together and combined. All this is a designation for what is produced by conditions. Impermanent (addhuvaṃ): because it is devoid of permanence, an essence, and so on. A mass of aging and death (jarāmaraṇasaṅghātaṃ): because it is completely connected and conjoined with aging and death. Some also read ‘jarāmaraṇasaṅghaṭṭaṃ,’ meaning, oppressed and afflicted by aging and death. A nest of diseases (roganīḷaṃ): it is a nest, a lair, for many diseases such as eye disease. Fragile (pabhaṅguraṃ): because it has the nature of breaking up due to its own nature and to external attack.

චතුබ්බිධො ආහාරො ච තණ්හාසඞ්ඛාතා නෙත්ති ච පභවො සමුට්ඨානං එතස්සාති ආහාරනෙත්තිප්පභවං. සබ්බොපි වා පච්චයො ආහාරො. ඉධ පන තණ්හාය නෙත්තිග්ගහණෙන ගහිතත්තා තණ්හාවජ්ජා වෙදිතබ්බා. තස්මා ආහාරො ච නෙත්ති ච පභවො එතස්සාති ආහාරනෙත්තිප්පභවං. ආහාරො එව වා නයනට්ඨෙන පවත්තනට්ඨෙන නෙත්තීති එවම්පි ආහාරනෙත්තිප්පභවං. නාලං තදභිනන්දිතුන්ති තං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං එවං පච්චයාධීනවුත්තිකං, තතො එව අනිච්චං, දුක්ඛඤ්ච තණ්හාදිට්ඨීහි අභිනන්දිතුං අස්සාදෙතුං න යුත්තං.

Having nutriment and the guide as its source (āhāranettippabhavaṃ): the four kinds of nutriment and the guide called craving are its origin, its source. Or, every condition is nutriment. Here, however, since craving is included by taking it as the ‘guide,’ the nutriment should be understood as the conditions apart from craving. Therefore, nutriment and the guide are its source, thus it is ‘having nutriment and the guide as its source.’ Or else, nutriment itself is the ‘guide’ in the sense of leading, in the sense of sustaining; in this way too it is ‘having nutriment and the guide as its source.’ It is not fit to be delighted in (nālaṃ tadabhinandituṃ): it is not proper to delight in and savor with craving and views those five aggregates subject to clinging, which thus have a nature dependent on conditions and are therefore impermanent and suffering.

තස්ස [Pg.157] නිස්සරණන්ති ‘‘ජාතං භූත’’න්තිආදිනා වුත්තස්ස තස්ස සක්කායස්ස නිස්සරණං නික්කමො අනුපසන්තසභාවස්ස රාගාදිකිලෙසස්ස සබ්බසඞ්ඛාරස්ස ච අභාවෙන තදුපසමභාවෙන පසත්ථභාවෙන ච සන්තං, තක්කඤාණස්ස අගොචරභාවතො අතක්කාවචරං, නිච්චට්ඨෙන ධුවං, තතො එව අජාතං අසමුප්පන්නං, සොකහෙතූනං අභාවතො අසොකං, විගතරාගාදිරජත්තා විරජං, සංසාරදුක්ඛට්ටිතෙහි පටිපජ්ජිතබ්බත්තා පදං, ජාතිආදිදුක්ඛධම්මානං නිරොධහෙතුතාය නිරොධො දුක්ඛධම්මානං, සබ්බසඞ්ඛාරානං උපසමහෙතුතාය සඞ්ඛාරූපසමො, තතො එව අච්චන්තසුඛතාය සුඛොති සබ්බපදෙහි අමතමහානිබ්බානමෙව ථොමෙති. එවං භගවා පඨමගාථාය බ්‍යතිරෙකවසෙන, දුතියගාථාය අන්වයවසෙන ච නිබ්බානං විභාවෙසි.

The escape from it (tassa nissaraṇaṃ): The escape, the departure from that personal identity described as 'born, become,' etc., is peaceful through the absence of the defilements such as lust and all formations, which have an unpeaceful nature, and through its nature as their pacification and its excellence. It is beyond reasoning (atakkāvacaraṃ) because it is beyond the scope of logical knowledge. It is lasting (dhuvaṃ) in the sense of being permanent. For that very reason it is unborn (ajātaṃ) and unarisen (asamuppannaṃ). It is sorrowless (asokaṃ) because of the absence of the causes of sorrow. It is stainless (virajaṃ) because the dust of lust and so on has departed. It is the state (padaṃ) because it is to be attained by those standing in the suffering of saṃsāra. It is the cessation of suffering states (nirodho dukkhadhammānaṃ) because it is the cause for the cessation of those suffering states, such as birth. It is the stilling of formations (saṅkhārūpasamo) because it is the cause for the pacification of all formations. For that very reason it is bliss (sukhaṃ) because it is the ultimate happiness. Thus with all these terms he extols the deathless, great Nibbāna itself. In this way, the Blessed One explained Nibbāna in the first verse by way of distinction and in the second verse by way of inclusion.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Sixth Sutta is finished.

7. නිබ්බානධාතුසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on the Nibbāna-Element

44. සත්තමෙ ද්වෙමාති ද්වෙ ඉමා. වානං වුච්චති තණ්හා, නික්ඛන්තං වානතො, නත්ථි වා එත්ථ වානං, ඉමස්මිං වා අධිගතෙ වානස්ස අභාවොති නිබ්බානං, තදෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සභාවධාරණට්ඨෙන ච ධාතූති නිබ්බානධාතු. යදිපි තස්සා පරමත්ථතො භෙදො නත්ථි, පරියායෙන පන පඤ්ඤායතීති තං පරියායභෙදං සන්ධාය ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, නිබ්බානධාතුයො’’ති වත්වා යථාධිප්පෙතප්පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘සඋපාදිසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හාදීහි ඵලභාවෙන උපාදීයතීති උපාදි, ඛන්ධපඤ්චකං. උපාදියෙව සෙසොති උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙනාති සඋපාදිසෙසා, තදභාවතො අනුපාදිසෙසා.

44. In the seventh, (the words) 'these two' mean these two (Nibbāna-elements). 'Vāna' is a name for craving. Nibbāna is so called because one has departed (nikkhanta) from that vāna, or because that vāna is absent in it, or because when this is attained there is an absence of vāna. That same (Nibbāna), because it is without a being and without life and because it bears its own intrinsic nature, is an element; thus it is the Nibbāna-element. Although in an ultimate sense there is no division in it, it is designated by way of a figure of speech. Referring to this figurative division, after saying, 'Bhikkhus, there are these two Nibbāna-elements,' the words 'the Nibbāna-element with residue remaining,' etc., were stated to show the intended distinction. Therein, 'upādi' is that which is clung to by craving and so on as their fruit, that is, the five aggregates. The remainder which is just the clung-to (aggregates) is 'upādisesa.' 'Saupādisesā' means with a remainder of what is clung to. 'Anupādisesā' is so called because of its absence.

අරහන්ති ආරකකිලෙසො, දූරකිලෙසොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

An arahant is one who is far (āraka) from the defilements; 'far (dūra) from the defilements' is the meaning. For this has been said by the Blessed One:

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොති, ආරකාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, සංකිලෙසිකා පොනොබ්භවිකා, සදරා [Pg.158] දුක්ඛවිපාකා, ආයතිං ජාතිජරාමරණියා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොතී’’ති (ම. නි. 1.434).

'And how, bhikkhus, is a bhikkhu an arahant? Evil, unwholesome states that are defiling, productive of renewed existence, accompanied by anguish, resulting in suffering, and conducive to future birth, aging, and death are far from him. It is in this way, bhikkhus, that a bhikkhu is an arahant.' (MN 1:434).

ඛීණාසවොති කාමාසවාදයො චත්තාරොපි ආසවා අරහතො ඛීණා සමුච්ඡින්නා පහීනා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති ඛීණාසවො. වුසිතවාති ගරුසංවාසෙපි අරියමග්ගෙපි දසසු අරියවාසෙසුපි වසි පරිවසි පරිවුට්ඨො වුට්ඨවාසො චිණ්ණචරණොති වුසිතවා. කතකරණීයොති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකං උපාදාය සත්ත සෙඛා චතූහි මග්ගෙහි කරණීයං කරොන්ති නාම, ඛීණාසවස්ස සබ්බකරණීයානි කතානි පරියොසිතානි, නත්ථි උත්තරිං කරණීයං දුක්ඛක්ඛයාධිගමායාති කතකරණීයො. වුත්තම්පි චෙතං –

One whose taints are destroyed (khīṇāsavo): for an arahant, the four taints beginning with the taint of sensual desire are destroyed, eradicated, abandoned, stilled, rendered incapable of arising, and burnt up by the fire of knowledge; thus he is one whose taints are destroyed. One who has lived the holy life (vusitavā): he has lived the weighty co-residence, lived the noble path, and lived in the ten noble dwellings; his living is complete, his practice perfected; thus he is one who has lived the holy life. One who has done what had to be done (katakaraṇīyo): virtuous worldlings and the seven trainees on the four paths have something that must be done, but for one whose taints are destroyed all that had to be done has been done and is finished. There is nothing further for him to do for the sake of attaining the destruction of suffering; thus he is one who has done what had to be done. And this too has been said:

‘‘තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

කතස්ස පටිචයො නත්ථි, කරණීයං න විජ්ජතී’’ති. (අ. නි. 6.55;

මහාව. 244);

'For that bhikkhu rightly liberated, whose mind is peaceful, there is no piling up of what has been done, and nothing to be done is found.' (AN 6:55; Mv 244).

ඔහිතභාරොති තයො භාරා – ඛන්ධභාරො, කිලෙසභාරො, අභිසඞ්ඛාරභාරොති. තස්සිමෙ තයොපි භාරා ඔහිතා ඔරොපිතා නික්ඛිත්තා පාතිතාති ඔහිතභාරො. අනුප්පත්තසදත්ථොති අනුප්පත්තො සදත්ථං, සකත්ථන්ති වුත්තං හොති, කකාරස්ස දකාරො කතො. අනුප්පත්තො සදත්ථො එතෙනාති අනුප්පත්තසදත්ථො, සදත්ථොති ච අරහත්තං වෙදිතබ්බං. තඤ්හි අත්තුපනිබන්ධට්ඨෙන අත්තනො අවිජහනට්ඨෙන අත්තනො පරමත්ථෙන ච අත්තනො අත්ථත්තා සකත්ථො හොති. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති කාමරාගසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, මානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසභවරාගඉස්සාමච්ඡරියඅවිජ්ජාසංයොජනන්ති ඉමානි සත්තෙ භවෙසු. භවං වා භවෙන සංයොජෙන්ති උපනිබන්ධන්තීති භවසංයොජනානි නාම. තානි අරහතො පරික්ඛීණානි, පහීනානි, ඤාණග්ගිනා, දඩ්ඪානීති පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති එත්ථ සම්මදඤ්ඤාති සම්මා අඤ්ඤාය, ඉදං වුත්තං හොති – ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨං, සමුදයස්ස පභවට්ඨං, නිරොධස්ස සන්තට්ඨං, මග්ගස්ස දස්සනට්ඨං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති එවමාදිභෙදං වා සම්මා යථාභූතං අඤ්ඤාය ජානිත්වා තීරයිත්වා තුලයිත්වා විභාවෙත්වා විභූතං කත්වා. විමුත්තොති ද්වෙ විමුත්තියො [Pg.159] චිත්තස්ස ච විමුත්ති නිබ්බානඤ්ච. අරහා හි සබ්බකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා චිත්තවිමුත්තියාපි විමුත්තො, නිබ්බානෙපි විමුත්තොති. තෙන වුත්තං ‘‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො’’ති.

One who has laid down the burden (ohitabhāro): there are three burdens—the burden of the aggregates, the burden of the defilements, and the burden of volitional formations. For him, these three burdens have been laid down, set down, put down, and dropped; thus he is one who has laid down the burden. One who has attained his own goal (anuppattasadattho): this means one who has attained his own goal (sakatthaṃ); the 'k' has been changed to a 'd.' He is one by whom his own goal has been attained. And by 'his own goal' arahantship is to be understood. For that is one's own goal because it is bound up with oneself, because it does not abandon oneself, and because it is one's own ultimate good. One whose fetters of existence are destroyed (parikkhīṇabhavasaṃyojano): the fetters of sensual lust, ill will, conceit, views, doubt, adherence to rules and observances, lust for existence, envy, stinginess, and ignorance—these bind beings in existences. Or, they are called 'fetters of existence' because they fetter and bind one existence to another. For an arahant, these are destroyed, abandoned, and burnt up by the fire of knowledge; thus he is one whose fetters of existence are destroyed. Liberated through perfect direct knowledge (sammadaññā vimutto): here 'through perfect direct knowledge' means 'having known rightly.' This is what is meant: having rightly known as it really is the characteristic of the aggregates as aggregates, the characteristic of the sense bases as sense bases, the characteristic of the elements as void, the characteristic of suffering as oppressive, the characteristic of the origin as its source, the characteristic of cessation as peaceful, the characteristic of the path as the means of deliverance, or having known rightly in its various aspects that 'all formations are impermanent,' etc., after having judged, weighed, analyzed, and clarified it. Liberated (vimutto): there are two kinds of liberation—the mind's liberation and Nibbāna. An arahant is liberated by the mind's liberation because he is liberated from all defilements, and he is liberated in Nibbāna. Therefore it is said, 'liberated through perfect direct knowledge.'

තස්ස තිට්ඨන්තෙව පඤ්චින්ද්‍රියානීති තස්ස අරහතො චරිමභවහෙතුභූතං කම්මං යාව න ඛීයති, තාව තිට්ඨන්තියෙව චක්ඛාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානි. අවිඝාතත්තාති අනුප්පාදනිරොධවසෙන අනිරුද්ධත්තා. මනාපාමනාපන්ති ඉට්ඨානිට්ඨං රූපාදිගොචරං. පච්චනුභොතීති වින්දති පටිලභති. සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙතීති විපාකභූතං සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙති තෙහි ද්වාරෙහි පටිලභති.

His five faculties still remain: For that arahant, as long as the kamma that is the cause for his final existence is not exhausted, the five faculties beginning with the eye still remain. Because they are undestroyed: because they have not ceased by way of non-arising and cessation. Pleasant and unpleasant: agreeable and disagreeable objects such as forms. He experiences: he finds, he obtains. He feels pleasure and pain: he feels the pleasure and pain that are the result of kamma; he obtains them through those sense doors.

එත්තාවතා උපාදිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි සඋපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං දස්සෙතුං ‘‘තස්ස යො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති තස්ස සඋපාදිසෙසස්ස සතො අරහතො. යො රාගක්ඛයොති රාගස්ස ඛයො ඛීණාකාරො අභාවො අච්චන්තමනුප්පාදො. එස නයො සෙසෙසුපි. එත්තාවතා රාගාදික්ඛයො සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතූති දස්සිතං හොති.

Having thus far described the Nibbāna-element without residue, now, in order to explain the Nibbāna-element with residue, the words 'for him, the destruction...' and so on were stated. Therein, 'for him' means for that existing arahant with residue. 'The destruction of lust' means the destruction of lust, its state of being worn away, its absence, its utter non-arising. This method applies to the rest as well. By this much it is shown that the destruction of lust, and so on, is the Nibbāna-element with residue.

ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සබ්බවෙදයිතානීති සුඛාදයො සබ්බා අබ්‍යාකතවෙදනා, කුසලාකුසලවෙදනා පන පුබ්බෙයෙව පහීනාති. අනභිනන්දිතානීති තණ්හාදීහි න අභිනන්දිතානි. සීතිභවිස්සන්තීති අච්චන්තවූපසමෙන සඞ්ඛාරදරථපටිප්පස්සද්ධියා සීතලී භවිස්සන්ති, අප්පටිසන්ධිකනිරොධෙන නිරුජ්ඣිස්සන්තීති අත්ථො. න කෙවලං වෙදයිතානියෙව, සබ්බෙපි පන ඛීණාසවසන්තානෙ පඤ්චක්ඛන්ධා නිරුජ්ඣිස්සන්ති, වෙදයිතසීසෙන දෙසනා කතා.

Here itself: in this very existence. All feelings: all resultant feelings such as pleasure, etc.; for wholesome and unwholesome feelings have already been abandoned. Not delighted in: not delighted in through craving and so on. They will become cool: they will become cool through the utter appeasement and tranquillization of the fever of formations; the meaning is that they will cease with the cessation that does not lead to a new existence. Not only the feelings, but all five aggregates in the mental continuum of one whose taints are destroyed will cease; the teaching was given with feelings as the heading.

ගාථාසු චක්ඛුමතාති බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු, සමන්තචක්ඛූති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතා. අනිස්සිතෙනාති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයවසෙන කඤ්චි ධම්මං අනිස්සිතෙන, රාගබන්ධනාදීහි වා අබන්ධෙන. තාදිනාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන සබ්බත්ථ ඉට්ඨාදීසු එකසභාවතාසඞ්ඛාතෙන තාදිලක්ඛණෙන තාදිනා. දිට්ඨධම්මිකාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ භවා වත්තමානා. භවනෙත්තිසඞ්ඛයාති භවනෙත්තියා තණ්හාය පරික්ඛයා. සම්පරායිකාති සම්පරායෙ ඛන්ධභෙදතො පරභාගෙ භවා. යම්හීති යස්මිං අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙ. භවානීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, උපපත්තිභවා සබ්බසො අනවසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, න පවත්තන්ති.

In the verses, by the one with vision (cakkhumatā): by one endowed with the five kinds of vision: the Buddha-vision, the Dhamma-vision, the divine vision, the wisdom-vision, and the all-round vision. By the unattached one (anissitena): by one who does not rely on any phenomenon through dependence on craving and views, or who is unbound by the bonds of lust and so on. By the Such-like one (tādinā): by one who has the characteristic of being 'such,' which is defined as having the same nature towards all agreeable and disagreeable things by way of the equanimity concerning the six sense objects. Pertaining to this life (diṭṭhadhammikā): those that exist and are present in this very existence. Through the destruction of the guide to existence (bhavanettisaṅkhayā): through the destruction of craving, the guide to existence. Pertaining to the future life (samparāyikā): those that will exist in the future, in the period after the breakup of the aggregates. Wherein (yamhi): in which Nibbāna without residue. Existences (bhavāni): this is stated with a change of gender; it means that future existences of rebirth cease completely and without remainder, they no longer proceed.

තෙති [Pg.160] තෙ එවං විමුත්තචිත්තා. ධම්මසාරාධිගමාති විමුත්තිසාරත්තා ඉමස්ස ධම්මවිනයස්ස, ධම්මෙසු සාරභූතස්ස අරහත්තස්ස අධිගමනතො. ඛයෙති රාගාදික්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ රතා අභිරතා. අථ වා නිච්චභාවතො සෙට්ඨභාවතො ච ධම්මෙසු සාරන්ති ධම්මසාරං, නිබ්බානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං (ධ. ප. 273), විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) ච. තස්ස ධම්මසාරස්ස අධිගමහෙතු ඛයෙ සබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයෙ අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙ රතා. පහංසූති පජහිංසු. තෙති නිපාතමත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

They (te): those who are thus liberated in mind. Having attained the essence of the Dhamma (dhammasārādhigamā): because of the attainment of arahantship, which is the essence of liberation in this Dhamma and Discipline and the essential state among all states. Delighting in destruction (khaye ratā): they delight and rejoice in Nibbāna, which is the destruction of lust, and so on. Alternatively, the essence of the Dhamma (dhammasāraṃ) is Nibbāna, because it is permanent and excellent among all states. For it is said: 'Dispassion is the best of states' (Dhp 273), and 'Dispassion is declared the chief among them' (Iti 90; AN 4.34). Because of the attainment of that essence of the Dhamma, they delight in destruction (khaye), that is, in the Nibbāna without residue, which is the complete destruction of all formations. They have abandoned (pahaṃsu): they have given up. The 'ti' (in 'pahaṃsūti') is a mere particle. The rest is as already explained.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh sutta is finished.

8. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Discourse on Seclusion

45. අට්ඨමෙ පටිසල්ලානරාමාති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලානං පටිසල්ලානං, එකවිහාරො එකමන්තසෙවිතා, කායවිවෙකොති අත්ථො. තං පටිසල්ලානං රමන්ති රොචන්තීති පටිසල්ලානරාමා. ‘‘පටිසල්ලානාරාමා’’තිපි පාඨො. යථා වුත්තං පටිසල්ලානං ආරමිතබ්බතො ආරාමො එතෙසන්ති පටිසල්ලානාරාමා. විහරථාති එවංභූතා හුත්වා විහරථාති අත්ථො. පටිසල්ලානෙ රතා නිරතා සම්මුදිතාති පටිසල්ලානරතා. එත්තාවතා ජාගරියානුයොගො, තස්ස නිමිත්තභූතා වූපකට්ඨකායතා ච දස්සිතා. ජාගරියානුයොගො, සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු, ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, සතිසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙහි ධම්මෙහි විනා න වත්තතීති තෙපි ඉධ අත්ථතො වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා.

45. In the eighth sutta: Those who delight in seclusion means that having turned back from those various formations of beings, seclusion (sallāna) is withdrawal (paṭisallāna), that is, a solitary dwelling, frequenting a secluded place; the meaning is bodily seclusion. They delight in and enjoy that seclusion; thus they are called paṭisallānarāmā. There is also the reading paṭisallānārāmā. As it is said: because seclusion is to be resorted to, it is a resort for them; hence they are paṭisallānārāmā. Dwell means: having become such, dwell. Those who are devoted, dedicated, and joyful in seclusion are paṭisallānaratā. By this much, the practice of wakefulness and its characteristic, bodily withdrawal, are shown. The practice of wakefulness does not proceed without these qualities—restraint in virtue, guarding the sense doors, moderation in eating, and mindfulness and clear comprehension—so it should be understood that these too are stated here by implication.

අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තාති අත්තනො චිත්තසමථෙ අනුයුත්තා. අජ්ඣත්තං අත්තනොති ච එතං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. භුම්මත්ථෙ චෙතං සමථන්ති අනුසද්දයොගෙන උපයොගවචනං. අනිරාකතජ්ඣානාති බහි අනීහතජ්ඣානා අවිනාසිතජ්ඣානා වා. නීහරණං විනාසො වාති ඉදං නිරාකතං නාම ‘‘ථම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 328) විය. විපස්සනාය සමන්නාගතාති සත්තවිධාය අනුපස්සනාය යුත්තා. සත්තවිධා අනුපස්සනා නාම [Pg.161] අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ච, තා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව.

Devoted to internal serenity of mind means devoted to the serenity of one's own mind. 'Internally' and 'of oneself' are synonymous; only the expression differs. The word samathaṃ is in the accusative case, used with the preposition anu to denote the object of their application. Not having rejected jhāna means not having cast out jhāna or not having destroyed jhāna. Casting out or destruction is what is called 'rejected' (nirākata), as in such passages as: 'having pulled out the post, he lives in a sheltered place' (Snp 328). Endowed with insight means possessed of the sevenfold insight-contemplation. The sevenfold insight-contemplations are: the contemplation of impermanence, the contemplation of suffering, the contemplation of non-self, the contemplation of disenchantment, the contemplation of dispassion, the contemplation of cessation, and the contemplation of relinquishment. These are explained in detail in the Visuddhimagga.

බ්‍රූහෙතාරො සුඤ්ඤාගාරානන්ති වඩ්ඪෙතාරො සුඤ්ඤාගාරානං. එත්ථ ච ‘‘සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති යංකිඤ්චි විවිත්තං භාවනානුයොගස්ස අනුච්ඡවිකට්ඨානං. සමථවිපස්සනාවසෙන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා රත්තින්දිවං සුඤ්ඤාගාරං පවිසිත්වා භාවනානුයොගවසෙන නිසීදමානා භික්ඛූ ‘‘බ්‍රූහෙතාරො සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. එකභූමිකාදිපාසාදෙපි පන වාසං කුරුමානා ඣායිනො සුඤ්ඤාගාරානං බ්‍රූහෙතාරොත්වෙව වෙදිතබ්බා.

Augmenters of empty dwellings means developers of empty dwellings. Here, 'empty dwellings' refers to any secluded place suitable for the practice of meditation. Monks who, having taken up a meditation subject in terms of serenity and insight, enter an empty dwelling day and night and sit down applying themselves to meditation, are to be understood as 'augmenters of empty dwellings.' But even meditators dwelling in a one-storied palace and so on are to be understood as augmenters of empty dwellings.

එත්ථ ච යා ‘‘පටිසල්ලානරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ පටිසල්ලානරතා’’ති වූපකට්ඨකායතා විහිතා, සා පරිසුද්ධසීලස්ස, න අසීලස්ස අවිසුද්ධසීලස්ස වා තස්ස රූපාරම්මණාදිතො චිත්තවිනිවත්තනස්සෙව අභාවතොති අත්ථතො සීලවිසුද්ධි දස්සිතාති වුත්තොවායමත්ථො. ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තා අනිරාකතජ්ඣානා’’ති පදද්වයෙන සමාධිභාවනා, ‘‘විපස්සනාය සමන්නාගතා’’ති ඉමිනා පඤ්ඤාභාවනා විහිතාති ලොකියා තිස්සො සික්ඛා දස්සිතා.

Here, the bodily withdrawal enjoined in the words, 'Bhikkhus, dwell delighting in seclusion, devoted to seclusion,' is for one of pure virtue, not for one who is without virtue or of impure virtue, because for such a person there is no turning of the mind away from forms and other sense objects. Thus, by implication, purification of virtue is shown; this meaning has been stated. By the two phrases 'devoted to internal serenity of mind' and 'not having rejected jhāna,' the development of concentration is enjoined. By the phrase 'endowed with insight,' the development of wisdom is enjoined. Thus the three mundane trainings are shown.

ඉදානි තාසු පතිට්ඨිතස්ස අවස්සංභාවිඵලං දස්සෙතුං ‘‘පටිසල්ලානරාමාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍රූහෙතානන්ති වඩ්ඪෙතානං. ද්වින්නං ඵලානන්ති තතියචතුත්ථඵලානං. පාටිකඞ්ඛන්ති ඉච්ඡිතබ්බං අවස්සංභාවී. අඤ්ඤාති අරහත්තං. තඤ්හි හෙට්ඨිමමග්ගඤාණෙහි ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානනතො පරිපුණ්ණජානනත්තා උපරි ජානනකිච්චාභාවතො ච ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුච්චති. සති වා උපාදිසෙසෙති සති වා කිලෙසූපාදිසෙසෙ, පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ සති. ඤාණෙ හි අපරිපක්කෙ යෙ තෙන පරිපක්කෙන පහාතබ්බකිලෙසා, තෙ න පහීයන්ති. තං සන්ධායාහ ‘‘සති වා උපාදිසෙසෙ’’ති. සති ච කිලෙසෙ ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරා තිට්ඨන්ති එව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනාගාමිඵලං අරහත්තන්ති ද්වෙ ධම්මා දස්සිතා. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු.

Now, to show the inevitable fruit for one established in these, the passage beginning 'for those who delight in seclusion' was stated. Therein, `brūhetānaṃ` means 'of those who develop.' `Dvinnaṃ phalānaṃ` means of the third and fourth fruits. `Pāṭikaṅkhaṃ` means it is to be expected, it is inevitable. `Aññā` is arahantship. For it is called 'final knowledge' because it knows without transgressing the limit known by the lower path-knowledges, because it is complete knowledge, and because there is no further task of knowing above it. `Sati vā upādisese` means if there is a residue of defilements, if there is something that could not be abandoned. For when the knowledge is immature, those defilements that are to be abandoned by that mature knowledge are not abandoned. Referring to this, he said, 'or if there is a residue remaining.' And when there are defilements, the aggregate-formations still remain. Thus in this sutta two things are shown: the fruit of non-returning and arahantship. As here, so also in the following two suttas.

ගාථාසු යෙ සන්තචිත්තාති යෙ යොගාවචරා තදඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භනවසෙව ච සමිතකිලෙසතාය සන්තචිත්තා. නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකා. ඉමිනා තෙසං කම්මට්ඨානපරිහරණඤාණං දස්සෙති. සතිමන්තො [Pg.162] ච ඣායිනොති ඨානනිසජ්ජාදීසු කම්මට්ඨානාවිජහනහෙතුභූතාය සතියා සතිමන්තො, ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ඣානෙන ඣායිනො. සම්මා ධම්මං විපස්සන්ති, කාමෙසු අනපෙක්ඛිනොති පුබ්බෙයෙව ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 417) වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙසු ච ආදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන අනපෙක්ඛිනො අනත්ථිකා තෙ පහාය අධිගතං උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා පාදකං කත්වා නාමරූපං තස්ස පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා කලාපසම්මසනාදික්කමෙන සම්මා අවිපරීතං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං අනිච්චාදිතො විපස්සන්ති.

In the verses: `Ye santacittā` refers to meditators whose minds are peaceful because their defilements have been calmed by way of substitution and by way of suppression. `Nepakkaṃ` is called wisdom; because they are endowed with it, they are `nipakā` (prudent). By this is shown their knowledge of how to manage their meditation subject. `Satimanto ca jhāyino` means: they are mindful with the mindfulness that is the cause for not abandoning the meditation subject in standing, sitting, and so on; they are meditating with the jhāna that has the characteristic of close contemplation of the object. `Sammā dhammaṃ vipassanti, kāmesu anapekkhino` means: having already become unconcerned and uninterested in both sensual pleasures as objects and sensual pleasures as defilements by reflecting on their danger with such thoughts as 'sensual pleasures are like a skeleton,' etc., and having abandoned them, they make either access concentration or absorption concentration their basis, and after comprehending name-and-form and its conditions, by the method beginning with the comprehension of groups, they rightly and non-pervertedly see with insight the phenomena of the five aggregates as impermanent, etc.

අප්පමාදරතාති වුත්තප්පකාරාය සමථවිපස්සනාභාවනාය අප්පමජ්ජනෙ රතා අභිරතා තත්ථ අප්පමාදෙනෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙන්තා. සන්තාති සමානා. ‘‘සත්තා’’තිපි පාඨො, පුග්ගලාති අත්ථො. පමාදෙ භයදස්සිනොති නිරයූපපත්තිආදිකං පමාදෙ භයං පස්සන්තා. අභබ්බා පරිහානායාති තෙ එවරූපා සමථවිපස්සනාධම්මෙහි මග්ගඵලෙහි වා පරිහානාය අභබ්බා. සමථවිපස්සනාතො හි සම්පත්තතො න පරිහායන්ති, ඉතරානි ච අප්පත්තානි පාපුණන්ති. නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙති නිබ්බානස්ස ච අනුපාදාපරිනිබ්බානස්ස ච සන්තිකෙ එව, න චිරස්සෙව නං අධිගමිස්සන්තීති.

`Appamādaratā` means being devoted and delighting in non-negligence regarding the development of serenity and insight in the aforesaid manner, spending day and night with just such heedfulness. `Santā` means being so. There is also the reading `sattā`, meaning 'beings,' that is, persons. `Pamāde bhayadassino` means seeing the danger in negligence, such as rebirth in hell. `Abhabbā parihānāya` means that such persons are incapable of declining from the qualities of serenity and insight or from the path and fruit. For they do not decline from the attainment of serenity and insight, and they attain other things not yet attained. `Nibbānasseva santike` means they are near to both Nibbāna and to the final Nibbāna without residue of clinging; they will attain it before long.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth sutta is concluded.

9. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Sutta on the Benefits of the Training

46. නවමෙ සික්ඛානිසංසාති එත්ථ සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, සා තිවිධා අධිසීලසික්ඛා, අධිචිත්තසික්ඛා, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති. තිවිධාපි චෙසා සික්ඛා ආනිසංසා එතෙසං, න ලාභසක්කාරසිලොකාති සික්ඛානිසංසා. විහරථාති සික්ඛානිසංසා හුත්වා විහරථ, තීසු සික්ඛාසු ආනිසංසදස්සාවිනො හුත්වා තාහි සික්ඛාහි ලද්ධබ්බං ආනිසංසමෙව සම්පස්සන්තා විහරථාති අත්ථො. පඤ්ඤුත්තරාති තාසු සික්ඛාසු යා අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා, සා උත්තරා පධානා විසිට්ඨා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. යෙ හි සික්ඛානිසංසා විහරන්ති, තෙ පඤ්ඤුත්තරා භවන්තීති. විමුත්තිසාරාති [Pg.163] අරහත්තඵලසඞ්ඛාතා විමුත්ති සාරං එතෙසන්ති විමුත්තිසාරා, යථාවුත්තං විමුත්තිංයෙව සාරතො ගහෙත්වා ඨිතාති අත්ථො. යෙ හි සික්ඛානිසංසා පඤ්ඤුත්තරා ච, න තෙ භවවිසෙසං පත්ථෙන්ති, අපිච ඛො විභවං ආකඞ්ඛන්තා විමුත්තිංයෙව සාරතො පච්චෙන්ති. සතාධිපතෙය්‍යාති ජෙට්ඨකකරණට්ඨෙන සති අධිපතෙය්‍යං එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා අධිපති එව අධිපතෙය්‍යන්ති කත්වා, චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා කායානුපස්සනාදිමුඛෙන සමථවිපස්සනාභාවනානුයුත්තාති අත්ථො.

46. In the ninth, on `sikkhānisaṃsā`: Here, 'what is to be trained in' (`sikkhitabbā`) is the training (`sikkhā`). It is threefold: the training in the higher virtue, the training in the higher mind, and the training in the higher wisdom. These three trainings are the benefits (`ānisaṃsā`) for them, not gain, honor, and fame; thus `sikkhānisaṃsā`. `Viharatha` means: you should dwell having the benefits of the training; that is, you should dwell as ones who see the benefits in the three trainings, seeing only the benefit to be obtained through those trainings. `Paññuttarā` means: among those trainings, the wisdom designated as the training in the higher wisdom is supreme, chief, and distinguished for them; thus they are `paññuttarā`. For those who dwell with the benefits of the training become ones who have wisdom as supreme. `Vimuttisārā` means: liberation, designated as the fruit of arahantship, is the essence for them; thus they are `vimuttisārā`. The meaning is that they stand having taken liberation itself as the essence. For those who have the benefits of the training and have wisdom as supreme do not long for any state of existence; rather, desiring non-existence, they proceed toward liberation itself as the essence. `Satādhipateyyā` means: mindfulness is the sovereign power for them in the sense of being the chief factor; thus they are `satādhipateyyā`. Taking 'sovereign power' as 'sovereign,' the meaning is that they are devoted to the development of serenity and insight by way of the contemplation of the body, etc., with minds well established in the four establishments of mindfulness.

අථ වා සික්ඛානිසංසාති භික්ඛවෙ, එවරූපෙ දුල්ලභක්ඛණපටිලාභෙ තිවිධසික්ඛාසික්ඛනමෙව ආනිසංසං කත්වා විහරථ, එවං විහරන්තා ච පඤ්ඤුත්තරා පඤ්ඤාය උත්තරා ලොකුත්තරපඤ්ඤාය සමන්නාගතා හුත්වා විහරථ, එවංභූතා ච විමුත්තිසාරා නිබ්බානසාරා අනඤ්ඤසාරා විහරථ. තථාභාවස්ස චායං උපායො, යං සතාධිපතෙය්‍යා විහරථ, සතිපට්ඨානභාවනාය යුත්තප්පයුත්තා හොථ, සබ්බත්ථ වා සතාරක්ඛෙන චෙතසා විහරථාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති භගවා තීසු සික්ඛාසු භික්ඛූ නියොජෙන්තො යථා තා සික්ඛිතබ්බා, යෙන ච පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, තං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙත්වා ඉදානි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං ඵලවිසෙසදස්සනෙන තස්සා පටිපත්තියා අමොඝභාවං පකාසෙන්තො ‘‘සික්ඛානිසංසාන’’න්තිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව.

Alternatively, `sikkhānisaṃsā` means: Bhikkhus, having gained such a rare opportune moment, you should dwell having made the very practice of the threefold training your benefit. And dwelling thus, you should dwell as ones who have wisdom as supreme, as ones who are superior by wisdom, endowed with supramundane wisdom. And being thus, you should dwell having liberation as your essence, having Nibbāna as your essence, having no other essence. This is the means for such a state: you should dwell having mindfulness as your sovereign power, you should be yoked and devoted to the development of the establishments of mindfulness, or you should dwell everywhere with a mind guarded by mindfulness—this is how the meaning should be understood here. Thus the Blessed One, having urged the bhikkhus on in the three trainings, and having shown in brief how they are to be trained in and by what means they go to fulfillment, now, by showing the special fruit for those who practice as instructed, in order to proclaim the unfailing nature of that practice, said, 'the benefits of the training,' etc. The meaning is as was stated.

ගාථාසු පරිපුණ්ණසික්ඛන්ති අග්ගඵලප්පත්තියා පරිසුද්ධසික්ඛං, අසෙක්ඛන්ති අත්ථො. අපහානධම්මන්ති එත්ථ පහානධම්මා වුච්චන්ති කුප්පා විමුත්තියො. පහානධම්මොති හි හානධම්මො කුප්පධම්මො. න පහානධම්මොති අපහානධම්මො, අකුප්පධම්මො. ‘‘අප්පහානධම්මො’’තිපි පාළි, සො එව අත්ථො. ඛයො එව අන්තොති ඛයන්තො, ජාතියා ඛයන්තො ජාතිඛයන්තො, නිබ්බානං. ඛයො වා මරණං, ජාතිඛයන්තො නිබ්බානමෙව, තස්ස දිට්ඨත්තා ජාතිඛයන්තදස්සී.

In the verses, 'one who has fulfilled the training' means one whose training is purified through the attainment of the highest fruit; the meaning is 'one beyond training.' 'Not liable to fall away': here, things liable to fall away are called 'shakable liberations.' For 'liable to fall away' means liable to decline, shakable. 'Not liable to fall away' means not liable to decline, unshakable. The Pāli also has 'appahānadhammo,' which has the same meaning. 'The end which is destruction' is the end of destruction; 'the end of the destruction of birth' is the destruction of birth, that is, Nibbāna. Or, destruction is death; the end of the destruction of birth is Nibbāna itself. Because one has seen that, one is 'a seer of the end of the destruction of birth.'

තස්මාති යස්මා සික්ඛාපාරිපූරියා අයං ජරාපාරඞ්ගමනපරියොසානො ආනිසංසො, තස්මා. සදාති සබ්බකාලං. ඣානරතාති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙ, ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙති දුවිධෙපි ඣානෙ රතා, තතො එව [Pg.164] සමාහිතා. මාරං සසෙනං අභිභුය්‍යාති කිලෙසසෙනාය අනට්ඨසෙනාය ච සසෙනං අනවසිට්ඨං චතුබ්බිධම්පි මාරං අභිභවිත්වා. දෙවපුත්තමාරස්සපි හි ගුණමාරණෙ සහායභාවූපගමනතො කිලෙසා ‘‘සෙනා’’ති වුච්චන්ති. තථා රොගාදයො අනට්ඨා මච්චුමාරස්ස. යථාහ –

'Therefore' means: because this benefit, which culminates in crossing beyond old age, results from the fulfillment of the training, therefore. 'Always' means at all times. 'Delighting in jhāna' means delighting in both kinds of jhāna—the close scrutiny of characteristics and the close scrutiny of the object; and for that very reason, concentrated. 'Having vanquished Māra with his army' means having vanquished the fourfold Māra completely, with his army of defilements and his army of calamities. For the defilements are called an 'army' because they act as allies in the killing of wholesome qualities, thus assisting Māra the devaputta. Similarly, sickness and other calamities are the army of the Māra of death. As it is said:

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති;

තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති.

“Sensual pleasures are your first army, the second is called discontent; your third is hunger and thirst, the fourth is said to be craving.

‘‘පඤ්චමී ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති;

සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො ච අට්ඨමො.

“Your fifth is sloth and torpor, the sixth is called cowardice; your seventh is doubt, the eighth hypocrisy and stubbornness.

‘‘ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො;

යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානති.

“Gain, renown, and honor, and whatever fame is wrongly gained; and whoever extols himself and despises others—

‘‘එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී;

න නං අසූරො ජිනාති, ජෙත්වා ච ලභතෙ සුඛ’’න්ති. (සු. නි. 438-441;

මහානි. 28);

“This, Namuci, is your army, the striking force of the Dark One. A non-hero cannot conquer it, but having conquered it, one gains happiness.”

යථා චාහ –

And as it is said:

‘‘අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පං, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

න හි නො සඞ්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති. (ම. නි. 3.280;

ජා. 2.22.121);

“One should be ardent today, for who knows if death will come tomorrow? For we have no bargain with Death and his great army.”

භවථ ජාතිමරණස්ස පාරගාති ජාතියා මරණස්ස ච පාරගාමිනො නිබ්බානගාමිනො භවථාති.

'You should become crossers beyond birth and death' means: you should become those who go beyond birth and death, those who go to Nibbāna.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth sutta is concluded.

10. ජාගරියසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Discourse on Wakefulness

47. දසමෙ ජාගරොති ජාගරකො විගතනිද්දො ජාගරියං අනුයුත්තො, රත්තින්දිවං කම්මට්ඨානමනසිකාරෙ යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං –

47. In the tenth, 'wakeful' means one who is wakeful, devoid of sleep, devoted to wakefulness; the meaning is one who is diligently engaged in the contemplation of the meditation subject day and night. For it is said:

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො හොති? ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා පඨමං යාමං චඞ්කමෙන [Pg.165] නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා මජ්ඣිමං යාමං දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙති පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසි කරිත්වා, රත්තියා පච්ඡිමං යාමං පච්චුට්ඨාය චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති. එවං භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො හොතී’’ති (විභ. 519).

“And how, monks, is a monk devoted to the practice of wakefulness in the earlier and later parts of the night? Here, a monk purifies his mind from obstructive states by walking and sitting during the day. In the first watch of the night, he purifies his mind from obstructive states by walking and sitting. In the middle watch of the night, he lies down on his right side in the lion's posture, with one foot overlapping the other, mindful and clearly comprehending, having attended to the perception of rising. In the last watch of the night, having risen, he purifies his mind from obstructive states by walking and sitting. Thus, monks, is a monk devoted to the practice of wakefulness in the earlier and later parts of the night.”

චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානෙ සතාදිභාවෙ සම්පිණ්ඩෙති. අස්සාති සියා, භවෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘ජාගරො ච භික්ඛු විහරෙය්‍යා’’ති ච පඨන්ති. සබ්බත්ථ සබ්බදා ච කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙන සතිඅවිප්පවාසෙන සතො සම්පජානොති සත්තට්ඨානියස්ස චතුබ්බිධස්සපි සම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන සම්පජානො. සමාහිතොති උපචාරසමාධිනා අප්පනාසමාධිනා ච සමාහිතො එකග්ගචිත්තො. පමුදිතොති පටිපත්තියා ආනිසංසදස්සනෙන උත්තරුත්තරි විසෙසාධිගමෙන වීරියාරම්භස්ස ච අමොඝභාවදස්සනෙන පමුදිතො පාමොජ්ජබහුලො. විප්පසන්නොති තතො එව පටිපත්තිභූතාසු තීසු සික්ඛාසු පටිපත්තිදෙසකෙ ච සත්ථරි සද්ධාබහුලතාය සුට්ඨු පසන්නො. සබ්බත්ථ අස්සාති සම්බන්ධො විහරෙය්‍යාති වා.

The particle 'ca' has the purpose of conjoining; thereby it conjoins the state of being mindful, etc., which is about to be described. 'Assa' means 'siyā,' that is, 'bhaveyya' (he should be). Some also recite, “And a monk should dwell wakefully.” In all places and at all times, through the non-abandonment of the meditation subject and through non-separation from mindfulness, one is mindful; and one is clearly comprehending by means of the fourfold clear comprehension which has seven grounds. 'Samāhito' means composed through access concentration and absorption concentration, with a one-pointed mind. 'Pamudito' means joyful, full of delight, from seeing the benefits of the practice, from attaining ever higher distinctions, and from seeing that the undertaking of energy is not in vain. 'Vippasanno' means thoroughly serene, due to abundant faith in the threefold training which constitutes the practice and in the Teacher who teaches the practice. The connection is 'assa sabbattha' (he should be in every way), or with 'vihareyya' (should dwell).

තත්ථ කාලවිපස්සී ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති තස්මිං කාලෙ විපස්සකො, තත්ථ වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ කාලවිපස්සී කාලානුරූපං විපස්සකො. කිං වුත්තං හොති? විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා කලාපසම්මසනාදිවසෙන සම්මසන්තො ආවාසාදිකෙ සත්ත අසප්පායෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ සෙවන්තො අන්තරා වොසානං අනාපජ්ජිත්වා පහිතත්තො චිත්තස්ස සමාහිතාකාරං සල්ලක්ඛෙන්තො සක්කච්චං නිරන්තරං අනිච්චානුපස්සනාදිං පවත්තෙන්තො යස්මිං කාලෙ විපස්සනාචිත්තං ලීනං හොති, තස්මිං ධම්මවිචයවීරියපීතිසඞ්ඛාතෙසු, යස්මිං පන කාලෙ චිත්තං උද්ධතං හොති, තස්මිං පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතෙසු කුසලෙසු අනවජ්ජෙසු බොජ්ඣඞ්ගධම්මෙසූති එවං තත්ථ තස්මිං තස්මිං කාලෙ, තස්මිං වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ කාලානුරූපං විපස්සකො අස්සාති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පන සබ්බත්ථෙව ඉච්ඡිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234; මි. ප. 2.1.13). එත්තාවතා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ජාගරියං දස්සෙත්වා යෙහි ධම්මෙහි ජාගරියානුයොගො සම්පජ්ජති, තෙ පකාසෙති.

Herein, 'a timely discerner in regard to wholesome states' means one who discerns at that time, or one who, in the practice of the meditation subject, is a timely discerner, one who discerns in accordance with the occasion. What is being said? Having established insight and reflecting by way of comprehending groups of formations and so on, avoiding the seven unsuitable things such as the dwelling place and resorting to suitable ones, without incurring an interruption midway, with a resolute mind, observing the composed state of the mind, diligently and continuously developing the contemplation of impermanence and so on—at the time when the mind engaged in insight is sluggish, he discerns in the wholesome and blameless enlightenment factors of investigation-of-states, energy, and rapture; but at the time when the mind is restless, he discerns in those of tranquility, concentration, and equanimity. Thus, at each appropriate time, or in the practice of the meditation subject, one should be a timely discerner. However, the enlightenment factor of mindfulness is always to be desired. For it is said: “Mindfulness, O monks, I say is beneficial in all cases.” Thus far, having shown wakefulness by means of a teaching based on a person, he now explains the qualities by which the practice of wakefulness is accomplished.

එවං [Pg.166] භගවා ආරද්ධවිපස්සකස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඛෙපෙනෙව සද්ධිං උපකාරකධම්මෙහි සම්මසනචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තථා පටිපජ්ජන්තස්ස පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ජාගරස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාගරියානුයොගෙ සතිසම්පජඤ්ඤසමාදානානි සබ්බත්ථකානි සම්මොදපසාදාවහානි, තත්ථ කාලවිපස්සනා නාම විපස්සනාය ගබ්භග්ගහණං පරිපාකගතං. උපක්කිලෙසවිමුත්තෙ හි වීථිපටිපන්නෙ විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ වහන්තෙ යොගිනො උළාරං පාමොජ්ජං පසාදො ච හොති, තෙහි ච විසෙසාධිගමස්ස සන්තිකෙයෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

Thus, the Blessed One, having briefly shown the practice of comprehension along with its supporting qualities to a monk who has aroused insight, now, showing the unfailing nature of the practice for one who practices thus, said what begins with, “For a monk who is wakeful, O monks.” Here, the undertaking of the practice of wakefulness, mindfulness, and clear comprehension are beneficial in all cases, bringing joy and serenity; and timely insight is the conception of insight brought to maturity. For when insight knowledge, freed from corruptions, has entered the path and is proceeding keenly and powerfully, great joy and confidence arise in the yogi, and through these the attainment of higher states is near. As it is said:

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං.

“Whenever one comprehends the arising and passing away of the aggregates, one obtains joy and delight; that is the deathless for those who know.

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 374, 381);

A monk full of joy, confident in the Buddha’s teaching, may attain the peaceful state, the bliss of the stilling of conditioned formations” (Dhp. 381).

ගාථාසු ජාගරන්තා සුණාථෙතන්ති එතං මම වචනං එකන්තෙනෙව පමාදනිද්දාය අවිජ්ජානිද්දාය පබොධනත්ථං ජාගරන්තා සතිසම්පජඤ්ඤාදිධම්මසමායොගෙන ජාගරියං අනුයුත්තා සුණාථ. යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථාති යෙ යථාවුත්තනිද්දාය සුත්තා සුපනං උපගතා, තෙ තුම්හෙ ජාගරියානුයොගවසෙන ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගෙ සඞ්කඩ්ඪිත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා අප්පමාදපටිපත්තියා තතො පබුජ්ඣථ අථ වා ජාගරන්තාති ජාගරනිමිත්තා. ‘‘සුණාථෙත’’න්ති එත්ථ ‘‘එත’’න්ති වුත්තං, කිං තං වචනන්ති ආහ ‘‘යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථා’’තිආදි. තත්ථ යෙ සුත්තාති යෙ කිලෙසනිද්දාය සුත්තා, තෙ තුම්හෙ අරියමග්ගපටිබොධෙන පබුජ්ඣථ. සුත්තා ජාගරිතං සෙය්‍යොති ඉදං පබොධස්ස කාරණවචනං. යස්මා යථාවුත්තසුපතො වුත්තප්පකාරං ජාගරිතං ජාගරණං අත්ථකාමස්ස කුලපුත්තස්ස සෙය්‍යො පාසංසතරො හිතසුඛාවහො, තස්මා පබුජ්ඣථ. නත්ථි ජාගරතො භයන්ති ඉදං තත්ථ ආනිසංසදස්සනං. යො හි සද්ධාදීහි ජාගරණධම්මෙහි සමන්නාගමෙන ජාගරො ජග්ගති, පමාදනිද්දං න උපගච්ඡති, තස්ස අත්තානුවාදභයං පරානුවාදභයං දණ්ඩභයං දුග්ගතිභයං ජාතිආදිනිමිත්තං සබ්බම්පි වට්ටභයං නත්ථි.

In the verses, the phrase ‘Listen, you who are awake’ means: listen, you who are awake for the express purpose of being roused from the sleep of heedlessness and the sleep of ignorance, you who are devoted to wakefulness through the combination of such qualities as mindfulness and clear comprehension. The phrase ‘Those who are asleep, awaken!’ means: you who are asleep with the aforesaid sleep, who have entered slumber, should awaken from it through the practice of diligence, by applying yourselves to wakefulness, consolidating the spiritual faculties, powers, and enlightenment factors, and making an effort in insight. Or else, ‘being awake’ means possessing the signs of wakefulness. In the phrase ‘Listen to this,’ what is the saying referred to by ‘this’? He states it with the words ‘Those who are asleep, awaken!’ and so on. Therein, ‘those who are asleep’ means those who are asleep with the sleep of the defilements; you should awaken through the awakening to the noble path. ‘Wakefulness is better than sleep’: this states the reason for awakening. Because for a clansman who desires his own welfare, wakefulness of the kind described is better and more praiseworthy than the sleep described, as it brings welfare and happiness, therefore you should awaken. ‘For one who is awake there is no fear’: this shows the benefit in this matter. For one who is awake, who keeps watch by being endowed with the qualities of wakefulness such as faith, and does not fall into the sleep of heedlessness, for him there is no fear of self-reproach, fear of others’ reproach, fear of punishment, fear of a bad destination, nor any fear of the round of existence that is caused by birth and so on.

කාලෙනාති [Pg.167] ආවාසසප්පායාදීනං ලද්ධකාලෙන. සොති නිපාතමත්තං. සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති විපස්සනාය ආරම්මණභූතං තෙභූමකධම්මං සම්මා ඤායෙන යථා නිබ්බින්දනවිරජ්ජනාදයො සම්භවන්ති, එවං පරිතො වීමංසන්තො, සබ්බාකාරෙන විපස්සන්තොති අත්ථො. එකොදිභූතොති එකො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති එකොදි, සමාධි. සො එකොදි භූතො ජාතො උප්පන්නො එතස්සාති එකොදිභූතො. අග්ගිආහිතාදිසද්දානං විය එත්ථ භූතසද්දස්ස පරවචනං දට්ඨබ්බං. එකොදිං වා භූතො පත්තොති එකොදිභූතො. එත්ථ ච එකොදීති මග්ගසමාධි අධිප්පෙතො, ‘‘සමාහිතො’’ති එත්ථ පන පාදකජ්ඣානසමාධිනා සද්ධිං විපස්සනාසමාධි. අථ වා කාලෙනාති මග්ගපටිවෙධකාලෙන. සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති සම්මදෙව චතුසච්චධම්මං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන වීමංසන්තො, එකාභිසමයෙන අභිසමෙන්තො. එකොදිභූතොති එකො සෙට්ඨො අසහායො වා හුත්වා උදෙතීති එකොදි, චතුකිච්චසාධකො සම්මප්පධානො. සො එකොදි භූතො ජාතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. විහනෙ තමං සොති සො එවංභූතො අරියසාවකො අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාතමං අනවසෙසතො විහනෙය්‍ය සමුච්ඡින්දෙය්‍ය.

‘At the proper time’ means at the time when one has obtained a suitable dwelling and other requisites. ‘So’ is merely a particle. ‘Rightly investigating the Dhamma’ means thoroughly investigating the Dhamma of the three planes, which serves as the object of insight, in the proper way, so that disenchantment, dispassion, and other such states arise; that is, seeing it clearly in all aspects. ‘Having become unified’ (ekodibhūta): ‘ekodi’ is concentration (samādhi), so called because it arises having become one and foremost. He for whom that ‘ekodi’ has become, arisen, been produced, is ‘ekodibhūta.’ Here, the word ‘bhūta’ should be understood as a post-posed word, as in words such as ‘aggiāhita.’ Or, ‘ekodibhūta’ means one who has become, i.e., attained, ‘ekodi.’ In this context, ‘ekodi’ refers to the concentration of the path, whereas ‘composed’ (samāhito) here refers to the concentration of insight along with the concentration of the foundational jhāna. Alternatively, ‘at the proper time’ refers to the time of penetrating the path. ‘Rightly investigating the Dhamma’ means rightly investigating the Dhamma of the Four Noble Truths by way of full understanding, penetration, etc., penetrating them with a single penetration. ‘Having become unified’ (ekodibhūta): ‘ekodi’ is the right striving that accomplishes the four functions, so called because it arises having become one, foremost, or without a companion. He for whom that ‘ekodi’ has become, arisen—all this is the same as before. ‘He would dispel the darkness’ means that such a noble disciple, through the path of arahantship, would completely dispel and destroy the darkness of ignorance without remainder.

ඉති භගවා පටිපත්තියා අමොඝභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ දළ්හං නියොජෙන්තො ‘‘තස්මා හවෙ’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා ජාගරතො සතිඅවිප්පවාසාදිනා සමථවිපස්සනාභාවනා පාරිපූරිං ගච්ඡති, අනුක්කමෙන අරියමග්ගො පාතුභවති, තතො චස්ස සබ්බං වට්ටභයං නත්ථි, තස්මා. හවෙති එකංසෙන දළ්හං වා. භජෙථාති භජෙය්‍ය. එවං ජාගරියං භජන්තො ච ආතාපිභාවාදිගුණයුත්තො භික්ඛු සංයොජනානි භින්දිත්වා අග්ගඵලඤාණසඞ්ඛාතං අනුත්තරං උත්තරරහිතං සම්බොධිං ඵුසෙ පාපුණෙය්‍ය. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Thus, having shown the unfailing nature of the practice, the Blessed One now firmly enjoins it with the concluding verse, beginning “Therefore, indeed.” Here, ‘therefore’ means: because for one who is vigilant, through non-separation from mindfulness and the like, the development of serenity and insight reaches fulfillment, and gradually the noble path becomes manifest, and from that all his fear of the round of existence ceases—therefore. ‘Indeed’ (have) means certainly, or firmly. ‘Should cultivate’ (bhajetha) means one should practice (bhajeyya). Thus, a monk who cultivates vigilance and is endowed with qualities such as ardor, having broken the fetters, would touch, would attain, the unsurpassed supreme enlightenment, which is without a superior, known as the knowledge of the highest fruit. The rest is as previously stated.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the tenth sutta is finished.

11. ආපායිකසුත්තවණ්ණනා

11. Commentary on the Discourse on Those Bound for the Plane of Misery

48. එකාදසමෙ ආපායිකාති අපායෙ නිබ්බත්තිස්සන්තීති ආපායිකා. තත්ථාපි නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සන්තීති නෙරයිකා. ඉදමප්පහායාති ඉදං ඉදානි වක්ඛමානං දුවිධං පාපසමාචාරං අප්පජහිත්වා, තථාපටිපත්තිතථාපග්ගහණවසෙන පවත්තං වාචං චිත්තං දිට්ඨිඤ්ච අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වාති අත්ථො. අබ්‍රහ්මචාරීති [Pg.168] බ්‍රහ්මසෙට්ඨං චරතීති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මා වා සෙට්ඨො ආචාරො එතස්ස අත්ථීති බ්‍රහ්මචාරී, න බ්‍රහ්මචාරීති අබ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිපටිරූපකො දුස්සීලොති අත්ථො. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති ‘‘බ්‍රහ්මචාරී අහ’’න්ති එවංපටිඤ්ඤො. පරිපුණ්ණන්ති අඛණ්ඩාදිභාවෙන අවිකලං. පරිසුද්ධන්ති උපක්කිලෙසාභාවෙන පරිසුද්ධං. අමූලකෙනාති දිට්ඨාදිමූලවිරහිතෙන, දිට්ඨං සුතං පරිසඞ්කිතන්ති ඉමෙහි චොදනාමූලෙහි වජ්ජිතෙන. අබ්‍රහ්මචරියෙන අසෙට්ඨචරියෙන. අනුද්ධංසෙතීති ‘‘පරිසුද්ධො අය’’න්ති ජානන්තොව පාරාජිකවත්ථුනා ධංසෙති පධංසෙති, චොදෙති අක්කොසති වා.

48. In the eleventh sutta: Āpāyikā means those who will be reborn in a plane of misery. Among them, those who will be reborn in hell are nerayikā. 'Not abandoning this' means not having abandoned this twofold bad conduct about to be described, nor having relinquished the speech, mind, and view that proceed from such practice and adherence. 'Not a celibate' (abrahmacārī) means an immoral person who merely appears to be a celibate. 'Claiming to be a celibate' means one who professes, 'I am a celibate.' 'Complete' (paripuṇṇa) means unimpaired, as in being unbroken. 'Perfectly pure' (parisuddha) means pure through the absence of defilements. 'Without basis' (amūlakena) means devoid of a root such as what is seen, heard, or suspected; free from these grounds for accusation. 'With unchaste conduct' (abrahmacariyena) means with ignoble conduct. 'Charges' (anuddhaṃseti) means that even while knowing 'this one is pure,' one assails, demolishes, reproves, or reviles them with a matter entailing defeat.

ගාථාසු අභූතවාදීති පරස්ස දොසං අදිස්වාව අභූතෙන තුච්ඡෙන මුසාවාදං කත්වා පරං අබ්භාචික්ඛන්තො. කත්වාති යො වා පන පාපකම්මං කත්වා ‘‘නාහං එතං කරොමී’’ති ආහ. උභොපි තෙ පෙච්ච සමා භවන්තීති තෙ උභොපි ජනා ඉතො පරලොකං ගන්ත්වා නිරයං උපගමනතො ගතියා සමානා භවන්ති. තත්ථ ගතියෙව නෙසං පරිච්ඡින්නා, න පන ආයු. බහුඤ්හි පාපං කත්වා චිරං නිරයෙ පච්චති, පරිත්තං කත්වා අප්පමත්තකමෙව කාලං. යස්මා පන තෙසං උභින්නම්පි කම්මං ලාමකමෙව. තෙන වුත්තං ‘‘නිහීනකම්මා මනුජා පරත්ථා’’ති. ‘‘පරත්ථා’’ති පන පදස්ස පුරතො ‘‘පෙච්චා’’ති පදෙන සම්බන්ධො – පරත්ථ පෙච්ච ඉතො ගන්ත්වා තෙ නිහීනකම්මා සමා භවන්තීති.

In the verses: 'One who speaks what is not fact' (abhūtavādī) is one who, without having seen another's fault, makes a false, empty statement and accuses the other. 'Having done' means whoever, having done an evil deed, says, 'I did not do this.' 'Both of them, on passing away, become equal' means both these persons, having gone from here to the next world, are equal in their destination, since they go to hell. There, their destination is determined, but not their lifespan. For one who has done much evil is tormented in hell for a long time; one who has done little, for just a short time. But since the kamma of both is base, it is said: 'Humans of inferior deeds in the next world.' The word 'in the next world' (paratthā) is connected with the preceding word 'on passing away' (pecca): having passed away and gone from here to the next world, those of inferior deeds become equal.

එවං භගවා අභූතබ්භක්ඛානවසෙන භූතදොසපටිච්ඡාදනවසෙන ච පවත්තස්ස මුසාවාදස්ස විපාකං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං ඨානෙ නිසින්නානං බහූනං පාපභික්ඛූනං දුච්චරිතකම්මස්ස විපාකදස්සනෙන සංවෙජනත්ථං ද්වෙ ගාථා අභාසි. තත්ථ කාසාවකණ්ඨාති කසාවරසපීතත්තා කාසාවෙන වත්ථෙන පලිවෙඨිතකණ්ඨා. පාපධම්මාති ලාමකධම්මා. අසඤ්ඤතාති කායාදීහි සඤ්ඤමරහිතා. පාපාති තථාරූපා පාපපුග්ගලා, පාපෙහි කම්මෙහි උපපජ්ජිත්වා ‘‘තස්ස කායොපි ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.218-219; පාරා. 230) ලක්ඛණසංයුත්තෙ වුත්තනයෙන මහාදුක්ඛං අනුභවන්තියෙව.

Thus the Blessed One, having shown the result of false speech that arises from false accusation and from concealing actual faults, now, to stir a sense of spiritual urgency in the many evil monks seated there by showing the result of their misconduct, spoke two verses. Therein, 'with ochre robes around their necks' (kāsāvakaṇṭhā) means those whose necks are wrapped with a cloth dyed with kasāva. 'Of evil nature' (pāpadhammā) means of base qualities. 'Unrestrained' (asaññatā) means those lacking restraint in body and so on. 'Evil ones' (pāpā) means such evil persons who, having been reborn on account of evil deeds, experience great suffering as described in the Lakkhaṇa Saṃyutta: 'His body too is burning, blazing, all aflame, and his outer robe is burning…'

තතියගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යඤ්චෙ භුඤ්ජෙය්‍ය දුස්සීලො නිස්සීලපුග්ගලො කායාදීහි අසඤ්ඤතො රට්ඨවාසීහි සද්ධාය දින්නං යං රට්ඨපිණ්ඩං ‘‘සමණොම්හී’’ති පටිජානන්තො ගහෙත්වා භුඤ්ජෙය්‍ය, තතො ආදිත්තො අග්ගිවණ්ණො අයොගුළොව භුත්තො සෙය්‍යො සුන්දරතරො. කිංකාරණා? තප්පච්චයා [Pg.169] හිස්ස එකොව අත්තභාවො ඣායෙය්‍ය, දුස්සීලො පන හුත්වා සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජිත්වා අනෙකානිපි ජාතිසතානි නිරයෙ උප්පජ්ජෙය්‍යාති.

This is the meaning in brief of the third verse: If an immoral person, one without virtue, unrestrained in body and so on, should eat the country's almsfood given in faith by its inhabitants, having accepted it while claiming, 'I am an ascetic,' it would be better for him to have eaten a blazing iron ball, the color of fire. For what reason? Because on account of that, only this one personal existence of his would be burned up; but an immoral person, having eaten an offering of faith, would be reborn in hell for many hundreds of births.

එකාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eleventh sutta is finished.

12. දිට්ඨිගතසුත්තවණ්ණනා

12. Commentary on the Discourse on Views

49. ද්වාදසමෙ ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහීති එත්ථ දිට්ඨියොව දිට්ඨිගතානි ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීසු (අ. නි. 9.11) විය. ගහිතාකාරසුඤ්ඤතාය වා දිට්ඨීනං ගතමත්තානීති දිට්ඨිගතානි, තෙහි දිට්ඨිගතෙහි. පරියුට්ඨිතාති අභිභූතා පලිබුද්ධා වා. පලිබොධත්ථො වාපි හි පරියුට්ඨානසද්දො ‘‘චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසූ’’තිආදීසු (චූළව. 430) විය. දෙවාති උපපත්තිදෙවා. තෙ හි දිබ්බන්ති උළාරතමෙහි කාමගුණෙහි ඣානාදීහි ච කීළන්ති, ඉද්ධානුභාවෙන වා යථිච්ඡිතමත්ථං ගච්ඡන්ති අධිගච්ඡන්තීති ච දෙවාති වුච්චන්ති. මනස්ස උස්සන්නත්තා මනුස්සා, උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන චෙතං වුත්තං යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති. ඔලීයන්ති එකෙති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති භවෙසු ඔලීයනාභිනිවෙසභූතෙන සස්සතභාවෙන එකච්චෙ දෙවා මනුස්සා ච අවලීයන්ති අල්ලීයන්ති සඞ්කොචං ආපජ්ජන්ති, න තතො නිස්සරන්ති. අතිධාවන්තීති පරමත්ථතො භින්නසභාවානම්පි සභාවධම්මානං ය්වායං හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධො, තං අග්ගහෙත්වා නානත්තනයස්සපි ගහණෙන තත්ථ තත්ථෙව ධාවන්ති, තස්මා ‘‘උච්ඡිජ්ජති අත්තා ච ලොකො ච, න හොති පරං මරණා’’ති උච්ඡෙදෙ වා භවනිරොධපටිපත්තියා පටික්ඛෙපධම්මතං අතිධාවන්ති අතික්කමන්ති. චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්තීති චසද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. පුබ්බයොගසම්පත්තියා ඤාණපරිපාකෙන පඤ්ඤාචක්ඛුමන්තො පන දෙවමනුස්සා තෙනෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා සස්සතං උච්ඡෙදඤ්ච අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමපටිපත්තිදස්සනෙන පච්චක්ඛං කරොන්ති. තෙ හි ‘‘නාමරූපමත්තමිදං පටිච්චසමුප්පන්නං, තස්මා න සස්සතං, නාපි උච්ඡිජ්ජතී’’ති අවිපරීතතො පස්සන්ති.

49. In the twelfth sutta: 'By two views' (dvīhi diṭṭhigatehi). Here, 'views' (diṭṭhigatāni) just means views (diṭṭhiyo), as in 'gone to excrement, gone to urine.' Or, because they are devoid of any characteristic that has been grasped, they are the mere going of views. 'Beset' (pariyuṭṭhitā) means overwhelmed or obstructed. The word pariyuṭṭhāna also has the sense of obstruction, as in 'thieves beset the road.' 'Gods' (devā) means gods by rebirth. They are called gods because they 'sport' (dibbanti) with the most sublime sensual pleasures and with the jhānas, etc., or because they attain whatever they wish by means of psychic power. 'Humans' (manussā) are so called because of the loftiness of their minds; this is stated in a pre-eminent sense, as in 'teacher of gods and humans.' 'Some lag behind' (olīyanti eke): some gods and humans lag behind, cling, and shrink back, due to their adherence to eternalism—'the self and the world are eternal'—and do not emerge from it. 'They overshoot' (atidhāvanti): without grasping the cause-and-effect connection of things that are ultimately distinct in nature, they run about here and there by grasping a method of diversity. Thus they overshoot into annihilationism—'the self and the world are annihilated; after death there is nothing'—or they transgress by rejecting the practice for the cessation of existence. 'But the one with eyes sees': the word 'but' (ca) indicates contrast. Those gods and humans who possess the eye of wisdom, matured through past practice, with that very eye of wisdom do not fall into the two extremes of eternalism and annihilationism but directly realize the middle practice by seeing it. For they see without distortion: 'This is merely name-and-form, dependently arisen; therefore it is not eternal, nor is it annihilated.'

එවං ඔලීයනාදිකෙ පුග්ගලාධිට්ඨානෙන උද්දිසිතුං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භවාති කාමභවො, රූපභවො, අරූපභවො. අපරෙපි තයො [Pg.170] භවා සඤ්ඤීභවො, අසඤ්ඤීභවො, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවො. අපරෙපි තයො භවා එකවොකාරභවො, චතුවොකාරභවො, පඤ්චවොකාරභවොති. එතෙහි භවෙහි ආරමන්ති අභිනන්දන්තීති භවාරාමා. භවෙසු රතා අභිරතාති භවරතා. භවෙසු සුට්ඨු මුදිතාති භවසම්මුදිතා. භවනිරොධායාති තෙසං භවානං අච්චන්තනිරොධාය අනුප්පාදනත්ථාය. ධම්මෙ දෙසියමානෙති තථාගතප්පවෙදිතෙ නිය්‍යානිකධම්මෙ වුච්චමානෙ. න පක්ඛන්දතීති සස්සතාභිනිවිට්ඨත්තා සංඛිත්තධම්මත්තා න පවිසති න ඔගාහති. න පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති න තං සද්දහති. න සන්තිට්ඨතීති තස්සං දෙසනායං න තිට්ඨති නාධිමුච්චති. එවං සස්සතතො අභිනිවිසනෙන භවෙසු ඔලීයන්ති.

Thus, to point out the lagging behind and so on with reference to persons, the passage beginning, 'And how, monks...' was spoken. Therein, 'existence' (bhava) means sensual existence, form existence, and formless existence. There are also three other kinds of existence: existence with perception, existence without perception, and existence with neither-perception-nor-non-perception. And there are three further kinds of existence: one-constituent existence, four-constituent existence, and five-constituent existence. They delight and rejoice in these existences, thus they are 'delighters in existence' (bhavārāmā). They are fond of and attached to existences, thus they are 'fond of existence' (bhavaratā). They are greatly pleased with existences, thus they are 'elated by existence' (bhavasammuditā). 'For the cessation of existence' means for the utter cessation of those existences, for the purpose of their non-arising. 'When the Dhamma is being taught' means when the emancipating Dhamma proclaimed by the Tathāgata is being spoken. 'Their mind does not enter': because of their adherence to eternalism and because the Dhamma is concise, their mind does not enter, does not plunge into it. 'It does not become confident': it does not acquire confidence, it does not have faith in it. 'It is not established': it is not established in that teaching, it does not become resolved upon it. Thus, by adhering to eternalism, they lag behind in existences.

අට්ටීයමානාති භවෙ ජරාරොගමරණාදීනි වධබන්ධනච්ඡෙදනාදීනි ච දිස්වා සංවිජ්ජනෙන තෙහි සමඞ්ගිභාවෙන භවෙන පීළියමානා දුක්ඛාපියමානා. හරායමානාති ලජ්ජමානා ජිගුච්ඡමානාති පටිකූලතො දහන්තා. විභවන්ති උච්ඡෙදං. අභිනන්දන්තීති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි අජ්ඣොසාය නන්දන්ති. යතො කිර භොතිආදි තෙසං අභිනන්දනාකාරදස්සනං. තත්ථ යතොති යදා. භොති ආලපනං. අයං අත්තාති කාරකාදිභාවෙන අත්තනා පරිකප්පිතං සන්ධාය වදති. උච්ඡිජ්ජතීති උපච්ඡිජ්ජති. විනස්සතීති න දිස්සති, විනාසං අභාවං ගච්ඡති. න හොති පරං මරණාති මරණෙන උද්ධං න භවති. එතං සන්තන්ති යදෙතං අත්තනො උච්ඡෙදාදි, එතං සබ්බභවවූපසමතො සබ්බසන්තාපවූපසමතො ච සන්තං, සන්තත්තා එව පණීතං, තච්ඡාවිපරීතභාවතො යාථාවං. තත්ථ ‘‘සන්තං පණීත’’න්ති ඉදං ද්වයං තණ්හාභිනන්දනාය වදන්ති, ‘‘යාථාව’’න්ති දිට්ඨාභිනන්දනාය. එවන්ති එවං යථාවුත්තඋච්ඡෙදාභිනිවෙසනෙන.

'Being distressed': seeing aging, sickness, death, etc., and execution, imprisonment, mutilation, etc., in existence, they are oppressed and afflicted by that very existence through agitation. 'Being ashamed': feeling ashamed and disgusted, they are consumed by revulsion. 'Annihilation' (vibhava) means extermination (uccheda). 'They delight in it': they delight in it, clinging to it with the delight of craving and the delight of view. The passage beginning 'Indeed, good sir...' shows the way they delight in it. Therein, 'when' (yato) means 'at which time' (yadā). 'Good sir' (bhoti) is a term of address. 'This self' refers to the self that one has imagined for oneself by way of agency, etc. 'Is annihilated' means is cut off. 'Perishes' means is no longer seen, goes to destruction, to non-existence. 'Does not exist after death' means does not exist beyond death. 'This is peaceful': this annihilation of oneself is peaceful because it is the stilling of all existence and the stilling of all affliction; because it is peaceful, it is sublime; because of its true and unperverted nature, it is real. Therein, they speak the two terms 'peaceful' and 'sublime' out of delight in craving; they speak 'real' out of delight in view. 'Thus' means in this way, through adherence to annihilationism as has been stated.

භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි පච්චයසම්භූතත්තා පරමත්ථතො විජ්ජමානත්තා ච භූතන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘භූතමිදං, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති (ම. නි. 1.401). භූතතො අවිපරීතසභාවතො සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච පස්සති. ඉදඤ්හි ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපමත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමෙ පථවීආදයො ධම්මා රූපං, ඉමෙ ඵස්සාදයො ධම්මා නාමං, ඉමානි නෙසං ලක්ඛණාදීනි, ඉමෙ නෙසං අවිජ්ජාදයො පච්චයා’’ති එවං සපච්චයනාමරූපදස්සනවසෙන චෙව, ‘‘සබ්බෙපිමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්ති, තස්මා අනිච්චා, අනිච්චත්තා දුක්ඛා, දුක්ඛත්තා අනත්තා’’ති එවං අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන ච පස්සතීති [Pg.171] අත්ථො. එත්තාවතා තරුණවිපස්සනාපරියොසානා විපස්සනාභූමි දස්සිතා. නිබ්බිදායාති භූතසඞ්ඛාතස්ස තෙභූමකධම්මජාතස්ස නිබ්බින්දනත්ථාය, එතෙන බලවවිපස්සනං දස්සෙති. විරාගායාති විරාගත්ථං විරජ්ජනත්ථං, ඉමිනා මග්ගං දස්සෙති. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථං, ඉමිනාපි මග්ගමෙව දස්සෙති. නිරොධායාති වා පටිප්පස්සද්ධිනිරොධෙන සද්ධිං අනුපාදිසෙසනිබ්බානං දස්සෙති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්තීති එවං පඤ්ඤාචක්ඛුමන්තො සපුබ්බභාගෙන මග්ගපඤ්ඤාචක්ඛුනා චතුසච්චධම්මං පස්සන්ති.

'What has come to be' (bhūta) is the five aggregates. Because they are produced by conditions and exist in an ultimate sense, they are called 'what has come to be.' Hence it is said: 'Bhikkhus, regard this as what has come to be' (MN 140). One sees it as it has come to be, from its undeviated nature, from its specific characteristic, and from its general characteristic. This fivefold aggregate is merely name-and-form. Herein, one sees name-and-form along with its conditions, thus: 'these phenomena such as the earth element are form; these phenomena such as contact are name; these are their characteristics, etc.; these are their conditions such as ignorance.' Furthermore, one sees through contemplation of impermanence and so on, thus: 'all these phenomena arise having not been, and having been, they vanish. Therefore, they are impermanent. Being impermanent, they are suffering. Being suffering, they are non-self.' Up to this point, the stage of insight is shown, culminating in tender insight. 'For disenchantment' is for the purpose of becoming disenchanted with the phenomena of the three planes of existence designated as 'what has come to be'; by this is shown powerful insight. 'For dispassion' is for the purpose of dispassion, for fading away; by this is shown the path. 'For cessation' is for the purpose of ceasing; by this too is shown the path. Or, 'for cessation' shows Nibbāna without remainder along with cessation by tranquillization. 'Thus, bhikkhus, those with vision see' means: thus those with the eye of wisdom—with the path-wisdom eye that has its preliminary part—see the Dhamma of the Four Truths.

ගාථාසු යෙ භූතං භූතතො දිස්වාති යෙ අරියසාවකා භූතං ඛන්ධපඤ්චකං භූතතො අවිපරීතසභාවතො විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය දිස්වා. එතෙන පරිඤ්ඤාභිසමයං දස්සෙති. භූතස්ස ච අතික්කමන්ති භාවනාභිසමයං. අරියමග්ගො හි භූතං අතික්කමති එතෙනාති ‘‘භූතස්ස අතික්කමො’’ති වුත්තො. යථාභූතෙති අවිපරීතසච්චසභාවෙ නිබ්බානෙ. විමුච්චන්ති අධිමුච්චන්ති, එතෙන සච්ඡිකිරියාභිසමයං දස්සෙති. භවතණ්හාපරික්ඛයාති භවතණ්හාය සබ්බසො ඛෙපනා සමුච්ඡින්දනතො, එතෙන සමුදයප්පහානං දස්සෙති.

In the verses, 'Having seen what has come to be as it has come to be' means: those noble disciples who, with the wisdom of the path accompanied by the wisdom of insight, have seen what has come to be—the five aggregates—as it has come to be, from its undeviated nature. By this is shown the breakthrough by full understanding. 'And they transcend what has come to be': this shows the breakthrough by development. For the noble path transcends what has come to be; therefore it is called 'the transcending of what has come to be.' 'As it really is' means in Nibbāna, which has the nature of undeviated truth. 'They are liberated' means they are fully liberated; by this is shown the breakthrough by realization. 'Through the utter destruction of craving for existence' means because of the complete exhaustion and cutting off of craving for existence; by this is shown the abandoning of the origin.

සවෙ භූතපරිඤ්ඤො සොති එත්ථ පන සවෙති නිපාතමත්තං. සො භූතපරිඤ්ඤො භූතස්ස අතික්කමනූපායෙන මග්ගෙන භවතණ්හාපරික්ඛයා පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධො තතො එව යථාභූතෙ නිබ්බානෙ අධිමුත්තො. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච, උච්ඡෙදාදිදස්සනෙ වා වීතතණ්හො භින්නකිලෙසො. භික්ඛු භූතස්ස උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස විභවා, ආයතිං අනුප්පාදා පුනබ්භවං නාගච්ඡති, අපඤ්ඤත්තිකභාවමෙව ගච්ඡතීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

Herein, in the phrase 'save bhūtapariñño so,' 'save' is just a particle. He, the one who fully understands what has come to be, has fully understood the aggregates by the utter destruction of craving for existence through the path, which is the means for transcending what has come to be, and is thereby fully liberated in Nibbāna as it really is. 'In existence and non-existence' means in lesser and greater existence, or, with regard to views of annihilationism and so on, he is free from craving, with defilements shattered. The bhikkhu, through the annihilation of that individual existence designated as the aggregates of clinging—of what has come to be—does not come back to renewed existence because of its non-arising in the future; he goes to a state that cannot be designated. Thus he concluded the teaching with the Nibbāna-element without residue remaining.

ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ එකාදසමෙ වට්ටං කථිතං, තතියචතුත්ථපඤ්චමෙසු පරියොසානසුත්තෙ ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං, සෙසෙසු විවට්ටමෙවාති වෙදිතබ්බං.

Thus, in this chapter, the round of existence is taught in the eleventh sutta; in the third, fourth, fifth, and the concluding sutta, both the round and the rolling back of the round are taught; in the remaining suttas, it should be understood that only the rolling back of the round is taught.

ද්වාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Twelfth Sutta is finished.

පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය

In the Elucidation of the Ultimate Meaning, the Commentary on the Khuddaka Nikāya

ඉතිවුත්තකස්ස දුකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Book of Twos of the Itivuttaka is finished.

3. තිකනිපාතො

3. The Book of Threes

1. පඨමවග්ගො

1. The First Chapter

1. මූලසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Root Sutta

50. තිකනිපාතස්ස [Pg.172] පඨමෙ තීණීති ගණනපරිච්ඡෙදො. ඉමානීති අභිමුඛීකරණං. අකුසලමූලානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තත්ථ අකුසලානි ච තානි මූලානි චාති අකුසලමූලානි. අථ වා අකුසලානං හෙතුපච්චයපභවජනකසමුට්ඨාපකනිබ්බත්තකට්ඨෙන මූලානි චාති අකුසලමූලානි, අකුසලධම්මානං කාරණානීති අත්ථො. කාරණඤ්හි යථා හිනොති එතස්මා ඵලං පවත්තතීති හෙතු, පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො, පභවති එතස්මාති පභවො, අත්තනො ඵලං ජනෙතීති ජනකං, සමුට්ඨාපෙතීති සමුට්ඨාපකං, නිබ්බත්තෙතීති නිබ්බත්තකන්ති ච වුච්චති. එවං පතිට්ඨට්ඨෙන මූලන්ති, තස්මා අකුසලමූලානීති අකුසලානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනානි, කාරණානීති වුත්තං හොති.

50. In the first sutta of the Book of Threes, 'three' is a numerical determination. 'These' is a way of directing attention. 'Unwholesome roots' is an indication of the determined phenomena. Herein, they are unwholesome and they are roots, thus they are 'unwholesome roots.' Or else, they are roots in the sense of being a cause, condition, origin, generator, producer, and source for unwholesome states, thus they are 'unwholesome roots'; the meaning is that they are the causes of unwholesome phenomena. For a cause is called a 'hetu' because the fruit proceeds from it; a 'paccaya' because the effect comes in dependence on it; a 'pabhava' because the effect originates from it; a 'janaka' because it generates its fruit; a 'samuṭṭhāpaka' because it gives rise to it; and a 'nibbattaka' because it produces it. Thus, in the sense of being a foundation, they are roots. Therefore, 'unwholesome roots' means they are the means for the well-established state of unwholesome things; that is to say, they are causes.

කෙචි පන ‘‘සාලිආදීනං සාලිබීජාදීනි විය මණිප්පභාදීනං මණිවණ්ණාදයො විය ච අකුසලානං අකුසලභාවසාධකො ලොභාදීනං මූලට්ඨො’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ අකුසලචිත්තසමුට්ඨානරූපෙසු තෙසං හෙතුපච්චයභාවො න සියා. න හි තානි තෙසං අකුසලභාවං සාධෙන්ති, න ච පච්චයා න හොන්ති. වුත්තඤ්හෙතං –

Some, however, say that the root-meaning of greed, etc., is that they establish the unwholesome nature of unwholesome states, just as rice seeds are the roots of rice plants, or as the color is the root of a gem's radiance. But if this were so, they could not be a root-condition for material forms that arise from unwholesome consciousness. For they do not establish the unwholesome nature of those forms, and yet they are indeed their conditions. For it is said:

‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස.1).

'Roots are a condition for states associated with a root and for the material forms originating from them by way of root-condition.'

අහෙතුකස්ස ච මොහස්ස අකුසලභාවො න සියා අකුසලභාවසාධකස්ස මූලන්තරස්ස අභාවතො. අථාපි සියා ලොභාදීනං සභාවසිද්ධො අකුසලාදිභාවො, තංසම්පයුත්තානං පන ලොභාදිපටිබද්ධොති. එවම්පි යථා ලොභාදීනං, එවං අලොභාදීනම්පි සභාවසිද්ධො කුසලාදිභාවොති අලොභාදයො කුසලා එව සියුං, න අබ්‍යාකතා, න ච හොන්ති. තස්මා යථා සම්පයුත්තෙසු, එවං මූලෙසුපි කුසලාදිභාවො පරියෙසිතබ්බො. යොනිසොමනසිකාරාදිකො විය හි කුසලභාවස්ස, අයොනිසොමනසිකාරාදිකො [Pg.173] අකුසලභාවස්ස කාරණන්ති ගහෙතබ්බං. එවං අකුසලභාවසාධනවසෙන ලොභාදීනං මූලට්ඨං අග්ගහෙත්වා සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනවසෙන ගය්හමානෙ න කොචි දොසො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරූළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති සුප්පතිට්ඨිතා, හෙතුරහිතා පන තිලබීජකාදිසෙවාලා විය න සුප්පතිට්ඨිතාති හෙතුආදිඅත්ථෙන අකුසලානං උපකාරකත්තා මූලානීති අකුසලමූලානි. යස්මා පන මූලෙන මුත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො නත්ථි, තස්මා තීහි මූලෙහි සබ්බො අකුසලරාසි පරියාදියිත්වා දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

And delusion in a rootless consciousness would not have an unwholesome nature, due to the absence of another root that establishes its unwholesomeness. Or suppose the unwholesome nature of greed and so on is established by their own nature, while that of their associated states is dependent on greed and so on. Even so, just as with greed and so on, so too with non-greed and so on, their wholesome nature would be established by their own nature; thus non-greed and so on would be only wholesome, not indeterminate—but they are not. Therefore, just as with associated states, so too with the roots themselves, their wholesome or unwholesome nature must be sought from other factors. For it should be understood that wise attention and so on is the cause of the wholesome nature, and unwise attention and so on is the cause of the unwholesome nature. Thus, if one does not take the root-meaning of greed and so on as establishing their unwholesome nature, but takes it as establishing their well-established nature, there is no fault. For phenomena that have obtained a root-condition are firm and well-established, like trees with developed roots; but those without a root are not well-established, like duckweed on water. Thus, because they support unwholesome states in the sense of being a root and so on, they are 'unwholesome roots.' Moreover, since no unwholesome consciousness arises that is devoid of a root, it should be understood that the entire mass of unwholesomeness is encompassed and shown by these three roots.

තානි අකුසලමූලානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලොභාදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. තත්ථ පන තතියමග්ගවජ්ඣා ලොභාදයො ආගතා, ඉධ පන අනවසෙසාති අයමෙව විසෙසො.

To show those unwholesome roots according to their own nature, it is said: 'Greed is an unwholesome root,' and so on. Regarding greed and the others, what is to be said has already been stated earlier. There, however, greed and so on that are to be abandoned by the third path were mentioned, but here they are meant without remainder—this is the only difference.

ගාථායං පාපචෙතසන්ති අකුසලධම්මසමායොගතො ලාමකචිත්තං. හිංසන්තීති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ ආයතිං විපාකක්ඛණෙ ච විබාධෙන්ති. අත්තසම්භූතාති අත්තනි ජාතා. තචසාරන්ති ගණ්ඨිතං, වෙළුන්ති අත්ථො. සම්ඵලන්ති අත්තනො ඵලං. ඉදං වුත්තං හොති – ඛදිරසීසපාදයො විය අන්තොසාරො අහුත්වා බහිසාරතාය තචසාරන්ති ලද්ධනාමං වෙළුආදිං යථා අත්තසම්භූතමෙව ඵලං හිංසති විනාසෙති, එවමෙව අන්තො සීලාදිසාරරහිතං ලාමකචිත්තං පුග්ගලං අත්තසම්භූතායෙව ලොභාදයො විනාසෙන්තීති.

In the verse, 'of evil mind' means having a base mind due to association with unwholesome states. 'They harm' means they afflict one at the moment of their occurrence and in the future at the moment of their result. 'Arisen from oneself' means born in oneself. 'Whose pith is its bark' means knotted; the meaning is bamboo. 'Its own fruit' means its own fruit. This is what is said: Just as its own fruit, arisen from itself, harms and destroys a bamboo plant—which is called 'bark-pith' because it has its strength in its exterior, not having inner heartwood like the khadira or sissoo trees—so too greed, hatred, and delusion, which have arisen in himself, destroy the person with a base mind who is devoid of the inner substance of virtue and so on.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is finished.

2. ධාතුසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sutta on the Elements

51. දුතියෙ ධාතුයොති අත්තනො ඵලස්ස සභාවස්ස ච ධාරණට්ඨෙන ධාතුයො. යඤ්චෙත්ථ ඵලනිබ්බත්තකං, තං අත්තනො ඵලස්ස සභාවස්ස ච, ඉතරං සභාවස්සෙව ධාරණට්ඨෙන ධාතු. රූපධාතූති රූපභවො. ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං, භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡින්දිතබ්බන්ති ඉධ භවෙන පරිච්ඡෙදො කථිතො. තස්මා –

51. In the second sutta, 'elements' (dhātuyo) are so called because they sustain their own fruit and their own nature. And here, that which produces fruit sustains its own fruit and its own nature, while the other is an element because it sustains only its own nature. 'Form element' means form-existence. Where an element is the source, it should be defined by existence; where existence is the source, it should be defined by element. Here, the definition by existence is stated. Therefore:

‘‘කතමෙ [Pg.174] ධම්මා රූපාවචරා? හෙට්ඨතො බ්‍රහ්මලොකං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො අකනිට්ඨෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරා’’ති (ධ. ස. 1289) –

“What states belong to the form sphere? Taking the Brahma-world as the lower limit and including the Akaniṭṭha gods as the upper limit, the aggregates, elements, and bases that are found and included therein: these states belong to the form sphere.” (Dhs §1289)

එවං වුත්තා රූපාවචරධම්මා රූපධාතු. අරූපධාතූති අරූපභවො. ඉධාපි භවෙන පරිච්ඡෙදො කථිතොති –

The form-sphere phenomena thus described are the form element. 'Formless element' means formless existence. Here too, the definition by existence is stated:

‘‘කතමෙ ධම්මා අරූපාවචරා? හෙට්ඨතො ආකාසානඤ්චායතනූපගෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා, උපරිතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා, එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා, ඉමෙ ධම්මා අරූපාවචරා’’ති (ධ. ස. 1291) –

“What states belong to the formless sphere? Including the gods who have reached the base of infinite space as the lower limit and including the gods who have reached the base of neither-perception-nor-non-perception as the upper limit, the aggregates, elements, and bases that are found and included therein: these states belong to the formless sphere.” (Dhs §1291)

එවං වුත්තා අරූපාවචරධම්මා අරූපධාතු. නිරොධධාතූති නිබ්බානං වෙදිතබ්බං.

The formless-sphere phenomena thus described are the formless element. The cessation element should be understood as Nibbāna.

අපරො නයො – රූපසහිතා, රූපපටිබද්ධා, ධම්මප්පවත්ති රූපධාතු, පඤ්චවොකාරභවො, එකවොකාරභවො ච, තෙන සකලො කාමභවො රූපභවො ච සඞ්ගහිතො. රූපරහිතා ධම්මප්පවත්ති අරූපධාතු, චතුවොකාරභවො, තෙන අරූපභවො සඞ්ගහිතො. ඉති ද්වීහි පදෙහි තයො භවා සබ්බා සංසාරප්පවත්ති දස්සිතා. තතියපදෙන පන අසඞ්ඛතධාතුයෙව සඞ්ගහිතාති මග්ගඵලානි ඉධ තිකවිනිමුත්තධම්මා නාම ජාතා. කෙචි පන ‘‘රූපධාතූති රූපසභාවා ධම්මා, අරූපධාතූති අරූපසභාවා ධම්මාති පදද්වයෙන අනවසෙසතො පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා’’ති. ‘‘රූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා රූපධාතු, අරූපතණ්හාය විසයභූතා අරූපධාතූ’’ති ච වදන්ති, තං සබ්බං ඉධ නාධිප්පෙතං. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Another method: The occurrence of phenomena accompanied by form and connected with form is the form element; this is five-constituent existence and one-constituent existence, and thereby the entire desire existence and form existence are included. The occurrence of phenomena devoid of form is the formless element; this is four-constituent existence, and thereby formless existence is included. Thus by two terms the three kinds of existence and the entire process of saṃsāra are shown. By the third term, however, only the unconditioned element is included; thus the paths and fruits here become what are called 'phenomena released from the triad.' Some, however, say: 'By "form element" is meant phenomena having a material nature, and by "formless element" is meant phenomena having an immaterial nature'; thus by these two terms the five aggregates are included without remainder. And others say: 'Phenomena that are the objective field of craving for form are the form element; phenomena that are the objective field of craving for the formless are the formless element.' But all this is not intended here. Therefore the meaning should be understood only in the way that has been stated.

ගාථාසු රූපධාතුං පරිඤ්ඤායාති රූපපටිබද්ධධම්මපවත්තිං ඤාතපරිඤ්ඤාදීහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. ආරුප්පෙසු අසණ්ඨිතාති අරූපාවචරධම්මෙසු භවරාගවසෙන භවදිට්ඨිවසෙන ච න පතිට්ඨිතා අනල්ලීනා. ‘‘අරූපෙසු අසණ්ඨිතා’’ති ච පඨන්ති, සො එව අත්ථො. එත්තාවතා තෙභූමකධම්මානං පරිඤ්ඤා වුත්තා. නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්තීති යෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණභූතෙ අග්ගමග්ගඵලවසෙන [Pg.175] සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධීහි අනවසෙසකිලෙසතො විමුච්චන්ති. තෙ ජනා මච්චුහායිනොති තෙ ඛීණාසවජනා මරණං සමතීතා.

In the verses, 'having fully understood the form element' means having fully understood the occurrence of phenomena connected with form by means of the three kinds of full understanding, namely, full understanding as the known, as investigating, and as abandoning. 'Not established in the formless realms' means not being established in or clinging to formless-sphere phenomena through craving for existence or the view of existence. Some also read 'not established in the formless,' which has the same meaning. Thus far, the full understanding of the phenomena of the three planes has been stated. 'Those who are liberated in cessation' means those who, with Nibbāna as their object, are liberated from all defilements without remainder by way of the supreme path and fruit through eradication and tranquilization. 'Those people have left death behind' means those people, the destroyers of the taints, have transcended death.

එවං ධාතුත්තයසමතික්කමෙන අමතාධිගමං දස්සෙත්වා ‘‘අයඤ්ච පටිපදා මයා ගතමග්ගො ච තුම්හාකං දස්සිතො’’ති තත්ථ නෙසං උස්සාහං ජනෙන්තො දුතියං ගාථමාහ. තත්ථ කායෙනාති නාමකායෙන මග්ගඵලෙහි. ඵුසයිත්වාති පත්වා. නිරූපධින්ති ඛන්ධාදිසබ්බූපධිරහිතං. උපධිප්පටිනිස්සග්ගන්ති තෙසංයෙව ච උපධීනං පටිනිස්සජ්ජනකාරණං. නිබ්බානස්ස හි මග්ගඤාණෙන සච්ඡිකිරියාය සබ්බෙ උපධයො පටිනිස්සට්ඨා හොන්තීති තං තෙසං පටිනිස්සජ්ජනකාරණං. සච්ඡිකත්වාති කාලෙන කාලං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන අත්තපච්චක්ඛං කත්වා අනාසවො සම්මාසම්බුද්ධො තමෙව අසොකං විරජං නිබ්බානපදං දෙසෙති. තස්මා තදධිගමාය උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති.

Having thus shown the attainment of the Deathless by transcending the three elements, arousing their enthusiasm for it by saying, 'This practice, the path trodden by me, has been shown to you,' he spoke the second verse. Therein, 'with the body' means with the mental body, that is, with the path and its fruit. 'Having touched' means having attained. 'Without acquisitions' means devoid of all acquisitions such as the aggregates. 'The relinquishment of acquisitions' means the cause for the relinquishment of those very acquisitions. For, through the realization of Nibbāna by means of path knowledge, all acquisitions are relinquished; thus it is the cause of their relinquishment. 'Having realized' means having directly experienced it from time to time by entering the attainment of fruition. The taintless, Perfectly Self-Enlightened One teaches that very sorrowless, stainless state of Nibbāna. Therefore, one should be zealous for its attainment.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Sutta is finished.

3. පඨමවෙදනාසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the First Sutta on Feeling

52. තතියෙ වෙදනාති ආරම්මණරසං වෙදියන්ති අනුභවන්තීති වෙදනා. තා විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘සුඛා වෙදනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුඛ-සද්දො අත්ථුද්ධාරවසෙන හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. දුක්ඛ-සද්දො පන ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.387; විභ. 190) දුක්ඛවත්ථුස්මිං ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං දුක්ඛං දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) දුක්ඛාරම්මණෙ. ‘‘දුක්ඛො පාපස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 117) දුක්ඛපච්චයෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරා අක්ඛානෙන පාපුණිතුං, යාව දුක්ඛා නිරයා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.250) දුක්ඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165) දුක්ඛවෙදනායං. ඉධාපි දුක්ඛවෙදනායමෙව.

52. In the third sutta, 'feeling' (vedanā) is so called because one feels, that is, one experiences, the flavor of an object. To show its classification, 'pleasant feeling,' and so on, is stated. Herein, the word 'pleasant' has already been explained below by way of extracting its meaning. But the word 'painful' occurs in the sense of a basis for suffering in such passages as 'birth is painful'; in the sense of a painful object in such passages as 'Because, Mahāli, form is painful, attended by suffering, steeped in suffering'; in the sense of a condition for suffering in 'Painful is the accumulation of evil'; in the sense of a place that is a condition for suffering in 'So, bhikkhus, it is not easy to describe in words how painful the hells are'; and in the sense of painful feeling in 'with the abandoning of pleasure and pain.' Here, too, it is used only in the sense of painful feeling.

වචනත්ථතො පන සුඛයතීති සුඛා. දුක්ඛයතීති දුක්ඛා. න දුක්ඛා න සුඛාති අදුක්ඛමසුඛා, මකාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. තාසු ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණා සුඛා, අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණා දුක්ඛා, උභයවිපරීතානුභවනලක්ඛණා අදුක්ඛමසුඛා. තස්මා සුඛදුක්ඛවෙදනානං උප්පත්ති පාකටා, [Pg.176] න අදුක්ඛමසුඛාය. යදා හි සුඛං උප්පජ්ජති, සකලසරීරං භෙන්තං මද්දන්තං ඵරමානං සතධොතසප්පිං ඛාදාපෙන්තං විය, සතපාකතෙලං මක්ඛෙන්තං විය, ඝටසහස්සෙන පරිළාහං නිබ්බාපයමානං විය ච ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්ති වාචං නිච්ඡාරයමානමෙව උප්පජ්ජති. යදා දුක්ඛං උප්පජ්ජති, සකලසරීරං ඛොභෙන්තං මද්දන්තං ඵරමානං තත්තඵාලං පවෙසෙන්තං විය විලීනතම්බලොහං ආසිඤ්චන්තං විය ච ‘‘අහො දුක්ඛං, අහො දුක්ඛ’’න්ති විප්පලාපෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. ඉති සුඛදුක්ඛවෙදනානං උප්පත්ති පාකටා.

Etymologically, it is 'pleasant' (sukhā) because it makes one feel pleasant; it is 'painful' (dukkhā) because it makes one feel pain. 'Neither-painful-nor-pleasant' (adukkhamasukhā) is what is not painful and not pleasant; the 'm' is inserted for euphonic reasons. Among these, pleasant feeling has the characteristic of experiencing a desirable object; painful feeling has the characteristic of experiencing an undesirable object; and neither-painful-nor-pleasant feeling has the characteristic of experiencing an object that is the opposite of both. Therefore the arising of pleasant and painful feelings is manifest, but not that of neither-painful-nor-pleasant feeling. For when a pleasant feeling arises, it pervades the entire body, shattering and crushing it, as if one were being made to eat ghee washed a hundred times, or being smeared with oil boiled a hundred times, or having a burning fever extinguished by a thousand pots of water, so that one exclaims, 'Oh, what bliss! Oh, what bliss!' as it arises. When a painful feeling arises, it agitates the entire body, shattering and crushing it, as if a hot stake were being driven into one, or as if molten copper were being poured over one, so that one laments, 'Oh, what pain! Oh, what pain!' as it arises. Thus the arising of pleasant and painful feelings is manifest.

අදුක්ඛමසුඛා පන දුබ්බිජානා දුද්දීපනා අන්ධකාරා අවිභූතා. සා සුඛදුක්ඛානං අපගමෙ සාතාසාතපටිපක්ඛවසෙන මජ්ඣත්තාකාරභූතා නයතො ගණ්හන්තස්සෙව පාකටා හොති. යථා කිං? යථා පුබ්බාපරං සපංසුකෙ පදෙසෙ උපචරිතමග්ගවසෙන පිට්ඨිපාසාණෙ මිගෙන ගතමග්ගො, එවං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙසු සුඛදුක්ඛානුභවනෙනපි මජ්ඣත්තාරම්මණානුභවනභාවෙන විඤ්ඤායති. මජ්ඣත්තාරම්මණග්ගහණං පිට්ඨිපාසාණගමනං විය ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණග්ගහණාභාවතො. යඤ්ච තත්‍රානුභවනං, සා අදුක්ඛමසුඛාති.

But neither-painful-nor-pleasant feeling is hard to understand, difficult to point out, obscure, and unmanifest. It becomes manifest only to one who grasps it by inference. With the subsiding of pleasure and pain, it has a neutral character, being the opposite of the agreeable and disagreeable. How so? Just as the path taken by a deer over a flat rock can be inferred from its tracks on the dusty ground before and after, so too, the experience of a neutral object is known from the experience of pleasure and pain with desirable and undesirable objects. The grasping of a neutral object is like the passage over the flat rock, due to the absence of grasping desirable and undesirable objects. And whatever is experienced in that case is neither-painful-nor-pleasant feeling.

එවමෙත්ථ සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛභාවෙන තිධා වුත්තාපි කත්ථචි සුඛදුක්ඛභාවෙන ද්විධා වුත්තා. යථාහ – ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා, පරියායෙන සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා’’ති (ම. නි. 2.89). කත්ථචි තිස්සොපි විසුං විසුං සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛභාවෙන ‘‘සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465). කත්ථචි සබ්බාපි දුක්ඛභාවෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259).

Thus, although feelings are spoken of here in three ways—as pleasant, painful, and neither-painful-nor-pleasant—elsewhere they are spoken of in two ways, as pleasant and painful. As it is said: 'Ānanda, I have spoken of two kinds of feeling from a certain point of view: pleasant feeling and painful feeling' (MN 59). Elsewhere, the three are described separately: 'Pleasant feeling is pleasant in its presence and painful in its change; painful feeling is painful in its presence and pleasant in its change; neither-painful-nor-pleasant feeling is pleasant when known and painful when unknown' (MN 44). Elsewhere, all feeling is spoken of as being of the nature of suffering. For it is said: 'Whatever is felt, that I say is included in suffering' (SN 36.11).

තත්ථ සියා – යදි තිස්සො වෙදනා යථා ඉධ වුත්තා, අඤ්ඤෙසු ච එදිසෙසු සුත්තෙසු අභිධම්මෙ ච එවං අවත්වා කස්මා එවං වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති, ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා’’ති ච? සන්ධායභාසිතමෙතං, තස්මා සා පරියායදෙසනා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Here, it may be asked: If there are three feelings as stated here, why, without stating it thus in other similar suttas and in the Abhidhamma, was it said, 'Whatever is felt, that I say is included in suffering,' and 'Ānanda, I have spoken of two feelings'? This was spoken with a specific reference; therefore, it is a teaching with a qualified meaning. For this was said by the Blessed One:

‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතං, ‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මි’’’න්ති (සං. නි. 4.259).

“Ānanda, it was with reference to the impermanence of formations, to the changing nature of formations, that I said: ‘Whatever is felt, that is included in suffering.’” (SN 36.11)

‘‘ද්වෙපි [Pg.177] මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙනා’’ති ච (සං. නි. 4.259).

“And, Ānanda, I have spoken of two feelings in a qualified way.” (SN 36.11)

එත්ථ හි සුඛා අදුක්ඛමසුඛාති ඉමාසං ද්වින්නං වෙදනානං නිප්පරියායෙන දුක්ඛභාවො නත්ථි, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන පන තත්ථ නිච්ඡන්දදස්සනත්ථං පරියායෙන දුක්ඛභාවො වුත්තොති සා තාදිසී පරියායදෙසනා. අයං පන වෙදනත්තයදෙසනා සභාවකථාති කත්වා නිප්පරියායදෙසනාති අයමෙත්ථ ආචරියානං සමානකථා.

Here, indeed, the nature of suffering does not exist without qualification in these two feelings, pleasant and neither-pleasant-nor-unpleasant. However, with regard to the disposition of those to be trained, the nature of suffering is stated there with qualification for the purpose of seeing the absence of desire. Such is that teaching with qualification. But this teaching of the three feelings, because it is a discourse on their intrinsic nature, is a teaching without qualification. This is the consistent statement of the teachers here.

විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘‘දුක්ඛතාද්වයවචනතො පරියායදෙසනාව වෙදනත්තයදෙසනා’’ති. සො ‘‘මා හෙව’’න්තිස්ස වචනීයො, යස්මා භගවතා සබ්බාසං වෙදනානං දුක්ඛභාවො අධිප්පායවසෙන වුත්තො ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතං ‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මි’’’න්ති. යදි පනෙත්ථ වෙදනත්තයදෙසනා පරියායදෙසනා සියා, ‘‘ඉදං මයා සන්ධාය භාසිතං තිස්සො වෙදනා’’ති වත්තබ්බං සියා, න පනෙතං වුත්තං.

The sophist, however, says: 'Because suffering is spoken of in two ways, the teaching of the three feelings is only a figurative teaching.' He should be told, 'Do not say so,' for the Blessed One has stated the nature of suffering for all feelings with an intended meaning: 'Ānanda, it was with reference to the impermanence of formations, with reference to the changeability of formations, that I said: “Whatever is felt is included in suffering.”' If, in this context, the teaching of the three feelings were a figurative teaching, it should have been said, 'This I have spoken with reference to the three feelings,' but this was not said.

අපිචායමෙව වත්තබ්බො ‘‘කො, පනාවුසො, වෙදනත්තයදෙසනාය අධිප්පායො’’ති? සචෙ වදෙය්‍ය ‘‘මුදුකා දුක්ඛා වෙදනා සුඛා, අධිමත්තා දුක්ඛා, මජ්ඣිමා අදුක්ඛමසුඛාති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන වුත්තා. තාසු හි න සත්තානං සුඛාදිවඩ්ඪී’’ති. සො වත්තබ්බො – කො පනාවුසො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො, යෙන ‘‘සබ්බා වෙදනා දුක්ඛා’’ති වුච්චෙය්‍යුං? යදි යාය උප්පන්නාය සත්තා වියොගමෙව ඉච්ඡන්ති, සො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො. යාය ච පන උප්පන්නාය සත්තා අවියොගමෙව ඉච්ඡන්ති, යාය න උභයං ඉච්ඡන්ති, සා කථං දුක්ඛවෙදනා සියා? අථ යා අත්තනො නිස්සයස්ස උපඝාතකාරී, සා දුක්ඛා. යා අනුග්ගහකාරී, සා කථං දුක්ඛා සියා. අථ පන යදරියා දුක්ඛතො පස්සන්ති, සො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය වෙදනං අරියා දුක්ඛතො පස්සන්ති, සා ච අභිණ්හසභාවාති කථං තාසං වෙදනානං මුදුමජ්ඣිමාධිමත්තදුක්ඛභාවො සියා? යදි ච සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය එව වෙදනානං දුක්ඛභාවො සියා, ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, දුක්ඛතායො දුක්ඛදුක්ඛතා, විපරිණාමදුක්ඛතා, සඞ්ඛාරදුක්ඛතා’’ති (දී. නි. 3.305) අයං දුක්ඛතානං විභාගදෙසනා නිප්පයොජනා සියා. තථා ච සති සුත්තමෙව පටිබාහිතං සියා, පුරිමෙසු ච තීසු රූපාවචරජ්ඣානෙසු [Pg.178] මුදුකා දුක්ඛා වෙදනාති ආපජ්ජති සුඛවෙදනාවචනතො. චතුත්ථජ්ඣානෙ අරූපජ්ඣානෙසු ච මජ්ඣිමා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාවචනතො. එවං සන්තෙ පුරිමා තිස්සො රූපාවචරසමාපත්තියො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තියා අරූපසමාපත්තීහි ච සන්තතරාති ආපජ්ජති. කථං වා සන්තතරප්පණීතතරාසු සමාපත්තීසු දුක්ඛවෙදනාය අධිකභාවො යුජ්ජති? තස්මා වෙදනත්තයදෙසනාය පරියායදෙසනාභාවො න යුත්තොති.

Furthermore, this should be said to him: 'Friend, what is the intended meaning of the teaching on the three feelings?' If he should say: 'Pleasant feeling is mildly painful feeling, painful feeling is intensely painful, and neither-painful-nor-unpleasant feeling is moderately painful—this was spoken according to the disposition of those to be trained, for in them there is no increase of pleasure and so on for beings,' he should be told: 'But friend, what is the intrinsic nature of painful feeling, by which it would be said, “All feeling is suffering”? If it is that when it arises beings desire only to be rid of it, that is the intrinsic nature of painful feeling. But when a feeling arises that beings desire not to be rid of, or when they desire neither, how could that be painful feeling? Or else, if what harms its own basis is painful, how could what supports it be painful? Or again, if what the noble ones see as suffering is the intrinsic nature of painful feeling—and the noble ones see feeling as suffering because of the suffering of formations, which is of a constant nature—how could those feelings have the nature of mild, moderate, and intense suffering? And if the nature of suffering in feelings were solely the suffering of formations, then this analysis of suffering in the teaching, “Bhikkhus, there are these three kinds of suffering: suffering as pain, suffering due to change, and suffering of formations,” would be purposeless. This being so, the sutta itself would be contradicted. For it would follow that in the first three form-sphere jhānas there is mild painful feeling, since pleasant feeling is spoken of there; and that in the fourth jhāna and the formless jhānas there is moderate painful feeling, since neither-painful-nor-unpleasant feeling is spoken of there. In that case, it would follow that the first three form-sphere attainments are more peaceful than the fourth jhāna attainment and the formless attainments. But how could a greater amount of painful feeling be consistent with attainments that are more peaceful and sublime? Therefore, it is not proper that the teaching of the three feelings should be a figurative teaching.'

යං පන වුත්තං ‘‘දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො’’ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236), තං කථන්ති? විපරිණාමදුක්ඛතාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය ච යථාභූතානවබොධෙන යා එකන්තතො සුඛසඤ්ඤා, යා ච දුක්ඛනිමිත්තෙ සුඛනිමිත්තසඤ්ඤා, තං සන්ධාය වුත්තං. එවම්පි ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති (ඉතිවු. 53) ඉදං පන කථන්ති? ඉදං පන විපරිණාමදස්සනෙ සන්නියොජනත්ථං වුත්තං තස්ස තත්ථ විරාගුප්පත්තියා උපායභාවතො සුඛවෙදනාය බහුදුක්ඛානුගතභාවතො ච. තථා හි දුක්ඛස්ස හෙතුභාවතො අනෙකෙහි දුක්ඛධම්මෙහි අනුබද්ධත්තා ච පණ්ඩිතා සුඛම්පි දුක්ඛමිච්චෙව පටිපන්නා.

But as for what was said, 'Perceiving pleasure in what is suffering is a distortion of perception,' how is this? This was said with reference to the perception of what is exclusively pleasant that arises from not understanding as it really is the suffering due to change and the suffering of formations, and with reference to perceiving a sign of pleasure in what is a sign of suffering. Also, how is this to be understood: 'Bhikkhus, pleasant feeling should be seen as suffering'? This was said for the purpose of directing the mind to the seeing of change, because it is a means for the arising of dispassion towards it, and because pleasant feeling is followed by much suffering. For indeed, because it is a cause of suffering and is connected with many painful states, the wise are disposed to regard even pleasure as suffering.

එවම්පි නත්ථෙව සුඛා වෙදනා, සුඛහෙතූනං නියමාභාවතො. යෙ හි සුඛවෙදනාය හෙතුසම්මතා ඝාසච්ඡාදනාදයො, තෙ එව අධිමත්තං අකාලෙ ච පටිසෙවියමානා දුක්ඛවෙදනාය හෙතුභාවමාපජ්ජන්ති. න ච යෙනෙව හෙතුනා සුඛං, තෙනෙව දුක්ඛන්ති යුත්තං වත්තුං. තස්මා න තෙ සුඛහෙතූ, දුක්ඛන්තරාපගමෙ පන අවිඤ්ඤූනං සුඛසඤ්ඤා යථා චිරතරං ඨානාදිඉරියාපථසමඞ්ගී හුත්වා තදඤ්ඤඉරියාපථසමායොගෙ මහන්තඤ්ච භාරං වහතො භාරනික්ඛෙපෙ චෙව වූපසමෙ ච, තස්මා නත්ථෙව සුඛන්ති? තයිදං සම්මදෙව සුඛහෙතුං අපරිඤ්ඤාය තස්ස නියමාභාවපරිකප්පනං. ආරම්මණමත්තමෙව හි කෙවලං සුඛහෙතුං මනසිකත්වා එවං වුත්තං, අජ්ඣත්තිකසරීරස්ස අවත්ථාවිසෙසං සමුදිතං පන එකජ්ඣං තදුභයං සුඛාදිහෙතූති වෙදිතබ්බං. යාදිසඤ්ච තදුභයං සුඛවෙදනාය හෙතු, තාදිසං න කදාචිපි දුක්ඛවෙදනාය හෙතු හොතීති වවත්ථිතා එව සුඛාදිහෙතු. යථා නාම තෙජොධාතු සාලියවඩාකසස්සාදීනං යාදිසමවත්ථන්තරං පත්වා සාතමධුරභාවහෙතු හොති, න තාදිසමෙව පත්වා කදාචිපි අසාතඅමධුරභාවහෙතු හොති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

In this way too, it is argued: 'There is no pleasant feeling at all, because there is no fixed rule for the causes of pleasure. For the very things considered causes of pleasant feeling—food, clothing, and so on—become causes of painful feeling when partaken of excessively or at the wrong time. And it is not right to say that the very same cause brings both pleasure and pain. Therefore, those are not causes of pleasure. But for the ignorant, a perception of pleasure arises on the removal of one kind of suffering—just as for one who has been in a standing posture for a long time, on adopting another posture, and for one carrying a heavy load, on putting down the load and being relieved of it. Therefore, is there no pleasure at all?' This imagining that there is no fixed rule for it comes from not properly understanding the cause of pleasure. For this is said having considered only the object itself as the cause of pleasure. But it should be known that the cause of pleasure and so on is the combination of both together: the object and a particular state of the internal body. And such a combination that is a cause of pleasant feeling is never a cause of painful feeling. Thus the causes of pleasure and so on are indeed established. Just as the fire element, having reached a certain state in relation to rice, barley, and other crops, becomes a cause of a pleasant, sweet quality, and having reached that same state is never a cause of an unpleasant, non-sweet quality; so too should this be understood.

දුක්ඛාපගමෙව [Pg.179] කදාචි සුඛවෙදනන්තරං උපලබ්භති. තත්ථ සුඛෙයෙව සුඛසඤ්ඤා, න දුක්ඛාපගමමත්තෙ යථා අද්ධානගමනපරිස්සමකිලන්තස්ස සම්බාහනෙ ඉරියාපථපරිවත්තනෙ ච, අඤ්ඤථා කාලන්තරෙපි පරිස්සමාපගමෙ තාදිසී සුඛසඤ්ඤා සියා. දුක්ඛාපගමමත්තෙ පන සුඛන්ති පරිකප්පනා වෙදනාවිසෙසස්ස අනුපලබ්භමානත්තා. එකන්තෙනෙව චෙතං එවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, යතො පණීතප්පණීතානියෙව ආරම්මණානි මහතා ආයාසෙන සත්තා අභිපත්ථයන්ති, න ච නෙසං යෙන කෙනචි යථාලද්ධමත්තෙන පච්චයෙන පතිකාරං කාතුං සක්කා තණ්හුප්පාදෙනාති. වෙදනාපච්චයා හි තණ්හාඋපාදි, තථාභාවෙ ච සුගන්ධමධුරසුඛසම්ඵස්සාදිවත්ථූනං ඉතරීතරභාවෙන සුඛවිසෙසසඤ්ඤා ජායමානා කතමස්ස දුක්ඛවිසෙසස්ස අපගමනෙ ඝානජිව්හාකායද්වාරෙසු, සොතද්වාරෙ ච දිබ්බසඞ්ගීතසදිසපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දාවධාරණෙ. තස්මා න දුක්ඛවෙදනායමෙව දුක්ඛන්තරාපගමෙ සුඛසඤ්ඤා, නාපි කෙවලෙ දුක්ඛාපගමමත්තෙති ආගමතො යුත්තිතොපි වවත්ථිතා තිස්සො වෙදනාති භගවතො වෙදනත්තයදෙසනා නීතත්ථායෙව, න නෙය්‍යත්ථාති සඤ්ඤාපෙතබ්බං. එවඤ්චෙතං උපෙති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ, කම්මං කත්වා උය්‍යොජෙතබ්බො ‘‘ගච්ඡ යථාසුඛ’’න්ති.

A distinct pleasant feeling is sometimes found only on the cessation of suffering. There, the perception of pleasure is in the pleasure itself, not in the mere cessation of suffering. For example, for one exhausted by the fatigue of a long journey, pleasure arises in being massaged and in changing posture; otherwise, such a perception of pleasure would arise on the cessation of fatigue even at another time. The idea that pleasure is the mere cessation of suffering is a conjecture, because no specific feeling is observed. And this must be accepted as absolutely certain, for beings strive with great effort for ever more sublime objects, and it is not possible to remedy their craving, which arises, with just any requisite one happens to get. For craving is conditioned by feeling. That being so, when a perception of a specific pleasure arises from the diversity of objects—fragrant, sweet, pleasant to touch, and so on—at the nose, tongue, and body doors, or on ascertaining at the ear door the sound of the five-limbed orchestra similar to divine music, on the removal of which specific suffering does it arise? Therefore, the perception of pleasure is not just in painful feeling on the removal of another suffering, nor is it in the mere removal of suffering. Thus, established by both scripture and reason, the Blessed One’s teaching of the three feelings is of explicit meaning, not of a meaning to be inferred. This should be made known. If he accepts this, it is good. If not, having done one's task, he should be dismissed with the words, 'Go as you please.'

එවමෙතා අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛසභාවවවත්ථිතලක්ඛණා එව තිස්සො වෙදනා භගවතා දෙසිතා. තඤ්ච ඛො විපස්සනාකම්මිකානං යොගාවචරානං වෙදනාමුඛෙන අරූපකම්මට්ඨානදස්සනත්ථං. දුවිධඤ්හි කම්මට්ඨානං රූපකම්මට්ඨානං, අරූපකම්මට්ඨානන්ති. තත්ථ භගවා රූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො සඞ්ඛෙපමනසිකාරවසෙන වා විත්ථාරමනසිකාරවසෙන වා චතුධාතුවවත්ථානාදිවසෙන වා කථෙති. අරූපකම්මට්ඨානං පන කථෙන්තො ඵස්සවසෙන වා වෙදනාවසෙන වා චිත්තවසෙන වා කථෙති. එකච්චස්ස හි ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ ආවජ්ජතො තත්ථ චිත්තචෙතසිකානං පඨමාභිනිපාතො ඵස්සො තං ආරම්මණං ඵුසන්තො උප්පජ්ජමානො පාකටො හොති, එකච්චස්ස තං ආරම්මණං අනුභවන්තී උප්පජ්ජමානා වෙදනා පාකටා හොති, එකච්චස්ස තං ආරම්මණං විජානන්තං උප්පජ්ජමානං විඤ්ඤාණං පාකටං හොති. ඉති තෙසං තෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන යථාපාකටං ඵස්සාදිමුඛෙන තිධා අරූපකම්මට්ඨානං කථෙති.

Thus these three feelings have been taught by the Blessed One as having the characteristic of being established by their mutually opposed natures. This was for the purpose of showing the immaterial meditation subject to yogis practicing insight, by way of the gateway of feeling. For the meditation subject is twofold: the material meditation subject and the immaterial meditation subject. Therein, when the Blessed One teaches the material meditation subject, he teaches it by way of brief attention, or by way of detailed attention, or by way of the determination of the four elements, and so on. But when teaching the immaterial meditation subject, he teaches it by way of contact, or by way of feeling, or by way of consciousness. For in one person, when an object has come into range and he attends to it, contact—the first impact of mind and mental factors—arising and touching that object becomes manifest. In another, feeling, arising and experiencing that object, becomes manifest. In another, consciousness, arising and cognizing that object, becomes manifest. Thus, according to the disposition of these various persons and in accordance with what is manifest, he teaches the immaterial meditation subject in three ways, through the gateway of contact and so on.

තත්ථ [Pg.180] යස්ස ඵස්සො පාකටො හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං ඵස්සොව උප්පජ්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙව ආරම්මණං අනුභවමානා වෙදනාපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස වෙදනා පාකටා හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං වෙදනාව උප්පජ්ජති, තාය සද්ධිං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස විඤ්ඤාණං පාකටං හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං විඤ්ඤාණමෙව උප්පජ්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, අනුභවමානා වෙදනාපි, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති.

Herein, for one to whom contact is manifest, he too comprehends them only as a pentad with contact as the fifth, thinking: 'Not only does contact arise, but along with it feeling also arises, experiencing that very object; perception also arises, perceiving; volition also arises, intending; and consciousness also arises, cognizing.' For one to whom feeling is manifest, he too comprehends them only as a pentad with contact as the fifth, thinking: 'Not only does feeling arise, but along with it contact also arises, contacting; perception also arises, perceiving; volition also arises, intending; and consciousness also arises, cognizing.' For one to whom consciousness is manifest, he too comprehends them only as a pentad with contact as the fifth, thinking: 'Not only does consciousness arise, but along with it contact also arises, contacting that very object; feeling also arises, experiencing; perception also arises, perceiving; and volition also arises, intending.'

සො ‘‘ඉමෙ ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා කිංනිස්සිතා’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘වත්ථුනිස්සිතා’’ති පජානාති. වත්ථු නාම කරජකායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථසිතං එත්ථපටිබද්ධ’’න්ති (දී. නි. 1.235; ම. නි. 2.252). සො අත්ථතො භූතා චෙව උපාදාරූපානි ච, එවමෙත්ථ වත්ථු රූපං, ඵස්සපඤ්චමකා නාමන්ති නාමරූපමත්තමෙව පස්සති. රූපඤ්චෙත්ථ රූපක්ඛන්ධො, නාමං චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති පඤ්චක්ඛන්ධමත්තං හොති. නාමරූපවිනිමුත්තා හි පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං වා නාමරූපං නත්ථි. සො ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා කිංහෙතුකා’’ති උපපරික්ඛන්තො ‘‘අවිජ්ජාදිහෙතුකා’’ති, තතො ‘‘පච්චයො චෙව පච්චයුප්පන්නඤ්ච ඉදං, අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථි, සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජමත්තමෙවා’’ති සප්පච්චයනාමරූපවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනාපටිපාටියා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසන්තො විචරති. සො ‘‘අජ්ජ අජ්ජා’’ති පටිවෙධං ආකඞ්ඛමානො තථාරූපෙ සමයෙ උතුසප්පායං, පුග්ගලසප්පායං, භොජනසප්පායං, ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නොව විපස්සනං මත්ථකං පාපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. එවං ඉමෙසං තිණ්ණං ජනානං යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ඉධ පන භගවා වෙදනාවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන අරූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො වෙදනාවසෙන කථෙසි. තත්ථ –

He reflects, 'On what do these five phenomena with contact as the fifth depend?' and understands: 'They depend on a basis.' The basis is the physical body. This is what is meant by the statement: 'And this consciousness of mine is supported by it, bound to it.' In reality, this basis is the primary elements and derived matter. Thus, herein the basis is form, and the pentad with contact as the fifth is name; so he sees only name-and-form. Herein, form is the form aggregate, and name is the four immaterial aggregates; thus it is merely the five aggregates. For the five aggregates are not separate from name-and-form, nor is name-and-form separate from the five aggregates. Investigating, 'What is the cause of these five aggregates?' he understands: 'They are caused by ignorance and so on.' Then, understanding, 'This is just condition and the conditioned; there is no other being or person, only a mere heap of formations,' he applies the three characteristics to name-and-form together with its conditions and, by way of the sequence of insight, dwells contemplating: 'Impermanent, suffering, non-self.' Aspiring for the breakthrough, thinking, 'Today! Today!' at such a time, having obtained suitable conditions—a suitable climate, person, food, or hearing of the Dhamma—he sits in a single cross-legged posture, brings insight to its culmination, and becomes established in arahantship. Thus the meditation subject for these three persons should be understood up to arahantship. Here, however, the Blessed One, teaching the formless meditation subject according to the disposition of those who awaken by way of feeling, taught it by way of feeling. In this regard:

‘‘ලක්ඛණඤ්ච අධිට්ඨානං, උප්පත්ති අනුසයො තථා;

ඨානං පවත්තිකාලො ච, ඉන්ද්‍රියඤ්ච ද්විධාදිතා’’ති. –

Characteristic and foundation, origination and the underlying tendency likewise; station, time of occurrence, and the faculty divided in two ways.

ඉදං [Pg.181] පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං – තත්ථ ලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අධිට්ඨානන්ති ඵස්සො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වචනතො ඵස්සො වෙදනාය අධිට්ඨානං. තථා හි සො වෙදනාධිට්ඨානභාවතො නිච්චම්මගාවීඋපමාය උපමිතො. තත්ථ සුඛවෙදනීයො ඵස්සො සුඛාය වෙදනාය අධිට්ඨානං, දුක්ඛවෙදනීයො ඵස්සො දුක්ඛාය වෙදනාය, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො ඵස්සො අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අධිට්ඨානං, ආසන්නකාරණන්ති අත්ථො. වෙදනා කස්ස පදට්ඨානං? ‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති වචනතො තණ්හාය පදට්ඨානං අභිපත්ථනීයභාවතො. සුඛා වෙදනා තාව තණ්හාය පදට්ඨානං හොතු, ඉතරා පන කථන්ති? වුච්චතෙ සුඛසමඞ්ගීපි තාව තංසදිසං තතො වා උත්තරිතරං සුඛං අභිපත්ථෙති, කිමඞ්ග පන දුක්ඛසමඞ්ගීභූතො. අදුක්ඛමසුඛා ච සන්තභාවෙන සුඛමිච්චෙව වුච්චතීති තිස්සොපි වෙදනා තණ්හාය පදට්ඨානං.

This miscellaneous section should be understood. Therein, the characteristic has already been stated above. 'Foundation' means contact. For it is said, 'With contact as condition, feeling arises'; thus contact is the foundation of feeling. Indeed, because it serves as the foundation for feeling, it has been compared to a flayed cow. Herein, contact productive of pleasant feeling is the foundation for pleasant feeling; contact productive of painful feeling is the foundation for painful feeling; and contact productive of neither-painful-nor-pleasant feeling is the foundation for neither-painful-nor-pleasant feeling. This is the meaning of 'proximate cause.' Of what is feeling the proximate cause? From the statement, 'With feeling as condition, craving arises,' it is the proximate cause of craving because it is desirable. Let pleasant feeling be the proximate cause of craving, but what about the others? It is said: one endowed with pleasure still yearns for similar or even superior pleasure; how much more so one afflicted with pain? And neither-painful-nor-pleasant feeling, because of its peaceful nature, is also called 'pleasant'; thus all three feelings are the proximate cause of craving.

උප්පත්තීති උප්පත්තිකාරණං. ඉට්ඨාරම්මණභූතා හි සත්තසඞ්ඛාරා සුඛවෙදනාය උප්පත්තිකාරණං, තෙ එව අනිට්ඨාරම්මණභූතා දුක්ඛවෙදනාය, මජ්ඣත්තාරම්මණභූතා අදුක්ඛමසුඛාය. විපාකතො තදාකාරග්ගහණතො චෙත්ථ ඉට්ඨානිට්ඨතා වෙදිතබ්බා.

'Origination' means the cause of arising. For formations that have become desirable objects are the cause for the arising of pleasant feeling; those same formations, when they have become undesirable objects, are the cause for painful feeling; and when they have become neutral objects, for neither-painful-nor-pleasant feeling. Herein, their desirability or undesirability should be understood from the viewpoint of result and from grasping them in that manner.

අනුසයොති ඉමාසු තීසු වෙදනාසු සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙති, දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො, අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අවිජ්ජානුසයො අනුසෙති. වුත්තඤ්හෙතං –

'Underlying tendency': In these three feelings, the underlying tendency to lust lies dormant in pleasant feeling, the underlying tendency to aversion lies dormant in painful feeling, and the underlying tendency to ignorance lies dormant in neither-painful-nor-pleasant feeling. For it has been said:

‘‘සුඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’තිආදි (ම. නි. 1.465).

'Friend Visākha, the underlying tendency to lust lies latent in pleasant feeling,' and so on.

දිට්ඨිමානානුසයා චෙත්ථ රාගපක්ඛියා කාතබ්බා. සුඛාභිනන්දනෙන හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘සස්සත’’න්තිආදිනා සක්කායෙ අභිනිවිසන්ති, මානජාතිකා ච මානං ජප්පෙන්ති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා. විචිකිච්ඡානුසයො පන අවිජ්ජාපක්ඛිකො කාතබ්බො. තථා හි වුත්තං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 288-289) ‘‘වෙදනාපච්චයා විචිකිච්ඡා’’ති. අනුසයානඤ්ච තත්ථ තත්ථ සන්තානෙ අප්පහීනභාවෙන ථාමගමනං. තස්මා ‘‘සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති මග්ගෙන අප්පහීනත්තා අනුරූපකාරණලාභෙ උප්පජ්ජනාරහො රාගො, තත්ථ සයිතො විය හොතීති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි.

Herein, the underlying tendencies to views and conceit should be included on the side of lust. For by delighting in pleasure, those of a speculative disposition adhere to identity with such views as 'it is eternal,' and so on; and those of a conceited nature murmur with conceit, 'I am better,' and so on. The underlying tendency to doubt, however, should be included on the side of ignorance. For it is stated in the Analysis of Dependent Origination: 'With feeling as condition, doubt arises.' And the strengthening of the underlying tendencies is their unabandoned persistence in the mental continuum. Therefore, the meaning of 'the underlying tendency to lust lies dormant in pleasant feeling' is this: because it has not been abandoned by the path, lust is liable to arise when a suitable cause is obtained, as if it were lying there. This is the method for the others as well.

ඨානන්ති [Pg.182] කායො චිත්තඤ්ච වෙදනාය ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යං තස්මිං සමයෙ කායිකං සුඛං කායසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං (ධ. ස. 449). යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිත’’න්ති (ධ. ස. 471) ච.

'Station': The body and the mind are the station for feeling. For it has been said: 'Whatever at that time is bodily pleasure, an agreeable, pleasant feeling born of bodily contact...' (Dhs. 449), and 'Whatever at that time is mental pleasure, an agreeable, pleasant feeling born of mental contact...' (Dhs. 471).

පවත්තිකාලොති පවත්තික්ඛණො, පවත්තනාකලනඤ්ච. පවත්තික්ඛණෙන හි සුඛදුක්ඛවෙදනානං සුඛදුක්ඛභාවො වවත්ථිතො. යථාහ –

'Time of occurrence' means the moment of occurrence and the reckoning of its occurrence. For by the moment of occurrence the pleasant or painful nature of pleasant and painful feelings is determined. As it is said:

‘‘සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති (ම. නි. 1.465).

'Pleasant feeling, friend Visākha, is pleasant while it persists and painful when it changes. Painful feeling, friend Visākha, is painful while it persists and pleasant when it changes.'

සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛං, නත්ථිභාවො දුක්ඛං. දුක්ඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො දුක්ඛං, නත්ථිභාවො සුඛන්ති අත්ථො. අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය පවත්තනාකලනං පවත්තියා ආකලනං අනාකලනඤ්ච ජානනං අජානනඤ්ච සුඛදුක්ඛභාවවවත්ථානං. වුත්තම්පි චෙතං –

The meaning is: for pleasant feeling, its presence is pleasure, its absence is pain. For painful feeling, its presence is pain, its absence is pleasure. For neither-painful-nor-pleasant feeling, the reckoning of its occurrence—that is, the reckoning and non-reckoning of its occurrence, the knowing and not knowing of it—is the determination of its state as pleasant or painful. And this too has been said:

‘‘අදුක්ඛමසුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති.

'Neither-painful-nor-pleasant feeling, friend Visākha, is pleasant through knowledge and painful through ignorance.'

ඉන්ද්‍රියන්ති එතා හි සුඛාදයො තිස්සො වෙදනා සුඛින්ද්‍රියං, දුක්ඛින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, දොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියතො පඤ්චධා විභත්තා. කායිකඤ්හි සාතං සුඛින්ද්‍රියන්ති වුත්තං, අසාතං දුක්ඛින්ද්‍රියන්ති. මානසං පන සාතං සොමනස්සින්ද්‍රියන්ති වුත්තං, අසාතං දොමනස්සින්ද්‍රියන්ති. දුවිධම්පි නෙව සාතං නාසාතං උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති. කිං පනෙත්ථ කාරණං – යථා කායිකචෙතසිකා සුඛදුක්ඛවෙදනා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං, දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති විභජිත්වා වුත්තා, න එවං අදුක්ඛමසුඛාති? භෙදාභාවතො. යථෙව හි අනුග්ගහසභාවා බාධකසභාවා ච සුඛදුක්ඛවෙදනා අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහං බාධකඤ්ච කරොන්ති, චිත්තස්ස ච අඤ්ඤථා, න එවං අදුක්ඛමසුඛා, තස්මා භෙදාභාවතො විභජිත්වා න වුත්තා.

'Faculty': These three feelings beginning with pleasure are divided fivefold as faculties in the sense of predominance: the pleasure faculty, the pain faculty, the joy faculty, the displeasure faculty, and the equanimity faculty. For bodily agreeable feeling is called the pleasure faculty, and bodily disagreeable feeling the pain faculty. Mental agreeable feeling is called the joy faculty, and mental disagreeable feeling the displeasure faculty. That which is of both kinds and is neither agreeable nor disagreeable is called the equanimity faculty. What is the reason here that, just as bodily and mental pleasant and painful feelings are divided and spoken of as 'the pleasure faculty and the joy faculty, the pain faculty and the displeasure faculty,' this is not so for neither-painful-nor-pleasant feeling? Because there is no difference. For just as pleasant and painful feelings, which have the nature of assisting and harming, assist and harm the body in one way and the mind in another, it is not so for neither-painful-nor-pleasant feeling. Therefore, because there is no difference, it is not spoken of as divided.

ද්විධාදිතාති සබ්බාපි හි වෙදනා වෙදයිතට්ඨෙන එකවිධාපි නිස්සයභෙදෙන දුවිධා – කායිකා චෙතසිකාති, සුඛා, දුක්ඛා, අදුක්ඛමසුඛාති තිවිධා, චතුයොනිවසෙන [Pg.183] චතුබ්බිධා, ඉන්ද්‍රියවසෙන, ගතිවසෙන ච පඤ්චවිධා, ද්වාරවසෙන ච ආරම්මණවසෙන ච ඡබ්බිධා, සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයොගෙන සත්තවිධා, අට්ඨලොකධම්මපච්චයතාය අට්ඨවිධා, සුඛාදීනං පච්චෙකං අතීතාදිවිභාගෙන නවවිධා, තා එව අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙන අට්ඨාරසවිධා, තථා රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු එකෙකස්මිං සුඛාදිවසෙන තිස්සො තිස්සො කත්වා. රූපාරම්මණස්මිඤ්හි සුඛාපි උප්පජ්ජති, දුක්ඛාපි, අදුක්ඛමසුඛාපි, එවං ඉතරෙසුපි. අථ වා අට්ඨාරසමනොපවිචාරවසෙන අට්ඨාරස. වුත්තඤ්හි –

The words twofold, etc. mean this: Indeed, all feelings are one in the sense of being felt, but they become twofold when classified by their basis: bodily and mental. They are threefold as pleasant, painful, and neither-painful-nor-pleasant. They are fourfold by way of the four kinds of generation. They are fivefold by way of the faculties and by way of the destinies. They are sixfold by way of the doors and by way of the objects. They are sevenfold by connection with the seven consciousness-elements. They are eightfold through dependence on the eight worldly conditions. They are ninefold when each of the pleasant, etc., is further divided into past, present, and future. Those same feelings become eighteenfold when divided into internal and external. Similarly, in relation to the six objects such as form, for each one three kinds of feeling are posited: pleasant, painful, and neither-painful-nor-pleasant. For in regard to a form object, a pleasant feeling may arise, or a painful feeling, or a neither-painful-nor-pleasant feeling; and so for the other objects. Alternatively, they are eighteenfold by way of the eighteen kinds of mental exploration. For it is said:

‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා සොමනස්සට්ඨානියං රූපං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානියං, උපෙක්ඛාට්ඨානියං රූපං උපවිචරති, සොතෙන සද්දං…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය සොමනස්සට්ඨානියං ධම්මං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානියං, උපෙක්ඛාට්ඨානියං ධම්මං උපවිචරතී’’ති (අ. නි. 3.62).

“Having seen a form with the eye, one explores a form that is a basis for joy, a form that is a basis for sorrow, and a form that is a basis for equanimity. Having heard a sound with the ear … Having cognized a mental phenomenon with the mind, one explores a mental phenomenon that is a basis for joy, a mental phenomenon that is a basis for sorrow, and a mental phenomenon that is a basis for equanimity.”

එවං අට්ඨාරසවිධා හොන්ති. තථා ඡ ගෙහස්සිතානි සොමනස්සානි, ඡ ගෙහස්සිතානි දොමනස්සානි, ඡ ගෙහස්සිතා උපෙක්ඛා, තථා නෙක්ඛම්මස්සිතා සොමනස්සාදයොති එවං ඡත්තිංසවිධා. අතීතෙ ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංසාති අට්ඨුත්තරසතම්පි භවන්ති. එවමෙත්ථ ද්විධාදිතා වෙදිතබ්බාති.

Thus, they are of eighteen kinds. Similarly, there are six kinds of joy dependent on the household life, six kinds of sorrow dependent on the household life, and six kinds of equanimity dependent on the household life; and likewise joy, sorrow, and equanimity dependent on renunciation—thus, they are of thirty-six kinds. Thirty-six in the past, thirty-six in the future, and thirty-six in the present—thus they amount to one hundred and eight. In this way, the classification beginning with the twofold division should be understood here.

පකිණ්ණකකථා නිට්ඨිතා.

The Miscellaneous Section is concluded.

ගාථාසු සමාහිතොති උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා සමාහිතො. තෙන සමථභාවනානුයොගං දස්සෙති. සම්පජානොති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤාදිනා චතුබ්බිධෙන සම්පජඤ්ඤෙන සම්පජානො. තෙන විපස්සනානුයොගං දස්සෙති. සතොති සතොකාරී. තෙන සමථවිපස්සනානයෙන ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. තෙන සමන්නාගතත්තං දස්සෙති. වෙදනා ච පජානාතීති ‘‘ඉමා වෙදනා, එත්තකා වෙදනා’’ති සභාවතො විභාගතො ‘‘අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’ති අනිච්චාදිලක්ඛණතො ච පුබ්බභාගෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියමග්ගෙන පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පජානාති. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති සමුදයසච්චං. යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්තීති එත්තාවතා වෙදනා යත්ථ නිරුජ්ඣන්ති, තං නිරොධසච්චං. ඛයගාමිනන්ති වෙදනානං ඛයගාමිනං අරියමග්ගඤ්ච පජානාතීති සම්බන්ධො. වෙදනානං ඛයාති එවං චත්තාරි සච්චානි [Pg.184] පටිවිජ්ඣන්තෙන අරියමග්ගෙන වෙදනානං අනුප්පාදනිරොධා. නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතොති නිත්තණ්හො, පහීනතණ්හො, කිලෙසපරිනිබ්බානෙන, ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන ච පරිනිබ්බුතො හොති.

In the verses, composed means composed with concentration, distinguished as access and absorption. This indicates devotion to the development of serenity. Clearly comprehending means clearly comprehending with the fourfold clear comprehension, beginning with comprehension of purpose. This indicates devotion to the development of insight. Mindful means one who acts with mindfulness. By this, states reach fulfillment in development through the method of serenity and insight. This indicates being endowed with them. And he understands feelings means: in the preliminary stage, by discerning them with the three kinds of full understanding—by way of their specific nature and their classification as ‘these are feelings, so many are the feelings,’ and by way of their characteristics of impermanence, suffering, and being subject to change—he develops insight and understands them by the noble path through the penetration of full understanding. And the arising of feelings is the truth of origin. Where they cease: this means that where feelings cease, that is the truth of cessation. Leading to their destruction: the connection is that he understands the noble path that leads to the destruction of feelings. The destruction of feelings: thus, for one who penetrates the four truths with the noble path, there is the non-arising and cessation of feelings. Desireless and fully extinguished means: he is without craving, has abandoned craving, and is fully extinguished through the final Nibbāna of the defilements and the final Nibbāna of the aggregates.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the commentary on the Third Sutta.

4. දුතියවෙදනාසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Second Sutta on Feelings

53. චතුත්ථෙ දුක්ඛතො දට්ඨබ්බාති සුඛවෙදනා විපරිණාමදුක්ඛවසෙන දුක්ඛාති ඤාණචක්ඛුනා පස්සිතබ්බා. සල්ලතො දට්ඨබ්බාති දුන්නීහරණට්ඨෙන අන්තොතුදනට්ඨෙන පීළනට්ඨෙන දුක්ඛදුක්ඛභාවෙන දුක්ඛවෙදනා සල්ලන්ති පස්සිතබ්බා. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටිපක්ඛතො ච අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චාති පස්සිතබ්බා. කාමඤ්චෙත්ථ සබ්බාපි වෙදනා අනිච්චතො පස්සිතබ්බා, අනිච්චදස්සනතො පන සාතිසයං විරාගනිමිත්තං දුක්ඛදස්සනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා, දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති ආහ. අථ වා යත්ථ පුථුජ්ජනා සුඛාභිනිවෙසිනො, තත්ථ නිබ්බෙදජනනත්ථං තථා වුත්තං. තෙනස්සා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛභාවො දස්සිතො. යදනිච්චං, තං දුක්ඛන්ති විපරිණාමදුක්ඛතාය ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති වත්වා ‘‘සුඛාපි තාව එදිසී, දුක්ඛා නු ඛො කීදිසී’’ති චින්තෙන්තානං දුක්ඛදුක්ඛතාය ‘‘දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති ආහ, ඉතරා පන සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය එව දුක්ඛාති දස්සෙන්තො ‘‘අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’’ති අවොච.

53. In the fourth sutta, should be seen as suffering: pleasant feeling should be seen with the eye of wisdom as suffering by way of the suffering due to change. Should be seen as a dart: painful feeling should be seen as a dart because it is suffering due to pain, and in the sense that it is hard to extract, pierces within, and oppresses. As impermanent: neither-painful-nor-pleasant feeling should be seen as impermanent because it ceases after having come to be, is subject to rise and fall, is temporary, and is the opposite of the permanent. Although here all feelings should be seen as impermanent, the Teacher said, 'Bhikkhus, pleasant feeling should be seen as suffering, painful feeling should be seen as a dart,' in order to show that the seeing of suffering is an especially powerful cause for dispassion that arises from seeing impermanence. Alternatively, it was stated thus in order to generate revulsion in ordinary people who are attached to pleasure. Thereby its nature as suffering was shown by way of the suffering due to formations. Having said, 'Bhikkhus, pleasant feeling should be seen as suffering,' because of the suffering due to change—on the principle 'whatever is impermanent is suffering'—then for those reflecting, 'If pleasant feeling is like this, what must painful feeling be like?', he said, 'Painful feeling should be seen as a dart,' because it is suffering due to pain. But to show that the other feeling is suffering only by way of the suffering due to formations, he said, 'Neither-painful-nor-pleasant feeling should be seen as impermanent.'

එත්ථ ච ‘‘සුඛා වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන රාගස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. සුඛවෙදනාය හි රාගානුසයො අනුසෙති. ‘‘දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන දොසස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. දුක්ඛවෙදනාය හි පටිඝානුසයො අනුසෙති. ‘‘අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන මොහස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය හි අවිජ්ජානුසයො අනුසෙති.

Here, by the statement 'pleasant feeling should be seen as suffering,' the method for uprooting lust is shown. For the underlying tendency to lust lies latent in pleasant feeling. By the statement 'painful feeling should be seen as a dart,' the method for uprooting aversion is shown. For the underlying tendency to aversion lies latent in painful feeling. By the statement 'neither-painful-nor-pleasant feeling should be seen as impermanent,' the method for uprooting delusion is shown. For the underlying tendency to ignorance lies latent in neither-painful-nor-pleasant feeling.

තථා [Pg.185] පඨමෙන තණ්හාසංකිලෙසස්ස පහානං දස්සිතං තස්ස සුඛස්සාදහෙතුකත්තා, දුතියෙන දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස පහානං. යථාභූතඤ්හි දුක්ඛං අපරිජානන්තා තස්ස පරිහරණත්ථං දුච්චරිතං චරන්ති. තතියෙන දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස පහානං අනිච්චතො පස්සන්තස්ස දිට්ඨිසංකිලෙසාභාවතො අවිජ්ජානිමිත්තත්තා දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස, අවිජ්ජානිමිත්තඤ්ච අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. පඨමෙන වා විපරිණාමදුක්ඛපරිඤ්ඤා, දුතියෙන දුක්ඛදුක්ඛපරිඤ්ඤා, තතියෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛපරිඤ්ඤා. පඨමෙන වා ඉට්ඨාරම්මණපරිඤ්ඤා, දුතියෙන අනිට්ඨාරම්මණපරිඤ්ඤා, තතියෙන මජ්ඣත්තාරම්මණපරිඤ්ඤා. විරත්තෙසු හි තදාරම්මණධම්මෙසු ආරම්මණානිපි විරත්තානෙව හොන්තීති. පඨමෙන වා රාගප්පහානපරිකිත්තනෙන දුක්ඛානුපස්සනාය අප්පණිහිතවිමොක්ඛො දීපිතො හොති, දුතියෙන දොසප්පහානපරිකිත්තනෙන අනිච්චානුපස්සනාය අනිමිත්තවිමොක්ඛො, තතියෙන මොහප්පහානපරිකිත්තනෙන අනත්තානුපස්සනාය සුඤ්ඤතවිමොක්ඛො දීපිතො හොතීති වෙදිතබ්බං.

Thus, by the first is shown the abandoning of the defilement of craving, because that feeling is the cause of delight in pleasure. By the second, the abandoning of the defilement of misconduct is shown; for, not fully understanding suffering as it really is, people engage in misconduct to avoid it. By the third, the abandoning of the defilement of views is shown, because one who sees impermanence has no defilement of views, and because the defilement of views has ignorance as its cause, while neither-painful-nor-pleasant feeling is a cause for ignorance. Alternatively, by the first there is the full understanding of suffering due to change; by the second, the full understanding of suffering as pain; by the third, the full understanding of suffering due to formations. Or, by the first there is the full understanding of desirable objects; by the second, the full understanding of undesirable objects; by the third, the full understanding of neutral objects. For when one is dispassionate toward the phenomena dependent on those objects, the objects themselves are objects of dispassion. Alternatively, it should be understood that by the first, through the exposition of the abandoning of lust by means of the contemplation of suffering, the desireless liberation is explained; by the second, through the exposition of the abandoning of aversion by means of the contemplation of impermanence, the signless liberation is explained; by the third, through the exposition of the abandoning of delusion by means of the contemplation of not-self, the emptiness liberation is explained.

යතොති යදා, යස්මා වා. අරියොති කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතො පරිසුද්ධො. සම්මද්දසොති සබ්බාසං වෙදනානං චතුන්නම්පි වා සච්චානං අවිපරීතදස්සාවී. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති වෙදනාමූලකං තණ්හං අග්ගමග්ගෙන ඡින්දි, අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධං සංයොජනං පරිවත්තයි, නිම්මූලමකාසි. සම්මාති හෙතුනා කාරණෙන. මානාභිසමයාති මානස්ස දස්සනාභිසමයා, පහානාභිසමයා වා. අරහත්තමග්ගො හි කිච්චවසෙන මානං පස්සති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. තෙන දිට්ඨො පන සො තාවදෙව පහීයති දිට්ඨවිසෙන දිට්ඨසත්තානං ජීවිතං විය, අයමස්ස පහානාභිසමයො. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති එවං අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස දිට්ඨත්තා පහීනත්තා ච සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස කොටිසඞ්ඛාතං අන්තං පරිච්ඡෙදං පරිවටුමං අකාසි, අන්තිමසමුස්සයමත්තාවසෙසං දුක්ඛමකාසීති වුත්තං හොති.

‘Yato’ means 'when' or 'because.' ‘Ariya’ means one who is purified, standing far from the defilements. ‘Sammaddaso’ means one who sees without distortion all feelings or the four truths. ‘He cut off craving’ means he cut off craving rooted in feelings with the highest path; he extirpated it without remainder. ‘He turned away the fetter’ means he overturned the tenfold fetter, he made it rootless. ‘Rightly’ means by way of cause and reason. ‘Through the full understanding of conceit’ means through the full understanding of conceit by seeing or by abandoning. For the path of arahantship sees conceit by way of its function—this is its full understanding by seeing. But once seen by it, conceit is immediately abandoned, just as the life of a being seen by a poison-eyed serpent is abandoned—this is its full understanding by abandoning. ‘He made an end of suffering’ means: thus by the path of arahantship, because conceit has been seen and abandoned, he made an end, a limit, a termination to all the suffering of the round of existence; that is, it is said that he made suffering have only the final life-continuum remaining.

ගාථාසු යොති යො අරියසාවකො. අද්දාති අද්දස, සුඛවෙදනං දුක්ඛතො පස්සීති අත්ථො. සුඛවෙදනා හි විසමිස්සං විය භොජනං පරිභොගකාලෙ අස්සාදං දදමානා විපරිණාමකාලෙ දුක්ඛායෙවාති. දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතොති යථා සල්ලං සරීරං අනුපවිසන්තම්පි පවිට්ඨම්පි උද්ධරියමානම්පි පීළමෙව ජනෙති, එවං දුක්ඛවෙදනා උප්පජ්ජමානාපි ඨිතිප්පත්තාපි භිජ්ජමානාපි විබාධතියෙවාති තං සල්ලතො විපස්සීති වුත්තං. අද්දක්ඛි [Pg.186] නං අනිච්චතොති සුඛදුක්ඛතො සන්තසභාවතාය සන්තතරජාතිකම්පි නං අදුක්ඛමසුඛං අනිච්චන්තිකතාය අනිච්චතො පස්සි.

In the verses, ‘who’ means a noble disciple. ‘Saw’ means he saw; the meaning is that he sees pleasant feeling as suffering. For pleasant feeling, like food mixed with poison, gives delight at the time of enjoyment but is just suffering at the time of its change. ‘He saw suffering as a dart’: just as a dart generates only affliction whether it is entering the body, has entered it, or is being extracted, so too painful feeling only oppresses whether it is arising, has reached its standing phase, or is breaking up. Thus it is said that he saw it as a dart. ‘He saw it as impermanent’ means: because it has a peaceful nature in comparison to pleasure and pain, and is of a more tranquil kind, he saw that neither-painful-nor-pleasant feeling as impermanent because of its transient nature.

ස වෙ සම්මද්දසොති සො එවං තිස්සන්නං වෙදනානං සම්මදෙව දුක්ඛාදිතො දස්සාවී. යතොති යස්මා. තත්ථාති වෙදනායං. විමුච්චතීති සමුච්ඡෙදවිමුත්තිවසෙන විමුච්චති. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා සුඛාදීනි දුක්ඛාදිතො අද්දස, තස්මා තත්ථ වෙදනාය තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන සමුච්ඡෙදවසෙන විමුච්චති. යංසද්දෙ හි වුත්තෙ තංසද්දො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. අථ වා යතොති කායවාචාචිත්තෙහි සංයතො යතත්තො, යතති පදහතීති වා යතො, ආයතතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාවොසිතොති වෙදනාමුඛෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානං භාවෙත්වා ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පරියොසිතො කතකිච්චො. සන්තොති රාගාදිකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. යොගාතිගොති කාමයොගාදිං චතුබ්බිධම්පි යොගං අතික්කන්තො. උභයහිතමුනනතො මුනීති.

‘He is truly a right-seer’: he is one who rightly sees the three feelings beginning with suffering. ‘Because’ (yato): this means 'since' (yasmā). ‘Therein’ (tattha): in feeling. ‘He is liberated’: he is liberated by way of the liberation of eradication. This is what is meant: since he saw pleasant feelings and so on as suffering and so on, therefore he is liberated from that feeling by way of eradication through the abandoning of desire and lust connected with it. When the word 'yaṃ' is spoken, the word 'taṃ' should be supplied and stated. Alternatively, ‘striving’ (yato) means restrained in body, speech, and mind, self-controlled; or one who strives (yatati), endeavors (padahati), is called ‘striving’ (yato); the meaning is 'he exerts himself.' ‘Consummated in direct knowledge’: having developed the meditation subject of the four truths through the gateway of feeling, he has completed his task with the sixth direct knowledge. ‘Peaceful’: peaceful through the calming of defilements such as lust. ‘Gone beyond yokes’: he has overcome the fourfold yoke, beginning with the yoke of sensual pleasure. ‘A sage’ (muni): because he understands what is for the welfare of both.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fourth Sutta is concluded.

5. පඨමඑසනාසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the First Discourse on Seeking

54. පඤ්චමෙ එසනාති ගවෙසනා පරියෙසනා මග්ගනා. තා විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කාමෙසනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමෙසනාති කාමානං එසනා, කාමසඞ්ඛාතා වා එසනා කාමෙසනා. වුත්තඤ්හෙතං –

54. In the fifth sutta, 'seeking' (esanā) means searching, looking for, questing. To show its divisions, 'the seeking for sensual pleasures,' etc., is said. Therein, 'the seeking for sensual pleasures' (kāmesanā) is the seeking for sensual pleasures, or the seeking designated as sensual pleasure is 'the seeking for sensual pleasures.' For this has been said:

‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො, කාමරාගො, කාමනන්දී, කාමස්නෙහො, කාමපිපාසා, කාමමුච්ඡා, කාමජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති කාමෙසනා’’ති (විභ. 919).

“Therein, what is the seeking for sensual pleasures? Whatever desire for sensual pleasures, lust for sensual pleasures, delight in sensual pleasures, affection for sensual pleasures, thirst for sensual pleasures, infatuation with sensual pleasures, attachment to sensual pleasures—this is called the seeking for sensual pleasures.” (Vibh. 919).

තස්මා කාමරාගො කාමෙසනාති වෙදිතබ්බො. භවෙසනායපි එසෙව නයො. වුත්තම්පි චෙතං –

Therefore, lust for sensual pleasures should be understood as the seeking for sensual pleasures. This same method applies also to the seeking for existence. And this has been said:

‘‘තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති භවෙසනා’’ති (විභ. 919).

“Therein, what is the seeking for existence? Whatever desire for existence ...pe... attachment to existence—this is called the seeking for existence.” (Vibh. 919).

තස්මා භවෙසනරාගො රූපාරූපභවපත්ථනා භවෙසනාති වෙදිතබ්බා. බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා බ්‍රහ්මචරියෙසනා. යථාහ –

Therefore, lust for existence, the aspiration for existence in the form and formless realms, should be understood as the seeking for existence. The seeking for the holy life is ‘brahmacariyesanā.’ As it is said:

‘‘තත්ථ [Pg.187] කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසඤ්ඤොජනං ගාහො පතිට්ඨාහො අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසග්ගාහො, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919).

Therein, what is the seeking for the holy life? 'The world is eternal,' or 'the world is not eternal,' or 'the world is finite,' or 'the world is infinite,' or 'the soul is the same as the body,' or 'the soul is one thing and the body another,' or 'the Tathāgata exists after death,' or 'the Tathāgata does not exist after death,' or 'the Tathāgata both exists and does not exist after death,' or 'the Tathāgata neither exists nor does not exist after death'—whatever such view, standpoint of view, jungle of view, wilderness of view, contortion of view, vacillation of view, fetter of view, grasping, taking a stand, adherence, misapprehension, wrong path, wrong way, wrongness, sectarian basis, perverse grasping, this is called the seeking for the holy life. (Vibh. 919).

තස්මා දිට්ඨිගතසම්මතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනාති වෙදිතබ්බාති. එත්තාවතා රාගදිට්ඨියො එසනාති දස්සිතා හොන්ති. න කෙවලඤ්ච රාගදිට්ඨියොව එසනා, තදෙකට්ඨං කම්මම්පි. වුත්තම්පි චෙතං –

Therefore, the seeking for a holy life that is approved of as a standpoint of view should be understood as the seeking for a holy life based on views. By this much, lust and views are shown to be 'seekings.' And not only are lust and views 'seekings,' but also the kamma associated with them. For this has been said:

‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති කාමෙසනා. තත්ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති භවෙසනා. තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං, වචීකම්මං, මනොකම්මං, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919) –

Therein, what is the seeking for sensual pleasures? Lust for sensual pleasures and the unwholesome bodily, verbal, and mental kamma associated with it—this is called the seeking for sensual pleasures. Therein, what is the seeking for existence? Lust for existence and the unwholesome bodily, verbal, and mental kamma associated with it—this is called the seeking for existence. Therein, what is the seeking for the holy life? The view that grasps at extremes and the unwholesome bodily, verbal, and mental kamma associated with it—this is called the seeking for the holy life. (Vibh. 919).

එවමෙතා තිස්සො එසනා වෙදිතබ්බා.

Thus these three seekings should be understood.

ගාථාසු සම්භවන්ති එත්ථ එසනානං උප්පත්තිහෙතුභූතා අවිජ්ජාදයො තණ්හා චාති සම්භවො, සමුදයොති අත්ථො. යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්තීති බ්‍රහ්මචරියෙසනා පඨමමග්ගෙන නිරුජ්ඣති, කාමෙසනා අනාගාමිමග්ගෙන, භවෙසනා අරහත්තමග්ගෙන නිරුජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verses, 'origin' (sambhavo) means that wherein the seekings arise (sambhavanti), that is, ignorance, craving, etc., which are the cause of their arising; the meaning is 'origination' (samudayo). 'Where they cease': it should be understood that the seeking for the holy life ceases with the first path, the seeking for sensual pleasures with the path of the non-returner, and the seeking for existence with the path of arahantship. The rest is in the way already stated.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fifth Sutta is concluded.

6. දුතියඑසනාසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Second Discourse on Seeking

55. ඡට්ඨෙ [Pg.188] බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං. විභත්තිලොපෙන හි අයං නිද්දෙසො, කරණත්ථෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං කාමෙසනා, භවෙසනාති තිස්සො එසනා’’ති. තාසු බ්‍රහ්මචරියෙසනං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ඉතිසච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – ඉති එවං සච්චන්ති පරාමාසො ඉතිසච්චපරාමාසො. ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨියා පවත්තිආකාරං දස්සෙති. දිට්ඨියො එව සබ්බානත්ථහෙතුභාවතො දිට්ඨිට්ඨානා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). තා එව ච උපරූපරි වඩ්ඪමානා ලොභාදිකිලෙසසමුස්සයෙන ච සමුස්සයා, ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවිසමානා සබ්බානත්ථහෙතුභූතා කිලෙසදුක්ඛූපචයහෙතුභූතා ච දිට්ඨියො බ්‍රහ්මචරියෙසනාති වුත්තං හොති. එතෙන පවත්තිආකාරතො නිබ්බත්තිතො ච බ්‍රහ්මචරියෙසනා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.

55. In the sixth sutta, 'with the seeking for the holy life' (brahmacariyesanā sahā) means 'together with the seeking for the holy life' (brahmacariyesanāya saddhiṃ). This is an exposition with an elided case ending, or this is a singular term in the instrumental sense. This is what is meant: 'The seeking for sensual pleasures and the seeking for existence along with the seeking for the holy life—these are the three seekings.' Among them, to show the seeking for the holy life in its own nature, it is said: 'Misapprehension of truth as such, the standpoints of view are accumulations.' Its meaning is: misapprehension (parāmāso) that 'this is thus true' is 'misapprehension of truth as such' (itisaccaparāmāso). This shows the mode of occurrence of the view, 'This alone is true, other things are worthless.' Views themselves are 'standpoints of view' (diṭṭhiṭṭhānā) because they are the cause of all ruin. For this has been said: 'Bhikkhus, I say that wrong view is the supreme fault' (AN 1.310). And those same views, growing more and more, are 'accumulations' (samussayā) because of the accumulation of defilements such as greed. What is meant is that views—which wrongly adhere to the idea 'This alone is true, other things are worthless,' which are the cause of all ruin, and which are the cause for the piling up of defilements and suffering—are called 'the seeking for the holy life.' By this, it should be understood that the seeking for the holy life is shown in terms of its mode of occurrence and its production.

සබ්බරාගවිරත්තස්සාති සබ්බෙහි කාමරාගභවරාගෙහි විරත්තස්ස. තතො එව තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තත්තා තණ්හක්ඛයවිමුත්තිනො අරහතො. එසනා පටිනිස්සට්ඨාති කාමෙසනා, භවෙසනා ච සබ්බසො නිස්සට්ඨා පහීනා. දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා ච පඨමමග්ගෙනෙව සමුග්ඝාතිතා. එසනානං ඛයාති එවමෙතාසං තිස්සන්නං එසනානං ඛයා අනුප්පාදනිරොධා භින්නකිලෙසත්තා. භික්ඛූති ච සබ්බසො ආසාභා වා. නිරාසොති ච දිට්ඨෙකට්ඨස්ස විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලස්ස පහීනත්තා අකථංකථීති ච වුච්චතීති.

'Of one detached from all lust' means of one detached from all lust for sensual pleasures and lust for existence. Because of that, since he is liberated in Nibbāna, which is designated as the destruction of craving, he is an arahant, 'one liberated by the destruction of craving.' 'His seekings are relinquished' means the seeking for sensual pleasures and the seeking for existence are entirely relinquished, abandoned. 'The standpoints of view are uprooted' means the standpoints of view designated as the seeking for the holy life have been eradicated by the very first path. 'From the destruction of seekings': because of the destruction—the non-arising and cessation—of these three seekings, and because his defilements are broken. He is a 'bhikkhu' because his defilements are broken (bhinnakilesattā), or because he is entirely without craving (āsābhāvā). He is 'without craving' (nirāso) and, because the dart of doubt and perplexity associated with views has been abandoned, he is also called 'one without perplexity' (akathaṃkathī).

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Sixth Sutta is concluded.

7-8. ආසවසුත්තද්වයවණ්ණනා

7-8. The Commentary on the Two Suttas on Taints

56-57. සත්තමෙ කාමාසවොති කාමෙසු ආසවො, කාමසඞ්ඛාතො වා ආසවො කාමාසවො, අත්ථතො පන කාමරාගො රූපාදිඅභිරති ච කාමාසවො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො [Pg.189] රාගො භවපත්ථනා ච භවාසවො. අවිජ්ජාව අවිජ්ජාසවො.

56-57. In the seventh sutta, ‘the taint of sensual desire’ (kāmāsavo) is the taint in regard to sensual pleasures, or the taint called sensual desire. In meaning, however, the taint of sensual desire is sensual lust and delight in forms and so on. The taint of existence (bhavāsavo) is desire and lust for the form and formless kinds of existence, delight in the jhānas, the lust that accompanies the eternalist view, and the longing for existence. The taint of ignorance (avijjāsavo) is just ignorance itself.

ආසවානඤ්ච සම්භවන්ති එත්ථ අයොනිසොමනසිකාරො අවිජ්ජාදයො ච කිලෙසා ආසවානං සම්භවො. වුත්තඤ්හෙතං –

And here, the origin of the taints is unwise attention and the defilements headed by ignorance. For it has been said:

‘‘අයොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව ආසවා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච ආසවා පවඩ්ඪන්තී’’ති (ම. නි. 1.15).

“Bhikkhus, for one who attends unwisely, unarisen taints arise and arisen taints increase.”

‘‘අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්ප’’න්ති (ඉතිවු. 40) ච.

“Bhikkhus, ignorance is the forerunner for the attainment of unwholesome states, followed by shamelessness and fearlessness of wrongdoing.”

මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනන්ති ආසවානං ඛයගාමිනං අරියමග්ගඤ්ච. තත්ථ කාමාසවො අනාගාමිමග්ගෙන පහීයති, භවාසවො අවිජ්ජාසවො ච අරහත්තමග්ගෙන. කාමුපාදානං විය කාමාසවොපි අග්ගමග්ගවජ්ඣොති ච වදන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. අට්ඨමෙ අපුබ්බං නත්ථි.

‘And the path leading to their destruction’ means the noble path leading to the destruction of the taints. Therein, the taint of sensual desire is abandoned by the path of the non-returner, while the taint of existence and the taint of ignorance are abandoned by the path of arahantship. And some say that, like the clinging to sensual pleasures, the taint of sensual desire is also to be abandoned by the highest path. The rest is as has been explained. In the eighth sutta, there is nothing new.

සත්තමඅට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh and eighth suttas is finished.

9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Sutta on Craving

58. නවමෙ තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, රූපාදිවිසයං තසතීති වා තණ්හා. ඉදානි තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමතණ්හා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා ච භවතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා. අපිච පච්ඡිමතණ්හාද්වයං ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හා එව. යථාහ –

58. In the ninth, it is ‘craving’ (taṇhā) in the sense that it thirsts, or it is ‘craving’ because it thirsts for objects such as forms. Now, to show this by way of analysis, the passage beginning ‘sensual craving’ has been stated. Therein, lust for the five cords of sensual pleasure is sensual craving. Desire and lust for the form and formless kinds of existence, delight in the jhānas, the lust that accompanies the eternalist view, and the longing that occurs by way of existence constitute craving for existence. The lust that accompanies the annihilationist view is craving for non-existence. Moreover, setting aside the latter two kinds of craving, all the remaining craving is just sensual craving. As it is said:

‘‘තත්ථ කතමා භවතණ්හා? සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති භවතණ්හා. තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති විභවතණ්හා. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ්හා’’ති (විභ. 916).

“Herein, what is craving for existence? The lust accompanied by the eternalist view, passion, the passion of the mind—this is called craving for existence. Herein, what is craving for non-existence? The lust accompanied by the annihilationist view, passion, the passion of the mind—this is called craving for non-existence. The remaining craving is sensual craving.”

ඉමා [Pg.190] ච තිස්සො තණ්හා රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හාති විසයභෙදතො පච්චෙකං ඡබ්බිධාති කත්වා අට්ඨාරස හොන්ති. තා අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධාරූපාදීසු අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, ඉති අතීතා ඡත්තිංස, අනාගතා ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නා ඡත්තිංසාති විභාගතො අට්ඨසතං හොන්ති. පුන සඞ්ගහෙ කරියමානෙ කාලභෙදං අනාමසිත්වා ගය්හමානා ඡත්තිංසෙව හොන්ති, රූපාදීනං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිභාගෙ අකරියමානෙ අට්ඨාරසෙව, රූපාදිආරම්මණවිභාගමත්තෙ ගය්හමානෙ ඡළෙව, ආරම්මණවිභාගම්පි අකත්වා ගය්හමානා තිස්සොයෙව හොන්තීති.

These three cravings—craving for forms…pe…craving for mental phenomena—become sixfold each through the distinction of their objects, thus making eighteen. These eighteen in regard to internal forms, etc., and eighteen in regard to external forms, etc., make thirty-six. Thus, by division into thirty-six past, thirty-six future, and thirty-six present, they become one hundred and eight. Again, when they are taken in summary without considering the division by time, they are just thirty-six. When the internal-external division of forms, etc., is not made, they are just eighteen. When only the division by object—form, etc.—is taken, they are just six. And when they are taken without making the division by object, they are just three.

ගාථාසු තණ්හායොගෙනාති තණ්හාසඞ්ඛාතෙන යොගෙන, කාමයොගෙන, භවයොගෙන ච. සංයුත්තාති සම්බන්ධා, භවාදීසු සංයොජිතා වා. තෙනෙවාහ ‘‘රත්තචිත්තා භවාභවෙ’’ති. ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ ලග්ගචිත්තාති අත්ථො. අථ වා භවොති සස්සතදිට්ඨි, අභවොති උච්ඡෙදදිට්ඨි. තස්මා භවාභවෙ සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීසු සත්තවිසත්තචිත්තාති. එතෙන භවතණ්හා, විභවතණ්හා ච දස්සිතා. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘තණ්හායොගෙනා’’ති ඉමිනා කාමතණ්හාව දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ එවංභූතා පුග්ගලා මාරස්ස පාසසඞ්ඛාතෙන යොගෙන යුත්තා බද්ධා. රාගො හි මාරයොගො මාරපාසොති වුච්චති. යථාහ –

In the verses: ‘By the yoke of craving’ means by the yoke called craving, by the yoke of sensuality, and by the yoke of existence. ‘Yoked’ means connected, or yoked to existence and so on. Thus it is said, ‘with minds impassioned for existence and non-existence.’ The meaning is: with minds attached to both minor and major kinds of existence. Or, ‘existence’ is the eternalist view and ‘non-existence’ is the annihilationist view. Therefore, ‘for existence and non-existence’ means with minds attached and clinging to the views of eternalism and annihilationism. By this, craving for existence and craving for non-existence are shown. In this alternative interpretation, it should be understood that by ‘by the yoke of craving,’ only sensual craving is indicated. ‘Those yoked to the yoke of Māra’ means: those persons of such a kind are yoked, bound, by the yoke called Māra’s snare. For lust is called Māra’s yoke, Māra’s snare. As it is said:

‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො;

තෙන තං බාධයිස්සාමි, න මෙ සමණ මොක්ඛසී’’ති. (සං. නි. 1.151;

මහාව. 33);

“The snare that moves through the sky, this mental one that roams about; with that I will bind you, ascetic, you shall not escape from me.”

චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා යොගක්ඛෙමං, නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච, තස්ස අනධිගමෙන අයොගක්ඛෙමිනො. උපරූපරි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං ජනනතො ජනා, පාණිනො. රූපාදීසු සත්තා විසත්තාති සත්තා.

‘Security from yokes’ (yogakkhema) is Nibbāna and arahantship, so called because it is untroubled by the four yokes. ‘Not secure from yokes’ (ayogakkhemino) are those who have not attained that. ‘People’ (janā) or ‘living beings’ (pāṇino) are so called because they generate defilements and volitional formations over and over again. ‘Beings’ (sattā) are so called because they are attached and clinging to forms and so on.

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. –

“The sequence of the aggregates, and of the elements and bases, occurring without interruption, is called saṃsāra.”

එවං වුත්තං ඛන්ධාදීනං අපරාපරුප්පත්තිසඞ්ඛාතං සංසාරං ගච්ඡන්ති, තතො න මුච්චන්ති. කස්මා? තණ්හායොගයුත්තත්තා. ජාතිමරණගාමිනො පුනප්පුනං ජනනමරණස්සෙව උපගමනසීලාති. එත්තාවතා වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි විවට්ටං දස්සෙතුං [Pg.191] ‘‘යෙ ච තණ්හං පහන්ත්වානා’’ති ගාථමාහ. සා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව.

They go through saṃsāra, which is defined as the successive arising of the aggregates and so on as explained, and they are not freed from it. Why? Because they are yoked by the yoke of craving. ‘Going to birth and death’ means they are disposed to repeatedly undergo birth and death. Having thus far shown the round of existence, now, to show the rolling back of the round, he spoke the verse beginning, ‘And those who, having abandoned craving….’ This is easy to understand as the method has been explained above.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth sutta is finished.

10. මාරධෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Māradheyya Sutta.

59. දසමස්ස කා උප්පත්ති? එකදිවසං කිර සත්ථා සෙක්ඛබහුලාය පරිසාය පරිවුතො නිසින්නො තෙසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා උපරි විසෙසාධිගමාය උස්සාහං ජනෙතුං අසෙක්ඛභූමිං ථොමෙන්තො ඉදං සුත්තං අභාසි. තත්ථ අතික්කම්මාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – අතික්කම්ම අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා. මාරධෙය්‍යං මාරස්ස විසයං ඉස්සරියට්ඨානං. ආදිච්චොව යථා ආදිච්චො අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිමුත්තො අත්තනො ඉද්ධියා ආනුභාවෙන තෙජසාති තීහි ගුණෙහි සමන්නාගතො නභං අබ්භුස්සක්කමානො සබ්බං ආකාසගතං තමං අතික්කම්ම අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා විධමිත්වා විරොචති, ඔභාසති, තපති; එවමෙව ඛීණාසවො භික්ඛු තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සබ්බුපක්කිලෙසවිමුත්තො මාරධෙය්‍යසඞ්ඛාතං තෙභූමකධම්මප්පවත්තං අභිභවිත්වා විරොචතීති.

59. What is the origin of the tenth discourse? It is said that one day the Teacher, seated and surrounded by an assembly abounding in trainees, observed their dispositions and, to inspire them toward higher special attainments, praised the plane of the one beyond training and spoke this discourse. Herein, the concise meaning of 'having transcended' and so on is: having transcended, having surpassed, having overcome. 'Māra's domain' means the realm of Māra, the sphere of his dominion. Just as the sun, freed from such impurities as clouds, endowed with its three qualities—power, influence, and radiance—rises into the sky, and having transcended, surpassed, overcome, and dispelled all the darkness in the sky, it shines, illuminates, and blazes; so too, a bhikkhu whose taints are destroyed, endowed with three qualities, liberated from all impurities, having overcome what is called Māra's domain—the ongoing phenomena of the three planes—shines forth.

අසෙක්ඛෙනාති එත්ථ සික්ඛාසු ජාතාති සෙක්ඛා, සත්තන්නං සෙක්ඛානං එතෙති වා සෙක්ඛා, අපරියොසිතසික්ඛත්තා සයමෙව සික්ඛන්තීති වා සෙක්ඛා මග්ගධම්මා හෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා ච. අග්ගඵලධම්මා පන උපරි සික්ඛිතබ්බාභාවෙන න සෙක්ඛාති අසෙක්ඛා. යත්ථ හි සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියධම්මෙසු නිබ්බානෙ ච අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහි විප්පයුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො සාතිසයං සික්ඛාති වත්තුං යුත්තා, අට්ඨසුපි මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති; තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා විය අරහත්තඵලධම්මාපි ‘‘තාසු සික්ඛාසු ජාතා’’ති ච, තංසික්ඛාසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති ‘‘සෙක්ඛස්ස එතෙ’’ති ච ‘‘සික්ඛා සීලං එතෙස’’න්ති ච සෙක්ඛාති ආසඞ්කා සියුන්ති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං අසෙක්ඛාති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවප්පටිසෙධං කත්වා වුත්තං. අරහත්තඵලෙ පවත්තමානා හි සික්ඛා පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා [Pg.192] න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තන්ති. තස්මා තා න සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගිනො සෙක්ඛවචනං, න ච තංසම්පයුත්තධම්මා සික්ඛනසීලා. ‘‘සික්ඛාසු ජාතා’’ති එවමාදිඅත්ථෙහි අග්ගඵලධම්මා සෙක්ඛා න හොන්ති. හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, තංසම්පයුත්තා ධම්මා ච සික්ඛනසීලා. සෙක්ඛධම්මා යථාවුත්තෙහි අත්ථෙහි සෙක්ඛා හොන්තියෙව.

Regarding 'by one beyond training': Here, 'learners' (sekkhā) are so called because they are 'born in the trainings' (sikkhāsu jātā); or because 'these belong to the seven learners' (sattannaṃ sekkhānaṃ ete); or because 'they train' (sikkhanti) on account of their training being unfinished—these are the path-states and the states of the three lower fruitions. But the states of the highest fruition, because there is nothing further to be trained in, are not 'learners,' thus they are 'beyond training' (asekkhā). For wherever there is a possible misconception of them as being in a state of training, this negation is applied. Thus it should be understood that mundane states and Nibbāna do not come to be in the state of one beyond training. The trainings, designated as virtue, concentration, and wisdom, being dissociated from their opposing defilements and purified, are fit to be called 'training' in a pre-eminent sense because they do not even become an object for impurities; and they are found in all eight paths and fruitions. Therefore, just as with the states of the four paths and the three lower fruitions, a misconception could arise that the states of the fruition of arahantship are also 'born in those trainings'; and that if an arahant, like the others, possesses those trainings, then 'these belong to a learner' or 'training is their nature.' To dispel such a misconception, the term 'beyond training' is stated, having made a negation of the aforesaid state of being a learner. For the trainings that are occurring in the fruition of arahantship do not perform the function of training, since their task is completed; they occur merely as the fruit of training. Therefore, they do not merit the term 'training,' nor does one who possesses them merit the term 'learner,' nor are the associated states of a nature to train. By such meanings as 'born in the trainings,' the states of the highest fruition are not learners. In the lower fruitions, however, the trainings do perform the function of training because they are a decisive support for the path of the once-returner, for insight, and so on. Thus they merit the term 'training,' one who possesses them merits the term 'learner,' and the associated states are of a nature to train. The states of a learner are indeed learners by the meanings described.

අථ වා සෙක්ඛාති අපරියොසිතසික්ඛානං වචනන්ති, අසෙක්ඛාති පදං පරියොසිතසික්ඛානං දස්සනන්ති න ලොකියධම්මනිබ්බානානං අසෙක්ඛභාවාපත්ති. වුඩ්ඪිප්පත්තා සෙක්ඛා අසෙක්ඛා ච සෙක්ඛධම්මෙසු එව කෙසඤ්චි වුඩ්ඪිප්පත්තානං අසෙක්ඛතා ආපජ්ජතීති අරහත්තමග්ගධම්මා වුඩ්ඪිප්පත්තා. යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛාති කත්වා අසෙක්ඛා ආපන්නාති චෙ? තං න, සදිසෙසු තබ්බොහාරතො. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛා ධම්මා අරහත්තඵලභාවං ආපන්නාති සක්කා වත්තුං. කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තාව තෙ ධම්මා හොන්තීති ‘‘අසෙක්ඛා’’ති වුච්චන්ති.

Alternatively, since the term 'learner' is a designation for those whose training is unfinished, and the word 'beyond training' indicates those whose training is finished, mundane states and Nibbāna do not come to be in the state of one beyond training. Learners who have reached growth become those beyond training. It is with respect to certain learner-states that have reached growth that the state of being beyond training occurs; thus the path-states of arahantship have reached growth. And if it is asked: 'By the meanings stated, having been a learner, does one become one beyond training?' That is not so, because that designation is used for similar things. For, setting aside its performing the function of full understanding, etc., and its nature as a resultant, the fruition of arahantship is not different from the path of arahantship. Therefore, it can be said that those very same learner-states have attained the state of the fruition of arahantship. And because resultant happiness is more peaceful and more sublime than wholesome happiness, those states have indeed reached growth and are thus called 'beyond training.'

තෙ පන අසෙක්ඛධම්මෙ ඛන්ධවසෙන ඉධ තිධා විභජිත්වා තෙහි සමන්නාගමෙන ඛීණාසවස්ස ආනුභාවං විභාවෙන්තො භගවා ‘‘අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො. ඛන්ධසද්දො පන රාසිම්හි පඤ්ඤත්තියං රුළ්හියං ගුණෙති බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘අසඞ්ඛෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.51; 6.37) රාසිම්හි ආගතො. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.241) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (ධ. ස. 63, 65) රුළ්හියං. ‘‘න ඛො, ආවුසො විසාඛ, අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන තයො ඛන්ධා සඞ්ගහිතා, තීහි ච ඛො, ආවුසො [Pg.193] විසාඛ, ඛන්ධෙහි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ගහිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.462) ගුණෙ. ඉධාපි ගුණෙයෙව දට්ඨබ්බො. තස්මා අසෙක්ඛෙන සීලසඞ්ඛාතෙන ගුණෙනාති අත්ථො. සමන්නාගතොති සම්පයුත්තො සමඞ්ගීභූතො. සමාදහති එතෙන, සයං වා සමාදහති, සමාධානමෙව වාති සමාධි. පකාරෙහි ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ඤා. සීලමෙව ඛන්ධො සීලක්ඛන්ධො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

Now the Blessed One, having here divided those states of one beyond training in three ways by way of aggregates, and explaining the power of one whose taints are destroyed through his endowment with them, said: 'By the aggregate of virtue of one beyond training,' and so on. Therein, the meaning of the word 'virtue' has been stated previously. The word 'aggregate' (khandha) is seen to be used in many senses, such as in the sense of a mass, a concept, a convention, or a quality. For instance: in passages such as 'incalculable, immeasurable, it is reckoned as a great mass of water,' it is used in the sense of a mass. In passages such as 'the Blessed One saw a great log of wood being carried along by the stream of the river Ganges,' it is used in the sense of a concept. In passages such as 'mind, intellect, consciousness, heart, the radiant, the mind-base, consciousness, the consciousness aggregate,' it is used in the sense of a convention. In passages such as 'Friend Visākha, the three aggregates are not comprised by the Noble Eightfold Path, but the Noble Eightfold Path is comprised by the three aggregates,' it is used in the sense of a quality. Here too, it should be understood as being in the sense of a quality. Therefore, the meaning is 'by the quality designated as the virtue of one beyond training.' 'Endowed with' means associated with, possessed of. 'Concentration' (samādhi) is that by which one concentrates, or one concentrates oneself, or it is simply concentration. 'Wisdom' (paññā) is that by which one knows in various ways, one penetrates things as they really are. 'Virtue itself as an aggregate' is the aggregate of virtue. The same method applies to the remaining cases.

තත්ථ අග්ගඵලභූතා සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවො ච සභාවෙනෙව අසෙක්ඛො සීලක්ඛන්ධො නාම, තථා සම්මාසමාධි අසෙක්ඛො සමාධික්ඛන්ධො. තදුපකාරකතො පන සම්මාවායාමසම්මාසතියො සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තථා සම්මාදිට්ඨි අසෙක්ඛො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. තදුපකාරකතො සම්මාසඞ්කප්පො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අට්ඨපි අරහත්තඵලධම්මා තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතාති වෙදිතබ්බං.

Therein, right speech, right action, and right livelihood, which constitute the highest fruit, are by their very nature the aggregate of virtue of one beyond training. Likewise, right concentration is the aggregate of concentration of one beyond training. But right effort and right mindfulness, because they are supportive of it, are included in the aggregate of concentration. Similarly, right view is the aggregate of wisdom of one beyond training. Right intention, because it is supportive of it, is included in the aggregate of wisdom. Thus it should be understood that in this way all eight states of the fruition of arahantship are shown as comprised by the three aggregates.

යස්ස එතෙ සුභාවිතාති යෙන අරහතා එතෙ සීලාදයො අසෙක්ඛධම්මක්ඛන්ධා සුභාවිතා සුට්ඨු වඩ්ඪිතා, සො ආදිච්චොව විරොචතීති සම්බන්ධො. ‘‘යස්ස චෙතෙ’’තිපි පඨන්ති. තෙසඤ්ච සද්දො නිපාතමත්තං. එවමෙතස්මිං වග්ගෙ පඨමසුත්තෙ වට්ටං, පරියොසානසුත්තෙ විවට්ටං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

The connection for 'He for whom these are well developed' is: 'that arahant by whom these aggregates of the states of one beyond training, beginning with virtue, have been well developed, thoroughly augmented, shines like the sun.' Some also read it as 'Yassa cete.' For them, the 'ca' is a mere particle. Thus in this chapter, the first discourse discusses the round of existence, the final discourse discusses what transcends the round, and the others discuss both the round and what transcends it.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Tenth Discourse is finished.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Chapter is finished.

2. දුතියවග්ගො

2. The Second Chapter

1. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on the Grounds for Meritorious Action

60. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති පුජ්ජභවඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, අත්තනො සන්තානං පුනන්තීති වා පුඤ්ඤානි, පුඤ්ඤානි ච තානි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො කිරියා චාති පුඤ්ඤකිරියා. තා එව ච තෙසං තෙසං ආනිසංසානං [Pg.194] වත්ථුභාවතො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. දානමයන්ති අනුපච්ඡින්නභවමූලස්ස අනුග්ගහවසෙන පූජාවසෙන වා අත්තනො දෙය්‍යධම්මස්ස පරෙසං පරිච්චාගචෙතනා දීයති එතායාති දානං, දානමෙව දානමයං. චීවරාදීසු හි චතූසු පච්චයෙසු අන්නාදීසු වා දසසු දානවත්ථූසු රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ පරිච්චාගකාලෙ පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු වුත්තනයෙන පවත්තචෙතනා දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

60. In the first sutta of the second chapter: 'Grounds for meritorious action' (puññakiriyavatthūni) are so called because they generate the fruit of a worthy becoming, or because they purify one’s own mental continuum; thus they are 'merits' (puññāni). And since those merits are actions to be done by way of causes and conditions, they are 'meritorious actions' (puññakiriyā). And these very things, because they are the basis for their respective benefits, are the 'grounds for meritorious action.' 'Consisting of giving' (dānamayaṃ) is the volition to relinquish one’s own giftable items to others, either by way of supporting one with an uninterrupted root of existence or by way of worship. That by which one gives is 'giving' (dāna); giving itself is what is 'consisting of giving.' For when one gives one of the four requisites such as robes, or one of the ten bases of giving such as food, or one of the six sense objects such as forms, the volition that arises in the three periods—in the preliminary stage beginning with the production of those items, at the time of relinquishing them, and afterwards when recollecting them with a joyful mind—this, in the way described, is the ground for meritorious action called 'consisting of giving.'

සීලමයන්ති නිච්චසීලඋපොසථනියමාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස සීලපූරණත්ථං පබ්බජිස්සාමීති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පබ්බජන්තස්ස මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස සද්ධාය පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස පඤ්ඤාය චීවරාදිකෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස සතියා ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස වීරියෙන ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලතීති සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

The ground for meritorious action called 'consisting of virtue' (sīlamayaṃ) is the volition that occurs in one who undertakes the five, eight, or ten precepts by way of regular virtue, Uposatha observance, and so on; in one who goes to a monastery thinking, 'I will go forth to fulfill my virtue'; in one who, having gone forth and brought his aspiration to its consummation, reflects, 'Indeed, I have gone forth! Good! Excellent!'; in one who fulfills the Pātimokkha with faith; in one who reflects on the robes and other requisites with wisdom; in one who, with mindfulness, restrains the eye-door and other sense doors in regard to forms and other sense objects that have come into their range; and in one who purifies his livelihood with energy. This volition constitutes virtuous conduct, and thus it is called the ground for meritorious action 'consisting of virtue.'

තථා පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.48) වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස සොතං, ඝානං, ජිව්හං, කායං, මනං. රූපෙ…පෙ… ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුසම්ඵස්සං…පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං. රූපසඤ්ඤං…පෙ… ධම්මසඤ්ඤං. ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස යා චෙතනා, යා ච පථවීකසිණාදීසු අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු පවත්තා ඣානචෙතනා, යා ච අනවජ්ජෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පරිචයමනසිකාරාදිවසෙන පවත්තා චෙතනා, සබ්බා භාවෙති එතායාති භාවනාමයං වුත්තනයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථු චාති.

Similarly, there is the volition of one who, by the path of insight spoken of in the Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.48), contemplates as impermanent, suffering, and non-self: the eye, ear, nose, tongue, body, and mind; forms … mental phenomena; eye-consciousness … mind-consciousness; eye-contact … mind-contact; feeling born of eye-contact … feeling born of mind-contact; perception of forms … perception of mental phenomena; … aging and death. Also, there is the jhāna-volition that occurs in relation to the thirty-eight meditation objects beginning with the earth kasiṇa; and the volition that occurs by way of practice, attention, etc., in regard to blameless fields of work, fields of craft, and branches of knowledge. Because by this volition one develops, it is called ‘consisting of development’ (bhāvanāmayaṃ), and in the way described, it is a ground for meritorious action.

එකමෙකඤ්චෙත්ථ යථාරහං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කායෙන කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති, තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං, කායඞ්ගං වාචඞ්ගඤ්ච අචොපෙත්වා මනසා චින්තෙන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති වා දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං, ඛයතො [Pg.195] වයතො කම්මතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති.

Here, in each of these cases, as is appropriate, when one acts with the body, beginning from the preliminary stage, it is bodily kamma. When one utters speech for that purpose, it is verbal kamma. When one thinks with the mind without moving a bodily or verbal limb, it is mental kamma. Further, for one who gives food and the like, the ground for meritorious action consisting of giving arises at the time of giving, either by thinking, 'I am giving gifts of food, etc.,' or by adverting to the perfection of giving. For one who gives while established in the foremost observances, it is a ground for meritorious action consisting of virtue. For one who gives after establishing comprehension of destruction, of passing away, and of the action itself, it is a ground for meritorious action consisting of development.

අපරානිපි සත්ත පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි – අපචිතිසහගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වෙය්‍යාවච්චසහගතං පත්තිඅනුප්පදානං අබ්භනුමොදනං දෙසනාමයං සවනමයං දිට්ඨිජුගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති. සරණගමනම්පි හි දිට්ඨිජුගතෙනෙව සඞ්ගය්හති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති.

There are seven other grounds for meritorious action: the ground for meritorious action accompanied by reverence, that accompanied by service, the giving of a share of merit, rejoicing in merit, that consisting of teaching, that consisting of listening, and the straightening of one’s view. For taking refuge is also included under the straightening of one’s view. Whatever should be said on this will become clear later.

තත්ථ වුඩ්ඪතරං දිස්වා පච්චුග්ගමනපත්තචීවරපටිග්ගහණාභිවාදනමග්ගසම්පදානාදිවසෙන අපචායනසහගතං වෙදිතබ්බං. වුඩ්ඪතරානං වත්තපටිපත්තිකරණවසෙන, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං භික්ඛුං දිස්වා පත්තං ගහෙත්වා ගාමෙ භික්ඛං සම්පාදෙත්වා උපසංහරණවසෙන ‘‘ගච්ඡ භික්ඛූනං පත්තං ආහරා’’ති සුත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා පත්තාහරණාදිවසෙන ච වෙය්‍යාවච්චසහගතං වෙදිතබ්බං. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා පුප්ඵගන්ධාදීහි රතනත්තයස්ස පූජං කත්වා අඤ්ඤං වා තාදිසං පුඤ්ඤං කත්වා ‘‘සබ්බසත්තානං පත්ති හොතූ’’ති පරිණාමවසෙන පත්තිඅනුප්පදානං වෙදිතබ්බං. තථා පරෙහි දින්නාය පත්තියා කෙවලං වා පරෙහි කතං පුඤ්ඤං ‘‘සාධු, සුට්ඨූ’’ති අනුමොදනවසෙන අබ්භනුමොදනං වෙදිතබ්බං. අත්තනො පගුණධම්මං අපච්චාසීසන්තො හිතජ්ඣාසයෙන පරෙසං දෙසෙති – ඉදං දෙසනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. යං පන එකො ‘‘එවං මං ධම්මකථිකොති ජානිස්සන්තී’’ති ඉච්ඡාය ඨත්වා ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො ධම්මං දෙසෙති, තං න මහප්ඵලං හොති. ‘‘අද්ධා අයං අත්තහිතපරහිතානං පටිපජ්ජනූපායො’’ති යොනිසොමනසිකාරපුරෙචාරිකහිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති, ඉදං සවනමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යං පනෙකො ‘‘ඉති මං සද්ධොති ජානිස්සන්තී’’ති සුණාති, තං න මහප්ඵලං හොති. දිට්ඨියා උජුගමනං දිට්ඨිජුගතං, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තස්ස සම්මාදස්සනස්ස එතං අධිවචනං. ඉදඤ්හි පුබ්බභාගෙ වා පච්ඡාභාගෙ වා ඤාණවිප්පයුත්තම්පි උජුකරණකාලෙ ඤාණසම්පයුත්තමෙව හොති. අපරෙ පනාහු ‘‘විජානනපජානනවසෙන දස්සනං දිට්ඨි කුසලඤ්ච විඤ්ඤාණං කම්මස්සකතාඤාණාදි ච සම්මාදස්සන’’න්ති. තත්ථ කුසලෙන විඤ්ඤාණෙන ඤාණස්ස අනුප්පාදෙපි අත්තනා කතපුඤ්ඤානුස්සරණවණ්ණාරහවණ්ණනාදීනං සඞ්ගහො, කම්මස්සකතාඤාණෙන කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා[Pg.196]. ඉතරං පන දිට්ඨිජුගතං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණං. යඤ්හි කිඤ්චි පුඤ්ඤං කරොන්තස්ස දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙව තං මහප්ඵලං හොති.

Among these: (1) That accompanied by reverence should be understood by way of such acts as rising up to greet a senior, receiving his bowl and robes, paying homage, and making way for him. (2) That accompanied by service should be understood by way of performing one’s duties and services for seniors; and by way of seeing a bhikkhu who has entered a village for alms, taking his bowl, providing him with alms in the village, and bringing it to him; and, on hearing the words, 'Go, fetch the bhikkhus’ bowls,' by way of going quickly and fetching their bowls. (3) The giving of a share of merit should be understood as the dedication of merit made after one has given the four requisites, or worshipped the Triple Gem with flowers, scents, etc., or done some other similar meritorious deed, with the thought: 'May all beings have a share of this merit!' (4) Appreciative joy should be understood as rejoicing in the merit shared by others, or simply in the merit done by others, saying, 'Good! Excellent!' (5) This is the ground for meritorious action consisting of teaching: one teaches to others the Dhamma with which one is proficient, with a helpful intention, not hoping for anything in return. But when someone teaches the Dhamma with the desire, 'Thus they will know me as a teacher of the Dhamma,' based on gain, honor, and fame, this is not of great fruit. (6) This is the ground for meritorious action consisting of listening: one listens to the Dhamma with a tender mind, preceded by wise attention and pervaded by a beneficial thought, thinking, 'Surely this is the way to practice for one’s own welfare and the welfare of others.' But when someone listens thinking, 'Thus they will know me as a faithful lay follower,' this is not of great fruit. (7) The straightening of view (diṭṭhijugataṃ) is the making straight of one’s view; this is a term for the right view that proceeds by way of the principle, 'There is what is given,' etc. For this view, though it may be dissociated from knowledge in the preliminary or subsequent stage, at the very moment of straightening it is associated with knowledge. But others say: 'Seeing by way of knowing and understanding is view (diṭṭhi); and wholesome consciousness, knowledge of kamma as one’s own property, etc., is right view.' Herein, by wholesome consciousness, even when knowledge does not arise, there is the inclusion of such things as recollecting one’s own meritorious deeds and praising those worthy of praise; and by the knowledge of kamma as one’s own property, there is the inclusion of the right view of the paths of kamma. However, the straightening of view is a defining characteristic of all of them. For whatever merit one does, it becomes of great fruit precisely through the straightness of one’s view.

ඉමෙසං පන සත්තන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පුරිමෙහි තීහි දානමයාදීහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි සඞ්ගහො. තත්ථ හි අපචායනවෙය්‍යාවච්චානි සීලමයෙ, පත්තිඅනුප්පදානඅබ්භනුමොදනානි දානමයෙ, ධම්මදෙසනාසවනානි භාවනාමයෙ, දිට්ඨිජුගතං තීසුපි. තෙනාහ භගවා –

But these seven grounds for meritorious action are included in the first three grounds for meritorious action, beginning with that consisting of giving. For therein, reverence and service are included in that consisting of virtue; giving a share of merit and rejoicing in merit are included in that consisting of giving; teaching and listening to the Dhamma are included in that consisting of development; and the straightening of one’s view is included in all three. Therefore the Blessed One said:

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. කතමානි තීණි? දානමයං…පෙ… භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’ති (අ. නි. 8.36).

“Bhikkhus, there are these three grounds for meritorious action. What three? The ground for meritorious action consisting of giving … the ground for meritorious action consisting of development.”

එත්ථ ච අට්ඨන්නං කාමාවචරකුසලචෙතනානං වසෙන තිණ්ණම්පි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පවත්ති හොති. යථා හි පගුණං ධම්මං පරිවත්තෙන්තස්ස එකච්චෙ අනුසන්ධිං අසල්ලක්ඛෙන්තස්සෙව ගච්ඡන්ති, එවං පගුණං සමථවිපස්සනාභාවනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස අන්තරන්තරා ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනාපි මනසිකාරො පවත්තති. සබ්බං තං පන මහග්ගතකුසලචෙතනානං වසෙන භාවනාමයමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, න ඉතරානි. ගාථාය අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

Here, the occurrence of all three grounds for meritorious action is by way of the eight wholesome volitions of the sense sphere. For just as, when one is reciting a familiar Dhamma text, some connections pass by without being noticed, so too, for one practicing the cultivation of serenity and insight with which one is proficient, attention occurs from time to time even with a mind dissociated from knowledge. However, all that is the ground for meritorious action consisting of development only, by way of the wholesome volitions of the sublime sphere, not the other two. The meaning of the verse has already been stated above.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is finished.

2. චක්ඛුසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Eye Discourse

61. දුතියෙ චක්ඛූනීති චක්ඛන්තීති චක්ඛූනි, සමවිසමං ආචික්ඛන්තානි විය පවත්තන්තීති අත්ථො. අථ වා චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛූනි. කිමිදං චක්ඛනං නාම? අස්සාදනං, තථා හි වදන්ති ‘‘මධුං චක්ඛති බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ති ඉමානි ච ආරම්මණරසං අනුභවන්තානි අස්සාදෙන්තානි විය හොන්තීති චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛූනි. තානි පන සඞ්ඛෙපතො ද්වෙ චක්ඛූනි – ඤාණචක්ඛු, මංසචක්ඛු චාති. තෙසු මංසචක්ඛු හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ඤාණචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛූති ඉධ ද්විධා කත්වා වුත්තං.

61. In the second sutta, 'eyes' (cakkhūni) are so called because they see (cakkhanti), functioning as if indicating what is even and uneven—this is the meaning. Or alternatively, they are called eyes by reason of their function of tasting (cakkhana). What is this tasting? It is savoring. Thus they say, 'He tastes honey, he tastes the seasoning.' These too, as if savoring by experiencing the flavor of their objects, are called eyes by reason of tasting. In brief, there are two kinds of eyes: the eye of knowledge (ñāṇacakkhu) and the flesh-eye (maṃsacakkhu). Among these, the flesh-eye has already been explained above. The eye of knowledge is here spoken of as twofold: the divine eye (dibbacakkhu) and the eye of wisdom (paññācakkhu).

තත්ථ [Pg.197] දිබ්බචක්ඛූති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං, දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනො ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තා ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තා. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු, දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු.

Herein, the divine eye is called 'divine' because it is like the divine. For the divine eye of deities, produced by good conduct, is unobstructed by bile, phlegm, blood, etc., and is capable of grasping objects even from afar due to its freedom from defilements. This eye of knowledge, produced by the power of effort and development, is just like that—thus it is called 'divine' because it is like the divine. It is also called 'divine' because it is attained through the divine abidings, is dependent on one’s own divine abidings, is greatly luminous due to the acquisition of light, and has great range due to seeing forms beyond walls, etc. All this should be understood in accordance with the texts and treatises. It is called an 'eye' because it performs the function of seeing, like an eye; and it is 'divine'—thus, the divine eye.

පජානාතීති පඤ්ඤා. කිං පජානාති? චත්තාරි අරියසච්චානි ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා. වුත්තඤ්හෙතං –

One understands (pajānāti); therefore it is called wisdom (paññā). What does one understand? The Four Noble Truths: 'This is suffering,' and so on. For it has been said:

‘‘පජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා පඤ්ඤාති වුච්චති. කිඤ්ච පජානාති? ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි (ම. නි. 1.449).

'One understands,' friend; therefore it is called wisdom. And what does one understand? 'This is suffering,' and so on (MN 43).

අට්ඨකථායං පන ‘‘පඤ්ඤාපනවසෙන පඤ්ඤා. කින්ති පඤ්ඤාපෙති? අනිච්චන්ති පඤ්ඤාපෙති, දුක්ඛන්ති පඤ්ඤාපෙති, අනත්තාති පඤ්ඤාපෙතී’’ති වුත්තං. සා පනායං ලක්ඛණාදිතො යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණා, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණා වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසා පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය. විසෙසතො පනෙත්ථ ආසවක්ඛයඤාණසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා චතුසච්චදස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤාචක්ඛූති අධිප්පෙතා. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15).

In the commentary, however, it is said: 'Wisdom is so called because it makes known. How does it make known? It makes known impermanence, it makes known suffering, it makes known not-self.' This wisdom has the characteristic of penetrating things in their true nature, or the characteristic of unerring penetration, like the penetration of an arrow shot by a skilled archer. Its function is to illuminate its object, like a lamp. Its manifestation is non-delusion, like a good guide for one who has gone into a forest. Specifically here, the wisdom designated as the knowledge of the destruction of the taints is intended as the eye of wisdom, in the sense of seeing the Four Truths. It is with reference to this that it was said: 'The eye arose, knowledge arose, wisdom arose, true knowledge arose, light arose' (SN 56.11; Vin I 11).

එතෙසු ච මංසචක්ඛු පරිත්තං, දිබ්බචක්ඛු මහග්ගතං, ඉතරං අප්පමාණං. මංසචක්ඛු රූපං, ඉතරානි අරූපානි. මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු ච ලොකියානි සාසවානි රූපවිසයානි, ඉතරං ලොකුත්තරං අනාසවං චතුසච්චවිසයං. මංසචක්ඛු අබ්‍යාකතං, දිබ්බචක්ඛු සියා කුසලං සියා අබ්‍යාකතං, තථා පඤ්ඤාචක්ඛු. මංසචක්ඛු කාමාවචරං, දිබ්බචක්ඛු රූපාවචරං, ඉතරං ලොකුත්තරන්ති එවමාදි විභාගා වෙදිතබ්බා.

Among these, the flesh-eye is limited, the divine eye is exalted, and the other is immeasurable. The flesh-eye is corporeal, the others are incorporeal. The flesh-eye and the divine eye are mundane, tainted, and have form as their object; the other is supramundane, taintless, and has the Four Truths as its object. The flesh-eye is indeterminate; the divine eye may be wholesome or indeterminate; so too the eye of wisdom. The flesh-eye pertains to the sense sphere, the divine eye to the form sphere, and the other is supramundane. These and other such distinctions should be understood.

ගාථාසු අනුත්තරන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි ආසවක්ඛයඤාණභාවතො අනුත්තරං. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමොති පුරිසානං උත්තමො අග්ගො [Pg.198] සම්මාසම්බුද්ධො දෙසෙසි. උප්පාදොති මංසචක්ඛුස්ස පවත්ති. මග්ගොති උපායො, දිබ්බචක්ඛුස්ස කාරණං. පකතිචක්ඛුමතො එව හි දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති, යස්මා කසිණාලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස උප්පාදනං, සො ච කසිණමණ්ඩලෙ උග්ගහනිමිත්තෙන විනා නත්ථීති. යතොති යදා. ඤාණන්ති ආසවක්ඛයඤාණං. තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තර’’න්ති. යස්ස චක්ඛුස්ස පටිලාභාති යස්ස අරියස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස උප්පත්තියා භාවනාය සබ්බස්මා වට්ටදුක්ඛතො පමුච්චති පරිමුච්චතීති.

In the verses, 'unexcelled' is said with reference to the eye of wisdom. For it is unexcelled because it is the knowledge of the destruction of the taints. 'The supreme person declared' means: the supreme one among persons, the highest, the Perfectly Self-Enlightened One, taught. 'Arisen' refers to the occurrence of the physical eye. 'The path' is the means, the cause of the divine eye. For the divine eye arises only in one who possesses the ordinary eye, since the arising of the knowledge of the divine eye comes by developing the kasiṇa light, and that is not possible without the learning sign in the kasiṇa disk. 'When' means when. 'Knowledge' is the knowledge of the destruction of the taints. Therefore he said: 'The eye of wisdom is unexcelled.' 'By the attainment of which eye' means: by the arising and development of that noble one's eye of wisdom, one is freed, one is completely liberated from all the suffering of the round of existence.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Discourse is finished.

3. ඉන්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Faculties Discourse

62. තතියෙ ඉන්ද්‍රියානීති අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි. යානි හි සහජාතධම්මෙසු ඉස්සරා විය හුත්වා තෙහි අනුවත්තිතබ්බානි, තානි ඉන්ද්‍රියානි නාම. අපිච ඉන්දො භගවා ධම්මිස්සරො පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො. තෙන ඉන්දෙන සබ්බපඨමං දිට්ඨත්තා අධිගතත්තා පරෙසඤ්ච දිට්ඨත්තා දෙසිතත්තා විහිතත්තා ගොචරභාවනාසෙවනාහි දිට්ඨත්තා ච ඉන්ද්‍රියානි. ඉන්දං වා මග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයභූතං පුඤ්ඤකම්මං, තස්ස ලිඞ්ගානීතිපි ඉන්ද්‍රියානි. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං අනධිගතං අමතපදං චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමී’’ති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බභාගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං, සොතාපත්තිමග්ගපඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනඉන්ද්‍රියං. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආජානාති පඨමමග්ගඤාණෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වාව ජානාතීති අඤ්ඤා. යථෙව හි පඨමමග්ගපඤ්ඤා දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තති, තථෙව අයම්පි පවත්තතීති අඤ්ඤා ච සා යථාවුත්තෙනට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. ආජානනට්ඨෙනෙව අඤ්ඤස්ස වා අරියපුග්ගලස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියං, සොතාපත්තිඵලතො පට්ඨාය ඡසු ඨානෙසු ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤාණකිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස උප්පජ්ජනතො ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. එත්ථ ච පඨමපච්ඡිමානි පඨමමග්ගචතුත්ථඵලවසෙන එකට්ඨානිකානි, ඉතරං ඉතරමග්ගඵලවසෙන ඡට්ඨානිකන්ති වෙදිතබ්බං.

62. In the third sutta, 'faculties' (indriyāni) are so called in the sense of sovereignty (adhipateyya). For those things that are like lords over their co-nascent states and must be followed by them are called faculties. Moreover, Inda, the Blessed One, is the lord of the Dhamma, endowed with supreme mastery of mind. Because they were first seen, attained, taught to others as seen, established, and seen through the development and cultivation of their domain by that Inda, they are called faculties. Or, Inda is the meritorious action that is the supporting condition for the attainment of the path, and the faculties are its signs. The faculty 'I shall come to know the unknown' is the faculty that arises in the preliminary stage for one who has entered upon the way thinking, 'In this beginningless saṃsāra, I shall know the unknown, the unattained, the deathless state, or the Dhamma of the Four Truths.' This is a designation for the wisdom of the path of stream-entry. The faculty of final knowledge (aññindriya) is the faculty of knowing. Herein, this is the word-meaning: one knows without transgressing the limit seen by the knowledge of the first path; thus it is 'final knowledge' (aññā). For just as the wisdom of the first path proceeds by way of full understanding, realization, etc., in regard to suffering, etc., so this too proceeds. Thus it is final knowledge and a faculty in the sense explained; hence, the faculty of final knowledge. Or, in the sense of knowing, it is the faculty of another noble person; this is a designation for the knowledge in the six instances beginning from the fruit of stream-entry. The faculty of one who has final knowledge is so called because it arises in one who has final knowledge, an arahant whose task of knowledge regarding the Four Truths is completed, and because the meaning of a faculty is present. Herein, it should be understood that the first and the last faculties occur at a single stage—in the sense of the first path and the fourth fruit respectively—while the middle one occurs at six stages, in the sense of the other paths and fruits.

ගාථාසු [Pg.199] සික්ඛමානස්සාති අධිසීලසික්ඛාදයො සික්ඛමානස්ස භාවෙන්තස්ස. උජුමග්ගානුසාරිනොති උජුමග්ගො වුච්චති අරියමග්ගො, අන්තද්වයවිවජ්ජිතත්තා තස්ස අනුස්සරණතො උජුමග්ගානුසාරිනො, පටිපාටියා මග්ගෙ උප්පාදෙන්තස්සාති අත්ථො. ඛයස්මින්ති අනවසෙසකිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ ඤාණං පඨමං පුරෙයෙව උප්පජ්ජති. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො මග්ගඤාණතො අනන්තරා අරහත්තං උප්පජ්ජති. අථ වා උජුමග්ගානුසාරිනොති ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනාදිකෙ වජ්ජෙත්වා සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා භාවනාවසෙන පවත්තං පුබ්බභාගමග්ගං අනුස්සරන්තස්ස අනුගච්ඡන්තස්ස පටිපජ්ජන්තස්ස ගොත්‍රභුඤාණානන්තරං දිට්ඨෙකට්ඨානං කිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයස්මිං සොතාපත්තිමග්ගෙ පඨමං ඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො පඨමඤාණතො අනන්තරා අනන්තරතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගා අඤ්ඤා අඤ්ඤින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති.

In the verses, 'of one who is training' means of one who is training in and developing the trainings in the higher virtue and so on. 'Following the straight path': the noble path is called the straight path because it avoids the two extremes. Following it means following it in sequence, developing the path. This is the meaning. 'In destruction': on the supreme path, designated 'destruction' because it destroys the defilements without remainder, knowledge arises first. 'Then final knowledge immediately after': immediately after that path knowledge, the fruit of arahantship arises. Alternatively, 'following the straight path' means: for one who avoids sinking, restlessness, settling, and striving, etc., and who follows, pursues, and practices the preliminary path that proceeds by way of development with serenity and insight yoked together, immediately after the change-of-lineage knowledge, on the path of stream-entry—which is 'destruction' because it destroys the defilements that are seen at a single stage—the first knowledge arises, the faculty 'I shall come to know the unknown.' 'Then final knowledge immediately after': immediately after that first knowledge, beginning from the next moment up to the supreme path, final knowledge, the faculty of final knowledge, arises.

තතො අඤ්ඤා විමුත්තස්සාති තතො අඤ්ඤා අඤ්ඤින්ද්‍රියතො පච්ඡා අරහත්තමග්ගඤාණානන්තරා අරහත්තඵලෙන පඤ්ඤාවිමුත්තියා අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියෙන විමුත්තස්ස. ඤාණං වෙ හොති තාදිනොති අරහත්තඵලුප්පත්තිතො උත්තරකාලෙ ඉට්ඨානිට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං උප්පජ්ජති. කථං උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘අකුප්පා මෙ විමුත්තී’’ති. තස්ස අකුප්පභාවස්ස කාරණං දස්සෙති ‘‘භවසංයොජනක්ඛයා’’ති.

'Then of one liberated by final knowledge' means: of one liberated after the final knowledge (the faculty of final knowledge), immediately after the knowledge of the path of arahantship, by the fruit of arahantship, by the liberation by wisdom, by the faculty of one who has final knowledge. 'For such a one there is knowledge' means: in the period after the arising of the fruit of arahantship, the reviewing knowledge arises for the one who has destroyed the taints, who has attained the characteristic of being 'such' in regard to desirable and undesirable things. How does it arise? He says: 'My liberation is unshakeable.' He shows the reason for its unshakeable nature: 'through the destruction of the fetter of existence.'

ඉදානි තාදිසං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො ‘‘ස වෙ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො’’ති තතියං ගාථමාහ. තත්ථ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති යථාවුත්තෙහි තීහි ලොකුත්තරින්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො, සුද්ධෙහිපි වා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙහි සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො පරිපුණ්ණො, තතො එව චක්ඛාදීහි සුට්ඨු වූපසන්තෙහි නිබ්බිසෙවනෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො. තෙනාහ ‘‘සන්තො’’ති, සබ්බකිලෙසපරිළාහවූපසමෙන උපසන්තොති අත්ථො. සන්තිපදෙ රතොති නිබ්බානෙ අභිරතො අධිමුත්තො. එත්ථ ච ‘‘ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො’’ති එතෙන භාවිතමග්ගතා, පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධතා චස්ස දස්සිතා. ‘‘සන්තො’’ති එතෙන පහීනකිලෙසතා, ‘‘සන්තිපදෙ රතො’’ති එතෙන සච්ඡිකතනිරොධතාති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Now, praising such a one who has destroyed the taints, he speaks the third verse: 'He is indeed endowed with faculties.' Here, 'endowed with faculties' means: endowed with the three supramundane faculties as described; or endowed and replete with the purified faculties such as faith, etc., obtained through calming; and therefore endowed with faculties such as the eye, etc., that are well pacified and not indulged in. Hence he says, 'peaceful,' meaning pacified by the calming of the torment of all defilements. 'Delighting in the state of peace' means delighting in and intent on Nibbāna. Here, by 'endowed with faculties' is shown his development of the path and full understanding of the aggregates. By 'peaceful' is shown his abandonment of defilements. By 'delighting in the state of peace' is shown his realization of cessation. The rest is as already explained.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Third Sutta is finished.

4. අද්ධාසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Addhāsutta

63. චතුත්ථෙ [Pg.200] අද්ධාති කාලා. අතීතො අද්ධාතිආදීසු ද්වෙ පරියායා – සුත්තන්තපරියායො, අභිධම්මපරියායො ච. තත්ථ සුත්තන්තපරියායෙන පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතො අද්ධා නාම, චුතිතො පච්ඡා අනාගතො අද්ධා නාම, සහ චුතිපටිසන්ධීහි තදනන්තරං පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. අභිධම්මපරියායෙන උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති ඉමෙ තයො ඛණෙ පත්වා නිරුද්ධධම්මා අතීතො අද්ධා නාම, තයොපි ඛණෙ අසම්පත්තා අනාගතො අද්ධා නාම, ඛණත්තයසමඞ්ගිනො පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම.

63. In the fourth sutta, 'addhā' means time. Regarding 'past time' and similar terms, there are two approaches—the Suttanta approach and the Abhidhamma approach. According to the Suttanta approach, the period before rebirth-linking is called the past time, the period after death is called the future time, and the period from rebirth-linking until death is called the present time. According to the Abhidhamma approach, phenomena that have reached the three moments—arising, presence, and dissolution—and ceased are called the past time; those that have not yet reached these three moments are called the future time; and those endowed with the three moments are called the present time.

අපරො නයො – අයඤ්හි අතීතාදිවිභාගො අද්ධාසන්තතිසමයඛණවසෙන චතුධා වෙදිතබ්බො. තෙසු අද්ධාවිභාගො වුත්තො. සන්තතිවසෙන සභාගා එකඋතුසමුට්ඨානා, එකාහාරසමුට්ඨානා ච පුබ්බාපරියවසෙන වත්තමානාපි පච්චුප්පන්නා. තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානා අතීතා පච්ඡා අනාගතා. චිත්තජා එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිසමුට්ඨානා පච්චුප්පන්නා නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. කම්මසමුට්ඨානානං පාටියෙක්කං සන්තතිවසෙන අතීතාදිභෙදො නත්ථි, තෙසංයෙව පන උතුආහාරචිත්තසමුට්ඨානානං උපත්ථම්භකවසෙන තස්ස අතීතාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සමයවසෙන එකමුහුත්තපුබ්බණ්හසායන්හරත්තිදිවාදීසු සමයෙසු සන්තානවසෙන පවත්තමානා තංතංසමයෙ පච්චුප්පන්නා නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අයං තාව රූපධම්මෙසු නයො. අරූපධම්මෙසු පන ඛණවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අපිච අතික්කන්තහෙතුපච්චයකිච්චා අතීතා, නිට්ඨිතහෙතුකිච්චා අනිට්ඨිතපච්චයකිච්චා පච්චුප්පන්නා, උභයකිච්චං අසම්පත්තා අනාගතා. අත්තනො වා කිච්චක්ඛණෙ පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. එත්ථ ච ඛණාදිකථාව නිප්පරියායා, සෙසා පරියායා. අයඤ්හි අතීතාදිභෙදො නාම ධම්මානං හොති, න කාලස්ස. අතීතාදිභෙදෙ පන ධම්මෙ උපාදාය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො ඉධ තෙනෙව වොහාරෙන අතීතොතිආදිනා වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

Another method. This division into past, etc., should be understood in four ways: by way of duration, continuity, occasion, and moment. Among these, the division by duration has been explained. In terms of continuity, homogeneous phenomena arising from the same season or from the same nutriment, whether occurring earlier or later, and thus continuing, are considered present. Those arising from dissimilar seasons or nutriments before this are past, and those after are future. Mind-born phenomena arising from a single cognitive process, a single impulsion, or a single attainment are called present; those before are past, and those after are future. For phenomena arising from kamma, there is no separate division into past, etc., based on their own continuity alone. However, their past, etc., nature should be understood in terms of their supporting conditions, namely, season, nutriment, or mind. In terms of occasion, phenomena occurring during specific periods—such as a moment, forenoon, afternoon, night, or day—are called present during those times; those before are past, and those after are future. This, so far, is the method regarding material phenomena. For immaterial phenomena, those included in the three moments—arising, presence, and dissolution—are present; those before are past, and those after are future. Furthermore, phenomena whose function as cause and condition has passed are past; those whose function as a cause is finished but whose function as a condition is unfinished are present; and those that have not yet attained either function are future. Alternatively, phenomena at the moment of their own function are present; those before are past, and those after are future. Herein, the discussion of moments is the definitive meaning, while the rest are interpretive. This division into past, etc., applies to phenomena, not to time itself. It should be understood that although time does not ultimately exist, it is conventionally spoken of here as past, etc., based on the division of phenomena.

ගාථාසු [Pg.201] අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනොති එත්ථ අක්ඛායති, කථීයති, පඤ්ඤාපීයතීති අක්ඛෙය්‍යං, කථාවත්ථු, අත්ථතො රූපාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා. වුත්තඤ්හෙතං –

In the verses, regarding 'akkheyyasaññino': here, 'akkheyya' means what is declared, spoken, or designated; the topic of discussion; in meaning, the five aggregates, namely, form, etc. For it has been said:

‘‘අතීතං වා අද්ධානං ආරබ්භ කථං කථෙය්‍ය, අනාගතං වා…පෙ… පච්චුප්පන්නං වා අද්ධානං ආරබ්භ කථං කථෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 3.305).

“One might speak a talk concerning the past period, or the future period … or one might speak a talk concerning the present period.”

තථා –

Similarly:

‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං, ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා අත්ථීති, න තස්ස සඞ්ඛා භවිස්සතී’’ති (සං. නි. 3.62) –

“Bhikkhus, whatever form is past, has ceased, and has changed, ‘it was’ is its reckoning, ‘it was’ is its designation, ‘it was’ is its concept. For that, there is no reckoning ‘it is,’ nor will there be a reckoning ‘it will be.’”

එවං වුත්තෙන නිරුත්තිපථසුත්තෙනපි එත්ථ අත්ථො දීපෙතබ්බො. එවං කථාවත්ථුභාවෙන අක්ඛෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ අහන්ති ච මමන්ති ච දෙවොති ච මනුස්සොති ච ඉත්ථීති ච පුරිසොති ච ආදිනා පවත්තසඤ්ඤාවසෙන අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සත්තපුග්ගලාදිසඤ්ඤිනොති අත්ථො. අක්ඛෙය්‍යස්මිං තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පතිට්ඨිතා, රාගාදිවසෙන වා අට්ඨහාකාරෙහි පතිට්ඨිතා. රත්තො හි රාගවසෙන පතිට්ඨිතො හොති, දුට්ඨො දොසවසෙන, මූළ්හො මොහවසෙන, පරාමට්ඨො දිට්ඨිවසෙන, ථාමගතො අනුසයවසෙන, විනිබද්ධො මානවසෙන, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡාවසෙන, වික්ඛෙපගතො උද්ධච්චවසෙන පතිට්ඨිතො හොතීති.

The meaning here should also be clarified by means of the Niruttipathasutta. Thus, 'those with perception of the expressible' refers to those who, regarding the five aggregates designated as 'expressible' because they are the subject of discourse, have perceptions such as 'I am,' 'mine,' 'a deity,' 'a human,' 'a woman,' 'a man,' and so on. The meaning is: those who perceive a being, a person, and so on, in the five aggregates subject to clinging. They are established in the expressible through the grasp of craving and views, or established in eight ways through lust and other defilements. For one who is lustful is established through lust; one who is hateful, through hatred; one who is deluded, through delusion; one who misapprehends, through views; one who is stubborn, through underlying tendencies; one who is fettered, through conceit; one who is unsettled, through doubt; and one who is agitated, through restlessness.

අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤායාති තං අක්ඛෙය්‍යං තෙභූමකධම්මෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි අපරිජානිත්වා තස්ස අපරිජානනහෙතු. යොගමායන්ති මච්චුනොති මරණස්ස යොගං තෙන සංයොගං උපගච්ඡන්ති, න විසංයොගන්ති අත්ථො.

'Not fully understanding the expressible' means: not having fully understood with the three kinds of full understanding that expressible—the phenomena of the three planes—because of that lack of full understanding. 'They come to the yoke of death' means: they come to the yoke of death, to union with it, not to disunion from it.

අථ වා යොගන්ති උපායං, තෙන යොජිතං පසාරිතං මාරසෙනට්ඨානියං අනත්ථජාලං කිලෙසජාලඤ්ච උපගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. තථා හි වුත්තං –

Or else, 'yoke' means stratagem. By this it is said that they approach the net of misfortune and the net of defilements—the domain of Māra's army—which is set up and spread out. For so it is said:

‘‘න හි නො සඞ්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති. (ම. නි. 3.272;

ජා. 2.22.121;

නෙත්ති. 103);

“For we have no pact with him, with Death and his great army.”

එත්තාවතා වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘අක්ඛෙය්‍යඤ්ච පරිඤ්ඤායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, තෙන අක්ඛෙය්‍යපරිජානනෙන ලද්ධබ්බං වක්ඛමානමෙව විසෙසං ජොතෙති. පරිඤ්ඤායාති විපස්සනාසහිතාය [Pg.202] මග්ගපඤ්ඤාය දුක්ඛන්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානිත්වා, තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානෙන වා තං සමතික්කමිත්වා තිස්සන්නම්පි පරිඤ්ඤානං කිච්චං මත්ථකං පාපෙත්වා. අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතීති සබ්බසො මඤ්ඤනානං පහීනත්තා ඛීණාසවො අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤති, කාරකාදිසභාවං කිඤ්චි අත්තානං න පච්චෙතීති අත්ථො. ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරන්ති යස්මා සබ්බසඞ්ඛතවිමුත්තත්තා ‘‘විමොක්ඛො’’ති සබ්බකිලෙසසන්තාපවූපසමනට්ඨානතාය ‘‘සන්තිපද’’න්ති ලද්ධනාමො නිබ්බානධම්මො ඵුට්ඨො ඵුසිතො පත්තො, තස්මා අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතීති. අථ වා ‘‘පරිඤ්ඤායා’’ති පදෙන දුක්ඛසච්චස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයං සමුදයසච්චස්ස පහානාභිසමයඤ්ච වත්වා ඉදානි ‘‘ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තර’’න්ති ඉමිනා මග්ගනිරොධානං භාවනාසච්ඡිකිරියාභිසමයං වදති. තස්සත්ථො – සමුච්ඡෙදවසෙන සබ්බකිලෙසෙහි විමුච්චතීති විමොක්ඛො, අරියමග්ගො. සො පනස්ස මග්ගචිත්තෙන ඵුට්ඨො ඵුසිතො භාවිතො, තෙනෙව අනුත්තරං සන්තිපදං නිබ්බානං ඵුට්ඨං ඵුසිතං සච්ඡිකතන්ති.

Having thus far shown the round of existence, now to show what is not the round, the words 'And having fully understood the expressible...' are said. Herein, the word 'ca' (and) is used in the sense of contrast; it illuminates the special attainment, about to be described, that is to be gained by that full understanding of the expressible. 'Having fully understood' means: having known by defining 'this is suffering' with the wisdom of the path accompanied by insight, or having transcended it by abandoning the defilements connected with it, thereby bringing the function of the three kinds of full understanding to its culmination. 'He does not conceive a declarer' means that because all conceivings have been abandoned, the one whose taints are destroyed does not conceive a declarer; the meaning is that he does not assume any self with the nature of an agent, etc. 'Liberation has been touched by the mind, the unsurpassed state of peace'—because the Dhamma of Nibbāna—which has gained the names 'liberation' because it is liberated from all that is conditioned, and 'state of peace' because it is the state of allaying all the fevers of the defilements—has been touched, contacted, and attained, therefore he does not conceive a declarer. Alternatively, with the word 'having fully understood,' he speaks of the comprehension through full understanding of the truth of suffering and the comprehension through abandoning of the truth of origin. Now, with 'liberation has been touched by the mind, the unsurpassed state of peace,' he speaks of the comprehension through development and realization of the truths of the path and cessation. The meaning is: liberation is the noble path, because one is liberated from all defilements by way of cutting them off. That path has been touched, contacted, and developed by his path-consciousness. By that very means, the unsurpassed state of peace, Nibbāna, has been touched, contacted, and realized.

අක්ඛෙය්‍යසම්පන්නොති අක්ඛෙය්‍යනිමිත්තං විවිධාහි විපත්තීහි උපද්දුතෙ ලොකෙ පහීනවිපල්ලාසතාය තතො සුපරිමුත්තො අක්ඛෙය්‍යපරිඤ්ඤාභිනිබ්බත්තාහි සම්පත්තීහි සම්පන්නො සමන්නාගතො. සඞ්ඛාය සෙවීති පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා චීවරාදිපච්චයෙ සඞ්ඛාය පරිතුලෙත්වාව සෙවනසීලො, සඞ්ඛාතධම්මත්තා ච ආපාථගතං සබ්බම්පි විසයං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන සඞ්ඛාය සෙවනසීලො. ධම්මට්ඨොති අසෙක්ඛධම්මෙසු නිබ්බානධම්මෙ එව වා ඨිතො. වෙදගූති වෙදිතබ්බස්ස චතුසච්චස්ස පාරඞ්ගතත්තා වෙදගූ. එවංගුණො අරහා භවාදීසු කත්ථචි ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො මනුස්සදෙවාති සඞ්ඛ්‍යං න උපෙති, අපඤ්ඤත්තිකභාවමෙව ගච්ඡතීති අනුපාදාපරිනිබ්බානෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

'Accomplished in the expressible' means: being accomplished in and endowed with the attainments produced by the full understanding of the expressible, he is well liberated from the world afflicted by various calamities—which are the sign of the expressible—due to the abandonment of distortions. 'One who partakes with understanding' means: having the habit of using robes and other requisites only after wisely considering them, due to the attainment of abundant wisdom; and because he has the nature of one who has understood things, he has the habit of wisely considering all objects that come into range with six-factored equanimity. 'Established in the Dhamma' means established in the dhammas of the adept, or in the Dhamma of Nibbāna itself. 'Vedagū' means he is a vedagū because he has gone to the far shore of what is to be known, the four truths. An arahant with such qualities does not enter into any reckoning as a human or a deva in the future, because there is no more becoming for him; he simply reaches a state of non-designation. Thus the discourse is concluded with the final Nibbāna without residue of clinging.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth sutta is finished.

5. දුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on Misconduct

64. පඤ්චමෙ දුට්ඨු චරිතානි, දුට්ඨානි වා චරිතානි දුච්චරිතානි. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො[Pg.203]. ඉමානි ච දුච්චරිතානි පඤ්ඤත්තියා වා කථෙතබ්බානි කම්මපථෙහි වා. තත්ථ පඤ්ඤත්තියා තාව කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො කායදුච්චරිතං, වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො වචීදුච්චරිතං, උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්ස වීතික්කමො මනොදුච්චරිතන්ති අයං පඤ්ඤත්තිකථා. පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා කායද්වාරෙපි, වචීද්වාරෙපි, උප්පන්නා කායදුච්චරිතං, තථා චතස්සො මුසාවාදාදිචෙතනා වචීදුච්චරිතං, අභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදො, මිච්ඡාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොදුච්චරිතන්ති අයං කම්මපථකථා.

64. In the fifth, misconduct (duccarita) is bad conduct or evil conduct. Misconduct by way of the body, or misconduct proceeding from the body, is bodily misconduct. The same method applies to the rest. These instances of misconduct are to be explained either by way of designation or by way of the courses of action. Therein, by way of designation: the transgression of a training rule designated at the body-door is bodily misconduct; the transgression of a training rule designated at the speech-door is verbal misconduct; the transgression of what is designated in both respects is mental misconduct. This is the explanation by way of designation. But the three volitions beginning with the destruction of life, having arisen at the body-door or at the speech-door, are bodily misconduct; similarly, the four volitions beginning with false speech are verbal misconduct; and the three states associated with volition—covetousness, ill will, and wrong view—are mental misconduct. This is the explanation by way of the courses of action.

ගාථායං කම්මපථප්පත්තොයෙව පාපධම්මො කායදුච්චරිතාදිභාවෙන වුත්තොති තදඤ්ඤං පාපධම්මං සඞ්ගණ්හිතුං ‘‘යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ දොසසඤ්හිතන්ති රාගාදිකිලෙසසංහිතං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

In the verse, it is only the evil state that has reached the course of action that is spoken of in terms of bodily misconduct and so on. To include other evil states, it is said, 'and whatever else is connected with aversion.' Here, 'connected with aversion' means connected with defilements such as greed. The rest is easily understood.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth discourse is concluded.

6. සුචරිතසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Good Conduct

65. ඡට්ඨෙ සුට්ඨු චරිතානි, සුන්දරානි වා චරිතානි සුචරිතානි. කායෙන සුචරිතං, කායතො වා පවත්තං සුචරිතං කායසුචරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි පන පඤ්ඤත්තිවසෙන, කම්මපථවසෙන චාති දුවිධා කථා. තත්ථ කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො කායසුචරිතං, වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො වචීසුචරිතං, උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්ස අවීතික්කමො මනොසුචරිතන්ති අයං පඤ්ඤත්තිකථා. පාණාතිපාතාදීහි පන විරමන්තස්ස උප්පන්නා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං, මුසාවාදාදීහි විරමන්තස්ස චතස්සො චෙතනාපි විරතියොපි වචීසුචරිතං, අනභිජ්ඣා, අබ්‍යාපාදො, සම්මාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති අයං කම්මපථකථා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

65. In the sixth, good conduct (sucarita) is conduct that is good, or conduct that is beautiful. Good bodily conduct (kāyasucarita) is good conduct by way of the body, or good conduct originating from the body. The same method applies to the rest. Here too, the explanation is twofold: by way of designation and by way of the courses of action. Therein, by way of designation: the non-transgression of a training rule designated at the body-door is good bodily conduct; the non-transgression of a training rule designated at the speech-door is good verbal conduct; the non-transgression of what is designated in both respects is good mental conduct. This is the explanation by way of designation. But for one abstaining from the destruction of life and so on, the three volitions that arise, as well as the abstinences themselves, constitute good bodily conduct; for one abstaining from false speech and so on, the four volitions that arise, as well as the abstinences themselves, constitute good verbal conduct; and non-covetousness, non-ill will, and right view—these three states associated with volition—constitute good mental conduct. This is the explanation by way of the courses of action. The rest is as has been said.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth discourse is concluded.

7. සොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on Purity

66. සත්තමෙ [Pg.204] සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවා. කායසොචෙය්‍යන්ති කායසුචරිතං, වචීමනොසොචෙය්‍යානිපි වචීමනොසුචරිතානෙව. තථා හි වුත්තං ‘‘තත්ථ කතමං කායසොචෙය්‍යං? පාණාතිපාතා වෙරමණී’’තිආදි (අ. නි. 3.121-122).

66. In the seventh, 'purities' (soceyyāni) means the state of being pure. Bodily purity is good bodily conduct; verbal and mental purities are likewise good verbal and mental conduct. For so it is said: 'Therein, what is bodily purity? Abstinence from the destruction of life,' and so on (AN 3:121–122).

ගාථායං සමුච්ඡෙදවසෙන පහීනසබ්බකායදුච්චරිතත්තා කායෙන සුචීති කායසුචි. සොචෙය්‍යසම්පන්නන්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසත්තා සුපරිසුද්ධාය සොචෙය්‍යසම්පත්තියා උපෙතං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verse, because all bodily misconduct has been abandoned by way of eradication, one is 'pure in body.' 'Endowed with purity' means possessed of the attainment of thorough purity because the defilements have been pacified. The rest is as has been said.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh discourse is concluded.

8. මොනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Discourse on Sagehood

67. අට්ඨමෙ මොනෙය්‍යානීති එත්ථ ඉධලොකපරලොකං අත්තහිතපරහිතඤ්ච මුනාතීති මුනි, කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා අරහා ච. ඉධ පන අරහාව අධිප්පෙතො. මුනිනො භාවාති මොනෙය්‍යානි, අරහතො කායවචීමනොසමාචාරා.

67. In the eighth, regarding 'sagehoods' (moneyyāni): a 'sage' (muni) is one who knows this world and the other world, one's own welfare and the welfare of others. This includes the virtuous worldling, the seven trainees, and the Arahant. Here, however, only the Arahant is intended. The state of a sage is sagehood; it is the bodily, verbal, and mental conduct of an Arahant.

අථ වා මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යපටිපදාධම්මා මොනෙය්‍යානි. තෙසමයං විත්ථාරො –

Alternatively, the states of the practice for sagehood that bring about the state of a sage are 'sagehoods.' This is their detailed explanation:

‘‘තත්ථ කතමං කායමොනෙය්‍යං? තිවිධකායදුච්චරිතස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං, කායාරම්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධා චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං.

Therein, what is bodily sagehood? The abandonment of the threefold bodily misconduct is bodily sagehood; the threefold bodily good conduct is bodily sagehood; knowledge regarding the body as object is bodily sagehood; full understanding of the body is bodily sagehood; the path accompanied by full understanding is bodily sagehood; the abandonment of desire and lust for the body is bodily sagehood; the attainment of the fourth jhāna through the cessation of the bodily formation is bodily sagehood.

‘‘තත්ථ කතමං වචීමොනෙය්‍යං? චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතස්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං, චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං, වාචාරම්මණෙ ඤාණං, වාචාපරිඤ්ඤා, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, වාචාය ඡන්දරාගප්පහානං, වචීසඞ්ඛාරනිරොධා දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යං.

Therein, what is verbal sagehood? The abandonment of the fourfold verbal misconduct is verbal sagehood; the fourfold verbal good conduct is verbal sagehood; knowledge regarding speech as object is verbal sagehood; full understanding of speech is verbal sagehood; the path accompanied by full understanding is verbal sagehood; the abandonment of desire and lust for speech is verbal sagehood; the attainment of the second jhāna through the cessation of the verbal formation is verbal sagehood.

‘‘තත්ථ [Pg.205] කතමං මනොමොනෙය්‍යං? තිවිධමනොදුච්චරිතස්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං, තිවිධං මනොසුචරිතං, මනාරම්මණෙ ඤාණං, මනොපරිඤ්ඤා, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, මනස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං, චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 14; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 21).

Therein, what is mental sagehood? The abandonment of the threefold mental misconduct is mental sagehood; the threefold mental good conduct is mental sagehood; knowledge regarding the mind as object is mental sagehood; full understanding of the mind is mental sagehood; the path accompanied by full understanding is mental sagehood; the abandonment of desire and lust for the mind is mental sagehood; the attainment of the cessation of perception and feeling through the cessation of the mental formation is mental sagehood. (Mahāniddesa 14; Cūḷaniddesa, Mettagūmāṇavapucchāniddesa 21)

නින්හාතපාපකන්ති අග්ගමග්ගජලෙන සුට්ඨු වික්ඛාලිතපාපමලං.

'One who has washed away evil' means one whose stain of evil has been thoroughly cleansed by the water of the supreme path.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth discourse is concluded.

9. පඨමරාගසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the First Discourse on Lust

68. නවමෙ යස්ස කස්සචීති අනියමිතවචනං, තස්මා යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා. රාගො අප්පහීනොති රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො සමුච්ඡෙදවසෙන න පහීනො, මග්ගෙන අනුප්පත්තිධම්මතං න ආපාදිතො. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අපායගමනීයා රාගදොසමොහා පඨමමග්ගෙන, ඔළාරිකා කාමරාගදොසා දුතියමග්ගෙන, තෙයෙව අනවසෙසා තතියමග්ගෙන, භවරාගො අවසිට්ඨමොහො ච චතුත්ථමග්ගෙන පහීයන්ති. එවමෙතෙසු පහීයන්තෙසු තදෙකට්ඨතො සබ්බෙපි කිලෙසා පහීයන්තෙව. එවමෙතෙ රාගාදයො යස්ස කස්සචි භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා මග්ගෙන අප්පහීනා. බද්ධො මාරස්සාති කිලෙසමාරෙන බද්ධොති වුච්චති. යදග්ගෙන ච කිලෙසමාරෙන බද්ධො, තදග්ගෙන අභිසඞ්ඛාරමාරාදීහිපි බද්ධොයෙව හොති. පටිමුක්කස්ස මාරපාසොති පටිමුක්කො අස්ස අනෙන අප්පහීනකිලෙසෙන පුග්ගලෙන තායෙව අප්පහීනකිලෙසතාය මාරපාසසඞ්ඛාතො කිලෙසො අත්තනො චිත්තසන්තානෙ පටිමුක්කො පවෙසිතො, තෙන සයං බන්ධාපිතොති අත්ථො. අථ වා පටිමුක්කො අස්ස භවෙය්‍ය මාරපාසො. සුක්කපක්ඛෙ ඔමුක්කස්සාති අවමුක්කො මොචිතො අපනීතො අස්ස. සෙසං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

68. In the ninth sutta, 'for whomsoever' is an indefinite expression; therefore it refers to any person, whether a householder or one who has gone forth. 'Lust is not abandoned' means that lust, in the sense of attachment, has not been abandoned by way of eradication; it has not been brought by the path to a state of non-arising. The same principle applies to hatred and delusion. Herein, the lust, hatred, and delusion that lead to the plane of misery are abandoned by the first path; gross sensual lust and hatred by the second path; these same without remainder by the third path; and lust for existence and the remaining delusion by the fourth path. When these are abandoned, all defilements associated with them are also abandoned. Thus, for any monk, nun, male lay follower, or female lay follower in whom these things such as lust have not been abandoned by the path, it is said of them: 'Bound by Māra' means one is said to be bound by Māra as defilement. And to the extent that one is bound by Māra as defilement, to that extent one is also bound by Māra as formations, and so on. 'The snare of Māra is fastened on him' means: by this person with unabandoned defilements, on account of that very state of having unabandoned defilements, the defilement called 'the snare of Māra' is fastened on, introduced into, his own mental continuum. The meaning is that he has caused himself to be bound by it. Alternatively: the snare of Māra would be fastened on him. In the bright side, 'released' means it is cast off, freed, removed from him. The rest should be understood in the opposite way to what has been said.

ඉධ ගාථා සුක්කපක්ඛවසෙනෙව ආගතා. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස අරියපුග්ගලස්ස රාගදොසාවිජ්ජා විරාජිතා අග්ගමග්ගෙන නිරොධිතා, තං භාවිතකායසීලචිත්තපඤ්ඤතාය [Pg.206] භාවිතත්තෙසු අරහන්තෙසු අඤ්ඤතරං අබ්භන්තරං එකං බ්‍රහ්මභූතං බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං අරහත්තඵලං පත්තං. යථා අඤ්ඤෙ ඛීණාසවා පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තිසමන්නාගතා හුත්වා ආගතා, යථා ච තෙ අන්තද්වයරහිතාය සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධසහගතාය මජ්ඣිමාය පටිපදාය නිබ්බානං ගතා අධිගතා. යථා වා තෙ ඛන්ධාදීනං තථලක්ඛණං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිංසු, යථා ච තෙ තථධම්මෙ දුක්ඛාදයො අවිපරීතතො අබ්භඤ්ඤිංසු, රූපාදිකෙ ච විසයෙ යථා තෙ දිට්ඨමත්තාදිවසෙනෙව පස්සිංසු, යථා වා පන තෙ අට්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ්ජෙත්වා අරියවොහාරවසෙනෙව පවත්තවාචා, වාචානුරූපඤ්ච පවත්තකායා, කායානුරූපඤ්ච පවත්තවාචා, තථා අයම්පි අරියපුග්ගලොති තථාගතං, චතුසච්චබුද්ධතාය බුද්ධං, පුග්ගලවෙරං කිලෙසවෙරං අත්තානුවාදාදිභයඤ්ච අතික්කන්තන්ති වෙරභයාතීතං. සබ්බෙසං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං පහීනත්තා සබ්බප්පහායිනං බුද්ධාදයො අරියා ආහු කථෙන්ති කිත්තෙන්තීති.

Here the verse is given in terms of the bright side. This is the concise meaning: That noble person whose lust, hatred, and ignorance have been made to fade away and have been eradicated by the supreme path—that one, because of having developed body, virtue, mind, and wisdom, is included among the developed ones, the arahants; he has become divine, or has attained the supreme, the excellent fruit of arahantship. Just as other destroyers of the taints came, endowed with the asset of a supportive condition from the past, and just as they, devoid of the two extremes, went to and attained Nibbāna by the middle way accompanied by the aggregates of virtue, concentration, and wisdom; or just as they penetrated in accordance with reality the true nature of the aggregates, etc., and just as they directly knew without distortion the true nature of things such as suffering, and just as they saw objects such as forms merely in terms of what is seen, etc.; or just as they, having avoided the eight kinds of ignoble speech, spoke only in terms of noble speech, their bodily conduct conforming to their speech and their speech conforming to their bodily conduct—so too is this noble person called a Tathāgata, a Buddha because of his awakening to the Four Truths, one who has transcended enmity toward persons, the enmity of the defilements, and the fear of self-reproach, etc., thus he is 'one who has passed beyond enmity and fear.' Because he has abandoned all defilements, formations, etc., the Buddhas and other noble ones call, declare, and celebrate him as 'one who has abandoned all'.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Ninth Sutta is finished.

10. දුතියරාගසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Second Discourse on Lust

69. දසමෙ අතරීති තිණ්ණො, න තිණ්ණො අතිණ්ණො. සමුද්දන්ති සංසාරසමුද්දං, චක්ඛායතනාදිසමුද්දං වා. තදුභයම්පි දුප්පූරණට්ඨෙන සමුද්දො වියාති සමුද්දං. අථ වා සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දං, කිලෙසවස්සනෙන සත්තසන්තානස්ස කිලෙසසදනතොති අත්ථො. සවීචින්ති කොධූපායාසවීචීහි සවීචිං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘වීචිභයන්ති ඛො, භික්ඛු, කොධූපායාසස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109; ම. නි. 2.162). සාවට්ටන්ති පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙහි සහ ආවට්ටං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ආවට්ටභයන්ති ඛො, භික්ඛු, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109; ම. නි. 2.164; අ. නි. 4.122). සගහං සරක්ඛසන්ති අත්තනො ගොචරගතානං අනත්ථජනනතො චණ්ඩමකරමච්ඡකච්ඡපරක්ඛසසදිසෙහි විසභාගපුග්ගලෙහි සහිතං. තථා චාහ ‘‘සගහං සරක්ඛසන්ති ඛො, භික්ඛු, මාතුගාමස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109). අතරීති මග්ගපඤ්ඤානාවාය යථාවුත්තං සමුද්දං උත්තරි. තිණ්ණොති නිත්තිණ්ණො. පාරඞ්ගතොති [Pg.207] තස්ස සමුද්දස්ස පාරං පරතීරං නිරොධං උපගතො. ථලෙ තිට්ඨතීති තතො එව සංසාරමහොඝං කාමාදිමහොඝඤ්ච අතික්කමිත්වා ථලෙ පරතීරෙ නිබ්බානෙ බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණො තිට්ඨතීති වුච්චති.

69. In the tenth, 'he has crossed over' means he has crossed; one who has not crossed is 'uncrossed.' 'The ocean' means the ocean of saṃsāra, or the ocean of the sense bases such as the eye. Both are like an ocean because they are difficult to fill, thus 'ocean.' Or it is an 'ocean' in the sense of drenching, meaning it drenches the mental continuums of beings with the rain of defilements. 'With waves' means with the waves of anger and despair. For it is said: 'The fear of waves, O bhikkhus, is a term for anger and despair.' 'With whirlpools' means with the whirlpools of the five cords of sensual pleasure. For this too is said: 'The fear of a whirlpool, O bhikkhus, is a term for the five cords of sensual pleasure.' 'With sea-monsters and demons' means together with hostile persons who are like fierce sea-monsters, fish, turtles, and demons, who bring harm to those who enter their domain. And so he said: 'With sea-monsters and demons, O bhikkhus, is a term for womankind.' 'He has crossed': he has crossed over the aforesaid ocean by the boat of the path and wisdom. 'Crossed' means completely crossed. 'Gone to the far shore' means he has gone to the far shore of that ocean, the further bank, which is cessation. 'He stands on high ground': having thus crossed over the great flood of saṃsāra and the great floods of sensual pleasures and so forth, the brahmin who has cast out evil is said to stand on high ground, the further shore, Nibbāna.

ඉධාපි ගාථා සුක්කපක්ඛවසෙනෙව ආගතා. තත්ථ ඌමිභයන්ති යථාවුත්තඌමිභයං, භායිතබ්බං එතස්මාති තං ඌමි භයං. දුත්තරන්ති දුරතික්කමං. අච්චතාරීති අතික්කමි.

Here too the verse is given in terms of the bright side. Therein, 'the fear of waves' is the fear of waves as described above. One should be afraid of it, thus it is the 'fear of waves.' 'Hard to cross' means difficult to get past. 'He has crossed beyond' means he has overcome.

සඞ්ගාතිගොති රාගාදීනං පඤ්චන්නං සඞ්ගානං අතික්කන්තත්තා පහීනත්තා සඞ්ගාතිගො. අත්ථඞ්ගතො සො න පමාණමෙතීති සො එවංභූතො අරහා රාගාදීනං පමාණකරධම්මානං අච්චන්තමෙව අත්ථං ගතත්තා අත්ථඞ්ගතො, තතො එව සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා ච ‘‘එදිසො සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤායා’’ති කෙනචි පමිණිතුං අසක්කුණෙය්‍යො පමාණං න එති, අථ වා අනුපාදිසෙසනිබ්බානසඞ්ඛාතං අත්ථං ගතො සො අරහා ‘‘ඉමාය නාම ගතියා ඨිතො, එදිසො ච නාමගොත්තෙනා’’ති පමිණිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පමාණං න එති න උපගච්ඡති. තතො එව අමොහයි මච්චුරාජං, තෙන අනුබන්ධිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති වදාමීති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමපඤ්චමඡට්ඨෙසු වට්ටං කථිතං, දුතියසත්තමඅට්ඨමෙසු විවට්ටං, සෙසෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

'One who has overcome attachment': because he has overcome and abandoned the five attachments such as lust, he is one who has overcome attachment. 'He has gone to rest, he does not enter into measure': such an arahant has 'gone to rest' because the things that constitute a measure, such as lust, have gone completely to rest. Then, because of the fulfillment of the aggregates of phenomena such as virtue, he cannot be measured by anyone as, 'He is such in virtue, in concentration, in wisdom'; he does not enter into measure. Alternatively, that arahant has gone to the goal called the Nibbāna-element with no residue remaining; because he cannot be measured as, 'He is established in such a destination, and is of such a name and clan,' he does not enter into, does not come under, a measure. Therefore 'he has baffled the King of Death,' meaning, 'I say that he cannot be traced by him.' He concludes the discourse with the Nibbāna-element with no residue remaining. Thus it should be understood that in this chapter, the first, fifth, and sixth suttas speak of the round of existence; the second, seventh, and eighth speak of the unbinding from the round; and the rest speak of both the round and the unbinding from it.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Tenth Sutta is finished.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Chapter is finished.

3. තතියවග්ගො

3. The Third Chapter

1. මිච්ඡාදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on Wrong View

70. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ දිට්ඨා මයාති මයා දිට්ඨා, මම සමන්තචක්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුනා චාති ද්වීහිපි චක්ඛූහි දිට්ඨා පච්චක්ඛතො විදිතා. තෙන අනුස්සවාදිං පටික්ඛිපති, අයඤ්ච අත්ථො ඉදානෙව පාළියං ආගමිස්සති. කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතාති කායදුච්චරිතෙන සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධාදීනං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි ගුණපරිධංසනෙන අභූතබ්භක්ඛානෙන උපවාදකා අක්කොසකා ගරහකා. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති [Pg.208] විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදස්සනහෙතු සමාදින්නනානාවිධකම්මා යෙ ච, මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදපෙන්ති. එත්ථ ච වචීමනොදුච්චරිතග්ගහණෙනෙව අරියූපවාදමිච්ඡාදිට්ඨීසු ගහිතාසු පුනවචනං මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං නෙසං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො ආනන්තරියසදිසො. යථාහ –

70. In the first discourse of the third chapter, “seen by me” means seen by me, known directly by my all-encompassing eye and by the divine eye; thus, seen by both eyes, known at first hand. By this, he rejects what is based on hearsay, and this meaning will soon become clear in the Pāli text. “Endowed with bodily misconduct” means being associated with bodily misconduct. “Revilers of the noble ones” means those who revile, insult, or blame the noble ones—such as the Buddha and others, down to lay stream-enterers—by disparaging their qualities with false accusations. “Holding wrong view” means having perverse views. “Undertaking actions based on wrong view” refers to those who have undertaken various kinds of kamma due to wrong view, and also those who incite others to bodily actions and so on that are rooted in wrong view. Here, although reviling the noble ones and wrong view are already included under verbal and mental misconduct, they are mentioned again to show how gravely faulty they are. For reviling the noble ones is a very grave fault, similar to an action with immediate result. As it is said:

‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො, සමාධිසම්පන්නො, පඤ්ඤාසම්පන්නො, දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය; එවංසම්පදමිදං, සාරිපුත්ත, වදාමි තං වාචං අප්පහාය, තං චිත්තං අප්පහාය, තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149).

“Sāriputta, just as a bhikkhu accomplished in virtue, accomplished in concentration, and accomplished in wisdom might attain final knowledge in this very life, so too, Sāriputta, I say that without abandoning that speech, without abandoning that mind, without relinquishing that view, one is deposited in hell as if brought and placed there.”

මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ –

And there is nothing more gravely faulty than wrong view. As it is said:

‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජතරං යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

“Bhikkhus, I do not see even one other thing so gravely faulty as this: wrong view. Bhikkhus, wrong view is the gravest of faults.”

තං ඛො පනාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස අත්තපච්චක්ඛභාවං දළ්හතරං කත්වා දස්සෙතුං ආරද්ධං. තම්පි සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

The passage beginning “Now, that…” is stated in order to show more firmly the direct personal experience of the meaning already explained. This too is easily understood.

ගාථාසු මිච්ඡා මනං පණිධායාති අභිජ්ඣාදීනං වසෙන චිත්තං අයොනිසො ඨපෙත්වා. මිච්ඡා වාචඤ්ච භාසියාති මිච්ඡා මුසාවාදාදිවසෙන වාචං භාසිත්වා. මිච්ඡා කම්මානි කත්වානාති පාණාතිපාතාදිවසෙන කායකම්මානි කත්වා. අථ වා මිච්ඡා මනං පණිධායාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන චිත්තං විපරීතං ඨපෙත්වා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදානිස්ස තථා දුච්චරිතචරණෙ කාරණං දස්සෙති අප්පස්සුතොති, අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතාවහෙන සුතෙන විරහිතොති අත්ථො. අපුඤ්ඤකරොති තතො එව අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය කිබ්බිසකාරී පාපධම්මො. අප්පස්මිං ඉධ ජීවිතෙති ඉධ මනුස්සලොකෙ ජීවිතෙ අතිපරිත්තෙ. තථා චාහ ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (දී. නි. 2.93; සං. නි. 1.145), ‘‘අප්පමායු මනුස්සාන’’න්ති (සං. නි. 1.145; මහානි. 10) ච. තස්මා බහුස්සුතො සප්පඤ්ඤො සීඝං පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගූපගො නිබ්බානපතිට්ඨො [Pg.209] වා හොති. යො පන අප්පස්සුතො අපුඤ්ඤකරො, කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො නිරයං සො උපපජ්ජතීති.

In the verses, “having wrongly directed the mind” means establishing the mind improperly through covetousness and so on. “And having spoken wrong speech” means speaking wrongly through false speech and so on. “And having done wrong actions” means performing bodily actions such as killing living beings and so on. Alternatively, “having wrongly directed the mind” means establishing the mind perversely through wrong view. The same method applies to the other two phrases. Now he shows the reason for such misconduct: “of little learning” means devoid of learning that is beneficial for oneself and others. “A maker of demerit” means that, because of being unskilled in the noble Dhamma, one does evil and is of a wicked nature. “In this short life” means that life in this human world is extremely short. As it is said, “One who lives long lives for a hundred years or a little more,” and “short is the life of humans.” Therefore, one who is learned and wise quickly performs meritorious deeds and goes to heaven or is established in Nibbāna. But one who is of little learning and a maker of demerit—that unwise person, at the breakup of the body, is reborn in hell.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Discourse is finished.

2. සම්මාදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Discourse on Right View

71. දුතියෙ පඨමසුත්තෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

71. In the second discourse, the meaning should be understood in the opposite way to what was stated in the first discourse.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Discourse is finished.

3. නිස්සරණියසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Discourse on Escape

72. තතියෙ නිස්සරණියාති නිස්සරණපටිසංයුත්තා. ධාතුයොති සත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමානන්ති කිලෙසකාමානඤ්චෙව වත්ථුකාමානඤ්ච. අථ වා කාමානන්ති කිලෙසකාමානං. කිලෙසකාමතො හි නිස්සරණා වත්ථුකාමෙහිපි නිස්සරණංයෙව හොති, න අඤ්ඤථා. වුත්තඤ්හෙතං –

72. In the third discourse, “leading to escape” means connected with escape. “Elements” means things that are by nature empty of a being. “Of sensual pleasures” means of both the defilements of sensuality and the objects of sensuality. Alternatively, “of sensual pleasures” means of the defilements of sensuality. For escape from the defilements of sensuality is indeed also an escape from the objects of sensuality, not otherwise. This has been said:

‘‘න තෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙ,සඞ්කප්පරාගො පුරිසස්ස කාමො;

තිට්ඨන්ති චිත්‍රානි තථෙව ලොකෙ,අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්ද’’න්ති. (අ. නි. 6.63);

“The beautiful things in the world are not sensual pleasures; a man’s sensual pleasure is lustful thought. The beautiful things remain as they are in the world, but the wise subdue their desire for them.”

නිස්සරණන්ති අපගමො. නෙක්ඛම්මන්ති පඨමජ්ඣානං, විසෙසතො තං අසුභාරම්මණං දට්ඨබ්බං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා අනාගාමිමග්ගෙන නිබ්බානං සච්ඡිකරොති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තමෙව කාමෙහි නිස්සටන්ති ඉදං උක්කට්ඨතො කාමානං නිස්සරණං වෙදිතබ්බං. රූපානන්ති රූපධම්මානං, විසෙසෙන සද්ධිං ආරම්මණෙහි කුසලවිපාකකිරියාභෙදතො සබ්බෙසං රූපාවචරධම්මානං. ආරුප්පන්ති අරූපාවචරජ්ඣානං. කෙචි පන ‘‘කාමාන’’න්ති පදස්ස ‘‘සබ්බෙසං කාමාවචරධම්මාන’’න්ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘නෙක්ඛම්ම’’න්ති ච ‘‘පඤ්ච රූපාවචරජ්ඣානානී’’ති. තං අට්ඨකථාසු [Pg.210] නත්ථි, න යුජ්ජති ච. භූතන්ති ජාතං. සඞ්ඛතන්ති සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති කාරණතො නිබ්බත්තං. තීහිපි පදෙහි තෙභූමකෙ ධම්මෙ අනවසෙසතො පරියාදියති. නිරොධොති නිබ්බානං. එත්ථ ච පඨමාය ධාතුයා කාමපරිඤ්ඤා වුත්තා, දුතියාය රූපපරිඤ්ඤා, තතියාය සබ්බසඞ්ඛතපරිඤ්ඤා සබ්බභවසමතික්කමො වුත්තො.

“Escape” means departure. “Renunciation” is the first jhāna; in particular, it should be seen as that with an unattractive object. But as for one who, having made that jhāna a basis, comprehends formations, attains the third path, and realizes Nibbāna with the path of non-returning, their mind is utterly released from sensual pleasures. This should be understood as the supreme escape from sensual pleasures. “Of forms” means of form-phenomena; in particular, of all form-sphere phenomena—classified as wholesome, resultant, and functional—along with their objects. “The formless” is the formless-sphere jhāna. Some, however, say that the meaning of the term “of sensual pleasures” is “of all sensual-sphere phenomena,” and that “renunciation” is “the five form-sphere jhānas.” But this is not found in the commentaries, nor is it tenable. “What has come to be” means born. “Conditioned” means made from causes that have come together and combined. “Dependently arisen” means produced from a cause. By these three terms, all phenomena of the three planes of existence are included without remainder. “Cessation” is Nibbāna. Here, by the first element, the full understanding of sensual pleasures is stated; by the second, the full understanding of form; by the third, the full understanding of all conditioned phenomena and the transcending of all existence is stated.

ගාථාසු කාමනිස්සරණං ඤත්වාති ‘‘ඉදං කාමනිස්සරණං – එවඤ්ච කාමතො නිස්සරණ’’න්ති ජානිත්වා. අතික්කමති එතෙනාති අතික්කමො, අතික්කමනූපායො, තං අතික්කමං ආරුප්පං ඤත්වා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමන්ති වූපසමන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, නිබ්බානං, තං ඵුසං ඵුසන්තො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

In the verses, “having known the escape from sensual pleasures” means having known: “This is the escape from sensual pleasures, and in this way there is escape from sensual pleasures.” “The means of transcending”: that by which one transcends is the means of transcending; having known that means of transcending to be the formless attainment. “The stilling of all formations”: all formations are stilled, are pacified herein, thus it is the stilling of all formations, Nibbāna; “touching” it means experiencing it. The rest is as stated above.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Third Discourse is finished.

4. සන්තතරසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Santatara Sutta

73. චතුත්ථෙ රූපෙහීති රූපාවචරධම්මෙහි. සන්තතරාති අතිසයෙන සන්තා. රූපාවචරධම්මා හි කිලෙසවික්ඛම්භනතො විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගප්පහානතො සමාධිභූමිභාවතො ච සන්තා නාම, ආරුප්පා පන තෙහිපි අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච අතිසයෙන සන්තවුත්තිකා, තෙන සන්තතරාති වුත්තා. නිරොධොති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තිතොපි හි චතුත්ථාරුප්පතො ඵලසමාපත්තියොව සන්තතරා කිලෙසදරථපටිපස්සද්ධිතො නිබ්බානාරම්මණතො ච, කිමඞ්ගං පන සබ්බසඞ්ඛාරසමථො නිබ්බානං. තෙන වුත්තං ‘‘ආරුප්පෙහි නිරොධො සන්තතරො’’ති.

73. In the fourth sutta, “by forms” means by the form-sphere phenomena. “More peaceful” means exceedingly peaceful. For the form-sphere phenomena are called peaceful because they suppress the defilements, because they abandon coarse factors such as thought, and because they are a basis for concentration. But the formless states are said to be even more peaceful in nature than these, due to the peacefulness of their factors and the peacefulness of their objects; hence they are called “more peaceful.” “Cessation” is Nibbāna. Indeed, even than the fourth formless attainment, which has reached a state of subtle remaining formations, the attainment of fruition is more peaceful because of the calming of the fever of the defilements and because it has Nibbāna as its object. How much more so, then, is Nibbāna, the stilling of all formations? Therefore it is said, “Cessation is more peaceful than the formless states.”

ගාථාසු රූපූපගාති රූපභවූපගා. රූපභවො හි ඉධ රූපන්ති වුත්තො, ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු විය. අරූපට්ඨායිනොති අරූපාවචරා. නිරොධං අප්පජානන්තා, ආගන්තාරො පුනබ්භවන්ති එතෙන රූපාරූපාවචරධම්මෙහි නිරොධස්ස සන්තභාවමෙව දස්සෙති. අරූපෙසු අසණ්ඨිතාති අරූපරාගෙන අරූපභවෙසු අප්පතිට්ඨහන්තා, තෙපි පරිජානන්තාති අත්ථො. නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්තීති එත්ථ යෙති නිපාතමත්තං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

In the verses, “those who go to form” (rūpūpagā) means those who go to form existence (rūpabhavūpagā). For here form existence is called “form,” as in such passages as, “one develops the path for rebirth in the form realm.” “Those established in the formless” (arūpaṭṭhāyino) means those belonging to the formless sphere. By the words “not understanding cessation, they come back to renewed existence,” he shows the peaceful nature of cessation in contrast to the phenomena of the form and formless spheres. “Not established in the formless” (arūpesu asaṇṭhitā) means not taking a stance in the formless existences through lust for the formless; the meaning is that they fully understand those existences. In the phrase “those who are liberated in cessation” (nirodhe ye vimuccanti), the word ‘ye’ is a mere particle. The rest is as stated above.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth sutta is finished.

5. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Sutta on Sons

74. පඤ්චමෙ [Pg.211] පුත්තාති අත්‍රජා ඔරසපුත්තා, දින්නකාදයොපි වා. සන්තොති භවන්තා සංවිජ්ජමානා ලොකස්මින්ති ඉමස්මිං ලොකෙ උපලබ්භමානා. අත්ථිභාවෙන සන්තො, පාකටභාවෙන විජ්ජමානා. අතිජාතොති අත්තනො ගුණෙහි මාතාපිතරො අතික්කමිත්වා ජාතො, තෙහි අධිකගුණොති අත්ථො. අනුජාතොති ගුණෙහි මාතාපිතූනං අනුරූපො හුත්වා ජාතො, තෙහි සමානගුණොති අත්ථො. අවජාතොති ගුණෙහි මාතාපිතූනං අධමො හුත්වා ජාතො, තෙහි හීනගුණොති අත්ථො. යෙහි පන ගුණෙහි යුත්තො මාතාපිතූනං අධිකො සමො හීනොති ච අධිප්පෙතො, තෙ විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුත්තො අතිජාතො හොතී’’ති කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡං කත්වා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, පුත්තස්සා’’තිආදිනා නිද්දෙසො ආරද්ධො.

74. In the fifth sutta, 'sons' (puttā) refers to one's own offspring, sons born from the breast, or else adopted children and so on. 'Existing' (santo) means being, being found, discoverable in this world. Existing in actuality, present in manifestation. 'Superior' (atijāto) means one born having surpassed one's parents in qualities; the meaning is one with superior qualities. 'Conformable' (anujāto) means one born conforming to the qualities of one's parents; the meaning is one with equal qualities. 'Inferior' (avajāto) means one born being lower than one's parents in qualities; the meaning is one with inferior qualities. Now, in order to divide and show the qualities by which one is meant to be superior, equal, or inferior to one's parents, having posed a question out of a desire to speak—'And how, bhikkhus, is a son superior?'—the exposition is begun with the words, 'Here, bhikkhus, a son’s…'

තත්ථ න බුද්ධං සරණං ගතාතිආදීසු බුද්ධොති සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණනිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිං උපාදාය පඤ්ඤත්තිකො සත්තාතිසයො බුද්ධො. යථාහ –

Therein, in the passage beginning 'have not gone for refuge to the Buddha,' 'Buddha' refers to the continuum of aggregates cultivated by the attainment of unsurpassed liberation, which is the mark of unobstructed knowledge in regard to all phenomena; or, the Buddha is a supreme being designated on the basis of the full awakening to the truths, which is the proximate cause of the knowledge of omniscience. As it is said:

‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.161) –

'The Buddha' is that Blessed One who, being self-become, without a teacher, by himself fully awakened to the truths concerning things unheard of before, and who therein attained omniscience and mastery over the powers.

අයං තාව අත්ථතො බුද්ධවිභාවනා.

This, for a start, is the explanation of 'Buddha' in terms of meaning.

බ්‍යඤ්ජනතො පන සවාසනාය කිලෙසනිද්දාය අච්චන්තවිගමෙන බුද්ධවා පටිබුද්ධවාති බුද්ධො, බුද්ධියා වා විකසිතභාවෙන බුද්ධවා විබුද්ධවාති බුද්ධො, බුජ්ඣිතාති බුද්ධො, බොධෙතාති බුද්ධොති එවමාදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. යථාහ –

But in terms of etymology: he has awakened (buddha) from the sleep of the defilements with their latent tendencies through their final removal, as one awakens from sleep (paṭibuddha), thus he is the Buddha. Or, he has awakened (buddha) through the blossoming of his wisdom, as a lotus blossoms (vibuddha), thus he is the Buddha. He has understood (bujjhitā), thus he is the Buddha. He awakens others (bodhetā), thus he is the Buddha. It should be understood in this and other ways. As it is said:

‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධො, විසවිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, එකන්තවීතරාගොති බුද්ධො, එකන්තවීතදොසොති [Pg.212] බුද්ධො, එකන්තවීතමොහොති බුද්ධො, එකන්තනික්කිලෙසොති බුද්ධො, එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධො, එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො, අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභාති බුද්ධො, බුද්ධොති චෙතං නාමං න මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, අථ ඛො විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං බුද්ධො’’ති (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162).

'He has understood the truths, thus he is the Buddha; he awakens the generation, thus he is the Buddha; because of his omniscience, he is the Buddha; because of his all-seeingness, he is the Buddha; because he is not to be led by another, he is the Buddha; because he has spewed out the poisons, he is the Buddha; because he is reckoned as one whose taints are destroyed, he is the Buddha; because he is reckoned as one without defilements, he is the Buddha; he is utterly free from lust, thus he is the Buddha; he is utterly free from hatred, thus he is the Buddha; he is utterly free from delusion, thus he is the Buddha; he is utterly without defilements, thus he is the Buddha; he has gone on the sole path, thus he is the Buddha; he alone has fully awakened to the unsurpassed perfect self-enlightenment, thus he is the Buddha; because ignorance has been destroyed and wisdom has been attained, he is the Buddha. And this name 'Buddha' was not given by his mother, nor by his father, nor by his brother, nor by his sister, nor by his friends and associates, nor by his relatives and kinsmen, nor by ascetics and brahmins, nor by deities. Rather, this is a designation pertaining to liberation, a directly experienced designation of the Buddhas, the Blessed Ones, made at the foot of the Bodhi tree along with the attainment of the knowledge of omniscience—that is, 'the Buddha.'

හිංසතීති සරණං, සබ්බං අනත්ථං අපායදුක්ඛං සබ්බං සංසාරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. සරණං ගතාති ‘‘බුද්ධො භගවා අම්හාකං සරණං ගති පරායණං පටිසරණං අඝස්ස හන්තා හිතස්ස විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන බුද්ධං භගවන්තං ගච්ඡාම භජාම සෙවාම පයිරුපාසාම. එවං වා ජානාම බුජ්ඣාමාති එවං ගතා උපගතා බුද්ධං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න බුද්ධං සරණං ගතා.

Refuge (saraṇaṃ) is so called because it destroys (hiṃsati). The meaning is that it destroys, ruins, and demolishes all that is unbeneficial, the suffering of the lower realms, and all the suffering of saṃsāra. 'Gone for refuge' means that with the intention, 'The Blessed One, the Buddha, is our refuge, our destination, our final resort, our shelter, the destroyer of evil, the provider of what is beneficial,' we go to the Blessed One, the Buddha; we associate with him, serve him, and attend upon him. Or, 'We know thus, we understand thus'—having gone thus, having approached thus, one has gone for refuge to the Buddha. By the rejection of that, one has not gone for refuge to the Buddha.

ධම්මං සරණං ගතාති අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං –

'Gone for refuge to the Dhamma': The Dhamma is so called because it supports (dhāreti) those who practice as instructed in regard to the path that has been attained and the cessation that has been realized, preventing them from falling into the four planes of misery. In terms of meaning, this is both the noble path and Nibbāna. For this has been said:

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති විත්ථාරො (අ. නි. 4.34).

'Bhikkhus, as far as there are conditioned phenomena, the Noble Eightfold Path is declared the foremost among them,' and so on in detail.

න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගනිබ්බානානි එව, අපිච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මො ච. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ –

And it is not only the noble path and Nibbāna, but also the Dhamma of the scriptures together with the noble fruits. This has been said in the Chattamāṇavaka Vimāna:

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං,ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං,ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887);

'Fading of lust, imperturbable, sorrowless, The Dhamma unconditioned, unopposed; Sweet, accomplished, well-expounded, Go for refuge to this Dhamma.'

තත්ථ හි රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො, අනෙජමසොකන්ති ඵලං, ධම්මසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං, අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා [Pg.213] සබ්බධම්මක්ඛන්ධා කථිතා. තං ධම්මං වුත්තනයෙන සරණන්ති ගතා ධම්මං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න ධම්මං සරණං ගතා.

For therein, by 'fading of lust' the path is stated; by 'imperturbable and sorrowless,' the fruit; by 'the unconditioned Dhamma,' Nibbāna. By 'unopposed, this sweet, accomplished, well-expounded,' all the aggregates of the Dhamma, divided into the three Piṭakas, are stated. Those who have gone for refuge to that Dhamma in the way stated have gone for refuge to the Dhamma. By the rejection of that, they have not gone for refuge to the Dhamma.

දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො. සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මිං එව විමානෙ –

Because it is bound together (saṃhato) by the bond of view and virtue, it is the Saṅgha. In terms of meaning, it is the community of the eight noble persons. This has been said in that same celestial mansion:

‘‘යත්ථ ච දින්න මහප්ඵලමාහු,චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙ,සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888);

'That wherein a gift is said to have great fruit, The four pure pairs of persons, The eight individuals who are seers of the Dhamma— Go for refuge to this Saṅgha.'

තං සඞ්ඝං වුත්තනයෙන සරණන්ති ගතා සඞ්ඝං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සඞ්ඝං සරණං ගතාති.

Those who, in the way stated, go for refuge to the Saṅgha have gone for refuge to the Saṅgha. By the rejection of that, they have not gone for refuge to the Saṅgha.

එත්ථ ච සරණගමනකොසල්ලත්ථං සරණං සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති සරණගමනප්පභෙදො, ඵලං, සංකිලෙසො, භෙදො, වොදානන්ති අයං විධි වෙදිතබ්බො.

And here, for the sake of skill in going for refuge, this procedure should be understood: the refuge, the going for refuge, the one who goes for refuge, the kinds of going for refuge, the fruit, the defilement, the breaking, and the purification.

තත්ථ පදත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙතං අධිවචනං. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා නිවත්තනෙන ච සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො සරණං, භවකන්තාරතො උත්තාරණෙන අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගිසත්තො සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණ’’න්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡතීති ඉදං තයං වෙදිතබ්බං.

Therein, to begin with, in terms of the word's meaning: it destroys (hiṃsati), thus it is a refuge (saraṇaṃ). The meaning is that for those who have gone for refuge, by that very act of going for refuge, it strikes down and destroys fear, terror, suffering, a bad destination, and defilement. This is a designation for the Triple Gem. Alternatively: the Buddha is a refuge because he destroys the fear of beings by encouraging them in what is beneficial and restraining them from what is unbeneficial. The Dhamma is a refuge by leading them across the wilderness of existence and by giving them consolation. The Saṅgha is a refuge by causing even small services done to it to bring a vast acquisition of fruit. Therefore in this way too the Triple Gem is a refuge. The going for refuge is the arising of a thought which has dispelled defilements through confidence and high regard for them, and which proceeds in the manner of being devoted to them. A being endowed with this goes for refuge. The meaning is that with a thought-arising of the kind described, one approaches, thinking: 'These three jewels are my refuge, they are my final resort.' Thus, for a start, these three should be understood: the refuge, the going for refuge, and the one who goes for refuge.

පභෙදතො පන දුවිධං සරණගමනං – ලොකියං, ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති, ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො[Pg.214], සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති.

By way of classification, the going for refuge is twofold: mundane and supramundane. Therein, the supramundane going for refuge, which occurs at the moment of the path for those who have seen the truths, is accomplished in respect to the entire Triple Gem in its function, having Nibbāna as its object, and by eradicating the corruptions of going for refuge. The mundane going for refuge, which occurs for worldlings, is accomplished by suppressing the corruptions of going for refuge, having the qualities of the Buddha and so on as its object. In meaning, this is the acquisition of faith in the objects, the Buddha and so on, and it is the right view rooted in faith that is called 'the straightening of one's views' in regard to the ten grounds for meritorious action.

තයිදං චතුධා පවත්තති – අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන, තප්පරායණතාය, සිස්සභාවූපගමනෙන, පණිපාතෙනාති. තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො ඉති මං ධාරෙහී’’ති එවං තප්පටිසරණභාවො තප්පරායණතා. සිස්සභාවූපගමනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධස්ස අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස ඉති මං ධාරෙතූ’’ති එවං සිස්සභාවස්ස උපගමනං. පණිපාතො නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනං එව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමි ඉති මං ධාරෙතූ’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරං කරොන්තෙන ගහිතං එව හොති සරණගමනං.

This occurs in four ways: by self-surrender, by having them as one's supreme resort, by accepting the state of a disciple, and by prostration. Herein, self-surrender is the giving over of oneself to the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, thus: 'From today onward, I surrender myself to the Buddha, to the Dhamma, to the Sangha.' Having them as one's supreme resort is the state of having them as one's refuge, thus: 'From today onward, I have the Buddha as my supreme resort, the Dhamma as my supreme resort, the Sangha as my supreme resort; may you remember me so.' Accepting the state of a disciple is the undertaking of the state of a disciple, thus: 'From today onward, I am a disciple of the Buddha, of the Dhamma, of the Sangha; may you remember me so.' Prostration is the showing of extreme humility towards the Buddha and the other two objects, thus: 'From today onward, I will perform acts of veneration, rising up, reverential salutation, and proper conduct only towards the three objects, the Buddha and so on; may you remember me so.' For when one performs any one of these four modes, the going for refuge is indeed taken.

අපිච ‘‘භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තො එව මෙ අත්තා ජීවිතඤ්ච, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං තාණං ලෙණ’’න්ති එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං; සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං; සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං; භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154) එවං මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සරණගමනං විය සිස්සභාවූපගමනං දට්ඨබ්බං.

Furthermore, self-surrender should be understood thus: 'I relinquish myself to the Blessed One, I relinquish myself to the Dhamma, I relinquish myself to the Sangha; I relinquish my life. My self and my life are relinquished. For as long as life lasts, I go for refuge to the Buddha. The Buddha is my refuge, my protection, my shelter.' And accepting the state of a disciple should be seen as in the case of the Elder Mahākassapa’s going for refuge: 'Oh, that I might see the Teacher, that I might see the Blessed One! Oh, that I might see the Well-farer, that I might see the Blessed One! Oh, that I might see the Perfectly Enlightened One, that I might see the Blessed One!'

‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං;

නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සං. නි. 1.246;

සු. නි. 194) –

"And so I will wander from village to village, from town to town, paying homage to the Perfectly Enlightened One and to the excellence of the Dhamma."

එවං ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රහ්මායු, බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති ‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො, බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො’’’ති (ම. නි. 2.394) එවං පණිපාතො දට්ඨබ්බො.

In such a way, having them as one's supreme resort should be understood as in the case of the going for refuge of Āḷavaka and others. Prostration should be seen thus: 'Then the brahmin Brahmāyu rose from his seat, arranged his upper robe over one shoulder, and fell with his head at the Blessed One’s feet. He kissed the Blessed One's feet and massaged them with his hands, and he announced his name: “I am the brahmin Brahmāyu, Master Gotama! I am the brahmin Brahmāyu, Master Gotama!”'

සො [Pg.215] පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගය්හති, සෙට්ඨවසෙන භිජ්ජති. තස්මා යො ‘‘අයමෙව ලොකෙ සබ්බසත්තුත්තමො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව සරණං ගහිතං හොති, න ඤාතිභයාචරියසඤ්ඤාය වන්දන්තෙන. එවං ගහිතසරණස්ස උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණං න භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යංකිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියම්පි ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජති. එවං සරණගමනස්ස පභෙදො වෙදිතබ්බො.

This prostration, however, is fourfold: that due to kinship, fear, a teacher, or one worthy of offerings. Among these, the going for refuge is accomplished by prostration to one worthy of offerings, not by the others. For refuge is taken by way of what is highest, and it is broken by way of what is highest. Therefore, when one pays homage thinking, 'This is the highest of all beings in the world, the foremost worthy of offerings,' by that the refuge is taken, not by one who pays homage with the perception of a relative, out of fear, or to a teacher. For a male or female lay follower who has thus taken refuge, their refuge is not broken when they pay homage even to an ordained member of another sect thinking, 'This is my relative,' still less to one who is not ordained. Similarly, it is not broken when one pays homage to a king out of fear, for since he is honored by the country, he might cause harm if not honored. Likewise, it is not broken even when one pays homage to a sectarian who teaches some craft, thinking, 'This is my teacher.' In this way, the classification of the going for refuge should be understood.

එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං –

Herein, for the supramundane going for refuge, the four fruits of recluseship are the fruit-as-result, and the destruction of all suffering is the fruit-as-benefit. For this has been said:

‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති.

“Whoever has gone for refuge to the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, sees with perfect wisdom the Four Noble Truths:

‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියං චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

“Suffering, the origin of suffering, the overcoming of suffering, and the Noble Eightfold Path that leads to the appeasement of suffering.

‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 190-192);

“This indeed is a secure refuge, this is the supreme refuge. Having come to this refuge, one is released from all suffering.”

අපිච නිච්චතො අනුපගමනාදීනිපි එතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

Furthermore, not approaching things as permanent and so on should also be understood as the fruit-as-benefit of this. For this has been said:

‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය, කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, දුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.127-128; අ. නි. 1.268-276; විභ. 809).

“Bhikkhus, it is impossible, it cannot happen, that a person accomplished in view would approach any conditioned formation as permanent, or as pleasant, or would approach any phenomenon as self; that they would deprive their mother of life, deprive their father of life, deprive an arahant of life; that with a mind of hate they would cause a Tathāgata’s blood to flow; that they would create a schism in the Sangha; or that they would designate another as their teacher. No such case exists.”

ලොකියස්ස [Pg.216] පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

But for the mundane going for refuge, both the attainment of good destinations and the attainment of wealth are its fruit. For this has been said:

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ,න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං,දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37);

“Whoever has gone to the Buddha for refuge will not go to the plane of misery; having abandoned the human body, they will fill the host of devas.”

අපරම්පි වුත්තං –

And again it has been said:

‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධං සරණගමනං හොති. බුද්ධං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති – දිබ්බෙන ආයුනා, දිබ්බෙන වණ්ණෙන, දිබ්බෙන සුඛෙන, දිබ්බෙන යසෙන, දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන, දිබ්බෙහි රූපෙහි, දිබ්බෙහි සද්දෙහි, දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි, දිබ්බෙහි රසෙහි, දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහි…පෙ… ධම්මං, සඞ්ඝං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බෙහී’’’ති (සං. නි. 4.341).

“Then Sakka, lord of the devas, together with eighty thousand devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna… Standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this to Sakka, lord of the devas: ‘It is good, lord of the devas, to go for refuge to the Buddha. For on account of going for refuge to the Buddha, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass the other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine glory, divine sovereignty, divine forms, divine sounds, divine odors, divine tastes, and divine tangible objects… the Dhamma… the Sangha… tangible objects.’”

වෙලාමසුත්තාදිවසෙනපි (අ. නි. 9.20) සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනස්ස ඵලං වෙදිතබ්බං.

The special fruit of the going for refuge should also be understood by way of the Velāma Sutta and others. Thus the fruit of the going for refuge should be understood.

ලොකියසරණගමනඤ්චෙත්ථ තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස පන සංකිලෙසො නත්ථි. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො – සාවජ්ජො, අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බො.

Herein, the mundane going for refuge is corrupted by ignorance, doubt, wrong knowledge, and so on in regard to the three objects; it is not of great lustre nor of great pervasiveness. But for the supramundane there is no corruption. The breach of the mundane going for refuge is twofold: with transgression and without transgression. Therein, the one with transgression occurs through self-surrender and so on to other teachers, and it has an undesirable fruit. The one without transgression occurs at the time of death; since it is without result, it is fruitless. But for the supramundane there is no breach at all. For even in another existence a noble disciple does not designate another as their teacher. Thus the corruption and the breach of the going for refuge should be understood.

වොදානම්පි [Pg.217] ච ලොකියස්සෙව යස්ස හි සංකිලෙසො, තස්සෙව තතො වොදානෙන භවිතබ්බං. ලොකුත්තරං පන නිච්චවොදානමෙවාති.

And purification, too, is only for the mundane. For one who has corruption, for them there must be purification from it. But the supramundane is ever-pure.

පාණාතිපාතාති එත්ථ පාණස්ස සරසෙනෙව පතනසභාවස්ස අන්තරා එව අතිපාතනං අතිපාතො, සණිකං පතිතුං අදත්වා සීඝං පාතනන්ති අත්ථො. අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතනං අතිපාතො, පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ ඛන්ධසන්තානො, යො සත්තොති වොහරීයති, පරමත්ථතො රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියං. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ හි විකොපිතෙ ඉතරම්පි තංසම්බන්ධතාය විනස්සතීති. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. යාය හි චෙතනාය පවත්තමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස නිස්සයභූතෙසු උපක්කමකරණහෙතුකමහාභූතපච්චයා උප්පජ්ජනකමහාභූතා පුරිමසදිසා න උප්පජ්ජන්ති, විසදිසා එව උප්පජ්ජන්ති, සා තාදිසප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පාණාතිපාතො. ලද්ධූපක්කමානි හි භූතානි පුරිමභූතානි විය න විසදානීති සමානජාතියානං කාරණානි න හොන්තීති. ‘‘කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා’’ති ඉදං මනොද්වාරෙ පවත්තාය වධකචෙතනාය පාණාතිපාතතාසම්භවදස්සනං. කුලුම්බසුත්තෙපි හි ‘‘ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතො වසිප්පත්තො අඤ්ඤිස්සා කුච්ඡිගතං ගබ්භං පාපකෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා හොතී’’ති විජ්ජාමයිද්ධි අධිප්පෙතා. සා ච වචීද්වාරං මුඤ්චිත්වා න සක්කා නිබ්බත්තෙතුන්ති වචීද්වාරවසෙනෙව නිප්පජ්ජති. යෙ පන ‘‘භාවනාමයිද්ධි තත්ථ අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති, තෙසං වාදො කුසලත්තිකවෙදනත්තිකවිතක්කත්තිකභූමන්තරෙහි විරුජ්ඣති.

Herein, 'destruction of life' is the premature felling of a living being, which by its own nature is bound to fall. The meaning is not allowing it to fall slowly but causing it to fall quickly. Or, it is felling by overpowering with weapons and so on; this is called 'the slaughter of life.' Herein, 'living being' is the continuum of aggregates that is designated as a 'sentient being.' In the ultimate sense, it is the life faculty of form and formless phenomena. For when the life faculty of form is damaged, the other also perishes because of its connection with it. In regard to that living being, the destruction of life is the volition to kill, arising through one of the doors, the bodily or the verbal, which originates an undertaking to cut off the life faculty in one who is percipient of it as a living being. For, by which volition, for the ongoing life faculty, the great elements that are to arise, conditioned by the great elements that are the cause for the performance of the undertaking and are its support, do not arise similar to the previous ones, but dissimilar ones arise. That volition, which originates such an application, is the destruction of life. For the elements that have been subjected to the undertaking are not pure like the previous elements, and thus they are not causes for those of a similar kind. The phrase 'arising through one of the doors, the bodily or the verbal,' shows that it is impossible for destruction of life to occur through a volition to kill that arises at the mind door. For in the Kulumba Sutta too, it is said: 'Here, some ascetic or brahmin, possessing psychic power and mastery over the mind, regards the fetus in another’s womb with a malevolent mind.' Here, psychic power based on knowledge is intended. And since that cannot be produced without the verbal door, it is accomplished by means of the verbal door. As for those who say, 'Here, psychic power based on meditation is intended,' their assertion is contradicted by the Triad on Wholesome States, the Triad on Feeling, the Triad on Thought, and the Section on Planes of Existence.

ස්වායං පාණාතිපාතො ගුණරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජො, ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජො.

This destruction of life is of little blame in the case of small beings devoid of virtue, such as animals, but of great blame in the case of large-bodied beings. Why? Because of the magnitude of the effort. Even when the effort is the same, it is of great blame because of the magnitude of the object, etc. In the case of virtuous beings such as humans, it is of little blame in the case of a being with little virtue, but of great blame in the case of one with great virtue. But when the physical size and the virtues are the same, it is of little blame because of the mildness of the defilements and the undertaking, and of great blame because of their intensity.

එත්ථ ච පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො වෙදිතබ්බා. යථාධිප්පෙතස්ස පයොගස්ස [Pg.218] සහසා නිප්ඵාදනවසෙන සකිච්චසාධිකාය බහුක්ඛත්තුං පවත්තජවනෙහි ලද්ධාසෙවනාය ච සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය පයොගස්ස මහන්තභාවො. සතිපි කදාචි ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච පාණෙ පයොගස්ස සමභාවෙ මහන්තං හනන්තස්ස චෙතනා තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති වත්ථුමහන්තතාපි චෙතනාය බලවභාවස්ස කාරණං. ඉති උභයම්පෙතං චෙතනාබලවභාවෙනෙව මහාසාවජ්ජතාය හෙතු හොති. තථා හන්තබ්බස්ස මහාගුණභාවෙ තත්ථ පවත්තඋපකාරචෙතනා විය ඛෙත්තවිසෙසනිප්ඵත්තියා අපකාරචෙතනාපි බලවතී තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති තස්ස මහාසාවජ්ජතා දට්ඨබ්බා. තස්මා පයොගවත්ථුආදිපච්චයානං අමහත්තෙපි ගුණමහන්තතාදිපච්චයෙහි චෙතනාය බලවභාවවසෙනෙව මහාසාවජ්ජතා වෙදිතබ්බා.

Herein, great blameworthiness should be understood as due to the strength of the volition that arises from such conditions as the magnitude of the effort and of the object. The magnitude of the effort consists in the decisive volition, which has become practiced through frequently repeated impulsion moments that accomplish their task by bringing about the intended result quickly. Even if the effort is sometimes the same in the case of a small being and a large one, the volition of one who kills a large being arises more intensely; thus the magnitude of the object is also a cause for the strength of the volition. Therefore, both of these are a cause for great blameworthiness precisely through the strength of the volition. Similarly, when the being to be killed possesses great virtue, just as a volition to help directed towards such a one produces a special field, so a volition to harm arises strong and more intense; thus its great blameworthiness should be seen. Therefore, even when conditions such as the effort and the object are not great, great blameworthiness should be understood as due solely to the strength of the volition on account of conditions such as the greatness of the virtues.

තස්ස පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති පඤ්ච සම්භාරා. පඤ්චසම්භාරයුත්තො පාණාතිපාතොති පඤ්චසම්භාරාවිනිමුත්තො දට්ඨබ්බො. තෙසු පාණසඤ්ඤිතාවධකචිත්තානි පුබ්බභාගියානිපි හොන්ති, උපක්කමො වධකචෙතනාසමුට්ඨාපිතො. තස්ස ඡ පයොගා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. තෙසු සහත්ථෙන නිබ්බත්තො සාහත්ථිකො. පරෙසං ආණාපනවසෙන පවත්තො ආණත්තිකො. උසුසත්තිආදීනං නිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තො නිස්සග්ගියො. ඔපාතඛණනාදිවසෙන පවත්තො ථාවරො. ආථබ්බණිකාදීනං විය මන්තපරිජප්පනපයොගො විජ්ජාමයො. දාඨාකොට්ටනාදීනං විය කම්මවිපාකජිද්ධිමයො.

It has five components: (1) a living being; (2) the perception of it as a living being; (3) the thought of killing; (4) the undertaking; and (5) death as a result. The destruction of life is constituted by these five components; it should be understood as not occurring without them. Among these, the perception of a living being and the thought of killing can also be preliminary stages. The undertaking is initiated by the volition to kill. It has six kinds of application: by one’s own hand, by command, by missile, by fixed device, by sorcery, and by psychic power. Among these, that accomplished by one’s own hand is the 'by one’s own hand' application. That which proceeds by way of ordering others is the 'by command' application. That which proceeds by way of releasing arrows, spears, etc., is the 'by missile' application. That which proceeds by way of digging a pitfall, etc., is the 'by fixed device' application. The application of muttering spells, as by Atharvan sorcerers, is the 'by sorcery' application. That which is psychic power born of kamma-result, as with fanged demons and the like, is the 'by psychic power' application.

එත්ථාහ – ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු, කො හන්තා, කො වා හඤ්ඤති? යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපිතාය න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන විකොපනසමත්ථො, නාපි විකොපනීයො, අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනතාය කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතො ලබ්භති, යථා මතසරීරෙ. පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස යථාවුත්තො පහරණප්පහාරාදිකො අතීතෙසු සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය අනාගතෙසු පච්චුප්පන්නෙසු වා. තත්ථ න තාව අතීතෙසු අනාගතෙසු ච සම්භවති තෙසං අවිජ්ජමානසභාවත්තා, පච්චුප්පන්නෙසු [Pg.219] ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පහාරාදිප්පයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහත්තා ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො, ඛණිකභාවෙන වධාධිප්පායසමකාලමෙව භිජ්ජනකස්ස යාව කිරියාපරියොසානකාලමනවට්ඨානතො කස්ස වා පාණාතිපාතො කම්මබන්ධොති?

Here one might ask: Among formations that have the nature of ceasing from moment to moment, who is the killer and who is killed? If it is the continuum of mind and mental factors, being formless, it is not able to be damaged by way of cutting, breaking, etc., nor can it be damaged. If it is the continuum of form, being non-sentient like a log or a clod of earth, the destruction of life is not obtained there by cutting, etc., just as in a dead body. Further, the application for the destruction of life, the aforesaid striking, hitting, etc., would have to be on past, future, or present formations. Now, it is not possible on past and future ones, because they are non-existent by nature. And in the case of present formations, because of their momentariness, since they have a nature of ceasing on their own and are heading for destruction, the application would be useless. And since destruction is without a cause, death is not caused by the application of striking, hitting, etc. And since formations are inert, whose application is it? And since, due to its momentariness, that which has the intention to kill breaks up at that very same time and does not last until the completion of the act, for whom is there the destruction of life and the binding by kamma?

වුච්චතෙ – යථාවුත්තවධකචෙතනාසමඞ්ගී සඞ්ඛාරානං පුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්තා. තෙන පවත්තිතවධප්පයොගනිමිත්තං අපගතුස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතොති වොහාරස්ස වත්ථුභූතො යථාවුත්තවධප්පයොගාකරණෙ පුබ්බෙ විය උද්ධං පවත්තනාරහො රූපාරූපධම්මපුඤ්ජො හඤ්ඤති, චිත්තචෙතසිකසන්තානො එව වා. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය භූතරූපෙසු කතප්පයොගවසෙන ජීවිතින්ද්‍රියවිච්ඡෙදෙන සොපි විච්ඡිජ්ජතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො, නාපි අහෙතුකො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො. පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතප්පයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො ඛණිකානඤ්ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං, නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු යථාපච්චයං උප්පජ්ජිත්වා අත්ථිභාවමත්තෙනෙව අත්තනො අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනනියතානි කාරණානියෙව කරොන්තීති වුච්චති, යථා පදීපො පකාසෙතීති, තථෙව ඝාතකවොහාරො. න ච කෙවලස්ස වධාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො, සන්තානවසෙන වත්තමානස්සෙව පන ඉච්ඡිතොති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මබන්ධො. සන්තානවසෙන වත්තමානානඤ්ච පදීපාදීනං අත්ථකිරියාසිද්ධි දිස්සතීති. අයඤ්ච විචාරණා අදින්නාදානාදීසුපි යථාසම්භවං විභාවෙතබ්බා. තස්මා පාණාතිපාතා. න පටිවිරතාති අප්පටිවිරතා.

It is said: The heap of formations endowed with the aforesaid volition to kill, designated as a 'being,' is the killer. What is killed is the heap of form and formless phenomena—or the continuum of mind and mental factors—which is the basis for the designation 'dead' when, on account of the application of killing set in motion by that killer, its warmth, consciousness, and life faculty have departed; and which, when that application is not made, is capable of continuing on as before. Even though this continuum of mind is not an object for the application of killing, since in the five-constituent existence its occurrence is dependent on the continuum of form, it too is cut off by the cutting off of the life faculty by means of the application made to the primary elements of form. Thus, the destruction of life is not impossible, nor is it without a cause, nor is the application useless. Because, through the application made to present formations, the group of formations that was due to arise immediately after does not arise in that way. And since the momentary death of momentary formations is not intended here as death, but rather the death of the continuity, and since this has a cause in the way described, death is not without a cause. Even though formations are inert, it is said that by arising according to conditions, merely by their existence they perform causes that are fixed to produce their own appropriate results, just as a lamp is said to illuminate; in the same way the designation 'killer' is used. And the destruction of life is not intended for the mere group of mind and mental factors that co-arises with the intention to kill, but it is intended for that which exists as a continuity. Therefore, there is indeed a binding by kamma through the destruction of life. And the accomplishment of a function is seen in things like lamps that exist as a continuity. This investigation should be applied, as may be appropriate, to theft and so on. Therefore, from destruction of life. 'One who does not abstain' (na paṭiviratā) means 'unrestrained' (appaṭiviratā).

අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරස්ස හරණං ථෙය්‍යං චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති. තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ [Pg.220] පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. තථා ඛුද්දකෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, මහන්තෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුමහන්තතාය පයොගමහන්තතාය ච. වත්ථුසමත්තෙ පන සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තංතංගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං. වත්ථුගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං පයොගස්ස ච මුදුභාවෙ අප්පසාවජ්ජං, තිබ්බභාවෙ මහාසාවජ්ජං.

'Taking what is not given' (adinnādāna) means the taking of what belongs to another, theft, or thievery. Herein, 'what is not given' means what is possessed by another, with which the owner may do as they wish without being liable to punishment and without being blameworthy. In regard to that which is possessed by another, adinnādāna is the volition of theft which, in one who perceives it as possessed by another, originates an undertaking to take it. This is of little blame when the property of another is inferior, of great blame when it is superior. Why? Because of the superior quality of the object. Similarly, it is of little blame when the property of another is small, of great blame when it is large. Why? Because of the magnitude of the object and the magnitude of the effort. But when the objects are the same, it is of great blame in the case of an object belonging to those of superior virtue; and correspondingly, it is of little blame in the case of an object belonging to one of inferior virtue. But when the qualities of the object are the same, it is of little blame when the defilements and the effort are mild, and of great blame when they are intense.

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තා. එත්ථ ච මන්තපරිජප්පනෙන පරසන්තකහරණං විජ්ජාමයො පයොගො. විනා මන්තෙන තාදිසෙන ඉද්ධානුභාවසිද්ධෙන කායවචීපයොගෙන පරසන්තකස්ස ආකඩ්ඪනං ඉද්ධිමයො පයොගොති වෙදිතබ්බො.

Its five components are: an object belonging to another, the perception that it belongs to another, the intention to steal, the effort, and the consequent removal of the object. There are six kinds of application, beginning with that by one's own hand. And these proceed by way of the following kinds of removal, as may be appropriate: removal by stealth, removal by force, removal by fraudulent means, removal by concealment, and removal by a lot. Herein, the removal of another's property by muttering spells is an application based on incantation. It should be understood that without such a spell, the drawing of another's property by bodily or verbal effort accomplished through the power of psychic potency is an application based on psychic power.

කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරො. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො, ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං, දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤපුරිසා. ස්වායං මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. ගුණරහිතෙපි ච අභිභවිත්වා මිච්ඡා චරන්තස්ස මහාසාවජ්ජො, උභින්නං සමානච්ඡන්දතාය අප්පසාවජ්ජො. සමානච්ඡන්දභාවෙපි කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනපයොගො, මග්ගෙනමග්ගප්පටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. තත්ථ අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස තයො, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස තයොති අනවසෙසග්ගහණෙන චත්තාරො දට්ඨබ්බා, අත්ථසිද්ධි පන තීහෙව. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව.

'In sensual pleasures' means in sexual conduct. 'Misconduct' means conduct that is utterly censurable and base. By way of characteristic, however, sexual misconduct is the volition, proceeding through the body-door with a lustful intention, that transgresses with an illicit partner. Herein, an illicit partner for men means twenty kinds of women: ten such as those protected by their mother, and ten such as those purchased with wealth. For women, it means other men in the case of twelve kinds of women: the two who are protected and under penalty, and the ten such as those purchased with wealth. This misconduct is of little blame when committed with an illicit partner who is devoid of such qualities as virtue; it is of great blame when committed with one endowed with such qualities as virtue. Even with one devoid of qualities, it is of great blame for one who commits misconduct by overpowering the other; it is of little blame when there is mutual consent. Even when there is mutual consent, it is of little blame if the defilements and the undertaking are mild; it is of great blame if they are intense. Its four components are: (1) an illicit partner, (2) the thought of engaging in intercourse with that partner, (3) the effort to engage, and (4) the consent to the union of the paths. Herein, since there are three components for one who proceeds by their own inclination and three for one who proceeds by force, the four should be understood by taking them all into account. The purpose, however, is achieved with three. The one application is that done by one's own hand.

මුසාති [Pg.221] විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජකො කායවචීපයොගො, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. අපරො නයො මුසාති අභූතං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. තස්මා අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤාපනපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො.

'Lying' is the bodily or verbal application, preceded by the intention to deceive, that spoils the truth. False speech, however, is the volition, having the intention to deceive, that originates the bodily or verbal application for deceiving another. Another method: 'Musā' is an unreal matter; 'vāda' is the communication of that as being real and factual. Therefore, for one who desires to make known to another an unreal matter as real, false speech is the volition that originates the application for making it known in that way.

සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපිච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීති ආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනවසෙන වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තථා යස්ස අත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජො. කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාවසෙන ච අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා ලබ්භතෙව.

When one spoils some advantage, if it is a small one, it is of little blame; if it is a great one, it is of great blame. Furthermore, for householders, a lie uttered out of an unwillingness to give what is one's own, such as saying, 'There is none,' is of little blame; but a lie told as a witness in a way that spoils the advantage is of great blame. For the ordained, having received a little oil or ghee, to speak with playful intent in the manner of an exaggeration, such as, 'Today, I think a river of oil is flowing in the village,' is of little blame; but to speak in a way such as saying 'I saw' what was not seen is of great blame. Similarly, with regard to the person whose advantage one spoils, if they are of little virtue, it is of little blame; if they are of great virtue, it is of great blame. And the state of being of little or great blame is indeed obtained based on the mildness or intensity of the defilements.

තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. විසංවාදනාධිප්පායෙන හි පයොගෙ කතෙපි පරෙන තස්මිං අත්ථෙ අවිඤ්ඤාතෙ විසංවාදනස්ස අසිජ්ඣනතො පරස්ස තදත්ථවිජානනම්පි එකො සම්භාරො වෙදිතබ්බො. කෙචි පන ‘‘අභූතවචනං, විසංවාදනචිත්තං, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති තයො සම්භාරා’’ති වදන්ති. සචෙ පන පරො දන්ධතාය විචාරෙත්වා තමත්ථං ජානාති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය පවත්තත්තා කිරියාසමුට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති.

It has four components: an unreal matter, the thought of deceiving, the corresponding effort, and the other's understanding of that meaning. For even when an application is made with the intention to deceive, if the other does not understand that meaning, the deception is not accomplished. Therefore, the other's understanding of that meaning should also be understood as one component. Some, however, say there are three components: untrue speech, the thought of deceiving, and the other's understanding of that meaning. But if the other person, being slow, understands that meaning after investigating, since it proceeds with a determining volition, one is bound by the kamma of false speech at the very moment of the volition that originates the action.

සුරාති පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්ච සුරා. මෙරයන්ති පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, මධ්වාසවො, ගුළාසවො සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්ච ආසවා. තදුභයම්පි මදනීයට්ඨෙන මජ්ජං. යාය චෙතනාය තං පිවති, සා පමාදකාරණත්තා පමාදට්ඨානං. ලක්ඛණතො පන යථාවුත්තස්ස සුරාමෙරයසඞ්ඛාතස්ස මජ්ජස්ස බීජතො පට්ඨාය මදවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා පමාදචෙතනා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං. තස්ස මජ්ජභාවො, පාතුකම්‍යතාචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, අජ්ඣොහරණන්ති චත්තාරො සම්භාරා. අකුසලචිත්තෙනෙව චස්ස පාතබ්බතො එකන්තෙන සාවජ්ජභාවො[Pg.222]. අරියසාවකානං පන වත්ථුං අජානන්තානම්පි මුඛං න පවිසති, පගෙව ජානන්තානං. අඩ්ඪපසතමත්තස්ස පානං අප්පසාවජ්ජං, අද්ධාළ්හකමත්තස්ස පානං තතො මහන්තං මහාසාවජ්ජං, කායසඤ්චාලනසමත්ථං බහුං පිවිත්වා ගාමඝාතකාදිකම්මං කරොන්තස්ස මහාසාවජ්ජමෙව. පාපකම්මඤ්හි පාණාතිපාතං පත්වා ඛීණාසවෙ මහාසාවජ්ජං, අදින්නාදානං පත්වා ඛීණාසවස්ස සන්තකෙ මහාසාවජ්ජං, මිච්ඡාචාරං පත්වා ඛීණාසවාය භික්ඛුනියා වීතික්කමෙ, මුසාවාදං පත්වා මුසාවාදෙන සඞ්ඝභෙදෙ, සුරාපානං පත්වා කායසඤ්චාලනසමත්ථං බහුං පිවිත්වා ගාමඝාතකාදිකම්මං මහාසාවජ්ජං. සබ්බෙහිපි චෙතෙහි මුසාවාදෙන සඞ්ඝභෙදොව මහාසාවජ්ජො. තඤ්හි කත්වා කප්පං නිරයෙ පච්චති.

'Liquor' means the five kinds of liquor: that made from flour, from cakes, from cooked rice, that to which yeast is added, and that blended with ingredients. 'Fermented liquor' means the five kinds of fermented liquor: that made from flowers, from fruits, from honey, from molasses, and that blended with ingredients. Both of these are intoxicants in the sense of causing intoxication. The volition with which one drinks it, being a cause of heedlessness, is a basis for heedlessness. By way of characteristic, the basis for heedlessness consisting of liquor and fermented intoxicants is the volition of heedlessness, proceeding through the body-door by way of intoxication, beginning from the seed of the aforesaid liquor and fermented liquor. It has four components: the state of being an intoxicant, the thought of wishing to drink it, the corresponding effort, and the swallowing of it. And since it is to be drunk only with an unwholesome mind, it is entirely blameworthy. For noble disciples, it does not enter the mouth even if they do not know the substance, how much more so if they do know. Drinking a half-pasata measure is of little blame; drinking a half-āḷhaka measure is of greater blame than that; drinking a large amount, enough to cause bodily staggering, and then committing an act such as raiding a village, is of great blame. Indeed, among evil deeds, with respect to killing a living being, killing one whose taints are destroyed is of great blame; with respect to taking what is not given, stealing the property of one whose taints are destroyed is of great blame; with respect to sexual misconduct, transgressing against a bhikkhunī whose taints are destroyed is of great blame; with respect to false speech, causing a schism in the Sangha through false speech is of great blame; with respect to drinking intoxicants, drinking a large amount, enough to cause bodily staggering, and then committing an act such as raiding a village is of great blame. Among all these, causing a schism in the Sangha through false speech is of the greatest blame. For having done that, one is boiled in hell for an eon.

ඉදානි එතෙසු සභාවතො, ආරම්මණතො, වෙදනතො, මූලතො, කම්මතො, ඵලතොති ඡහි ආකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සභාවතො පාණාතිපාතාදයො සබ්බෙපි චෙතනාසභාවාව. ආරම්මණතො පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො, අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණො, සත්තාරම්මණොති එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, සුරාපානං සඞ්ඛාරාරම්මණං. වෙදනතො පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො, අදින්නාදානං තිවෙදනං, මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, තථා සුරාපානං. සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙන පන උභයම්පි මජ්ඣත්තවෙදනං න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො. මූලතො පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො, අදින්නාදානං මුසාවාදො ච දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො සුරාපානඤ්ච ලොභමොහවසෙන ද්විමූලං. කම්මතො මුසාවාදොයෙවෙත්ථ වචීකම්මං, සෙසං චතුබ්බිධම්පි කායකම්මමෙව. ඵලතො සබ්බෙපි අපායූපපත්තිඵලා චෙව සුගතියම්පි අප්පායුකතාදිනානාවිධඅනිට්ඨඵලා චාති එවමෙත්ථ සභාවාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Now, the analysis of these should be understood in six aspects: by nature, by object, by feeling, by root, by action, and by result. Herein, by nature, killing living beings and the others are all of the nature of volition. By object, killing living beings has the life-faculty as its object, and thus has a formation as its object. Taking what is not given has a being or a formation as its object. Sexual misconduct has a formation as its object by way of the tangible; some say it has a being as its object. False speech has a being or a formation as its object. Drinking intoxicants has a formation as its object. By feeling, killing living beings is accompanied by painful feeling. Taking what is not given is accompanied by any of the three feelings. Sexual misconduct is accompanied by two feelings, pleasure and equanimity; the same for drinking intoxicants. With a determining mind, however, neither is accompanied by equanimous feeling. False speech is accompanied by any of the three feelings. By root, killing living beings has two roots, being rooted in hatred and delusion. Taking what is not given and false speech are rooted either in hatred and delusion or in greed and delusion. Sexual misconduct and drinking intoxicants have two roots, being rooted in greed and delusion. By action, only false speech here is verbal action; the other four are all bodily action. By result, all have rebirth in the plane of misery as their result, and even in a happy destination they have various undesirable results such as a short life-span, and so on. Thus should the analysis here be understood in terms of nature and the other aspects.

අප්පටිවිරතාති සමාදානවිරතියා සම්පත්තවිරතියා ච අභාවෙන න පටිවිරතා. දුස්සීලාති තතො එව පඤ්චසීලමත්තස්සාපි අභාවෙන නිස්සීලා. පාපධම්මාති ලාමකධම්මා, හීනාචාරා. පාණාතිපාතා පටිවිරතොති [Pg.223] සික්ඛාපදසමාදානෙන පාණාතිපාතතො විරතො, ආරකා ඨිතො. එස නයො සෙසෙසුපි.

'Not abstaining' means not having refrained, due to the absence of both abstinence by undertaking and abstinence on encountering an occasion. 'Unvirtuous' means being without virtue because of the absence of even the mere five precepts. 'Of evil nature' means having base qualities, of low conduct. 'Abstaining from the destruction of life' means one who has refrained from the destruction of life by undertaking the training rule, one who stands aloof from it. This is the method for the remaining cases as well.

ඉධාපි පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනං සභාවතො ආරම්මණතො, වෙදනතො, මූලතො, කම්මතො, සමාදානතො, භෙදතො, ඵලතො ච විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තත්ථ සභාවතො පඤ්චපි චෙතනායොපි හොන්ති විරතියොපි, විරතිවසෙන පන දෙසනා ආගතා. යා පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස ‘‘යා තස්මිං සමයෙ පාණාතිපාතා ආරති විරතී’’ති එවං වුත්තා කුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරති. සා පභෙදතො තිවිධා – සම්පත්තවිරති, සමාදානවිරති, සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තමෙතං අම්හාකං කාතු’’න්ති සම්පත්තවත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරති නාම. සමාදින්නසික්ඛාපදානං සික්ඛාපදසමාදානෙ තදුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරති නාම. අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරති නාම, යස්සා උප්පත්තිතො පට්ඨාය අරියපුග්ගලානං ‘‘පාණං ඝාතෙස්සාමා’’ති චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති. තාසු සමාදානවිරති ඉධාධිප්පෙතා.

Here, too, the analysis of abstaining from the destruction of life, etc., should be understood in terms of its nature, object, feeling, root, action, undertaking, division, and result. As to its nature, the five are both volitions and abstinences, but the teaching is given in terms of abstinence. The abstinence of one who refrains from the destruction of life is the abstinence associated with a wholesome consciousness, as stated: 'the refraining, the abstaining from the destruction of life at that time.' By way of division, it is threefold: abstinence on occasion, abstinence by undertaking, and abstinence by eradication. Among these, the abstinence that arises in those who have not undertaken the training rules, who, having reflected on their own birth, age, learning, etc., do not transgress when an occasion for it arises, thinking, 'It is not proper for us to do this,' is called abstinence on occasion. The abstinence that arises in those who have undertaken the training rules, who, from the time of undertaking them and thereafter, do not transgress, even by giving up their own lives, is called abstinence by undertaking. The abstinence associated with the noble path, from the arising of which not even the thought 'I will kill a living being' occurs in noble persons, is called abstinence by eradication. Among these, it is abstinence by undertaking that is intended here.

ආරම්මණතො පාණාතිපාතාදීනං ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බතොයෙව හි විරති නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණායෙව එතෙ කුසලධම්මා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්ති. වෙදනතො සබ්බාපි සුඛවෙදනාව.

As to the object, the objects of the destruction of life, etc., are the very objects of these abstinences. For abstinence is so called because there is something to be transgressed. Just as the noble path, which has Nibbāna as its object, abandons the defilements, so too these wholesome states, which have the life faculty, etc., as their objects, abandon immoralities such as the destruction of life. As to feeling, all are accompanied by pleasant feeling.

මූලතො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසවසෙන ද්විමූලා. කම්මතො මුසාවාදා වෙරමණි වචීකම්මං, සෙසා කායකම්මං. සමාදානතො අඤ්ඤස්ස ගරුට්ඨානියස්ස සන්තිකෙ තං අලභන්තෙන සයමෙව වා පඤ්ච සීලානි එකජ්ඣං පාටියෙක්කං වා සමාදියන්තෙන සමාදින්නානි හොන්ති. භෙදතො ගහට්ඨානං යං යං වීතික්කන්තං, තං තදෙව භිජ්ජති, ඉතරං න භිජ්ජති. කස්මා? ගහට්ඨා හි අනිබද්ධසීලා හොන්ති, යං යං සක්කොන්ති, තං තදෙව රක්ඛන්ති. පබ්බජිතානං පන එකස්මිං වීතික්කන්තෙ සබ්බානි භිජ්ජන්තීති.

As to the root: for one abstaining with a consciousness associated with knowledge, they are triple-rooted through non-greed, non-hatred, and non-delusion; for one abstaining with a consciousness dissociated from knowledge, they are double-rooted through non-greed and non-hatred. As to action: abstinence from false speech is verbal action; the rest are bodily actions. As to undertaking: they are undertaken by one who, unable to receive them from another venerable person, undertakes the five precepts by oneself, either all at once or individually. As to breaking: for householders, whichever is transgressed, only that one is broken, not the others. Why? Because householders have non-binding virtue; they protect whichever they can. But for the renunciants, if one is transgressed, all are broken.

ඵලතොති [Pg.224] පාණාතිපාතා වෙරමණියා චෙත්ථ අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නතා, ආරොහපරිණාහසම්පත්ති, ජවනසම්පත්ති, සුප්පතිට්ඨිතපාදතා, චාරුතා, මුදුතා, සුචිතා, සූරතා, මහබ්බලතා, විස්සට්ඨවචනතා, සත්තානං පියමනාපතා, අභිජ්ජපරිසතා, අච්ඡම්භිතා, දුප්පධංසියතා, පරූපක්කමෙන අමරණතා, මහාපරිවාරතා, සුවණ්ණතා, සුසණ්ඨානතා, අප්පාබාධතා, අසොකතා, පියමනාපෙහි අවිප්පයොගො, දීඝායුකතාති එවමාදීනි ඵලානි.

As to the result: of abstinence from the destruction of life, the fruits are such as these: completeness of limbs major and minor, well-proportioned stature and girth, swiftness, firmly planted feet, gracefulness, tenderness, cleanliness, courage, great strength, clear speech, being dear and agreeable to beings, having an undivided retinue, fearlessness, invincibility, not dying through the aggression of others, having a large retinue, a beautiful complexion, a well-proportioned form, freedom from illness, freedom from sorrow, not being separated from what is dear and agreeable, and long life.

අදින්නාදානා වෙරමණියා මහාධනධඤ්ඤතා, අනන්තභොගතා, ථිරභොගතා, ඉච්ඡිතානං භොගානං ඛිප්පං පටිලාභො, රාජාදීහි අසාධාරණභොගතා, උළාරභොගතා, තත්ථ තත්ථ ජෙට්ඨකභාවො, නත්ථිභාවස්ස අජානනතා, සුඛවිහාරිතාති එවමාදීනි.

Of abstinence from taking what is not given, the fruits are such as these: great wealth and grain, endless possessions, stable possessions, quick acquisition of desired riches, possessions not shared with kings and others, magnificent possessions, attaining seniority wherever one is, not knowing what it is to be without, and dwelling happily.

අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා විගතපච්චත්ථිකතා, සබ්බසත්තානං පියමනාපතා, අන්නපානවත්ථච්ඡාදනාදීනං ලාභිතා, සුඛසුපනතා, සුඛපටිබුජ්ඣනතා, අපායභයවිමොක්ඛො, ඉත්ථිභාවනපුංසකභාවානං අභබ්බතා, අක්කොධනතා, සච්චකාරිතා, අමඞ්කුතා, ආරාධනසුඛතා, පරිපුණ්ණින්ද්‍රියතා, පරිපුණ්ණලක්ඛණතා, නිරාසඞ්කතා, අප්පොස්සුක්කතා, සුඛවිහාරිතා, අකුතොභයතා, පියවිප්පයොගාභාවොති එවමාදීනි. යස්මා පන මිච්ඡාචාරාවෙරමණියා ඵලානිපි එත්ථෙව අන්තොගධානි, තස්මා (අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා).

Of abstinence from unchastity, the fruits are such as these: having no enemies, being dear and agreeable to all beings, obtaining food, drink, clothing, and shelter, sleeping in comfort, waking in comfort, release from fear of the plane of misery, not being reborn as a female or a eunuch, being without anger, being truthful, not being sullen, being easy to please, completeness of faculties, completeness of characteristics, being free from suspicion, lack of longing, dwelling in comfort, having no fear from any quarter, and no separation from what is dear. Since the fruits of abstinence from sexual misconduct are also included herein, it is said 'of abstinence from unchastity'.

මුසාවාදා වෙරමණියා විප්පසන්නින්ද්‍රියතා, විස්සට්ඨමධුරභාණිතා, සමසිතසුද්ධදන්තතා, නාතිථූලතා, නාතිකිසතා, නාතිරස්සතා, නාතිදීඝතා, සුඛසම්ඵස්සතා, උප්පලගන්ධමුඛතා, සුස්සූසකපරිසතා, ආදෙය්‍යවචනතා, කමලදලසදිසමුදුලොහිතතනුජිව්හතා, අලීනතා, අනුද්ධතතාති එවමාදීනි.

Of abstinence from false speech, the fruits are such as these: serene faculties, clear and sweet speech, evenly set and clean teeth, being neither too stout nor too thin, neither too short nor too tall, having a pleasant touch, a mouth smelling like a blue lotus, a retinue eager to listen, speech that is acceptable, a tongue as soft and red as a lotus petal, lack of sluggishness, and lack of conceit.

සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණියා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අප්පමාදතා, ඤාණවන්තතා, සදා උපට්ඨිතස්සතිතා, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු ඨානුප්පත්තිකපටිභානවන්තතා, අනලසතා, අජළතා, අනුම්මත්තතා, අච්ඡම්භිතා, අසාරම්භිතා, අනිස්සුකිතා, අමච්ඡරිතා, සච්චවාදිතා, අපිසුණඅඵරුසඅසම්ඵප්පලාපවාදිතා, කතඤ්ඤුතා, කතවෙදිතා, චාගවන්තතා, සීලවන්තතා, උජුකතා, අක්කොධනතා, හිරොත්තප්පසම්පන්නතා[Pg.225], උජුදිට්ඨිතා, මහන්තතා, පණ්ඩිතතා, අත්ථානත්ථකුසලතාති එවමාදීනි ඵලානි. එවමෙත්ථ පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනම්පි සභාවාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Of abstinence from liquor, wine, and intoxicants, which are a basis for heedlessness, the fruits are such as these: heedfulness regarding duties past, future, and present; possessing knowledge; always having mindfulness established; possessing ready wit regarding duties that arise; lack of laziness; lack of stupidity; lack of madness; fearlessness; lack of contention; lack of envy; lack of miserliness; truthfulness; abstaining from divisive, harsh, and idle speech; gratitude; thankfulness; generosity; virtue; uprightness; lack of anger; possession of moral shame and moral dread; right view; greatness; wisdom; and skill in what is beneficial and unbeneficial. Thus the exposition of abstinence from the destruction of life, etc., should be understood in terms of its nature and so on.

සීලවාති යථාවුත්තපඤ්චසීලවසෙන සීලවා. කල්‍යාණධම්මොති සුන්දරධම්මො, සරණගමනපරිදීපිතාය දිට්ඨිසම්පත්තියා සම්පන්නපඤ්ඤොති අත්ථො. යො පන පුත්තො මාතාපිතූසු අස්සද්ධෙසු දුස්සීලෙසු ච සයම්පි තාදිසො, සොපි අවජාතොයෙවාති වෙදිතබ්බො. අස්සද්ධියාදයො හි ඉධ අවජාතභාවස්ස ලක්ඛණං වුත්තා, තෙ ච තස්මිං සංවිජ්ජන්ති. මාතාපිතරො පන උපාදාය පුත්තස්ස අතිජාතාදිභාවො වුච්චතීති.

Virtuous (sīlavā): he is virtuous by way of the five precepts as stated. Of good character (kalyāṇadhammo): of beautiful qualities; the meaning is that he is endowed with the wisdom indicated by the attainment of right view through having gone for refuge. But a son who is himself faithless and immoral when his parents are also faithless and immoral should be understood as being baseborn (avajāta). For here faithlessness and so on are stated as the characteristics of the baseborn state, and these are found in him. A son's state of being superior born (atijāta) and so on, however, is spoken of in relation to his parents.

යො හොති කුලගන්ධනොති කුලච්ඡෙදකො කුලවිනාසකො. ඡෙදනත්ථො හි ඉධ ගන්ධසද්දො, ‘‘උප්පලගන්ධපච්චත්ථිකා’’තිආදීසු (පාරා. 65) විය. කෙචි පන ‘‘කුලධංසනො’’ති පඨන්ති, සො එවත්ථො.

One who is a disgrace to the family (kulagandhano): a family-cutter, a family-destroyer. For here the word 'gandha' has the meaning of cutting, as in such phrases as 'enemies of the water lily's stalk' (Pārā. 65). Some, however, read 'kuladhaṃsano' (family-destroyer); the meaning is the same.

එතෙ ඛො පුත්තා ලොකස්මින්ති එතෙ අතිජාතාදයො තයො පුත්තා එව ඉමස්මිං සත්තලොකෙ පුත්තා නාම, න ඉතො විනිමුත්තා අත්ථි. ඉමෙසු පන යෙ භවන්ති උපාසකා යෙ සරණගමනසම්පත්තියා උපාසකා භවන්ති කම්මස්සකතාඤාණෙන කම්මස්ස කොවිදා, තෙ ච පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො, පඤ්චසීලදසසීලෙන සම්පන්නා පරිපුණ්ණා. යාචකානං වචනං ජානන්ති, තෙසං මුඛාකාරදස්සනෙනෙව අධිප්පායපූරණතොති වදඤ්ඤූ, තෙසං වා ‘‘දෙහී’’ති වචනං සුත්වා ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ දානං අදත්වා එවංභූතා, මයා පන එවං න භවිතබ්බ’’න්ති තෙසං පරිච්චාගෙන තදත්ථං ජානන්තීති වදඤ්ඤූ, පණ්ඩිතානං වා කම්මස්සකතාදිදීපකං වචනං ජානන්තීති වදඤ්ඤූ. ‘‘පදඤ්ඤූ’’ති ච පඨන්ති, පදානියා පරිච්චාගසීලාති අත්ථො. තතො එව විගතමච්ඡෙරමලත්තා වීතමච්ඡරා. අබ්භඝනාති අබ්භසඞ්ඛාතා ඝනා, ඝනමෙඝපටලා වා මුත්තො චන්දොවිය, උපාසකාදිපරිසාසු ඛත්තියාදිපරිසාසු ච විරොචරෙ විරොචන්ති, සොභන්තීති අත්ථො.

These indeed are the sons in the world: these three kinds of sons—the superior born and so on—are indeed called sons in this world of beings; there are none apart from these. Among them, those who are lay followers, who are lay followers by the accomplishment of having gone for refuge, skilled in kamma through the knowledge of ownership of kamma, wise and intelligent, endowed with and perfected in the five and ten precepts. They are generous (vadaññū) because they know the speech of supplicants, fulfilling their wish just by seeing their facial expression; or, having heard their word 'Give!', they are generous because they know the meaning of this through their own giving, thinking: 'Having not given in the past, these have become like this; but it should not be so for me'; or, they are generous because they know the speech of the wise that illuminates ownership of kamma and so on. Some read 'padaññū'; the meaning is that their practice is giving and virtue. Therefore, because the stain of stinginess is gone, they are free from stinginess. From a mass of clouds: like the moon freed from a dense mass of clouds, they shine (virocare) in assemblies of lay followers, etc., and in assemblies of khattiyas, etc.; the meaning is they are resplendent.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is concluded.

6. අවුට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

6. The Commentary on the Avuṭṭhika Sutta

75. ඡට්ඨෙ [Pg.226] අවුට්ඨිකසමොති අවුට්ඨිකමෙඝසමො. එකච්චො හි මෙඝො සතපටලසහස්සපටලො හුත්වා උට්ඨහිත්වා ථනන්තො ගජ්ජන්තො විජ්ජොතන්තො එකං උදකබින්දුම්පි අපාතෙත්වා විගච්ඡති, තථූපමො එකච්චො පුග්ගලොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවුට්ඨිකසමො’’ති. පදෙසවස්සීති එකදෙසවස්සිමෙඝසමො. පදෙසවස්සී වියාති හි පදෙසවස්සී. එකච්චො එකස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතෙසු මනුස්සෙසු යථා එකච්චෙ තෙමෙන්ති, එකච්චෙ න තෙමෙන්ති, එවං මන්දං වස්සති, තථූපමං එකච්චං පුග්ගලං දස්සෙති ‘‘පදෙසවස්සී’’ති. සබ්බත්ථාභිවස්සීති සබ්බස්මිං පථවීපබ්බතසමුද්දාදිකෙ ජගතිප්පදෙසෙ අභිවස්සිමෙඝසමො. එකච්චො හි සකලචක්කවාළගබ්භං පත්ථරිත්වා සබ්බත්ථකමෙව අභිවස්සති, තං චාතුද්දීපිකමහාමෙඝං එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස උපමං කත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාභිවස්සී’’ති.

75. In the sixth, 'like a rainless one' means like a rainless cloud. For a certain cloud, having risen up with a hundred or a thousand layers, thundering, roaring, and flashing with lightning, departs without letting fall even a single drop of water. To show that a certain person is similar to that, he said, 'like a rainless one.' 'One who rains in some places' means like a cloud that rains in one area. For he is like one who rains in a region. Just as a certain cloud rains gently, so that among people standing in one spot, some are drenched while others are not, in the same way a certain person is shown to be 'one who rains in some places.' 'One who rains everywhere' means like a cloud that rains everywhere over the entire region of the world, including the earth, mountains, and oceans. For a certain cloud spreads over the entire world-system and rains everywhere. Having made such a great cloud of the four continents a comparison for a certain person, it is said, 'one who rains everywhere.'

සබ්බෙසානන්ති සබ්බෙසං, අයමෙව වා පාඨො. න දාතා හොතීති අදානසීලො හොති, ථද්ධමච්ඡරිතාය න කස්සචි කිඤ්චි දෙතීති අත්ථො. ඉදානි දානස්ස ඛෙත්තං දෙය්‍යධම්මඤ්ච විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමිතපාපසමණා චෙව පබ්බජ්ජමත්තසමණා ච බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණා චෙව ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණා ච ඉධ ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණා’’ති අධිප්පෙතා. කපණා නාම දුග්ගතා දලිද්දමනුස්සා. අද්ධිකා නාම පථාවිනො පරිබ්බයවිහීනා. වනිබ්බකා නාම යෙ ‘‘ඉට්ඨං දෙථ කන්තං මනාපං කාලෙන අනවජ්ජං උදග්ගචිත්තා පසන්නචිත්තා, එවං දෙන්තා ගච්ඡථ සුගතිං, ගච්ඡථ බ්‍රහ්මලොක’’න්තිආදිනා නයෙන දානෙ නියොජෙන්තා දානස්ස වණ්ණං ථොමෙන්තා විචරන්ති. යාචකා නාම යෙ කෙවලං ‘‘මුට්ඨිමත්තං දෙථ, පසතමත්තං දෙථ, සරාවමත්තං දෙථා’’ති අප්පකම්පි යාචමානා විචරන්ති. තත්ථ සමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණෙන ගුණඛෙත්තං උපකාරිඛෙත්තඤ්ච දස්සෙති, කපණාදිග්ගහණෙන කරුණාඛෙත්තං. අන්නන්ති යංකිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං. පානන්ති අම්බපානාදිපානකං. වත්ථන්ති නිවාසනපාරුපනාදිඅච්ඡාදනං. යානන්ති රථවය්හාදි අන්තමසො උපාහනං උපාදාය ගමනසාධනං. මාලාති ගන්ථිතාගන්ථිතභෙදං සබ්බං පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි ගන්ධජාතං පිසිතං අපිසිතං ගන්ධූපකරණඤ්ච. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. සෙය්‍යාති මඤ්චපීඨාදි චෙව පාවාරකොජවාදි ච සයිතබ්බවත්ථු. සෙය්‍යග්ගහණෙන චෙත්ථ ආසනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ආවසථන්ති වාතාතපාදිපරිස්සයවිනොදනං පතිස්සයං. පදීපෙය්‍යන්ති දීපකපල්ලිකාදිපදීපූපකරණං.

'For all' means for all; or this is the reading. 'Not a giver' means one who is disinclined to give; the meaning is that out of stubborn miserliness he does not give anything to anyone. Now, to explain in detail the field for generosity and the objects fit for giving, it begins with 'ascetics and brahmins.' Herein, 'ascetics and brahmins' refers to both ascetics who have stilled evil and those who are ascetics merely by ordination, as well as to brahmins who have discarded evil and those who are brahmins merely by birth. 'The destitute' are poor and impoverished people. 'Wayfarers' are travelers who lack provisions. 'Solicitors' are those who go about encouraging generosity and praising its virtues, saying: 'Give what is desirable, lovely, and pleasing at the right time, faultlessly, with uplifted and clear minds. Giving thus, you will go to a good destination, you will go to the Brahma-world,' and so on. 'Beggars' are those who go about merely asking: 'Give a handful, give a scoop, give a bowlful,' requesting even small amounts. Here, the mention of 'ascetics and brahmins' indicates the field of virtue and the field of benefactors, while the mention of 'the destitute' and others indicates the field of compassion. 'Food' refers to anything edible or consumable. 'Drink' means beverages such as mango juice. 'Clothing' includes garments for wearing and covering. 'Vehicle' refers to chariots, litters, and even footwear—anything that facilitates travel. 'Garlands' include all flowers, whether strung or unstrung. 'Perfumes' mean any kind of scented substance, whether ground or unground, as well as perfuming accessories. 'Ointments' are applications for coloring the skin. 'Beds' include couches, chairs, and fine bedding materials such as rugs and coverlets. And it should be understood that by mentioning 'beds,' seats are also included. 'Lodging' means a shelter that dispels dangers such as wind and sun. 'Lighting' refers to lamp stands, small lamps, and other accessories for lighting.

එවං [Pg.227] ඛො, භික්ඛවෙති විජ්ජමානෙපි දෙය්‍යධම්මෙ පටිග්ගාහකානං එවං දාතබ්බවත්ථුං සබ්බෙන සබ්බං අදෙන්තො පුග්ගලො අවස්සිකමෙඝසදිසො හොති. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, යථා සො මෙඝො සතපටලසහස්සපටලො හුත්වා උට්ඨහිත්වා න කිඤ්චි වස්සි විගච්ඡති, එවමෙව යො උළාරං විපුලඤ්ච භොගං සංහරිත්වා ගෙහං ආවසන්තො කස්සචි කටච්ඡුමත්තං භික්ඛං වා උළුඞ්කමත්තං යාගුං වා අදත්වා විගච්ඡති, විවසො මච්චුවසං ගච්ඡති, සො අවුට්ඨිකසමො නාම හොතීති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි නිගමනං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසු ච තීසු පුග්ගලෙසු පඨමො එකංසෙනෙව ගරහිතබ්බො, දුතියො පසංසනීයො, තතියො, පසංසනීයතරො. පඨමො වා එකන්තෙනෙව සබ්බනිහීනො, දුතියො මජ්ඣිමො, තතියො උත්තමොති වෙදිතබ්බො.

Thus, monks, even when there are things to be given and recipients for them, a person who gives absolutely none of the donatable items is like a rainless cloud. This is what is meant: monks, just as a cloud, rising with a hundred or a thousand layers, does not rain at all and vanishes, so too one who gathers abundant, extensive wealth, dwells in a house, and yet gives not even a spoonful of almsfood or a ladleful of rice-gruel, and then vanishes—powerless, going under the sway of death—is called ‘like a rainless one.’ In this way, the conclusion should be understood in the remaining cases as well. And among these three persons, the first is entirely blameworthy, the second praiseworthy, and the third more praiseworthy. Or, the first is utterly base, the second middling, and the third supreme—this should be understood.

ගාථාසු සමණෙති උපයොගවසෙන බහුවචනං තථා සෙසෙසුපි. ලද්ධානාති ලභිත්වා, සමණෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ පවාරෙත්වා පුට්ඨො න සංවිභජති. අන්නං පානඤ්ච භොජනන්ති අන්නං වා පානං වා අඤ්ඤං වා භුඤ්ජිතබ්බයුත්තකං භොජනං, තං න සංවිභජති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යො අත්ථිකභාවෙන උපගතෙ සම්පටිග්ගාහකෙ ලභිත්වා අන්නාදිනා සංවිභාගමත්තම්පි න කරොති, කිං සො අඤ්ඤං දානං දස්සති, තං එවරූපං ථද්ධමච්ඡරියං පුරිසාධමං නිහීනපුග්ගලං පණ්ඩිතා අවුට්ඨිකසමොති ආහු කථයන්තීති.

In the verses, 'ascetics' is in the plural by way of application; the same for the other terms. 'Having obtained' means having acquired. Having invited worthy ascetics, when asked, he does not share. 'Food, drink, and edibles' means food, drink, or other appropriate sustenance to be consumed, which he does not share. This is the concise meaning here: one who, having encountered recipients who have approached him out of need, does not make even a minimal sharing of food and so on—what other gift will he give? The wise declare such a stubborn, miserly, base man, a lowly person, to be 'like a rainless one.'

එකච්චානං න දදාතීති විජ්ජමානෙපි මහති දාතබ්බධම්මෙ එකෙසං සත්තානං තෙසු කොධවසෙන වා, දෙය්‍යධම්මෙ ලොභවසෙන වා න දදාති. එකච්චානං පවෙච්ඡතීති එකෙසංයෙව පන දදාති. මෙධාවිනොති පඤ්ඤවන්තො පණ්ඩිතා ජනා.

'To some he does not give': even when there is a great amount of things to be given, he does not give to some beings, either because of anger towards them or because of greed for the things to be given. 'To some he provides': he gives only to some. 'The intelligent': wise, learned people.

සුභික්ඛවාචොති යො උපගතානං යාචකානං ‘‘අන්නං දෙථ, පානං දෙථා’’තිආදිනා තං තං දාපෙති, සො සුලභභික්ඛතාය සුභික්ඛා වාචා එතස්සාති සුභික්ඛවාචො. ‘‘සුභික්ඛවස්සී’’තිපි පඨන්ති. යථා ලොකො සුභික්ඛො හොති, එවං සබ්බත්ථාභිවස්සිතමහාමෙඝො සුභික්ඛවස්සී නාම හොති. එවමයම්පි මහාදානෙහි සබ්බත්ථාභිවස්සී සුභික්ඛවස්සීති. ආමොදමානො පකිරෙතීති තුට්ඨහට්ඨමානසො සහත්ථෙන දානං දෙන්තො පටිග්ගාහකඛෙත්තෙ දෙය්‍යධම්මං පකිරෙන්තො විය හොති, වාචායපි ‘‘දෙථ දෙථා’’ති භාසති.

'One whose speech is of abundance': he who, for beggars who have approached, causes this and that to be given, saying, 'Give food, give drink,' etc. Because alms are easily obtained through his speech, he is 'one whose speech is of abundance.' Some also read 'one who rains abundance.' Just as the world becomes abundant, so a great cloud raining everywhere is called 'one who rains abundance.' So too this person, raining everywhere with great gifts, is 'one who rains abundance.' 'Rejoicing, he scatters': with a pleased and happy mind, giving the gift with his own hand, he is as if scattering the things to be given in the field of recipients, and with his voice too he says, 'Give, give!'

ඉදානි [Pg.228] නං සුභික්ඛවස්සිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘යථාපි මෙඝො’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා මහාමෙඝො පඨමං මන්දනිග්ඝොසෙන ථනයිත්වා පුන සකලනදීකන්දරානි එකනින්නාදං කරොන්තො ගජ්ජයිත්වා පවස්සති, සබ්බත්ථකමෙව වාරිනා උදකෙන ථලං නින්නඤ්ච අභිසන්දන්තො පූරෙති එකොඝං කරොති, එවමෙව ඉධ ඉමස්මිං සත්තලොකෙ එකච්චො උළාරපුග්ගලො සබ්බසමතාය සො මහාමෙඝො විය වස්සිතබ්බත්තා තාදිසො යථා ධනං උට්ඨානාධිගතං අත්තනො උට්ඨානවීරියාභිනිබ්බත්තං හොති, එවං අනලසො හුත්වා තඤ්ච ධම්මෙන ඤායෙන සංහරිත්වා තන්නිබ්බත්තෙන අන්නෙන පානෙන අඤ්ඤෙන ච දෙය්‍යධම්මෙන පත්තෙ සම්පත්තෙ වනිබ්බකෙ සම්මා සම්මදෙව දෙසකාලානුරූපඤ්චෙව ඉච්ඡානුරූපඤ්ච තප්පෙති සම්පවාරෙතීති.

Now, to illustrate his state of being one who rains abundance, it is said, 'Just as a cloud,' etc. Here is the concise meaning: Just as a great cloud first thunders with a soft rumble, then, roaring with a single sound filling all the rivers and valleys, it pours down rain, flooding both high ground and low ground with water, making it one mass of water—in the same way, here in this world of beings, there is a certain noble person. Like that great cloud, he ought to rain down with complete impartiality. Having righteously and justly collected wealth that is acquired by exertion and produced by his own effort and energy, being energetic, he properly and rightly satisfies and provides for the worthy solicitors who have arrived with the food, drink, and other things to be given produced from that wealth, in accordance with place and time and in accordance with their wishes.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth sutta is completed.

7. සුඛපත්ථනාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Sutta on the Aspiration for Happiness

76. සත්තමෙ සුඛානීති සුඛනිමිත්තානි. පත්ථයමානොති ඉච්ඡමානො ආකඞ්ඛමානො. සීලන්ති ගහට්ඨසීලං පබ්බජිතසීලඤ්ච. ගහට්ඨො චෙ ගහට්ඨසීලං, පබ්බජිතො චෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති අධිප්පායො. රක්ඛෙය්‍යාති සමාදියිත්වා අවීතික්කමන්තො සම්මදෙව ගොපෙය්‍ය. පසංසා මෙ ආගච්ඡතූති ‘‘මම කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො ආගච්ඡතූ’’ති ඉච්ඡන්තො පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො සීලං රක්ඛෙය්‍ය. සීලවතො හි ගහට්ඨස්ස තාව ‘‘අසුකො අසුකකුලස්ස පුත්තො සීලවා කල්‍යාණධම්මො සද්ධො පසන්නො දායකො කාරකො’’තිආදිනා පරිසමජ්ඣෙ කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, පබ්බජිතස්ස ‘‘අසුකො නාම භික්ඛු සීලවා වත්තසම්පන්නො සොරතො සුඛසංවාසො සගාරවො සප්පතිස්සො’’තිආදිනා…පෙ… අබ්භුග්ගච්ඡතීති. වුත්තඤ්හෙතං –

76. In the seventh sutta, `sukhāni` means signs of happiness. `Patthayamāno` means desiring, wishing, longing. `Sīlaṃ` refers to the moral conduct of both householders and those who have gone forth. The meaning is that if one is a householder, it is the householder's moral conduct; if one has gone forth, it is the fourfold purification of moral conduct. `Rakkheyya` means that having undertaken it, one should guard it rightly, without transgressing it. `Pasaṃsā me āgacchatu` means “May praise come to me.” Thus a wise person endowed with wisdom, desiring “May a good report of my fame come to me,” should guard his moral conduct. For a virtuous householder, a good report of his fame spreads in the midst of an assembly, such as: “This son of such-and-such a family is virtuous, of good character, faithful, confident, a donor, a doer,” and so on. For one who has gone forth, it spreads thus: “The bhikkhu named so-and-so is virtuous, accomplished in the observances, gentle, easy to live with, respectful, and deferential,” and so on. For this has been said:

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (අ. නි. 5.213; උදා. 76; මහාව. 285).

“Furthermore, householders, for a virtuous person, one accomplished in virtue, a good report of his fame spreads.”

තථා [Pg.229] –

So too:

‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං මනාපො, ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදි (ම. නි. 1.65).

“Bhikkhus, if a bhikkhu should wish: ‘May I be dear and agreeable to my companions in the holy life, respected and esteemed,’ he should be one who fulfills the moral rules,” and so on.

භොගා මෙ උප්පජ්ජන්තූති එත්ථ ගහට්ඨස්ස තාව සීලවතො කල්‍යාණධම්මස්ස යෙන යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති – යදි කසියා, යදි වණිජ්ජාය, යදි රාජපොරිසෙන, තං තං යථාකාලං යථාවිධිඤ්ච අතිවිය අප්පමත්තභාවතො අථස්ස අනුප්පන්නා චෙව භොගා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච භොගා ඵාතිං ගමිස්සන්ති. පබ්බජිතස්ස පන සීලාචාරසම්පන්නස්ස අප්පමාදවිහාරිස්ස සතො සීලසම්පන්නස්ස සීලසම්පදාය අප්පිච්ඡතාදිගුණෙසු ච පසන්නා මනුස්සා උළාරුළාරෙ පච්චයෙ අභිහරන්ති, එවමස්ස අනුප්පන්නා චෙව භොගා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච ථිරා හොන්ති. තථා හි වුත්තං –

Regarding “May wealth arise for me”: Here, in the case of a virtuous householder of good character, by whatever craft he makes his living—whether by agriculture, trade, or royal service—because he is extremely heedful in regard to it, undertaking it at the proper time and in the proper way, unarisen wealth arises for him and his arisen wealth increases. As for one who has gone forth, who is accomplished in moral conduct and behavior, who dwells heedfully and is endowed with virtue, people with confidence in his accomplishment in virtue and in his qualities such as fewness of wishes bring him abundant requisites. Thus for him unarisen wealth arises and his arisen wealth becomes stable. For so it has been said:

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡතී’’ති (අ. නි. 5.213; උදා. 76; මහාව. 285).

“Furthermore, householders, a virtuous person, one accomplished in virtue, on account of his heedfulness, acquires a great mass of wealth.”

තථා –

So too:

‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘ලාභී අස්ස චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’න්ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65) ච –

“And, bhikkhus, if a bhikkhu should wish: ‘May I be a gainer of robes, almsfood, lodgings, and medicinal requisites for the sick,’ he should be one who fulfills the moral rules.”

සෙසං වුත්තනයමෙව.

The rest is just as has been stated.

ගාථාසු පත්ථයානොති පත්ථයන්තො. තයො සුඛෙති තීණි සුඛානි. විත්තලාභන්ති ධනලාභං, භොගුප්පත්තින්ති අත්ථො. විසෙසතො චෙත්ථ පසංසාය චෙතසිකසුඛං, භොගෙහි කායිකසුඛං, ඉතරෙන උපපත්තිසුඛං; තථා පඨමෙන දිට්ඨධම්මසුඛං, තතියෙන සම්පරායසුඛං, දුතියෙන උභයසුඛං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

In the verses, `patthayāno` means one who aspires. `Tayo sukhe` means three kinds of happiness. `Vittalābhaṃ` means the gain of wealth, that is, the arising of possessions; this is the meaning. Here, in particular, by praise is meant mental happiness; by possessions, bodily happiness; and by the other, the happiness of rebirth. So too, it should be understood that by the first is taken the happiness in this present life; by the third, the happiness in the future life; and by the second, both kinds of happiness are taken.

ඉදානි පසංසාදිකාරණස්ස සීලස්ස විය පසංසාදීනම්පි විසෙසකාරණං පාපමිත්තපරිවජ්ජනං කල්‍යාණමිත්තසෙවනඤ්ච ආදීනවානිසංසෙහි සද්ධිං දස්සෙන්තො ‘‘අකරොන්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්කියොති පාපස්මිං පරිසඞ්කිතබ්බො ‘‘අද්ධා ඉමිනා පාපං කතං වා කරිස්සති වා, තථා හෙස [Pg.230] පාපපුරිසෙහි සද්ධිං සඤ්චරතී’’ති. අස්සාති ඉමස්ස පාපජනසෙවිනො පුග්ගලස්ස උපරි, අස්ස වා පුග්ගලස්ස අවණ්ණො අභූතොපි පාපජනසෙවිතාය රුහති විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති පත්ථරති. අස්සාති වා භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මිං පුග්ගලෙති අත්ථො. ස වෙ තාදිසකො හොතීති යො යාදිසං පාපමිත්තං වා කල්‍යාණමිත්තං වා භජති උපසෙවති ච, සො පුග්ගලො භූමිභාගවසෙන උදකං විය තාදිසොව හොති, පාපධම්මො කල්‍යාණධම්මො වා හොති. කස්මා? සහවාසො හි තාදිසො; යස්මා සහවාසො සංසග්ගො උපරාගො විය ඵලිකමණීසු පුරිසඋපනිස්සයභූතං පුග්ගලාකාරං ගාහාපෙති, තස්මා පාපපුග්ගලෙන සහ වාසො න කාතබ්බොති අධිප්පායො.

Now, just as moral conduct is a cause of praise and so on, he shows the special cause of praise and so on—namely, the avoidance of bad friends and association with good friends, along with their dangers and benefits—by stating the passage beginning “Not doing….” Herein, `saṅkiyo` means one is to be suspected of evil: “Surely this person has done or will do evil, for he associates with evil people.” `Assā`: Dispraise of this person who associates with evil people, even if it is non-existent, arises, grows, reaches abundance, and spreads because of his association with evil people. Or `assā` is the genitive in the sense of the locative, meaning “in regard to that person.” `Sa ve tādisako hoti`: Whatever kind of bad friend or good friend one associates with and attends upon, that person becomes just like them—of an evil nature or a good nature—like water in relation to a region of the earth. Why? Because companionship is of such a kind. Since companionship and association, like a dye in a crystal gem, cause one to take on the character of the person one depends on, the meaning is that one should not live together with an evil person.

සෙවමානො සෙවමානන්ති පරං පකතිසුද්ධං පුග්ගලං කාලෙන කාලං අත්තානං සෙවමානං සෙවමානො භජමානො පාපපුග්ගලො, තෙන වා සෙවියමානො. සම්ඵුට්ඨො සම්ඵුසන්ති තෙන පකතිසුද්ධෙන පුග්ගලෙන සහවාසෙන සංසග්ගෙන සම්ඵුට්ඨො පාපපුග්ගලො සයම්පි, තථා තං ඵුසන්තො. සරො දිද්ධො කලාපං වාති යථා නාම සරො විසෙන දිද්ධො ලිත්තො සරකලාපගතො සරසමූහසඞ්ඛාතං සරකලාපං අත්තනා ඵුට්ඨං අලිත්තම්පි උපලිම්පති, එවං පාපෙන උපලෙපභයා ධීරොති ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරො පණ්ඩිතපුරිසො පාපසහායො න භවෙය්‍ය.

`Sevamāno sevamānaṃ`: An evil person associating with and attending upon another person who is naturally pure, who from time to time associates with him, or who is associated with by him. `Samphuṭṭho samphusantaṃ`: The evil person is touched by co-residence and association with that naturally pure person, and he himself also touches him. `Saro diddho kalāpaṃ vā`: Just as an arrow smeared with poison, when placed in a quiver, taints even an unsmeared arrow in that quiver which it has touched, so, out of fear of being tainted by evil, a wise person—`dhīro` because he is endowed with fortitude (`dhitisampannattā`)—should not have an evil companion.

පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙනාති යථා කුච්ඡිතභාවෙන පූතිභූතං මච්ඡං කුසතිණග්ගෙන යො පුරිසො උපනය්හති පුටබන්ධවසෙන බන්ධති, තස්ස තෙ කුසා අපූතිකාපි පූතිමච්ඡසම්බන්ධෙන පූති දුග්ගන්ධමෙව වායන්ති. එවං බාලූපසෙවනාති එවංසම්පදා බාලජනූපසෙවනා දට්ඨබ්බා. එවං ධීරූපසෙවනාති යථා අසුරභිනොපි පත්තා තගරසම්බන්ධෙන සුරභිං වායන්ති, එවං පණ්ඩිතූපසෙවනා පකතියා අසීලවතො සීලසමාදානාදිවසෙන සීලගන්ධවායනස්ස කාරණං හොති.

`Pūtimacchaṃ kusaggena`: Just as, when a person wraps a putrid fish with blades of kusa grass, binding it as a packet, those kusa grass blades, though not themselves putrid, emit a foul, putrid smell because of their connection with the putrid fish. `Evaṃ bālūpasevanā`: In such a way is association with fools to be seen. `Evaṃ dhīrūpasevanā`: Just as leaves, though not themselves fragrant, emit a fragrance through connection with tagara powder, so association with the wise becomes a cause for one who is by nature immoral to emit the fragrance of virtue by way of undertaking the moral rules and so on.

තස්මාති යස්මා අකල්‍යාණමිත්තසෙවනාය කල්‍යාණමිත්තසෙවනාය ච අයං එදිසො ආදීනවො ආනිසංසො ච, තස්මා පත්තපුටස්සෙව පලාසපුටස්ස විය දුග්ගන්ධසුගන්ධවත්ථුසංසග්ගෙන අසාධුසාධුජනසන්නිස්සයෙන ච. ඤත්වා සම්පාකමත්තනොති අත්තනො දුක්ඛුද්‍රයං සුඛුද්‍රයඤ්ච ඵලනිප්ඵත්තිං [Pg.231] ඤත්වා ජානිත්වා අසන්තෙ පාපමිත්තෙ න උපසෙවෙය්‍ය, සන්තෙ උපසන්තෙ වන්තදොසෙ පසත්ථෙ වා පණ්ඩිතෙ සෙවෙය්‍ය. තථා හි අසන්තො නිරයං නෙන්ති, සන්තො පාපෙන්ති සුග්ගතින්ති. ඉති භගවා පඨමගාථාය යථාවුත්තානි තීණි සුඛනිමිත්තානි දස්සෙත්වා තතො පරාහි පඤ්චහි ගාථාහි පටිපක්ඛපරිවජ්ජනෙන සද්ධිං පසංසාසුඛස්ස ආගමනං දස්සෙත්වා ඔසානගාථාය තිණ්ණම්පි සුඛානං ආගමනකාරණෙන සද්ධිං ඔසානසුඛං දස්සෙති.

Therefore, since this is the danger in associating with bad friends and the benefit in associating with good friends—like a leaf-wrap through contact with foul and fragrant things, and through reliance on bad and good people—having known one’s own ripening, that is, having understood the fruition that is one’s own suffering and happiness, one should not associate with the bad, with evil friends, but should associate with the good, the peaceful, those who have relinquished their faults, the praiseworthy, the wise. For the bad lead to hell, while the good lead to a good destination. Thus the Blessed One, having shown in the first verse the three signs of happiness as stated, and then in the following five verses having shown the arrival of the happiness of praise along with the avoidance of its opposite, in the concluding verse shows the final happiness along with the cause for the arrival of all three kinds of happiness.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Seventh Sutta is concluded.

8. භිදුරසුත්තවණ්ණනා

8. The Commentary on the Bhidura Sutta

77. අට්ඨමෙ භිදුරායන්ති භිදුරො අයං. කායොති රූපකායො. සො හි අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනඤ්ච සමූහට්ඨෙන, එවං කුච්ඡිතානං ජෙගුච්ඡානං ආයො උප්පත්තිදෙසොතිපි කායො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආයන්ති එත්ථාති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො. ඉති කුච්ඡිතානං ආයොතිපි කායො. අත්ථතො පන චතුසන්තතිවසෙන පවත්තමානානං භූතුපාදායධම්මානං පුඤ්ජො. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, අයං චතුමහාභූතමයො රූපකායො භිදුරො භෙදනසීලො භෙදනසභාවො ඛණෙ ඛණෙ විද්ධංසනසභාවොති. ‘‘භින්දරාය’’න්තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. විඤ්ඤාණන්ති තෙභූමකං කුසලාදිචිත්තං. වචනත්ථො පන – තං තං ආරම්මණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං. යඤ්හි සඤ්ජානනපජානනවිධුරං ආරම්මණවිජානනං උපලද්ධි, තං විඤ්ඤාණං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනධම්මං, පලුජ්ජනසභාවන්ති අත්ථො. සබ්බෙ උපධීති ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධි, පඤ්චකාමගුණූපධීති එතෙ ‘‘උපධීයති එත්ථ දුක්ඛ’’න්ති උපධිසඤ්ඤිතා සබ්බෙපි උපාදානක්ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරපඤ්චකාමගුණධම්මා හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උදයබ්බයප්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, ජරාය මරණෙන චාති ද්විධා විපරිණාමෙතබ්බසභාවතාය පකතිවිජහනට්ඨෙන විපරිණාමධම්මා. එවමෙත්ථ අනිච්චදස්සනසුඛතාය රූපධම්මෙ විඤ්ඤාණඤ්ච විසුං ගහෙත්වා පුන උපධිවිභාගෙන සබ්බෙපි තෙභූමකධම්මෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා අනිච්චදුක්ඛානුපස්සනාමුඛෙන තථාබුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන සම්මසනචාරො.කථිතො. කාමඤ්චෙත්ථ [Pg.232] ලක්ඛණද්වයමෙව පාළියං ආගතං, ‘‘යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) පන වචනතො දුක්ඛලක්ඛණෙනෙව අනත්තලක්ඛණම්පි දස්සිතමෙවාති වෙදිතබ්බං.

77. In the eighth, `bhidurāyaṃ` means 'this is fragile.' Body refers to the material body. Indeed, it is called 'body' because it is a collection of major and minor limbs, hair, and so on, and also because it is the source, the place of origin, of vile and disgusting things. Here, the etymology is: 'they come (āyanti) here,' thus it is a source (āyo). What comes here? Vile things like hair and so on. Thus, the body is also the source of vile things. In essence, it is a mass of primary elements and derived phenomena that persist through the four continuities. This is what is said: 'Bhikkhus, this material body, composed of the four great elements, is fragile, prone to breaking, of a breaking nature, and of a nature to disintegrate moment by moment.' The reading `bhindarāyaṃ` is also found, with the same meaning. Consciousness refers to wholesome, unwholesome, and indeterminate mind encompassing the three planes of existence. The etymology is: it cognizes various objects, thus it is called 'consciousness.' That which is an apprehension, the cognition of an object, distinct from perceiving and discerning, is consciousness. Subject to fading means having the nature of dispassion, the nature of dissolving. All substrates refers to the substrate of the aggregates, the substrate of the defilements, the substrate of volitional formations, and the substrate of the five cords of sensual pleasure. These are called 'substrates' because 'suffering is deposited (upadhīyati) therein.' All these—the aggregates subject to clinging, defilements, volitional formations, and the five cords of sensual pleasure—are impermanent in the sense of passing out of existence, suffering in the sense of being oppressed by rise and fall, and subject to change in the sense of abandoning their natural state, being transformable in two ways: by old age and by death. Thus, here, for ease in seeing impermanence, by separately considering material phenomena and consciousness, and then gathering all phenomena of the three planes together through the analysis of the substrates, the practice of contemplation is explained through the gateway of the contemplation of impermanence and suffering for individuals inclined to understand in this way, in accordance with their disposition. Although only two characteristics are mentioned in the Pāli, from the statement 'what is suffering, that is nonself' (SN 22.15), it should be understood that the characteristic of nonself is also shown through the characteristic of suffering.

ගාථායං උපධීසු භයං දිස්වාති උපධීසු භයතුපට්ඨානඤාණවසෙන භයං දිස්වා, තෙසං භායිතබ්බතං පස්සිත්වා. ඉමිනා බලවවිපස්සනං දස්සෙති. භයතුපට්ඨානඤාණමෙව හි විභජිත්වා විසෙසවසෙන ආදීනවානුපස්සනා නිබ්බිදානුපස්සනාති ච වුච්චති. ජාතිමරණමච්චගාති එවං සම්මසන්තො විපස්සනාඤාණං මග්ගෙන ඝටෙත්වා මග්ගපරම්පරාය අරහත්තං පත්තො ජාතිමරණං අතීතො නාම හොති. කථං? සම්පත්වා පරමං සන්තින්ති පරමං උත්තමං අනුත්තරං සන්තිං සබ්බසඞ්ඛාරූපසමං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා. එවංභූතො ච කාලං කඞ්ඛති භාවිතත්තොති චතුන්නං අරියමග්ගානං වසෙන භාවනාභිසමයනිප්ඵත්තියා භාවිතකායසීලචිත්තපඤ්ඤත්තා භාවිතත්තො මරණං ජීවිතඤ්ච අනභිනන්දන්තො කෙවලං අත්තනො ඛන්ධපරිනිබ්බානකාලං කඞ්ඛති උදික්ඛති, න තස්ස කත්ථචි පත්ථනා හොතීති. තෙනාහ –

In the verse, `upadhīsu bhayaṃ disvā` means having seen danger by way of the knowledge of the appearance of things as fearful in regard to the substrates, having perceived them as something to be feared. By this, he shows powerful insight. For it is the knowledge of the appearance of things as fearful that, when analyzed in a special way, is called the contemplation of danger and the contemplation of disenchantment. `Jātimaraṇamaccagā` means: by contemplating thus, having yoked insight knowledge to the path, having attained arahantship through the sequence of paths, he is called one who has gone beyond birth and death. How? `Sampatvā paramaṃ santiṃ` means: by attaining the supreme, highest, unsurpassed peace, the stilling of all formations, Nibbāna. And being such, `kālaṃ kaṅkhati bhāvitatto` means: because his body, virtue, mind, and wisdom are developed through the accomplishment of development and realization by means of the four noble paths, he is one with a developed self. Not delighting in death or life, he simply awaits and looks for the time of the final passing away of his aggregates; he has no longing for anything anywhere. Therefore he said:

‘‘නාභිනන්දාමි මරණං, නාභිනන්දාමි ජීවිතං;

කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, නිබ්බිසං භතකො යථා’’ති. (ථෙරගා. 606);

“I do not delight in death, I do not delight in life; I await my time, like a hireling his wages.” (Thag 606)

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Eighth Sutta is concluded.

9. ධාතුසොසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Dhātuso-saṃsandana Sutta

78. නවමෙ ධාතුසොති ධාතුතො. ධාතූති ච අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො අධිප්පෙතො, යො අධිමුත්තීතිපි වුච්චති. සංසන්දන්තීති තාය ධාතුසභාගතාය යථාධාතු යථාඅජ්ඣාසයං අල්ලීයන්ති එකතො හොන්ති. සමෙන්තීති තාය එව සමානජ්ඣාසයතාය එකචිත්තා හුත්වා සමාගච්ඡන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං භජන්ති උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො රුචිභාවඛන්තිදිට්ඨියො වා තත්ථ තත්ථ සමෙ කරොන්තා පවත්තන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති හීනෙ කාමගුණාදිකෙ අධිමුත්ති එතෙසන්ති හීනාධිමුත්තිකා, හීනජ්ඣාසයා. කල්‍යාණාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණෙ නෙක්ඛම්මාදිකෙ අධිමුත්ති එතෙසන්ති කල්‍යාණාධිමුත්තිකා, පණීතජ්ඣාසයා. සචෙ හි ආචරියුපජ්ඣායා න සීලවන්තො[Pg.233], අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකා ච සීලවන්තො, තෙ ආචරියුපජ්ඣායෙපි න උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ සාරුප්පභික්ඛූයෙව උපසඞ්කමන්ති. සචෙ පන ආචරියුපජ්ඣායා සීලවන්තො, ඉතරෙ න සීලවන්තො, තෙපි න ආචරියුපජ්ඣායෙ උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ හීනාධිමුත්තිකෙයෙව උපසඞ්කමන්ති. එවං උපසඞ්කමනං පන න කෙවලං එතරහි එව, අථ ඛො අතීතානාගතෙපීති දස්සෙන්තො ‘‘අතීතම්පි, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. සඞ්ඛෙපතො සංකිලෙසධම්මෙසු අභිනිවිට්ඨා හීනාධිමුත්තිකා, වොදානධම්මෙසු අභිනිවිට්ඨා කල්‍යාණාධිමුත්තිකා.

78. In the ninth, 'by element' means 'from an element.' 'Element' here is intended to mean the element of disposition, the nature of one's disposition, which is also called 'inclination.' 'They converge' means that through that commonality of element, in accordance with their element and disposition, they cleave together and become one. 'They come together' means that due to this very same common disposition, they assemble with one mind, associate with each other, and approach one another; or they proceed while harmonizing their preferences, forbearance, and views here and there. 'Those of inferior inclination' are those whose inclination is towards inferior things like sensual pleasures; thus, they are of inferior disposition. 'Those of fine inclination' are those whose inclination is towards fine things like renunciation; thus, they are of sublime disposition. For if teachers and preceptors are not virtuous, but the pupils and co-residents are virtuous, these pupils will not approach the teachers and preceptors but will instead approach suitable bhikkhus similar to themselves. Conversely, if the teachers and preceptors are virtuous but the others are not, these pupils will not approach the teachers and preceptors but will instead approach those of inferior inclination like themselves. Showing that this approaching occurs not only now but also in the past and future, he says, 'In the past too, Bhikkhus,' and so on. In brief, those of inferior inclination are intent on defiling states, while those of fine inclination are intent on cleansing states.

ඉදං පන දුස්සීලානං දුස්සීලසෙවනමෙව, සීලවන්තානං සීලවන්තසෙවනමෙව, දුප්පඤ්ඤානං දුප්පඤ්ඤසෙවනමෙව, පඤ්ඤවන්තානං පඤ්ඤවන්තසෙවනමෙව කො නියාමෙතීති? අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙති. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ එකස්මිං ගාමෙ භික්ඛාචාරං චරන්ති. තෙ මනුස්සා බහුං භත්තං ආහරිත්වා පත්තානි පූරෙත්වා ‘‘යථාසභාගං පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසුං. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘ආවුසො, මනුස්සා ධාතුසංයුත්තකම්මෙ පයොජෙන්තී’’ති. එවං අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙතීති. ධාතුසංයුත්තෙන අයමත්ථො දීපෙතබ්බො – ගිජ්ඣකූටපබ්බතස්මිඤ්හි ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නො භගවා ආරක්ඛත්ථාය පරිවාරෙත්වා වසන්තෙසු සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදීසු එකමෙකං අත්තනො පරිසාය සද්ධිං චඞ්කමන්තං ඔලොකෙත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තං සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං චඞ්කමන්තන්ති. එවං, භන්තෙ. සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා’’ති (සං. නි. 2.99) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

But as to this—the unvirtuous associating only with the unvirtuous, the virtuous only with the virtuous, the unwise only with the unwise, and the wise only with the wise—what determines this? The element of disposition determines it. It seems that a number of bhikkhus were wandering for alms in a certain village. The people brought much food, filled their bowls, and, after saying, 'Partake according to your share,' dismissed them. The bhikkhus said, 'Friends, the people are engaging us in an act connected with the elements.' Thus the element of disposition determines it. This meaning should be illustrated by the Dhātusaṃyutta: On Vulture Peak, while the Blessed One was lying on his sickbed, he looked at Sāriputta, Moggallāna, and others, who were dwelling around him for his protection, each walking up and down with his own retinue, and he addressed the bhikkhus: 'Do you see, Bhikkhus, Sāriputta walking up and down with many bhikkhus?' 'Yes, venerable sir.' 'All these bhikkhus, Bhikkhus, are of great wisdom.' (The entire sutta should be elaborated.) (SN 14.15)

ගාථාසු සංසග්ගාති සංකිලෙසතො සහවාසාදිවසෙන සමායොගතො, අථ වා දස්සනසංසග්ගො, සවනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති එවං පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යතො කුතොචි සංසග්ගතො. වනථො ජාතොති කිලෙසො උප්පන්නො මග්ගෙන අසමූහතො. අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජතීති සංසග්ගපටික්ඛෙපෙන කායවිවෙකාදිනා පුබ්බභාගෙ ඡිජ්ජිත්වා පුන අච්චන්තාසංසග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිවෙකෙන ඡිජ්ජති පහීයති. එත්තාවතා සඞ්ඛෙපතො හීනාධිමුත්තියා සමුදයො අත්ථඞ්ගමො ච දස්සිතො හොති.

In the verses, 'from association' means from connection by way of co-residence, etc., due to defilement; or from any kind of association among the five kinds: association by sight, by hearing, by conversation, by sharing, and by bodily contact. 'A tangle is born' means a defilement has arisen that has not been uprooted by the path. 'It is cut off by non-association' means it is cut off in the preliminary stage by the rejection of association through bodily seclusion and so on, and then it is cut off and abandoned by ultimate non-association, by the seclusion of eradication. By this much, the arising and passing away of inferior inclination has been shown in brief.

යස්මා [Pg.234] පන තෙ සංසග්ගා තෙ ච කිලෙසා කොසජ්ජවසෙන උප්පජ්ජන්ති චෙව වඩ්ඪන්ති ච, න වීරියාරම්භවසෙන, තස්මා හීනාධිමුත්තිකෙ කුසීතපුග්ගලෙ වජ්ජෙත්වා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙ ආරද්ධවීරියෙ සෙවන්තෙන අසංසග්ගෙන සංසග්ගජො වනථො ඡින්දිතබ්බොති යථාවුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො කුසීතසෙවනාය තාව ආදීනවං පකාසෙතුං ‘‘පරිත්තං දාරු’’න්තිආදිමාහ.

But since that association and those defilements arise and grow by way of laziness, not by way of aroused energy, therefore, by avoiding lazy persons of inferior inclination and associating with energetic persons of fine inclination, the tangle born of association should be cut off by non-association. To show this meaning in detail as stated, and first to declare the danger in associating with the lazy, he said, 'A small piece of wood,' etc.

තත්ථ පරිත්තං දාරුන්ති ඛුද්දකං කට්ඨමයං කුල්ලං. යථා සීදෙ මහණ්ණවෙති යථා ඛුද්දකං කුල්ලං ආරුහිත්වා මහාසමුද්දං තරිතුකාමො තීරං අප්පත්වා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව සීදෙය්‍ය, පතිත්වා මච්ඡකච්ඡපභක්ඛො භවෙය්‍ය. එවං කුසීතං ආගම්ම, සාධුජීවීපි සීදතීති එවමෙව කුසීතං වීරියාරම්භරහිතං කිලෙසවසිකං පුග්ගලං නිස්සාය තෙන කතසංසග්ගො සාධුජීවීපි පරිසුද්ධාජීවො පරිසුද්ධසීලොපි සමානො හීනසංසග්ගතො උප්පන්නෙහි කාමවිතක්කාදීහි ඛජ්ජමානො පාරං ගන්තුං අසමත්ථො සංසාරණ්ණවෙයෙව සීදති. තස්මාති යස්මා එවං අනත්ථාවහො කුසීතසංසග්ගො, තස්මා තං ආගම්ම ආලසියානුයොගෙන කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතං. තතො එව හීනවීරියං නිබ්බීරියං අකල්‍යාණමිත්තං පරිවජ්ජෙය්‍ය. එකන්තෙනෙව පන කායවිවෙකාදීනඤ්චෙව තදඞ්ගවිවෙකාදීනඤ්ච වසෙන පවිවිත්තෙහි, තතො එව කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙහි පරිසුද්ධෙහි නිබ්බානං පටිපෙසිතත්තභාවතො පහිතත්තෙහි ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානානං වසෙන ඣායනතො ඣායීහි සබ්බකාලං පග්ගහිතවීරියතාය ආරද්ධවීරියෙහි පණ්ඩිතෙහි සප්පඤ්ඤෙහියෙව සහ ආවසෙය්‍ය සංවසෙය්‍යාති.

Therein, 'a small piece of wood' means a small wooden raft. 'Just as one might sink in the great ocean': just as one who, having boarded a small raft intending to cross the great ocean, might sink in the middle of the ocean without reaching the shore and become food for fish and turtles. 'So too, relying on a lazy person, even one of good livelihood sinks': in the same way, by relying on a lazy person—one devoid of aroused effort and under the sway of the defilements—even a person of good livelihood, pure livelihood, and pure virtue is devoured by sensual thoughts and the like that arise from bad association. Unable to get to the far shore, one sinks right in the ocean of saṃsāra. 'Therefore,' means: because association with a lazy person is so harmful, one should avoid that lazy person (kusīta), so called because by resorting to him one sinks (sīdati) wretchedly (kucchitaṃ) through devotion to idleness. For that very reason, one should avoid one of inferior energy, who is without vigor, a bad friend. Instead, one should exclusively dwell and associate with those who are secluded by way of bodily and momentary seclusion; with the noble ones, who are far from the defilements and purified; with those who have dispatched their minds toward Nibbāna; with the meditators, who meditate by closely examining their object; with those of aroused energy, whose energy is ever exerted; and with the wise, who are endowed with wisdom.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Ninth Sutta is finished.

10. පරිහානසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Discourse on Decline

79. දසමෙ පරිහානාය සංවත්තන්තීති අවුද්ධියා භවන්ති, මග්ගාධිගමස්ස පරිපන්ථාය හොන්ති. අධිගතස්ස පන මග්ගස්ස පරිහානි නාම නත්ථි. ‘‘තයො ධම්මා’’ති ධම්මාධිට්ඨානවසෙන උද්දිට්ඨධම්මෙ පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විභජන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙඛො භික්ඛූ’’තිආදිමාහ.

79. In the tenth sutta, 'they conduce to decline' means they are for non-growth, they are an obstruction to the attainment of the path. But there is no such thing as decline of a path that has been attained. With the words 'Three things,' the Blessed One indicated these things based on principles. Analyzing them with a teaching based on persons, he said: 'Here, bhikkhus, a bhikkhu in training...' and so on.

තත්ථ කම්මං ආරමිතබ්බතො ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො. කම්මෙ රතොති කම්මරතො. කම්මාරාමතං කම්මාභිරතිං අනුයුත්තො පයුත්තොති [Pg.235] කම්මාරාමතමනුයුත්තො. තත්ථ කම්මං නාම ඉතිකත්තබ්බං කම්මං, සෙය්‍යථිදං – චීවරවිචාරණං, චීවරකරණං, උපත්ථම්භනං, පත්තත්ථවිකං, අංසබන්ධනං, කායබන්ධනං, ධමකරණං, ආධාරකං, පාදකථලිකං, සම්මජ්ජනීති එවමාදීනං උපකරණානං කරණං, යඤ්ච විහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලාදිපටිසඞ්ඛරණං. එකච්චො හි එතානි කරොන්තො සකලදිවසං එතානෙව කරොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යො පන එතෙසං කරණවෙලායමෙව එතානි කරොති, උද්දෙසවෙලායං උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලායං සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තාදිකරණවෙලායං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි කරොති, මනසිකාරවෙලායං මනසිකාරං කරොති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානෙ වා පාරිහාරියකම්මට්ඨානෙ වා, න සො කම්මාරාමො නාම. තස්ස තං –

Therein, one is called 'delighting in work' (kammārāmo) because work (kamma) is his delight (ārāma) since it is to be undertaken. 'Fond of work' (kammarato): he is fond of work. 'Devoted to delighting in work' (kammārāmatamanuyutto): he is devoted to and engaged in the delight in work, the fondness for work. Here, 'work' means tasks to be done, such as: inspecting robes, making robes, mending, making a bowl-bag, a shoulder-strap, a waistband, a water-strainer, a stand, a foot-scraper, and a broom; and also repairing what is broken and dilapidated in the monastery. A certain person spends the entire day doing just these things. This was said in reference to him. But one who does these things only at the appropriate time—who takes up a recitation at the time for recitation, recites at the time for recitation, does the duties connected with the cetiya-courtyard at the time for doing them, and practices mindfulness at the time for mindfulness, whether on a meditation subject for all occasions or a regularly practiced one—is not one who delights in work. For him, that is—

‘‘යානි ඛො පන තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිංකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොති අනලසො, තත්‍රුපායාය වීමංසාය සමන්නාගතො, අලං කාතුං අලං සංවිධාතු’’න්ති (දී. නි. 3.345; අ. නි. 10.18) –

‘And whatever various services there are to be done for his companions in the holy life, he is skillful and not lazy in them, endowed with an inquiring mind into the ways and means, able to do them and to arrange them.’

ආදිනා සත්ථාරා අනුඤ්ඤාතකරණමෙව හොති.

By this and other such passages, it is simply the doing of what has been permitted by the Teacher.

භස්සාරාමොති යො භගවතා පටික්ඛිත්තරාජකථාදිවසෙන රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති, අයං භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොතීති භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තිම්පි දිවාපි ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සො භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං – ධම්මී වා කථා, අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273) වුත්තවිධිංයෙව පටිපන්නොති.

One who delights in talk (bhassārāmo) is one who passes day and night with talk about kings and so on, which has been rejected by the Blessed One. He is called 'one who delights in talk' because he does not set a limit to talk. But one who speaks on the Dhamma and answers questions day and night is of little talk and indeed sets a limit to talk. Why? Because he has undertaken the very method stated: 'When you have assembled, bhikkhus, you should do one of two things: either hold a Dhamma discussion or maintain noble silence' (MN 26).

නිද්දාරාමොති යො යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං, පස්සසුඛං, මිද්ධසුඛං අනුයුඤ්ජති, යො ච ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි ඨිතොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායති, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගං ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො, තෙනෙවාහ –

'One who delights in sleep' (niddārāmo) is one who, having eaten his fill, devotes himself to the pleasure of lying down, the pleasure of reclining, and the pleasure of torpor; and who, being overcome by sloth and torpor, falls asleep even while walking, sitting, or standing. This is one who delights in sleep. But one whose mind descends into the life-continuum due to an ailment of this sullied body is not one who delights in sleep. For that reason, he said:

‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387).

‘I recall, Aggivessana, in the last month of the hot season, after my meal on returning from the alms round, having folded my outer robe in four, I entered into sleep on my right side, mindful and fully aware’ (MN 36).

එත්ථ [Pg.236] ච පුථුජ්ජනකල්‍යාණකොපි සෙඛොත්වෙව වෙදිතබ්බො. තස්මා තස්ස සබ්බස්සපි විසෙසාධිගමස්ස ඉතරෙසං උපරි විසෙසාධිගමස්ස ච පරිහානාය වත්තන්තීති වෙදිතබ්බං. සුක්කපක්ඛස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථවිභාවනා වෙදිතබ්බා.

Here, even a virtuous worldling should be understood as a trainee. Therefore, it should be understood that these things conduce to the decline of all his special attainments and of the special attainments he has over others. The explanation of the meaning for the bright side should be understood as the reverse of what has been said.

ගාථාසු උද්ධතොති චිත්තවික්ඛෙපකරෙන උද්ධච්චෙන උද්ධතො අවූපසන්තො. අප්පකිච්චස්සාති අනුඤ්ඤාතස්සපි වුත්තප්පකාරස්ස කිච්චස්ස යුත්තප්පයුත්තකාලෙයෙව කරණතො අප්පකිච්චො අස්ස භවෙය්‍ය. අප්පමිද්ධොති ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා වුත්තජාගරියානුයොගෙන නිද්දාරහිතො අස්ස. අනුද්ධතොති භස්සාරාමතාය උප්පජ්ජනකචිත්තවික්ඛෙපස්ස අභස්සාරාමො හුත්වා පරිවජ්ජනෙන න උද්ධතො වූපසන්තචිත්තො, සමාහිතොති අත්ථො. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමදුතියපඤ්චමඡට්ඨසත්තමඅට්ඨමනවමෙසු සුත්තෙසු වට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං.

In the verses, 'agitated' means agitated by restlessness, which causes mental distraction; hence, uncalmed. 'Of few duties' means he would have few duties because he performs even the aforesaid kind of permitted duty only at the proper time. 'Of little torpor' means he would be without sleep due to practicing wakefulness as described in the passage beginning, 'by day, by walking and by sitting.' 'Not agitated' means, by not delighting in talk, he avoids the mental distraction that arises from it; thus he is not agitated, his mind is calmed; the meaning is 'concentrated.' The rest is easy to understand as it follows the method explained before. Thus, in this chapter, the first, second, fifth, sixth, seventh, eighth, and ninth suttas discuss the round of existence; the others discuss the round and its rolling back.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Tenth Sutta is finished.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Third Chapter is finished.

4. චතුත්ථවග්ගො

4. The Fourth Chapter

1. විතක්කසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Vitakkasutta

80. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමෙ අකුසලවිතක්කාති අකොසල්ලසම්භූතා විතක්කා, මිච්ඡාවිතක්කාති අත්ථො. අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තොති එත්ථ අනවඤ්ඤත්තීති අනවඤ්ඤා පරෙහි අත්තනො අහීළිතතා අපරිභූතතා, ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති එවං පවත්තො ඉච්ඡාචාරො, තාය අනවඤ්ඤත්තියා පටිසංයුත්තො සංසට්ඨො, තං වා ආරබ්භ පවත්තො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො. තස්මා ‘‘කථං නු ඛො මං පරෙ ගහට්ඨා චෙව පබ්බජිතා ච න ඔරකතො දහෙය්‍යු’’න්ති සම්භාවනකම්‍යතාය ඉච්ඡාචාරෙ, ඨත්වා පවත්තිතවිතක්කස්සෙතං අධිවචනං. ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන චෙව සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන [Pg.237] ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු අනුද්දයතාපතිරූපකෙන ගෙහසිතපෙමෙන පටිසංයුත්තො. යං සන්ධාය වුත්තං –

80. In the first sutta of the Fourth Chapter, 'unwholesome thoughts' means thoughts born of unskillfulness, that is, wrong thoughts. Here, 'connected with not being held in contempt': not being held in contempt means not being despised or humiliated by others, the desire expressed as, ‘Oh, may others not look down on me!’—such is conduct driven by desire. A thought connected with this non-contempt is associated with it, or arises in relation to it. Therefore, this is a designation for a thought that arises while one stands in conduct driven by the desire for esteem, thinking: ‘How now might householders and renunciants not consider me of little worth?’ 'Connected with gain, honor, and fame' means connected by way of making them an object with gain of robes and so on, with honor, and with the sound of praise. 'Connected with sympathy for others' means connected with household-based affection that takes the guise of sympathy for others. In reference to this it was said:

‘‘සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි ගහපතිකෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි සහනන්දී සහසොකී, සුඛිතෙසු සුඛිතො, දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනාව යොගං ආපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.3; 4.241; විභ. 888).

“He dwells associating with kings, royal ministers, brahmins, householders, sectarians, and disciples of sectarians; he rejoices with them and sorrows with them; he is happy when they are happy and sad when they are sad; and when tasks and duties arise, he applies himself to them.”

ගාථාසු අනවඤ්ඤත්තියා පටිසංයුත්තො පුග්ගලො අනවඤ්ඤත්තිසංයුත්තො. ලාභසක්කාරෙ ගාරවො එතස්ස, න ධම්මෙති ලාභසක්කාරගාරවො. සුඛදුක්ඛෙසු අමා සහ භවාති අමච්චා, සහායසදිසා උපට්ඨාකා. තෙහි ගෙහසිතපෙමවසෙන සහ නන්දනසීලො සහනන්දී අමච්චෙහි, ඉමිනා පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තං විතක්කං දස්සෙති. ආරා සංයොජනක්ඛයාති ඉමෙහි තීහි විතක්කෙහි අභිභූතො පුග්ගලො සංයොජනක්ඛයතො අරහත්තතො දූරෙ, තස්ස තං දුල්ලභන්ති අත්ථො.

In the verses, a person connected with not being held in contempt is one connected with non-contempt. He has respect for gain and honor, not for the Dhamma; thus he is one who respects gain and honor. Ministers (amaccā) are so called because they are with one (amā saha) in happiness and sorrow; they are supporters like companions. One who has the habit of rejoicing together with these ministers out of household-based affection is one who rejoices with his ministers; by this he shows a thought connected with sympathy for others. Far from the destruction of the fetters: a person overcome by these three thoughts is far from the destruction of the fetters, that is, from arahantship. The meaning is that this is difficult for him to attain.

පුත්තපසුන්ති පුත්තෙ ච පසවො ච. පුත්තසද්දෙන චෙත්ථ දාරාදයො; පසුසද්දෙන අස්සමහිංසඛෙත්තවත්ථාදයො ච සඞ්ගහිතා. විවාහෙති විවාහකාරාපනෙ. ඉමිනා ආවාහොපි සඞ්ගහිතො. සංහරානීති පරිග්ගහානි, පරික්ඛාරසඞ්ගහානීති අත්ථො. ‘‘සන්ථවානී’’ති ච පඨන්ති, මිත්තසන්ථවානීති අත්ථො. සබ්බත්ථ හිත්වාති සම්බන්ධො. භබ්බො සො තාදිසො භික්ඛූති සො යථාවුත්තං සබ්බං පපඤ්චං පරිච්චජිත්වා යථා සත්ථාරා වුත්තාය සම්මාපටිපත්තියා, තථා පස්සිතබ්බතො තාදිසො සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු උත්තමං සම්බොධිං අරහත්තං පත්තුං අරහති.

Children and cattle: this means children and livestock. Here, by the word 'children,' wives and so on are included; by the word 'livestock,' horses, buffaloes, fields, lands, and so on are included. He arranges marriages: this refers to causing marriages to be arranged. By this, giving a daughter in marriage is also included. I will gather: this means possessions; the meaning is the collection of requisites. Some also read 'I will form intimacies,' meaning, 'I will make friendships.' Having abandoned all: this connects to everything. Such a monk is capable: having relinquished all the proliferation as described, practicing rightly as taught by the Teacher, and thus to be seen as such, that monk, who sees the danger in saṃsāra, is worthy of attaining the supreme enlightenment, arahantship.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is finished.

2. සක්කාරසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sakkāra Sutta

81. දුතියෙ සක්කාරෙනාති සක්කාරෙන හෙතුභූතෙන, අථ වා සක්කාරෙනාති සක්කාරහෙතුනා, සක්කාරහෙතුකෙන වා. සක්කාරඤ්හි නිස්සාය [Pg.238] ඉධෙකච්චෙ පුග්ගලා පාපිච්ඡා ඉච්ඡාපකතා ඉච්ඡාචාරෙ ඨත්වා ‘‘සක්කාරං නිබ්බත්තෙස්සාමා’’ති අනෙකවිහිතං අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජිත්වා ඉතො චුතා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති, අපරෙ යථාසක්කාරං ලභිත්වා තන්නිමිත්තං මානමදමච්ඡරියාදිවසෙන පමාදං ආපජ්ජිත්වා ඉතො චුතා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සක්කාරෙන අභිභූතා පරියාදින්නචිත්තා’’ති. තත්ථ අභිභූතාති අජ්ඣොත්ථටා. පරියාදින්නචිත්තාති ඛෙපිතචිත්තා, ඉච්ඡාචාරෙන මානමදාදිනා ච ඛයං පාපිතකුසලචිත්තා. අථ වා පරියාදින්නචිත්තාති පරිතො ආදින්නචිත්තා, වුත්තප්පකාරෙන අකුසලකොට්ඨාසෙන යථා කුසලචිත්තස්ස උප්පත්තිවාරො න හොති, එවං සමන්තතො ගහිතචිත්තසන්තානාති අත්ථො. අසක්කාරෙනාති හීළෙත්වා පරිභවිත්වා පරෙහි අත්තනි පවත්තිතෙන අසක්කාරෙන හෙතුනා, අසක්කාරහෙතුකෙන වා මානාදිනා. සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන චාති කෙහිචි පවත්තිතෙන සක්කාරෙන කෙහිචි පවත්තිතෙන අසක්කාරෙන ච. යෙ හි කෙහිචි පඨමං සක්කතා හුත්වා තෙහියෙව අසාරභාවං ඤත්වා පච්ඡා අසක්කතා හොන්ති, තාදිසෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන චා’’ති.

81. In the second sutta, 'by honor' means with honor as the cause, or 'by honor' means because of honor, or caused by honor. For some persons here, being of evil desires and overcome by wishes, stand in conduct driven by desire and think, ‘We will generate honor.’ Having engaged in various kinds of wrong and unsuitable livelihood, they pass away from here and are reborn in the planes of misery. Others, having obtained honor, become negligent on account of it through conceit, intoxication, stinginess, and so on, and having passed away from here, they are reborn in the planes of misery. In reference to this it was said: ‘overcome by honor, with minds obsessed.’ Here, 'overcome' means overwhelmed. 'With minds obsessed' means with minds ruined, with wholesome minds brought to destruction by conduct driven by desire, conceit, intoxication, and so on. Or alternatively, 'with minds obsessed' means with minds seized all around; the meaning is that their mental continuities are grasped on all sides by the unwholesome portion in such a way that there is no opportunity for a wholesome mind to arise. 'By dishonor' means by the dishonor directed at oneself by others who despise and revile one, with that dishonor as the cause, or with conceit and so on caused by dishonor. 'By honor and by dishonor' means by honor shown by some and by dishonor shown by others. For some are first honored by certain people, but later, when their lack of substance is recognized by those same people, they are dishonored. It is in reference to such persons that it is said ‘by honor and by dishonor.’

එත්ථ සක්කාරෙන අභිභූතා දෙවදත්තාදයො නිදස්සෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

Here, Devadatta and others who were overcome by honor should be pointed out. And this has been said:

‘‘ඵලං වෙ කදලිං හන්ති, ඵලං වෙළුං ඵලං නළං;

සක්කාරො කාපුරිසං හන්ති, ගබ්භො අස්සතරිං යථා’’ති. (සං. නි. 1.183;

අ. නි. 4.68;

චූළව. 335);

“Its fruit destroys the plantain tree, its fruit the bamboo, its fruit the reed; honor destroys the wicked person, as the fetus destroys the she-mule.”

සාධූනං උපරි කතෙන අසක්කාරෙන අභිභූතා දණ්ඩකීරාජකාලිඞ්ගරාජමජ්ඣරාජාදයො නිදස්සෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

King Daṇḍakī, King Kāliṅga, King Majjha, and others who were overcome by the dishonor they had shown to good people should be pointed out. And it is said:

‘‘කිසඤ්හි වච්ඡං අවකිරිය දණ්ඩකී,උච්ඡින්නමූලො සජනො සරට්ඨො;

කුක්කුළනාමෙ නිරයම්හි පච්චති,තස්ස ඵුලිඞ්ගානි පතන්ති කායෙ.

“Having reviled Kisavaccha, Daṇḍakī, uprooted with his people and his realm, is tormented in the hell named Kukkuḷa; sparks fall upon his body.

‘‘යො [Pg.239] සඤ්ඤතෙ පබ්බජිතෙ අවඤ්චයි,ධම්මං භණන්තෙ සමණෙ අදූසකෙ;

තං නාළිකෙරං සුනඛා පරත්ථ,සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමානං’’. (ජා. 2.17.70-71);

“He who wronged the restrained one who has gone forth, the blameless recluse who speaks the Dhamma, him the dogs in the next world gather together and devour, writhing like a coconut.”

‘‘උපහච්ච මනං මජ්ඣො, මාතඞ්ගස්මිං යසස්සිනෙ;

සපාරිසජ්ජො උච්ඡින්නො, මජ්ඣාරඤ්ඤං තදා අහූ’’ති. (ජා. 2.19.96);

“Having offended the mind of glorious Mātanga, Majjha was destroyed along with his retinue; his kingdom then became the Majjhārañña, the Majjha Forest.”

සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච අභිභූතා අඤ්ඤතිත්ථියා නාටපුත්තාදයො නිදස්සෙතබ්බා.

Sectarians such as Nigaṇṭha Nātaputta, who were overcome by both honor and dishonor, should be pointed out.

ගාථාසු උභයන්ති උභයෙන සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච. සමාධි න විකම්පතීති න චලති, එකග්ගභාවෙන තිට්ඨති. කස්ස පන න චලතීති ආහ ‘‘අප්පමාදවිහාරිනො’’ති. යො පමාදකරධම්මානං රාගාදීනං සුට්ඨු පහීනත්තා අප්පමාදවිහාරී අරහා, තස්ස. සො හි ලොකධම්මෙහි න විකම්පති. සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකන්ති ඵලසමාපත්තිඅත්ථං සුඛුමාය දිට්ඨියා පඤ්ඤාය අභිණ්හං පවත්තවිපස්සනත්තා සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකං. උපාදානක්ඛයාරාමන්ති චතුන්නං උපාදානානං ඛයං පරියොසානභූතං අරහත්තඵලං ආරමිතබ්බං එතස්සාති උපාදානක්ඛයාරාමං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verses, 'both' means by both: by honor and by dishonor. 'His concentration does not waver' means it does not shake, it stands with one-pointedness. But whose does not shake? He says, ‘of one dwelling heedfully.’ This refers to the arahant who dwells heedfully because he has thoroughly abandoned the things that cause negligence, such as lust. For he is not shaken by worldly conditions. 'One who sees with subtle view and insight': he is one who sees with subtle view and insight because, for the sake of attaining the fruition attainment, he constantly practices insight with a subtle view, that is, with wisdom. 'Delighting in the destruction of clinging': one for whom the destruction of the four kinds of clinging—the fruit of arahantship which is its culmination—is a resort. The rest is as already explained.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Sutta is finished.

3. දෙවසද්දසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Devasadda Sutta

82. තතියෙ දෙවෙසූති ඨපෙත්වා අරූපාවචරදෙවෙ චෙව අසඤ්ඤදෙවෙ ච තදඤ්ඤෙසු උපපත්තිදෙවෙසු. දෙවසද්දාති දෙවානං පීතිසමුදාහාරසද්දා. නිච්ඡරන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපවසෙන පවත්තන්ති. සමයා සමයං උපාදායාති සමයතො සමයං පටිච්ච. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං කාලෙ ඨිතා තෙ දෙවා තං කාලං ආගම්ම නං පස්සිස්සන්ති, තතො තං සමයං සම්පත්තං ආගම්මාති. ‘‘සමයං සමයං උපාදායා’’ති ච කෙචි පඨන්ති, තෙසං [Pg.240] තං තං සමයං පටිච්චාති අත්ථො. යස්මිං සමයෙති යදා ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 417), ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; සං. නි. 2.154) ච කාමෙසු ඝරාවාසෙ ච ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා ච සුදිට්ඨා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ. තදා හිස්ස එකන්තෙන පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමති. අරියසාවකොති අරියස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සාවකො, සාවකභාවං උපගන්තුකාමො, අරියසාවකො වා අවස්සංභාවී. අන්තිමභවිකං සාවකබොධිසත්තං සන්ධාය අයමාරම්භො. කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වාති කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා අපනෙත්වා. කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වාති කසායෙන රත්තතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජාය චෙතෙතීති අගාරස්මා ඝරා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජ්ජං පබ්බජෙය්‍යන්ති පබ්බජ්ජාය චෙතෙති පකප්පෙති, පබ්බජතීති අත්ථො. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියන්ති ඤාතබ්බා.

82. In the third, 'among the gods' (devesu) means among the gods by rebirth, excluding the gods of the formless sphere and the non-percipient gods. 'The sound of the gods' means the sound of the gods' joyous utterance. 'They utter' means they proceed by way of conversation and discussion with one another. 'From time to time' means depending on the time, on the occasion. This is what is meant: at whatever time those gods are present, they will see him, having come to that time; thus, having arrived at that occasion. Some read 'samayaṃ samayaṃ upādāya,' for them the meaning is 'depending on this or that occasion.' 'At that time' means: at the time when the danger in sensual pleasures and in the household life has been well seen through such texts as 'sensual pleasures are like a skeleton' (MN 1.234; Pāc. 417) and 'the household life is confining' (DN 1.191; SN 2.154), and the benefit in renunciation as its opposite has also been well seen. At that time his mind inclines exclusively towards going forth. 'A noble disciple' means a disciple of the noble one, the Buddha, the Blessed One; one who wishes to become a disciple, or one who is an inevitable noble disciple. This statement is made with reference to a disciple-bodhisatta in his final existence. 'Having shaved off hair and beard' means having shaved off and removed his hair and beard. 'Having put on ochre robes' means having donned and draped himself in ochre robes, that is, garments dyed with an astringent dye, which are suitable for those practicing the holy life. 'He considers going forth from the home life into homelessness' means, having left the home, he considers going forth into the homeless life; that is, he resolves on going forth, he plans it, he goes forth. And here it should be understood that since work beneficial to the household, such as agriculture and commerce, is called 'of the home' (agāriya), and this is absent in the state of going forth, the going forth is called 'the homeless state' (anagāriya).

මාරෙනාති කිලෙසමාරෙන. සඞ්ගාමාය චෙතෙතීති යුජ්ඣනත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙති, මාරං අභිවිජෙතුං සන්නය්හති. යස්මා පන එවරූපස්ස පටිපජ්ජනකපුග්ගලස්ස දෙවපුත්තමාරොපි අන්තරායාය උපක්කමති, තස්මා තස්සපි වසෙන මාරෙනාති එත්ථ දෙවපුත්තමාරෙනාතිපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තස්සාපි අයං ඉච්ඡාවිඝාතං කරිස්සතෙවාති. යස්මා පන පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය ඛුරග්ගතො වා පට්ඨාය සීලානි සමාදියන්තො පරිසොධෙන්තො සමථවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො යථාරහං තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානානං වසෙන කිලෙසමාරං පරිපාතෙති නාම, න යුජ්ඣති නාම සම්පහාරස්ස අභාවතො, තස්මා වුත්තං ‘‘මාරෙන සද්ධිං සඞ්ගාමාය චෙතෙතී’’ති.

'By Māra' is meant the Māra of the defilements. 'Intends to do battle' means he arouses his mind for the purpose of battle; he arms himself to conquer Māra. However, since the Māra who is a devaputta also approaches such a practicing person to create an obstacle, therefore here 'by Māra' should also be understood as 'by the Māra who is a devaputta.' This one too will certainly obstruct his wish. But since, from the day of his going forth—or from the razor's edge—undertaking and purifying the precepts, and doing the work on serenity and insight, he overthrows the Māra of the defilements as appropriate by means of abandonment by substitution of opposites and abandonment by suppression, he does not, it is said, engage in battle, as there is no clash. Therefore it is said: 'He intends to do battle with Māra.'

සත්තන්නන්ති කොට්ඨාසතො සත්තන්නං, පභෙදතො පන තෙ සත්තතිංස හොන්ති. කථං? චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති. එවං පභෙදතො සත්තතිංසවිධාපි සතිපට්ඨානාදිකොට්ඨාසතො සත්තෙව හොන්තීති වුත්තං ‘‘සත්තන්න’’න්ති. බොධිපක්ඛියානන්ති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස අරියපුග්ගලස්ස මග්ගඤාණස්සෙව වා පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං[Pg.241], බොධිකොට්ඨාසියානන්ති අත්ථො. ‘‘බොධිපක්ඛිකාන’’න්තිපි පාඨො, බොධිපක්ඛවන්තානං, බොධිපක්ඛෙ වා නියුත්තානන්ති අත්ථො. භාවනානුයොගමනුයුත්තොති විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගභාවනානුයොගමනුයුත්තො. විපස්සනාක්ඛණෙ හි සතිපට්ඨානාදයො පරියායෙන බොධිපක්ඛියා නාම, මග්ගක්ඛණෙයෙව පන තෙ නිප්පරියායෙන බොධිපක්ඛියා නාම හොන්ති.

'Of the seven' refers to the seven categories, but by way of division, they amount to thirty-seven. How so? The four foundations of mindfulness, the four right strivings, the four bases for spiritual power, the five faculties, the five powers, the seven factors of enlightenment, and the noble eightfold path. Thus, though they are of thirty-seven kinds by way of division, from the perspective of categories such as the foundations of mindfulness, they are only seven—hence, it is said 'of the seven.' 'Of the factors of enlightenment' refers to those that belong to the side of the path-knowledge of a noble person, which is termed 'enlightenment' in the sense of awakening, or to the side of the path-knowledge itself; the meaning is 'constituents of enlightenment.' There is also the reading 'bodhipakkhikānaṃ,' meaning 'of those possessing the side of enlightenment,' or 'of those engaged on the side of enlightenment.' 'Devoted to the practice of development' means being diligently engaged in the cultivation of the noble path, having made an effort in insight meditation. For during the moment of insight, the foundations of mindfulness and the like are called 'factors of enlightenment' only figuratively, but at the moment of the path, they are called 'factors of enlightenment' literally.

ආසවානං ඛයාති කාමාසවාදීනං සබ්බෙසං ආසවානං ඛයා. ආසවෙසු හි ඛීණෙසු සබ්බෙ කිලෙසා ඛීණායෙව හොන්ති. තෙන අරහත්තමග්ගො වුත්තො හොති. අනාසවන්ති ආසවවිරහිතං. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති එත්ථ චෙතොවචනෙන අරහත්තඵලසමාධි, පඤ්ඤාවචනෙන තංසම්පයුත්තා ච පඤ්ඤා වුත්තා. තත්ථ සමාධි රාගතො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්ති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය විමුත්තත්තා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

'Through the destruction of the taints' means through the destruction of all taints, including the taint of sensual desire, etc. For when the taints are destroyed, all defilements are destroyed as well. By this the path of arahantship is stated. 'Taintless' means devoid of taints. Regarding 'the liberation of mind and liberation by wisdom': here, by the word 'mind' is meant the concentration of arahantship fruition, and by the word 'wisdom' is meant the wisdom associated with it. Therein, concentration should be understood as 'liberation of mind' because it is liberated from lust, and wisdom should be understood as 'liberation by wisdom' because it is liberated from ignorance. For this has been said by the Blessed One:

‘‘යො හිස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධි, තදස්ස සමාධින්ද්‍රියං. යා හිස්ස, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤා, තදස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති (සං. නි. 5.516).

“Bhikkhus, whatever concentration he has, that is his faculty of concentration. Whatever wisdom he has, that is his faculty of wisdom. Thus, bhikkhus, liberation of mind is through dispassion for lust; liberation by wisdom is through dispassion for ignorance.”

අපිචෙත්ථ සමථඵලං චෙතොවිමුත්ති, විපස්සනාඵලං පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා අපරප්පච්චයෙන ඤත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහරති. තමෙව සඞ්ගාමසීසං අභිවිජිය අජ්ඣාවසතීති මාරං අභිවිජිනිත්වා විජිතවිජයත්තා තෙන කතසඞ්ගාමසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස සීසභූතං අරහත්තඵලසමාපත්තිඉස්සරියට්ඨානං, අභිභවන්තො ආවසති, සමාපජ්ජති ඉච්චෙව අත්ථො. ඉමෙ ච දෙවසද්දා දිට්ඨසච්චෙසු දෙවෙසු පවත්තන්ති, විසෙසතො සුද්ධාවාසදෙවෙසූති වෙදිතබ්බං.

Moreover, here it should be understood that the fruit of serenity is liberation of mind, and the fruit of insight is liberation by wisdom. 'In this very life' means in this very same existence. 'Having realized it for himself with direct knowledge' means having made it manifest with his own superior wisdom, having known it without relying on another. 'Having entered upon and abided in it' means having reached it, having accomplished it, he dwells. 'Having conquered that very head of the battle, he dwells in it' means: having conquered Māra, since his victory is won, he dwells overpowering the state of mastery that is the fruition attainment of arahantship, which is the head of the noble path designated as the battle he has fought; this simply means he attains it. And it should be understood that these 'sounds of the gods' occur among the gods who have seen the truths, especially among the gods of the Pure Abodes.

ගාථාසු මහන්තන්ති සීලාදිගුණමහත්තෙන මහන්තං. වීතසාරදන්ති සාරජ්ජකරානං කිලෙසානං අභාවෙන විගතසාරජ්ජං අපගතමඞ්කුභාවං. පුරිසාජඤ්ඤාති අස්සාදීසු අස්සාජානීයාදයො විය පුරිසෙසු ආජානීයභූතා [Pg.242] උත්තමපුරිසා. දුජ්ජයමජ්ඣභූති පචුරජනෙහි ජෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං කිලෙසවාහිනිං අභිභවි අජ්ඣොත්ථරි. ‘‘අජ්ජයී’’තිපි පඨන්ති, අජිනීති අත්ථො. ජෙත්වාන මච්චුනො සෙනං, විමොක්ඛෙන අනාවරන්ති ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො දියඩ්ඪසහස්සාදිවිභාගතො ච විපුලත්තා අඤ්ඤෙහි ආවරිතුං පටිසෙධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච අනාවරං, මච්චුනො මාරස්ස සෙනං විමොක්ඛෙන අරියමග්ගෙන ජෙත්වා යො ත්වං දුජ්ජයං අජයි, තස්ස නමො, තෙ පුරිසාජඤ්ඤාති සම්බන්ධො.

In the verses, 'great' means great by the greatness of his virtues such as moral discipline. 'Without timidity' means without timidity because of the absence of defilements that cause timidity; with agitation departed. 'Thoroughbred of men' means supreme men among men, like thoroughbreds among horses. 'Having overcome what is hard to conquer' means he has overcome and overwhelmed the army of defilements, which is unconquerable by the multitude. Some also read 'ajjayī'; the meaning is 'he conquered.' Explaining 'Jetvāna maccuno senaṃ, vimokkhena anāvaraṃ' (Having conquered the army of Death with unhindered liberation): 'unhindered' (anāvaraṃ) because it cannot be obstructed or blocked by others, due to its vastness in pervading the three worlds and its division into one and a half thousand, etc. The connection of the words is: 'Homage to you, O thoroughbred of men (purisājañña), you who (yo tvaṃ), having conquered (jetvā) the army (senaṃ) of Death (maccuno), that is, of Māra, with liberation (vimokkhena), that is, with the noble path, have conquered (ajayi) what is hard to conquer (dujjayaṃ).'

ඉතීති වුත්තප්පකාරෙන. හි-ඉති නිපාතමත්තං. එතං පත්තමානසං අධිගතාරහත්තං ඛීණාසවං දෙවතා නමස්සන්තීති වුත්තමෙවත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති. අථ වා ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන. කිං පන එතං කාරණං? නමුචිසෙනාවිජයෙන පත්තමානසත්තං. ඉමිනා කාරණෙන තං දෙවතා නමස්සන්තීති අත්ථො. ඉදානි තං කාරණං ඵලතො දස්සෙතුං ‘‘තඤ්හි තස්ස න පස්සන්ති, යෙන මච්චුවසං වජෙ’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – යස්මා තස්ස පුරිසාජඤ්ඤස්ස පණිධාය ගවෙසන්තාපි දෙවා අණුමත්තම්පි තං කාරණං න පස්සන්ති, යෙන සො මච්චුනො මරණස්ස වසං වජෙ උපගච්ඡෙය්‍ය. තස්මා තං විසුද්ධිදෙවා නමස්සන්තීති.

'Iti' means in the way stated. The word 'hi' is just a particle. It shows by way of conclusion the meaning already stated: 'The devatās pay homage to this one who has attained the mind's goal, who has reached arahantship, the one with taints destroyed.' Alternatively, 'iti' means 'for this reason.' And what is this reason? The state of having attained the mind's goal through the conquest of Namuci's army. For this reason the devatās pay homage to him; this is the meaning. Now, to show that reason from the standpoint of its fruit, it is said: 'For they do not see in him that by which he might go under the sway of Death.' Its meaning is: because the devas, though searching with attention, do not see even a minute cause in that thoroughbred of men by which he might go under the sway of Death, of dying, therefore the pure devas pay homage to him.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Third Sutta is finished.

4. පඤ්චපුබ්බනිමිත්තසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on the Five Preliminary Signs

83. චතුත්ථෙ යදාති යස්මිං කාලෙ. දෙවොති උපපත්තිදෙවො. තයො හි දෙවා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො ඛත්තියා. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය තදුපරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම ඛීණාසවා. ඉධ පන කාමාවචරදෙවො අධිප්පෙතො. තෙන වුත්තං ‘‘දෙවොති උපපත්තිදෙවො’’ති. දෙවකායාති දෙවසමූහතො, දෙවට්ඨානතො වා, දෙවලොකතොති අත්ථො. සමූහනිවාසවාචකො හි අයං කායසද්දො. චවනධම්මොති මරණධම්මො, ආයුක්ඛයෙන වා පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා උපට්ඨිතමරණොති අත්ථො.

83. In the fourth discourse. 'Yadā' (when): that is, at which time. 'Devo' (a deva): a deva by rebirth. For there are three kinds of devas: devas by convention, devas by rebirth, and devas of purification. Among these, devas by convention are kings and nobles. Devas by rebirth are those from the realm of the Four Great Kings upwards. Devas of purification are the arahants. Here, however, a deva of the sensual sphere is intended. Therefore it was said: “'Devo': a deva by rebirth.” 'Devakāyā' (from the host of devas): from the group of devas, or from the abode of devas, or from the deva world—this is the meaning. For this word 'kāya' denotes a group or a dwelling. 'Cavanadhammo' (subject to passing away): subject to death; that is, one whose death has approached either through the exhaustion of the lifespan or through the exhaustion of merit.

පඤ්චස්ස [Pg.243] පුබ්බනිමිත්තානි පාතුභවන්තීති අස්ස උපට්ඨිතමරණස්ස දෙවපුත්තස්ස පඤ්ච මරණස්ස පුබ්බනිමිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, පකාසානි වා හොන්ති. මාලා මිලායන්තීති තෙන පිළන්ධිතමාලා මජ්ඣන්හිකසමයෙ ආතපෙ ඛිත්තා විය මිලාතා විහතසොභා හොන්ති.

'Pañcassa pubbanimittāni pātubhavanti' (Five preliminary signs appear for him): for this son of the devas whose death is imminent, five preliminary signs of death arise or become manifest. 'Mālā milāyanti' (The garlands wither): the garlands he wears wither as if thrown into the sun at midday, their splendor lost.

වත්ථානි කිලිස්සන්තීති සරදසමයෙ විගතවලාහකෙ ආකාසෙ අබ්භුස්සක්කමානබාලසූරියසදිසප්පභානි නානාවිරාගවණ්ණානි තෙන නිවත්ථපාරුතවත්ථානි තං ඛණංයෙව කද්දමෙ ඛිපිත්වා මද්දිතානි විය විහතප්පභානි මලිනානි හොන්ති.

'Vatthāni kilissanti' (The garments become soiled): his garments, worn and draped, which were of various hues and had a splendor like the rising morning sun in a cloudless autumn sky, at that very moment become soiled and lose their luster as if they had been thrown into mud and trampled.

කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්තීති සුපරිසුද්ධජාතිමණි විය සුසික්ඛිතසිප්පාචරියරචිතසුවණ්ණපටිමා විය ච පුබ්බෙ සෙදමලජල්ලිකාරහිතසරීරස්ස තස්මිං ඛණෙ උභොහි කච්ඡෙහි සෙදධාරා සන්දන්ති පග්ඝරන්ති. න කෙවලඤ්ච කච්ඡෙහියෙව, සකලසරීරතොපි පනස්ස සෙදජලකණ්ණිකා මුච්චතියෙව, යෙන ආමුත්තමුත්තාජාලගවච්ඡිතො විය තස්ස කායො හොති.

'Kacchehi sedā muccanti' (Sweat is released from the armpits): for him whose body was previously free from sweat, dirt, and grime—like a perfectly pure, genuine gem or like a golden image fashioned by a well-trained master craftsman—at that moment streams of sweat flow and trickle from both armpits. And not only from the armpits, but droplets of sweat are also released from his entire body, so that his body becomes as if covered by a net of strung pearls.

කායෙ දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමතීති පුබ්බෙ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යථානුභාවං එකයොජනං ද්වියොජනං යාව ද්වාදසයොජනමත්තම්පි පදෙසං ආභාය ඵරිත්වා විජ්ජොතමානො කායො හොති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවිරහිතො, න සීතං න උණ්හං උපඝාතකං, දෙවධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොති, දෙවපුත්තො වීසතිවස්සුද්දෙසිකො විය, තං ඛණංයෙව නිප්පභෙ නිත්තෙජෙ කායෙ විරූපභාවො අනුපවිසති සණ්ඨාති.

'Kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati' (A bad complexion descends upon the body): previously, from rebirth onwards, his body was radiant, pervading a region of one yojana, two yojanas, up to as much as twelve yojanas with its light, according to its power. It was free from such defects as broken teeth and gray hair, and was not afflicted by injurious cold or heat; a goddess is like one sixteen years of age, a god like one twenty years of age. At that very moment, disfigurement enters and becomes established in his lusterless, powerless body.

සකෙ දෙවො දෙවාසනෙ නාභිරමතීති අත්තනො අච්ඡරාගණෙහි සද්ධිං කීළනපරිචරණකදිබ්බාසනෙ න රමති, න චිත්තස්සාදං ලභති. තස්ස කිර මනුස්සගණනාය සත්තහි දිවසෙහි මරණං භවිස්සතීති ඉමානි පුබ්බනිමිත්තානි පාතුභවන්ති. සො තෙසං උප්පත්තියා ‘‘එවරූපාය නාම සම්පත්තියා විනා භවිස්සාමී’’ති බලවසොකාභිභූතො හොති. තෙනස්ස කායෙ මහාපරිළාහො උප්පජ්ජති, තෙන සබ්බතො ගත්තෙහි සෙදා මුච්චන්ති. චිරතරං කාලං අපරිචිතදුක්ඛො තං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො එකච්චො ‘‘දය්හාමි දය්හාමී’’ති කන්දන්තො පරිදෙවන්තො කත්ථචි අස්සාදං අලභන්තො විජප්පන්තො විලපන්තො තහිං තහිං ආහිණ්ඩති. එකච්චො සතිං උපට්ඨපෙත්වා [Pg.244] කායවාචාහි විකාරං අකරොන්තොපි පියවිප්පයොගදුක්ඛං අසහන්තො විහඤ්ඤමානො විචරති.

'Sake devo devāsane nābhiramati' (A deva does not delight in his own deva-seat): he does not enjoy his divine seat for playing with and being attended by his own troupe of nymphs, nor does he find pleasure of mind. It is said that his death will occur in seven days by human reckoning, and so these preliminary signs appear. On their arising, he is overwhelmed by powerful sorrow, thinking, “I will be deprived of such good fortune!” Because of this, a great fever arises in his body, which causes sweat to be released from all his limbs. One, being unfamiliar with suffering for a very long time and unable to endure it, wanders about here and there, crying and lamenting, “I’m burning, I’m burning!” Finding no satisfaction anywhere, he mutters and wails. Another, having established mindfulness and making no untoward physical or verbal display, still wanders about tormented, unable to bear the suffering of separation from what is dear.

ඉමානි පන පුබ්බනිමිත්තානි යථා ලොකෙ මහාපුඤ්ඤානං රාජරාජමහාමත්තාදීනංයෙව උක්කාපාතභූමිචාලචන්දග්ගාහාදීනි නිමිත්තානි පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං; එවමෙව මහෙසක්ඛදෙවානංයෙව පඤ්ඤායති. උප්පන්නානි ච තානි ‘‘ඉමානි මරණස්ස පුබ්බනිමිත්තානි නාමා’’ති කෙචි දෙවා ජානන්ති, න සබ්බෙ. තත්ථ යො මන්දෙන කුසලකම්මෙන නිබ්බත්තො, සො ‘‘ඉදානි කො ජානාති, ‘කුහිං නිබ්බත්තිස්සාමී’’’ති භායති. යො පන මහාපුඤ්ඤො, සො ‘‘බහුං මයා දානං දින්නං, සීලං රක්ඛිතං, පුඤ්ඤං උපචිතං, ඉතො චුතස්ස මෙ සුගතියෙව පාටිකඞ්ඛා’’ති න භායති න විකම්පති. එවං උපට්ඨිතපුබ්බනිමිත්තං පන තං ගහෙත්වා දෙවතා නන්දනවනං පවෙසෙන්ති සබ්බදෙවලොකෙසු නන්දනවනං අත්ථියෙව.

However, these preliminary signs appear only to devas of great power, just as in the world signs such as falling meteors, earthquakes, and lunar eclipses appear only for those of great merit—such as kings, royal ministers, and so on—not for everyone. And when they have arisen, some devas, but not all, know: “These are the preliminary signs of death.” Among them, one who has been reborn through weak wholesome kamma fears, thinking: “Who knows now where I will be reborn?” But one of great merit does not fear or tremble, thinking: “I have given many gifts, I have observed the moral precepts, I have accumulated merit; for me, having passed away from here, a good destination is to be expected.” Then the devatās take him for whom the preliminary signs have appeared and lead him into the Nandana Grove, for a Nandana Grove exists in all the deva worlds.

තීහි වාචාහි අනුමොදෙන්තීති ඉදානි වුච්චමානෙහි තීහි වචනෙහි අනුමොදෙන්ති, මොදං පමොදං උප්පාදෙන්ති, අස්සාසෙන්ති, අභිවදනවසෙන වා තංඛණානුරූපං පමොදං කරොන්ති. කෙචි පන ‘‘අනුමොදෙන්තී’’ති පදස්ස ‘‘ඔවදන්තී’’ති වදන්ති. ඉතොති දෙවලොකතො. භොති ආලපනං. සුගතින්ති සුන්දරගතිං, මනුස්සලොකං සන්ධාය වදන්ති. ගච්ඡාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපෙහි.

Tīhi vācāhi anumodenti (They rejoice with three utterances): they rejoice with the three statements now being spoken; they generate joy and gladness; they console; or, by way of salutation, they produce a gladness appropriate to the moment. Some, however, say that the word anumodenti means “they admonish.” Ito (from here): from the deva world. Bho (good sirs): this is a term of address. Sugatiṃ (to a good destination): they say this in reference to the human world. Gacchā (go): go, in the sense of taking up a new rebirth-linking.

එවං වුත්තෙති එවං තදා තෙහි දෙවෙහි තස්ස ‘‘ඉතො භො සුගතිං ගච්ඡා’’තිආදිනා වත්තබ්බවචනෙ භගවතා වුත්තෙ අඤ්ඤතරො නාමගොත්තෙන අපාකටො තස්සං පරිසායං නිසින්නො අනුසන්ධිකුසලො එකො භික්ඛු ‘‘එතෙ සුගතිආදයො භගවතා අවිසෙසතො වුත්තා අවිභූතා, හන්ද තෙ විභූතතරෙ කාරාපෙස්සාමී’’ති එතං ‘‘කිංනු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. සද්ධාදිගුණවිසෙසපටිලාභකාරණතො දෙවූපපත්තිහෙතුතො ච මනුස්සත්තං දෙවානං අභිසම්මතන්ති ආහ ‘‘මනුස්සත්තං ඛො භික්ඛු දෙවානං සුගතිගමනසඞ්ඛාත’’න්ති.

Evaṃ vutte (When this was said): When the Blessed One had spoken that statement to be uttered by those devas—“Go from here, good sirs, to a good destination,” etc.—a certain monk sitting in that assembly, who was not prominent by name or clan but was skilled in making connections, thought: “These things such as ‘good destination’ have been stated by the Blessed One without distinction and are not clear. Come now, I will have them made clearer.” Thus he spoke the words beginning, “What now, venerable sir?” Because it is a reason for acquiring special qualities such as faith, and because it is a cause for rebirth among devas, human existence is approved of by the devas. Thus he said: “Manussattaṃ kho bhikkhu devānaṃ sugatigamanasaṅkhātaṃ: Human existence, bhikkhu, is reckoned by the devas as a good destination.”

සුගතිගමනසඞ්ඛාතන්ති ‘‘සුගතිගමන’’න්ති සම්මා කථිතං, වණ්ණිතං ථොමිතන්ති අත්ථො. යං මනුස්සභූතොති එත්ථ යන්ති කිරියාපරාමසනං, තෙන පටිලභතීති එත්ථ පටිලභනකිරියා ආමසීයති, යො සද්ධාපටිලාභොති අත්ථො. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු උප්පන්නො, මනුස්සභාවං වා [Pg.245] පත්තො. යස්මා දෙවලොකෙ උප්පන්නානං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා යෙභුය්‍යෙන දුල්ලභා සවනාය, න තථා මනුස්සානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මනුස්සභූතො’’ති. තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙති තථාගතෙන භගවතා දෙසිතෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සාසනෙ. තඤ්හි ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො ච, ආසයානුරූපං විනෙය්‍යානං විනයනතො විනයො චාති ධම්මවිනයො, උපනිස්සයසම්පත්තියා වා ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මං අප්පරජක්ඛජාතිකං විනෙතීති ධම්මවිනයො. ධම්මෙනෙව වා විනයො, න දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො, ධම්මයුත්තො වා විනයොති ධම්මවිනයො, ධම්මාය වා සහ මග්ගඵලනිබ්බානාය විනයොති ධම්මවිනයො, මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිධම්මතො වා පවත්තො විනයොති ධම්මවිනයො. ධම්මො වා භගවා ධම්මභූතො ධම්මකායො ධම්මස්සාමී, තස්ස ධම්මස්ස විනයො, න තක්කියානන්ති ධම්මවිනයො, ධම්මෙ වා මග්ගඵලෙ නිප්ඵාදෙතබ්බවිසයභූතෙ වා පවත්තො විනයොති ධම්මවිනයොති වුච්චති. තස්මිං ධම්මවිනයෙ.

Sugatigamanasaṅkhātaṃ (reckoned as a good destination): This means it is rightly spoken of, described, and praised as a “good destination.” In the phrase yaṃ manussabhūto, the word yaṃ is a reference to an action; by it the action of attaining in the word paṭilabhati is referred to. The meaning is: the attainment of faith which… Manussabhūto (being human): born among humans, or having attained the human state. Because for those born in a deva world, hearing the Tathāgata’s teaching of the Dhamma is for the most part difficult to come by, but it is not so for humans, therefore it was said, “manussabhūto.” Tathāgatappavedite dhammavinaye (in the Dhamma and Vinaya made known by the Tathāgata): that is, in the teaching taught by the Blessed One, the Tathāgata, which comprises the threefold training. For it is called “Dhamma and Vinaya” because (1) it is not separate from the Dhamma, so it is Dhamma, and it disciplines those to be disciplined according to their dispositions, so it is Vinaya. Or (2) because, through the accomplishment of supporting conditions, it is not separate from the Dhamma, it disciplines by means of the Dhamma those with little dust in their eyes. Or (3) the discipline is through the Dhamma itself, not by rod or weapon. Or (4) the discipline is connected with the Dhamma. Or (5) it is the discipline together with the Dhamma, that is, for the sake of the path, fruition, and Nibbāna. Or (6) the discipline proceeds from the Dhamma, that is, from qualities such as great compassion and the knowledge of omniscience. Or (7) the Blessed One is the Dhamma, the Dhamma-become, the Dhamma-body, the master of the Dhamma; it is the discipline of that Dhamma, not of the logicians. Or (8) the discipline operates in regard to the Dhamma, that is, in regard to the path and fruition as the sphere in which they are to be produced. In that Dhamma and Vinaya.

සද්ධං පටිලභතීති ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිනා සද්ධං උප්පාදෙති. සද්ධො හි ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙ ආරාධෙස්සති. සුලද්ධලාභසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ යථා හිරඤ්ඤසුවණ්ණඛෙත්තවත්ථාදිලාභො සත්තානං උපභොගසුඛං ආවහති, ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ධනදාලිද්දියං වූපසමෙති, මුත්තාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්තතිඤ්ච ආවහති; එවං ලොකියලොකුත්තරා සද්ධාපි යථාසම්භවං ලොකියලොකුත්තරං විපාකසුඛමාවහති, සද්ධාධුරෙන පටිපන්නානං ජාතිජරාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ගුණදාලිද්දියං වූපසමෙති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්තතිඤ්ච ආවහති. වුත්තඤ්හෙතං –

Saddhaṃ paṭilabhati (he acquires faith): he generates faith by reflecting, “Well proclaimed is the Dhamma by the Blessed One,” and so on. For a person of faith, by practicing in this Dhamma and Vinaya as instructed, will succeed in regard to the good visible in this present life, the good relating to future lives, and the ultimate good. Suladdhalābhasaṅkhātaṃ (reckoned as a gain well-gained): Here, just as the gain of gold, silver, fields, fabrics, and so on brings beings the happiness of enjoyment, wards off the suffering of hunger and thirst, allays the poverty of wealth, becomes a cause for obtaining gems such as pearls, and brings about the continuity of the world; so too, mundane and supramundane faith, as may be possible, brings the happiness of its mundane and supramundane result. For those who practice with faith as their yoke, it wards off the suffering of birth, aging, and so on, allays the poverty of virtues, becomes a cause for obtaining gems such as the enlightenment factor of mindfulness, and brings about the continuity of the world. For it has been said:

‘‘සද්ධො සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො;

යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303);

“Faithful, endowed with virtue, renowned, and blessed with wealth, whatever land he visits, in that very land he is revered.”

එවං සද්ධාපටිලාභස්ස සුලද්ධලාභතා වෙදිතබ්බා. යස්මා පනායං සද්ධාපටිලාභො අනුගාමිකො අනඤ්ඤසාධාරණො සබ්බසම්පත්තිහෙතු, ලොකියස්ස ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිධනලාභස්ස කාරණං. සද්ධොයෙව හි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා උළාරුළාරවිත්තූපකරණානි අධිගච්ඡති, තෙහි ච අත්තනො [Pg.246] පරෙසඤ්ච අත්ථමෙව සම්පාදෙති. අස්සද්ධස්ස පන තානි අනත්ථාවහානි හොන්ති, ඉධ චෙව සම්පරායෙ චාති, එවම්පි සද්ධාය සුලද්ධලාභතා වෙදිතබ්බා. තථා හි –

Thus, the acquisition of faith should be understood as a well-gained gain. For this acquisition of faith is concomitant, unshared by others, and the cause of all success. It is also the cause for worldly gains such as gold, silver, and other wealth. Indeed, it is through faith that, by performing meritorious deeds such as giving, one attains vast and abundant resources, and with them accomplishes the benefit of both oneself and others. But for the faithless, those very things become bearers of harm, both in this life and the next. In this way too, the acquisition of faith should be understood as a well-gained gain. For:

‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං’’. (සං. නි. 1.79).

“Faith prepares provisions for the journey.”

‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති ච. (සං. නි. 1.36, 59).

“Faith is a person's companion.”

‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති ච. (සං. නි. 1.73; සු. නි. 184).

“Here, faith is the best wealth for a person.”

‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති ච. (අ. නි. 6.43; ථෙරගා. 694).

“The great Nāga with faith as its trunk.” (A. ni. 6.43; Theragā. 694).

‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨී’’ති ච. (සං. නි. 1.197; සු. නි. 77).

“Faith is the seed, ardor the rain.” (Saṃ. ni. 1.197; Su. ni. 77).

‘‘සද්ධෙසිකො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො’’ති (අ. නි. 7.67) ච.

“Monks, a noble disciple has faith as his pillar.” (A. ni. 7.67).

‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ච. (සං. නි. 1.246) –

“By faith one crosses the flood.” (Saṃ. ni. 1.246).

අනෙකෙසු ඨානෙසු අනෙකෙහි කාරණෙහි සද්ධා සංවණ්ණිතා.

Faith is praised in many instances for many reasons.

ඉදානි යාය සද්ධාය සාසනෙ කුසලධම්මෙසු සුප්පතිට්ඨිතො නාම හොති නියාමොක්කන්තියා, තං සද්ධං දස්සෙතුං ‘‘සා ඛො පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අස්සාති ඉමස්ස භවෙය්‍යාති අත්ථො. නිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා චිත්තසන්තානං අනුපවිට්ඨා. මූලජාතාති ජාතමූලා. කිං පන සද්ධාය මූලං නාම? සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං ඔකප්පනහෙතුභූතො උපායමනසිකාරො. අපිච සප්පුරිසසෙවනා සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තීති චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි මූලානි වෙදිතබ්බානි. පතිට්ඨිතාති අරියමග්ගාධිගමෙන කෙනචි අකම්පනීයභාවෙන අවට්ඨිතා. තෙනෙවාහ ‘‘දළ්හා අසංහාරියා’’ති. දළ්හාති ථිරා. අසංහාරියාති කෙනචි සංහරිතුං වා හාපෙතුං වා අපනෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යා. ඉති තෙ දෙවා තස්ස සොතාපත්තිමග්ගසමධිගමං ආසීසන්තා එවං වදන්ති. අත්තනො දෙවලොකෙ කාමසුඛූපභොගාරහමෙව හි අරියපුග්ගලං තෙ ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘එහි, දෙව, පුනප්පුන’’න්ති.

Now, to show the faith by which one is firmly established in wholesome qualities within the dispensation, called 'having entered upon the fixed course,' the passage beginning 'But that faith of his...' is stated. Here, 'assa' means 'may it be for him.' 'Niviṭṭhā' means deeply rooted, having penetrated the continuity of the mind. 'Mūlajātā' means having taken root. But what is the root of faith? It is the skillful attention that is the cause for confidence in the object of faith. Furthermore, the four factors of stream-entry—association with the virtuous, listening to the true Dhamma, wise attention, and practice in accordance with the Dhamma—should be understood as roots. 'Patiṭṭhitā' means established; rendered unshakable by anyone through the attainment of the noble path. Therefore, it is said, 'firm and unassailable.' 'Daḷhā' means steadfast. 'Asaṃhāriyā' means incapable of being removed, diminished, or taken away by anyone. Thus, those gods, wishing for his attainment of the stream-entry path, speak in this way. For they desire a noble person who is worthy of enjoying sensual pleasures in their heavenly realm. Hence, they say, 'Come, O deva, again and again.'

ගාථාසු පුඤ්ඤක්ඛයමරණම්පි ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘චවති ආයුසඞ්ඛයා’’ති. අනුමොදතන්ති අනුමොදන්තානං. මනුස්සානං සහබ්‍යතන්ති [Pg.247] මනුස්සෙහි සහභාවං. සහ බ්‍යෙතීති සහබ්‍යො, සහපවත්තනකො, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා. නිවිට්ඨස්සාති නිවිට්ඨා භවෙය්‍ය. යාවජීවන්ති යාව ජීවිතප්පවත්තියා, යාව පරිනිබ්බානාති අත්ථො.

In the verses, it is said that death from the exhaustion of merit also occurs through the very cessation of the life faculty, as stated: “he passes away from the exhaustion of life-span.” 'Anumodanti' is for 'anumodantānaṃ' (of those who rejoice). 'Manussānaṃ sahabyataṃ' means fellowship with humans. The word 'sahabyatā' means the state of 'sahabyo,' one who goes together or associates with others. 'Niviṭṭhassa' means 'may it be established.' 'Yāvajīvaṃ' means as long as life lasts, that is, until final Nibbāna.

අප්පමාණන්ති සක්කච්චං බහුං උළාරං බහුක්ඛත්තුඤ්ච කරණවසෙන පමාණරහිතං. නිරූපධින්ති කිලෙසූපධිරහිතං, සුවිසුද්ධං නිම්මලන්ති අත්ථො. යස්මා පන තෙ දෙවා මහග්ගතකුසලං න ඉච්ඡන්ති කාමලොකසමතික්කමනතො, කාමාවචරපුඤ්ඤමෙව ඉච්ඡන්ති, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො – ‘‘ඉතො දෙවලොකතො චුතො මනුස්සෙසු උප්පජ්ජිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කායදුච්චරිතාදිං සබ්බං දුච්චරිතං පහාය කායසුචරිතාදිං සබ්බං සුචරිතං උළාරං විපුලං උපචිනිත්වා අරියමග්ගෙන ආගතසද්ධො භවාහී’’ති. යස්මා පන ලොකුත්තරෙසු පඨමමග්ගං දුතියමග්ගම්පි වා ඉච්ඡන්ති අත්තනො දෙවලොකූපපත්තියා අනතිවත්තනතො, තස්මා තෙසම්පි වසෙන ‘‘අප්පමාණං නිරූපධි’’න්තිපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො – පමාණකරානං දිට්ඨෙකට්ඨඔළාරිකකාමරාගාදිකිලෙසානං උපච්ඡෙදෙන අප්පමාණං, සත්තමභවතො වා උප්පජ්ජනාරහස්ස ඛන්ධූපධිස්ස තංනිබ්බත්තකඅභිසඞ්ඛාරූපධිස්ස තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසූපධිස්ස ච පහානෙන තෙසං අනිබ්බත්තනතො නිරුපධිසඞ්ඛාතනිබ්බානසන්නිස්සිතත්තා ච නිරුපධීති.

“Immeasurable” means without measure due to being done carefully, abundantly, splendidly, and repeatedly. “Without substrata” means free from the substrata of defilements; the meaning is thoroughly purified and stainless. However, since those gods do not desire the great wholesome states that transcend the sensual realm but only wish for the merit of the sensual sphere, the meaning here should be understood thus: “Having passed away from this heavenly world and been reborn among humans, attaining understanding, may he abandon all misconduct such as bodily wrong conduct, and cultivate all good conduct such as bodily right conduct extensively, and through the noble path, may he be one who has attained faith.” Moreover, because they desire either the first path or the second path of the supramundane—since these do not surpass their own heavenly rebirth—the meaning of the phrase “immeasurable and without substrata” should also be understood in relation to them: “immeasurable” due to the cutting off of defilements that create limitations, such as gross sensual lust seen in this very life, and “without substrata” because, by the abandoning of the aggregates as substratum fit for arising up to a seventh existence, the volitional formations as substratum that produce them, and the defilements as substratum abandoned by those respective paths, these no longer arise, and because of its reliance on Nibbāna, which is called 'without substratum,' therefore it is 'without substrata.'

එවං අච්චන්තමෙව අපායද්වාරපිධායකං කම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි සග්ගසම්පත්තිනිබ්බත්තකකම්මං දස්සෙතුං ‘‘තතො ඔපධික’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඔපධිකන්ති උපධිවෙපක්කං අත්තභාවසම්පත්තියා චෙව භොගසම්පත්තියා ච නිබ්බත්තකන්ති අත්ථො. උපධීති හි අත්තභාවො වුච්චති. යථාහ ‘‘සන්තෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාහිතානි න විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810). කාමගුණාපි. යථාහ ‘‘උපධීහි නරස්ස සොචනා’’ති (සං. නි. 1.12; සු. නි. 34). තත්‍රායං වචනත්ථො – උපධීයති එත්ථ සුඛදුක්ඛන්ති උපධි, අත්තභාවො කාමගුණා ච. උපධිකරණං සීලං එතස්ස, උපධිං වා අරහතීති ඔපධිකං, පුඤ්ඤං, තං බහුං උළාරං කත්වා. කථං? දානෙන. දානඤ්හි ඉතරෙහි සුකරන්ති එවං වුත්තං. දානෙනාති වා පදෙන අභයදානම්පි වුත්තං, න ආමිසදානමෙවාති සීලස්සාපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යස්මා පන තෙ දෙවා අසුරකායහානිං එකන්තෙනෙව දෙවකායපාරිපූරිඤ්ච ඉච්ඡන්ති, තස්මා තස්ස උපායං [Pg.248] දස්සෙන්තා ‘‘අඤ්ඤෙපි මච්චෙ සද්ධම්මෙ, බ්‍රහ්මචරියෙ නිවෙසයා’’ති ධම්මදානෙ නියොජෙන්ති. යදා විදූති යස්මිං කාලෙ දෙවා දෙවං චවන්තං විදූ විජානෙය්‍යුං, තදා ඉමාය යථාවුත්තාය අනුකම්පාය දුක්ඛාපනයනකම්‍යතාය ‘‘දෙව, ඉමෙ දෙවකායෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන එහි ආගච්ඡාහී’’ති ච අනුමොදෙන්තීති.

Having thus shown the action that completely blocks the door to the lower realms, now, to show the action that produces heavenly prosperity, it is said: “Then, possessed of substratum...” Herein, “possessed of substratum” means that which produces results pertaining to the substratum—both in terms of personal prosperity and material prosperity. For “substratum” refers to individual existence, as it is said: “Some evil deeds, being obstructed by the attainment of a substratum, do not ripen” (Vibhaṅga 810). Also, sensual pleasures are called substratum, as it is said: “Through substrata, a man grieves” (Saṃyutta Nikāya 1.12; Sutta Nipāta 34). Here, the etymological meaning is: that wherein pleasure and pain are deposited is called substratum—namely, individual existence and sensual pleasures. That virtue which is the cause of this substratum, or that which is worthy of a substratum, is called 'opadhika' (possessed of substratum), meaning merit, having made it abundant and excellent. How? By giving. For giving is easy compared to the others, thus it is said. By the word “giving,” even the gift of fearlessness is implied, not merely the gift of material things. Thus, the inclusion of virtue should also be understood. Since those deities desire only the decline of the Asura host and the complete fulfillment of the divine host, therefore, to show the means for that, they urge others to “establish fellow mortals in the true Dhamma and the holy life,” enjoining them to give the gift of Dhamma. “When they know...” means at the time when the deities would recognize a deity passing away, then, out of the compassion described above and the desire to remove suffering, they would rejoice, saying, “O deity, come back again and again to these divine hosts by repeated rebirth!”

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth sutta is concluded.

5. බහුජනහිතසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse for the Welfare of Many

84. පඤ්චමෙ ලොකෙති එත්ථ තයො ලොකා – සත්තලොකො, සඞ්ඛාරලොකො, ඔකාසලොකොති. තෙසු ඉන්ද්‍රියබද්ධානං රූපධම්මානං අරූපධම්මානං රූපාරූපධම්මානඤ්ච සන්තානවසෙන වත්තමානානං සමූහො සත්තලොකො, පථවීපබ්බතාදිභෙදො ඔකාසලොකො, උභයෙපි ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො. තෙසු සත්තලොකො ඉධ අධිප්පෙතො. තස්මා ලොකෙති සත්තලොකෙ. තත්ථාපි න දෙවලොකෙ, න බ්‍රහ්මලොකෙ, මනුස්සලොකෙ. මනුස්සලොකෙපි න අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ. තත්‍රාපි න සබ්බට්ඨානෙසු, ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස අපරෙන මහාසාලා, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; උත්තරාය දිසාය උසිරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො තියොජනසතෙ විත්ථාරතො අඩ්ඪතෙය්‍යයොජනසතෙ පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතෙ මජ්ඣිමදෙසෙ උප්පජ්ජති තථාගතො. න කෙවලඤ්ච තථාගතොව පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා අසීතිමහාථෙරා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තිරාජා අඤ්ඤෙ ච සාරප්පත්තා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. ඉධ පන තථාගතවාරෙයෙව සබ්බත්ථකවසෙන අයං නයො ලබ්භති, ඉතරෙසු එකදෙසවසෙන.

84. In the fifth (discourse), 'in the world' (loke) here refers to three worlds: the world of beings (sattaloka), the world of formations (saṅkhāraloka), and the spatial world (okāsaloka). Among these, the world of beings is the collection of material phenomena, immaterial phenomena, and both material and immaterial phenomena that are bound by faculties and exist as a continuous stream. The spatial world consists of various elements like earth and mountains. The world of formations is the aggregates of both kinds. Here, the world of beings is intended. Therefore, 'in the world' means in the world of beings. And even within that, not in the world of devas or the world of brahmās, but in the human world. And not in any other world-system, but in this very world-system. Even there, not in all places: 'To the east is a town named Gajaṅgala; beyond it is Mahāsālā, and further are the borderlands, with the middle region in between; to the southeast is a river named Sallavatī, beyond it are the borderlands, with the middle region in between; to the south is a town named Setakaṇṇika, beyond it are the borderlands, with the middle region in between; to the west is a brahmin village named Thūṇa, beyond it are the borderlands, with the middle region in between; to the north is a mountain named Usiraddhaja, beyond it are the borderlands, with the middle region in between' (Mahāva. 259). Within this defined area, measuring three hundred yojanas in length, two hundred and fifty yojanas in width, and nine hundred yojanas in circumference, in the middle region, a Tathāgata arises. Not only the Tathāgata but also Paccekabuddhas, chief disciples, the eighty great elders, the Buddha’s mother, the Buddha’s father, wheel-turning monarchs, and other brahmins and householders who have attained the essence arise only here. Here, however, this rule applies in all respects only in the case of a Tathāgata; for others, it applies only partially.

උප්පජ්ජමානා [Pg.249] උප්පජ්ජන්තීති ඉදං පන උභයම්පි විප්පකතවචනමෙව, උප්පජ්ජන්තා බහුජනහිතත්ථාය උප්පජ්ජන්ති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවරූපඤ්හෙත්ථ සද්දලක්ඛණං න සක්කා අඤ්ඤෙන සද්දලක්ඛණෙන පටිබාහිතුං.

This 'uppajjamānā' (arising) and 'uppajjanti' (arise) are both incomplete expressions. They arise for the welfare of the many, not for any other reason. Thus, the meaning here should be understood in this way. Here, such a grammatical feature cannot be refuted by any other grammatical feature.

අපිච උප්පජ්ජමානො නාම උප්පජ්ජති නාම උප්පන්නො නාමාති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තථාගතො හි මහාභිනීහාරං කරොන්තො, බුද්ධකරෙ ධම්මෙ පරියෙසන්තො, පාරමියො පූරෙන්තො, පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තො, ඤාතත්ථචරියං චරන්තො, ලොකත්ථචරියං, බුද්ධත්ථචරියං කොටිං පාපෙන්තො, පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ තිට්ඨන්තො, තතො ඔතරිත්වා චරිමභවෙ පටිසන්ධිං ගණ්හන්තො, අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො, අභිනික්ඛමන්තො, මහාපධානං පදහන්තො, පරිපක්කඤාණො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ මාරබලං විධමෙන්තො පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්තො, පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනෙකාකාරං සබ්බසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තො යාව අනාගාමිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි උප්පජ්ජමානො එව නාම, අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන උප්පන්නො නාම. බුද්ධානඤ්හි සාවකානං විය න පටිපාටියා ඉද්ධිවිධඤාණාදීනං උප්පාදනකිච්චං අත්ථි, සහෙව පන අරහත්තමග්ගෙන සකලොපි බුද්ධගුණරාසි ආගතොව නාම හොති. තස්මා තෙ නිබ්බත්තසබ්බකිච්චත්තා අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නා නාම හොන්ති. ඉධ අරහත්තඵලක්ඛණං සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තො. උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

Moreover, the distinction should be understood as follows: 'one who is arising,' 'one who arises,' and 'one who has arisen.' For the Tathāgata—while making the great aspiration, seeking the Buddha-making qualities, fulfilling the perfections, relinquishing the five great renunciations, practicing conduct for the welfare of relatives, conduct for the welfare of the world, and bringing the conduct for the welfare of a Buddha to its climax; having fulfilled the perfections and dwelling in the Tusita realm, descending from there, taking rebirth in his final existence, living in a household, going forth, exerting great effort; with mature wisdom ascending the seat of enlightenment, dispelling Māra’s forces, recollecting past lives in the first watch, purifying the divine eye in the middle watch, and in the last watch applying wisdom to dependent origination, comprehending all conditioned phenomena in various ways, penetrating the path of stream-entry up to the realization of the non-returner’s fruit—is called 'one who is arising.' At the moment of the path of arahantship, he is called 'one who arises,' and at the moment of the fruit of arahantship, he is called 'one who has arisen.' For the Buddhas, unlike the disciples, there is no sequential production of psychic powers and knowledges; rather, the entire mass of Buddha-qualities arrives simultaneously with the path of arahantship. Therefore, because all their tasks are accomplished, they are called 'one who has arisen' at the moment of the fruit of arahantship. Here, with reference to the moment of the fruit of arahantship, it is said, 'he arises.' The meaning here is that he has arisen.

සාවකොපි ඛීණාසවො සාවකබොධියා හෙතුභූතෙ පුඤ්ඤසම්භාරෙ සම්භරන්තො පුබ්බයොගං පුබ්බචරියං ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො චරිමභවෙ නිබ්බත්තන්තො අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්වා සංසාරෙ ආදීනවං දිස්වා පබ්බජ්ජාය චෙතයමානො පබ්බජ්ජං මත්ථකං පාපෙත්වා සීලාදීනි පරිපූරෙන්තො ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තමානො ජාගරියං අනුයුඤ්ජන්තො ඤාණානි නිබ්බත්තෙන්තො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා හෙට්ඨිමමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තොපි උප්පජ්ජමානො එව නාම, අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන උප්පන්නො නාම. සෙක්ඛො පන පුබ්බූපනිස්සයතො පට්ඨාය යාව ගොත්‍රභුඤාණා උප්පජ්ජමානො නාම, පඨමමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, පඨමඵලක්ඛණතො පට්ඨාය උප්පන්නො නාම. එත්තාවතා ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා ලොකෙ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්තී’’ති පදානං අත්ථො වුත්තො හොති.

Also, a disciple who is a destroyer of the cankers—while accumulating the meritorious conditions that are the cause for a disciple’s enlightenment, fulfilling former endeavors, former conduct, and the practice of going and returning (for alms), being reborn in the final existence, gradually attaining discernment, seeing the danger in saṃsāra, directing his mind to renunciation, bringing renunciation to its peak, perfecting virtue and other qualities, undertaking the ascetic practices, practicing wakefulness, developing knowledges, establishing insight, and even while attaining the lower paths—is called 'one who is arising.' At the moment of the path of arahantship, he is called 'one who arises,' and at the moment of the fruit of arahantship, he is called 'one who has arisen.' A trainee, starting from the preliminary conditions up to the knowledge of change-of-lineage, is called 'one who is arising.' At the moment of the first path, he is called 'one who arises,' and from the moment of the first fruit onward, he is called 'one who has arisen.' Thus, the meaning of the statement, 'Monks, these three persons, arising, arise in the world,' has been explained.

ඉදානි [Pg.250] බහුජනහිතායාතිආදීසු බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච. කතරසත්තලොකස්සාති? යො තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා ධම්මං පටිවිජ්ඣති, අමතපානං පිවති, තස්ස. භගවතො හි ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තදෙසනාය අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛා අට්ඨාරස බ්‍රහ්මකොටියො ධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු. එවං යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා ධම්මං පටිවිද්ධසත්තානං ගණනා නත්ථි, මහාසමයසුත්තන්තදෙසනායං මඞ්ගලසුත්තං, චූළරාහුලොවාදං, සමචිත්තදෙසනායන්ති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු අභිසමයං පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එවමෙතස්ස අපරිමාණස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය. සාවකස්ස පන අරහතො සෙක්ඛස්ස ච ලොකානුකම්පාය උප්පත්ති ධම්මසෙනාපතිආදීහි ධම්මභණ්ඩාගාරිකාදීහි ච දෙසිතදෙසනාය පටිවෙධප්පත්තසත්තානං වසෙන, අපරභාගෙ ච මහාමහින්දත්ථෙරාදීහි දෙසිතදෙසනාය පටිවිද්ධසච්චානං වසෙන, යාවජ්ජතනා ඉතො පරං අනාගතෙ ච සාසනං නිස්සාය සග්ගමොක්ඛමග්ගෙසු පතිට්ඨහන්තානං වසෙනපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො.

Now, regarding 'for the welfare of the many' and so forth, 'for the welfare of the many' means for the welfare of the great multitude. 'For the happiness of the many' means for the happiness of the great multitude. 'Out of compassion for the world' means on account of compassion for the world of beings. Which world of beings? Those who, upon hearing the Tathāgata’s teaching, penetrate the Dhamma and drink the nectar of the Deathless—for them. Indeed, at the Blessed One’s discourse on setting the Wheel of Dhamma in motion, eighteen crores of Brahmās, led by Aññāta Koṇḍañña, penetrated the Dhamma. Thus, up to the taming of the wanderer Subhadda, there is no counting the beings who have realized the Dhamma. In the Great Assembly Discourse, the Discourse on Blessings, the Shorter Advice to Rāhula, and the teaching on equanimity—in these four instances, there is no limit to the beings who have attained realization. So it is out of compassion for this immeasurable world of beings. As for the arising of compassion for the world on the part of the disciple, the Arahant, and the trainee, this meaning should be understood by means of those beings who have attained penetration through the teachings delivered by the general of the Dhamma (Sāriputta) and the treasurer of the Dhamma (Ānanda) and so forth, and in later times, by means of those who have penetrated the truths through the teachings of great elders like Mahinda and others, and also by means of those who, relying on the Dispensation, now and in the future, establish themselves on the paths to heaven and liberation.

අපිච බහුජනහිතායාති බහුජනස්ස හිතත්ථාය, නෙසං පඤ්ඤාසම්පත්තියා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකහිතූපදෙසකොති. බහුජනසුඛායාති බහුජනස්ස සුඛත්ථාය, චාගසම්පත්තියා උපකරණසුඛසම්පදායකොති. ලොකානුකම්පායාති ලොකස්ස අනුකම්පනත්ථාය, මෙත්තාකරුණාසම්පත්තියා මාතාපිතරො විය ලොකස්ස රක්ඛිතා ගොපිතාති. අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ඉධ දෙවමනුස්සග්ගහණෙන භබ්බපුග්ගලෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ එව ගහෙත්වා තෙසං නිබ්බානමග්ගඵලාධිගමාය තථාගතස්ස උප්පත්ති දස්සිතා පඨමවාරෙ, දුතියතතියවාරෙසු පන අරහතො සෙක්ඛස්ස ච වසෙන යොජෙතබ්බං. තත්ථ අත්ථායාති ඉමිනා පරමත්ථාය, නිබ්බානායාති වුත්තං හොති. හිතායාති තංසම්පාපකමග්ගත්ථායාති වුත්තං හොති. නිබ්බානසම්පාපකමග්ගතො හි උත්තරිං හිතං නාම නත්ථි. සුඛායාති ඵලසමාපත්තිසුඛත්ථායාති වුත්තං හොති, තතො උත්තරි සුඛාභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති (දී. නි. 3.355; අ. නි. 5.27; විභ. 804).

Furthermore, 'for the welfare of the many' means for the welfare of the many, as the instruction for their welfare in this life and the next, by means of the accomplishment of wisdom. 'For the happiness of the many' means for the happiness of the many, as a bestower of the happiness of requisites by means of the accomplishment of generosity. 'Out of compassion for the world' means for the purpose of compassion toward the world, as protectors and guardians of the world like parents, by means of the accomplishment of loving-kindness and compassion. Regarding 'for the good, welfare, and happiness of devas and humans,' here, by including devas and humans, capable individuals and those to be trained are meant, showing the arising of the Tathāgata for their attainment of the path and fruit of Nibbāna in the first instance. In the second and third instances, it should be connected with the Arahant and the trainee. Here, 'for the good' means for the sake of the ultimate good, that is, Nibbāna. 'For welfare' means for the sake of the path that leads to that; for there is no welfare higher than the path that leads to Nibbāna. 'For happiness' means for the sake of the happiness of fruition attainment, since there is no greater happiness than that. As it is said: 'This concentration is blissful in the present and has a blissful result in the future' (Dī. Ni. 3.355; A. Ni. 5.27; Vibha. 804).

තථාගතොතිආදීනං [Pg.251] පදානං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොතිආදීසු තිස්සොපි විජ්ජා භයභෙරවෙ (ම. නි. 1.34 ආදයො) ආගතනයෙන, ඡපි විජ්ජා ඡළභිඤ්ඤාවසෙන, අට්ඨපි විජ්ජා අම්බට්ඨසුත්තෙ ආගතාති විජ්ජාහි, සීලසංවරාදීහි, පන්නරසහි චරණධම්මෙහි ච, අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතොති විජ්ජාචරණසම්පන්නො. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ගදත්තා ච සුගතො. සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ. නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. පුරිසදම්මෙ පුරිසවෙනෙය්‍යෙ සාරෙති විනෙතීති පුරිසදම්මසාරථි. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. සබ්බස්සාපි නෙය්‍යස්ස සබ්බප්පකාරෙන සයම්භුඤාණෙන බුද්ධත්තා බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.132-133) ගහෙතබ්බො.

The meaning of the terms such as 'Tathāgata' has been explained above. Regarding 'Endowed with knowledge and conduct' (Vijjācaraṇasampanno): the three knowledges are as mentioned in the Bhayabherava Sutta (Majjhima Nikāya 1.34, etc.); the six knowledges are by way of the six higher knowledges; and the eight knowledges are as found in the Ambaṭṭha Sutta. Thus, 'endowed with knowledge and conduct' means he is possessed of these knowledges, along with moral restraint and the fifteen qualities of conduct, which are unique to him. He is 'Well-gone One' (Sugato) because of his excellent going, because he has reached a beautiful place, because he has gone rightly, and because he speaks rightly. He is 'Knower of the World' (Lokavidū) because he has fully known all aspects of the world. He is 'Unsurpassed' (Anuttaro) because there is none superior to him. He is 'Trainer of Persons to be Tamed' (Purisadammasārathi) because he guides and trains those among humans who are able to be tamed. He is 'Teacher' (Satthā) because he instructs appropriately in matters pertaining to the visible reality, the future life, and the ultimate good. He is 'Awakened One' (Buddho) because he has awakened to all that should be known in every way through his self-realized knowledge. This is the concise explanation here; the detailed exposition should be taken from the Visuddhimagga (Visuddhimagga 1.132–133).

සො ධම්මං දෙසෙති ආදි…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති. කථං? එකගාථාපි හි සමන්තභද්දකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමෙන අනුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං. සකලොපි වා සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො. බුද්ධසුබුද්ධතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්තාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො. සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො සවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි [Pg.252] සුඛමෙව ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථාපටිපන්නො ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණො. නාථප්පභවත්තා ච පභවසුද්ධියා ආදිකල්‍යාණො, අත්ථසුද්ධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, කිච්චසුද්ධියා පරියොසානකල්‍යාණො. තෙන වුත්තං ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදි…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති.

He teaches the Dhamma that is good in the beginning… good in the middle, and good in the end. Out of compassion for beings, the Blessed One teaches the Dhamma, even relinquishing the unsurpassed bliss of seclusion. Whether teaching a little or a lot, he teaches it in a way that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end. How so? Even a single verse, because the Dhamma is entirely auspicious, is good in the beginning with its first line, good in the middle with its second and third lines, and good in the end with its final line. A discourse with a single connection is good in the beginning with its introduction, good in the end with its conclusion, and good in the middle with the rest. A discourse with multiple connections is good in the beginning with its first connection, good in the end with its final connection, and good in the middle with the others. Or, the entire Dispensation of the Dhamma is good in the beginning with virtue, which is its essence; good in the middle with serenity, insight, the path, and the fruits; and good in the end with Nibbāna. Alternatively, it is good in the beginning with virtue and concentration, good in the middle with insight and the path, and good in the end with the fruits and Nibbāna. Or it is good in the beginning with the Buddha’s perfect enlightenment, good in the middle with the Dhamma’s good quality, and good in the end with the Saṅgha’s good practice. Or, for one who, having heard it, practices for its realization, it is good in the beginning with the supreme enlightenment to be attained, good in the middle with individual enlightenment, and good in the end with disciples’ enlightenment. Since, when heard, it brings well-being by suppressing the hindrances, it is good in the beginning through hearing. Since, when practiced, it brings happiness through the bliss of serenity and insight, it is good in the middle through practice. And since, when one has practiced accordingly and the fruit of practice is completed, it brings that state, it is good in the end through the fruit of practice. And because its origin is the Protector, and due to the purity of its origin, it is good in the beginning; due to the purity of its meaning, it is good in the middle; and due to the purity of its purpose, it is good in the end. Therefore, it is said: "He teaches the Dhamma that is good in the beginning… good in the middle, and good in the end."

යං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති, නානානයෙහි දීපෙති, තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසන, පකාසන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ පඤ්ඤත්තිඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං, අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි වා සාත්ථං, ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො වා සාත්ථං, ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං, සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං, උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං, අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං, අපිච පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං, පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං, සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා පරිපුණ්ණං, නිරුපක්කිලෙසතො නිත්ථරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධං, සික්ඛත්තයපරිග්ගහිතත්තා බ්‍රහ්මභූතෙහි සෙට්ඨෙහි චරිතබ්බතො තෙසං චරියභාවතො ච බ්‍රහ්මචරියං. තස්මා ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං…පෙ… පකාසෙතී’’ති වුච්චති. පඨමොති ගණනානුපුබ්බතො සබ්බලොකුත්තමභාවතො ච පඨමො පුග්ගලො.

When the Blessed One teaches the Dhamma, revealing the holy life of the teaching and the holy life of the path, explaining it in various ways, it is complete in meaning and complete in expression. It is complete in meaning because of the combination of terms of meaning that illuminate, reveal, open up, analyze, and make plain; and it is complete in expression through the perfection of letters, words, phrases, linguistic formulation, and designation. Or, it is complete in meaning with profundity of meaning and depth of penetration; complete in expression with profundity of the Dhamma and depth of teaching. Or, it is complete in meaning with the domain of analytical insight into meaning; complete in expression with the domain of analytical insight into the Dhamma and language. It is complete in meaning, being knowable to the wise and inspiring confidence in those who examine; complete in expression, being trustworthy and inspiring confidence in worldly people. It is complete in meaning due to its profound intention; complete in expression due to its plain phrasing. Because there is no addition needed, it is entirely perfect in every way; because there is no removal needed, it is perfectly pure, without defect. Moreover, it is complete in meaning through skill in attainment by practice, and complete in expression through skill in learning by study. It is perfect through the completeness of the five Dhamma-aggregates beginning with virtue; and purified because it proceeds for the sake of liberation, free from defilements, and independent of worldly gain. Because it is encompassed by the threefold training and is to be lived by the best, who have become brahmās, and because it is their mode of life, it is called the holy life. Therefore, it is said: "meaningful and complete in expression… he reveals." 'First' (Paṭhamo) means he is the foremost person, both in order of enumeration and because of being supreme in all the world.

තස්සෙව සත්ථු සාවකොති තස්සෙව යථාවුත්තගුණස්ස සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මදෙසනාය සවනන්තෙ ජාතො ධම්මසෙනාපතිසදිසො සාවකො, න පූරණාදි විය පටිඤ්ඤාමත්තෙන සත්ථු සාවකො. පාටිපදොති පටිපදාසඞ්ඛාතෙන අරියමග්ගෙන අරියාය ජාතියා ජාතො භවොති පාටිපදො, අනිට්ඨිතපටිපත්තිකිච්චො පටිපජ්ජමානොති අත්ථො. සුත්තගෙය්‍යාදි පරියත්තිධම්මො බහුං සුතො එතෙනාති බහුස්සුතො. පාතිමොක්ඛසංවරාදිසීලෙන [Pg.253] චෙව ආරඤ්ඤිකඞ්ගාදිධුතඞ්ගවතෙහි ච උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතොති සීලවතූපපන්නො. ඉති භගවා ‘‘ලොකානුකම්පා නාම හිතජ්ඣාසයෙන ධම්මදෙසනා, සා ච ඉමෙසු එව තීසු පුග්ගලෙසු පටිබද්ධා’’ති දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'He is a disciple of that very Teacher' (Tasseva satthu sāvako)—meaning he is a disciple of that Teacher, the Perfectly Self-Enlightened One, endowed with the qualities as described, born from listening to his Dhamma teaching, like the general of the Dhamma, not merely a disciple by profession like Pūraṇa and others. 'One who is on the way' (Pāṭipado)—born into the noble lineage by means of the noble path, which is called the practice; the meaning is 'one who is practicing, whose task of practice is not yet completed.' 'Learned' (Bahussuto)—having heard much of the Dhamma of study, such as discourses and chants, he is therefore 'learned.' 'Endowed with virtue and observances' (Sīlavatūpapanno)—complete and possessed of virtue, including restraint by the Pātimokkha, and by the austere practices such as the forest-dweller's practice. Thus, the Blessed One shows that 'compassion for the world' means the teaching of the Dhamma with a benevolent intention, and that this is connected precisely to these three types of individuals. The rest is easily understood.

ගාථාසු තස්සන්වයොති තස්සෙව සත්ථු පටිපත්තියා ධම්මදෙසනාය ච අනුගමනෙන තස්සන්වයො අනුජාතො. අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා සපරසන්තානෙසු ධම්මාලොකසඞ්ඛාතාය පභාය කරණතො පභඞ්කරා. ධම්මමුදීරයන්තාති චතුසච්චධම්මං කථෙන්තා. අපාපුරන්තීති උග්ඝාටෙන්ති. අමතස්ස නිබ්බානස්ස. ද්වාරං අරියමග්ගං. යොගාති කාමයොගාදිතො. සත්ථවාහෙනාති වෙනෙය්‍යසත්ථවාහනතො භවකන්තාරනිත්ථරණතො සත්ථවාහො, භගවා, තෙන සත්ථවාහෙන. සුදෙසිතං මග්ගමනුක්කමන්තීති තෙන සම්මා දෙසිතං අරියමග්ගං තස්ස දෙසනානුසාරෙන අනුගච්ඡන්ති පටිපජ්ජන්ති. ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සෙසං උත්තානමෙව.

In the verses, tassanvayo means 'born after him' (anujāto) through following that very Teacher's practice and Dhamma teaching. 'Illuminators' (Pabhaṅkarā) means they make light, which is called the radiance of Dhamma, in one's own and others' continuities, having dispelled the darkness of ignorance. 'Expounding the Dhamma' (Dhammamudīrayanti) means speaking the Four Noble Truths. 'Opening' (Apāpuranti) means revealing. The door to the deathless, to Nibbāna, is the Noble Path. 'From the yokes' (Yogā) is from the yoke of sensual desire, and so forth. 'By the caravan leader' (Satthavāhena)—the Blessed One is the caravan leader because he leads the caravan of those to be trained and because he ferries across the wilderness of existence—by that caravan leader. 'Following the well-taught path' (Sudesitaṃ maggam anukkamanti) means they follow and practice the Noble Path well taught by him, in accordance with his teaching. 'Here itself' (Idheva) means in this very existence. The rest is clear.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is concluded.

6. අසුභානුපස්සීසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Contemplating the Unattractive

85. ඡට්ඨෙ අසුභානුපස්සීති අසුභං අනුපස්සන්තා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන චෙව උද්ධුමාතකාදීසු ගහිතනිමිත්තස්ස උපසංහරණවසෙන ච කායස්මිං අසුභං අසුභාකාරං අනුපස්සකා හුත්වා විහරථ. ආනාපානස්සතීති ආනාපානෙ සති, තං ආරබ්භ පවත්තා සති, අස්සාසපස්සාසපරිග්ගාහිකා සතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආනන්ති අස්සාසො, නො පස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො, නො අස්සාසො’’තිආදි (පටි. ම. 1.160).

85. In the sixth [discourse], 'contemplating the unattractive' means: 'dwelling as contemplators of the unattractive aspect of the body as unattractive, by way of the thirty-two aspects and by way of applying the sign grasped in the bloated corpse and so forth.' 'Mindfulness of breathing' means mindfulness concerning in-breaths and out-breaths, the mindfulness that arises with reference to them, the mindfulness that grasps in-breaths and out-breaths—thus is the meaning. For it is said: '“Āna” is the in-breath, not the out-breath; “pāna” is the out-breath, not the in-breath,' and so on (Paṭisambhidāmagga 1.160).

වොති තුම්හාකං. අජ්ඣත්තන්ති ඉධ ගොචරජ්ඣත්තං අධිප්පෙතං. පරිමුඛන්ති අභිමුඛං. සූපට්ඨිතාති සුට්ඨු උපට්ඨිතා. ඉදං වුත්තං හොති – ආනාපානස්සති ච තුම්හාකං කම්මට්ඨානාභිමුඛං සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොතූති. අථ වා පරිමුඛන්ති පරිග්ගහිතනිය්‍යානං. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො, මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො[Pg.254], සතීති උපට්ඨානට්ඨො, තෙන වුච්චති පරිමුඛං සති’’න්ති (පටි. ම. 1.164). ඉමිනා චතුසතිපට්ඨානසොළසප්පභෙදා ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානභාවනා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා.

'Vo' means 'for you.' 'Internally' here is intended to mean the internal sphere of the meditation object. 'Before one' means facing. 'Well-established' means well-established. This is said: 'May your mindfulness of breathing be well-established, facing the meditation subject.' Alternatively, 'before one' means the grasped outlet. For it is said in the Paṭisambhidāmagga: '“Pari” means encompassing, “mukha” means emergence, “sati” means presence; therefore it is called “mindfulness at the forefront.”' Through this, the development of the meditation subject of mindfulness of breathing, which is sixteenfold and part of the four foundations of mindfulness, should be understood as shown.

එවං සඞ්ඛෙපෙනෙව රාගචරිතවිතක්කචරිතානං සප්පායං පටිකූලමනසිකාරකායානුපස්සනාවසෙන සමථකම්මට්ඨානං විපස්සනාකම්මට්ඨානඤ්ච උපදිසිත්වා ඉදානි සුද්ධවිපස්සනාකම්මට්ඨානමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සිනො විහරථා’’ති ආහ. තත්ථ අනිච්චං, අනිච්චලක්ඛණං, අනිච්චානුපස්සනා, අනිච්චානුපස්සීති ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං. හුත්වා, අභාවතො, උදයබ්බයයොගතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතො ච ඛන්ධපඤ්චකං අනිච්චං නාම. තස්ස යො හුත්වා අභාවාකාරො, තං අනිච්චලක්ඛණං නාම. තං ආරබ්භ පවත්තා විපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා. තං අනිච්චන්ති විපස්සකො අනිච්චානුපස්සී. එත්ථ ච එකාදසවිධා අසුභකථා පඨමජ්ඣානං පාපෙත්වා, සොළසවත්ථුකා ච ආනාපානකථා චතුත්ථජ්ඣානං පාපෙත්වා, විපස්සනාකථා ච විත්ථාරතො වත්තබ්බා, සා පන සබ්බාකාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.737-740) කථිතාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

Thus, having briefly instructed on a serenity meditation subject and an insight meditation subject suitable for those with lustful and speculative temperaments, by way of contemplation of the body with attention to repulsiveness, he now, showing only the pure insight meditation subject, said: 'Dwell contemplating impermanence in all conditioned phenomena.' Herein, four aspects should be understood: impermanence, the characteristic of impermanence, the contemplation of impermanence, and the one who contemplates impermanence. The five aggregates are called impermanent because they become non-existent after having been, because of their connection with arising and passing away, because of their being temporary, and because of the rejection of permanence. That aspect of their becoming non-existent after having been is called the characteristic of impermanence. The insight that arises with reference to that is the contemplation of impermanence. The one who sees that as 'impermanent' is the contemplator of impermanence. Here, the elevenfold discourse on repulsiveness leads to the first jhāna, and the sixteen-point discourse on mindfulness of breathing leads to the fourth jhāna, and the discourse on insight should be spoken of in detail. However, since it is discussed in all respects in the Visuddhimagga (Visuddhi. 2.737-740), it should be understood according to the method stated there.

ඉදානි අසුභානුපස්සනාදීහි නිප්ඵාදෙතබ්බං ඵලවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අසුභානුපස්සීන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුභාය ධාතුයාති සුභභාවෙ, සුභනිමිත්තෙති අත්ථො. රාගානුසයොති සුභාරම්මණෙ උප්පජ්ජනාරහො කාමරාගානුසයො. සො කෙසාදීසු උද්ධුමාතකාදීසු වා අසුභානුපස්සීනං අසුභනිමිත්තං ගහෙත්වා තත්ථ පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අධිගතෙන අනාගාමිමග්ගෙන පහීයති, සබ්බසො සමුච්ඡින්දීයතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා කාමරාගස්ස පහානායා’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31). බාහිරාති බහිද්ධාවත්ථුකත්තා අනත්ථාවහත්තා ච බාහිරා බහිභූතා. විතක්කාසයාති කාමසඞ්කප්පාදිමිච්ඡාවිතක්කා. තෙ හි අප්පහීනා ආසයානුගතා සති පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනතො විතක්කාසයාති වුත්තා. කාමවිතක්කො චෙත්ථ කාමරාගග්ගහණෙන ගහිතො එවාති තදවසෙසා විතක්කා එව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. විඝාතපක්ඛිකාති දුක්ඛභාගියා, ඉච්ඡාවිඝාතනිබ්බත්තනකා වා. තෙ න හොන්තීති [Pg.255] තෙ පහීයන්ති. බ්‍යාපාදවිතක්කො, විහිංසාවිතක්කො, ඤාතිවිතක්කො, ජනපදවිතක්කො, අමරාවිතක්කො, අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කොති අට්ඨ, කාමවිතක්කෙන සද්ධිං නවවිධා මහාවිතක්කා ආනාපානස්සතිසමාධිනා තන්නිස්සිතාය ච විපස්සනාය පුබ්බභාගෙ වික්ඛම්භිතා. තං පාදකං කත්වා අධිගතෙන අරියමග්ගෙන යථාරහං අනවසෙසතො පහීයන්ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31).

Now, to show a special fruit to be accomplished by means of contemplation of repulsiveness and so on, he said: 'for those contemplating repulsiveness,' and so on. Herein, 'in the element of the attractive' means 'in the state of attractiveness,' thus is the meaning of 'in the sign of the attractive.' 'The underlying tendency to lust' refers to the underlying tendency to sensual lust, which is fit to arise with an attractive object. For those contemplating repulsiveness, having taken the sign of repulsiveness in the hair and so forth, or in a bloated corpse and so forth, and having produced the first jhāna there, and having made that the basis, and having established insight, it is abandoned by the attained non-returner path—meaning it is completely eradicated. For this is said: 'The unattractive should be developed for the abandoning of sensual lust' (A. Ni. 9.3; Udā. 31). 'External' means external and excluded, because it has an external object and brings no benefit. 'Thoughts as underlying tendencies' refers to wrong thoughts beginning with sensual thoughts. For these, when not abandoned, lie latent, and because they arise when conditions come together, they are called 'thoughts as underlying tendencies.' Here, the thought of sensuality is indeed grasped by the grasping of sensual lust, so it should be understood that only the remaining thoughts are spoken of. 'Belonging to the side of vexation' means partaking of suffering, or producing the frustration of desires. 'They do not occur' means they are abandoned. The eight major thoughts are: the thought of ill-will, the thought of cruelty, the thought connected with relatives, the thought connected with one's country, the thought connected with immortality, the thought connected with disparagement, the thought connected with gain, honor, and fame, and the thought connected with sympathy for others—together with the thought of sensuality, making nine kinds. These are suppressed in the preliminary stage by the concentration of mindfulness of breathing and the insight dependent on it. Having made that the basis, they are completely abandoned as is appropriate by the attained noble path. For this is also said: 'Mindfulness of breathing should be developed for the cutting off of thoughts' (A. Ni. 9.3; Udā. 31).

යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති යා සච්චසභාවපටිච්ඡාදිනී සබ්බානත්ථකාරී සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස මූලභූතා අවිජ්ජා, සා අනිච්චානුපස්සීනං විහරතං සමුච්ඡිජ්ජති. ඉදං කිර භගවතා අනිච්චාකාරතො වුට්ඨිතස්ස සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවස්ස වසෙන වුත්තං. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තෙභූමකෙසු සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චාදිතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා විපස්සන්තානං යදා අනිච්චන්ති පවත්තමානා වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා මග්ගෙන ඝටීයති, අනුක්කමෙන අරහත්තමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙසං අනිච්චානුපස්සීනං විහරතං අවිජ්ජා අනවසෙසතො පහීයති, අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජතීති. අනිච්චානුපස්සීනං විහරතන්ති ඉදං අනිච්චලක්ඛණස්ස තෙසං පාකටභාවතො ඉතරස්ස ලක්ඛණද්වයස්ස ගහණෙ උපායභාවතො වා වුත්තං, න පන එකස්සෙව ලක්ඛණස්ස අනුපස්සිතබ්බතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15). අපරම්පි වුත්තං ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො හි, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති, අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති.

'Ignorance is abandoned' means that ignorance which conceals the true nature, causes all harm, and is the root of all suffering in the cycle of existence—that is uprooted in those who dwell contemplating impermanence. This, indeed, was spoken by the Blessed One with reference to a dry-insight arahant who has emerged from the aspect of impermanence. Its concise meaning here is this: for those practicing insight, having established the comprehension of impermanence and so forth in all conditioned phenomena of the three planes of existence, when the insight leading to emergence, proceeding as 'impermanent,' connects with the path, and gradually the path of arahantship arises, then for those dwelling contemplating impermanence, ignorance is abandoned without remainder, and the knowledge of the arahant path arises. 'Dwelling contemplating impermanence'—this is said because the characteristic of impermanence is evident to them, or because it is a means for grasping the other two characteristics, but not because only one characteristic should be contemplated. For it is said: 'What is impermanent is suffering; what is suffering is non-self' (SN 3.15). And further it is said: 'For one who perceives impermanence, Meghiya, the perception of non-self becomes established; one who perceives non-self attains the uprooting of the conceit “I am.”'

ගාථාසු ආනාපානෙ පටිස්සතොති ආනාපානනිමිත්තස්මිං පටි පටි සතො, උපට්ඨිතස්සතීති අත්ථො. පස්සන්ති ආසවක්ඛයඤාණචක්ඛුනා සඞ්ඛාරූපසමං නිබ්බානං පස්සන්තො. ආතාපී සබ්බදාති අන්තරාවොසානං අනාපජ්ජිත්වා අසුභානුපස්සනාදීසු සතතං ආතාපී යුත්තප්පයුත්තො, තතො එව යතො වායමමානො, නියතො වා සම්මත්තනියාමෙන තත්ථ සබ්බසඞ්ඛාරසමථෙ නිබ්බානෙ අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුච්චති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verses, 'mindful of the breath' means being mindful again and again of the sign of the breath; this is the meaning of 'with mindfulness established.' 'They see' means seeing Nibbāna, the stilling of formations, with the eye of the knowledge of the destruction of the taints. 'Ardent always' means constantly ardent and rightly engaged in the contemplation of repulsiveness and so forth, without incurring an interruption. From that very striving, or certainly by the right certainty, one is liberated with the liberation of the fruit of arahantship in that stilling of all formations, Nibbāna. The rest is as previously explained.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth discourse is concluded.

7. ධම්මානුධම්මපටිපන්නසුත්තවණ්ණනා

7. The Commentary on the Discourse on One Who Practices the Dhamma in Accordance with the Dhamma

86. සත්තමෙ [Pg.256] ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්සාති එත්ථ ධම්මො නාම නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො, තස්ස ධම්මස්ස අනුධම්මො සීලවිසුද්ධිආදි පුබ්බභාගපටිපදාධම්මො, තං ධම්මානුධම්මං පටිපන්නස්ස අධිගන්තුං පටිපජ්ජමානස්ස. අයමනුධම්මො හොතීති අයං අනුච්ඡවිකසභාවො පතිරූපසභාවො හොති. වෙය්‍යාකරණායාති කථනාය. ධම්මානුධම්මපටිපන්නොයන්ති යන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – යෙන අනුධම්මෙන තං ධම්මානුධම්මං පටිපන්නොති බ්‍යාකරමානො සම්මදෙව බ්‍යාකරොන්තො නාම සියා, න තතොනිදානං විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බො සියාති. යන්ති වා කිරියාපරාමසනං, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘යදිදං ධම්මස්සෙව භාසනං, ධම්මවිතක්කස්සෙව ච විතක්කනං තදුභයාභාවෙ ඤාණුපෙක්ඛාය, අයං ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො තථාරූපො අයන්ති කථනායානුරූපහෙතු අනුච්ඡවිකකාරණං. භාසමානො ධම්මංයෙව භාසෙය්‍යාති කථෙන්තො චෙ දසකථාවත්ථුධම්මංයෙව කථෙය්‍ය, න තප්පටිපක්ඛමහිච්ඡතාදිඅධම්මං. වුත්තඤ්හෙතං –

86. In the seventh discourse, regarding 'one who practices the Dhamma in accordance with the Dhamma,' here 'Dhamma' means the ninefold supramundane Dhamma. The 'Dhamma-in-accordance' with that Dhamma is the Dhamma of the preliminary path, such as purification of virtue, for one who is practicing to attain that Dhamma in accordance with the Dhamma. 'This is the Dhamma-in-accordance' means this is of a suitable nature, of an appropriate nature. 'For explanation' means for the purpose of speaking. In 'dhammānudhammapaṭipannoyanti,' the word 'yanti' is a singular form in the instrumental sense. This is what is said: one who, by means of that Dhamma-in-accordance, explains that one practices the Dhamma in accordance with the Dhamma would indeed be explaining correctly, and would not be blamed by the wise on that account. Or, 'yanti' refers to the action, and by this it shows the following: 'That is to say, the speaking of the Dhamma alone, the thinking of Dhamma-thoughts alone, and in the absence of both of these, equanimity based on knowledge—this is the suitable reason, the appropriate cause, for explaining that such a bhikkhu is one who practices the Dhamma in accordance with the Dhamma.' 'Speaking, one should speak only the Dhamma' means that if one speaks, one should speak only the Dhamma of the ten topics of discourse, not the non-Dhamma of excessive desire and so forth, which is its opposite. For this is said:

‘‘යායං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං – අප්පිච්ඡකථා, සන්තුට්ඨිකථා, පවිවෙකකථා, අසංසග්ගකථා, වීරියාරම්භකථා, සීලකථා, සමාධිකථා, පඤ්ඤාකථා, විමුත්තිකථා, විමුත්තිඤාණදස්සනකථා, එවරූපාය කථාය නිකාමලාභී හොති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31).

"Such talk as conduces to effacement, that is suitable for the opening up of the heart, leading solely to disenchantment, to dispassion, to cessation, to peace, to direct knowledge, to awakening, to Nibbāna; that is to say, talk on having few desires, talk on contentment, talk on seclusion, talk on non-association, talk on arousing energy, talk on virtue, talk on concentration, talk on wisdom, talk on liberation, talk on the knowledge and vision of liberation—one obtains such talk at will, obtains it without difficulty, obtains it without trouble."

අභිසල්ලෙඛිකාය කථාය ලාභී එව හි තං භාසෙය්‍ය. එතෙන කල්‍යාණමිත්තසම්පදා දස්සිතා.

Indeed, one who obtains talk that conduces to effacement should speak it. By this, the accomplishment of good friendship is shown.

ධම්මවිතක්කන්ති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදිං ධම්මතො අනපෙතං විතක්කයතො ‘‘සීලාදිපටිපදං පරිපූරෙස්සාමී’’ති උපරූපරි උස්සාහො අභිවඩ්ඪිස්සති. සො පන විතක්කො සීලාදීනං අනුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා උපකාරධම්මෙ අනුබ්‍රූහනවසෙන හානභාගියභාවං අපනෙත්වා ඨිතිභාගියභාවෙපි අට්ඨත්වා විසෙසභාගියතං නිබ්බෙධභාගියතඤ්ච පාපනවසෙන පවත්තියා අනෙකප්පභෙදො වෙදිතබ්බො. නො අධම්මවිතක්කන්ති කාමවිතක්කං නො විතක්කෙය්‍යාති [Pg.257] අත්ථො. තදුභයං වා පනාති යදෙතං පරෙසං අනුග්ගහණත්ථං ධම්මභාසනං අත්තනො අනුග්ගහණත්ථං ධම්මවිතක්කනඤ්ච වුත්තං. අථ වා පන තං උභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා අප්පටිපජ්ජිත්වා අකත්වා. උපෙක්ඛකොති තථාපටිපත්තියං උදාසීනො සමථවිපස්සනාභාවනමෙව අනුබ්‍රූහන්තො විහරෙය්‍ය, සමථපටිපත්තියං උපෙක්ඛකො හුත්වා විපස්සනායමෙව කම්මං කරොන්තො විහරෙය්‍ය. විපස්සනම්පි උස්සුක්කාපෙත්වා තත්ථපි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණවසෙන උපෙක්ඛකො යාව විපස්සනාඤාණං මග්ගෙන ඝටීයති, තාව යථා තං තික්ඛං සූරං පසන්නං හුත්වා වහති, තථා විහරෙය්‍ය සතො සම්පජානොති.

'Dhamma-thought' means that for one who reflects on thoughts of renunciation and so forth, without straying from the Dhamma, zeal will repeatedly increase with the thought, 'I will fulfill the practice of virtue, etc.' That thought, by avoiding qualities unhelpful to virtue and so forth, and by cultivating helpful qualities, removes the aspect of decline and, not standing still even in the aspect of stability, should be understood as having many divisions in its operation, leading to distinction and penetration. 'Not the thought of non-Dhamma' means one should not entertain thoughts of sensuality. 'Or both of these' refers to what has been stated: speaking the Dhamma for the benefit of others and reflecting on the Dhamma for one's own benefit. Or else, having completely abandoned both, not practicing them, not doing them. 'Equanimous' means one should dwell indifferent to such practice, solely developing serenity and insight. Being equanimous in the practice of serenity, one should dwell engaged only in the work of insight. Even having made insight zealous, one should dwell with equanimity through the knowledge of equanimity toward formations until the insight knowledge is conjoined with the path, so that it proceeds, being sharp, strong, and clear—thus should one dwell, mindful and clearly comprehending.

ගාථාසු සමථවිපස්සනාධම්මො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ධම්මාරාමො. තස්මිංයෙව ධම්මෙ රතොති ධම්මරතො. තස්සෙව ධම්මස්ස පුනප්පුනං විචින්තනතො ධම්මං අනුවිචින්තයං තං ධම්මං ආවජ්ජෙන්තො, මනසි කරොන්තොති අත්ථො. අනුස්සරන්ති තමෙව ධම්මං උපරූපරිභාවනාවසෙන අනුස්සරන්තො. අථ වා විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පරෙසං දෙසනාවසෙන සීලාදිධම්මො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ධම්මාරාමො. තථෙව තස්මිං ධම්මෙ රතො අභිරතොති ධම්මරතො. තෙසංයෙව සීලාදිධම්මානං ගතියො සමන්වෙසන්තො කාමවිතක්කාදීනං ඔකාසං අදත්වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිධම්මංයෙව අනුවිචින්තනතො ධම්මං අනුවිචින්තයං. තදුභයං වා පන ඔළාරිකතො දහන්තො අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සමථවිපස්සනාධම්මමෙව උපරූපරි භාවනාවසෙන අනුස්සරන්තො අනුබ්‍රූහනවසෙන පවත්තෙන්තො. සද්ධම්මාති සත්තතිංසප්පභෙදා බොධිපක්ඛියධම්මා නවවිධලොකුත්තරධම්මා ච න පරිහායති, න චිරස්සෙව තං අධිගච්ඡතීති අත්ථො.

In the verses: the Dhamma of serenity and insight is a 'delight' (ārāma) in the sense that one should delight in it; one for whom this is so is 'one whose delight is the Dhamma' (dhammārāmo). Delighting in that very Dhamma, one is 'one who delights in the Dhamma' (dhammarato). By repeatedly reflecting on that very Dhamma, 'pondering the Dhamma' means directing the mind to that Dhamma, attending to it; this is the meaning. 'Recollecting' means recollecting that very Dhamma by way of repeated development. Alternatively: standing at the head of the grounds for liberation, by way of teaching others, the Dhamma of virtue and so forth is a 'delight' in the sense that one should delight in it; one for whom this is so is 'one whose delight is the Dhamma.' Likewise, delighting and rejoicing in that Dhamma, one is 'one who delights in the Dhamma.' By investigating the courses of those very Dhammas of virtue and so forth, not giving an opportunity to sensual thoughts and so on, and by reflecting only on the Dhamma of renunciation-intentions and so forth, one is 'pondering the Dhamma.' Or, burning away both of these in their gross aspect and looking on with equanimity, one recollects only the Dhamma of serenity and insight by way of repeated development, causing it to proceed by way of cultivation. 'From the true Dhamma': one does not decline from the thirty-seven factors of awakening and the ninefold supramundane Dhamma. One attains it without delay—this is the meaning.

ඉදානි තස්ස අනුස්සරණවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘චරං වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චරං වාති භික්ඛාචාරවසෙන චඞ්කමනවසෙන ච චරන්තො වා. යදි වා තිට්ඨන්ති තිට්ඨන්තො වා නිසින්නො වා, උද වා සයන්ති සයන්තො වා. එවං චතූසුපි ඉරියාපථෙසු. අජ්ඣත්තං සමයං චිත්තන්ති යථාවුත්තෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරජ්ඣත්තෙ අත්තනො චිත්තං රාගාදිකිලෙසානං වූපසමනවසෙන පජහනවසෙන සමයං සමෙන්තො. සන්තිමෙවාධිගච්ඡතීති අච්චන්තසන්තිං නිබ්බානමෙව පාපුණාතීති.

Now, explaining the method of recollecting it, he says, 'whether walking,' and so on. Here, 'whether walking' (caraṃ vā) means walking, either on an alms-round or in walking meditation. Or 'standing' (tiṭṭhanti) means standing, or sitting, or 'lying down' (sayanti) means lying down. Thus, in all four postures. 'Internally calming the mind' (ajjhattaṃ samayaṃ cittaṃ) means calming one's own mind, which is internally focused on the meditation subject as previously described, by pacifying and abandoning defilements such as lust, etc. 'He attains only peace' (santimevādhigacchati) means he attains only the ultimate peace, Nibbāna.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh discourse is completed.

8. අන්ධකරණසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Andhakaraṇa Sutta

87. අට්ඨමෙ [Pg.258] අකුසලවිතක්කාති අකොසල්ලසම්භූතා විතක්කා. අන්ධකරණාතිආදීසු යස්ස සයං උප්පජ්ජන්ති, තං යථාභූතදස්සනනිවාරණෙන අන්ධං කරොන්තීති අන්ධකරණා. න පඤ්ඤාචක්ඛුං කරොන්තීති අචක්ඛුකරණා. අඤ්ඤාණං කරොන්තීති අඤ්ඤාණකරණා. පඤ්ඤානිරොධිකාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤා, ඣානපඤ්ඤා, විපස්සනාපඤ්ඤාති ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා අප්පවත්තිකරණෙන නිරොධෙන්තීති පඤ්ඤානිරොධිකා. අනිට්ඨඵලදායකත්තා දුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස විඝාතස්ස පක්ඛෙ වත්තන්තීති විඝාතපක්ඛිකා. කිලෙසනිබ්බානං න සංවත්තයන්තීති අනිබ්බානසංවත්තනිකා.

87. In the eighth, 'unwholesome thoughts' means thoughts arisen from unskillfulness. In 'blinding,' etc., they blind one by obstructing the seeing of things as they truly are, because they arise in oneself; hence, 'blinding.' They do not produce the eye of wisdom; hence, 'making one without the eye.' They produce ignorance; hence, 'making one ignorant.' 'Destructive to wisdom' means they obstruct the arising of three types of wisdom: wisdom concerning kamma as one's own possession, jhana-wisdom, and insight-wisdom, by preventing their occurrence; hence, 'destructive to wisdom.' Because they yield undesirable results, having the characteristic of suffering, they belong to the side of affliction; hence, 'belonging to the side of affliction.' They do not conduce to the quenching of defilements; hence, 'not conducive to quenching.'

කාමවිතක්කොති කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො. සො හි කිලෙසකාමසහිතො හුත්වා වත්ථුකාමෙසු පවත්තති. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො. විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. ඉමෙ ද්වෙ ච සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්ති. කාමවිතක්කො හි පියමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා විතක්කෙන්තස්ස උප්පජ්ජති, බ්‍යාපාදවිතක්කො අප්පියෙ අමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනකාලතො පට්ඨාය යාව නාසනා උප්පජ්ජති, විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු න උප්පජ්ජති, සඞ්ඛාරා දුක්ඛාපෙතබ්බා නාම නත්ථි, ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තු වා බජ්ඣන්තු වා උච්ඡිජ්ජන්තු වා විනස්සන්තු වා මා වා අහෙසු’’න්ති චින්තනකාලෙ පන සත්තෙසු උප්පජ්ජති.

'Sensual thought' is thought connected with sensual desire. It arises accompanied by defilement-sensual desire and occurs in relation to object-sensual desires. 'Ill-will thought' is thought connected with ill-will. 'Harm thought' is thought connected with harm. These two (ill-will and harm thoughts) arise both in regard to beings and in regard to formations. Sensual thought arises in one who thinks about beings or formations that are liked and agreeable. Ill-will thought arises in one who, being angry with beings or formations that are disliked and disagreeable, thinks evil thoughts from the moment of looking with anger until destruction. Harm thought does not arise in regard to formations, for there are no formations to be afflicted. However, it arises in regard to beings when one thinks, 'May these beings be struck, bound, cut off, or destroyed; or may they not exist.'

ඉමෙයෙව පන කාමසඞ්කප්පාදයො. අත්ථතො හි කාමවිතක්කාදීනං කාමසඞ්කප්පාදීනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි, තංසම්පයුත්තා පන සඤ්ඤාදයො කාමසඤ්ඤාදයො. කාමධාතුආදීනං පන යස්මා පාළියං –

These are simply sensual intentions, etc. For in terms of meaning, there is no difference between sensual thoughts, etc., and sensual intentions, etc.; but the perceptions, etc., associated with them are sensual perceptions, etc. However, regarding the sensual elements, etc., since in the Pāli text—

‘‘කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු, සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතු. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො…පෙ… අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො[Pg.259], අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන සත්තෙ විහෙඨෙති, අයං විහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182, 910) –

'Reasoning, initial thought connected with sensual desire... wrong intention—this is called the sensual element. All unwholesome states are the sensual element. Reasoning, initial thought connected with ill will... wrong intention—this is called the element of ill will. In the ten grounds of resentment, the mind's resentment, irritation... displeasure of mind—this is called the element of ill will. Reasoning, initial thought connected with harmfulness, wrong intention—this is called the element of harmfulness. Here, someone torments beings with a hand, or a clod, or a stick, or a knife, or a rope, or with some other such thing—this is the element of harmfulness.' (Vibh. 182, 910)—

ආගතත්තා විසෙසො ලබ්භති.

A distinction is obtained because it is stated.

තත්ථ ද්වෙ කථා සබ්බසඞ්ගාහිකා ච අසම්භින්නා ච. තත්ථ කාමධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙපි ගහිතා නාම හොන්ති. තතො පන නීහරිත්වා අයං බ්‍යාපාදධාතු, අයං විහිංසාධාතූති දස්සෙතීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා නාම. කාමධාතුං කථෙන්තො පන භගවා බ්‍යාපාදධාතුං බ්‍යාපාදධාතුට්ඨානෙ, විහිංසාධාතුං විහිංසාධාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වාව අවසෙසං කාමධාතු නාමාති කථෙසීති අයං අසම්භින්නකථා නාම.

Here, there are two kinds of exposition: the all-inclusive and the non-overlapping. Here, when the sensual element is taken, the other two are also taken. But when, having extracted them, he points out 'this is the element of ill will, this is the element of harmfulness,' this is called the all-inclusive exposition. However, when the Blessed One speaks of the sensual element, having placed the element of ill will in the place for ill will, and the element of harmfulness in the place for harmfulness, and then speaks of the remainder as the sensual element, this is called the non-overlapping exposition.

සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො. සො අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, අසුභජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො. සො මෙත්තාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, මෙත්තාඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. සො කරුණාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො, කරුණාජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. යදා පන අලොභො සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති. යදා මෙත්තා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති. යදා කරුණා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති.

On the wholesome side, the meaning should be understood in the reverse way of what has been stated. Thought connected with renunciation is renunciation thought. In the preliminary stage of the foulness meditation, it belongs to the sensual sphere; in the foulness jhana, it belongs to the form sphere; and when that jhana serves as the basis for the arising of path-and-fruition, it becomes supramundane. Thought connected with non-ill will is non-ill will thought. In the preliminary stage of loving-kindness meditation, it belongs to the sensual sphere; in the loving-kindness jhana, it belongs to the form sphere; and when that jhana serves as the basis for the arising of path-and-fruition, it becomes supramundane. Thought connected with non-harming is non-harming thought. In the preliminary stage of compassion meditation, it belongs to the sensual sphere; in the compassion jhana, it belongs to the form sphere; and when that jhana serves as the basis for the arising of path-and-fruition, it becomes supramundane. When non-greed is foremost, the other two are concomitant with it. When loving-kindness is foremost, the other two are concomitant with it. When compassion is foremost, the other two are concomitant with it.

ඉමෙයෙව පන නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො. අත්ථතො හි නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි, තංසම්පයුත්තා පන සඤ්ඤාදයො නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදයො. නෙක්ඛම්මධාතුආදීනං පන යස්මා පාළියං –

These are simply intentions of renunciation, etc. For in terms of meaning, there is no difference between renunciation thought, etc., and renunciation intention, etc.; but the perceptions, etc., associated with them are renunciation perceptions, etc. However, regarding the elements of renunciation, etc., since in the Pāli text—

‘‘නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතු, සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතු. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො, අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති[Pg.260], අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො – අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණාචෙතොවිමුත්ති – අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතූ’’ති. (විභ. 182) –

‘Reasoning, initial thought, and intention connected with renunciation—this is called the element of renunciation; all wholesome qualities are the element of renunciation. Reasoning, initial thought, and intention connected with non-ill will—this is called the element of non-ill will; that which is loving-kindness towards beings, the practice of loving-kindness, the liberation of mind through loving-kindness—this is called the element of non-ill will. Reasoning, initial thought, and intention connected with non-harming—this is called the element of non-harming; that which is compassion towards beings, the practice of compassion, the liberation of mind through compassion—this is called the element of non-harming.’ (Vibh. 182)—

ආගතත්තා විසෙසො ලබ්භති. ඉධාපි සබ්බසඞ්ගාහිකා, අසම්භින්නාති ද්වෙ කථා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

A distinction is obtained because it is stated. Here too, the two expositions—the all-inclusive and the non-overlapping—should be understood in the same way as stated. The remainder is easily comprehensible.

ගාථාසු විතක්කයෙති විතක්කෙය්‍ය. නිරාකරෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරෙය්‍ය විනොදෙය්‍ය, පජහෙය්‍යාති අත්ථො. සවෙ විතක්කානි විචාරිතානි, සමෙති වුට්ඨීව රජං සමූහතන්ති යථා නාම ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පථවියං සමූහතං සමන්තතො උට්ඨිතං රජං මහතො අකාලමෙඝස්ස වස්සතො වුට්ඨි ඨානසො වූපසමෙති, එවමෙව සො යොගාවචරො විතක්කානි මිච්ඡාවිතක්කෙ ච විචාරිතානි තංසම්පයුත්තවිචාරෙ ච සමෙති වූපසමෙති සමුච්ඡින්දති. තථාභූතො ච විතක්කූපසමෙන චෙතසා සබ්බෙසං මිච්ඡාවිතක්කානං උපසමනතො විතක්කූපසමෙන අරියමග්ගචිත්තෙන. ඉධෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ, සන්තිපදං නිබ්බානං, සමජ්ඣගා සමධිගතො හොතීති.

In the verses, ‘he should reflect’ (vitakkayeti) means ‘he should reflect’ (vitakkeyya). ‘Nirākareti’ means ‘he should remove, dispel, and abandon from his own mental continuum’—this is the meaning. The phrase ‘He stills thoughts and deliberations, like rain stills gathered dust’ (Save vitakkāni vicāritāni, sameti vuṭṭhīva rajaṃ samūhatanti): Just as in the last month of the hot season, dust that has been swept together and raised up from the ground on all sides is calmed and settled in its place by the rain from a great untimely cloud, so too does that meditator still, calm, and cut off those wrong thoughts and the deliberations associated with them. And being thus, with a mind calmed by the stilling of thoughts—that is, by the noble path-mind which stills all wrong thoughts—here in this very life, he attains the peaceful state, Nibbāna, having fully realized it.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Eighth Sutta is concluded.

9. අන්තරාමලසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Antarāmala Sutta

88. නවමෙ අන්තරාමලාති එත්ථ අන්තරාසද්දො –

88. In the ninth sutta, regarding ‘antarāmala,’ the word ‘antarā’ is used—

‘‘නදීතීරෙසු සණ්ඨානෙ, සභාසු රථියාසු ච;

ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති. –

“On riverbanks, at meeting places, in assemblies, and on the streets, people gather and confer, saying, ‘What is the difference between this and that?’”

ආදීසු (සං. නි. 1.228) කාරණෙ ආගතො. ‘‘අද්දසා මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘අපිචායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ.

In passages such as (Saṃ. Ni. 1.228), it occurs in the sense of ‘cause.’ In passages such as “Venerable sir, a certain woman saw me through a crack while washing a vessel” (Ma. Ni. 2.149), it occurs in the sense of ‘moment.’ In passages such as “Moreover, this Tapodā flows between two great hells” (Pārā. 231), it occurs in the sense of ‘interval.’

‘‘පීතවත්ථෙ පීතධජෙ, පීතාලඞ්කාරභූසිතෙ;

පීතන්තරාහි වග්ගූහි, අපිළන්ධාව සොභසී’’ති. –

“Clad in yellow, with yellow banners, adorned with yellow ornaments; with yellow upper-robes and sweet voices, you shine as if adorned.”

ආදීසු [Pg.261] (වි. ව. 658) උත්තරිසාටකෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ඉධාපි චිත්තෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා අන්තරෙ චිත්තෙ භවා අන්තරා. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා, තස්ස මලිනභාවකරණතො මලා. තත්ථ මලං නාම දුවිධං – සරීරමලං, චිත්තමලන්ති. තෙසු සරීරමලං සෙදජල්ලිකාදි සරීරෙ නිබ්බත්තං, තත්ථ ලග්ගං ආගන්තුකරජඤ්ච, තං උදකෙනපි නීහරණීයං, න තථා සංකිලෙසිකං. චිත්තමලං පන රාගාදිසංකිලෙසිකං, තං අරියමග්ගෙහෙව නීහරණීයං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

In passages such as (Vi. Va. 658), it occurs in the sense of ‘upper robe.’ In passages such as “In whom internally there are no angers” (Udā. 20), it occurs in the sense of ‘mind.’ Here too, it should be understood as referring to the mind. Therefore, ‘antarā’ means ‘existing in the mind.’ That which, having arisen in a being’s continuum, causes its defilement, is called ‘mala’ (stain). Herein, ‘mala’ is of two kinds: bodily impurity and mental impurity. Among these, bodily impurity is sweat, grime, etc., produced in the body and clinging to it, as well as external dust; this can be removed even by water and is not so defiling. Mental impurity, however, is defilement such as lust, etc., and this can only be removed by the noble paths. For this was said by the ancients:

‘‘රූපෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

රූපෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, අනක්ඛාතං මහෙසිනා.

“By defiled form, beings are defiled; by pure form, they are purified; this was not declared by the Great Seer.

‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

චිත්තෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.373;

ම. නි. අට්ඨ. 1.106);

“With a defiled mind, beings are defiled; with a purified mind, they are purified; thus was it said by the Great Seer.”

තෙනාහ භගවා ‘‘චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති, චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100). තස්මා භගවා ඉධාපි චිත්තමලවිසොධනාය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලා’’ති ආහ.

Therefore the Blessed One said: “Monks, by the defilement of mind, beings are defiled; by the purification of mind, they are purified” (SN 3.100). Therefore, the Blessed One, showing that one should practice for the cleansing of the mind’s defilement here as well, said: “Monks, there are these three inner defilements.”

යථා චෙතෙ ලොභාදයො සත්තානං චිත්තෙ උප්පජ්ජිත්වා මලිනභාවකරා නානප්පකාරසංකිලෙසවිධායකාති අන්තරාමලා, එවං එකතො භුඤ්ජිත්වා, එකතො සයිත්වා, ඔතාරගවෙසී අමිත්තසත්තු විය චිත්තෙ එව උප්පජ්ජිත්වා සත්තානං නානාවිධඅනත්ථාවහා, නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකාති දස්සෙන්තො ‘‘අන්තරාඅමිත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මිත්තපටිපක්ඛතො අමිත්තා, සපත්තකිච්චකරණතො සපත්තා, හිංසනතො වධකා, උජුවිපච්චනීකතො පච්චත්ථිකා.

Just as these greed and other defilements, arising in the minds of beings, cause defilement and bring about various kinds of corruption, thus they are ‘inner stains.’ Similarly, showing that just as an enemy who eats together, sleeps together, and seeks opportunities, these defilements arise in the mind itself and bring various kinds of harm to beings, producing various kinds of suffering, he said: ‘inner enemies,’ and so on. Herein, they are ‘enemies’ because they are opposed to friends; ‘adversaries,’ because they perform the function of an adversary; ‘slayers,’ because they harm; and ‘foes,’ because they are directly hostile.

තත්ථ ද්වීහි ආකාරෙහි ලොභාදීනං අමිත්තාදිභාවො වෙදිතබ්බො. වෙරීපුග්ගලො හි අන්තරං ලභමානො අත්තනො වෙරිස්ස සත්ථෙන වා සීසං පාතෙති, උපායෙන වා මහන්තං අනත්ථං උප්පාදෙති. ඉමෙ ච ලොභාදයො පඤ්ඤාසිරපාතනෙන යොනිසම්පටිපාදනෙන ච තාදිසං තතො බලවතරං අනත්ථං නිබ්බත්තෙන්ති. කථං? චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාදීසු ආරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු යථාරහං තානි ආරබ්භ ලොභාදයො උප්පජ්ජන්ති, එත්තාවතාස්ස පඤ්ඤාසිරං [Pg.262] පාතිතං නාම හොති. සොතද්වාරාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව පඤ්ඤාසිරපාතනතො අමිත්තාදිසදිසතා වෙදිතබ්බා. ලොභාදයො පන කම්මනිදානා හුත්වා අණ්ඩජාදිභෙදා චතස්සො යොනියො උපනෙන්ති. තස්ස යොනිඋපගමනමූලකානි පඤ්චවීසති මහාභයානි ද්වත්තිංස කම්මකරණානි ච ආගතානෙව හොන්ති. එවං යොනිසම්පටිපාදනතොපි නෙසං අමිත්තාදිසදිසතා වෙදිතබ්බා. ඉති ලොභාදයො අමිත්තාදිසදිසතාය චිත්තසම්භූතතාය ච ‘‘අන්තරාඅමිත්තා’’තිආදිනා වුත්තා. අපිච අමිත්තෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං ලොභාදයො කරොන්ති, අමිත්තාදිභාවො ච ලොභාදීහි ජායතීති තෙසං අමිත්තාදිභාවො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

Herein, the hostile nature of greed and other defilements should be understood in two ways. For a foe, when finding an opportunity, either cuts off his enemy’s head with a weapon or causes great harm through cunning means. These defilements—greed and the like—bring about even greater harm than that, by beheading with wisdom and leading to rebirth. How so? When agreeable and other objects appear at the eye-door, greed and other defilements arise in relation to them as appropriate. At that very moment, it is as if wisdom is beheaded. The same applies to the ear-door and other sense doors. Thus, their similarity to foes should be understood in terms of beheading wisdom. Moreover, greed and other defilements, being the source of kamma, lead to the four kinds of birth—egg-born and so on. For one who goes to such a birth, the twenty-five great dangers and thirty-two kinds of actions result. Thus, their similarity to foes should also be understood in terms of leading to rebirth. Therefore, greed and other defilements are called ‘inner foes’ because they arise in the mind and resemble foes. Furthermore, greed and other defilements do what foes are unable to do, and the very nature of a foe arises from greed and the like. Thus, their hostile nature should be understood. For it was said:

‘‘දිසො දිසං යන්තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති. (ධ. ප. 42;

උදා. 33);

“What an enemy might do to an enemy, or a hater to a hater, a wrongly-directed mind can do to oneself even greater harm.”

ගාථාසු අත්තනො පරෙසඤ්ච අනත්ථං ජනෙතීති අනත්ථජනනො. වුත්තඤ්හෙතං –

In the stanzas, it generates harm for oneself and for others; thus it is called a generator of harm. For it has been said:

‘‘යදපි ලුද්ධො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා තදපි අකුසලං; යදපි ලුද්ධො ලොභෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පරස්ස අසතා දුක්ඛං උප්පාදෙති වධෙන වා බන්ධෙන වා ජානියා වා ගරහාය වා පබ්බාජනාය වා බලවම්හි බලත්ථො ඉති, තදපි අකුසලං, ඉතිස්සමෙ ලොභජා ලොභනිදානා ලොභසමුදයා ලොභපච්චයා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති (අ. නි. 3.70).

“Whatever a greedy person constructs with body, speech, or mind, that too is unwholesome. Whatever a greedy person, overcome by greed, with mind consumed, inflicts suffering on another unjustly through killing, imprisonment, confiscation, blame, or banishment, thinking, ‘I am powerful, I have strength,’ that too is unwholesome. Thus, many evil and unwholesome states arise, born of greed, rooted in greed, originating from greed, conditioned by greed.”

අපරම්පි වුත්තං –

Furthermore, it has been said:

‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, චෙතසිකම්පි දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’තිආදි (අ. නි. 3.54).

“Indeed, Brahmin, one who is impassioned, overcome by passion, with a mind consumed, intends harm to oneself, intends harm to others, intends harm to both, and experiences mental pain and displeasure.”

චිත්තප්පකොපනොති චිත්තසඞ්ඛොභනො. ලොභො හි ලොභනීයෙ වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජමානො චිත්තං ඛොභෙන්තො පකොපෙන්තො විපරිණාමෙන්තො විකාරං [Pg.263] ආපාදෙන්තො උප්පජ්ජති, පසාදාදිවසෙන පවත්තිතුං න දෙති. භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතීති තං ලොභසඞ්ඛාතං අන්තරතො අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙයෙව ජාතං අනත්ථජනනචිත්තප්පකොපනාදිං භයං භයහෙතුං අයං බාලමහාජනො නාවබුජ්ඣති න ජානාතීති.

‘Disturbance of mind’ means agitation of mind. For greed, arising in an object that provokes greed, arises agitating the mind, exciting it, perverting it, and causing it to undergo change. It does not allow the mind to function in a state of serenity, and so on. ‘Fear arises from within, but people do not understand it’ means that this great mass of fools does not understand or know that fear, that cause of fear, known as greed, which arises from within, in one’s own mind, generating harm, agitating the mind, and so on.

ලුද්ධො අත්ථං න ජානාතීති අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදං අත්ථං හිතං ලුද්ධපුග්ගලො යථාභූතං න ජානාති. ධම්මං න පස්සතීති දසකුසලකම්මපථධම්මම්පි ලුද්ධො ලොභෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො න පස්සති පච්චක්ඛතො න ජානාති, පගෙව උත්තරිමනුස්සධම්මං. වුත්තම්පි චෙතං –

‘A greedy person does not understand the meaning’ means that a greedy person does not truly understand the meaning, the benefit, which is distinguished as one’s own benefit, others’ benefit, and so on. ‘They do not see the Dhamma’ means that a greedy person, overcome by greed, with a mind consumed, does not directly perceive or know even the Dhamma of the ten wholesome courses of action, let alone a superhuman state. And this too has been said:

‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, පරත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, උභයත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාතී’’තිආදි (අ. නි. 3.55).

“Indeed, Brahmin, one who is impassioned, overcome by passion, with a mind consumed, does not understand their own benefit as it really is, nor the benefit of others as it really is, nor the benefit of both as it really is.”

අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරං තමං. යන්ති යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. යස්මිං කාලෙ ලොභො සහතෙ අභිභවති නරං, අන්ධතමං තදා හොතීති. යන්ති වා කාරණවචනං. යස්මා ලොභො උප්පජ්ජමානො නරං සහතෙ අභිභවති, තස්මා අන්ධතමං තදා හොතීති යොජනා, ය-ත-සද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො. අථ වා යන්ති කිරියාපරාමසනං, ‘‘ලොභො සහතෙ’’ති එත්ථ යදෙතං ලොභස්ස සහනං අභිභවනං වුත්තං. එතං අන්ධභාවකරස්ස තමස්ස ගමනං උප්පාදොති අත්ථො. අථ වා යං නරං ලොභො සහතෙ අභිභවති, තස්ස අන්ධතමං තදා හොති, තතො ච ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘Blind darkness’ means darkness that causes blindness. ‘Yanti’ means ‘when.’ Here, it is a word in the locative sense. When greed overpowers and overwhelms a person, then there is blind darkness. Or ‘yanti’ can be taken as a causal term: the construction is, ‘Because greed arises and overpowers and overwhelms a person, therefore there is blind darkness,’ due to the inseparable relationship of the words ‘ya’ and ‘ta.’ Alternatively, ‘yanti’ refers back to the action: the overpowering and overwhelming of greed mentioned in ‘greed overpowers.’ This means the arising of the darkness that causes blindness. Or, for the person whom greed overpowers and overwhelms, there is blind darkness at that time. Because of this, a greedy person does not understand the meaning, a greedy person does not see the Dhamma—thus, the meaning should be understood here.

යො ච ලොභං පහන්ත්වානාති යො පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භනවසෙන ච යථාරහං සමථවිපස්සනාහි ලොභං පජහිත්වා තථා පජහනහෙතු ලොභනෙය්‍යෙ දිබ්බෙපි රූපාදිකෙ උපට්ඨිතෙ න ලුබ්භති, බලවවිපස්සනානුභාවෙන ලොභො පහීයතෙ තම්හාති තස්මා අරියපුග්ගලා අරියමග්ගෙන ලොභො පහීයති පජහීයති, අච්චන්තමෙව පරිච්චජීයති. යථා කිං? උදබින්දූව පොක්ඛරාති පදුමිනිපණ්ණතො උදකබින්දු විය. සෙසගාථානම්පි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘But one who has abandoned greed’ means one who, in the preliminary stage, has abandoned greed by means of serenity and insight as appropriate, through abandonment by substitution and by suppression. Because of such abandonment, one does not become greedy even when divine forms and the like, which are objects of greed, appear. Through the power of strong insight, greed is abandoned from him. Therefore, for noble individuals, greed is abandoned, relinquished, and completely discarded through the noble path. Like what? ‘Like a drop of water on a lotus leaf’ means like a drop of water from a lotus leaf. The meaning of the remaining stanzas should be understood in this same way.

තථා [Pg.264] දොසස්ස –

Similarly, with regard to hate:

‘‘යදපි දුට්ඨො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා තදපි අකුසලං; යදපි දුට්ඨො දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පරස්ස අසතා දුක්ඛං උප්පාදෙති වධෙන වා බන්ධෙන වා ජානියා වා ගරහාය වා පබ්බාජනාය වා බලවම්හි බලත්ථො ඉති, තදපි අකුසලං. ඉතිස්සමෙ දොසජා දොසනිදානා දොසසමුදයා දොසපච්චයා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති (අ. නි. 3.70).

“Whatever a hateful person constructs with body, speech, or mind, that too is unwholesome. Whatever a hateful person, overcome by hate, with a mind consumed, inflicts suffering on another unjustly through killing, imprisonment, confiscation, blame, or banishment, thinking, ‘I am powerful, I have strength,’ that too is unwholesome. Thus, many evil and unwholesome states arise, born of hate, rooted in hate, originating from hate, conditioned by hate.”

තථා –

Similarly:

‘‘දුට්ඨො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති චෙතසිකම්පි දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’ති (අ. නි. 3.55).

“Indeed, Brahmin, one who is malicious, overcome by malice, with a mind consumed, intends harm to himself, harm to others, harm to both, and experiences mental pain and displeasure.”

තථා –

Similarly:

‘‘දුට්ඨො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, පරත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, උභයත්ථම්පි යථා භූතං න පජානාතී’’ති (අ. නි. 3.55) –

“Indeed, Brahmin, one who is hateful, overcome by hate, with a mind consumed, does not understand his own benefit as it really is, nor the benefit of others as it really is, nor the benefit of both as it really is.”

ආදිසුත්තපදානුසාරෙන අනත්ථජනනතා අත්ථහානිහෙතුතා ච වෙදිතබ්බා.

In accordance with the sutta passages cited at the beginning, its characteristic of generating harm and being the cause of the loss of benefit should be understood.

තථා මොහස්ස ‘‘යදපි මූළ්හො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා’’තිආදිනා (අ. නි. 3.70), ‘‘මූළ්හො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, මොහෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙතී’’තිආදිනා(අ. නි. 3.55), ‘‘අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාතී’’තිආදිනා (අ. නි. 3.55) ච ආගතසුත්තපදානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

Likewise, for delusion, this should be understood in accordance with the cited sutta passages, such as: ‘Whatever a deluded person constructs with body, speech, or mind…’ (AN 3.70); ‘Indeed, Brahmin, a deluded person, overwhelmed by delusion, with a mind consumed, intends harm even for himself…’ (AN 3.55); and ‘does not understand his own benefit as it really is…’ (AN 3.55).

තාලපක්කංව බන්ධනාති තාලඵලං විය උසුමුප්පාදෙන වණ්ටතො, තතියමග්ගඤාණුප්පාදෙන තස්ස චිත්තතො දොසො පහීයති, පරිච්චජීයතීති අත්ථො. මොහං විහන්ති සො සබ්බන්ති සො අරියපුග්ගලො සබ්බං [Pg.265] අනවසෙසං මොහං චතුත්ථමග්ගෙන විහන්ති විධමති සමුච්ඡින්දති. ආදිච්චොවුදයං තමන්ති ආදිච්චො විය උදයං උග්ගච්ඡන්තො තමං අන්ධකාරං.

Like a ripe palm fruit from its stem, by the production of heat, so too, with the arising of the third path-knowledge, aversion is abandoned and relinquished from that mind—this is the meaning. 'That noble individual destroys all delusion' means that noble individual destroys, shatters, and uproots all delusion without remainder through the fourth path. 'Like the rising sun dispels darkness' means: like the sun, rising, dispels the darkness.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth sutta is completed.

10. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Devadatta Sutta

89. දසමෙ තීහි, භික්ඛවෙ, අසද්ධම්මෙහි අභිභූතොති කා උප්පත්ති? දෙවදත්තෙ හි අවීචිමහානිරයං පවිට්ඨෙ දෙවදත්තපක්ඛියා අඤ්ඤතිත්ථියා ච ‘‘සමණෙන ගොතමෙන අභිසපිතො දෙවදත්තො පථවිං පවිට්ඨො’’ති අබ්භාචික්ඛිංසු. තං සුත්වා සාසනෙ අනභිප්පසන්නා මනුස්සා ‘‘සියා නු ඛො එතදෙවං, යථා ඉමෙ භණන්තී’’ති ආසඞ්කං උප්පාදෙසුං. තං පවත්තිං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතා කස්සචි අභිසපං දෙන්ති, තස්මා න දෙවදත්තො මයා අභිසපිතො, අත්තනො කම්මෙනෙව නිරයං පවිට්ඨො’’ති වත්වා තෙසං මිච්ඡාගාහං පටිසෙධෙන්තො ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං අභාසි.

89. In the tenth sutta, regarding 'Monks, overcome by three unrighteous qualities'—what is the origin of this? When Devadatta had entered the Avīci great hell, Devadatta's followers and other sectarians falsely accused, saying, 'Devadatta has been cursed by the ascetic Gotama and has sunk into the earth.' Hearing this, people who were not devoted to the teaching became doubtful, thinking, 'Could it be as these people say?' The monks reported this event to the Blessed One. Then the Blessed One said, 'Monks, the Tathāgatas do not pronounce curses on anyone. Therefore, Devadatta was not cursed by me; he entered hell by his own deeds.' Having spoken thus to refute their wrong grasp, he delivered this discourse on this occasion.

තත්ථ අසද්ධම්මෙහීති අසතං ධම්මෙහි, අසන්තෙහි වා ධම්මෙහි. අතෙකිච්ඡොති බුද්ධෙහිපි අනිවත්තනීයත්තා අවීචිනිබ්බත්තියා තිකිච්ඡාභාවතො අතෙකිච්ඡො, අතිකිච්ඡනීයොති අත්ථො. අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායෙන පවත්තා පාපා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො, තස්ස භාවො පාපිච්ඡතා, තාය. ‘‘අහං බුද්ධො භවිස්සාමි, සඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති තස්ස ඉච්ඡා උප්පන්නා. කොකාලිකාදයො පාපා ලාමකා මිත්තා එතස්සාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා, තාය. උත්තරිකරණීයෙති ඣානාභිඤ්ඤාහි උත්තරිකරණීයෙ අධිගන්තබ්බෙ මග්ගඵලෙ අනධිගතෙ සති එව, තං අනධිගන්ත්වාති අත්ථො. ඔරමත්තකෙනාති අප්පමත්තකෙන ඣානාභිඤ්ඤාමත්තෙන. විසෙසාධිගමෙනාති උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමෙන. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ. වොසානං ආපාදීති අකතකිච්චොව සමානො ‘‘කතකිච්චොම්හී’’ති මඤ්ඤමානො සමණධම්මතො විගමං ආපජ්ජි. ඉති භගවා ඉමිනා සුත්තෙන විසෙසතො පුථුජ්ජනභාවෙ ආදීනවං පකාසෙසි භාරියො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම ඣානාභිඤ්ඤාපරියොසානා [Pg.266] සම්පත්තියො නිබ්බත්තෙත්වාපි අනෙකානත්ථාවහං නානාවිධං දුක්ඛහෙතුං අසන්තගුණසම්භාවනං අසප්පුරිසසංසග්ගං ආලසියානුයොගඤ්ච අවිජහන්තො අවීචිම්හි කප්පට්ඨියං අතෙකිච්ඡං කිබ්බිසං පසවිස්සතීති.

Here, 'unrighteous qualities' means qualities of the wicked, or unreal qualities. 'Incurable'—because it cannot be reversed even by Buddhas, birth in Avīci is incurable, meaning beyond remedy. 'Evil desire'—the wicked wish that arises from the presumption of non-existent virtues; the state of having such desire, by that. 'I will become a Buddha, I will lead the Saṅgha'—such a desire arose in him. 'Evil friends'—wicked and base companions like Kokālika; the state of having such friends, by that. 'Higher task'—while the path and fruit, which are to be attained as a task higher than the jhānas and higher knowledges, remained unattained; meaning, not having attained them. 'With mere trifles'—with just a small measure of jhānas and higher knowledges. 'Through the attainment of distinction'—through the attainment of a superior human state. 'In between'—in the middle. 'He met his end'—while still with his task unfinished, thinking 'I have done my duty,' he fell away from the ascetic life. Thus, the Blessed One, with this discourse, especially revealed the dangers in the state of an ordinary person. Heavy indeed is the state of an ordinary person, where one, even after producing attainments culminating in the jhānas and higher knowledges, by not abandoning the presumption of non-existent virtues, association with wicked people, and indulgence in laziness—which bring many misfortunes and are the cause of various kinds of suffering—will produce incurable evil leading to an aeon-long stay in Avīci.

ගාථාසු මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. ජාතූති එකංසෙන. කොචීති සබ්බසඞ්ගාහකවචනං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ඉමස්මිං සත්තලොකෙ කොචි පුග්ගලො එකංසෙන පාපිච්ඡො මා හොතූ’’ති. තදමිනාපි ජානාථ, පාපිච්ඡානං යථා ගතීති පාපිච්ඡානං පුග්ගලානං යථා ගති යාදිසී නිප්ඵත්ති, යාදිසො අභිසම්පරායො, තං ඉමිනාපි කාරණෙන ජානාථාති දෙවදත්තං නිදස්සෙන්තො එවමාහ. පණ්ඩිතොති සමඤ්ඤාතොති පරියත්තිබාහුසච්චෙන පණ්ඩිතොති ඤාතො. භාවිතත්තොති සම්මතොති ඣානාභිඤ්ඤාහි භාවිතචිත්තොති සම්භාවිතො. තථා හි සො පුබ්බෙ ‘‘මහිද්ධිකො ගොධිපුත්තො, මහානුභාවො ගොධිපුත්තො’’ති ධම්මසෙනාපතිනාපි පසංසිතො අහොසි. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති විස්සුතොති අත්තනො කිත්තියා පරිවාරෙන ජලන්තො විය ඔභාසෙන්තො විය ඨිතො දෙවදත්තොති එවං විස්සුතො පාකටො අහොසි. ‘‘මෙ සුත්ත’’න්තිපි පාඨො, මයා සුතං සුතමත්තං, කතිපාහෙනෙව අතථාභූතත්තා තස්ස තං පණ්ඩිච්චාදි සවනමත්තමෙවාති අත්ථො.

In the verses, 'mā' is a prohibitive particle. 'Jātū' means certainly. 'Koci' is a term encompassing all. 'Lokasmiṃ' refers to the world of beings. This means, 'In this world of beings, may no individual ever be of evil desire.' 'By this also, know the fate of the evil-minded' means know by this reason what the destiny, outcome, and future life of evil-minded individuals is. Thus, pointing out Devadatta, he said this. 'Renowned as wise' means known as wise due to extensive learning. 'Esteemed as developed' means regarded as having a mind developed through jhānas and higher knowledges. Indeed, he was previously praised even by the general of the Dhamma: 'Godhiputta of great power, Godhiputta of great might.' 'Like a flame, he stood blazing with glory, Devadatta was famous' means he stood as if blazing, as if shining with his own renown and retinue; thus he was famous and well-known. There is also the reading 'me sutaṃ'—'heard by me,' meaning merely something heard, because after only a few days it became untrue, his wisdom and so forth were merely a matter of hearing—this is the meaning.

සො සමානමනුචිණ්ණො, ආසජ්ජ නං තථාගතන්ති සො එවංභූතො දෙවදත්තො ‘‘බුද්ධොපි සක්‍යපුත්තො, අහම්පි සක්‍යපුත්තො, බුද්ධොපි සමණො, අහම්පි සමණො, බුද්ධොපි ඉද්ධිමා, අහම්පි ඉද්ධිමා, බුද්ධොපි දිබ්බචක්ඛුකො, අහම්පි දිබ්බචක්ඛුකො, බුද්ධොපි දිබ්බසොතකො, අහම්පි දිබ්බසොතකො, බුද්ධොපි චෙතොපරියඤාණලාභී, අහම්පි චෙතොපරියඤාණලාභී, බුද්ධොපි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ ධම්මෙ ජානාති, අහම්පි තෙ ජානාමී’’ති අත්තනො පමාණං අජානිත්වා සම්මාසම්බුද්ධං අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන සමානං ආපජ්ජන්තො ‘‘ඉදානාහං බුද්ධො භවිස්සාමි, භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති අභිමාරපයොජනා තථාගතං ආසජ්ජ ආසාදෙත්වා විහෙඨෙත්වා. ‘‘පමාදමනුජීනො’’තිපි පඨන්ති. තස්සත්ථො ‘‘වුත්තනයෙන පමාදං [Pg.267] ආපජ්ජන්තො පමාදං නිස්සාය භගවතා සද්ධිං යුගග්ගාහචිත්තුප්පාදෙන සහෙව ඣානාභිඤ්ඤාහි අනුජීනො පරිහීනො’’ති. අවීචිනිරයං පත්තො, චතුද්වාරං භයානකන්ති ජාලානං තත්ථ උප්පන්නසත්තානං වා නිරන්තරතාය ‘‘අවීචී’’ති ලද්ධනාමං චතූසු පස්සෙසු චතුමහාද්වාරයොගෙන චතුද්වාරං අතිභයානකං මහානිරයං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන පත්තො. තථා හි වුත්තං –

Thus, 'Having pursued equality, he assailed the Tathāgata' means: that Devadatta, being of such a nature, not knowing his own measure, strove for equality by establishing himself as the same as the Fully Enlightened One—thinking, 'The Buddha is a Sakyan son, I too am a Sakyan son; the Buddha is an ascetic, I too am an ascetic; the Buddha has psychic powers, I too have psychic powers; the Buddha has the divine eye, I too have the divine eye; the Buddha has the divine ear, I too have the divine ear; the Buddha has attained knowledge of others' minds, I too have attained knowledge of others' minds; the Buddha knows past, future, and present phenomena, I too know them.' With the aim of surpassing him, thinking, 'Now I will become a Buddha, I will lead the community of monks,' he assailed, attacked, and harassed the Tathāgata. They also read, 'He was diminished through heedlessness.' The meaning of that is: falling into heedlessness in the manner described, and relying on that heedlessness, with a mind that arose seeking to compete with the Blessed One, he declined from the jhānas and higher knowledges. 'He fell into the Avīci hell, a terrifying place with four gates' means: due to the uninterrupted nature of the flames there, or of the beings born there, it has obtained the name 'Avīci'; it is a great hell with four great gates on its four sides, extremely terrifying, into which he fell by way of taking rebirth. As it is said:

‘‘චතුක්කණ්ණො චතුද්වාරො, විභත්තො භාගසො මිතො;

අයොපාකාරපරියන්තො, අයසා පටිකුජ්ජිතො.

“Four-cornered, with four gates, divided into measured portions; Bounded by iron ramparts, covered over with iron.”

‘‘තස්ස අයොමයා භූමි, ජලිතා තෙජසා යුතා;

සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨති සබ්බදා’’ති. (ම. නි. 3.250;

අ. නි. 3.36;

පෙ. ව. 693-694;

ජා. 2.19.86-87);

The ground there is made of iron, blazing and full of heat; it always remains, extending for a hundred yojanas all around.

අදුට්ඨස්සාති අදුට්ඨචිත්තස්ස. දුබ්භෙති දූසෙය්‍ය. තමෙව පාපං ඵුසතීති තමෙව අදුට්ඨදුබ්භිං පාපපුග්ගලං පාපං නිහීනං පාපඵලං ඵුසති පාපුණාති අභිභවති. භෙස්මාති විපුලභාවෙන ගම්භීරභාවෙන ච භිංසාපෙන්තො විය, විපුලගම්භීරොති අත්ථො. වාදෙනාති දොසෙන. විහිංසතීති බාධති ආසාදෙති. වාදො තම්හි න රූහතීති තස්මිං තථාගතෙ පරෙන ආරොපියමානො දොසො න රුහති, න තිට්ඨති, විසකුම්භො විය සමුද්දස්ස, න තස්ස විකාරං ජනෙතීති අත්ථො.

'Of one not hostile' means of one with an uncorrupted mind. 'Dubbheti' means to harm. 'That very evil touches him' means that that very evil—a low, evil result—touches, reaches, and overcomes that evil person who harms the one who is not hostile. 'Bhesma' means as if causing terror due to its vastness and profundity; the meaning is vast and profound. 'By blame' means by fault. 'Harasses' means afflicts, assails. 'Blame does not grow in him' means that blame imputed by another does not grow, does not stand, in the Tathāgata, just as a pot of poison does not affect the ocean—the meaning is, it does not produce any change in him.

එවං ඡහි ගාථාහි පාපිච්ඡතාදිසමන්නාගතස්ස නිරයූපගභාවදස්සනෙන දුක්ඛතො අපරිමුත්තතං දස්සෙත්වා ඉදානි තප්පටිපක්ඛධම්මසමන්නාගතස්ස දුක්ඛක්ඛයං දස්සෙන්තො ‘‘තාදිසං මිත්ත’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්ස සම්මා පටිපන්නස්ස මග්ගානුගො පටිපත්තිමග්ගං අනුගතො සම්මා පටිපන්නො අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගමෙන සකලවට්ටදුක්ඛස්ස ඛයං පරියොසානං පාපුණෙය්‍ය. තාදිසං බුද්ධං වා බුද්ධසාවකං වා පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො, අත්තනො මිත්තං කුබ්බෙථ තෙන මෙත්තිකං කරෙය්‍ය, තඤ්ච සෙවෙය්‍ය තමෙව පයිරුපාසෙය්‍යාති.

Thus, having shown through six verses that one endowed with qualities such as evil desires is bound for hell and therefore not delivered from suffering, now, to show the destruction of suffering for one endowed with the opposing qualities, the concluding verse is spoken: 'Such a friend.' Its meaning is this: a wise and discerning person should make such a one—whether the Buddha or a disciple of the Buddha—their friend. They should be friendly towards them, associate with them, and attend upon them, so that, being one who practices rightly, a follower of the path of practice, and endowed with qualities such as having few wishes, they might attain the destruction and end of all the suffering of the cycle of existence.

ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ ඡට්ඨසත්තමසුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

Thus, in this chapter, the sixth and seventh suttas teach of the unrolling, while the others teach of both the cycle and the unrolling.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the tenth sutta is finished.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth chapter is complete.

5. පඤ්චමවග්ගො

5. The Fifth Chapter

1. අග්ගප්පසාදසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Aggappasāda Sutta

90. පඤ්චමවග්ගස්ස [Pg.268] පඨමෙ අග්ගප්පසාදාති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීනං (ම. නි. 2.70). අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) ච ආදීසු ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441). උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්ති ච ආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374). අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්ති (චූළව. 318) ච ආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච උත්තමො ච පවරො ච (අ. නි. 4.95). අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’ති ච ආදීසු (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධාපි සෙට්ඨෙයෙව දට්ඨබ්බො. තස්මා අග්ගෙසු සෙට්ඨෙසු පසාදා, අග්ගභූතා සෙට්ඨභූතා වා පසාදා අග්ගප්පසාදාති අත්ථො.

90. In the first sutta of the fifth chapter, regarding 'aggappasāda': Here, the word 'agga' is seen in the senses of beginning, tip, portion, and best. For example, it is seen in the sense of 'beginning' in passages such as: 'From today onwards, good gatekeeper, I close the door to male and female ascetics of the Nigaṇṭha sect' and 'From today onwards, I have gone for refuge to him for life.' It is seen in the sense of 'tip' in passages such as: 'With that fingertip he would touch that fingertip' and 'The tip of the sugarcane, the tip of the bamboo.' It is seen in the sense of 'portion' in passages such as: 'The sour portion, the sweet portion, or the bitter portion' and 'I allow, monks, to divide by the monastery's portion or the residence's portion.' It is seen in the sense of 'best' in passages such as: 'This one is the supreme, the best, the highest, and the most excellent of these four persons' and 'I am the supreme in the world.' Here too, it should be understood in the sense of 'best.' Therefore, the meaning of 'aggappasāda' is: faith in things that are supreme, or faith that is itself supreme and best.

පුරිමස්මිඤ්ච අත්ථෙ අග්ගසද්දෙන බුද්ධාදිරතනත්තයං වුච්චති. තෙසු භගවා තාව අසදිසට්ඨෙන, ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන, අසමසමට්ඨෙන ච අග්ගො. සො හි මහාභිනීහාරං දසන්නං පාරමීනං පවිචයඤ්ච ආදිං කත්වා තෙහි බොධිසම්භාරගුණෙහි චෙව බුද්ධගුණෙහි ච සෙසජනෙහි අසදිසොති අසදිසට්ඨෙන අග්ගො. යෙ චස්ස ගුණා මහාකරුණාදයො, තෙ සෙසසත්තානං ගුණෙහි විසිට්ඨාති ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙනපි සබ්බසත්තුත්තමතාය අග්ගො. යෙ පන පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බසත්තෙහි අසමා, තෙහි සද්ධිං අයමෙව රූපකායගුණෙහි චෙව ධම්මකායගුණෙහි ච සමොති අසමසමට්ඨෙනපි අග්ගො. තථා දුල්ලභපාතුභාවතො අච්ඡරියමනුස්සභාවතො බහුජනහිතසුඛාවහතො අදුතියඅසහායාදිභාවතො ච භගවා ලොකෙ අග්ගොති වුච්චති. යථාහ –

And in the first meaning, by the word 'supreme' is meant the Triple Gem, beginning with the Buddha. Among these, the Blessed One is supreme in the sense of being incomparable, in the sense of being distinguished by his qualities, and in the sense of being equal to the unequaled. For he, having made the great aspiration and the investigation of the ten perfections his starting point, is incomparable to other people on account of those qualities that are the requisites for awakening and the qualities of a Buddha; thus he is supreme in the sense of being incomparable. And his qualities, such as great compassion, are superior to the qualities of other beings; thus, through the excellence of his qualities, he is supreme and the highest of all beings. Furthermore, while the former Perfectly Enlightened Ones were unequal to all other beings, he is equal to them in the qualities of his form-body and his Dhamma-body; thus he is supreme in the sense of being equal to the unequaled. Likewise, the Blessed One is called supreme in the world on account of his rare appearance, his marvelous human nature, his bringing of welfare and happiness to many people, and his state of being without a second or companion. As it is said:

‘‘එකපුග්ගලස්ස, භික්ඛවෙ, පාතුභාවො දුල්ලභො ලොකස්මිං, කතමස්ස එකපුග්ගලස්ස? තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Monks, the appearance of one individual is rare in the world. Of which one individual? Of the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

‘‘එකපුග්ගලො[Pg.269], භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො.

Monks, one individual, arising in the world, arises as a marvelous human being.

‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධො.

Monks, one individual, arising in the world, arises for the welfare of many people... the Perfectly Self-Enlightened One.

‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති, අදුතියො අසහායො අප්පටිමො අප්පටිසමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො අසමො අසමසමො ද්විපදානං අග්ගො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170-172, 174).

Monks, one individual, arising in the world, arises without a second, without a companion, incomparable, without an equal, without a counterpart, without a rival, unequaled, equal to the unequaled, the foremost among bipeds. Who is that one individual? The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

ධම්මසඞ්ඝාපි අඤ්ඤධම්මසඞ්ඝෙහි අසදිසට්ඨෙන විසිට්ඨගුණතාය දුල්ලභපාතුභාවාදිනා ච අග්ගා. තථා හි තෙසං ස්වාක්ඛාතතාදිසුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසෙහි අඤ්ඤධම්මසඞ්ඝා සදිසා අප්පතරනිහීනා වා නත්ථි, කුතො සෙට්ඨා. සයමෙව ච පන තෙහි විසිට්ඨගුණතාය සෙට්ඨා. තථා දුල්ලභුප්පාදඅච්ඡරියභාවබහුජනහිතසුඛාවහා අදුතියඅසහායාදිසභාවා ච තෙ. යදග්ගෙන හි භගවා දුල්ලභපාතුභාවො, තදග්ගෙන ධම්මසඞ්ඝාපීති. අච්ඡරියාදිභාවෙපි එසෙව නයො. එවං අග්ගෙසු සෙට්ඨෙසු උත්තමෙසු පවරෙසු ගුණවිසිට්ඨෙසු පසාදාති අග්ගප්පසාදා.

The Dhamma and the Saṅgha are also supreme in the sense of being incomparable with other teachings and communities, due to their distinguished qualities, their rare appearance, and so on. For, with respect to their special qualities—such as the Dhamma being well-proclaimed and the Saṅgha being well-practiced—no other teachings and communities are even similar, so how could any be superior? Indeed, they themselves are best because of these distinguished qualities. Likewise, their nature is to be of rare arising, marvelous, bringing welfare and happiness to many, and being without a second, without a companion, and so on. For in the same way that the Blessed One is of rare appearance, so too are the Dhamma and the Saṅgha. This same principle applies to their being marvelous and so on. Thus, 'supreme faith' is faith in these things that are supreme, best, highest, excellent, and distinguished by their qualities.

දුතියස්මිං පන අත්ථෙ යථාවුත්තෙසු අග්ගෙසු බුද්ධාදීසු උප්පත්තියා අග්ගභූතා පසාදා අග්ගප්පසාදා. යෙ පන අරියමග්ගෙන ආගතා අවෙච්චප්පසාදා, තෙ එකන්තෙනෙව අග්ගභූතා පසාදාති අග්ගප්පසාදා. යථාහ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොතී’’තිආදි (සං. නි. 5.1027). අග්ගවිපාකත්තාපි චෙතෙ අග්ගප්පසාදා. වුත්තඤ්හි ‘‘අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො’’ති.

In the second sense, the faith in the supreme ones—such as the Buddhas—who are supreme by way of arising, is supreme faith. But those unwavering faiths that have been attained through the Noble Path are indeed faiths that are exclusively supreme, hence supreme faiths. As it is said: "Here, monks, a noble disciple possesses unwavering faith in the Buddha," and so on (SN 5.1027). Moreover, these are supreme faiths because they have supreme results. For it was said, "For those who have faith in what is supreme, the result is supreme."

යාවතාති යත්තකා. සත්තාති පාණිනො. අපදාති අපාදකා. ද්විපදාති ද්විපාදකා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො, න විකප්පත්ථො. යථා ‘‘අනුප්පන්නො වා කාමාසවො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො වා කාමාසවො පවඩ්ඪතී’’ති (ම. නි. 1.17) එත්ථ අනුප්පන්නො ච උප්පන්නො චාති අත්ථො. යථා ච ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහායා’’ති [Pg.270] (ම. නි. 1.402; සං. නි. 2.12) එත්ථ භූතානඤ්ච සම්භවෙසීනඤ්චාති අත්ථො. යථා ච ‘‘අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදතො වා’’ති (දී. නි. 2.152; උදා. 76; මහාව. 286) එත්ථ අග්ගිතො ච උදකතො ච මිථුභෙදතො චාති අත්ථො, එවං ‘‘අපදා වා…පෙ… අග්ගමක්ඛායතී’’ති එත්ථාපි අපදා ච ද්විපදා චාති සම්පිණ්ඩනවසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො, න විකප්පත්ථො’’ති.

"Yāvatā" means as many as. "Sattā" means beings. "Apadā" means footless beings. "Dvipadā" means two-footed beings. The same principle applies to the remaining two categories as well. The particle "vā" has a cumulative meaning, not an alternative one. For example, in "either the unarisen taint of sensuality arises, or the arisen taint of sensuality increases," it means both the unarisen and the arisen. Similarly, in "for the welfare of existing beings or those about to be born," it means both existing beings and those about to be born. And in "from fire, water, or the breaking of friendship," it means from fire, water, and the breaking of friendship. Likewise, in "footless beings or... are declared supreme," here too the meaning should be understood collectively as footless beings and two-footed beings. Therefore it is said, "The particle 'vā' has a cumulative meaning, not an alternative one."

රූපිනොති රූපවන්තො. න රූපිනොති අරූපිනො. සඤ්ඤිනොති සඤ්ඤාවන්තො. න සඤ්ඤිනොති අසඤ්ඤිනො. නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනො නාම භවග්ගපරියාපන්නා. එත්තාවතා ච කාමභවො, රූපභවො, අරූපභවො, එකවොකාරභවො, චතුවොකාරභවො, පඤ්චවොකාරභවො, සඤ්ඤීභවො, අසඤ්ඤීභවො, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවොති නවවිධෙපි භවෙ සත්තෙ අනවසෙසතො පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. එත්ථ හි රූපිග්ගහණෙන කාමභවො රූපභවො පඤ්චවොකාරභවො එකවොකාරභවො ච දස්සිතො, අරූපිග්ගහණෙන අරූපභවො චතුවොකාරභවො ච දස්සිතො. සඤ්ඤීභවාදයො පන සරූපෙනෙව දස්සිතා. අපදාදිග්ගහණෙන කාමභවපඤ්චවොකාරභවසඤ්ඤීභවානං එකදෙසො දස්සිතොති.

"Having form" means possessing form. "Not having form" means the formless. "Perceiving" means possessing perception. "Not perceiving" means the non-percipient. "Neither-perceiving-nor-not-perceiving" refers to those included in the realm of existence at its peak. Thus, the King of Dhamma exhaustively showed beings in the nine kinds of existence: the desire realm, the form realm, the formless realm, the one-constituent existence, the four-constituent existence, the five-constituent existence, the existence of perception, the existence of non-perception, and the existence of neither-perception-nor-non-perception. Here, by the inclusion of "having form," the desire realm, the form realm, the five-constituent existence, and the one-constituent existence are shown; by the inclusion of "formless," the formless realm and the four-constituent existence are shown. However, the existences of perception and the like are shown in their very form. By the inclusion of "footless," a part of the desire realm, the five-constituent existence, and the existence of perception is shown.

කස්මා පනෙත්ථ යථා අදුතියසුත්තෙ ‘‘ද්විපදානං අග්ගො’’ති ද්විපදානං ගහණමෙව අකත්වා අපදාදිග්ගහණං කතන්ති? වුච්චතෙ – අදුතියසුත්තෙ තාව සෙට්ඨතරවසෙන ද්විපදග්ගහණමෙව කතං. ඉමස්මිඤ්හි ලොකෙ සෙට්ඨො නාම උප්පජ්ජමානො අපදචතුප්පදබහුප්පදෙසු න උප්පජ්ජති, ද්විපදෙසුයෙව උප්පජ්ජති. කතරෙසු ද්විපදෙසු? මනුස්සෙසු චෙව දෙවෙසු ච. මනුස්සෙසු උප්පජ්ජමානො සකලලොකං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො බුද්ධො හුත්වා උප්පජ්ජති. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන ‘‘තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො’’ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.174) වුත්තං. දෙවෙසු උප්පජ්ජමානො දසසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තනකො මහාබ්‍රහ්මා හුත්වා උප්පජ්ජති, සො තස්ස කප්පියකාරකො වා ආරාමිකො වා සම්පජ්ජති. ඉති තතොපි සෙට්ඨතරවසෙනෙස ‘‘ද්විපදානං අග්ගො’’ති තත්ථ වුත්තො, ඉධ පන අනවසෙසපරියාදානවසෙන එවං වුත්තං. යාවත්තකා හි සත්තා අත්තභාවපරියාපන්නා අපදා වා…පෙ… නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං [Pg.271] අග්ගමක්ඛායතීති. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං, මකාරො පදසන්ධිකරො. අග්ගො අක්ඛායතීති පදවිභාගො.

But why here, unlike in the Adutiyasutta where it says "the foremost of bipeds," is the specific mention of bipeds omitted, and instead, categories such as footless beings are included? It is said: in the Adutiyasutta, the term "bipeds" is used specifically to denote the highest excellence. For in this world, the supreme being, when arising, does not arise among footless, four-footed, or many-footed beings, but only among bipeds. Among which bipeds? Among humans and devas. When arising among humans, he is born as a Buddha, capable of bringing the entire world under his sway. In the Aṅguttara Commentary, it is said, "capable of bringing the three-thousandfold great world-system under his sway." When arising among devas, he is born as Mahābrahmā, who controls the ten-thousandfold world-system, becoming either his steward or attendant. Thus, due to that superior excellence, "the foremost of bipeds" is stated there, whereas here it is stated in terms of complete encompassment. For all beings, to the extent that they are comprised in individual existence—whether footless... up to those with neither perception nor non-perception—the Tathāgata is declared their foremost. This is a genitive case of determination, with the letter "m" serving as a word connector. The word division is "aggo akkhāyati" (foremost is declared).

අග්ගො විපාකො හොතීති අග්ගෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ පසන්නානං යො පසාදො, සො අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො කොටිභූතො වා, තස්මා තස්ස විපාකොපි අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො කොටිභූතො උළාරතමො පණීතතමො හොති. සො පන පසාදො දුවිධො ලොකියලොකුත්තරභෙදතො. තෙසු ලොකියස්ස තාව –

The foremost result is this: the confidence placed in the foremost Perfectly Self-Enlightened One is supreme, excellent, highest, and unsurpassed. Therefore, the result of that confidence is also supreme, excellent, highest, unsurpassed, most splendid, and most refined. Now, that confidence is of two kinds, divided into mundane and supramundane. Of these, the mundane is as follows:—

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්ති. (දී. නි. 2.332;

සං. නි. 1.37);

Those who have gone to the Buddha for refuge will not go to the plane of misery; having abandoned the human body, they will fill the host of devas.

‘‘බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස.

The joy that arises in the body of one who proclaims 'Buddha'; that joy is indeed superior to the whole of Jambudīpa.

‘‘සතං හත්ථී සතං අස්සා, සතං අස්සතරී රථා;

සතං කඤ්ඤාසහස්සානි, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලා;

එකස්ස පදවීතිහාරස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං’’. (සං. නි. 1.242;

චූළව. 305);

A hundred elephants, a hundred horses, a hundred mule-drawn chariots, a hundred thousand maidens adorned with jeweled earrings—all these are not worth a sixteenth part of a single step taken in reverence.

‘‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධං සරණගමනං හොති, බුද්ධං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති – දිබ්බෙන ආයුනා, දිබ්බෙන වණ්ණෙන, දිබ්බෙන සුඛෙන, දිබ්බෙන යසෙන, දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන, දිබ්බෙහි රූපෙහි, දිබ්බෙහි සද්දෙහි, දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි, දිබ්බෙහි රසෙහි, දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) –

“Excellent indeed, O Sakka, lord of devas, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, O Sakka, lord of devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, the heavenly world. There they surpass the other devas in ten respects: in divine life span, divine complexion, divine happiness, divine glory, divine sovereignty, divine forms, divine sounds, divine smells, divine tastes, and divine tangibles.”

එවමාදීනං සුත්තපදානං වසෙන පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො වෙදිතබ්බො. තස්මා සො අපායදුක්ඛවිනිවත්තනෙන සද්ධිං සම්පත්තිභවෙසු සුඛවිපාකදායකොති දට්ඨබ්බො. ලොකුත්තරො පන සාමඤ්ඤඵලවිපාකදායකො වට්ටදුක්ඛවිනිවත්තකො ච. සබ්බොපි චායං පසාදො පරම්පරාය වට්ටදුක්ඛං විනිවත්තෙතියෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

Through such scriptural passages, the specific connection of confidence with its special fruits should be understood. Thus, it should be regarded as giving pleasant results in fortunate existences, along with averting suffering in the lower realms. The supramundane, however, gives the fruit of recluseship as its result and averts the suffering of the round of existence. And all this confidence, ultimately, indeed averts the suffering of the round. For it was said:

‘‘යස්මිං[Pg.272], භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො අත්තනො සද්ධං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං, න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති. උජුගතචිත්තස්ස පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති (අ. නි. 6.10; 26).

“Bhikkhus, at the time when a noble disciple recollects his own confidence, at that time his mind is not obsessed by lust, nor obsessed by hatred, nor obsessed by delusion; at that time his mind is simply straight. When the mind is straight, joy arises; to one who is joyful, rapture arises...he understands: ‘There is no further state of being.’” (AN 6.10; 26)

ධම්මාති සභාවධම්මා. සඞ්ඛතාති සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතාති සඞ්ඛතා, සප්පච්චයධම්මා. හෙතූහි පච්චයෙහි ච න කෙහිචි කතාති අසඞ්ඛතා, අප්පච්චයනිබ්බානං. සඞ්ඛතානං පටියොගිභාවෙන ‘‘අසඞ්ඛතා’’ති පුථුවචනං. විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති තෙසං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මානං යො විරාගසඞ්ඛාතො අසඞ්ඛතධම්මො, සො සභාවෙනෙව සණ්හසුඛුමභාවතො සන්තතරපණීතතරභාවතො ගම්භීරාදිභාවතො මදනිම්මදනාදිභාවතො ච අග්ගං සෙට්ඨං උත්තමං පවරන්ති වුච්චති. යදිදන්ති නිපාතො, යො අයන්ති අත්ථො. මදනිම්මදනොතිආදීනි සබ්බානි නිබ්බානවෙවචනානියෙව. තථා හි තං ආගම්ම මානමදපුරිසමදාදිකො සබ්බො මදො නිම්මදීයති පමද්දීයති, කාමපිපාසාදිකා සබ්බා පිපාසා විනීයති, කාමාලයාදිකා සබ්බෙපි ආලයා සමුග්ඝාතීයන්ති, සබ්බෙපි කම්මවට්ටකිලෙසවට්ටවිපාකවට්ටා උපච්ඡිජ්ජන්ති, අට්ඨසතභෙදා සබ්බාපි තණ්හා ඛීයති, සබ්බෙපි කිලෙසා විරජ්ජන්ති, සබ්බං දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තස්මා මදනිම්මදනො…පෙ… නිරොධොති වුච්චති. යා පනෙසා තණ්හා භවෙන භවං, ඵලෙන කම්මං විනති සංසිබ්බතීති කත්වා වානන්ති වුච්චති. තං වානං එත්ථ නත්ථි, එතස්මිං වා අධිගතෙ අරියපුග්ගලස්ස න හොතීති නිබ්බානං.

Dhammas are phenomena possessing their own intrinsic nature. 'Conditioned' means made by coming together, by combination, by causes and conditions—thus, conditioned phenomena, which have conditions. 'Unconditioned' means not made by any causes or conditions—thus, unconditioned, Nibbāna, which is without conditions. The plural term 'unconditioned' is used in contrast to the conditioned. Dispassion is declared the highest among them—that is, among both conditioned and unconditioned phenomena, that unconditioned phenomenon called dispassion, by its very nature, is called the highest, the best, the supreme, the foremost, because of its gentleness, subtlety, peacefulness, surpassing excellence, profundity, and its power to dispel intoxication and the like. `Yadidaṃ` is a particle, meaning 'that is'. 'Dispeller of intoxication' and similar terms are all synonyms for Nibbāna. For by relying on it, all intoxication—such as the intoxication of conceit, the intoxication of pride, and so forth—is dispelled and crushed. All thirst—such as thirst for sensual pleasures—is removed. All attachments—such as clinging to sensual pleasures—are uprooted. All rounds—the round of kamma, the round of defilements, and the round of results—are cut off. All craving, in its one hundred and eight forms, is exhausted. All defilements fade away. All suffering ceases. Therefore, it is called the dispeller of intoxication... cessation. Now, this craving is called 'weaving' (vāna) because it weaves existence with existence, and action with result. Here, that weaving does not exist. Or, when this is attained, it does not exist for the noble person—thus, it is Nibbāna.

අග්ගො විපාකො හොතීති එත්ථාපි –

The chief result occurs in this case too:

‘‘යෙ කෙචි ධම්මං සරණං ගතාසෙ…පෙ…. (දී. නි. 2.332;

සං. නි. 1.37);

“Those who have gone to the Dhamma for refuge…” (DN 2.332; SN 1.37);

‘‘ධම්මොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති…පෙ….

“When one extols the Dhamma, the rapture that arises in the body…”

‘‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, ධම්මං සරණගමනං හොති. ධම්මං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ…පෙ… දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) –

“Excellent indeed, O Sakka, lord of devas, is going for refuge to the Dhamma. Because of going for refuge to the Dhamma, O Sakka, lord of devas, some beings here... [and so forth, until they attain] divine tangibles.” (SN 4.341)

එවමාදීනං [Pg.273] සුත්තපදානං වසෙන ධම්මෙ පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො වෙදිතබ්බො. එවමෙත්ථ අසඞ්ඛතධම්මවසෙනෙව අග්ගභාවො ආගතො, සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණදස්සනත්ථං අරියමග්ගවසෙනපි අයමත්ථො ලබ්භතෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

By means of such sutta passages, the special connection of confidence in the Dhamma with its fruits should be understood. Here, the state of being foremost is arrived at solely by way of the unconditioned Dhamma, and this meaning can also be obtained by way of the Noble Path, for the purpose of showing the escape from all conditioned things. For it was said:

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34).

“Bhikkhus, of all conditioned phenomena, the Noble Eightfold Path is declared the foremost.” (AN 4.34)

‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති ච. (ධ. ප. 273).

“Of paths, the Eightfold is the best.” (Dhp. 273).

සඞ්ඝා වා ගණා වාති ජනසමූහසඞ්ඛාතා යාවතා ලොකෙ සඞ්ඝා වා ගණා වා. තථාගතසාවකසඞ්ඝොති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහසඞ්ඛාතො දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො තථාගතස්ස සාවකසඞ්ඝො. තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති අත්තනො සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිආදිගුණවිසෙසෙන තෙසං සඞ්ඝානං අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො පවරොති වුච්චති. යදිදන්ති යානි ඉමානි. චත්තාරි පුරිසයුගානීති යුගළවසෙන පඨමමග්ගට්ඨො පඨමඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළං, යාව චතුත්ථමග්ගට්ඨො චතුත්ථඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළන්ති එවං චත්තාරි පුරිසයුගානි. අට්ඨ පුරිසපුග්ගලාති පුරිසපුග්ගලවසෙන එකො පඨමමග්ගට්ඨො එකො පඨමඵලට්ඨොති ඉමිනා නයෙන අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා. එත්ථ ච පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා එකත්ථානි එතානි පදානි, වෙනෙය්‍යවසෙන පනෙවං වුත්තං. එස භගවතො සාවකසඞ්ඝොති යානිමානි යුගවසෙන චත්තාරි පුරිසයුගානි, පාටෙක්කතො අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො.

Assemblies or groups: these terms refer to any gathering of people in the world, whether called assemblies or groups. The Sangha of the Tathāgata’s disciples: this refers to the assembly of the eight noble individuals, united by their shared view and virtue—the Sangha of the Tathāgata’s disciples. Among them, it is declared supreme: due to its superior qualities in virtue, concentration, wisdom, liberation, and so forth, it is called the foremost, the best, the highest, the most excellent among those assemblies. `Yadidaṃ` means 'these are'. The four pairs of individuals: in terms of pairs, the one established in the first path and the one established in the first fruition form one pair, up to the one established in the fourth path and the one established in the fourth fruition—thus, there are four pairs of individuals. The eight individual persons: in terms of individual persons, one established in the first path and one established in the first fruition—in this way, there are eight individual persons. Here, the terms 'person' and 'individual' are synonymous, but they are used thus for the sake of those to be trained. This is the Sangha of the Blessed One’s disciples: these four pairs of individuals, and these eight persons taken individually—this is the Sangha of the Blessed One’s disciples.

ආහුනෙය්‍යොතිආදීසු ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආගන්ත්වා සීලවන්තෙසු දාතබ්බන්ති අත්ථො. චතුන්නං පච්චයානමෙතං අධිවචනං. මහප්ඵලභාවකරණතො තං ආහුනං පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති ආහුනෙය්‍යො. අථ වා දූරතොපි ආගන්ත්වා සබ්බං සාපතෙය්‍යම්පි එත්ථ හුනිතබ්බං, සක්කාදීනම්පි ආහවනං අරහතීති වා ආහවනීයො. යො චායං බ්‍රාහ්මණානං ආහවනීයො නාම අග්ගි, යත්ථ හුතං මහප්ඵලන්ති තෙසං ලද්ධි, සො චෙ හුතස්ස මහප්ඵලතාය ආහවනීයො, සඞ්ඝොව ආහවනීයො. සඞ්ඝෙ හුතඤ්හි මහප්ඵලං හොති. යථාහ –

Worthy of offerings: `āhunaṃ` means 'that which should be brought and offered', meaning that offerings should be given to virtuous ones even if one comes from afar. This is a designation for the four requisites. Because the recipient causes great fruit to arise, he is fit to receive that `āhunaṃ`—thus, he is 'worthy of offerings' (āhuneyyo). Or alternatively, even if one comes from afar, all one's possessions should be offered here; or he is worthy of the offerings of Sakka and others—thus, he is 'worthy of sacrifice' (āhavanīyo). And this sacrificial fire of the brahmins, called 'worthy of sacrifice,' where, according to their belief, offerings are of great fruit—if that fire is 'worthy of sacrifice' because of the great fruit of offerings, then the Sangha is truly 'worthy of sacrifice.' For offerings made to the Sangha are of great fruit, as it is said:

‘‘යො [Pg.274] ච වස්සසතං ජන්තු, අග්ගිං පරිචරෙ වනෙ;

එකඤ්ච භාවිතත්තානං, මුහුත්තමපි පූජයෙ;

සා එව පූජනා සෙය්‍යො, යඤ්චෙ වස්සසතං හුත’’න්ති. (ධ. ප. 107);

“Though a person should tend the fire in the forest for a hundred years, yet if one honors one whose self is developed even for a moment, that honor is better than what is sacrificed for a hundred years.” (Dhp. 107);

තයිදං නිකායන්තරෙ ‘‘ආහවනීයො’’ති පදං ඉධ ‘‘ආහුනෙය්‍යො’’ති ඉමිනා පදෙන අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො පන කිඤ්චිමත්තමෙව නානං, තස්මා එවමත්ථවණ්ණනා කතා.

In other collections, the term 'āhavanīyo' is used, but here the term 'āhuneyyo' is used—the meaning is the same, though the wording differs slightly. Therefore, the explanation of the meaning has been given in this way.

පාහුනෙය්‍යොති එත්ථ පන පාහුනං වුච්චති දිසාවිදිසතො ආගතානං පියමනාපානං ඤාතිමිත්තානං අත්ථාය සක්කාරෙන පටියත්තං ආගන්තුකදානං, තම්පි ඨපෙත්වා තෙ තථාරූපෙ පාහුනකෙ සඞ්ඝස්සෙව දාතුං යුත්තං. තථා හෙස එකබුද්ධන්තරෙපි දිස්සති අබ්බොකිණ්ණඤ්ච. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – ‘‘පියමනාපත්තකරෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති එවං පාහුනමස්ස දාතුං යුත්තං, පාහුනඤ්ච පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති පාහුනෙය්‍යො. යෙසං පන පාහවනීයොති පාළි, තෙසං යස්මා සඞ්ඝො පුබ්බකාරං අරහති, තස්මා සඞ්ඝො සබ්බපඨමං ආනෙත්වා එත්ථ හුනිතබ්බන්ති පාහවනීයො, සබ්බප්පකාරෙන වා ආහවනං අරහතීති පාහවනීයො. ස්වායමිධ තෙනෙව අත්ථෙන පාහුනෙය්‍යොති වුච්චති.

'Pāhuneyyo': in this context, 'pāhuna' refers to a gift respectfully prepared as a hospitality offering for the sake of beloved and dear relatives and friends who have come from various directions. Even setting that aside, such hospitality gifts are most fitting to be given to the Sangha alone. For this is seen even within the dispensation of a single Buddha and is uninterrupted. The meaning here is this: it is fitting to give such hospitality, and it is fitting to receive such hospitality – hence, 'pāhuneyyo'. For those for whom the reading is 'pāhavanīyo' in the text, since the Sangha deserves prior attention, the Sangha should first be invited and honored here – thus, 'pāhavanīyo,' or, it means deserving all kinds of offerings – hence, 'pāhavanīyo'. Here, it is called 'pāhuneyyo' with the same meaning.

‘‘දක්ඛිණා’’ති පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං, තං දක්ඛිණං අරහති දක්ඛිණාය වා හිතො මහප්ඵලභාවකරණෙන විසොධනතොති දක්ඛිණෙය්‍යො. උභො හත්ථෙ සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා සබ්බලොකෙන කරියමානං අඤ්ජලිකම්මං අරහතීති අඤ්ජලිකරණීයො. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. යථා හි රත්තසාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං ‘‘රත්තසාලික්ඛෙත්තං යවක්ඛෙත්ත’’න්ති වුච්චති, එවං සඞ්ඝො සදෙවකස්ස ලොකස්ස පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. සඞ්ඝං නිස්සාය හි ලොකස්ස නානප්පකාරහිතසුඛනිබ්බත්තකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති, තස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස. ඉධාපි –

'Dakkhiṇā' refers to a gift given out of faith in the next world. 'Dakkhiṇeyyo' means one who is worthy of such a gift, or one who purifies the gift, causing it to be of great fruit. 'Añjalikaraṇīyo' means deserving the gesture of reverence, performed by placing both hands on the head, an act done by all the world. 'Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti' means the unsurpassed field of merit for the world, an incomparable place for the growth of merit. Just as the place where red rice or barley grows is called a 'field of red rice' or a 'field of barley,' so too the Sangha is the place for the growth of merit for the world, including the devas. For it is by relying on the Sangha that merits, which produce various kinds of benefit and happiness for the world, grow; therefore, the Sangha is the unsurpassed field of merit for the world. Here too:

‘‘යෙ කෙචි සඞ්ඝං සරණං ගතාසෙ…පෙ…. (දී. නි. 2.332;

සං. නි. 1.37);

“Those who have gone to the Sangha for refuge…” (DN 2:332; SN 1:37);

‘‘සඞ්ඝොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති…පෙ…’’.

“When one extols the Sangha, the joy that arises in the body…”

‘‘සාධු [Pg.275] ඛො, දෙවානමින්ද, සඞ්ඝං සරණගමනං හොති, සඞ්ඝං සරණගමනහෙතු ඛො දෙවානමින්ද…පෙ… දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) –

“Excellent indeed, O Sakka, lord of devas, is going for refuge to the Sangha. Because of going for refuge to the Sangha, O Sakka, lord of devas… divine tangibles.” (SN 4:341)

ආදීනං සුත්තපදානං වසෙන සඞ්ඝෙ පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො, තෙනස්ස අග්ගතා අග්ගවිපාකතා ච වෙදිතබ්බා. තථා අනුත්තරියපටිලාභො සත්තමභවාදිතො පට්ඨාය වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදො අනුත්තරසුඛාධිගමොති එවමාදිඋළාරඵලනිප්ඵාදනවසෙන අග්ගවිපාකතා වෙදිතබ්බා.

Through such sutta passages, the special connection to the fruits of faith in the Sangha is evident, and thus its foremost nature and foremost result should be understood. Likewise, its foremost result should be understood through the production of such magnificent fruits as the unsurpassed attainment, beginning from the seventh existence; the cutting off of the suffering of the round; and the attainment of unsurpassed happiness.

ගාථාසු අග්ගතොති අග්ගෙ රතනත්තයෙ, අග්ගභාවතො වා පසන්නානං. අග්ගං ධම්මන්ති අග්ගසභාවං බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං රතනත්තයස්ස අනඤ්ඤසාධාරණං උත්තමසභාවං, දසබලාදිස්වාක්ඛාතතාදිසුප්පටිපන්නතාදිගුණසභාවං වා විජානතං විජානන්තානං. එවං සාධාරණතො අග්ගප්පසාදවත්ථුං දස්සෙත්වා ඉදානි අසාධාරණතො තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘අග්ගෙ බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පසන්නානන්ති අවෙච්චප්පසාදෙන ඉතරප්පසාදෙන ච පසන්නානං අධිමුත්තානං. විරාගූපසමෙති විරාගෙ උපසමෙ ච, සබ්බස්ස රාගස්ස සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තවිරාගහෙතුභූතෙ අච්චන්තඋපසමහෙතුභූතෙ චාති අත්ථො. සුඛෙති වට්ටදුක්ඛක්ඛයභාවෙන සඞ්ඛාරූපසමසුඛභාවෙන ච සුඛෙ.

In the verses, ‘aggato’ means supreme in the Triple Gem, or for those devoted, by virtue of its supremacy. ‘Aggaṃ dhammaṃ’ refers to the supreme nature—the perfect Buddhahood of the Buddha, the perfect Dhamma of the Dhamma, the perfect practice of the Sangha—the unique, unparalleled supreme nature of the Triple Gem, or the nature of qualities such as the ten powers, the well-proclaimed Dhamma, and the perfect practice, for those who discern them. Having thus shown the basis of supreme devotion in a general sense, now to show it by way of distinction, it is said: ‘agge buddhe’ and so on. Herein, ‘pasannānaṃ’ means of those devoted with unwavering faith and with other faith, of those who are resolute. ‘Virāgūpasame’ means in dispassion and pacification—in that which is the cause of complete dispassion from all lust, and the cause of complete pacification of all defilements. ‘Sukhe’ means in happiness, by way of the destruction of suffering in the round and the happiness of the pacification of formations.

අග්ගස්මිං දානං දදතන්ති අග්ගෙ රතනත්තයෙ දානං දෙන්තානං දෙය්‍යධම්මං පරිච්චජන්තානං. තත්ථ ධරමානං භගවන්තං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා පරිනිබ්බුතඤ්ච භගවන්තං උද්දිස්ස ධාතුචෙතියාදිකෙ උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා බුද්ධෙ දානං දදන්ති නාම. ‘‘ධම්මං පූජෙස්සාමා’’ති ධම්මධරෙ පුග්ගලෙ චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා ධම්මඤ්ච චිරට්ඨිතිකං කරොන්තා ධම්මෙ දානං දදන්ති නාම. තථා අරියසඞ්ඝං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා තං උද්දිස්ස ඉතරස්මිම්පි තථා පටිපජ්ජන්තා සඞ්ඝෙ දානං දදන්ති නාම. අග්ගං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එවං රතනත්තයෙ පසන්නෙන චෙතසා උළාරං පරිච්චාගං උළාරඤ්ච පූජාසක්කාරං පවත්තෙන්තානං දිවසෙ දිවසෙ අග්ගං උළාරං කුසලං උපචීයති. ඉදානි තස්ස පුඤ්ඤස්ස අග්ගවිපාකතාය අග්ගභාවං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගං ආයූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගං ආයූති දිබ්බං වා මානුසං වා අග්ගං උළාරතමං ආයු. පවඩ්ඪතීති උපරූපරි බ්‍රූහති. වණ්ණොති රූපසම්පදා. යසොති [Pg.276] පරිවාරසම්පදා. කිත්තීති ථුතිඝොසො. සුඛන්ති කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං. බලන්ති කායබලං ඤාණබලඤ්ච.

‘Aggasmiṃ dānaṃ dadatanti’ means of those giving gifts to the supreme Triple Gem, of those relinquishing offerings. Herein, those who serve, honor, and revere the Blessed One with the four requisites while he is present, or who serve, honor, and revere relics, stupas, and the like dedicated to the Blessed One after his Parinibbāna, are said to give gifts to the Buddha. Those who think, ‘We will honor the Dhamma,’ and serve, honor, and revere the Dhamma-bearers with the four requisites, or who ensure the long-lasting preservation of the Dhamma, are said to give gifts to the Dhamma. Similarly, those who serve, honor, and revere the Noble Sangha with the four requisites, and who, for their sake, act similarly toward others as well, are said to give gifts to the Sangha. ‘Aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati’ means that for those who, with devoted hearts, make supreme offerings and perform great acts of veneration to the Triple Gem, supreme and excellent merit accumulates day by day. Now, to show the supremacy of that merit by its supreme result, it is said: ‘aggaṃ āyu’ and so on. Herein, ‘aggaṃ āyu’ means supreme, most excellent, divine, or human longevity. ‘Pavaḍḍhati’ means it grows increasingly. ‘Vaṇṇo’ means perfection of beauty. ‘Yaso’ means perfection of retinue. ‘Kittī’ means fame and praise. ‘Sukhaṃ’ means physical and mental happiness. ‘Balaṃ’ means physical strength and the strength of wisdom.

අග්ගස්ස දාතාති අග්ගස්ස රතනත්තයස්ස දාතා, අථ වා අග්ගස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දානං උළාරං කත්වා තත්ථ පුඤ්ඤං පවත්තෙතා. අග්ගධම්මසමාහිතොති අග්ගෙන පසාදධම්මෙන දානාදිධම්මෙන ච සමාහිතො සමන්නාගතො අචලප්පසාදයුත්තො, තස්ස වා විපාකභූතෙහි බහුජනස්ස පියමනාපතාදිධම්මෙහි යුත්තො. අග්ගප්පත්තො පමොදතීති යත්ථ යත්ථ සත්තනිකායෙ උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථ අග්ගභාවං සෙට්ඨභාවං අධිගතො, අග්ගභාවං වා ලොකුත්තරමග්ගඵලං අධිගතො පමොදති අභිරමති පරිතුස්සතීති.

'A giver of the best' means a giver to the best, the Triple Gem; or one who, having made a sublime offering of the best gift, generates merit therein. 'Composed in the highest Dhamma' means one is composed and endowed with the supreme quality of faith and the qualities of generosity and so on, possessed of unwavering faith; or is endowed with the resultant qualities of being dear and agreeable to many people. 'One who attains the best rejoices' means that wherever one is born in a class of beings, there one attains the highest state, the supreme position; or having attained the supreme state, the supramundane path and fruition, one rejoices, delights, and is thoroughly satisfied.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Discourse is concluded.

2. ජීවිකසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Jīvika Sutta

91. දුතියං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසිතං. එකස්මිඤ්හි සමයෙ භගවති කපිලවත්ථුස්මිං නිග්‍රොධාරාමෙ විහරන්තෙ භික්ඛූ ආගන්තුකභික්ඛූනං සෙනාසනානි පඤ්ඤාපෙන්තා පත්තචීවරානි පටිසාමෙන්තා සාමණෙරා ච ලාභභාජනීයට්ඨානෙ සම්පත්තසම්පත්තානං ලාභං ගණ්හන්තා උච්චාසද්දා මහාසද්දා අහෙසුං. තං සුත්වා භගවා භික්ඛූ පණාමෙසි. තෙ කිර සබ්බෙව නවා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං. තං ඤත්වා මහාබ්‍රහ්මා ආගන්ත්වා ‘‘අභිනන්දතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති (ම. නි. 2.158) තෙසං පණාමිතභික්ඛූනං අනුග්ගණ්හනං යාචි. භගවා තස්ස ඔකාසං අකාසි. අථ මහාබ්‍රහ්මා ‘‘කතාවකාසො ඛොම්හි භගවතා’’ති භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අථ භගවා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති ආනන්දත්ථෙරස්ස ආකාරං දස්සෙසි. අථ තෙ භික්ඛූ ආනන්දත්ථෙරෙන පක්කොසිතා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සාරජ්ජමානරූපා එකමන්තං නිසීදිංසු. භගවා තෙසං සප්පායදෙසනං වීමංසන්තො ‘‘ඉමෙ ආමිසහෙතු පණාමිතා, පිණ්ඩියාලොපධම්මදෙසනා නෙසං සප්පායා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ’’ති ඉමං දෙසනං දෙසෙසි.

91. The second discourse was taught on account of an incident that arose. For at one time, when the Blessed One was dwelling in the Banyan Tree Monastery in Kapilavatthu, the monks were preparing lodgings for visiting monks and arranging their bowls and robes, and the novices, receiving their share of the gains that had arrived at the distribution place, were making a loud noise, a great noise. Hearing this, the Blessed One dismissed the monks. It is said that they were all new, having recently come to this Dhamma-Vinaya. Knowing this, Mahābrahmā approached and requested, "Venerable sir, may the Blessed One delight in the Saṅgha of monks," thus asking for the reinstatement of those dismissed monks. The Blessed One granted him the opportunity. Then Mahābrahmā, thinking, "I have been granted the opportunity by the Blessed One," paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and departed. Then the Blessed One gave a sign to the Elder Ānanda, saying, "Let the Saṅgha of monks come." Those monks, summoned by the Elder Ānanda, approached the Blessed One and sat down to one side, appearing ashamed. The Blessed One, considering a suitable teaching for them, thought, "These monks were dismissed on account of material things; a teaching on the Dhamma of the lump of almsfood would be suitable for them." Reflecting thus, he delivered this discourse, saying, "This is the basest, monks."

තත්‍රායං [Pg.277] අන්තසද්දො ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.29) කොට්ඨාසෙ ආගතො. ‘‘අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස, අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.55) පරිච්ඡෙදෙ. ‘‘හරිතන්තං වා පථන්තං වා සෙලන්තං වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.304) මරියාදායං. ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාර) සරීරාවයවෙ ‘‘චරන්ති ලොකෙ පරිවාරඡන්නා, අන්තො අසුද්ධා බහි සොභමානා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.122; මහානි. 191) චිත්තෙ. ‘‘අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තො නිමුග්ගපොසීනී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.69; සං. නි. 1.172; මහාව. 9) අබ්භන්තරෙ.

Here, the word 'anta' is used in the sense of an extremity in passages such as, "Monks, there are some ascetics and brahmins who speculate on the prior extremity, holding views about the past" (Dī. Ni. 1.29). It is used in the sense of limitation in passages such as, "He made an end of suffering," and "This world is finite, circumscribed" (Dī. Ni. 1.55). It is used in the sense of a boundary in passages such as, "a green boundary, a path boundary, or a rock boundary" (Ma. Ni. 1.304). It is used in the sense of a body part in passages such as, "intestines, contents of the intestines" (cf. Khu. Pā. 3). The word 'anto' is used in the sense of the mind in verses such as, "They wander in the world veiled by their retinue, impure within, appearing beautiful without" (Saṃ. Ni. 1.122; Mahāni. 191). It is used in the sense of 'inside' in passages such as, "Some blue, red, or white lotuses are born in the water and grow in the water; not having risen above the water, they are nourished while submerged within" (cf. Dī. Ni. 2.39).

‘‘මිගානං කොට්ඨුකො අන්තො, පක්ඛීනං පන වායසො;

එරණ්ඩො අන්තො රුක්ඛානං, තයො අන්තා සමාගතා’’ති. (ජා. 1.3.135) –

"Of beasts, the jackal is the basest; of birds, the crow; of trees, the castor-oil plant. These three base things have come together."

ආදීසු ලාමකෙ. ඉධාපි ලාමකෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකානන්ති භික්ඛවෙ ඉදං ජීවිකානං අන්තං පච්ඡිමං ලාමකං, සබ්බනිහීනං ජීවිතන්ති අත්ථො. යදිදං පිණ්ඩොල්‍යන්ති යං ඉදං පිණ්ඩපරියෙසනෙන භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තස්ස ජීවිතං. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – පිණ්ඩාය උලතීති පිණ්ඩොලො, තස්ස කම්මං පිණ්ඩොල්‍යං, පිණ්ඩපරියෙසනෙන ජීවිකාති අත්ථො.

In these and other examples, it is used in the sense of 'base'. Here too, it should be understood as 'base'. Therefore, 'This, monks, is the basest of livelihoods' means: this, monks, is the final, the base, the most lowly of livelihoods. That is, going for alms—the life of one who makes a living by seeking alms, by wandering for alms. Herein, this is the meaning of the word: 'one who wanders for a lump of alms' is an alms-gatherer; their work is the gathering of alms, meaning a livelihood from seeking alms.

අභිසාපොති අක්කොසො. කුපිතා හි මනුස්සා අත්තනො පච්චත්ථිකං ‘‘පිලොතිකඛණ්ඩං නිවාසෙත්වා කපාලහත්ථො පිණ්ඩං පරියෙසමානො චරෙය්‍යාසී’’ති අක්කොසන්ති. අථ වා ‘‘කිං තුය්හං අකාතබ්බං අත්ථි, යො ත්වං එවං බලවීරියූපපන්නොපි හිරොත්තප්පං පහාය කපණො පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණී’’ති එවම්පි අක්කොසන්තියෙව. තඤ්ච ඛො එතන්ති තං එතං අභිසපම්පි සමානං පිණ්ඩොල්‍යං. කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකාති මම සාසනෙ ජාතිකුලපුත්තා ච ආචාරකුලපුත්තා ච අත්ථවසිකා කාරණවසිකා හුත්වා කාරණවසං පටිච්ච උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති.

'A curse' means abuse. For angry people abuse their enemies, saying, "May you wander about seeking alms, wearing a rag and with a potsherd in hand!" Or they abuse them thus: "What is there that you would not do, that you, though endowed with such strength and energy, having abandoned shame and fear of wrongdoing, wander about as a wretched alms-gatherer with a bowl in hand?" And this going for alms, although it is a curse, is what sons of good family undertake for a purpose. 'Sons of good family undertake it for a purpose' means: in my Dispensation, those who are sons of good family by birth and those who are sons of good family by conduct, having a purpose, being subject to a reason, undertake it and approach on account of that reason.

රාජාභිනීතාතිආදීසු යෙ රඤ්ඤො සන්තකං ඛාදිත්වා රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ බන්ධාපිතා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ රඤ්ඤා බන්ධනං අභිනීතත්තා රාජාභිනීතා නාම. යෙ පන චොරෙහි අටවියං ගහෙත්වා එකච්චෙසු මාරියමානෙසු [Pg.278] එකච්චෙ ‘‘මයං සාමි තුම්හෙහි විස්සට්ඨා ගෙහං අනජ්ඣාවසිත්වා පබ්බජිස්සාම, තත්ථ තත්ථ යං යං බුද්ධපූජාදිපුඤ්ඤං කරිස්සාම, තතො තතො තුම්හාකං පත්තිං දස්සාමා’’ති තෙහි විස්සට්ඨා පබ්බජන්ති, තෙ චොරාභිනීතා නාම චොරෙහි මාරෙතබ්බතං අභිනීතත්තා. යෙ පන ඉණං ගහෙත්වා පටිදාතුං අසක්කොන්තා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ ඉණට්ටා නාම. තඤ්ච ඛො එතං පිණ්ඩොල්‍යං කුලපුත්තා මම සාසනෙ නෙව රාජාභිනීතා…පෙ… න ආජීවිකාපකතා උපෙන්ති, අපිච ඛො ‘‘ඔතිණ්ණම්හා ජාතියා…පෙ… පඤ්ඤායෙථා’’ති උපෙන්තීති පදසම්බන්ධො.

Regarding 'coerced by the king': those who, having embezzled the king's property, were imprisoned by the king, and then escaped and went forth, are called 'coerced by the king' because they were brought to imprisonment by the king. As for 'coerced by robbers': they were captured by robbers in the forest, and while some were being killed, others said, 'Sirs, if you release us, we will not return home but will go forth. Wherever we perform meritorious deeds such as honoring the Buddha, we will share the merit with you.' Released by them, they went forth. They are called 'coerced by robbers' because they were brought to a state where they were to be killed by the robbers. Then there are those who, having taken a loan and being unable to repay it, fled and went forth; they are called 'debtors.' And sons of good family do not undertake this going for alms in my Dispensation because they are coerced by the king... nor because their livelihood is ruined. But rather, they undertake it thinking, 'We are beset by birth... so that an end to this whole mass of suffering might be discerned.' This is the connection of the phrases.

තත්ථ ඔතිණ්ණම්හාති ඔතිණ්ණා අම්හා. ජාතියාතිආදීසු තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණං. ඤාතිරොගභොගසීලදිට්ඨිබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස සන්තාපො අන්තො නිජ්ඣානං සොකො, තෙහි ඵුට්ඨස්ස වචීවිප්පලාපො පරිදෙවො. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බපටිහතකායස්ස කායපීළනං දුක්ඛං, ආඝාතවත්ථූසු උපහතචිත්තස්ස චෙතොපීළනං දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි එව ඵුට්ඨස්ස පරිදෙවෙනපි අධිවාසෙතුං අසමත්ථස්ස චිත්තසන්තාපසමුට්ඨිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. එතෙහි ජාතිආදීහි ඔතිණ්ණා දුක්ඛොතිණ්ණා, තෙහි ජාතිආදිදුක්ඛෙහි අන්තො අනුපවිට්ඨා. දුක්ඛපරෙතාති තෙහි දුක්ඛදුක්ඛවත්ථූහි අභිභූතා. ජාතිආදයො හි දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛා, දුක්ඛභාවතො ච සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා දුක්ඛාති. අප්පෙව නාම…පෙ… පඤ්ඤායෙථාති ඉමස්ස සකලස්ස වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස පරිච්ඡෙදකරණං ඔසානකිරියා අපි නාම පඤ්ඤායෙය්‍ය.

There, 'overcome by' means we are overcome. In terms of birth and so on, in each group of beings, the first arising of the aggregates is birth, maturation is aging, and dissolution is death. The inner burning of one afflicted by the loss of relatives, illness, wealth, virtue, or views is sorrow; the verbal outburst of one struck by these is lamentation. The bodily affliction from unwelcome tangible objects striking the body is physical pain; the mental affliction of a mind distressed by sources of resentment is grief. The intense anguish arising from the mental torment of one overwhelmed by the loss of relatives and unable to endure even lamentation is despair. Overcome by these—birth and so on—they are overcome by suffering, deeply immersed in that suffering. 'Oppressed by suffering' means overwhelmed by these sufferings and their causes. For birth and the like are suffering because they are the basis of suffering; and sorrow, lamentation, pain, grief, and despair are suffering because they are suffering in themselves. The phrase 'If only… may it be revealed' means: may an end, a conclusion, to this entire mass of suffering in the cycle of existence indeed be discerned.

සො ච හොති අභිජ්ඣාලූති ඉදං යො කුලපුත්තො ‘‘දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමී’’ති පුබ්බෙ චිත්තං උප්පාදෙත්වා පබ්බජිතො අපරභාගෙ තං පබ්බජ්ජං තථාරූපං කාතුං න සක්කොති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාලූති පරභණ්ඩානං අභිජ්ඣායිතා. තිබ්බසාරාගොති බලවරාගො. බ්‍යාපන්නචිත්තොති බ්‍යාපාදෙන පූතිභූතත්තා විපන්නචිත්තො. පදුට්ඨමනසඞ්කප්පොති තිඛිණසිඞ්ගො විය චණ්ඩගොණො පරෙසං උපඝාතවසෙන දුට්ඨචිත්තො. මුට්ඨස්සතීති භත්තනික්ඛිත්තකාකො විය, මංසනික්ඛිත්තසුනඛො විය ච නට්ඨස්සති, ඉධ කතං එත්ථ න සරති. අසම්පජානොති නිප්පඤ්ඤො ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදරහිතො. අසමාහිතොති චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවා විය අසණ්ඨිතො. විබ්භන්තචිත්තොති පන්ථාරුළ්හමිගො විය භන්තමනො. පාකතින්ද්‍රියොති යථා ගිහී [Pg.279] සංවරාභාවෙන පරිග්ගහපරිජනෙ ඔලොකෙන්ති අසංවුතින්ද්‍රියා, එවං අසංවුතින්ද්‍රියො හොති.

He is greedy—this is said to show that a clansman who, having previously formed the intention, "I will make an end of suffering," goes forth, but later is unable to maintain that going-forth in such a way. Herein, "greedy" means he covets the belongings of others. "Intensely lustful" means he has strong lust. "With a corrupt mind" means his mind is spoiled due to malice. "With evil intentions" means he is cruel-minded, like a sharp-horned bull, with intentions to harm others. "Unmindful" means he has lost mindfulness, like a crow that has dropped its food or a dog that has dropped its meat—he does not remember what was done here. "Lacking clear comprehension" means he is unwise, unable to discern the aggregates and so forth. "Unconcentrated" means he is unsettled, like a boat tied up in a strong current. "With a wandering mind" means his mind is distracted, like a deer that has strayed onto a path. "With unrestrained faculties" means, just as laypeople, lacking restraint, look upon possessions and family with unguarded senses, so too he has unguarded faculties.

ඡවාලාතන්ති ඡවානං දඩ්ඪට්ඨානෙ අලාතං. උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති පමාණෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තං උභතො ද්වීසු කොටීසු ආදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙති සචෙ හි තං යුගනඞ්ගලගොපානසිපක්ඛපාසකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. සචෙ ඛෙත්තකුටියා කට්ඨත්ථරමඤ්චකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස, අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. යස්මා පන උභයත්ථාපි න සක්කා, තස්මා එවං වුත්තං. තථූපමාහන්ති තථූපමං ඡවාලාතසදිසං අහං ඉමං යථාවුත්තපුග්ගලං වදාමි. ගිහිභොගා ච පරිහීනොති යො අගාරෙ වසන්තෙහි ගිහීහි දායජ්ජෙ භාජියමානෙ අඤ්ඤථා ච භොගො ලද්ධබ්බො අස්ස, තතො ච පරිහීනො. සාමඤ්ඤත්ථඤ්චාති ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා පරියත්තිපටිවෙධවසෙන පත්තබ්බං සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච න පරිපූරෙති. ඉමං පන උපමං සත්ථා න දුස්සීලස්ස වසෙන ආහරි, පරිසුද්ධසීලස්ස පන අලසස්ස අභිජ්ඣාදීහි දොසෙහි දූසිතචිත්තස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන ආහරීති වෙදිතබ්බං.

"Cremation-ground firebrand"—a firebrand is a brand from a cremation ground. "Lit at both ends, smeared with dung in the middle"—it is about eight finger-breadths long, lit at both ends, and smeared with dung in the middle. "It does not serve the village"—if it could be used for purposes such as yokes, ploughs, rafters, or side-panels, it would serve as timber in the village. If it could be used for purposes such as a field hut, a wooden pallet, or a couch, it would serve as timber in the forest. But since it cannot be used in either place, it is thus described. "I declare this person to be like that"—I declare this person, as described, to be like that firebrand. "Deprived of household enjoyments"—he is deprived of enjoyments that householders living at home can obtain through inheritance or other means. "And he does not fulfill the goal of asceticism"—he does not fulfill the goal of asceticism that can be attained by abiding in the instructions of teachers and preceptors, by means of learning and realization. It should be understood that the Teacher did not give this simile with reference to an immoral person, but with reference to a lazy person of pure virtue whose mind is corrupted by faults such as covetousness.

ගාථාසු ගිහිභොගාති කාමසුඛසම්භොගතො. පරිහීනොති ජීනො. සාමඤ්ඤත්ථන්ති පටිවෙධබාහුසච්චඤ්චෙව පරියත්තිබාහුසච්චඤ්ච. තාදිසො හි අසුතං සොතුං සුතං පරියොදාපෙතුං න සක්කොති අලසභාවතො. දුට්ඨු භගොති දුබ්භගො, අලක්ඛිකො කාළකණ්ණිපුරිසො. පරිධංසමානොති විනස්සමානො. පකිරෙතීති විකිරෙති විද්ධංසෙති. සබ්බමෙතං භාවිනො සාමඤ්ඤත්ථස්ස අනුප්පාදනමෙව සන්ධාය වුත්තං. ඡවාලාතංව නස්සතීති සො තාදිසො පුග්ගලො යථාවුත්තං ඡවාලාතං විය කස්සචි අනුපයුජ්ජමානො එව නස්සති උභතො පරිභට්ඨභාවතො. එවං ‘‘කායවාචාහි අකතවීතික්කමොපි චිත්තං අවිසොධෙන්තො නස්සති, පගෙව කතවීතික්කමො දුස්සීලො’’ති තස්ස අපායදුක්ඛභාගිභාවදස්සනෙන දුස්සීලෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා තතො සත්තෙ විවෙචෙතුකාමො ‘‘කාසාවකණ්ඨා’’තිආදිනා ගාථාද්වයමාහ. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව.

In the verses, "household enjoyments" refers to the enjoyment of sensual pleasures. "Deprived" means decayed. "The goal of the ascetic life" refers to both the penetration of knowledge and the breadth of learning. Such a person, due to laziness, cannot hear what has not been heard, nor purify what has been heard. "Ill-fortuned" means unlucky, an ill-omened person. "Perishing" means being destroyed. "Scatters" means disperses and ruins. All this is said with reference to the non-arising of the goal of the ascetic life in such a person. "Like a cremation-ground firebrand, he perishes"—just as the aforementioned cremation-ground firebrand, being of no use to anyone, perishes from being burned on both ends, so too does that person. Thus, even one who does not transgress with body or speech but does not purify the mind perishes—how much more so one who transgresses, an immoral person. Having shown the danger of immorality by revealing how such a person is destined for suffering in the lower realms, and wishing to turn beings away from it, the Blessed One speaks the next two verses beginning with "one with the ochre robe around the neck." The meaning is as previously explained.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Discourse is finished.

3. සඞ්ඝාටිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා

3. Exposition of the Saṅghāṭikaṇṇa Sutta.

92. තතියෙ [Pg.280] සඞ්ඝාටිකණ්ණෙති චීවරකොටියං. ගහෙත්වාති පරාමසිත්වා. අනුබන්ධො අස්සාති අනුගතො භවෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු අත්තනො හත්ථෙන මයා පාරුතස්ස සුගතමහාචීවරස්ස කණ්ණෙ පරාමසන්තො විය මං අනුගච්ඡෙය්‍ය, එවං මය්හං ආසන්නතරො හුත්වා විහරෙය්‍යා’’ති. පාදෙ පාදං නික්ඛිපන්තොති ගච්ඡන්තස්ස මම පාදෙ පාදං නික්ඛිත්තට්ඨානෙ පාදුද්ධාරණානන්තරං අත්තනො පාදං නික්ඛිපන්තො. උභයෙනාපි ‘‘ඨානගමනාදීසු අවිජහන්තො සබ්බකාලං මය්හං සමීපෙ එව විහරෙය්‍ය චෙපී’’ති දස්සෙති. සො ආරකාව මය්හං, අහඤ්ච තස්සාති සො භික්ඛු මයා වුත්තං පටිපදං අපූරෙන්තො මම දූරෙයෙව, අහඤ්ච තස්ස දූරෙයෙව. එතෙන මංසචක්ඛුනා තථාගතදස්සනං රූපකායසමොධානඤ්ච අකාරණං, ඤාණචක්ඛුනාව දස්සනං ධම්මකායසමොධානමෙව ච පමාණන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු න පස්සති, ධම්මං අපස්සන්තො න මං පස්සතී’’ති. තත්ථ ධම්මො නාම නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො. සො ච අභිජ්ඣාදීහි දූසිතචිත්තෙන න සක්කා පස්සිතුං, තස්මා ධම්මස්ස අදස්සනතො ධම්මකායඤ්ච න පස්සතීති. තථා හි වුත්තං –

92. In the third, 'the edge of the outer robe' (saṅghāṭikaṇṇa) means the corner of the robe (cīvarakoṭi). 'Having taken' (gahetvā) means having touched (parāmasitvā). 'He would follow me' (anubandho assa) means he would accompany (anugato bhaveyya). This is what is meant: 'Bhikkhus, suppose a certain bhikkhu were to touch with his own hand the corner of the great robe worn by me, the Sugata, as if following me, and thus dwell very close to me.' 'Placing foot after foot' (pāde pādaṃ nikkhipanto) means, as I am walking, placing his own foot in the spot where my foot was placed, immediately after my foot has been lifted. In both cases, it shows that 'even if he were to dwell constantly close to me, not leaving my side in matters of standing, walking, and so forth,' yet 'he is far from me, and I am far from him.' That bhikkhu, not fulfilling the practice I have taught, remains far from me, and I too remain far from him. By this, it is shown that seeing the Tathāgata with the fleshly eye and being in the presence of the physical body is of no account; only seeing with the eye of wisdom and being in the presence of the Dhamma body is the measure. Therefore, it is said: 'For that bhikkhu, bhikkhus, does not see the Dhamma; not seeing the Dhamma, he does not see me.' Herein, 'Dhamma' refers to the ninefold supramundane Dhamma. That cannot be seen by one whose mind is corrupted by covetousness and so forth; thus, by not seeing the Dhamma, he does not see the Dhamma body. For thus it is said:

‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති සො මං පස්සති; යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87).

'What is it to you, Vakkali, to see this putrid body? One who sees the Dhamma, Vakkali, sees me; and one who sees me sees the Dhamma.' (Saṃyutta Nikāya 3.87)

‘‘ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො’’ති (ම. නි. 1.203; පටි. ම. 3.5) ච.

and 'he has become Dhamma, he has become Brahmā,' (Majjhima Nikāya 1.203; Paṭisambhidāmagga 3.5)

‘‘ධම්මකායො ඉතිපි, බ්‍රහ්මකායො ඉතිපී’’ති (දී. නි. 3.118) ච ආදි.

and 'He is the Dhamma-body, he is the Brahmā-body,' and so on (Dīgha Nikāya 3.118).

යොජනසතෙති යොජනසතෙ පදෙසෙ, යොජනසතමත්ථකෙති අත්ථො. සෙසං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං. අරියමග්ගාධිගමවසෙන චස්ස අනභිජ්ඣාලුආදිභාවො දට්ඨබ්බො.

'A hundred leagues' (yojanasate) means in a region of a hundred leagues; the meaning is 'a hundred leagues in extent' (yojanasatamatthake). The rest should be understood in the opposite way to what has been said. And his state of being without covetousness and so on should be seen as due to the attainment of the Noble Path.

ගාථාසු මහිච්ඡොති කාමෙසු තිබ්බසාරාගතාය මහාඉච්ඡො. විඝාතවාති පදුට්ඨමනසඞ්කප්පතාය සත්තෙසු ආඝාතවසෙන මහිච්ඡතාය ඉච්ඡිතාලාභෙන ච විඝාතවා. එජානුගොති එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය [Pg.281] දාසො විය හුත්වා තං අනුගච්ඡන්තො. රාගාදිකිලෙසපරිළාහාභිභවෙන අනිබ්බුතො. රූපාදිවිසයානං අභිකඞ්ඛනෙන ගිද්ධො. පස්ස යාවඤ්ච ආරකාති අනෙජස්ස නිබ්බුතස්ස වීතගෙධස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඔකාසවසෙන සමීපෙපි සමානො මහිච්ඡො විඝාතවා එජානුගො අනිබ්බුතො ගිද්ධො බාලපුථුජ්ජනො ධම්මසභාවතො යත්තකං දූරෙ, තස්ස සො දූරභාවො පස්ස, වත්තුම්පි න සුකරන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං –

In the verses, 'greatly desirous' (mahiccho) means having great desire due to strong attachment to sensual pleasures. 'Full of vexation' (vighātavā) means one is full of vexation due to a corrupt mental resolve, due to great desire in the form of malice towards beings, and from not obtaining what is desired. 'Following agitation' (ejānugo) means becoming like a slave to craving, which is called 'agitation' (ejā), and following it. 'Unquenched' (anibbuto) means being overwhelmed by the burning of defilements such as lust. 'Greedy' (giddho) means being eager for objects such as forms. 'See how far apart' (passa yāvañca ārakā) means: see how far, in terms of the nature of the Dhamma, the foolish ordinary person (bālaputhujjano) is from the Perfectly Enlightened One (sammāsambuddhassa), who is without agitation (anejassa), quenched (nibbutassa), and free from greed (vītagedhassa), even when physically near him (okāsavasena samīpepi samāno); that foolish ordinary person, being greatly desirous, full of vexation, following agitation, unquenched, and greedy, is so far away that it is not easy even to express. For this has been said:

‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ,පාරං සමුද්දස්ස තථාහු දූරෙ;

තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති,සතඤ්ච ධම්මො අසතඤ්ච රාජා’’ති. (අ. නි. 4.47;

ජා. 2.21.414);

The sky is far, the earth is far, The far shore of the ocean is likewise said to be far; But farther than that, they say, Is the Dhamma of the good and the king of the wicked. (Aṅguttara Nikāya 4.47; Jātaka 2.21.414)

ධම්මමභිඤ්ඤායාති චතුසච්චධම්මං අභිඤ්ඤාය අඤ්ඤාය ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාහි යථාරහං පුබ්බභාගෙ ජානිත්වා. ධම්මමඤ්ඤායාති තමෙව ධම්මං අපරභාගෙ මග්ගඤාණෙන පරිඤ්ඤාදිවසෙන යථාමරියාදං ජානිත්වා. පණ්ඩිතොති පටිවෙධබාහුසච්චෙන පණ්ඩිතො. රහදොව නිවාතෙ චාති නිවාතට්ඨානෙ රහදො විය අනෙජො කිලෙසචලනරහිතො උපසම්මති, යථා සො රහදො නිවාතට්ඨානෙ වාතෙන අනබ්භාහතො සන්නිසින්නොව හොති, එවං අයම්පි සබ්බථාපි පටිප්පස්සද්ධකිලෙසො කිලෙසචලනරහිතො අරහත්තඵලසමාධිනා වූපසම්මති, සබ්බකාලං උපසන්තසභාවොව හොති. අනෙජොති සො එවං අනෙජාදිසභාවො අරහා අනෙජාදිසභාවස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඔකාසතො දූරෙපි සමානො ධම්මසභාවතො අදූරෙ සන්තිකෙ එවාති.

'Having directly known the Dhamma' (dhammamabhiññāya) means having known the Dhamma of the Four Truths in the preliminary stage through direct knowledge (abhiññāya), understanding (aññāya), and knowledge by discrimination and investigation (ñātatīraṇapariññāhi) as appropriate. 'Having understood the Dhamma' (dhammamaññāya) means having known that same Dhamma in the subsequent stage through path knowledge, by way of full understanding and so on, in accordance with the proper measure. 'Wise' (paṇḍito) means wise through penetration and great learning. 'Like a lake in a sheltered place' (rahadova nivāte ca) means that just as a lake in a sheltered place (nivātaṭṭhāne rahado) is still (anejo) and unagitated by the wind, remaining calm, so too this one, whose defilements are entirely calmed (sabbathāpi paṭippassaddhakileso) and who is free from the agitation of defilements (kilesacalanarahito), is at peace through the concentration of the fruit of Arahantship (arahattaphalasamādhinā vūpasammati), and is always of a peaceful nature (sabbakālaṃ upasantasabhāvova hoti). 'Without agitation' (anejo) means that this Arahant, being of such a nature (evaṃ anejādisabhāvo), though physically far (okāsato dūrepi samāno) from the Perfectly Enlightened One, who is also without agitation and so on (anejādisabhāvassa sammāsambuddhassa), is, due to the nature of the Dhamma, not far but close.

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the third sutta is concluded.

4. අග්ගිසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Aggisutta

93. චතුත්ථෙ අනුදහනට්ඨෙන අග්ගි, රාගො එව අග්ගි රාගග්ගි. රාගො හි උප්පජ්ජමානො සත්තෙ අනුදහති ඣාපෙති, තස්මා ‘‘අග්ගී’’ති වුච්චති. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. තත්ථ යථා අග්ගි යදෙව ඉන්ධනං නිස්සාය උප්පජ්ජති, තං නිදහති, මහාපරිළාහො ච හොති, එවමිමෙපි [Pg.282] රාගාදයො යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා, තං නිදහන්ති, මහාපරිළාහා ච හොන්ති දුන්නිබ්බාපයා. තෙසු රාගපරිළාහෙන සන්තත්තහදයානං ඉච්ඡිතාලාභදුක්ඛෙන මරණප්පත්තානං සත්තානං පමාණං නත්ථි. අයං තාව රාගස්ස අනුදහනතා. දොසස්ස පන අනුදහනතාය විසෙසතො මනොපදොසිකා දෙවා, මොහස්ස අනුදහනතාය ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා ච නිදස්සනං. මොහවසෙන හි තෙසං සතිසම්මොසො හොති, තස්මා ඛිඩ්ඩාවසෙන ආහාරවෙලං අතිවත්තෙන්තා කාලං කරොන්ති. අයං තාව රාගාදීනං දිට්ඨධම්මිකො අනුදහනභාවො. සම්පරායිකො පන නිරයාදීසු නිබ්බත්තාපනවසෙන ඝොරතරො දුරධිවාසො ච. අයඤ්ච අත්ථො ආදිත්තපරියායෙන විභාවෙතබ්බො.

93. In the fourth sutta, 'fire' (aggi) is understood in the sense of burning; lust itself is fire, the fire of lust (rāgaggi). For lust, when arising, burns and consumes beings; therefore, it is called 'fire.' The same method applies to the other two defilements. Just as fire, arising dependent on fuel, consumes that fuel and causes great heat, so too these—lust and the others—when they arise in a mental continuum, consume that continuum and cause great heat that is difficult to extinguish. Among them, there is no measure to the number of beings whose hearts are scorched by the heat of lust, who meet death through the suffering of not obtaining what they desire. This, then, is the burning nature of lust. As for the burning nature of hatred, the Mind-Corrupted Devas (Manopadosikā devā) are a specific example; and for the burning nature of delusion, the Devas Corrupted by Play (Khiḍḍāpadosikā devā) are an example. For, due to delusion, they experience a loss of mindfulness, and thus, passing the time for their meal while engaged in play, they die. This, then, is the burning nature of lust and the others, visible in this very life. But their effect in future lives (samparāyiko) is even more terrible and hard to endure, bringing about rebirth in hells and other such places. And this meaning should be explained by way of the Discourse on Fire (Ādittapariyāya).

ගාථාසු කාමෙසු මුච්ඡිතෙති වත්ථුකාමෙසු පාතබ්‍යතාවසෙන මුච්ඡං බාල්‍යං පමාදං මිච්ඡාචාරං ආපන්නෙ. බ්‍යාපන්නෙති බ්‍යාපන්නචිත්තෙ දහතීති සම්බන්ධො. නරෙ පාණාතිපාතිනොති ඉදං දොසග්ගිස්ස. අරියධම්මෙ අකොවිදෙති යෙ ඛන්ධායතනාදීසු සබ්බෙන සබ්බං උග්ගහපරිපුච්ඡාය මනසිකාරරහිතා අරියධම්මස්ස අකුසලා, තෙ සම්මොහෙන අභිභූතා විසෙසෙන සම්මූළ්හා නාමාති වුත්තා. එතෙ අග්ගී අජානන්තාති ‘‘එතෙ රාගග්ගිආදයො ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච අනුදහන්තී’’ති අජානන්තා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පහානාභිසමයවසෙන ච අප්පටිවිජ්ඣන්තා. සක්කායාභිරතාති සක්කායෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ තණ්හාදිට්ඨිමානනන්දනාභිරතා. වඩ්ඪයන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪයන්ති ආචිනන්ති. නිරයන්ති අට්ඨවිධං මහානිරයං, සොළසවිධං උස්සදනිරයන්ති සබ්බම්පි නිරයං. තිරච්ඡානඤ්ච යොනියොති තිරච්ඡානයොනියො ච. අසුරන්ති අසුරකායං පෙත්තිවිසයඤ්ච වඩ්ඪයන්තීති සම්බන්ධො.

In the verses, 'infatuated with sensual pleasures' (kāmesu mucchita) means having fallen into infatuation, folly, heedlessness, and wrong conduct due to the intoxicating nature of sensual objects. 'Hostile' (byāpanna) is connected to 'burns' (dahati) in the sense of having a hostile mind. 'A man who kills living beings' (nare pāṇātipātino) refers to the fire of hatred. 'Ignorant of the noble Dhamma' (ariyadhamme akovida) means that those who are entirely devoid of learning, inquiry, and proper attention regarding the aggregates, sense bases, and so forth, and are unskillful in the noble Dhamma, are said to be especially deluded, being overwhelmed by delusion. 'These fires, not knowing' (ete aggī ajānanta) means not knowing that these fires of lust and so on burn both here and in the hereafter, failing to penetrate them through full understanding and abandonment. 'Delighting in personal identity' (sakkāyābhiratā) means delighting in the five aggregates of clinging through craving, wrong view, conceit, and enjoyment. 'They increase' (vaḍḍhayanti) means they grow and accumulate by arising again and again. 'Hell' (niraya) refers to all hells, namely, the eight great hells and the sixteen subsidiary hells. 'And the animal realm' (tiracchānañca yoni) refers to the animal realms. 'The Asura realm' (asura) is connected to 'they increase' (vaḍḍhayanti) in the sense of increasing the asura realm and the realm of ghosts.

එත්තාවතා රාගග්ගිආදීනං ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච අනුදහනභාවදස්සනමුඛෙන වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි නෙසං නිබ්බාපනෙන විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච රත්තින්දිවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යුත්තාති භාවනානුයොගවසෙන යුත්තා. කත්ථ? සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ. තෙන අඤ්ඤසාසනෙ රාගග්ගිආදීනං නිබ්බාපනාභාවං දස්සෙති. තථා හි අනඤ්ඤසාධාරණං තෙසං නිබ්බාපනවිධිං අසුභකම්මට්ඨානං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙන්තො –

Thus, having shown the cycle of existence (vaṭṭa) by demonstrating the burning nature of the fires of lust and so on, both here and in the hereafter, now, in order to show the unrolling of the cycle (vivaṭṭa) by their extinguishing, the passage beginning with 'those who day and night' is stated. There, 'engaged' (yuttā) means engaged through application to cultivation. Where? In the Dispensation of the Perfectly Enlightened One. Thereby, it indicates the absence of extinguishing the fires of lust and so on in other dispensations. For, briefly showing their unique method of extinguishing them, namely, the meditation subject of foulness, it is said:

‘‘තෙ නිබ්බාපෙන්ති රාගග්ගිං, නිච්චං අසුභසඤ්ඤිනො;

දොසග්ගිං පන මෙත්තාය, නිබ්බාපෙන්ති නරුත්තමා;

මොහග්ගිං පන පඤ්ඤාය, යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’ති. –

They, ever perceiving the foul, extinguish the fire of lust; the best of men extinguish the fire of hatred with loving-kindness; and with wisdom, which leads to penetration, the fire of delusion.

ආහ[Pg.283]. තත්ථ අසුභසඤ්ඤිනොති ද්වත්තිංසාකාරවසෙන චෙව උද්ධුමාතකාදිවසෙන ච අසුභභාවනානුයොගෙන අසුභසඤ්ඤිනො. මෙත්තායාති ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’ති (අ. නි. 3.64, 66) වුත්තාය මෙත්තාභාවනාය. එත්ථ ච අසුභජ්ඣානඤ්ච පාදකං කත්වා නිබ්බත්තිතඅනාගාමිමග්ගෙන රාගග්ගිදොසග්ගීනං නිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං. පඤ්ඤායාති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය. තෙනෙවාහ ‘‘යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’ති. සා හි කිලෙසක්ඛන්ධං විනිවිජ්ඣන්තී ගච්ඡති පවත්තතීති නිබ්බෙධගාමිනීති වුච්චති. අසෙසං පරිනිබ්බන්තීති අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං රාගග්ගිආදිං නිබ්බාපෙත්වා සඋපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා ඨිතා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා නිපකා පුබ්බෙව සම්මප්පධානෙන සබ්බසො කොසජ්ජස්ස සුප්පහීනත්තා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන අකිලාසුභාවෙන ච රත්තින්දිවමතන්දිතා චරිමකචිත්තනිරොධෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා අසෙසං පරිනිබ්බන්ති. තතො ච අසෙසං නිස්සෙසං වට්ටදුක්ඛං අච්චගුං අතික්කමංසු.

It is said. Here, 'perceiving the foul' (asubhasaññino) means those who perceive foulness through the practice of meditation on the foul, both by way of the thirty-two parts and by way of the bloated corpse and so on. 'With loving-kindness' (mettāya) refers to the development of loving-kindness as stated: 'He dwells pervading one direction with a mind imbued with loving-kindness.' Here, it should be understood that the quenching of the fires of lust and hatred is achieved by the path of the non-returner, having taken the absorption on foulness as the basis. 'With wisdom' (paññāya) means with the wisdom of insight combined with the wisdom of the path. Therefore, it is said: 'which leads to penetration.' For it proceeds by piercing through the mass of defilements, hence it is called 'leading to penetration.' 'They are completely quenched' (asesaṃ parinibbanti) means that having completely quenched the fires of lust and so on by the path of arahantship, they are established in the Nibbāna element with residue; then, through the attainment of the fullness of wisdom, being skillful, having already entirely abandoned all laziness by means of right effort, and being tireless day and night through the attainment of fruition and their unwearied nature, with the cessation of the final consciousness, they are completely quenched in the Nibbāna element without residue. And thereby, they have completely and utterly transcended the suffering of the cycle of existence.

එවං යෙ රාගග්ගිආදිකෙ නිබ්බාපෙන්ති, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතිං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවිද්ධගුණෙහි ථොමෙන්තො ඔසානගාථමාහ. තත්ථ අරියද්දසාති අරියෙහි බුද්ධාදීහි පස්සිතබ්බං කිලෙසෙහි වා ආරකත්තා අරියං නිබ්බානං, අරියං චතුසච්චමෙව වා දිට්ඨවන්තොති අරියද්දසා. වෙදස්ස මග්ගඤාණස්ස, තෙන වා වෙදෙන සංසාරස්ස පරියොසානං ගතාති වෙදගුනො. සම්මදඤ්ඤායාති සම්මදෙව සබ්බං ආජානිතබ්බං කුසලාදිං ඛන්ධාදිඤ්ච ජානිත්වා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Thus, having shown the quenching through Nibbāna without residue for those who quench the fires of lust and so on, he now utters the concluding verse, praising them for their realized qualities. There, 'ariyaddasā' means 'one who has seen the noble'—that is, Nibbāna, which is to be seen by the noble ones such as the Buddhas, or which is noble because it is far from defilements—or 'one who has seen the Four Noble Truths'. 'Vedagu' means one who has gone to the end of knowledge, that is, path-knowledge; or one who has gone to the end of the cycle of existence by means of that knowledge. 'Sammadaññāya' means 'having rightly understood all that should be known, such as wholesome states, the aggregates, and so on'. The rest is as stated.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fourth sutta is finished.

5. උපපරික්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. The Commentary on the Upaparikkha Sutta

94. පඤ්චමෙ තථා තථාති තෙන තෙන පකාරෙන. උපපරික්ඛෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය පරිතුලෙය්‍ය සම්මසෙය්‍ය වා. යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතොති යථා යථා අස්ස භික්ඛුනො උපපරික්ඛන්තස්ස. බහිද්ධා චස්ස විඤ්ඤාණං අවික්ඛිත්තං අවිසටන්ති බහිද්ධා රූපාදිආරම්මණෙ උප්පජ්ජනකවික්ඛෙපාභාවතො අවික්ඛිත්තං සමාහිතං, තතො එව අවිසටං සියා[Pg.284]. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, යෙන යෙන පකාරෙන ඉමස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස භික්ඛුනො උපපරික්ඛතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස පුබ්බෙ සමාහිතාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන සමථනිමිත්තං ගහෙත්වා සක්කච්චං නිරන්තරං සම්මසනඤාණං පවත්තෙන්තස්ස අත්තනො විපස්සනාචිත්තං කම්මට්ඨානතො බහිද්ධා රූපාදිආරම්මණෙ උප්පජ්ජනකං න සියා, අච්චාරද්ධවීරියතාය උද්ධච්චපක්ඛියං න සියා, තෙන තෙන පකාරෙන භික්ඛු උපපරික්ඛෙය්‍ය පරිතුලෙය්‍යාති. අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති යස්මා වීරියෙ මන්දං වහන්තෙ සමාධිස්ස බලවභාවතො කොසජ්ජාභිභවෙන අජ්ඣත්තං ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කම්මට්ඨානාරම්මණෙ සඞ්කොචවසෙන ඨිතත්තා සණ්ඨිතං නාම හොති, වීරියසමතාය පන යොජිතාය අසණ්ඨිතං හොති වීථිං පටිපන්නං. තස්මා යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතො විඤ්ඤාණං අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං අස්ස, වීථිපටිපන්නං සියා, තථා තථා උපපරික්ඛෙය්‍ය. අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍යාති යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතො ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන රූපාදීසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං අග්ගහෙත්වා තතො එව තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන න පරිතස්සෙය්‍ය, තථා තථා උපපරික්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කථං පන උපපරික්ඛතො තිවිධම්පෙතං සියාති? උද්ධච්චපක්ඛියෙ කොසජ්ජපක්ඛියෙ ච ධම්මෙ වජ්ජෙන්තො වීරියසමතං යොජෙත්වා පුබ්බෙව විපස්සනුපක්කිලෙසෙහි චිත්තං විසොධෙත්වා යථා සම්මදෙව විපස්සනාඤාණං විපස්සනාවීථිං පටිපජ්ජති, තථා සම්මසතො.

94. In the fifth sutta, 'tathā tathā' means 'in such and such a way,' that is, 'in this or that manner.' 'Upaparikkheyya' means 'one should examine,' that is, 'one should investigate, compare, or scrutinize.' 'Yathā yathāssa upaparikkhato' means 'in whatever way one examines,' that is, 'in whatever way that monk examines.' 'Bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ' means 'one's consciousness is undistracted and unscattered externally,' that is, it is undistracted and composed due to the absence of distraction arising towards external objects such as forms, and for that very reason it would be unscattered. This is what is meant: 'Monks, in whatever way this monk, who has embarked on insight, examines and scrutinizes the formations—having previously taken up the sign of serenity by discerning the characteristic of composed states, and diligently and continuously developing the knowledge of scrutiny—his own insight-consciousness should not arise towards external objects such as forms, nor should it be inclined towards restlessness due to excessive energy. In such and such a way, the monk should examine and compare.' 'Ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ' means 'internally unestablished.' This is because when energy is applied weakly, due to the strength of concentration and being overcome by laziness, the mind is said to be established in a contracted way on the meditation object, which is internal in the sense of being the field of practice. But when energy is balanced, it is unestablished—it has entered the cognitive process. Therefore, in whatever way one's consciousness is internally unestablished—that is, has entered the cognitive process—one should examine accordingly. 'Anupādāya na paritasseyya' means 'without grasping, one would not be troubled.' The connection is that in whatever way one examines, one should not grasp any formation among forms, etc., with the grip of craving or views, thinking, 'This is mine, this is my self,' and thus not be troubled by the grip of craving or views; in such and such a way one should examine. But how should one examine so that these three aspects are present? By rejecting the states that incline towards restlessness and laziness, balancing energy, purifying the mind beforehand from the corruptions of insight, and scrutinizing in such a way that insight-knowledge correctly enters the path of insight.

ඉති භගවා චතුසච්චකම්මට්ඨානිකස්ස භික්ඛුනො අනුක්කමෙන පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධියා ආරද්ධාය අච්චාරද්ධවීරියඅතිසිථිලවීරියවිපස්සනුපක්කිලෙසෙහි චිත්තස්ස විසොධනූපායං දස්සෙත්වා ඉදානි තථා විසොධිතෙ විපස්සනාඤාණෙ න චිරස්සෙව විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙත්වා සකලවට්ටදුක්ඛසමතික්කමාය සංවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘බහිද්ධා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණෙ’’තිආදිමාහ, තං වුත්තනයමෙව. යං පන වුත්තං – ‘‘ආයතිං ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවො න හොතී’’ති, තස්සත්ථො – එවං විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අග්ගමග්ගෙන අනවසෙසතො කිලෙසෙසු ඛීණෙසු ආයතිං අනාගතෙ ජාතිජරාමරණසකලවට්ටදුක්ඛසමුදයසඞ්ඛාතො සම්භවො උප්පාදො ච න හොති, ජාතිසඞ්ඛාතො වා දුක්ඛසමුදයො ජරාමරණසඞ්ඛාතො දුක්ඛසම්භවො ච න හොති.

Thus, the Blessed One, having shown the method for purifying the mind from the corruptions of insight, such as excessive energy and deficient energy, to a monk engaged in the gradual practice of the purification of knowledge and vision of the path based on the four noble truths, now indicates that when insight-knowledge is thus purified, insight will not be long in connecting with the path, leading to the complete transcendence of all suffering in the cycle of existence. He therefore says, 'Monks, externally, consciousness,' and so forth. That is in the manner already stated. As for what was said—'In the future, the origination and arising of the suffering of birth, aging, and death will not occur'—its meaning is this: When insight is thus connected to the path, and by the sequence of the path, through the highest path, the defilements are utterly destroyed without remainder, then in the future, the arising and production, known as the origination of all the suffering of the cycle of existence—birth, aging, and death—will not occur. Or, the origination of suffering, known as birth, and the arising of suffering, known as aging and death, will not occur.

ගාථායං [Pg.285] සත්තසඞ්ගප්පහීනස්සාති තණ්හාසඞ්ගො, දිට්ඨිසඞ්ගො, මානසඞ්ගො, කොධසඞ්ගො, අවිජ්ජාසඞ්ගො, කිලෙසසඞ්ගො, දුච්චරිතසඞ්ගොති ඉමෙසං සත්තන්නං සඞ්ගානං පහීනත්තා සත්තසඞ්ගප්පහීනස්ස. කෙචි පන ‘‘සත්තානුසයා එව සත්ත සඞ්ගා’’ති වදන්ති. නෙත්තිච්ඡින්නස්සාති ඡින්නභවනෙත්තිකස්ස. වික්ඛීණො ජාතිසංසාරොති පුනප්පුනං ජායනවසෙන පවත්තියා ජාතිහෙතුකත්තා ච ජාතිභූතො සංසාරොති ජාතිසංසාරො, සො භවනෙත්තියා ඡින්නත්තා වික්ඛීණො පරික්ඛීණො, තතො එව නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති.

In the verse, 'sattasaṅgappahīnassa' means 'for one who has abandoned the seven attachments,' because these seven attachments—the attachment of craving, the attachment of views, the attachment of conceit, the attachment of anger, the attachment of ignorance, the attachment of defilements, and the attachment of misconduct—have been abandoned. Some, however, say that the seven underlying tendencies are themselves the seven attachments. 'Netticchinnassa' means 'for one whose cord of existence has been cut.' 'Vikkhīṇo jātisaṃsāro' means 'the cycle of birth is exhausted.' The cycle of existence is called the 'cycle of birth' because it proceeds by way of repeated birth and is the cause of birth. Since the cord of existence has been cut, it is exhausted and utterly destroyed. For that very reason, there is no further rebirth for that person.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the fifth sutta is finished.

6. කාමූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

6. The Commentary on the Discourse on Rebirth in the Sensual Realm

95. ඡට්ඨෙ කාමූපපත්තියොති කාමපටිලාභා කාමපටිසෙවනා වා. පච්චුපට්ඨිතකාමාති නිබද්ධකාමා නිබද්ධාරම්මණා යථා තං මනුස්සා. මනුස්සා හි නිබද්ධවත්ථුස්මිං වසං වත්තෙන්ති. යත්ථ පටිබද්ධචිත්තා හොන්ති, සතම්පි සහස්සම්පි දත්වා තමෙව මාතුගාමං ආනෙත්වා නිබද්ධභොගං භුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ ච දෙවා. චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය හි චතුදෙවලොකවාසිනො නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. පඤ්චසිඛවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. තථා එකච්චෙ ආපායිකෙ නෙරයිකෙ ඨපෙත්වා සෙසඅපායසත්තාපි නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. මච්ඡා හි අත්තනො මච්ඡියා, කච්ඡපො කච්ඡපියාති එවං සබ්බෙපි තිරච්ඡානා පෙතා විනිපාතිකා ච. තස්මා නෙරයිකෙ ඨපෙත්වා සෙසඅපායසත්තෙ උපාදාය යාව තුසිතකායා ඉමෙ සත්තා පච්චුපට්ඨිතකාමා නාම, නිම්මානරතිනොති සයං නිම්මිතෙ නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. තෙ හි නීලපීතාදිවසෙන යාදිසං යාදිසං රූපං ඉච්ඡන්ති, තාදිසං තාදිසං නිම්මිනිත්වා රමන්ති ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස පුරතො මනාපකායිකා දෙවතා විය. පරනිම්මිතවසවත්තිනොති පරෙහි නිම්මිතෙ කාමෙ වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො. තෙසඤ්හි මනං ඤත්වා පරෙ යථාරුචිතං කාමභොගං නිම්මිනන්ති, තෙ තත්ථ වසං වත්තෙන්ති. කථං තෙ පරස්ස මනං ජානන්තීති? පකතිසෙවනාවසෙන. යථා හි කුසලො සූදො රඤ්ඤො භුඤ්ජන්තස්ස යං යං රුච්චති, තං තං ජානාති, එවං පකතියා අභිරුචිතාරම්මණං ඤත්වා තාදිසෙයෙව නිම්මිනන්ති, තෙ තත්ථ වසං [Pg.286] වත්තෙන්ති, මෙථුනසෙවනාදිවසෙන කාමෙ පරිභුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘හසිතමත්තෙන ඔලොකිතමත්තෙන ආලිඞ්ගිතමත්තෙන හත්ථග්ගහණමත්තෙන ච තෙසං කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං ‘‘එතං පන නත්ථී’’ති පටික්ඛිත්තං. න හි කායෙන අඵුසන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බං කාමකිච්චං සාධෙති. ඡන්නම්පි කාමාවචරදෙවානං කාමා පාකතිකා එව. වුත්තඤ්හෙතං –

95. In the sixth, 'rebirth in the sensual sphere' means the obtaining of sensual pleasures or the indulging in them. 'Those with sensual pleasures at hand' means those with fixed sensual pleasures and fixed objects, as is the case with humans. Humans indeed live under the sway of a fixed object. Where their minds are bound, even after giving away hundreds or thousands, they bring back that same woman and enjoy a fixed pleasure. Some devas are also like this. Indeed, starting from the Cātumahārājika realm, the inhabitants of the four deva-worlds also live under the sway of a fixed object. The story of Pañcasikha serves as an example here. Similarly, except for the hell-beings, the remaining beings in the planes of misery also live under the sway of a fixed object. For instance, fish with their female fish, turtles with their female turtles, and so on for all animals, petas, and vinipātikās. Therefore, excluding the hell-beings and including the remaining beings in the planes of misery up to the Tusita host, these beings are called 'those with sensual pleasures at hand.' 'Those who delight in creations' means those who delight in creations that they themselves have created. They create whatever forms they desire—blue, yellow, etc.—and take pleasure in them, just as a devatā of the Manāpakāyika host appeared before the Venerable Anuruddha. 'Those who wield power over others' creations' means those who wield power over sensual pleasures created by others. Knowing their minds, others create sensual enjoyments according to their wishes, and they wield power over these. How do they know the minds of others? Through habitual association. Just as a skilled cook knows what the king enjoys while eating, similarly, knowing their habitually preferred object, others create just such things for them, and they wield power over them, enjoying sensual pleasures through sexual intercourse and other means. Some, however, say that for them, the sensual act is accomplished merely by smiling, glancing, embracing, or holding hands. However, this is refuted in the commentary: 'This is not so.' For without physical contact, the sensual act involving the tangible cannot be accomplished. For the six classes of sensual-sphere devas, sensual pleasures are of a physical nature. As it is said—

‘‘ඡ එතෙ කාමාවචරා, සබ්බකාමසමිද්ධිනො;

සබ්බෙසං එකසඞ්ඛාතං, ආයු භවති කිත්තක’’න්ති. (විභ. 1023);

"These six are of the sensual sphere, endowed with all sensual pleasures; for all of them, taken together, how long is the lifespan?"

ගාථාසු යෙ චඤ්ඤෙති යෙ යථාවුත්තදෙවෙහි අඤ්ඤෙ ච කාමභොගිනො මනුස්සා චෙව එකච්චෙ අපායූපගා ච සබ්බෙ තෙ. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉමං යථාපටිලද්ධත්තභාවඤ්චෙව, උපපත්තිභවන්තරසඞ්ඛාතං ඉතො අඤ්ඤථාභාවඤ්චාති ද්විප්පභෙදං සංසාරං නාතිවත්තරෙ න අතික්කමන්ති. සබ්බෙ පරිච්චජෙ කාමෙති දිබ්බාදිභෙදෙ සබ්බෙපි කාමෙ වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පරිච්චජෙය්‍ය. කිලෙසකාමෙ අනාගාමිමග්ගෙන පජහන්තොයෙව හි වත්ථුකාමෙ පරිච්චජති නාම. පියරූපසාතගධිතන්ති පියරූපෙසු රූපාදීසු සුඛවෙදනස්සාදෙන ගධිතං ගිද්ධං. ඡෙත්වා සොතං දුරච්චයන්ති අඤ්ඤෙහි දුරච්චයං දුරතික්කමං තණ්හාසොතං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

In the verses, 'and those others' means: all those who enjoy sensual pleasures other than the devas mentioned, as well as humans and some who have gone to the planes of misery. 'This state and another state' means: they do not transcend, do not overcome, this twofold saṃsāra, which is this state of being as it has been obtained, and another state from this, reckoned as another existence through rebirth. 'One should abandon all sensual pleasures' means: one should abandon all sensual pleasures of the divine and other kinds, both sensual objects and sensual defilements. For it is only by abandoning sensual defilements with the path of the non-returner that one is said to abandon sensual objects. 'Greedy for pleasant forms and the agreeable' means greedy and attached to the taste of pleasant feeling in pleasant forms, and so on. 'Having cut the stream that is hard to cross' means: having utterly eradicated with the path of arahantship the stream of craving, which is hard for others to cross or overcome. The rest is in the same way as explained above.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Sixth Sutta is concluded.

7. කාමයොගසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Kāmayoga Sutta

96. සත්තමෙ කාමයොගයුත්තොති පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො, තෙන යුත්තො කාමයොගයුත්තො, අසමුච්ඡින්නකාමරාගස්සෙතං අධිවචනං. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවයොගො, තථා ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො, තෙන යුත්තො භවයොගයුත්තො, අප්පහීනභවරාගොති අත්ථො. ආගාමීති බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොපි පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගමනසීලො. තෙනෙවාහ ‘‘ආගන්තා ඉත්ථත්ත’’න්ති. මනුස්සත්තභාවසඞ්ඛාතං ඉත්ථභාවං ආගමනධම්මො[Pg.287], මනුස්සෙසු උපපජ්ජනසීලොති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ කාමයොගො ඉත්ථත්තං ආගමනස්ස කාරණං. යො පන කාමයොගයුත්තො, සො එකන්තෙන භවයොගයුත්තොපි හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘කාමයොගයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගයුත්තො’’ති උභයම්පි එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං.

96. In the seventh, 'yoked to the yoke of sensuality' means that the lust for the five strands of sensual pleasure is the yoke of sensuality; one yoked by it is 'yoked to the yoke of sensuality.' This is a designation for one whose sensual lust has not been eradicated. Desire and lust for existence in the form and formless realms is the yoke of existence; likewise, delight in the jhānas and lust accompanied by the eternalist view is the yoke of existence. One yoked by this is 'yoked to the yoke of existence,' meaning one who has not abandoned lust for existence. 'A comer' means that even while established in a Brahma-world, by way of taking rebirth, one is of a nature to come to this human world. Hence it is said, 'a comer to this state.' The state of being human, reckoned as 'this state,' has the nature of coming; the meaning is, one is of a nature to be reborn among humans. And here, the yoke of sensuality is the cause of coming to this state. Moreover, to show that one who is yoked to the yoke of sensuality is also invariably yoked to the yoke of existence, both were stated together: 'Yoked to the yoke of sensuality, monks, and yoked to the yoke of existence.'

කාමයොගවිසංයුත්තොති එත්ථ අසුභජ්ඣානම්පි කාමයොගවිසංයොගො, තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසංයොගො නාම, තස්මා තතියමග්ගඵලෙ ඨිතො අරියපුග්ගලො ‘‘කාමයොගවිසංයුත්තො’’ති වුත්තො. යස්මා පන රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො අනාගාමිමග්ගෙන න පහීයති, තස්මා සො අප්පහීනභවයොගත්තා ‘‘භවයොගයුත්තො’’ති වුත්තො. අනාගාමීති කාමලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන අනාගමනතො අනාගාමී. කාමයොගවිසංයොගවසෙනෙව හි සද්ධිං අනවසෙසඔරම්භාගියසංයොජනසමුග්ඝාතෙන අජ්ඣත්තසංයොජනාභාවසිද්ධිතො ඉත්ථත්තං අනාගන්ත්වා හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො. යස්ස පන අනවසෙසං භවයොගො පහීනො, තස්ස අවිජ්ජායොගාදිඅවසිට්ඨකිලෙසාපි තදෙකට්ඨභාවතො පහීනා එව හොන්තීති, සො පරික්ඛීණභවසංයොජනො ‘‘අරහං ඛීණාසවො’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘කාමයොගවිසංයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගවිසංයුත්තො අරහං හොති ඛීණාසවො’’ති. එත්ථ ච කාමයොගවිසංයොගො අනාගාමී චතුත්ථජ්ඣානස්ස සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සප්පහානං විය, තතියමග්ගස්ස දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසසංයොජනපරික්ඛයො විය ච චතුත්ථමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. පඨමපදෙන සොතාපන්නසකදාගාමීහි සද්ධිං සබ්බො පුථුජ්ජනො ගහිතො, දුතියපදෙන පන සබ්බො අනාගාමී, තතියපදෙන අරහාති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

“Detached from the yoke of sensual desires”—here, even the meditation on the repulsive (asubha-jhāna) is detachment from the yoke of sensual desires. Making that the basis, the Non-Returner’s path, once attained, is entirely called detachment from the yoke of sensual desires. Therefore, the noble person established in the fruit of the third path is said to be “detached from the yoke of sensual desires.” However, because desire and lust for form and formless existences are not abandoned by the Non-Returner’s path, they are said to be “bound by the yoke of existence” due to not having abandoned the yoke of existence. “Non-Returner” (anāgāmī) is so called because they do not come to the sensual realm by way of taking rebirth. Indeed, through detachment from the yoke of sensual desires, along with the eradication of all lower fetters (orambhāgiyasaṃyojana), the absence of internal fetters is achieved, and thus they do not come again to this state of being. They attain final Nibbāna there, being of a nature not to return. But for one who has completely abandoned the yoke of existence, even the remaining defilements such as the yoke of ignorance are abandoned due to their unitary nature with it. Such a one, having exhausted the fetters of existence, is called “an Arahant, one whose taints are destroyed.” Thus it is said: “Monks, one detached from the yoke of sensual desires and detached from the yoke of existence is an Arahant, one whose taints are destroyed.” Here, the detachment from the yoke of sensual desires for the Non-Returner should be seen as comparable to the abandoning of pleasure and pain, joy and sorrow in the fourth jhāna, and like the destruction of the fetters of wrong view, doubt, and attachment to rites and rituals by the third path—stated for the sake of extolling the fourth path. By the first phrase, all ordinary people along with Stream-Enterers and Once-Returners are included. By the second phrase, all Non-Returners are included. By the third phrase, the Arahant is included—thus, the teaching is concluded with the pinnacle of Arahantship.

ගාථාසු උභයන්ති උභයෙන, කාමයොගෙන, භවයොගෙන ච සංයුත්තාති අත්ථො. සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරන්ති පුථුජ්ජනා සොතාපන්නා සකදාගාමිනොති ඉමෙ තිවිධා සත්තා කාමයොගභවයොගානං අප්පහීනත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරන්ති. තතො එව ජාතිමරණගාමිනො හොන්ති. එත්ථ එකබීජී, කොලංකොලො, සත්තක්ඛත්තුපරමොති තීසු සොතාපන්නෙසු සබ්බමුදු සත්තක්ඛත්තුපරමො, සො අට්ඨමං භවං න නිබ්බත්තෙති, අත්තනො [Pg.288] පරිච්ඡින්නජාතිවසෙන පන සංසරති, තථා ඉතරෙපි. සකදාගාමීසුපි යො ඉධ සකදාගාමිමග්ගං පත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පුන ඉධ නිබ්බත්තති, සො අත්තනො පරිච්ඡින්නජාතිවසෙනෙව සංසරති. යෙ පන සකදාගාමිනො වොමිස්සකනයෙන විනා තත්ථ තත්ථ දෙවෙසුයෙව මනුස්සෙසුයෙව වා නිබ්බත්තන්ති, තෙ උපරිමග්ගාධිගමාය යාව ඉන්ද්‍රියපරිපාකා පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසරන්තියෙව. පුථුජ්ජනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි සබ්බභවසංයොජනානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙන වුත්තං –

In the verses, “both” means connected by both: by the yoke of sensual desires and by the yoke of existence. This is the meaning. “Beings go to saṃsāra” means that ordinary people, stream-enterers, and once-returners—these three kinds of beings—go to saṃsāra because they have not abandoned the yokes of sensual desire and existence. For that very reason, they are bound for birth and death. Here, among the three kinds of stream-enterers—the one-seed attainer, the family-to-family attainer, and the seven-times-at-most attainer—the seven-times-at-most attainer has the mildest faculties. That one does not generate an eighth existence, but wanders in saṃsāra according to their limited number of births; the others do so as well. Among the once-returners, one who attains the path of the once-returner here, is reborn in the deva world, and then is reborn here again, wanders in saṃsāra according to their limited number of births. But those once-returners who, apart from the mixed method, are reborn here and there only among devas or only among humans, wander repeatedly until their faculties mature for the attainment of higher paths. As for ordinary people, there is nothing more to be said, as they have not exhausted all the fetters of existence. Therefore, it is said:

‘‘කාමයොගෙන සංයුත්තා, භවයොගෙන චූභයං;

සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං, ජාතිමරණගාමිනො’’ති.

“Bound by the yoke of sensual desire, and by the yoke of existence—by both, beings travel through saṃsāra, heading for birth and death.”

කාමෙ පහන්ත්වානාති කාමරාගසඞ්ඛාතෙ කිලෙසකාමෙ අනාගාමිමග්ගෙන පජහිත්වා. ඡින්නසංසයාති සමුච්ඡින්නකඞ්ඛා, තඤ්ච ඛො සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව. වණ්ණභණනත්ථං පන චතුත්ථමග්ගස්ස එවං වුත්තං. අරහන්තො හි ඉධ ‘‘ඡින්නසංසයා’’ති අධිප්පෙතා. තෙනෙවාහ ‘‘ඛීණමානපුනබ්භවා’’ති. සබ්බසො ඛීණො නවවිධොපි මානො ආයතිං පුනබ්භවො ච එතෙසන්ති ඛීණමානපුනබ්භවා. මානග්ගහණෙන චෙත්ථ තදෙකට්ඨතාය ලක්ඛණවසෙන වා සබ්බො චතුත්ථමග්ගවජ්ඣො කිලෙසො ගහිතොති. ඛීණමානතාය ච සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු වුත්තා හොති, ඛීණපුනබ්භවතාය අනුපාදිසෙසා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“Having abandoned sensual desires” means having abandoned the defilements consisting of sensual desire, called kāmarāga, through the path of the non-returner. “With doubts cut off” means having utterly eradicated doubt; and this is done by the path of stream-entry. However, for the sake of extolling the fourth path, it is spoken of thus. For here, arahants are intended by “with doubts cut off.” Therefore, it is said, “With conceit and future existence destroyed.” All nine kinds of conceit are completely destroyed, and future existence is also destroyed for them—thus, they are “with conceit and future existence destroyed.” Here, by mentioning conceit, all defilements to be abandoned by the fourth path are included, either because of their having a single shared characteristic or by way of their characteristic marks. And by the destruction of conceit, the Nibbāna-element with residue is spoken of; by the destruction of future existence, the Nibbāna-element without residue. The rest is easily understood.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh discourse is completed.

8. කල්‍යාණසීලසුත්තවණ්ණනා

8. The commentary on the Kalyāṇasīla Sutta.

97. අට්ඨමෙ කල්‍යාණසීලොති සුන්දරසීලො, පසත්ථසීලො, පරිපුණ්ණසීලො. තත්ථ සීලපාරිපූරී ද්වීහි කාරණෙහි හොති සම්මදෙව සීලවිපත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. ඉධ පන සබ්බපරිබන්ධවිප්පමුත්තස්ස සබ්බාකාරපරිපුණ්ණස්ස මග්ගසීලස්ස ඵලසීලස්ස ච වසෙන කල්‍යාණතා වෙදිතබ්බා. කල්‍යාණධම්මොති සබ්බෙ බොධිපක්ඛියධම්මා අධිප්පෙතා, තස්මා කල්‍යාණා සතිපට්ඨානාදිබොධිපක්ඛියධම්මා එතස්සාති කල්‍යාණධම්මො. කල්‍යාණපඤ්ඤොති ච මග්ගඵලපඤ්ඤාවසෙනෙව [Pg.289] කල්‍යාණපඤ්ඤො. ලොකුත්තරා එව හි සීලාදිධම්මා එකන්තකල්‍යාණා නාම අකුප්පසභාවත්තා. කෙචි පන ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන කල්‍යාණසීලො, විපස්සනාමග්ගධම්මවසෙන කල්‍යාණධම්මො, මග්ගඵලපඤ්ඤාවසෙන කල්‍යාණපඤ්ඤො’’ති වදන්ති. අසෙක්ඛා එව තෙ සීලධම්මපඤ්ඤාති එකෙ. අපරෙ පන භණන්ති – සොතාපන්නසකදාගාමීනං මග්ගඵලසීලං කල්‍යාණසීලං නාම, තස්මා ‘‘කල්‍යාණසීලො’’ති ඉමිනා සොතාපන්නො සකදාගාමී ච ගහිතා හොන්ති. තෙ හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනො නාම. අනාගාමිමග්ගඵලධම්මා අග්ගමග්ගධම්මා ච කල්‍යාණධම්මා නාම. තත්ථ හි බොධිපක්ඛියධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. තස්මා ‘‘කල්‍යාණධම්මො’’ති ඉමිනා තතියමග්ගට්ඨතො පට්ඨාය තයො අරියා ගහිතා හොන්ති. පඤ්ඤාකිච්චස්ස මත්ථකප්පත්තියා අග්ගඵලෙ පඤ්ඤා කල්‍යාණපඤ්ඤා නාම, තස්මා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො අරහා ‘‘කල්‍යාණපඤ්ඤො’’ති වුත්තො. එවමෙව පුග්ගලා ගහිතා හොන්තීති. කිං ඉමිනා පපඤ්චෙන? අග්ගමග්ගඵලධම්මා ඉධ කල්‍යාණසීලාදයො වුත්තාති අයමම්හාකං ඛන්ති. ධම්මවිභාගෙන හි අයං පුග්ගලවිභාගො, න ධම්මවිභාගොති.

97. In the eighth (sutta), 'one of excellent virtue' means one with beautiful virtue, praised virtue, and perfect virtue. Herein, the perfection of virtue occurs for two reasons: seeing the danger in the lapse of virtue and seeing the benefits in the attainment of virtue. Here, however, excellence should be understood as being free from all obstacles and perfect in all aspects, by means of the virtue of the path and the virtue of the fruit. 'One of excellent qualities' refers to all the qualities conducive to enlightenment. Therefore, one who possesses these excellent qualities, such as the factors of enlightenment beginning with the foundations of mindfulness, is called 'one of excellent qualities.' 'One of excellent wisdom' is so called by virtue of the wisdom pertaining to the path and the fruit. For the supramundane qualities of virtue and so on are exclusively excellent because their nature is unshakable. Some say: 'One is of excellent virtue by virtue of the fourfold purified virtue, of excellent qualities by virtue of insight and path qualities, and of excellent wisdom by virtue of path and fruit wisdom.' According to some, these refer exclusively to the virtue, qualities, and wisdom of one beyond training (an Arahant). Others say: 'The virtue of the path and fruit of stream-enterers and once-returners is called excellent virtue. Thus, by the term "one of excellent virtue," the stream-enterer and once-returner are included, for they are performers of perfect virtue. The qualities of the path and fruit of non-returners and the supreme path qualities are called excellent qualities, for there the factors of enlightenment reach full maturity in development. Thus, by the term "one of excellent qualities," the three noble persons beginning with the one established in the third path are included. Wisdom at its peak, in the highest fruit, is called excellent wisdom. Therefore, the Arahant, who has attained the fullness of wisdom, is called "one of excellent wisdom." In this way, individuals are included.' But why this elaboration? Our acceptance is that here, the supreme path and fruit qualities are referred to as excellent virtue and so on. For this is a classification of persons by means of the Dhamma, not a classification of the Dhamma.

කෙවලීති එත්ථ කෙවලං වුච්චති කෙනචි අවොමිස්සකතාය සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තං නිබ්බානං, තස්ස අධිගතත්තා අරහා කෙවලී. අථ වා පහානභාවනාපාරිපූරියා පරියොසානඅනවජ්ජධම්මපාරිපූරියා ච කල්‍යාණකට්ඨෙන අබ්‍යාසෙකසුඛතාය ච කෙවලං අරහත්තං, තදධිගමෙන කෙවලී ඛීණාසවො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසිත්වා පරියොසාපෙත්වා ඨිතොති වුසිතවා. උත්තමෙහි අග්ගභූතෙහි වා අසෙක්ඛධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා ‘‘උත්තමපුරිසො’’ති වුච්චති.

Here, 'kevalī' means 'kevala,' which signifies Nibbāna, being entirely free from any admixture and separate from all conditioned things. Because an Arahant has attained this, he is a kevalī. Alternatively, Arahantship is called 'kevala' (complete) because of the complete fulfillment of abandonment and development, the flawless perfection of virtuous qualities at the culmination, its excellence, and its unmixed happiness. By attaining this, the Arahant whose taints are destroyed is a kevalī. Having lived the holy life of the path, brought it to an end, and remained steadfast, he is called 'vusitavā' (one who has lived). Because he is endowed with the highest, most excellent qualities, the qualities of one beyond training, he is called 'uttamapuriso' (the supreme person).

සීලවාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං, සුසීල්‍යවසෙන කායකම්මාදීනං අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. අථ වා උපධාරණං, ඣානාදිකුසලධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. තස්මා සීලති, සීලෙතීති වා සීලං. අයං තාව සද්දලක්ඛණනයෙන සීලට්ඨො. අපරෙ පන ‘‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො, සිවට්ඨො සීලට්ඨො’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වණ්ණයන්ති. තයිදං පාරිපූරිතො අතිසයතො වා සීලං අස්ස අත්ථීති සීලවා, චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන සීලසම්පන්නොති අත්ථො. තත්ථ යං ජෙට්ඨකසීලං[Pg.290], තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තන්ති එකච්චානං ආචරියානං අධිප්පායො.

Here, in what sense is virtue called 'sīla'? Virtue is called 'sīla' in the sense of sīlana. What is this sīlana? It is composure, the state of not being scattered in bodily actions and so forth, through good conduct—this is the meaning. Alternatively, it is upholding, serving as the foundation for wholesome qualities like concentration—this is the meaning. Therefore, it is called 'sīla' because it sīla or because it sīleti. This, indeed, is the meaning of 'sīla' according to the grammatical analysis of the word. Others, however, explain the meaning through etymology: 'The meaning of 'sīla' is sira, the meaning of 'sīla' is sītala, the meaning of 'sīla' is siva.' And that virtue is present in him by way of perfection or excellence, thus one endowed with virtue is called 'sīlavā'—meaning one accomplished in virtue through the fourfold purity of virtue. Here, some teachers intend to explain the foremost virtue in detail by stating, 'restrained by the Pātimokkha restraint,' and so forth.

අපරෙන පන භණන්ති – උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරො එව හි සීලං, ඉතරෙසු ඉන්ද්‍රියසංවරො ඡද්වාරරක්ඛණමත්තමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන පච්චයුප්පාදනමත්තමෙව, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ‘‘ඉදමත්ථ’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තමෙව. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, සො සීසච්ඡින්නො පුරිසො විය හත්ථපාදෙ ‘‘සෙසානි රක්ඛිස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො, තානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා සීලවාති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසීලමෙව උද්දිසිත්වා තං විත්ථාරෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තන්ති.

Furthermore, others say: 'The restraint of the Pātimokkha has been declared by the Blessed One in both respects. For the restraint of the Pātimokkha is indeed virtue, while restraint of the senses is merely the guarding of the six doors, purification of livelihood is merely obtaining requisites righteously, and virtue connected with requisites is merely reflecting, after obtaining the requisites, that 'this is for this purpose,' and then using them. Without qualification, the restraint of the Pātimokkha alone is virtue. For one who has broken it, like a man with his head cut off, it cannot be said that he will protect the remaining (virtues). But for one whose (Pātimokkha) is intact, like a man with his head intact, he can restore and protect those remaining (virtues) by making them natural again. Therefore, when it is said 'virtuous,' it is specifically referring to this Pātimokkha virtue, and to elaborate on it, 'restrained by the restraint of the Pātimokkha' and so on is said.'

තත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං. සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, තෙන සංවුතො පිහිතකායවාචොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. ඉදමස්ස තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතභාවපරිදීපනං. විහරතීති තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ආචාරගොචරසම්පන්නොති හෙට්ඨා පාතිමොක්ඛසංවරස්ස, උපරි විසෙසානුයොගස්ස ච උපකාරකධම්මපරිදීපනං. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති පාතිමොක්ඛසීලතො අචවනධම්මතාපරිදීපනං. සමාදායාති සික්ඛාපදානං අනවසෙසතො ආදානපරිදීපනං. සික්ඛතීති සික්ඛාය සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛිතබ්බධම්මපරිදීපනං.

Here, 'Pātimokkha' refers to the virtue consisting of the training precepts. For whoever protects and guards it, it liberates and frees them from the sufferings of the lower realms and so on—thus it is called 'Pātimokkha.' 'Restraint' means guarding, non-transgression by body and speech. The 'Pātimokkha restraint' is simply restraint by the Pātimokkha. One who is restrained by it, with body and speech well-guarded, is called 'restrained by the Pātimokkha restraint.' This indicates his state of being established in that virtue. 'He dwells' indicates his possession of a way of life conforming to it. 'Endowed with proper conduct and resort' indicates the qualities that support both the basic Pātimokkha restraint and the higher pursuit of special attainments. 'Seeing danger in the slightest faults' indicates his nature of not deviating from the Pātimokkha virtue. 'He undertakes' indicates his complete acceptance of the training rules without exception. 'He trains' indicates his engagement in the training. 'In the training rules' indicates the qualities to be trained in.

අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො පාපකිරියාය සුකරභාවතො පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී, මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පාතනසීලොති පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිනං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො විමුත්තො[Pg.291]. ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100) ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (ම. නි. 2.206) ච වුත්තං. අථ වා අවිජ්ජාදිනා හෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124; 5.520) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. ‘‘කණ්ඨෙකාලො’’තිආදීනං වියස්ස සමාසසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Another explanation: Because the defilements are strong, evil deeds are easy to do, and wholesome deeds are hard to do, the ordinary person is called 'pātī' (one who falls), as he is prone to falling into the lower realms many times. Or, due to impermanence, being hurled by the force of kamma in the round of existence and spinning like a water-wheel without stability, one is called 'pātī' (one who goes). Or, by way of death, one is prone to the falling of individual existence in various groups of beings, thus one is called 'pātī.' This refers to the continuity of beings, or simply the mind. It frees that 'pātī' from the suffering of saṃsāra; therefore, it is the Pātimokkha. For a being is liberated by the liberation of the mind. As it is said: 'Through the purification of the mind, they are cleansed,' and 'The mind is liberated from the taints by not clinging.' Alternatively, one falls, goes, or proceeds in saṃsāra due to causes like ignorance; therefore, one is called 'pāti.' As it is said: 'Beings hindered by ignorance, fettered by craving, wander and transmigrate.' By this, there is liberation for that falling being from the three kinds of defilements beginning with craving; therefore, it is the Pātimokkha. The formation of compounds like 'kaṇṭhekāla' should be understood in the same way.

අථ වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයති ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.56-57), තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (ඉතිවු. 15, 105; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකානි බාහිරානි ච ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සං. නි. 1.70). තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා පතීති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තට්ඨෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො.

Alternatively, it causes to fall, causes downfall, and causes suffering; therefore, it is 'pāti,' the mind. As it is said: 'The world is led by the mind, the world is dragged by the mind.' Liberation from that which causes falling is by this; therefore, it is the Pātimokkha. Or, by this one falls into the suffering of the lower realms and the suffering of saṃsāra; therefore, it is 'pāti,' the defilement beginning with craving. As it is said: 'Craving begets a person,' and 'a person has craving as his companion,' and so on. Liberation from that which causes falling; therefore, it is the Pātimokkha. Alternatively, one falls herein; therefore, it is 'pāti,' the six internal and external sense bases. As it is said: 'The world arises in the six, the world makes acquaintance in the six.' Liberation from that which causes falling, reckoned as the six internal and external sense bases; therefore, it is the Pātimokkha. Alternatively, it has falling and downfall; therefore, it is 'pātī,' saṃsāra. Liberation from that; therefore, it is the Pātimokkha. Alternatively, because of his sovereignty over the whole world, the Blessed One, the sovereign of the Dhamma, is called 'pati' (Lord). One is liberated by this; therefore, it is 'mokkha' (liberation). It is the Lord's liberation because it was laid down by him; therefore, it is the Patimokkha, and Patimokkha is the same as Pātimokkha. Or, because he is the root of all virtues, he is the Lord (pati) in the supreme sense, and it is liberation (mokkho) in the aforementioned sense; therefore, it is the Patimokkha, and Patimokkha is the same as Pātimokkha. For so it is said in detail: 'Pātimokkha means it is the face, it is the chief.'

අථ වා පඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො. තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන ච අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛං. පති පති මොක්ඛොති වා [Pg.292] පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමිතබ්බදොසතො පති පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. මොක්ඛොති වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පටිබිම්බභූතන්ති පතිමොක්ඛං. පාතිමොක්ඛසීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගො විය හොති යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතොති පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛං එව පාතිමොක්ඛං. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති මොක්ඛාභිමුඛන්ති පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවං තාවෙත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Alternatively, 'pa' is in the sense of 'various kinds', and 'ati' is a particle in the sense of 'completely'. Therefore, it completely liberates from various kinds; therefore, it is the Pātimokkha. For this virtue, by itself through substitution of opposites, and when accompanied by concentration and wisdom through suppression and eradication, completely liberates and releases; therefore, it is the Pātimokkha. Or, it is Patimokkha as 'liberation regarding each,' meaning liberation from each and every transgressible fault; the meaning is liberation for each individually. Patimokkha is the same as Pātimokkha. Or, 'mokkha' is Nibbāna, and this is a reflection of that liberation; therefore, it is the Patimokkha. For the restraint of the Pātimokkha virtue is like the rising of the dawn for the sun; it is the arising of Nibbāna, like its counterpart, because it extinguishes defilements as is fit; therefore, it is the Patimokkha, and Patimokkha is the same as Pātimokkha. Alternatively, it proceeds towards liberation (mokkhaṃ pati), being liberation-facing; therefore, it is the Patimokkha, and Patimokkha is the same as Pātimokkha. In this way, the meaning of the word Pātimokkha should be understood.

සංවරති පිදහති එතෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො. අත්ථතො පන තතො තතො වීතික්කමිතබ්බතො විරතියො චෙතනා වා, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො සමන්නාගතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති වුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ –

By this one restrains and closes off; therefore, it is restraint. The Pātimokkha itself is restraint; thus it is Pātimokkha restraint. In meaning, however, it is the abstinences or the volitions concerning what is to be transgressed in this or that case. One who is endowed with and possessed of this Pātimokkha restraint is said to be 'restrained by Pātimokkha restraint.' For this was said in the Vibhaṅga—

‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති (විභ. 511).

"He is endowed with this Pātimokkha restraint, fully endowed, come to, fully come to, accomplished, fully possessed. Therefore, he is called 'one restrained by the restraint of the Pātimokkha.'"

විහරතීති ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති, ඉරියති, වත්තති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති වෙළුදානාදිමිච්ඡාජීවස්ස කායපාගබ්භියාදීනඤ්ච අකරණෙන, සබ්බසො අනාචාරං වජ්ජෙත්වා ‘‘කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො’’ති එවං වුත්තභික්ඛුසාරුප්පආචාරසම්පත්තියා වෙසියාදිඅගොචරං වජ්ජෙත්වා පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථං උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානසඞ්ඛාතගොචරෙන ච සම්පන්නත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො. අපිච යො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො සප්පතිස්සො සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරසම්පන්නො.

'He dwells' means he dwells, moves, and conducts himself through the postures. 'Endowed with proper conduct and resort' means he is endowed with proper conduct and resort because he does not engage in wrong livelihood, such as giving bamboo, nor in bodily impudence, etc.; because he avoids all improper conduct whatsoever and is accomplished in the proper conduct befitting a monk, as stated: 'no bodily transgression, no verbal transgression'; and because he avoids improper resorts, such as the company of prostitutes, and resorts only to suitable places for the purpose of alms-food, etc., which is known as the proper resort. Furthermore, a monk who dwells respectful and deferential toward the Teacher, respectful and deferential toward his fellow monastics, endowed with shame and fear of wrongdoing, well-robed and well-covered, inspiring confidence in his deportment—whether approaching, departing, looking ahead, looking around, bending, or stretching—with eyes cast down, accomplished in the postures, with guarded sense-doors, moderate in eating, devoted to wakefulness, possessed of mindfulness and clear comprehension, of few desires, content, secluded, not socializing, diligent in the rules of good conduct, and abounding in respect and esteem—such a one is called 'endowed with proper conduct.'

ගොචරො [Pg.293] පන – උපනිස්සයගොචරො, ආරක්ඛගොචරො, උපනිබන්ධගොචරොති තිවිධො. තත්ථ දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො වුත්තලක්ඛණො කල්‍යාණමිත්තො යං නිස්සාය අසුතං සුණාති, සුතං පරියොදපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුකං කරොති, චිත්තං පසාදෙති, යස්ස ච අනුසික්ඛන්තො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං උපනිස්සයගොචරො. යො භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සාවී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං, න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං ඔලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසා පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො. උපනිබන්ධගොචරො පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ භික්ඛු අත්තනො චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

The pasture, however, is threefold: the pasture of support, the pasture of protection, and the pasture of close application. Here, a good friend endowed with the qualities of the ten topics for conversation, having the characteristics described, is the pasture of support. Relying on whom, one hears what has not been heard, clarifies what has been heard, dispels doubt, straightens views, gladdens the mind, and by following whose instruction, one grows in faith, virtue, learning, generosity, and wisdom—this is the pasture of support. A monk who, having entered a village or walking on a street, with eyes cast down, seeing only the distance of a yoke, restrained, goes along, not looking at an elephant, a horse, a chariot, an infantryman, a woman, or a man, not looking upward, not looking downward, not looking in the cardinal or intermediate directions, this is the pasture of protection. The pasture of close application, however, is the four foundations of mindfulness, where a monk binds his own mind. For this was said by the Blessed One:

‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො? යදිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372).

"Monks, what is the range, the ancestral domain of a monk? It is these four foundations of mindfulness."

ඉති යථාවුත්තාය ආචාරසම්පත්තියා ඉමාය ච ගොචරසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො.

Thus, because he is endowed with the aforementioned accomplishment in conduct and with this accomplishment in resort, he is accomplished in conduct and resort.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අප්පමත්තකෙසු අණුප්පමාණෙසු අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. යො හි භික්ඛු පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජසදිසං කත්වා පස්සති, යොපි භික්ඛු සබ්බලහුකං දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා පස්සති, අයං අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී නාම. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යං කිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අනවසෙසං සමාදියිත්වා සික්ඛති වත්තති, පූරෙතීති අත්ථො. ඉති කල්‍යාණසීලොති ඉමිනා පකාරෙන කල්‍යාණසීලො සමානො. පුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන හි නිද්දිට්ඨං සීලං ‘‘එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණසීලො හොතී’’ති වුත්තපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙනෙව නිගමෙත්වා ‘‘කල්‍යාණධම්මො’’ති එත්ථ වුත්තධම්මෙ නිද්දිසිතුකාමෙන ‘‘තෙසං ධම්මානං ඉදං සීලං අධිට්ඨාන’’න්ති දස්සෙතුං පුන ‘‘ඉති කල්‍යාණසීලො’’ති වුත්තං. සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානන්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුන කල්‍යාණසීලොතිආදි නිගමනං.

One who sees danger in the slightest faults—this means one habitually sees danger in even minor faults, those that are insignificant, of tiny measure, and of various kinds, such as unintentionally incurring a sekhiya offense or the arising of unwholesome states of mind. For a monk who regards even the tiniest fault as being as vast as Mount Meru, which is six million eight hundred thousand yojanas in height, or who sees a mere wrongly spoken word as being as grave as an offense of defeat—this is called one who sees danger in the slightest faults. He trains by undertaking the training precepts—whatever there is to be trained in among the training precepts, he undertakes it, trains in it, and fulfills it completely, in every way, and without residue—this is the meaning. Thus, endowed with virtuous behavior—being virtuous in this way. For virtue was defined in terms of an individual: "Thus, monks, a monk is endowed with virtuous behavior." Having concluded with that individual-based definition, and wishing to define the qualities mentioned here in "endowed with wholesome qualities" and to show that "this virtue is the foundation of those qualities," it is again stated: "Thus, endowed with virtuous behavior." The seven sets of requisites for enlightenment, etc.—all this has the same meaning as previously explained. Again, the conclusion: "endowed with virtuous behavior," etc.

ගාථාසු [Pg.294] දුක්කටන්ති දුට්ඨු කතං, දුච්චරිතන්ති අත්ථො. හිරිමනන්ති හිරිමන්තං හිරිසම්පන්නං, සබ්බසො පාපපවත්තියා ජිගුච්ඡනසභාවන්ති අත්ථො. හිරිමනන්ති වා හිරිසහිතචිත්තං. හිරිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ ඔත්තප්පම්පි ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. හිරොත්තප්පග්ගහණෙන ච සබ්බසො දුච්චරිතාභාවස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො කල්‍යාණසීලතං හෙතුතො විභාවෙති. සම්බොධීති අරියඤාණං, තං ගච්ඡන්ති භජන්තීති සම්බොධිගාමිනො, බොධිපක්ඛිකාති අත්ථො. අනුස්සදන්ති රාගුස්සදාදිරහිතං. ‘‘තථාවිධ’’න්තිපි පඨන්ති. ‘‘බොධිපක්ඛිකානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො’’ති යථා යථා පුබ්බෙ වුත්තං, තථාවිධං තාදිසන්ති අත්ථො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස, වට්ටදුක්ඛහෙතුනො වා. ඉධෙව ඛයමත්තනොති ආසවක්ඛයාධිගමෙන අත්තනො වට්ටදුක්ඛහෙතුනො සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඛයං අනුප්පාදං පජානාති, වට්ටදුක්ඛස්සෙව වා ඉධෙව චරිමකචිත්තනිරොධෙන ඛයං ඛීණභාවං පජානාති. තෙහි ධම්මෙහි සම්පන්නන්ති තෙහි යථාවුත්තසීලාදිධම්මෙහි සමන්නාගතං. අසිතන්ති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයානං පහීනත්තා අසිතං, කත්ථචි අනිස්සිතං. සබ්බලොකස්සාති සබ්බස්මිං සත්තලොකෙ. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the verses, 'dukkaṭaṃ' means 'badly done'; the meaning is 'misconduct.' 'Hirimanaṃ' means 'one who has shame,' 'endowed with shame'; the meaning is 'one whose nature is to be disgusted by all evil conduct.' Or, 'hirimanaṃ' means 'a mind accompanied by shame.' Here, it should be understood that by the mention of shame, moral dread is also included. And by mentioning shame and moral dread, he reveals the cause for the complete absence of misconduct, thus clarifying virtuous conduct from its cause. 'Sambodhi' means 'noble knowledge'; those who go to it, who resort to it, are 'sambodhigāmino'—the meaning is 'those who have the requisites for enlightenment.' 'Anussadaṃ' means 'free from the excesses of lust, etc.' Some also read 'tathāvidhaṃ.' This means 'of such a kind,' in accordance with what was previously said about being 'devoted to the cultivation of the requisites for enlightenment.' 'Of suffering' means 'of the suffering of the cycle of existence,' or 'of the cause of suffering in the cycle.' 'Here itself, the destruction' means that by realizing the destruction of the taints, one understands right here in this very life the destruction and non-arising of the mass of defilements, which belongs to the side of origination and is the cause of suffering in the cycle; or, one understands the destruction, the state of being destroyed, of the suffering of the cycle itself right here with the cessation of the final consciousness. 'Endowed with those qualities' means 'possessing those qualities of virtue, etc., as described.' 'Asita' means 'unsupported,' because the supports of craving and views have been abandoned; 'not dependent on anything.' 'Of all the world' means 'in the entire world of beings.' The rest is in the same way as previously explained.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth sutta is finished.

9. දානසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Discourse on Giving

98. නවමෙ දානන්ති දාතබ්බං, සවත්ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං අධිවචනං. ආමිසදානන්ති චත්තාරො පච්චයා දෙය්‍යභාවවසෙන ආමිසදානං නාම. තෙ හි තණ්හාදීහි ආමසිතබ්බතො ආමිසන්ති වුච්චන්ති. තෙසං වා පරිච්චාගචෙතනා ආමිසදානං. ධම්මදානන්ති ඉධෙකච්චො ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා, ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා, ඉමෙ විඤ්ඤුගරහිතා, ඉමෙ විඤ්ඤුප්පසත්ථා; ඉමෙ සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, ඉමෙ හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති කුසලාකුසලකම්මපථෙ විභජන්තො කම්මකම්මවිපාකෙ ඉධලොකපරලොකෙ පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො විය පාකටං කරොන්තො අකුසලෙහි ධම්මෙහි නිවත්තාපෙන්තො, කුසලෙසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාපෙන්තො, ධම්මං දෙසෙති, ඉදං ධම්මදානං. යො පන ‘‘ඉමෙ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා[Pg.295], ඉමෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යා, ඉමෙ පහාතබ්බා, ඉමෙ සච්ඡිකාතබ්බා, ඉමෙ භාවෙතබ්බා’’ති සච්චානි විභාවෙන්තො අමතාධිගමාය පටිපත්තිධම්මං දෙසෙති, ඉදං සිඛාප්පත්තං ධම්මදානං නාම. එතදග්ගන්ති එතං අග්ගං. යදිදන්ති යං ඉදං ධම්මදානං වුත්තං, එතං ඉමෙසු ද්වීසු දානෙසු අග්ගං සෙට්ඨං උත්තමං. විවට්ටගාමිධම්මදානඤ්හි නිස්සාය සබ්බානත්ථතො පරිමුච්චති, සකලං වට්ටදුක්ඛං අතික්කමති. ලොකියං පන ධම්මදානං සබ්බෙසං දානානං නිදානං සබ්බසම්පත්තීනං මූලං. තෙනාහ –

98. In the ninth sutta, 'giving' (dāna) refers to that which is to be given, or the volition accompanied by a basis; it is a designation for the relinquishing of one's possessions. Material giving (āmisadāna) refers to the four requisites in the sense of things to be given. For these are called 'material' (āmisa) because they are to be grasped by craving and so forth. Or the volition of relinquishing them is material giving. Dhamma giving (dhammadāna) is when someone explains: 'These qualities are wholesome; these qualities are unwholesome; these are blameworthy; these are blameless; these are censured by the wise; these are praised by the wise; these, when undertaken and adopted, lead to harm and suffering; these lead to welfare and happiness,' thus distinguishing the paths of wholesome and unwholesome kamma, making the results of kamma and its ripening in this world and the next clear as if showing them directly, turning others away from unwholesome qualities, and establishing them in wholesome qualities, teaching the Dhamma; this is Dhamma giving. However, when one explains: 'These qualities are to be directly known; these are to be fully understood; these are to be abandoned; these are to be realized; these are to be developed,' clarifying the truths and teaching the Dhamma of practice for the attainment of the Deathless, this is called the Dhamma giving that has reached its pinnacle. 'This is the foremost' (etadaggaṃ) means this is the foremost. 'That which' (yadidaṃ) refers to that Dhamma giving that was spoken of; this is the foremost, the best, the supreme among these two kinds of giving. For, relying on the Dhamma giving that leads to the unbinding, one is completely freed from all misfortune and transcends the entire round of suffering. However, worldly Dhamma giving is the source of all gifts and the root of all prosperity. Therefore it is said:

‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති, සබ්බරසං ධම්මරසො ජිනාති;

සබ්බරතිං ධම්මරතී ජිනාති, තණ්හක්ඛයො සබ්බදුක්ඛං ජිනාතී’’ති. (ධ. ප. 354) –

“The gift of the Dhamma surpasses all gifts; the taste of the Dhamma surpasses all tastes; the delight in the Dhamma surpasses all delights; the destruction of craving conquers all suffering.”

අභයදානමෙත්ථ ධම්මදානෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

Here, the gift of safety should be regarded as included in the gift of the Dhamma.

සාධාරණභොගිතාධිප්පායෙන අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො චතුපච්චයතො සයමෙව අභුඤ්ජිත්වා පරෙසං සංවිභජනං ආමිසසංවිභාගො. සාධාරණභොගිතාධිප්පායෙනෙව අත්තනා විදිතස්ස අධිගතස්ස ධම්මස්ස අප්පොස්සුක්කො අහුත්වා පරෙසං උපදෙසො ධම්මසංවිභාගො. චතූහි පච්චයෙහි චතූහි ච සඞ්ගහවත්ථූහි පරෙසං අනුග්ගණ්හනං අනුකම්පනං ආමිසානුග්ගහො. වුත්තනයෙනෙව ධම්මෙන පරෙසං අනුග්ගණ්හනං අනුකම්පනං ධම්මානුග්ගහො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Material sharing (āmisasaṃvibhāga) is the distribution to others of the four requisites, which are for one's own use, without oneself having used them, with the intention of common enjoyment. Dhamma sharing (dhammasaṃvibhāga) is the instruction of others in the Dhamma one has known and attained, without being unconcerned, with the intention of common enjoyment. Material assistance (āmisānuggaha) is supporting and showing compassion to others through the four requisites and the four bases of sympathy. Dhamma assistance (dhammānuggaha) is supporting and showing compassion to others through the Dhamma in the manner described. The rest is as has been explained.

ගාථාසු යමාහු දානං පරමන්ති යං දානං චිත්තඛෙත්තදෙය්‍යධම්මානං උළාරභාවෙන පරමං උත්තමං, භොගසම්පත්තිආදීනං වා පූරණතො ඵලනතො, පරස්ස වා ලොභමච්ඡරියාදිකස්ස පටිපක්ඛස්ස මද්දනතො හිංසනතො ‘‘පරම’’න්ති බුද්ධා භගවන්තො ආහු. අනුත්තරන්ති යං දානං චෙතනාදිසම්පත්තියා සාතිසයපවත්තියා අග්ගභාවෙන අග්ගවිපාකත්තා ච උත්තරරහිතං අනුත්තරභාවසාධනං චාති ආහු. යං සංවිභාගන්ති එත්ථාපි ‘‘පරමං අනුත්තර’’න්ති පදද්වයං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අවණ්ණයීති කිත්තයි, ‘‘භොජනං, භික්ඛවෙ, දදමානො දායකො පටිග්ගාහකානං පඤ්ච ඨානානි දෙතී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.37), ‘‘එවං චෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා ජානෙය්‍යුං දානසංවිභාගස්ස විපාක’’න්තිආදිනා (ඉතිවු. 26) ච පසංසයි. යථා පන දානං සංවිභාගො ච පරමං අනුත්තරඤ්ච හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගම්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගම්හීති සීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සෙට්ඨෙ අනුත්තරෙ පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අරියසඞ්ඝෙ ච. පසන්නචිත්තොති [Pg.296] කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය ච චිත්තං පසාදෙන්තො ඔකප්පෙන්තො. චිත්තසම්පත්තියා හි ඛෙත්තසම්පත්තියා ච පරිත්තෙපි දෙය්‍යධම්මෙ දානං මහානුභාවං හොති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං. වුත්තඤ්හෙතං –

In the verses, what the Buddhas, the Blessed Ones, call 'supreme' (parama) is that giving which is supreme and excellent due to the greatness of the mind, the field of merit, and the objects to be given; or due to the fulfillment and fruition of wealth and so forth; or because it crushes and destroys the opposing factors in another, such as greed and stinginess—thus they call it 'supreme'. They call 'unsurpassed' (anuttara) that giving which, due to the perfection of volition and other qualities, arises with surpassing abundance, being foremost, having a foremost result, lacking anything superior, and being the means of achieving the unsurpassed state. As for 'sharing' (saṃvibhāga), here too the two terms 'supreme' and 'unsurpassed' should be brought in and connected. He praised it—extolling it with statements such as, 'Monks, a donor giving food bestows five benefits upon the recipients' (AN 5.37), and 'If, monks, beings knew the result of giving and sharing...' (Iti 26). However, to show how giving and sharing are supreme and unsurpassed, it is said, 'in the foremost...' and so forth. Here, 'in the foremost' refers to the Perfectly Self-Enlightened One and the Noble Saṅgha, who are supreme and unsurpassed fields of merit due to their possession of special qualities such as virtue. 'With confident mind' (pasannacitta) means gladdening and settling the mind through faith in kamma and its results, and faith in the Triple Gem. For when the mind is perfected and the field is perfected, a gift, even if the object to be given is small, becomes of great power, great radiance, and great fruitfulness. As it is said—

‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පකා නාම දක්ඛිණා;

තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ’’ති. (වි. ව. 804;

නෙත්ති. 95);

“When the mind is confident, no offering is small, whether to the Tathāgata, the Sambuddha, or to his disciple.”

විඤ්ඤූති සප්පඤ්ඤො. පජානන්ති සම්මදෙව දානඵලං දානානිසංසං පජානන්තො. කො න යජෙථ කාලෙති යුත්තප්පත්තකාලෙ කො නාම දානං න දදෙය්‍ය? සද්ධා, දෙය්‍යධම්මො, පටිග්ගාහකාති ඉමෙසං තිණ්ණං සම්මුඛිභූතකාලෙයෙව හි දානං සම්භවති, න අඤ්ඤථා, පටිග්ගාහකානං වා දාතුං යුත්තකාලෙ.

'The wise' (viññū) means one possessing wisdom. 'They understand' means one who rightly understands the fruit of giving and the benefit of giving. 'Who would not give at the proper time?' means who would not give a gift when the fitting opportunity arises? For giving occurs only when these three—faith, an object to be given, and a recipient—are present together, not otherwise; or at the appropriate time for giving to recipients.

එවං පඨමගාථාය ආමිසදානසංවිභාගානුග්ගහෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මදානසංවිභාගානුග්ගහෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙ චෙව භාසන්තී’’ති දුතියගාථමාහ. තත්ථ උභයන්ති ‘‘භාසන්ති සුණන්තී’’ති වුත්තා දෙසකා පටිග්ගාහකාති උභයං. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යෙ සුගතස්ස භගවතො සාසනෙ සද්ධම්මෙ පසන්නචිත්තා විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා දෙසෙන්ති පටිග්ගණ්හන්ති ච, තෙසං දෙසකපටිග්ගාහකානං සො ධම්මදානධම්මසංවිභාගධම්මානුග්ගහසඞ්ඛාතො අත්ථො. පරමත්ථසාධනතො පරමො. තණ්හාසංකිලෙසාදිසබ්බසංකිලෙසමලවිසොධනෙන විසුජ්ඣති. කීදිසානං? යෙ අප්පමත්තා සුගතස්ස සාසනෙ. යෙ ච –

Having thus shown material giving, sharing, and assistance in the first verse, now, to show Dhamma giving, sharing, and assistance, he states the second verse, beginning with 'Those who speak...'. Here, 'both' refers to both the teachers who speak and the recipients who listen, as stated in 'speak and listen'. The concise meaning here is this: for those teachers and recipients who, with confident minds in the True Dhamma of the Sugata's, the Blessed One’s Dispensation, stand at the pinnacle of the abode of liberation and both teach and receive, that act is designated as Dhamma giving, Dhamma sharing, and Dhamma assistance. It is supreme because it accomplishes the ultimate goal. One is purified by the cleansing of all defilements and stains, such as the defilement of craving. For whom is one purified? For those who are heedful in the Sugata’s Dispensation. And who are they?

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (දී. නි. 2.90;

ධ. ප. 183) –

“The non-doing of all evil, the undertaking of the wholesome, the purification of one’s own mind: this is the teaching of the Buddhas.”

සඞ්ඛෙපතො එවං පකාසිතෙ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ ඔවාදෙ අනුසිට්ඨියං අප්පමත්තා අධිසීලසික්ඛාදයො සක්කච්චං සම්පාදෙන්ති. තෙසං විසුජ්ඣති, අරහත්තඵලවිසුද්ධියා අතිවිය වොදායතීති.

In brief, those who are heedful diligently fulfill the training in higher virtue and so forth, in the Dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One, in the instruction and advice thus explained. For them, it is purified, exceedingly clarified by the purity of the fruit of arahantship.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth discourse is concluded.

10. තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Tevijja Sutta

99. දසමෙ ධම්මෙනාති ඤායෙන, සම්මාපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන හෙතුනා කාරණෙන. යාය හි පටිපදාය තෙවිජ්ජො හොති, සා පටිපදා ඉධ ධම්මොති [Pg.297] වෙදිතබ්බා. කා පන සා පටිපදාති? චරණසම්පදා ච විජ්ජාසම්පදා ච. තෙවිජ්ජන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාදීහි තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතං. බ්‍රාහ්මණන්ති බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණං. පඤ්ඤාපෙමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො’’ති ජානාපෙමි පතිට්ඨපෙමි. නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තෙනාති අඤ්ඤං ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණං අට්ඨකාදීහි ලපිතමත්තවිප්පලපනමත්තෙන බ්‍රාහ්මණං න පඤ්ඤාපෙමීති. අථ වා ලපිතලාපනමත්තෙනාති මන්තානං අජ්ඣෙනඅජ්ඣාපනමත්තෙන. උභයථාපි යං පන බ්‍රාහ්මණා සාමවෙදාදිවෙදත්තයඅජ්ඣෙනෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං වදන්ති, තං පටික්ඛිපති. භගවතා හි ‘‘පරමත්ථතො අතෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණංයෙව චෙතෙ භොවාදිනො අවිජ්ජානිවුතා ‘තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො’ති වදන්ති, එවං පන තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො හොතී’’ති දස්සනත්ථං තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන අයං දෙසනා ආරද්ධා.

99. In the tenth sutta, 'by the Dhamma' (dhammena) means by the principle, by the cause or reason called right practice. For the path by which one becomes a triple-knower, that path should be understood here as Dhamma. But what is that path? It is perfection of conduct and perfection of knowledge. 'Triple-knower' (tevijjaṃ) means one endowed with the three knowledges, such as the knowledge of recollection of past lives, etc. 'Brahmin' (brāhmaṇaṃ) means a brahmin who has abandoned evil. 'I declare' (paññāpemi) means I make known or establish him as a brahmin. 'Not by mere talk or chatter' (nāññaṃ lapitalāpanamattena) means I do not declare another—a brahmin by birth alone—as a brahmin merely because of his talk or idle chatter, such as reciting the Aṭṭhaka, etc. Or, 'by mere talk or chatter' means merely by the recitation or teaching of mantras. In both cases, he rejects what brahmins call a triple-knower brahmin based on their mastery of the three Vedas, including the Sāmaveda. For the Blessed One, in order to show that 'ultimately, these so-called brahmins, shrouded in ignorance, speak of a brahmin who is not truly a triple-knower as "a triple-knower brahmin," but in this way a brahmin truly becomes a triple-knower,' this teaching was begun according to the inclination of those individuals capable of understanding in that way.

තත්ථ යස්මා විජ්ජාසම්පන්නො චරණසම්පන්නොයෙව හොති චරණසම්පදාය විනා විජ්ජාසම්පත්තියා අභාවතො, තස්මා චරණසම්පදං අන්තොගධං කත්වා විජ්ජාසීසෙනෙව බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙතුකාමො ‘‘ධම්මෙනාහං, භික්ඛවෙ, තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමී’’ති දෙසනං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘කථඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමී’’ති කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡං කත්වා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විජ්ජත්තයං විභජන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’තිආදිමාහ.

Here, since one endowed with knowledge is indeed endowed with conduct—for without the perfection of conduct, the attainment of knowledge does not exist—therefore, having implicitly included the perfection of conduct, and wishing to designate a brahmin primarily by means of knowledge, he initiated the teaching by saying, 'Monks, I declare a triple-knower brahmin by means of the Dhamma.' Then, wishing to explain how, he posed the question, 'And how, monks, do I declare a triple-knower brahmin by means of the Dhamma?' and, dividing the threefold knowledge based on the individual, he began with, 'Here, monks, a monk...'

තත්ථ අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං, සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං. නිවුත්ථන්ති අජ්ඣාවුත්ථං අනුභූතං, අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධං, නිවුත්ථධම්මං වා නිවුත්ථං, ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථං, අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතං පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතම්පි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු. අනුස්සරතීති ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’ති එවං ජාතිපටිපාටිවසෙන අනුගන්ත්වා සරති, අනුදෙව වා සරති, චිත්තෙ අභිනින්නාමිතෙ පරිකම්මසමනන්තරං සරති.

Therein, 'manifold' (anekavihitaṃ) means of many kinds or occurring in many ways; the meaning is 'described.' 'Past lives' (pubbenivāsaṃ) refers to the continuum of aggregates dwelt in at various places, beginning with the immediately preceding existence. 'Dwelt in' (nivutthaṃ) means lived through, undergone, arisen and ceased in one’s own continuum; or phenomena dwelt in, or dwelt in through the range of dwelling; known by one’s own consciousness or also by another’s consciousness, as in recalling broken stalks, etc. 'Recalls' (anussarati) means remembering by following the sequence of births, thus 'one birth, two births,' and so on; or remembering continuously; or recalling immediately after the preliminary work when the mind is directed.

සෙය්‍යථිදන්ති ආරද්ධප්පකාරදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව ය්වායං පුබ්බෙනිවාසො ආරද්ධො හොති, තස්ස පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘එකම්පි ජාති’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලකං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසු. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො[Pg.298], වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තම්මූලකත්තා, විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටො, විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

'Such as' (seyyathidaṃ) is a particle used to show the manner of what has been begun. For that reason, since this recollection of past lives has been begun, he illustrates its manner by saying, 'one birth,' and so on. Herein, 'one birth' means a single continuum of aggregates rooted in rebirth-linking and ending in death, encompassing one existence. The same method applies to 'two births,' etc. In 'many eons of contraction,' etc., however, the declining eon is the contraction-eon, and the increasing one is the expansion-eon. Herein, by 'contraction' (saṃvaṭṭa), the duration of contraction (saṃvaṭṭaṭṭhāyī) is included, as it is rooted in it; and by 'expansion' (vivaṭṭa), the duration of expansion (vivaṭṭaṭṭhāyī) is included. Thus, when it is said, 'Monks, there are these four incalculable periods of an eon. Which four? Contraction, the duration of contraction, expansion, the duration of expansion' (AN 4.156), these four incalculable periods are encompassed.

තත්ථ තයො සංවට්ටා – තෙජොසංවට්ටො, ආපොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා උදකෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසියති. විත්ථාරතො පන කොටිසතසහස්සචක්කවාළං එකතො විනස්සති. ඉති එවරූපො අයං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො භික්ඛු අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ අනුස්සරති. කථං? අමුත්‍රාසින්තිආදිනා නයෙන.

Herein, there are three kinds of contraction: contraction by fire, contraction by water, and contraction by wind. There are three limits of contraction: the Ābhassara, the Subhakiṇha, and the Vehapphala realms. When the eon contracts by fire, everything below the Ābhassara realm is burned by fire. When it contracts by water, everything below the Subhakiṇha realm is dissolved by water. When it contracts by wind, everything below the Vehapphala realm is destroyed by wind. In detail, a hundred thousand koṭis of world-systems are destroyed together. Thus, a monk recollecting past lives in this way remembers many eons of contraction, many eons of expansion, and many eons of contraction and expansion. How? In the way beginning, 'There I was...'

තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා අහමහොසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති ගොතමො වා කස්සපො වා. එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරානං කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසතසහස්සපරිමාණායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සොහං තතො භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව.

Herein, 'There I was' (amutrāsiṃ) means: in that eon of contraction, in that existence, or in that womb, or in that realm, or in that station of consciousness, or in that abode of beings, or in that group of beings, I was. 'Of such name' (evaṃnāmo) means: Tissa or Phussa. 'Of such clan' (evaṃgotto) means: Gotama or Kassapa. 'Of such appearance' (evaṃvaṇṇo) means: fair or dark. 'Of such food' (evamāhāro) means: eating rice with meat or living on fallen fruit. 'Experiencing such pleasure and pain' (evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī) means: experiencing various kinds of bodily and mental pleasure and pain, whether sensual or non-sensual, and so forth. 'With such a lifespan' (evamāyupariyanto) means: with a lifespan of a hundred years or with a lifespan of eighty-four hundred thousand eons. 'Having passed away from there, I arose elsewhere' (so tato cuto amutra udapādiṃ) means: having departed from that existence, that womb, that realm, that station of consciousness, that abode of beings, or that group of beings, I arose again in such and such an existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or group of beings. 'And there too I was' (tatrāpāsiṃ) means: then, in that existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or group of beings, I was again. 'Of such name' and so on follow the same method as stated.

අථ [Pg.299] වා යස්මා ‘‘අමුත්‍රාසි’’න්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං යථාබලං සරණං, ‘‘සො තතො චුතො’’ති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරං ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති වුත්තං. තත්‍රාපාසින්ති තත්‍රපි භවෙ…පෙ… සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති දත්තො වා මිත්තො වා, එවංගොත්තොති වාසෙට්ඨො වා කස්සපො වා. එවංවණ්ණොති කාළො වා ඔදාතො වා. එවමාහාරොති සුධාහාරො වා සාලිඔදනාදිආහාරො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති දිබ්බසුඛප්පටිසංවෙදී වා මානුසසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී වා. එවමායුපරියන්තොති එවං තංතංපරමායුපරියන්තො. සො තතො චුතොති සොහං තතො භවාදිතො චුතො. ඉධූපපන්නොති ඉධ ඉමස්මිං චරිමභවෙ මනුස්සො හුත්වා උපපන්නො නිබ්බත්තො.

Or, because 'I was there' (amutrāsiṃ) is the recollection for one ascending gradually, according to one's aspiration and ability, and 'having passed away from there' (so tato cuto) is the review for one turning back, therefore 'I arose elsewhere' (amutra udapādiṃ) is stated immediately after 'reborn here' (idhūpapanno), which refers to this present rebirth. 'There too I was' (tatrāpāsiṃ) means 'I was also in that existence'... and so on... or in that group of beings. 'Such was my name' (evaṃnāmo) means Datta or Mitta. 'Such was my clan' (evaṃgotto) means Vāseṭṭha or Kassapa. 'Such was my appearance' (evaṃvaṇṇo) means I was dark or fair. 'Such was my food' (evamāhāro) means divine food or food such as rice gruel. 'Such was my experience of pleasure and pain' (evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī) means I experienced divine pleasure or human pleasure and pain. 'Such was the end of my lifespan' (evamāyupariyanto) means such was the limit of that respective lifespan. 'Having passed away from there' (so tato cuto) means I passed away from that existence and so on. 'Reborn here' (idhūpapanno) means I was reborn here, having become a human in this final existence.

ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තාදිවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තා ‘‘තිස්සො ගොතමො’’ති උද්දිසීයන්ති, වණ්ණාදීහි ‘‘සාමො ඔදාතො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායන්ති. තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා. අයමස්ස පඨමා විජ්ජා අධිගතාති අයං ඉමිනා භික්ඛුනා පඨමං අධිගමවසෙන පඨමා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා අධිගතා සච්ඡිකතා හොති. කිං පනායං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තස්ස පටිච්ඡාදකමොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති. ආලොකොති සා එව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකො. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො, සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ – අයං ඛො තෙන භික්ඛුනා විජ්ජා අධිගතා, තස්ස අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා, විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නාති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

'Thus' (iti) means in this way. 'With its aspects and designation' (sākāraṃ sauddesaṃ) means designation by name and clan, and aspects by color and so on. For beings are designated by name and clan as 'Tissa, Gotama,' and distinguished by their aspects, such as color, as 'dark, fair.' Therefore, name and clan are designation, the rest are aspects. 'This was his first knowledge attained' (ayamassa paṭhamā vijjā adhigatā) means this, by this monk, is the first by way of attainment; knowledge, by the fact of making known, is attained and realized. But what does this make known? Past lives. 'Ignorance' (avijjā) means the delusion that conceals those past lives, by the fact of not making them known. 'Darkness' (tamo) means that very delusion, by its concealing nature, is called darkness. 'Light' (āloko) means that very knowledge, by its illuminating nature, is called light. Here, 'knowledge was attained' is the meaning; the rest is a statement of praise. The connection here is: 'Indeed, this knowledge was attained by that monk; for one who has attained knowledge, ignorance is destroyed, that is, it has perished'—this is the meaning. Why? Because knowledge has arisen. The same method applies to the remaining two pairs of terms.

යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මත්ථෙ, තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස පෙසිතචිත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය; එවමෙව තස්ස භික්ඛුනො අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා[Pg.300], තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො, තස්ස පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලභිත්වා විහරතීති.

Regarding 'Just as' (yathā taṃ): here, 'yathā' is in the sense of comparison; 'taṃ' is merely a particle. Of the heedful one (appamattassa): this is through the non-abandonment of mindfulness. Of the ardent one (ātāpino): this is through the heat of energy. Of the resolute one (pahitattassa): this is through non-dependence on body and life, meaning with a dispatched mind. This is what is said: Just as for one who dwells heedful, ardent, and resolute, ignorance would be destroyed, knowledge would arise, darkness would be destroyed, and light would arise; even so for that monk, ignorance is destroyed, knowledge has arisen, darkness is destroyed, and light has arisen. He dwells having obtained a fruit corresponding to his striving and exertion.

දිබ්බෙන චක්ඛුනාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. විසුද්ධෙනාති චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුභාවතො විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමත්තමෙව පස්සති න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මාස්ස තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති, තදුභයම්පායං බුද්ධපුත්තො පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුභාවතො විසුද්ධ’’න්ති. එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා විසුද්ධං. යථාහ ‘‘විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසොති – ඉති විදිත්වා විචිකිච්ඡං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහිං, අමනසිකාරො…පෙ… ථිනමිද්ධං, ඡම්භිතත්තං, උප්පිල්ලං, දුට්ඨුල්ලං, අච්චාරද්ධවීරියං, අතිලීනවීරියං, අභිජප්පා, නානත්තසඤ්ඤා, අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති (ම. නි. 3.242) එවං වුත්තෙහි එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි අනුපක්කිලිට්ඨත්තා විසුද්ධං. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මංසචක්ඛුං වා අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන. සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සමංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ පස්සති දක්ඛති ආලොකෙති.

Regarding 'with the divine eye' (dibbena cakkhunā): what is to be said here has already been stated above. 'Purified' (visuddhena) means purified by seeing the passing away and reappearance of beings, as it is the cause for the purification of view. For one who sees only the passing away and not reappearance grasps the view of annihilation. One who sees only reappearance and not the passing away grasps the view of the arising of a new being. But one who sees both, because they transcend both of these wrong views, their seeing becomes the cause for the purification of view. And this son of the Buddha sees both. Therefore, it is said: “purified by seeing the passing away and reappearance of beings, as it is the cause for the purification of view.” Or, it is purified by being free from the eleven defilements. As it is said: “Doubt is a defilement of the mind—knowing thus, I abandoned doubt as a defilement of the mind; lack of attention… sloth and torpor, terror, elation, gross defect, excessive energy, deficient energy, longing, diversity of perception, excessive absorption in forms—these are defilements of the mind.” Thus, being undefiled by these eleven defilements, it is purified. 'Transcending the human' (atikkantamānusakaṃ) means transcending the human by seeing forms beyond the human sphere, or because it transcends the fleshly eye, it is beyond the human. Thus, with the divine eye, purified, transcending the human, 'he sees beings' (satte passati) means he sees, beholds, and observes beings, just as with the human fleshly eye.

චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනාපි දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානා. යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා වා, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ පරිභූතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨඅකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ. අභිරූපෙ විරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානභොජනෙ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ[Pg.301]. තත්ථ පුරිමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං, ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මූපගඤාණකිච්චං.

“Passing away and reappearing”—here, neither at the moment of passing away nor at the moment of reappearance can they be seen even with the divine eye. But those who are near death and will pass away presently are “passing away.” And those who have grasped re-linking or are in the process of reappearance are “reappearing”—this is the intended meaning. It shows that one sees such beings passing away and reappearing. “Inferior”—because associated with the outflow of delusion, they are despised and scorned on account of inferior birth, family, wealth, and so on. “Superior”—because associated with the outflow of non-delusion, the opposite of that. “Beautiful”—because associated with the outflow of non-hatred, endowed with lovely, pleasing, and attractive complexion. “Ugly”—because associated with the outflow of hatred, endowed with unlovely, displeasing, and unattractive complexion. “Handsome” and “hideous” are also meanings. “Well-faring”—gone to a good destination, or because associated with the outflow of non-greed, wealthy and very rich. “Ill-faring”—gone to a bad destination, or because associated with the outflow of greed, poor and with little food and drink. “Faring according to their deeds”—gone according to whatever deeds have been accumulated. Here, the earlier terms like “passing away” describe the function of the divine eye, while this phrase describes the function of the knowledge of faring according to deeds.

තස්ස ච ඤාණස්ස අයං උප්පත්තික්කමො – ඉධ භික්ඛු හෙට්ඨා නිරයාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකෙ සත්තෙ පස්සති මහන්තං දුක්ඛං අනුභවමානෙ, ඉදං දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඤාණකිච්චමෙව. සො ච එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං දුක්ඛං අනුභවන්තී’’ති, අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. තථා උපරි දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නන්දනවනමිස්සකවනඵාරුසකවනාදීසු සත්තෙ පස්සති දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානෙ, ඉදම්පි දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඤාණකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං සම්පත්තිං අනුභවන්තී’’ති? අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති, ඉදං යථාකම්මූපගඤාණං නාම. ඉමස්ස විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි. යථා චිමස්ස, එවං අනාගතංසඤාණස්සපි. දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති. කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉධ විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

And the mode of arising of this knowledge is this: Here, a monk extends light downward towards the hell realm and sees beings undergoing great suffering. This vision is simply the function of the divine eye knowledge. He then reflects, “What deed did these beings perform to experience such suffering?” Then arises in him the knowledge focused on that deed as its object, thinking, “Having done such and such.” Similarly, extending light upward towards the heavenly realm, he sees beings in the Nandana Grove, the Mixed Grove, the Phārusaka Grove, and others enjoying divine prosperity. This vision too is simply the function of the divine eye knowledge. He reflects, “What deed did these beings perform to experience such prosperity?” Then arises in him the knowledge focused on that deed as its object, thinking, “Having done such and such.” This is called the knowledge of beings faring according to their deeds. There is no separate preliminary work for this. As with this, so too for the knowledge of the future. For these are accomplished together with the divine eye; the divine eye itself is their basis for accomplishment. As for what is to be said regarding misconduct by body, etc., it is to be understood in the same way as previously explained. Here, “knowledge” refers to the knowledge of the divine eye. “Ignorance” refers to the ignorance that obscures the passing away and reappearance of beings. The rest is to be understood in the same way as before.

තතියවාරෙ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එවං ඛොතිආදි නිගමනං.

In the third instance, knowledge is the knowledge of the path of arahantship. Ignorance is the ignorance that obscures the Four Noble Truths. The rest is easily understood, as the method has been stated above. Thus, the words beginning with ‘evaṃ kho’ are the conclusion.

ගාථාසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො යථාවුත්තං පුබ්බෙනිවාසං අවෙති අවගච්ඡති, වුත්තනයෙන පාකටං කත්වා ජානාති. ‘‘යොවෙදී’’තිපි පාඨො, යො අවෙදි විදිතං කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඡබ්බීසතිදෙවලොකසඞ්ඛාතං සග්ගං චතුබ්බිධං අපායඤ්ච වුත්තනයෙනෙව දිබ්බචක්ඛුනා පස්සති. අථොති තතො පරං ජාතික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං නිබ්බානමෙව වා පත්තො අධිගතො. තතො එව අභිඤ්ඤා අභිවිසිට්ඨාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං ජානිත්වා කිච්චවොසානෙන වොසිතො නිට්ඨානප්පත්තො. මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනි, ඛීණාසවො යස්මා එතාහි යථාවුත්තාහි තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතත්තා තතො තතියවිජ්ජාය සබ්බථා බාහිතපාපත්තා ච තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො නාම හොති. තස්මා තමෙව අහං තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං [Pg.302] වදාමි, අඤ්ඤං පන ලපිතලාපනං යජුආදිමන්තපදානං අජ්ඣාපනපරං තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං න වදාමි, තෙවිජ්ජොති තං න කථෙමීති.

The meaning in brief in the verses is this: one who recollects and understands past lives as described, making it clear in the stated manner and knowing it. The reading ‘yo vedī’ is also found, meaning: one who has known, having made it known, is established. The heaven known as the twenty-six realms of devas, and the fourfold states of misery, one sees with the divine eye in the stated manner. Then, after that, one attains the destruction of birth, which is arahantship or Nibbāna. And so, having known through direct knowledge the Dhamma of the Four Truths—which is to be known by the superior wisdom of the path—one is finished, having reached the conclusion of the task and attained the final goal. Endowed with the qualities of a sage, one is a muni; because one is of extinguished taints, and because one is endowed with these three knowledges as described, and therefore, through the third knowledge, having entirely cast out evil, one is called a brahmin endowed with the threefold knowledge. Therefore, I call only such a one a brahmin endowed with the threefold knowledge; but another, who is given to mere talk and recitation, devoted to teaching the words of mantras like the Yajus, I do not call a brahmin endowed with the threefold knowledge—I do not speak of him as one endowed with the threefold knowledge.

ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ දුතියසුත්තෙ වට්ටං කථිතං, පඤ්චමඅට්ඨමදසමසුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Thus, in this chapter, the second discourse speaks of the cycle (vaṭṭa), the fifth, eighth, and tenth discourses speak of the cessation of the cycle (vivaṭṭa), and the remaining discourses speak of both the cycle and its cessation—this should be understood.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Tenth Sutta is concluded.

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fifth Chapter is concluded.

පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය

Of the Paramatthadīpanī, the Commentary on the Khuddaka Nikāya

ඉතිවුත්තකස්ස තිකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Itivuttaka’s Book of Threes is concluded.

4. චතුක්කනිපාතො

4. The Book of Fours

1. බ්‍රාහ්මණධම්මයාගසුත්තවණ්ණනා

1. The Commentary on the Discourse on the Brahmin's Dhamma-Sacrifice

100. චතුක්කනිපාතස්ස [Pg.303] පඨමෙ අහන්ති අත්තනිද්දෙසො. යො හි පරො න හොති, සො නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතො අත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුච්චති. අස්මීති පටිජානනා. යො පරමත්ථබ්‍රාහ්මණභාවො ‘‘අහ’’න්ති වුච්චමානො, තස්ස අත්තනි අත්ථිභාවං පටිජානන්තො හි සත්ථා ‘‘අස්මී’’ති අවොච. ‘‘අහමස්මී’’ති ච යථා ‘‘අහමස්මි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා, සෙය්‍යොහමස්මී’’ති ච අප්පහීනදිට්ඨිමානානුසයා පුථුජ්ජනා අත්තනො දිට්ඨිමානමඤ්ඤනාභිනිවෙසවසෙන අභිවදන්ති, න එවං වුත්තං. සබ්බසො පන පහීනදිට්ඨිමානානුසයො භගවා සමඤ්ඤං අනතිධාවන්තො ලොකසමඤ්ඤානුරොධෙන වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු ධම්මං පතිට්ඨපෙන්තො කෙවලං තාදිසස්ස ගුණස්ස අත්තනි විජ්ජමානතං පටිජානන්තො ‘‘අහමස්මී’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපත්තා බ්‍රහ්මස්ස ච අණනතො බ්‍රාහ්මණො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, අහං පරමත්ථතො බ්‍රාහ්මණොස්මීති. භගවා සබ්බාකාරපරිපුණ්ණස්ස දානසංයමාදිවතසමාදානස්ස නිරවසෙසාය තපචරියාය පාරං ගතො සම්මදෙව වුසිතබ්‍රහ්මචරියවාසො සකලවෙදන්තගූ සුවිසුද්ධවිජ්ජාචරණො සබ්බථා නින්හාතපාපමලො අනුත්තරස්ස අරියමග්ගසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස වත්තා පවත්තා, සුපරිසුද්ධස්ස ච සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස පවෙදෙතා, තස්මා සබ්බසො බාහිතපාපත්තා බ්‍රහ්මස්ස ච අණනතො කථනතො පරමත්ථෙන බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති.

100. In the first chapter of the Catukkanipāta, 'I' is the designation of self. Whoever is not another is called the self, designated as one's own inner being, and is called 'I.' 'I am' is an acknowledgment. The Teacher, acknowledging the existence in himself of that supreme brahmin-state which is called 'I', said, 'I am.' And 'I am' was not spoken in the way that ordinary people, whose latent tendencies of wrong view and conceit have not been abandoned, declare with attachment to their own views, conceit, and convictions, saying, 'I am,' such as 'I am Brahmā, the Great Brahmā,' or 'I am superior.' Rather, the Blessed One, whose latent tendencies of wrong view and conceit have been entirely abandoned, not overstepping convention and establishing the Dhamma in the spiritual continuities of those to be trained in accordance with worldly convention, simply acknowledged the presence of such a quality in himself by saying, 'I am.' A brahmin is so called because he has cast out evil (bāhitapāpattā) and because of his expounding of brahma (brahmassa ca aṇanato). Here, the meaning is this: 'Monks, I am a brahmin in the ultimate sense.' The Blessed One, having gone to the end of the undertaking of vows such as generosity and restraint, which are complete in all aspects, and of ascetic practice without remainder, having rightly lived the holy life, being a master of all the Vedas, possessing perfectly purified knowledge and conduct, thoroughly cleansed of all defilements, is the speaker and proclaimer of the unsurpassed noble path, the holy way, and the expounder of the utterly purified holy life of the Dispensation. Therefore, because he has entirely cast out evil and because of his expounding and speaking of brahma, he is called a brahmin in the ultimate sense.

ඉති භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ අත්තනො අනුත්තරං බ්‍රාහ්මණභාවං පවෙදෙත්වා යානි තානි බ්‍රාහ්මණදානාදීනි ඡ කම්මානි බ්‍රාහ්මණස්ස පඤ්ඤාපෙන්ති, තෙසම්පි සුපරිසුද්ධානං උක්කංසතො අත්තනි සංවිජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘යාචයොගො’’තිආදිමාහ.

Thus the Blessed One, having proclaimed in the world with its devas his own unsurpassed brahmin-state, spoke beginning with 'yācayoga' to show that those six actions prescribed for a brahmin—such as giving—also exist in himself in the highest degree when perfectly purified.

තත්ථ යාචයොගොති යාචෙහි යුත්තො. යාචන්තීති යාචා, යාචකා, තෙ පනෙත්ථ වෙනෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. තෙ හි ‘‘දෙසෙතු, භන්තෙ භගවා[Pg.304], ධම්මං; දෙසෙතු, සුගතො, ධම්ම’’න්ති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මදෙසනං යාචන්ති. භගවා ච තෙසං ඉච්ඡාවිඝාතං අකරොන්තො යථාරුචි ධම්මං දෙසෙන්තො ධම්මදානං දෙතීති යාචයොගො, සදා සබ්බකාලං තෙහි අවිරහිතො. අථ වා යාචයොගොති යාචනයොග්ගො, අධිප්පායපූරණතො යාචිතුං යුත්තොති අත්ථො ‘‘යාජයොගො’’තිපි පාඨො. තත්ථ යාජො වුච්චති මහාදානං, යිට්ඨන්ති අත්ථො. ඉධ පන ධම්මදානං වෙදිතබ්බං, යාජෙ නියුත්තොති යාජයොගා. සදාති සබ්බදා, අනවරතප්පවත්තසද්ධම්මමහාදානොති අත්ථො. අථ වා යාජෙන යොජෙතීතිපි යාජයොගො. තිවිධදානසඞ්ඛාතෙන යාජෙන සත්තෙ යථාරහං යොජෙති, තත්ථ දානෙ නියොජෙතීති අත්ථො. ‘‘යාජයොගො සතත’’න්තිපි පඨන්ති. පයතපාණීති පරිසුද්ධහත්ථො. යො හි දානාධිමුත්තො ආමිසදානං දෙන්තො සක්කච්චං සහත්ථෙන දෙය්‍යධම්මං දාතුං සදා ධොතහත්ථොයෙව හොති, සො ‘‘පයතපාණී’’ති වුච්චති. භගවාපි ධම්මදානාධිමුත්තො සක්කච්චං සබ්බකාලං ධම්මදානෙ යුත්තප්පයුත්තොති කත්වා වුත්තං ‘‘පයතපාණී’’ති. ‘‘සදා’’ති ච පදං ඉමිනාපි සද්ධිං යොජෙතබ්බං ‘‘සදා පයතපාණී’’ති. අවිභාගෙන හි සත්ථා වෙනෙය්‍යලොකස්ස සද්ධම්මදානං සදා සබ්බකාලං පවත්තෙන්තො තත්ථ යුත්තප්පයුත්තො හුත්වා විහරති.

Here, 'yācayoga' means endowed with those who request. Those who request are called 'yācā' or 'yācakā,' and here they should be understood as those to be trained. For they approach the Blessed One and request a Dhamma teaching, saying, 'Venerable Sir, Blessed One, teach the Dhamma; Sugata, teach the Dhamma.' And the Blessed One, not frustrating their wishes, teaches the Dhamma according to their inclination and gives the gift of Dhamma—thus, he is 'yācayoga,' always inseparable from them at all times. Alternatively, 'yācayoga' means fit to be requested, suitable to be asked for the fulfillment of their purpose—this is the meaning. There is also a variant reading, 'yājayoga.' Here, 'yāja' refers to a great offering, meaning a sacrifice. In this context, however, it should be understood as the gift of Dhamma; being engaged in sacrifice—thus, 'yājayoga.' 'Always' means constantly, signifying the great gift of the true Dhamma that flows uninterruptedly. Or, 'yājayoga' can also mean one who joins others with sacrifice. Through the sacrifice, designated as the threefold gift, he appropriately joins beings to it—here, it means he directs them toward that giving. Some also read it as, 'yājayogo satata.' 'Payatapāṇī' means one with purified hands. For one intent on giving material gifts, who, when giving, carefully offers the item to be given with their own hand, is always one with clean hands—such a one is called 'payatapāṇī.' The Blessed One, too, being intent on the gift of Dhamma, is always properly engaged in giving the Dhamma—thus, it is said, 'payatapāṇī.' The word 'sadā' (always) should also be connected with this: 'always payatapāṇī.' Indeed, the Teacher, without discrimination, continuously bestows the gift of the true Dhamma upon the world of those to be trained, remaining ever properly engaged in it.

අපරො නයො – යොගො වුච්චති භාවනා. යථාහ ‘‘යොගා වෙ ජායතෙ භූරී’’ති (ධ. ප. 282). තස්මා යාජයොගොති යාජභාවනං, පරිච්චාගභාවනං අනුයුත්තොති අත්ථො. භගවා හි අභිසම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතොපි කරුණාසමුස්සාහිතො අනවසෙසතො දානං පරිබ්‍රූහෙන්තො තත්ථ උක්කංසපාරමිප්පත්තො හුත්වා අභිසම්බොධිං පාපුණි, බුද්ධො හුත්වාපි තිවිධං දානං පරිබ්‍රූහෙසි විසෙසතො ධම්මදානං, පරෙපි තත්ථ නියොජෙසි. තථා හි සො වෙනෙය්‍යයාචකානං කස්සචි සරණානි අදාසි, කස්සචි පඤ්ච සීලානි, කස්සචි දස සීලානි, කස්සචි චතුපාරිසුද්ධිසීලං, කස්සචි ධුතධම්මෙ, කස්සචි චත්තාරි ඣානානි, කස්සචි අට්ඨ සමාපත්තියො, කස්සචි පඤ්චාභිඤ්ඤායො, චත්තාරො මග්ගෙ, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, තිස්සො විජ්ජා, චතස්සො පටිසම්භිදාති එවමාදිලොකියලොකුත්තරභෙදං ගුණධනං ධම්මදානවසෙන යථාධිප්පායං දෙන්තො පරෙ ච ‘‘දෙථා’’ති නියොජෙන්තො පරිච්චාගභාවනං පරිබ්‍රූහෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පරිච්චාගභාවනං අනුයුත්තො’’ති.

Another interpretation: 'yoga' means cultivation. As it is said, 'From cultivation, wisdom truly arises' (Dhp. 282). Therefore, 'yājayoga' means the cultivation of offering; he is devoted to the cultivation of relinquishment—this is the meaning. For the Blessed One, even before his full enlightenment, while still a bodhisatta, impelled by compassion, developed giving without remainder, reaching the supreme perfection in it before attaining full enlightenment. Having become the Buddha, he also developed the threefold giving, especially the gift of Dhamma, and engaged others in it. Thus, to some of those to be trained who requested, he gave the refuges; to some, the five precepts; to some, the ten precepts; to some, the fourfold purification of morality; to some, the ascetic practices; to some, the four jhānas; to some, the eight attainments; to some, the five higher knowledges; the four paths; the four fruits of recluseship; the three knowledges; the four kinds of analytical knowledge—and so forth. In this way, bestowing the treasure of qualities, divided into worldly and supramundane, as the gift of Dhamma according to their inclinations, while also urging others, 'Give!' he developed the cultivation of relinquishment. Therefore, it is said, 'Devoted to the cultivation of relinquishment'.

පයතපාණීති [Pg.305] වා ආයතපාණී, හත්ථගතං කිඤ්චි දාතුං ‘‘එහි ගණ්හා’’ති පසාරිතහත්ථො විය ආචරියමුට්ඨිං අකත්වා සද්ධම්මදානෙ යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. පයතපාණීති වා උස්සාහිතහත්ථො, ආමිසදානං දාතුං උස්සාහිතහත්ථො විය ධම්මදානෙ කතුස්සාහොති අත්ථො. අන්තිමදෙහධරොති බ්‍රහ්මචරියවසෙන බ්‍රාහ්මණකරණානං ධම්මානං පාරිපූරියා පච්ඡිමත්තභාවධාරී. අවුසිතවතො හි වසලකරණානං ධම්මානං අප්පහානෙන වසලාදිසමඤ්ඤා ගති ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා සියා. තෙන භගවා අත්තනො අච්චන්තවුසිතබ්‍රාහ්මණභාවං දස්සෙති. අනුත්තරො භිසක්කො සල්ලකත්තොති දුත්තිකිච්ඡස්ස වට්ටදුක්ඛරොගස්ස තිකිච්ඡනතො උත්තමො භිසක්කො, අඤ්ඤෙහි අනුද්ධරණීයානං රාගාදිසල්ලානං කන්තනතො සමුච්ඡෙදවසෙන සමුද්ධරණතො උත්තමො සල්ලකන්තනවෙජ්ජො. ඉමිනා නිප්පරියායතො බ්‍රාහ්මණකරණානං ධම්මානං අත්තනි පතිට්ඨිතානං පරසන්තතියං පතිට්ඨාපනෙන පරෙසම්පි බ්‍රාහ්මණකරණමාහ.

'Payatapāṇī' means either 'with outstretched hand' (āyatapāṇī), like one extending the hand to give something that has come to hand, saying, 'Come, take it,' without making a teacher's closed fist, thus being properly engaged in giving the true Dhamma. Or 'payatapāṇī' means 'with an eager hand' (ussāhitahattho), like one eagerly raising the hand to give material gifts, but here signifying one who is diligently energetic in giving the Dhamma. 'Antimadehadharī' means one who bears the final body, bearing the ultimate existence through the complete fulfillment of the qualities that make one a brahmin by way of the holy life. For one who has not lived the holy life, through the non-abandonment of qualities that cause one to be an outcast or to have similar designations, a future destination in a womb would await. Therefore, the Blessed One reveals his own state of being a completely accomplished brahmin. 'Anuttaro bhisakko sallakatto' means the supreme physician, the best surgeon, because he is the highest healer of the disease of suffering in the round of existence, which is difficult to cure, and the foremost surgeon for the arrows of lust and other defilements, which others cannot remove, extracting them by cutting them off completely. Through this, he declares directly how others too can be made brahmins by establishing in their continuity the qualities that make one a brahmin, which are established in himself.

තස්ස මෙ තුම්හෙ පුත්තාති තස්ස එවරූපස්ස මම තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, පුත්තා අත්‍රජා හොථ. ඔරසාති උරසි සම්බන්ධා. යථා හි සත්තානං ඔරසපුත්තා අත්‍රජා විසෙසෙන පිතුසන්තකස්ස දායජ්ජස්ස භාගිනො හොන්ති, එවමෙතෙපි අරියපුග්ගලා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මස්සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතා. තස්ස සන්තකස්ස විමුත්තිසුඛස්ස අරියධම්මරතනස්ස ච එකංසභාගියතාය ඔරසා. අථ වා භගවතො ධම්මදෙසනානුභාවෙන අරියභූමිං ඔක්කමමානා ඔක්කන්තා ච අරියසාවකා සත්ථු උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය නිප්පරියායෙන ‘‘ඔරසපුත්තා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. තථා හි තෙ භගවතා ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවොලොකනෙන වජ්ජානුචින්තනෙන ච හදයෙ කත්වා වජ්ජතො නිවාරෙත්වා අනවජ්ජෙ පතිට්ඨපෙන්තෙන සීලාදිධම්මසරීරපොසනෙන සංවඩ්ඪිතා. මුඛතො ජාතාති මුඛතො ජාතාය ධම්මදෙසනාය අරියාය ජාතියා ජාතත්තා මුඛතො ජාතා. අථ වා අනඤ්ඤසාධාරණතො සබ්බස්ස කුසලධම්මස්ස මුඛතො පාතිමොක්ඛතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසඞ්ඛාතතො විමොක්ඛමුඛතො වා අරියමග්ගජාතියා ජාතාතිපි මුඛතො ජාතා. සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සාසනධම්මෙ අරියමග්ගධම්මෙ වා ජාතාති ධම්මජා. තෙනෙව ධම්මෙන නිම්මිතා මාපිතාති ධම්මනිම්මිතා. සතිධම්මවිචයාදි ධම්මදායාදා, න ලාභසක්කාරාදි [Pg.306] ආමිසදායාදා, ධම්මදායාදා නො ආමිසදායාදා හොථාති අත්ථො.

'You are my sons' means: of me, who am of such a nature, you, monks, are my true-born sons. 'Orasā' means connected to the breast. Just as a being's true-born sons are especially entitled to their father’s inheritance, so too are these noble individuals born of a noble birth upon hearing the Dhamma of the Perfectly Enlightened One. They are true-born sons by being unequivocal partakers of his liberation-bliss and the gem of the noble Dhamma. Alternatively, noble disciples who are entering or have entered the noble state through the power of the Blessed One’s Dhamma teaching are worthy of being called 'true-born sons' in the direct sense, because they are nobly born from the Teacher’s breast, generated by his effort. For they have been nurtured by the Blessed One, who, taking them to heart, observing their inclinations, latent tendencies, conduct, and aspirations, and reflecting on their faults, prevents them from fault and establishes them in faultlessness, fostering them with the nourishment of the Dhamma-body of virtue and other qualities. 'Born from the mouth' means born from the mouth because they are born of a noble birth through the Dhamma teaching that came from his mouth. Alternatively, they are also 'born from the mouth' because they are born with the birth of the noble path from the 'mouth' which is the unique source of all wholesome qualities—that is, from the Pātimokkha—or from the 'door to liberation' which is designated as insight leading to emergence. 'Born of the Dhamma' means born in the Dhamma of the Dispensation, which is comprised of the three trainings, or in the Dhamma of the noble path. 'Created by the Dhamma' means fashioned and made by that very Dhamma. 'Heirs of the Dhamma' means heirs to mindfulness, investigation of phenomena, and so on, not heirs to material gains and honors. The meaning is: 'Be heirs of the Dhamma, not heirs of material things'.

තත්ථ ධම්මො දුවිධො – නිප්පරියායධම්මො, පරියායධම්මොති. ආමිසම්පි දුවිධං – නිප්පරියායාමිසං, පරියායාමිසන්ති. කථං? මග්ගඵලනිබ්බානප්පභෙදො හි නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො නිප්පරියායධම්මො, නිබ්බත්තිතධම්මොයෙව, න කෙනචි පරියායෙන කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ධම්මො. යං පනිදං විවට්ටූපනිස්සිතං කුසලං, සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො විවට්ටං පත්ථෙන්තො දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ගන්ධමාලාදීහි වත්ථුපූජං කරොති, ධම්මං සුණාති, දෙසෙති, ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන නිප්පරියායං අමතං නිබ්බානං පටිලභති, අයං පරියායධම්මො. තථා චීවරාදයො චත්තාරො පච්චයා නිප්පරියායාමිසමෙව, න අඤ්ඤෙන පරියායෙන වා කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ආමිසං. යං පනිදං වට්ටගාමිකුසලං, සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො වට්ටං පත්ථෙන්තො සම්පත්තිභවං ඉච්ඡමානො දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන දෙවමනුස්සසම්පත්තියො පටිලභති, ඉදං පරියායාමිසං නාම.

Herein, the Dhamma is twofold: direct Dhamma and indirect Dhamma. Material things are also twofold: direct material things and indirect material things. How so? The ninefold supramundane Dhamma, classified as path, fruit, and Nibbāna, is the direct Dhamma. It is simply Dhamma that has come into being, not Dhamma by any indirect means, reason, or pretext. But as for this wholesome kamma that is a basis for turning away from the round of existence—such as when someone, aspiring for that turning away, gives alms, undertakes the precepts, performs the Uposatha observance, worships with perfumes, garlands, and so forth, listens to the Dhamma, teaches it, or cultivates meditative attainments—by doing so, they gradually attain the direct, deathless Nibbāna. This is the indirect Dhamma. Similarly, the four requisites, such as robes, are simply direct material things, not material things by any other indirect means, reason, or pretext. But as for this wholesome kamma that leads to the round of existence—such as when someone, aspiring for the round of existence, wishing for a prosperous state of being, gives alms… and so on… or cultivates meditative attainments—by doing so, they gradually attain prosperity among devas and humans. This is called indirect material things.

තත්ථ නිප්පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා භික්ඛූ මග්ගඵලනිබ්බානානි අධිගච්ඡන්ති. වුත්තඤ්හෙතං –

Therein, even the direct Dhamma belongs solely to the Blessed One. For it is because it was spoken by the Blessed One that monks attain the path, the fruits, and Nibbāna. And it has been said:

‘‘සො, හි, බ්‍රාහ්මණ, භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා…පෙ… මග්ගානුගා ච පනෙතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡා සමන්නාගතා’’ති (ම. නි. 3.79; චූලනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85).

"Indeed, brahmin, that Blessed One is the producer of the unarisen path, the generator of the unoriginated path... and now his disciples dwell following that path, having come to possess it after him."

‘‘සො, හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති, චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො, වත්තා පවත්තා, අත්ථස්ස නින්නෙතා, අමතස්ස දාතා, ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති (ම. නි. 1.203; 3.281) ච.

"Indeed, friend, that Blessed One knows what is to be known, sees what is to be seen. He has become vision, has become knowledge, has become Dhamma, has become Brahma. He is a speaker, a proclaimer, a guide to the meaning, a giver of the Deathless, the master of the Dhamma, the Tathāgata."

පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා එව ජානන්ති ‘‘විවට්ටං පත්ථෙත්වා දානං දෙන්තො…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්තො අනුක්කමෙන අමතං නිබ්බානං පටිලභතී’’ති. නිප්පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව [Pg.307] සන්තකං. භගවතා හි අනුඤ්ඤාතත්තායෙව භික්ඛූහි ජීවකවත්ථුං ආදිං කත්වා පණීතචීවරං ලද්ධං. යථාහ –

The indirect Dhamma also belongs solely to the Blessed One. For it is only because it was spoken by the Blessed One that they know, "By aspiring for the turning away from the round, giving alms... cultivating meditative attainments, one gradually attains the deathless Nibbāna." The direct material things also belong solely to the Blessed One. For it is only because it was permitted by the Blessed One that monks received fine robes, beginning with the Jīvaka cloth. As it is said:

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගහපතිචීවරං. යො ඉච්ඡති, පංසුකූලිකො හොතු. යො ඉච්ඡති, ගහපතිචීවරං සාදියතු. ඉතරීතරෙනපාහං, භික්ඛවෙ, සන්තුට්ඨිංයෙව වණ්ණෙමී’’ති (මහාව. 337).

"Monks, I allow robes from householders. Whoever wishes may be a wearer of rag-robes. Whoever wishes may accept robes from householders. In either case, monks, I praise only contentment."

එවං ඉතරෙපි පච්චයා භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා එව භික්ඛූහි පරිභුඤ්ජිතුං ලද්ධා. පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං. භගවතා හි කථිතත්තා එව ජානන්ති ‘‘සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො දානං දත්වා සීලං…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන පරියායාමිසං දිබ්බසම්පත්තිං මනුස්සසම්පත්තිඤ්ච පටිලභතී’’ති. යදෙව යස්මා නිප්පරියායධම්මොපි පරියායධම්මොපි නිප්පරියායාමිසම්පි පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං, තස්මා තත්ථ අත්තනො සාමිභාවං දස්සෙන්තො තත්ථ ච යං සෙට්ඨතරං අච්චන්තහිතසුඛාවහං තත්ථෙව නෙ නියොජෙන්තො එවමාහ ‘‘තස්ස මෙ තුම්හෙ පුත්තා ඔරසා…පෙ… නො ආමිසදායාදා’’ති.

In the same way, other requisites were also permitted by the Blessed One, and thus bhikkhus were allowed to use them. The qualified material things also belong solely to the Blessed One. For it is because it was spoken by the Blessed One that they know: 'One who desires a prosperous existence, having given alms, observed morality... and cultivated meditative attainments, gradually attains qualified material things, divine prosperity, and human prosperity.' Indeed, since both the unqualified Dhamma and the qualified Dhamma, as well as the unqualified material things and the qualified material things, all belong solely to the Blessed One, therefore, showing his mastery over them, and directing them to that which is most excellent, conducive to ultimate welfare and happiness, he said: 'You are my true sons... not heirs of material things.'

ඉති භගවා පරිපුණ්ණවතසමාදානං තපචරියං සම්මදෙව වුසිතබ්‍රහ්මචරියං සුවිසුද්ධවිජ්ජාචරණසම්පන්නං අනවසෙසවෙදන්තපාරගුං බාහිතසබ්බපාපං සතතං යාචයොගං සදෙවකෙ ලොකෙ අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවප්පත්තං අත්තනො පරමත්ථබ්‍රාහ්මණභාවං අරියසාවකානඤ්ච අත්තනො ඔරසපුත්තාදිභාවං පවෙදෙසි. භගවා හි ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99) එත්ථ සීහසදිසං, ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) එත්ථ මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං, ‘‘රාජාහමස්මි සෙලා’’ති (ම. නි. 2.399; සු. නි. 559) එත්ථ රාජසදිසං, ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) එත්ථ වෙජ්ජසදිසං, ‘‘බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) එත්ථ බ්‍රාහ්මණසදිසං අත්තානං කථෙසි. ඉධාපි බ්‍රාහ්මණ සදිසං කත්වා කථෙසි.

Thus the Blessed One declared his own supreme brahminhood—having fulfilled his undertaking of vows, rightly practiced asceticism, perfectly lived the holy life, endowed with utterly purified knowledge and conduct, gone to the far shore of all knowledge, having banished all evil, ever accessible to petitioners, having attained the unsurpassed state of being worthy of offerings in the world with its devas—and also declared the noble disciples' state of being his true sons and so forth. For the Blessed One spoke of himself as similar to a lion when he said, 'Bhikkhus, "lion" is a designation for the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One' (AN 5.99); as similar to a man skilled in the path when he said, 'Tissa, "one skilled in the path" is a designation for the Tathāgata' (SN 22.80); as similar to a king when he said, 'I am the king, O Sela' (MN 92; Snp 3.7); as similar to a physician when he said, 'Sunakkhatta, "physician, surgeon" is a designation for the Tathāgata' (MN 105); as similar to a brahmin when he said, 'Bhikkhus, "brahmin" is a designation for the Tathāgata' (AN 8.85). Here too, he spoke of himself as comparable to a brahmin.

ඉදානි යෙහි දානාදීහි යුත්තස්ස ඉතො බාහිරකබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණකිච්චං පරිපුණ්ණං මඤ්ඤන්ති, තෙහි අත්තනො දානාදීනං අග්ගසෙට්ඨභාවං පකාසෙතුං ‘‘ද්වෙමානි, භික්ඛවෙ, දානානී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යාගාති මහායඤ්ඤා[Pg.308], මහාදානානීති අත්ථො, යානි ‘‘යිට්ඨානී’’තිපි වුච්චන්ති. තත්ථ වෙලාමදානවෙස්සන්තරදානමහාවිජිතයඤ්ඤසදිසා ආමිසයාගා වෙදිතබ්බා, මහාසමයසුත්තමඞ්ගලසුත්තචූළරාහුලොවාදසුත්තසමචිත්තසුත්තදෙසනාදයො ධම්මයාගා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

Now, the passage beginning 'There are, bhikkhus, these two kinds of gifts' was commenced in order to proclaim the supreme excellence of his own gifts and so forth, in contrast to those by which they think the duty of a brahmin external to this teaching is fulfilled. Here, 'sacrifices' (yāgā) means great sacrifices, that is, great gifts, which are also called 'offerings' (yiṭṭhāni). Among these, material sacrifices should be understood as similar to the Velāma gift, the Vessantara gift, and the great Mahāvijita sacrifice; Dhamma sacrifices are teachings such as the Mahāsamaya Sutta, the Maṅgala Sutta, the Cūḷarāhulovāda Sutta, and the Samacitta Sutta. The rest is to be understood according to the method stated below.

ගාථායං අයජීති අදාසි. අමච්ඡරීති සබ්බමච්ඡරියානං බොධිමූලෙයෙව සුප්පහීනත්තා මච්ඡෙරරහිතො. සබ්බභූතානුකම්පීති මහාකරුණාය සබ්බසත්තෙ පියපුත්තං විය අනුග්ගණ්හනසීලො. වුත්තඤ්හෙතං –

In the verse, 'he sacrificed' (ayajī) means he gave. 'Without stinginess' (amaccharī) means he was free from stinginess, having thoroughly abandoned all its forms at the root of the Bodhi tree. 'Compassionate to all beings' (sabbabhūtānukampī) refers to his nature of helping all beings with great compassion, as if they were his own dear children. As it is said:

‘‘වධකෙ දෙවදත්තෙ ච, චොරෙ අඞ්ගුලිමාලකෙ;

ධනපාලෙ රාහුලෙ චෙව, සමචිත්තො මහාමුනී’’ති. (මි. ප. 6.6.5) –

"Towards Devadatta the murderer, and towards the thief Aṅgulimāla; Towards Dhanapāla and Rāhula, the Great Sage is of even mind." (Mil 391)

සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

The rest is easily understood.

පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Sutta is finished.

2. සුලභසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sulabha Sutta

101. දුතියෙ අප්පානීති පරිත්තානි. සුලභානීති සුඛෙන ලද්ධබ්බානි, යත්ථ කත්ථචි වා සක්කා හොති ලද්ධුං. අනවජ්ජානීති වජ්ජරහිතානි නිද්දොසානි ආගමනසුද්ධිතො කායමණ්ඩනාදිකිලෙසවත්ථුභාවාභාවතො ච. තත්ථ සුලභතාය පරියෙසනදුක්ඛස්ස අභාවො දස්සිතො, අප්පතාය පරිහරණදුක්ඛස්සපි අභාවො දස්සිතො, අනවජ්ජතාය අගරහිතබ්බතාය භික්ඛුසාරුප්පභාවො දස්සිතො හොති. අප්පතාය වා පරිත්තාසස්ස අවත්ථුතා, සුලභතාය ගෙධාය අවත්ථුතා, අනවජ්ජතාය ආදීනවවසෙන නිස්සරණපඤ්ඤාය වත්ථුතා දස්සිතා හොති. අප්පතාය වා ලාභෙන න සොමනස්සං ජනයන්ති, සුලභතාය අලාභෙන න දොමනස්සං ජනයන්ති, අනවජ්ජතාය විප්පටිසාරනිමිත්තං අඤ්ඤාණුපෙක්ඛං න ජනයන්ති අවිප්පටිසාරවත්ථුභාවතො.

101. In the second sutta, 'few' (appāni) means limited. 'Easily obtained' (sulabhāni) means they can be easily acquired, obtainable anywhere. 'Blameless' (anavajjāni) means faultless, without defect, both in terms of purity of acquisition and in terms of not being objects of defilement such as bodily adornment. Here, ease of obtaining shows the absence of suffering in seeking. Fewness shows the absence of suffering in guarding. Blamelessness shows suitability for a bhikkhu because they are beyond reproach. Alternatively, fewness demonstrates the baselessness of anxiety. Ease of obtaining demonstrates the baselessness of greed. Blamelessness demonstrates the basis for the wisdom of renunciation by way of seeing danger. Or, because they are few, they do not generate gladness upon being gained; because they are easily obtained, they do not generate sadness upon not being gained; because they are blameless, they do not generate that equanimity based on ignorance which is a sign of regret, as they are a basis for non-regret.

පංසුකූලන්ති රථිකාසුසානසඞ්කාරකූටාදීසු යත්ථ කත්ථචි පංසූනං උපරි ඨිතත්තා අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පංසුකූලං වියාති පංසුකූලං, පංසු විය කුච්ඡිතභාවං උලති ගච්ඡතීති පංසුකූලන්ති එවං ලද්ධනාමං රථිකාදීසු පතිතනන්තකානි උච්චිනිත්වා කතචීවරං. පිණ්ඩියාලොපොති ජඞ්ඝපිණ්ඩියා බලෙන [Pg.309] චරිත්වා ඝරෙ ඝරෙ ආලොපමත්තං කත්වා ලද්ධභොජනං. රුක්ඛමූලන්ති විවෙකානුරූපං යංකිඤ්චි රුක්ඛසමීපං. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි ගොමුත්තං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායොව එවං අභිනවම්පි මුත්තං පූතිමුත්තමෙව. තත්ථ කෙචි ගොමුත්තභාවිතං හරිතකීඛණ්ඩං ‘‘පූතිමුත්ත’’න්ති වදන්ති, පූතිභාවෙන ආපණාදිතො විස්සට්ඨං ඡඩ්ඩිතං අපරිග්ගහිතං යංකිඤ්චි භෙසජ්ජං පූතිමුත්තන්ති අධිප්පෙතන්ති අපරෙ.

A rag-robe (paṃsukūla) is so called because, being on top of dust in places like streets, charnel grounds, and garbage heaps, it is like a dust-heap (paṃsukūla) in the sense of having risen up. Alternatively, it is called paṃsukūla because, like dust (paṃsu), it goes (ulati) to a despised state. Thus having acquired its name, it is a robe made by collecting discarded rags that have fallen in streets and other such places. Almsfood (piṇḍiyālopo) is food obtained by going from house to house on the strength of one's legs and receiving just a morsel. The foot of a tree (rukkhamūla) refers to any spot near a tree suitable for seclusion. Putrid urine (pūtimutta) means any cow's urine. For just as even a golden-hued body is a putrid body, so too even fresh urine is putrid urine. Some say 'putrid urine' is a piece of harītakī (chebulic myrobalan) fermented in cow's urine; others hold that 'putrid urine' is any medicine that has been discarded, abandoned, and left unclaimed from shops and so on because it has gone bad.

යතො ඛොති පච්චත්තෙ නිස්සක්කවචනං, යං ඛොති වුත්තං හොති. තෙන ‘‘තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තකිරියං පරාමසති. තුට්ඨොති සන්තුට්ඨො. ඉදමස්සාහන්ති ය්වායං චතුබ්බිධෙන යථාවුත්තෙන පච්චයෙන අප්පෙන සුලභෙන සන්තොසො, ඉදං ඉමස්ස භික්ඛුනො සීලසංවරාදීසු අඤ්ඤතරං එකං සාමඤ්ඤඞ්ගං සමණභාවකාරණන්ති අහං වදාමි. සන්තුට්ඨස්ස හි චතුපාරිසුද්ධිසීලං සුපරිපුණ්ණං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. අථ වා සාමඤ්ඤං නාම අරියමග්ගො. තස්ස සඞ්ඛෙපතො ද්වෙ අඞ්ගානි – බාහිරං, අජ්ඣත්තිකන්ති. තත්ථ බාහිරං සප්පුරිසූපනිස්සයො සද්ධම්මස්සවනඤ්ච, අජ්ඣත්තිකං පන යොනිසො මනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්ති ච. තෙසු යස්මා යථාරහං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිභූතා තස්සා මූලභූතා චෙතෙ ධම්මා, යදිදං අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා පවිවිත්තතා අසංසට්ඨතා ආරද්ධවීරියතාති එවමාදයො, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදමස්සාහං අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති වදාමී’’ති.

The phrase 'yato kho' is a reflexive expression; it means 'that which is said as kho.' Therefore, 'he is content' refers to the action previously mentioned. 'Content' means satisfied. This contentment—that is, the satisfaction with the four kinds of requisites, as described, that are little and easily obtained—this, I declare, is one aspect of the ascetic life, one of the factors for the state of a recluse, from among such things as virtue, restraint, and so on. For one who is content, the fourfold purity of virtue is fully perfected, and serenity and insight meditation reach complete fulfillment. Or alternatively, the ascetic life means the Noble Path. Briefly, it has two aspects: external and internal. The external is association with a good person and listening to the true Dhamma, while the internal is wise attention and practice in accordance with the Dhamma. Among these, because such qualities as fewness of wishes, contentment, seclusion, non-entanglement, and aroused energy are the foundation for that path and are practices in accordance with the Dhamma, therefore it is said, 'This, I declare, is one of the factors of the ascetic life.'

ගාථාසු සෙනාසනමාරබ්භාති විහාරාදිං මඤ්චපීඨාදිඤ්ච සෙනාසනං නිස්සාය. චීවරං පානභොජනන්ති නිවාසනාදිචීවරං, අම්බපානකාදිපානං, ඛාදනීයභොජනීයාදිභුඤ්ජිතබ්බවත්ථුඤ්ච ආරබ්භාති සම්බන්ධො. විඝාතො විහතභාවො චෙතොදුක්ඛං න හොතීති යොජනා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘අසුකස්මිං නාම ආවාසෙ පච්චයා සුලභා’’ති ලභිතබ්බට්ඨානගමනෙන වා ‘‘මය්හං පාපුණාති න තුය්හ’’න්ති විවාදාපජ්ජනෙන වා නවකම්මකරණාදිවසෙන වා සෙනාසනාදීනි පරියෙසන්තානං අසන්තුට්ඨානං ඉච්ඡිතලාභාදිනා යො විඝාතො චිත්තස්ස හොති, සො තත්ථ සන්තුට්ඨස්ස න හොතීති. දිසා නප්පටිහඤ්ඤතීති සන්තුට්ඨියා චාතුද්දිසාභාවෙන දිසා නප්පටිහන්ති. වුත්තඤ්හෙතං –

In the verses, 'concerning lodgings' means relying on lodgings such as monasteries, etc., and beds, seats, etc. 'Robe, drink, and food' refers to robes such as the under-robe, etc., beverages such as mango juice, etc., and consumable items such as hard and soft foods; this is the connection. 'Distress' (vighāto) means a state of affliction, mental suffering; the construction is that this 'does not occur'. The concise meaning here is this: For those who are discontented and seeking lodgings, etc.—whether by going to a place thinking, 'Requisites are easily obtained in such and such a dwelling,' or by giving rise to disputes, saying, 'It is for me, not for you,' or by undertaking new construction, etc.—the mental distress that arises from not obtaining what is desired does not occur for one who is content. 'Not obstructed in any direction' means that through contentment one is unhindered in the four directions, so no direction is obstructed. As it is said:

‘‘චාතුද්දිසො [Pg.310] අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙනා’’ති. (සු. නි. 42;

චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128);

He is unhindered in the four directions and without opposition, content with whatever comes his way.

යස්ස හි ‘‘අසුකට්ඨානං නාම ගතො චීවරාදීනි ලභිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා පටිහඤ්ඤති නාම. යස්ස පන එවං න උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා න පටිහඤ්ඤති නාම. ධම්මාති පටිපත්තිධම්මා. සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකාති සමණධම්මස්ස සමථවිපස්සනාභාවනාය අරියමග්ගස්සෙව වා අනුච්ඡවිකා අප්පිච්ඡතාදයො. අධිග්ගහිතාති සබ්බෙ තෙ තුට්ඨචිත්තස්ස සන්තුට්ඨචිත්තෙන භික්ඛුනා අධිග්ගහිතා පටිපක්ඛධම්මෙ අභිභවිත්වා ගහිතා හොන්ති අබ්භන්තරගතා, න බාහිරගතාති.

For one whose thought arises, thinking, 'I will obtain robes and other necessities by going to such and such a place,' his direction is obstructed, it is said. But for one whose thought does not arise in this way, his direction is not obstructed, it is said. 'Dhammā' refers to the qualities of practice. 'In accordance with the ascetic life' means suitable to the ascetic's practice, to the cultivation of serenity and insight, or even to the Noble Path, such qualities as having few wants, and so on. 'Mastered' means all these are mastered by a bhikkhu whose mind is pleased and content, having overcome opposing states; they are internalized, not external.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Sutta is concluded.

3. ආසවක්ඛයසුත්තවණ්ණනා

3. The Commentary on the Sutta on the Destruction of the Taints

102. තතියෙ ජානතොති ජානන්තස්ස. පස්සතොති පස්සන්තස්ස. යදිපි ඉමානි ද්වෙපි පදානි එකත්ථානි, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, එවං සන්තෙපි ‘‘ජානතො’’ති ඤාණලක්ඛණං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසති. ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණං. ‘‘පස්සතො’’ති ඤාණප්පභාවං උපාදාය. දස්සනප්පභාවඤ්හි උපාදාය ඤාණසමඞ්ගී පුග්ගලො චක්ඛුමා විය පුග්ගලො චක්ඛුනා රූපානි, ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ පස්සති. අථ වා ජානතොති අනුබොධඤාණෙන ජානතො. පස්සතොති පටිවෙධඤාණෙන පස්සතො. පටිලොමතො වා දස්සනමග්ගෙන පස්සතො, භාවනාමග්ගෙන ජානතො. කෙචි පන ‘‘ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි ජානතො, සිඛාප්පත්තවිපස්සනාය පස්සතො’’ති වදන්ති. අථ වා දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන ජානතො, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන පස්සතො. තදුභයෙ ච සති පහානභාවනාභිසමයා සිද්ධා එව හොන්තීති චතුසච්චාභිසමයො වුත්තො හොති. යදා චෙත්ථ විපස්සනාඤාණං අධිප්පෙතං, තදා ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති පදානං හෙතුඅත්ථදීපනතා දට්ඨබ්බා. යදා පන මග්ගඤාණං අධිප්පෙතං, තදා මග්ගකිච්චත්ථදීපනතා.

102. In the third sutta, 'for one who knows' (jānato) means 'of one who knows' (jānantassa), and 'for one who sees' (passato) means 'of one who sees' (passantassa). Although these two terms have the same meaning, differing only in wording, even so, 'for one who knows' indicates a person by way of the characteristic of knowledge, for knowledge is characterized by knowing. 'For one who sees' indicates a person by way of the power of knowledge, for by the power of seeing, a person endowed with knowledge sees phenomena that have been revealed by knowledge, just as a person with eyes sees forms with the eye. Alternatively, 'for one who knows' means one who knows through the knowledge of comprehension, and 'for one who sees' means one who sees through the knowledge of penetration. Or, in reverse order, 'for one who sees' means one who sees through the path of vision, and 'for one who knows' means one who knows through the path of development. Some, however, say it means 'for one who knows' through full understanding by way of knowing, investigating, and abandoning, and 'for one who sees' through insight that has reached its peak. Alternatively, it means one who knows suffering through the breakthrough of full understanding, and one who sees cessation through the breakthrough of realization. When both of these are present, the breakthroughs of abandoning and development are accomplished; thus, the breakthrough of the Four Noble Truths is stated. When insight knowledge is intended here, the words 'for one who knows' and 'for one who sees' should be understood as expressing the meaning of a reason. When, however, path knowledge is intended, they express the meaning of the path's function.

ආසවානං [Pg.311] ඛයන්ති ‘‘ජානතො, අහං භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 3.101; 5.1095) එවමාගතෙ සබ්බාසවසංවරපරියායෙ ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.438) ච සුත්තපදෙසු ආසවානං පහානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.438) ඵලං.

Regarding 'the destruction of the taints' (āsavānaṃ khaya): In the discourse on the restraint of all taints, where it is said, 'Monks, for one who knows, for one who sees, I declare the destruction of the taints,' and in other sutta passages such as, 'through the destruction of the taints, there is taintless liberation of mind,' the abandoning of the taints, their utter destruction, their non-arising, their state of having been worn away, and their non-existence is called 'the destruction of the taints'. In passages such as, 'through the destruction of the taints, one becomes a recluse,' it refers to the fruit.

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො;

ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253);

–

For one who is ever watching for the faults of others, and who is constantly resentful, his taints increase; he is far from the destruction of the taints.

ආදීසු නිබ්බානං.

In passages such as the following, it means Nibbāna.

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා;

තතො අඤ්ඤාවිමුත්තස්ස, ඤාණං වෙ හොති තාදිනො’’ති. (අ. නි. 3.86;

ඉතිවු. 62) –

For the learner undergoing training, following the straight path, first comes knowledge in destruction, then immediately final knowledge. Then, for the steadfast one liberated by final knowledge, there is indeed that knowledge.

එවමාගතෙ ඉන්ද්‍රියසුත්තෙ ඉධ ච මග්ගො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. තස්මා යථාවුත්තනයෙන ජානන්තස්ස පස්සන්තස්ස අහං අරියමග්ගාධිගමං වදාමීති වුත්තං හොති. නො අජානතො නො අපස්සතොති යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො. එතෙන යෙ අජානතො අපස්සතොපි සංසාරසුද්ධිං වදන්ති, තෙ පටික්ඛිපති. පුරිමෙන වා පදද්වයෙන උපායො වුත්තො, ඉමිනා අනුපායපටිසෙධො. සඞ්ඛෙපෙන චෙත්ථ ඤාණං ආසවක්ඛයකරං, සෙසං තස්ස පරික්ඛාරොති දස්සෙති.

Thus, in the Indriya Sutta that has come down, the path is spoken of here as 'the destruction of the taints.' Therefore, for one who knows and sees in the manner explained, it is said, 'I declare the attainment of the noble path.' But not for one who does not know or see—the meaning is that for one who does not know and does not see, I do not declare it. By this, those who claim purification from saṃsāra even for one who does not know or see are refuted. By the first two words, the method is stated; by this, the rejection of what is not the method. In brief, here, knowledge is what brings about the destruction of the taints, and the rest is its requisite equipment—this is what is shown.

ඉදානි යං ජානතො යං පස්සතො ආසවක්ඛයො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතො’’ති පුච්ඡං ආරභි. තත්ථ ජානනා බහුවිධා. දබ්බජාතිකො එව හි කොචි භික්ඛු ඡත්තං කාතුං ජානාති, කොචි චීවරාදීනං අඤ්ඤතරං, තස්ස ඊදිසානි කම්මානි වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොන්තස්ස සා ජානනා ‘‘මග්ගඵලානං පදට්ඨානං න හොතී’’ති න වත්තබ්බා. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදීනි කාතුං ජානාති, තස්සෙවං ජානතො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව. තස්මා යං ජානතො යං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති, තදෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි. තත්ථ යං වත්තබ්බං චතුසච්චකම්මට්ඨානං, තං හෙට්ඨා යොනිසොමනසිකාරසුත්තෙ සඞ්ඛෙපතො වුත්තමෙව.

Now, to explain what it is that for one who knows and sees the destruction of the taints occurs, the question was begun: 'Knowing what, monks...?' Here, knowing is of many kinds. For instance, a certain monk of the artisan class may know how to make an umbrella, another may know how to make a robe or other such things. For one who, while established in his duties, does such work, that knowing cannot be said to be 'not a basis for the path and fruits.' But for one who has gone forth in the Dispensation and knows how to perform medical treatments and the like—for him, knowing thus, the taints only increase. Therefore, to explain what it is that for one who knows and sees the destruction of the taints occurs, he said: 'This is suffering,' and so on. Herein, what should be said regarding the meditation subject of the Four Noble Truths has already been briefly stated below in the discourse on wise attention.

තත්ථ [Pg.312] පන ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති (ඉතිවු. 16) ආගතත්තා ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා අත්ථවිභාවනා කතා. ඉධ ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොතී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 3.101; 5.1095) ආගතත්තා ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති පරිඤ්ඤාපටිවෙධවසෙන පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන මග්ගඤාණෙන ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොතී’’තිආදිනා නයෙන යොජෙතබ්බං. ආසවෙසු ච පඨමමග්ගෙන දිට්ඨාසවො ඛීයති, තතියමග්ගෙන කාමාසවො, චතුත්ථමග්ගෙන භවාසවො අවිජ්ජාසවො ච ඛීයතීති වෙදිතබ්බො.

There, since it is stated, 'Monks, a monk, by applying his mind wisely, abandons the unwholesome and develops the wholesome' (Itivuttaka 16), the explanation of the meaning was made by saying, 'One wisely applies the mind: “This is suffering,”' and so on. Here, since it is stated, 'Monks, for one who knows and sees, “This is suffering,” the destruction of the taints occurs' (Majjhima Nikāya 1.15; Saṃyutta Nikāya 3.101; 5.1095), it should be connected in this way: 'For one who knows and sees, “This is suffering,” by means of the penetration of full understanding, by means of the breakthrough of full understanding, and by means of path-knowledge, the destruction of the taints occurs,' and so on. And regarding the taints, it should be understood that the taint of views is destroyed by the first path, the taint of sensual desire by the third path, and the taints of existence and ignorance by the fourth path.

ගාථාසු විමුත්තිඤාණන්ති විමුත්තියං නිබ්බානෙ ඵලෙ ච පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උත්තමන්ති උත්තමධම්මාරම්මණත්තා උත්තමං. ඛයෙ ඤාණන්ති ආසවානං සංයොජනානඤ්ච ඛයෙ ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණං. ‘‘ඛීණා සංයොජනා ඉති ඤාණ’’න්ති ඉධාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තෙන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං දස්සෙති. එවමෙත්ථ චත්තාරිපි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි වුත්තානි හොන්ති. අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා හි ඉධ නත්ථි අරහත්තඵලාධිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා චෙත්ථ ජානතො පස්සතොති නිබ්බානාධිගමෙන සම්මාදිට්ඨිකිච්චං අධිකං කත්වා වුත්තං, එවං සම්මප්පධානකිච්චම්පි අධිකමෙව ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න ත්වෙවිදං කුසීතෙනා’’ති ඔසානගාථමාහ.

In the verses, 'knowledge of liberation' is the reviewing knowledge of liberation, that is, of Nibbāna and the fruit. 'Supreme' means supreme because its object is the supreme Dhamma. 'Knowledge in destruction' is the knowledge in the noble path which brings about the destruction of the taints and fetters. 'The knowledge that “the fetters are destroyed”' should also be brought in and connected here. By this, it shows the reviewing of abandoned defilements. In this way, all four types of reviewing knowledge are mentioned here. The reviewing of remaining defilements is not found here, because the attainment of the fruit of arahantship is intended. Just as here 'knowing and seeing' is stated as exceeding the function of right view through the attainment of Nibbāna, so too, to show that the function of right effort is also desired as something additional, he spoke the concluding verse: 'not by the lazy.'

තත්ථ න ත්වෙවිදන්ති න තු එව ඉදං. තුසද්දො නිපාතමත්තං. බාලෙනමවිජානතාති මකාරො පදසන්ධිකරො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉදං සෙක්ඛමග්ගෙන අසෙක්ඛමග්ගෙන ච පත්තබ්බං අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිසබ්බගන්ථානං පමොචනං පමොචනස්ස නිමිත්තභූතං නිබ්බානං ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා චත්තාරි සච්චානි යථාභූතං අවිජානතා තතො එව බාලෙන අවිද්දසුනා යථා අධිගන්තුං න සක්කා, එවං කුසීතෙන නිබ්බීරියෙනාපි, තස්මා තදධිගමාය ආරද්ධවීරියෙන භවිතබ්බන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ආරද්ධවීරියස්සායං ධම්මො, නො කුසීතස්ස’’ (දී. නි. 3.358).

Therein, 'na tvevidaṃ' means 'na tu eva idaṃ' (not indeed this). The word 'tu' is a mere particle. In 'bālenamavijānatā' (by the fool who does not know), the 'm' is for euphonic conjunction. This is the concise meaning here: this Nibbāna—which is to be attained by the path of the trainee and the path of the non-trainee, which is the release from all fetters such as the bodily fetter of covetousness, and which is the condition for release—cannot be attained by one who does not know the four truths as they really are, beginning with 'This is suffering,' and who is therefore a fool, an unwise person; just so, it cannot be attained by one who is lazy and unenergetic. Therefore, for its attainment, one must be of aroused energy. Thus the Blessed One said: 'This Dhamma is for one with aroused energy, not for one who is lazy' (Dī. Ni. 3.358).

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො’’ති. (සං. නි. 1.185;

නෙත්ති. 29;

මි. ප. 5.1.4);

“Strive on, go forth, apply yourselves to the Buddha's teaching; shake off the army of Death, as an elephant does a reed hut” (Saṃ. Ni. 1.185; Netti. 29; Mi. Pa. 5.1.4).

තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Third Sutta is completed.

4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Samaṇabrāhmaṇa Sutta

103. චතුත්ථෙ [Pg.313] යෙ හි කෙචීති යෙ කෙචි. ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං නප්පජානන්තීති ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති අවිපරීතං සභාවසරසලක්ඛණතො විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය දුක්ඛසච්චං න ජානන්ති න පටිවිජ්ඣන්ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, චතුසච්චකම්මට්ඨානං අනනුයුත්තා පබ්බජ්ජාමත්තසමණා චෙව ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණා ච න මයා තෙ සමිතපාපසමණෙසු සමණොති, බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණෙසු බ්‍රාහ්මණොති ච සම්මතා අනුඤ්ඤාතා. කස්මා? සමණකරණානං බ්‍රාහ්මණකරණානඤ්ච ධම්මානං අභාවතොති. තෙනෙවාහ ‘‘න ච පන තෙ ආයස්මන්තො’’තිආදි. තත්ථ සාමඤ්ඤත්ථන්ති සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතං අත්ථං, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානීති අත්ථො. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අපරෙ පන ‘‘සාමඤ්ඤත්ථන්ති චත්තාරො අරියමග්ගා, බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති චත්තාරි අරියඵලානී’’ති වදන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. ගාථාසු අපුබ්බං නත්ථි.

103. In the fourth sutta, 'whoever' means any whatsoever. 'They do not truly understand this suffering' means they do not know, do not penetrate the truth of suffering with wisdom accompanied by insight and the path, without distortion, in terms of its intrinsic nature, essence, and characteristic, as: 'This is suffering, this much is suffering, there is no more than this.' The same method applies to the remaining truths. In the phrases 'They are not mine, monks,' and so on, this is the concise meaning: 'Monks, those who are uncommitted to the meditation subject of the four truths, who are ascetics merely by ordination and brahmins merely by birth—they are not considered or approved by me as ascetics among those ascetics who have stilled evil, or as brahmins among those brahmins who have barred evil. Why? Because of the absence of the qualities that make one an ascetic or a brahmin.' For that reason he said: 'And those venerable ones…' and so on. Therein, 'the goal of asceticism' means the goal designated as asceticism, that is, the four fruits of asceticism. 'The goal of brahminhood' is a synonym for that. But others say: 'The goal of asceticism is the four noble paths, and the goal of brahminhood is the four noble fruits.' The rest is as has been explained. The bright side should be understood in the opposite way. In the verses, there is nothing new.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fourth Sutta is completed.

5. සීලසම්පන්නසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Sīlasampanna Sutta

104. පඤ්චමෙ සීලසම්පන්නාති එත්ථ සීලං නාම ඛීණාසවානං ලොකියලොකුත්තරසීලං, තෙන සම්පන්නා සමන්නාගතාති සීලසම්පන්නා. සමාධිපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. විමුත්ති පන ඵලවිමුත්තියෙව, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. එවමෙත්ථ සීලාදයො තයො ලොකියලොකුත්තරා, විමුත්ති ලොකුත්තරාව, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං පරෙ ඔවදන්ති අනුසාසන්තීති ඔවාදකා. විඤ්ඤාපකාති කම්මානි කම්මඵලානි ච, විඤ්ඤාපකා, තත්ථ ච ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා’’තිආදිනා කුසලාදිවිභාගතො ඛන්ධාදිවිභාගතො සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතොති විවිධෙහි නයෙහි ධම්මානං ඤාපකා අවබොධකා[Pg.314]. සන්දස්සකාති තෙයෙව ධම්මෙ හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පරස්ස පච්චක්ඛතො දස්සෙතාරො. සමාදපකාති යං සීලාදි යෙහි අසමාදින්නං, තස්ස සමාදාපෙතාරො, තත්ථ තෙ පතිට්ඨාපෙතාරො. සමුත්තෙජකාති එවං කුසලධම්මෙසු පතිට්ඨිතානං උපරි අධිචිත්තානුයොගෙ නියොජනවසෙන චිත්තස්ස සම්මා උත්තෙජකා, යථා විසෙසාධිගමො හොති, එවං නිසාමනවසෙන තෙජකා. සම්පහංසකාති තෙසං යථාලද්ධෙහි උපරිලද්ධබ්බෙහි ච ගුණවිසෙසෙහි චිත්තස්ස සම්මා පහංසකා, ලද්ධස්සාදවසෙන සුට්ඨු තොසකා. අලංසමක්ඛාතාරොති අලං පරියත්තං යථාවුත්තං අපරිහාපෙත්වා සම්මදෙව අනුග්ගහාධිප්පායෙන අක්ඛාතාරො.

104. In the fifth [sutta], 'endowed with virtue' (sīlasampannā): Here, virtue (sīla) refers to the mundane and supramundane virtue of those whose defilements are destroyed (khīṇāsava), and those who are endowed and possessed of it are called 'endowed with virtue.' The same applies to concentration (samādhi) and wisdom (paññā). Liberation (vimutti), however, refers solely to the liberation of the fruit (phalavimutti), while the knowledge and vision of liberation (vimuttiñāṇadassana) refers to the reviewing knowledge (paccavekkhaṇañāṇa). Thus, here the first three—virtue, concentration, and wisdom—are both mundane and supramundane, liberation is exclusively supramundane, and the knowledge and vision of liberation is solely mundane. They advise and instruct others appropriately regarding what pertains to this life (diṭṭhadhammika), the next life (samparāyika), and the ultimate goal (paramattha); hence they are called 'advisors' (ovādakā). They are 'declarers' (viññāpakā) of actions (kammāni) and their results (kammaphalāni). Therein, they declare: 'These things are wholesome, these things are unwholesome. These things are blameworthy, these things are blameless,' and so on. Through various methods—such as classification into wholesome and unwholesome, classification into aggregates and so forth, by their specific characteristics, and by their general characteristics—they make the Dhamma known and understood (ñāpakā avabodhakā). They are 'demonstrators' (sandassakā) because they show those very teachings directly to others, as if taking them by the hand. They are 'engagers' (samādapakā) because they cause others to undertake virtue and so forth, which they had not previously undertaken, and establish them therein. They are 'inspirers' (samuttejakā) because, having established others in wholesome qualities, they rightly inspire their minds toward higher mental development (adhicittānuyoga) by engaging them, and sharpen them in such a way that there may be an attainment of distinction. They are 'gladdeners' (sampahaṃsakā) because they rightly gladden the minds of others with the excellent qualities they have attained and those they may yet attain, thoroughly delighting them with the enjoyment of attainment. They are 'accomplished proclaimers' (alaṃsamakkhātāro) because they proclaim rightly, without diminishing what has been said, with the intention of rendering aid.

අථ වා සන්දස්සකාති ධම්මං දෙසෙන්තා පවත්තිනිවත්තියො සභාවසරසලක්ඛණතො සම්මදෙව දස්සෙතාරො. සමාදපකාති චිත්තෙ පතිට්ඨාපනවසෙන තස්සෙව අත්ථස්ස ගාහාපකා. සමුත්තෙජකාති තදත්ථග්ගහණෙ උස්සාහජනනෙන සම්මදෙව වොදපකා ජොතකා වා. සම්පහංසකාති තදත්ථපටිපත්තියං ආනිසංසදස්සනෙන සම්මදෙව පහංසකා තොසකා. අලංසමක්ඛාතාරොති සමත්ථා හුත්වා වුත්තනයෙන සමක්ඛාතාරො. සද්ධම්මස්සාති පටිවෙධසද්ධම්මස්ස, තිවිධස්සාපි වා සද්ධම්මස්ස දෙසෙතාරො.

Alternatively, as demonstrators, while teaching the Dhamma, they are those who rightly show the occurrence and cessation of phenomena according to their intrinsic nature, essence, and specific characteristics. As establishers, they cause that meaning to be grasped by establishing it in the mind. As inspirers, they rightly purify or illuminate, generating enthusiasm in grasping that meaning. As gladdeners, they rightly gladden and satisfy by showing the benefits in the practice of that meaning. As accomplished proclaimers, being capable, they are declarers in the manner stated. 'Of the true Dhamma' means of the true Dhamma of realization, or they are declarers of the threefold true Dhamma.

දස්සනම්පහන්ති දස්සනම්පි අහං. තං පනෙතං චක්ඛුදස්සනං ඤාණදස්සනන්ති දුවිධං. තත්ථ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අරියානං ඔලොකනං චක්ඛුදස්සනං නාම. අරියභාවකරානං පන ධම්මානං අරියභාවස්ස ච විපස්සනාමග්ගඵලෙහි අධිගමො ඤාණදස්සනං නාම. ඉමස්මිං පනත්ථෙ චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං. අරියානඤ්හි පසන්නෙහි චක්ඛූහි ඔලොකනම්පි සත්තානං බහූපකාරමෙව. සවනන්ති ‘‘අසුකො නාම ඛීණාසවො අසුකස්මිං නාම රට්ඨෙ වා ජනපදෙ වා ගාමෙ වා නිගමෙ වා විහාරෙ වා ලෙණෙ වා වසතී’’ති කථෙන්තානං සොතෙන සවනං, එතම්පි බහූපකාරමෙව. උපසඞ්කමනන්ති ‘‘දානං වා දස්සාමි, පඤ්හං වා පුච්ඡිස්සාමි, ධම්මං වා සොස්සාමි, සක්කාරං වා කරිස්සාමී’’ති එවරූපෙන චිත්තෙන අරියානං උපසඞ්කමනං. පයිරුපාසනන්ති පඤ්හපයිරුපාසනං, අරියානං ගුණෙ සුත්වා තෙ උපසඞ්කමිත්වා නිමන්තෙත්වා දානං [Pg.315] වා දත්වා වත්තං වා කත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසල’’න්තිආදිනා නයෙන පඤ්හපුච්ඡනන්ති අත්ථො. වෙය්‍යාවච්චාදිකරණං පයිරුපාසනංයෙව. අනුස්සරණන්ති රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නස්ස ‘‘ඉදානි අරියා ගුම්බලෙණමණ්ඩපාදීසු ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසුඛෙහි වීතිනාමෙන්තී’’ති තෙසං දිබ්බවිහාරාදිගුණවිසෙසාරම්මණං අනුස්සරණං. යො වා තෙසං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො හොති, තං ආවජ්ජිත්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිතං, ඉමස්මිං සමාධි, ඉමස්මිං විපස්සනා, ඉමස්මිං මග්ගො, ඉමස්මිං ඵල’’න්ති එවං අනුස්සරණං.

Regarding 'Dassanampi ahaṃ', it means 'I also see.' That seeing is twofold: the seeing of the eye and the seeing of knowledge. Here, gazing at noble ones with serene eyes is called the seeing of the eye. But the attainment of qualities that make one noble and the noble state itself through insight, the path, and fruition is called the seeing of knowledge. In this context, the seeing of the eye is intended. For even gazing at noble ones with serene eyes is greatly beneficial to beings. Hearing is listening with the ear when someone says, 'Such and such an Arahant dwells in such and such a country, district, village, town, monastery, or cave.' This too is greatly beneficial. Approaching is going to the noble ones with a mind thinking, 'I will give alms, ask a question, listen to the Dhamma, or pay respects.' Attending is attending by way of questions, meaning, having heard of the virtues of the noble ones, having approached and invited them, given alms or performed duties, and inquiring, 'What, venerable sir, is wholesome?' and so on. Performing service and the like is also attending. Recollection is, while sitting by night or day, reflecting, 'Now the noble ones are passing their time in thickets, caves, pavilions, and such places, delighting in the bliss of jhāna, insight, the path, and fruition.' Or it is recollection of their special qualities, such as divine abodes. Or recalling the advice received from them, reflecting, 'In this place virtue was taught, in this concentration, in this insight, in this the path, in this the fruition.' Such is recollection.

අනුපබ්බජ්ජන්ති අරියෙසු චිත්තං පසාදෙත්වා ඝරා නික්ඛම්ම තෙසං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං. අරියෙසු හි චිත්තං පසාදෙත්වා තෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම, අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම, අරියෙසු පසාදෙන අඤ්ඤත්ථ පබ්බජිත්වා අරියානං සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජාව. අඤ්ඤෙසු පන පසාදෙන අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අඤ්ඤෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතො පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොති. වුත්තනයෙන පබ්බජිතෙසු පන මහාකස්සපත්ථෙරස්ස තාව අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං, තථා ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස චන්දගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස සූරියගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස අස්සගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස. තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකො අසොකරඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා තිස්සත්ථෙරො නාම අහොසි. තස්ස අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිසඞ්ඛා අහෙසුං. දීපප්පසාදකමහාමහින්දත්ථෙරස්ස පන අනුපබ්බජිතානං ගණනපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාවජ්ජදිවසා ලඞ්කාදීපෙ සත්ථරි පසාදෙන පබ්බජන්තා මහාමහින්දත්ථෙරස්සෙව අනුපබ්බජ්ජන්ති නාම.

`Anupabbajjā` is to go forth in the presence of the noble ones, having established confidence in them and left the home. For, when one has established confidence in the noble ones, gone forth in their very presence, and lives expecting their advice and instruction, that going forth is called 'going forth in succession.' Even if one goes forth elsewhere with confidence in the noble ones, but lives expecting the advice and instruction of the noble ones, that going forth is still 'going forth in succession.' But if one establishes confidence in others, goes forth in their very presence, and lives expecting their advice and instruction, that going forth is not called 'going forth in succession.' Among those who went forth in the stated manner, the Venerable Mahākassapa had as many as one hundred thousand who had gone forth in succession after him. Likewise for the elder's co-resident pupil, the Venerable Candagutta; and his co-resident pupil, the Venerable Sūriyagutta; and his co-resident pupil, the Venerable Assagutta; and his co-resident pupil, the Venerable Yonaka Dhammarakkhita. His co-resident pupil was the elder named Tissa, the younger brother of King Asoka. Those who had gone forth in succession after him numbered two and a half crores. As for the great elder Mahinda, who brought faith to the island, there is no count of those who went forth in succession after him. To this very day in the island of Laṅkā, those who go forth with confidence in the Teacher are said to go forth in succession after the great elder Mahinda.

ඉදානි යෙන කාරණෙන තෙසං අරියානං දස්සනාදි බහූපකාරන්ති වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘තථාරූපෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තථාරූපෙති තාදිසෙ සීලාදිගුණසම්පන්නෙ අරියෙ. යස්මා දස්සනසවනානුස්සරණානි උපසඞ්කමනපයිරුපාසනට්ඨානානි, තස්මා තානි අනාමසිත්වා උපසඞ්කමනපයිරුපාසනානියෙව දස්සෙතුං ‘‘සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො’’ති වුත්තං[Pg.316]. දස්සනසවනානුස්සරණතො හි අරියෙසු උප්පන්නසද්ධො තෙ උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ලද්ධසවනානුත්තරියො අපරිපූරෙ සීලාදිගුණෙ පරිපූරෙස්සතීති. තථා හි වුත්තං ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසතී’’තිආදි (ම. නි. 2.183).

Now, to show for what reason it was said that seeing the noble ones and so forth is of great benefit, the passage beginning 'of such kind' is stated. Herein, 'of such kind' refers to such a noble one endowed with virtues like morality. Since seeing, hearing, and recollecting are the grounds for approaching and attending upon, therefore, without referring to them, 'associating with, resorting to, and attending upon' is stated to show the acts of approaching and attending upon. For, one in whom faith in the noble ones has arisen through seeing, hearing, and recollecting, approaches and attends upon them; having asked questions and gained the unsurpassed hearing, one will bring to fulfillment any incomplete virtues such as morality. For so it is said: 'One in whom faith is born approaches; approaching, one attends upon,' and so on (MN 2.183).

තත්ථ සෙවතොති වත්තපටිවත්තකරණවසෙන කාලෙන කාලං උපසඞ්කමතො. භජතොති සම්පියායනභත්තිවසෙන භජතො. පයිරුපාසතොති පඤ්හපුච්ඡනෙන පටිපත්තිඅනුකරණෙන ච පයිරුපාසතොති තිණ්ණං පදානං අත්ථවිභාගො දීපෙතබ්බො. විමුත්තිඤාණදස්සනස්ස පාරිපූරි එකූනවීසතිමස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස උප්පත්තියා වෙදිතබ්බා.

Herein, 'associating' (sevato) means approaching from time to time by way of performing duties and reciprocal services. 'Resorting to' (bhajato) means resorting by way of endearment and devotion. 'Attending upon' (payirupāsato) means attending upon by asking questions and by imitating their practice; thus the analysis of the meaning of these three terms should be shown. The fulfillment of the knowledge and vision of liberation is to be understood as the arising of the nineteenth knowledge, the knowledge of reviewing.

එවරූපා ච තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූතිආදීසු යෙ යථාවුත්තගුණසමන්නාගමෙන එවරූපා එදිසා භින්නසබ්බකිලෙසා භික්ඛූ, තෙ දිට්ඨධම්මිකාදිහිතෙසු සත්තානං නියොජනවසෙන අනුසාසනතො සත්ථාරොතිපි වුච්චන්ති. ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණතො සත්ථවාහාතිපි, රාගාදිරණානං ජහනතො ජහාපනතො ච රණඤ්ජහාතිපි, අවිජ්ජාතමස්ස විනොදනතො විනොදාපනතො ච තමොනුදාතිපි, සපරසන්තානෙසු පඤ්ඤාආලොකපඤ්ඤාඔභාසපඤ්ඤාපජ්ජොතානං කරණෙන නිබ්බත්තනෙන ආලොකාදිකරාතිපි, තථා ඤාණුක්කාඤාණප්පභාධම්මුක්කාධම්මප්පභානං ධාරණෙන කරණෙන ච උක්කාධාරාතිපි, පභඞ්කරාතිපි, ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො පරෙසං තථාභාවහෙතුභාවතො, සදෙවකෙන ලොකෙන අරණීයතො අරියාතිපි, පඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛූනං සාතිසයපටිලාභෙන චක්ඛුමන්තොතිපි වුච්චන්ති.

In phrases like 'And such, O monks, are those monks,' this refers to those monks who are of such a kind, possessing the qualities as described, who have destroyed all defilements. They are also called 'teachers' (satthāro) because they instruct by directing beings toward welfare in this very life and beyond. They are also called 'caravan leaders' (satthavāhā) because they lead beings across the wilderness of birth and so on. They are also called 'abandoners of battle' (raṇañjahā) because they abandon and cause others to abandon the battles of lust and so forth. They are also called 'dispellers of darkness' (tamonudā) because they dispel and cause others to dispel the darkness of ignorance. They are also called 'light-makers' (ālokakarā) because they make and produce the light of wisdom, the radiance of wisdom, and the lamp of wisdom in their own and others' mental continuities. Similarly, they are also called 'torchbearers' (ukkādhārā) and 'illuminators' (pabhaṅkarā) because they hold and make the torch of knowledge, the radiance of knowledge, the torch of the Dhamma, and the radiance of the Dhamma. They are also called 'noble ones' (ariyā) because they are far from defilements, because they do not proceed in what is wrong, because they proceed in what is right and are a cause for others to do likewise, and because they are to be approached by the world with its gods. They are also called 'those with eyes' (cakkhumanto) because they possess the excellent attainment of the eye of wisdom and the eye of the Dhamma.

ගාථාසු පාමොජ්ජකරණං ඨානන්ති නිරාමිසස්ස පමොදස්ස නිබ්බත්තකං ඨානං කාරණං. එතන්ති ඉදානි වත්තබ්බනිදස්සනං සන්ධාය වදති. විජානතන්ති සංකිලෙසවොදානෙ යාථාවතො ජානන්තානං. භාවිතත්තානන්ති භාවිතසභාවානං, කායභාවනාදීහි භාවිතසන්තානානන්ති අත්ථො. ධම්මජීවිනන්ති මිච්ඡාජීවං පහාය ධම්මෙන ඤායෙන ජීවිකකප්පනතො, ධම්මෙන වා ඤායෙන අත්තභාවස්ස පවත්තනතො, සමාපත්තිබහුලතාය වා අග්ගඵලධම්මෙන ජීවනතො ධම්මජීවිනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යදිදං භාවිතත්තානං පරිනිට්ඨිතසමාධිපඤ්ඤාභාවනානං තතො එව ධම්මජීවිනං අරියානං දස්සනං[Pg.317]. එතං අවිප්පටිසාරනිමිත්තානං සීලාදීනං පාරිපූරිහෙතුභාවතො විජානතං සප්පඤ්ඤජාතිකානං එකන්තෙනෙව පීතිපාමොජ්ජකාරණන්ති.

In the verses, 'a source of joy' means a condition, a cause that generates non-sensual delight. 'This' is said referring to the example now to be stated. 'For those who understand' means for those who know defilement and purification as they really are. 'Of those with developed selves' means of those whose nature is developed; the meaning is, whose mental continuity is developed by means of the development of the body, and so on. 'Of the Dhamma-living' means of those who, having abandoned wrong livelihood, maintain their livelihood righteously and justly; or who maintain their personal existence righteously and justly; or who live by the Dhamma of the highest fruit due to their abundance of meditative attainments. Here, the concise meaning is this: the seeing of the noble ones, who have developed selves, whose development of concentration and wisdom is perfected, and who are thus Dhamma-living. For the wise who understand, this is entirely a cause for rapture and joy because it is a cause for the complete fulfillment of morality and so forth, which are the grounds for non-remorse.

ඉදානි තං තස්ස කාරණභාවං දස්සෙතුං ‘‘තෙ ජොතයන්තී’’ති ඔසානගාථාද්වයමාහ. තත්ථ තෙති තෙ භාවිතත්තා ධම්මජීවිනො අරියා. ජොතයන්තීති පකාසයන්ති. භාසයන්තීති සද්ධම්මොභාසෙන ලොකං පභාසයන්ති, ධම්මං දෙසෙන්තීති අත්ථො. යෙසන්ති යෙසං අරියානං. සාසනන්ති ඔවාදං. සම්මදඤ්ඤායාති පුබ්බභාගඤාණෙහි සම්මදෙව ජානිත්වා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Now, to show how that is the cause, he speaks the two concluding verses beginning, 'They illuminate.' Herein, 'they' refers to those noble ones with developed selves, who are Dhamma-living. 'They illuminate' means they make manifest. 'They shine' means they illumine the world with the radiance of the good Dhamma; the meaning is, they teach the Dhamma. 'Of whom' means of those noble ones. 'The teaching' means the instruction. 'Having perfectly understood' means having known perfectly by means of the preliminary knowledges. The rest is as previously stated.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fifth Sutta is concluded.

6. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on the Arising of Craving

105. ඡට්ඨෙ තණ්හුප්පාදාති එත්ථ උප්පජ්ජති එතෙසූති උප්පාදා. කා උප්පජ්ජති? තණ්හා. තණ්හාය උප්පාදා තණ්හුප්පාදා, තණ්හාවත්ථූනි තණ්හාකාරණානීති අත්ථො. යත්ථාති යෙසු නිමිත්තභූතෙසු. උප්පජ්ජමානාති උප්පජ්ජනසීලා. චීවරහෙතූති ‘‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ පන ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතුපීති අත්ථො. භවාභවාති චෙත්ථ පණීතප්පණීතානි සප්පිනවනීතාදීනි අධිප්පෙතානි භවති ආරොග්‍යං එතෙනාති කත්වා. ‘‘සම්පත්තිභවෙසු පණීතප්පණීතතරො භවාභවො’’තිපි වදන්ති. භවොති වා සම්පත්ති, අභවොති විපත්ති. භවොති වුඩ්ඪි, අභවොති හානි. තං නිමිත්තඤ්ච තණ්හා උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘භවාභවහෙතු වා’’ති.

105. In the sixth, regarding 'the arising of craving,' here 'uppāda' means that in which it arises. What arises? Craving. The arising of craving is 'taṇhuppāda,' meaning the objects and causes of craving. 'Where' refers to those things that serve as a sign. 'Arising' means having the nature of arising. 'For the sake of robes' means craving arises for the reason of robes, with the thought, "Where can I obtain a desirable robe?" The same principle applies to the remaining terms. Regarding 'for the sake of existence and non-existence,' here 'iti' is a particle indicating an example. Just as craving arises for the sake of robes and so on, so too does it arise for the sake of existence and non-existence. Here, 'existence and non-existence' refers to refined and unrefined things like ghee, fresh butter, etc., because 'by this, well-being comes to be.' Some also say, "In states of fortune, existence and non-existence are more refined and less refined." Or, 'existence' means prosperity, 'non-existence' means adversity. 'Existence' means growth, 'non-existence' means decline. And that craving arises for that sign is what is meant by 'or for the sake of existence and non-existence.'

ගාථා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව. අපිච තණ්හාදුතියොති තණ්හාසහායො. අයඤ්හි සත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ සංසරන්තො න එකකොව සංසරති, තණ්හං පන දුතියිකං සහායිකං ලභිත්වාව සංසරති. තථා හි තං පපාතපාතං අචින්තෙත්වා මධුගණ්හනකලුද්දකං විය අනෙකාදීනවාකුලෙසුපි භවෙසු ආනිසංසමෙව දස්සෙන්තී අනත්ථජාලෙ සා පරිබ්භමාපෙති. එතමාදීනවං ඤත්වාති එතං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු [Pg.318] ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවසඤ්ඤිතං ආදීනවං ජානිත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති ‘‘තණ්හා චායං වට්ටදුක්ඛස්ස සම්භවො පභවො කාරණ’’න්ති ජානිත්වා. එත්තාවතා ච එකස්ස භික්ඛුනො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තුප්පත්ති දස්සිතා. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො ‘‘වීතතණ්හො’’තිආදිමාහ. යං පනෙත්ථ අවුත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

The verse has the meaning stated below. Moreover, 'with craving as a second' means with craving as a companion. For this being, wandering in the beginningless round of rebirths, does not wander alone, but wanders only after having obtained craving as a second, a companion. For just like a honey-gatherer who does not consider the fall from the precipice, she, showing only the gratification even in existences full of many dangers, causes one to wander about in a net of harm. 'Knowing this danger' means knowing this danger, recognized as the state of being thus and otherwise in past, future, and present aggregates. 'Craving is the origin of suffering' means knowing that 'this craving is the origin, source, and cause of the suffering of the round.' By this much, the attainment of arahantship by one bhikkhu who has developed insight is shown. Now, praising that one whose cankers are destroyed, he says: 'Free from craving,' and so on. Whatever is not stated here follows the method stated previously.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the sixth sutta is concluded.

7. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා

7. The Commentary on the Sabrahmaka Sutta

106. සත්තමෙ සබ්‍රහ්මකානීති සසෙට්ඨකානි. යෙසන්ති යෙසං කුලානං. පුත්තානන්ති පුත්තෙහි පූජිතසද්දයොගෙන හි ඉදං කරණත්ථෙ සාමිවචනං. අජ්ඣාගාරෙති සකෙ ඝරෙ. පූජිතා හොන්තීති යං ඝරෙ අත්ථි, තෙන පටිජග්ගිතා මනාපෙන චෙව කායිකවාචසිකෙන ච පච්චුපට්ඨිතා හොන්ති. ඉති මාතාපිතුපූජකානි කුලානි ‘‘සබ්‍රහ්මකානී’’ති පසංසිත්වා උපරිපි නෙසං පසංසනීයතං දස්සෙන්තො ‘‘සපුබ්බදෙවතානී’’තිආදිමාහ.

106. In the seventh sutta, 'sabrahmakāni' (with Brahmā) means 'saseṭṭhakāni' (with the best ones). 'Yesaṃ' means 'of which families.' 'Puttānaṃ' (of sons) is here a genitive case used in the instrumental sense, meaning 'by sons,' due to its connection with the word 'honored.' 'Ajjhāgāre' means in their own house. 'Pūjitā honti' (they are honored) means they are cared for with whatever is in the house and are attended upon with agreeable bodily and verbal service. Thus, having praised the families that honor their parents as 'with Brahmā,' he further shows their praiseworthiness by stating 'with the first deities,' and so on.

තත්ථ බ්‍රහ්මාතිආදීනි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං වුත්තානි. තත්‍රායමත්ථවිභාවනා – බ්‍රහ්මාති සෙට්ඨාධිවචනං. යථා හි බ්‍රහ්මුනො චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති, එවං මාතාපිතූනං පුත්තෙසු චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති. තා තස්මිං තස්මිං කාලෙ වෙදිතබ්බා – කුච්ඡිගතස්මිඤ්හි දාරකෙ ‘‘කදා න ඛො පුත්තකං අරොගං පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගං පස්සිස්සාමා’’ති මාතාපිතූනං මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පනෙස මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො ඌකාහි වා මඞ්කුලෙහි වා දට්ඨො දුක්ඛසෙය්‍යාය වා පීළිතො පරොදති විරවති, තදාස්ස සද්දං සුත්වා මාතාපිතූනං කාරුඤ්ඤං උප්පජ්ජති. ආධාවිත්වා විධාවිත්වා කීළනකාලෙ පන ලොභනීයවයස්මිං වා ඨිතකාලෙ දාරකං ඔලොකෙත්වා මාතාපිතූනං චිත්තං සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිත්තසතවිහතකප්පාසපිචුපටලං විය මුදුකං ආමොදිතං පමොදිතං, තදා නෙසං මුදිතා ලබ්භති. යදා පන තෙසං පුත්තො දාරභරණං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පාටියෙක්කං අගාරං අජ්ඣාවසති, තදා මාතාපිතූනං ‘‘සක්කොති දානි නො පුත්තකො අත්තනො ධම්මතාය ජීවිතු’’න්ති මජ්ඣත්තභාවො [Pg.319] උප්පජ්ජති. එවං තස්මිං කාලෙ උපෙක්ඛා ලබ්භති. එවං මාතාපිතූනං පුත්තෙසු යථාකාලං චතුබ්බිධස්සපි බ්‍රහ්මවිහාරස්ස ලබ්භනතො බ්‍රහ්මසදිසවුත්තිතාය වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

Therein, the terms 'Brahmā,' and so on, are stated for the purpose of establishing their status as Brahmā. Herein is the explanation of the meaning: 'Brahmā' is a designation for the foremost. Just as Brahmā's four divine abidings—loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity—are not abandoned, so too are the four divine abidings of parents toward their children not abandoned. These should be understood in their respective contexts. When a child is in the womb, a mind of loving-kindness arises in the parents, thinking, 'When will we see our child healthy and with all its major and minor limbs complete?' When the infant, lying on its back, is bitten by lice or bugs, or is afflicted by an uncomfortable bed, and cries or wails, then upon hearing its sound, compassion arises in the parents. But when the child is playing, running about here and there, or has reached a desirable age, the parents' hearts, upon looking at the child, become soft, delighted, and joyful, like a layer of a cotton wad, beaten a hundred times and dipped in ghee-cream. At that time, sympathetic joy is experienced by them. And when their son, having undertaken the support of a wife, dwells in a separate household, then a state of neutrality arises in the parents, thinking, 'Now our son is able to live by his own means.' Thus, at that time, equanimity is experienced. In this way, because all four divine abidings are found in parents toward their children at the appropriate times, and their conduct is like that of Brahmā, it is said: 'Monks, "Brahmā" is a designation for parents.'

පුබ්බදෙවතාති එත්ථ දෙවා නාම තිවිධා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො ඛත්තියා. තෙ හි ‘‘දෙවො, දෙවී’’ති ලොකෙ වොහරීයන්ති, දෙවා විය ලොකස්ස නිග්ගහානුග්ගහසමත්ථා ච හොන්ති. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව භවග්ගා උප්පන්නා සත්තා. විසුද්ධිදෙවා නාම ඛීණාසවා සබ්බකිලෙසවිසුද්ධිතො. තත්‍රායං වචනත්ථො – දිබ්බන්ති, කීළන්ති, ලළන්ති, ජොතන්ති පටිපක්ඛං ජයන්ති වාති දෙවා. තෙසු සබ්බසෙට්ඨා විසුද්ධිදෙවා. යථා තෙ බාලජනෙහි කතං අපරාධං අගණෙත්වා එකන්තෙනෙව තෙසං අනත්ථහානිං අත්ථුප්පත්තිඤ්ච ආකඞ්ඛන්තාව යථාවුත්තබ්‍රහ්මවිහාරයොගෙන අත්ථාය හිතාය සුඛාය පටිපජ්ජන්ති, දක්ඛිණෙය්‍යතාය ච තෙසං කාරානං මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච ආවහන්ති; එවමෙව මාතාපිතරොපි පුත්තානං අපරාධං අගණෙත්වා එකන්තෙනෙව තෙසං අනත්ථහානිං අත්ථුප්පත්තිඤ්ච ආකඞ්ඛන්තා වුත්තනයෙනෙව චතුබ්බිධස්සපි බ්‍රහ්මවිහාරස්ස ලබ්භනතො අත්ථාය හිතාය සුඛාය පටිපජ්ජන්තා පරමදක්ඛිණෙය්‍යා හුත්වා අත්තනි කතානං කාරානං මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච ආවහන්ති. සබ්බදෙවෙහි ච පඨමං තෙසං උපකාරවන්තතාය තෙ ආදිතොයෙව දෙවා. තෙසඤ්හි වසෙන තෙ පඨමං අඤ්ඤෙ දෙවෙ ‘‘දෙවා’’ති ජානන්ති ආරාධෙන්ති පයිරුපාසන්ති, ආරාධනවිධිං ඤත්වා තථා පටිපජ්ජන්තා තස්සා පටිපත්තියා ඵලං අධිගච්ඡන්ති, තස්මා තෙ පච්ඡාදෙවා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බදෙවතාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

In this context, 'pubbadevatā' (first deities): the term 'deities' is of three kinds—conventional deities, deities by rebirth, and purified deities. Among them, conventional deities refer to kings and nobles. They are called 'deva' or 'devī' in the world, and like deities, they have the power to both restrain and favor the world. Deities by rebirth are beings born from the realm of the Four Great Kings up to the peak of existence. Purified deities are those whose taints are destroyed, owing to complete purity from all defilements. Here, the meaning of the term is: they sport, play, delight, shine, and conquer opponents—thus they are called deities. Among them, the purified deities are the best. Just as they, without taking offense at the wrongs done by foolish people, solely desire their loss of misfortune and attainment of benefit, practicing the divine abidings as described, for their benefit, welfare, and happiness—and thereby bring great fruit and great reward to those who offer to them—so too, parents, without taking offense at their children's wrongs, solely desire their loss of misfortune and attainment of benefit, practicing the fourfold divine abidings in the same way for their benefit, welfare, and happiness. Being the supreme recipients of offerings, they bring great fruit and great reward for the deeds done for them. Moreover, because they are helpful to them before all deities, parents are the first deities. For it is by means of them that people first know other deities as 'deities,' honor them, and attend upon them. Knowing the method of honoring, and practicing accordingly, they attain the fruit of that practice. Therefore, those other deities are called later deities. Hence, it is said: 'Monks, "first deities" is a designation for parents.'

පුබ්බාචරියාති පඨමආචරියා. මාතාපිතරො හි පුත්තෙ සික්ඛාපෙන්තා අතිතරුණකාලතො පට්ඨාය ‘‘එවං නිසීද, එවං ගච්ඡ, එවං තිට්ඨ, එවං සය, එවං ඛාද, එවං භුඤ්ජ, අයං තෙ ‘තාතා’ති වත්තබ්බො, අයං ‘භාතිකා’ති, අයං ‘භගිනී’ති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටති, අසුකං නාම උපසඞ්කමිතුං වට්ටති, අසුකං නාම න වට්ටතී’’ති ගාහෙන්ති සික්ඛාපෙන්ති. අපරභාගෙ අඤ්ඤෙ ආචරියාපි සිප්පං මුද්දං ගණනන්ති එවමාදිං සික්ඛාපෙන්ති, අඤ්ඤෙ සරණානි දෙන්ති, සීලෙසු පතිට්ඨාපෙන්ති, පබ්බාජෙන්ති[Pg.320], ධම්මං උග්ගණ්හාපෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති, සොතාපත්තිමග්ගාදීනි පාපෙන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ පච්ඡාආචරියා නාම. මාතාපිතරො පන සබ්බපඨමං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බාචරියාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

'Pubbācariyā' means the first teachers. For parents, when instructing their children from a very young age, teach them thus: 'Sit like this, walk like this, stand like this, sleep like this, eat like this, consume like this. This one you should call "father," this one "brother," this one "sister." This is proper to do, this is not proper. It is proper to approach such-and-such a person, it is not proper to approach such-and-such a person.' Later on, other teachers instruct in crafts, seals, counting, and so forth. Some give the refuges, establish them in moral conduct, ordain them, teach them the Dhamma, give higher ordination, and lead them to the path of stream-entry and so on. Thus, all these are called later teachers. But parents are the very first. Therefore, he said: 'Monks, "earliest teachers" is a designation for parents.'

ආහුනෙය්‍යාති ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආනෙත්වා ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තෙන ගුණවන්තෙසු දාතබ්බානං අන්නපානවත්ථච්ඡාදනාදීනං එතං නාමං, උපකාරඛෙත්තතාය තං ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. තෙන වුත්තං ‘‘ආහුනෙය්‍යාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

'Āhuneyyā' means 'āhunaṃ,' that which, having been brought, should be offered. This is a name for food, drink, clothing, and so on, which, desiring a special result, one brings even from afar to give to virtuous people. Because they are a field of benefit, they are worthy of that 'āhunaṃ'; therefore, they are called 'āhuneyyā.' Hence it is said: 'Monks, "worthy of offerings" is a designation for parents.'

ඉදානි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තං කිස්ස හෙතු? බහුකාරා’’තිආදි වුත්තං. තං කිස්ස හෙතූති තං මාතාපිතූනං බ්‍රහ්මාදිඅධිවචනං කෙන කාරණෙනාති චෙති අත්ථො. බහුකාරාති බහූපකාරා. ආපාදකාති ජීවිතස්ස ආපාදකා, පාලකා. පුත්තානඤ්හි මාතාපිතූහි ජීවිතං ආපාදිතං පාලිතං ඝටිතං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තිතං සම්පාදිතං. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසෙතාරො. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති පුත්තානං ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණදස්සනං නාම මාතාපිතරො නිස්සාය ජාතන්ති තෙ නෙසං ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම. ඉති තෙසං බහුකාරත්තං බ්‍රහ්මාදිභාවස්ස කාරණං දස්සිතං, යෙන පුත්තො මාතාපිතූනං ලොකියෙන උපකාරෙන කෙනචි පරියායෙන පරියන්තං පටිකාරං කාතුං න සමත්ථොයෙව. සචෙ හි පුත්තො ‘‘මාතාපිතූනං උපකාරස්ස පච්චුපකාරං කරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය වායමන්තො දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, ඉතරස්මිං පිතරං ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලං වස්සසතම්පි පරිහරෙය්‍ය චතූහි පච්චයෙහි උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනාදීහි ච යථාරුචි උපට්ඨහන්තො තෙසං මුත්තකරීසම්පි අජිගුච්ඡන්තො, න එත්තාවතා පුත්තෙන මාතාපිතූනං පටිකාරො කතො හොති අඤ්ඤත්‍ර සද්ධාදිගුණවිසෙසෙ පතිට්ඨාපනා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Now, to explain the reason for their status as Brahmā, etc., it is said, 'Why is that? Because they are of great help,' etc. 'Why is that?' means, 'For what reason are mother and father called Brahmā, etc.?' The meaning is this. 'Bahukārā' (of great help) means providing much help. 'Āpādakā' (producers) means they are the producers and protectors of life. For children, life is produced, protected, formed, continuously sustained, and brought to completion by their parents. 'Posakā' (nourishers) means they are nourishers, causing their hands and feet to grow and feeding them with their heart's blood. 'Revealers of this world' means that children's seeing of desirable and undesirable objects in this world arises through their parents; thus, parents are called the revealers of this world. In this way, their great helpfulness is shown as the reason for their status as Brahmā, etc., such that a child, by any worldly means, is simply unable to fully repay their parents. Even if a child, striving earnestly with the thought, 'I will repay my parents’ kindness,' were to place his mother on his right shoulder and his father on the other and carry them for a hundred years, living for a hundred years, attending to them with the four requisites and with services like anointing, massaging, bathing, and rubbing, waiting on them as they wish, without disgust even for their urine and feces, still, the child would not have repaid the parents—except by establishing them in special qualities like faith. As the Blessed One has said:

‘‘ද්වින්නාහං, භික්ඛවෙ, න සුප්පටිකාරං වදාමි. කතමෙසං ද්වින්නං? මාතු ච පිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්‍ය, එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්‍ය වස්සසතායුකො වස්සසතජීවී, සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙන, තෙ ච තත්ථෙව මුත්තකරීසං චජෙය්‍යුං, න ත්වෙව, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතං [Pg.321] වා හොති පටිකතං වා. ඉමිස්සා ච, භික්ඛවෙ, මහාපථවියා පහූතරත්තරතනාය මාතාපිතරො ඉස්සරියාධිපච්චෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙය්‍ය, න ත්වෙව, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා. තං කිස්ස හෙතු? බහුකාරා, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො පුත්තානං ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො.

“Monks, I declare that two persons cannot be repaid. Which two? Mother and father. Even if, monks, one were to carry one's mother on one shoulder and one's father on the other shoulder for a hundred years, living for a hundred years, and were to attend to them by anointing, massaging, bathing, and rubbing, and even if they were to relieve themselves right there, still, monks, one would not have done enough for one's parents, nor would one have repaid them. And even if, monks, one were to establish one's parents in sovereignty, as supreme rulers of this great earth abounding in many jewels and treasures, still, monks, one would not have done enough for one's parents, nor would one have repaid them. Why is that? Parents, monks, do much for their children: they are their producers, their nourishers, and they show them this world.”

‘‘යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො අස්සද්ධෙ සද්ධාසම්පදාය සමාදපෙති නිවෙසෙති පතිට්ඨාපෙති. දුස්සීලෙ සීලසම්පදාය, මච්ඡරිනො චාගසම්පදාය, දුප්පඤ්ඤෙ පඤ්ඤාසම්පදාය සමාදපෙති නිවෙසෙති පතිට්ඨාපෙති. එත්තාවතා ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතඤ්ච හොති පටිකතඤ්චා’’ති (අ. නි. 2.34).

“Monks, one who encourages, settles, and establishes parents who are faithless in the accomplishment of faith, immoral in the accomplishment of virtue, stingy in the accomplishment of generosity, and unwise in the accomplishment of wisdom—to this extent, monks, one has done for one's parents and has repaid them.” (AN 2.34)

තථා –

Similarly:

‘‘මාතාපිතුඋපට්ඨානං, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’ති;

(ඛු. පා. 5.6);

‘‘මාතාපිතුඋපට්ඨානං, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතපඤ්ඤත්ත’’න්ති ච –

“Attending to one's parents, supporting one's children and spouse” (Khu. pā. 5.6); “Monks, attending to one's parents is declared by the wise”—

එවමාදීනි මාතාපිතූනං පුත්තස්ස බහූපකාරභාවසාධකානි සුත්තානි දට්ඨබ්බානි.

Such discourses should be seen as demonstrating how greatly parents support their children.

ගාථාසු වුච්චරෙති වුච්චන්ති කථීයන්ති. පජාය අනුකම්පකාති පරෙසං පාණං ඡින්දිත්වාපි අත්තනො සන්තකං යංකිඤ්චි චජිත්වාපි අත්තනො පජං පටිජග්ගන්ති ගොපයන්ති, තස්මා පජාය අත්තනො පුත්තානං අනුකම්පකා අනුග්ගාහකා.

In the verses, 'are spoken' (vuccare) means 'are said' (vuccanti) or 'are declared' (kathīyanti). 'Compassionate towards their offspring' (pajāya anukampakā) means that they nurture and protect their own offspring, even if they must kill other beings or give up whatever they possess. Therefore, they are compassionate and supportive towards their own children.

නමස්සෙය්‍යාති සායං පාතං උපට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්ත’’න්ති නමක්කාරං කරෙය්‍ය. සක්කරෙය්‍යාති සක්කාරෙන පටිමානෙය්‍ය. ඉදානි තං සක්කාරං දස්සෙන්තො ‘‘අන්නෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්නෙනාති යාගුභත්තඛාදනීයෙන. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. වත්ථෙනාති නිවාසනපාරුපනෙන. සයනෙනාති මඤ්චපීඨභිසිබිම්බොහනාදිනා සයනෙන. උච්ඡාදනෙනාති දුග්ගන්ධං පටිවිනොදෙත්වා සුගන්ධකරණුච්ඡාදනෙන. න්හානෙනාති සීතකාලෙ උණ්හොදකෙන, උණ්හකාලෙ සීතොදකෙන ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හාපනෙන. පාදානං ධොවනෙන චාති උණ්හොදකසීතොදකෙහි පාදධොවනෙන චෙව තෙලමක්ඛනෙන ච.

'One should pay homage' (namasseyya) means going to attend upon them morning and evening, thinking, 'This is my supreme field of merit,' and making obeisance. 'One should honor them' (sakkareyya) means treating them with respect. Now, to illustrate that respect, he said: 'with food,' and so forth. Here, 'with food' (annena) means with rice gruel, cooked rice, and edibles. 'With drink' (pānena) means with the eight kinds of drinks. 'With clothing' (vatthena) means with lower and upper garments. 'With bedding' (sayanena) means with bedding such as beds, chairs, mattresses, and pillows. 'With anointing' (ucchādanena) means with an anointing that removes foul odors and makes one fragrant. 'With bathing' (nhānena) means bathing by sprinkling the limbs with warm water in cold weather and cool water in hot weather. 'And with washing the feet' (pādānaṃ dhovanena ca) means washing the feet with warm or cool water and also anointing them with oil.

තාය [Pg.322] නං පාරිචරියායාති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං, යථාවුත්තපරිචරණෙන. අථ වා පාරිචරියායාති භරණකිච්චකරණකුලවංසපතිට්ඨාපනාදිනා පඤ්චවිධඋපට්ඨානෙන. වුත්තඤ්හෙතං –

'By serving them in this way' (tāya naṃ pāricariyāya): here, 'them' (naṃ) is merely a particle; it refers to serving as described above. Alternatively, 'serving' (pāricariyāya) means attending to them in five ways, such as by providing sustenance, performing their duties, and maintaining the family lineage. For it has been said:

‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨාතබ්බා ‘භතො නෙ භරිස්සාමි, කිච්චං නෙසං කරිස්සාමි, කුලවංසං ඨපෙස්සාමි, දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සාමි. අථ වා පන නෙසං පෙතානං කාලකතානං දක්ඛිණමනුප්පදස්සාමී’ති. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තං අනුකම්පන්ති – පාපා නිවාරෙන්ති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්ති, සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති, පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙන්ති, සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තී’’ති (දී. නි. 3.267).

“Young householder, a son should attend to his parents, the eastern direction, in five ways: ‘Having been supported by them, I shall support them; I shall do their duties; I shall maintain the family lineage; I shall manage the inheritance; and when they have passed away, departed, I shall offer alms on their behalf.’ Young householder, parents who are attended to in these five ways by their son, the eastern direction, show compassion to their son in five ways: they restrain him from evil, encourage him in good, teach him a skill, unite him with a suitable spouse, and in due time, hand over his inheritance.” (DN 3.267)

අපිච යො මාතාපිතරො තීසු වත්ථූසු අභිප්පසන්නෙ කත්වා සීලෙසු වා පතිට්ඨාපෙත්වා පබ්බජ්ජාය වා නියොජෙත්වා උපට්ඨහති, අයං මාතාපිතුඋපට්ඨාකානං අග්ගොති වෙදිතබ්බො. සා පනායං පාරිචරියා පුත්තස්ස උභයලොකහිතසුඛාවහාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති ආහ. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. මාතාපිතුඋපට්ඨාකඤ්හි පුග්ගලං පණ්ඩිතමනුස්සා තත්ථ පාරිචරියාය පසංසන්ති වණ්ණෙන්ති ථොමෙන්ති, තස්ස ච දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තා සයම්පි අත්තනො මාතාපිතූසු තථා පටිපජ්ජිත්වා මහන්තං පුඤ්ඤං පසවන්ති. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා සග්ගෙ ඨිතො මාතාපිතුපට්ඨාකො දිබ්බසම්පත්තීහි මොදති පමොදති අභිනන්දතීති.

Moreover, one who attends to parents by making them deeply confident in the three treasures, or by establishing them in virtue, or by encouraging them to take ordination—this one should be regarded as the foremost of those who attend to their parents. Showing that this service to parents brings welfare and happiness to the son in both worlds, he said, "Here they praise him, and after death he rejoices in heaven." Here, "here" means in this world. Wise people praise, commend, and extol a person who attends to his parents for such service, and by following his example and acting similarly toward their own parents, they too generate great merit. "After death" means that upon going to the next world, the one who attended to his parents, established in heaven, rejoices, delights, and exults in divine attainments.

සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the seventh discourse is completed.

8. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Bahukāra Sutta

107. අට්ඨමෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති බ්‍රාහ්මණා චෙව ගහපතිකා ච. ඨපෙත්වා බ්‍රාහ්මණෙ යෙ කෙචි අගාරං අජ්ඣාවසන්තා ඉධ ගහපතිකාති වෙදිතබ්බා[Pg.323]. යෙති අනියමතො නිද්දිට්ඨපරාමසනං. වොති උපයොගබහුවචනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, තුම්හාකං බහූපකාරා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, යෙ බ්‍රාහ්මණා චෙව සෙසඅගාරිකා ච ‘‘තුම්හෙ එව අම්හාකං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං, යත්ථ මයං උද්ධග්ගිකං දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙම සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනික’’න්ති චීවරාදීහි පච්චයෙහි පතිඋපට්ඨිතාති.

107. In the eighth [discourse], 'brahmin householders' (brāhmaṇagahapatikā) means both brahmins and householders. Excepting brahmins, all those who dwell in homes are to be understood here as householders. 'Ye' (who) is a general, unrestricted reference. 'Vo' (you, plural) is a plural usage. Herein is the concise meaning: 'Monks, brahmin householders are very helpful to you, who attend to you with robes and other requisites, thinking: “You are our field of merit, where we may establish the supreme offering, conducing to heaven, with happy results, leading to heaven.”'

එවං ‘‘ආමිසදානෙන ආමිසසංවිභාගෙන ආමිසානුග්ගහෙන ගහට්ඨා භික්ඛූනං උපකාරවන්තො’’ති දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මදානෙන ධම්මසංවිභාගෙන ධම්මානුග්ගහෙන භික්ඛූනම්පි තෙසං උපකාරවන්තතං දස්සෙතුං ‘‘තුම්හෙපි, භික්ඛවෙ,’’තිආදි වුත්තං, තං වුත්තනයමෙව.

Thus, having shown that "householders are helpful to monks through the giving of material things, the sharing of material things, and material support," now, to show that monks too are helpful to them through the giving of Dhamma, the sharing of Dhamma, and support in Dhamma, it is said: "You too, monks," and so forth, in the way previously stated.

ඉමිනා කිං කථිතං? පිණ්ඩාපචායනං නාම කථිතං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – භික්ඛවෙ, යස්මා ඉමෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකා නෙව තුම්හාකං ඤාතකා, න මිත්තා, න ඉණං වා ධාරෙන්ති, අථ ඛො ‘‘ඉමෙ සමණා සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා, එත්ථ නො කාරා මහප්ඵලා භවිස්සන්ති මහානිසංසා’’ති ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තා තුම්හෙ චීවරාදීහි උපට්ඨහන්ති. තස්මා තං තෙසං අධිප්පායං පරිපූරෙන්තා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, ධම්මදෙසනාපි වො කාරකානංයෙව සොභති, ආදෙය්‍යා ච හොති, න ඉතරෙසන්ති එවං සම්මාපටිපත්තියං අප්පමාදො කරණීයොති.

What is said by this? It is called 'the veneration of alms-food' (piṇḍāpacāyanaṃ). Herein is the meaning: 'Monks, since these brahmins and householders are neither your relatives, nor friends, nor do they owe you any debt, but rather, desiring a special result, they support you with robes and other necessities, thinking, “These ascetics have gone forth well and practice rightly. Here our acts of generosity will be of great fruit and great benefit.” Therefore, fulfilling their intention, you should strive diligently. Even the teaching of the Dhamma is fitting only for those who give, and it becomes worthy of acceptance—not for others.' Thus, in right practice, heedfulness should be practiced.

එවමිදං, භික්ඛවෙතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි ආමිසදානධම්මදානවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සන්නිස්සාය කාමාදිවසෙන චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස නිත්ථරණත්ථාය සකලස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස සම්මදෙව පරියොසානකරණාය උපොසථසීලනියමාදිවසෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිවසෙන වා ඉදං සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච වුස්සති චරීයතීති.

In 'Thus, monks,' and so forth, this is the concise meaning: 'Monks, in this way, in the manner stated, both householders and renunciants, relying on each other through material gifts and Dhamma gifts, for the purpose of crossing the fourfold flood, such as that of sensual desire, and for rightly bringing an end to all the suffering of the round of existence, this holy life of the Dispensation and the holy life of the Path are lived and practiced through the observance of Uposatha precepts and so forth, or through the fourfold purity of virtue and so forth.'

ගාථාසු සාගාරාති ගහට්ඨා. අනගාරාති පරිච්චත්තඅගාරා පබ්බජිතා. උභො අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතාති තෙ උභොපි අඤ්ඤමඤ්ඤසන්නිස්සිතා. සාගාරා හි අනගාරානං ධම්මදානසන්නිස්සිතා, අනගාරා ච සාගාරානං පච්චයදානසන්නිස්සිතා. ආරාධයන්තීති සාධෙන්ති සම්පාදෙන්ති. සද්ධම්මන්ති පටිපත්තිසද්ධම්මං පටිවෙධසද්ධම්මඤ්ච. තත්ථ යං උත්තමං, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යොගක්ඛෙමං [Pg.324] අනුත්තර’’න්ති අරහත්තං නිබ්බානඤ්ච. සාගාරෙසූති සාගාරෙහි, නිස්සක්කෙ ඉදං භුම්මවචනං, සාගාරානං වා සන්තිකෙ. පච්චයන්ති වුත්තාවසෙසං දුවිධං පච්චයං පිණ්ඩපාතං භෙසජ්ජඤ්ච. පරිස්සයවිනොදනන්ති උතුපරිස්සයාදිපරිස්සයහරණං විහාරාදිආවසථං. සුගතන්ති සම්මා පටිපන්නං කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සද්ධිං අට්ඨවිධං අරියපුග්ගලං. සාවකො හි ඉධ සුගතොති අධිප්පෙතො. ඝරමෙසිනොති ඝරං එසිනො, ගෙහෙ ඨත්වා ඝරාවාසං වසන්තා භොගූපකරණානි චෙව ගහට්ඨසීලාදීනි ච එසනසීලාති අත්ථො. සද්දහානො අරහතන්ති අරහන්තානං අරියානං වචනං, තෙසං වා සම්මාපටිපත්තිං සද්දහන්තා. ‘‘අද්ධා ඉමෙ සම්මා පටිපන්නා, යථා ඉමෙ කථෙන්ති, තථා පටිපජ්ජන්තානං සා පටිපත්ති සග්ගමොක්ඛසම්පත්තියා සංවත්තතී’’ති අභිසද්දහන්තාති අත්ථො. ‘‘සද්දහන්තා’’තිපි පාඨො. අරියපඤ්ඤායාති සුවිසුද්ධපඤ්ඤාය. ඣායිනොති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන දුවිධෙනපි ඣානෙන ඣායිනො.

In the verses, 'householders' (sāgārā) means those living at home. 'Homeless ones' (anagārā) means those who have given up their homes, the renunciants. 'Both dependent on each other' (ubho aññoññanissitā) means that both of them are mutually dependent. For householders rely on the homeless ones for the gift of Dhamma, and the homeless ones rely on householders for the gift of material support. 'They accomplish' (ārādhayanti) means they fulfill and perfect. 'The true Dhamma' (saddhammaṃ) means both the Dhamma of practice and the Dhamma of realization. Therein, pointing to what is supreme, he said: 'the unsurpassed freedom from bondage' (yogakkhemaṃ anuttaraṃ) means arahantship and Nibbāna. 'Among householders' (sāgāresu) means 'by householders'; this is a locative expression used in the sense of the agent, or 'in the vicinity of householders'. 'Support' (paccayaṃ) means the remaining twofold support: almsfood and medicine. 'Dispelling distress' (parissayavinodanaṃ) means removing afflictions such as seasonal hardships, providing dwellings and so forth. 'The well-gone one' (sugataṃ) means the eight kinds of noble persons, together with the well-practiced virtuous ordinary person. Here, by 'the well-gone one' a disciple is intended. 'Householder' (gharamesino) means one who seeks the household, living in the home, leading a household life, or one who seeks material goods and household virtues; this is the meaning. 'Having faith in the arahants' (saddahāno arahantaṃ) means faith in the words of the arahants, the noble ones, or having faith in their right practice. 'Truly, these are rightly practicing; as they declare, so they practice, and that practice leads to the attainment of heaven and liberation'—this is the meaning of deep faith. 'Having faith' (saddahantā) is also a reading. 'With noble wisdom' (ariyapaññāya) means with thoroughly purified wisdom. 'Meditators' (jhāyino) means those who meditate through the two kinds of meditation: meditation focusing on the object and meditation focusing on the characteristic.

ඉධ ධම්මං චරිත්වානාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ, ඉමස්මිං වා සාසනෙ ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස මග්ගභූතං සීලාදිධම්මං පටිපජ්ජිත්වා යාව පරිනිබ්බානං න පාපුණන්ති, තාවදෙව සුගතිගාමිනො. නන්දිනොති පීතිසොමනස්සයොගෙන නන්දනසීලා. කෙචි පන ‘‘ධම්මං චරිත්වාන මග්ගන්ති සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණිත්වා’’ති වදන්ති. දෙවලොකස්මින්ති ඡබ්බිධෙපි කාමාවචරදෙවලොකෙ. මොදන්ති කාමකාමිනොති යථිච්ඡිතවත්ථුනිප්ඵත්තිතො කාමකාමිනො කාමවන්තො හුත්වා පමොදන්තීති.

'Here, having practiced the Dhamma' (idha dhammaṃ caritvāna) means that in this very life, or in this very dispensation, having practiced the Dhamma such as virtue, which is the path to worldly and supramundane happiness, as long as they do not attain final Nibbāna, they are bound for a good destination. 'Rejoicing' (nandino) means being of a nature to delight through connection with joy and gladness. Some, however, say, 'having practiced the Dhamma' means 'having attained the path of stream-entry.' 'In the heavenly world' (devalokasmiṃ) refers to all six heavenly realms of the desire world. 'They rejoice, desiring sensual pleasures' (modanti kāmakāmino) means that, due to the attainment of objects as desired, being those who desire and possess sensual pleasures, they rejoice.

අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eighth sutta is finished.

9. කුහසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Kuha Sutta

108. නවමෙ කුහාති සාමන්තජප්පනාදිනා කුහනවත්ථුනා කුහකා, අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය කොහඤ්ඤං කත්වා පරෙසං විම්හාපකාති අත්ථො. ථද්ධාති කොධෙන ච මානෙන ච ථද්ධමානසා. ‘‘කොධනො හොති උපායාසබහුලො, අප්පම්පි වුත්තො සමානො අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයතී’’ති (අ. නි. 3.25; පු. ප. 101) එවං වුත්තෙන කොධෙන ච, ‘‘දුබ්බචො හොති දොවචස්සකරණෙහි [Pg.325] ධම්මෙහි සමන්නාගතො අක්ඛමො අප්පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනි’’න්ති (ම. නි. 1.181) එවං වුත්තෙන දොවචස්සෙන ච, ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, සිප්පමදො, ආරොග්‍යමදො, යොබ්බනමදො, ජීවිතමදො’’ති (විභ. 832) එවං වුත්තෙන ජාතිමදාදිභෙදෙන මදෙන ච ගරුකාතබ්බෙසු ගරූසු පරමනිපච්චකාරං අකත්වා අයොසලාකං ගිලිත්වා ඨිතා විය අනොනතා හුත්වා විචරණකා. ලපාති උපලාපකා මිච්ඡාජීවවසෙන කුලසඞ්ගාහකා පච්චයත්ථං පයුත්තවාචාවසෙන නිප්පෙසිකතාවසෙන ච ලපකාති වා අත්ථො.

108. In the ninth sutta, 'deceivers' (kuhā) means those who are deceitful (kuhakā) by means of deceitful practices such as flattery and ingratiation, acting deceitfully with the intention of making others believe in non-existent qualities, thereby bewildering others; this is the meaning. 'Obstinate' (thaddhā) means those whose minds are obstinate due to anger and pride. As it is said: 'He is angry, full of resentment; when spoken to even a little, he becomes offended, agitated, hostile, and stubborn' (AN 3.25; Pp 101). And due to the difficulty in admonishing as stated: 'He is difficult to instruct, endowed with qualities that make him hard to admonish, impatient, and unyielding to guidance' (MN 1.181). And due to pride, which is divided into pride in birth and so on, as stated: 'Pride of birth, pride of lineage, pride of skill, pride of health, pride of youth, pride of life' (Vibh §832). Thus, they do not show utmost deference to those who should be respected, behaving without bowing down as if having swallowed an iron spike. 'Flatterers' (lapā) means those who are given to flattery (upalāpakā), who ingratiate themselves with families by way of wrong livelihood, or those who speak with ulterior motives for the sake of requisites, or those who are tale-bearers; this is the meaning.

සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං? යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා, නළසදිසං තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා විචරණකා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගතාමත්තස්සාපි අලාභිනො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති තෙ මය්හං භික්ඛූ මම සන්තකා න හොන්ති. මෙති ඉදං පදං අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා භගවතා වුත්තං. යස්මා පන තෙ කුහනාදියොගතො න සම්මා පටිපන්නා, තස්මා ‘‘න මාමකා’’ති වුත්තා. අපගතාති යදිපි තෙ මම සාසනෙ පබ්බජිතා, යථානුසිට්ඨං පන අප්පටිපජ්ජනතො අපගතා එව ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ඉතො තෙ සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතාති දස්සෙති. වුත්තඤ්හෙතං –

'Those with horns' (siṅgī) means they are endowed with manifest defilements resembling horns, as stated in the passage: 'Therein, what is a horn? That which is a horn, craftiness, cleverness, skill, being skilled, expertise' (Vibhaṅga §852). 'Puffed up' (unnaḷā) means having uplifted conceit, behaving by lifting up empty conceit like a reed. 'Unconcentrated' (asamāhitā) means they do not even attain a measure of one-pointedness of mind. 'These monks, bhikkhus, are not mine' means they are not my monks, they do not belong to me. The word 'my' was spoken by the Blessed One because they had gone forth dedicating themselves to him. But because they do not practice rightly due to their connection with deceit and so on, they are said to be 'not mine.' 'Gone away' (apagatā) means that although they have gone forth in my dispensation, because they do not practice according to the instructions, they have indeed gone away from this Dhamma and Vinaya. This shows that they stand far, very far away from it. For it has been said:

‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ,පාරං සමුද්දස්ස තදාහු දූරෙ;

තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති,සතඤ්ච ධම්මං අසතඤ්ච රාජා’’ති. (අ. නි. 4.47;

ජා. 2.21.414);

"The sky is far, and the earth is far; the far shore of the ocean, they say, is far. But farther still than that, they say, is the Dhamma of the righteous from the unrighteous, O king."

වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති සීලාදිගුණෙහි වඩ්ඪනවසෙන වුද්ධිං, තත්ථ නිච්චලභාවෙන විරූළ්හිං, සබ්බත්ථ පත්ථටභාවෙන සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා වෙපුල්ලං. න ච තෙ කුහාදිසභාවා භික්ඛූ ආපජ්ජන්ති, න ච පාපුණන්තීති අත්ථො. තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති ඉධාපි මෙති අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වදති, සම්මා පටිපන්නත්තා පන ‘‘මාමකා’’ති ආහ. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යාව [Pg.326] අරහත්තමග්ගා විරූහන්ති නාම, අරහත්තඵලෙ පන සම්පත්තෙ විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපන්නා නාම. ගාථා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව.

They achieve growth, flourishing, and abundance—meaning growth through the increase of virtues such as morality, flourishing through their unwavering nature therein, and abundance through the complete fulfillment of the aggregates of qualities like morality, pervading everywhere. And those monks of a deceitful nature, etc., do not attain this, nor do they reach it—this is the meaning. 'These monks, O bhikkhus, are mine'—here too, he says 'me' because they went forth with reference to himself, but he says 'mine' because they practice rightly. The bright side should be understood as the opposite of what was said. Herein, they are said to 'flourish' up to the path of arahantship, but upon reaching the fruit of arahantship, they are said to have attained 'flourishing and abundance.' The verse is easily understood.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the ninth sutta is completed.

10. නදීසොතසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Nadīsota Sutta

109. දසමෙ සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මදස්සනත්ථෙ නිපාතො, යථා නාමාති අත්ථො. නදියා සොතෙන ඔවුය්හෙය්‍යාති සීඝසොතාය හාරහාරිනියා නදියා උදකවෙගෙන හෙට්ඨතො වුය්හෙය්‍ය අධො හරියෙථ. පියරූපසාතරූපෙනාති පියසභාවෙන සාතසභාවෙන ච කාරණභූතෙන, තස්සං නදියං තස්සා වා පරතීරෙ මණිසුවණ්ණාදි අඤ්ඤං වා පියවත්ථු විත්තූපකරණං අත්ථි, තං ගහෙස්සාමීති නදියං පතිත්වා සොතෙන අවකඩ්ඪෙය්‍ය. කිඤ්චාපීති අනුජානනඅසම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති, කිං න සම්භාවෙති? තෙන පුරිසෙන අධිප්පෙතස්ස පියවත්ථුස්ස තත්ථ අත්ථිභාවං අනුජානාති, තථාගමනං පන ආදීනවවන්තතාය න සම්භාවෙති. ඉදං වුත්තං හොති – අම්භො, පුරිස, යදිපි තයා අධිප්පෙතං පියවත්ථු තත්ථ උපලබ්භති, එවං ගමනෙ පන අයමාදීනවො, යං ත්වං හෙට්ඨා රහදං පත්වා මරණං මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපුණෙය්‍යාසීති.

109. In the tenth sutta, 'seyyathāpi' is a particle used to illustrate a comparison, meaning 'just as.' 'Nadiyā sotena ovuyheyyāti' means being carried away downstream by the swift current of a fast-flowing, sweeping river; one would be carried downstream and pulled under. 'Piyarūpasātarūpenāti' refers to the causal condition of something being desirable and pleasing in nature, such as gems, gold, or other valuable possessions on the opposite bank of that river. Thinking, "I will take it," one falls into the river only to be dragged away by the current. 'Kiñcāpīti' is a particle expressing concession or improbability. What does it concede? What does it not consider probable? It concedes that the man’s desired valuable object may indeed exist there, but it does not consider his going there probable on account of the danger involved. This is what is said: "Listen, man, even if the valuable object you desire is found there, the danger in going is such that you may fall into the deep pool below and meet death or suffering equivalent to death."

අත්ථි චෙත්ථ හෙට්ඨා රහදොති එතිස්සා නදියා හෙට්ඨා අනුසොතභාගෙ අතිවිය ගම්භීරවිත්ථතො එකො මහාසරො අත්ථි. සො ච සමන්තතො වාතාභිඝාතසමුට්ඨිතාහි මණිමයපබ්බතකූටසන්නිභාහි මහතීහි ඌමීහි වීචීහි සඌමි, විසමෙසු භූමිප්පදෙසෙසු සවෙගං අනුපක්ඛන්දන්තෙන ඉමිස්සා තාව නදියා මහොඝෙන තහිං තහිං ආවට්ටමානවිපුලජලතාය බලවාමුඛසදිසෙහි සහ ආවට්ටෙහීති සාවට්ටො. තං රහදං ඔතිණ්ණසත්තෙයෙව අත්තනො නිබද්ධාමිසගොචරෙ කත්වා අජ්ඣාවසන්තෙන අතිවිය භයානකදස්සනෙන ඝොරචෙතසා දකරක්ඛසෙන සගහො සරක්ඛසො, චණ්ඩමච්ඡමකරාදිනා වා සගහො, යථාවුත්තරක්ඛසෙන සරක්ඛසො.

‘There is a deep pool below’ means: below this river, in its downstream part, there is a great lake, extremely deep and wide. It is full of waves—great waves and billows resembling peaks of jeweled mountains, stirred up by the striking of the wind from all around. It is full of whirlpools, as the river’s mighty flood rushes violently through uneven terrain, with its vast water swirling here and there, together with whirlpools resembling powerful mouths. It is with demons and monsters, being inhabited by a water-demon of terrifying appearance and cruel mind, who has made any being that descends into that deep pool his regular prey of flesh. Or, it is ‘with demons’ due to fierce fish, crocodiles, and the like, and ‘with monsters’ due to the demon as described.

යන්ති [Pg.327] එවං සප්පටිභයං යං රහදං. අම්භො පුරිසාති ආලපනං. මරණං වා නිගච්ඡසීති තාහි වා ඌමීහි අජ්ඣොත්ථටො, තෙසු වා ආවට්ටෙසු නිපතිතො සීසං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තො තෙසං වා චණ්ඩමච්ඡමකරාදීනං මුඛෙ නිපතිතො. තස්ස වා දකරක්ඛසස්ස හත්ථං ගතො මරණං වා ගමිස්සසි, අථ වා පන ආයුසෙසෙ සති තතො මුච්චිත්වා අපගච්ඡන්තො තෙහි ඌමිආදීහි ජනිතඝට්ටිතවසෙන මරණමත්තං මරණප්පමාණං දුක්ඛං නිගච්ඡසි. පටිසොතං වායමෙය්‍යාති සො පුබ්බෙ අනුසොතං වුය්හමානො තස්ස පුරිසස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අනත්ථො කිර මෙ උපට්ඨිතො, මච්චුමුඛෙ කිරාහං පරිවත්තාමී’’ති උප්පන්නබලවභයො සම්භමන්තො දිගුණං කත්වා උස්සාහං හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායමෙය්‍ය තරෙය්‍ය, න චිරෙනෙව තීරං සම්පාපුණෙය්‍ය.

The deep pool which is thus dangerous. 'Hey, man!' is an address. 'You will meet death' means: either overwhelmed by those waves, or having fallen into those whirlpools and being unable to lift your head, or having fallen into the mouths of those fierce fish, crocodiles, and the like. Or, having fallen into the hand of that water-demon, you will go to death. Or else, if some lifespan remains, having escaped from there and departed, you will meet with suffering equivalent to death, a measure of death, caused by the striking of those waves and so on. 'Strive against the current!' means: that man, previously being carried along by the stream, hearing the person's words, thinks, 'Indeed, a disaster has befallen me! I am turning in the mouth of death!' With strong fear having arisen, agitated, doubling his effort, he would strive with hands and feet, he would cross, and before long, he would reach the shore.

අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනායාති චතුසච්චපටිවෙධානුකූලස්ස අත්ථස්ස සම්බොධනාය උපමා කතා. අයඤ්චෙත්ථ අත්ථොති අයමෙව ඉදානි වුච්චමානො ඉධ මයා අධිප්පෙතො උපමෙය්‍යත්ථො, යස්ස විඤ්ඤාපනාය උපමා ආහටා.

‘For the purpose of explaining the meaning’ means: the simile is made for the comprehension of the meaning that is conducive to the penetration of the four truths. And this meaning here is precisely this meaning that is now being spoken of, the object of the comparison intended by me here, for the sake of explaining which the simile has been brought.

තණ්හායෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ චතූහි ආකාරෙහි තණ්හාය සොතසදිසතා වෙදිතබ්බා අනුක්කමපරිවුඩ්ඪිතො අනුප්පබන්ධතො ඔසීදාපනතො දුරුත්තරණතො ච. යථා හි උපරි මහාමෙඝෙ අභිප්පවුට්ඨෙ උදකං පබ්බතකන්දරපදරසාඛායො පූරෙත්වා තතො භස්සිත්වා කුසුබ්භෙ පූරෙත්වා තතො භස්සිත්වා කුන්නදියො පූරෙත්වා තතො මහානදියො පක්ඛන්දිත්වා එකොඝං හුත්වා පවත්තමානං ‘‘නදීසොතො’’ති වුච්චති, එවමෙව අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන අනෙකභෙදෙසු රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ලොභො උප්පජ්ජිත්වා අනුක්කමෙන පරිවුඩ්ඪිං ගච්ඡන්තො ‘‘තණ්හාසොතො’’ති වුච්චති, යථා ච නදීසොතො ආගමනතො යාව සමුද්දප්පත්ති, තාව සති විච්ඡෙදපච්චයාභාවෙ අවිච්ඡිජ්ජමානො අනුප්පබන්ධෙන පවත්තති, එවං තණ්හාසොතොපි ආගමනතො පට්ඨාය අසති විච්ඡෙදපච්චයෙ අවිච්ඡිජ්ජමානො අපායසමුද්දාභිමුඛො අනුප්පබන්ධෙන පවත්තති. යථා පන නදීසොතො තදන්තොගධෙ සත්තෙ ඔසීදාපෙති, සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙති, මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපෙති, එවං තණ්හාසොතොපි අත්තනො සොතන්තොගතෙ සත්තෙ ඔසීදාපෙති, පඤ්ඤාසීසං [Pg.328] උක්ඛිපිතුං න දෙති, කුසලමූලච්ඡෙදනෙන සංකිලෙසධම්මසමාපජ්ජනෙන ච මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපෙති.

‘This is a designation for craving’ means: here, the similarity of craving to a stream should be understood in four ways—by its gradual growth, by its continuous flow, by its causing beings to sink, and by its being difficult to cross over. Just as when a great raincloud pours down, the water fills the mountain caves, clefts, and gullies, then overflows to fill the small pits, then overflows to fill the small rivers, and finally enters the great rivers, becoming a single flood that flows onward—this is called a 'river stream.' In the same way, greed arises toward various internal and external objects such as forms, and as it grows gradually, it is called the 'stream of craving.' And just as a river stream, from its origin until it reaches the ocean, flows continuously without interruption as long as there is no cause for disconnection, so too the stream of craving, from its arising, flows continuously toward the ocean of the woeful states as long as there is no cause for disconnection. Furthermore, just as a river stream causes beings caught in its current to sink, not allowing them to lift their heads, bringing them death or suffering equivalent to death, so too the stream of craving causes beings caught in its current to sink, not allowing them to lift the head of wisdom, bringing them death or suffering equivalent to death through the cutting off of wholesome roots and the undertaking of defiled states.

යථා ච නදියා සොතො මහොඝභාවෙන පවත්තමානො උළුම්පං වා නාවං වා බන්ධිතුං නෙතුඤ්ච ඡෙකං පුරිසං නිස්සාය පරතීරං ගන්තුං අජ්ඣාසයං කත්වා තජ්ජං වායාමං කරොන්තෙන තරිතබ්බො, න යෙන වා තෙන වාති දුරුත්තරො, එවං තණ්හාසොතොපි කාමොඝභවොඝභූතො සීලසංවරං පූරෙතුං සමථවිපස්සනාසු කම්මං කාතුං ‘‘නිපකෙන අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයං සමුට්ඨාපෙත්වා කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය සමථවිපස්සනානාවං අභිරුහිත්වා සම්මාවායාමං කරොන්තෙන තරිතබ්බො, න යෙන වා තෙන වාති දුරුත්තරො. එවං අනුක්කමපරිවුඩ්ඪිතො අනුප්පබන්ධතො ඔසීදාපනතො දුරුත්තරණතොති චතූහි ආකාරෙහි තණ්හාය නදීසොතසදිසතා වෙදිතබ්බා.

Just as a river's current, flowing with great force, can be crossed by one who, relying on a skilled person to tie up and lead a raft or boat, makes the appropriate effort with the intention of going to the other shore—for it is difficult to cross and not for just anyone; so too the stream of craving, which is a flood of sensuality and becoming, can be crossed by one who, having established the intention to fulfill moral restraint and to engage in the work of serenity and insight, resolving, “I will wisely attain arahantship,” relies on good friends, boards the boat of serenity and insight, and makes the right effort—for it is difficult to cross and not for just anyone. Thus, the likeness of craving to a river's current should be understood in four ways: by its gradual increase, by its unceasing flow, by its causing one to sink, and by its being difficult to cross.

පියරූපං සාතරූපන්ති පියජාතිකං පියසභාවං පියරූපං, මධුරජාතිකං මධුරසභාවං සාතරූපං, ඉට්ඨසභාවන්ති අත්ථො. ඡන්නෙතන්ති ඡන්නං එතං. අජ්ඣත්තිකානන්ති එත්ථ ‘‘එවං මයං අත්තාති ගහණං ගමිස්සාමා’’ති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන අත්තානං අධිකාරං කත්වා පවත්තානීති අජ්ඣත්තිකානි. තත්ථ ගොචරජ්ඣත්තං, නියකජ්ඣත්තං, විසයජ්ඣත්තං, අජ්ඣත්තජ්ඣත්තන්ති චතුබ්බිධං අජ්ඣත්තං. තෙසු ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 362) වුත්තං ඉදං ගොචරජ්ඣත්තං නාම. ‘‘අජ්ඣත්තං සම්පසාදන’’න්ති (දී. නි. 1.228; ධ. ස. 161) ආගතං ඉදං නියකජ්ඣත්තං නාම. ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ම. නි. 3.187) එවමාගතං ඉදං විසයජ්ඣත්තං නාම. ‘‘අජ්ඣත්තිකා ධම්මා, බාහිරා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 20) එත්ථ වුත්තං අජ්ඣත්තං අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං නාම. ඉධාපි එතදෙව අධිප්පෙතං, තස්මා අජ්ඣත්තානියෙව අජ්ඣත්තිකානි. අථ වා යථාවුත්තෙනෙව අත්ථෙන ‘‘අජ්ඣත්තා ධම්මා, බහිද්ධා ධම්මා’’තිආදීසු විය තෙසු අජ්ඣත්තෙසු භවානි අජ්ඣත්තිකානි, චක්ඛාදීනි. තෙසං අජ්ඣත්තිකානං.

“Dear and delightful” (piyarūpaṃ sātarūpaṃ): “dear” (piyarūpaṃ) means of a dear kind, of a dear nature; “delightful” (sātarūpaṃ) means of a sweet kind, of a sweet nature. The meaning is, having an agreeable nature. Channetaṃ means “of these six” (channaṃ etaṃ). “Internal” (ajjhattikānaṃ): Here, they are called “internal” because they proceed by making the self their subject, with an intention such as, “Thus we will come to grasp this as self.” In this context, the internal is of four kinds: the internal as range (gocara), the internal as one's own (niyaka), the internal as object (visaya), and the internal as the truly internal (ajjhatta-ajjhatta). Among these, what is stated in passages like “delighting inwardly, composed” (Dhp 362) is called the internal as range. What is stated as “internal serenity” (DN 1.228; Dhs 161) is called the internal as one's own. What is stated as “not attending to any signs, one enters and dwells in internal emptiness” (MN 3.187) is called the internal as object. What is stated in “internal phenomena, external phenomena” (Dhs, Tikamātikā 20) is called the internal as the truly internal. Here too, this last one is what is intended; therefore, “internal” refers to the internal phenomena themselves. Alternatively, with the meaning just stated, as in passages like “internal phenomena, external phenomena,” etc., those that exist in what is internal are “internal,” such as the eye and so on. This is the meaning of “of these internal ones.”

ආයතනානන්ති එත්ථ ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනානීති. චක්ඛාදීසු හි තංතංද්වාරවත්ථුකා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සකෙන සකෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති, තෙ ච ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති[Pg.329], යඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතිවිය ආයතං වට්ටදුක්ඛං, තං නයන්ති පවත්තෙන්ති. ඉති සබ්බථාපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනානීති වුච්චන්ති. අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙන ච ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ලොකෙ ‘‘ඉස්සරායතනං දෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 3.158; අ. නි. 3.102) කාරණං ආයතනන්ති වුච්චති. චක්ඛාදීසු ච තෙ තෙ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො තෙසං නිවාසට්ඨානං. තත්ථ ච තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තාති තෙ නෙසං ආකරො, සමොසරණට්ඨානඤ්ච තත්ථ වත්ථුද්වාරභාවෙන සමොසරණතො, සඤ්ජාතිදෙසො ච තන්නිස්සයභාවෙන තෙසං තත්ථෙව උප්පත්තිතො, කාරණඤ්ච තදභාවෙ තෙසං අභාවතොති. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි චක්ඛාදීනි ආයතනානීති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනාන’’න්ති.

“Of the sense bases” (āyatanānaṃ): Here, they are called “sense bases” (āyatanāni) because of exerting (āyatanato), because of extending an influx (āyānaṃ tananato), and because of leading on what is extended (āyatassa nayanato). For in the eye and so on, consciousness and mental factors, grounded in their respective doors and physical bases, exert, arise, strive, and endeavor through their own functions of experiencing, etc. And these bases extend and elaborate those phenomena that have become an influx. And they lead on and perpetuate the exceedingly prolonged suffering of the round that has been occurring in beginningless saṃsāra. Thus, in every way, these phenomena are called “sense bases” because of exerting, because of extending an influx, and because of leading on what is extended. Furthermore, a sense base should be understood in the sense of a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause. For in the world, in expressions like “the sovereign’s domain” (issarāyatana) and “the gods’ realm” (devāyatana), “āyatana” is used for a dwelling place. In phrases like “a gold mine” (suvaṇṇāyatana) and “a silver mine” (rajatāyatana), it means a mine or source. In the Dispensation, in expressions like “in a delightful resort (manorame āyatane), birds frequent it,” it means a meeting place. In phrases like “the southern region is the home of cattle” (dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana), it means a place of origin. In passages like “there, in the appropriate basis (sati sati āyatane), one attains the capacity for direct knowledge” (MN 3.158; AN 3.102), “āyatana” means a cause. And in the eye and so on, the respective consciousness and mental factors dwell, their functioning being dependent on them; thus, the eye, etc., are their dwelling place. And since those phenomena are abundant there and are dependent on them, the bases are their mine or source. They are also a meeting place, because phenomena meet there by way of the physical base and door. They are a place of origin, because phenomena arise right there, being dependent on them. And they are a cause, because in the absence of the bases, those phenomena are absent. Thus, for these reasons—as a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause—the eye and so on are called “sense bases.” Therefore it was said: “of these six internal sense bases.”

යදිපි රූපාදයොපි ධම්මා ‘‘රූපං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති තණ්හාවත්ථුභාවතො පියරූපසාතරූපභාවෙන වුත්තා. චක්ඛාදිකෙ පන මුඤ්චිත්වා අත්තභාවපඤ්ඤත්තියා අභාවතො ‘‘මම චක්ඛු මම සොත’’න්තිආදිනා අධිකසිනෙහවත්ථුභාවෙන චක්ඛාදයො සාතිසයං පියරූපං සාතරූපන්ති නිද්දෙසං අරහන්තීති දස්සෙතුං ‘‘පියරූපං සාතරූපන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

Although forms and other phenomena are also spoken of as dear and agreeable because they are a basis for craving—as it is said, “Form in the world is dear and agreeable; it is here that this craving, when arising, arises”—nevertheless, it was said, “Monks, ‘dear and agreeable’ is a designation for these six internal sense bases,” in order to show that since there is no designation of a personal existence apart from the eye and so on, the eye and so on deserve to be described as supremely dear and agreeable, being the objects of greater affection through such thoughts as “my eye, my ear.”

ඔරම්භාගියානන්ති එත්ථ ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තප්පරියාපන්නා ඔරම්භාගා, පච්චයභාවෙන තෙසං හිතාති ඔරම්භාගියා. යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසකාමරාගබ්‍යාපාදානං එතං අධිවචනං. තෙ [Pg.330] හි කාමභවූපගානං සඞ්ඛාරානං පච්චයා හුත්වා රූපාරූපධාතුතො හෙට්ඨාභාවෙන නිහීනභාවෙන ඔරම්භාගභූතෙන කාමභවෙන සත්තෙ සංයොජෙන්ති. එතෙනෙව තෙසං හෙට්ඨාරහදසදිසතා දීපිතාති දට්ඨබ්බා. ඌමිභයන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, කොධුපායාසස්සෙතං අධිවචනන්ති භායති එතස්මාති භයං, ඌමි එව භයන්ති ඌමිභයං. කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො, ස්වෙව චිත්තස්ස සරීරස්ස ච අභිප්පමද්දනපවෙධනුප්පාදනෙන දළ්හං ආයාසනට්ඨෙන උපායාසො.

“Of the lower fetters” (orambhāgiyānaṃ): Here, “lower” (oraṃ) refers to the sense-sphere realm. Those included in it are of the lower division. They are called “pertaining to the lower part” because they are related to them as a condition. When they exist in a person, they bind that person to the cycle of existence; hence they are called fetters. This is a term for identity view, doubt, attachment to rites and rituals, sensual desire, and ill will. For these, being conditions for formations that lead to sense-sphere existence, bind beings to sense-sphere existence, which is lower and inferior, being below the form and formless realms. By this, it is to be understood that their likeness to a pool below is demonstrated. “Fear of waves,” monks, is a designation for anger and distress. It is called fear (bhaya) because one fears it; it is called “fear of waves” (ūmibhaya) because the wave itself is the fear. Anger (kodha) is in the sense of being angered; distress (upāyāso) is in the sense of the severe oppression and disturbance it causes to mind and body.

එත්ථ ච අනෙකවාරං පවත්තිත්වා අත්තනා සමවෙතං සත්තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනාපාදනෙන කොධුපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තථා කාමගුණානං කිලෙසාභිභූතෙ සත්තෙ ඉතො ච එත්තො, එත්තො ච ඉතොති එවං මනාපියරූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ අත්තනි සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. යථා පන ගහරක්ඛසොපි ආරක්ඛරහිතං අත්තනො ගොචරභූමිගතං පුරිසං අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා අගොචරෙ ඨිතම්පි රක්ඛසමායාය ගොචරං නෙත්වා භෙරවරූපදස්සනාදිනා අවසං අත්තනො උපකාරං කාතුං අසමත්ථං කත්වා අන්වාවිසිත්වා වණ්ණබලභොගයසසුඛෙහිපි වියොජෙන්තො මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමොපි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අවීරපුරිසං ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා වීරජාතියම්පි අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන ඉත්ථිමායාය අන්වාවිසිත්වා අවසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදයො සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො ගුණවණ්ණාදීහි වියොජෙත්වා මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමස්ස ගහරක්ඛසසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ආවට්ටන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචනං, ගහරක්ඛසොති ඛො, භික්ඛවෙ, මාතුගාමස්සෙතං අධිවචන’’න්ති.

Here, arising again and again and enveloping the being associated with it, not allowing it to raise its head, one should see the likeness of anger and distress to a wave, by its bringing about ruin and calamity. Similarly, for beings overcome by the defilements of sensual pleasures, being dragged here and there, to and fro, making them wander within the sensual pleasures themselves, designated as the sphere of attractive forms, etc., whirling them around in such a way that the mind does not even arise toward renunciation, which is outside of it, and leading to ruin—thus, one should see the whirlpool-like nature. Just as a seizing demon, having overcome and seized a man who has strayed into its territory unprotected, and though he may be standing outside its domain, by demonic illusion, leads him into its range through terrifying appearances and such, rendering him powerless to benefit himself, then possessing him and separating him from the pleasures of beauty, strength, wealth, and happiness, brings great calamity—so too, a woman, lacking proper reflection, having overcome and seized a man devoid of heroism through feminine wiles and displays of charm, even if he is of heroic birth, possessing him by womanly deception through her beauty and such, rendering him powerless to fulfill virtuous duties like morality, separating him from virtue, reputation and the like, brings great calamity. Thus, one should see a woman as resembling a seizing demon. Therefore, it is said: “Whirlpool,” monks, is a designation for these five strands of sensual pleasure. “Seizing demon,” monks, is a designation for a woman.

පටිසොතොති ඛො භික්ඛවෙ නෙක්ඛම්මස්සෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ පබ්බජ්ජා සහ උපචාරෙන පඨමජ්ඣානං විපස්සනාපඤ්ඤා ච නිබ්බානඤ්ච නෙක්ඛම්මං නාම. සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මං නාම. වුත්තඤ්හෙතං –

“Going against the stream,” monks, is a designation for renunciation. Here, the going forth, the first jhāna together with its access concentration, insight-wisdom, and Nibbāna are called renunciation. All wholesome qualities are also called renunciation. For it was said:

‘‘පබ්බජ්ජා [Pg.331] පඨමං ඣානං, නිබ්බානඤ්ච විපස්සනා;

සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, නෙක්ඛම්මන්ති පවුච්චරෙ’’ති.

“Going forth, the first jhāna, Nibbāna, and insight: All wholesome qualities are called renunciation.”

ඉමෙසං පන පබ්බජ්ජාදීනං තණ්හාසොතස්ස පටිලොමතො පටිසොතසදිසතා වෙදිතබ්බා. අවිසෙසෙන හි ධම්මවිනයො නෙක්ඛම්මං, තස්ස අධිට්ඨානං පබ්බජ්ජා ච, ධම්මවිනයො ච තණ්හාසොතස්ස පටිසොතං වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

Among these, going forth and the like should be understood as similar to going against the stream of craving. For, in general, the Dhamma and Discipline are renunciation; and going forth is its foundation; and the Dhamma and Discipline are called going against the stream of craving. As it has been said:

‘‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;

රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුතා’’ති. (දී. නි. 2.65;

ම. නි. 1.281;

සං. නි. 1.172);

“Going against the stream, subtle, deep, hard to see, and very fine—Those stained with lust do not see it, shrouded in a mass of darkness.”

වීරියාරම්භස්සාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියස්ස. තස්ස කාමොඝාදිභෙදතණ්හාසොතසන්තරණස්ස හත්ථෙහි පාදෙහි චතුරඞ්ගනදීසොතසන්තරණවායාමස්ස සදිසතා පාකටායෙව. තථා නදීසොතස්ස තීරෙ ඨිතස්ස චක්ඛුමතො පුරිසස්ස කාමාදිං චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරිත්වා තස්ස පරතීරභූතෙ නිබ්බානථලෙ ඨිතස්ස පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො භගවතො සදිසභාවො. තෙන වුත්තං ‘‘චක්ඛුමා පුරිසො…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති.

“The arousal of energy” refers to the energy of the four right efforts. Its similarity is evident: crossing the stream of craving, divided into the flood of sensual desire and so on, is like the exertion of crossing a four-limbed river current with hands and feet. Similarly, there is a likeness between a clear-sighted man standing on the bank of a river and the Blessed One—the clear-sighted one endowed with the five eyes—who, having crossed all four floods beginning with sensual desire, stands on the far shore, the ground of Nibbāna. Therefore, it is said: “A clear-sighted man… the Perfectly Self-Enlightened One.”

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – නදීසොතො විය අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තමානො තණ්හාසොතො, තෙන වුය්හමානො පුරිසො විය අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ පරිබ්භමනතො තණ්හාසොතෙන වුය්හමානො සත්තො, තස්ස තත්ථ පියරූපසාතරූපවත්ථුස්මිං අභිනිවෙසො විය ඉමස්ස චක්ඛාදීසු අභිනිවෙසො, සඌමිසාවට්ටසගහරක්ඛසො හෙට්ඨාරහදො විය කොධුපායාසපඤ්චකාමගුණමාතුගාමසමාකුලො පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනසමූහො, තමත්ථං යථාභූතං විදිත්වා තස්ස නදීසොතස්ස පරතීරෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය සකලං සංසාරාදීනවං සබ්බඤ්ච ඤෙය්‍යධම්මං යථාභූතං විදිත්වා තණ්හාසොතස්ස පරතීරභූතෙ නිබ්බානථලෙ ඨිතො සමන්තචක්ඛු භගවා, තස්ස පුරිසස්ස තස්මිං නදියා සොතෙන වුය්හමානෙ පුරිසෙ අනුකම්පාය රහදස්ස රහදාදීනවස්ස ච ආචික්ඛනං විය තණ්හාසොතෙන වුය්හමානස්ස සත්තස්ස මහාකරුණාය භගවතො තණ්හාදීනං තදාදීනවස්ස ච විභාවනා, තස්ස වචනං අසද්දහිත්වා අනුසොතගාමිනො [Pg.332] තස්ස පුරිසස්ස තස්මිං රහදෙ මරණප්පත්තිමරණමත්තදුක්ඛප්පත්තියො විය භගවතො වචනං අසම්පටිච්ඡන්තස්ස අපායුප්පත්ති, සුගතියං දුක්ඛුප්පත්ති ච, තස්ස පන වචනං සද්දහිත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායාමකරණං විය තෙන ච වායාමෙන පරතීරං පත්වා සුඛෙන යථිච්ඡිතට්ඨානගමනං විය භගවතො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තණ්හාදීසු ආදීනවං පස්සිත්වා තණ්හාසොතස්ස පටිසොතපබ්බජ්ජාදිනෙක්ඛම්මවසෙන වීරියාරම්භො, ආරද්ධවීරියස්ස ච තෙනෙව වීරියාරම්භෙන තණ්හාසොතාතික්කමනං නිබ්බානතීරං පත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිවසෙන යථාරුචි සුඛවිහාරොති.

Here is the comparison: the stream of craving flows continuously like a river current, and beings are swept along by it, wandering without discoverable beginning in the cycle of saṃsāra, just as a person is carried away by the current. Their attachment to pleasant and delightful objects is like this being’s attachment to the eye and so on. A deep lake below, with its waves, eddies, crocodiles, and monsters, is like the group of five lower fetters, which is entangled with anger, despair, the five strands of sensual pleasure, and women. Having understood the truth of this matter, just as a clear-sighted man standing on the far shore of the river sees all the dangers of saṃsāra and all knowable things as they are, so too the Blessed One, the All-Seeing One, stands on the far shore of craving, in the realm of Nibbāna. Out of compassion for the person being swept away by the river’s current, that man explains the dangers of the lake; just so, out of great compassion for beings swept away by the stream of craving, the Blessed One reveals craving and its dangers. If that person does not believe his words and goes with the current, he will meet death or suffering equivalent to death in that lake; just so, one who does not accept the Blessed One’s words will face rebirth in the lower realms or suffering even in fortunate states. But if he believes the words and strives with hands and feet, and by that effort reaches the far shore and goes wherever he wishes with ease; just so, one who accepts the Blessed One’s words, sees the danger in craving and so on, and makes an effort against the stream of craving by way of renunciation, the going forth, and so on, will, by that very effort, cross the stream of craving, reach the shore of Nibbāna, and dwell happily as he desires by way of the attainment of the fruit of Arahantship.

ගාථාසු සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙති ඣානමග්ගාධිගමත්ථං සමථවිපස්සනානුයොගං කරොන්තො භික්ඛු යදිපි තෙසං පුබ්බභාගපටිපදා කිච්ඡෙන කසිරෙන සම්පජ්ජති, න සුඛෙන වීථිං ඔතරති පුබ්බභාගභාවනාය කිලෙසානං බලවභාවතො, ඉන්ද්‍රියානං වා අතික්ඛභාවතො. තථා සති සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙ, පඨමජ්ඣානෙන වික්ඛම්භෙන්තො තතියමග්ගෙන සමුච්ඡින්දන්තො කිලෙසකාමෙ පජහෙය්‍ය. එතෙන දුක්ඛපටිපදෙ ඣානමග්ගෙ දස්සෙති.

In the verses, “even with suffering, one should abandon sensual desires” means that a bhikkhu practicing the development of serenity and insight for the attainment of jhāna and the path, even if his preliminary practice is achieved with difficulty and hardship, does not proceed smoothly in the preliminary cultivation due to the strength of the defilements or the excessive keenness of the faculties. In that case, one should abandon sensual desires even with suffering, suppressing the defilements of sensual desire with the first jhāna and eradicating them with the third path. By this, it shows that the jhāna and the path have painful progress.

යොගක්ඛෙමං ආයතිං පත්ථයානොති අනාගාමිතං අරහත්තං ඉච්ඡන්තො ආකඞ්ඛමානො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යදිපි එතරහි කිච්ඡෙන කසිරෙන ඣානපුරිමමග්ගෙ අධිගච්ඡාමි, ඉමෙ පන නිස්සාය උපරි අරහත්තං අධිගන්ත්වා කතකිච්චො පහීනසබ්බදුක්ඛො භවිස්සාමීති සහාපි දුක්ඛෙන ඣානාදීහි කාමෙ පජහෙය්‍යාති. අථ වා යො කාමවිතක්කබහුලො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තස්ස වසෙන පබ්බජ්ජං සීලවිසොධනං ඣානාදීනං පුබ්බභාගපටිපත්තිං වා පටිපජ්ජන්තො කිච්ඡෙන කසිරෙන අස්සුමුඛො රොදමානො තං විතක්කං වික්ඛම්භෙති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙ’’ති. සො හි කිච්ඡෙනපි කාමෙ පජහන්තො ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සන්තො අනුක්කමෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨහෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘යොගක්ඛෙමං ආයතිං පත්ථයානො’’ති.

“Seeking future security from bondage” means desiring and aspiring for non-returning or arahantship. The meaning here is this: “Even if now I attain the jhāna and the preliminary path with difficulty and hardship, relying on these, I will later reach arahantship and, having completed my task, be free from all suffering”—thus, one should abandon sensual pleasures through jhāna and the like even with suffering. Alternatively, a person much given to sensual thoughts, through the influence of a good friend, may undertake the going forth, the purification of virtue, or the preliminary practice of jhāna and the like. Struggling with difficulty, weeping with a tearful face, they suppress those thoughts. This is what is meant by “even with suffering, one should abandon sensual pleasures.” For even with difficulty abandoning sensual pleasures, they generate jhāna and, using that jhāna as a basis, develop insight, gradually establishing themselves in arahantship. Therefore, it is said, “seeking future security from bondage.”

සම්මප්පජානොති විපස්සනාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මදෙව පජානන්තො. සුවිමුත්තචිත්තොති තස්ස අරියමග්ගාධිගමස්ස අනන්තරං ඵලවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තචිත්තො. විමුත්තියා ඵස්සයෙ තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං මග්ගඵලාධිගමනකාලෙ [Pg.333] විමුත්තිං නිබ්බානං ඵස්සයෙ ඵුසෙය්‍ය පාපුණෙය්‍ය අධිගච්ඡෙය්‍ය සච්ඡිකරෙය්‍ය. උපයොගත්ථෙ හි ‘‘විමුත්තියා’’ති ඉදං සාමිවචනං. විමුත්තියා වා ආරම්මණභූතාය තත්ථ තත්ථ තංතංඵලසමාපත්තිකාලෙ අත්තනො ඵලචිත්තං ඵස්සයෙ ඵුසෙය්‍ය පාපුණෙය්‍ය, නිබ්බානොගධාය ඵලසමාපත්තියා විහරෙය්‍යාති අත්ථො. ස වෙදගූති සො වෙදසඞ්ඛාතෙන මග්ගඤාණෙන චතුන්නං සච්චානං ගතත්තා පටිවිද්ධත්තා වෙදගූ. ලොකන්තගූති ඛන්ධලොකස්ස පරියන්තං ගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“Rightly understanding” means rightly comprehending with the wisdom of the path accompanied by insight. “Well-liberated in mind” means their mind is thoroughly liberated by fruition-liberation immediately after the attainment of the noble path. “Touching liberation here and there” means at each moment of attaining the path and fruition, they should touch, reach, attain, and directly experience liberation—Nibbāna. Here, “of liberation” (vimuttiyā) is a genitive case used in the sense of application. Alternatively, with liberation as the object, at each moment of attaining the respective fruition, their fruition-consciousness should touch, reach, and attain it; the meaning is that they should dwell in the fruition-attainment immersed in Nibbāna. “He is a knower of the Veda” means they are a knower of the Veda because they have gone to and penetrated the four truths through the knowledge of the path, which is called Veda. “Gone to the end of the world” means they have reached the limit of the world of aggregates. The rest is easily understood.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Tenth Sutta is finished.

11. චරසුත්තවණ්ණනා

11. The Commentary on the Cara Sutta

110. එකාදසමෙ චරතොති ගච්ඡන්තස්ස, චඞ්කමන්තස්ස වා. උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වාති වත්ථුකාමෙසු අවීතරාගතාය තාදිසෙ පච්චයෙ කාමපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙ, යදි උප්පජ්ජති. බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වාති ආඝාතනිමිත්තබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො වා විතක්කො, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පරවිහෙඨනවසෙන විහිංසාපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙති සම්බන්ධො. අධිවාසෙතීති තං යථාවුත්තං කාමවිතක්කාදිං යථාපච්චයං අත්තනො චිත්තෙ උප්පන්නං ‘‘ඉතිපායං විතක්කො පාපකො, ඉතිපි අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, සො ච ඛො අත්තබ්‍යාබාධායපි සංවත්තතී’’තිආදිනා නයෙන පච්චවෙක්ඛණාය අභාවතො අධිවාසෙති අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා වාසෙති චෙ. අධිවාසෙන්තොයෙව ච නප්පජහති තදඞ්ගාදිප්පහානවසෙන න පටිනිස්සජ්ජති, තතො එව න විනොදෙති අත්තනො චිත්තසන්තානතො න නුදති න නීහරති, තථා අවිනොදනතො න බ්‍යන්තීකරොති න විගතන්තං කරොති. ආතාපී පහිතත්තො යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි එවං කරොති, අයං පන තථා න කරොතීති අත්ථො. තථාභූතොව න අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං න ගමෙති. න පජහති චෙ, න විනොදෙති චෙතිආදිනා චෙ-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

110. In the eleventh sutta, 'while walking' means while going or pacing back and forth. 'A sensual thought arises' means a thought connected with sensual pleasures arises because of not being free from lust for such objects—if such a thought arises. 'A thought of ill will or a thought of harming' means a thought connected with the sign of resentment or ill will, or a thought connected with harming others by means of clods of earth, sticks, etc., arises—this is the connection. 'He tolerates it' means that if, due to the absence of reflection in this manner: 'This thought is evil, unwholesome, blameworthy, and it leads to self-affliction,' etc., he tolerates that sensual thought and so forth, as described, which has arisen in his mind according to its condition, and settles it in his mind. And while tolerating it, he does not abandon it, meaning he does not relinquish it by way of abandonment by substitution and so forth; and because of that, he does not dispel it, meaning he does not drive it away or remove it from his mental continuum; and by not dispelling it, he does not make it cease, meaning he does not bring it to an end. An ardent and resolute person acts in such a way that not even a trace of them remains, not even the slightest fragment; but this person does not act in such a way—that is the meaning. Being such a one, he does not bring it to non-existence, meaning he does not repeatedly bring it to non-existence. The meaning should be understood by connecting the word 'if' (ce) with 'if he does not abandon,' 'if he does not dispel,' and so on.

චරන්ති චරන්තො. එවංභූතොති එවං කාමවිතක්කාදිපාපවිතක්කෙහි සමඞ්ගීභූතො. අනාතාපී අනොත්තාපීති කිලෙසානං ආතාපනස්ස වීරියස්ස [Pg.334] අභාවෙන අනාතාපී, පාපුත්‍රාසආතාපනපරිතාපනලක්ඛණස්ස ඔත්තප්පස්ස අභාවෙන අනොත්තාපී. සතතං සමිතන්ති සබ්බකාලං නිරන්තරං. කුසීතො හීනවීරියොති කුසලෙහි ධම්මෙහි පරිහායිත්වා අකුසලපක්ඛෙ කුච්ඡිතං සීදනතො කොසජ්ජසමන්නාගමෙන ච කුසීතො, සම්මප්පධානවීරියාභාවෙන හීනවීරියො වීරියවිරහිතොති වුච්චති කථීයති. ඨිතස්සාති ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨතො. සයනඉරියාපථස්ස විසෙසතො කොසජ්ජපක්ඛිකත්තා යථා තංසමඞ්ගිනො විතක්කා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ජාගරස්සා’’ති වුත්තං.

'Wandering' means one who wanders. 'Being thus' means being fully endowed with evil thoughts such as sensual thoughts. 'Without ardour and without moral shame' means without ardour due to the absence of the energy that burns up defilements, and without moral shame due to the absence of the dread of evil. 'Continually and constantly' means always without interruption. 'Lazy and lacking energy' means lazy because he sinks into the despicable on the side of the unwholesome, having declined from wholesome qualities, and due to being endowed with sloth; and lacking energy due to the absence of right effort, meaning he is devoid of energy—thus it is said. 'While standing' means having interrupted his walking and remaining standing. Because the posture of lying down is especially on the side of sloth, thoughts arise in one so inclined. To show this, it is said, 'while awake.'

සුක්කපක්ඛෙ තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙතීති ආරද්ධවීරියස්සාපි විහරතො අනාදිමති සංසාරෙ චිරකාලභාවිතෙන තථාරූපප්පච්චයසමායොගෙන සතිසම්මොසෙන වා කාමවිතක්කාදි උප්පජ්ජති චෙ, තං භික්ඛු අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති චෙ, අබ්භන්තරෙ න වාසෙති චෙති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති? පජහති ඡඩ්ඩෙති. කිං කචවරං විය පිටකෙන? න හි, අපිච ඛො තං විනොදෙති නුදති නීහරති. කිං බලීබද්දං විය පතොදෙන? න හි, අථ ඛො නං බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති. යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා තෙ කරොති. කථං පන තෙ තථා කරොති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතා හොන්ති තථා නෙ කරොතීති වුත්තං හොති.

On the wholesome side, 'If, monks, a monk does not tolerate it' means that even when dwelling with aroused energy, if thoughts like sensual desire arise due to beginningless wandering in saṃsāra, long-developed conditions, the arising of such causes, or confusion of mindfulness, then that monk does not allow it to dwell in his mind, meaning he does not allow it to dwell internally. Not tolerating it, what does he do? He abandons it, discards it. Like garbage with a basket? No, rather he dispels it, drives it out, removes it. Like an ox with a goad? No, rather he obliterates it, makes it completely gone. He acts in such a way that not even a trace remains, not even the slightest fragment. How does he act in such a way? He brings it to non-existence, repeatedly to non-existence. By means of abandonment through suppression, he ensures they are thoroughly suppressed—thus it is said.

එවංභූතොතිආදීසු එවං කාමවිතක්කාදීනං අනධිවාසනෙන සුවිසුද්ධාසයො සමානො තාය ච ආසයසම්පත්තියා තන්නිමිත්තාය ච පයොගසම්පත්තියා පරිසුද්ධසීලො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො ජාගරියං අනුයුත්තො තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං ආතාපනලක්ඛණෙන වීරියෙන සමන්නාගතත්තා ආතාපී, සබ්බසො පාපුත්‍රාසෙන සමන්නාගතත්තා. ඔත්තාපී සතතං රත්තින්දිවං, සමිතං නිරන්තරං සමථවිපස්සනාභාවනානුයොගවසෙන චතුබ්බිධසම්මප්පධානසිද්ධියා, ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො නිබ්බානං පටිපෙසිතචිත්තොති වුච්චති කථීයතීති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the passage beginning with 'Being thus,' it means that, due to not tolerating sensual thoughts and the like, one has a thoroughly purified disposition. Being endowed with such purity of disposition and the excellence of practice based on it, one is of purified virtue, guards the sense doors, is moderate in eating, possesses mindfulness and clear comprehension, and is devoted to wakefulness. By way of abandonment by substitution and so forth, one is endowed with energy characterized by the burning away of defilements—thus, one is ardent. Being entirely endowed with fear of evil, one is conscientious. Continually, day and night, constantly, uninterruptedly, by way of devotion to the development of serenity and insight, through the achievement of the fourfold right effort, one is energetic, resolute, and has a mind directed toward Nibbāna—thus it is said. The rest is as has been explained.

ගාථාසු [Pg.335] ගෙහනිස්සිතන්ති එත්ථ ගෙහවාසීහි අපරිච්චත්තත්තා ගෙහවාසීනං සභාවත්තා ගෙහධම්මත්තා වා ගෙහං වුච්චති වත්ථුකාමො. අථ වා ගෙහපටිබද්ධභාවතො කිලෙසකාමානං නිවාසට්ඨානභාවතො තංවත්ථුකත්තා වා කාමවිතක්කාදි ගෙහනිස්සිතං නාම. කුම්මග්ගං පටිපන්නොති යස්මා අරියමග්ගස්ස උප්පථභාවතො අභිජ්ඣාදයො තදෙකට්ඨධම්මා ච කුම්මග්ගො, තස්මා කාමවිතක්කාදිබහුලො පුග්ගලො කුම්මග්ගං පටිපන්නො නාම. මොහනෙය්‍යෙසු මුච්ඡිතොති මොහසංවත්තනියෙසු රූපාදීසු මුච්ඡිතො සම්මත්තො අජ්ඣොපන්නො. සම්බොධින්ති අරියමග්ගඤාණං. ඵුට්ඨුන්ති ඵුසිතුං පත්තුං, සො තාදිසො මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරො අභබ්බො, න කදාචි තං පාපුණාතීති අත්ථො.

In the verses, regarding 'attached to the household': here, 'household' (geha) is called the object of desire (vatthukāma) because it has not been abandoned by householders, or because it is the nature of householders, or because it is a household quality. Alternatively, because of being bound to household existence, or because it is the dwelling place for defiled desires, or because it is the basis for them, thoughts of sensual desire and the like are called 'attached to the household.' Regarding 'one who has entered the wrong path': because greed and the like, and states of a similar nature, are the wrong path, as it is a deviation from the noble path, a person dominated by thoughts of sensual desire is said to 'have entered the wrong path.' Regarding 'infatuated with objects of delusion': this means being infatuated, intoxicated, and fixated on forms and other things that conduce to delusion. 'Enlightenment' refers to the knowledge of the noble path. 'To have reached' means to touch or attain. Such a person, whose domain is wrong thoughts, is incapable; he will never attain that—this is the meaning.

විතක්කං සමයිත්වානාති යථාවුත්තං මිච්ඡාවිතක්කං පටිසඞ්ඛානභාවනාබලෙහි වූපසමෙත්වා. විතක්කූපසමෙ රතොති නවන්නම්පි මහාවිතක්කානං අච්චන්තවූපසමභූතෙ අරහත්තෙ නිබ්බානෙ එව වා අජ්ඣාසයෙන රතො අභිරතො. භබ්බො සො තාදිසොති සො යථාවුත්තො සම්මා පටිපජ්ජමානො පුග්ගලො පුබ්බභාගෙ සමථවිපස්සනාබලෙන සබ්බවිතක්කෙ යථාරහං තදඞ්ගාදිවසෙන වූපසමෙත්වා ඨිතො, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං නිබ්බානසඞ්ඛාතඤ්ච අනුත්තරං සම්බොධිං ඵුට්ඨුං අධිගන්තුං භබ්බො සමත්ථොති.

'Having calmed thinking' means having pacified wrong thinking through the power of reflection and cultivation, as previously stated. 'Delighting in the stilling of thought' means delighting and finding joy, through inclination, in Arahantship, which is the state of ultimate stilling of the nine great thoughts, or in Nibbāna itself. 'Such a one is capable' means that such an individual, practicing rightly as described, having in the preliminary stage stilled all thoughts as appropriate through the power of tranquility and insight by means of temporary suppression and so forth, and having roused insight, is capable and able to touch and attain the unsurpassed enlightenment, designated as the path-knowledge of Arahantship and as Nibbāna, by the sequence of the path.

එකාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the eleventh sutta is concluded.

12. සම්පන්නසීලසුත්තවණ්ණනා

12. Commentary on the Discourse on Perfect Virtue

111. ද්වාදසමෙ සම්පන්නසීලාති එත්ථ තිවිධං සම්පන්නං පරිපුණ්ණසමඞ්ගීමධුරවසෙන. තෙසු –

111. In the twelfth sutta, regarding 'endowed with virtue'—here, the word 'endowed' has a threefold sense: complete, fully equipped, and sweet. Among these—

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ’’ති. (ජා. 1.14.1) –

"The rice field is abundant, Kosiya, parrots are eating it; I report this to you, Brahmin, I am unable to stop them." (Jā. 1.14.1)

එත්ථ පරිපුණ්ණත්ථො සම්පන්නසද්දො. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො’’ති (විභ. 511) එත්ථ සමඞ්ගිභාවත්ථො සම්පන්නසද්දො. ‘‘ඉමිස්සා, භන්තෙ, මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලං [Pg.336] සම්පන්නං – සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනීලකං, එවමස්සාද’’න්ති (පාරා. 17) එත්ථ මධුරත්ථො සම්පන්නසද්දො. ඉධ පන පරිපුණ්ණත්ථෙපි සමඞ්ගිභාවෙපි වට්ටති, තස්මා සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා හුත්වාතිපි, සීලසමඞ්ගිනො හුත්වාතිපි එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Here, the word 'sampanna' has the meaning of 'complete.' ‘Endowed with this Pātimokkha restraint, he is equipped, fully equipped, approached, fully approached, accomplished, endowed’ (Vibh. 511) – here, the word ‘sampanna’ has the meaning of ‘being endowed.’ ‘Bhante, the lower surface of this great earth is sweet – just as pure honey is unblemished, so is its taste’ (Pārā. 17) – here, the word ‘sampanna’ has the meaning of ‘sweet.’ In this context, however, it applies both to the meaning of ‘complete’ and ‘being endowed.’ Therefore, ‘sampannasīla’ should be understood here as both ‘having become complete in virtue’ and ‘having become endowed with virtue.’

තත්ථ ‘‘පරිපුණ්ණසීලා’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ඛෙත්තදොසවිගමෙන ඛෙත්තපාරිපූරි විය පරිපුණ්ණං නාම හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛෙත්තදොසවිගමෙන ඛෙත්තපාරිපූරි විය සීලදොසවිගමෙන සීලපාරිපූරි වුත්තා’’ති. ‘‘සීලසමඞ්ගිනො’’ති ඉමිනා පන අත්ථෙන සීලෙන සමඞ්ගීභූතා සමොධානගතා සමන්නාගතා හුත්වා විහරථාති වුත්තං හොති. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි සම්පන්නසීලතා හොති සීලවිපත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ආනිසංසදස්සනෙන ච. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.20-21) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්තාවතා කිර භගවා චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’’ති ඉමිනා ජෙට්ඨකසීලං දස්සෙතීතිආදිනා එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. කිමස්ස උත්තරි කරණීයන්ති එවං සම්පන්නසීලානං විහරතං තුම්හාකං කින්ති සියා උත්තරි කාතබ්බං, පටිපජ්ජිතබ්බන්ති චෙති අත්ථො.

Here, by ‘complete in virtue,’ in this sense, it is called ‘complete’ just as a field becomes complete through the removal of its faults. Therefore it is said: ‘Just as the completeness of a field is spoken of through the removal of its faults, so too is the completeness of virtue spoken of through the removal of its faults.’ By ‘endowed with virtue,’ however, it is said that one should dwell having become endowed, associated, and possessed of virtue. Here, the state of being accomplished in virtue comes about for two reasons: by seeing the danger in the failure of virtue, and by seeing the benefit in the success of virtue. Both of these should be understood in the way stated in the Visuddhimagga. Here, it seems that by ‘accomplished in virtue,’ the Blessed One, having indicated the fourfold purification of virtue, shows the principal virtue with the phrase ‘restrained by the Pātimokkha restraint,’ and so on. Whatever needs to be said here has already been stated previously. ‘What more is there for him to do?’ means: ‘What further is there to be done, what is to be practiced, by you who dwell thus accomplished in virtue?’ This is the meaning.

එවං ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා සම්පාදනූපායෙන සද්ධිං සීලසම්පදාය භික්ඛූ නියොජෙන්තො අනෙකපුග්ගලාධිට්ඨානං කත්වා දෙසනං ආරභිත්වා ඉදානි යස්මා එකපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන පවත්තිතාපි භගවතො දෙසනා අනෙකපුග්ගලාධිට්ඨානාව හොති සබ්බසාධාරණත්තා, තස්මා තං එකපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘චරතො චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ.

Thus, with the words, ‘Dwell, monks, accomplished in virtue,’ and so on, the Blessed One, exhorting the monks to the accomplishment of virtue together with the means of accomplishing it, began the teaching by establishing it with reference to many individuals. Now, because the Blessed One’s teaching, though proceeding with reference to a single individual, is in fact with reference to many individuals due to its being applicable to all, therefore, showing it with reference to a single individual, he said, ‘Monks, even if a monk is walking,’ and so forth.

තත්ථ අභිජ්ඣායති එතායාති අභිජ්ඣා, පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණස්ස ලොභස්සෙතං අධිවචනං. බ්‍යාපජ්ජති පූතිභවති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනයප්පවත්තස්ස එකූනවීසතිආඝාතවත්ථුවිසයස්ස දොසස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමො කාමච්ඡන්දො? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමස්නෙහො කාමපිපාසා කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසාන’’න්ති (ධ. ස. 1159), තථා ‘‘ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං සාරාගො සාරජ්ජනා සාරජ්ජිතත්තං අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 391), ‘‘දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං [Pg.337] බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්සා’’තිආදිනා (ධ. ස. 418, 1237) ච විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. විගතො හොතීති අයඤ්ච අභිජ්ඣා, අයඤ්ච බ්‍යාපාදො විගතො හොති අපගතො, පහීනො හොතීති අත්ථො. එත්තාවතා කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ච බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච පහානං දස්සිතං හොති.

Here, ‘abhijjhā’ is so called because ‘one covets through this’; it is a designation for greed, which is characterized by coveting others' possessions. ‘Byāpādo’ is so called because ‘the mind becomes corrupted by this’; it is a designation for hatred, which arises in the manner of ‘they have harmed me,’ and pertains to the nineteen bases of resentment. Regarding both, the detailed explanation should be understood from such passages as: ‘What is sensual desire? It is sensual desire for sensual pleasures, affection for sensual pleasures, thirst for sensual pleasures, burning for sensual pleasures, infatuation with sensual pleasures, clinging to sensual pleasures’ (Dhammasaṅgaṇī 1159); and similarly, ‘greed is the state of being greedy, the act of being greedy, passion, excitement, the state of being excited—covetousness, greed, an unwholesome root’ (Dhammasaṅgaṇī 391); and, ‘hatred is the state of being hostile, the act of being hostile, ill will, the act of harboring ill will, opposition, resistance, harshness, ruthlessness, displeasure, discontent of mind’ (Dhammasaṅgaṇī 418, 1237). ‘Is gone’ means that this covetousness and this ill will are gone, dispelled, abandoned—this is the meaning. Thus far, the abandoning of the hindrance of sensual desire and the hindrance of ill will has been shown.

ථිනමිද්ධන්ති ථිනඤ්චෙව මිද්ධඤ්ච. තෙසු චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා ථිනං, ආලසියස්සෙතං අධිවචනං, වෙදනාදීනං තිණ්ණං ඛන්ධානං අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධං, පචලායිකභාවස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1162-1163) නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො.

‘Sloth and torpor’ means both sloth and torpor. Among these, the unworkability of the mind is sloth; this is a designation for laziness. The unworkability of the three aggregates—feeling and so on—is torpor; this is a designation for the state of drowsiness. Regarding both, the detailed explanation should be understood in this way: ‘What is sloth? It is the unfitness, unworkability, sinking down, and shrinking together of the mind. What is torpor? It is the unfitness, unworkability, envelopment, and complete envelopment of the body,’ and so on (Dhammasaṅgaṇī 1162-1163).

උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති උද්ධච්චඤ්චෙව කුක්කුච්චඤ්ච. තත්ථ උද්ධච්චං නාම චිත්තස්ස උද්ධතාකාරො, කුක්කුච්චං නාම අකතකල්‍යාණස්ස කතපාපස්ස තප්පච්චයා විප්පටිසාරො. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං උද්ධච්චං? යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවූපසමො චෙතසො වික්ඛෙපො භන්තත්තං චිත්තස්සා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1165) විත්ථාරො. ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණං, අකතං කුසලං, අකතං භීරුත්තානං; කතං පාපං, කතං ලුද්දං, කතං කිබ්බිස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො.

‘Restlessness and remorse’ means both restlessness and remorse. Herein, restlessness is the state of mental agitation, and remorse is the regret due to not having done good and having done evil. Regarding both, the detailed explanation is as follows: ‘What is restlessness? It is restlessness of mind, lack of serenity, mental distraction, agitation of mind,’ and so on (Dhammasaṅgaṇī 1165). The mode of its occurrence should be understood as follows: ‘Indeed, I have not done good, I have not done wholesome deeds, I have not done what provides refuge from fear; I have done evil, I have done what is cruel, I have done what is wicked,’ and so on (Mahāniddesa 3.248; Nettipakaraṇa 120).

විචිකිච්ඡාති බුද්ධාදීසු සංසයො. තස්සා ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, නාධිමුච්චති න සම්පසීදතී’’තිආදිනා (විභ. 915), ‘‘තත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා? යා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසග්ගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008) ච නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො.

Doubt is uncertainty regarding the Buddha and so forth. Its detailed explanation should be understood in the following ways: ‘He doubts the Teacher, wavers, is not resolved, is not confident,’ etc. (Vibhaṅga 915); and ‘Herein, what is doubt? It is doubt, doubting, the state of being in doubt, wavering, uncertainty, indecision, being at a crossroads, perplexity, grasping at many alternatives, vacillation, hesitation, inability to penetrate, mental stiffness, and confusion of mind,’ etc. (Dhammasaṅgaṇī 1008).

එත්ථ ච අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදීනං විගමවසෙන ච පහානවසෙන ච තෙසං වික්ඛම්භනමෙව වෙදිතබ්බං. යං සන්ධාය වුත්තං –

Herein, the abandoning of covetousness, ill will, and the like should be understood as simply their suppression by way of their departure. With reference to this, it is said:

‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරති, අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති. බ්‍යාපාදපදොසං පහාය අබ්‍යාපන්නචිත්තො විහරති, බ්‍යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙති. ථිනමිද්ධං පහාය විගතථිනමිද්ධො විහරති ආලොකසඤ්ඤී සතො [Pg.338] සම්පජානො, ථිනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති. උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහාය අනුද්ධතො විහරති අජ්ඣත්තං උපසන්තචිත්තො උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙති. විචිකිච්ඡං පහාය තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විහරති අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු, විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (විභ. 508).

‘Having abandoned covetousness in the world, he dwells with a mind free from covetousness; he purifies his mind from covetousness. Having abandoned ill will and aversion, he dwells with a mind free from ill will; he purifies his mind from ill will and aversion. Having abandoned sloth and torpor, he dwells free from sloth and torpor, perceiving light, mindful and clearly comprehending; he purifies his mind from sloth and torpor. Having abandoned restlessness and remorse, he dwells unagitated, with a mind inwardly stilled; he purifies his mind from restlessness and remorse. Having abandoned doubt, he dwells having overcome doubt, free from perplexity regarding wholesome qualities; he purifies his mind from doubt’ (Vibhaṅga 508).

තත්ථ යථා නීවරණානං පහානං හොති, තං වෙදිතබ්බං. කථඤ්ච නෙසං පහානං හොති? කාමච්ඡන්දස්ස තාව අසුභනිමිත්තෙ යොනිසොමනසිකාරෙන පහානං හොති, සුභනිමිත්තෙ අයොනිසොමනසිකාරෙනස්ස උප්පත්ති. තෙනාහ භගවා –

Herein, it should be understood how the hindrances are abandoned. And how is their abandonment achieved? First, sensual desire is abandoned through wise attention to the sign of the unattractive; it arises through unwise attention to the sign of the attractive. Therefore, the Blessed One said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232).

‘There is, monks, the sign of the attractive. Frequent unwise attention to it is the nutriment for the arising of unarisen sensual desire, and for the increase and abundance of arisen sensual desire’ (Saṃyutta Nikāya 5.232).

එවං සුභනිමිත්තෙ අයොනිසොමනසිකාරෙන උප්පජ්ජන්තස්ස කාමච්ඡන්දස්ස තප්පටිපක්ඛතො අසුභනිමිත්තෙ යොනිසොමනසිකාරෙන පහානං හොති. තත්ථ අසුභනිමිත්තං නාම අසුභම්පි අසුභාරම්මණම්පි, යොනිසොමනසිකාරො නාම උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, අනිච්චෙ අනිච්චන්ති වා, දුක්ඛෙ දුක්ඛන්ති වා, අනත්තනි අනත්තාති වා, අසුභෙ අසුභන්ති වා මනසිකාරො. තං තත්ථ බහුලං පවත්තයතො කාමච්ඡන්දො පහීයති. තෙනාහ භගවා –

Thus, sensual desire that arises through unwise attention to the attractive sign is abandoned by its opposite—wise attention to the unattractive sign. Here, ‘unattractive sign’ means both the unattractive itself and an unattractive object. ‘Wise attention’ means attention to the method, attention to the path, or attention to impermanence as impermanent, suffering as suffering, non-self as non-self, or the unattractive as unattractive. When one frequently cultivates this, sensual desire is abandoned. Therefore, the Blessed One said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අසුභනිමිත්තං. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232).

‘Monks, there is the unattractive sign. Frequent wise attention to that is the nutriment for the non-arising of unarisen sensual desire and for the abandoning of arisen sensual desire’ (Saṃyutta Nikāya 5.232).

අපිච ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, භාවෙන්තස්සපි, ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරස්සපි චතුන්නං පඤ්චන්නං ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙන වුත්තං –

Furthermore, six things lead to the abandoning of sensual desire: taking up the sign of the unattractive, application to the development of the unattractive, guarding the sense doors, moderation in food, good friendship, and suitable conversation. For one who takes up the tenfold sign of the unattractive, sensual desire is abandoned; and for one who develops it; and for one who guards the sense doors; and for one who is moderate in food, sustaining himself by drinking water when there is still space for four or five mouthfuls. Therefore it is said:

‘‘චත්තාරො [Pg.339] පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

‘Leaving four or five mouthfuls uneaten, one should drink water; this is sufficient for the comfortable abiding of a resolute monk’ (Theragāthā 983).

අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

For one who associates with good friends like the Elder Asubhakammika Tissa, sensual desire is abandoned. It is also abandoned through suitable talk connected with the ten kinds of unattractiveness in all postures, such as standing and sitting. Thus it was said: ‘Six things lead to the abandoning of sensual desire.’

පටිඝනිමිත්තෙ ආයොනිසොමනසිකාරෙන බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදො හොති. තත්ථ පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්තං, පටිඝාරම්මණම්පි පටිඝනිමිත්තං. අයොනිසොමනසිකාරො සබ්බත්ථ එකලක්ඛණො එව. තං තස්මිං නිමිත්තෙ බහුලං පවත්තයතො බ්‍යාපාදො උප්පජ්ජති. තෙනාහ භගවා –

Ill will arises through unwise attention to the sign of aversion. Herein, both aversion itself and the object of aversion are the sign of aversion. Unwise attention has the same characteristic everywhere. When one frequently applies it to that sign, ill will arises. Thus the Blessed One said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, පටිඝනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232).

‘Monks, there is the sign of aversion. Frequent unwise attention to that—this is the nutriment for the arising of unarisen ill will and for the increase and proliferation of arisen ill will’ (Saṃyutta Nikāya 5.232).

මෙත්තාය පන චෙතොවිමුත්තියා යොනිසොමනසිකාරෙනස්ස පහානං හොති. තත්ථ ‘‘මෙත්තා’’ති වුත්තෙ අප්පනාපි උපචාරොපි වට්ටති, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන අප්පනාව. යොනිසොමනසිකාරො වුත්තලක්ඛණොව. තං තත්ථ බහුලං පවත්තයතො බ්‍යාපාදො පහීයති. තෙනාහ භගවා –

But its abandonment occurs through wise attention to the liberation of mind through loving-kindness. Herein, when ‘loving-kindness’ is spoken of, both absorption and access concentration are admissible; but ‘liberation of mind’ means only absorption. Wise attention is as previously described. When one frequently applies it there, ill will is abandoned. Thus the Blessed One said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232).

Monks, there is the liberation of mind through loving-kindness. Herein, frequent wise attention—this is the nutriment for the non-arising of unarisen ill will and for the abandoning of arisen ill will.

අපිච ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනා, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ඔධිසකානොධිසකදිසාඵරණානඤ්හි අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තං උග්ගණ්හන්තස්සපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඔධිසො අනොධිසො දිසාඵරණවසෙන මෙත්තං භාවෙන්තස්සපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ‘‘ත්වං එතස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි, කිමස්ස සීලාදීනි [Pg.340] විනාසෙතුං සක්ඛිස්සසි නනු ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සසි, පරස්ස කුජ්ඣනං නාම වීතච්චිකඞ්ගාරතත්තඅයසලාකගූථාදීනි ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමතා විය හොති. එසොපි තව කුද්ධො කිං කරිස්සති, කිං තෙ සීලාදීනි විනාසෙතුං සක්ඛිස්සති එස අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සති, අප්පටිච්ඡිතපහෙණකං විය, පටිවාතං ඛිත්තරජොමුට්ඨි විය ච එතස්සෙව එස කොධො මත්ථකෙ පතිස්සතී’’ති එවං අත්තනො ච පරස්ස චාති උභයෙසං කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛතොපි, පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සපි, අස්සගුත්තත්ථෙරසදිසෙ මෙත්තාභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු මෙත්තානිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of ill will: learning the sign of loving-kindness, developing loving-kindness, reflecting on kamma as one's own possession, abundance of reflection, good friendship, and suitable talk. For one who learns loving-kindness, whether by pervading a limited sphere, an unlimited sphere, or the directions, ill will is abandoned. For one who develops loving-kindness, whether by pervading a limited sphere, an unlimited sphere, or the directions, ill will is abandoned. "What will you do by being angry with this person? Can you destroy their virtue and so on? Surely, you have come by your own kamma and will go by your own kamma. Being angry at another is like wanting to strike them after picking up live coals, a heated iron rod, or excrement. What will this person do by being angry with you? Can they destroy your virtue and so on? This person too has come by their own kamma and will go by their own kamma. Like an unaccepted gift, or like a handful of dust thrown against the wind, that very anger will fall back on their own head." By reflecting in this way on kamma as one's own possession for both oneself and others, ill will is abandoned. For one who remains established in reflection, and for one who associates with good friends who delight in developing loving-kindness, like the Elder Assagutta, ill will is abandoned. In standing, sitting, and so forth, it is also abandoned through suitable talk connected with loving-kindness. Thus it was said: "Six things conduce to the abandoning of ill will."

අරතිආදීසු අයොනිසොමනසිකාරෙන ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදො හොති. අරති නාම උක්කණ්ඨිතතා, තන්දී නාම කායාලසියං, විජම්භිතා නාම කායවිනමනා, භත්තසම්මදො නාම භත්තමුච්ඡා භත්තපරිළාහො, චෙතසො ලීනත්තං නාම චිත්තස්ස ලීනාකාරො. ඉමෙසු අරතිආදීසු අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති. තෙනාහ භගවා –

Through unwise attention to discontent and so forth, sloth and torpor arise. Discontent means dissatisfaction; languor means bodily laziness; yawning means stretching the body; drowsiness after a meal means stupor from food or feverishness from food; and mental sluggishness means the sluggish state of the mind. When one frequently applies unwise attention to these things—discontent and so forth—sloth and torpor arise. Thus the Blessed One said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අරති තන්දී විජම්භිතා භත්තසම්මදො චෙතසො ලීනත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232).

Monks, there is discontent, languor, yawning, drowsiness after a meal, and mental sluggishness. Herein, frequent unwise attention—this is the nutriment for the arising of unarisen sloth and torpor and for the increase and proliferation of arisen sloth and torpor.

ආරම්භධාතුආදීසු පන යොනිසොමනසිකාරෙන ථිනමිද්ධස්ස පහානං හොති. ආරම්භධාතු නාම පඨමාරම්භවීරියං, නික්කමධාතු නාම කොසජ්ජතො නික්ඛන්තතාය තතො බලවතරං, පරක්කමධාතු නාම පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. ඉමස්මිං තිප්පභෙදෙ වීරියෙ යොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො ථිනමිද්ධං පහීයති. තෙනාහ –

But through wise attention to the element of initiative and so forth, sloth and torpor are abandoned. The element of initiative is initial energy. The element of exertion is energy that is stronger than that, due to having emerged from laziness. The element of striving is energy that is even stronger than that, due to advancing to higher and higher states. For one who frequently applies wise attention to this threefold energy, sloth and torpor are abandoned. Thus it was said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස [Pg.341] වා ථිනමිද්ධස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232).

Monks, there is the element of initiative, the element of exertion, and the element of striving. Herein, frequent wise attention—this is the nutriment for the non-arising of unarisen sloth and torpor and for the abandoning of arisen sloth and torpor.

අපිච ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො – ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ආහරහත්ථකභුත්තවමිතකතත්ථවට්ටකඅලංසාටකකාකමාසකභොජනං භුඤ්ජිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස හි සමණධම්මං කරොතො ථිනමිද්ධං මහාහත්ථී විය ඔත්ථරන්තං ආගච්ඡති, චතුපඤ්චආලොපඔකාසං පන ඨපෙත්වා පානීයං පිවිත්වා යාපනසීලස්ස භික්ඛුනො තං න හොති. එවං අතිභොජනෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්සපි ථිනමිද්ධං පහීයති. යස්මිං ඉරියාපථෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, තතො අඤ්ඤං පරිවත්තෙන්තස්සපි, රත්තිං චන්දාලොකං දීපාලොකං උක්කාලොකං දිවා සූරියාලොකං මනසිකරොන්තස්සපි, අබ්භොකාසෙ වසන්තස්සපි මහාකස්සපත්ථෙරසදිසෙ විගතථිනමිද්ධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි ථිනමිද්ධං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Furthermore, six things conduce to the abandonment of sloth and torpor: grasping the sign in overeating, changing one's posture, attention to the perception of light, dwelling in the open air, good friendship, and suitable talk. For one who, after eating excessively—like one who eats with a 'food-hand,' or eats what has been vomited, or like a quail, or for the price of a robe, or like a crow or a dog—sits in a day or night resting place to practice the ascetic's duties, sloth and torpor come upon them, overwhelming them like a great elephant. But for a monk who is accustomed to sustaining himself by drinking water after leaving space for four or five mouthfuls, this does not happen. Thus, for one who grasps the sign in overeating, sloth and torpor are abandoned. For one who changes from a posture in which sloth and torpor have arisen to another; for one who attends to the perception of moonlight, lamplight, or torchlight at night, or sunlight by day; for one who dwells in the open air; and for one who associates with good friends free from sloth and torpor, like the Elder Mahākassapa, sloth and torpor are abandoned. In standing, sitting, and so forth, it is also abandoned through suitable talk connected with the ascetic practices. Thus it was said: "Six things conduce to the abandonment of sloth and torpor."

චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදො හොති. අවූපසමො නාම අවූපසන්තාකාරො, අත්ථතො තං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො උද්ධච්චකුක්කුච්චං උප්පජ්ජති. තෙනාහ –

Through unwise attention to the non-pacification of the mind, restlessness and remorse arise. Non-pacification means the state of not being pacified; in essence, it is just restlessness and remorse. For one who frequently applies unwise attention to that, restlessness and remorse arise. Thus it was said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො අවූපසමො. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232).

Monks, there is non-pacification of the mind. Herein, frequent unwise attention—this is the nutriment for the arising of unarisen restlessness and remorse and for the increase and proliferation of arisen restlessness and remorse.

සමාධිසඞ්ඛාතෙ පන චෙතසො වූපසමෙ යොනිසොමනසිකාරෙනස්ස පහානං හොති. තෙනාහ –

But through wise attention to the pacification of the mind, which is reckoned as concentration, their abandonment occurs. Thus it was said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො වූපසමො. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232).

Monks, there is pacification of the mind. Herein, frequent wise attention—this is the nutriment for the non-arising of unarisen restlessness and remorse and for the abandoning of arisen restlessness and remorse.

අපිච [Pg.342] ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුඩ්ඪසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බාහුසච්චෙනපි හි එකං වා ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සපි, විනයපඤ්ඤත්තියං චිණ්ණවසීභාවතාය පකතඤ්ඤුනොපි, වුඩ්ඪෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තස්සපි, උපාලිත්ථෙරසදිසෙ විනයධරෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු කප්පියාකප්පියනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of restlessness and remorse: being well-learned, frequent questioning, familiarity with the Discipline, associating with elders, good friendship, and suitable talk. For restlessness and remorse are abandoned for one who learns even one, two, three, four, or five Nikāyas in terms of both the Pāli text and the meaning; for one who frequently questions what is allowable and what is not; for one who is familiar with the Discipline, having become skilled in its regulations; for one who approaches the elders and senior monks; and for one who associates with good friends like the Elder Upāli, a Vinaya-holder. It is also abandoned through suitable talk connected with what is allowable and not allowable in matters of standing, sitting, and so forth. Thus it was said: "Six things conduce to the abandoning of restlessness and remorse."

විචිකිච්ඡාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු අයොනිසොමනසිකාරෙන විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති. විචිකිච්ඡාට්ඨානියා ධම්මා නාම පුනප්පුනං විචිකිච්ඡාය කාරණත්තා විචිකිච්ඡාව. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති. තෙනාහ –

Doubt arises through unwise attention to phenomena that are grounds for doubt. Phenomena that are grounds for doubt are so called because they are repeatedly a cause for doubt; they are doubt itself. Herein, when one frequently applies unwise attention, doubt arises. Thus it is said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, විචිකිච්ඡාට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය උප්පාදාය, උප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232).

"Monks, there are states that are a basis for doubt. Therein, the frequent cultivation of unwise attention is the nutriment for the arising of unarisen doubt and for the increase and proliferation of arisen doubt."

කුසලාදිධම්මෙසු පන යොනිසොමනසිකාරෙන විචිකිච්ඡාය පහානං හොති. තෙනාහ –

But through wise attention to wholesome and other states, doubt is abandoned. Thus it is said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කුසලාකුසලා ධම්මා, සාවජ්ජානවජ්ජා ධම්මා, සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බා ධම්මා, හීනපණීතා ධම්මා, කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය අනුප්පාදාය, උප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232).

"Monks, there are wholesome and unwholesome states, blameworthy and blameless states, states to be cultivated and not to be cultivated, inferior and superior states, and states with dark and bright counterparts. Therein, the frequent cultivation of wise attention is the nutriment for the non-arising of unarisen doubt and for the abandoning of arisen doubt."

අපිච ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්ති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති[Pg.343]. බාහුසච්චවසෙනපි හි එකං වා…පෙ… පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තීණි රතනානි ආරබ්භ කුසලාදිභෙදෙසු ධම්මෙසු පරිපුච්ඡාබහුලස්සපි, විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සපි, තීසු රතනෙසු ඔකප්පනීය, සද්ධාසඞ්ඛාත, අධිමොක්ඛබහුලස්සපි, සද්ධාධිමුත්තෙ වක්කලිත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි විචිකිච්ඡා පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තිණ්ණං රතනානං ගුණනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Moreover, six states conduce to the abandoning of doubt: great learning, frequent questioning, familiarity with the Discipline, much conviction, good friendship, and suitable talk. For doubt is abandoned by virtue of great learning, for one who learns one or... up to five Nikāyas in terms of both text and meaning. It is abandoned for one who frequently questions about wholesome and other divisions of states concerning the Three Jewels; for one who has become accustomed and skilled in the Discipline; for one who has much conviction, reckoned as faith, which places trust in the Three Jewels; and for one who associates with good friends like the Elder Vakkali, who is liberated by faith. It is also abandoned through suitable talk connected with the virtues of the Three Jewels while standing, sitting, and so forth. Therefore it is said, "Six states conduce to the abandoning of doubt."

එත්ථ ච යථාවුත්තෙහි තෙහි තෙහි ධම්මෙහි වික්ඛම්භනවසෙන පහීනානං ඉමෙසං නීවරණානං කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස තාව අරහත්තමග්ගෙන අච්චන්තප්පහානං හොති, තථා ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච. බ්‍යාපාදනීවරණස්ස පන කුක්කුච්චනීවරණස්ස ච අනාගාමිමග්ගෙන, විචිකිච්ඡානීවරණස්ස සොතාපත්තිමග්ගෙන අච්චන්තප්පහානං හොති. තස්මා තෙසං තථා පහානාය උපකාරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘ආරද්ධං හොති වීරිය’’න්තිආදි ආරද්ධං. ඉදමෙව වා යථාවුත්තං අභිජ්ඣාදීනං නීවරණානං පහානං, යස්මා හීනවීරියතාය කුසීතෙන, අනුපට්ඨිතස්සතිතාය මුට්ඨස්සතිනා, අපටිප්පස්සද්ධදරථතාය සාරද්ධකායෙන, අසමාහිතතාය වික්ඛිත්තචිත්තෙන න කදාචිපි තෙ සක්කා නිබ්බත්තෙතුං, පගෙව ඉතරං, තස්මා යථා පටිපන්නස්ස සො අභිජ්ඣාදීනං විගමො පහානං සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘ආරද්ධං හොති වීරිය’’න්තිආදි ආරද්ධං. තස්සත්ථො – තෙසං නීවරණානං පහානාය සබ්බෙසම්පි වා සංකිලෙසධම්මානං සමුච්ඡින්දනත්ථාය වීරියං ආරද්ධං හොති, පග්ගහිතං අසිථිලප්පවත්තන්ති වුත්තං හොති. ආරද්ධත්තා එව ච අන්තරා සඞ්කොචස්ස අනාපජ්ජනතො අසල්ලීනං.

Here, among these hindrances that are abandoned by way of suppression through the various states mentioned, the hindrance of sensual desire is ultimately abandoned by the path of arahantship, and so too are the hindrances of sloth and torpor and of restlessness. The hindrances of ill will and remorse, however, are ultimately abandoned by the path of non-returning, and the hindrance of doubt by the path of stream-entry. Therefore, to show the states that are helpful for their abandonment in this way, the passage beginning "energy is aroused" was commenced. Or, alternatively, this is the abandoning of the hindrances of covetousness and so on, as previously stated. Since these wholesome states can never be brought about by one who is lazy due to weak energy, unmindful due to unestablished mindfulness, with an agitated body due to unallayed agitation, and with a distracted mind due to lack of concentration—let alone the other, higher states—therefore, to show how the removal and abandoning of covetousness and so on occurs for one practicing rightly, the passage beginning "energy is aroused" was commenced. Its meaning is this: energy is aroused for the sake of abandoning these hindrances, or for cutting off all defiling states—it is said to be exerted, proceeding without slackness. And because it is aroused, it does not fall into contraction in the interim; therefore, it is unyielding.

උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨාති න කෙවලඤ්ච වීරියමෙව, සතිපි ආරම්මණාභිමුඛභාවෙන උපට්ඨිතා හොති, තථා උපට්ඨිතත්තා එව ච චිරකතචිරභාසිතානං සරණසමත්ථතාය අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධොති කායචිත්තදරථප්පස්සම්භනෙන කායොපිස්ස පස්සද්ධො හොති. තත්ථ යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපිස්ස පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො රූපකායො’’ති අවිසෙසෙත්වා ‘‘පස්සද්ධො කායො’’ති වුත්තං. අසාරද්ධොති සො ච පස්සද්ධත්තා එව අසාරද්ධො, විගතදරථොති වුත්තං හොති. සමාහිතං චිත්තං එකග්ගන්ති චිත්තම්පිස්ස සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං අප්පිතං විය හොති, සමාහිතත්තා එව ච එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දනං නිරිඤ්ජනන්ති.

Mindfulness is established and unconfused. It is not only energy, but mindfulness too is established, facing towards the object. And because it is thus established, it is unconfused, capable of recollecting even things done or said long ago. Tranquil: Through the calming of bodily and mental agitation, his body becomes tranquil. Here, because when the mental body is tranquil, his physical body is also tranquil, it is said "the body is tranquil" without distinguishing between the "mental body" and "physical body." Unagitated: And because it is tranquil, it is unagitated—it is said to be free from agitation. The mind is concentrated, one-pointed: His mind is well-placed, well-established, as if fixed. And because it is concentrated, it is one-pointed, unmoving, unwavering, and unperturbed.

එත්තාවතා [Pg.344] ඣානමග්ගානං පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා. තෙනෙවාහ –

Thus far, the preliminary practice for the jhānas and paths has been explained. Therefore he said:

‘‘චරම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චතී’’ති (ඉතිවු. 110).

"Monks, a bhikkhu who is of such a nature while walking—ardent, conscientious, constantly and continuously striving, with aroused energy—is called one who has applied himself."

තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව.

Its meaning has already been stated above.

ගාථාසු යතං චරෙති යතමානො චරෙය්‍ය, චඞ්කමනාදිවසෙන ගමනං කප්පෙන්තොපි ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.651-662; විභ. 390) නයෙන වුත්තසම්මප්පධානවීරියවසෙන යතන්තො ඝටෙන්තො වායමන්තො යථා අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං ගමනං කප්පෙය්‍යාති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. කෙචි පන ‘‘යත’’න්ති එතස්ස සංයතොති අත්ථං වදන්ති. තිට්ඨෙති තිට්ඨෙය්‍ය ඨානං කප්පෙය්‍ය. අච්ඡෙති නිසීදෙය්‍ය. සයෙති නිපජ්ජෙය්‍ය. යතමෙනං පසාරයෙති එතං පසාරෙතබ්බං හත්ථපාදාදිං යතං යතමානො යථාවුත්තවීරියසමඞ්ගීයෙව හුත්වා පසාරෙය්‍ය, සබ්බත්ථ පමාදං විජහෙය්‍යාති අධිප්පායො.

In the verses, `yataṃ care` means one should conduct oneself making effort, even when engaging in walking, etc. By exerting effort, striving, and endeavoring in this way, in the manner of the stated right efforts, as in 'one generates desire and strives for the non-arising of unarisen evil, unwholesome states,' and so on (Saṃ. Ni. 5.651-662; Vibha. 390), so that unwholesome states are abandoned and wholesome states reach full development through cultivation—this is the meaning of how one should conduct oneself. This method applies to the rest as well. Some, however, say that the meaning of "yata" is "restrained." `Tiṭṭhe` means one should stand, should assume a standing position. `Acche` means one should sit down. `Saye` means one should recline. `Yatamenaṃ pasāraye` means one should extend what is to be extended—hands, feet, etc.—making effort, being endowed with the aforementioned energy. The intention is that one should abandon heedlessness in all situations.

ඉදානි යථා පටිපජ්ජන්තො යතං යතමානො නාම හොති, තං පටිපදං දස්සෙතුං ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති තිරියතො, පුරත්ථිමදිසාදිවසෙන සමන්තතො දිසාභාගෙසූති අත්ථො. අපාචීනන්ති හෙට්ඨා. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා සත්තසඞ්ඛාරභෙදස්ස ලොකස්ස පවත්ති, තත්ථ සබ්බත්ථාති අත්ථො. එත්තාවතා අනවසෙසතො සම්මසනඤාණස්ස විසයං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. සමවෙක්ඛිතාති සම්මා හෙතුනා ඤායෙන අවෙක්ඛිතා, අනිච්චාදිවසෙන විපස්සකොති වුත්තං හොති. ධම්මානන්ති සත්තසුඤ්ඤානං. ඛන්ධානන්ති රූපාදීනං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං. උදයබ්බයන්ති උදයඤ්ච වයඤ්ච. ඉදං වුත්තං හොති – උපරි තිරියං අධොති තිසඞ්ගහෙ සබ්බස්මිං ලොකෙ අතීතාදිභෙදභින්නානං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතානං සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං අනිච්චතාදිසම්මසනාධිගතෙන උදයබ්බයඤාණෙන පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි උදයං, පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි වයඤ්ච සමවෙක්ඛිතා සමනුපස්සිතා භවෙය්‍යාති.

Now, to show the practice by which one practicing becomes known as "one who strives," the passage beginning "upwards" was stated. Here, `uddhaṃ` means above. `Tiriyaṃ` means horizontally, that is, in all directional regions, such as the eastern direction. `Apācīnaṃ` means below. `Yāvatā jagato gati` means the extent of the world’s existence, comprising the differentiations of beings and formations; that is, everywhere. With this, it comprehensively indicates the scope of the knowledge of comprehension without omission. `Samavekkhitā` means observed rightly with proper reasoning; this refers to seeing with insight in terms of impermanence and so on. `Dhammānaṃ` refers to phenomena that are empty of a being. `Khandhānaṃ` refers to the five aggregates, such as form. `Udayabbayaṃ` means both arising and ceasing. This is said: one should carefully examine and contemplate the arising in twenty-five ways and the passing away in twenty-five ways of all material and immaterial phenomena, reckoned as the five aggregates of clinging, differentiated into past and so on, in the entire world, in all three categories—above, across, and below—through the knowledge of arising and passing away attained by comprehension of impermanence and so on.

චෙතොසමථසාමීචින්ති [Pg.345] චිත්තසංකිලෙසානං අච්චන්තවූපසමනතො චෙතොසමථසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස අනුච්ඡවිකපටිපදං ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං භාවෙන්තං ඤාණපරම්පරං නිබ්බත්තෙන්තං. සදාති සබ්බකාලං, රත්තිඤ්චෙව දිවා ච. සතන්ති චතුසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතාය සතියා සතොකාරිං. සතතං පහිතත්තොති සබ්බකාලං පහිතත්තො නිබ්බානං පටිපෙසිතත්තොති තථාවිධං භික්ඛුං බුද්ධාදයො අරියා ආහු ආචික්ඛන්ති කථෙන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

`Cetosamathasāmīci` refers to the purification of knowledge and vision, a practice fitting for the noble path known as mental tranquility, due to the complete pacification of mental defilements. `Sikkhamānaṃ` means practicing, developing, and producing a continuous stream of knowledge. `Sadā` means at all times, both night and day. `Sataṃ` means acting with mindfulness, endowed with the fourfold clear comprehension. `Satataṃ pahitatto` means one whose self is constantly directed towards Nibbāna, constantly striving—such a bhikkhu is described, declared, and spoken of by the noble ones, beginning with the Buddha. The rest is as previously stated.

ද්වාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Twelfth Sutta is concluded.

13. ලොකසුත්තවණ්ණනා

13. Commentary on the Loka Sutta

112. තෙරසමෙ ලොකොති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, අත්ථතො පුරිමං අරියසච්චද්වයං ඉධ පන දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බං. ස්වායං සත්තලොකො, සඞ්ඛාරලොකො, ඔකාසලොකොති විභාගතො සරූපතො ච හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අපිච ඛන්ධලොකාදිවසෙන ච අනෙකවිධො ලොකො. යථාහ –

112. In the thirteenth sutta, "the world" (loka) is so called in the sense of crumbling and disintegrating (lujjanapalujjanaṭṭhena). In meaning, it refers to the first two noble truths, but here it is to be understood as the noble truth of suffering. This world—as the world of beings (sattaloko), the world of formations (saṅkhāraloko), and the spatial world (okāsaloko)—has already been stated previously in terms of its classification and nature. Moreover, the world is of many kinds, such as the world of aggregates (khandhaloka). As it is said:

‘‘ලොකොති ඛන්ධලොකො, ධාතුලොකො, ආයතනලොකො, විපත්තිභවලොකො, විපත්තිසම්භවලොකො, සම්පත්තිභවලොකො, සම්පත්තිසම්භවලොකො, එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා අහාරට්ඨිතිකා, ද්වෙ ලොකා නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තයො ලොකා තිස්සො වෙදනා, චත්තාරො ලොකා චත්තාරො ආහාරා, පඤ්ච ලොකා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ ලොකා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, අට්ඨ ලොකා අට්ඨ ලොකධම්මා, නව ලොකා නව සත්තාවාසා, දස ලොකා දසායතනානි, ද්වාදස ලොකා ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (මහානි. 3; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2).

"The world is the aggregate world, the element world, the sense-base world, the world of unfortunate existence, the world of the arising of unfortunate existence, the world of fortunate existence, the world of the arising of fortunate existence. One world: all beings are sustained by nutriment. Two worlds: name and form. Three worlds: the three feelings. Four worlds: the four kinds of nutriment. Five worlds: the five aggregates subject to clinging. Six worlds: the six internal sense bases. Seven worlds: the seven stations of consciousness. Eight worlds: the eight worldly conditions. Nine worlds: the nine abodes of beings. Ten worlds: the ten sense bases. Twelve worlds: the twelve sense bases. Eighteen worlds: the eighteen elements" (Mahāniddesa 3; Cūḷaniddesa, Ajitamāṇavapucchāniddesa 2).

එවමනෙකධා විභත්තොපි ලොකො පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු එව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, උපාදානක්ඛන්ධා ච දුක්ඛං අරියසච්චං ජාතිපි දුක්ඛා [Pg.346] …පෙ… සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛාති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො පුරිමං අරියසච්චද්වයං, ඉධ පන දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බ’’න්ති. නනු ච ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨො අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති. යං පන න ලුජ්ජතීති ගහිතං, තං තථා න හොති, එකංසෙනෙව ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති සො ලොකොති උපාදානක්ඛන්ධෙස්වෙව ලොකසද්දො නිරූළ්හොති වෙදිතබ්බො. තස්මා ලොකොති දුක්ඛං අරියසච්චං එව.

Thus, although classified in many ways, the world converges and is included within just the five aggregates of clinging. And the aggregates of clinging are the noble truth of suffering: 'birth is suffering... in brief, the five aggregates of clinging are suffering.' Therefore, it was said: "In meaning, it refers to the first two noble truths, but here it is to be understood as the noble truth of suffering." But does not the characteristic of crumbling and disintegrating occur without distinction in the five aggregates? It is true that it occurs. However, that which is grasped as 'not crumbling' is not so; it certainly does crumble and disintegrate. Thus, the term 'world' should be understood as established solely in the aggregates of clinging. Therefore, 'the world' is indeed the noble truth of suffering.

යදිපි තථාගත-සද්දස්ස හෙට්ඨා තථාගතසුත්තෙ නානානයෙහි විත්ථාරතො අත්ථො විභත්තො, තථාපි පාළියා අත්ථසංවණ්ණනාමුඛෙන අයමත්ථවිභාවනා – අභිසම්බුද්ධොති ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යතො පරිඤ්ඤෙය්‍යතො’’ති පුබ්බෙ වුත්තවිභාගෙන වා අවිසෙසතො තාව ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිභෙදතො කුසලාකුසලාදිවිභාගතො වට්ටප්පමාණසණ්ඨානාදිභෙදතො, විසෙසතො වා පන ‘‘අයං සස්සතාසයො, අයං උච්ඡෙදාසයො’’තිආදිනා ‘‘කක්ඛළලක්ඛණා පථවීධාතු, පග්ඝරණලක්ඛණා ආපොධාතූ’’තිආදිනා ච අභිවිසිට්ඨෙන සයම්භුඤාණෙන සම්මා අවිපරීතං යො යො අත්ථො යථා යථා බුජ්ඣිතබ්බො, තථා තථා බුද්ධො ඤාතො අත්තපච්චක්ඛො කතොති අභිසම්බුද්ධො.

Although the meaning of the term 'Tathāgata' has been extensively analyzed in various ways in the Tathāgata Sutta, here is a clarification of the meaning by way of explaining the Pāli: 'Fully enlightened' (abhisambuddho) means that, in accordance with the distinction previously stated as 'to be directly known' and 'to be fully understood,' or, in general, according to the distinctions of disposition, underlying tendencies, conduct, and inclination; according to the distinctions of wholesome and unwholesome; according to the distinctions of the extent, measure, and configuration of the round of existence; or, specifically, according to such statements as 'this is a disposition towards eternalism, this is a disposition towards annihilationism,' and 'the earth element has the characteristic of hardness, the water element has the characteristic of fluidity'—he is 'fully enlightened' because, with his supremely distinguished, self-originated wisdom, he has rightly and without distortion understood, known, and directly experienced every single thing precisely as it is to be understood.

ලොකස්මාති යථාවුත්තලොකතො. විසංයුත්තොති විසංසට්ඨො, තප්පටිබද්ධානං සබ්බෙසං සංයොජනානං සම්මදෙව සමුච්ඡින්නත්තා තතො විප්පමුත්තොති අත්ථො. ලොකසමුදයොති සුත්තන්තනයෙන තණ්හා, අභිධම්මනයෙන පන අභිසඞ්ඛාරෙහි සද්ධිං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. පහීනොති බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සවාසනං පහීනො. ලොකනිරොධොති නිබ්බානං. සච්ඡිකතොති අත්තපච්චක්ඛො කතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සො හි ලොකනිරොධං නිබ්බානං ගච්ඡති අධිගච්ඡති, තදත්ථං අරියෙහි පටිපජ්ජීයති චාති ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති වුච්චති.

From the world: from the world as stated. Disconnected: unattached; because all the fetters connected to it have been rightly severed, one is thus liberated—this is the meaning. The origin of the world: according to the Sutta method, it is craving; according to the Abhidhamma method, however, it is the one and a half thousand defilements together with the volitional formations. Abandoned: at the seat of enlightenment, it was abandoned with its latent tendencies by the knowledge of the path of arahantship through the method of eradication. The cessation of the world: Nibbāna. Realized: made directly evident. The path leading to the cessation of the world: the noble eightfold path, which is comprised of the threefold aggregate of virtue, concentration, and wisdom. For it goes to and attains the cessation of the world, Nibbāna, and is practiced by the noble ones for that purpose—thus it is called the path leading to the cessation of the world.

එත්තාවතා තථානි අභිසම්බුද්ධො යාථාවතො ගතොති තථාගතොති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. චත්තාරි හි අරියසච්චානි තථානි නාම. යථාහ –

By this much, the meaning is shown that because he has fully awakened to the truths (tathāni) and has gone to the real state (yāthāvato), he is a Tathāgata. For the four noble truths are called 'truths' (tathāni). As it is said:

‘‘චත්තාරිමානි[Pg.347], භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං, අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො.

"Bhikkhus, these four things are true, not untrue, not otherwise. What four? 'This is suffering,' bhikkhus, this is true, this is not untrue, this is not otherwise." (to be elaborated in full).

අපිච තථාය ගතොති තථාගතො, තථං ගතොති තථාගතො, ගතොති ච අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා භගවා සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය අවිපරීතාය ගතො අවගතො, තස්මා ලොකො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො. ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං අවිපරීතං ගතො පටිපන්නොති තථාගතොති. එවං ඉමිස්සා පාළියා භගවතො තථාගතභාවදීපනවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Moreover, he has gone to the truth, thus he is the Tathāgata; he has gone thus, thus he is the Tathāgata. And 'gone' means comprehended, passed beyond, attained, and practiced. This is what is meant: because the Blessed One has gone to and comprehended the entire world truly and without deviation for the purpose of thorough understanding, he is a Tathāgata; therefore it is said, 'the world has been fully awakened by the Tathāgata'. He has gone beyond the origin of the world by going to the truth with the full understanding of abandonment, thus he is the Tathāgata. He has attained the cessation of the world by going to the truth with realization, thus he is the Tathāgata. He has practiced the path leading to the cessation of the world, having gone to it rightly and without deviation, thus he is the Tathāgata. In this way, the meaning should be understood from this Pāli passage as illustrating the Blessed One's state as a Tathāgata.

ඉති භගවා චතුසච්චාභිසම්බොධනවසෙන අත්තනො තථාගතභාවං පකාසෙත්වා ඉදානි තත්ථ දිට්ඨාදිඅභිසම්බොධිවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.23) පන ‘‘චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තං තථාගතසද්ද-බුද්ධසද්දානං අත්ථතො නින්නානාකරණතං දස්සෙතුං වුත්තං. තථා චෙව හි පාළි පවත්තාති. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදිධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. කස්ස පන අනුවිචරිතං මනසාති? සදෙවකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සායාති සම්බන්ධනීයං. තත්ථ සහ දෙවෙහීති සදෙවකො, තස්ස සදෙවකස්ස. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

Thus, the Blessed One, having revealed his own state as a Tathāgata through the full awakening to the four truths, now speaks beginning with, "Whatever, bhikkhus," in order to show this by means of the full awakening to what is seen, etc. In the commentary to the Aṅguttara Nikāya, however, it is said, "Having declared his own Buddhahood through the four truths," and so on. This is said to show that there is no difference in meaning between the terms "Tathāgata" and "Buddha." For the Pāli text proceeds in just this way. Therein, "what is seen" is the visual-form base. "What is heard" is the sound base. "What is sensed" refers to the smell base, the taste base, and the tangible base, because they are grasped through contact. "What is cognized" is a mental object such as pleasure and pain. "Attained" means attained, whether sought after or not. "Sought after" means sought after, whether attained or not. "Examined with the mind" means traversed by the mind. But whose mind examines it? It should be connected with "of the world with its gods..." up to "...with its gods and humans." Therein, `sadevako` means 'with the gods'; `sadevakassa` means 'of that world with its gods'. This same method applies to the remaining phrases.

සදෙවකවචනෙන චෙත්ථ පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්චෙව සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං[Pg.348], සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි දෙවමාරබ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

Here, by the phrase `sadevaka` ('with its gods'), the inclusion of the gods of the five sensual planes should be understood. By the phrase `samāraka` ('with its Māra'), the inclusion of the gods of the sixth sensual plane should be understood. By the phrase `sabrahmaka` ('with its Brahmās'), the inclusion of the Brahmās beginning with the Brahmākāyika gods should be understood. By the phrase `sassamaṇabrāhmaṇi` ('with its ascetics and brahmins'), the inclusion of both the ascetics and brahmins who are hostile to the Dispensation and the ascetics and brahmins who have pacified and banished evil should be understood. By the word `pajā` ('generation'), the inclusion of the world of beings should be understood. By the phrase `sadevamanussa` ('with its gods and humans'), the inclusion of conventional gods and the remaining humans should be understood. Thus, it should be understood that here, by three terms, the world of beings is included along with devas, Māra, and Brahmās, while by two terms, the world of beings is encompassed as a 'generation'.

අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරදෙවලොකො ගහිතො, සමාරකවචනෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකවචනෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිවචනෙන සම්මුතිදෙවෙහි සහ අවසෙසසත්තලොකො ගහිතො. අපිචෙත්ථ සදෙවකවචනෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බලොකවිසයස්ස භගවතො අභිසම්බුද්ධභාවෙ පකාසිතෙ යෙසමෙවං සියා ‘‘මාරො නාම මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී, බ්‍රහ්මා පන තතොපි මහානුභාවතරො දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති, උත්තමජ්ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති. පුථූ ච සමණබ්‍රාහ්මණා ඉද්ධිමන්තො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනො මහානුභාවා සංවිජ්ජන්ති. අයඤ්ච සත්තකායො අනන්තො අපරිමාණො, කිමෙතෙසං සබ්බෙසංයෙව විසයො අනවසෙසතො භගවතා අභිසම්බුද්ධො’’ති? තෙසං විමතිං විධමෙන්තො භගවා ‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්සා’’තිආදිමාහ.

Another method: by the inclusion of `sadevaka`, the world of the formless-realm gods is included; by the phrase `samāraka`, the world of the six sensual-plane gods is included; by the phrase `sabrahmaka`, the form-realm Brahmā world is included; by the phrase beginning with `sassamaṇabrāhmaṇā`, the rest of the world of beings, along with conventional gods, is included. Moreover, here, when the Blessed One's state of perfect awakening, whose domain is the entire world, is declared with its supreme extent by the phrase `sadevakassa`, some might think: "Māra is of great power, the lord of the six sensual planes, Vasavattī. Brahmā, however, is even more powerful than that; he radiates light with his ten fingers across ten thousand world-systems and experiences the bliss of the attainment of the highest jhāna. And there exist many ascetics and brahmins who are powerful, possessors of psychic power, the divine eye, and knowledge of the minds of others. And this mass of beings is endless and immeasurable. How could the domain of all of them without exception have been fully awakened to by the Blessed One?" To dispel their doubt, the Blessed One said, "of the world with its gods," and so on.

පොරාණා පනාහු – ‘‘සදෙවකස්සා’’ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං පරියාදියති, ‘‘සමාරකස්සා’’ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං, ‘‘සබ්‍රහ්මකස්සා’’ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදියන්තො ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සායා’’ති ආහ. එවං පඤ්චහිපි පදෙහි ඛන්ධත්තයපරිච්ඡින්නෙ සබ්බසත්තෙ පරියාදියති.

The ancients, however, say: By `sadevakassa` ('with its gods'), he encompasses the remaining world together with the deities. By `samārakassa` ('with its Māra'), he encompasses the remaining world together with Māra. By `sabrahmakassa` ('with its Brahmās'), he encompasses the remaining world together with the Brahmās. Thus, having included all beings who have gone to the three planes of existence in these three phrases, he then encompasses them with two more phrases, saying: "with its generation of ascetics and brahmins, with its gods and humans." In this way, with the five phrases, he encompasses all beings, who are circumscribed by the three aggregates.

යස්මා තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා ඉදං දස්සෙති – යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘නීලං පීතක’’න්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, තං සබ්බං ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දො’’තිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘මූලගන්ධො තචගන්ධො’’තිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘මූලරසො ඛන්ධරසො’’තිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති[Pg.349], ‘‘කක්ඛළං මුදුක’’න්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං.

Because the Tathāgata is fully awakened to this, by this he shows the following: In countless world-systems, whatever form-object—such as 'blue' or 'yellow'—in this world with its devas comes into the range of the eye-door, all of it is fully understood by the Tathāgata thus: 'This being, at this moment, having seen such a form-object, has become joyful, sorrowful, or neutral.' Similarly, in countless world-systems, whatever sound-object—such as 'the sound of a drum' or 'the sound of a tabor'—in this world with its devas comes into the range of the ear-door; whatever smell-object—such as 'root fragrance' or 'bark fragrance'—comes into the range of the nose-door; whatever taste-object—such as 'root taste' or 'stem taste'—comes into the range of the tongue-door; whatever tangible-object—such as 'hard' or 'soft'—comprising the earth-element, fire-element, or wind-element comes into the range of the body-door, all of it is fully understood by the Tathāgata thus: 'This being, at this moment, having touched such a tangible-object, has become joyful, sorrowful, or neutral.'

තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං ජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. එවං යං ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තං තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි. ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි. සබ්බම්පි තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං. තතො එව යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං භගවා සබ්බං සබ්බාකාරෙන ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා චානෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 617) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු.

In the same way, in countless world-systems, whatever mental object—with its distinctions of pleasant, etc.—in this world with its devas comes into the range of the mind-door, all of it is fully understood by the Tathāgata thus: 'This being, at this moment, having known such a mental object, has become joyful, sorrowful, or neutral.' Thus, whatever is seen, heard, sensed, or cognized in this world with its devas—there is nothing unseen, unheard, unsensed, or uncognized by the Tathāgata. But for this multitude of beings, there are things unattained even when sought, things unattained without seeking, things attained by seeking, and things attained without seeking. For the Tathāgata, there is nothing at all unattained, nothing unverified by knowledge. Therefore, in countless world-systems, whatever form-object there is that comes into the range of the eye-door of countless beings—the Blessed One knows and sees all of it in every way. And by him, knowing and seeing thus, whether in terms of agreeable, disagreeable, etc., or in terms of the designations obtainable in what is seen, heard, sensed, or cognized—such as, 'What is that form, the form-base? That form derived from the four great elements, with color and appearance, visible, resistant, blue, yellow,' etc. (Dhs. 617)—it, being divided by many names, through thirteen turns or fifty-two methods, remains just so; there is no distortion. This principle also applies to sounds and other objects coming into the range of the ear-door and other sense-doors.

තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං යථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං තථාගතසද්දෙන සමානත්ථං. ඉමිනා තථාදස්සිභාවතො තථාගතොති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා –

Therefore, he is called the Tathāgata. Because he has gone in the same way as the world has gone, he is called the Tathāgata. In the Pāḷi, however, it is said 'abhisambuddha,' which has the same meaning as the word Tathāgata. By this, the meaning is shown that he is the Tathāgata because of his state of seeing things thus. And this was said by the General of the Dhamma:

‘‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි,අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං;

සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං,තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’’ති. (මහානි. 156;

චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85;

පටි. ම. 1.121);

Nothing here is unseen by him, nor anything uncognized or unknowable; he has directly known all that is to be known, therefore the Tathāgata is the All-Seeing One.

සුත්තන්තෙපි [Pg.350] වුත්තං භගවතා –

It is also said in the Suttas by the Blessed One:

‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි, තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24).

Whatever, monks, in this world with its devas... with its generation of devas and humans—whatever has been seen, heard, sensed, cognized, attained, sought after, and pondered by the mind—that I know, that I have directly known. That is known to the Tathāgata, but the Tathāgata has not taken a stand upon it.

යඤ්ච, භික්ඛවෙ, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමරත්තියං තථා ආගතාදිඅත්ථෙන තථාගතො භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං ආසවක්ඛයඤාණෙන සද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිගච්ඡති. යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමරත්තියංයෙව කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. යං එතස්මිං අන්තරෙති ඉමාසං ද්වින්නං සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතූනං වෙමජ්ඣෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියම්පි, මජ්ඣිමබොධියම්පි, පච්ඡිමබොධියම්පි යං සුත්තගෙය්‍යාදිප්පභෙදං ධම්මං භාසති නිද්දිසනවසෙන, ලපති උද්ධිසනවසෙන, නිද්දිසති පටිනිද්දිසනවසෙන. සබ්බං තං තථෙව හොතීති තං එත්ථන්තරෙ දෙසිතං සබ්බං සුත්තගෙය්‍යාදිනවඞ්ගං බුද්ධවචනං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං අනූනං අනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං…පෙ… මොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය එකනාළියා මිතං විය එකතුලාය තුලිතං විය ච තං තථෙව හොති යස්සත්ථාය භාසිතං, එකන්තෙනෙව තස්ස සාධනතො, නො අඤ්ඤථා. තස්මා තථං, අවිතථං, අනඤ්ඤථං. එතෙන තථාවාදිතාය තථාගතොති දස්සෙති. ගදඅත්ථො අයං ගතසද්දො දකාරස්ස තකාරං කත්වා, තස්මා තථං ගදතීති තථාගතොති අත්ථො. අථ වා ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො යස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති එවමෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Monks, the night when the Tathāgata awakens to the unsurpassed perfect enlightenment—on the full moon night of Visākha, the Tathāgata, the Blessed One, by the meaning of 'thus come' and so forth, seated on the unconquered throne at the Bodhi-maṇḍa, having crushed the heads of the three Māras, attains the unsurpassed perfect enlightenment, which is the knowledge of the destruction of the taints together with the knowledge of omniscience. And the night when he attains final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining—on that very same full moon night of Visākha, in Kusinārā, in the Upavattana Sāla grove of the Mallas, between the twin Sāla trees, he attains final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining. In the interval between these two—the Nibbāna-element with residue and the Nibbāna-element without residue—a span of forty-five years, from the first awakening, to the middle awakening, and to the final awakening, whatever Dhamma he speaks, whether he speaks it by way of detailed explanation, utters it by way of summary statement, or points it out by way of re-explanation—all of that is just so. In this interval, all the teachings—the Buddha's word in its nine divisions—are flawless in meaning and phrasing, without deficiency or excess, complete in every way, crushing the intoxication of lust…pe…the intoxication of delusion. Not even a hair’s breadth is found amiss there. It is as if stamped with a single seal, measured with a single measure, weighed with a single scale—just so is it for the purpose for which it was spoken, entirely accomplishing that aim and nothing else. Therefore, it is true, not false, not otherwise. By this speaking of what is true, he is shown to be the Tathāgata. This word 'gata' has the meaning of 'gada' (to speak); by changing the 'd' to 't', the meaning is 'Tathāgata' because 'he speaks (gadati) what is true (tathaṃ).' Alternatively, 'āgadanaṃ' is 'āgado', meaning 'speech.' 'One whose speech (āgado) is true (tatho), not inverted'—by changing the 'd' to 't', thus 'Tathāgata'. In this way, the derivation of the word should be understood here.

යථාවාදී තථාකාරීති යෙ ධම්මෙ භගවා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අකුසලා සාවජ්ජා විඤ්ඤුගරහිතා සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්තී’’ති [Pg.351] පරෙසං ධම්මං දෙසෙන්තො වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං පහාසි. යෙ පන ධම්මෙ භගවා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා අනවජ්ජා විඤ්ඤුප්පසත්ථා සමත්තා සමාදින්නා හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං උපසම්පජ්ජ විහාසි. තස්මා යථාවාදී භගවා, තථාකාරීති වෙදිතබ්බො. යථාකාරී තථාවාදීති සම්මදෙව සීලාදිපරිපූරණවසෙන සම්මා පටිපන්නො සයං යථාකාරී භගවා, තථෙව ධම්මදෙසනාය පරෙසං තත්ථ පතිට්ඨාපනවසෙන තථාවාදී. භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා. තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතා පවත්තාති අත්ථො.

As he speaks, so he acts: The Blessed One, while teaching others the Dhamma, declares, "These qualities are unskillful, blameworthy, reproved by the wise, and when undertaken, lead to harm and suffering." He himself has entirely abandoned those qualities. And the qualities he declares as, "These qualities are skillful, blameless, praised by the wise, and when undertaken, lead to welfare and happiness," he himself has fully attained and lives by. Therefore, it should be understood that as the Blessed One speaks, so he acts. As he acts, so he speaks: The Blessed One, being rightly practicing through the completion of virtue and other qualities, acts accordingly himself. In the same way, through teaching the Dhamma, he establishes others in those very qualities. For the Blessed One, his bodily actions conform to his speech, and his speech conforms to his bodily actions. Thus, as he speaks, so he acts, and as he acts, so he speaks. For one of such a nature, as is his speech, so also is his bodily conduct conducted. And as is his bodily conduct, so also is his speech conducted—this is the meaning.

අභිභූ අනභිභූතොති උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිනිරයං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු භගවා සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි විමුත්තිඤාණදස්සනෙනපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො ධම්මරාජා දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. තතො එව සයං න කෙනචි අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. යඤ්හි කිඤ්චි නෙය්‍යං නාම, සබ්බං තං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පස්සතීති දසො. අවිපරීතං ආසයාදිඅවබොධෙන හිතූපසංහාරාදිනා ච සත්තෙ, භාවඤ්ඤථත්තූපනයවසෙන සඞ්ඛාරෙ සබ්බාකාරෙන සුචිණ්ණවසිතාය සමාපත්තියො චිත්තඤ්ච වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී. එත්තාවතා අභිභවනට්ඨෙන භගවා අත්තනො තථාගතභාවං දස්සෙති.

The Conqueror, the Unconquered—making the highest plane of existence the upper limit and the Avīci hell the lower limit, and horizontally throughout the immeasurable world-systems, the Blessed One overcomes all beings by virtue, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. There is no standard or measure for him. He is incomparable, without rival, without counterpart, matchless, unequaled, immeasurable, supreme—the King of Dhamma, a super-god among gods, a super-Sakka among Sakkas, a super-Brahmā among Brahmās. Therefore, he himself is unconquered by anyone—thus, the Unconquered. Whatever is to be known, he sees it all as clearly as an āmalaka fruit in the palm of his hand—thus, the Seer. By unperverted understanding of dispositions and so forth, and by beneficial guidance of beings, and by comprehending formations in every way according to their conditional nature, he controls his mind and meditative attainments at will—thus, the Master of Power. Thus, by way of conquest, the Blessed One demonstrates his Tathāgata-nature.

තත්‍රෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙනෙව හෙස මහානුභාවො භිසක්කො විය දිබ්බාගදෙන සප්පෙ, සබ්බෙ පරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා [Pg.352] තථාගතොති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… වසවත්තී, තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති.

Here, the derivation of the word should be understood thus: like an antidote, he is an antidote. And what is this? It is both the splendor of his teaching and his accumulation of merit. Therefore, being of great power, like a physician with a divine antidote overcoming snakes, he overcomes all proponents of rival doctrines and the world with its devas. Thus, in overcoming all the world, his undeviating splendor of teaching and accumulation of merit are the antidote. By changing the letter 'd' to 't', he is to be understood as the Tathāgata. Therefore it was said: 'Monks, in the world with its devas... he is the master, therefore he is called the Tathāgata.'

ගාථාසු සබ්බලොකං අභිඤ්ඤායාති තෙධාතුකලොකසන්නිවාසං ජානිත්වා. සබ්බලොකෙ යථාතථන්ති තස්මිං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසෙ යංකිඤ්චි නෙය්‍යං, තං සබ්බං යථාතථං අවිපරීතං ජානිත්වා. සබ්බලොකවිසංයුත්තොති චතුන්නං යොගානං අනවසෙසප්පහානෙන සබ්බෙනපි ලොකෙන විසංයුත්තො විප්පමුත්තො. අනූපයොති සබ්බස්මිම්පි ලොකෙ තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි අනූපයො තෙහි උපයෙහි විරහිතො.

In the verses, 'having fully understood all the world' means having known the aggregation of the threefold world. 'In all the world, as it truly is' means having known all that is knowable in that aggregation of the threefold world, as it truly is, without distortion. 'Disconnected from all the world' means, by the complete abandonment of the four yokes, he is disconnected and liberated from all the world. 'Without attachment' means, in all the world, he is without attachment through craving and views, devoid of those attachments.

සබ්බාභිභූති රූපාදීනි සබ්බාරම්මණානි, සබ්බං සඞ්ඛාරගතං, සබ්බෙපි මාරෙ අභිභවිත්වා ඨිතො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. සබ්බගන්ථප්පමොචනොති සබ්බෙ අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිකෙ මොචෙත්වා ඨිතො වෙනෙය්‍යසන්තානෙපි අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන තෙසං පමොචනතො සබ්බගන්ථප්පමොචනො. ඵුට්ඨාස්සාති ඵුට්ඨා අස්ස. කරණත්ථෙ ඉදං සාමිවචනං, ඵුට්ඨා අනෙනාති අත්ථො. පරමා සන්තීති නිබ්බානං. තඤ්හි තෙන ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨං. තෙනෙවාහ ‘‘නිබ්බානං අකුතොභය’’න්ති. අථ වා පරමා සන්තීති උත්තමා සන්ති. කතරා සාති? නිබ්බානං. යස්මා පන නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථි, තස්මා තං අකුතොභයන්ති වුච්චති.

'He has overcome all' means he stands having overcome all objects beginning with form, all conditioned things, and all Māras. 'The wise one' means he is endowed with fortitude. 'He who has released all bonds' means he stands having released all fetters such as the bodily fetter of covetousness, and because he liberates even the mental continuities of those to be trained through the splendor of his teaching, he is one who has released all bonds. 'Phuṭṭhāssa' means 'phuṭṭhā assa'. Here, this is a genitive case in the sense of instrumentality; the meaning is 'touched by him'. 'The highest peace' refers to Nibbāna. For it is touched by the touch of his knowledge. Hence it is said, 'Nibbāna is without fear from anywhere.' Alternatively, 'the highest peace' means the supreme peace. What is that? Nibbāna. And because in Nibbāna there is no fear from any quarter, therefore it is called 'without fear from anywhere.'

අනීඝොති නිද්දුක්ඛො. සබ්බකම්මක්ඛයං පත්තොති සබ්බෙසං කම්මානං ඛයං පරියොසානං අච්චන්තාභාවං පත්තො. විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙති උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. එස සොති එසො සො. සීහො අනුත්තරොති පරිස්සයානං සහනට්ඨෙන, කිලෙසානං හනනට්ඨෙන ච, තථාගතො අනුත්තරො සීහො නාම. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං. චක්කන්ති ධම්මචක්කං. පවත්තයීති තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං පවත්තෙසි.

'Without affliction' means without suffering. 'Having reached the destruction of all kamma' means he has attained the destruction, the end, the utter absence of all kammas. 'Liberated through the cessation of the substrates of existence' means he is freed by the fruition liberation that has Nibbāna as its object, which is called the cessation of the substrates of existence. 'Esa so' means 'eso so'. 'The unsurpassed lion' means the Tathāgata is called the unsurpassed lion because of his endurance of dangers and because of his destruction of defilements. 'Brahma' means supreme. 'Wheel' means the Dhamma wheel. 'He set in motion' means he set rolling the threefold round with its twelve aspects.

ඉතීති [Pg.353] එවං තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා. සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. තං නමස්සන්තීති තං තථාගතං තෙ සරණං ගතා දෙවමනුස්සා නමස්සන්ති. මහන්තෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා මහන්තං, චතුවෙසාරජ්ජයොගෙන වීතසාරදං. ඉදානි යං වදන්තා තෙ නමස්සන්ති, තං දස්සෙතුං දන්තොතිආදි වුත්තං. තං උත්තානත්ථමෙව.

'Thus' means having known the qualities of the Tathāgata in this way. 'Saṅgamma' means having assembled. 'They pay homage to him' means those devas and humans who have gone to that Tathāgata for refuge pay homage to him. He is great because he is endowed with great qualities such as morality, and he is devoid of timidity because of the possession of the four grounds of confidence. Now, to show what they say when they pay homage to him, 'the tamed one' and so on, is said. The meaning of that is obvious.

ඉති ඉමස්මිං චතුක්කනිපාතෙ ඡට්ඨෙ සත්තමෙ ච සුත්තෙ වට්ටං කථිතං, පඨමදුතියතතියද්වාදසමතෙරසමෙසු විවට්ටං කථිතං, සෙසෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Thus, in this Book of the Fours, in the sixth and seventh suttas, the round of existence is explained; in the first, second, third, twelfth, and thirteenth, the unrolling of the round is explained; in the rest, both the round and the unrolling of the round are explained—this should be understood.

තෙරසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Thirteenth Sutta is finished.

ඉති පරමත්ථදීපනියා

Thus, in the Paramatthadīpanī,

ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය

the commentary on the Khuddaka Nikāya,

ඉතිවුත්තකස්ස චතුක්කනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the commentary on the Book of the Fours of the Itivuttaka is completed.

නිගමනකථා

The Concluding Verses

එත්තාවතා [Pg.354] ච –

And thus far –

ධම්මිස්සරෙන ජගතො, ධම්මාලොකවිධායිනා;

ධම්මානං බොධනෙය්‍යානං, ජානතා දෙසනාවිධිං.

By the Lord of the Dhamma for the world, who established the light of the Dhamma; who knew the method of teaching the Dhamma to those capable of being awakened.

තං තං නිදානමාගම්ම, සබ්බලොකහිතෙසිනා;

එකකාදිප්පභෙදෙන, දෙසිතානි මහෙසිනා.

Having resorted to various origins, by the one wishing for the welfare of all the world; they were taught by the Great Sage by way of the divisions beginning with the Ones.

දසුත්තරසතං ද්වෙ ච, සුත්තානි ඉතිවුත්තකං;

ඉතිවුත්තප්පභෙදෙන, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.

One hundred and twelve suttas, the Itivuttaka; the great sages recited them according to the Itivuttaka's divisions.

ඡළභිඤ්ඤා වසිප්පත්තා, පභින්නපටිසම්භිදා;

යං තං සාසනධොරය්හා, ධම්මසඞ්ගාහකා පුරෙ.

Those who had attained the six higher knowledges, who had attained mastery, who had penetrated the analytical knowledges; who were the bearers of the Teaching's burden, the compilers of the Dhamma in the past.

තස්ස අත්ථං පකාසෙතුං, පොරාණට්ඨකථානයං;

නිස්සාය යා සමාරද්ධා, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

To explain its meaning, relying on the method of the ancient commentaries, this explanation of the meaning was undertaken by me.

සා තත්ථ පරමත්ථානං, සුත්තන්තෙසු යථාරහං;

පකාසනා පරමත්ථ-දීපනී නාම නාමතො.

That exposition, which illuminates the ultimate meanings in the discourses as appropriate, is named 'Paramatthadīpanī'.

සම්පත්තා පරිනිට්ඨානං, අනාකුලවිනිච්ඡයා;

අට්ඨත්තිංසප්පමාණාය, පාළියා භාණවාරතො.

It has reached completion, with its decisions unconfused, for the Pāli text of thirty-eight recitation sections.

ඉති තං සඞ්ඛරොන්තෙන, යං තං අධිගතං මයා;

පුඤ්ඤං තස්සානුභාවෙන, ලොකනාථස්ස සාසනං.

Thus, by me composing it, whatever merit has been attained by me, by the power of that, may the teaching of the Protector of the World...

ඔගාහෙත්වා විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා;

සබ්බෙපි පාණිනො හොන්තු, විමුත්තිරසභාගිනො.

...having plunged into the pure practice beginning with virtue, may all beings partake of the taste of liberation.

චිරං [Pg.355] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනං;

තස්මිං සගාරවා නිච්චං, හොන්තු සබ්බෙපි පාණිනො.

Long may the Dispensation of the Perfectly Enlightened One endure in the world! May all beings always be respectful towards it.

සම්මා වස්සතු කාලෙන, දෙවොපි ජගතිප්පති;

සද්ධම්මනිරතො ලොකං, ධම්මෙනෙව පසාසතූති.

May the heavens rain in due season; may the lord of the world, devoted to the True Dhamma, rule the world righteously.

ඉති බදරතිත්ථවිහාරවාසිනා ආචරියධම්මපාලෙන කතා

Thus, this was composed by Ācariya Dhammapāla, residing at the Badaratittha Monastery.

ඉතිවුත්තකස්ස අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Itivuttaka is completed.