বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

那、彼、世尊、阿羅漢、正等覚者に、礼拝したてまつる。


Khuddakanikāye

小部(クッダカ・ニカーヤ)において。


Itivuttaka-aṭṭhakathā

如是語経注(イティヴッタカ・アッタカター)。


Ganthārambhakathā

書の序説(ガンターランバ・カター)。


Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;

Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.

大いなる慈悲ある救済者にして、知らるべきものの海の彼岸に至れる方に。精妙にして深く、多彩な方法による説法に、私は礼拝したてまつる。


Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;

Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.

明行足(智慧と行い)を具えた者たちが、それによって世から出離する、正等覚者によって供養された、その至高の法に、私は礼拝したてまつる。


Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;

Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

戒などの徳を具え、道と果に安住している、無上の福田である、その聖なる僧伽に、私は礼拝したてまつる。


Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

このように三宝に対して、礼拝によって生じた功徳により、その威力によって、私はあらゆる場所で障害が除かれた者となって。


Ekakādippabhedena, desitāni mahesinā;

Lobhādīnaṃ pahānāni, dīpanāni visesato.

大仙人(仏陀)によって、一集などの分類によって説かれた、貪欲などの断絶を、殊に明らかにする。


Suttāni ekato katvā, itivuttapadakkharaṃ;

Dhammasaṅgāhakā therā, saṅgāyiṃsu mahesayo.

諸経を一つにまとめ、“如是(イティ・ヴッタ)”という語句をもって、法を編纂した長老たち、大仙人たちは(結集して)唱和した。


Itivuttakamicceva, nāmena vasino pure;

Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, gambhīratthapadakkamaṃ.

以前、自在なる者たちによって“如是語(イティヴッタカ)”という名で、小部(クッダカ・ニカーヤ)の中に置かれた、深い意味と語の順序をもつ。


Tassa gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato;

Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

それは深い智慧によって深く入り込まれるべきものであるがゆえに、私にとって、その意味の解説(注釈)をなすことは、たとい困難なことであっても。


Sahasaṃvaṇṇanaṃ [Pg.2] yasmā, dharate satthu sāsanaṃ;

Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo.

なぜなら、解説(注釈)と共に師の教えは保たれており、先代の師という獅子たちの決着(解釈)が存しているからである。


Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi;

Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ.

それゆえ、それを拠り所とし、五つの部(ニカーヤ)にも深く入り込み、古の注釈(ポラーナ・アッタカター)の方式に依拠して。


Nissitaṃ vācanāmaggaṃ, suvisuddhaṃ anākulaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ.

大寺(マハーヴィハーラ)の住職たちの、精妙な意味の決着に従い、極めて清浄で乱れのない、伝承の道に基づき。


Punappunāgataṃ atthaṃ, vajjayitvāna sādhukaṃ;

Yathābalaṃ karissāmi, itivuttakavaṇṇanaṃ.

重複して現れる意味を適切に避けつつ、力の及ぶ限り、如是語(イティヴッタカ)の解説をなすであろう。


Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;

Vibhajantassa tassatthaṃ, nisāmayatha sādhavoti.

このように、正法の永続を望み、その意味を分別する者の言葉を、善き人々よ、聞きなさい。


Tattha itivuttakaṃ nāma ekakanipāto, dukanipāto, tikanipāto, catukkanipātoti catunipātasaṅgahaṃ. Tampi vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ; dīghanikāyo majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ; suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu itivuttakaṅgabhūtaṃ.

そこで“如是語”とは、一集、二集、三集、四集という四つの集の集大成である。それもまた、律蔵、経蔵、論蔵という三蔵のうちの、経蔵に属する。長部、中部、相応部、増支部、小部という五つの部のうちの、小部に属する。契経、応頌、記説、偈頌、自説、如是語、本生、未曾有法、方広という九分教のうちの、如是語の部分をなすものである。


‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

“私は仏から八万二千を、比丘から二千を受け取った。私のもとに現存するこれらの法は、八万四千である”と。


Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Suttato ekakanipāte tāva sattavīsati suttāni, dukanipāte dvāvīsati, tikanipāte paññāsa, catukkanipāte terasāti dvādasādhikasuttasatasaṅgahaṃ. Tassa nipātesu ekakanipāto ādi, vaggesu pāṭibhogavaggo, suttesu lobhasuttaṃ. Tassāpi ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi. Sā panāyaṃ paṭhamamahāsaṅgīti vinayapiṭake tantimāruḷhā eva. Yo panettha nidānakosallatthaṃ vattabbo kathāmaggo[Pg.3], sopi sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāya-aṭṭhakathāya vitthārato vuttoyevāti tattha vuttanayeneva veditabbo.

このように、法の蔵を預かる者によって確約された八万四千の法蘊のうち、いくらかの法蘊の集まりである。経としては、まず一集に二十七経、二集に二十二経、三集に五十経、四集に十三経という、百十二経の集まりである。その諸集のうちでは一集が最初であり、諸品のうちでは保障品が、諸経のうちでは貪欲経が(最初である)。またその、“これ(次のようなこと)は世尊によって言われた”というような(言葉は)、尊者アーナンダによって第一回結集の時に語られた縁起である。さらに、この第一回結集は、律蔵に聖典として登載されている。なお、ここにおいて縁起の熟達のために語られるべき解説の道筋は、長部注(スマニガラ・ヴィラーシニー)において詳細に語られている通りに知られるべきである。


Nidānavaṇṇanā

縁起の解説


Yaṃ panetaṃ vuttañhetaṃ bhagavatātiādikaṃ nidānaṃ. Ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahathātiādikaṃ suttaṃ. Tattha vuttaṃ bhagavatātiādīni nāmapadāni. Itīti nipātapadaṃ. Pajahathāti ettha pa-iti upasaggapadaṃ, jahathā-ti ākhyātapadaṃ. Iminā nayena sabbattha padavibhāgo veditabbo.

さて、この“これ(次のようなこと)は世尊によって言われた”などの縁起。“比丘たちよ、一つの法を捨てなさい”などの経。そこにおいて“言われた(vuttaṃ)”“世尊によって(bhagavatā)”などは名詞句である。“このように(iti)”は不変化詞である。“捨てなさい(pajahatha)”において、“pa-”は接頭辞であり、“jahatha”は動詞(終止形)である。この方法によって、あらゆるところで語の分解が知られるべきである。


Atthato pana vuttasaddo tāva saupasaggo anupasaggo ca vapane vāpasamakaraṇe kesohāraṇe jīvitavuttiyaṃ pavuttabhāve pāvacanabhāvena pavattite ajjhesane kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –

意味においては、まず“言われた(vutta)”という語は、接頭辞を伴うもの、伴わないものとして、播種(種まき)、沈静化、剃髪、生活の糧、解放された状態、聖典としての展開、学習、語ること、などの意味において見られる。すなわち、次の通りである。


‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. –

“彼の牛は繁殖し、野に蒔かれた(vutta)ものは成長する。友を裏切らない者は、蒔かれた(vutta)ものの果実を享受する”と。


Ādīsu (jā. 2.22.19) vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamakaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu (pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129) bandhanato pavuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi, brāhmaṇā, porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana – ‘‘vutto gaṇo vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane daṭṭhabbo. Tasmā vuttaṃ kathitaṃ bhāsitanti attho.

これら(ジャータカ 2.22.19)などにおいては播種の意味で現れている。“しかし、言い返される(paṭivutta)ことはなかった”など(波羅夷 289)においては、語りかけによる沈静化の意味で。“剃髪(vuttasiro)した若きバラモンの弟子”など(中部 2.426)においては剃髪の意味で。“産毛を逆立て、他人に与えられた糧で生き(paradattavutta)、鹿のような心で住む”など(小品 332)においては生活の糧の意味で。“あたかも、黄色い落ち葉が枝から離れ(pavutta)、もはや青くなることがありえないように”など(波羅夷 92ほか)においては拘束からの解放の意味で。“バラモンたちよ、今、古の誦句が伝えられ(pavutta)”などにおいては、聖典として展開された意味で。俗世では“集団が学ばれた(vutto)”などにおいて学習の意味で。“これ(次のようなこと)は世尊によって言われた(vuttaṃ)”など(中部 1.30)においては語ることの意味で(見られる)。ここにおいても“語ること”の意味で見なされるべきである。したがって、“言われた(vuttaṃ)”とは、“語られた(kathitaṃ)”“話された(bhāsitaṃ)”という意味である。


Dutiyo [Pg.4] pana vuttasaddo vacane ciṇṇabhāve ca veditabbo. Hi-iti jātu vibyattanti etasmiṃ atthe nipāto. So idāni vuccamānasuttassa bhagavato vibyattaṃ bhāsitabhāvaṃ joteti. Vācakasaddasannidhāne hi payuttā nipātā. Tehi vattabbamatthaṃ jotenti. Etanti ayaṃ etasaddo –

さて、二番目の“vutta”という語は、言葉と、行われたこと(慣習)において知られるべきである。“hi”という語は、実に明白に、というこの意味における不変化詞である。それは、今説かれている経が、世尊によって明白に話されたものであることを照らし出している。不変化詞は、表現する語の近傍で用いられ、それらによって説かれるべき意味を照らし出すのである。“これ(etaṃ)”とは、この“eta”という語(を指す)。


‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

“また、仏と法と僧伽に帰依した者は、正しい智慧をもって、四つの聖なる真理(四聖諦)を見る。”


‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

“苦しみ、苦しみの生起、苦しみの超越、そして苦しみの静止へと導く、聖なる八支の道(八正道)を。”


‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 190-192) –

“これ(etaṃ)こそが安穏な帰依処であり、これ(etaṃ)こそが至高の帰依処である。この(etaṃ)帰依処にたどり着いて、あらゆる苦しみから解放される”と。


Ādīsu yathāvutte āsannapaccakkhe āgato. ‘‘Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.7) pana vakkhamāne āsannapaccakkhe. Idhāpi vakkhamāneyeva daṭṭhabbo. Saṅgāyanavasena vakkhamānañhi suttaṃ dhammabhaṇḍāgārikena buddhiyaṃ ṭhapetvā tadā ‘‘eta’’nti vuttaṃ.

“……等の”において、前述したように、間近な目の前のものに対して(“これ”という言葉が)用いられている。しかし、“比丘たちよ、凡夫が如来の誉れを語る際、語るであろうところのものは、実にこれは、僅かなものであり、下劣なものであり、単なる戒にすぎない”(長部1.7)などの(文脈)においては、これから説かれるべき間近な目の前のもの(に対して用いられている)。ここにおいても、これから説かれるべきもの(としての経)と見なされるべきである。というのも、結集によって説かれるであろう経を、法蔵持者(阿難)が智慧の中に置いて、その時“これ(を)”と言ったからである。


Bhagavatāti ettha bhagavāti garuvacanaṃ. Garuṃ hi loke bhagavāti vadanti. Tathāgato ca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

“世尊によって(Bhagavatā)”における“世尊(Bhagavā)”とは、重き(尊き)者への言葉である。というのも、世の人々は、重き者を“世尊”と呼ぶからである。如来はあらゆる徳において秀でているため、衆生の重き(尊き)者であり、それゆえに世尊と知られるべきである。古人らによっても、次のように説かれている。


‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“世尊という言葉は最上であり、世尊という言葉は至高である。彼は重き者(尊き者)であり、敬意(恭敬)を具えている。それゆえに世尊と呼ばれる”と。


Seṭṭhavācakañhi vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato seṭṭhanti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti bhagavāti iminā vacanena vacanīyo yo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. Evaṃ guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ yadidaṃ bhagavāti. Apica –

最上(の言葉)を表す言葉は、最上の徳を伴うことから“最上”と言われる。あるいは、“説かれる(vuccatī)”とは言葉、すなわち意味である。ゆえに、“世尊という言葉は最上である”とは、“世尊”というこの言葉によって語られるべきところの意味、それが最上であるという意味である。“世尊という言葉は至高である”という点においても、この理法と同じである。“敬意を具えている(gāravayuttoti)”とは、重き徳を具えていることから、重き状態(尊き状態)を具えているということである。あるいは、格別の敬意(恭敬)を受けるに値するから“敬意を具えている”、すなわち“敬意に値する”という意味である。このように、“世尊”とは、徳において秀でた、衆生の中で至高であり、重き者(尊き者)であり、敬意(恭敬)を受けるべき者を表す名称(別名)である。さらに、


‘‘Bhagī [Pg.5] bhajī bhāgī vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti. –

“幸運(bhagi)を具え、修習(bhaji)し、分担(bhāgi)し、分別(vibhattavā)した。彼は(煩悩を)打ち砕いた(bhagga)者、重き(尊き)者(garu)、幸福(bhāgyavā)ある者。多くの理法によって自己をよく修習した、生存(有)の終焉に至った彼は、世尊(bhagavā)と呼ばれる”と。


Niddese āgatanayena –

義釈(ニッデーサ)に説かれた方法によれば、


‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

“幸福ある者(bhāgyavā)、(煩悩を)打ち砕いた者(bhaggavā)、(諸々の徳を)具えた者、また(諸法を)分別した者(vibhattavā)、(供養を)享受する者(bhattavā)、生存(有)への歩みを捨てた者。それゆえに、諸々の生存において彼は世尊(bhagavā)である”と。


Imissā gāthāya ca vasena bhagavāti padassa attho vattabbo. So panāyaṃ attho sabbākārena visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoti. Tattha vuttanayeneva veditabbo.

この偈(詩句)に基づき、“世尊(bhagavā)”という語の意味が語られるべきである。そして、その意味は‘清浄道論’の“仏随念釈”において、あらゆる側面から説かれている。そこ(清浄道論)で説かれている方法に従って知られるべきである。


Aparo nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā, bhāge vamīti bhagavā.

別の方法によれば、分け前を持つ者(bhāgavā)ゆえに世尊(bhagavā)、修めた者(bhatavā)ゆえに世尊、分け前を習得した者(bhāge vanī)ゆえに世尊、幸運を習得した者(bhage vanī)ゆえに世尊、享受する者(bhattavā)ゆえに世尊、幸運を吐き出した者(bhage vamī)ゆえに世尊、分け前を吐き出した者(bhāge vamī)ゆえに世尊である。


‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’.

“分け前を持つ者、修めた者、分け前と幸運を習得した者、享受する者、幸運を吐き出し、同様に分け前を吐き出した者、ゆえに勝者は世尊(bhagavā)である”と。


Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī, ottappaṃ, saddhā, vīriyaṃ, sati, sampajaññaṃ, sīlavisuddhi, cittavisuddhi, diṭṭhivisuddhi, samatho, vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā [Pg.6] saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, satta dakkhiṇeyyapuggaladesanā, satta khīṇāsavabaladesanā, aṭṭha paññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭhasammattāni, aṭṭha lokadhammātikkamo, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭha abhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhā dhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaṇṇāsa kusaladhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti, evamādayo anantā aparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā vijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe. Ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

そこで、どのように“分け前を持つ者(bhāgavā)”ゆえに世尊(bhagavā)なのか。それらの戒などの法蘊、徳の部門は、他に共通せず、卓越した如来のものであり、見出される。実に、彼には、戒、定、慧、解脱、解脱知見、羞、愧、信、精進、念、正知、戒清浄、心清浄、見清浄、止、観、三善根、三善行、三正思惟、三無罪想、三界、四念処、四正勤、四神足、四聖道、四聖果、四無礙解、四生分別智、四聖種、四無所畏智、五精進支、五支の正定、五智の正定、五根、五力、五出離界、五解脱処智、五解脱成熟想、六随念処、六恭敬、六出離界、六恒住、六無上、六抉択分想、六神通、六不共智、七不退法、七聖財、七覚支、七善士法、七損減事、七想、七応供者説、七漏尽力説、八獲得慧因説、八正、八世間法超越、八発起事、八非時説、八大士想、八勝処説、八解脱、九如理作意根法、九遍清浄正勤支、九衆生居説、九害復除、九想、九種性、九次第住、十怙主作法、十遍処、十善業道、十正、十聖居、十無学法、十如来力、十一慈利益、十二法輪行相、十三頭陀支、十四仏智、十五解脱成熟法、十六種入出息念、十六不後悔法、十八不共仏法、十九反省智、四十四智事、五十生滅智、五十を超える善法、七十七智事、二十四兆の等至を経ていく大金剛智、無辺の理趣による普き発趣の選択・反省・説示の諸智、また同様に、無辺の世界における無辺の衆生の意楽などを明らかにする諸智、これらのような、無辺で無量に分類される、他と共通しない卓越した徳の分け前、徳の部門が存在し、見出される。ゆえに、前述した区分による徳の分け前が彼にあることから、本来“bhāgavā”と言うべきところ、長音のāを短音にして“bhagavā(世尊)”と言われた。このように、まずは“分け前を持つ者”ゆえに世尊である。


‘‘Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, bhagavāti pavuccati’’.

“戒などのすべての徳の分け前が、余すところなく善逝に存在することから、それゆえに‘世尊(bhagavā)’と称される。”


Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa [Pg.7] pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayanadhanarajjaputtadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, lokatthacariyā, ñātatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo saṅkhepato vā puññasambhārañāṇasambhārā buddhakaradhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā, vā na honti; atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti; evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti bhagavā; niruttinayena takārassa gakāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakaradhamme vuttanayena bhari sambhari paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

世尊はどのようにバタヴァー(bhatavā)とされるのか。一切の世の利益に熱心に従事する者たちが、人間性などの八つの法を具足して、正等覚のために大いなる誓願を立てた大菩薩たちによって満たされるべき、布施波羅蜜、持戒・出離・智慧・精進・忍辱・真実・決定・慈・捨波羅蜜という十波羅蜜、十小波羅蜜、十勝義波羅蜜の三十波羅蜜、布施などの四摂事、四つの決定、自己の犠牲、眼・財・王国・子・妻の犠牲という五つの大犠牲、過去の修行、過去の行法、法の宣説、世のための行、親族のための行、仏としての行など、要約すれば福徳の資糧と智慧の資糧である仏を成す法(仏成法)を、大いなる誓願の時から十万劫を超える四阿僧祇の間に、退転に属するもの、汚濁に属するもの、停滞に属するものとならないように、むしろ、ますます勝進に属するものとなるように、そのように恭しく絶え間なく余すところなく保ち(bhatā)、蓄えた(sambhatā)者が、彼(世尊)である。それゆえに世尊はバタヴァー(bhatavā)と呼ばれる。語源学の方法に従い、tをgに変えたのである。あるいは、バタヴァー(bhatavā)とは、先に述べた仏成法を、述べた方法によって保持し、蓄え、満たしたという意味である。このようにしても、世尊はバタヴァー(bhatavā)である。


‘‘Yasmā sambodhiyā sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato’’.

“正覚のために、布施波羅蜜を始めとするすべての資糧を保持した(bhatavā)がゆえに、救済者は世尊(Bhagavā)として知られる。”


Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ attano diṭṭhadhammasukhavihāratthañca niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyesu dhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhu pariññeyyaṃ …pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) aneke pariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho sacchikātabbo…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhunirodhagāminīpaṭipadā bhāvetabbā…pe… cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyyanti mahākaruṇāya vani abhipatthayi. Sā [Pg.8] cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

世尊はどのようにバーゲ・ヴァニー(bhāge vanī)とされるのか。毎日享受される二十四億十万におよぶ等至の区分(bhāga)を、余すところなく世の利益のため、また自らの現法楽住のために、常に親しみ(vani)、分け合い(bhaji)、修し(sevi)、多作された。それゆえに、世尊はバーゲ・ヴァニー(bhāge vanī)とされる。あるいは、遍知されるべき法である善などの法、五蘊などにおいて、遍知などの観点から、要約すれば四種の現観の区分があり、詳細には‘眼は遍知されるべきであり、……乃至……老死は遍知されるべきである’などのように多くの遍知されるべき区分があり、‘眼の集起は断じられるべきであり、……乃至……老死の集起は断じられるべきである’などの断じられるべき区分、‘眼の滅は証得されるべきであり、……乃至……老死の滅は証得されるべきである’などの証得されるべき区分、‘眼の滅に至る道は修習されるべきであり、……乃至……四念処は修習されるべきである’などの多くの種類に分かれる修習されるべき区分の諸法がある。それらすべてを親しみ、分け合い、しかるべく行境・修習・親近に従って修された。このようにしても世尊はバーゲ・ヴァニー(bhāge vanī)である。あるいは、これら戒などの法蘊、弟子たちと共通の徳の部門、徳の区分を、‘いかにしてこれらを被導者の心に確立させるか’と大悲をもって親しみ、強く望まれた。そしてその切望は、意図した通りの果報をもたらした。このようにしても世尊はバーゲ・ヴァニー(bhāge vanī)である。


‘‘Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato’’.

“如来は、既知(知るべきもの)と等至と徳の区分を、衆生のために分け合い、望まれた。それゆえに世尊(Bhagavā)とされる。”


Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarā sampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphala- sacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evaṃ bhage vanīti bhagavā.

世尊はどのようにバゲ・ヴァニー(bhage vanī)とされるのか。簡潔に言えば、功徳を積み、精進を完遂した者たちによって、その能力に応じて享受されるものが福運(bhaga)であり、世間的および出世間の達成である。そのうち世間的なものについては、如来は正覚の前、菩薩であった時に、最高至上なものを親しみ、分け合い、修された。そこに立脚して、余すところなく仏成法を具足しつつ、仏法を成熟させた。仏となった後は、非難されることのない安楽を伴い、他者と共通しない出世間の福運をも、親しみ、分け合い、修された。詳細には、地方の王権、主権、転輪聖王の達成、天界の王権の達成など、また、静慮、解脱、三昧、等至、智見、道修習、果の証得などの上人法を通じて、多種多様で他者と共通しない福運(bhaga)を親しみ、分け合い、修された。このようにバゲ・ヴァニー(bhage vanī)であるから世尊(Bhagavā)とされる。


‘‘Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato’’.

“世間にいかなる達成があり、出世間にいかなる多種多様なものがあろうとも、正覚者はそれらすべてを分け合われた。それゆえに世尊(Bhagavā)として知られる。”


Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhagavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgibhāvato sabbasattuttamo, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādi- anaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya, yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhitādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti [Pg.9] evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye ca tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –

世尊はどのようにバッタヴァー(bhattavā)とされるのか。彼には多くの信者、すなわち強固な帰依者(bhattika)がいるゆえに世尊(Bhagavā)である。というのも、如来は大悲や一切知の智慧などの無量で比類なき威徳の特質を具備しているがゆえに、一切衆生の中で最高の方であり、一切の災いを除去することを先とし、余すところなく利益と安楽をもたらすことに専念する卓越した実践の完遂により、神々と人間を含む衆生にとって絶大なる恩人であり、三十二相八十種好や一尋の光などの他者と共通しない優れた特質によって装飾された色身を有し、ありのままの徳によって得られた‘かの世尊は、……’などの方法で展開され、三界に広がる非常に広大で清浄な称讃の声(名声)を伴っているがゆえに、究極の波羅蜜に達した少欲・知足などの徳に安住し、十力や四無所畏などの卓越した特質を具備しているがゆえに、形を基準とする者には形によって浄信を、声を基準とする者には声によって浄信を、粗末なものを基準とする者には粗末なものによって浄信を、法を基準とする者には法によって浄信を起こさせる。このように四つの基準(四量)を持つ世間の人々において、あらゆる面で清らかな信をもたらす状態によって、全方位的に清らかであり、神々を含む人間といった無数の衆生の敬愛と尊重と恭敬の対象であり、至高の慈しみと帰依の対象である。そして、彼の教えに安住し、不壊の浄信を具えた者たちの帰依は、沙門、バラモン、天人、魔羅、梵天の誰によっても揺るがされることはない。実に彼らは、自らの命を捨ててでも、彼への浄信を捨てることはなく、彼の命令を捨てることもない。それは強固な帰依の持ち主であるからである。それゆえにこう言われた。


‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro;

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

“‘恩を知り、恩に報いる賢者、善き友であり、強固な帰依を持つ者’と。”


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati; evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 385) ca.

“比丘たちよ、例えば大海が安定した性質を持ち、海岸を越えないように、比丘たちよ、そのように、私が弟子たちのために制定した学処を、私の弟子たちは命のためにさえも超えることはない”(増支部8.20、自説経45、小品385)。


Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa takārassa lopaṃ katvā itarassa gakāraṃ katvā.

このように、‘帰依される者(bhattavā)’という言葉から、語源学(nirutti)の手法により、一つのタ(t)音を省略し、他方をガ(g)音とすることで‘世尊(bhagavā)’となる。


‘‘Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“最上の徳を備え、世の利益を求めるがゆえに、多くの者が師に帰依(sambhattā)している。それゆえに世尊(bhagavā)と呼ばれる。”


Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle, hatthipālakumārakāle, ayogharapaṇḍitakāle, mūgapakkhapaṇḍitakāle, cūḷasutasomakāleti evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catuddīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho. Tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā[Pg.10], sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhitiyabhāvato. Tepi bhagavā vami taṃnivāsisattāvāsasamatikkamanatotappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

いかにして‘幸運(bhaga)を吐き出した(vami)’ゆえに世尊(bhagavā)なのか。如来は菩薩であった時も、過去の諸生において諸波羅蜜を満たしながら、幸運と称される栄華、権力、名声を、吐き出した唾液の塊のように、執着することなく投げ捨てたからである。実に、彼がソマナッサ王子の時、ハッティパーラ王子の時、アヨガラ賢者の時、ムーガパッカ賢者の時、チューラスッタソーマの時などの出離波羅蜜の充足において、天界の王国にも等しい王国の栄華を放棄した自己の生存の数は計り知れない。最後の生においても、手中にあった転輪聖王の栄華、天界の統治に等しい四州の権力、転輪聖王の成就に基づいた七宝に輝く名声を、草一本ほどにも思わず、執着なく捨てて出家し、正等覚を悟った。それゆえ、これら栄華などの幸運(bhaga)を吐き出したゆえに世尊である。あるいは、星々(bhā)と共に動くものが幸運(bhaga)であり、須弥山、持双山、北倶盧洲、雪山などの器の世界(器世間)の特質に基づいた輝きが劫の間持続する状態を指す。世尊は、そこに住む生き物たちの住処を超越し、それに関連する欲貪の放棄によって、それらをも吐き出した。このように‘幸運(bhaga)を吐き出した’ゆえに世尊である。


‘‘Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato’’.

“転輪聖王の栄華、名声、権力、幸福、そして世俗の心を捨て去ったがゆえに、善逝は世尊(bhagavā)である。”


Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma koṭṭhāsā. Te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā. Te ca bhagavā sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ, samucchinditvā amatadhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi, na paccāgami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ, āpaṃ, tejaṃ, vāyaṃ, cakkhuṃ, sotaṃ, ghānaṃ, jīvhaṃ, kāyaṃ, manaṃ, rūpe, sadde, gandhe, rase, phoṭṭhabbe, dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ …pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ; cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ; rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ; rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ; rūpavicāraṃ…pe… dhammavicārantiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttañhetaṃ –

いかにして‘諸々の部分(bhāge)を吐き出した(vami)’ゆえに世尊なのか。‘部分(bhāge)’とは構成要素のことである。それらは蘊・処・界などの区分、またそこにおいても色・受などの区分、過去などの区分によって多種多様である。世尊はそれら全ての戯論、全ての軛、全ての結縛、全ての結(けつ)を断ち切り、不死の境地(涅槃)を体得しながら、執着なくそれらを吐き出し、放出し、投げ捨て、再び戻ることはなかった。実に、彼はあらゆる場所における地、水、火、風、眼、耳、鼻、舌、身、意、色、声、香、味、触、法、眼識……乃至……意識、眼触……乃至……意触、眼触から生じた受……乃至……意触から生じた受、眼触から生じた想……乃至……意触から生じた想、眼触から生じた思……乃至……意触から生じた思、色愛……乃至……法愛、色尋……乃至……法尋、色伺……乃至……法伺などの、逐一の法の区分によっても、全ての法の部分を、余すところなく執着なき放棄によって吐き出し、放出し、投げ捨てた。それゆえ、こう説かれた。


‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāgamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. (Dī. ni. 2.183) –

“アーナンダよ、捨てられ、吐き出され、解き放たれ、離れ、放棄されたものに、如来が再び戻るということはあり得ない”(長部2.183)。


Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ –

このように‘諸々の部分を吐き出した’ゆえに世尊である。あるいは、‘諸々の部分を吐き出した’とは、すべての善・不善、有罪・無罪、劣・勝、黒・白の対立する諸法を、聖道の知恵の口によって吐き出し、放出し、執着なく放棄し、捨て去り、他者のためにもその真理のために法を説いたことである。それゆえ、こうも説かれた。


‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā pageva adhammā, kullūpamaṃ, vo bhikkhave, dhammaṃ desessāmi, nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyā’’tiādi. (Ma. ni. 1.240) –

“比丘たちよ、汝らによって(正しい)法さえも捨て去らねばならぬ。ましてや不法(非道)においてをや。比丘たちよ、私は筏の喩えによって、渡るためであって執着するためではない法を説くであろう”など(中部1.240)。


Evampi [Pg.11] bhāge vamīti bhagavā.

このように‘諸々の部分を吐き出した’ゆえに世尊である。


‘‘Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato’’.

“大仙によって、蘊・処・界などの諸法の区分、および黒白(の諸法)が吐き出された。それゆえに世尊と看做される。”


Tena vuttaṃ –

それゆえ、こう言われた。


‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

“福徳ある者(bhāgavā)、帰依される者(bhatavā)、部分(bhāge)において、また幸運(bhage)を吐き出した(vani/vami)帰依される者。幸運を吐き出し、同様に部分を吐き出した。それゆえに勝者は世尊(bhagavā)と呼ばれる。”


Tena bhagavatā. Arahatāti kilesehi ārakattā, anavasesānaṃ vā kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi kāraṇehi arahatā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge vuttanayena veditabbo.

その世尊によって。“阿羅漢(arahatā)”とは、煩悩から遠く離れている(ārakattā)がゆえに、あるいは残りのない煩悩という敵を殺した(hatattā)がゆえに、あるいは輪廻の車の輻(ara)を壊した(hatattā)がゆえに、あるいは供養などの資具を受けるに値する(arahattā)がゆえに、あるいは密かに悪をなすことがない(rahābhāvā)がゆえに、これらの理由によって阿羅漢である。これがここでの要約である。詳細は‘清浄道論’で説かれた方法によって知られるべきである。


Ettha ca bhagavatāti imināssa bhāgyavantatādīpanena kappānaṃ anekesu asaṅkhyeyyesu upacitapuññasambhārabhāvato satapuññalakkhaṇadharassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjana- byāmappabhāketumālādipaṭimaṇḍitā anaññasādhāraṇā rūpakāyasampattidīpitā hoti. Arahatāti imināssa anavasesakilesappahānadīpanena āsavakkhayapadaṭṭhānasabbaññutaññāṇādhigamaparidīpanato dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammādi- acinteyyāparimeyyadhammakāyasampatti dīpitā hoti. Tadubhayenapi lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā, tathā abhigatānañca tesaṃ kāyikacetasikadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā, lokiyalokuttarehi guṇehi saṃyojanasamatthatā ca pakāsitā hoti.

ここで“世尊(bhagavatā)”という言葉によって、彼の福徳ある状態が示されることで、無数劫にわたって積み上げられた福徳の資糧の状態から、百福の相を保持し、三十二大丈夫相、八十種好、一尋の光、頂髻光などに飾られた、他と共通しない色身(身体)の成就が示されている。“阿羅漢(arahatā)”という言葉によって、彼の残りなき煩悩の断滅が示されることで、漏尽の境地を基礎とする一切知者の知恵の体得が明らかにされることから、十力、四無所畏、六不共智、十八不共仏法などの、不可思議で計り知れない法身の成就が示されている。これら両者によって、世間の(徳ある)人々と比較しても尊ばれる状態、在家や出家の人々から近づかれるべきこと、また近づいた人々の身体的・精神的な苦痛を除去する能力、財施と法施による恩恵、そして世間的・出世間的な徳と結びつける能力が明らかにされている。


Tathā bhagavatāti iminā caraṇadhammesu muddhabhūtadibbavihārādivihāravisesasamāyogaparidīpanena caraṇasampadā dīpitā hoti. Arahatāti iminā sabbavijjāsu sikhāppattaāsavakkhayañāṇādhigamaparidīpanena vijjāsampadā dīpitā hoti. Purimena vā antarāyikaniyyānikadhammānaṃ aviparītavibhattabhāvadīpanena pacchimavesārajjadvayasamāyogo, pacchimena savāsananiravasesakilesappahānadīpanena [Pg.12] purimavesārajjadvayasamāyogo vibhāvito hoti.

“世尊”(Bhagavā)という言葉によって、諸々の行(caraṇa)の法のうち、頂点である天住(dibbavihāra)などの特別な住(vihāra)の成就を明示することを通じて、“行の具足”(caraṇasampadā)が示されている。“阿羅漢”(Arahat)という言葉によって、あらゆる明(vijjā)の頂点に達した漏尽通の体得を明示することを通じて、“明の具足”(vijjāsampadā)が示されている。あるいは、前者の言葉によって、障害となる法と解脱に至る法とを誤りなく分別して示すことにより、後の二つの無畏(vesārajja)の具備が明らかにされ、後者の言葉によって、習気を含めた煩悩の余すところない断滅を示すことにより、前の二つの無畏の具備が明らかにされている。


Tathā purimena tathāgatassa paṭiññāsaccavacīsaccañāṇasaccaparidīpanena, kāmaguṇalokiyādhipaccayasalābhasakkārādipariccāgaparidīpanena, anavasesakilesābhisaṅkhārapariccāgaparidīpanena, ca saccādhiṭṭhānacāgādhiṭṭhānapāripūri pakāsitā hoti; dutiyena sabbasaṅkhārūpasamasamadhigamaparidīpanena, sammāsambodhiparidīpanena ca, upasamādhiṭṭhānapaññādhiṭṭhānapāripūri pakāsitā hoti. Tathā hi bhagavato bodhisattabhūtassa lokuttaraguṇe katābhinīhārassa mahākaruṇāyogena yathāpaṭiññaṃ sabbapāramitānuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ, pāramitāpaṭipakkhapariccāgena cāgādhiṭṭhānaṃ, pāramitāguṇehi cittavūpasamena upasamādhiṭṭhānaṃ, pāramitāhi eva parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ pāripūrigataṃ.

同様に、前者の言葉(世尊)によって、如来の誓願の真実、言葉の真実、智の真実を明示し、また欲の属性である世俗的な利得や供養などの放棄を明示し、さらに余すところない煩悩と行(abhisaṅkhāra)の放棄を明示することによって、“真実の決意”(saccādhiṭṭhāna)と“捨離の決意”(cāgādhiṭṭhāna)の成就が示されている。後者の言葉(阿羅漢)によって、一切の行(saṅkhāra)の静止の体得を明示し、また正等覚を明示することによって、“寂静の決意”(upasamādhiṭṭhāna)と“智慧の決意”(paññādhiṭṭhāna)の成就が示されている。というのも、菩薩であった世尊が、出世間の徳に志を立てられた時、大悲の修習によって、誓願の通りにあらゆる波羅蜜を実践されたことが“真実の決意”であり、波羅蜜に反するものを放棄されたことが“捨離の決意”であり、波羅蜜の徳によって心が静まったことが“寂静の決意”であり、波羅蜜によって他者の利益のための巧みな手段に精通したことが“智慧の決意”の成就であるからである。


Tathā ‘yācakajanaṃ avisaṃvādetvā dassāmī’ti paṭijānanena paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānena ca saccādhiṭṭhānaṃ, deyyapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, deyyapaṭiggāhakadānadeyyaparikkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamena upasamādhiṭṭhānaṃ, yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhi ca dānena paññuttaratāya ca paññādhiṭṭhānaṃ pāripūrigataṃ. Iminā nayena sesapāramīsupi caturādhiṭṭhānapāripūri veditabbā. Sabbā hi pāramiyo saccappabhāvitā cāgābhibyañjitā upasamānubrūhitā paññāparisuddhāti evaṃ caturādhiṭṭhānasamudāgatassa tathāgatassa saccādhiṭṭhānaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena sīlavisuddhi, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena ājīvavisuddhi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena cittavisuddhi, paññādhiṭṭhānasamudāgamena diṭṭhivisuddhi. Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamenassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena āpadāsu thāmo veditabbo, paññādhiṭṭhānasamudāgamena sākacchāya paññā veditabbā.

同様に、“乞う人々に欺くことなく与えよう”と誓い、その誓いを違えずに施すことが“真実の決意”であり、施物を捨離することが“捨離の決意”であり、施物・受者・施すこと・施物の尽きることに対して、貪・瞋・痴・恐怖を静めることが“寂静の決意”であり、ふさわしい対象に、ふさわしい時に、ふさわしい作法で、智慧を尽くして施すことが“智慧の決意”の成就である。この方法によって、他の波羅蜜においても四つの決意の成就を理解すべきである。なぜなら、すべての波羅蜜は、真実によって生じ、捨離によって現れ、寂静によって増大し、智慧によって清浄となるからである。このように四つの決意を完成された如来にとって、真実の決意の完成によって“戒の清浄”があり、捨離の決意の完成によって“正命の清浄”があり、寂静の決意の完成によって“心の清浄”があり、智慧の決意の完成によって“見の清浄”がある。また、真実の決意の完成によって“共に住むことによる戒”が知られ、捨離の決意の完成によって“交わりによる清浄(誠実さ)”が知られ、寂静の決意の完成によって“逆境における不屈の精神”が知られ、智慧の決意の完成によって“対話による智慧”が知られるべきである。


Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena aduṭṭho adhivāseti, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena aluddho paṭisevati, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena abhīto parivajjeti, paññādhiṭṭhānasamudāgamena amūḷho vinodeti. Tathā [Pg.13] saccādhiṭṭhānasamudāgamena cassa nekkhammasukhappatti, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena pavivekasukhappatti, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena upasamasukhappatti, paññādhiṭṭhānasamudāgamena sambodhisukhappatti dīpitā hoti. Saccādhiṭṭhānasamudāgamena vā vivekajapītisukhappatti, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena samādhijapītisukhappatti, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena apītijakāyasukhappatti, paññādhiṭṭhānasamudāgamena satipārisuddhijaupekkhāsukhappatti. Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena parivārasampattilakkhaṇapaccayasukhasamāyogo paridīpito hoti avisaṃvādanato, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena santuṭṭhilakkhaṇasabhāvasukhasamāyogo alobhabhāvato, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena katapuññatālakkhaṇahetusukhasamāyogo kilesehi anabhibhūtabhāvato, paññādhiṭṭhānasamudāgamena vimuttisampattilakkhaṇadukkhūpasamasukhasamāyogo paridīpito hoti, ñāṇasampattiyā nibbānādhigamanato.

同様に、真実の決意の完成によって、瞋りなく耐え忍び、捨離の決意の完成によって、貪りなく受容し、寂静の決意の完成によって、恐れなく避け、智慧の決意の完成によって、惑わされることなく取り除く。また、真実の決意の完成によって“出離の楽”の獲得が、捨離の決意の完成によって“遠離の楽”の獲得が、寂静の決意の完成によって“寂静の楽”の獲得が、智慧の決意の完成によって“正等覚の楽”の獲得が示されている。あるいは、真実の決意の完成によって“離生喜楽(初禅)”の獲得が、捨離の決意の完成によって“定生喜楽(第二禅)”の獲得が、寂静の決意の完成によって“離喜妙楽(第三禅)”の獲得が、智慧の決意の完成によって“捨念清浄(第四禅)”の楽の獲得が示されている。同様に、真実の決意の完成によって、欺きがないことから“随行者の具足という特徴を持つ相応した楽”が示され、捨離の決意の完成によって、無貪であることから“知足という特徴を持つ自性の楽”が示され、寂静の決意の完成によって、煩悩に圧倒されないことから“作徳(善行)という特徴を持つ原因の楽”が示され、智慧の決意の完成によって、智の具足による涅槃の体得から“解脱の具足という特徴を持つ苦の静止の楽”が示されている。


Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena ariyassa sīlakkhandhassa anubodhappaṭivedhasiddhi, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena ariyassa samādhikkhandhassa, paññādhiṭṭhānasamudāgamena ariyassa paññākkhandhassa, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena ariyassa vimuttikkhandhassa anubodhappaṭivedhasiddhi dīpitā hoti. Saccādhiṭṭhānaparipūraṇena ca tapasiddhi, cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena sabbanissaggasiddhi, upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena indriyasaṃvarasiddhi, paññādhiṭṭhānaparipūraṇena buddhisiddhi, tena ca nibbānasiddhi. Tathā saccādhiṭṭhānaparipūraṇena catuariyasaccābhisamayappaṭilābho, cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena catuariyavaṃsappaṭilābho, 0.upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena catuariyavihārappaṭilābho, paññādhiṭṭhānaparipūraṇena catuariyavohārappaṭilābho dīpito hoti.

同様に、真実の決意の完成によって“聖なる戒蘊”の随覚と通達の成就が、捨離の決意の完成によって“聖なる定蘊”の、智慧の決意の完成によって“聖なる慧蘊”の、寂静の決意の完成によって“聖なる解脱蘊”の随覚と通達の成就が示されている。また、真実の決意の成就によって“苦行(熱心さ)の成就”が、捨離の決意の成就によって“一切の放擲の成就”が、寂静の決意の成就によって“根の律儀の成就”が、智慧の決意の成就によって“覚智の成就”が、それによって“涅槃の成就”が示されている。同様に、真実の決意の成就によって“四聖諦の現観”の獲得が、捨離の決意の成就によって“四聖種”の獲得が、寂静の決意の成就によって“四聖住”の獲得が、智慧の決意の成就によって“四つの聖なる言説”の獲得が示されている。


Aparo nayo – bhagavatāti etena sattānaṃ lokiyalokuttarasampattiabhikaṅkhādīpanena tathāgatassa mahākaruṇā pakāsitā hoti. Arahatāti etena pahānasampattidīpanena pahānapaññā pakāsitā hoti. Tattha paññāyassa dhammarajjapatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo; paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ; paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhappaṭikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo[Pg.14], karuṇāya tadadhigamo; paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ; paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati. Tathā karuṇāya paresaṃ avihiṃsanaṃ, paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ; karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo. Tena attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti.

別の解釈によれば、“世尊(バガヴァント)によって”という言葉によって、生きとし生けるものの世間的・出世間的な成就を希求することを明らかにすることで、如来の大悲が示されている。“阿羅漢(アラハント)によって”という言葉によって、断徳(煩悩を断じた徳)の成就を明らかにすることで、断の智慧が示されている。そこにおいて、智慧によって彼は法王国を獲得し、慈悲によって法を分かち合う。智慧によって輪廻の苦しみに対する厭離が生じ、慈悲によって輪廻の苦しみを堪え忍ぶ。智慧によって他者の苦しみを遍知し、慈悲によって他者の苦しみを救済することに着手する。智慧によって般涅槃に向かい、慈悲によってその(衆生の)得脱を助ける。智慧によって自ら(彼岸へ)渡り、慈悲によって他者を渡らせる。智慧によって仏陀の状態が完成し、慈悲によって仏陀の働きが完成する。あるいは、慈悲によって菩薩の段階において輪廻に向き合い、智慧によってその(輪廻の)中において執着がない。同様に、慈悲によって他者を害することがなく、智慧によって自ら他者を恐れることがない。慈悲によって他者を守りつつ自らを守り、智慧によって自らを守りつつ他者を守る。同様に、慈悲によって他を苦しめることがなく、智慧によって自らを苦しめることがない。それによって、自利のために修行する者等、四種の人間の中の第四の人間(自利利他を共に行う者)の状態が確立されるのである。


Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā; karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnatābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto; paññāya sabbadhammesu virattacitto, karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā tathāgatassa sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññaṃ visodhitā paramavisuddhāti daṭṭhabbā. Tattha paññākhettaṃ balāni, karuṇākhettaṃ vesārajjāni. Tesu balasamāyogena parehi na abhibhuyyati, vesārajjasamāyogena pare abhibhavati. Balehi satthusampadāsiddhi, vesārajjehi sāsanasampadāsiddhi. Tathā balehi buddharatanasiddhi, vesārajjehi dhammaratanasiddhīti ayamettha ‘‘bhagavatā arahatā’’ti padadvayassa atthayojanāya mukhamattadassanaṃ.

同様に、慈悲によって世の救護者(世主)であり、智慧によって自らを拠り所(自救)とする。慈悲によって彼は謙虚であり、智慧によって高潔である。同様に、慈悲によって一切の衆生に対して慈しみを起こすが、智慧を伴っているがゆえに、一切の場所において離欲した心がないわけではない。智慧によって一切の諸法に対して離欲した心を持つが、慈悲を伴っているがゆえに、一切の衆生の慈しみのために活動しないわけではない。如来の慈悲が愛着と憂いを離れているように、その智慧もまた我執と我所執から解き放たれており、互いに清められ、至高の清浄さにあると見なされるべきである。そこにおいて、智慧の領域は諸力(十力)であり、慈悲の領域は無畏(四無畏)である。これらの中で、力の具足によって他者に圧倒されることがなく、無畏の具足によって他者を圧倒する。諸力によって師の円満が成就し、無畏によって教法の円満が成就する。同様に、諸力によって仏宝が成就し、無畏によって法宝が成就する。これが、ここにおける“世尊、阿羅漢によって”という二つの言葉の解釈の端緒を示すものである。


Kasmā panettha ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’ti vatvā puna ‘‘vutta’’nti vuttaṃ? Anussavapaṭikkhepena niyamadassanatthaṃ. Yathā hi kenaci parato sutvā vuttaṃ yadipi ca jānantena vuttaṃ, na teneva vuttaṃ parenapi vuttattā. Na ca taṃ tena vuttameva, apica kho sutampi, na evamidha. Bhagavatā hi parato asutvā sayambhuñāṇena attanā adhigatameva vuttanti imassa visesassa dassanatthaṃ dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’ tañca kho bhagavatāva vuttaṃ, na aññena, vuttameva ca, na sutanti. Adhikavacanañhi aññamatthaṃ bodhetīti na punaruttidoso. Esa nayo ito paresupi.

しかし、なぜここで“これは世尊によって語られた”と言いながら、さらに(重言的に)“語られた”と言うのか。それは、伝承(また聞き)を否定し、断定を示すためである。あたかも、ある人が他から聞いて語った場合、たとえ知っている者が語ったとしても、他者からも語られたものである以上、彼一人によって語られたわけではない。また、それは彼によってのみ語られたのではなく、聞かれたものでもある。しかし、ここではそうではない。世尊は他から聞くことなく、自受用智(自ら悟った知恵)によって自ら体得されたことのみを語られたのであり、この特別な意味を示すために二度“語られた”と言われているのである。これが意味するところは、“これは世尊によって語られた”のであり、それは世尊によってのみ語られたのであって、他者によってではなく、ただ語られたのであって、聞かれたものではない、ということである。付加的な言葉は別の意味を理解させるためであり、重複の過失はない。この理趣は、これ以降の箇所においても同様である。


Tathā [Pg.15] pubbaracanābhāvadassanatthaṃ dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Bhagavā hi sammāsambuddhatāya ṭhānuppattikappaṭibhānena sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ deseti, na tassa kāraṇā dānādīnaṃ viya pubbaracanākiccaṃ atthi. Tenetaṃ dasseti – ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā, tañca kho na pubbaracanāvasena takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ, apica kho veneyyajjhāsayānurūpaṃ ṭhānaso vuttamevā’’ti.

同様に、事前の構想がないことを示すために、二度“語られた”と言われている。世尊は、正等覚者であるがゆえに、その場その場で生じる弁才によって、集まった人々の意欲(傾向)に応じた法を説かれるのであり、彼には布施などの説法におけるような事前の構想の作業は必要ないのである。それによって、次のことが示されている。“これは世尊によって語られたのであり、それは事前の構想によって推論され考察され、吟味されたものではなく、教化されるべき者の意欲に応じて、その場において即座に語られたものである”ということである。


Appaṭivattiyavacanabhāvadassanatthaṃ vā dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Yañhi bhagavatā vuttaṃ, vuttameva taṃ, na kenaci paṭikkhipituṃ sakkā akkharasampattiyā atthasampattiyā ca. Vuttaṃ hetaṃ –

あるいは、覆しがたい言葉であることを示すために、二度“語られた”と言われている。世尊によって語られたことは、まさに語られた通りであり、文句の円満さと義理(意味)の円満さのゆえに、何人によっても拒絶されることはないのである。このように説かれている。


‘‘Etaṃ bhagavatā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā’’tiādi (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 17).

“世尊によって、バラナシのイシパタナ、鹿野苑において、沙門あるいは婆羅門など何人によっても覆し得ない、無上の法輪が転じられた”等である。


Aparampi vuttaṃ –

別の箇所でも説かれている。


‘‘Idha, bhikkhave, āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘na yidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ samaṇena gotamena paññattaṃ, ahamidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi. –

“比丘たちよ、ここに沙門あるいは婆羅門がやって来て、‘沙門ゴータマによって施設されたこの苦聖諦は正しくない。私はこの苦聖諦を除いて、別の苦聖諦を施設するであろう’と言うようなことは、あり得ないことである”等である。


Tasmā appaṭivattiyavacanabhāvadassanatthampi dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ.

ゆえに、覆しがたい言葉であることを示すためにも、二度“語られた”と言われている。


Atha vā sotūnaṃ atthanipphādakabhāvadassanatthaṃ dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Yañhi paresaṃ āsayādiṃ ajānantena asabbaññunā adese akāle vā vuttaṃ, taṃ saccampi samānaṃ sotūnaṃ atthanipphādane asamatthatāya avuttaṃ nāma siyā, pageva asaccaṃ. Bhagavatā pana sammāsambuddhabhāvato sammadeva paresaṃ āsayādiṃ desakālaṃ atthasiddhiñca jānantena vuttaṃ ekantena sotūnaṃ yathādhippetatthanipphādanato vuttameva, natthi tassa avuttatāpariyāyo. Tasmā sotūnaṃ atthanipphādakabhāvadassanatthampi dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Apica yathā na taṃ sutaṃ nāma, yaṃ na viññātatthaṃ yañca na tathattāya paṭipannaṃ, evaṃ na taṃ vuttaṃ nāma, yaṃ na sammā paṭiggahitaṃ. Bhagavato pana vacanaṃ catassopi parisā sammadeva paṭiggahetvā [Pg.16] tathattāya paṭipajjanti. Tasmā sammadeva paṭiggahitabhāvadassanatthampi dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ.

あるいは、聞く者たちの利益を成し遂げることを示すために、二度“語られた”と言われている。他者の意欲などを知ることのない、一切知者ではない者が、不適切な場所や不適切な時に語ったことは、たとえ真実であっても、聞く者の利益を成し遂げることができないため、語られなかったも同然であり、まして真実でない場合は言うまでもない。しかし、世尊は正等覚者であるがゆえに、正しく他者の意欲、説法の場所と時、そして利益の成就を知って語られたのであり、聞く者たちが意図された通りの利益を決定的に成し遂げることから、まさに“語られた”のであって、それが語られなかったという余地はない。ゆえに、聞く者たちの利益を成し遂げることを示すためにも、二度“語られた”と言われている。さらに、意味が理解されず、その通りに実践されないものは“聞いた”とは呼ばれないように、正しく受け取られないものは“語られた”とは呼ばれない。しかし、世尊の言葉は、四衆が正しく受け取ってその通りに実践する。ゆえに、正しく受け取られたことを示すためにも、二度“語られた”と言われているのである。


Atha vā ariyehi aviruddhavacanabhāvadassanatthaṃ dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Yathā hi bhagavā kusalākusalasāvajjānavajjabhede dhamme pavattinivattiyo sammutiparamatthe ca avisaṃvādento vadati, evaṃ dhammasenāpatippabhutayo ariyāpi bhagavati dharamāne parinibbute ca tasseva desanaṃ anugantvā vadanti, na tattha nānāvādatā. Tasmā vuttamarahatā tato parabhāge arahatā ariyasaṅghenāpīti evaṃ ariyehi aviruddhavacanabhāvadassanatthampi evaṃ vuttaṃ.

あるいはまた、聖者たちと矛盾しない言葉であることを示すために、二度“言われた(vutta)”と言われている。というのも、世尊が善・不善、有罪・無罪という区別のある諸法について、その生起と滅尽、および世俗諦と勝義諦において矛盾なく語られるように、法将軍(舎利弗)をはじめとする聖者たちも、世尊の在世中も入滅後も、その教えに従って語り、そこに説の食い違いはないからである。ゆえに、阿羅漢(仏)によって説かれ、その後の時代に阿羅漢たる聖者の僧伽(集い)によっても説かれたというように、聖者たちと矛盾しない言葉であることを示すために、このように言われたのである。


Atha vā purimehi sammāsambuddhehi vuttanayabhāvadassanatthaṃ dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Satipi hi jātigottāyuppamāṇādivisese dasabalādiguṇehi viya dhammadesanāya buddhānaṃ viseso natthi, aññamaññaṃ attanā ca te pubbenāparaṃ aviruddhameva vadanti. Tasmā vuttañhetaṃ yathā buddhehi attanā ca pubbe, idānipi amhākaṃ bhagavatā tatheva vuttaṃ arahatāti evaṃ purimabuddhehi attanā ca suttantaresu vuttanayabhāvadassanatthampi dvikkhattuṃ ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Tena buddhānaṃ desanāya sabbattha avirodho dīpito hoti.

あるいはまた、過去の等正覚者たちによって説かれた理法(しきたり)であることを示すために、二度“言われた”と言われている。種姓、氏族、寿命の長さなどの違いはあるが、十力などの徳においてと同じく、諸仏の法施において違いはないからである。諸仏は互いに、また自身においても、前後の教えが矛盾することなく語る。ゆえに、過去に諸仏自身によって、また今、我らの世尊である阿羅漢によってもその通りに説かれたのであるというように、過去の諸仏自身によって他の経典において説かれた理法であることを示すためにも、二度“言われた”と言われている。それによって、諸仏の説法がすべての箇所において矛盾がないことが示されるのである。


Atha vā ‘‘vutta’’nti yadetaṃ dutiyaṃ padaṃ, taṃ arahantavuttabhāvavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – vuttañhetaṃ bhagavatā arahatāpi vuttaṃ – ‘‘ekadhammaṃ, bhikkhave’’tiādikaṃ idāni vuccamānaṃ vacananti. Atha vā ‘‘vutta’’nti yadetaṃ dutiyaṃ padaṃ, taṃ na vacanatthaṃ, atha kho vapanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenetaṃ dasseti – ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā, tañca kho na vuttamattaṃ, na kathitamattaṃ; atha kho veneyyānaṃ kusalamūlaṃ vapita’’nti attho. Atha vā yadetaṃ vuttanti dutiyaṃ padaṃ, taṃ vattanatthaṃ. Ayaṃ hissa attho – vuttañhetaṃ bhagavatā arahatā, tañca kho na vuttamattaṃ, apica tadatthajātaṃ vuttaṃ caritanti. Tena ‘‘yathā vādī bhagavā tathā kārī’’ti dasseti. Atha vā vuttaṃ bhagavatā, vuttavacanaṃ arahatā vattuṃ yuttenāti attho.

あるいは、“言われた(vutta)”というこの二番目の語は、阿羅漢(ふさわしき人)によって言われたという事実を語るものと見なされるべきである。これはこういうことである。世尊によって言われ、阿羅漢によっても言われた、すなわち“比丘たちよ、一つの法がある”という、今語られている言葉のことである。あるいは、“言われた(vutta)”というこの二番目の語は、“語る”という意味ではなく、“種をまく(vapita)”という意味で見なされるべきである。それによって、“それは世尊によって言われた。そしてそれは単に言われただけ、単に語られただけではなく、導かれるべき者たちの善根が種まかれたのである”という意味を示している。あるいは、この“言われた(vutta)”という二番目の語は、“行い(vattana)”という意味である。すなわち、“それは世尊たる阿羅漢によって言われた。そしてそれは単に言われただけでなく、その義に従って行い(実践)がなされたのである”という意味である。それによって、“世尊は説く通りに行い、行う通りに説く方である”ということを示している。あるいは、世尊によって言われ、阿羅漢(ふさわしき人)によって語られるに相応しい言葉であるという意味である。


Atha [Pg.17] vā ‘‘vutta’’nti saṅkhepakathāuddisanaṃ sandhāyāha, puna ‘‘vutta’’nti vitthārakathānidassanaṃ. Bhagavā hi saṅkhepato vitthārato ca dhammaṃ deseti. Atha vā bhagavato duruttavacanābhāvadassanatthaṃ ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’ti vatvā puna ‘‘vutta’’nti vuttaṃ. Sabbadā ñāṇānugatavacīkammatāya hi bhagavato savāsanapahīnasabbadosassa akkhalitabyappathassa kadācipi duruttaṃ nāma natthi. Yathā keci loke satisammosena vā davā vā ravā vā kiñci vatvā atha paṭiladdhasaññā pubbe vuttaṃ avuttaṃ vā karonti paṭisaṅkharonti vā, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana niccakālaṃ samāhito. Asammosadhammo asammohadhammo ca sabbaññutaññāṇasamupabyūḷhāya paṭibhānapaṭisambhidāya upanītamatthaṃ aparimitakālaṃ sambhatapuññasambhārasamudāgatehi anaññasādhāraṇehi visadavisuddhehi karaṇavisesehi sotāyatanarasāyanabhūtaṃ suṇantānaṃ amatavassaṃ vassanto viya sotabbasāraṃ savanānuttariyaṃ catusaccaṃ pakāsento karavīkarutamañjunā sarena sabhāvaniruttiyā veneyyajjhāsayānurūpaṃ vacanaṃ vadati, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, kuto pana duruttāvakāso. Tasmā ‘‘yaṃ bhagavatā vuttaṃ, taṃ vuttameva, na avuttaṃ duruttaṃ vā kadāci hotī’’ti dassanatthaṃ – ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’ti vatvā puna – ‘‘vuttamarahatā’’ti vuttanti na ettha punaruttidosoti. Evamettha punaruttasaddassa sātthakatā veditabbā.

あるいは、“言われた”とは要約された説示(略説)を指し、再びの“言われた”とは詳細な解説(広説)の提示を指している。世尊は要約と詳細の両面から法を説かれるからである。あるいは、世尊に失言がないことを示すために、“世尊によってこのように言われた”と述べた後、再び“言われた”と言われている。常に智に従った口業をもつ世尊は、習気(潜在的傾向)とともにすべての過失を断じ、言葉に過ちがないため、いかなる時も失言というものはない。世間の人々が忘念や、たわむれ、あるいは叫びによって何かを言い、後で正気を取り戻して、以前に言ったことを言わなかったことにしたり修正したりするが、世尊はそのようではない。世尊は常に定(三昧)にあり、忘失することなく、惑わされることのない性質の方である。一切知智によって増強された四無礙解(弁才)を用い、計り知れない時間をかけて蓄積された功徳の集積から生じた、他の追随を許さない、清浄で優れた発声器官によって、聞く者の耳にとっての霊薬となり、聞くべきものの精髄であり“聞の無上”である四聖諦を、不死の雨を降らせるかのように明かしながら、迦陵頻伽の鳴き声のように甘美な声で、本来的表現(自然な言語)によって導かれる者の機根に応じて言葉を語られる。そこには毛髪の先ほどの誤りもなく、ましてや失言の機会などどこにあろうか。ゆえに、“世尊によって言われたことは、まさしく言われた通りであり、決して言わなかったことや失言ではない”ということを示すために、“世尊によってこのように言われた”と述べてから再び“阿羅漢によって言われた”と言ったのであり、ここに重複の過失はない。このように、ここでの重複した言葉の有意義性を知るべきである。


Iti me sutanti ettha itīti ayaṃ itisaddo hetuparisamāpanādipadatthavipariyāyapakāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathā hesa – ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā – kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.10) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti vā tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito; saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito; saupasaggo bālo[Pg.18], anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (a. ni. 3.1) pakāre. ‘‘Sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15) nidassane. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, sanniṭṭhāneti attho. Svāyamidha pakāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

“このように私によって聞かれた(Iti me sutaṃ)”において、“このように(iti)”というこの語は、原因(hetu)、完結(parisamāpana)、語義の換言(padatthavipariyāya)、様態(pakāra)、例示(nidassana)、限定(avadhāraṇa)など多くの意味に分かれる。実際に、“壊されるがゆえに(ruppatīti)、比丘たちよ、ゆえに色(rūpa)と言われる”などの箇所では“原因”の意味で見られる。“比丘たちよ、それゆえ、私の法の相続者となりなさい。財の相続者となってはならない。私には汝らへの慈しみがある。いかにして(kinti)私の弟子たちが法の相続者となるべきか、財の相続者となってはならない、と”などの箇所では“完結”の意味で見られる。“このように(iti)あるいはあのように、このような見世物(の見物)から離れ”などの箇所では“様態(あるいは等)”の意味で見られる。“マーガンディヤ、あるいは(iti vā)その婆羅門の名称、呼称、施設、通用、名前、名づけ、命名、語源、文字、表現”などの箇所では“語義の換言(類義語)”の意味で見られる。“このように(iti)、比丘たちよ、愚者は恐怖を伴い、賢者は恐怖を伴わない”などの箇所では“様態”の意味で見られる。“カッチャーナよ、‘一切はある’というのが一つの極端(見解)であり、‘一切はない’というのが第二の極端である”などの箇所では“例示”の意味で見られる。“アーナンダよ、これ(生)を縁として老死があるか、とこのように(iti)問われたなら、‘ある’と答えるべきである。何(生)を縁として老死があるのか、と問うならば、‘生を縁として老死がある’と答えるべきである”などの箇所では“限定(あるいは決定された結論)”という意味である。ここでは、様態、例示、限定の意味で見なされるべきである。


Tattha pakāratthena itisaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi iti me sutaṃ, mayāpi ekena pakārena sutanti.

そこで、“iti”という語は“方法(pakāra)”の意味において、次のような事柄を明らかにしている。すなわち、多様な方法(nānānaya)に精通し、多くの(衆生の)意欲(ajjhāsaya)より生じ、義(attha)と文(byañjana)を備え、種々の神変(pāṭihāriya)を伴い、法(dhamma)・義(attha)・教(desanā)・証(paṭivedha)において深遠であり、すべての衆生に対してそれぞれの言語に応じて耳の道に届く、かの世尊の言葉を、あらゆる方法で理解し尽くせる者が誰かいるだろうか。しかし、(聴衆に)あらゆる力を尽くして聞きたいという意欲を起こさせた上で、“このように私は聞いた、私によっても一つの方法で聞かれた”という(意味を示すのである)。


Ettha ca ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā nandiyāvattatipukkhalasīhavikkīḷitadisālocanaaṅkusasaṅkhātā ca visayādibhedena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena, kusalādivasena, khandhādivasena, saṅgahādivasena, samayavimuttādivasena, ṭhapanādivasena, kusalamūlādivasena, tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā. Tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ.

ここで、一性(ekatta)、異性(nānatta)、無作用(abyāpāra)、法爾(evaṃdhammatā)と称される、ナンディヤーヴァッタ(nandiyāvatta)、ティプッカラ(tipukkhalasīhavikkīḷitadisālocana)、アングサ(aṅkusa)と称される、対象などの区分による多種多様な方法(naya)が“多様な方法(nānānaya)”である。あるいは、方法とは聖典の進路(pāḷigati)のことであり、それらは施設(paññatti)や随施設(anupaññatti)などの別、煩悩分(saṃkilesabhāgiya)や世間的(lokiya)などの別、あるいはその両方の混在などの別、善(kusala)などの別、蘊(khandha)などの別、摂(saṅgaha)などの別、時解脱(samayavimutta)などの別、置(ṭhapanā)などの別、善根(kusalamūla)などの別、三法(tika)や発趣(paṭṭhāna)などの別によって多種多様であるから“多様な方法”という。それらによって巧妙(nipuṇa)、平滑(saṇha)、微細(sukhuma)であるから“多様な方法に精通した(nānānayanipuṇa)”という。


Āsayova ajjhāsayo, so ca sassatādibhedena apparajakkhatādibhedena ca anekavidho. Attajjhāsayādiko eva vā aneko ajjhāsayo anekajjhāsayo. So samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ.

意向(āsaya)がすなわち意欲(ajjhāsayo)である。それは常見(sassata)などの区分や、塵の少なさ(apparajakkhatā)などの区分によって多種多様である。あるいは、自らの意欲(attajjhāsaya)などといった多くの意欲が“多き意欲(anekajjhāsayo)”である。それがこの(世尊の言葉の)生起の因(samuṭṭhāna)であるから、“多き意欲より生じた(anekajjhāsayasamuṭṭhāna)”という。


Kusalādiatthasampattiyā tabbibhāvanabyañjanasampattiyā saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatattā atthabyañjanasampannaṃ.

善などの義の成就(atthasampatti)と、それを明らかにする文の成就(byañjanasampatti)によって、(すなわち)指示(saṅkāsana)、宣示(pakāsana)、開顕(vivaraṇa)、分別(vibhajana)、明白化(uttānīkaraṇa)、施設(paññatti)という六つの義句(atthapada)と、音写(akkhara)、語(pada)、文(byañjana)、形(ākāra)、語法(nirutti)、釈義(niddesa)という六つの文句(byañjanapada)を具足しているがゆえに、“義と文を備えた(atthabyañjanasampanna)”という。


Iddhiādesanānusāsanībhedena [Pg.19] tesu ca ekekassa visayādibhedena vividhaṃ bahuvidhaṃ vā pāṭihāriyaṃ etassāti vividhapāṭihāriyaṃ. Tattha paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato paṭihāriyanti atthe sati bhagavato paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā, puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati. Tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha pāṭihāriyanti vattuṃ. Yasmā pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tasmā tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Atha vā bhagavato sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā honti. Paṭīti vā pacchāti attho. Tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ. Attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ. Iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasantāne upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ.

神変(iddhi)、記心(ādesanā)、教誡(anusāsanī)の別があり、それらの一つ一つに対象などの別による多種または多種多様な神変がこれにあるから、“種々の神変(vividhapāṭihāriya)”という。そこにおいて、対治(paṭipakkha)を取り除く(harana)ことから、貪欲などの煩悩を除去するという意味で“神変(pāṭihāriya)”という。しかし、世尊には、取り除かれるべき対治としての貪欲などは存在しない。凡夫であっても、随煩悩が去り、八つの徳を備えた心において、対治(煩悩)が打ち破られたとき、神変の類がはたらく。それゆえ、そこ(凡夫の状態)で用いられる慣用法をもって、ここ(仏陀)で“神変(pāṭihāriya)”と言うことはできない。しかし、大悲ある世尊にとっては、被教育者(veneyya)に属する煩悩が対治(対象)であり、それらを取り除くがゆえに“神変”という。あるいは、世尊と教え(sāsana)に対する対治(敵対者)は外道(titthiya)であり、彼らを取り除く(屈服させる)がゆえに“神変”という。彼らは(仏の)神変・記心・教誡によって、自らの見(diṭṭhi)を奪われ、また自らの見を表明できない状態にされることで、取り除かれ、除去されるからである。あるいは、“paṭi”は“後に(paccha)”という意味である。それゆえ、定に入った心において随煩悩が去り、なすべきことをなした後(paccha)に、取り除くべきもの(paṭipakkha)に対してはたらきかけるべきであるから“神変(pāṭihāriya)”という。あるいは、自らの随煩悩が、第四禅や道(magga)によって取り除かれた後になされる除去が“神変”である。そして、神変・記心・教誡は、随煩悩が去り、なすべきことをなした者によって、衆生の利益のために再び行われるべきものであり、自らの随煩悩が取り除かれた上で、他者の相続(身心)における随煩悩の除去となるものであるから“神変(pāṭihāriya)”となる。神変そのものが“pāṭihāriya”である。あるいは、神変・記心・教誡の集まり(神変)にある個々のものが“神変”と呼ばれる。あるいは、第四禅と道が、対治(煩悩)を取り除くがゆえに“paṭihāriya”であり、そこに生じたもの、あるいはそれを相(nimitta)としたもの、あるいはそこから来たものが“神変(pāṭihāriya)”である。


Yasmā pana tantiatthadesanātabbohārābhisamayasaṅkhātā hetuhetuphalatadubhayapaññattipaṭivedhasaṅkhātā vā dhammatthadesanāpaṭivedhā gambhīrā, anupacitasambhārehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhā alabbhaneyyappatiṭṭhā ca. Tasmā tehi catūhi gambhīrabhāvehi yuttanti dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ.

また、経(tanti)・義(attha)・説法(desanā)・その語(tabbohāra)・現観(abhisamaya)と称される、あるいは、因(hetu)・因の果(hetuphala)・その両方の施設(tadubhayapaññatti)・通達(paṭivedha)と称される“法・義・教・証(dhammatthadesanāpaṭivedha)”は深遠(gambhīra)であり、資糧を積んでいない者たちにとっては、兎(が渡ろうとする)大洋のように、入り難く、底(足場)を得られないものである。それゆえ、これら四つの深遠さを備えているから、“法・義・教・証において深遠である(dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīra)”という。


Eko eva bhagavato dhammadesanāghoso ekasmiṃ khaṇe pavattamāno nānābhāsānaṃ sattānaṃ attano attano bhāsāvasena apubbaṃ acarimaṃ gahaṇūpago hutvā atthādhigamāya hoti. Acinteyyo hi [Pg.20] buddhānaṃ buddhānubhāvoti sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchatīti veditabbaṃ.

世尊の説法の音声はただ一つであるが、一瞬のうちに発せられるとき、様々な言語を持つ衆生にとって、それぞれの言語に応じて、先も後もなく聞き取れるものとなり、義の領得(atthādhigama)に資するのである。諸仏の仏威力(buddhānubhāva)は不可思議であり、すべての衆生のそれぞれの言語に応じて、耳の道に届くのであると知るべきである。


Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘‘iti me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

“例証(nidassana)”の意味において、“私は独覚者(sayambhū)ではなく、私によってこれが悟られたのではない”と自らを(独断から)免れさせつつ、“このように私は聞いた、私によってもこのように聞かれた”として、今語られるべき一切の経を示しているのである。


Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā, ‘‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti – ‘‘iti me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā, daṭṭhabba’’nti. Aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato aññathā, na pana bhagavatā desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā, sā na sabbākārena sakkā viññātunti vuttovāyamattho. Sutākārāvirujjhanameva hi dhāraṇabalaṃ. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā. Itarathā hi thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamatthoti vā āpajjeyyāti.

“限定(avadhāraṇa)”の意味において、“比丘たちよ、私の弟子の比丘たちの中で、多聞(bahussuta)なる者、進路(gati)ある者、念(sati)ある者、持(dhiti)ある者、侍者(upaṭṭhāka)である者として、このアーナンダこそが最高である”と世尊によって、また“アーナンダ長老は義に巧みであり、法に巧みであり、文に巧みであり、語法に巧みであり、前後の脈絡に巧みである”と法将軍(サーリプッタ)によって称賛されたありさまに応じて、自らの把持力(dhāraṇabala)を示し、衆生に聞きたいという意欲を起こさせる。“このように私は聞いた。そしてそれは、義においても文においても、欠けることも余すこともなく、まさにその通りであり、他(異なり)ではないと見るべきである”と。“他(異なり)”とは、世尊の御前で聞いたありさまと異なることであり、世尊が説かれたありさまと異なることではない。世尊の説法は不可思議な威力(anubhāva)があり、それをあらゆる側面から理解することはできない。このことは既に述べた通りである。聞いたありさまと矛盾しないことこそが、把持力なのである。ここにおいて、二つの義(聞いた内容と説かれた内容)が同一の対象(内容)を持つため、別の義となることは避けられている。そうでなければ、長老は世尊の説法をあらゆる面で受け取ることに有能であるとか無能であるとかいう事態に陥ってしまうからである。


Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.194; su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88; 5.381; a. ni. 4.257) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

“me”という語は、三つの意味で見られる。すなわち、“gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ”(偈を唱えて得たものは私にとって食すべきではない)などの場合は、“mayā”(私によって)という意味である。“Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū”(願わくは尊師、世尊は私のために簡潔に法を説きたまえ)などの場合は、“mayhaṃ”(私のために)という意味である。“Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha”(比丘たちよ、私の法の相続者となりなさい)などの場合は、“mama”(私の)という意味である。しかしここでは、“mayā sutaṃ”(私によって聞かれた)と“mama sutaṃ”(私の聞き及んだこと)という二つの意味において適している。


Ettha ca yo paro na hoti, so attāti evaṃ vattabbe niyakajjhattasaṅkhāte sakasantāne vattanato tividhopi me-saddo yadipi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānādivisesasaṅkhāto panassa vijjatevāyaṃ atthabhedoti āha – ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

ここで、他者ではない者が自己(我)であると説かれるべきであるが、そのように自身の相続(心身の連続)における自己・内面と称されるものを表すので、この“me”という語は(格としては)三種であっても、実のところ一つの意味(自己)において見られる。しかしながら、具格(私によって)や為格(私のために)などの区別としての意味の相違は存在するので、“‘me’という語は三つの意味で見られる”と述べられたのである。


Sutanti [Pg.21] ayaṃ suta-saddo saupasaggo anupasaggo ca gamanavissutakilinnūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo. Kiñcāpi hi kiriyāvisesako upasaggo, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ taṃ atthaṃ vadatīti anupasaggassa sutasaddassa atthuddhāre saupasaggopi udāharīyati.

“sutaṃ”について、この“suta”という語は、接頭辞を伴う場合も伴わない場合もあり、行くこと、有名であること、湿ること、積集すること、専念すること、耳の識によって知られるべきこと、耳門に従って知られることなど、多くの意味の分類がある。接頭辞は動詞の意味を限定するものであるが、それが存在しても“suta”という語自体がその時々の意味を明示する性質があるため、接頭辞のない“suta”という語の意味を抽出するにあたり、接頭辞を伴う例も挙げられる。


Tattha ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnā kilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa ‘‘sotadvārānusārena upadhārita’’nti vā ‘‘upadhāraṇa’’nti vā attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati ‘‘iti me sutaṃ, mayā sotadvārānusārena upadhārita’’nti attho. Mamāti atthe sati ‘‘iti mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti attho.

その中で、“senāya pasuto”(軍勢をもって進む)などの場合は“行く”という意味である。“sutadhammassa passato”(聞かれた法を見る者の)などの場合は“有名な法”という意味である。“avassutā avassutassā”(欲に濡れた女が、欲に濡れた男に)などの場合は“濡れた”という意味である。“tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”(汝らによって少なくない功徳が積まれた)などの場合は“積まれた”という意味である。“ye jhānappasutā dhīrā”(禅定に専念する賢者たち)などの場合は“禅定に専念した”という意味である。“diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ”(見られたこと、聞かれたこと、覚知されたこと)などの場合は“耳の識で知られるべきこと”という意味である。“sutadharo sutasannicayo”(聞いたことを保持し、聞いたことを蓄積する者)などの場合は“耳門に従って知られたことを保持する”という意味である。しかしここでは、“耳門に従って把握されたこと”あるいは“把握すること”という意味である。“me”という語が“mayā”(私によって)という意味である時は、“このように私によって、耳門に従って把握された”という意味になる。“mama”(私の)という意味である時は、“このように私の、耳門に従う把握(聞き及んだこと)”という意味になる。


Evametesu tīsu padesu yasmā sutasaddasannidhāne payuttena itisaddena savanakiriyājotakena bhavitabbaṃ. Tasmā itīti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sabbānipi vākyāni evakāratthasahitāniyeva avadhāraṇaphalattā. Tena sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Yathā hi sutaṃ sutamevāti vattabbataṃ arahati, taṃ sammā sutaṃ anūnaggahaṇaṃ aviparītaggahaṇañca hotīti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti, yasmā sutanti etassa asutaṃ na hotīti ayamattho, tasmā sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – iti me sutaṃ, na diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, na aññathā vā upaladdhaṃ, apica sutaṃva, tañca kho sammadevāti. Avadhāraṇatthe vā itisadde ayamatthayojanāti tadapekkhassa suta-saddassa niyamattho [Pg.22] sambhavatīti assavanabhāvappaṭikkhepo, anūnāviparītaggahaṇanidassanatā ca veditabbā. Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

このようにこれら三つの語において、“suta”という語の近くに配置された“iti”という語は、聞くという行為を明示するものでなければならない。したがって、“iti”は耳識などの認識の作用を示すものである。“me”は、上述の認識を備えた個人を示すものである。あるいは、全ての文章は限定(断定)の結果を伴うため、“eva”(のみ)という意味を含んでいる。それゆえ、“sutaṃ”は“聞かないこと”を否定することにより、欠けることなく、誤りなく把握したことを示すものである。あたかも“聞いたことは、聞いた通りである”と言われるべきであるように、それは正しく聞かれたことであり、欠落のない把握であり、誤りのない把握である。あるいは、他の語の意味を排除することによって語が意味を伝えるという点から、“sutaṃ”という語が“聞かなかったのではない”という意味を持つため、“sutaṃ”は“聞かないこと”を否定することにより、欠けることなく誤りなく把握したことを示すのである。これが言わんとする所は、“このように私によって聞かれたのであって、見られたのでも、自生智によって現証されたのでも、他の方法で知得されたのでもなく、ただ聞かれたのであり、しかもそれを正しく聞いた”ということである。あるいは、“iti”という語が限定の意味であるという解釈においては、それに依存する“suta”という語の限定的な意味が生じるため、“聞かなかったことの否定”と“欠落なく誤りない把握の提示”であると知られるべきである。このように、聞くという原因と、聞くという様態に基づいて、三つの語の意味の連結がなされたと見なすべきである。


Tathā itīti sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānatthabyañjanaggahaṇato nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ ākārattho itisaddoti katvā. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ yathāvuttāya viññāṇavīthiyā pariyattidhammārammaṇattā. Ayañhettha saṅkhepo – nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā kāraṇabhūtāya mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo sutoti.

また、“iti”は、耳門に従って生じた認識の過程(心路)によって、様々な意味や文章を把握することから、様々な様態で対象に作用する状態を明らかにするものであり、様態を意味する“iti”という語であるとする。“me”は自己を明らかにすることである。“sutaṃ”は、上述のような認識の過程によって教説の法を対象とすることから、法を明らかにすることである。ここでの要約は次の通りである。“様々な様態で対象に作用した認識の過程(心路)を原因として、私によって他のことがなされたのではなく、これがなされた。すなわち、この法が聞かれたのである”と。


Tathā itīti nidassitabbappakāsanaṃ nidassanattho iti-saddoti katvā nidassetabbassa nidassitabbattābhāvābhāvato. Tasmā itisaddena sakalampi sutaṃ paccāmaṭṭhanti veditabbaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Suta-saddena hi labbhamānā savanakiriyā savanaviññāṇappabandhappaṭibaddhā, tattha ca puggalavohāro. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhati. Tassāyaṃ saṅkhepattho – yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā iti sutanti.

また、“iti”は提示されるべきものを明らかにするものであり、提示を意味する“iti”という語であるとする。したがって、“iti”という語によって、聞かれたことの全体が指し示されていると知られるべきである。“me”は個人を明らかにすることである。“sutaṃ”は個人の行為を明らかにすることである。“suta”という語によって得られる“聞く”という行為は、聞く認識の連続に依存しており、そこにおいて“個人”という世俗の呼称が用いられる。個人という呼称を離れた法の連続において、“聞く”という行為は得られないからである。その要約された意味は、“私が提示するであろうその経は、私によってこのように聞かれた”ということである。


Tathā itīti yassa cittasantānassa nānārammaṇappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso ākārattho itisaddoti katvā. Itīti hi ayaṃ ākārapaññatti dhammānaṃ taṃ taṃ pavattiākāraṃ upādāya paññāpetabbasabhāvattā. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Sotabbo hi dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānaṃ hoti. Ettāvatā nānappakārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattu visaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti.

また、“iti”は、様々な対象への作用によって様々な意味や文章を把握する心相続について、その様々な様態を指示するものであり、様態を意味する“iti”という語であるとする。“iti”とは、諸法のそれぞれの作用の様態に基づいて施設されるべき性質を持つため、様態の施設(概念)だからである。“me”は作者(主体)の指示である。“sutaṃ”は対象(客体)の指示である。聞かれるべき法は、聞く行為の主体である個人にとって、聞く行為による作用の場所(対象)となるからである。これによって、様々な様態で作用する心相続によって、それを備えた主体が対象を把握したことの確定が示されたことになる。


Atha vā itīti puggalakiccaniddeso. Sutānañhi dhammānaṃ gahitākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanabhāvena itisaddena tadākārādidhāraṇassa puggalavohārūpādānadhammabyāpārabhāvato puggalakiccaṃ [Pg.23] nāma niddiṭṭhaṃ hotīti. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Puggalavādinopi hi savanakiriyā viññāṇanirapekkhā na hotīti. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Meti hi saddappavatti ekanteneva sattavisesavisayā, viññāṇakiccañca tattheva samodahitabbanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhassavanakiccavohārena sutanti.

あるいはまた、“iti(このように)”とは個別の行為(補特伽羅の働き)の明示である。聞かれた諸法を把持した様相や、例示、あるいは限定を表明するものとしての“iti”という語によって、その様相などを保持することは、補特伽羅(個人)という世俗概念において執受される法の働きであるため、“個別の行為”と名付けられて明示されているのである。“suta(聞かれた)”とは意識の働きの明示である。補特伽羅(我)を主張する者にとっても、聞くという行為は意識を離れては存在しないからである。“me(私によって)”とは、両方の働きを備えた個別の存在(補特伽羅)の明示である。“me”という語の生起は、もっぱら特定の有情を対象とするものであり、意識の働きもそこに統合されるべきだからである。ここでの要約は次の通りである。“聞くという働きの意識を備えた個別の存在(補特伽羅)である私によって、意識を通じて得られた聞くという働きの世俗的な表現として、‘聞かれた’”ということである。


Tathā itīti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Sabbassa hi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādīsu chasveva paññattīsu avarodho, tasmā yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti. So rūpasaddādiko ruppanānubhavanādiko ca paramatthasabhāvo saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjati. Yo pana itīti ca meti ca vuccamāno ākārādiaparamatthasabhāvo saccikaṭṭhaparamatthavasena anupalabbhamāno avijjamānapaññatti nāma, kimettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ itīti vā meti vā niddesaṃ labhetha. Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti.

同様に、“iti”と“me”は、真実義・勝義の観点からは“非存在の施設(概念)”である。言葉によって到達されるすべての意味内容は、施設(概念)の門を通じて理解されるべきものであり、すべての施設は“存在の施設”などの六種の施設に含まれるからである。したがって、幻影や陽炎のように真実でない意味内容ではなく、また伝承などによって把握されるような至高でない意味内容でもないもの、すなわち、色・声など、あるいは変化し経験されるなどの勝義の自性は、真実義・勝義の観点から“存在”する。しかし、“iti”や“me”と言われる、様相などの勝義の自性ではないものは、真実義・勝義の観点からは得られないため、“非存在の施設”と名付けられる。そこには、“iti”あるいは“me”という明示を受けるようなものが、勝義において何があるというのか。一方、“suta(聞かれた)”は“存在の施設”である。耳によって得られたものは、勝義において存在するからである。


Tathā itīti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādīnaṃ paccāmasanavasena. Meti sasantatipariyāpanne khandhe karaṇādivisesavisiṭṭhe upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro dutiyaṃ, tatiyanti ādiko viya paṭhamādiṃ nissāya ‘‘yaṃ na diṭṭhamutaviññātanirapekkhaṃ, taṃ suta’’nti viññeyyattā diṭṭhādīni upanidhāya vattabbo hoti. Asutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsitoyamatthoti.

同じく、“iti”とは耳の経路に現れた諸法に基づき、それらの把持された様相などを省察することによる。“me”とは、自己の相続(連続体)に含まれる蘊に基づき、道具などの特殊性によって区別して言及されるものであるから“取設(取って施設されたもの)”である。“suta”とは、見られたもの(diṭṭha)等と比較して言及されるものであるから“待設(待って施設されたもの)”である。見られたもの等の自性を欠いた声処において生じている“聞かれた”という世俗的表現も、第二、第三などが第一などを依りどころとするように、“見られたもの、嗅がれたもの(等)、知られたものと無関係ではないものが、聞かれたものである”と理解されるべきものであるため、見られたもの等と比較して言及されるべきものである。“聞かれないのではない”から“聞かれた”のであると、この意味が表明されている。


Ettha ca itīti vacanena asammohaṃ dīpeti. Paṭividdhā hi atthassa pakāravisesā itīti idha āyasmatā ānandena paccāmaṭṭhā, tenassa asammoho dīpito. Na hi sammūḷho nānappakārappaṭivedhasamattho hoti, lobhappahānādivasena nānappakārā duppaṭividdhā ca suttatthā niddisīyanti[Pg.24]. Sutanti vacanena asammosaṃ dīpeti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantare mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena sammohābhāvena paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi, tathā asammosena satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā. Byañjanānañhi paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtā hoti paññāya pubbaṅgamāti katvā. Satipubbaṅgamāya paññāya atthappaṭivedhasamatthatā. Atthassa hi paṭivijjhitabbo ākāro gambhīroti paññāya byāpāro adhiko, sati tattha guṇībhūtā hoti satiyā pubbaṅgamāti katvā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthatāya dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

ここで、“iti”という言葉によって“無痴(惑乱のないこと)”を明らかにしている。貫通された意味の様々な様相が、ここでは尊者アーナンダによって“iti”として省察されており、それによって彼の無痴が示されている。惑乱している者は、様々な様相を貫通(理解)することができないからである。貪欲の断捨などによる様々な様相、かつ理解しがたい経の意味が明示されている。“suta”という言葉によって“不忘(忘れないこと)”を明らかにしている。聞かれた様相が正しく示されているからである。聞かれたことを忘れた者は、後になって“私によって聞かれた”と公言することはない。このように、彼の無痴、すなわち惑乱のなさによって、あるいは聞く時に生じた智慧によって、その後の時期の智慧が成就し、同様に不忘によって念(記憶)が成就する。そこでは、智慧を先導とする念によって、文句(文彩)を限定する能力が生じる。文句の貫通されるべき様相はそれほど深くはなく、聞いた通りに保持することこそがそこでのなすべきことであるため、念の働きが大きく、智慧は“智慧を先導とする”がゆえに補助的となる。一方、念を先導とする智慧によって、義(意味)を貫通する能力が生じる。義の貫通されるべき様相は深遠であるため、智慧の働きが大きく、念は“念を先導とする”がゆえに補助的となる。これら両方の能力を具備することによって、義と文句を備えた法の蔵を護持する能力が生じ、“法蔵比丘(法の倉庫番)”としての地位が成就するのである。


Aparo nayo – itīti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti. Tena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ upari vakkhamānānaṃ nānappakārappaṭivedhajotakānaṃ aviparītasaddhammavisayattā. Na hi ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedho sambhavati. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, nidānapucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ na samādhānamantarena sambhavati vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti vadati. Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbekatapuññatañca sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti, assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. Na hi vikkhittacitto saddhammaṃ sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthi.

別の解釈として、“iti”という言葉によって“如理作意(正しい注意)”を明らかにしている。それによって語られる様相、例示、限定の意味は、これから説かれる様々な貫通を照らし出すものであり、誤りのない正法の対象であるからである。如理に作意しない者には、様々な貫通(理解)は起こり得ない。“suta”という言葉によって“不散乱(心が散乱していないこと)”を明らかにしている。縁起の問いかけを通じて説かれることになる経を聞くことは、三昧(集中)なしには不可能であり、心が散乱した者には“聞くこと”が成立しないからである。実に、心の散乱した人は、たとえ完璧に語られたとしても、“私は聞いていなかった、もう一度言ってくれ”と言うものである。そして、如理作意によって、“自己の正しき志向(自正願)”と“過去の功徳(宿福)”を成し遂げる。正しく志向していない者や、過去に功徳を積んでいない者には、それ(如理作意)がないからである。不散乱によって、“正法を聞くこと”と“善友への依止”を成し遂げる。聞くことのない者や、善友への依止を欠く者には、それ(不散乱)がないからである。散乱した心の持ち主は正法を聞くことができず、また善友に親近しない者には“聞くこと”は存在しない。


Aparo nayo – ‘‘yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso’’ti vuttaṃ. Yasmā ca so bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampatiogāhanena niravasesaparahitapāripūrikāraṇabhūto evaṃbhaddako [Pg.25] ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā itīti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpe dese vasato sappurisūpanissayarahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti, sammā paṇihitatto pubbe ca katapuñño visuddhāsayo hoti, tadavisuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvato. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43) ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Patirūpadesavāsena hi sappurisūpanissayena ca sādhūnaṃ diṭṭhānugatiāpajjanenapi visuddhappayogo hoti. Tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, pubbe eva taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ visodhitattā payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Suparisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hoti. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggamanaṃ viya sūriyassa udayato, yonisomanasikāro viya ca kusaladhammassa, arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento iti me sutantiādimāha.

別の解釈がある。すなわち、“心の相続が様々な相(かたち)で生じることにより、様々な義(意味)と文(文彩)を把握することを、その様々な相の解説という”と述べられている。世尊の言葉の義と文の区別・限定によって全教えを深く究め、残すところなく利他を成就する原因となるこのような優れた相は、自らを正しく向けない者や、過去に功徳を積んでいない者には生じない。ゆえに、“iti(このように)”というこの優れた相によって自らの後二輪(正しき自己の確立、過去の功徳)の具足を顕し、“sutaṃ(聞いた)”という聞くことの結びつきによって前二輪(適当な場所への居住、善き人への親近)の具足を顕している。不適当な場所に住む者や、善き人の依止を欠く者には(正しき)聴聞はあり得ないからである。このように、後二輪の成就によって“意楽の清浄(意楽清浄)”が成就される。正しく自己を確立し、過去に功徳を積んだ者は、その不清浄の原因となる煩悩が遠ざかっているため、意楽が清浄なのである。実際、次のように述べられている。“正しく向けられた心は、それ(父母)よりも優れたことをその者になす”(法句経43)。また“アーナンダよ、汝は功徳を積んだ者である。精進に励め、速やかに無漏となるであろう”(長部2.207)と。前二輪の成就によって“加行の清浄(加行清浄)”がある。適当な場所での生活と善き人への依止により、善き人々の見解に従うことによっても、加行が清浄となるからである。その意楽の清浄によって“証得の熟達”が成就される。あらかじめ渇愛や見解といった汚染が清められているからである。加行の清浄によって“聖教(阿含)の熟達”が成就される。極めて清浄な身語の加行は、後悔がないために心が散乱せず、教理において熟達するからである。このように、加行と意楽が清浄で、聖教と証得を具足した者の言葉は、太陽の昇りに対する曙光のように、あるいは善法に対する如理作意のように、世尊の言葉の先導者となるにふさわしい。そのゆえに、縁起を置くに当たって“iti me sutaṃ(このように私によって聞かれた)”等と述べたのである。


Aparo nayo – itīti iminā pubbe vuttanayena nānappakārappaṭivedhadīpakena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā itisaddasannidhānato vakkhamānāpekkhāya vā sotabbabhedappaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Itīti ca idaṃ vuttanayeneva yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Pariyattidhammā hi ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhitā anussavākāraparivitakkasahitāya dhammanijjhānakkhantibhūtāya ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā nayena suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā attano paresañca hitasukhāvahā hontīti. Suttanti idaṃ savanayogaparidīpakavacanaṃ bhāsamāno ‘‘bahū [Pg.26] mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Sotāvadhānappaṭibaddhā hi pariyattidhammassa savanadhāraṇaparicayā. Tadubhayenapi dhammassa svākkhātabhāvena atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabbo.

別の解釈がある。“iti”という言葉により、先に述べたような様々な方法での通達を示すことで、自身の義無礙解と弁無礙解の具足の存在を顕している。“sutaṃ”という言葉により、“iti”という語との近接、あるいは語られるべきことへの期待によって、聞くべきものの種類の通達を示すことで、法無礙解と詞無礙解の具足の存在を顕している。また、“iti”という、先に述べたように如理作意を示す言葉を語ることで、“これらの法は私によって意で観察され、見解によってよく通達された”ということを顕している。教法は、“ここで戒が説かれ、ここで定が、ここで慧が説かれ、ここにはこれだけの結びつきがある”といった方法で意によって観察され、伝承の相の思惟を伴う法の考察の忍となった、あるいは知遍知と称される見解によって、各所で説かれた色・非色の法を“このように色があり、これだけの量の色がある”といった方法で善く規定して通達されたとき、自他にとっての利益と幸福をもたらすからである。“sutaṃ”という、聞くことの結びつきを示す言葉を語ることで、“多くの法が私によって聞かれ、保持され、口に馴染まされた”ということを顕している。なぜなら、教法の聴聞・受持・習熟は、耳を傾けることに依存しているからである。その両方によって、法が善く説かれていることによる義と文の円満を顕し、聴聞への敬意を起こさせている。義と文の円満な法を敬意を持って聞かない者は、大いなる利益から外れてしまうからである。それゆえ、敬意を起こさせ、恭しく法を聞くべきなのである。


Iti me sutanti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

“iti me sutaṃ(このように私によって聞かれた)”というこの言葉全体によって、尊者アーナンダは、如来によって示された法と律を自分のものとせず、非善士の境地を超え、弟子であることを公言して善士の境地に入る。同様に、邪法から心を離れさせ、正法に心を安住させる。“これは私によってただ聞かれただけであり、かの世尊の言葉である”ということを顕すことで、自分自身を慢心から免れさせ、師を指し示し、勝者の言葉を提示し、法の導きを確立するのである。


Apica iti me sutanti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa. Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbāti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhammavinaye assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

さらに、“iti me sutaṃ”と言うことで、自ら作り出したものではないことを表明し、以前の聴聞を明らかにして、“これは、四無畏に熟達し、十力を備え、牛王の位に立ち、獅子吼をなし、一切の衆生の中で最上の者であり、法の主、法の王、法の長、法の灯明、法の拠り所、正法という優れた車輪を回す者である正等覚者たる、かの世尊の御前から直接受け取ったものである”とする。それゆえ、“ここの義においても、法においても、語においても、文においても、疑念や迷いを抱くべきではない”として、一切の神々と人間に対して、この法と律における不信を滅ぼし、信の具足を惹き起こすのである。そのために、次のように言われる。


‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Iti me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

“不信を滅ぼし、教えへの信を増大させる。ゴータマの弟子は、‘このように私によって聞かれた(iti me sutaṃ)’とこのように語る”と。


Etthāha – ‘‘kasmā panettha yathā aññesu suttesu ‘evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā’tiādinā kāladese apadisitvāva nidānaṃ bhāsitaṃ, evaṃ na bhāsita’’nti? Apare tāva āhu – na pana therena bhāsitattā. Idañhi nidānaṃ na āyasmatā ānandena paṭhamaṃ bhāsitaṃ khujjuttarāya pana bhagavatā upāsikāsu bahussutabhāvena etadagge ṭhapitāya sekkhappaṭisambhidāppattāya ariyasāvikāya sāmāvatippamukhānaṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ paṭhamaṃ bhāsitaṃ.

ここで問う。“なぜここでは、他の諸経のように‘このように私によって聞かれた。ある時、世尊は……’というように時や場所を明示して縁起が語られず、そのように語られなかったのか”と。まず他の人々は言う。長老(アーナンダ)によって語られたのではないからである。けだし、この縁起は、まず尊者アーナンダによって語られたのではなく、世尊によって女系信徒の中で多聞第一に置かれ、有学の無礙解に達した聖なる弟子であるクッジュッタラーによって、サーマーヴァティーを筆頭とする五百人の女性たちに最初に語られたものだからである。


Tatrāyaṃ [Pg.27] anupubbīkathā – ito kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko haṃsavatiyaṃ viharati. Athekadivasaṃ haṃsavatiyaṃ ekā kuladhītā satthu dhammadesanaṃ sotuṃ gacchantīhi upāsikāhi saddhiṃ ārāmaṃ gatā. Satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ bahussutānaṃ etadagge ṭhapentaṃ disvā adhikāraṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Satthāpi naṃ byākāsi ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāvikānaṃ upāsikānaṃ bahussutānaṃ aggā bhavissatī’’ti. Tassā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattitvā puna manussesūti evaṃ devamanussesu saṃsarantiyā kappasatasahassaṃ atikkantaṃ. Atha imasmiṃ bhaddakappe amhākaṃ bhagavato kāle sā devalokato cavitvā ghosakaseṭṭhissa gehe dāsiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, uttarātissā nāmaṃ akaṃsu. Sā jātakāle khujjā ahosīti khujjuttarātveva paññāyittha. Sā aparabhāge ghosakaseṭṭhinā rañño utenassa sāmāvatiyā dinnakāle tassā paricārikabhāvena dinnā rañño utenassa antepure vasati.

ここに、その過去からの経緯(次第)がある。伝え聞くところによれば、今より十万劫の昔、パドゥムッタラという名の正自覚者が世に現れ、最上の法輪を転じ、ハンサヴァティー市に住しておられた。ある日、ハンサヴァティーの一人の良家の娘が、師の説法を聞こうとする優婆夷たちと共に精舎へ行った。彼女は、師がある一人の優婆夷を“多聞の者たちの第一位”に置かれるのを見て、功徳を積み、その地位を願った。師(仏陀)もまた、“未来において、ゴータマという名の正自覚者の弟子である優婆夷の中で、多聞の第一人者となるであろう”と彼女に授記された。彼女は生涯、善行を積み、天界に生まれては再び人間に生まれるというように、天界と人間界を輪廻しながら十万劫を過ごした。さて、この賢劫において、我らの世尊の時代に、彼女は天界から没して、ゴーサカ長者の家の侍女の胎内に宿った。彼女をウッタラーと名付けた。彼女は生まれた時に傴僂(背中が曲がっていた)であったため、クッジュッタラー(傴僂のウッタラー)として知られるようになった。後に、ゴーサカ長者がウテーナ王の妃サーマーヴァティーに(侍女として)与えた際に、彼女の従者として与えられ、ウテーナ王の後宮に住むようになった。


Tena ca samayena kosambiyaṃ ghosakaseṭṭhikukkuṭaseṭṭhipāvārikaseṭṭhino bhagavantaṃ uddissa tayo vihāre kāretvā janapadacārikaṃ carante tathāgate kosambinagaraṃ sampatte buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vihāre niyyādetvā mahādānāni pavattesuṃ, māsamattaṃ atikkami. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘buddhā nāma sabbalokānukampakā, aññesampi okāsaṃ dassāmā’’ti kosambinagaravāsinopi janassa okāsaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya nāgarā vīthisabhāgena gaṇasabhāgena mahādānaṃ denti. Athekadivasaṃ satthā bhikkhusaṅghaparivuto mālākārajeṭṭhakassa gehe nisīdi. Tasmiṃ khaṇe khujjuttarā sāmāvatiyā pupphāni gahetuṃ aṭṭha kahāpaṇe ādāya taṃ gehaṃ agamāsi. Mālākārajeṭṭhako taṃ disvā ‘‘amma uttare, ajja tuyhaṃ pupphāni dātuṃ khaṇo natthi, ahaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisāmi, tvampi parivesanāya sahāyikā hohi, evaṃ ito paresaṃ veyyāvaccakaraṇato muccissasī’’ti āha. Tato khujjuttarā buddhānaṃ bhattagge veyyāvaccaṃ akāsi. Sā satthārā upanisinnakathāvasena kathitaṃ sabbameva dhammaṃ uggaṇhi, anumodanaṃ pana sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

その当時、コーサンビーにおいて、ゴーサカ長者、クックタ長者、パーワーリカ長者の三人が、世尊のために三つの精舎を建立させた。諸国を遊行しておられた如来がコーサンビー市に到着されると、彼らは仏陀を筆頭とする比丘僧伽に精舎を献上し、盛大な施しを行い、一ヶ月ほどが過ぎた。その後、彼らは次のように考えた。“仏陀とは一切の世界を憐れむお方である。他の人々にも機会を与えよう”と。そして、コーサンビー市の住民たちにも機会を与えた。それ以来、市民たちは通りのグループや集団ごとに盛大な施しを行うようになった。ある日、師(仏陀)は比丘僧伽に囲まれて、花守の長の家にお座りになった。その時、クッジュッタラーはサーマーヴァティーのために花を買うべく、八カハーパナを持ってその家へ行った。花守の長は彼女を見て、“母なるウッタラーよ、今日はあなたに花を渡す時間がありません。私は仏陀を筆頭とする比丘僧伽を供養しているのです。あなたも供養の手伝いをしてくれませんか。そうすれば、将来、他人のために働く義務から解放されるでしょう”と言った。そこでクッジュッタラーは、仏陀の食事の場で給仕の手伝いをした。彼女は師(仏陀)がその場の縁に従って説かれた法のすべてを学び取り、さらに(食事の後の)随喜の説法を聞いて、預流果に留まった。


Sā [Pg.28] aññesu divasesu cattārova kahāpaṇe datvā pupphāni gahetvā gacchati, tasmiṃ pana divase diṭṭhasaccabhāvena parasantake cittaṃ anuppādetvā aṭṭhapi kahāpaṇe datvā pacchiṃ pūretvā pupphāni gahetvā sāmāvatiyā santikaṃ agamāsi. Atha naṃ sā pucchi ‘‘amma uttare, tvaṃ aññesu divasesu na bahūni pupphāni āharasi, ajja pana bahukāni, kiṃ no rājā uttaritaraṃ pasanno’’ti? Sā musā vattuṃ abhabbatāya atīte attanā kataṃ anigūhitvā sabbaṃ kathesi. Atha ‘‘kasmā ajja bahūni āharasī’’ti ca vuttā ‘‘ajjāhaṃ sammāsambuddhassa dhammaṃ sutvā amataṃ sacchākāsiṃ, tasmā tumhe na vañcemī’’ti āha. Taṃ sutvā ‘‘are duṭṭhadāsi, ettakaṃ kālaṃ tayā gahite kahāpaṇe dehī’’ti atajjetvā pubbahetunā codiyamānā ‘‘amma, tayā pītaṃ amataṃ, amhepi pāyehī’’ti vatvā ‘‘tena hi maṃ nhāpehī’’ti vutte soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā dve maṭṭhasāṭake dāpesi. Sā ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā āsanaṃ paññāpetvā āsane nisīditvā vicitrabījaniṃ ādāya nīcāsanesu nisinnāni pañca mātugāmasatāni āmantetvā sekhappaṭisambhidāsu ṭhatvā satthārā desitaniyāmeneva tāsaṃ dhammaṃ desesi. Desanāvasāne tā sabbā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā ‘‘amma, ajja paṭṭhāya tvaṃ kiliṭṭhakammaṃ mā kari, amhākaṃ mātuṭṭhāne ācariyaṭṭhāne ca patiṭṭhāhī’’ti garuṭṭhāne ṭhapayiṃsu.

彼女は他の日には、四カハーパナだけを払って花を持ち帰っていたが、その日は真理を悟った(預流果を得た)ことにより、他人の所有物に(執着の)心を生じさせることなく、八カハーパナすべてを支払って籠をいっぱいにし、花を持ってサーマーヴァティーのもとへ行った。そこで妃は彼女に尋ねた。“母なるウッタラーよ、あなたは他の日にはこれほど多くの花を持ってこないのに、今日は非常に多い。王が私たちに、よりいっそう満足された(多くのお金を与えた)のか?”と。彼女は嘘をつくことができなくなっていたため、過去に自分がしてきたことを隠さずにすべてを話した。そして“なぜ今日はこれほど多く持ってきたのか”と問われると、“今日、私は正自覚者の法を聞いて不死を悟りました。それゆえ、あなた方を欺くことはありません”と言った。それを聞いて妃は、“これほど長く、お前によって盗まれたカハーパナを返せ”などと叱責することなく、過去の善縁に促されて、“お母さん、あなたが飲んだその不死の法を、私たちにも飲ませてください”と言い、“それでは私を沐浴させてください”と言われたため、十六瓶の香水で彼女を沐浴させ、二枚のなめらかな衣を与えた。彼女は一枚を腰に纏い、一枚を肩に掛け、座席を用意してそこに座り、見事な扇を手に取り、低い座に座っている五百人の女たちに呼びかけ、有学の四無礙解に立って、師(仏陀)が説かれた方法そのままに、彼女たちに法を説いた。説法の終わりに、彼女たち全員が預流果に留まった。彼女たちは皆、クッジュッタラーを敬礼して、“お母さん、今日からは卑しい仕事をしてはなりません。私たちの母の立場、そして師の立場にいてください”と言い、彼女を敬うべき地位に置いた。


Kasmā panesā dāsī hutvā nibbattāti? Sā kira kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ seṭṭhidhītā hutvā nibbattā. Ekāya khīṇāsavattheriyā upaṭṭhākakulaṃ gatāya ‘‘etaṃ me ayye, pasādhanapeḷikaṃ dethā’’ti veyyāvaccaṃ kāresi. Therīpi ‘‘adentiyā mayi āghātaṃ uppādetvā niraye nibbattissati, dentiyā paresaṃ dāsī hutvā nibbattissati, nirayasantāpato dāsibhāvo seyyo’’ti anuddayaṃ paṭicca tassā vacanaṃ akāsi. Sā tena kammena pañca jātisatāni paresaṃ dāsīyeva hutvā nibbatti.

しかし、なぜ彼女は侍女として生まれたのか。伝え聞くところによれば、彼女はカッサパ正自覚者の時代に、バーラーナシーで長者の娘として生まれた。一人の漏尽した(阿羅漢の)長老尼が供養を受けに来た際、“尼様、これ、私の装飾品の箱を(取って)ください”と言って、給仕(雑用)をさせた。長老尼は、“もし私が与えなければ、彼女は私に怒りを抱いて地獄に落ちるだろう。もし与えれば、他人の侍女として生まれることになるだろう。地獄の苦しみよりは、侍女である方がましだ”と慈しみから、彼女の言葉に従った。その業により、彼女は五百回の転生にわたって、他人の侍女として生まれたのである。


Kasmā pana khujjā ahosi? Anuppanne kira buddhe ayaṃ bārāṇasirañño gehe vasantī ekaṃ rājakulūpakaṃ paccekabuddhaṃ thokaṃ khujjadhātukaṃ disvā attanā [Pg.29] sahavāsīnaṃ mātugāmānaṃ purato parihāsaṃ karontī yathāvajjaṃ keḷivasena khujjākāraṃ dassesi, tasmā khujjā hutvā nibbatti.

では、なぜ彼女は傴僂であったのか。仏陀が現れていなかった時代、彼女はバーラーナシー王の宮廷に住んでいた。ある王宮に出入りしていた一人の辟支仏が、わずかに背中の曲がった(傴僂の)体質であるのを見て、自分と一緒に住んでいる女たちの前で、ふざけてその欠点を真似し、傴僂の姿を見せた。そのために、彼女は傴僂として生まれたのである。


Kiṃ pana katvā paññavantī jātāti? Anuppanne kira buddhe ayaṃ bārāṇasirañño gehe vasantī aṭṭha paccekabuddhe rājagehato uṇhapāyāsassa pūrite patte parivattitvā parivattitvā gaṇhante disvā attano santakāni aṭṭha dantavalayāni ‘‘idha ṭhapetvā gaṇhathā’’ti adāsi. Te tathā katvā olokesuṃ. ‘‘Tumhākaññeva tāni pariccattāni, gahetvā gacchathā’’ti āha. Te nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Ajjāpi tāni valayāni arogāneva. Sā tassa nissandena paññavantī jātā.

しかし、何をして彼女は智慧のある者となったのか。仏陀が現れていなかった時代、彼女がバーラーナシー王の宮廷に住んでいた時、八人の辟支仏が王宮から熱い乳粥の入った鉢を、熱さのために持ち替えながら(回しながら)持っているのを見て、自分の所有物であった八つの象牙の腕輪を、“これの上に置いてお持ちください”と言って捧げた。彼らがそのようにしたのを見て、“それらはあなた方のために手放したものです、持ってお行きください”と言った。彼らはナンダムーラカの断崖へと去った。今でもそれらの腕輪は(辟支仏の神通力で)無傷であるという。彼女はその報いとして、智慧のある者となったのである。


Atha naṃ sāmāvatippamukhāni pañca itthisatāni ‘‘amma, tvaṃ divase divase satthu santikaṃ gantvā bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ desehī’’ti vadiṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā jātā. Tasmā naṃ satthā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ bahussutānaṃ upāsikānaṃ yadidaṃ khujjuttarā’’ti etadagge ṭhapesi. Iti upāsikāsu bahussutabhāvena satthārā etadagge ṭhapitā paṭisambhidāppattā khujjuttarā ariyasāvikā satthari kosambiyaṃ viharante kālena kālaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā antepuraṃ gantvā sāmāvatippamukhānaṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ ariyasāvikānaṃ satthārā desitaniyāmena yathāsutaṃ dhammaṃ kathentī attānaṃ parimocetvā satthu santike sutabhāvaṃ pakāsentī ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā vuttamarahatāti me suta’’nti nidānaṃ āropesi.

そこで、サーマーヴァティーを筆頭とする五百人の女性たちが彼女に言いました。“お母さん、あなたは毎日、師のもとへ行って世尊が説かれた法を聞き、私たちに説いてください”。彼女がそのようにしているうちに、後には三蔵を保持する者(三蔵持)となりました。それゆえ、師(ブッダ)は彼女を、“比丘たちよ、わが女弟子の在家信女(優婆夷)たちのうち、多聞なる者としては、このクッジッタラーが第一である”と言って、第一の位に置かれました。このように、在家信女たちの中で多聞であることによって師から第一の位に置かれ、無礙解(四無礙解)に到達した聖なる女弟子クッジッタラーは、師がコーサンビーに滞在されていたとき、折々に師のもとへ行って法を聞き、内宮へ戻っては、サーマーヴァティーを筆頭とする五百人の聖なる女弟子たちに、師によって説かれた通りの方法で、聞いた通りに法を語り、自らの(創作であるという)責任を免れ、師のもとで聞いたものであることを明らかにするために、‘世尊によってこのように語られた、阿羅漢によって語られたと私は聞いた’という序文(縁起)を付したのです。


Yasmā pana tasmiṃyeva nagare bhagavato sammukhā sutvā tadaheva tāya tāsaṃ bhāsitaṃ, tasmā ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharatī’’ti kāladesaṃ apadisituṃ payojanasambhavova natthi supākaṭabhāvato. Bhikkhuniyo cassā santike imāni suttāni gaṇhiṃsu. Evaṃ paramparāya bhikkhūsupi tāya āropitaṃ nidānaṃ pākaṭaṃ ahosi. Atha āyasmā ānando tathāgatassa parinibbānato aparabhāge sattapaṇṇiguhāyaṃ ajātasattunā kārāpite saddhammamaṇḍape mahākassapappamukhassa vasīgaṇassa majjhe nisīditvā dhammaṃ saṅgāyanto imesaṃ suttānaṃ nidānassa [Pg.30] dveḷhakaṃ pariharanto tāya āropitaniyāmeneva nidānaṃ āropesīti.

しかしながら、まさにその都市において世尊の御前から直接聞き、その日のうちに彼女によって彼女たちに語られたので、あまりにも明白であるために、‘ある時、世尊はコーサンビーに滞在されていた’という時間や場所を指示する必要が全くありませんでした。そして、比丘尼たちも彼女のもとでこれらの経を学びました。このようにして伝承され、比丘たちの間でも彼女によって付された序文が明らかになりました。その後、尊者アーナンダは、如来の入滅の後、アジャータサットゥ王によって造られたサッタパンニ窟(七葉窟)の正法会堂において、マハーカーッサパを筆頭とする自在なる者たちの集い(阿羅漢たち)の中に座し、法を唱誦する際、これらの経の序文に関する疑念を排するために、まさに彼女によって付された方法の通りに序文を付したのです。


Keci panettha bahuppakāre papañcenti. Kiṃ tehi? Apica nānānayehi saṅgītikārā dhammavinayaṃ saṅgāyiṃsu. Anubuddhā hi dhammasaṅgāhakamahātherā, te sammadeva dhammavinayassa saṅgāyanākāraṃ jānantā katthaci ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā, katthaci ‘‘tena samayenā’’tiādinā, katthaci gāthābandhavasena nidānaṃ ṭhapentā, katthaci sabbena sabbaṃ nidānaṃ aṭṭhapentā vaggasaṅgahādivasena dhammavinayaṃ saṅgāyiṃsu. Tattha idha vuttañhetantiādinā nidānaṃ ṭhapetvā saṅgāyiṃsu, kiñci suttageyyādivasena navaṅgamidaṃ buddhavacanaṃ. Yathā cetaṃ, evaṃ sabbesampi sammāsambuddhānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘appakañca nesaṃ ahosi suttaṃ geyya’’ntiādi. Tattha itivuttakaṅgassa aññaṃ kiñci na paññāyati tabbhāvanimittaṃ ṭhapetvā ‘‘vuttañhetaṃ…pe… me suta’’nti idaṃ vacanaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatāti ādinayappavattā dvādasuttarasatasuttantā itivuttaka’’nti. Tasmā satthu adhippāyaṃ jānantehi dhammasaṅgāhakehi ariyasāvikāya vā imesaṃ suttānaṃ itivuttakaṅgabhāvañāpanatthaṃ imināva nayena nidānaṃ ṭhapitanti veditabbaṃ.

これについて、ある人々は多岐にわたって饒説していますが、それらが何になるでしょうか。さらに、結集者たちは様々な方法で法と律を結集しました。法を結集した大長老たちはブッダに次ぐ覚者であり、彼らは法と律の結集の方法を正しく知っており、ある箇所では‘このように私は聞いた’等により、ある箇所では‘その時’等により、ある箇所では詩句(偈頌)の形式によって序文を置き、またある箇所では一切の序文を置かずに、編(ヴァッガ)の収集などの方法によって法と律を結集しました。その中で、ここでは‘このように語られた’等によって序文を置いて結集しました。何となれば、これは修多羅(スッタ)や祇夜(ゲーヤ)などの九分教としての仏説だからです。そしてこれは、一切の正等覚者たちにおいても同様です。ゆえに‘彼らの修多羅や祇夜は少なかった’等と語られています。そこにおいて、この如是語(イティヴッタカ)という分類(分教)については、‘このように語られた……(中略)……と私は聞いた’というこの言葉を置いて他に、その(如是語という)状態の根拠となるものは何も認められません。それゆえ、註釈書の師たちは‘世尊によってこのように語られたという方法で説かれた百十二の経が如是語である’と言いました。したがって、師の意図を知る法結集者たち、あるいは聖なる女弟子によって、これらの経が如是語という分類であることを知らせるために、まさにこの方法で序文が置かれたのだと知るべきです。


Kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ? Nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena brahmajālamūlapariyāyasuttādīnaṃ desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā nidānaṃ bhāsitaṃ. Idha pana desakālassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva.

しかし、法と律の結集がなされる際、なぜ序文の言葉が必要なのでしょうか。世尊によって語られた言葉だけを結集すべきではないでしょうか。それに対しては、説法の持続、不忘失、そして信憑性を達成するためであると言われます。というのも、時、場所、説き手、聴衆、所在と結びつけて置かれた説法は、時、場所、実行者、原因、理由と結びつけられた世俗の裁定のように、長く存続し、忘失されることなく、信憑性のあるものとなるからです。まさにそれゆえに、尊者マハーカーッサパによって梵網経(ブラフマジャーラ・スッタ)や根本門経(ムーラパリヤーヤ・スッタ)などの場所等に関する質問がなされた際、それに応答した法の蔵の管理者(アーナンダ)は、‘このように私は聞いた’等によって序文を語ったのです。一方、ここ(如是語経)において時間や場所が挙げられていない理由は、既に述べた通りです。


Apica satthu sampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambuddhassa [Pg.31] pubbaracanādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇācāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānurāgābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahapavatti. Evaṃ desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu asammohabhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti, tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato. Idha pana anavasesato kāmadosappahānaṃ vidhāya desanādīpanato cāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthu sampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. Ettha ca ‘‘bhagavatā arahatā’’ti imehi padehi yathāvuttaatthavibhāvanatā heṭṭhā dassitā eva.

さらに、序文の言葉は師の円満(成就)を明らかにするためのものです。如来、世尊には、事前の準備や推論、伝承、論理(思索)が存在しないことから、正等覚者であることの証明がなされます。正等覚者には事前の準備などは必要ありません。なぜなら、あらゆる場面において妨げのない知見の働きがあり、知られるべき諸法に対して唯一の尺度(権威)であるからです。同様に、師の握り拳(教えを隠すこと)、法の吝嗇、教えや弟子への愛着がないことから、漏尽者(阿羅漢)であることの証明がなされます。あらゆる意味で漏尽した者にはそれらが生じることはなく、極めて清浄な利他行が行われるからです。このように、説き手の汚れとなる見解や戒の円満を損なう無明や渇愛が永続的に欠如していることを示し、知見の円満と断徳の円満を表す覚者の清浄性によって、前の二つの無畏(四無畏のうちの二つ)が証明され、それによって障害となる法や解脱に導く法における不惑の状態が証明されることから、後の二つの無畏が証明されます。このようにして、世尊が四無畏を備えていること、および自利利他の実践が、序文の言葉によって明示されているのです。それは、それぞれの場所で集まった聴衆の意向に応じ、即座に湧き出る智慧(辯才)によって説法が明らかにされているからです。しかしここ(如是語経)では、余すところなく欲の過失の断絶を説いてから説法を明らかにしていることと結びつけるべきです。それゆえに‘序文の言葉は、師の円満を明らかにするためのものである’と言われたのです。そして、ここにある‘世尊によって、阿羅漢によって’という言葉によって、先に述べた意味の解説がなされていることは、既に以下(前述)で示された通りです。


Tathā sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthakā paṭipatti attahitā vā. Tasmā paresaṃyevatthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanatthena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthu caritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsiyati. Idha pana desakaparisāpadesehīti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.

同様に、教法の成就を明らかにするために序説の言葉がある。智慧と慈悲に導かれた一切の行為を持つ世尊にとって、自利であれ他利であれ、無益な実践というものは存在しないからである。それゆえ、もっぱら他者の利益のために展開された一切の行為を持つ正等覚者の、ありのままに語られるすべての身口意の業は、今世、来世、および究極の目的に応じて衆生を訓誡する意味において教法(教え)であり、詩の創作ではない。この師(仏陀)の行跡は、時、場所、説法者、会衆などの場所ごとの序説の言葉によって、しかるべく明らかにされる。しかし、ここでは説法者と会衆という点において結びつけられるべきである。それゆえ“教法の成就を明らかにするために序説の言葉がある”と言われたのである。


Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavatā arahatā’’ti imehi padehi vibhāvitanti veditabbaṃ. Idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassananti.

さらに、師の権威性を明らかにすることによって、教えの権威性を示すために序説の言葉がある。その権威性の提示は、上述の理趣に従って“世尊、阿羅漢”というこれらの語によって解説されていると知るべきである。これは、ここにおける序説の言葉の目的の、主要な側面を示したものである。


Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

序説の釈は終了した。


1. Ekakanipāto

1. 一集


1. Paṭhamavaggo

1. 第一品


1. Lobhasuttavaṇṇanā

1. 貪欲経の釈


1. Idāni [Pg.32] ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahathātiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā atthavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti. Yathā hi anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhataṃ nātivattantīti. Tattha yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāvasikehi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cāti ajjhāsayapucchānusandhisambhavato; evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti niravaseso paṭṭhānanayo na sambhavati. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattāro suttanikkhepā vuttāti veditabbaṃ.

1. 今、“比丘たちよ、一つの法を捨てなさい”という方法で世尊によって説かれた経の注釈を行う機会が訪れた。その意味の釈は、経の提起を考察して語られるとき、明瞭なものとなる。それゆえ、まず経の提起を考察しよう。経の提起には四つある。すなわち、自意楽、他意楽、随問、および随縁である。あたかも数百、数千に分かれる経典であっても、染汚分などの(ネッティパカラナの)導出法による十六種を越えないように、このように自意楽などの経の提起によって、四種を越えることはないのである。そこにおいて、自意楽および随縁が、他意楽や随問と混じり合う区分が生じる可能性があるのは、自意楽かつ他意楽、自意楽かつ随問、随縁かつ他意楽、随縁かつ随問といったように、意楽(意図)と質問の結びつきが生じうるからである。同様に、たとえ随縁であっても自意楽との混じり合いが生じる可能性があるが、自意楽などが先行して存在する場合には随縁との混じり合いはなく、余すところのない導出法は成立しない。あるいは、それらに含まれることで成立する残りの提起についても、根本的な提起としては、四つの経の提起が語られていると知るべきである。


Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo, attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vasoti pucchāvaso. So etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppatti eva aṭṭhuppatti tha-kārassa ṭha-kāraṃ katvā, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko[Pg.33]. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti nikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho, pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pucchāvasikoti pulliṅgavasena vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo.

そこにおいて、これが語義である。――提起されるから“提起(ニックヘーパ)”、経そのものが提起であるから“経の提起”である。あるいは、提起することが“提起”、経を提起することが“経の提起”であり、経の説法という意味である。自分自身の意楽が“自意楽(アッタッジハーサヤ)”、それが彼にあることが原因となっているので“自意楽”、あるいは自分自身の意楽がこれ(経)にあるので“自意楽”という。他意楽においてもこの理趣と同じである。質問に基づいているのが“随問(プッチャーヴァサ)”。それが彼にあるのが“随問(プッチャーヴァシカ)”である。経の説法の対象となった事柄の発生が“事柄の発生(アットゥッパッティ)”、その“th”の音を“ṭh”の音に変えて“随縁(アットゥッパッティ)”とし、それが彼にあるのが“随縁(アットゥッパッティカ)”である。あるいは、これによって経が提起されるので“提起”であり、それは自意楽などのことである。この意味の選択肢においては、自分自身の意楽が“自意楽”である。他者の意楽が“他意楽”である。問われることが“質問(プッチャー)”、すなわち問われるべき事柄であり、質問に基づいて展開された法を受け取る者たちの言葉が“随問(プッチャーヴァサ)”である。それが“提起”という語との呼応により、男性名詞として“随問(プッチャーヴァシカ)”と言われたのである。同様に“随縁(アットゥッパッティ)”が“随縁(アットゥッパッティカ)”である。このように、ここでの意味は知られるべきである。


Apica paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto, kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ (dī. na. 1.1 ādayo) vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ aṭṭhuppatti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti.

さらに、他者の根の成熟などの原因に依存しないことから、自意楽を個別の経の提起とすることは妥当である。ただ自分自身の意楽のみによって、法の規範を確立するために行われた説法だからである。しかし、説法の展開の直接的な原因となった他者の意楽や質問に付随して説かれた他意楽や随問が、なぜ随縁に含まれないのか。あるいは、他者の意楽に従って説かれた随問や随縁が、なぜ他意楽に含まれないのか。そのような批判はなされるべきではない。他者の請願や質問などを除いた、経を説く原因の発生が“随縁”として把握されているため、他意楽と随問は個別に把握されるのである。実にそのように、梵網経や法相続経など(長部1.1以下)の、称賛・不評や資具の発生などが説法の機縁となったものを“随縁”という。他者の質問なしに意楽のみを機縁として説かれたものが“他意楽”であり、質問に基づいて説かれたものが“随問”である。この意味は明白である。


Yāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti, seyyathidaṃ – ākaṅkheyyasuttaṃ, tuvaṭṭakasuttantievamādīni (su. ni. 921 ādayo; ma. ni. 1.64 ādayo), tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

世尊が他者に請われることなく、ただ自分自身の意楽のみによって語られたもの、例えば“希求経”や“迅速経”など(スッタニパータ921以下、中部1.64以下)は、それらの提起は“自意楽”である。


Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca oloketvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – rāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanasuttantievamādīni (ma. ni. 2.107 ādayo; 3.416 ādayo; saṃ. ni. 3.59; mahāva. 19-20), tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

一方で、“ラーフラの解脱を成熟させる諸法は成熟した。今こそ私はラーフラをさらに漏尽(煩悩の滅尽)へと導くべきである”というように、他者の意楽、忍耐、請願、および悟りの状態を観察して他意楽として語られたもの、例えば“ラーフラ教誡経”や“転法輪経”など(中部2.107以下、3.416以下、相応部3.59、律蔵大品19-20)は、それらの提起は“他意楽”である。


Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā devā manussā catasso parisā cattāro vaṇṇā ca tathā tathā pañhaṃ pucchanti ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgāti, bhante, vuccanti, nīvaraṇā [Pg.34] nīvaraṇāti vuccantī’’tiādinā, evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni (saṃ. ni. 5.186) tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

世尊のもとに近づいて、神々や人間、四部弟子、四姓の人々が、“尊師よ、‘覚支、覚支’と言われますが、あるいは‘蓋、蓋’と言われますが”などと、様々に質問をします。このように問われた世尊によって説かれた‘覚支相応’などは、質問に依る説示(pucchāvasiko nikkhepo)です。


Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamantievamādīni (ma. ni. 1.29; saṃ. ni. 2.63), tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

しかし、生じた事由に依って説かれたもの、すなわち‘法嗣経’‘子の肉の譬え’‘流木の譬え’などは、事由の発生に依る説示(aṭṭhuppattiko nikkhepo)です。


Evamimesu catūsu suttanikkhepesu imassa suttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parajjhāsayavasena hetaṃ nikkhittaṃ. Kesaṃ ajjhāsayena? Lobhe ādīnavadassīnaṃ puggalānaṃ. Keci pana ‘‘attajjhāsayo’’ti vadanti.

このように四つの経の説示の仕方のうち、この経は他者の意向に依る説示(parajjhāsayo nikkhepo)です。これは他者の意向に基づいて説き出されたからです。誰の意向によるものでしょうか。貪欲における過患を見る人々の意向によります。しかし、ある人々は“自らの意向(attajjhāsayo)によるもの”と言います。


Tattha ekadhammaṃ, bhikkhavetiādīsu ekasaddo attheva aññatthe ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27). Atthi seṭṭhe ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11). Atthi asahāye ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405). Atthi saṅkhāyaṃ ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29). Idhāpi saṅkhāyameva daṭṭhabbo.

そこで、“比丘たちよ、一つの法を……”などのうち、“エカ(eka)”という言葉は、“ある人々は‘我と世界は常住であり、これのみが真実で他は虚妄である’と断言する”などの箇所では、“ある一つの(他)”という意味であります。“心の専一性(ekodibhāva)”などの箇所では、“最勝”という意味であります。“独り遠離して”などの箇所では、“独り(無伴)”という意味であります。“比丘たちよ、梵行を修めるための刹那と時期は、ただ一つである”などの箇所では、“数(一)”という意味であります。ここ(本経)でも、まさに数としての意味で見なされるべきです。


Dhamma-saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattisuññatāñeyyasabhāvādīsu dissati. Tathā hissa ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pariyatti attho. ‘‘Diṭṭhadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299) saccāni. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13; 3.142) samādhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, save pecca na socatī’’tiādīsu (jā. 1.1.57) paññā. ‘‘Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.398) pakati. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādīsu (jā. 1.10.102) puññaṃ. ‘‘Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā’’tiādīsu (pārā. 444) āpatti. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) suññatā. ‘‘Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ñeyyo. ‘‘Kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāvo attho[Pg.35]. Idhāpi sabhāvo. Tasmā ekadhammanti ekaṃ saṃkilesasabhāvanti adhippāyo. Eko ca so dhammo cāti ekadhammo, taṃ ekadhammaṃ.

“ダンマ(dhamma)”という言葉は、教説(pariyatti)、真理(sacca)、定(samādhi)、智慧(paññā)、性質(pakati)、功徳(puñña)、罪(āpatti)、空性(suññatā)、知られるべきもの(ñeyya)、自性(sabhāva)などの意味で見られます。すなわち、“ここで比丘が法(教説)を学ぶ”などの箇所では“教説”がその意味です。“法(真理)を見た者”などの箇所では“真理”です。“それらの世尊はこのような法(定)を持っておられた”などの箇所では“定”です。“真実、法(智慧)、不屈、施捨、これらを持つ者は死して後、嘆くことがない”などの箇所では“智慧”です。“比丘たちよ、生を性質(pakati)とする衆生に、このような願いが生じる”などの箇所では“性質”です。“実に法(功徳)は、法を歩む者を守る”などの箇所では“功徳”です。“三つの法(罪)、すなわち波羅夷か僧残か波逸提のいずれかによって告げるべきである”などの箇所では“罪”です。“その時、法(空性としての諸法)が存在する”などの箇所では“空性”です。“一切の法(知られるべきもの)は、あらゆる様態において、仏陀、世尊の智慧の門に現れる”などの箇所では“知られるべきもの”です。“善なる法、不善なる法”などの箇所では“自性”がその意味です。ここ(本経)でも“自性”という意味です。したがって、“一つの法”とは、“一つの汚染の自性”という意味です。それは“一つ”であり、かつ“法”であるから“一法”であり、それを“一つの法を”と言っているのです。


Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento bhikkhū ālapati, na dhammameva desetīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū hi aññaṃ cintentāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasi karontāpi nisinnā honti. Te paṭhamaṃ anālapitvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā, kiṃpaccayā’’ti sallakkhetuṃ na sakkonti. Ālapite pana satiṃ upaṭṭhapetvā sallakkhetuṃ sakkonti, tasmā satijananatthaṃ ‘‘bhikkhave’’ti ālapati. Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhave’’ti iminā karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto tena ca kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ savanamanasikārepi niyojeti. Sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.

“比丘たちよ”と言って、比丘たちに呼びかけます。なぜ世尊は法を説く際に、比丘たちに呼びかけ、ただ法だけを説かないのでしょうか。それは、念(サティ)を生じさせるためです。比丘たちは、他のことを考えていたり、他の法を省察していたり、あるいは瞑想(業処)を意に留めて座っていたりするからです。最初に呼びかけをせずに法が説かれると、彼らは“この説法は何を淵源とし、何を縁としているのか”を把握することができません。しかし、呼びかけがあれば、念を確立して把握することができます。それゆえ、念を生じさせるために“比丘たちよ”と呼びかけるのです。また、乞食を習性とするなどの徳の具足に由来するその言葉によって、卑俗な者や高慢な者が営む生活とは異なる生き方を明らかにし、慢心や卑屈さを抑制されます。“比丘たちよ”という、慈悲の広がりによる穏やかな心と眼差しを向けることが先行する言葉によって、彼らを自分の方へ向かせ、また説示を望むことを示す言葉によって、彼らに“聞きたい”という意欲を生じさせます。それによって呼びかけるという意味で、よく聞き、よく作意することへと彼らを促すのです。なぜなら、教えの成就は、よく聞き、よく作意することに依存しているからです。


Aññesupi devamanussesu parisapariyāpannesu vijjamānesu kasmā bhikkhū eva āmantesīti? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā, parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu samīpavuttiyā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato, visesato ca ekacce bhikkhū sandhāya ayaṃ desanāti te eva ālapi.

会衆に含まれる他の神々や人間も存在しているのに、なぜ比丘たちだけに呼びかけたのでしょうか。それは、彼らが長老であり、最勝であり、近くにおり、常に身近に侍っているからです。世尊の法施はすべての会衆に共通するものですが、会衆の中で比丘たちは、最初に出現した者たちであるから長老(jeṭṭha)であり、出家者であることに始まり師の行いに従い、教えの全体を受け継ぐ者であるから最勝(seṭṭha)であり、そこに座っている者たちの中で近くに侍っているから近接(āsanna)であり、師の近くで行動する者たちであるから常に身近(sadāsannihita)なのです。さらに、彼らは教えられた通りに実践するあり方を持っているため、法施の器(適格者)であり、特に一部の比丘たちを念頭に置いた説教であるため、彼らにのみ呼びかけたのです。


Pajahathāti ettha pahānaṃ nāma tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ. Tattha yaṃ dīpālokeneva tamassa paṭipakkhabhāvato alobhādīhi lobhādikassa, nāmarūpaparicchedādivipassanāñāṇehi tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – pariccāgena lobhādimalassa, sīlena pāṇātipātādidussīlyassa, saddhādīhi assaddhiyādikassa, nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ [Pg.36] mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhayesu abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyā, nibbānena paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

“捨て去れ”とは、ここでの断(捨てること)には、彼分断、鎮伏断、正断、安息断、離脱断の五種類がある。そのうち、灯火によって闇がその対抗関係によって除かれるように、無貪などによって貪りなどを、名色識別などの随観智によってそれぞれの不利益な状態を捨てることを彼分断という。すなわち、施しによって貪りの汚れを、戒によって殺生などの破戒を、信などによって不信などを、名色の確定によって有身見を、縁の把握によって無因見・不同因見を、その後の疑の克服によって疑いの状態を、色心の思惟によって“私である、私の道である”という執着を、道非道の確定によって非道における道との認識を、生起の観察によって断見を、滅尽の観察によって常見を、怖畏の観察によって怖るべきものにおける無畏の認識を、過患の観察によって味着の認識を、厭離の随観によって喜悦の認識を、脱出欲願智によって脱出を望まない心を、捨智によって不捨を、随順智によって法住を、涅槃によって輪廻への逆随順の状態を、種姓智によって行の相への執着を捨てること、これが彼分断である。


Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena samucchindanaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ pana sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Evaṃ pañcavidhe pahāne anāgāmikabhāvakarassa pahānassa adhippetattā idha samucchedappahānanti veditabbaṃ. Tasmā pajahathāti pariccajatha, samucchindathāti attho.

一方、近行定や安止定の区別による三昧によって煩悩の活動の状態を妨げることにより、ちょうど水面に生じた苔を甕の打撃によって払いのけるように、それぞれの蓋などの諸法を捨てること、これが鎮伏断である。四つの聖道が修習されたことにより、それぞれの聖道を得た者の相続において、“邪見に陥ったものを捨てるために”などの方法で説かれた集起の側に属する煩悩群を、全く生じない状態にすることによって断ち切ること、これが正断である。果の瞬間に煩悩が安息した状態であること、これが安息断である。すべての有為から脱出しているがゆえに、すべての有為を捨て去った涅槃、これが離脱断である。このように五種類の断がある中で、不還の状態をもたらす断が意図されているため、ここでは正断であると知るべきである。したがって、“捨て去れ”とは“放棄せよ、断ち切れ”という意味である。


Ahanti bhagavā attānaṃ niddisati. Voti ayaṃ vosaddo paccattaupayogakaraṇasāmivacanapadapūraṇasampadānesu dissati. Tathā hi ‘‘kacci, pana vo anuruddhā, samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326) paccatte āgato. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. Idhāpi sampadāne eva daṭṭhabbo.

“私は”とは、世尊が自身を指している。“vo”というこの語は、主格、対格、具格、属格、句充填、与格に見られる。すなわち、“アヌルッダたちよ、汝らは和合し、共に喜び”などの場合は主格として現れている。“比丘たちよ、行きなさい。汝らを去らせる”などの場合は対格に。“汝らは私の近くに住むべきではない”などの場合は具格に。“汝らすべての人よ、サーリプッタよ、善説である”などの場合は属格に。“汝ら聖者たちは、身の業が清浄であり”などの場合は句充填に。“比丘たちよ、汝らに森の住処の法門を説こう”などの場合は与格に現れる。ここでもまた、与格として見なすべきである。


Pāṭibhogoti paṭibhū. So hi dhāraṇakaṃ paṭicca dhanikassa, dhanikaṃ paṭicca dhāraṇakassa paṭinidhibhūto dhanikasantakassa tato haraṇādisaṅkhātena bhuñjanena [Pg.37] bhogoti paṭibhogo, paṭibhogo eva pāṭibhogo. Anāgāmitāyāti anāgāmibhāvatthāya. Paṭisandhiggahaṇavasena hi kāmabhavassa anāgamanato anāgāmī. Yo yassa dhammassa adhigamena anāgāmīti vuccati, saphalo so tatiyamaggo anāgāmitā nāma. Iti bhagavā veneyyadamanakusalo veneyyajjhāsayānukūlaṃ tatiyamaggādhigamaṃ lahunā upāyena ekadhammapūraṇatāmattena thiraṃ katvā dassesi yathā taṃ sammāsambuddho. Bhinnabhūmikāpi hi paṭighasaṃyojanādayo tatiyamaggavajjhā kilesā kāmarāgappahānaṃ nātivattantīti.

“保証人”とは、身代わりとなる者のことである。彼は、債務者に対しては債権者の、債権者に対しては債務者の代わりとなる者であり、債権者の所有物をそこから持ち出すなどの行為によって享受することから、対の享受者(パティボーガ)であり、その性質が保証人(パーティボーガ)である。“不還のために”とは、不還の状態となるために、という意味である。結生を受け取ることによって欲界に来ないことから“不還者”と言う。ある法の体得によって“不還者”と呼ばれるが、その果を伴う第三の聖道が“不還の境地”という名である。このように、導くべき者を調伏することに巧みな世尊は、導くべき者の意向に従って、第三の聖道の体得を、一つの法を完成させるだけという容易な方法によって、確固としたものとして示した。それは正自覚者がなした通りである。なぜなら、異なる階梯にある瞋恚の結などの、第三の聖道によって殺されるべき煩悩は、欲愛の捨断を越えることはないからである。


Kasmā panettha bhagavā attānaṃ pāṭibhogabhāve ṭhapesi? Tesaṃ bhikkhūnaṃ anāgāmimaggādhigamāya ussāhajananatthaṃ. Passati hi bhagavā ‘‘mayā ‘ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’ti vutte ime bhikkhū addhā taṃ ekadhammaṃ pahāya sakkā tatiyabhūmiṃ samadhigantuṃ, yato dhammassāmi paṭhamamāha ‘ahaṃ pāṭibhogo’ti ussāhajātā tadatthāya paṭipajjitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā ussāhajananatthaṃ anāgāmitāya tesaṃ bhikkhūnaṃ attānaṃ pāṭibhogabhāve ṭhapesi.

なぜ、ここで世尊は自身を保証人の立場に置かれたのか。それは、それらの比丘たちが不還の道を体得するための熱意を生じさせるためである。なぜなら世尊は次のように見られたからである。“私が‘比丘たちよ、一つの法を捨て去れ、私は汝らが不還となるための保証人である’と言えば、これらの比丘たちは必ずやその一つの法を捨てて、第三の階梯を完全に体得することができるだろう。法の主が自ら‘私は保証人である’と仰ったからには、熱意を起こしてその目的のために実践すべきである、と彼らは考えるだろう”。それゆえ、熱意を生じさせるために、不還の境地のために、それらの比丘たちに対して自身を保証人の立場に置かれたのである。


Katamaṃ ekadhammanti ettha katamanti pucchāvacanaṃ. Pucchā ca nāmesā pañcavidhā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti. Tattha pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā. Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā. Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā. Bhagavā hi anumatiggahaṇatthaṃ pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādinā (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 21), ayaṃ anumatipucchā. Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ [Pg.38] vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 2.11) ayaṃ kathetukamyatāpucchā.

“‘いかなる一法か’において、‘いかなる’とは問いの言葉である。問いには五種類ある。すなわち、未見照耀問、既見比較問、疑網断除問、随順問、欲説問である。そこにおいて、本来の性質が知られず、見られず、量られず、究められず、顕現せず、明示されていないとき、それを知り、見、量り、究め、顕現させ、明示するために問いを尋ねる、これが未見照耀問である。本来の性質が知られ、見られ、量られ、究められ、顕現し、明示されている。彼が他の賢者たちと比較検討するために問いを尋ねる、これが既見比較問である。本来の性質に対して疑いに陥り、当惑に陥り、二心が生じて、‘果たしてそうだろうか、そうではないだろうか、何だろうか、いかようだろうか’となっているとき、彼が疑念を断除するために問いを尋ねる、これが疑網断除問である。世尊が同意を得るために問いを尋ねる、例えば‘比丘たちよ、それをどう思うか、色は常か無常か’といったものである。これが随順問である。世尊が比丘たちに説示することを望んで問いを尋ねる、例えば‘比丘たちよ、生存する生き物、あるいは生を求める生き物の維持と援助のために、これら四つの食がある。いかなる四つか’といったものである。これが欲説問である。


Tattha purimā tisso pucchā buddhānaṃ natthi. Kasmā? Tīsu hi addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ sammāsambuddhānaṃ adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana tehi attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi, tena nesaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchāpi natthi. Yasmā pana buddhā bhagavanto akathaṃkathī tiṇṇavicikicchā sabbadhammesu vigatasaṃsayā, tena nesaṃ vimaticchedanāpucchāpi natthi. Itarā pana dve pucchā atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā.

そこにおいて、前の三つの問いは諸仏には存在しない。なぜか。三世において、諸仏にとって未知であり、未見であり、未量であり、未究であり、不顕現であり、不明示であるような、いかなる有為法も有為から脱した無為法も存在しないからである。それゆえ、彼らには未見照耀問はない。また、自らの智慧によって証得したことを、他の沙門やバラモン、天、魔、梵天と比較検討する必要もない。それゆえ、彼らには既見比較問もない。また、諸仏世尊は疑念のない者であり、疑いを乗り越え、一切の法において疑念を去っているため、彼らには疑網断除問もない。しかし、他の二つの問いは存在する。それらのうち、これは欲説問であると知るべきである。


Idāni tāya pucchāya puṭṭhamatthaṃ sarūpato dassento ‘‘lobhaṃ, bhikkhave, ekadhamma’’ntiādimāha. Tattha lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Svāyaṃ ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle pakkhittamaṃsapesi viya, apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya, saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanapadaṭṭhāno, taṇhānadibhāvena vaḍḍhamāno yattha samuppanno, sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ apāyameva taṃ sattaṃ gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. Kiñcāpi ayaṃ lobhasaddo sabbalobhasāmaññavacano, idha pana kāmarāgavacanoti veditabbo. So hi anāgāmimaggavajjho.

今、その問いによって尋ねられた内容をそれ自体として示して、‘比丘たちよ、貪という一法を……’等と説かれた。そこにおいて、それによって貪る、あるいは自ら貪る、あるいは単に貪ることであり、それが貪である。それは対象を掴み取るという特徴があり、猿を捕らえる膠のようである。肉塊を熱した平鍋に投げ入れたときのように密着することを作用とする。油の染みのように離れないことが現われであり、結縛となる諸法の中に楽味を見ることが近因である。渇愛の河の状態となって増大し、一度生じれば、急流の河が大海へ向かうように、その衆生を捕らえて悪趣へと連れて行くものであると見なされるべきである。この貪という言葉は、すべての貪を総称する言葉ではあるが、ここでは欲貪の言葉であると知るべきである。それは阿那含道によって断じられるべきものであるからである。


Puna bhikkhaveti ālapanaṃ dhammassa paṭiggāhakabhāvena abhimukhībhūtānaṃ tattha ādarajananatthaṃ. Pajahathāti iminā pahānābhisamayo vihito, so ca pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayehi saddhiṃ eva pavattati, na visunti catusaccādhiṭṭhānāni cattāripi sammādiṭṭhiyā kiccāni vihitāneva honti. Yathā ca ‘‘lobhaṃ pajahathā’’ti vutte pahānekaṭṭhabhāvato dosādīnampi pahānaṃ atthato vuttameva hoti, evaṃ samudayasaccavisaye sammādiṭṭhikicce pahānābhisamaye vutte tassā sahakārīkāraṇabhūtānaṃ sammāsaṅkappādīnaṃ sesamaggaṅgānampi samudayasaccavisayakiccaṃ atthato vuttameva hotīti paripuṇṇo ariyamaggabyāpāro idha [Pg.39] kathitoti daṭṭhabbo. Iminā nayena satipaṭṭhānādīnampi bodhipakkhiyadhammānaṃ byāpārassa idha vuttabhāvo yathārahaṃ vitthāretabbo.

再び‘比丘たちよ’と呼びかけたのは、法を受け取る者として向かい合っている者たちに、そこでの熱意を起こさせるためである。‘捨てなさい’という言葉によって断現観が規定されている。そしてそれは、知遍知、作証、修習という現観とともにのみ働き、それらと離れて働くことはない。四つの聖諦を対象とする四つの正見の働きは、すべて規定されているのである。ちょうど‘貪を捨てなさい’と言われたとき、断ずるという点で同一であるために、怒りなどの断除も意味の上で説かれたことになるように、集諦に関する正見の働きである断現観が説かれたとき、その協力的な原因となる正思惟などの残りの道支の集諦に関する働きも、意味の上で説かれたことになる。したがって、ここでは円満な聖道の働きが語られていると見なされるべきである。この方法によって、念処などの菩提分法の働きについても、ここで語られていることを適宜詳述すべきである。


Apicettha lobhaṃ pajahathāti etena pahānapariññā vuttā. Sā ca tīraṇapariññādhiṭṭhānā, tīraṇapariññā ca ñātapariññādhiṭṭhānāti avinābhāvena tissopi pariññā bodhitā honti. Evamettha saha phalena catusaccakammaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ katvā pakāsitanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā lobhaṃ pajahathāti saha phalena ñāṇadassanavisuddhi desitā. Sā ca paṭipadāñāṇadassanavisuddhisannissayā…pe… cittavisuddhisīlavisuddhisannissayā cāti nānantarikabhāvena saha phalena sabbāpi satta visuddhiyo vibhāvitāti veditabbaṃ.

さらにまた、ここで‘貪を捨てなさい’と言ったことにより、断遍知が説かれたことになる。そしてそれは審察遍知を拠り所とし、審察遍知は知遍知を拠り所とするため、不離の関係によって三つの遍知すべてが教示されたことになる。このように、ここでは果とともに四諦の業処が円満な形で開示されたと見なすべきである。あるいは、‘貪を捨てなさい’と言ったことにより、果とともに智見清浄が説示されたのである。そしてそれは行道智見清浄を拠り所とし……(中略)……心清浄、戒清浄を拠り所とするため、無間の関係によって、果とともに七清浄のすべてが明示されたと知るべきである。


Evametāya visuddhikkamabhāvanāya pariññāttayasampādanena lobhaṃ pajahitukāmena –

このように、この清浄の段階の修習によって、三つの遍知を成就することによって貪を捨てようと望む者は――


‘‘Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘貪は不利益を生じさせ、貪は心をかき乱す。内側から生じたその恐怖を、人々は覚知しない。’


‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ’’. (itivu. 88);

‘貪る者は利を知らず、貪る者は法を見ない。貪が人を圧倒するとき、そのときは真っ暗闇となる。’(イティヴッタカ 88)


Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ avedayataṃ taṇhānugatānaṃ paritassitaṃ vipphanditameva (a. ni. 3.54).

‘友よ、貪りに染まり、貪りに圧倒され、心を奪われた者は、生き物を殺し、与えられていないものを取り、家宅侵入をし、略奪をし、強盗をし、待ち伏せをし、他人の妻のもとへ行き、嘘をつく。それもまた、これら渇愛に従い、悩み、震えている、知らず見ず感じない沙門やバラモンたちの有様である。’(アングッタラ・ニカーヤ 3.54)


‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati’’. (itivu. 15, 105);

‘渇愛を伴侶とする人は、長い間輪廻し、現世や来世という輪廻を超え出ることがない。’(イティヴッタカ 15, 105)


‘‘Natthi rāgasamo aggi, natthi dosasamo kali’’. (dha. pa. 202, 251);

‘貪欲に等しい火はなく、怒りに等しい罪はない。’(ダンマパダ 202, 251)


‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati’’. (saṃ. ni. 1.212);

‘私は欲貪によって焼かれている。私の心は燃えさかっている。’(サンユッタ・ニカーヤ 1.212)


‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃkataṃ makkaṭakova jāla’’nti. (dha. pa. 347) ca –

“貪欲に染まった者たちは、(蜘蛛が)自ら作った網に(かかる)蜘蛛のように、自ら作った(愛欲の)流れに流れ落ちていく”(法句経三四七)と。


Evamādisuttapadānusārena [Pg.40] nānānayehi lobhassa ādīnavaṃ paccavekkhitvā tassa pahānāya paṭipajjitabbaṃ.

このような経文の句に従って、様々な方法で貪欲の過失を観察し、それを捨断するために修行すべきである。


Apica cha dhammā kāmarāgassa pahānāya saṃvattanti, asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmarāgo pahīyati, kāyagatāsatibhāvanāvasena saviññāṇake uddhumātakādivasena aviññāṇake asubhe asubhabhāvanānuyogamanuyuttassāpi, manacchaṭṭhesu indriyesu saṃvaraṇavasena satikavāṭena pihitadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ vā ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenevāha –

さらに、六つの法が欲貪の捨断に資する。すなわち、不浄相の把握、不浄修行への専念、諸感官における門の守護、食事における節制、善き友との交わり、適した会話である。十種類の不浄相を把握する者にとっても欲貪は捨てられ、身至念の修行によって、有意識のものについては膨張相などによって、無意識の不浄(死体)については不浄修行の専念に従事する者にとっても、第六の意を含む諸感官を制御することによって正念の閂で門を閉ざした者にとっても、四口か五口の(食べる)余地があるうちに水を飲んで生活する習慣によって食事に節制を知る者にとっても(欲貪は捨てられる)。それゆえ(以下のように)説かれた。


‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

“四口か五口(食べる分を)食べずに、水を飲むべきである。精進する比丘が安楽に住するために、それで十分である”(長老の歌九八三)と。


Asubhakammaṭṭhānabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tenevāha –

不浄業処の修行を喜ぶ善き友に親近する者にとっても、立位や坐位などにおいて十の不浄に基づいた適した会話によっても、(欲貪は)捨てられる。それゆえ、世尊はこう説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti.

“比丘たちよ、不浄の相がある。そこにおいて如理作意を多修すること、これが、未生の欲欲を生じさせず、あるいは生じた欲欲を捨断するための糧である”と。


Evaṃ pubbabhāge kāmarāgasaṅkhātassa lobhassa pahānāya paṭipanno vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena taṃ anavasesato samucchindati. Tena vuttaṃ ‘‘lobhaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’’ti.

このように前段階において欲貪と呼ばれる貪欲の捨断のために修行した者は、ヴィパッサナーを励起させて、第三の道(不還道)によってそれを余すところなく断ち切る。それゆえ“比丘たちよ、貪欲という一法を捨てなさい。私はあなたがたが不還者となることを保証しよう”と説かれたのである。


Etthāha ‘‘ko panettha lobho pahīyati, kiṃ atīto, atha anāgato, udāhu paccuppanno’’ti? Kiñcettha – na tāva atīto lobho pahīyeyya, na anāgato vā tesaṃ abhāvato. Na hi niruddhaṃ anuppannaṃ vā atthīti vuccati, vāyāmo ca aphalo āpajjati. Atha paccuppanno, evampi aphalo vāyāmo tassa sarasabhaṅgattā, saṃkiliṭṭhā ca maggabhāvanā [Pg.41] āpajjati, cittavippayutto vā lobho siyā, na cāyaṃ nayo icchitoti. Vuccate – na vuttanayena atītānāgatapaccuppanno lobho pahīyati. Seyyathāpi idha taruṇarukkho asañjātaphalo, taṃ puriso kuṭhāriyā mūle chindeyya, tassa rukkhassa chede asati yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni rukkhassa chinnattā ajātāni eva na jāyeyyuṃ, evameva ariyamaggādhigame asati uppajjanāraho lobho ariyamaggādhigamena paccayaghātassa katattā na uppajjati. Ayañhi aṭṭhakathāsu ‘‘bhūmiladdhuppanno’’ti vuccati. Vipassanāya hi ārammaṇabhūtā pañcakkhandhā tassa uppajjanaṭṭhānatāya bhūmi nāma. Sā bhūmi tena laddhāti katvā bhūmiladdhuppanno. Ārammaṇādhiggahituppanno avikkhambhituppanno asamūhatuppannoti ca ayameva vuccati.

ここで問う。“そこにおいて、どの貪欲が捨てられるのか。過去のものか、未来のものか、あるいは現在のものか”と。ここにおいて、まず過去の貪欲は捨てられない。未来のものも、それらが存在しないために捨てられない。滅したもの、あるいは未生のものは‘有る’とは言われず、(それらを捨てるための)努力も無益となるからである。では現在のものかと言えば、それもまた、それ自体の瞬時の滅失ゆえに努力は無益となり、また(聖道の)道修行が汚れたものとなってしまう。あるいは、貪欲が心と相応しないものになってしまうが、この理は望ましくない。そこで(次のように)言われる。上述の理屈では過去・未来・現在の貪欲は捨てられない。例えるなら、ここにまだ実を結んでいない若木があり、ある人が斧で根元からそれを切り倒したとする。その木が切られないならば生じたであろう果実は、木が切られたために未生のものとして決して生じないのである。それと同じように、聖道の獲得がないならば生じるはずの貪欲は、聖道の獲得によって(生じるための)縁が断たれたために生じないのである。これが注釈書において‘処を得て生じるもの(bhūmiladdhuppanna)’と言われるものである。ヴィパッサナーの対象となった五蘊は、それが生じる場所であるために‘処(bhūmi)’と呼ばれる。その処をそれ(貪欲)が得た(可能性を持った)ということで‘処を得て生じるもの’と言う。これこそが‘対象を捉えて生じるもの’‘鎮伏されずに生じるもの’‘根絶されずに生じるもの’とも呼ばれるものである。


Tatthāti tasmiṃ sutte. Etanti etaṃ atthajātaṃ. Idāni gāthābandhavasena vuccamānaṃ. Iti vuccatīti kena pana vuccati? Bhagavatā va. Aññesu hi tādisesu ṭhānesu saṅgītikārehi upanibandhagāthā honti, idha pana bhagavatā va gāthārucikānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā gāthā bhāsitā.

“そこにおいて(Tattha)”とは、その経においてということである。“これを(Etam)”とは、この意味内容のことである。次に、詩の形式で説かれる。“と言われる(Iti vuccati)”とは、誰によって言われるのか。世尊によってである。他のそのような箇所では、結集者たちによる挿入の詩があるが、ここでは世尊ご自身が、詩を好む人々の意向に従って、説かれた意味をまとめて詩として語られたのである。


Tattha yena lobhena luddhāse, sattā gacchanti duggatinti yena ārammaṇaggahaṇalakkhaṇena tato eva abhisaṅgarasena lobhena luddhā ajjhattikabāhiresu āyatanesu giddhā gadhitā. Seti hi nipātamattaṃ. Akkharacintakā pana īdisesu ṭhānesu se-kārāgamaṃ icchanti. Tathā luddhattā eva kāyasucaritādīsu kiñci sucaritaṃ akatvā kāyaduccaritādīni ca upacinitvā rūpādīsu sattavisattatāya sattāti laddhanāmā pāṇino dukkhassa nibbattiṭṭhānatāya duggatīti saṅkhaṃ gataṃ nirayaṃ tiracchānayoniṃ pettivisayañca paṭisandhiggahaṇavasena gacchanti upapajjanti.

その中で“それによって貪る者たちは(yena lobhena luddhāse)、衆生は悪趣へ行く(sattā gacchanti duggatim)”とは、対象を捉えるという特徴を持ち、それゆえに執着するという働きを持つ貪欲によって、貪り、内と外の処に渇望し執着していることである。“se”とは単なる接辞である。しかし、文法学者たちはこのような箇所において“se”という音の挿入を認めている。そのように貪るがゆえに、身の善行などのいかなる善行も行わず、身の悪行などを積み重ねて、色などに執着し結びついているために“衆生(satta)”という名を得た生きとし生けるものが、苦しみが生じる場所であるために“悪趣(duggati)”と称される地獄・傍生・餓鬼界へと、結生によって行く、すなわち生まれるのである。


Taṃ lobhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassinoti taṃ yathāvuttaṃ lobhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇatoti imehi ākārehi sammā aviparītaṃ hetunā ñāyena aññāya ñātatīraṇapariññāsaṅkhātāya paññāya jānitvā rūpādike pañcupādānakkhandhe aniccādīhi vividhehi ākārehi passanato vipassino avasiṭṭhakilese vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya samucchedappahānavasena pajahanti, na puna attano santāne uppajjituṃ denti. Pahāya [Pg.42] na punāyanti, imaṃ lokaṃ kudācananti evaṃ sahajekaṭṭhapahānekaṭṭhehi avasiṭṭhakilesehi saddhiṃ taṃ lobhaṃ anāgāmimaggena pajahitvā puna pacchā imaṃ kāmadhātusaṅkhātaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena kadācipi na āgacchanti orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ suppahīnattā. Iti bhagavā anāgāmiphalena desanaṃ niṭṭhāpesi.

“その貪欲を正しく知って、観ずる者たちは捨てる(Taṃ lobhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassino)”とは、上述の貪欲を、自性・発生・消滅・味わい・過失・出離というこれらの相によって、正しく誤りなく、原因と理法によって知り、知遍知・度遍知と呼ばれる智慧によって知って、色などの五取蘊を無常などの様々な相によって観る観ずる者たちが、残りの煩悩を、ヴィパッサナーの智慧を先行させた道(聖道)の智慧による断絶捨断によって捨て、二度と自身の相続の中に生じさせないことである。“捨てて二度と来ない、この世にいつの時も(Pahāya na punāyanti, imaṃ lokaṃ kudācananti)”とは、このように同時に生じ、同一の対象を捨てるべき残りの煩悩とともに、その貪欲を不還道によって捨てて、その後、二度とこの欲界と呼ばれる世界に、結生によっていつの時も来ないのである。下分結が完全に捨てられているからである。このように世尊は、不還果をもって説法を終えられた。


Ayampi atthoti nidānāvasānato pabhuti yāva gāthāpariyosānā iminā suttena pakāsito attho. Api-saddo idāni vakkhamānasuttatthasampiṇḍano. Sesaṃ vuttanayameva. Imasmiṃ sutte samudayasaccaṃ sarūpeneva āgataṃ, pahānāpadesena maggasaccaṃ. Itaraṃ saccadvayañca tadubhayahetutāya niddhāretabbaṃ. Gāthāya pana dukkhasamudayamaggasaccāni yathārutavaseneva ñāyanti, itaraṃ niddhāretabbaṃ. Eseva nayo ito paresupi suttesu.

“この意味もまた(Ayampi attho)”とは、序文の終わりから詩の終わりまでに、この経によって明かされた意味のことである。“もまた(api)”という語は、次に説かれる経の意味を併せて示すものである。残りは上述の通りである。この経において、集諦はそのままの形で現れており、捨断の教示によって道諦が示されている。他の二つの真理(苦諦と滅諦)は、それら両方の原因として確定されるべきである。しかし詩においては、苦諦・集諦・道諦は言葉の通りに知られ、他は確定されるべきものである。これと同じ方法が、これ以降の諸経においても適用される。


Paramatthadīpaniyā khuddakanikāya-aṭṭhakathāya

パラマッタ・ディーパニー(至高義の解明)、小部経典注釈書、


Itivuttakavaṇṇanāya paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

イティヴッタカ(如是語経)解説、第一経の解説、終了。


2. Dosasuttavaṇṇanā

2. 瞋恚経解説


2. Vuttañhetaṃ …pe… dosanti dutiyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Yathā ettha, evaṃ ito paresupi sabbattha apubbapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Yasmā idaṃ suttaṃ dosabahulānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dosavūpasamanatthaṃ desitaṃ, tasmā ‘‘dosaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahathā’’ti āgataṃ. Tattha dosanti ‘‘anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’tiādinā (vibha. 960) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. So hi dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti dosoti vuccati. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya, dussanapaccupaṭṭhāno [Pg.43] laddhokāso viya sapatto, yathāvuttaāghātavatthupadaṭṭhāno visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Pajahathāti samucchindatha. Tattha ye ime –

2. “これ(世尊によって)語られた……(中略)……怒りを(捨てよ)”という第二の経である。その中で、これは未だ説明されていない語の解説である。ここでそうであるように、これ以降の他(の経)においても、すべて未だ説明されていない語の解説のみを行う。なぜなら、この経は、怒りの多い人々(瞋性者)の意向を見て、怒りを鎮めるために説かれたからである。それゆえ“比丘たちよ、怒りという一つの法を捨てなさい”と説かれた。そこで“怒り”とは、“私に不利益なことをした”という(理由で)怨恨が生じるなどの方法(Vibha. 960)によって経の中に説かれた九つの(怨恨の根拠)、および“私に利益なことをしなかった”などのそれと対照的なことによって成立する九つの(怨恨の根拠)という十八(の怨恨の根拠)に、杭や棘などの不適切な場所(八処)を加えた、十九のいずれかの怨恨の根拠から生じる怨恨のことである。けだし、それによって(心が)濁る、あるいは自ら濁る、あるいは濁ることそれ自体のゆえに、“怒り(dosa)”と言われる。それは、打たれた毒蛇のように凶暴さを特徴とし、毒液が注がれたように拡散する作用を持ち、あるいは林野の火のように自らの依り所を焼き尽くす作用を持ち、機会を得た敵のように(心を)濁らせる現われを持ち、上述の怨恨の根拠を近因(足場)とする。それは、毒の混じった腐敗した尿のように見なされるべきである。“捨てなさい”とは、断絶しなさいという意味である。その中で、これらは――


‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā…pe… karuṇā…pe… upekkhā, asatiamanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo, evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, kammassakatā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā ‘kammassako ayamāyasmā kammadāyādo…pe… bhavissatī’’ti (a. ni. 5.161) –

“比丘たちよ、これら五つの怨恨の鎮め方がある。そこにおいて比丘に生じた怨恨は、完全に鎮められるべきである。いかなる五つか? 比丘たちよ、ある人に怨恨が生じたなら、その人に対して慈しみを修習すべきである……(中略)……哀れみ……(中略)……平静(捨)、(その人を)気にかけないこと、作意しないことを、その人に対して行うべきである。このように、その人に対する怨恨は鎮められるべきである。比丘たちよ、ある人に怨恨が生じたなら、‘この尊者は自らの業(の所有者)であり、業の相続者であり……(中略)……(そのようになる)であろう’と、その人に対して業が自らのものであることを決定すべきである”(A. ni. 5.161)――


Evaṃ pañca āghātappaṭivinayā vuttāyeva.

このように五つの怨恨の鎮め方が説かれている。


‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti parisuddhavacīsamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo’’ti (a. ni. 5.162) –

“友よ、これら五つの怨恨の鎮め方がある。そこにおいて比丘に生じた怨恨は、完全に鎮められるべきである。いかなる五つか? 友よ、ここに、ある人は身体の行いが清らかでないが、言葉の行いが清らかな場合がある。友よ、そのような人に対しても、怨恨は鎮められるべきである”(A. ni. 5.162)――


Evamādināpi nayena pañca āghātapaṭivinayā vuttā, tesu yena kenaci āghātapaṭivinayavidhinā paccavekkhitvā. Apica yo –

このような方法によっても五つの怨恨の鎮め方が説かれており、それらのいずれかの怨恨の鎮め方の方法によって観察して(捨てるべきである)。さらに、次のようなものがある。


‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) satthu ovādo.

“比丘たちよ、たとえ盗賊や強盗が、両側に柄のある鋸で(諸君の)手足の節々を切り刻んだとしても、そこで心を汚す(怒る)者は、私の教えを実践する者ではない”(M. ni. 1.232)という師の教誡がある。


‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

“怒る者に怒り返す者は、それによって、その者自身がより悪くなる。怒る者に怒り返さない者は、勝ちがたい戦いに勝利する。


‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. (saṃ. ni. 1.188);

他者が激怒したことを知って、正念をもって静まる者は、自分自身と他者の両方の利益のために行動している”(S. ni. 1.188)。


‘‘Sattime[Pg.44], bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati, ‘aho vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā.

“比丘たちよ、これら七つの、敵が望み、敵がなす事柄が、怒りにある女あるいは男に訪れる。いかなる七つか? 比丘たちよ、ここに、敵は敵に対してこのように望む。‘ああ、この者が醜い顔になればよいのに’と。それはなぜか? 比丘たちよ、敵は敵が美しい顔であることを喜ばないからである。比丘たちよ、この怒りにある人は、怒りに圧倒され、怒りに取り憑かれており、たとえ彼がよく入浴し、よく塗香し、髪と髭を整え、白い服を着ていたとしても、怒りに圧倒されているがゆえに、彼は醜い顔なのである。比丘たちよ、これが第一の、敵が望み、敵がなす事柄であり、怒りにある女あるいは男に訪れる。


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati ‘aho vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti…pe… na pacurattho assāti…pe… na bhogavā assāti…pe… na yasavā assāti…pe… na mittavā assāti…pe… kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyāti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamane nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā…pe… nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’’ti (a. ni. 7.64).

さらにまた、比丘たちよ、敵は敵に対してこのように望む。‘ああ、この者が苦しんで眠ればよいのに’……(中略)……‘多くの利益がなければよいのに’……(中略)……‘富がなければよいのに’……(中略)……‘名声がなければよいのに’……(中略)……‘友がいなければよいのに’……(中略)……‘身体が崩壊して死んだ後、迷いの境地、不幸な境地、破滅、地獄に生まれますように’と。それはなぜか? 比丘たちよ、敵は敵が善き境地に行くことを喜ばないからである。比丘たちよ、この怒りにある人は、怒りに圧倒され、怒りに取り憑かれ、身体で悪行をなし、言葉で悪行をなし、心で悪行をなす。彼は身体で悪行をなし、言葉で悪行をなし、心で悪行をなして、身体が崩壊して死んだ後……(中略)……怒りに圧倒されているがゆえに、地獄に生まれるのである”(A. ni. 7.64)。


‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati…pe…. (a. ni. 7.64);

“怒れる者は利益を知らず、怒れる者は法を見ず……(中略)……”(A. ni. 7.64)。


‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ, saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya. (dha. pa. 221);

“怒りを捨てよ、高慢を投げ捨てよ、すべての結縛を超越せよ”(Dhp. 221)。


‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano…pe…. (a. ni. 7.64);

“怒りは不利益を生じさせ、怒りは心を乱す……(中略)……”(A. ni. 7.64)。


‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;

Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇā’’ti. (saṃ. ni. 1.187);

“怒りを断てば安らかに眠り、怒りを断てば憂いなし。婆羅門よ、怒りは毒の根を持ち、甘い先端を持つ”(S. ni. 1.187)。


‘‘Ekāparādhaṃ [Pg.45] khama bhūripañña,Na paṇḍitā kodhabalā bhavantī’’ti. –

“広大なる智慧ある者よ、一度の過ちを許したまえ。賢者は怒りを力とすることはない”――


Evamādinā nayena dose ādīnave vuttappaṭipakkhato dosappahāne ānisaṃse ca paccavekkhitvā pubbabhāge dosaṃ tadaṅgappahānādivasena pajahitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena sabbaso dosaṃ samucchindatha, pajahathāti tesaṃ bhikkhūnaṃ tattha niyojanaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dosaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahathā’’ti. Duṭṭhāseti āghātena dūsitacittatāya paduṭṭhā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paṭhamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.

このような方法によって、怒りにおける過失と、その反対から怒りを捨てることにおける功徳を観察し、事前の段階において怒りを(一時的な)放棄などの方法によって捨てて、ヴィパッサナーに励み、第三の道(不還果)によって完全に怒りを断絶しなさい、捨てなさい、ということが、それらの比丘たちに対するそこでの教示である。それゆえ“比丘たちよ、怒りという一つの法を捨てなさい”と言われた。“汚されている(Duṭṭhā)”とは、怨恨によって汚された心を持っていることである。その他ここで語られるべきことは、第一の経の解説において述べられた方法と同じである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の解説(義釈)が終了した。


3. Mohasuttavaṇṇanā

3. 迷い(痴)の経の解説


3. Tatiye mohanti aññāṇaṃ. Tañhi dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇantiādinā nayena vibhāgena anekappabhedampi muyhanti. Tena sayaṃ vā muyhati muyhanamattameva vā tanti mohoti vuccati. So cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāppaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. Idhāpi pajahathāti padassa –

3. 三番目の(経)において、“痴(moha)”とは無知のことである。それは、苦に関する無知、苦の集起に関する無知、苦の滅尽に関する無知、苦の滅尽に至る道に関する無知というような方法による分類によって、多種多様であっても、迷うことである。それによって自ら迷うか、あるいは単なる迷いそのものであるから“痴”と呼ばれる。それは、心の盲目性を特徴とし、あるいは無知を特徴とする。通達しないこと(非通達)を作用とし、あるいは対象の自性を覆い隠すことを作用とする。不適切な修行(邪行)として現れ、あるいは暗黒として現れる。如理作意(正しく心に留めないこと)を近因とし、一切の不善の根源であると見なされるべきである。“断ぜよ(pajahatha)”という言葉については――


‘‘Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate naraṃ’’. (itivu. 88);

“痴(まよい)ある者は利を悟らず、痴ある者は法を見ず。そのとき、痴が人を圧倒すると、盲目の闇となる”(イティヴッタカ 88)


‘‘Anatthajanano moho…pe…. (itivu. 88);

“痴は不利益を生じ……(以下略)”(イティヴッタカ 88)


‘‘Avijjā, bhikkhave, pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ (itivu. 40);

“比丘たちよ、無明は不善なる諸法の達成に先立つものである”(イティヴッタカ 40)


‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati’’;

(Udā. 70);

“世間は痴によって束縛され、相応しい姿のように見える”(ウダーナ 70)


‘‘Moho [Pg.46] nidānaṃ kammānaṃ samudayāya’’ (a. ni. 3.34);

“痴は業の集起の根源である”(増支部 3.34)


‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavatī’’ti ca –

“婆羅門よ、痴に圧倒され、心を奪われた愚かな者は、現世における恐怖と怨恨を生じ、来世における恐怖と怨恨をも生ずる”という(教説)などによって――


Ādinā nayena ‘‘yo koci dhammo kāmacchandādisaṃkilesadhammehi nibbattetabbo, atthato sabbo so mohahetuko’’ti ca mohe ādīnavaṃ tappaṭipakkhato mohappahāne ānisaṃsañca paccavekkhitvā kāmacchandādippahānakkameneva pubbabhāge tadaṅgādivasena mohaṃ pajahantā tatiyamaggena yathāvuttalobhadosekaṭṭhaṃ mohaṃ samucchedavasena pajahathāti attho daṭṭhabbo. Anāgāmimaggavajjho eva hi moho idhādhippetoti. Mūḷhāseti kusalākusalasāvajjānavajjādibhede attano hitāhite sammūḷhā. Sesaṃ vuttanayameva.

このような方法により、“欲愛などの汚染(煩悩)によって生じるべきいかなる法も、実質的にはそのすべては痴を原因としている”と、痴における過失と、その反対としての痴の放棄における功徳を省察し、欲愛などの放棄の順序に従って、事前の段階では部分的な放棄(彼分断)などによって痴を断じ、第三の道(不還道)によって、上述の貪・瞋と同じ箇所にある痴を根絶することによって“断ぜよ”という意味であると解されるべきである。実に、ここで意図されている痴は、不還道によって断じられるべきものだからである。“愚かな者たちは(mūḷhāse)”とは、善・不善、有罪・無罪などの区別において、自らの利益・不利益に迷っている者たちのことである。残りは前述の方法と同じである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三経の注釈、完。


4. Kodhasuttavaṇṇanā

4. 怒り経の注釈


4. Catutthe kodhanti dosaṃ. Doso eva hi kodhapariyāyena bujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena evaṃ vutto. Tasmā dutiyasutte vuttanayenevettha attho veditabbo. Apica kujjhanalakkhaṇo kodho, āghātakaraṇaraso, cittassa byāpattibhāvapaccupaṭṭhāno, cetaso pūtibhāvoti daṭṭhabboti ayampi viseso veditabbo.

4. 四番目の(経)において、“怒り(kodha)”とは瞋(dosa)のことである。実に、瞋こそが、怒りという別名によって理解する人々の機根に従って、このように語られたのである。それゆえ、ここでの意味は、第二経で説かれた方法によって理解されるべきである。さらに、怒りは憤怒を特徴とし、殺傷(加害)を作用とし、心の損傷の状態として現れ、精神の腐敗であると見なされるべきであるという、この特質も理解されるべきである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の注釈、完。


5. Makkhasuttavaṇṇanā

5. 覆(マッカ)経の注釈


5. Pañcame makkhanti paraguṇamakkhanaṃ. Yadipi hi so gūthaṃ gahetvā paraṃ paharanto viya attano karaṃ paṭhamataraṃ makkhatiyeva, tathāpi paresaṃ guṇamakkhanādhippāyena pavattetabbattā ‘‘paraguṇamakkhano’’ti vuccati. Tathā hi [Pg.47] so udakapuñchanamiva nhātassa sarīragataṃ udakaṃ paresaṃ guṇe makkheti puñchati vināseti, parehi vā katānaṃ mahantānampi kārānaṃ khepanato dhaṃsanato makkhoti vuccati. So paraguṇamakkhanalakkhaṇo, tesaṃ vināsanaraso, tadavacchādanapaccupaṭṭhāno. Atthato pana paresaṃ guṇamakkhanākārena pavatto domanassasahagatacittuppādoti daṭṭhabbaṃ. Pajahathāti tattha vuttappabhedaṃ dosaṃ, dose ca vuttanayaṃ ādīnavaṃ, pahāne cassa ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā pubbabhāge tadaṅgādivasena pajahantā vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena anavasesaṃ samucchindathāti attho. Makkhāseti makkhitā makkhitaparaguṇā, paresaṃ guṇānaṃ makkhitāro, tato eva attanopi dhaṃsitaguṇāti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

5. 五番目の(経)において、“覆(makkha)”とは他者の徳を覆い隠すことである。たとえそれが、糞を掴んで他者を打とうとする者が、まず自分自身の手を汚す(makkhati)ようなものであるとしても、他者の徳を隠そうという意図によって行われるものであるから、“他徳の隠蔽(覆)”と呼ばれる。ちょうど、拭い去る布が入浴した者の体についた水を拭き取るように、他者の徳を覆い、拭い去り、破壊する。あるいは、他者によってなされた大きな恩義さえも、軽視し踏みにじることから“覆”と呼ばれる。それは他者の徳を覆い隠すことを特徴とし、それらを破壊することを作用とし、それらを隠蔽することとして現れる。実質的には、他者の徳を隠蔽する態様で生じた、不快(憂)を伴う心の生起であると見なされるべきである。“断ぜよ”とは、そこで説かれた種類の瞋、および瞋において説かれた方法による過失と、その放棄における功徳を省察し、事前の段階では部分的な放棄などによって断じ、ヴィパッサナーに励んで、第三の道(不還道)によって余さず根絶せよという意味である。“覆ある者たちは(makkhāse)”とは、他者の徳を隠蔽する者たちであり、それゆえに自分自身の徳をも損なった者たちのことである。残りは説かれた方法と同じである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五経の注釈、完。


6. Mānasuttavaṇṇanā

6. 慢(マーナ)経の注釈


6. Chaṭṭhe mānanti jātiādivatthukaṃ cetaso unnamanaṃ. So hi ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā nayena maññanti tena, sayaṃ vā maññati, mānanaṃ sampaggahoti vā mānoti vuccati. Svāyaṃ seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti mānoti evaṃ tividho. Puna seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadiso, seyyassa hīno; sadisassa seyyo, sadisassa sadiso, sadisassa hīno; hīnassa seyyo, hīnassa sadiso, hīnassa hīnohamasmīti mānoti evaṃ navavidhopi unnatilakkhaṇo, ahaṃkāraraso, sampaggaharaso vā, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno vā, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno ummādo viyāti daṭṭhabbo. Pajahathāti tassa sabbassapi attukkaṃsanaparavambhananimittatā, garuṭṭhāniyesu abhivādanapaccupaṭṭhānaañjalikammasāmīcikammādīnaṃ akaraṇe kāraṇatā, jātimadapurisamadādibhāvena pamādāpattihetubhāvoti evamādibhedaṃ ādīnavaṃ tappaṭipakkhato niratimānatāya ānisaṃsañca paccavekkhitvā rājasabhaṃ anuppatto caṇḍālo viya sabrahmacārīsu nīcacittataṃ paccupaṭṭhapetvā pubbabhāge tadaṅgādivasena taṃ pajahantā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samucchindathāti [Pg.48] attho. Anāgāmimaggavajjho eva hi māno idhādhippeto. Mattāseti jātimadapurisamadādivasena mānena pamādāpattihetubhūtena mattā attānaṃ paggahetvā carantā. Sesaṃ vuttanayameva.

6. 六番目の(経)において、“慢(māna)”とは家柄などを根拠とする心の高揚のことである。それは、“私は優れている”などの方法によってそれ(慢)により思量し、あるいは自ら考え、高慢すること、あるいは掲げ持つことであるから“慢”と呼ばれる。それは、“私は優れている”という慢、“私は等しい”という慢、“私は劣っている”という慢という、三種類がある。さらに、優れた者に対して“私は優れている”という慢、優れた者に対して“等しい”、優れた者に対して“劣っている”;等しい者に対して“優れている”、等しい者に対して“等しい”、等しい者に対して“劣っている”;劣った者に対して“優れている”、劣った者に対して“等しい”、劣った者に対して“劣っている”という慢として、このように九種類であっても、高揚(慢心)を特徴とし、自己意識(我執)を作用とし、あるいは誇示を作用とし、膨張した状態として現れ、あるいは顕示欲として現れる。邪見を伴わない貪欲を近因とし、狂気のようなものであると見なされるべきである。“断ぜよ”とは、それがすべて自己の賞賛と他者の軽蔑の原因となること、尊敬すべき者たちに対して礼拝・出迎え・合掌・敬意などの行為を行わない原因となること、家柄の驕りや男の驕りなどによって放逸に陥る原因となることなどの過失と、その反対としての無慢の功徳を省察し、王宮に入った不可触民(カンダāla)のように、同修行的者たちに対して謙虚な心を現前させ、事前の段階では部分的な放棄などによってそれを断じ、ヴィパッサナーを増長させて、不還道(第三の道)によって根絶せよという意味である。実に、ここで意図されている慢は、不還道によって断じられるべきものだからである。“慢に酔える者たちは(mattāse)”とは、家柄の驕りや男の驕りなどによって、放逸に陥る原因となる慢によって酔い、自己を誇示して行動する者たちのことである。残りは説かれた方法と同じである。


Imesu pana paṭipāṭiyā chasu suttesu gāthāsu vā anāgāmiphalaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitā. Tattha ye ime avihā atappā sudassā sudassī akaniṭṭhāti upapattibhavavasena pañca anāgāmino, tesu avihesu upapannā avihā nāma. Te antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcavidhā, tathā atappā, sudassā, sudassino. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī parihāyati. Tattha yo avihādīsu uppajjitvā āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā arahattappattiyā kilesaparinibbānena parinibbāyati, ayaṃ antarāparinibbāyī nāma. Yo pana avihādīsu ādito pañcakappasatādibhedaṃ āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati, ayaṃ upahaccaparinibbāyī nāma. Yo asaṅkhārena adhimattappayogaṃ akatvā appadukkhena akasirena parinibbāyati, ayaṃ asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Yo pana sasaṅkhārena adhimattappayogaṃ katvā dukkhena kicchena kasirena parinibbāyati, ayaṃ sasaṅkhāraparinibbāyī nāma. Itaro pana avihādīsu uddhaṃvāhitabhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ, vaṭṭasotaṃ, maggasotameva vāti uddhaṃsoto. Avihādīsu uppajjitvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto tattha tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā paṭisandhiggahaṇavasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.

しかし、これら一連の六つの経または偈において、不還果に至らせることで説法は完結している。そこにおいて、これら無煩、無熱、善現、善見、色究竟という、転生(生起)の有の力による五種類の不還者がいるが、それらのうち、無煩天に生まれた者が無煩と呼ばれる。彼らには、中般、生般、無行般、有行般、上流色究竟行の五種類があり、無熱天、善現天、善見天においても同様である。しかし、色究竟天においては、上流色究竟行者は除かれる。そこにおいて、無煩天などに生まれて、寿命の中間を越えることなく、阿羅漢果を得ることによる煩悩の滅(般涅槃)によって般涅槃する者、これが中般と呼ばれる。また、無煩天などにおいて、初めから五百劫などの区分である寿命の中間を越えてから般涅槃する者、これが生般と呼ばれる。特別な努力(行)をなさず、過度な精進をすることなく、少ない苦しみで、困難なく般涅槃する者、これが無行般と呼ばれる。また、特別な努力(行)をもって、過度な精進をして、苦しみと困難、辛苦を伴って般涅槃する者、これが有行般と呼ばれる。他方、無煩天などにおいて、上へと運ばれる性質があるために、その者の渇愛の流れ、輪廻の流れ、あるいは聖道の流れが上に向かっている者が、上流である。無煩天などに生まれて、阿羅漢果を得ることができず、それぞれの場所で寿命の限り留まり、再生(結生)を受けることによって色究竟天へ行く者が、色究竟行者である。


Ettha ca uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī, na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti catukkaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāmāti.

そして、ここで“上流色究竟行者”“上流にして非色究竟行者”“非上流にして色究竟行者”“非上流にして非色究竟行者”という四句分別を知るべきである。どのようにか。無煩天から始めて四つの天界を順に経て、色究竟天に行って般涅槃する者、これが上流色究竟行者と呼ばれる。また、下の三つの天界を順に経て、善見天に留まって般涅槃する者、これが上流にして非色究竟行者と呼ばれる。ここから直ちに色究竟天へ行って般涅槃する者、これが非上流にして色究竟行者と呼ばれる。また、下の四つの天界において、それぞれの場所で般涅槃する者、これが非上流にして非色究竟行者と呼ばれる。


Tattha [Pg.49] avihesu uppajjitvā kappasatato uddhaṃ parinibbāyiko, dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake parinibbāyiko, pañcakappasate asampatte parinibbāyikoti tayo antarāparinibbāyino. Vuttañhetaṃ ‘‘upapannaṃ vā samanantarā appattaṃ vā vemajjha’’nti (pu. pa. 36). Vā-saddena hi pattamattopi saṅgahitoti. Evaṃ tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto. Tesu asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti. Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattārīsaṃ akaniṭṭhe pana uddhaṃsotassa abhāvato tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyino cattāro, sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha, evamete aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Te sabbepi imesu suttesu avisesavacanena gahitāti daṭṭhabbaṃ.

そこにおいて、無煩天に生まれて百劫を超えてから般涅槃する者、二百劫の終わりに般涅槃する者、五百劫に達する前に般涅槃する者という、三種の中般がいる。これについては、“生まれてすぐ、あるいは中間に達する前、あるいは中間に”と(人施設論に)説かれている。“あるいは(vā)”という言葉によって、達したばかりの者も含まれるからである。このように、三種の中般、一種の生般、一種の上流がいる。それらの中に、無行般が五種、有行般が五種あり、計十種となる。同様に、無熱天、善現天、善見天においても(それぞれ十種ずつあるので)四つの十で四十となる。しかし、色究竟天においては上流がいないため、三種の中般と一種の生般があり、無行般が四種、有行般が四種で計八種となる。このようにして、これら四十八種の不還者がいる。彼ら全員が、これらの経において、区別のない表現によって含まれていると見なすべきである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の釈義が完結した。


7. Sabbapariññāsuttavaṇṇanā

7. 一切遍知経の釈義


7. Sattame sabbanti anavasesaṃ. Anavasesavācako hi ayaṃ sabba-saddo. So yena yena sambandhaṃ gacchati, tassa tassa anavasesataṃ dīpeti; yathā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ, sabbā vedanā, sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti. So panāyaṃ sabba-saddo sappadesanippadesavisayatāya duvidho. Tathā hesa sabbasabbaṃ, padesasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tattha ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputtā, subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu (ma. ni. 1.345) padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, cakkhuñceva rūpañca…pe…. Manañceva dhamme cā’’ti (saṃ. ni. 4.23-25) ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.1) sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadesavisayo, itaresu tīsupi āgato sappadesavisayo[Pg.50]. Idha pana sakkāyasabbasmiṃ veditabbo. Vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakadhammā hi idha ‘‘sabba’’nti anavasesato gahitā.

7. 第七の経における“一切”とは、残りのないことである。この“一切”という語は、余すところがないことを表す言葉だからである。それは結びつくものに従って、それぞれの無余性(余すところがないこと)を示す。例えば“一切の色”“一切の受”“一切の有身に含まれる諸法”というが如きである。さて、この“一切”という語には、限定的な領域と全体的な領域という点から二種類がある。実際、それは“一切の一切”“部分の一切”“処の一切”“有身の一切”という四つの領域において使用が見られる。そのうち、“諸法はあらゆる様態において、世尊なる仏陀の知恵の門の射程に入る”などの箇所では、“一切の一切”として現れている。“サーリプッタよ、汝ら全員の説いたことは、ある側面においては優れた説法である”などの箇所では、“部分の一切”として現れている。“比丘たちよ、汝らに一切を説こう。すなわち眼と色、……(中略)……意と法である”という箇所では、これは“処の一切”として現れている。“比丘たちよ、汝らに一切諸法根本法門を説こう”などの箇所では、“有身の一切”として現れている。そのうち、“一切の一切”として現れているものは全体的な領域(無分)であり、他の三つに現れているものは限定的な領域(有分)である。しかしここでは、“有身の一切”として理解されるべきである。というのも、ここではヴィパッサナーの対象となる三界の諸法が、余すところなく“一切”として捉えられているからである。


Anabhijānanti ‘‘ime dhammā kusalā, ime akusalā, ime sāvajjā, ime anavajjā’’tiādinā ‘‘ime pañcakkhandhā, imāni dvādasāyatanāni, imā aṭṭhārasa dhātuyo, idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo ariyasacca’’nti ca ādinā sabbe abhiññeyye dhamme aviparītasabhāvato anabhijānanto abhivisiṭṭhena ñāṇena na jānanto. Aparijānanti na parijānanto. Yo hi sabbaṃ tebhūmakadhammajātaṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbaṃ tebhūmakaṃ nāmarūpaṃ – ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo. Idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti bhūtappasādādippabhedaṃ rūpaṃ, phassādippabhedaṃ nāmañca, lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānato vavatthapeti. Tassa avijjādikañca paccayaṃ pariggaṇhāti. Ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṃ sabbaṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi. Ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena sabbasmiṃ chandarāgaṃ pajahati. Ayaṃ pahānapariññā.

“証知せず”とは、“これら諸法は善、これらは不善、これらは有罪、これらは無罪である”など、また“これら五蘊、これら十二処、これら十八界、これが苦聖諦、これが苦集聖諦である”などというように、すべて証知すべき諸法を、不変の自性から証知せず、勝れた智慧によって知っていないことである。“遍知せず”とは、遍知していないことである。およそ、一切の三界に属する諸法を遍知する者は、三つの遍知、すなわち知遍知(ちへんち)、審察遍知(しんさつへんち)、捨断遍知(しゃ断へんち)によって遍知する。そこにおいて、知遍知とは何か。一切の三界に属する名色を、“これが色であり、色はこの程度であり、これ以上のものではない。これが名であり、名はこの程度であり、これ以上のものではない”と、浄色などの区別のある色、および触などの区別のある名を、相・作用(味)・現起・足処(近因)によって規定する。またその無明などの縁を把握する。これが知遍知である。審察遍知とは何か。このように(諸法を)知った上で、そのすべてを無常・苦・病などとして四十二の相によって究める(審察する)ことである。これが審察遍知である。捨断遍知とは何か。このように究めた上で、最上の道(阿羅漢道)によって、すべてに対する欲貪を捨てることである。これが捨断遍知である。


Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyopi ñātapariññā. Maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhiyo kalāpasammasanādianulomapariyosānā vā paññā tīraṇapariññā. Ariyamaggena pajahanaṃ pahānapariññā. Yo sabbaṃ parijānāti, so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti. Idha pana virāgappahānānaṃ paṭikkhepavasena visuṃ gahitattā ñātapariññāya tīraṇapariññāya ca vasena parijānanā veditabbā. Yo panevaṃ na parijānāti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aparijāna’’nti.

見清浄(けんしょうじょう)と度疑清浄(どぎしょうじょう)もまた、知遍知である。道非道智見清浄(どうひどうちけんしょうじょう)から、聚の思惟(しゆい)などを経て随順(ずいじゅん)に至るまでの智慧は審察遍知である。聖道による捨断が捨断遍知である。一切を遍知する者は、これら三つの遍知によって遍知する。しかし、ここでは離貪と捨断が否定(の対象)として別個に取り上げられているため、知遍知と審察遍知による遍知として理解されるべきである。このように遍知しない者を指して“遍知せず”と言われている。


Tattha cittaṃ avirājayanti tasmiṃ abhiññeyyavisese pariññeyye attano cittasantānaṃ na virājayaṃ, na virajjanto; yathā tattha rāgo na hoti, evaṃ virāgānupassanaṃ na uppādentoti attho. Appajahanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya tattha pahātabbayuttakaṃ kilesavaṭṭaṃ anavasesato [Pg.51] na pajahanto. Yathā cetaṃ, evaṃ abhijānanādayopi missakamaggavasena veditabbā. Pubbabhāge hi nānācittavasena ñātatīraṇapahānapariññāhi kamena abhijānanādīni sampādetvā maggakāle ekakkhaṇeneva kiccavasena taṃ sabbaṃ nipphādentaṃ ekameva ñāṇaṃ pavattatīti. Abhabbo dukkhakkhayāyāti nibbānāya sakalassa vaṭṭadukkhassa khepanāya na bhabbo, nālaṃ na samatthoti attho.

そこにおいて“心を離貪させず”とは、その証知すべき格別な遍知されるべきものにおいて、自らの心相続を離貪させず、離欲せず、そこに貪欲が生じないように離貪随観(りどんずいかん)を生じさせていない、という意味である。“捨てず”とは、随観の智慧を伴う道智によって、そこで捨断されるべき煩悩の輪を余すところなく捨てていないことである。これと同様に、証知などもまた、混淆した道の(果たすべき作用の)面から理解されるべきである。なぜなら、前段階(準備段階)においては、種々の心によって知・審察・捨断の遍知を順次、証知などを完成させるが、道の時においては、唯一の智慧が刹那のうちに、その機能(作用)としてそのすべてを成し遂げつつ進行するからである。“苦の滅尽のためには能わず”とは、涅槃のため、すなわち輪廻の苦のすべてを尽くさせるためには相応しくなく、十分ではなく、能力がないという意味である。


Sabbañca khoti ettha ca-saddo byatireke, kho-saddo avadhāraṇe. Tadubhayena abhijānanādito laddhabbaṃ visesaṃ dukkhakkhayassa ca ekantakāraṇaṃ dīpeti. Abhijānanādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Tattha pana paṭikkhepavasena vuttaṃ, idha vidhānavasena veditabbaṃ. Ayameva viseso. Apica abhijānanti upādānakkhandhapañcakasaṅkhātaṃ sakkāyasabbaṃ sarūpato paccayato ca ñāṇassa abhimukhīkaraṇavasena abhijānanto hutvā abhāvākārādipariggahena taṃ aniccādilakkhaṇehi paricchijjamānavasena parijānanto. Virājayanti sammadevassa aniccatādiavabodhena uppannabhayādīnavanibbidādiñāṇānubhāvena attano cittaṃ virattaṃ karonto tattha aṇumattampi rāgaṃ anuppādento. Pajahanti vuṭṭhānagāminivipassanāsahitāya maggapaññāya samudayapakkhiyaṃ kilesavaṭṭaṃ pajahanto samucchindanto. Bhabbo dukkhakkhayāyāti evaṃ kilesamalappahāneneva sabbassa kammavaṭṭassa parikkhīṇattā anavasesavipākavaṭṭakhepanāya sakalasaṃsāravaṭṭadukkhaparikkhayabhūtāya vā anupādisesāya nibbānadhātuyā bhabbo ekantenetaṃ pāpuṇitunti evamettha attho daṭṭhabbo.

“一切を(証知し)……実に”という箇所で、“ca(また)”という語は(前述との)差異を示し、“kho(実に)”という語は強調(限定)を意味する。その両者によって、証知などから得られるべき殊勝さと、苦の滅尽の決定的な原因を示している。証知などにおいて語られるべきことは、すでに(否定の文脈で)述べられた通りである。しかし、そこでは否定として述べられたが、ここでは肯定(のあり方)として知られるべきである。これこそが差異である。さらに詳述すれば、“証知し”とは、五取蘊といわれる有身(うしん)の一切を、その自性と縁から智慧の面前に置くことによって証知する者となり、非存在のあり方などを把握することによって、それを無常などの相をもって限定することを通じて“遍知し”ているのである。“心を離貪させ”とは、正しく無常などを覚ることで生じた恐怖・過患・厭離などの智慧の威力によって、自らの心を離欲させ、そこに微塵も貪欲を生じさせないことである。“捨て”とは、出離に向かう随観を伴う道智によって、集(じゅう)の側にある煩悩の輪を捨て、断絶することである。“苦の滅尽のために能う”とは、このように煩悩の汚れを捨てることによって、業の輪がすべて滅びるため、余すところなく異熟(果報)の輪を尽くさせるため、あるいは、全輪廻の苦の滅尽である無余涅槃界へと、決定的に到達できるという意味であり、そのようにここで意味を解釈すべきである。


Yo sabbaṃ sabbato ñatvāti yo yuttayogo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakadhammajātaṃ sabbato sabbabhāgena kusalādikkhandhādivibhāgato dukkhādipīḷanādivibhāgato ca. Atha vā sabbatoti sabbasmā kakkhaḷaphusanādilakkhaṇādito aniccādito cāti sabbākārato jānitvā vipassanāpubbaṅgamena maggañāṇena paṭivijjhitvā, vipassanāñāṇeneva vā jānanahetu. Sabbatthesu na rajjatīti sabbesu atītādivasena anekabhedabhinnesu sakkāyadhammesu na rajjati, ariyamaggādhigamena rāgaṃ na janeti. Imināssa taṇhāgāhassa abhāvaṃ dassento taṃ nimittattā diṭṭhamānaggāhānaṃ ‘‘etaṃ mama esohamasmi, eso me attā’’ti imassa micchāgāhattayassapi [Pg.52] abhāvaṃ dasseti. Sa veti ettha sa-iti nipātamattaṃ. Ve-ti byattaṃ, ekaṃsenāti vā etasmiṃ atthe nipāto. Sabbapariññāti sabbaparijānanato, yathāvuttassa sabbassa abhisamayavasena parijānanato. Soti yathāvutto yogāvacaro, ariyo eva vā. Sabbadukkhamupaccagāti sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ accagā atikkami, samatikkamīti attho.

“一切をあらゆる面から知って”とは、実践に励む随観の修行者が、三界に属する一切の諸法をあらゆる面から、すなわち善などの区別、蘊などの区別、苦などによる圧迫などの区別から(知ることである)。あるいは“あらゆる面から”とは、一切を、堅さや接触などの相から、また無常などからというように、あらゆる相(あり方)から知って、随観を先導とする道智によって通達し、あるいは、随観の智慧によって知ったことを理由として、という意味である。“一切において執着せず”とは、過去などの別によって多種多様に分かれた一切の有身の諸法において執着せず、聖道の獲得によって貪欲を生じさせないことである。これによって、彼の渇愛による執着の欠如を示し、それを原因とする見(けん)と慢(まん)による執着、すなわち“これは私のものである、これこそが私である、これが私の我である”という、これら三つの邪まな執着の欠如をも示している。“Sa ve(彼こそが実に)”という箇所のうち、“sa”は単なる接辞(代名詞)である。“ve”は明示、あるいは断定の意味での接辞である。“一切を遍知せる(者)”とは、一切を遍知したことにより、前述の一切を現観(げんかん)を通じて遍知したことによる。“彼”とは、前述の修行者、あるいは聖者のことである。“一切の苦を超えたり”とは、一切の輪廻の苦を越えた、超克したという意味である。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の註釈が終了した。


8. Mānapariññāsuttavaṇṇanā

8. 慢遍知経の註釈


8. Aṭṭhame apubbaṃ natthi, kevalaṃ mānavasena desanā pavattā. Gāthāsu pana mānupetā ayaṃ pajāti kammakilesehi pajāyatīti pajāti laddhanāmā ime sattā maññanalakkhaṇena mānena upetā upagatā. Mānaganthā bhave ratāti kimikīṭapaṭaṅgādiattabhāvepi mānena ganthitā mānasaṃyojanena saṃyuttā. Tato eva dīgharattaṃ paribhāvitāhaṃkāravasena ‘‘etaṃ mamā’’ti saṅkhāresu ajjhosānabahulattā tattha niccasukhaattādivipallāsavasena ca kāmādibhave ratā. Mānaṃ aparijānantāti mānaṃ tīhi pariññāhi na parijānantā. Arahattamaggañāṇena vā anatikkamantā, ‘‘mānaṃ apariññāyā’’ti keci paṭhanti. Āgantāro punabbhavanti puna āyātiṃ upapattibhavaṃ. Punappunaṃ bhavanato vā punabbhavasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ aparāparaṃ parivattanavasena gantāro upagantāro honti, bhavato na parimuccantīti attho. Ye ca mānaṃ pahantvāna, vimuttā mānasaṅkhayeti ye pana arahattamaggena sabbaso mānaṃ pajahitvā mānassa accantasaṅkhayabhūte arahattaphale nibbāne vā tadekaṭṭhasabbakilesavimuttiyā vimuttā suṭṭhu muttā. Te mānaganthābhibhuno, sabbadukkhamupaccagunti te parikkhīṇabhavasaṃyojanā arahanto sabbaso mānaganthaṃ mānasaṃyojanaṃ samucchedappahānena abhibhavitvā ṭhitā, anavasesaṃ vaṭṭadukkhaṃ atikkamiṃsūti attho. Evametasmiṃ sattamasutte ca arahattaṃ kathitanti.

8. 第八の(経の)釈において、新しいことは何もなく、単に慢(高慢)についての説法が行われている。詩句において“この生類(pajā)は慢を具えている”という場合の“生類”とは、業と煩悩によって生まれる(pajāyati)がゆえに“生類”という名を得ている。これらの生きとし生けるものは、我執という特徴を持つ慢(高慢)を具え、それに近づいている。“慢の縛り(結)によって生存を喜ぶ”とは、ウジ虫や昆虫、蛾などの身体(個体)においてさえ、慢によって縛られ、慢の結(煩悩)によって結ばれていることである。それゆえに、長き夜にわたって、育まれた我執によって“これは私のものである”と諸行に対して執着することが多いので、その(存在の)場において、常・楽・我などの顛倒によって、欲などの生存を喜んでいる。“慢を等知(遍知)しない者は”とは、三つの等知(遍知)によって慢を等知しない者のことである。あるいは、阿羅漢道の智によって(慢を)超えることができない者のことである。“慢を等知しないで”と読む者もいる。“再び有(生存)へと来る者となる”とは、再び将来の再生の生存へと(来る者である)。あるいは、幾度も生まれることから“再有”と呼ばれる輪廻を、次から次へと転生することによって、行く者、近づく者となるのであって、生存から脱することはないという意味である。“慢を捨て去り、慢の滅尽において解脱した者たちは”とは、阿羅漢道によって慢を完全に捨て去り、慢の究極の滅尽の状態である阿羅漢果あるいは涅槃において、それと同一の場にあるすべての煩悩からの解脱によって解脱した、よく脱した者たちのことである。“彼らは慢の縛りを克服し、あらゆる苦を超えた”とは、それらの、生存の結(煩悩)が滅尽した阿羅漢たちは、完全に慢の縛り(慢の結)を、断截による放棄によって克服してとどまり、余すところなく輪廻の苦しみを越えたという意味である。このように、この第七の経においても阿羅漢が説かれている。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八経の義釈が終了した。


9-10. Lobhadosapariññāsuttadvayavaṇṇanā

9-10. 貪・瞋等知の二つの経の義釈。


9-10. Navamadasamesu [Pg.53] apubbaṃ natthi. Desanāvilāsavasena tathā bujjhanakānaṃ veneyyānaṃ ajjhāsayavasena vā tathā desitānīti daṭṭhabbaṃ.

9-10. 第九・第十の経においては、新しいことは何もない。説法の巧みさによって、あるいはそのように悟るべき被導者たちの意向によって、そのように説かれたと見るべきである。


Navamadasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九・第十経の義釈が終了した。


Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一品(初篇)の義釈が終了した。


2. Dutiyavaggo

2. 第二品。


1-3. Mohapariññādisuttavaṇṇanā

1-3. 痴等知等の経の義釈。


11-13. Dutiyavaggepi paṭhamādīni tīṇi suttāni vuttanayāneva, tathā desanākāraṇampi vuttameva.

11-13. 第二品においても、最初の三つの経は既に述べられた方法の通りである。同様に、説法の理由も既に述べられた通りである。


4. Avijjānīvaraṇasuttavaṇṇanā

4. 無明蓋経の義釈。


14. Catutthe – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādīsu na-kāro paṭisedhattho. Ahanti bhagavā attānaṃ niddisati. Aññanti idāni vattabbaavijjānīvaraṇato aññaṃ. Ekanīvaraṇampīti ekanīvaraṇadhammampi. Samanupassāmīti dve samanupassanā – diṭṭhisamanupassanā ca ñāṇasamanupassanā ca. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā (a. ni. 4.200; paṭi. ma. 1.130) āgatā ayaṃ diṭṭhisamanupassanā nāma. ‘‘Aniccato samanupassati, no niccato’’tiādinā (paṭi. ma. 3.35) pana āgatā ayaṃ ñāṇasamanupassanā nāma. Idhāpi ñāṇasamanupassanāva adhippetā. ‘‘Samanupassāmī’’ti ca padassa na-kārena sambandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇasaṅkhātena samantacakkhunā sabbadhamme hatthāmalakaṃ viya olokentopi aññaṃ ekanīvaraṇampi na samanupassāmī’’ti.

14. 第四において、“比丘たちよ、私は……を見ない”などの句において、“な(na)”の語は否定の意味である。“私(ahaṃ)”とは、世尊が自身を指している。“他の(aññaṃ)”とは、これから述べられるべき無明蓋以外の他のもののことである。“一つの蓋(障碍)さえも(ekanīvaraṇampī)”とは、一つの蓋となる法であっても、ということである。“見極める(samanupassāmī)”とは、二つの見極めがある。見(diṭṭhi)の見極めと、智(ñāṇa)の見極めである。そのうち、“色を我(自分)として見極める”等によって伝えられるのが、これがいわゆる見の見極めである。“無常として見極め、常としては見極めない”等によって伝えられるのが、これがいわゆる智の見極めである。ここでも智の見極めだけが意図されている。“見極める”という語は“な(na)”の語と結びついている。これが言わんとしていることは、“比丘たちよ、私は、一切知智と呼ばれる遍満する眼によって、すべての法を掌の中の阿摩勒(アムラ)の果実のように観察しているが、他の、一つの蓋であっても、これ(無明)のようなものは見極めない”ということである。


Yena nīvaraṇena nivutā pajā dīgharattaṃ sandhāvanti saṃsarantīti yena nīvaraṇakasabhāvattā nīvaraṇena dhammasabhāvaṃ jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ adatvā [Pg.54] chādetvā pariyonandhitvā ṭhānena andhakārena nivutā sattā anādimatasaṃsāre aparimāṇe kappe mahantesu ceva khuddakesu ca bhavādīsu aparāparuppattivasena sabbato dhāvanti ceva saṃsaranti, ca. Ārammaṇantarasaṅkamanavasena vā sandhāvanaṃ, bhavantarasaṅkamanavasena saṃsaraṇaṃ. Kilesānaṃ balavabhāvena vā sandhāvanaṃ, dubbalabhāvena saṃsaraṇaṃ. Khaṇikamaraṇavasena vā ekajātiyaṃ sandhāvanaṃ, vohāramaraṇavasena anekāsu jātīsu saṃsaraṇaṃ. Cittavasena vā sandhāvanaṃ, ‘‘cittamassa vidhāvatī’’ti hi vuttaṃ, kammavasena saṃsaraṇaṃ. Evaṃ sandhāvanasaṃsaraṇānaṃ viseso veditabbo.

“その蓋によって覆われた生類が、長き夜にわたって、馳せ巡り、輪廻する”とは、蓋という性質(自性)であることによって、法の自性を知ること、見ること、通達することを許さず、隠し、覆ってとどまることによって、また暗黒によって、覆われた生きとし生けるものが、始まりのない輪廻において、無量な劫の間に、大きな、あるいは小さな生存などにおいて、次から次へと生まれることによって、あらゆるところへ馳せ巡り、また輪廻するということである。あるいは、別の対象へと移行することによって“馳せ巡り(sandhāvana)”、別の生存へと移行することによって“輪廻する(saṃsaraṇa)”。あるいは、煩悩が強力であることによって“馳せ巡り”、微弱であることによって“輪廻する”。あるいは、刹那的死によって一回の生において“馳せ巡り”、世俗的な死によって多くの生涯において“輪廻する”。あるいは、心によって“馳せ巡り”――実際、“彼の心は馳せ巡る”と言われている――、業によって“輪廻する”。このように“馳せ巡ること”と“輪廻すること”の別を知るべきである。


Yathayidanti yathā idaṃ. Ya-kāro padasandhikaro, sandhivasena rassattaṃ. Avijjānīvaraṇanti ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Viparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ ādhipateyyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Antavirahite saṃsāre satte javāpetīti vā avijjā, paramatthato vā avijjamānesu itthipurisādīsu javati pavattati, vijjamānesu khandhādīsu na javati, na pavattatīti avijjā. Apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. Avijjāva nīvaraṇanti avijjānīvaraṇaṃ.

“これ、すなわち(yathayidaṃ)”とは、これ(idaṃ)のよう(yathā)に、ということである。“や(ya)”の文字は語の結合を成すものであり、結合によって短音化されている。“無明蓋(avijjānīvaraṇa)”について、ここでは、行うのにふさわしくないという意味で、身体の悪行などが“知られるべきでないもの(avindiya)”と呼ばれ、得られるべきでないという意味である。その知られるべきでないものを(正しいものとして)知るから“無明(avijjā)”である。逆に、身体の善行などが“知られるべきもの(vindiya)”と呼ばれ、その知られるべきものを知ら(得)ないから“無明”である。あるいは、諸蘊の集積の意味、諸処の居所の意味、諸界の空の意味、諸根の主宰の意味、諸諦の如実な意味といった、苦などに関して説かれた四種の意味を、未知のものとするから“無明”である。あるいは、終わりのない輪廻において、生きとし生けるものを走らせるから“無明”である。あるいは、勝義において存在しない女性や男性などにおいて走り、存在している諸蘊などにおいては走らないから“無明”である。さらにまた、眼識などの依処や対象、そして縁起および縁生法を隠すことからも“無明”である。無明そのものが蓋であるから“無明蓋”という。


Avijjānīvaraṇena hi, bhikkhave, nivutā pajā dīgharattaṃ sandhāvanti saṃsarantīti idaṃ purimasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ. Purimaṃ vā – ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇa’’nti evaṃ opammadassanavasena vuttaṃ, idaṃ nīvaraṇānubhāvadassanavasena. Kasmā panettha avijjāva evaṃ vuttā, na aññe dhammāti? Ādīnavapaṭicchādanena kāmacchandādīnaṃ visesappaccayabhāvato. Tathā hi tāya paṭicchāditādīnave visaye kāmacchandādayo pavattanti.

“比丘たちよ、無明蓋によって覆われた生類は、長き夜にわたって馳せ巡り、輪廻する”とは、これは前の(説明)を強固にするために説かれた。あるいは、前のは“比丘たちよ、この無明蓋のように”というように比喩を示すことによって説かれ、これは蓋の威力を示すことによって説かれた。なぜここでは、無明だけがこのように説かれ、他の法は説かれないのか。過失を隠すことによって、欲愛などの特別な原因となるからである。実際、それ(無明)によって過失が隠された対象において、欲愛などが生じるのである。


Natthaññoti ādikā gāthā vuttassa avuttassa ca atthassa saṅgaṇhanavasena bhāsitā. Tattha nivutāti nivāritā paliguṇṭhitā, paṭicchāditāti attho. Ahorattanti divā ceva rattiñca, sabbakālanti vuttaṃ hoti. Yathā [Pg.55] mohena āvutāti yena pakārena avijjānīvaraṇasaṅkhātena mohena āvutā paṭicchāditā suviññeyyampi ajānantiyo pajā saṃsāre saṃsaranti, tathārūpo añño ekadhammopi ekanīvaraṇampi natthīti yojetabbaṃ. Ye ca mohaṃ pahantvāna, tamokhandhaṃ padālayunti ye pana ariyasāvakā pubbabhāge tadaṅgādippahānavasena, heṭṭhimamaggehi vā taṃtaṃmaggavajjhaṃ mohaṃ pajahitvā aggamaggena vajirūpamañāṇena mohasaṅkhātameva tamorāsiṃ padālayiṃsu, anavasesato samucchindiṃsu. Na te puna saṃsarantīti te arahanto –

“ほかに無い”という言葉で始まる偈は、説かれた意味と説かれなかった意味の両方を包含するために語られた。そこでの“覆われた(nivutā)”とは、遮られた、包み隠された、隠蔽されたという意味である。“昼夜(ahorattaṃ)”とは、昼も夜も、すなわち“常に”ということが言われている。“無明に覆われ(yathā mohena āvutā)”とは、無明蓋(むみょうがい)と称される愚痴(モハ)によって、ある方法で覆われ隠蔽され、容易に知られるべきことさえも知らずに、衆生が輪廻の中を彷徨っているように、そのような類の他の単一の法も、単一の蓋(がい)も存在しない、と結びつけるべきである。“無明を捨て、暗黒の塊を打ち砕く者たち(ye ca mohaṃ pahantvāna, tamokhandhaṃ padālayuṃ)”とは、諸の聖弟子たちが、修行の初期段階において、あるいは(道の一部を)捨てることによって、あるいは低い階位の道によって、それぞれの道で断たれるべき無明を捨て、最上位の道(金剛喩智)によって無明そのものである暗黒の集積を打ち砕き、余すところなく根絶したことを指す。“彼らは再び輪廻しない(na te puna saṃsarantī)”とは、それら阿羅漢たちのことである。


‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –

“諸蘊(五蘊)の連続、および諸界(十八界)と諸処(十二処)の、絶え間なく続く流れを、輪廻(サンサーラ)と呼ぶ”。


Evaṃ vutte imasmiṃ saṃsāre na saṃsaranti na paribbhamanti. Kiṃ kāraṇā? Hetu tesaṃ na vijjati, yasmā saṃsārassa hetu mūlakāraṇaṃ avijjā, sā tesaṃ na vijjati, sabbaso natthi samucchinnattāti.

このように言われるこの輪廻において、彼らは(再び)輪廻せず、彷徨うこともない。なぜならば、彼らには原因(hetu)が見出されないからである。輪廻の原因、根本的な理由は無明であるが、それは根絶されているために、彼らには全く存在しないからである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四の経の釈を終える。


5. Taṇhāsaṃyojanasuttavaṇṇanā

5. 渇愛結経(かつあいけつきょう)の釈。


15. Pañcame yassa vijjati, taṃ puggalaṃ dukkhehi, kammaṃ vā vipākehi, bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāse vā bhavantarādīhi saṃyojetīti saṃyojanaṃ. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, tasati sayaṃ paritasati, tasanti vā etāyāti taṇhā. Saññuttāti cakkhādīsu abhinivesavatthūsu baddhā. Sesaṃ vuttanayameva. Kāmañcettha avijjāyapi saṃyojanabhāvo taṇhāya ca nīvaraṇabhāvo atthiyeva, tathāpi avijjāya paṭicchāditādīnavehi bhavehi taṇhā satte saṃyojetīti imassa visesassa dassanatthaṃ purimasutte avijjā nīvaraṇabhāvena, idha ca taṇhā saṃyojanabhāveneva vuttā. Kiñca nīvaraṇasaṃyojanappadhānassa dassanatthaṃ. Yathā hi nīvaraṇabhāvena avijjā saṃkilesadhammānaṃ padhānabhūtā pubbaṅgamā ca, evaṃ saṃyojanabhāvena nesaṃ taṇhāti tadadhīnappadhānabhāvaṃ dassetuṃ suttadvaye evamete dhammā vuttā. Apica visesena avijjā nibbānasukhaṃ nivāretīti [Pg.56] ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttā, taṇhā saṃsāradukkhena satte saṃyojetīti ‘‘saṃyojana’’nti.

15. 第五の経において、“それ(結)が存在する者”を、諸々の苦しみ、あるいは業と異熟、あるいは三有・四生・五趣・七識住・九有情居における後有などと結びつけるゆえに“結(saṃyojana)”という。渇き欲するという意味で“渇愛(taṇhā)”であり、自らも渇望し、あるいはこれによって(衆生が)渇望するゆえに渇愛である。“結びついた(saññuttā)”とは、眼などの執着の対象に縛られていることである。残りの部分は既述の通りである。なお、ここにおいて無明にも“結”の性質があり、渇愛にも“蓋”の性質があるが、それでもなお、無明が(真理を)覆い隠し、過失を見えなくしている状態で、渇愛が衆生を諸々の生に結びつけるという、この特殊な役割を示すために、前の経では無明を“蓋”として、この経では渇愛を“結”として説いたのである。さらに、蓋と結の主導的な役割を示すためでもある。すなわち、蓋という性質においては無明が汚染の諸法の中心であり先駆者であるように、結という性質においては渇愛がそれらの中心であるという、それらに依存した主導性を表すために、二つの経においてこれらの法がそのように説かれた。また、特に無明は涅槃の幸福を遮る(nivāreti)ゆえに“蓋(nīvaraṇa)”と言われ、渇愛は衆生を輪廻の苦しみに結びつける(saṃyojeti)ゆえに“結(saṃyojana)”と言われる。


Dassanagamanantarāyakaraṇato vā vijjācaraṇavipakkhato dvayaṃ dvidhā vuttaṃ. Vijjāya hi ujuvipaccanīkabhūtā avijjā nibbānadassanassa aviparītadassanassa ca visesato antarāyakarā, caraṇadhammānaṃ ujuvipaccanīkabhūtā taṇhā gamanassa sammāpaṭipattiyā antarāyakarāti; evamayaṃ avijjāya nivuto andhīkato taṇhāya saṃvuto baddho assutavā puthujjano andho viya baddho mahākantāraṃ, saṃsārakantāraṃ nātivattati. Anatthuppattihetudvayadassanatthampi dvayaṃ dvidhā vuttaṃ. Avijjāgato hi puggalo bālabhāvena atthaṃ parihāpeti, anatthañca attano karoti, akusalo viya āturo asappāyakiriyāya. Jānantopi bālo bālabhāvena atthaṃ parihāpeti, anatthañca karoti jānanto viya rogī asappāyasevī. Makkaṭālepopamasuttaṃ cetassa atthassa sādhakaṃ.

あるいは、(真理を)見ることと(道へ)進むことの妨げとなることから、二つの法が二通りに説かれた。すなわち、明(知恵)に直接対立する無明は、涅槃を見ること、あるいは正しい見解を持つことの特に大きな障害となり、行(実践)の諸法に直接対立する渇愛は、歩むこと、すなわち正しい実践の障害となるからである。このように、無明に覆われ、盲目にされ、渇愛に閉じ込められ、縛られた、教えを聞かぬ凡夫は、盲人が縛られて広大な荒野にいるかのように、輪廻という荒野を超えられないのである。また、不幸(不利益)が生じる二つの原因を示すためにも、二つの法が二通りに説かれた。無明に陥った者は愚かさゆえに利益を損ない、自分に不利益をもたらす。それは、知識のない病人が不適切な処置をするようなものである。また、知っていながらも愚かな者は、その愚かさゆえに利益を損ない、不利益をなす。それは、知っていながらも病人が不適切なものを摂取するようなものである。猿の膠(にかわ)の譬えの経(Makkaṭālepopamasutta)も、この意味を証明するものである。


Paṭiccasamuppādassa mūlakāraṇadassanatthampettha dvayaṃ dvidhā vuttaṃ. Visesena hi sammohassa balavabhāvato avijjākhettaṃ atīto addhā, patthanāya balavabhāvato taṇhākhettaṃ anāgato addhā. Tathā hi bālajano sammohabahulo atītamanusocati, tassa avijjāpaccayā saṅkhārāti sabbaṃ netabbaṃ. Patthanābahulo anāgataṃ pajappati, tassa taṇhāpaccayā upādānantiādi sabbaṃ netabbaṃ. Teneva tāsaṃ pubbantāharaṇena aparantapaṭisandhānena cassa yathākkamaṃ mūlakāraṇatā dassitāti veditabbanti.

また、ここでは縁起の根本原因を示すためにも、二つの法が二通りに説かれた。特に、迷妄(モハ)の力が強いことから、無明の領域は過去世であり、希求の力が強いことから、渇愛の領域は未来世である。というのも、愚かな者は迷妄が多く、過去を嘆き悲しむ。彼にとっては“無明を縁として行(形成)がある”という(縁起の)すべてが適用される。また、希求が多い者は未来を渇望する。彼にとっては“渇愛を縁として取(執着)がある”という(縁起の)すべてが適用される。それゆえ、それら(無明と渇愛)が、過去世を導き、未来世へと再連結することによって、それぞれ順次に根本原因であることが示されていると知るべきである。


Gāthāsu taṇhādutiyoti taṇhāsahāyo. Taṇhā hi nirudakakantāre marīcikāya udakasaññā viya pipāsābhibhūtaṃ appaṭikāradukkhābhibhūtampi sattaṃ assādasandassanavasena sahāyakiccaṃ karontī bhavādīsu anibbindaṃ katvā paribbhamāpeti, tasmā taṇhā purisassa ‘‘dutiyā’’ti vuttā. Nanu ca aññepi kilesādayo bhavābhinibbattiyā paccayāva? Saccametaṃ, na pana tathā visesappaccayo yathā taṇhā. Tathā hi sā kusalehi vinā [Pg.57] akusalehi, kāmāvacarādikusalehi ca vinā rūpāvacarādikusalehi bhavanibbattiyā visesappaccayo, yato samudayasaccanti vuccatīti. Itthabhāvaññathābhāvanti itthabhāvo ca aññathābhāvo ca itthabhāvaññathābhāvo. So etassa atthīti itthabhāvaññathābhāvo saṃsāro, taṃ tattha itthabhāvo manussattaṃ, aññathābhāvo tato avasiṭṭhasattāvāsā. Itthabhāvo vā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppanno attabhāvo, aññathābhāvo anāgatattabhāvo. Evarūpo vā aññopi attabhāvo itthabhāvo, na evarūpo aññathābhāvo. Taṃ itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ khandhadhātuāyatanapaṭipāṭiṃ nātivattati, na atikkamati.

偈の中の“渇愛を伴侶とする者(taṇhādutiyo)”とは、渇愛を友とする者のことである。渇愛は、水のない荒野における蜃気楼の水の知覚のように、喉の渇きに圧倒され、抗いようのない苦しみに圧倒されている衆生に対しても、甘美な楽しさを見せることによって友としての役割を果たし、諸々の生において厭離の心を持たせず、彷徨わせる。それゆえ、渇愛は人の“伴侶(二番目の者)”と言われるのである。しかし、他の煩悩なども生の発生の条件(縁)ではないのか。それはその通りであるが、渇愛ほど特別な条件となるものはない。すなわち、渇愛は善(の心)がなくても不善と共にあり、欲界などの善がなくても色界などの善と共にあり、生の発生の特別な条件となる。それゆえ“集諦(しゅうたい)”と呼ばれるのである。“今の状態と他の状態(itthabhāvaññathābhāvaṃ)”とは、今の状態(人間界など)と、それ以外の状態のことである。それ(転変)があるのが、この今の状態と他の状態の輪廻である。そこでの“今の状態(itthabhāva)”とは人間性であり、“他の状態(aññathābhāva)”とはそれ以外の衆生の住処である。あるいは、“今の状態”とはそれぞれの衆生の現在の生存(自己)であり、“他の状態”とは未来の生存である。あるいは、このような他の生存も“今の状態”であり、そうでないものが“他の状態”である。そのような、今の状態と他の状態という輪廻、すなわち五蘊・界・処の連続を、超えることができず、脱することができないのである。


Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavanti etaṃ sakalavaṭṭadukkhassa sambhavaṃ samudayaṃ taṇhaṃ ādīnavaṃ ādīnavato ñatvāti attho. Atha vā etamādīnavaṃ ñatvāti etaṃ yathāvuttaṃ saṃsāranātivattanaṃ ādīnavaṃ dosaṃ ñatvā. Taṇhaṃ dukkhassa sambhavanti taṇhañca vuttanayena vaṭṭadukkhassa padhānakāraṇanti ñatvā. Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu, paribbajeti evaṃ tīhi pariññāhi parijānanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā taṇhaṃ vigamento aggamaggena sabbaso vītataṇho vigatataṇho, tato eva catūsu upādānesu kassacipi abhāvena āyatiṃ paṭisandhisaṅkhātassa vā ādānassa abhāvena anādāno, sativepullappattiyā sabbattha satokāritāya sato bhinnakileso bhikkhu paribbaje careyya, khandhaparinibbānena vā saṅkhārappavattito apagaccheyyāti attho.

“この過失を知って、渇愛が苦しみの発生であると”とは、この全輪廻の苦しみの発生であり起源である渇愛を、過失あるものとして知ってという意味である。あるいは、“この過失を知って”とは、上述の輪廻を越えられないという過失(欠陥)を知ってという意味である。“渇愛が苦しみの発生であると”とは、渇愛が前述の方法による輪廻の苦しみの主要な原因であると知ってという意味である。“渇愛を離れ、執着なく、正念ある比丘は、遍歴せよ”とは、このように三種の遍知(知遍知・度遍知・断遍知)によって遍く知り、ヴィパッサナーを増大させ、道の階梯に従って渇愛を遠ざけ、最上の道(阿羅漢道)によって完全に渇愛を離れ(渇愛が消え)、それゆえに四つの取(執着)のいずれも存在しないことによって、あるいは将来の再誕という執着がないことによって執着がなくなり、正念が充実し、あらゆる場面で正念を持って行動するために正念あり、煩悩を破った比丘として遍歴(修行)すべきである、あるいは、五蘊の涅槃(無余依涅槃)によって、諸行の継続から離去すべきであるという意味である。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の注釈を終わる。


6. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

6. 第一の有学経の注釈


16. Chaṭṭhe sekhassāti ettha kenaṭṭhena sekho? Sekkhadhammapaṭilābhato sekho. Vuttañhetaṃ –

16. 第六の“有学の(sekhassa)”において、ここではどのような意味で有学(セーカ)というのか。有学の法(修道)を会得していることから有学という。これについて、次のように述べられている。


‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotīti? Idha, bhikkhu, sekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekhena sammāsamādhinā [Pg.58] samannāgato hoti. Ettāvatā kho, bhikkhu, sekho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13).

“尊師よ、どの程度で有学となるのですか。比丘よ、ここに、有学の正見を具足し、……(中略)……有学の正定を具足している。比丘よ、これだけで有学となるのである”(相応部5.13)。


Apica sikkhatīti sekho. Vuttampi cetaṃ –

さらに、学ぶ(sikkhatī)から、有学(セーカ)と呼ばれる。これもまた、次のように述べられている。


‘‘Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).

“比丘よ、学ぶ。ゆえに、有学と呼ばれる。何を学ぶのか。増上戒を学び、増上心を学び、増上慧を学ぶ。比丘よ、学ぶ。ゆえに、有学と呼ばれる”(増支部3.86)。


Yopi kalyāṇaputhujjano anulomappaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati – ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekhoti. Imasmiṃ atthe na paṭivijjhantova sekho adhippeto, atha kho kalyāṇaputhujjanopi. Appattaṃ mānasaṃ etenāti appattamānaso. Mānasanti ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) ettha rāgo mānasanti vutto. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 63, 65) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tena appattaarahattassāti vuttaṃ hoti.

善き凡夫(善凡夫)であっても、順応の行(随順行)を完全に実行し、戒を具足し、諸根の門をガードし、食事に節度を知り、不眠の修行に努め、夜の初めと終わりに三十七道品(菩提分法)の修習に努めて、“今日か明日には、いずれかの沙門果に到達するだろう”と住している者は、学ぶ者、すなわち有学と呼ばれる。この意味においては、阿羅漢果を覚知していない者(有学の聖者)だけでなく、善凡夫も意図されている。“未だ意(こころ)に達せざる者”とは、それによって意(目標)に達していない者のことである。“意(マーナサ)”とは、“虚空を巡る罠、それがこの意である”という箇所では、渇愛(欲)が意と呼ばれている。“心、意、意(マーナサ)”という箇所では、心が意である。“未だ意に達せざる有学は、人々に聞かれた時に命を終える”という箇所では、阿羅漢果が意である。ここでも阿羅漢果だけが意図されている。それゆえ、阿羅漢果に達していない者という意味になる。


Anuttaranti seṭṭhaṃ, asadisanti attho. Catūhi yogehi khemaṃ anupaddutanti yogakkhemaṃ, arahattameva adhippetaṃ. Patthayamānassāti dve patthanā taṇhāpatthanā, kusalacchandapatthanā ca. ‘‘Patthayamānassa hi jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesū’’ti (su. ni. 908; mahāni. 137) ettha taṇhāpatthanā.

“無上の(anuttaraṃ)”とは、最勝の、比類なきという意味である。“ヨガの安穏(yogakkhema)”とは、四つのヨガ(繋縛)による災いがないことであり、阿羅漢果そのものが意図されている。“求めている者の(patthayamānassa)”には、渇愛としての希求(taṇhā-patthanā)と、善法欲としての希求(kusalacchanda-patthanā)の二つの希求がある。“求めている者のつぶやきは、……”という箇所は渇愛としての希求である。


‘‘Chinnaṃ pāpimato sotaṃ, viddhastaṃ vinaḷīkataṃ;

Pāmojjabahulā hotha, khemaṃ patthetha bhikkhavo’’ti. (ma. ni. 1.352);

“悪魔の流れは切断され、破棄され、根絶された。比丘たちよ、喜びを多く持ち、安穏を求めなさい”(中部1.352)。


Ettha kattukamyatākusalacchandapatthanā, ayameva idhādhippetā. Tena patthayamānassāti taṃ yogakkhemaṃ gantukāmassa tanninnassa tappoṇassa tappabbhārassāti attho. Viharatoti ekaṃ iriyāpathadukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harato. Atha vā ‘‘sabbe [Pg.59] saṅkhārā aniccāti adhimuccanto saddhāya viharatī’’tiādinā niddesanayena cettha attho daṭṭhabbo. Ajjhattikanti niyakajjhattasaṅkhāte ajjhatte bhavaṃ ajjhattikaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ. Iti karitvāti evaṃ katvā. Na aññaṃ ekaṅgampi samanupassāmīti ettha ayaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, ajjhattaṃ attano santāne samuṭṭhitaṃ kāraṇanti katvā aññaṃ ekakāraṇampi na samanupassāmi yaṃ evaṃ bahūpakāraṃ, yathayidaṃ yoniso manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, aniccādīsu aniccādinayeneva manasikāro, aniccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro. Ayaṃ yoniso manasikāro.

ここでは、なさんと欲する善法欲としての希求のことであり、これこそがここで意図されていることである。それゆえ、“求めている者の”とは、そのヨガの安穏へ行こうと望む者、それに傾き、向かい、赴いている者の意味である。“住している(viharatoti)”とは、一つの威儀(姿勢)の苦しみを他の威儀によって遮断し、崩れないようにこの身を運んでいる者のことである。あるいは、“一切の諸行は無常であると確信し、信じて住している”などの定義の方法によって、ここでの意味を理解すべきである。“自己の(ajjhattikaṃ)”とは、自己の内側と言われる内にある、内的なもののことである。“要因(aṅgaṃ)”とは、原因のことである。“……として(iti karitvā)”とは、そのようにして。“他の唯一の要因も見当たらない”とは、要約するとこういう意味である。比丘たちよ、自分の相続(心身の流れ)に生じた原因として、このように多大な助けとなる他の唯一の原因も、私は見当たらない。それは、如理作意(yoniso manasikāro)、すなわち、正しい手段による作意、正しい道に沿った作意、無常なるもの等に対して無常である等と作意すること、あるいは無常への順応によって心が向くこと、繰り返し向くこと、関心を持つこと、注力すること、作意することである。これが如理作意である。


Idāni yoniso manasikārassa ānubhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yoniso, bhikkhave, bhikkhu manasi karonto akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ. Tattha yoniso manasi karontoti ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhanirodho ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti catūsu ariyasaccesu yoniso manasikāraṃ pavattento.

今、如理作意の威力を示すために、“比丘たちよ、比丘は如理に作意することによって、不善を捨て、善を修習する”と言われた。そこで“如理に作意する”とは、“これが苦の聖諦である、これが苦集聖諦である、これが苦滅聖諦である、これが苦滅道聖諦である”と、四聖諦において如理作意を働かせることである。


Tatrāyaṃ atthavibhāvanā – yadipi idaṃ suttaṃ avisesena sekkhapuggalavasena āgataṃ, catumaggasādhāraṇavasena pana saṅkhepeneva kammaṭṭhānaṃ kathayissāma. Yo catusaccakammaṭṭhāniko yogāvacaro ‘‘taṇhāvajjā tebhūmakā khandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo, ubhinnaṃ appavatti nirodho, nirodhasampāpako maggo’’ti evaṃ pubbe eva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno. So aparena samayena vipassanāmaggaṃ samāruḷho samāno tebhūmake khandhe ‘‘idaṃ dukkha’’nti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca. Vipassanā hi idha manasikārasīsena vuttā. Yā panāyaṃ tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimabhavikā taṇhā, ayaṃ dukkhasamudayoti yoniso manasi karoti. Yasmā pana idaṃ dukkhaṃ, ayañca samudayo idaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhanti na pavattanti, tasmā yadidaṃ nibbānaṃ nāma, ayaṃ dukkhanirodhoti yoniso manasi karoti. Nirodhasampāpakaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca.

そこにおいて、この意味の解明がある。たとえこの経が一般に有学(うがく)の個人に基づいて説かれたものであっても、四聖道に共通するものとして、簡潔に業処(ごしょ)を説こう。四諦を業処とする修行者は、‘渇愛を除いた三界の五蘊は苦であり、渇愛は集(しゅう)であり、両者の不発生は滅であり、滅に至らせるものは道である’と、このように、あらかじめ師のもとで四諦の業処を習得している。彼は後の時に、毘婆舎那(びばしゃな)の道に登り、三界の五蘊を‘これは苦である’と如理に作意(さくい)し、正しい方法と道をもって把握し、かつ観察する。ここでは‘作意’という言葉の筆頭に毘婆舎那が説かれている。また、その苦を引き起こす前世の渇愛は‘これは苦集(くしゅう)である’と如理に作意する。そして、この苦とこの集が、この境地に至って滅し、生起しなくなるがゆえに、いわゆる涅槃は‘これは苦滅である’と如理に作意する。滅に至らせる八支聖道を‘これは苦滅に至る道である’と如理に作意し、正しい方法と道をもって把握し、かつ観察するのである。


Tatrāyaṃ [Pg.60] upāyo – abhiniveso nāma khandhe hoti, na vivaṭṭe, tasmā ayamattho – ‘‘imasmiṃ kāye pathavīdhātu, āpodhātū’’tiādinā (dī. ni. 2.378) nayena cattāri mahābhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā ‘‘ayaṃ rūpakkhandho’’ti vavatthapeti. Taṃ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasikadhamme ‘‘ime cattāro arūpakkhandhā’’ti vavatthapeti. Tato ‘‘ime pañcakkhandhā dukkha’’nti vavatthapeti. Te pana saṅkhepato nāmañca rūpañcāti dve bhāgā honti. Idañca nāmarūpaṃ sahetu sappaccayaṃ uppajjati, tassa ayaṃ avijjābhavataṇhādiko hetu, ayaṃ āhārādiko paccayoti hetuppaccaye vavatthapeti. So tesaṃ paccayānañca paccayuppannānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṃ vavatthapetvā ‘‘ime dhammā ahutvā bhavanti, hutvā nirujjhanti, tasmā aniccā’’ti aniccalakkhaṇaṃ āropeti, ‘‘udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhā’’ti dukkhalakkhaṇaṃ āropeti, ‘‘avasavattanato anattā’’ti anattalakkhaṇaṃ āropeti.

そこに、この方法がある。執着(あびにべーさ)というものは五蘊に対して起こるものであり、離繋(りけい)に対してではない。それゆえ、その意味はこうである。‘この身体において地界、水界……’などの方法(長部2.378)によって、四大種と、それに基づく所造色を把握して、‘これは色蘊(しきうん)である’と確定する。それを確定する者に生じた、その対象に伴う心・心所法を‘これらは四つの無色の蘊である’と確定する。そこから‘これら五蘊は苦である’と確定する。さらにそれらは、簡潔には名(な)と色(しき)という二つの部分となる。そしてこの名色は、原因があり縁(えん)があって生じるものであり、それには無明・有(う)・渇愛などが原因であり、食(じき)などが縁である、と因と縁を確定する。彼はそれら縁(えん)と、縁によって生じたもの(果)の真実の自相を確定して、‘これらの法は、かつては無かったのに生じ、有ったものが滅する。それゆえ無常である’と無常相を適用し、‘生滅によって圧迫されるがゆえに苦である’と苦相を適用し、‘支配が及ばないがゆえに無我である’と無我相を適用する。


Evaṃ tilakkhaṇāni āropetvā vipassanto udayabbayañāṇuppattiyā uppanne obhāsādike vipassanupakkilese ‘amaggo’ti udayabbayañāṇameva ‘‘ariyamaggassa upāyabhūto pubbabhāgamaggo’’ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā puna udayabbayañāṇaṃ paṭipāṭiyā bhaṅgañāṇādīni ca uppādento sotāpattimaggādayo pāpuṇāti. Tasmiṃ khaṇe cattāri saccāni ekappaṭivedheneva paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Tattha dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhanto, samudayaṃ pahānappaṭivedhena paṭivijjhanto sabbaṃ akusalaṃ pajahati, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhanto maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhanto sabbaṃ kusalaṃ bhāveti. Ariyamaggo hi nippariyāyato kucchitasalanādiatthena kusalo, tasmiñca bhāvite sabbepi kusalā anavajjabodhipakkhiyadhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti. Evaṃ yoniso manasi karonto akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘idaṃ dukkhanti yoniso manasi karoti, ayaṃ dukkhasamudayoti yoniso manasi karotī’’tiādi (ma. ni. 1.21). Aparampi vuttaṃ ‘‘yoniso manasikārasampannassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ – ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissatī’’ti (saṃ. ni. 5.55).

このように三相を適用して観察していると、生滅智(しょうめつち)の発生に伴い、光明などの毘婆舎那の随煩悩(ずいぼんのう)が生じるが、それを‘道ではない’とし、生滅智こそが‘聖道に至る手段となる前段階の道である’と、道と非道を確定して、再び生滅智から順次に、壊智(えち)などを生じさせながら、預流道(よるどう)等に到達する。その瞬間に、一つの通達(貫通)によって四聖諦を通達し、一つの現観(げんかん)によって現観する。そこにおいて、遍知(へんち)の通達によって苦を通達し、断(だん)の通達によって集を通達して一切の不善を断じ、作証(さしょう)の通達によって滅を通達し、修(しゅ)の通達によって道を通達して一切の善を修習する。聖道は、直接的に(比喩ではなく)、卑しむべきものを震わせるなどの意味において‘善(くさら)’であり、それが修習されるとき、すべての善であり過失のない覚支(菩提分法)が修習の円満へと至るのである。このように如理に作意する者は、不善を断じ、善を修習する。まさにそのように説かれている――‘これは苦であると如理に作意し、これは苦集であると如理に作意する……’(中部1.21)。また別の箇所でも説かれている――‘比丘たちよ、如理作意を具足した比丘には、聖なる八支聖道を修習し、聖なる八支聖道を多修することが期待できるのである’(相応部5.55)。


Yoniso [Pg.61] manasikāroti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – sikkhati, sikkhāpadāni tassa atthi, sikkhanasīloti vā sekho. Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Tassa sekhassa bhikkhuno uttamatthassa arahattassa pattiyā adhigamāya yathā yoniso manasikāro, evaṃ bahukāro bahūpakāro añño koci dhammo natthi. Kasmā? Yasmā yoniso upāyena manasikāraṃ purakkhatvā padahaṃ catubbidhasammappadhānavasena padahanto, khayaṃ dukkhassa pāpuṇe saṃkilesavaṭṭadukkhassa parikkhayaṃ pariyosānaṃ nibbānaṃ pāpuṇe adhigaccheyya, tasmā yoniso manasikāro bahukāroti.

如理作意についての詩の、簡潔な意味はこうである。学習(修行)する、そのための学習(学処)を持っている、あるいは学習する性質を持つゆえに‘有学(せーか)’という。輪回における恐怖を見るゆえに‘比丘(びく)’という。その有学の比丘にとって、至高の目的(最高善)である阿羅漢果の到達・獲得のために、如理作意ほどに多大な助けとなる他の法は一つも存在しない。なぜなら、如理に、正しい方法をもって作意することを重んじて精励し、四種の正勤(しょうごん)によって精励する者は、苦の滅尽、すなわち、煩悩の輪転による苦の消滅・終焉である涅槃に到達し、獲得するであろうからだ。それゆえ、如理作意は多大な助けとなるのである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の注釈が終了した。


7. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

7. 第二有学経(せーかすった)の注釈。


17. Sattame bāhiranti ajjhattasantānato bahi bhavaṃ. Kalyāṇamittatāti yassa sīlādiguṇasampanno aghassa ghātā, hitassa vidhātā sabbākārena upakārako mitto hoti, so puggalo kalyāṇamitto, tassa bhāvo kalyāṇamittatā. Tatrāyaṃ kalyāṇamitto pakatiyā saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, tena sammāsambodhihetubhūtaṃ sattesu hitasukhesitaṃ na pariccajati, sīlasampattiyā sabrahmacārīnaṃ piyo hoti garu ca bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā khandhāyatanasaccapaṭiccasamuppādādikānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā attano paresañca hitappaṭipattiyaṃ āraddhavīriyo hoti, satisampattiyā upaṭṭhitassati hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā, samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhito ekaggacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So [Pg.62] satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesanto paññāya sattānaṃ hitasukhaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha abyaggacitto hutvā vīriyena satte ahitato nisedhetvā ekantahite niyojeti. Tenevāha –

17. 第七(の経)において、“外部の”とは、内なる相続(自己)から外にある状態を指す。“善友であること(善友性)”とは、戒などの徳を具え、災いを滅し、利益をもたらし、あらゆる面で助けとなる友を持っていることである。その人は善友であり、その状態が善友性である。ここで、その善友は本来、信・戒・多聞・捨・精進・念・定・慧を具足している。その中で、信の具足によって如来の悟りを信じる。それゆえ、正覚の因であり、衆生の利益と幸福を願う心を捨てない。戒の具足によって、梵行を共にする者たちから愛され、重んじられ、尊敬され、訓戒し、悪をそしり、語り、言葉を耐え忍ぶ者となる。多聞の具足によって、蘊・処・諦・縁起などの深い教えを語る者となる。捨の具足によって、少欲、知足、遠離、不離(独居)となる。精進の具足によって、自己と他者の利益の修行において精進を開始している。念の具足によって、確立された念を持ち、最高の念と智慧を備え、遠い昔になされたことや言われたことも記憶し、追想する。定の具足によって、散漫にならず、定まり、心が統一されている。慧の具足によって、誤りなく知る。彼は念によって善・不善の諸法の行方を探求し、慧によって衆生の利益と幸福をありのままに知り、定によってそこで動揺しない心を持ち、精進によって衆生を不利益から遠ざけ、ひたすら利益へと導く。それゆえ次のように言われた。


‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no cāṭṭhāne niyojako’’ti. (netti. 113);

“愛され、重んじられ、尊敬され、語り、言葉を耐え忍ぶ。深い話をなし、不適切なことへと導くことがない。”(ネッティ・パカrana 113)


Kalyāṇamitto, bhikkhave, bhikkhu akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetīti kalyāṇamitto puggalo kalyāṇamittaṃ nissāya kammassakatāñāṇaṃ uppādeti, uppannaṃ saddhaṃ phātiṃ karoti, saddhājāto upasaṅkamati upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati, tena saddhāpaṭilābhena gharāvāsaṃ pahāya pabbajjaṃ anutiṭṭhati, catupārisuddhisīlaṃ sampādeti, yathābalaṃ dhutadhamme samādāya vattati, dasakathāvatthulābhī hoti, āraddhavīriyo viharati upaṭṭhitassati sampajāno pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto, nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggādhigamena sabbaṃ akusalaṃ samucchindati, sabbañca kusalaṃ bhāvanāpāripūriṃ gamento vaḍḍheti. Vuttañhetaṃ –

“比丘たちよ、善友を持つ比丘は不善を捨て、善を修習する”とは、善友である人が善友に依止して、業自性智を生じさせ、生じた信を増大させ、信が生じたことで近づき、近づいて法を聞く。その法を聞いて如来への信を得る。その信を得ることによって、在家の生活を捨てて出家し、四種遍浄戒を成就し、力に応じて頭陀行を遵守して行い、十の説事を得る者となり、精進を開始して住し、確立された念と正知を持ち、夜の初めと終わりに三十七道品の修習に専念し、まもなく努力して毘婆舎那(観)を修め、聖道の到達によってすべての不善を根絶し、すべての善を修習の完成へと至らせて増大させる。このように説かれた。


‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa ‘yaṃ sīlavā bhavissati, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu, bhayadassāvī samādāya sikkhissati, sikkhāpadesu’.

“メーギヤよ、善き友を持ち、善き仲間を持ち、善き人々に親しむ比丘には、次のようなことが期待される。‘彼は戒を持ち、別解脱律儀によって自らを律し、行儀と所行を具足し、微細な罪過にも恐怖を見、学処を正しく受持して学ぶであろう’と。”


‘‘Kalyāṇamittassetaṃ…pe… kalyāṇasampavaṅkassa ‘yaṃ yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ekantanibbidāya…pe… nibbānāya saṃvattati. Seyyathidaṃ – appicchakathā, santuṭṭhikathā, pavivekakathā, asaṃsaggakathā, vīriyārambhakathā, sīlakathā, samādhikathā…pe… vimuttiñāṇadassanakathā. Evarūpāya kathāya nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī’.

“メーギヤよ、善き友を持ち……善き人々に親しむ比丘には、次のようなことが期待される。‘削ぎ落とすための話、心の開放に適した話、決定的な厭離……涅槃に資するような話。すなわち、少欲の話、知足の話、遠離の話、不離の話、精進開始の話、戒の話、定の話……解脱知見の話。このような話を、望むままに得、苦労なく得、困難なく得るであろう’と。”


‘‘Kalyāṇamittassetaṃ [Pg.63] …pe… kalyāṇasampavaṅkassa ‘yaṃ āraddhavīriyo viharissati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu’.

“メーギヤよ、善き友を持ち……善き人々に親しむ比丘には、次のようなことが期待される。‘彼は、不善の諸法を捨てるため、善の諸法を具足するために精進を開始して住し、善の諸法において、力強く、堅固な勇猛心を持ち、重責を放り出さないであろう’と。”


‘‘Kalyāṇamittassetaṃ…pe… kalyāṇasampavaṅkassa ‘yaṃ paññavā bhavissati, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā’’’ti (udā. 31).

“メーギヤよ、善き友を持ち……善き人々に親しむ比丘には、次のようなことが期待される。‘彼は智慧を持ち、生滅へと向かう、聖なる、洞察力のある、正しく苦の滅尽へと導く智慧を具足するであろう’と。”(ウダーナ 31)


Evaṃ sakalavaṭṭadukkhaparimuccananimittaṃ kalyāṇamittatāti veditabbaṃ. Tenevāha –

このように、全輪廻の苦しみから免れるための原因が善友性であると知るべきである。それゆえ次のように言われた。


‘‘Mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti, jarādhammā sattā jarāya parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129).

“アーナンダよ、私という善友に依ることによって、生を本質とする衆生は生から免れ、老を本質とする衆生は老から免れるのである”等(相応部 1.129)。


Tena vuttaṃ – ‘‘kalyāṇamitto, bhikkhave, bhikkhu akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī’’ti.

それゆえ、“比丘たちよ、善友を持つ比丘は不善を捨て、善を修習する”と言われたのである。


Gāthāya sappatissoti patissavasaṅkhātena saha patissenāti sappatisso, kalyāṇamittassa ovādaṃ sirasā sampaṭicchako subbacoti attho. Atha vā hitasukhe patiṭṭhāpanena pati isetīti patisso, ovādadāyako. Garuādarayogena tena patissena saha vattatīti sappatisso, garūsu garucittīkārabahulo. Sagāravoti chabbidhenapi gāravena yutto. Karaṃ mittānaṃ vacananti kalyāṇamittānaṃ ovādaṃ karonto yathovādaṃ paṭipajjanto. Sampajānoti sattaṭṭhāniyena sampajaññena samannāgato. Patissatoti kammaṭṭhānaṃ phātiṃ, gametuṃ samatthāya satiyā patissato satokārī. Anupubbenāti sīlādivisuddhipaṭipāṭiyā, tattha ca vipassanāpaṭipāṭiyā ceva maggapaṭipāṭiyā ca. Sabbasaṃyojanakkhayanti kāmarāgasaṃyojanādīnaṃ sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khepanato sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātassa ariyamaggassa pariyosānabhūtaṃ arahattaṃ, tassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānameva vā. Pāpuṇe adhigaccheyyāti attho. Iti imesu dvīsu suttesu ariyamaggādhigamassa satthārā padhānaṅgaṃ nāma gahitanti veditabbaṃ.

詩の中の“恭敬(sappatisso)”とは、応答(patissava)と呼ばれるものと共に(sa)あること、すなわち、善友の教誡を恭しく受け入れる“従順な(subbaco)”という意味である。あるいは、利益と幸福に確立させることによって“主(pati)”を“求める(iseti)”ゆえに“主求(patisso)”、すなわち教誡を与える者である。敬意と尊重を持ってその“主求”と共に振る舞うゆえに“恭敬(sappatisso)”であり、目上の者たちに対して敬意を多大に持つことである。“敬意を持つ(sagāravo)”とは、六種の敬意を具えていることである。“友の言葉を行う”とは、善友たちの教誡を行い、教えられた通りに実践することである。“正知ある”とは、七箇処の正知を具えていることである。“念ある(patissato)”とは、業処を増大させ、到達させることができる念によって、念をなしていることである。“順次に”とは、戒などの清浄の順序、そこにおける毘婆舎那の順序、および道の順序によってである。“すべての結の滅尽”とは、欲貪の結などのすべての結を滅し尽くすことから、すべての結の滅尽と呼ばれる聖道の究極である阿羅漢果、あるいはその対象である涅槃そのもののことである。“到達するであろう”とは、“得(悟)るであろう”という意味である。このように、これら二つの経において、聖道の到達のための主要な要因として世尊によって(善友が)説かれたと知るべきである。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七経の釈義が終了した。


8. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā

8. 僧伽分裂経の釈義


18. Aṭṭhame [Pg.64] ekadhammoti kataroyaṃ suttanikkhepo? Aṭṭhuppattiko. Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – devadatto hi ajātasattuṃ duggahaṇaṃ gāhāpetvā tassa pitaraṃ rājānaṃ bimbisāraṃ tena mārāpetvāpi abhimāre payojetvāpi silāpavijjhanena lohituppādakammaṃ katvāpi na tāvatā pākaṭo jāto, nāḷāgiriṃ vissajjetvā pana pākaṭo jāto. Atha mahājano ‘‘evarūpampi nāma pāpaṃ gahetvā rājā vicaratī’’ti kolāhalaṃ akāsi, mahāghoso ahosi. Taṃ sutvā rājā attanā dīyamānāni pañca thālipākasatāni pacchindāpesi, upaṭṭhānampissa nāgamāsi. Nāgarāpi kulaṃ upagatassa kaṭacchubhattampissa nādaṃsu. So parihīnalābhasakkāro kohaññena jīvitukāmo satthāraṃ upasaṅkamitvā pañca vatthūni yācitvā ‘‘alaṃ, devadatta, yo icchati, so āraññiko hotū’’tiādinā (pārā. 409; cūḷava. 343) bhagavatā paṭikkhitto tehi pañcahi vatthūhi bālaṃ lūkhappasannaṃ janaṃ saññāpento pañcasate vajjiputtake salākaṃ gāhāpetvā saṅghaṃ bhinditvāva te ādāya gayāsīsaṃ agamāsi. Atha dve aggasāvakā satthu āṇāya tattha gantvā dhammaṃ desetvā te ariyaphale patiṭṭhāpetvā ānayiṃsu. Ye panassa saṅghabhedāya parakkamantassa laddhiṃ rocetvā tatheva paggayha ṭhitā saṅghe bhijjante bhinne ca samanuññā ahesuṃ, tesaṃ taṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya ahosi.

18. 第八(経)の“一つの法(ekadhammo)”について。これはどのような経の起因(suttanikkhepo)であるか。それは事柄の発生(縁起)によるものである。そこでの要約された話は以下の通りである。デーヴァダッタは、アジャータサットゥに誤った考えを抱かせ、彼の父であるビンビサーラ王を殺害させ、また(仏陀を殺すために)刺客を差し向け、さらに岩を投げ落として(仏陀の足から)出血させるという業を犯したが、それだけではまだ(彼の悪行は)公にならなかった。しかし、ナーラーギリ(象)を放ったことによって、ついに公になった。その時、群衆は“王はこのような悪人と共に歩んでいるのか”と騒ぎ立て、大きな非難の声が上がった。それを聞いた王は、自ら与えていた五百の食膳(thālipāka)を差し止め、彼への伺候もなくなった。市中の人々も、家を訪れた彼に、一匙の飯さえ与えなかった。このように利得と名声を失った彼は、偽計(kohañña)によって生きようとして、師(仏陀)のもとへ行き五箇の事(五法)を願い出たが、世尊より“デーヴァダッタよ、もうよい。望む者は森林住者となればよい”等(律蔵・経分別および小品参照)と言われ拒絶された。彼はその五箇の事によって、粗食を好む愚かな人々を説得し、五百人のヴァッジ族の比丘に籤(さらーか)を取らせ、僧伽を分裂させて、彼らを連れてガヤーシーサへ行った。そこで、二大弟子が師の命によりそこへ赴いて法を説き、彼らを聖なる果報(聖果)に安住させて連れ戻した。しかし、彼の僧伽分裂のための努力による見解を喜び、そのまま執着して留まり、僧伽が分裂しようとする時、あるいは分裂した時に、それに同意した者たちにとって、それは長きにわたる不利益と苦しみとなったのである。


Devadattopi na cirasseva rogābhibhūto bāḷhagilāno maraṇakāle ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti mañcakasivikāya nīyamāno jetavanapokkharaṇitīre ṭhapito pathaviyā vivare dinne patitvā avīcimhi nibbatti, yojanasatiko cassa attabhāvo ahosi kappaṭṭhiyo tālakkhandhaparimāṇehi ayasūlehi vinividdho. Devadattapakkhikāni ca pañcamattāni kulasatāni tassa laddhiyaṃ ṭhitāni saha bandhavehi niraye nibbattāni. Ekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadattena saṅghaṃ bhindantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti. Atha satthā dhammasabhaṃ upagantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte saṅghabhede ādīnavaṃ dassento [Pg.65] imaṃ suttaṃ abhāsi. Keci pana bhaṇanti ‘‘devadattassa tappakkhikānañca tathā niraye nibbattabhāvaṃ disvā saṅghabhede ādīnavaṃ dassento bhagavā attano ajjhāsayeneva imaṃ suttaṃ desesī’’ti.

デーヴァダッタもまた、間もなく病に冒されて重病となり、死に際に“師(仏陀)を礼拝したい”と言って、寝台の駕籠で運ばれたが、ジェータ林の池のほとりに置かれた時、大地が裂けて開き、そこへ落ちて阿鼻地獄(アヴィーチ)に生まれた。彼の身体は百由旬にも及び、一劫の間、椰子の幹ほどの大きさの鉄の杭に貫かれることとなった。また、デーヴァダッタ派の五百ほどの家系の者たちも、彼の見解に固執したため、親族とともに地獄に生まれた。ある日、比丘たちが法堂(dhammasabhā)で、“諸友よ、デーヴァダッタは僧伽を分裂させ、重大な業を犯した”と話を始めた。そこへ師が法堂に来られ、“比丘たちよ、今、何の話をして座っているのか”と尋ね、その内容を告げられると、僧伽分裂の過患(あーでぃーなヴァ)を示すために、この経を説かれた。しかし、ある人々は“デーヴァダッタとその一派がそのように地獄に生まれたのを見て、僧伽分裂の過患を示すために、世尊は自らの意図によってこの経を説かれた”と言っている。


Tattha ekadhammoti eko akusalo mahāsāvajjadhammo. Loketi sattaloke. Uppajjamāno uppajjatīti ettha bhedasaṃvattanikesu bhaṇḍanādīsu saṅghe uppannesupi ‘‘dhammo adhammo’’tiādīsu aṭṭhārasabhedakaravatthūsu yassa kassaci dīpanavasena voharantesupi tattha rucijananatthaṃ anussāventesupi anussāvetvā salākāya gāhitāyapi saṅghabhedo uppajjamāno nāma hoti, salākāya pana gāhitāya cattāro vā atirekā vā yadā āveṇikaṃ uddesaṃ vā saṅghakammaṃ vā karonti, tadā saṅghabhedo uppajjati nāma. Kate pana tasmiṃ saṅghabhedo uppanno nāma? Kammaṃ, uddeso, vohāro, anussāvanā, salākaggāhoti imesu hi pañcasu saṅghassa bhedakāraṇesu kammaṃ vā uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgāti.

そこでの“一つの法(ekadhammo)”とは、一つの不善の、大きな罪を伴う法のことである。“世において(loke)”とは、衆生の世界において、という意味である。“生じるとき、生じる(uppajjamāno uppajjatī)”という箇所について、分裂に導く争いなどが僧伽に生じた際、“法・不法”などの十八の分裂の原因となる事柄において、誰かがそれを説明するために言及したり、そこに喜びを抱かせるために勧告したり、勧告した上で籤(さらーか)を取らせたりする際、僧伽の分裂は“生じつつある”と言われる。そして、籤が取られた上で、四人あるいはそれ以上の者が、別個の(布薩などの)儀式や僧伽の業(羯磨)を行うとき、その時、僧伽の分裂は“生じた”と言われる。では、何がなされた時に僧伽の分裂が生じたと言われるのか。僧伽の分裂の原因となる五つ、すなわち、羯磨(kamma)、読誦(uddesa)、言表(vohāra)、勧告(anussāvanā)、取籤(salākaggāha)のうち、羯磨あるいは読誦が(決定的な)基準であり、言表・勧告・取籤は、その前段階である。


Bahujanāhitāyātiādīsu 0.mahājanassa jhānamaggādisampattinivāraṇena ahitāya, saggasampattinivāraṇena asukhāya, apāyūpapattihetubhāvena anatthāya. Akusaladhammavasena vā ahitāya, hitamattassapi abhāvā sugatiyampi nibbattanakakāyikacetasikadukkhāya uppajjatīti sambandho. Devamanussānanti idaṃ ‘‘bahuno janassā’’ti vuttesu ukkaṭṭhapuggalaniddeso. Aparo nayo – bahujanāhitāyāti bahujanassa mahato sattakāyassa ahitatthāya, diṭṭhadhammikasamparāyikaanatthāyāti attho. Asukhāyāti diṭṭhadhammikasamparāyikaasukhatthāya, duvidhadukkhatthāyāti attho. Anatthāyāti paramatthapaṭikkhepāya. Nibbānañhi paramattho, tato uttariṃ attho natthi. Ahitāyāti maggapaṭikkhepāya. Nibbānasampāpakamaggato hi uttariṃ hitaṃ nāma natthi. Dukkhāyāti ariyasukhavirādhanena vaṭṭadukkhatāya. Ye hi ariyasukhato viraddhā taṃ adhigantuṃ abhabbā, te vaṭṭadukkhe paribbhamanti, ariyasukhato ca uttariṃ sukhaṃ nāma natthi. Vuttañhetaṃ ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.27).

“多くの人々の不利益のために(bahujanāhitāya)”などの句において、多くの人々の禅定や道(magga)などの成就を妨げることによる“不利益(ahita)”、天界の成就を妨げることによる“不幸福(asukha)”、悪趣(apāya)に生まれる原因となることによる“無益(anattha)”である。あるいは、不善法によって“不利益”であり、利益(hitasampatti)そのものがないために、善趣に生まれたとしても身体的・精神的な“苦しみ(dukkha)”のために生じる、と結びつけられる。“諸天と人間(devamanussānaṃ)”とは、“多くの人々”と言われた中での優れた者の提示である。別の解釈では、“多くの人々の不利益のために”とは、多くの巨大な衆生の集まりの不利益のため、すなわち現世および来世の無益(災厄)のためという意味である。“不幸福のために”とは、現世および来世の不幸福のため、すなわち二種類の苦しみのためという意味である。“無益のために”とは、勝義(paramattha)を拒絶するためである。涅槃こそが勝義であり、それ以上に優れた益(attha)はないからである。“不利益のために”とは、道(magga)を拒絶するためである。涅槃に至らせる道以上に優れた利(hita)はないからである。“苦しみのために”とは、聖なる幸福(ariyasukha)を失うことによる輪廻の苦しみのためである。聖なる幸福を失い、それを悟ることができない者たちは、輪廻の苦しみの中を彷徨うのであり、聖なる幸福以上に優れた幸福はないからである。これについては“この三摩地は、現世の幸福であり、また未来に幸福の報いをもたらすものである”と言われている。


Idāni [Pg.66] ‘‘saṅghabhedo’’ti sarūpato dassetvā tassa ahitādīnaṃ ekantahetubhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘saṅghe kho pana, bhikkhave, bhinne’’tiādimāha. Tattha bhinneti nimittatthe bhummaṃ yathā ‘‘adhanānaṃ dhane ananuppadīyamāne’’ti (dī. ni. 3.91), bhedahetūti attho. Aññamaññaṃ bhaṇḍanānīti catunnaṃ parisānaṃ tappakkhikānañca ‘‘eso dhammo, neso dhammo’’ti aññamaññaṃ vivadanāni. Bhaṇḍanañhi kalahassa pubbabhāgo. Paribhāsāti ‘‘idañcidañca vo anatthaṃ karissāmā’’ti bhayuppādanavasena tajjanā. Parikkhepāti jātiādivasena parito khepā, dasahi akkosavatthūhi khuṃsanavambhanā. Pariccajanāti ukkhepaniyakammakaraṇādivasena nissāraṇā. Tatthāti tasmiṃ saṅghabhede, tannimitte vā bhaṇḍanādike. Appasannāti ratanattayaguṇānaṃ anabhiññā. Na pasīdantīti ‘‘dhammacārino samacārino’’tiādinā yvāyaṃ bhikkhūsu pasādanākāro, tathā na pasīdanti, tesaṃ vā sotabbaṃ saddhātabbaṃ na maññanti. Tathā ca dhamme satthari ca appasannāva honti. Ekaccānaṃ aññathattanti puthujjanānaṃ aviruḷhasaddhānaṃ pasādaññathattaṃ.

今、“僧伽の分裂”をその姿通りに示し、それが完全な不利益等の原因であることを明らかにするために、“比丘たちよ、僧伽が分裂したならば”等を説いた。その中で、“bhinne”とは原因を意味する地格であり、“貧しい者に富が与えられないとき”のように“分裂の原因”という意味である。“互いの口論”とは、四つの会衆とその党派による“これは法である、これは法ではない”という互いの論争のことである。口論は、諍いの前段階である。“罵倒”とは、“お前のためにこれこれの不利益をもたらしてやろう”という脅しによる威嚇である。“嘲笑”とは、生まれなどによって周囲を貶めることであり、十種類の罵詈雑言の根拠によってそしり、侮辱することである。“追放”とは、挙罪羯磨などによって追い出すことである。そこにおいて、すなわち、その僧伽の分裂において、あるいはその原因である口論等において、“不信の者たち”とは三宝の徳を知らない者たちのことである。“信じない”とは、“法を実践する者、平等に実践する者”等という比丘たちに対する信仰のあり方において、そのようには信じないこと、あるいは彼らの言うことを聞き入れず、信じるべきだと思わないことである。そのように、法と師に対しても不信となるのである。“ある人々の変心”とは、信仰が定まっていない凡夫たちの信仰の変化のことである。


Gāthāyaṃ āpāyikotiādīsu apāye nibbattanārahatāya āpāyiko. Tatthapi avīcisaṅkhāte mahāniraye uppajjatīti nerayiko. Ekaṃ antarakappaṃ paripuṇṇameva katvā tattha tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Saṅghabhedasaṅkhāte vagge ratoti vaggarato. Adhammiyatāya adhammo. Bhedakaravatthūhi saṅghabhedasaṅkhāte eva ca adhamme ṭhitoti adhammaṭṭho. Yogakkhemā padhaṃsatīti yogakkhemato hitato padhaṃsati parihāyati, catūhi vā yogehi anupaddutattā yogakkhemaṃ nāma arahattaṃ nibbānañca, tato panassa dhaṃsane vattabbameva natthi. Diṭṭhisīlasāmaññato saṃhataṭṭhena saṅghaṃ, tato eva ekakammādividhānayogena samaggaṃ sahitaṃ. Bhetvānāti pubbe vuttalakkhaṇena saṅghabhedena bhinditvā. Kappanti āyukappaṃ. So panettha antarakappova. Nirayamhīti avīcimahānirayamhi.

偈頌の中の“地獄に落ちる者”等において、悪道に生まれるに値するので“地獄に落ちる者”と言う。その中でも、阿鼻と呼ばれる大地獄に生まれるので“地獄の住人”と言う。一中間劫を完全に満たしてそこに留まるので“一劫の間とどまる者”と言う。僧伽の分裂という分派を好む者は“分派を好む者”である。非道であるから“非道”と言う。分裂の原因となる事柄によって僧伽の分裂という非道の中に留まるので“非道に立つ者”と言う。“瑜伽安隠から墜落する”とは、瑜伽安隠という利益から墜落し、失うことである。あるいは、四つの瑜伽(煩悩)に侵されないことから、瑜伽安隠とは阿羅漢果と涅槃のことであり、そこから失われることについては言うまでもない。見解と戒の共通性によって結合しているという意味で“僧伽”であり、それゆえに同一の羯磨等の規定によって“和合し、一致した(僧伽)”と言う。“分裂させて”とは、先に述べた特徴による僧伽の分裂によって分裂させて、という意味である。“一劫の間”とは、寿命の劫のことである。しかし、ここでは中間劫のことである。“地獄において”とは、阿鼻大地獄において、という意味である。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八経の解説が終了した。


9. Saṅghasāmaggīsuttavaṇṇanā

9. 僧伽和合経の解説


19. Navame [Pg.67] ekadhammoti eko kusaladhammo anavajjadhammo. ‘‘Ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā sace saṅghe vivādo uppajjeyya, tattha dhammakāmena viññunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ṭhānaṃ kho, panetaṃ vijjati, yadidaṃ vivādo vaḍḍhamāno saṅgharājiyā vā saṅghabhedāya vā saṃvatteyyā’’ti. Sace taṃ adhikaraṇaṃ attanā paggahetvā ṭhito, aggiṃ akkantena viya sahasā tato oramitabbaṃ. Atha parehi taṃ paggahitaṃ sayañcetaṃ sakkoti vūpasametuṃ, ussāhajāto hutvā dūrampi gantvā tathā paṭipajjitabbaṃ, yathā taṃ vūpasammati. Sace pana sayaṃ na sakkoti, so ca vivādo uparūpari vaḍḍhateva, na vūpasammati. Ye tattha patirūpā sikkhākāmā sabrahmacārino, te ussāhetvā yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ yathā vūpasammati, tathā vūpasametabbaṃ. Evaṃ vūpasamentassa yo saṅghasāmaggikaro kusalo dhammo, ayamettha ekadhammoti adhippeto. So hi ubhatopakkhiyānaṃ dveḷhakajātānaṃ bhikkhūnaṃ, tesaṃ anuvattanavasena ṭhitānaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ tesaṃ ārakkhadevatānaṃ yāvadeva brahmānampi uppajjanārahaṃ ahitaṃ dukkhāvahaṃ saṃkilesadhammaṃ apanetvā mahato puññarāsissa kusalābhisandassa hetubhāvato sadevakassa lokassa hitasukhāvaho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘ekadhammo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāyā’’tiādi. Tassattho anantarasutte vuttavipariyāyena veditabbo. Saṅghasāmaggīti saṅghassa samaggabhāvo bhedābhāvo ekakammatā ekuddesatā ca.

19. 第九(経)において、“一つの法”とは、一つの善法、過失のない法のことである。“これは法である、これは法ではない”等という僧伽の中に論争が生じたならば、そこでは法を愛する賢者によって次のように省察されるべきである。“この論争が増大して、僧伽の不和や僧伽の分裂に至るという事態は起こり得るものである”と。もし自らがその事案を掲げて留まっているならば、火を踏んだ時のように、速やかにそこから退くべきである。もし他人がそれを掲げており、自らそれを静めることができるならば、熱意を持って遠方まで行ってでも、それが静まるように努めるべきである。もし自ら静めることができず、その論争がますます増大して静まらないならば、そこにいるふさわしい修行を望む同法者たちを励まし、どの法、どの律、どの師の教えによってその事案が静まるか、そのように静めるべきである。このように静める者の、僧伽を和合させる善法が、ここでの“一つの法”と意図されている。それは、二派に分かれた比丘たち、彼らに従っている比丘尼たち、在家信男、在家信女、それらの守護神たち、さらには梵天たちにさえも生じ得る不利益や苦しみをもたらす汚濁の法を取り除き、大きな功徳の集積と善の流出の原因となるため、天界を含む世界の利益と幸福をもたらすものである。ゆえに“比丘たちよ、一つの法が世に現れるとき、多くの人々の利益のために現れる”等と説かれた。その意味は、前の経で説かれたことの逆として理解されるべきである。“僧伽の和合”とは、僧伽の和合した状態、分裂のないこと、同一の羯磨、同一の説戒である。


Gāthāyaṃ sukhā saṅghassa sāmaggīti sukhassa paccayabhāvato sāmaggī sukhāti vuttā. Yathā ‘‘sukho buddhānamuppādo’’ti (dha. pa. 194). Samaggānañcanuggahoti samaggānaṃ sāmaggianumodanena anuggaṇhanaṃ sāmaggianurūpaṃ, yathā te sāmaggiṃ na vijahanti, tathā gahaṇaṃ ṭhapanaṃ anubalappadānanti attho. Saṅghaṃ samaggaṃ katvānāti bhinnaṃ saṅghaṃ rājipattaṃ vā samaggaṃ sahitaṃ katvā. Kappanti āyukappameva. Saggamhi modatīti kāmāvacaradevaloke aññe [Pg.68] deve dasahi ṭhānehi abhibhavitvā dibbasukhaṃ anubhavanto icchitanipphattiyāva modati pamodati lalati kīḷatīti.

偈頌の中の“僧伽の和合は幸福である”とは、幸福の原因であるから“和合は幸福である”と言われた。“諸仏の出現は幸福である”と同じである。“和合した者たちへの扶助”とは、和合した者たちの和合を随喜することによって扶助すること、和合にふさわしいように、彼らが和合を捨てないように、受け入れること、維持すること、支持を与えること、という意味である。“僧伽を和合させて”とは、分裂した僧伽や不和が生じた僧伽を和合させ、一致させて、という意味である。“一劫の間”とは、寿命の劫のことである。“天界で喜ぶ”とは、欲界の天界において、他の神々を十の点で圧倒し、天上の幸福を享受しながら、望みの成就によって喜び、楽しみ、遊び、戯れることである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九経の解説が終了した。


10. Paduṭṭhacittasuttavaṇṇanā

10. 汚濁心経の解説


20. Dasamassa kā uppatti? Aṭṭhuppattiyeva. Ekadivasaṃ kira bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, idhekacco bahuṃ puññakammaṃ karoti, ekacco bahuṃ pāpakammaṃ, ekacco ubhayavomissakaṃ karoti. Tattha vomissakārino kīdiso abhisamparāyo’’ti? Atha satthā dhammasabhaṃ upaganvā paññattavarabuddhāsane nisinno taṃ kathaṃ sutvā ‘‘bhikkhave, maraṇāsannakāle saṃkiliṭṭhacittassa duggati pāṭikaṅkhā’’ti dassento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ desesi.

20. 第十(経)の発生(縁起)は何か。それは事態の発生そのものである。ある日、比丘たちが説法堂に集まって次のような話を始めた。“友よ、この世には、ある者は多くの功徳を積み、ある者は多くの悪業を積み、ある者はその両方が混ざったことを行う。そこで、混ざったことを行う者の来世はどのようなものだろうか”。すると、師(仏陀)が説法堂に来て、用意された優れた仏座に座り、その話を聞いて、“比丘たちよ、死に際して心が汚濁している者には、悪道が予想される”ということを示すために、この事態の発生に基づいて、この経を説かれた。


Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci padesaṃ upādāya vuccati ‘‘idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato’’tiādīsu (dī. ni. 2.369). Katthaci sāsanaṃ upādāya ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo idha dutiyo samaṇo’’tiādīsu (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Katthaci padapūraṇamatte ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30). Katthaci lokaṃ upādāya vuccati ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (a. ni. 3.61). Idhāpi loke eva daṭṭhabbo. Ekaccanti ekaṃ, aññataranti attho. Puggalanti sattaṃ. So hi yathāpaccayaṃ kusalākusalānaṃ tabbipākānañca pūraṇato maraṇavasena galanato ca puggaloti vuccati. Paduṭṭhacittanti padosena āghātena duṭṭhacittaṃ. Atha vā paduṭṭhacittanti dosena rāgādinā padūsitacittaṃ. Ettha ca ekaccanti idaṃ paduṭṭhacittassa puggalassa visesanaṃ. Yassa hi paṭisandhidāyakakammaṃ okāsamakāsi, so tathā vutto. Yassa ca akusalappavattito cittaṃ nivattetvā kusalavasena otāretuṃ na sakkā, evaṃ āsannamaraṇo. Evanti idāni vattabbākāraṃ dasseti. Cetasāti attano cittena cetopariyañāṇena. Cetoti tassa puggalassa cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā pajānāmi[Pg.69]. Nanu ca yathākammupagañāṇassāyaṃ visayoti? Saccametaṃ, tadā pavattamānaakusalacittavasena panetaṃ vuttaṃ.

“ここで”(idha)という語について。これは場所や領域を示す不変化詞である。それは、ある箇所では場所を指して“ここに留まっている、天となった私にとって”(D.ii.369)などのように言われる。ある箇所では教え(教団)を指して“比丘たちよ、ここにこそ沙門があり、ここに第二の沙門がある”(M.i.139; A.ii.241)などのように言われる。ある箇所では単なる句の充填として“比丘たちよ、ここで私は食を終え、招待を断った”(M.i.30)などのように言われる。ある箇所では世界を指して“ここで如来が世に出現する”(A.i.188)などのように言われる。ここ(本経)においても、世界についてであると見なすべきである。“ある一人”(ekacca)とは、一人の、あるいは、ある特定のという意味である。“人”(puggala)とは、衆生のことである。なぜなら、彼は縁に従って善悪の業とその報いを満たす(pūraṇa)こと、および死によって(地獄などへ)飲み込まれる(galana)ことから、“プッガラ”(人)と呼ばれるからである。“汚された心”(paduṭṭhacitta)とは、害意や怨恨によって汚された心のことである。あるいは、“汚された心”とは、怒りや貪欲などによってひどく汚された心のことである。そしてここでは、“ある一人”というのは、この汚された心を持つ人への修飾語である。再生を与える業が機会を得た者について、そのように説かれている。また、不善の生起から心を逸らして、善のあり方へと導き入れることができない、そのような臨終の者のことである。“このように”(evaṃ)とは、これから語られるあり方を示している。“心をもって”(cetasā)とは、自身の心によって、すなわち他心通(他人の心を知る知恵)によってである。“心”(ceto)とは、その人の心のことである。“見極めて”(paricca)とは、限定して知るということである。“しかし、これは死生智(業に従って赴くことを知る知恵)の対象ではないか”という問いに対して、それはその通りであるが、その時に生じている不善心に基づいてこのように説かれたのである。


Imamhi cāyaṃ samayeti imasmiṃ kāle, imāyaṃ vā paccayasāmaggiyaṃ, ayaṃ puggalo javanavīthiyā aparabhāge kālaṃ kareyya ceti attho. Na hi javanakkhaṇe kālaṃkiriyā atthi. Yathābhataṃ nikkhitto evaṃ nirayeti yathā ābhataṃ kiñci āharitvā ṭhapitaṃ, evaṃ attano kammunā nikkhitto niraye ṭhapito evāti attho. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ.

“この時において”(imamhi samaye)とは、この時間に、あるいは、この諸縁の和合において、この人が速行路(ジャヴァナ)の後の段階で絶命するであろうという意味である。なぜなら、速行の瞬間には絶命は起こらないからである。“運ばれて置かれたように、そのように地獄へ”とは、あたかも何かが運ばれてきて置かれたかのように、自身の業によって地獄に置かれた、という意味である。“身体の崩壊により”(kāyassa bhedā)とは、執受された五蘊を放棄することからである。“死後”(paraṃ maraṇā)とは、その直後に新たに生じる五蘊を把握することにおいて。あるいは、“身体の崩壊”とは命根の断絶のことであり、“死後”とは死(チュティ)より後のことである。


Apāyantiādi sabbaṃ nirayasseva vevacanaṃ. Nirayo hi ayasaṅkhātā sukhā apetoti apāyo; saggamokkhahetubhūtā vā puññasammatā ayā apetotipi apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati; dosabahulattā vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatītipi duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakammakārino, vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirassādaṭṭhena nirayo. Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoni vuccati. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayo. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na vinipāto asurasadisaṃ avinipātattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyo. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca, sabbasampattisamussayehi vinipatitattā vinipātoti ca vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāro nirayova vuccati. Idha pana sabbapadehipi nirayova vutto. Upapajjantīti paṭisandhiṃ gaṇhanti.

“悪趣”(apāya)などの語は、すべて地獄(niraya)の類義語である。地獄とは、“アヤ”と呼ばれる幸福から離れている(apeta)から“アパーヤ(悪趣)”である。あるいは、天界や解脱の因となる功徳として認められる“アヤ(幸福な行方)”から離れているから“アパーヤ”である。苦しみの行方であり帰着点であるから“ドゥッガティ(苦界)”である。あるいは、怒りが多いために汚れた(duṭṭha)業によって生じた行先であるから“ドゥッガティ”である。悪業をなした者が、不本意ながらここに堕ちる(nipata)、あるいは、手足の節々が壊れてここに堕ちるから“ヴィニパータ(堕処)”である。ここには“アヤ”と呼ばれる楽しみ(味わい)がないという、無味(離楽)の意味で“ニラヤ(地獄)”である。あるいは、“悪趣”という語で“畜生趣”が言われる。畜生趣は善趣から離れているため悪趣であるが、威力ある龍王などが存在するため苦界(ドゥッガティ)ではない。“苦界”という語で“餓鬼界”が言われる。それは善趣から離れ、苦しみの行先であるから悪趣であり苦界であるが、アスラのように堕落していないため堕処(ヴィニパータ)ではない。“堕処”という語で“アスラ(阿修羅)軍”が言われる。それは上述の理由で悪趣であり苦界であり、また、あらゆる繁栄の蓄積から転落している(vinipatita)ため、堕処と呼ばれる。“地獄”という語で、阿鼻地獄などの多種多様な地獄そのものが言われる。しかしここでは、すべての語によって地獄のみが説かれている。“生まれる”(upapajjanti)とは、結生(再生の連結)を得ることである。


Gāthāsu paṭhamagāthā saṅgītikāle dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā. Ñatvānāti pubbakālakiriyā. Ñāṇapubbakañhi byākaraṇaṃ. Hetuattho vā tvā-saddo yathā ‘‘sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti, jānanahetūti attho[Pg.70]. Buddho, bhikkhūnaṃ santiketi buddho bhagavā attano santike bhikkhūnaṃ etaṃ parato dvīhi gāthāhi vuccamānaṃ atthaṃ byākāsi. Sesaṃ vuttanayameva.

詩偈のうち、最初の偈は結集の時に法を編纂した長老たちによって置かれたものである。“知って”(ñatvāna)とは、前時動作である。なぜなら、解説は知識が先行するからである。あるいは、“~して”(tvā)という接辞は、“獅子を見て恐怖が生じる”という時のように原因の意味であり、“知ったことを原因として”という意味である。“仏は、比丘たちの御前で”とは、仏である世尊が、ご自身の御前で比丘たちに対し、以下の二つの偈で説かれる意味を明らかにされたのである。残りは既に述べられた方法の通りである。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の解説が終了した。


Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二品の解説が終了した。


3. Tatiyavaggo

3. 第三品


1. Pasannacittasuttavaṇṇanā

1. パサンナチッタ・スッタ(浄信心経)の解説


21. Tatiyavaggassa paṭhame pasannacittanti ratanattayasaddhāya kammaphalasaddhāya ca pasannamānasaṃ. Sugatinti sundaraṃ gatiṃ, sukhassa vā gatinti sugatiṃ. Sagganti rūpādisampattīhi suṭṭhu agganti saggaṃ. Lokanti lokiyanti ettha puññapāpaphalāni, lujjanaṭṭheneva vā lokaṃ. Ettha ca sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagati eva. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

21. 第三品の第一(経)において、“浄らかな心”(pasannacitta)とは、三宝への信仰と業果への信仰によって浄らかになった心のことである。“善趣”(sugati)とは、美しい行先、あるいは幸福への行先のことである。“天界”(sagga)とは、色などの円満な恵みによって極めて優れている(su-agga)からサッガという。“世界”(loka)とは、ここで功徳と悪徳の報いが見られる(lokiyanti)から、あるいは、壊れる(lujjana)という性質からロカという。そしてここでは、“善趣”という語で人間界も含まれ、“天界”という語では天界のみが含まれる。残りは以前に述べられた方法の通りである。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一経の解説が終了した。


2. Mettasuttavaṇṇanā

2. メッタ・スッタ(慈経)の解説


22. Dutiye mā, bhikkhave, puññānanti ettha māti paṭisedhe nipāto. Puññasaddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.380) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucarite. ‘‘Puññūpagaṃ bhavati viññāṇa’’ntiādīsu sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni – dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā[Pg.71], tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’tiādīsu (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattapaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ, ekaseyyaṃ, indriyadamo, dhutadhammehi cittassa niggaho, satisampajaññaṃ, kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā, nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha, ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ.

22. 第二の経において、“比丘たちよ、福(功徳)を恐れるなかれ”という言葉の中の“mā(~なかれ)”は、禁止を意味する不変化詞です。“比丘たちよ、善法の修習を原因として、このように福が増大する”(長部3.380)などの箇所では、福の語は“福の報い(果報)”の意味で現れています。“比丘たちよ、この無明に陥った個人が、もし福という形成作用(行)を形成するならば”(相応部2.51)などの箇所では、“欲界・色界の善行”を意味します。“意識は福に至るものとなる”などの箇所では、“優れた善趣である再生の生存(生)”を意味します。“比丘たちよ、これら三つの福業事(福をなす土台)がある。施による福業事、戒による福業事、修習による福業事である”(如是語60、増支部8.36)などの箇所では、“善なる意志(善思)”を意味します。しかしここでは、三界に属する善法として理解されるべきです。“恐れよ(bhāyittha)”という言葉に関して、ここには二種類の恐れ、すなわち智慧による恐れ(智怖)と、当惑による恐れ(逡巡怖)があります。そのうち、“比丘たちよ、長寿で、容色に恵まれ、多幸であり、高い宮殿に長らく住んでいる諸天たちであっても、如来の説法を聞けば、多くの場合、恐怖(bhaya)、戦慄(saṃvega)、戦慄(santāsa)に至るのである”(増支部4.33)などの箇所に現れるのは“智慧による恐れ”です。“まさに恐怖があり、戦慄があり、身の毛のよだつことがあった”(長部2.318)などの箇所に現れるのは“当惑による恐れ”です。ここにおいても当惑による恐れそのものです。ここでの意味は次の通りです。比丘たちよ、長きにわたる身と言葉の慎み、義務の遂行、一食、一臥、感官の制御、頭陀行による心の抑制、正念正知、瞑想への専念による精進の開始、これら等々の、比丘によって絶えず行われるべき福を恐れてはならない。恐怖や戦慄を抱いてはならない。ある種の現世の楽しみが妨げられることへの恐れから、来世の涅槃の幸せを与える福を恐れてはならないのです。なぜなら、この“puññānaṃ”という属格の形は、離脱格(~から)の意味で用いられているからです。


Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukhasaddo ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (dha. pa. 204; ma. ni. 2.215) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 125) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā, dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhe. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) sukhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu esitabbato aniṭṭhapaṭikkhepato ca iṭṭhassa, kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa, piyāyitabbato santappanato ca piyassa, mānanīyato manassa pavaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti ‘‘puññānī’’ti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ, sukhameva taṃ [Pg.72] yadidaṃ puññanti phalena kāraṇassa abhedūpacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kātabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.

今、その福を恐れるべきではない理由を示すために、“それは幸せの……”等の言葉を述べられました。その中で“幸せ(sukha)”という語は、“諸仏の出現は幸せであり、離欲は世において幸せである”(法句経194)等の箇所では“幸せの根源”を意味して現れています。“マハーリよ、実に色は幸せであり、幸せに従い、幸せに浸っているがゆえに”(相応部3.60)等の箇所では“幸せの対象”を意味します。“比丘たちよ、天界が幸せであることは、言葉で言い尽くすことが容易ではないほどである”(中部3.255)等の箇所では“幸せの条件となる場所”を意味します。“福を積むことは幸せである”(法句経118)等の箇所では“幸せの原因”を意味します。“これらの法は現世の幸せな住である”(中部1.82)等の箇所では“障りのない状態”を意味します。“涅槃は最高の幸せである”(法句経204、中部2.215)等の箇所では“涅槃”を意味します。“幸せ(楽)の断捨によって”(小義釈125)等の箇所では“楽受”を意味します。“不苦不楽は静まり、幸せとだけ語られる”(相応部4.253、如是語53)等の箇所では“捨受”を意味します。“アーナンダよ、私もまた、ある方便をもって、楽の受と苦の受の二つの受を説いた”(中部2.89)等の箇所では“望ましい幸せ”を意味します。“福の異熟は幸せである”(ペータコパデーサ23)等の箇所では“幸せな報い”を意味します。ここにおいても、望ましい報いとしてのみ見られるべきです。“望ましい(iṭṭha)”等の語の意味について。求められるべきものであり、望ましくないものを拒絶するものであるから“望ましい(iṭṭha)”、愛着されるべきものであり、心に愛着され入ってくるものであるから“愛すべき(kanta)”、愛されるべきものであり、満足させるものであるから“愛しい(piya)”、重んじられるべきものであり、心を増大させるものであるから“意にかなう(manāpa)”という意味であると理解すべきです。“福(功徳)というもの(yadidaṃ puññāni)”という言葉は、幸せで望ましい報いの別名です。幸せそのものが“福”と呼ばれるのであり、これは報い(果)によって原因(因)を呼ぶ比喩的表現を述べているのです。それによって、積み上げられた福には必ず報いが生じることを聞き、不放逸に敬意を持って福をなすべきであると、福業をなすことに導き、それに対する関心を彼らの中に生じさせているのです。


Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarapaṭicchannaṃ uḷāratamaṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādikusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehāsambhavo vipatti. Sā etassa atthīti mettacittaṃ. Bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ mettābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca. Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭa-vivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyi-vivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne. Sudanti nipātamattaṃ vinassamāneti attho. ‘‘Saṃvattamāne suda’’nti ca paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto. Kāle khīyamāne kappopi khīyateva. Yathāha –

今、仏陀が自らスネッタであった時に行われた福業によって、長い間経験された、前世に隠された極めて壮大な福の報いを例証として挙げ、その意味を明らかにするために、“比丘たちよ、私は知っている……”等の言葉を述べられました。その中で“私は知っている(abhijānāmi)”とは、卓越した智慧によって知っており、直接覚知しているという意味です。“長い間”とは、久遠の時を意味します。“福の”とは、布施などの善法のことを指します。“七年間”とは、七つの暦年のことです。“慈しみの心(mettacittaṃ)”について。“慈しみ(mettā)”とは、潤す(mijjati)から慈しみと言い、親愛するという意味です。また、友(mitta)にあるもの、あるいは友としての振る舞いであるから慈しみとも言います。特徴などから言えば、利益をもたらす態様で生じることが特徴であり、利益をもたらすことが役割であり、怒りを鎮めることが現れであり、衆生の好ましい状態を見ることが近因です。瞋恚の静止が慈しみの成就であり、執着の発生が失敗です。そのような心を持っているから“慈しみの心”と言います。“修習して(bhāvetvā)”とは、慈しみの三昧、慈しみの梵住を生じさせ、かつ増大させて、という意味です。“七つの壊劫と成劫の間”とは、七つの大劫のことです。壊劫と成劫という言葉を挙げることによって、壊住劫と成住劫もまた含まれます。“この世界に”とは、欲界のことです。“壊れゆく時(saṃvaṭṭamāne sudaṃ)”の“sudaṃ”は単なる不変化詞であり、“壊れつつある(消滅しつつある)時”という意味です。“saṃvattamāne sudaṃ”とも読まれます。“劫(kappa)”とは時間のことです。劫という項目によって時間が語られています。時間が尽きるとき、劫もまた尽きるのです。次のように言われている通りです。


‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti. (jā. 1.2.190);

“時は生きとし生けるものを飲み込み、すべてを己と共に飲み込む”(本生経1.2.190)


‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāne, jāyamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ, yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattaṃ, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi. Brahmāti kāmāvacarasattehi seṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā. Tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā [Pg.73] abhibhū. Tehi kenaci guṇena na abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dasoti dassanasīlo, so atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho, abhiññāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramiparipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikantiṃ uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘sattavassāni…pe… vasavattī’’ti.

“光音天に赴く者となる”と言われていることから、ここでは火による劫の収縮(火災劫)による劫の立ち現れを理解すべきである。“光音天に赴く者”とは、そこへの結生を受けることによって、光音天(アッバッサラ・ブラフマローカ)へ行くので、“光音天に赴く者となる”と言う。“開展する”とは、定まってくる、生じてくるという意味である。“空の梵天の宮殿に生まれる”とは、そこに生まれたいかなる衆生もいなかったために“空”であり、初禅の地とされる最初に生じた梵天の宮殿に、結生を受けることによって生まれる、すなわち、そこに至るということである。“梵天(ブラフマー)”とは、欲界の衆生よりも勝れているという意味で、また、しかるべく増大した徳によって、あるいは四無量心(梵住)から生じたという意味で、梵天と呼ばれる。梵衆天や梵輔天よりも偉大な梵天であるから“大梵天”である。まさにそれゆえに、彼らを圧倒して存在するので“勝者(アビブー)”である。彼らのいかなる徳によっても圧倒されないので“圧倒されない者(アナビブート)”である。“確かに”とは、断定を表す不変化詞である。“見る者(ダソー)”とは、見る性質を持つ者のことであり、彼は過去・未来・現在のものを見ることができ、神通力によって見るべきものを見るという意味である。他の梵天たちの神足の修習の力によって、また自らの心をも私の支配下に置くという意味で、“自在に操る者(ヴァサヴァッティー)となる”と結びつけるべきである。その時、菩薩は八等至を得ていたが、衆生の利益と自らの波羅蜜の成就を観察し、それら二つの禅定の地に執着を起こして、慈の梵住によって、幾度も輪廻した。それゆえに、“七年間……(中略)……自在に操る者”と言われたのである。


Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassāpi taṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsa vāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosi. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi ca saṅgahavatthūhi lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Rājāti cettha sāmaññaṃ, cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammacaraṇena vā dhammiko, attahitadhammacaraṇena dhammarājā, caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya catubbidhadīpavibhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike, bahiddhā ca sabbarājāno adaṇḍena asatthena vijesīti vijitāvī. Janapade thāvarabhāvaṃ dhuvabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci tato cāletuṃ janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

このように世尊は、色界における功徳の報いの偉大さを明らかにされた。今度は、欲界における功徳についてもそれを示すために、“三十六回……”等と言われた。その中で、“帝釈天であった”とは、三十六回、他の場所に生まれることなく、絶え間なく諸天の主である帝釈天、三十三天の王であったということである。“王であった”等の句において、四つの希有法と四摂事によって世を喜ばせるから“王”である。輪宝を転じ、四つの成就の輪によって進み、それらによって他者を導き、また他者の利益のために威儀の輪の回転が彼にあるので“転輪聖王”である。“王”というのは一般的な名称であり、“転輪聖王”というのは特殊な名称である。法に従って歩むので“如法な者”である。道理と平等によって振る舞うという意味である。法によってのみ王位を得て王となったので“法王”である。あるいは、他者の利益となる法の実践によって“如法な者”であり、自らの利益となる法の実践によって“法王”である。四方の端の支配者であるから“四海の主”である。四つの海を境界とし、四大洲に飾られた大地の主であるという意味である。内には怒りなどの敵を、外にはすべての王たちを、刑罰によらず武器によらず征服したので“勝利者”である。地方において堅固な状態、不変の状態に達しており、誰によってもそこから動かされることがなく、あるいは、地方が彼において安定に達し、従順で、自らの務めに専念し、揺らぐことなく、震えることがないので“地方の安定を成し遂げた者”である。


Cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratananti imehi sattahi ratanehi samupetoti sattaratanasamannāgato. Tesu hi rājā cakkavatti cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo[Pg.74], pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhūsattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi paribhogasukhamanubhavati, sesehi upabhogasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ padesarajjassāti khuddakarajjassa.

輪宝、象宝、馬宝、珠宝、女宝、居士宝、将軍宝という、これら七つの宝を備えているので“七宝を具足した者”である。それらの中で、転輪聖王は輪宝によって未だ征服されていないところを征服し、象宝と馬宝によって征服した地を安楽に巡行し、将軍宝によって征服した地を保護し、残りの宝によって受用の楽しみを享受する。最初のものによって彼の精進力が備わり、最後のものによって智力が備わり、象宝・馬宝・居士宝によって権力が完全に円満となる。女宝と珠宝は、これら三種の力の果報である。彼は女宝と珠宝によって愛欲の楽しみを享受し、残りの宝によって生活の楽しみを享受する。特に、彼の最初の三つの宝は無瞋の善根から生じた業の威力によって成就し、中間の三つは無貪の善根から生じた業の威力によって、最後の一つは無痴の善根から生じた業の威力によって成就したと理解すべきである。“地方の統治”とは、小さな王国のことである。


Etadahosīti attano sampattiyo paccavekkhantassa pacchime cakkavattikāle etaṃ ‘‘kissa nu kho me idaṃ kammassa phala’’ntiādikaṃ ahosi. Sabbatthakameva tasmiṃ tasmimpi bhave etadahosiyeva. Tatthāyaṃ cakkavattikālavasena yojanā. Evaṃmahiddhikoti maṇiratanahatthiratanādippamukhāya kosavāhanasampattiyā janapadatthāvariyappattiyā ca evaṃmahiddhiko. Evaṃmahānubhāvoti cakkaratanādisamannāgamena kassacipi pīḷaṃ akarontova sabbarājūhi sirasā sampaṭicchitasāsanavehāsagamanādīhi evaṃ mahānubhāvo. Dānassāti annādideyyadhammapariccāgassa. Damassāti cakkhādiindriyadamanassa ceva samādhānavasena rāgādikilesadamanassa ca. Saṃyamassāti kāyavacīsaṃyamassa. Tattha yaṃ samādhānavasena kilesadamanaṃ, taṃ bhāvanāmayaṃ puññaṃ, tañca kho mettābrahmavihārabhūtaṃ idhādhippetaṃ. Tasmiñca upacārappanābhedena duvidhe yaṃ appanāppattaṃ, tenassa yathāvuttāsu dvīsu jhānabhūmīsu upapatti ahosi. Itarena tividhenāpi yathārahaṃ pattacakkavattiādibhāvoti veditabbaṃ.

“このように思った”とは、自らの繁栄を省察していた最後の転輪聖王の時に、“これは一体、何の業の果報であろうか”などの思いが生じたということである。すべての場所において、それぞれの生存において、確かにこのように思ったのである。そこでは、転輪聖王の時のあり方に基づいてこのように結びつけられる。“このように大きな神通力がある”とは、珠宝や象宝をはじめとする財宝や乗り物の成就、および地方の安定によって、このように大きな威力があるということである。“このように大きな威力がある”とは、輪宝などを具足していることにより、誰をも苦しめることなく、すべての王たちにその命令を頭を下げて受け入れさせ、空中を行くことなどによって、このように大きな威力があるということである。“布施の”とは、食物などの施すべき物を手放すことの報いである。“調伏の”とは、感官の制御、および三昧による煩悩の制御の報いである。“自制の”とは、身口の自制の報いである。その中で、三昧による煩悩の制御とは、修習による功徳であり、それはここでは慈の梵住となったものを意図している。そして、それには近行と安止の二種類があるが、安止に至ったものによって、前述の二つの禅定の地に生まれることとなった。他の三種によって、相応に転輪聖王などの状態を得たのであると理解すべきである。


Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhi katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhena dassento ‘‘puññamevā’’tiādimāha. Tattha puññameva so sikkheyyāti yo atthakāmo kulaputto, so puññaphalanibbattanato, attano santānaṃ punanato ca ‘‘puñña’’nti laddhanāmaṃ tividhaṃ kusalameva sikkheyya niveseyya upacineyya pasaveyyāti attho. Āyatagganti vipulaphalatāya uḷāraphalatāya āyataggaṃ, piyamanāpaphalatāya vā āyatiṃ uttamanti āyataggaṃ, āyena vā yonisomanasikārādippaccayena uḷāratamena agganti āyataggaṃ[Pg.75]. Takāro padasandhikaro. Atha vā āyena puññaphalena aggaṃ padhānanti āyataggaṃ. Tato eva sukhudrayaṃ sukhavipākanti attho.

このように世尊は、自らを目撃者(身証者)として功徳の果報の大きさを明らかにされ、今、その同じ意味を偈頌の形式で示すために“功徳こそ(puññamevā)”等と言われました。そこで“功徳こそ、彼は修めるべきである”とは、自己の利益を求める善男子は、功徳の果報を生じさせ、自らの相続(心身の流れ)を浄めることから“功徳”という名を得た三種の善(善行)こそを修めるべきであり、安住させるべきであり、積み上げるべきであり、生み出すべきである、という意味です。“アーヤタッガ(āyatagga)”とは、広大な果報、優れた果報があるがゆえに“アーヤタッガ”であり、あるいは、好ましく意にかなう果報によって未来(āyati)において最高(agga)であるから“アーヤタッガ”であり、あるいは、如理作意などの縁という手段(āya)によって、極めて優れた最高のものであるから“アーヤタッガ”です。“t”の文字は語結合(連声)のためのものです。あるいは、利益(āya)である功徳の果報によって最高、主要であることを“アーヤタッガ”といいます。それゆえに、幸福を導くもの、幸福な異熟(果報)という意味です。


Katamaṃ pana taṃ puññaṃ, kathañca naṃ sikkheyyāti āha ‘‘dānañca samacariyañca, mettacittañca bhāvaye’’ti. Tattha samacariyanti kāyavisamādīni vajjetvā kāyasamādicaritaṃ, suvisuddhaṃ sīlanti attho. Bhāvayeti attano santāne uppādeyya vaḍḍheyya. Ete dhammeti ete dānādike sucaritadhamme. Sukhasamuddayeti sukhānisaṃse, ānisaṃsaphalampi nesaṃ sukhamevāti dasseti. Abyāpajjaṃ sukhaṃ lokanti kāmacchandādibyāpādavirahitattā abyāpajjaṃ niddukkhaṃ, parapīḷābhāve pana vattabbaṃ natthi. Jhānasamāpattivasena sukhabahulattā sukhaṃ, ekantasukhañca brahmalokaṃ jhānapuññānaṃ, itarapuññānaṃ pana tadaññaṃ sampattibhavasaṅkhātaṃ sukhaṃ lokaṃ paṇḍito sappañño upapajjati upeti. Iti imasmiṃ sutte gāthāsu ca vaṭṭasampatti eva kathitā.

“では、その功徳とは何か、どのようにそれを修めるべきか”について、“布施と等行(正しい行い)と、慈しみの心を修習すべきである”と言われました。そこで“等行(samacariya)”とは、身の悪行などを避けて行われる身の正しい行いのことであり、極めて清浄な戒という意味です。“修習すべき(bhāvaye)”とは、自らの相続の中に生じさせ、増大させるべきであるということです。“これらの諸法を”とは、これら布施などの善行の諸法を指します。“幸福をもたらす”とは、幸福という利益(功徳)を伴うことであり、それらの利益の果報もまた幸福であることを示しています。“悩みのない幸福な世界”とは、欲貪などの害意(byāpāda)を離れているがゆえに悩み(byāpajja)がなく、苦しみがないことです。他者を苦しめることがない点については言うまでもありません。禅定の等至によって幸福が多いため“幸福”であり、禅定の功徳を持つ者にとっては決定的な幸福である梵天の世界、その他の功徳を持つ者にとってはそれ以外の、円満な生存(成就した生存)といわれる幸福な世界に、賢者、智者は赴き、到達します。このように、この経と偈においては、輪廻における円満(vaṭṭasampatti)のみが語られています。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の注釈が完了しました。


3. Ubhayatthasuttavaṇṇanā

3. 両益経(ウバヤッタ・スッタ)の注釈


23. Tatiye bhāvitoti uppādito ca vaḍḍhito ca. Bahulīkatoti punappunaṃ kato. Atthoti hitaṃ. Tañhi araṇīyato upagantabbato atthoti vuccati. Samadhigayha tiṭṭhatīti sammā pariggahetvā avijahitvā vattati. Diṭṭhadhammikanti diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, diṭṭhadhamme bhavaṃ diṭṭhadhammikaṃ, idhalokapariyāpannanti attho. Samparāyikanti dhammavasena samparetabbato samparāyo, paraloko, samparāye bhavaṃ samparāyikaṃ, paralokapariyāpannanti vuttaṃ hoti.

23. 第三(の経)において、“修習された(bhāvito)”とは、生じさせられ、増大させられたことです。“多作された(bahulīkato)”とは、繰り返しなされたことです。“利益(attha)”とは、幸福(hita)のことです。それは、近づくべきもの、到達すべきものであるから“利益(attha)”と呼ばれます。“遍く把握してとどまる(samadhigayha tiṭṭhati)”とは、正しく把握して離れずに存続することです。“現世の(diṭṭhadhammika)”とは、現前のものとなった自らの存在を“現世(diṭṭhadhamma)”といい、現世にあるものを“現世の”といいます。つまり、この世に属するという意味です。“来世の(samparāyika)”とは、法の理(ことわり)によって赴くべきものであるから“来世(samparāya)”、すなわち他世(後世)であり、来世にあるものを“来世の”といいます。つまり、来世に属するということが言われています。


Ko panesa diṭṭhadhammiko nāma attho, ko vā samparāyikoti? Saṅkhepena tāva yaṃ idhalokasukhaṃ, yañcetarahi idhalokasukhāvahaṃ, ayaṃ diṭṭhadhammiko attho. Seyyathidaṃ – gahaṭṭhānaṃ tāva idha yaṃ kiñci vittūpakaraṇaṃ, anākulakammantatā, ārogyasaṃvidhānaṃ, vatthuvisadakiriyāyogavihitāni sippāyatanavijjāṭṭhānāni saṅgahitaparijanatāti evamādi. Pabbajitānaṃ pana ye ime jīvitaparikkhārā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā. Tesaṃ akicchalābho, tattha ca saṅkhāya paṭisevanā[Pg.76], saṅkhāya parivajjanā, vatthuvisadakiriyā, appicchatā, santuṭṭhi, paviveko, asaṃsaggoti evamādi. Patirūpadesavāsasappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārādayo pana ubhayesaṃ sādhāraṇā ubhayānurūpā cāti veditabbā.

“では、この現世の利益とは何か、来世の利益とは何か”。簡潔に言えば、この世の幸福、および今この世に幸福をもたらすもの、これが現世の利益です。例えば、まず在家の者にとっては、何らかの財物や道具、混乱のない仕事、健康の管理、清浄な行為と努力によって整えられた工巧処(技能)や学問(知識)、世話をする人々を養うことなどです。出家者にとっては、これら生活の資用である衣・食・住・薬( cīvara-piṇḍapāta-senāsana-gilānappaccayabhesajja)です。それらを困難なく得ること、それについて思慮して用いること、思慮して避けること、物の清浄さ、少欲、知足、遠離、非交際などです。適切な場所への居住、善き友への親近、正法の聴聞、如理作意などは、両者に共通し、両方に適うものであると知るべきです。


Appamādoti ettha appamādo pamādappaṭipakkhato veditabbo. Ko panesa pamādo nāma? Pamajjanākāro. Vuttaṃ hetaṃ –

“不放逸(appamāda)”については、ここでは不放逸は放逸の反対であると知るべきです。では、この放逸(pamāda)とは何でしょうか。それは放逸なあり方のことです。次のように言われています。


‘‘Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppādanaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogopamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ. Ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846).

“そこで、放逸(pamāda)とは何か。身の悪行、口の悪行、意の悪行、あるいは五つの欲の絆(五欲)において、心を放つこと、放ち続けること、あるいは善法の修習において、恭敬せずに(おろそかに)行うこと、継続せずに行うこと、中途半端に行うこと、沈滞した振る舞い、意欲を捨て去ること、責任を放棄すること、修めないこと、修習しないこと、多作しないこと、決意しないこと、専念しないこと、これが放逸である。このような放逸、放逸であること、放逸な状態。これが放逸と呼ばれる”(分別論 846)。


Tasmā vuttappaṭipakkhato appamādo veditabbo. Atthato hi so satiyā avippavāso, niccaṃ upaṭṭhitassatiyā etaṃ nāmaṃ. Apare pana ‘‘satisampajaññayogena pavattā cattāro arūpino khandhā appamādo’’ti vadanti.

それゆえ、上述の反対が不放逸であると知るべきです。意味の上では、それは念(サティ)が離れないことであり、常に現前している念の名称です。また他の人々は、“念と正知(サティ・サンパジャンニャ)を伴って生じる四つ(受・想・行・識)の無形の蘊が不放逸である”と言っています。


‘‘Bhāvito bahūlīkato’’ti vuttaṃ, kathaṃ panāyaṃ appamādo bhāvetabboti? Na appamādabhāvanā nāma visuṃ ekabhāvanā atthi. Yā hi kāci puññakiriyā kusalakiriyā, sabbā sā appamādabhāvanātveva veditabbā. Visesato pana vivaṭṭūpanissayaṃ saraṇagamanaṃ kāyikavācasikasaṃvarañca upādāya sabbā sīlabhāvanā, sabbā samādhibhāvanā, sabbā paññābhāvanā, sabbā kusalabhāvanā, anavajjabhāvanā, appamādabhāvanāti veditabbā. ‘‘Appamādo’’ti hi idaṃ mahantaṃ atthaṃ dīpeti, mahantaṃ atthaṃ pariggahetvā tiṭṭhati. Sakalampi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āharitvā appamādapadassa atthaṃ katvā kathento dhammakathiko ‘‘atitthena pakkhando’’ti na vattabbo. Kasmā? Appamādapadassa mahantabhāvato. Tathā hi sammāsambuddho kusinārāyaṃ yamakasālānamantare parinibbānasamaye nipanno abhisambodhito paṭṭhāya pañcacattālīsāya vassesu attanā bhāsitaṃ dhammaṃ [Pg.77] ekena padena saṅgahetvā dassento – ‘‘appamādena sampādethā’’ti bhikkhūnaṃ ovādamadāsi. Tathā ca vuttaṃ –

“修習され、多作された”と言われましたが、ではどのようにこの不放逸は修習されるべきでしょうか。不放逸の修習という、他とは別の単独の修習があるわけではありません。およそどのような功徳の行為、善の行為も、すべて不放逸の修習であると知るべきです。特に、解脱の助縁(vivaṭṭūpanissaya)となる帰依や、身体と執筆の慎みをはじめとして、すべての戒の修習、すべての定の修習、すべての慧の修習、すべての善の修習、非難されることのない修習は、不放逸の修習であると知るべきです。実際、“不放逸(appamāda)”という言葉は大きな意味を照らし出し、大きな意味を包含して存在しています。三蔵(テピタカ)の仏典のすべてを引用して、不放逸という語の意味として語る説法者は、“渡し場(tītha)のないところに飛び込んだ(見当違いのことをした)”と言われるべきではありません。なぜなら、不放逸という語が広大であるからです。実際、正等覚者は、クシナガラの双寿林の間で入滅される時、正覚を得てから四十五年の間に自ら語られた教えを一言に凝縮して示そうと、“不放逸によって(修行を)完成させなさい(appamādena sampādetha)”と比丘たちに遺誡を与えられました。それゆえ、次のように言われています。


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati yadidaṃ mahantaṭṭhena; evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (ma. ni. 1.300).

“比丘たちよ、例えば、いかなる陸生動物の足跡であっても、それらすべては象の足跡に収まり、象の足跡はそれらの中で、その大きさのゆえに最高であると言われる。比丘たちよ、そのように、いかなる善き教え(善法)であっても、それらすべては不放逸を根本とし、不放逸に集約される。不放逸は、それらの教えの中で最高であると言われる”(中部経典1.300)。


Gāthāsu appamādaṃ pasaṃsantīti dānādipuññakiriyāsu appamādaṃ appamajjanaṃ paṇḍitā sappaññā buddhādayo pasaṃsanti, vaṇṇenti thomenti. Kasmā? Yasmā appamatto ubho atthe adhigaṇhāti paṇḍito. Ke pana te ubho atthāti āha – ‘‘diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko’’ti, evamettha padayojanā veditabbā. Idhāpi diṭṭhe dhamme ca yo atthoti gahaṭṭhassa tāva ‘‘anavajjāni kammāni, anākulā ca kammantā’’tiādinā nayena vutto kasigorakkhādividhinā laddhabbo attho, pabbajitassa pana avippaṭisārādiattho veditabbo. Yo cattho samparāyikoti pana ubhayesampi dhammacariyāva vuttāti veditabbā. Atthābhisamayāti duvidhassapi atthassa hitassa paṭilābhā, laddhabbena samiti saṅgati samodhānanti samayo, lābho. Samayo eva abhisamayo, abhimukhabhāvena vā samayo abhisamayoti evamettha abhisamayo veditabbo. Dhitisampannattā dhīro. Tatiyena cettha attha-saddena paramatthassa nibbānassāpi saṅgaho veditabbo. Sesaṃ suviññeyyameva. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭasampatti eva kathitā. Gāthāyaṃ pana vivaṭṭassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ –

偈(げ)において“不放逸を称賛する”とは、布施などの功徳を積むことにおいて不放逸(怠らないこと)を、賢者、智恵ある者、諸仏たちが称賛し、褒めたたえるということである。なぜか。不放逸な賢者は、二つの利(目的)を獲得するからである。その“二つの利”とは何かと言えば、“現世における利と、来世における利である”と、このように文脈を理解すべきである。ここでも、“現世における利”とは、在家の者にとっては“非難されることのない行為、混乱のない仕事”などの理法によって説かれる、耕作や牧畜などの方法で得られる利であり、出家した者にとっては、後悔のないこと(不悔)などの利であると理解すべきである。“来世における利”については、両者にとって正しい教えに従うこと(法行)であると説かれている。“利の成就(atthābhisamayā)”とは、二種類の利という利益を得ることである。得るべきものとの出会い、一致、結合が“サマヤ(samaya)”であり、獲得(利)のことである。“サマヤ”こそが“アビサマヤ(abhisamayo)”であり、あるいは、直面することによる出会いがアビサマヤである。このように、ここではアビサマヤを理解すべきである。志を具足しているがゆえに“賢者(dhīro)”という。三番目の“利(attha)”という言葉によって、第一義(勝義)である涅槃も含まれると理解すべきである。残りの部分は容易に理解できる。このように、この経においては輪廻における成就のみが語られている。しかし、偈においては離輪廻(解脱)も含まれると見なすべきである。というのも、次のように説かれているからである。


‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā.

“不放逸は不死の境地(甘露)への道であり、放逸は死の道である。不放逸な人々は死ぬことがなく、放逸な人々は死んだも同然である”。


‘‘Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā;

Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratā.

“賢者たちは、このように(不放逸の)卓越性を知って、不放逸を喜び、聖者たちの境地(遊歩場)を楽しむ”。


‘‘Te [Pg.78] jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamā;

Phusanti dhīrā nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti. (dha. pa. 21-23);

“常に瞑想し、持続し、常に固い精進ある賢者たちは、無上の安穏(瑜伽安穏)である涅槃に到達する”(法句経21-23)。


Tasmā ‘‘atthābhisamayā’’ti ettha lokuttaratthavasenapi attho veditabbo.

それゆえに“利の成就”において、ここでは出世間的な利という意味においても理解されるべきである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三の経の解説(義釈)が終了した。


4. Aṭṭhipuñjasuttavaṇṇanā

4. 骨堆経(こったいきょう)の解説


24. Catutthe ekapuggalassāti ettha puggaloti ayaṃ vohārakathā. Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā sammutidesanā ca paramatthadesanā cāti. Tattha ‘‘puggalo, satto, itthī, puriso, khattiyo, brāhmaṇo, devo, māro’’ti evarūpā sammutidesanā. ‘‘Aniccaṃ, dukkhaṃ, anattā, khandhā, dhātu, āyatanā, satipaṭṭhānā’’ti evarūpā paramatthadesanā. Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā visesamadhigantuṃ samatthā, nesaṃ sammutidesanaṃ deseti. Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā visesamadhigantuṃ samatthā, tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti.

24. 第四の“一人の人(ekapuggalassa)”において、ここで“人(puggalo)”というのは世俗の表現である。仏陀、世尊には、世俗諦の説法と勝義諦の説法の二種類の説法がある。そのうち、“人、衆生、女、男、刹帝利(クシャトリヤ)、婆羅門(バラモン)、神、魔”といったものが世俗諦の説法である。“無常、苦、無我、蘊(五蘊)、界、処、念処”といったものが勝義諦の説法である。そこで世尊は、世俗的な教えを聞いて卓越した境地に到達できる人々には世俗諦の説法を説き、勝義的な教えを聞いて卓越した境地に到達できる人々には勝義諦の説法を説くのである。


Tatthāyaṃ upamā – yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti, tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati. Ye andhakabhāsādīsu aññatarāya, tesaṃ tāya tāya bhāsāya. Evaṃ te māṇavakā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti. Tattha ācariyo viya buddho bhagavā, tayo vedā viya kathetabbabhāve ṭhitāni tīṇi piṭakāni, desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ, nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthavasena paṭivijjhanasamatthā veneyyā, ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā. Āha cettha –

そのことについての譬えは以下の通りである。例えば、地方の言語に精通し、三ヴェーダの意味を解説する師が、タミル語で言えば意味を理解できる者たちにはタミル語で教え、アーンドラ語などの他の言語を理解する者には、それぞれの言語で教えるようなものである。そうすることで、その弟子たちは有能で賢明な師のおかげで速やかに学問を習得する。ここで、師とは仏陀、世尊のようなものであり、三ヴェーダとは説かれるべき教えとして存在する三蔵のようなものである。地方言語の精通は、世俗と勝義の精通のようであり、様々な地方言語を話す弟子たちは、世俗と勝義によって(真理を)貫徹できる被教化者のようである。師がタミル語などで教えることは、世尊が世俗と勝義によって説法をされることとして理解されるべきである。これについて次のように言われている。


‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

“語る者の中で最高である正自覚者は、二つの真理(諦)を説かれた。すなわち世俗諦と勝義諦であり、第三のものは存在しない”。


‘‘Saṅketavacanaṃ [Pg.79] saccaṃ, lokasammutikāraṇā;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā.

“世俗の約束事(世間的な共通認識)ゆえに、概念による言葉は真実であり、諸法の真実の在り方ゆえに、勝義の言葉は真実である”。


‘‘Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;

Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti.

“それゆえ、世の救済者である師が、表現(世俗の言葉)に精通し、世俗の言葉を用いて語っても、虚偽(嘘)が生じることはないのである”。


Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanatthaṃ, paccattapurisakāradīpanatthaṃ,, ānantariyadīpanatthaṃ, brahmavihāradīpanatthaṃ, pubbenivāsadīpanatthaṃ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ, lokasammutiyā appahānatthaṃ, cāti. ‘‘Khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappantī’’ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti – ‘‘kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappanti nāmā’’ti? ‘‘Itthī hiriyati ottappati, puriso, khattiyo, brāhmaṇo, devo, māro’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu vā hoti. Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

さらに、世尊は八つの理由によって“人”についての話を説かれる。すなわち、慚愧(ざんき:恥じる心)を示すため、業自性を示すため、個人の努力を示すため、無間業を示すため、梵住を示すため、宿住(過去生)を示すため、布施の清浄を示すため、そして世間の世俗の言葉を捨てないためである。というのも、“蘊・界・処が恥じ入り、恐れる”と言っても、多くの人々は理解できず、混乱に陥るか、あるいは“蘊・界・処が恥じ入り恐れるとはどういうことか”と反発するからである。しかし、“女、男、刹帝利、婆羅門、神、魔が恥じ入り、恐れる”と言えば理解し、混乱することもなく、反発することもない。それゆえに世尊は、慚愧を示すために“人”についての話を説かれるのである。


‘‘Khandhā kammassakā, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā kammassakatādīpanatthampi puggalakathaṃ katheti.

“蘊(五蘊)は業を自ら有するもの(業自性)であり、界や処もそうである”と言った場合も、同様の理屈である。それゆえ、業自性を示すためにも“人”についての話を説かれるのである。


‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā, dhātūhi āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tathā ‘‘khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti, pitaraṃ, arahantaṃ, ruhiruppādakammaṃ, saṅghabhedakammaṃ karonti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. ‘‘Khandhā mettāyanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. ‘‘Khandhā pubbenivāsaṃ anussaranti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ ānantariyadīpanatthaṃ brahmavihāradīpanatthaṃ pubbenivāsadīpanatthañca puggalakathaṃ katheti.

“竹林精舎などの大伽藍は、蘊によって建てられた、あるいは界や処によって(建てられた)”と言った場合も、同様の理屈である。また“蘊が母の命を奪い、父の(命を)、阿羅漢の(命を奪い)、仏の身体から血を流させ、僧伽を分裂させる業をなす、界や処が(そうする)”と言った場合も同様である。“蘊が慈しみを修める、界や処が(そうする)”と言った場合も同様である。“蘊が過去生を回想する、界や処が(そうする)”と言った場合も同様である。それゆえに世尊は、個人の努力、無間業、梵住、そして宿住を示すために“人”についての話を説かれるのである。


‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātuyo āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti? ‘‘Puggalā paṭiggaṇhantī’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu vā hoti. Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

“五蘊が布施を受け取る、あるいは界や処が(受け取る)”と言っても、人々は理解できず、困惑し、あるいは“五蘊、界、処が布施を受け取るとはどういうことか”と反発します。しかし“個人(補特伽羅)が受け取る”と言えば理解し、困惑せず、反発もしません。それゆえ、世尊は布施の清浄(施物清浄)を明示するために、個人に関する説法をなされるのです。


Lokasammutiñca [Pg.80] buddhā bhagavanto na pajahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti. Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti. So idhāpi lokavohāravasena desetabbamatthaṃ dassento ‘‘ekapuggalassā’’tiādimāha.

また、諸仏世尊は世間の通念(世俗)を捨て去ることはありません。世間の名称、世間の語法、世間の表現に依拠して、まさに法を説かれます。それゆえ、世尊は世間の通念を捨てないためにも、個人に関する説法をなされるのです。ここでも世間の慣用語(世俗語)によって説かれるべき意味を示すために、“一人の個人が(ekapuggalassa)”等と説かれました。


Tattha ekapuggalassāti ekasattassa. Kappanti mahākappaṃ. Yadipi accantasaṃyoge idaṃ upayogavacanaṃ, yattha pana sattānaṃ sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ sambhavati, tassa vasena gahetabbaṃ. Aṭṭhikaṅkaloti aṭṭhibhāgo. ‘‘Aṭṭhikhalo’’tipi paṭhanti, aṭṭhisañcayoti attho. Aṭṭhipuñjoti aṭṭhisamūho. Aṭṭhirāsīti tasseva vevacanaṃ. Keci pana ‘‘kaṭippamāṇato heṭṭhā samūho kaṅkalo nāma, tato upari yāva tālappamāṇaṃ puñjo, tato upari rāsī’’ti vadanti. Taṃ tesaṃ matimattaṃ. Sabbametaṃ samūhasseva pariyāyavacanaṃ vepullasseva upamābhāvena āhaṭattā.

そこでの“一人の個人の”とは、一つの衆生のことです。“劫(kappam)”とは、大劫のことです。たとえこの対格(upayogavacana)が、期間の継続を表す用法であっても、衆生の流転・輪廻が起こる期間として理解されるべきです。“骨骸(aṭṭhikaṅkalo)”とは、骨の部分のことです。“aṭṭhikhalo”とも読まれ、骨の堆積という意味です。“aṭṭhipuñjo”は骨の集積、“aṭṭhirāsī”はその類義語です。ある人々は“腰の高さ以下の集積をカンカラ(骨骸)といい、それ以上、多羅樹の高さまでをプンジャ(集積)、それ以上をラーシ(堆積)という”と言いますが、それは彼らの私見にすぎません。これらはすべて、広大さの比喩として持ち出されたものであり、集積(集合体)の同義語にほかなりません。


Sace saṃhārako assāti avippakiraṇavasena saṃharitvā ṭhapetā koci yadi siyāti parikappanavasena vadati. Sambhatañca na vinasseyyāti tathā kenaci sambhatañca taṃ aṭṭhikaṅkalaṃ antaradhānābhāvena pūtibhūtaṃ cuṇṇavicuṇṇañca ahutvā sace na vinasseyyāti parikappanavaseneva vadati. Ayañhettha attho – bhikkhave, ekassa sattassa kammakilesehi aparāparuppattivasena ekaṃ mahākappaṃ sandhāvantassa saṃsarantassa evaṃ mahāaṭṭhisañcayo bhaveyya, ārohapariṇāhehi yattakoyaṃ vepullapabbato. Sace panassa koci saṃharitvā ṭhapetā bhaveyya, sambhatañca taṃ sace avinassantaṃ tiṭṭheyyāti. Ayañca nayo nibbutappadīpe viya bhijjanasabhāve kaḷevaranikkheparahite opapātikattabhāve sabbena sabbaṃ anaṭṭhike ca khuddakattabhāve vajjetvā vutto. Keci pana ‘‘parikappanavasena imassa nayassa āhaṭattā tesampi yadi siyā aṭṭhikaṅkalo, tenāpi saheva ayaṃ aṭṭhipuñjaparimāṇo vutto’’ti vadanti. Apare pana ‘‘nayidamevaṃ labbhamānasseva aṭṭhipuñjassa vasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā imassa parimāṇassa vuttatā. Tasmā vuttanayeneva attho gahetabbo’’ti.

“もし集める者がいれば(sace saṃhārako assā)”とは、散逸しないように集めて置く誰かがいたならば、という仮定によって説かれています。“集められたものが滅びなければ”とは、そのように誰かによって集められた骨骸が、消滅することなく、腐敗して粉々にならずに存続するならば、という仮定です。ここでの意味はこうです――比丘たちよ、業と煩悩によって次々と生を受けることで、一大劫の間を流転・輪廻する一人の衆生には、高さと周囲において、このヴェープッラ山ほどに巨大な、これほどまでに大きな骨の堆積ができるであろう、もし誰かそれを集めて置く者がおり、その集められたものが滅びずに残るならば。なお、この説示は、灯火が消えるように壊れる性質をもち、遺骸を残さない化生(化生者)の身や、極めて小さく骨の残らない身を除外して説かれたものです。しかしある人々は“仮定によってこの方法が提示されたのであるから、それらの(化生の)者たちにもし骨骸があるとするならば、それも含めた骨の堆積の量として説かれたのである”と言います。また別の人々は“そうではなく、現に得られる骨の堆積に基づいて、一切知者の知恵によって限定してこの量が説かれたのである。したがって、前述の解釈通りに意味を理解すべきである”と言います。


Gāthāsu [Pg.81] mahesināti mahante sīlakkhandhādayo esati gavesatīti mahesī, sammāsambuddho. ‘‘Iti vuttaṃ mahesinā’’ti ca bhagavā ‘‘dasabalasamannāgato, bhikkhave, tathāgato’’tiādīsu viya attānaṃ aññaṃ viya katvā dasseti. Vepulloti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitesu pañcasu pabbatesu vipulabhāvato vepulloti laddhanāmo. Tato eva mahā, ṭhitadisābhāgavasena uttaro gijjhakūṭassa. Giribbajeti giribbajapuranāmakassa rājagahassa samīpe.

偈の中の“大仙(mahesinā)”とは、偉大なる戒蘊などを求め探究する者、すなわち正等覚者のことです。“大仙によってこのように説かれた”と、世尊は“比丘たちよ、如来は十力を備え……”などのように、自分自身をあたかも他者のようにして示されています。“ヴェープッラ(Vepullo)”とは、王舎城を囲む五つの山の中で、その広大さ(vipulabhāva)ゆえにヴェープッラという名を得た山です。それゆえに大きく、位置としては、霊鷲山の北側にあります。“ギリッバジャ(Giribbaje)において”とは、ギリッバジャ城という名をもつ王舎城の近くにおいて、という意味です。


Ettāvatā bhagavā ‘‘ettakenāpi kālena anupacchinnabhavamūlassa apariññātavatthukassa puthujjanassa ayamīdisī kaṭasivaḍḍhanā’’ti vaṭṭe ādīnavaṃ dassetvā idāni yesaṃ ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā andhaputhujjanassa evaṃ kaṭasivaḍḍhanā, tāni ariyasaccāni diṭṭhavato ariyapuggalassa ayaṃ natthīti dassento ‘‘yato ca ariyasaccānī’’tiādimāha.

これによって世尊は、“これほどの時間、生存の根源(渇愛)を断たず、その本質を覚知しない凡夫には、このような墓地の増大(死の積み重ね)がある”と、輪廻における過患を示されました。そして今、いかなる聖諦を覚知せず、通達しないがゆえに、盲目な凡夫にこのような墓地の増大があるのか、(それに対し)聖諦を見た聖者にはこれ(墓地の増大)がないことを示すために、“そして聖諦を……”等と説かれました。


Tattha yatoti yadā. Ariyasaccānīti araṇīyato ariyāni, avitathabhāvena saccāni cāti ariyasaccāni, ariyabhāvakarāni vā saccāni ariyasaccāni, ariyehi vā buddhādīhi paṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccāni. Atha vā ariyassa saccāni ariyasaccāni. Sadevakena hi lokena saraṇanti araṇīyato ariyo bhagavā, tena sayambhuñāṇena diṭṭhattā tassa saccānīti ariyasaccāni. Sammappaññāya passatīti sammā hetunā ñāyena vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena passati. Dukkhantiādi ariyasaccānaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha anekūpaddavādhiṭṭhānatāya kucchitabhāvato bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattavirahena tucchabhāvato ca dukkhaṃ. Dukkhaṃ samuppajjati etenāti dukkhasamuppādo, dukkhasamudayo. Dukkhaṃ atikkamati etena ārammaṇappaccayabhūtena, ettha vāti dukkhassa atikkamo, nibbānaṃ. Ārakattā kilesehi araṇīyato ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ vasena aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati, nibbānatthikehi maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggo. Tato eva dukkhassa upasamaṃ nirodhaṃ gacchatīti dukkhūpasamagāmī. Yato sammappaññāya passatīti sambandho.

そこでの“いかなるときに(yato)”とは、いつ、ということです。“聖諦(ariyasaccāni)”とは、避けるべきものから遠ざかっている(araṇīya)ゆえに“聖なる(ariya)”であり、偽りなきものであるゆえに“諦(sacca)”であり、ゆえに聖諦です。あるいは、聖者の状態(聖性)をもたらす真理が聖諦であり、あるいは、仏陀などの聖者たちによって通達されるべき真理が聖諦です。あるいはまた、聖者の真理が聖諦です。天人を含む世間において帰依(araṇīya)されるべき方ゆえに聖者である世尊が、自ら悟った知恵によって見極められた真理であるから、聖諦と言うのです。“正しい智慧をもって見る”とは、正しい理路に基づき、観(ヴィパッサナー)の智慧を伴う道智(magga-paññā)によって、遍知・断捨・証得・修習の通達(abhisamaya)として見ることを意味します。“苦(dukkha)”などは聖諦の自性の提示です。そこでは、多くの災厄の依拠であることによる醜悪さ、また愚人が想起するような常・楽・我・浄を欠いた虚妄さゆえに“苦”と言います。これによって苦が生じるゆえに“苦集(苦の生起)”です。対象としての縁となり、あるいはそれにおいて苦を乗り越えるゆえに“苦の超越”であり、すなわち涅槃です。煩悩から遠ざかっているがゆえに、また(煩悩を)避けるべきであるゆえに“聖なる(ariya)”です。正見などの八つの支分によるゆえに“八支(aṭṭhaṅgika)”です。煩悩を滅ぼして進むもの、あるいは涅槃を求める者たちによって求められるもの、あるいは自ら涅槃を求めるものゆえに“道(magga)”です。それゆえに苦の静まり(滅)へと向かうゆえに“苦の静まりに至る(dukkhūpasamagāmī)”と言います。“正しい智慧をもって見るとき”と結びつきます。


Sa [Pg.82] sattakkhattuṃ paramaṃ, sandhāvitvāna puggaloti so evaṃ catusaccadassāvī ariyapuggalo sotāpanno sabbamudindriyo samāno sattavāraparamaṃyeva bhavādīsu aparāparuppattivasena sandhāvitvā saṃsaritvā. Ekabījī, kolaṃkolo, sattakkhattuparamoti indriyānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayo hi sotāpannā. Tesu sabbamudindriyassa vasenidaṃ vuttaṃ ‘‘sa sattakkhattuṃ paramaṃ, sandhāvitvānā’’ti. Dukkhassantakaro hotīti vaṭṭadukkhassa antakaro pariyosānakaro hoti. Kathaṃ? Sabbasaṃyojanakkhayā anupubbena aggamaggaṃ adhigantvā niravasesānaṃ saṃyojanānaṃ khepanāti arahattaphaleneva desanāya kūṭaṃ gaṇhi.

“‘彼は最高でも七回まで(輪廻を)繰り返す人である’とは、このように四諦を見た聖者、預流者であって、すべての根(五根)が最も緩やかである者は、生存などにおいて最高でも七回まで、次々と生じることによって、巡り、輪廻するということである。一子、家家、七生最高という、根の鋭・中・鈍の程度によって三種類の預流者がいる。それらの中で、すべての根が最も緩やかである者のために、‘彼は最高でも七回まで繰り返す’と言われたのである。‘苦の終止をなす者となる’とは、輪廻の苦しみの終わりをなす者、終焉をなす者となるということである。どのようにか。すべての結(煩悩)の滅尽により、順次に最上の道(阿羅漢道)に到達し、余すところなく結を投げ捨てることによるのであり、阿羅漢果によって説法の頂点を捉えたのである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の註釈が完了した。


5. Musāvādasuttavaṇṇanā

5. 妄語経の註釈


25. Pañcame ekadhammaṃ atītassāti kā uppatti? Bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahālābhasakkāro uppajji, titthiyānaṃ parihāyi. Te hatalābhasakkārā nippabhā nittejā issāpakatā ciñcamāṇavikaṃ nāma paribbājikaṃ uyyojesuṃ – ‘‘ehi, tvaṃ bhagini, samaṇaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhassū’’ti. Sā bhagavantaṃ catuparisamajjhe dhammaṃ desentaṃ upagantvā abhūtena abbhācikkhitvā sakkenassā abhūtabhāve pakāsite mahājanena ‘‘dhī kāḷakaṇṇī’’ti vihārato nikkaḍḍhāpitā pathaviyā vivare dinne avīcijālānaṃ indhanaṃ hutvāva avīciniraye nibbatti, bhiyyosomattāya titthiyānaṃ lābhasakkāro parihāyi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, ciñcamāṇavikā evaṃ uḷāraguṇaṃ aggadakkhiṇeyyaṃ sammāsambuddhaṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi sā maṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattāyevā’’ti mahāpadumajātakampi vitthāretvā upari dhammaṃ desento imissā aṭṭhuppattiyā ‘‘ekadhammaṃ atītassā’’ti idaṃ suttaṃ desesi.

25. 第五(の経)において、“一つの法を越えた者に”とは、どのような経緯で説かれたのか。世尊と比丘僧伽に多大なる利養と供養が生じ、外道たちにはそれが失われた。彼らは利養と供養を失い、輝きを失い、威光を失い、嫉妬にかられて、チンチャ・マーナヴィカーという名の遍歴女を唆した。“妹よ、行きなさい。あなたは沙門ゴータマを、事実でないことで誹謗しなさい”と。彼女は、四衆の中で法を説いている世尊のもとに近づき、事実でないことで誹謗したが、サッカ(帝釈天)によって彼女の不実が明らかにされると、大衆によって“ああ、不運な女よ”と精舎から追い出され、大地に裂け目が開くと、阿鼻地獄の焔の燃料となって阿鼻地獄に生まれた。いっそう外道たちの利養と供養は失われた。比丘たちは法堂で“友よ、チンチャ・マーナヴィカーはこのように、崇高な徳を持ち、最上の供養を受けるにふさわしい正自覚者を、事実でないことで罵り、大いなる破滅に至った”と話を興した。師(仏)が来られて“比丘たちよ、汝らはいま、何の話をして座っているのか”と問い、“これこれの内容です”と言われたとき、“比丘たちよ、今だけではない。過去にも彼女は私を事実でないことで罵り、大いなる破滅に至ったのである”と、マハーパードゥマ本生譚をも詳細に語り、さらに法を説きつつ、この事件の発生について、“一つの法を越えた者に”という、この経を説かれた。


Tattha ekadhammanti ekaṃ vacīsaccasaṅkhātaṃ dhammaṃ. Atītassāti yā sā aṭṭha anariyavohāre vajjetvā aṭṭhasu ariyavohāresu patiṭṭhāpanatthaṃ ‘‘saccaṃ[Pg.83], bhaṇe, nālika’’nti ariyehi ṭhapitā mariyādā, taṃ atikkamitvā ṭhitassa. Puriso eva puggaloti purisapuggalo, tassa. Akaraṇīyanti kātuṃ asakkuṇeyyaṃ. Sampajānamusāvādī hi puggalo kiñci pāpakammaṃ katvā ‘‘idaṃ nāma tayā kata’’nti vutte ‘‘na mayā kata’’nti musāvādeneva pariharissati. Evañca paṭipajjanto kiñci pāpakammaṃ karotiyeva, na tattha lajjati saccamariyādāya samatikkantattā. Tena vuttaṃ ‘‘katamaṃ ekadhammaṃ, yadidaṃ, bhikkhave, sampajānamusāvādo’’ti.

その中で、“一つの法”とは、言語上の真実と数えられる一つの法のことである。“越えた者に”とは、八つの非聖なる語法を避け、八つの聖なる語法に(人々を)確立させるために、“真実を語れ、嘘をつくな”と聖者たちによって立てられた規律、それを踏み越えて留まっている者のことである。人はまさに補特伽羅(個人)であるから、“人”とは彼のことである。“なさない(ということが)ない”とは、なすことができないことはない(何でもしうる)ということである。実際、意識的に嘘をつく人は、何らかの悪業をなして、“これはお前がやったのか”と言われたとき、“私がやったのではない”と、嘘によって回避するであろう。このように振る舞う者は、いかなる悪業をもなすのであり、真実という規律を完全に踏み越えているために、その悪業において恥じることがない。それゆえに、“比丘たちよ、その一つの法とは何か。それはすなわち、意識的な嘘(妄語)である”と言われたのである。


Gāthāyaṃ musāvādissāti musā abhūtaṃ atacchaṃ paresaṃ viññāpanavasena vadanasīlassa. Yassa dasasu vacanesu ekampi saccaṃ natthi, evarūpe vattabbameva natthi. Jantunoti sattassa. Satto hi jāyanaṭṭhena ‘‘jantū’’ti vuccati. Vitiṇṇaparalokassāti vissaṭṭhaparalokassa. Īdiso hi manussasampatti devalokasampatti avasāne nibbānasampattīti imā tissopi sampattiyo na passati. Natthi pāpanti tassa tādisassa idaṃ nāma pāpaṃ na kattabbanti natthīti.

詩の中で、“嘘をつく者の”とは、事実でないこと、真実でないことを、他者に知らせる態様で語る習性のある者のことである。十の言葉の中に一つも真実がないような、そのような者には、語るべきでないことは何もない。“生き物(ジャントゥ)”とは、衆生のことである。衆生は生まれるという意味で“ジャントゥ”と言われる。“来世を捨てた者に”とは、来世を投げ出した者のことである。このような者は、人間の幸福、天界の幸福、そして究極的には涅槃の幸福という、これら三つの幸福を見ることがない。“悪はない”とは、そのような者にとって、“この悪はなすべきではない”ということがない(何でもする)ということである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五経の註釈が完了した。


6. Dānasuttavaṇṇanā

6. 布施経の註釈


26. Chaṭṭhe evañceti ettha evanti upamākāre nipāto, ceti parikappane. Sattāti rūpādīsu sattā visattā. Jāneyyunti bujjheyyuṃ. Dānasaṃvibhāgassāti yāya hi cetanāya annādideyyadhammaṃ saṃharitvā anukampāpūjāsu aññataravasena paresaṃ dīyati, taṃ dānaṃ. Yāya pana attanā paribhuñjitabbabhāvena gahitavatthussa ekadeso saṃvibhajitvā dīyati, ayaṃ saṃvibhāgo. Vipākanti phalaṃ. Yathāhaṃ jānāmīti yathā ahaṃ jānāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti – tiracchānagatassapi dānaṃ datvā attabhāvasate pavattasukhavipaccanavasena sataguṇā dakkhiṇā hotīti evamādinā, bhikkhave, yena pakārena ahaṃ dānassa saṃvibhāgassa ca vipākaṃ kammavipākaṃ ñāṇabalena paccakkhato jānāmi, evaṃ ime sattā yadi jāneyyunti. Na adatvā bhuñjeyyunti yaṃ bhuñjitabbayuttakaṃ attano atthi, [Pg.84] tato paresaṃ na adatvā macchariyacittena ca taṇhālobhavasena ca bhuñjeyyuṃ, datvāva bhuñjeyyuṃ. Na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyyāti attano sampattīnaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanalakkhaṇaṃ cittassa pabhassarabhāvadūsakānaṃ upakkilesabhūtānaṃ kaṇhadhammānaṃ aññataraṃ maccheramalaṃ. Atha vā yathāvuttamaccherañceva aññampi dānantarāyakaraṃ issālobhadosādimalañca nesaṃ sattānaṃ cittaṃ yathā dānacetanā na pavattati, na vā suparisuddhā hoti, evaṃ pariyādāya parito gahetvā abhibhavitvā na tiṭṭheyya. Ko hi sammadeva dānaphalaṃ jānanto attano citte maccheramalassa okāsaṃ dadeyya.

26. 第六(の経)において、“もしこのように”の“このように”は比喩の態様を示す不変化詞であり、“もし”は仮定においてである。“衆生”とは、色などに執着し、密着している者たちのことである。“知るならば”とは、理解するならばということである。“布施と分かち合い(の結末)”について、食物などの施物を集めて、慈悲や供養のいずれかの理由によって他者に与えるというその意思が“布施”である。一方、自分が消費するものとして手に入れた物の一部を、分かち合って与えることが“分かち合い”である。“果報”とは結果のことである。“私が知っているように”とは、私が知っている通りに、ということである。これは次のような意味である。すなわち、動物に対してであっても布施を与えれば、百の生涯にわたる幸福の報いによって百倍の報いがある、というような方法によって、“比丘たちよ、私が布施と分かち合いの果報(業の果報)を智力によって現実に知っているように、もしこれらの衆生が知るならば”ということである。“与えずに食べることはないであろう”とは、自分の持っている、食べるべきものを、他者に与えることなしに、物惜しみの心や渇愛・貪欲によって食べることはなく、必ず与えてから食べるであろう、ということである。“また彼らの心に物惜しみの汚れが、圧倒して留まることはないであろう”とは、自分の富を他者と共有することに耐えられないという特徴を持ち、心の輝きを汚す障害(随煩悩)である不善法の一つ、物惜しみの汚れのことである。あるいは、前述の物惜しみや、布施の妨げとなる他の嫉妬、貪欲、怒りなどの汚れが、彼ら衆生の心において、布施の意思が働かないように、あるいは清浄ではなくなるように、そのように圧倒して留まることはないであろう、ということである。布施の果報を正しく知っている者が、どうして自分の心の中に物惜しみの汚れが入る隙を与えるだろうか。


Yopi nesaṃ assa carimo ālopoti nesaṃ sattānaṃ yo sabbapacchimako ālopo siyā. Carimaṃ kabaḷanti tasseva vevacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime sattā pakatiyā yattakehi ālopehi sayaṃ yāpeyyuṃ, tesu ekameva ālopaṃ attano atthāya ṭhapetvā tadaññe sabbe ālope āgatāgatānaṃ atthikānaṃ datvā yo ṭhapito ālopo assa, so idha carimo ālopo nāma. Tatopi na asaṃvibhajitvā bhuñjeyyuṃ, sace nesaṃ paṭiggāhakā assūti nesaṃ sattānaṃ paṭiggāhakā yadi siyuṃ, tatopi yathāvuttacarimālopatopi saṃvibhajitvāva ekadesaṃ datvāva bhuñjeyyuṃ, yathāhaṃ dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ paccakkhato jānāmi, evaṃ yadi jāneyyunti. Yasmā ca khotiādinā kammaphalassa appaccakkhabhāvato evamete sattā dānasaṃvibhāgesu na pavattantīti yathādhippetamatthaṃ kāraṇena sampaṭipādeti. Eteneva tesaṃ tadaññapuññesu ca appaṭipattiyā apuññesu ca paṭipattiyā kāraṇaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

“彼らにとって最後の一口があろうとも”とは、それら衆生にとって最後となる一口があることを指す。“最後の一塊”というのは、それの類義語である。これは次のように説かれている。――これらの衆生が本来、自らの生命を維持するために必要とする分量のうち、たった一口分だけを自分のために残し、それ以外のすべての糧を、次々とやって来る求める者たちに与えて、手元に残った最後の一口、これがここで言う“最後の一口”である。それであっても、分かち合うことなしには食べないだろう。“もし彼らに受給者がいれば”、すなわち、それら衆生に受給者がいたならば、たとえ上述の最後の一口であっても、分かち合ってその一部を与えてから食べるだろう。“私が布施の分かち合いの報いを現実に知っているように、もし彼らも知っているならば”と。しかしながら、“実に”といった言葉によって、業の果報が(凡夫には)現前していないため、このように衆生は布施による分かち合いを行わないのである。このように、意図された意味を理由によって成立させている。これによって、彼らがそれ以外の功徳を修めず、非功徳(悪行)を行う理由が示されていると知るべきである。


Gāthāsu yathāvuttaṃ mahesināti mahesinā bhagavatā ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’ tiādinā, idheva vā ‘‘evaṃ ce sattā jāneyyu’’ntiādinā yathāvuttaṃ, ñāṇacārena taṃ yathāvuttaṃ cittaṃ ñātanti attho. Vipākaṃ saṃvibhāgassāti saṃvibhāgassapi vipākaṃ, ko pana vādo dānassa. Yathā hoti mahapphalanti yathā so vipāko mahantaṃ phalaṃ hoti, evaṃ ime sattā yadi jāneyyunti sambandho. Vineyya maccheramalanti macchariyamalaṃ apanetvā kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya [Pg.85] ca visesato pasannena cittena yesu kilesehi ārakattā ariyesu sīlādiguṇasampannesu dinnaṃ appakampi dānaṃ mahapphalaṃ hoti, tesu yuttakālena dajjuṃ dadeyyuṃ.

詩頌の中の“大仙によって説かれた通りに”とは、大仙である世尊によって“畜生に布施を与えても百倍の報いが期待されるべきである”等と説かれ、あるいは、まさにここで“もし衆生がこのように知っているならば”等と説かれた通り、智慧の働きによって、その説かれた内容が知られたという意味である。“分かち合いの報い”とは、分かち合い(の行為)の報いである。ましてや“布施”については言うまでもない。“いかに大いなる果報となるか”とは、その報いがいかに大きな果実となるかということであり、“もし衆生が知っているならば”と結びつく。“物惜しみの汚れを除いて”とは、物惜しみという汚れを取り除き、業果に対する信と三宝に対する信によって、とりわけ清浄になった心で、煩悩から遠ざかっているがゆえに聖者であり、戒などの徳を具えた人々(福田)に対して、与えられた布施は僅かであっても大きな果報となる。それら(聖者たち)に対して、適切な時に布施を与えるべきである。


Mahapphalabhāvakaraṇato dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā, sammāpaṭipannā, tesu dakkhiṇeyyesu. Dakkhiṇaṃ paralokaṃ saddahitvā dātabbaṃ deyyadhammaṃ yathā taṃ dānaṃ hoti mahādānaṃ, evaṃ datvā. Atha vā bahuno annaṃ datvā, kathaṃ pana annaṃ dātabbanti āha ‘‘dakkhiṇeyyesu dakkhiṇa’’nti. Ito manussattā manussattabhāvato cutā paṭisandhivasena saggaṃ gacchanti dāyakā. Kāmakāminoti kāmetabbānaṃ uḷārānaṃ devabhogānaṃ paṭiladdharūpavibhavena kammunā upagamane sādhukāritāya kāmakāmino sabbakāmasamaṅgino. Modanti yathāruci paricārentīti attho.

大いなる果報をもたらす原因となることから、供養(布施)を受けるに値する者を“供養すべき人々(福田)”、すなわち正しく修行した者たちを指す。それら供養すべき人々に対してである。“布施”とは、来世を信じて与えられるべき施物であり、その布施が偉大なる布施となるように、そのように与えて。あるいは、多くの食物を与えて。どのように食物を与えるべきかを、“供養すべき人々に布施を(与え)”と説いた。この人間界から、人間の状態から没して、再生によって、施主たちは天界へ行く。“欲を望む者たち”とは、望まれるべき勝れた天上の楽しみを、得られた福徳の姿と富によって、業に従って赴くことにおいて、善行をなしたことによって欲を望む者、すなわち、あらゆる欲を満たした者たちのことである。“喜ぶ”とは、意のままに楽しむという意味である。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の解説が終了した。


7. Mettābhāvanāsuttavaṇṇanā

7. 慈しみ(慈悲)の修習の経の解説。


27. Sattame yāni kānicīti anavasesapariyādānaṃ. Opadhikāni puññakiriyavatthūnīti

27. 第七の経において、“いかなるものであれ”とは、例外なくすべてを包含することである。“有依(うえ)の功徳事(功徳をなす土台)”とは、


Tesaṃ niyamanaṃ. Tattha upadhi vuccanti khandhā, upadhissa karaṇaṃ sīlaṃ etesaṃ, upadhippayojanāni vā opadhikāni. Sampattibhave attabhāvajanakāni paṭisandhipavattivipākadāyakāni. Puññakiriyavatthūnīti puññakiriyā ca tā tesaṃ tesaṃ phalānisaṃsānaṃ vatthūni cāti puññakiriyavatthūni. Tāni pana saṅkhepato dānamayaṃ, sīlamayaṃ, bhāvanāmayanti tividhāni honti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato tikanipātavaṇṇanāyaṃ āvi bhavissati. Mettāya cetovimuttiyāti mettābhāvanāvasena paṭiladdhatikacatukkajjhānasamāpattiyā. ‘‘Mettā’’ti hi vutte upacāropi labbhati appanāpi, ‘‘cetovimuttī’’ti pana vutte appanājhānameva labbhati. Tañhi nīvaraṇādipaccanīkadhammato cittassa suṭṭhu vimuttibhāvena cetovimuttīti vuccati. Kalaṃ nāgghanti soḷasinti mettābrahmavihārassa soḷasabhāgaṃ opadhikāni puññakiriyavatthūni na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – mettāya cetovimuttiyā yo vipāko, taṃ soḷasa koṭṭhāse katvā tato [Pg.86] ekaṃ puna soḷasa koṭṭhāse katvā tattha yo ekakoṭṭhāso, na taṃ aññāni opadhikāni puññakiriyavatthūni agghantīti. Adhiggahetvāti abhibhavitvā. Bhāsateti upakkilesavisuddhiyā dippati. Tapateti tato eva anavasese paṭipakkhadhamme santapati. Virocatīti ubhayasampattiyā virocati. Mettā hi cetovimutti candālokasaṅkhātā vigatūpakkilesā juṇhā viya dippati, ātapo viya andhakāraṃ paccanīkadhamme vidhamantī tapati, osadhitārakā viya vijjotamānā virocati ca.

それらの定義である。そこにおいて“依(ウパディ)”とは、五蘊と言われる。“依”をなすものが戒であり、あるいは“依”を目的とするものが“有依(オーパディカ)”である。これらは幸いなる生存において個体を生じさせ、再生と存続の報いを与えるものである。“功徳事”とは、功徳をなす行為であり、かつそれらそれぞれの果報・功徳の土台であるから、功徳事という。それらは要約すると、布施によるもの、持戒によるもの、修習によるものの三種類がある。それについて語られるべきことは、後の三集の解説において明らかになるであろう。“慈しみの心解脱によって”とは、慈しみの修習によって得られた三種または四種の禅定の等至によって、ということである。というのも、“慈しみ”と言われるときは近行も安止も含まれるが、“心解脱”と言われるときは安止の禅のみが得られるからである。それは実に、蓋などの対立する法から心が完全に解脱している状態であるため、“心解脱”と呼ばれるのである。“(十六分の)一にも及ばない”とは、慈しみの梵住の十六分の一にも、有依の功徳事は及ばないということである。これは次のように説かれている。――慈しみの心解脱の報いを十六等分し、そこからの一分をさらに十六等分したとき、その一分にも、他の有依の功徳事は及ばないのである。“凌駕して”とは、圧倒して。“輝く”とは、随煩悩が清まったことによって光を放つこと。“照らす”とは、それによって残りの対立する法を焼き払うこと。“光り輝く”とは、両方の成就によって光り輝くことである。慈しみの心解脱は、月光と言われるような、随煩悩の去った月夜のように輝き、日光が暗闇を払うように、対立する法を打ち破って照らし、明星(薬草の星)のように、きらめきながら光り輝くのである。


Seyyathāpīti opammadassanatthe nipāto. Tārakarūpānanti jotīnaṃ. Candiyāti candassa ayanti candī, tassā candiyā, pabhāya juṇhāyāti attho. Vassānanti vassānaṃ bahuvasena laddhavohārassa utuno. Pacchime māseti kattikamāse. Saradasamayeti saradakāle. Assayujakattikamāsā hi loke ‘‘saradautū’’ti vuccanti. Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Tenevāha ‘‘vigatavalāhake’’ti. Deveti ākāse. Nabhaṃ abbhussakkamānoti udayaṭṭhānato ākāsaṃ ullaṅghanto. Tamagatanti tamaṃ. Abhivihaccāti abhihantvā vidhamitvā. Osadhitārakāti ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikattā osadhīti laddhanāmā tārakā.

“例えば”とは、比喩を示すための不変化詞である。“星々の”とは、光るものたちの。“月の”とは、月の輝き(月光)によって、という意味である。“雨期の”とは、雨が多いことによってその名を得た季節の。“最後の月に”とは、カッティカ月(十月〜十一月頃)に。“秋の季節に”とは、秋の時期に。世間ではアッサユジャ月とカッティカ月が“秋”と呼ばれるからである。“澄み渡った”とは、高く突き抜けた、すなわち、雲が消えたことで遠くまで見渡せる、という意味である。ゆえに“雲が消え去った”と言われる。“空に”とは、虚空に。“中空へと昇り”とは、昇る場所から空へと高く上がる。“闇を”とは、暗がりを。“打ち払って”とは、打ち倒し、追い払って。“明星(薬草の星)”とは、それによって強烈な光が保持される、あるいは薬草に活力を与えるものであることから“薬草(オーサディ)”という名を得た星のことである。


Etthāha – kasmā pana bhagavatā samānepi opadhikabhāve mettā itarehi opadhikapuññehi visesetvā vuttāti? Vuccate – seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca sattesu suppaṭipattibhāvato. Seṭṭhā hi ete vihārā, sabbasattesu sammāpaṭipattibhūtāni yadidaṃ mettājhānāni. Yathā ca brahmāno niddosacittā viharanti, evaṃ etehi samannāgatā yogino brahmasamāva hutvā viharanti. Tathā hime ‘‘brahmavihārā’’ti vuccanti. Iti seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca sattesu suppaṭipattibhāvato mettāva itarehi opadhikapuññehi visesetvā vuttā.

ここで次のように問われる。なぜ世尊は、同じく有依(再生の原因となる)の状態にありながら、慈(メッタ)を他の有依の福業と区別して説かれたのか、と。それに対して答えられる。卓越していること、無垢であること、そして衆生に対する正しい実践であることからである。これら(四梵住)は最上の住(ヴィハーラ)であり、すべての衆生に対する正しい実践、すなわち慈の禅定である。梵天たちが汚れのない心で住むように、これらを備えた修行者(ヨガ行者)もまた梵天に等しくなって住む。それゆえ、これらは“梵住”と呼ばれる。このように卓越していること、無垢であること、そして衆生に対する正しい実践であることから、慈のみが他の有依の福業と区別して説かれたのである。


Evampi kasmā mettāva evaṃ visesetvā vuttā? Itaresaṃ brahmavihārānaṃ adhiṭṭhānabhāvato dānādīnaṃ sabbesaṃ kalyāṇadhammānaṃ paripūrikattā ca. Ayañhi [Pg.87] sattesu hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā. Yadi anodhiso bhāvitā bahulīkatā, atha sukheneva karuṇādibhāvanā sampajjantīti mettā itaresaṃ brahmavihārānaṃ adhiṭṭhānaṃ. Tathā hi sattesu hitajjhāsayatāya sati nesaṃ dukkhāsahanatā, sampattivisesānaṃ ciraṭṭhitikāmatā, pakkhapātābhāvena sabbattha samappavattacittatā ca sukheneva ijjhanti. Evañca sakalalokahitasukhavidhānādhimuttā mahābodhisattā ‘‘imassa dātabbaṃ, imassa na dātabba’’nti uttamavicayavasena vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ niravasesasukhanidānaṃ dānaṃ denti, hitasukhatthameva nesaṃ sīlaṃ samādiyanti, sīlaparipūraṇatthaṃ nekkhammaṃ bhajanti, tesaṃ hitasukhesu asammohatthāya paññaṃ pariyodapenti, hitasukhābhivaḍḍhanatthameva daḷhaṃ vīriyamārabhanti, uttamavīriyavasena vīrabhāvaṃ pattāpi sattānaṃ nānappakāraṃ hitajjhāsayeneva aparādhaṃ khamanti, ‘‘idaṃ vo dassāma, karissāmā’’tiādinā kataṃ paṭiññātaṃ na visaṃvādenti, tesaṃ hitasukhāyeva acalādhiṭṭhānā honti. Tesu acalāya mettāya pubbakārino hitajjhāsayeneva nesaṃ vippakāre udāsīnā honti, pubbakāritāyapi na paccupakāramāsisantīti. Evaṃ te pāramiyo pūretvā yāva dasabalacatu-vesārajja-chaasādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇikabuddhadhammappabhede sabbepi kalyāṇadhamme paripūrenti. Evaṃ dānādīnaṃ sabbesaṃ kalyāṇadhammānaṃ pāripūrikā mettāti ca imassa visesassa dassanatthaṃ sā itarehi visesetvā vuttā.

また、なぜ慈のみがこのように区別して説かれたのか。それは他の梵住の基盤であり、布施などのすべての善法の充足者であるからである。実に、この慈は、衆生に対する利益の態様で進むことを特徴とし、利益を供することを本質とし、怨恨の除去を現れ(現起)とする。もし限定なく修習され、多作されるなら、安楽のうちに悲(カルナー)などの修習が達成される。ゆえに、慈は他の梵住の基盤である。というのも、衆生に対する利益の意図があるとき、彼らの苦しみに耐えられないこと、彼らの繁栄が長く続くことを願うこと、偏愛がないためにすべてにおいて平等に心が働くことが、安楽のうちに成就するからである。このように、一切世界の利益安楽の確立に専念する大菩薩たちは、“これには与えるべき、これには与えるべきでない”といった最上の択法による区別をせず、一切の衆生に余すところなく安楽の根源となる布施を与え、彼らの利益安楽のためにのみ戒を保ち、戒の充足のために出離(ネッカンマ)に親しみ、彼らの利益安楽において惑わないために智慧を清め、利益安楽を増進させるためにのみ強固な精進を開始し、最上の精進によって勇猛な状態に達しても、衆生に対する種々の利益の意図によって過ちを忍び、“これをあなたたちに与えよう、これを行おう”と言った約束に背かず、彼らの利益安楽のためにのみ不動の決意(受持)を持つ。彼らに対する不動の慈を先立てることで、利益の意図ゆえに彼らからの不利益に対しても無関心であり、先に利益を施したとしても見返りを期待しない。このように、彼らは波羅蜜を充足し、十力、四無所畏、六不共智、十八不共仏法といったすべての善法を充足する。このように慈が布施などのすべての善法の充足者であることを示すために、慈は他と区別して説かれたのである。


Apica mettāya itarehi opadhikapuññehi mahānubhāvatā velāmasuttena dīpetabbā. Tattha hi yathā nāma mahatā velāmassa dānato ekassa sotāpannassa dānaṃ mahapphalataraṃ vuttaṃ, evaṃ sotāpannasatato ekassa sakadāgāmissa dānaṃ…pe… paccekabuddhasatato bhagavato, tatopi buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ, tatopi cātuddisassa saṅghassa vihāradānaṃ, tatopi saraṇagamanaṃ, tatopi sīlasamādānaṃ, tatopi gaddūhanamattaṃ kālaṃ mettābhāvanā mahapphalatarā vuttā. Yathāha –

さらに、慈が他の有依の福業に比して大威力であることを、ヴェーラーマ・スッタ(ヴェーラーマ経)によって示すべきである。そこでは、ヴェーラーマによる盛大な布施よりも一人の預流者(須陀洹)への布施がより大きな果報をもたらすと説かれ、同様に百人の預流者よりも一人の一来者(斯陀含)への布施が……(中略)……百人の随一仏(辟支仏)よりも世尊への、それよりも仏を首座とする僧伽への布施が、それよりも四方の僧伽への精舎の寄進が、それよりも三帰依が、それよりも五戒の受持が、それよりも牛の乳を搾るほどのごく短い時間でも慈の瞑想を修習することが、より大きな果報をもたらすと説かれている。次のように説かれている通りである。


‘‘Yaṃ [Pg.88] gahapati velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ. Yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalataraṃ. Yo ca sataṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya…pe… surāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiṃ. Yo ca antamaso gaddūhanamattampi mettacittaṃ bhāveyya, idaṃ tato mahapphalatara’’nti (a. ni. 9.20).

“長者よ、ヴェーラーマというバラモンが与えた布施は、盛大な布施であった。しかし、一人の正見を具足した者に食事を与えるなら、それはそれ(ヴェーラーマの布施)よりも大きな果報をもたらす。百人の正見を具足した者に食事を与えるなら……(中略)……酒類による放逸の根源を離れる(五戒)。そして、たとえ指で乳を搾るほどの間であっても慈の心を修習するなら、それはそれ(五戒)よりも大きな果報をもたらす。”(増支部 9.20)


Mahaggatapuññabhāvena panassā parittapuññato sātisayatāya vattabbameva natthi. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhatī’’ti (dī. ni. 1.556; saṃ. ni. 4.360). Kāmāvacarakammañhi pamāṇakataṃ nāma, mahaggatakammaṃ pana pamāṇaṃ atikkamitvā odhisakānodhisakapharaṇavasena vaḍḍhitvā katattā appamāṇakataṃ nāma. Kāmāvacarakammaṃ tassa mahaggatakammassa antarā laggituṃ vā taṃ kammaṃ abhibhavitvā attano vipākassa okāsaṃ gahetvā ṭhātuṃ vā na sakkoti, atha kho mahaggatakammameva taṃ parittakammaṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ abhibhavitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti ayañhi tassa atthoti.

また、慈が広大な福徳の状態にあることは、矮小な福徳に比べて際立っており、言うまでもないことである。次のように説かれているからである。“およそ限定された(量のある)業は、そこ(広大な業)に残ることはなく、そこに留まることもない”(長部 1.556; 相応部 4.360)。欲界の業は“限定されたもの”と呼ばれ、広大な業(色界・無色界の業)は、限定を超え、限定的あるいは無限定的な遍満の力によって増大させて行われるがゆえに“無限定なもの”と呼ばれる。欲界の業は、その広大な業の間に割って入ったり、その業を圧倒して自らの異熟(果報)の機会を得たりすることはできない。むしろ、広大な業こそが、大洪水がわずかな水を圧倒するように、その小さな業を圧倒して自らの機会を得て留まり、その(小さな業の)異熟を阻んで、自ら(修行者を)梵天の世界へと導くのである。これがその意味である。


Gāthāsu yoti yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ. Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhisopharaṇavasena ca appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettājhānaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū honti. Tenāha ‘‘passato upadhikkhaya’’nti. ‘‘Upadhikkhayo’’ti hi nibbānaṃ vuccati. Tañcassa sacchikiriyābhisamayavasena maggañāṇena passati. Atha vā tanū saṃyojanā hontīti mettājhānapadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patvā taṃ passato pageva dasapi saṃyojanā tanū honti, pahīyantīti attho. Atha vā tanū saṃyojanā hontīti paṭigho ceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti. Passato upadhikkhayanti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ [Pg.89] mettaṃ adhigamavasena passanta ssāti evamettha attho daṭṭhabbo.

偈(詩句)の中の“誰(yo)”とは、在家の者であれ出家の者であれ、誰でもということである。“慈を(mettaṃ)”とは慈の禅定を指す。“無量に(appamāṇaṃ)”とは、修習の面からも、対象(所縁)の面からも無量であることを意味する。不浄観などのように、対象の一部を把握するのではなく、余すところない遍満、あるいは限定のない遍満という点において、対象が無量であるために、熟達した修習によって無量なのである。“結(煩悩)が薄くなる(tanū saṃyojanā hontī)”とは、慈の禅定を基礎(足場)として(諸行を)観じ、下の聖道(預流道など)に到達する者にとって、安楽のうちに怒りの結(害意の結)などが捨てられ、薄くなることを指す。ゆえに“依(執着の根拠)の滅尽を見る者に(passato upadhikkhayaṃ)”と言う。“依の滅尽”とは涅槃のことである。それを現証(体験)して通達することにより、道智によって見るのである。あるいは、“結が薄くなる”とは、慈の禅定を近因とするヴィパッサナー(観)によって次第に依の滅尽である阿羅漢果に到達し、それを見る者にとっては、すでに十結さえも薄くなり、捨てられているという意味である。あるいは、“結が薄くなる”とは、怒り(パティガ)および怒りに相応する結が薄くなることを指す。“依の滅尽を見る者”とは、それら煩悩の依(執着)の滅尽としての慈の到達によって見る者のことである。このように、ここでは意味を解釈すべきである。


Evaṃ kilesappahānaṃ nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññe ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādimāha. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ karoti. Kusaloti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena vo. Khemī tenāti tena mettāyitena. Sabbe ca pāṇeti casaddo byatireke. Manasānukampanti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano piyaputtaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahūtaṃ bahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷārapuññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalo pakaroti nipphādeti.

このように、慈悲の修習(慈悲の瞑想)の頂点に達した功徳として、煩悩の断滅と涅槃の悟りを示した後に、今は他の功徳を示すために“たとえ一人であっても(ekampi ce)”などの句を説かれた。その中で、“悪意なき心(aduṭṭhacitto)”とは、慈悲の力によって害意が完全に取り除かれているために、害意によって汚されていない心のことである。“慈しむ(mettāyatī)”とは、利益(幸福)を広めるというあり方で慈しみを行うことである。“善人(kusalo)”とは、きわめて善き人、大いなる功徳を持つ人のことであり、あるいは怒りなどの不利益が遠ざかっていることによる。“それによって安穏である(khemī tenā)”とは、その慈しみを行うことによってである。“そして全ての生きとし生けるものを(sabbe ca pāṇe)”における“そして(ca)”という語は、排他的な意味(あるいは補足的な意味)である。“心で憐れむ(manasānukampanti)”とは、心によって憐れむことである。次のようなことが言われているのである。すなわち、たとえ一人の対象に対する慈しみであっても、それは大いなる善の集積である。ましてや、全ての生きとし生けるものを、自分の愛する息子のように、利益を広める心で憐れむなら、清らかな心を持つ聖なる人は、六十四大劫の間にもわたって自らの異熟(果報)の連続を持続させることのできる、広大で、多く、少なくない、無辺の優れた功徳をなし遂げるのである。


Sattasaṇḍanti sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ bharitaṃ, sattehi aviraḷaṃ ākiṇṇamanussanti attho. Vijitvāti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā. Rājisayoti isisadisā dhammikarājāno. Yajamānāti dānāni dadamānā. Anupariyagāti vicariṃsu.

“生きとし生けるものの群れ(sattasaṇḍa)”とは、生きとし生けるものと呼ばれる群れを具え、満たされた、生きとし生けるものが密集し、人間が溢れているという意味である。“征服して(vijitvā)”とは、刑罰によらず、武器によらず、法(正義)によってのみ征服して、ということである。“王仙(rājisayo)”とは、仙人のような法に従う王たちのことである。“犠牲を捧げる者たち(yajamānā)”とは、布施を与える者たちのことである。“巡った(anupariyagā)”とは、歩き回ったということである。


Assamedhantiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ, purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ, vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane, medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ potthake lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā ‘‘sammāpāsa’’nti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tiādinā pana saṇhavācāya saṅgahaṇaṃ vācāpeyyaṃ nāma, peyyavajjaṃ piyavācatāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti phītañca pahūtaannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti[Pg.90]. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato ‘‘niraggaḷa’’nti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇi, ayaṃ porāṇikā pakati.

“アッサメーダ(馬祀祭)”などの句において、伝え聞くところによれば、古代の王の時代には、サッサメーダ(穀物攝受)、プリサメーダ(人間攝受)、サンマーパーサ(正しき絆)、ヴァーチャーペーヤ(慈愛ある言葉)という四つの摂事(摂受の手段)があり、それらによって王たちは世の人々を摂受した。その中で、収穫された穀物から十分の一を徴収することをサッサメーダ(sassamedha)といい、穀物の生産における賢明さ(medhāvitā)という意味である。偉大な戦士たちに六ヶ月ごとの食糧と給与を与えることをプリサメーダ(purisamedha)といい、人間の摂受における賢明さという意味である。貧しい人々に、帳簿に記載した上で、三年間無利子で千から二千ほどの金銭を貸与することをサンマーパーサ(sammāpāsa)という。それは実に、正しく(sammā)人々を繋ぎ(pāseti)、あたかも心に縛り付けるように留める。それゆえに“サンマーパーサ(正しい絆)”と呼ばれる。“父よ、伯父よ”などの穏やかな言葉による摂受をヴァーチャーペーヤ(vācāpeyya)といい、愛語(peyyavajja)、すなわち心地よい言葉という意味である。このように四摂事によって治められた国は、繁栄し、富み、飲み物や食べ物が豊富で、安穏であり、災難がない。人々は喜び楽しみ、胸の上で子供を躍らせ、家の戸を開け放したまま暮らしている。これは、家の戸に閂(かんぬき)がないことから“無閂(niraggaḷa)”と呼ばれる。これが古代の伝統であり、古代のあり方であった。


Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattentā uddhammūlaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhantiādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Vuttañhetaṃ bhagavatā brāhmaṇadhammiyasutte –

しかし後代、オッカーカ王の時代に、バラモンたちがこれら四つの摂事とこの国の繁栄を歪め、根底から覆して、アッサメーダ(馬祀祭)、プリサメーダ(人祀祭)などの五つの犠牲祭を作り上げた。このことは世尊によって‘バラモン正法経(Brāhmaṇadhammiya Sutta)’において次のように説かれている。


‘‘Tesaṃ āsi vipallāso, disvāna aṇuto aṇuṃ…pe….

“彼らに逆転(顛倒)が生じた。微細なものを見て……(中略)”


‘‘Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ tadupāgamu’’nti. (su. ni. 301-304);

“彼らはそこでマントラを編み、オッカーカ王のもとへ近づいた”。(スッタニパータ 301-304)


Tattha assamettha medhanti bādhentīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivase eva sattanavutipañcapasusataghātabhīsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhanti bādhentīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃbhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsanti khipantīti sammāpāso. Yugacchiggaḷe pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beḷuvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷoti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ.

その中で、この(祭祀)において馬(assa)を殺害する(medhanti/bādhenti)ので、アッサメーダ(馬祀祭)という。これは、二つの周回(pariyañña)をもって執り行われ、二十一の柱(yūpa)を立て、最後の一日だけで五百九十七頭の家畜を殺害するという恐ろしいものであり、土地と人間を除いた残りの全財産を布施(dakkhiṇā)とする祭祀の名称である。この(祭祀)において人間(purisa)を殺害するので、プリサメーダ(人祀祭)という。これは、四つの周回をもって執り行われ、土地と共にアッサメーダで述べられた財産を布施とする祭祀の名称である。この(祭祀)においてサンマ(samma、杭)を投げ入れる(pāsanti/khipanti)ので、サンマーパーサという。軛(くびき)の穴に差し込む棒とされるサンマを投げ、それが落ちた場所に祭壇(vedi)を設け、移動式の柱などを用いて、サラスヴァティー川の没した地点から上流へと遡りながら執り行われるサトラ祭(satrayāga)の名称である。あるいは、この(祭祀)において飲み物(vāja)を飲むので、ヴァージャペーヤ(飲酒祭)という。一つの周回で十七頭の家畜を犠牲にし、ベル(木)の柱を用い、十七ずつの布施を与える祭祀の名称である。“閂(aggaḷa)がここにない”ので、ニラッガ(無閂)という。これは、九つの周回をもって、土地や人間と共にアッサメーダで述べられた財産を布施とする、“サッバメーダ(全祀)”という別名を持つアッサメーダの変形態である祭祀の名称である。


Candappabhāti candappabhāya. Tāragaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettacittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.

“月光(candappabhā)”とは、月の輝きのことである。“星の群れが全て(tāragaṇāva sabbe)”とは、全ての星の群れが、月の輝きの十六分の一にも及ばないように、それらアッサメーダなどの祭祀は、上述の特徴をもってよく修習された慈しみの心の十六分の一にも値せず、及ばず、価値がないという意味である。


Idāni [Pg.91] aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte hanāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aḍḍakaraṇādinā na kañci jināti. Na jāpayeti parepi payojetvā paresaṃ dhanajāniṃ na kārāpeyya. Mettaṃsoti mettāmayacittakoṭṭhāso, mettāya vā aṃso avijahanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso. Sabbabhūtesūti sabbasattesu. Tato eva veraṃ tassa na kenacīti akusalaveraṃ tassa kenacipi kāraṇena natthi, puggalaverasaṅkhāto virodho kenaci purisena saddhiṃ tassa mettāvihārissa natthīti.

今、慈悲の修習の、現世および来世における他の功徳を示すために、“殺さぬ者は(yo na hanti)”などの句が説かった。その中で、“者は(yo)”とは、慈しみの梵住の修習に専念する人のことである。“殺さぬ(na hanti)”とは、その慈悲の修習の威力によって害意が遠ざけられているため、いかなる生き物をも傷つけず、土塊や棒などで苦しめないということである。“殺させぬ(na ghāteti)”とは、他者を唆して生き物を殺させたり、苦しめさせたりしないということである。“征服せぬ(na jināti)”とは、強引で論争的な話などによって誰をも負かさないこと、強引さそのものがないからである。あるいは、損失を与える目的で、訴訟などによって誰をも打ち負かさないことである。“敗北させぬ(na jāpayeti)”とは、他者を唆して他人の財産を失わせるようなことをさせない、ということである。“慈しみを持つ者(mettaṃso)”とは、慈しみからなる心の特質を持つ者、あるいは慈しみの分(aṃsa)が離れないという意味で、その構成要素となっている者ということである。“全ての生きとし生けるものに対して(sabbabhūtesū)”とは、全ての生きとし生けるものに対して、ということである。“それゆえに彼には誰とも怨みがない(veraṃ tassa na kenacī)”とは、彼にはいかなる理由によっても不善の怨みがなく、慈しみに住するその人には、個人間の怨みと呼ばれる対立が、いかなる人とも存在しないということである。


Evametasmiṃ ekakanipāte paṭipāṭiyā terasasu suttesu sikkhāsuttadvaye cāti pannarasasu suttesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ, nīvaraṇasuttaṃ saṃyojanasuttaṃ appamādasuttaṃ aṭṭhisañcayasuttanti etesu catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Itaresu pana vaṭṭameva kathitanti.

この一集(エカカ・ニパータ)において、順に十三の経と、二つの学習の経(シックハー・スッタ)を合わせた十五の経では、還滅(ヴィヴァッタ:涅槃)が語られている。五蓋の経、結縛(サンヨージャナ)の経、不放逸の経、骨積(アッティ・サンチャヤ)の経の、これら四つの経では、流転と還滅(ヴァッタ・ヴィヴァッタ:輪廻と涅槃)が語られている。しかし、その他の経では流転(ヴァッタ)のみが語られている。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の解説(註釈)が終了した。


Paramatthadīpaniyā

パラマッタ・ディーパニー(至高義の解明者)


Khuddakanikāya-aṭṭhakathāya

小部(クッダカ・ニカーヤ)の註釈書より


Itivuttakassa ekakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

如是語(イティヴッタカ)の一集の解説が終了した。


2. Dukanipāto

2. 二集(ドゥカ・ニパータ)


1. Paṭhamavaggo

1. 第一の品(パッタマ・ヴァッガ)


1. Dukkhavihārasuttavaṇṇanā

1. 苦住経(ドゥッカヴィハーラ・スッタ)の解説


28. Dukanipātassa [Pg.92] paṭhame dvīhīti gaṇanaparicchedo. Dhammehīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Dvīhi dhammehīti dvīhi akusaladhammehi. Samannāgatoti yutto. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Dukkhaṃ viharatīti catūsupi iriyāpathesu kilesadukkhena ceva kāyikacetasikadukkhena ca dukkhaṃ viharati. Savighātanti cittūpaghātena ceva kāyūpaghātena ca savighātaṃ. Saupāyāsanti kilesūpāyāsena ceva sarīrakhedena ca balavaāyāsavasena saupāyāsaṃ. Sapariḷāhanti kilesapariḷāhena ceva kāyapariḷāhena ca sapariḷāhaṃ. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyupacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Duggati pāṭikaṅkhāti duggatisaṅkhātānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ aññatarā gati icchitabbā, avassaṃbhāvinīti attho.

28. 二集の第一(経)における“二つによって(dvīhi)”とは、数の限定である。“諸法によって(dhammehi)”とは、限定された諸法を示すものである。“二つの諸法によって”とは、二つの不善法によって、ということである。“備わっている(samannāgato)”とは、具足していること。“現世において(diṭṭheva dhamme)”とは、まさにこの自己において。“苦しく住む(dukkhaṃ viharati)”とは、四つの威儀(姿勢)のすべてにおいて、煩悩の苦しみ、および身体的・精神的な苦しみとともに苦しく住むということである。“苦悩を伴い(savighātaṃ)”とは、心の打撃および身体の打撃による苦悩を伴うこと。“絶望を伴い(saupāyāsaṃ)”とは、煩悩の絶望および身体の疲労による強い苦悶の力による絶望を伴うこと。“熱悩を伴い(sapariḷāhaṃ)”とは、煩悩の熱悩および身体の熱悩による熱悩を伴うこと。“身体が崩壊して(kāyassa bhedā)”とは、執着された諸蘊(取蘊)を捨てることから。“死後(paraṃ maraṇā)”とは、その直後に生じる諸蘊を把握することにおいて。あるいは、“身体が崩壊して”とは命根の断絶から、“死後”とは没後(死後)のことである。“悪趣が期待される(duggati pāṭikaṅkhā)”とは、悪趣と数えられる四つの地獄(四悪趣)のいずれかの行先が想定されるべきである、すなわち、避けがたいものであるという意味である。


Aguttadvāroti apihitadvāro. Kattha pana aguttadvāroti āha ‘‘indriyesū’’ti. Tena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ asaṃvaramāha. Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ na jānātīti bhojane amattaññū. ‘‘Indriyesu aguttadvāratāya bhojane amattaññutāyā’’tipi paṭhanti.

“門を護らない(aguttadvāro)”とは、門を閉じていないことである。どこにおいて門を護らないのかといえば、“諸感官(インドリヤ)において”と(経に)述べられている。それによって、意を第六とする諸感官の不自制を説いている。受領と受用の加減において、食事の適量を知らないことを“食事において適量を知らない(bhojane amattaññū)”という。“諸感官において門を護らないこと、および食事において適量を知らないことによって(Indriyesu aguttadvāratāya bhojane amattaññutāyā)”とも(異本で)読まれる。


Kathaṃ indriyesu aguttadvāratā, kathaṃ vā guttadvāratāti? Kiñcāpi hi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tathāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye [Pg.93] saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ hontopi so ‘‘cakkhudvāre asaṃvaro’’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārehi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare satidvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmiṃ pana asati javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharadvārādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘‘cakkhudvāre saṃvaro’’ti vuccati. Sesadvāresupi eseva nayo. Evaṃ indriyesu aguttadvāratā, guttadvāratā ca veditabbā.

いかにして諸感官において門を護らないことがあり、またいかにして門を護ることがあるのか。けだし、眼根(眼の感官)において自制(サーンヴァラ)や不自制があるわけではない。眼の浄色を拠り所として、正念や忘念が生じるわけではないからである。そうではなく、色の対象が眼の通路に来るとき、そのとき有分が二度生じて滅した後、唯作意界が転向の役割を果たして生じて滅し、それから眼識が見る役割を、それから異熟意界が受持の役割を、それから異熟無因意識界が推度の役割を、それから唯作無因意識界が確定の役割を果たして生じて滅し、その直後に速行(そっこう:ジャバナ)が速行する。そのようであっても、有分のときにも、転向などのいずれのときにも、自制や不自制は存在しない。しかし、速行の瞬間に、もし破戒、忘念、無知、不忍辱、あるいは懈怠が生じるならば、不自制となる。そのようになっても、それは“眼門における不自制”と呼ばれる。なぜか。それ(不自制)があるとき、門も護られず、有分も転向などの心路の心も(護られない)からである。たとえば、どのようなことか。都市の四つの門が閉じられていないとき、たとえ家の中の門や小部屋の扉などがよく閉じられていても、都市の中のすべての財宝は守られず、保護されていないのと同じである。都市の門から侵入した泥棒たちは、望むままにそれらを持ち去るであろう。そのように、速行において破戒などが生じるとき、その不自制があるとき、門も護られず、有分も転向などの心路の心も(護られない)。しかし、それ(不自制)がなく、速行において戒などが生じるとき、門も護られ、有分も転向などの心路の心も(護られる)。たとえば、どのようなことか。都市の門が閉じられているとき、たとえ家の中の門などが閉じられていなくても、都市の中のすべての財宝はよく守られ、よく保護されているのと同じである。都市の門が閉じられているとき、泥棒の侵入はない。そのように、速行において戒などが生じるとき、門も護られ、有分も、転向などの心路の心も(護られる)。それゆえ、速行の瞬間に生じるものであっても、“眼門における自制”と呼ばれる。残りの門についても、この理屈が当てはまる。このように、諸感官における門を護らないことと、門を護ることは知られるべきである。


Kathaṃ pana bhojane amattaññū, kathaṃ vā mattaññūti? Yo hi puggalo mahiccho hutvā paṭiggahaṇe mattaṃ na jānāti. Mahicchapuggalo hi yathā nāma kacchapuṭavāṇijo piḷandhanabhaṇḍakaṃ hatthena gahetvā ucchaṅgepi pakkhipitabbayuttakaṃ pakkhipitvā mahājanassa passantasseva ‘‘asukaṃ gaṇhatha, asukaṃ gaṇhathā’’ti mukhena ugghoseti, evameva appamattakampi attano sīlaṃ vā ganthaṃ vā dhutaṅgaguṇaṃ vā antamaso araññavāsamattakampi mahājanassa jānantasseva sambhāveti, sambhāvetvā ca pana sakaṭehipi upanīte paccaye ‘‘ala’’nti avatvā paṭiggaṇhāti. Tayo hi pūretuṃ na sakkā aggi upādānena, samuddo udakena, mahiccho paccayehīti –

では、いかにして食事において適量を知らないのか、またいかにして適量を知るのか。ある人は、大欲を持って受領において適量を知らない。大欲の人は、たとえば小間物商人が装身具を手に取り、懐に入れるべき適当なものをも入れ、多くの人々が見ている前で“これを買いなさい、あれを買いなさい”と口で大声で叫ぶように、そのように自分のわずかな戒、教理の学び、頭陀行の徳、あるいは少なくとも森に住んでいることさえも、多くの人々が知るように顕揚し、顕揚した上で、さらに車で運ばれてきた資糧に対しても“もう十分だ”と言わずに受け取る。実に、これら三つのものは満たされることがない。燃料による火、水による海、そして資糧による大欲の人である。——


‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Bahuke paccaye dinne, tayopete na pūrayeti’’.

“火の塊と海、そして大欲の人。多くの資糧が与えられても、これら三つは満たされることがない。”


Mahicchapuggalo [Pg.94] hi vijātamātuyāpi manaṃ gaṇhituṃ na sakkoti. Evarūpo hi anuppannaṃ lābhaṃ na uppādeti, uppannalābhato ca parihāyati. Evaṃ tāva paṭiggahaṇe amattaññū hoti. Yo pana dhammena samena laddhampi āhāraṃ gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño āharahatthakaalaṃsāṭakatatthavaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakabrāhmaṇānaṃ aññataro viya ayoniso anupāyena yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ paribhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Ayaṃ paribhoge amattaññū nāma.

実に、大欲の人は、産みの母親の心さえも捉えることができません。このような者は、未だ得ていない利得を生じさせることができず、得られた利得からも退いてしまいます。このように、まずは受取(受容)において節度を知らない者です。一方、正しく平等に得られた食物であっても、それに執着し、惑わされ、耽溺し、過患を見ることなく、離脱の智慧を持たず、アーハラハッタカ(手まで舐めて食べる者)、アランサータカ(衣を汚す者)、タッタヴァッタカ(転がって食べる者)、カーカマーサカ(カラスのように突っつく者)、ブッタヴァミタカ(食べては吐く者)といったバラモンたちのいずれかのように、如理ならざる方法で、不適切なやり方で、腹がいっぱいになるまで受用し、横臥の楽しみ、側臥の楽しみ、睡眠の楽しみに耽って過ごす者、これが受用における“節度を知らない者”です。


Yo pana ‘‘yadipi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhātī’’ti evaṃ vuttassa paṭiggahaṇe pamāṇajānanassa ceva, ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti, neva davāya, na madāyā’’tiādinā (dha. sa. 1355) ‘‘laddhañca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti ca ādinā nayena vuttassa paccavekkhitvā paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā āhāraparibhuñjanasaṅkhātassa paribhoge pamāṇajānanassa ca vasena bhojane mattaññū hoti, ayaṃ bhojane mattaññū nāma. Evaṃ bhojane amattaññutā mattaññutā ca hotīti veditabbaṃ.

しかし、“たとえ施物が多くとも、施主が少なく与えたいと望むなら、施主の意に従って少なく受け取る。施物が少なく、施主が多く与えたいと望むなら、施物の量に従って少なく受け取る。施物が多く、施主も多く与えたいと望むなら、自身の能力を知って適量だけを受け取る”という、このように説かれた受取における限定を知ること、および、“如理に省察して食を摂る。戯れのためでなく、驕りのためでなく……”などの方法や、“得られた托鉢の食を、執着せず、惑わされず、耽溺せず、過患を見、離脱の智慧を持って受用する”などの方法で説かれたように、省察し、省察の智慧によって了知して、食事の受用における限定を知ることによって、食事における節度を知る者となります。これを、食事における“節度を知る者(正食者)”と呼びます。このように、食事における“節度を知らないこと”と“節度を知ること”を理解すべきです。


Gāthāsu pana cakkhuntiādīsu cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti vā attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittaṃ āhāraraso jīvitaṃ, taṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ āyoti kāyo. Manate vijānātīti mano. Porāṇā panāhu munātīti mano, nāḷiyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ vijānātīti attho. Evaṃ tāvettha padattho veditabbo.

詩句における“眼(cakkhu)”などの語について、“見る(cakkhati)”から“眼(cakkhu)”といいます。色(形あるもの)を味わい、あるいは平坦か不平坦かを告げるかのようであるという意味です。“聞く(suṇāti)”から“耳(sota)”といいます。“嗅ぐ(ghāyati)”から“鼻(ghāna)”といいます。生命の条件である食の味は生命(jīvita)であり、それを呼び寄せる(avhāyati)から“舌(jivhā)”といいます。卑しきもの(kucchita)の集まり(āya)であるから“身(kāya)”といいます。“考える、了知する(manate, vijānāti)”から“意(mano)”といいます。古徳たちは、“計る(munāti)”から“意(mano)”であると言います。それは、枡で量るように、あるいは大きな天秤で保持するように、対象を了知するという意味です。このように、ここではまず語の意味を理解すべきです。


Bhāvatthato pana duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu ca paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu, samantacakkhu, ñāṇacakkhu, dibbacakkhu, dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. Tattha ‘‘addasaṃ kho [Pg.95] ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷava. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32) idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.284) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395; mahāva. 16) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ dhammacakkhu nāma.

本質の意味からは、眼には二種類あります。肉眼と慧眼です。そのうち慧眼には、仏眼、普眼、智眼、天眼、法眼の五種類があります。その中で、“比丘たちよ、私は仏眼をもって世間を観察し、見たのである”とあるのが“仏眼”です。“普眼とは一切知智のことである”とあるのが“普眼”です。“眼(智)が生じた”とあるのが“智眼”です。“比丘たちよ、私は清浄な天眼によって見た”とあるのが“天眼”です。“塵なく汚れなき法眼が生じた”とある、下の三つの聖道(預流道・一来道・不還道)とされるものが“法眼”です。


Maṃsacakkhupi duvidhaṃ – sasambhāracakkhu, pasādacakkhūti. Tattha yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena, upari bhamukaṭṭhikena, ubhato akkhikūṭehi, anto matthaluṅgena, bahiddhā akkhilomehi paricchinno maṃsapiṇḍo, saṅkhepato catasso dhātuyo – vaṇṇo, gandho, raso, ojāsambhavo saṇṭhānaṃ jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cuddasa sambhārā. Vitthārato catasso dhātuyo taṃnissitā vaṇṇagandharasaojāsaṇṭhānasambhavāti imāni dasa catusamuṭṭhānikattā cattālīsaṃ honti, jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cattāri ekantakammasamuṭṭhānevāti imesaṃ catucattālīsāya rūpānaṃ vasena catucattālīsa sambhārā. Yaṃ loke ‘‘setaṃ vaṭṭaṃ puthulaṃ visaṭaṃ vipulaṃ cakkhū’’ti sañjānanto na cakkhuṃ sañjānāti, vatthuṃ cakkhuto sañjānāti, yo maṃsapiṇḍo akkhikūpake patiṭṭhito nhārusuttakena matthaluṅgena ābaddho, yattha setampi atthi kaṇhampi lohitakampi pathavīpi āpopi tejopi vāyopi. Yaṃ semhussadattā setaṃ, pittussadattā kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthaddhaṃ, āpussadattā paggharati, tejussadattā pariḍayhati, vāyussadattā sambhamati, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idañhi cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvena pavattati.

肉眼もまた二種類あります。総集眼(構成眼)と浄色眼(感官眼)です。そこで、眼窩の中に位置し、下は眼窩の骨、上は眉の骨、両側は目尻と目頭、内側は脳、外側は睫毛によって区切られた肉の塊であり、簡潔に言えば、四大種、色、香、味、栄養、形状、命、性、身浄色、眼浄色の十四の構成要素からなります。詳細には、四大種とそれに依存する色・香・味・栄養・形状・発生の十種が、四つの原因(業・心・時節・食)から生じるため四十となり、命、性、身浄色、眼浄色の四つはもっぱら業から生じるため、これら四十四の形態(色法)に基づき、四十四の構成要素となります。世間で“白く、丸く、広く、広大で、豊かなものが眼である”と認識されているものは、眼そのものを認識しているのではなく、眼の土台(所依)を眼として認識しているのです。それは、眼窩の中に位置し、神経の糸で脳に繋がれ、白い部分、黒い部分、赤い部分があり、地・水・火・風がある肉の塊です。痰が多いために白く、胆汁が多いために黒く、血が多いために赤く、地大が多いために硬く、水大が多いために流れ、火大が多いために燃え、風大が多いために動く、これが“総集眼”です。一方、ここに依止し、ここに結びついた四大種を原因とする浄色(感官)、これが“浄色眼”です。これは、眼識などの適切な所依および門として機能します。


Sotādīsupi sotaṃ dibbasotaṃ, maṃsasotanti duvidhaṃ. Ettha ‘‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇātī’’ti idaṃ dibbasotaṃ nāma. Maṃsasotaṃ pana sasambhārasotaṃ pasādasotanti duvidhantiādi sabbaṃ cakkhumhi vuttanayeneva veditabbaṃ, tathā ghānajivhā. Kāyo pana copanakāyo, karajakāyo, samūhakāyo, pasādakāyotiādinā bahuvidho. Tattha –

耳などについても、耳には天耳と肉耳の二種類があります。ここで、“清浄で人間を超越した天耳界によって、両方の音を聞く”とあるのが“天耳”です。肉耳については、総集耳と浄色耳の二種類があることなど、すべて眼について述べた方法と同様に理解すべきです。鼻と舌も同様です。身については、動作の身、業生の身、集合の身、浄色の身など、多種多様です。その中で、


‘‘Kāyena [Pg.96] saṃvutā dhīrā, atho vācāya saṃvutā’’ti. (dha. pa. 234) –

“賢者は身を慎み、また言葉を慎む”


Ayaṃ copanakāyo nāma. ‘‘Imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’ti (dī. ni. 1.236; paṭi. ma. 3.14) ayaṃ karajakāyo nāma. Samūhakāyo pana viññāṇādisamūhavasena anekavidho āgato. Tathā hi ‘‘cha ime, āvuso, viññāṇakāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.101) viññāṇasamūho vutto. ‘‘Cha phassakāyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.323; ma. ni. 1.98) phassādisamūho. Tathā ‘‘kāyapassaddhi kāyalahutā’’tiādīsu (dha. sa. 114) vedanākkhandhādayo. ‘‘Idhekacco pathavikāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ lomakāya’’ntiādīsu (paṭi. ma. 3.35) pathavādisamūho. ‘‘Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā’’ti (a. ni. 3.16) ayaṃ pasādakāyo. Idhāpi pasādakāyo veditabbo. So hi kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvena pavattati. Manoti pana kiñcāpi sabbaṃ viññāṇaṃ vuccati, tathāpi dvārabhāvassa idhādhippetattā dvārabhūtaṃ sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ veditabbaṃ.

これは“動作する体”(動体)である。“この体から他の体を創り出す”という場合(長部236、無碍解道3.14)、これは“業生身”(業より成る身)である。一方、“集合体としての身”(衆身)は、識などの集まりによって多種多様に説かれている。すなわち、“友よ、これら六つの識の集まり(識身)がある”などの箇所(中部1.101)では、識の集合が説かれている。“六つの触の集まり”などの箇所(長部3.323、中部1.98)では、触などの集合である。同様に、“身の軽安、身の軽快”などの箇所(法集論114)では、受蘊などのことである。“ここにある者は、地界を無常と観察し、水界、火界、風界、髪の集まり、毛の集まりを(無常と観察する)”などの箇所(無碍解道3.35)では、地などの集合である。“身をもって触に触れて”という場合(増支部3.16)、これは“浄色身”(感官としての体)である。ここでも浄色身と知るべきである。それは身識などのための、相応しい依処(土台)および門(窓口)として機能するからである。一方、“意(マナ)”については、たとえすべての識がそう呼ばれるとしても、ここでは門としての性質が意図されているため、門となったアドヴァッジャナ(引転)とバヴァンガ(有分)であると知るべきである。


Etāni yassa dvārāni aguttāni ca bhikkhunoti yassa bhikkhuno etāni manacchaṭṭhāni dvārāni sativossaggena pamādaṃ āpannattā satikavāṭena apihitāni. Bhojanamhi…pe… adhigacchatīti so bhikkhu vuttanayena bhojane amattaññū indriyesu ca saṃvararahito diṭṭhadhammikañca rogādivasena, samparāyikañca duggatipariyāpannaṃ kāyadukkhaṃ rāgādikilesasantāpavasena, icchāvighātavasena ca cetodukkhanti sabbathāpi dukkhameva adhigacchati pāpuṇāti. Yasmā cetadevaṃ, tasmā duvidhenapi dukkhagginā idhaloke ca paraloke ca ḍayhamānena kāyena ḍayhamānena cetasā divā vā yadi vā rattiṃ niccakālameva tādiso puggalo dukkhameva viharati, na tassa sukhavihārassa sambhavo, vaṭṭadukkhānatikkame pana vattabbameva natthīti.

“これら(の門)が、その比丘にとって守られていない”とは、その比丘において、これら意を第六とする門が、正念の放棄によって放逸に陥り、正念という扉で閉じられていないことである。“食事において……(中略)……受ける”とは、その比丘が説かれた方法で食事において不適量を知り、諸感官において守りがなく、現世においては病気などによって、来世においては悪趣に属する身の苦しみ、および貪欲などの煩悩の燃焼や、欲求の阻害による心の苦しみを、あらゆる面で苦しみとして受け、到達するということである。このようであるから、現世と来世の二種類の苦しみの火によって、焼かれる体と焼かれる心をもって、昼であれ夜であれ、常にそのような人は苦しみのうちに住むのであり、彼に幸福な住まいの可能性はない。ましてや輪廻の苦しみを越えることについては、言うまでもない。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一経の注釈、完結。


2. Sukhavihārasuttavaṇṇanā

2. 楽住経注


29. Dutiye [Pg.97] vuttavipariyāyena attho veditabbo.

29. 第二の経においては、説かれたことの反対の意味で理解されるべきである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二経の注釈、完結。


3. Tapanīyasuttavaṇṇanā

3. 焦熱経注


30. Tatiye tapanīyāti idha ceva samparāye ca tapanti vibādhenti viheṭhentīti tapanīyā. Tapanaṃ vā dukkhaṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāye ca tassa uppādanena ceva anubalappadānena ca hitāti tapanīyā. Atha vā tapanti tenāti tapanaṃ, pacchānutāpo, vippaṭisāroti attho, tassa hetubhāvato hitāti tapanīyā. Akatakalyāṇoti akataṃ kalyāṇaṃ bhaddakaṃ puññaṃ etenāti akatakalyāṇo. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Puññañhi pavattihitatāya āyatiṃsukhatāya ca bhaddakaṭṭhena kalyāṇanti ca kucchitasalanādiatthena kusalanti ca dukkhabhīrūnaṃ saṃsārabhīrūnañca rakkhanaṭṭhena bhīruttāṇanti ca vuccati. Katapāpoti kataṃ upacitaṃ pāpaṃ etenāti katapāpo. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Akusalakammañhi lāmakaṭṭhena pāpanti ca attano pavattikkhaṇe vipākakkhaṇe ca ghorasabhāvatāya luddanti ca kilesehi dūsitabhāvena kibbisanti ca vuccati. Iti bhagavā ‘‘dve dhammā tapanīyā’’ti dhammādhiṭṭhānena uddisitvā akataṃ kusalaṃ dhammaṃ katañca akusalaṃ dhammaṃ puggalādhiṭṭhānena niddisi. Idāni tesaṃ tapanīyabhāvaṃ dassento ‘‘so akataṃ me kalyāṇantipi tappati, kataṃ me pāpantipi tappatī’’ti āha. Cittasantāsena tappati anutappati anusocatīti attho.

30. 第三(の経)において、“焦熱(後悔)させるもの”とは、今世および来世において(心を)焼き、害し、悩ませるがゆえに焦熱(後悔)させるものである。あるいは“焦熱”とは苦しみのことであり、現世および来世において、それを生じさせ、また助長させるのに資するものであるから焦熱(後悔)させるものである。または、それによって焼かれるので“焦熱”であり、それは“後悔”“追悔”という意味である。その原因となることに資するから焦熱(後悔)させるものである。“善をなさない者”とは、それによって善いこと、福徳がなされていない者のことである。残りの二語(不作善、不作畏庇)は、その類義語である。けだし福徳(プンニャ)は、存続に資することや未来の幸福をもたらすことから“善い(カリヤーナ)”と言われ、悪を斥けるなどの意味から“善巧(クサラ)”と言われ、苦しみを恐れる者や輪廻を恐れる者を守るという意味から“畏れの庇護(ビールッターナ)”と言われる。“悪をなした者”とは、それによって悪がなされ、積み上げられた者のことである。残りの二語(作暴、作罪)は、その類義語である。けだし不善業は、卑しいという意味から“悪(パーパ)”と言われ、自らの生起の瞬間や異熟(報い)の瞬間に恐ろしい性質を持つことから“残虐(ルッダ)”と言われ、煩悩によって汚されていることから“罪(キッビサ)”と言われる。このように世尊は、“二つの法が焦熱(後悔)させるものである”と法を中心に示し、なされなかった善法となされた不善法を、人を中心に指し示された。今、それらの焦熱(後悔)させる状態を示して、“彼は‘私は善をなさなかった’と焦がれ、‘私は悪をなした’と焦がれる”と言われた。心の戦慄によって焦がれ、悔やみ、嘆くという意味である。


Gāthāsu duṭṭhu caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhaṃ caritanti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Imāni ca kāyaduccaritādīni kammapathappattāni adhippetānīti yaṃ na kammapathappattaṃ akusalajātaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘yañcaññaṃ dosasañhita’’nti. Tassattho – yampi ca aññaṃ kammapathabhāvaṃ appattattā nippariyāyena kāyakammādisaṅkhaṃ na labhati, rāgādikilesasaṃsaṭṭhattā dosasahitaṃ akusalaṃ tampi katvāti attho. Nirayanti niratiatthena nirassādaṭṭhena vā nirayanti laddhanāmaṃ sabbampi duggatiṃ, ayasaṅkhātasukhappaṭikkhepena [Pg.98] vā sabbattha sugatiduggatīsu nirayadukkhaṃ. So tādiso puggalo upagacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo.

詩節において、悪く(duṭṭhu)行われたこと、あるいは煩悩によって腐敗しているために悪く行われたことが“悪行(ドゥッチャリタ)”である。身による悪行、あるいは身から生じた悪行が“身悪行”である。言悪行と意悪行についても同様に理解されるべきである。そして、これらの身悪行などは、業道に達したものが意図されている。業道に達していない不善の類について、それを指して“その他、過失(瑕疵)を伴うもの”と言われた。その意味は、業道の状態に達していないために、直接的には身業などの名称を得ないものであっても、貪欲などの煩悩と結びついているために過失を伴う不善、それをも行なって、という意味である。“地獄(ニラヤ)へ”とは、喜楽がないという意味、あるいは享楽がないという意味で“地獄”という名を得たすべての悪趣のこと、あるいは幸(アヤ)と呼ばれる幸福の拒絶によって、善趣・悪趣のすべての場所における地獄のような苦しみのことである。そのような人が(そこに)赴く、とこのようにここで意味を理解すべきである。


Ettha ca kāyaduccaritassa tapanīyabhāve nando yakkho nando māṇavako nando goghātako dve bhātikāti etesaṃ vatthūni kathetabbāni. Te kira gāviṃ vadhitvā maṃsaṃ dve koṭṭhāse akaṃsu. Tato kaniṭṭho jeṭṭhaṃ āha – ‘‘mayhaṃ dārakā bahū, imāni me antāni dehī’’ti. Atha naṃ jeṭṭho – ‘‘sabbaṃ maṃsaṃ dvedhā vibhattaṃ, puna kimaggahesī’’ti paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Nivattitvā ca naṃ olokento mataṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ vata mayā kataṃ, svāhaṃ akāraṇeneva naṃ māresi’’nti cittaṃ uppādesi. Athassa balavavippaṭisāro uppajji. So ṭhitaṭṭhānepi nisinnaṭṭhānepi tadeva kammaṃ āvajjeti, cittassādaṃ na labhati, asitapītakhāyitampissa sarīre ojaṃ na pharati, aṭṭhicammamattameva ahosi. Atha naṃ eko thero pucchi ‘‘upāsaka, tvaṃ ativiya kiso aṭṭhicammamatto jāto, kīdiso te rogo, udāhu atthi kiñci tapanīyaṃ kammaṃ kata’’nti? So ‘‘āma, bhante’’ti sabbaṃ ārocesi. Athassa so ‘‘bhāriyaṃ te, upāsaka, kammaṃ kataṃ, anaparādhaṭṭhāne aparaddha’’nti āha. So teneva kammunā kālaṃ katvā niraye nibbatti. Vacīduccaritassa pana suppabuddhasakkakokālikaciñcamāṇavikādīnaṃ vatthūni kathetabbāni, manoduccaritassa ukkalajayabhaññādīnaṃ.

ここでは、身体の悪行が悔恨を生じさせること(悔恨すべき状態)について、夜叉のナンダ、青年ナンダ、屠殺者のナンダ、そして二人の兄弟といった、彼らの物語が語られるべきである。伝えられるところによれば、彼ら(二人の兄弟)は牝牛を殺して肉を二つの部分に分けた。そのとき、弟が兄に“私には子供がたくさんいます。この腸を私にください”と言った。すると兄は“肉はすべて二つに分けられたのに、また何を欲しがるのか”と言って、彼を打ち据えて死に至らしめた。引き返し、彼を見て死んでいることに気づき、“私は大変なことをしてしまった。理由もなく彼を殺してしまった”という心が起こった。それから、彼に強い後悔(追悔)が生じた。彼は立っているときも座っているときもその行為を思い返し、心の喜びを得ることができず、飲食したものが身体の栄養として行き渡らず、ただ骨と皮ばかりになった。その後、ある長老が彼に尋ねた。“居士よ、あなたはひどく痩せ細り骨と皮ばかりになっているが、どのような病気なのか。あるいは、何か後悔すべき業をなしたのか”。彼は“はい、尊師”と言って、すべてを報告した。それからその長老は“居士よ、あなたは大変な業をなした。罪のない者に対して過ちを犯したのだ”と言った。彼はその業によって命を終えて地獄に生まれた。言葉の悪行については、スッパブッダ・サッカ(善覚釈迦)、コーカーリカ、チンチャ・マーナヴィカーなどの物語が語られるべきであり、心の悪行については、ウッカラ・ジャヤバンニャなどの物語が語られるべきである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三の経の註釈が終了した。


4. Atapanīyasuttavaṇṇanā

4. 非悔恨経(アタパニーヤ・スッタ)の註釈


31. Catutthe tatiye vuttavipariyāyena attho veditabbo.

31. 第四(の経)においては、第三で述べられたことの反対として、その意味を知るべきである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四の経の註釈が終了した。


5. Paṭhamasīlasuttavaṇṇanā

5. 第一の戒経(シーラ・スッタ)の註釈


32. Pañcame pāpakena ca sīlenāti pāpakaṃ nāma sīlaṃ sīlabhedakaro asaṃvaroti vadanti. Tattha yadi asaṃvaro asīlameva taṃdussīlyabhāvato, kathaṃ sīlanti vuccati? Tatthāyaṃ adhippāyo siyā [Pg.99] – yathā nāma loke adiṭṭhaṃ ‘‘diṭṭha’’nti vuccati, asīlavā ‘‘sīlavā’’ti, evamidhāpi asīlampi asaṃvaropi ‘‘sīla’’nti voharīyati. Atha vā ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ, akusalaṃ vacīkammaṃ, pāpako ājīvo’’ti (ma. ni. 2.264) vacanato akusaladhammesupi attheva sīlasamaññā, tasmā paricayavasena sabhāvasiddhi viya pakatibhūto sabbo samācāro ‘‘sīla’’nti vuccati. Tattha yaṃ akosallasambhūtaṭṭhena akusalaṃ lāmakaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘pāpakena ca sīlenā’’ti. Pāpikāya ca diṭṭhiyāti sabbāpi micchādiṭṭhiyo pāpikāva. Visesato pana ahetukadiṭṭhi, akiriyadiṭṭhi, natthikadiṭṭhīti imā tividhā diṭṭhiyo pāpikatarā. Tattha pāpakena sīlena samannāgato puggalo payogavipanno hoti, pāpikāya diṭṭhiyā samannāgato āsayavipanno hoti, evaṃ payogāsayavipanno puggalo nirayūpago hotiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘imehi kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato puggalo yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti. Ettha ca ‘‘dvīhi dhammehi samannāgato’’ti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, na tantiniddeso. Yathā taṃ loke ‘‘yadime byādhitā siyuṃ, imesaṃ idaṃ bhesajjaṃ dātabba’’nti. Aññesupi īdisesu ṭhānesu eseva nayo. Duppaññoti nippañño.

32. 第五(の経)において、“悪しき戒によって”とは、悪しきものとは、戒を破る不自制(非摂律)のことであると言う。そこで、もし不自制が、戒の欠如(破戒)の状態であるならば、なぜ“戒”と呼ばれるのか。そこでは、このような意図があるだろう。例えば世間において、見なかったものを“見た”と言い、戒のない者を“持戒者”と言うように、ここでも戒がないことや不自制をも“戒”と呼称するのである。あるいは、“工匠よ、悪しき戒とは何か。悪しき身業、悪しき口業、悪しき邪命である”(中部第78経)との言葉から、不善法の中にも戒という名称がある。したがって、慣習によってその人の性質が定まるように、習慣となったすべての振る舞いが“戒”と呼ばれるのである。その中で、無知(不巧便)から生じたという意味で不善であり、卑しいものであるそれを指して“悪しき戒によって”と言った。“悪しき見解によって”とは、すべての邪見は悪しきものである。特に、無因見、無作用見、虚無見という三種の見解はより悪しきものである。そこで、悪しき戒を備えた人は、行い(加行)が損なわれた者となり、悪しき見解を備えた人は、意図(依止)が損なわれた者となる。このように行いと意図が損なわれた人は、まさに地獄へ赴く者となる。それゆえに“諸比丘よ、これら二つの法を備えた人は、運ばれて置かれたかのように、そのように地獄に(堕ちる)”と言われた。ここで“二つの法を備えた”というのは、特徴を述べる言葉(定義)と見るべきであり、教理の詳細な解説ではない。それは世間で“もし病人がいれば、彼らにこの薬を与えるべきである”と言うようなものである。他の同様の箇所においても、この理屈が適用される。“愚かな者”とは、智慧のない者のことである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の註釈が終了した。


6. Dutiyasīlasuttavaṇṇanā

6. 第二の戒経の註釈


33. Chaṭṭhe bhaddakena ca sīlenāti kāyasucaritādicatupārisuddhisīlena. Tañhi akhaṇḍādisīlabhāvena sayañca kalyāṇaṃ, samathavipassanādikalyāṇaguṇāvahaṃ cāti ‘‘bhaddaka’’nti vuccati. Bhaddikāya ca diṭṭhiyāti kammassakatāñāṇena ceva kammapathasammādiṭṭhiyā ca. Tattha bhaddakena sīlena payogasampanno hoti, bhaddikāya diṭṭhiyā āsayasampanno. Iti payogāsayasampanno puggalo saggūpago hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘imehi, kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato puggalo yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ sagge’’ti. Sappaññoti paññavā. Sesaṃ suviññeyyameva.

33. 第六(の経)において、“善き戒によって”とは、身の善行などの四種遍浄戒によるものである。それは、欠けることのない戒の状態によって、それ自体が善であり、止観などの善なる功徳をもたらすものであるから“善き(bhaddaka)”と呼ばれる。“善き見解によって”とは、業自性智と十善業道の正見による。そこでは、善き戒によって行い(加行)が具足し、善き見解によって意図(依止)が具足する。このように行いと意図が具足した人は、天界へ赴く者となる。それゆえに“諸比丘よ、これら二つの法を備えた人は、運ばれて置かれたかのように、そのように天界に(生まれる)”と言われた。“知恵ある者”とは、智慧のある者のことである。残りは容易に理解できる。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六の経の註釈が終了した。


7. Ātāpīsuttavaṇṇanā

7. 熱心経(アーターピー・スッタ)の註釈


34. Sattame [Pg.100] anātāpīti kilesānaṃ ātāpanaṭṭhena ātāpo, vīriyaṃ, so etassa atthīti ātāpī, na ātāpī anātāpī, sammappadhānavirahito kusītoti vuttaṃ hoti. Ottāpo vuccati pāputrāso, so etassa atthīti ottāpī, na ottāpī anottāpī, ottāparahito. Atha vā ātāpappaṭipakkho anātāpo, kosajjaṃ so assa atthīti anātāpī. Yaṃ ‘‘na ottapati ottappitabbena, na ottapati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ti evaṃ vuttaṃ, taṃ anottappaṃ anottāpo. So assa atthīti anottāpīti evamettha attho veditabbo.

34. 第七(の経)において、“熱心でない”について。煩悩を焼き尽くすという意味で熱力(アーターパ)とは精進のことであり、それがある者を“熱心な者(アーターピー)”、ない者を“熱心でない者”と言う。つまり、四正勤を欠いた怠惰な者のことである。“慚愧(オッタッパ)”とは、罪過への恐れと言われ、それがある者を“慚愧ある者”、ない者を“慚愧のない者”と言う。あるいは、熱心さの反対が非熱心であり、それは懈怠(怠け)のことであり、それがある者を“熱心でない者”と言う。“畏怖すべきことに畏怖せず、悪しき不善法を犯すことに畏怖しない”と言われるのが無慚(アノッタッパ)である。それがある者が“慚愧のない者”であると、このようにここで意味を知るべきである。


Abhabboti anaraho. Sambodhāyāti ariyamaggatthāya. Nibbānāyāti kilesānaṃ accantavūpasamāya amatamahānibbānāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaphalassa. Tañhi uttaritarassa abhāvato anuttaraṃ, catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ nibbhayanti yogakkhemanti ca vuccati. Adhigamāyāti pattiyā. Ātāpīti vīriyavā. So hi ‘‘āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.345) evaṃ vuttena vīriyārambhena samannāgato kilesānaṃ accantameva ātāpanasīloti ātāpī. Ottāpīti ‘‘yaṃ ottapati ottappitabbena, ottapati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ti (dha. sa. 31) evaṃ vuttena ottappena samannāgatattā ottapanasīloti ottappī. Ayañhi ottāpīti vutto. Tadavinābhāvato hiriyā ca samannāgato eva hotīti hirottappasampanno aṇumattepi vajje bhayadassāvī sīlesu paripūrakārī hoti. Iccassa sīlasampadā dassitā. Ātāpīti iminā nayenassa kilesaparitāpitādīpanena samathavipassanābhāvanānuyuttatā dassitā. Yathāvuttañca vīriyaṃ saddhāsatisamādhipaññāhi vinā na hotīti vimuttiparipācakāni saddhāpañcamāni indriyāni atthato vuttāneva honti. Tesu ca siddhesu anicce aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññāti cha nibbedhabhāgiyā saññā siddhā evāti. Evaṃ imehi dvīhi dhammehi samannāgatassa lokiyānaṃ [Pg.101] sīlasamādhipaññānaṃ sijjhanato maggaphalanibbānādhigamassa bhabbataṃ dassento ‘‘ātāpī ca kho…pe… adhigamāyā’’ti āha.

“Abhabbo(不可能である、ふさわしくない)”とは、不適当であることを指す。“Sambodhāyā(正覚のために)”とは、聖なる道の目的のためにという意味である。“Nibbānāyā(涅槃のために)”とは、煩悩の究極の静止である、不死の大涅槃のためにという意味である。“Anuttarassa yogakkhemassā(無上の瑜伽安穏のために)”とは、阿羅漢果のためにという意味である。なぜなら、それはそれ以上に優れたものが存在しないため“無上(anuttara)”と呼ばれ、四つの繋縛(yoga)によって害されないため、安穏(khema)あるいは無畏(nibbhayanti)として“瑜伽安穏(yogakkhema)”と呼ばれるからである。“Adhigamāyā(得達のために)”とは、到達(成就)のためにという意味である。“Ātāpī(熱心な者)”とは、精進(努力)がある者のことである。彼は“不善法を捨て、善法を具足するために、熱心に精進し、堅固な勇猛心を持ち、善法において責任を放棄しない”(長部3.345)と説かれるような精進の開始を具え、煩悩をまさしく焼き尽くす性質があるため“熱心な者(ātāpī)”と呼ばれる。“Ottāpī(畏れを知る者)”とは、“畏れるべきことに畏れを抱き、悪しき不善法を犯すことに畏れを抱く”(法集論31)と説かれるような畏怖(ottappa)を具えているために、畏れる性質がある者ということである。これがここで“ottāpī”と言われている。これと不可分であるため、慚(hiri)をも具えていることになり、慚愧を具えた者は、微細な過失にも罪悪感(恐怖)を見出し、戒を完全に守る者となる。これによって彼の戒の具足(sīlasampadā)が示された。“Ātāpī”という言葉により、煩悩を焼き尽くす等の説明を通して、止観の修行(samathavipassanābhāvanā)に専念していることが示された。また、上述の精進は、信・念・定・慧なしには成立しないため、解脱を成熟させる“信”を筆頭とする五根が、実質的に説かれていることになる。これらが成就されるとき、無常における無常の想、無常における苦の想、苦における無我の想、断想、離欲想、滅想という、六つの通達分(nibbedhabhāgiyā)の想も成就されるのである。このように、これら二つの法(精進と畏怖)を具えた者は、世間的な戒・定・慧が成就されることによって、道・果・涅槃の得達が可能であることを示すために、“熱心であり……(中略)……得達のために”と言われた。


Gāthāsu kusītoti micchāvitakkabahulatāya kāmabyāpādavihiṃsāvitakkasaṅkhātehi kucchitehi pāpadhammehi sito sambandho yuttoti kusīto. Kucchitaṃ vā sīdati sammāpaṭipattito avasīdatīti kusīto, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Hīnavīriyoti nibbīriyo, catūsupi iriyāpathesu vīriyakaraṇarahito. Anussāhasaṃhananasabhāvassa cittālasiyassa thinassa, asattivighātasabhāvassa kāyālasiyassa middhassa ca abhiṇhappavattiyā thinamiddhabahulo. Pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā abhāvena tappaṭipakkhena ahirikena samannāgatattā ca ahiriko. Hirottappavīriyānaṃ abhāveneva sammāpaṭipattiyaṃ natthi etassa ādaroti anādaro. Ubhayathāpi tathā dhammapuggalena duvidhakiriyākaraṇena anādaro. Phuṭṭhunti phusituṃ. Sambodhimuttamanti sambodhisaṅkhātaṃ uttamaṃ arahattaṃ adhigantuṃ abhabboti attho.

詩句において、“kusīto(懈怠な者)”とは、邪悪な思考(vitakka)が多いことにより、欲・瞋・害の思考(尋)として知られる忌むべき悪法と結びついている(sito)ため“kusīto”という。あるいは、忌むべき(kucchitaṃ)状態で停滞する(sīdati)、すなわち正しい実践から脱落するため、daをtaに置き換えて“kusīto”という。“hīnavīriyo(卑劣な精進の者)”とは、精進(気力)がない者、四つの威儀において精進の実行を欠いた者である。“thinamiddhabahulo(惛沈睡眠の多い者)”とは、奮起を挫く性質の心の怠惰である惛沈(thina)と、能力を阻害する性質の身体の怠惰である睡眠(middha)が頻繁に生じていることによる。“ahiriko(無慚な者)”とは、悪を忌み嫌う特徴である慚(hiri)がないことにより、その反対の“無慚”を具えているためである。慚・愧・精進がないために、正しい実践において敬意(真剣さ)がない者を“anādaro(不敬な者)”という。いずれにせよ、法や人に対して二種類の行為(作すべきことと作さざるべきこと)を行う際、敬意を払わないことである。“Phuṭṭhuṃ”とは触れる(体得する)ために。“sambodhimuttamaṃ”とは、正覚として知られる最高の阿羅漢果に到達することは“不可能(abhabbo)”であるという意味である。


Satimāti cirakatacirabhāsitānaṃ anussaraṇe samatthassa satinepakkassa bhāvena catusatipaṭṭhānayogena satimā. Nipakoti sattaṭṭhāniyasampajaññasaṅkhātena ceva kammaṭṭhānapariharaṇapaññāsaṅkhātena ca nepakkena samannāgatattā nipako. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena cāti dvīhipi jhānehi jhāyī. Appamattoti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇiyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’tiādinā nayena kammaṭṭhānabhāvanāya appamatto. Saṃyojanaṃ jātijarāya chetvāti jātiyā ceva jarāya ca satte saṃyojetīti saṃyojananti laddhanāmaṃ kāmarāgādikaṃ dasavidhampi kilesajātaṃ anusayasamugghātavasena mūlato chinditvā. Atha vā saṃyojanaṃ jātijarāya chetvāti jātijarāya saṃyojanaṃ chinditvā. Yassa hi saṃyojanāni acchinnāni, tassa jātijarāya acchedo asamugghātova. Yassa pana tāni chinnāni, tassa jātijarāpi chinnāva kāraṇassa samugghātitattā. Tasmā saṃyojanaṃ chindanto eva jātijarāpi chindati. Tena vuttaṃ ‘‘saṃyojanaṃ jātijarāya [Pg.102] chetvā’’ti. Idheva sambodhimanuttaraṃ phuseti imasmiṃyeva attabhāve aggamaggaṃ arahattaṃ vā phuse pāpuṇeyya.

“Satimā(念ある者)”とは、遠い昔になされたことや言われたことを想起できる能力、すなわち“念の鋭さ(satinepakka)”があることにより、四念処の修行によって“念ある者”である。“Nipako(智慧ある者)”とは、七処の正知と呼ばれるものや、業処を維持する智慧と呼ばれる“智巧(nepakka)”を具えていることにより“智慧ある者”である。“Jhāyī(禅定ある者)”とは、対象を凝視すること(所縁受察)と特徴を凝視すること(義相受察)という二つの禅(jhāna)によって“禅定ある者”である。“Appamatto(不放逸な者)”とは、“一日の間、経行や坐禅によって、障壁となる諸法から心を浄化する”などの方法により、業処の修習において不放逸なことである。“Saṃyojanaṃ jātijarāya chetvā(生と老の足枷を断ち切って)”とは、生と老に生き物を繋ぎ止めるため“結(saṃyojana)”という名を得た欲愛などの十種類の煩悩を、随眠を根絶することによって根底から断ち切り。あるいは、“生と老の結を断ち切り”とは、生と老を伴う結を断ち切ること。結が断たれていない者には、生と老の断絶(根絶)はあり得ない。しかし、それらが断たれた者には、原因が根絶されたために、生と老もまた断たれているのである。ゆえに、結を断つことこそが、生と老をも断つことである。それゆえ“生と老の結を断ち切って”と言われた。“Idheva sambodhimanuttaraṃ phuseti(今ここで無上の正覚を体得する)”とは、まさにこの現身において、最上の道、すなわち阿羅漢果を体得し、到達するであろう、ということである。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七経の解説(義釈)が終了した。


8. Paṭhamanakuhanasuttavaṇṇanā

8. 第一・虚妄経(クハナ・スッタ)の解説。


35. Aṭṭhame nayidanti ettha naiti paṭisedhe nipāto, tassa ‘‘vussatī’’ti iminā sambandho, yakāro padasandhikaro. Idaṃ-saddo ‘‘ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle’’tiādīsu (ma. ni. 1.501) nipātamattaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattaka’’ntiādīsu (dī. ni. 1.27) yathāvutte āsannapaccakkhe āgato.

35. 第八(経)において、“nayidaṃ(これは……ない)”の“na”は否定の不変化詞であり、“vussati(住まわれる)”という語と結びつく。また“ya”の文字は語の接合(挿入語)である。この“idaṃ(これ)”という語は、“比丘たちよ、かつて私は一時期、ウッカッタのスバガ林の沙羅の巨木の根元に住んでいた”(中部1.501)などの箇所では、単なる不変化詞である。“比丘たちよ、これは、わずかな、取るに足らない、戒に過ぎないものである”(長部1.27)などの箇所では、上述の、目前にある事柄を指して用いられている。


‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ;

Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mamā’’ti. –

“これこそが、聖者の集う、かの祇園精舎である。法王(仏陀)の住まわれた場所であり、私に歓喜を生じさせるものである”といった箇所(相応部1.48)では……


Ādīsu (saṃ. ni. 1.48) vakkhamāne āsannapaccakkhe. Idhāpi vakkhamāneyeva āsannapaccakkhe daṭṭhabbo.

……これから語られる目前の事柄を指している。ここでも、これから語られる目前のものと見なすべきである。


Brahmacariya-saddo –

“Brahmacariya(梵行)”という言葉は……


‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ.

“あなたの誓願(vata)は何ですか。また、あなたの梵行(brahmacariya)は何ですか。何の善行の結果、この報いがあるのですか。神通、輝き、力ある精進、そして、この龍(偉大なる者)よ、あなたのこの大宮殿(ヴィマーナ)は。”


‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

“私と妻は、人間の世界において、共に信心深く、布施の主でありました。その時、私の家は(喉を潤す)井戸のようであり、沙門や婆羅門を満足させていました。”


‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.22.1592-1593, 1595) –

“それが私の誓願であり、それが私の梵行でした。その善行の結果、この報いがあるのです。神通、輝き、力ある精進、そして賢者よ、これが私の大宮殿です。”(ジャータカ 2.22.1592-1593, 1595より)


Imasmiṃ [Pg.103] puṇṇakajātake dāne āgato.

このプンナカ・ジャータカにおいては、梵行が“布施(dāna)”の意味で用いられている。


‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“いかなる手によって望むものを与え、いかなる手によって蜜が流れ出るのか。あなたのいかなる梵行によって、その手に功徳が成し遂げられたのか。”


‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275, 277) –

“それによって手は望むものを与え、それによって手は甘露を流す。私のその梵行(清浄行)によって、功徳が手において成し遂げられるのである”。


Imasmiṃ aṅkurapetavatthusmiṃ veyyāvacce. ‘‘Idaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīle. ‘‘Taṃ kho pana, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihāre. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) sallekhasutte methunaviratiyaṃ.

このアンクラ餓鬼事(ペータヴァットゥ)においては、奉仕(ウェイヤーヴァッチャ)を指す。“比丘たちよ、これがかのティッティラ(シャコ)という名の梵行であった”というこのティッティラ本生(ジャータカ)においては、五戒の徳を指す。“パンチャシカよ、しかしその梵行は、厭離のためでも離欲のためでもなく……ただ梵天界に生まれるためのものにすぎない”というこのマハーゴーヴィンダ経においては、四無量心(梵住)を指す。“他者は不梵行者であっても、私たちはここで梵行者となるであろう”というサッレーカ経においては、性交からの離脱(断淫)を指す。


‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –

“私たちは妻たちを裏切らず、妻たちも私たちを裏切らない。彼女たち以外とは梵行を修めている。それゆえ、私たちの若者は死ぬことがないのである”。


Mahādhammapālajātake sadārasantose. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā – tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsasutte vīriye.

マハーダンマパーラ本生(ジャータカ)においては、自妻に満足すること(自妻満足)を指す。“サーリプッタよ、私は四つの構成要素を具えた梵行を修めたことを自覚している。私は苦行者であった”というロマハンサ経においては、精進(ヴィーリヤ)を指す。


‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75) –

“劣った梵行によって刹帝利(クシャトリヤ)の中に生まれ、中くらいの梵行によって神々の状態(天界)へ、優れた梵行によって清められる(解脱する)”。


Nimijātake attadamanavasena kate aṭṭhaṅgikauposathe. ‘‘Idaṃ kho pana, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasutteyeva ariyamagge. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ sāsane. Idhāpi ariyamagge sāsane ca vattati.

ニミ本生(ジャータカ)においては、自己抑制として行われる八支斎(ポーサタ)を指す。“パンチャシカよ、しかしこの梵行は、一向に厭離のため、離欲のため……これこそが聖なる八支正道である”という同じくマハーゴーヴィンダ経においては、聖道(八正道)を指す。“この梵行(教え)は、成功し、繁栄し、広まり、多くの人々に知られ、普及し、神々と人間たちにまでよく示されている”というパーサーディカ経においては、三学を含む教説全体(サスナ)を指す。ここ(この経)においても、聖道と教え(教説)について説かれている。


Vussatīti [Pg.104] vasīyati, carīyatīti attho. Janakuhanatthanti ‘‘aho ayyo sīlavā vattasampanno appiccho santuṭṭho mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādinā janassa sattalokassa vimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti ‘‘evarūpassa nāma ayyassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti pasannacittehi ‘‘kenattho, kiṃ āharīyatū’’ti manussehi vadāpanatthaṃ. Lābhasakkārasilokānisaṃsatthanti yvāyaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti, sīle-svevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) sīlānisaṃsabhāvena vutto catupaccayalābho, yo ca catunnaṃ paccayānaṃ sakkaccadānasaṅkhāto ādarabahumānagarukaraṇasaṅkhāto ca sakkāro, yo ca ‘‘sīlasampanno bahussuto sutadharo āraddhavīriyo’’tiādinā nayena uggatathutighosasaṅkhāto siloko brahmacariyaṃ carantānaṃ diṭṭhadhammiko ānisaṃso, tadatthaṃ. Iti maṃ jano jānātūti ‘‘evaṃ brahmacariyavāse sati ‘ayaṃ sīlavā kalyāṇadhammo’tiādinā maṃ jano jānātu sambhāvetū’’ti attano santaguṇavasena sambhāvanatthampi na idaṃ brahmacariyaṃ vussatīti sambandho.

“住まわれる(vussati)”とは“住す”ということであり、“行じられる”という意味である。“人々を欺くため”とは、“ああ、この尊者は戒を具え、行を円満し、少欲・知足で、大きな威力と神通力がある”などと言わせて、人々の世界(衆生世間)を驚嘆させるためである。“人々に語らせるため”とは、“このような尊者に捧げ物をするなら、大きな果報があるだろう”と清らかな心になった人間たちに、“何が必要ですか、何をお持ちしましょうか”と言わせるためである。“利得・供養・名声の功徳のため”とは、“比丘たちよ、もし比丘が‘衣・食・住・医薬の四資具を得たい’と望むなら、戒において円満であるべきである”と戒の功徳として説かれている四資具の獲得、および、四資具を恭しく献じることや敬意・尊重・崇敬としての供養、および、“戒を具え、多聞であり、聞いたことを保持し、精進を開始している”というような方法で高まった称讃の声としての名声という、梵行を修める者たちの現世的な功徳、そのためのことである。“このように人々が私を知るように”とは、“このように梵行に住しているとき、‘この人は持戒者であり、善き法の人である’などと人々が私を知り、評価するように”と、自身の内にある徳によって評価されるためであっても、この梵行は住まわれるのではない、という結びつきである。


Keci pana ‘‘janakuhanatthanti pāpicchassa icchāpakatassa sato sāmantajappanairiyāpathanissitapaccayapaṭisevanasaṅkhātena tividhena kuhanavatthunā kuhanabhāvena janassa vimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti pāpicchasseva sato paccayatthaṃ parikathobhāsādivasena lapanabhāvena upalāpanabhāvena vā janassa lapanatthaṃ. Lābhasakkārasilokānisaṃsatthanti pāpicchasseva sato lābhādigarutāya lābhasakkārasilokasaṅkhātassa ānisaṃsaudayassa nipphādanatthaṃ. Iti maṃ jano jānātūti pāpicchasseva sato asantaguṇasambhāvanādhippāyena ‘iti evaṃ maṃ jano jānātū’ti na idaṃ brahmacariyaṃ vussatī’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Purimoyeva pana attho sārataro.

しかしある人々は、“‘人々を欺くため’とは、悪しき欲を持ち欲に支配されている者が、間接的な暗示や、威儀に依存した資具の受用という三種の欺瞞(クハナ)の対象・あり方によって人々を驚嘆させるためである。‘人々に語らせるため’とは、悪しき欲を持つ者が資具のために、遠回しな話し方や暗示などによる弁舌、あるいは甘言によって、人々に語らせるためである。‘利得・供養・名声の功徳のため’とは、悪しき欲を持つ者が利得などを重視することによって、利得・供養・名声という功徳の発生を成し遂げるためである。‘このように人々が私を知るように’とは、悪しき欲を持つ者が、備わっていない徳を評価させようという意図で‘このように人々が私を知るように’と(思うことであり、そのために)この梵行は住まわれるのではない”と、このようにここでの意味を述べている。しかし、前者の意味こそがより核心的である。


Atha khoti ettha athāti aññadatthe nipāto, khoti avadhāraṇe. Tena kuhanādito aññadatthāyeva pana idaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussatīti dasseti. Idāni taṃ payojanaṃ dassento ‘‘saṃvaratthañceva pahānatthañcā’’ti [Pg.105] āha. Tattha pañcavidho saṃvaro – pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti.

“さて(Atha kho)”において、“atha”は別の目的を指す不変化詞であり、“kho”は強調である。それによって、欺瞞などのためではなく別の目的のためにこそ、比丘たちよ、この梵行は住まわれるのである、ということを示している。次にその目的を示して“自制のため、また、捨断のためである”と述べた。そこには五種類の自制(律儀)がある。すなわち、別解脱律儀、念律儀、智律儀、忍辱律儀、精進律儀である。


Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) hi ādinā nayena āgato ayaṃ pātimokkhasaṃvaro nāma, yo sīlasaṃvaroti ca pavuccati. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) āgato ayaṃ satisaṃvaro.

そのうち、“この別解脱律儀を具え、等しく具えている”というなどの方法で伝えられているものが別解脱律儀(パーティモッカ・サンバラ)であり、これは戒律儀(シーラ・サンバラ)とも呼ばれる。“眼根を保護し、眼根において自制(律儀)を達成する”と伝えられているものが念律儀(サティ・サンバラ)である。


‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā),Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –

“(世尊は言われた、アジタよ、)世にあるいかなる流れも、念(サティ)がそれらを防ぐものである。私はそれを流れの自制(律儀)と呼ぶ。それらは智慧によって閉じられるのである”。


Āgato ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādinā (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato ayaṃ vīriyasaṃvaro. Atthato pana pāṇātipātādīnaṃ pajahanavasena, vattapaṭivattānaṃ karaṇavasena ca pavattā cetanā viratiyo ca. Saṅkhepato sabbo kāyavacīsaṃyamo, vitthārato sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo sīlasaṃvaro. Sati eva satisaṃvaro, satippadhānā vā kusalā khandhā. Ñāṇameva ñāṇasaṃvaro. Adhivāsanavasena adoso, adosappadhānā vā tathā pavattā kusalā khandhā khantisaṃvaro, paññāti eke. Kāmavitakkādīnaṃ anadhivāsanavasena pavattaṃ vīriyameva vīriyasaṃvaro. Tesu paṭhamo kāyaduccaritādidussīlyassa saṃvaraṇato saṃvaro, dutiyo muṭṭhassaccassa, tatiyo aññāṇassa, catuttho akkhantiyā, pañcamo kosajjassa saṃvaraṇato pidahanato saṃvaroti veditabbo. Evametassa saṃvarassa atthāya saṃvaratthaṃ, saṃvaranipphādanatthanti attho.

“智律儀(智による守護)がこれである。‘寒さや暑さに耐える者となり……’などの方法で(中部1.24、増支部4.114、6.58)説かれるのが、この忍耐律儀である。‘生じた欲の尋(思考)を容認せず……’などの方法で説かれるのが、この精進律儀である。実義としては、殺生などの捨離、および義務(行儀・反義務)を履行することによって生じる意思(思)と離(離心所)のことである。要約すれば、一切の身語の制御であり、詳細には、七つの罪聚(犯聚)を犯さないことが戒律儀である。正念そのものが念律儀であり、あるいは正念を主とする善なる蘊(諸形成)のことである。智そのものが智律儀である。容認(忍受)することによる無瞋、あるいは無瞋を主としてそのように生じる善なる蘊が忍耐律儀である(あるいは慧であるとする説もある)。欲の尋などを容認しないことによって生じる精進そのものが精進律儀である。これらの中で、第一(戒律儀)は身体の悪行などの不道徳を抑止することによる律儀であり、第二(念律儀)は忘念を、第三(智律儀)は無知を、第四(忍耐律儀)は不忍を、第五(精進律儀)は懈怠を抑止し、遮断することによる律儀であると知るべきである。このように、この律儀の目的のために‘律儀を目的として’、すなわち律儀を完成させる目的のために、という意味である。”


Pahānampi pañcavidhaṃ – tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā ekakanipāte paṭhamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tassa pana pañcavidhassapi tathā tathā rāgādikilesānaṃ [Pg.106] paṭinissajjanaṭṭhena samatikkamanaṭṭhena vā pahānassa atthāya pahānatthaṃ, pahānasādhanatthanti attho. Tattha saṃvarena kilesānaṃ cittasantāne pavesananivāraṇaṃ pahānena pavesananivāraṇañceva samugghāto cāti vadanti. Ubhayenāpi pana yathārahaṃ ubhayaṃ sampajjatīti daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammā eva hi saṃvaraṇato saṃvaro, pajahanato pahānanti.

“断(捨断)もまた五種類である。すなわち、彼分断、伏断、正断、安息断、出離断である。そこで説かれるべきことは、すでに下の一集の第一経の註釈において説かれた通りである。その五種類の断についても、それぞれの方法で貪欲などの煩悩を放擲するという意味、あるいは超越するという意味での断(捨断)の目的のために‘断を目的として’、すなわち断を成就する目的のために、という意味である。そこでは、律儀によって煩悩が心相続に侵入するのを防ぎ、断によって侵入を防ぐとともに(根こそぎ)除去するのだと言われる。しかし、両者によって相応に両方が達成されると見るべきである。なぜなら、戒などの諸法こそが、抑止することによって律儀であり、捨てることによって断であるからである。”


Gāthāsu anītihanti ītiyo vuccanti upaddavā – diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca. Ītiyo hanati vināseti pajahatīti ītihaṃ, anu ītihanti anītihaṃ, sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca. Atha vā ītīhi anatthehi saddhiṃ hananti gacchanti pavattantīti ītihā, taṇhādiupakkilesā. Natthi ettha ītihāti anītihaṃ. Ītihā vā yathāvuttenaṭṭhena titthiyasamayā, tappaṭipakkhato idaṃ anītihaṃ. ‘‘Anitiha’’ntipi pāṭho. Tassattho – ‘‘itihāya’’nti dhammesu anekaṃsaggāhabhāvato vicikicchā itihaṃ nāma, sammāsambuddhappaveditattā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantānaṃ nikkaṅkhabhāvasādhanato natthi ettha itihanti anitihaṃ, aparappaccayanti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti ‘‘atakkāvacaro’’ti ca. Gāthāsukhatthaṃ pana ‘‘anītiha’’nti dīghaṃ katvā paṭhanti.

“諸偈の中の‘アニーティハ(伝承なきもの/災患なきもの)’について、イーティ(īti)とは災患と言われ、現世のものと来世のものがある。災患を打ち破り、滅ぼし、捨てるから‘イーティハ’であり、そのイーティハに(伴わ)ない(anu)ものが‘アニーティハ’であり、教法の梵行と道の梵行のことである。あるいは、災患である不利益とともに打ち破り(hananti)、進行し、生じるから‘イーティハー’であり、それは渇愛などの随煩悩のことである。ここにそのような災患がないので‘アニーティハ’である。あるいは、前述の意味で外道の教説が‘イーティハー’であり、それに対立するものとして、これが‘アニーティハ’である。‘アニティハ(anitiha)’という読みもある。その意味は、‘イティハ(itiha)’とは諸法において決定的に把握できないことによる懐疑のことであり、正自覚者によって宣揚されたものであるから、教示の通りに実践する者たちに疑念のない状態をもたらすことにより、ここに懐疑(itiha)がないので‘アニティハ’であり、他人に頼らない(自ら証する)という意味である。実にこれは‘智者によって各自に知られるべきもの’‘思惟の及ばぬもの’と説かれている。しかし、偈の韻律のために‘アニーティハ’と長くして読まれる。”


Nibbānasaṅkhātaṃ ogadhaṃ patiṭṭhaṃ pāraṃ gacchatīti nibbānogadhagāmī, vimuttirasattā ekanteneva nibbānasampāpakoti attho. Taṃ nibbānogadhagāminaṃ brahmacariyaṃ. Soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhinditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, so bhagavā adesayi desesi. Nibbānogadhoti vā ariyamaggo vuccati. Tena vinā nibbānogāhanassa asambhavato tassa ca nibbānaṃ anālambitvā appavattanato, tañca taṃ ekantaṃ gacchatīti nibbānogadhagāmī. Atha vā nibbānogadhagāminanti nibbānassa antogāminaṃ maggabrahmacariyaṃ, nibbānaṃ ārammaṇaṃ karitvā tassa anto eva vattati pavattatīti. Mahattehīti mahāātumehi uḷārajjhāsayehi. Mahantaṃ nibbānaṃ, mahante vā sīlakkhandhādike esanti gavesantīti mahesino buddhādayo ariyā. Tehi anuyāto paṭipanno. Yathā buddhena desitanti yathā abhiññeyyādidhamme abhiññeyyādibhāveneva sammāsambuddhena mayā desitaṃ, evaṃ ye etaṃ [Pg.107] maggabrahmacariyaṃ tadatthaṃ sāsanabrahmacariyañca paṭipajjanti. Te diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahaṃ anusāsantassa satthu mayhaṃ sāsanakārino ovādappaṭikarā sakalassa vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyantaṃ appavattiṃ karissanti, dukkhassa vā antaṃ nibbānaṃ sacchikarissantīti.

“涅槃と呼ばれる没入処(拠り所)へと行くので‘涅槃没入行者(にっぱーのーがだーがーみー)’であり、解脱の味(一味)であるから、決定的に涅槃に到達させるものであるという意味である。その涅槃へと没入して行く梵行である。彼、すなわち三十の波羅蜜を充足し、一切の煩悩を打ち破って、無上正等覚を現成した、その世尊が説き示された。あるいは、聖道が‘涅槃没入’と言われる。それ(聖道)なしには涅槃への没入は不可能であり、またそれ(聖道)は涅槃を対象(所縁)とせずには生じないからであり、それ(涅槃)へとひたすら行くので‘涅槃没入行者’である。あるいは、‘涅槃没入行者’とは、涅槃の内部へ行く道の梵行のことであり、涅槃を対象として、その内部においてのみ働き、生じるからである。‘偉大なる人々によって’とは、大いなる自己を持つ、高潔な意向を持つ人々によってである。‘大いなる涅槃’、あるいは大いなる戒蘊などを求める(esanti)から‘大仙(mahesi)’、すなわち仏陀などの聖者たちのことである。彼らによって随行され、実践されたものである。仏陀によって説かれた通りに、すなわち証知すべき諸法を証知すべき通りに、正自覚者である私によって説かれた通りに、このようにこの道の梵行と、そのための教法の梵行を実践する者たちは、現世および来世の利益をもって相応に教誡する師である私の教えを遂行し、教示に従う者として、一切の輪廻の苦しみの終わり、非発生を成し遂げるであろう。あるいは、苦しみの終焉である涅槃を証得するであろう、ということである。”


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“第八経の註釈が終了した。”


9. Dutiyanakuhanasuttavaṇṇanā

9. “第二・ナクハナ経(不虚偽経)の註釈”


36. Navame abhiññatthanti kusalādivibhāgena khandhādivibhāgena ca sabbadhamme abhivisiṭṭhena ñāṇena aviparītato jānanatthaṃ. Pariññatthanti tebhūmakadhamme ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā parijānanatthaṃ samatikkamanatthañca. Tattha abhiññeyyaabhijānanā catusaccavisayā. Pariññeyyaparijānanā pana yadipi dukkhasaccavisayā, pahānasacchikiriyābhāvanābhisamayehi pana vinā na pavattatīti pahānādayopi idha gahitāti veditabbaṃ. Sesaṃ anantarasutte vuttatthameva.

36. “第九(経)において、‘証知(特知)のために’とは、善などの区分や、蘊などの区分によって、一切の諸法を優れた知によって過たず知るためである。‘遍知のために’とは、三界の諸法を‘これは苦である’などと遍く知り、また超越するためである。そこにおいて、証知すべきことの証知は四聖諦を対象とする。遍知すべきことの遍知は、たとえ苦諦を対象とするものであっても、捨断・作証・修習の現観なしには生じないので、捨断などもここで含まれると知るべきである。残りの部分は、直前の経において説かれた意味の通りである。”


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“第九経の註釈が終了した。”


10. Somanassasuttavaṇṇanā

10. “ソマナッサ経(喜経)の註釈”


37. Dasame sukhasomanassabahuloti ettha sukhanti kāyikaṃ sukhaṃ, somanassanti cetasikaṃ. Tasmā yassa kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ abhiṇhaṃ pavattati, so sukhasomanassabahuloti vutto. Yonīti ‘‘catasso kho imā, sāriputta, yoniyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.152) khandhakoṭṭhāso yonīti āgato. ‘‘Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.226) kāraṇaṃ.

37. “第十(経)において、‘楽と喜の多い者’とは、ここで‘楽(すか)’とは身体的な楽であり、‘喜(そまなっさ)’とは精神的なものである。それゆえ、身体的・精神的な楽が頻繁に生じている者を‘楽と喜の多い者’と言う。‘胎(よーに)’とは、‘サーリプッタよ、これら四つの胎がある’など(中部1.152)においては、蘊の部類が‘胎’として伝わっている。‘ブーミジャよ、これが果を体得するための胎(原因)である’など(中部3.226)においては、原因のことである。”


‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ca. (ma. ni. 2.457;

dha. pa. 396;

su. ni. 625);

“‘また、私は(単に)胎生(生まれ)や母の血統によってバラモンと呼ぶのではない……’(中部2.457、法句経396、スッタニパータ625)”


‘‘Tamenaṃ kammajā vātā nibbattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī’’ti ca ādīsu passāvamaggo. Idha pana kāraṇaṃ [Pg.108] adhippetaṃ. Assāti anena. Āraddhāti paṭṭhapitā paggahitā paripuṇṇā sampāditā vā.

“業生の風が生じて、彼(胎児)を足を上に頭を下にして逆転させ、母の産門に向かわせる”などの箇所においては、(passāvamaggoは)排尿路のことである。しかしここでは原因が意図されている。“彼の(Assā)”とは、これによって、ということである。“精励された(Āraddha)”とは、開始された、励起された、円満された、あるいは成就された、ということである。


Āsavānaṃ khayāyāti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi savanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhū, okāsato yāva bhavaggā savantīti vā āsavā. Ete dhamme etañca okāsaṃ anto karitvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Loke hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, ete eva bhavituṃ arahanti. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgatā, tattha yujjanti; pacchimaṃ kammepi. Na kevalañca kammakilesā eva āsavā, apica kho nānappakārā upaddavāpi. Abhidhamme hi ‘‘cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo’’ti (dha. sa. 1102) kāmarāgādayo kilesā āsavāti āgatā. Suttepi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

“諸漏(āsava)の滅尽のために”において、ここでは、流れ出る(āsavanti)から漏(āsavā)という。眼からも……乃至……意からも流れ出る、生じる、という意味である。法(dhammato)においては種姓(gotrabhū)まで、場所(okāsato)においては有頂天(bhavagga)まで流れ出ると。あるいは、漏とは、これらの法とこれらの場所を内側に含んで生じるという意味である。なぜなら、この“アー(ā)”という音は、内側に含めるという意味だからである。また、長く貯蔵されているという点から、酒などの“漏(āsava)”のようなものが漏(āsava)である。世間では、長く貯蔵された酒などは“漏(āsava)”と呼ばれるからである。もし、長く貯蔵されているという点から“漏”であるならば、これら(煩悩)こそが(漏に)ふさわしい。というのも、次のように言われているからである。“諸比丘よ、無明の前の端(初め)は知られない。これより以前に無明はなかった、とは”等(増支部 10.61)。また、長い輪回の苦しみを流し出す、生じさせるから漏(āsava)である。最初の語源的説明は、煩悩が“漏”として現れる箇所で適合し、最後のものは業においても適合する。また、ただ業と煩悩だけが漏なのではなく、種々の災厄もそうである。アビダンマにおいては“四つの漏――欲漏、有漏、見漏、無明漏”(法集論 1102)として、欲貪などの煩悩が漏として現れる。経においても“チュンダよ、私は現世的な諸漏を制止するためにのみ法を説くのではない”(長部 3.182)とあり、ここでは論争の根本となった煩悩が漏として現れている。


‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyya, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ, āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

“それによって神々に生まれ、あるいは空を飛ぶガンダッバとなり、それによって薬叉の状態に至り、人間性を得るであろう(原因となる)、それらの私の諸漏は尽き、破壊され、滅ぼされた”(増支部 4.36)。


Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) ettha parūpaghātavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā nānappakārā upaddavā ca.

ここにおいて、(諸漏とは)三界の業および残りの不善法のことである。“現世的な諸漏を制止するため、来世的な諸漏を撃退するため”(波羅夷 39)という箇所においては、他者による害、後悔、殺害、束縛など、および、悪趣の苦しみである種々の災厄のことである。


Te panete āsavā vinaye ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti dvedhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo’’ti [Pg.109] (saṃ. ni. 4.321) tidhā āgatā. Tathā aññesu suttantesu. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāye pana ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagamanīyā, atthi āsavā tiracchānayonigamanīyā, atthi āsavā pettivisayagamanīyā, atthi āsavā manussalokagamanīyā, atthi āsavā devalokagamanīyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Kammameva cettha āsavāti adhippetaṃ. Chakkanipāte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā’’tiādinā (a. ni. 6.58) nayena chadhā āgatā. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanapahātabbehi dhammehi saddhiṃ sattadhā āgatā. Idha pana abhidhammapariyāyena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā.

それらこれらの漏は、律においては“現世的な諸漏を制止するため、来世的な諸漏を撃退するため”と二種で現れる。六処(相応部)においては“友よ、これら三つの漏がある。欲漏、有漏、無明漏である”と三種で現れる。他の諸経においても同様である。アビダンマにおいては、それらに見漏を加えて四種で現れる。決択経(増支部)においては“比丘たちよ、地獄に至る漏があり、畜生趣に至る漏があり、餓鬼界に至る漏があり、人間界に至る漏があり、天界に至る漏がある”と五種で現れる。ここでは業こそが漏として意図されている。六集においては“比丘たちよ、制止によって捨断されるべき漏がある”などの方法で六種で現れる。一切漏経においては、それらを、見によって捨断されるべき法などと共に七種で示されている。しかし、ここではアビダンマの方法によって、四つの漏が意図されていると知るべきである。


Khayāyāti ettha pana ‘‘yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti āsavānaṃ sarasabhedo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.15) ettha āsavānaṃ khīṇākāro natthibhāvo accantaṃ asamuppādo āsavakkhayoti vutto.

“滅尽のために(khayāya)”において、ここでは、“諸漏の滅、尽、破壊、崩壊、無常、消失”という(生滅の)自性による破壊が、諸漏の滅尽(khaya)と言われる。“比丘たちよ、私は知る者、見る者のために諸漏の滅尽を説く”という箇所においては、諸漏の尽きた状態、非存在、徹底的な不生が、漏尽(āsavakkhaya)と言われる。


‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –

“学んでいる有学の、直道に従う者にとって、滅尽における最初の知、その直後に証知(がある)”(如是語 62)。


Ettha ariyamaggo āsavakkhayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

ここにおいて、聖道が漏尽と言われている。“諸漏の滅尽によって沙門となる”という箇所においては、(漏尽は)果(phala)である。


‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253) –

“他人の過ちを見、常に非難の思いを持つ者、彼の諸漏は増大する。彼は漏の滅尽から遠い”(法句経 253)。


Ettha nibbānaṃ. Idha pana phalaṃ sandhāya ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti vuttaṃ, arahattaphalatthāyāti attho.

ここにおいて、(漏尽は)涅槃である。しかし、ここでは果を指して“諸漏の滅尽のために”と言われており、阿羅漢果のためという意味である。


Saṃvejanīyesu ṭhānesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu saṃvegavatthūsu. Jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyadukkhaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti imāni hi saṃvegavatthūni saṃvejanīyaṭṭhānāni nāma. Apica ‘‘āditto lokasannivāso uyyutto payāto kummaggappaṭipanno, upanīyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako [Pg.110] loko, sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso’’tievamādīni (paṭi. ma. 1.117) cettha saṃvejanīyaṭṭhānānīti veditabbāni. Saṃvejanenāti jātiādisaṃvegavatthūni paṭicca uppannabhayasaṅkhātena saṃvejanena. Atthato pana sahottappañāṇaṃ saṃvego nāma.

“戦慄(警覚)すべき場所において”とは、戦慄(saṃvega)を生じさせる生などの戦慄の事由(saṃvegavatthu)において、ということである。生、老、病、死、悪趣の苦しみ、過去の輪回を根本とする苦しみ、未来の輪回を根本とする苦しみ、現在の食の探求を根本とする苦しみ、これらこそが戦慄の事由であり、戦慄すべき場所と呼ばれる。さらにまた、“世間の住処は燃え上がり、励み、去り、邪道に赴いている。世間は導かれ、常ならず、世間は保護なく、主もなし。世間は己の所有なく、すべてを捨てて去るべきもの。世間は不足し、飽きることなく、渇愛の奴隷である”(無礙解道 1.117)などのことも、ここで戦慄すべき場所であると知るべきである。“戦慄によって”とは、生などの戦慄の事由によって生じた怖畏という名による戦慄によって、ということである。実義(勝義)においては、慙愧(ottappa)を伴う知が戦慄(saṃvega)と呼ばれる。


Saṃviggassāti gabbhokkantikādivasena anekavidhehi jātiādidukkhehi saṃvegajātassa. ‘‘Saṃvejitvā’’ti ca paṭhanti. Yoniso padhānenāti upāyapadhānena, sammāvāyāmenāti attho. So hi yathā akusalā dhammā pahīyanti, kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, evaṃ padahanato uttamabhāvasādhanato ca ‘‘padhāna’’nti vuccati. Tattha saṃvegena bhavādīsu kiñci tāṇaṃ leṇaṃ paṭisaraṇaṃ apassanto tattha anolīyanto alaggamānaso tappaṭipakkhena ca vinivattitavisaññito aññadatthu nibbānaninno hoti nibbānapoṇo nibbānapabbhāro. So kalyāṇamittasannissayena yonisomanasikārabahulo visuddhāsayappayogo samathavipassanāsu yuttappayutto sabbasmimpi saṅkhāragate nibbindati virajjati, vipassanaṃ ussukkāpeti. Tattha yadidaṃ yonisomanasikārabahulo visuddhāsayappayogo samathavipassanāsu yuttappayutto, tenassa diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulatā veditabbā. Yaṃ panāyaṃ samathe patiṭṭhito vipassanāya yuttappayutto sabbasmimpi saṅkhāragate nibbindati virajjati, vipassanaṃ ussukkāpeti, tenassa yoni āraddhā āsavānaṃ khayāyāti veditabbaṃ.

“畏怖した者”とは、胎内への宿りなどによる多種多様な生などの苦しみによって畏怖(戦慄)が生じた者のことである。“畏怖させて”とも読まれる。“如実な精進によって”とは、方法(方便)としての精進、すなわち正精進という意味である。なぜなら、それは不善なる法が断ぜられ、善なる法が修習の円満に達するように、そのように精進すること、また至高の状態を成就することから“精進(パダーナ)”と呼ばれるからである。そこにおいて、畏怖によって生存(有)などの中に何ら守護や避難所や帰依処を見いださず、そこに沈滞せず、執着のない心を持ち、それ(有)と反対のもの(涅槃)に向かって、転換された想いを持ち、ひたすら涅槃に傾き、涅槃に向かい、涅槃に臨むのである。彼は、善友に依止することによって、如実な作意(如理作意)が多くなり、清浄な意図の適用があり、止観において専心し、あらゆる行(形成されたもの)に対して厭離し、離欲し、観(ヴィパッサナー)に励む。そこにおいて、この“如実な作意が多く、清浄な意図の適用があり、止観において専心する”ということによって、現法(この世)における多くの楽と喜悦が知られるべきである。また、彼が止(サマタ)に確立して観に専念し、あらゆる行に対して厭離し、離欲し、観に励むということによって、彼の“方法(の正しさ)”が諸漏の滅尽のために開始された(精励された)ことが知られるべきである。


Gāthāsu saṃvijjethevāti saṃvijjeyya eva saṃvegaṃ kareyya eva. ‘‘Saṃvijjitvānā’’ti ca paṭhanti. Vuttanayena saṃviggo hutvāti attho. Paṇḍitoti sappañño, tihetukapaṭisandhīti vuttaṃ hoti. Paññāya samavekkhiyāti saṃvegavatthūni saṃvijjanavasena paññāya sammā avekkhiya. Atha vā paññāya sammā avekkhitvāti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

偈(詩節)において、“畏怖すべきである(saṃvijjetheva)”とは、まさに畏怖(戦慄)を感じ、まさに畏怖すべきである、という意味である。“畏怖して(saṃvijjitvāna)”とも読まれる。述べられた方法によって“畏怖した者となって”という意味である。“賢者”とは智慧のある者、三因の結生(再生)を持つ者のことである。“智慧によってよく観察し”とは、畏怖の根拠(戦慄の対象)を、畏怖があるという観点から、智慧によって正しく観察して、という意味である。あるいは、智慧によって正しく観察した後に、という意味である。残りの部分は、すべてにおいて明快な意味である。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の釈(注釈)が終了した。


Iti paramatthadīpaniyā itivuttaka-aṭṭhakathāya

以上、パラマッタ・ディーパニー(至高の意味を照らすもの)であるイティヴッタカ注釈における、


Dukanipāte paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

二集(二法)の第一品(第一節)の釈が終了した。


2. Dutiyavaggo

2. 第二品


1. Vitakkasuttavaṇṇanā

1. 尋経(ヴィタッカ・スッタ)の釈


38. Dutiyavaggassa [Pg.111] paṭhame tathāgataṃ, bhikkhaveti ettha tathāgata-saddo tāva sattavohārasammāsambuddhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’tiādīsu (dī. ni. 1.65) sattavohāre.

38. 第二品の第一(経)の“比丘たちよ、如来を(tathāgataṃ, bhikkhave)”において、まず“如来(タターガタ)”という言葉は、衆生に対する呼称や、正等覚者などに見られる。実際、それは“死後、如来は存在する(hoti tathāgato paraṃ maraṇā)”などの(経文)において、衆生に対する呼称として(使われている)。


‘‘Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ,Buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.16) –

“天と人に供養される如来、目覚めた方(仏陀)を礼拝します。幸福がありますように”


Ādīsu sammāsambuddhe.

などの(経文)においては、正等覚者(について使われている)。


‘‘Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ,Dhammaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.17) –

“天と人に供養される如来、法(タンマ)を礼拝します。幸福がありますように”


Ādīsu dhamme.

などの(経文)においては、法(について使われている)。


‘‘Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ,Saṅghaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.18) –

“天と人に供養される如来、僧伽(サンガ)を礼拝します。幸福がありますように”


Ādīsu saṅghe. Idha pana sammāsambuddhe. Tasmā tathāgatanti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti vuccati. Katamehi aṭṭhahi? Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

などの(経文)においては、僧伽(について使われている)。しかし、ここでは正等覚者のことである。ゆえに“如来”という言葉において、世尊は八つの理由によって“如来”と呼ばれる。いかなる八つか。1.そのように来られた(tathā āgato)から如来、2.そのように行かれた(tathā gato)から如来、3.真実の特相に到達した(tathalakkhaṇaṃ āgato)から如来、4.真実の法をあるがままに悟られた(tathadhamme yāthāvato abhisambuddho)から如来、5.真実を見られる(tathadassitāya)から如来、6.真実を語られる(tathavāditāya)から如来、7.真実を行われる(tathākāritāya)から如来、8.克服するという意味(abhibhavanaṭṭhena)において如来である。


Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā yena abhinīhārena dānapāramiṃ pūretvā sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, attapariccāgaṃ, dhanapariccāgaṃ, dārapariccāgaṃ, rajjapariccāganti imāni pañca mahāpariccāgāni pariccajitvā yathā vipassiādayo sammāsambuddhā āgatā[Pg.112], tathā amhākaṃ bhagavāpi āgatoti tathāgato. Yathāha –

どのように、世尊は“そのように来られた”から如来なのか。ヴィパッシー(毘婆尸仏)などの正等覚者たちが、(過去の)請願によって布施波羅蜜を満たし、戒・出離・智慧・精進・忍辱・真実・決定・慈・捨の波羅蜜を満たし、これら十波羅蜜、十小波羅蜜、十勝義波羅蜜の三十波羅蜜を満たし、身体の放棄、自己の放棄、財産の放棄、妻子(妻子等)の放棄、王位の放棄というこれら五つの大きな放棄をなして来られたように、我らの世尊もまたそのように来られたから如来である。次のように言われている――


‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti. –

“世においてヴィパッシー(毘婆尸仏)たちが、一切知者の状態(一切智)を目指して、ここに来られた(出現した)ように、そのようにこの釈迦牟尼(釈尊)もまた来られた。それゆえ、眼ある方(仏)は如来と呼ばれる”


Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

このように“そのように来られた”から如来である。


Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijātāva vipassiādayo samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā sattapadavītihārena gatā, tathā amhākaṃ bhagavāpi gatoti tathāgato. Yathāhu –

どのように“そのように行かれた”から如来なのか。ヴィパッシー仏たちが誕生した直後に、平らな足で地に立ち、北を向いて七歩の歩みで進まれたように、我らの世尊もまたそのように行かれた(進まれた)から如来である。次のように言われている――


‘‘Muhuttajātova gavaṃpatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

“生まれた瞬間に、牛の群れの主(牛王)のように、平らな足で大地に触れた。そのゴータマは七歩を進み、諸天は白い傘をかざした。


‘‘Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti. –

そのゴータマは七歩を歩んで、あまねく等しく諸方を見渡し、山の頂に立つ獅子のように、八つの要素を備えた言葉を発した”


Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

このように“そのように行かれた”から如来である。


Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? Sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇaṃ, tathaṃ, avitathaṃ, ñāṇagatiyā āgato, avirajjhitvā patto, anubuddhoti tathāgato. Yathāha –

どのように“真実の特相に到達した”から如来なのか。すべての有色・無色の法(色法・無色法)の自相(個別的特徴)と共相(一般的特徴)という、真実であり、偽りのないものに、智慧の歩みによって到達し、誤ることなく達し、覚知されたから如来である。次のように言われている――


‘‘Sabbesaṃ pana dhammānaṃ, sakasāmaññalakkhaṇaṃ;

Tathamevāgato yasmā, tasmā nātho tathāgato’’ti. –

“しかし、すべての法(諸法)の自相と共相とに、真実そのものとして到達したゆえに、救世主(世尊)は如来と呼ばれる”


Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

このように“真実の特相に到達した”から如来である。


Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni [Pg.113] avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato. Abhisambuddhattho hi ettha gata-saddo. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

どのように“真実の法をあるがままに悟られた”から如来なのか。真実の法とは、四聖諦のことである。次のように言われている。“比丘たちよ、これら四つのものは真実(tatha)であり、不変(avitatha)であり、異ならない(anaññatha)ものである。いかなる四つか。‘これが苦である’という聖なる真理(苦聖諦)は、比丘たちよ、真実であり、不変であり、異ならないものである……”という詳細な記述(相応部5.1090)の通りである。世尊はそれらを等正覚された(悟られた)。それゆえ、真実なるものを悟られた(abhisambuddha)ということによっても如来である。ここで“行(gata)”という言葉は“悟った(abhisambuddha)”という意味である。このように“真実の法をあるがままに悟られた”から如来である。


Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Yaṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ bhagavā sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā cānena taṃ iṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ, yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsu āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

どのように“如実に(tatha)見ること(dassitā)”によって如来(tathāgato)と言われるのでしょうか。天人を含む世界……(中略)……天人と人間からなる衆生、および無数の世界において、無数の衆生の眼門の対象となる“色境(しききょう)”と呼ばれるものがあります。世尊はそれを、あらゆる様相において知り、見ておられます。このように知り、見ておられる世尊にとって、好ましい対象などの工夫によって、あるいは、見られ、聞かれ、覚られ、知られたものの中に得られる言葉の工夫によって、“いかなるものが、色、色処であり、四つの大種(四大)に依拠し、色彩と光輝があり、見ることができ、対立性(有対)があり、青色、黄色……”といった(法集論616の)方法、あるいはそれ以外の多くの名称、十三のサイクル、五十二の方法によって分析されるものは、まさにその通り(tatha)であり、偽り(vitatha)ではありません。耳門などに現れる声などについても、これと同じ方法が適用されます。このことは、世尊によって次のように説かれています。


‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi…pe… tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24).

“比丘たちよ、天人を含む世界……(中略)……天人と人間からなる衆生によって、見られ、聞かれ、覚(さと)られ、知られ、到達され、探求され、意によって考察されたこと、それを私は知っている。……(中略)……それを私は完全に知った。それは如来によって知られたものであるが、如来はそれに固執して留まることはない”と。


Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Ettha tathadassiatthe tathāgatoti padassa sambhavo veditabbo.

このように、“如実に見ること”によって如来と言われます。ここでは、“如実に見る”という意味において“如来(タターガタ)”という語の成立を理解すべきです。


Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇakāle yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttageyyādi, sabbaṃ taṃ parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ rāgamadādinimmadanaṃ ekasadisaṃ tathaṃ avitathaṃ. Tenāha –

どのように“如実に(tatha)語ること(vāditā)”によって如来(tathāgato)と言われるのでしょうか。世尊が無上の正自覚を悟られた夜から、余すところのない涅槃の境界(無余涅槃界)に般涅槃された夜までの、その中間における四十五年間に、世尊によって語られた経(スッタ)や応頌(ゲイヤ)などは、すべてが清浄であり、円満であり、貪欲や慢心などを鎮めるものであり、一様であり、真実(tatha)であり、偽り(vitatha)ではありません。それゆえ、次のように説かれました。


‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ [Pg.114] etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188; a. ni. 4.23).

“チュンダよ、如来が無上の正自覚を悟った夜から、無余涅槃界に般涅槃する夜までの、その中間において、如来が語り、述べ、示したことは、すべてその通り(tatha)であり、異なる(aññatha)ことはない。それゆえ‘如来(タターガタ)’と呼ばれる”と。


Gadaattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato. Apica āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti, evampettha padasiddhi veditabbā.

ここでの“gata”という語は、“gada”(語ること)という意味です。このように“如実に語ること”によって如来と言われます。あるいはまた、“āgadana(語ること)”が“āgada(言葉)”という意味です。如実(tatha)で違わない言葉(āgada)を持つ者として、dの字をtの字に置き換えて“tathāgata(如来)”となります。このように、この語の成立を理解すべきです。


Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavatto. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatāti tathāgato. Tenāha ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti. Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

どのように“如実に行うこと(tathākāritā)”によって如来(tathāgato)と言われるのでしょうか。世尊の言葉には身体が従い、身体には言葉が従います。それゆえ、説く通りに行い、行う通りに説く者(如説修行者)であります。そのような方にとって、言葉がそうであるように身体もそのように進み(gata)、また身体がそうであるように言葉もそのように進んだ(gata)ので“如来(タターガタ)”と言われます。それゆえ“比丘たちよ、如来は説く通りに行い、行う通りに説く。このように説く通りに行い、行う通りに説く。それゆえ‘如来’と呼ばれる”と説かれました。このように“如実に行うこと”によって如来と言われます。


Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Yasmā bhagavā upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ karitvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atha kho atulo appameyyo anuttaro devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā sabbasattuttamo, tasmā tathāgato. Tenāha –

どのように“凌駕する(abhibhavana)”という意味において如来(tathāgato)と言われるのでしょうか。世尊は、上は有頂天から下は阿鼻地獄を限界とし、横には無数の世界において、すべての衆生を、戒によっても、定によっても、慧によっても、解脱によっても、解脱知見によっても凌駕されます。世尊に比肩するものも、量るものもありません。むしろ世尊は、比類なき者、計り知れない者、無上の者、諸天を超えた天(天中天)、帝釈天を超えた帝釈天、梵天を超えた梵天であり、すべての衆生の中で最上の御方である。それゆえ“如来”と言われます。それゆえ、次のように説かれました。


‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… manussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188; a. ni. 4.23).

“比丘たちよ、天人を含む世界……(中略)……人間において、如来は征服する者(勝者)であり、征服されることがなく、決定的に見る者(遍見者)であり、自在者(支配者)である。それゆえ‘如来(タターガタ)’と呼ばれる”と。


Tatrāyaṃ padasiddhi – agado viya agado, desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe, sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto yathāvutto agado etassāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

そこでの語の成立はこうです。阿伽陀(あかだ、薬)が“agado”であるように、説法の妙技と福徳の集積もまた“agado(薬)”のようなものです。それによって、大いなる威力を持つこの御方は、あたかも名医が天の薬(dibbāgada)によって蛇を制するように、すべての他宗の説を、そして天人を含む世界を制し、凌駕されます。このように、全世界を凌駕することにおいて、如実(tatha)で違わない、上述のような薬(agada)をこの御方が持っていることから、dの字をtの字に置き換えて“tathāgata(如来)”と理解すべきです。このように“凌駕する”という意味において如来と言われます。


Apica [Pg.115] tathāya gatoti tathāgato, tathaṃ gatoti tathāgato. Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato, lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato, lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato adhigatoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

あるいはまた、如実なるもの(tathā)へ至った(gata)ので“如来”、如実なものを理解した(gata)ので“如来”と言われます。その中で、全世界を“度知(たくち、判定する知恵)”として完全に知ることによって、如実なるものへ到達した、すなわち理解したので如来と言われます。世界の生起(集)を“断知(だんち、捨断する知恵)”として完全に知ることによって、如実なるものへと至った、すなわち超越したので如来と言われます。世界の滅(滅)を“作証(さくしょう、体験すること)”によって、如実なるものへと至った、すなわち体得したので如来と言われます。世界を滅に至らせる道(道)である如実なるものへと至った、すなわち実践したので如来と言われます。このことは世尊によって次のように説かれています。


‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho. Lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

“比丘たちよ、世界は如来によって正自覚された。如来は世界から離脱している。比丘たちよ、世界の集起(原因)は如来によって正自覚された。世界の集起は如来によって捨てられた。比丘たちよ、世界の滅(消滅)は如来によって正自覚された。世界の滅は如来によって作証された。比丘たちよ、世界の滅に至る道は如来によって正自覚された。世界の滅に至る道は如来によって修習された。比丘たちよ、天人を含む……(中略)……それらすべては如来によって正自覚された。それゆえ‘如来(タターガタ)’と呼ばれる”と。


Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathāya āgatoti tathāgato, tathāya gatoti tathāgato, tathāni āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathāvidhoti tathāgato, tathāpavattikoti tathāgato, tathehi āgatoti tathāgato, tathā gatabhāvena tathāgatoti.

さらに別の八つの理由によっても世尊は如来と呼ばれます。如実なるものへと来られた(tathāya āgato)から如来。如実なるものへと行かれた(tathāya gato)から如来。如実なる相へと来られた(tathāni āgato)から如来。そのように行かれた(tathā gato)から如来。そのような性質(tathāvidho)であるから如来。そのように活動される(tathāpavattiko)から如来。如実なるものらによって来られた(tathehi āgato)から如来。そのように行かれた状態(tathā gatabhāvena)によって如来、と言われます。


Kathaṃ tathāya āgatoti tathāgato? Yā sā bhagavatā sumedhabhūtena dīpaṅkaradasabalassa pādamūle –

どのように“如実なるものへと来られた”ことによって如来と言われるのでしょうか。世尊がスメーダ(善慧)という名の修行者であった時、ディーパンカラ(燃燈)十力尊の御許において――


‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –

“人間であること、男性であること、因(阿羅漢となる資格)、師との出会い、出家すること、徳の具足、至高の献身、そして熱意。これら八つの条件が整うとき、発願(大願)は成就する”と説かれた通りです。


Evaṃ vuttaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhāraṃ sampādentena ‘‘ahaṃ sadevakaṃ lokaṃ tiṇṇo tāressāmi, mutto mocessāmi, danto damessāmi, assattho assāsessāmi, parinibbuto parinibbāpessāmi, suddho sodhessāmi[Pg.116], buddho bodhessāmī’’ti mahāpaṭiññā pavattitā. Vuttaṃ hetaṃ –

このように説かれた、八つの特徴を備えた誓願を成就した者によって、‘私は、神々を含む世間において、自ら生死の海を渡りて他を渡らせ、自ら解脱して他を解脱させ、自ら調伏して他を調伏し、自ら安息を得て他を安息させ、自ら涅槃に入って他を涅槃に入らせ、自ら清まって他を清め、自ら目覚めて他を目覚めさせよう’という偉大なる誓願が立てられた。次のように説かれているからである。


‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

“自らの力を見る者(勝れた者)である私にとって、独りで渡ることに何の意味があろうか。一切知を得て、神々を含む世間を渡らせよう。”


‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

“至高の人(正等覚者)に対してなされたこの私の献身によって、一切知を得て、多くの衆生を渡らせよう。”


‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevakaṃ.

“輪廻の流れを断ち切り、三つの存在(三界)を打ち砕き、法の船に乗って、神々を含む世間を渡らせよう。”


‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 55-58);

“知られない姿で、ここで法を覚証することに何の意味があろうか。一切知を得て、神々を含む世間において仏陀となろう。”(仏種姓経 55-58)


Taṃ panetaṃ mahāpaṭiññaṃ sakalassapi buddhakaradhammasamudāyassa pavicayapaccavekkhaṇasamādānānaṃ kāraṇabhūtaṃ avisaṃvādento lokanātho yasmā mahākappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesato dānapāramiādayo samatiṃsapāramiyo pūretvā, aṅgapariccāgādayo pañca mahāpariccāge pariccajitvā, saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni paribrūhetvā, puññañāṇasambhāre sambharitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo ukkaṃsāpetvā, buddhicariyaṃ paramakoṭiṃ pāpetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhi; tasmā tasseva sā mahāpaṭiññā tathā avitathā anaññathā, na tassa vālaggamattampi vitathaṃ atthi. Tathā hi dīpaṅkaro dasabalo koṇḍañño, maṅgalo…pe… kassapo bhagavāti ime catuvīsati sammāsambuddhā paṭipāṭiyā uppannā ‘‘buddho bhavissatī’’ti naṃ byākariṃsu. Evaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo ye te katābhinīhārehi bodhisattehi laddhabbā ānisaṃsā, te labhitvāva āgatoti tāya yathāvuttāya mahāpaṭiññāya tathāya abhisambuddhabhāvaṃ āgato adhigatoti tathāgato. Evaṃ tathāya āgatoti tathāgato.

さて、一切の仏成法(仏陀となるための諸法)の揀択・観察・受持の根拠となったその偉大なる誓願を違えることなく、世の救済者は、四阿僧祇と十万大劫の間、恭しく絶え間なく余すところなく布施波羅蜜などの三十波羅蜜を満たし、身体の犠牲などの五つの大きな犠牲を捧げ、真実・決定などの四つの決定を増長させ、福徳と智慧の資糧を積み上げ、前世の修行や過去の行い、法の説示、親族への利益などの行為を卓越させ、智の修行を最高の頂点に至らせて、無上正等覚を現に悟られた。それゆえ、彼のその偉大なる誓願は、その通りであり、偽りなく、異なることがない。彼の誓願には毛髪の先ほどの偽りもない。というのも、燃燈仏、十力者コンダンニャ、マガラ……(中略)……迦葉世尊という、これら二十四の正等覚者が順次に現れ、‘(将来)仏陀となるであろう’と彼に授記された。このように二十四の仏陀の御もとで授記を受け、誓願を立てた菩薩たちが得るべき功徳を得て来られたので、その上述の偉大なる誓願の通りに(tathāya)、正等覚の境地に至り(āgato)、到達されたという意味で‘タターガタ(如来)’である。このように、真実によって来られた(至られた)ので‘如来’である。


Kathaṃ tathāya gatoti tathāgato? Yāyaṃ mahākaruṇā lokanāthassa, yāya mahādukkhasambādhappaṭipannaṃ sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa [Pg.117] natthañño koci paṭisaraṇaṃ, ahameva naṃ ito saṃsāradukkhato mutto mocessāmī’’ti samussāhitamānaso mahābhinīhāraṃ akāsi. Katvā ca yathāpaṇidhānaṃ sakalalokahitasampādanāya ussukkamāpanno attano kāyajīvitanirapekkho paresaṃ sotapathagamanamattenapi cittutrāsasamuppādikā atidukkarā dukkaracariyā samācaranto yathā mahābodhisattānaṃ paṭipatti hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na hoti, atha kho uttari visesabhāgiyāva hoti, tathā paṭipajjamāno anupubbena niravasese bodhisambhāre samānetvā abhisambodhiṃ pāpuṇi. Tato parañca tāyeva mahākaruṇāya sañcoditamānaso pavivekaratiṃ paramañca santaṃ vimokkhasukhaṃ pahāya bālajanabahule loke tehi samuppāditaṃ sammānāvamānavippakāraṃ agaṇetvā veneyyajanavinayanena niravasesaṃ buddhakiccaṃ niṭṭhapesi. Tatra yo bhagavato sattesu mahākaruṇāya samokkamanākāro, so parato āvi bhavissati. Yathā buddhabhūtassa lokanāthassa sattesu mahākaruṇā, evaṃ bodhisattabhūtassapi mahābhinīhārakālādīsūti sabbattha sabbadā ca ekasadisatāya tathāva sā avitathā anaññathā. Tasmā tīsupi avatthāsu sabbasattesu samānarasāya tathāya mahākaruṇāya sakalalokahitāya gato paṭipannoti tathāgato. Evaṃ tathāya gatoti tathāgato.

どのように、真実によって行かれた(tathāya gato)ので“如来”なのか。世の救済者のこの大悲によって、大いなる苦難に陥っている衆生の群れを見て、“彼らには他に頼るべきものは何もない。私自身が、ここから彼らを輪廻の苦しみから解き放ち、解脱させよう”と奮起した心で、偉大なる誓願を立てられた。そして、誓願に従って一切の世間の利益を成就するために邁進し、自らの身体や生命を顧みず、他者の耳に届くだけでも心に戦慄を呼び起こすような、極めて困難な難行を実践された。それは、偉大な菩薩たちの修行が、退歩や煩悩や停滞に関わるものとはならず、むしろ、さらに殊勝な進化に関わるものとなるように実践し、順次に余すところなく菩薩の資糧を集めて、正等覚に到達された。その後も、その大悲に促された心で、遠離の楽しみや最高の静寂である解脱の楽を捨てて、愚かな人々の多い世間において、彼らによって引き起こされる敬意や軽蔑を気に留めることなく、教化されるべき人々を導くことによって、余すところなく仏陀の務めを完遂された。そこにおける世尊の衆生に対する大悲の様相については、後に明らかになるであろう。仏陀となられた世の救済者の衆生に対する大悲がそうであるように、菩薩であられた時の偉大なる誓願の時などにおいても、あらゆる場合、あらゆる時において常に等しく、まさにその通りであり、偽りなく、異なることがない。それゆえ、三つの段階においても、すべての衆生に対して平等な性質を持つ真実の(tathāya)大悲によって、一切の世間の利益のために行かれた(gato)、すなわち実践されたので“如来”である。このように、真実によって行かれたので“如来”である。


Kathaṃ tathāni āgatoti tathāgato? Tathāni nāma cattāri ariyamaggañāṇāni. Tāni hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo, ayaṃ dukkhanirodho, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti evaṃ sabbañeyyasaṅgāhakānaṃ pavattinivattitadubhayahetubhūtānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho, samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho, nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho, maggassa niyyānaṭṭho hetvaṭṭho dassanaṭṭho adhipateyyaṭṭhotiādīnaṃ tabbibhāgānañca yathābhūtasabhāvāvabodhavibandhakassa saṃkilesapakkhassa samucchindanena paṭiladdhāya tattha asammohābhisamayasaṅkhātāya aviparītākārappavattiyā dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni, tāni [Pg.118] bhagavā anaññaneyyo sayameva āgato adhigato, tasmā tathāni āgatoti tathāgato.

どのように、真実なるもの(tathāni)に至られた(āgato)ので“如来”なのか。真実なるものとは、四つの聖道智のことである。それらは、“これが苦である、これが苦の集起である、これが苦の滅である、これが苦の滅に至る道である”と、このように一切の知るべきものを包含し、流転と還滅の両方の原因となる四聖諦について、苦の逼迫・有為・焼熱・変易の義、集の引致・原因・相応・障碍の義、滅の出離・遠離・無為・不死の義、道の導出・原因・洞察・支配の義などの、それらの区分と、あるがままの本性の覚悟を妨げる煩悩を断絶することによって得られた、そこにおける無痴の現観と呼ばれる、真実のあり方での働きのゆえに、諸法の本性や自相と違わないことから、真実(tathāni)であり、偽りなく、異なることがない。それらに、世尊は他者に導かれることなく、自ら至り、到達された。それゆえ、真実なるものに至られたので“如来”である。


Yathā ca maggañāṇāni, evaṃ bhagavato tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni catupaṭisambhidāñāṇāni catuvesārajjañāṇāni pañcagatiparicchedañāṇāni chaasādhāraṇañāṇāni sattabojjhaṅgavibhāvanañāṇāni aṭṭhamaggaṅgavibhāvanañāṇāni navānupubbavihārasamāpattiñāṇāni dasabalañāṇāni ca vibhāvetabbāni.

また、道智がそうであるように、世尊の三世における無礙智、四無礙解智、四無所畏智、五趣分別智、六不共智、七覚支分別智、八聖道支分別智、九次第定智、そして十力智も、同様に(真実なるものとして)明らかにされるべきである。


Tatrāyaṃ vibhāvanā – yañhi kiñci aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ hīnādibhedabhinnānaṃ hīnādibhedabhinnāsu atītāsu khandhāyatanadhātūsu sabhāvakiccādi avatthāvisesādi khandhapaṭibaddhanāmagottādi ca jānitabbaṃ. Anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūradesesu rūpadhammesu yo taṃtaṃpaccayavisesehi saddhiṃ paccayuppannānaṃ vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādiviseso, tattha sabbattheva hatthatale ṭhapitaāmalako viya paccakkhato asaṅgamappaṭihataṃ bhagavato ñāṇaṃ pavattati, tathā anāgatāsu paccuppannāsu cāti imāni tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma. Yathāha –

そこでの詳細は以下の通りである。すなわち、無数の世界において、劣悪などの区分によって分かれた無数の衆生、それらの過去の五蘊・処・界において、その自性や作用などの特殊な状態、また五蘊に属する名や姓(名称)など、知られるべきことがいかなるものであれ、それらすべてにおいて、あたかも掌の上のアムラ果を見るかのように、世尊の智慧は直接的に、執着なく、妨げられることなく働く。また、感覚器官を伴わない、きわめて微細で隠れた遠方の色法において、それぞれの原因となる特殊な条件と共に、それから生じた色・形・香・味・触などの違いにおいても同様である。未来や現在においても同様である。これらが三世における“無礙の智(妨げられることのない智慧)”と呼ばれるものである。次のように説かれている通りである。


‘‘Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5).

“過去世において、仏陀世尊には妨げられることのない智慧がある。未来世において、仏陀世尊には妨げられることのない智慧がある。現在世において、仏陀世尊には妨げられることのない智慧がある”(無礙解道 3.5)。


Tāni panetāni tattha tattha dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni, tāni bhagavā sayambhuñāṇena adhigañchi. Evaṃ tathāni āgatoti tathāgato.

また、これらの智慧は、それぞれの法における自性や本質的な特徴に背くことがないため、如実(真実)であり、虚妄ではなく、不変である。それらを世尊は自生智によって到達された。このように、真実(tathā)に至った(āgato)から、如来(Tathāgato)と呼ばれる。


Tathā atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha atthapabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammapabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttipabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānapabhedassa [Pg.119] sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Vuttañhetaṃ –

同様に、義無礙解、法無礙解、詞無礙解、弁無礙解という四つの無礙解(四無礙智)がある。そこにおいて、義(結果・意味)の区分を弁別し、明らかにし、確定することに堪能であり、義の区分に達した智慧が義無礙解である。法(原因・教え)の区分を弁別し、明らかにし、確定することに堪能であり、法の区分に達した智慧が法無礙解である。詞(言語的表現)の区分を弁別し、明らかにし、確定することに堪能であり、言語的表現の区分に達した智慧が詞無礙解である。弁(弁才・機転)の区分を弁別し、明らかにし、確定することに堪能であり、弁の区分に達した智慧が弁無礙解である。次のように説かれている。


‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718).

“義(結果)における智慧が義無礙解であり、法(原因)における智慧が法無礙解である。その法や詞の表現における智慧が詞無礙解であり、諸々の智慧における智慧が弁無礙解である”(分別論 718)。


Ettha ca hetuanusārena araṇīyato adhigantabbato ca saṅkhepato hetuphalaṃ attho nāma. Pabhedato pana yaṃkiñci paccayuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā attho. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā taṃ taṃ atthaṃ vidahati pavatteti ceva pāpeti ca, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammo, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Vuttampi cetaṃ –

ここで、原因に従って到達されるべきもの、あるいは得られるべきものであることから、簡潔に言えば、原因の結果が“義(attha)”と呼ばれる。詳しく分ければ、いかなる縁生(条件から生じたもの)、涅槃、説かれたことの意味、異熟(報い)、唯作、これら五つの法が義である。その義を観察する者に、その義の区分において生じる智慧が義無礙解である。“法(dhamma)”とは、簡潔に言えば“原因(paccaya)”である。それは、それぞれの義を整え、生じさせ、到達させるものであるから、法と呼ばれる。詳しく分ければ、いかなる結果を生じさせる原因、聖道、説かれた言葉、善、不善、これら五つの法が法である。その法を観察する者に、その法の区分において生じる智慧が法無礙解である。次のように説かれている。


‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719).

“苦における智慧が義無礙解であり、苦の集における智慧が法無礙解である。苦の滅における智慧が義無礙解であり、苦の滅に至る道における智慧が法無礙解である”(分別論 719)。


Atha vā hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jātiyā, bhave, upādāne, taṇhāya, vedanāya, phasse, saḷāyatane, nāmarūpe, viññāṇe, saṅkhāresu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, saṅkhārasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

あるいはまた、原因における智慧が法無礙解であり、原因の結果における智慧が義無礙解である。生じ、存在し、発生し、産出され、出現し、現れた法、これらの法における智慧が義無礙解である。それらの法が生じ、存在し、発生し、産出され、出現し、現れることとなった元となる法、それらの法における智慧が法無礙解である。老死における智慧が義無礙解であり、老死の集における智慧が法無礙解である。老死の滅における智慧が義無礙解であり、老死の滅に至る道における智慧が法無礙解である。生、有、取、渇愛、受、触、六処、名色、識、行における智慧が義無礙解であり、行の集における智慧が法無礙解である。行の滅における智慧が義無礙解であり、行の滅に至る道における智慧が法無礙解である。


‘‘Idha [Pg.120] bhikkhu dhammaṃ jānāti – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti – ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti, ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā (vibha. 724).

“ここに比丘が法を知る。すなわち、スッタ(経)、ゲイヤ(応頌)……乃至……ヴェーダッラ(方広)である。これが法無礙解と呼ばれる。彼はそのそれぞれの説かれたことの意味を知る。‘これがこの説かれたことの意味である、これがこの説かれたことの意味である’と。これが義無礙解と呼ばれる”(分別論 724)。


‘‘Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādi vitthāro (vibha. 725).

“いかなる法が善であるか。いかなる時に、欲界の善なる心が生じ、喜を伴い、智と相応し、色の対象あるいは……乃至……法の対象、あるいはまた何らかの対象を縁としている。その時、触があり……乃至……不散乱がある。これらの法が善である。これらの法における智慧が法無礙解であり、それらの異熟における智慧が義無礙解である”……などの詳細がある(分別論 725)。


Tasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvanirutti abyabhicāravohāro abhilāpo, tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Yathāvuttesu tesu ñāṇesu gocarakiccādivasena vitthārato pavattaṃ sabbampi ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ ñāṇe pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Iti imāni cattāri paṭisambhidāñāṇāni sayameva bhagavatā adhigatāni atthadhammādike tasmiṃ tasmiṃ attano visaye avisaṃvādanavasena aviparītākārappavattiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

その義と法において、本質を外れない表現(自性言辞)であり、誤りのない慣用語、発話がある。その自性言辞による発話、すなわち一切の衆生の根本言語であるマガダ語において、‘これが自性言辞であり、これは自性言辞ではない’と、その区分に達した智慧が詞無礙解である。上述のそれらの智慧において、その対象や作用などに基づいて詳細に働くいっさいの智慧を対象として観察する者に、その智慧の区分において生じる智慧が弁無礙解である。このように、これら四つの無礙解の智慧は、世尊自らによって到達されたものであり、義・法などのそれぞれの領域において背くことがないため、転倒することのないあり方で働いており、如実であり、虚妄ではなく、不変である。このようにも、世尊は真実(tathā)に至った(āgato)から、如来(Tathāgato)と呼ばれる。


Tathā yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā sabbākārena ñātaṃ diṭṭhaṃ adhigataṃ abhisambuddhaṃ. Tathā hissa abhiññeyyā dhammā abhiññeyyato buddhā, pariññeyyā dhammā pariññeyyato buddhā, pahātabbā dhammā pahātabbato buddhā, sacchikātabbā dhammā sacchikātabbato buddhā, bhāvetabbā dhammā bhāvetabbato buddhā, yato naṃ koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ‘‘ime nāma te dhammā anabhisambuddhā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

同様に、およそ知られるべき(知るべき)と言われるものはすべて、世尊によってあらゆる点から知られ、見られ、到達され、正しく目覚められたものである。このように、彼にとって、卓越して知られるべき法は卓越して知られた者(目覚めた者)であり、遍く知られるべき法は遍く知られた者であり、断ぜられるべき法は断ぜられた者であり、証得されるべき法は証得された者であり、修習されるべき法は修習された者である。それゆえ、沙門、バラモン、天、魔、梵天の誰であっても、“これらの法は正しく目覚められていない”と道理をもって非難できる者はいない。


Yaṃ kiñci pahātabbaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā anavasesato bodhimūleyeva pahīnaṃ anuppattidhammaṃ, na tassa pahānāya uttari karaṇīyaṃ atthi[Pg.121]. Tathā hissa lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappathinamiddha- kodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariya- māyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādatividhākusalamūladuccarita- visamasaññāmalavitakkapapañcaesanātaṇhācatubbidhavipariyesaāsava- ganthaoghayogāgatitaṇhupādānapañcābhinandananīvaraṇa- cetokhilacetasovinibandhachavivādamūlasattānusaya- aṭṭhamicchattanavaāghātavatthutaṇhāmūlakadasaakusala- kammapathaekavīsatianesanadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritādippabhedaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ saha vāsanāya pahīnaṃ samucchinnaṃ samūhataṃ, yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘ime nāma te kilesā appahīnā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

およそ断ぜられるべきと言われるものはすべて、世尊によって菩提樹の根元において余すところなく断ぜられ、再び生じることのない法(不生法)となった。その断滅のために、さらに成すべきことは何もない。このように、彼にとって、貪・瞋・痴、不正な作意、無慚、無愧、惛沈、睡眠、怒り、恨み、軽蔑、傲慢、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、偽り、強情、激情、慢、過慢、酔、放逸、三種の不善根、悪行、不浄な知覚、汚れ、尋、戯論、希求、渇愛、四種の顛倒、漏(ろ)、結(けつ)、暴流(ぼる)、繋(けい)、不当な執着、五種の歓喜、蓋(がい)、心の荒廃、心の束縛、六種の論争の根源、七種の随眠、八種の邪、九種の怨恨の根拠、渇愛を根源とする十の不善業道、二十一の邪命、六十二の見、百八の渇愛の彷徨などの区分からなる、習気(じけ)を伴う千五百の煩悩は、断たれ、切り裂かれ、根絶された。それゆえ、沙門あるいは……乃至……梵天の誰であっても、“これらの煩悩は断ぜられていない”と道理をもって非難できる者はいない。


Ye cime bhagavatā kammavipākakilesūpavādaāṇāvītikkamappabhedā antarāyikā dhammā vuttā, alameva te ekantena antarāyāya, yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘nālaṃ te paṭisevato antarāyāyā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

また、世尊によって説かれた、業、異熟、煩悩、誹謗、制戒の違犯などの区分による障害となる法(障道法)は、まさに決定的に障害となるものである。それゆえ、沙門あるいは……乃至……梵天の誰であっても、“それらを享受する者にとって(それらは)障害とはならない”と道理をもって非難できる者はいない。


Yo ca bhagavatā niravasesavaṭṭadukkhanissaraṇāya sīlasamādhipaññāsaṅgaho sattakoṭṭhāsiko sattatiṃsappabhedo ariyamaggapubbaṅgamo anuttaro niyyānadhammo desito, so ekanteneva niyyāti paṭipannassa vaṭṭadukkhato, yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘niyyānadhammo tayā desito na niyyātī’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi. Vuttañhetaṃ – ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’ti (ma. ni. 1.150) vitthāro. Evametāni attano ñāṇappahānadesanāvisesānaṃ avitathabhāvāvabodhanato aviparītākārappavattāni bhagavato catuvesārajjañāṇāni tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

また、世尊によって、輪廻の苦しみから余すところなく脱出するために説かれた、戒・定・慧を包含し、七つの部門(三十七道品)に分けられ、聖道に先導される無上の出離の法(離苦の法)は、それを実践する者を決定的に輪廻の苦しみから連れ出すものである。それゆえ、沙門あるいは……乃至……梵天の誰であっても、“あなたによって説かれた出離の法は(苦しみから)連れ出さない”と道理をもって非難できる者はいない。これについて、“正等覚者であると自称するあなたに対して、これらの法は正しく目覚められていない”云々と詳しく説かれている(中部経典第12経)。このように、これら世尊の四つの無畏智(むいじ)は、自らの智・断・説の殊勝さが真実であると悟っていることから、倒錯のない形で行使され、真実であり、虚妄でなく、不変である。このように、世尊は真実(tatha)へと至った(āgata)ので、如去(如来:Tathāgata)である。


Tathā nirayagati, tiracchānagati, petagati, manussagati, devagatīti pañca gatiyo. Tāsu sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā, kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā, lokantarikanirayo cāti sabbepime ekantadukkhatāya nirassādaṭṭhena nirayā ca, sakakammunā gantabbato gati cāti nirayagati[Pg.122]. Tibbandhakārasītanarakāpi etesveva antogadhā kimikīṭapaṭaṅgasarīsapapakkhisoṇasiṅgālādayo tiriyaṃ añchitabhāvena tiracchānā nāma. Te eva gatīti tiracchānagati. Khuppipāsitaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādayo dukkhabahulatāya pakaṭṭhasukhato itā vigatāti petā, te eva gatīti petagati. Kālakañcikādiasurāpi etesveva antogadhā. Parittadīpavāsīhi saddhiṃ jambudīpādicatumahādīpavāsino manaso ussannatāya manussā, te eva gatīti manussagati. Cātumahārājikato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanūpagāti ime chabbīsati devanikāyā dibbanti attano iddhānubhāvena kīḷanti jotenti cāti devā, te eva gatīti devagati.

同様に、地獄趣、畜生趣、餓鬼趣、人間趣、天趣という五つの趣(おもむき)がある。そのうち、等活地獄などの八つの大地獄、煻煨(とうい)地獄などの十六の増地獄、および、世界の間の地獄(極寒地獄)は、それらすべてが決定的に苦しみであって楽しみがないという点で“地獄(ニラヤ)”であり、自らの業によって行くべき場所であるから“趣(ガティ)”であり、合わせて地獄趣という。深い暗黒と極寒の地獄もこれらに含まれる。蛆、虫、蛾、蛇、鳥、犬、狐などは、横に(水平に)動く性質(屈曲して進むこと)から“畜生”と呼ばれる。それ自体が趣であるから畜生趣という。飢えや渇きに苦しみ、他人の施しによって生きる者、渇愛に焼かれる者などは、苦しみが多く、優れた楽しみから離れているために“餓鬼(ペータ)”であり、それ自体が趣であるから餓鬼趣という。力心(カーラカンジカ)などの阿修羅もこれらに含まれる。小島に住む者とともに、閻浮提(ジャンブディーパ)などの四つの大きな島に住む者は、意(心)が勝れているために“人間(マヌッサ)”であり、それ自体が趣であるから人間趣という。四大王天から非想非非想処に至るまでの二十六の天の集団は、自らの神通力によって楽しみ、輝くので“天(デーヴァ)”であり、それ自体が趣であるから天趣という。


Tā panetā gatiyo yasmā taṃtaṃkammanibbatto upapattibhavaviseso, tasmā atthato vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Tattha ‘‘ayaṃ nāma gati nāma iminā kammunā jāyati, tassa kammassa paccayavisesehi evaṃ vibhāgabhinnattā visuṃ ete sattanikāyā evaṃ vibhāgabhinnā’’ti yathāsakaṃhetuphalavibhāgaparicchindanavasena ṭhānaso hetuso bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Tenāha bhagavā –

さて、これらの趣は、それぞれの業から生じた特別な受生の状態(生)であるから、実体的には異熟の五蘊と業によって作られた色法(物質)である。そこにおいて、“この趣というものは、この業によって生じる。その業の条件の差異によって、このように分類が分かれるので、これらの衆生の集まりはこのように分類が分かれるのである”というように、それぞれの原因と結果の分類を限定することによって、世尊の知は正しく、かつ原因に基づいて働く。それゆえ、世尊は次のように説かれた。


‘‘Pañca kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā. Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, nirayagāmiñca maggaṃ, nirayagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, tañca pajānāmī’’tiādi (ma. ni. 1.153).

“舎利弗よ、これら五つの趣がある。いかなる五つか。地獄、畜生、餓鬼、人間、天である。舎利弗よ、私は地獄を知り、地獄へ行く道を知り、地獄へ行く行跡を知っている。また、どのように実践した者が、身が壊れて死後、不幸な場所、悪い場所、破滅、地獄に生まれるか、それをも知っている”云々(中部経典第12経)。


Tāni panetāni bhagavato ñāṇāni tasmiṃ tasmiṃ visaye aviparītākārappavattiyā avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

さて、これら世尊の諸々の知は、それぞれの対象において倒錯のない形で行使され、齟齬がないことから、真実であり、虚妄でなく、不変である。このように、世尊は真実(tatha)へと至った(āgata)ので、如去(如来:Tathāgata)である。


Tathā yaṃ sattānaṃ saddhādiyogavikalabhāvāvabodhena apparajakkhamahārajakkhatādivisesavibhāvanaṃ paññāsāya ākārehi pavattaṃ bhagavato indriyaparopariyattañāṇaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho’’ti (paṭi. ma. 1.111) vitthāro.

同様に、衆生の信などの(根の)結合や欠如を悟ることにより、塵の少ない者や塵の多い者などの違いを判別する、智慧の形で行使される世尊の根上下智(こんじょうげち)がある。これについて、“信のある者は塵が少なく、不信の者は塵が多い”云々と詳しく説かれている(無礙解道)。


Yañca [Pg.123] ‘‘ayaṃ puggalo apparajakkho, ayaṃ sassatadiṭṭhiko, ayaṃ ucchedadiṭṭhiko, ayaṃ anulomikāyaṃ khantiyaṃ ṭhito, ayaṃ yathābhūtañāṇe ṭhito, ayaṃ kāmāsayo, na nekkhammādiāsayo, ayaṃ nekkhammāsayo, na kāmādiāsayo’’tiādinā ‘‘imassa kāmarāgo ativiya thāmagato, na paṭighādiko, imassa paṭigho ativiya thāmagato, na kāmarāgādiko’’tiādinā ‘‘imassa puññābhisaṅkhāro adhiko, na apuññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro, imassa apuññābhisaṅkhāro adhiko, na puññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro, imassa āneñjābhisaṅkhāro adhiko, na puññābhisaṅkhāro na apuññābhisaṅkhāro. Imassa kāyasucaritaṃ adhikaṃ, imassa vacīsucaritaṃ, imassa manosucaritaṃ. Ayaṃ hīnādhimuttiko, ayaṃ paṇītādhimuttiko, ayaṃ kammāvaraṇena samannāgato, ayaṃ kilesāvaraṇena samannāgato, ayaṃ vipākāvaraṇena samannāgato, ayaṃ na kammāvaraṇena samannāgato, na kilesāvaraṇena, na vipākāvaraṇena samannāgato’’tiādinā ca sattānaṃ āsayādīnaṃ yathābhūtaṃ vibhāvanākārappavattaṃ bhagavato āsayānusayañāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

“この人は煩悩が少なく、この人は常見を、この人は断見を持っており、この人は随順の忍(修行の段階)にあり、この人は如実知(あるがままの知)にあり、この人は欲に耽り、出離の心を持たず、この人は出離の心を持ち、欲に耽らない”などのように、“この人は欲愛が非常に強く怒りなどはなく、この人は怒りが非常に強く欲愛などはない”といったことや、“この人は福行(功徳)が多く、非福行や不動行は多くない。この人は非福行が多く、福行や不動行は多くない。この人は不動行が多く、福行や非福行は多くない。この人の身の妙行は多く、この人の口の妙行、この人の意の妙行は多い。この人は下劣な信解を持ち、この人は勝妙な信解を持ち、この人は業障を具え、この人は煩悩障を具え、この人は報障を具え、この人は業障を具えず、煩悩障も報障も具えていない”などのように、衆生の意欲(意楽)などを如実に明らかにするように働く世尊の‘意欲随眠智(アーサヤーヌサヤ・ニャーナ)’がある。これに関して次のように説かれた。


‘‘Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, bhabbābhabbe satte jānātī’’tiādi (paṭi. ma. 1.113).

“ここで如来は、衆生の意欲(心)を知り、随眠を知り、性行を知り、信解を知り、成就し得る衆生と不成就の衆生とを知る”(無礙解道 1.113)など。


Yañca uparimaheṭṭhimapuratthimapacchimakāyehi dakkhiṇavāmaakkhikaṇṇasotanāsikāsotaaṃsakūṭapassahatthapādehi aṅgulaṅgulantarehi lomalomakūpehi ca aggikkhandhūdakadhārāpavattanaṃ anaññasādhāraṇaṃ vividhavikubbaniddhinimmāpanakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyañāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

また、体の上下、前後、左右、および左右の眼・耳・鼻・肩・脇・手足、指や指の間、毛や毛孔から、火の塊や水の流れを放出する、他(の弟子たち)と共有されない、種々の変現と神通を現出させる世尊の‘双神変の智(ヤマカ・パーティハーリヤ・ニャーナ)’がある。これに関して次のように説かれた。


‘‘Idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati. Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattatī’’tiādi (paṭi. ma. 1.116).

“ここで如来は、弟子たちと共有されない双神変を行う。体の上部からは火の塊が流れ出し、体の下部からは水の流れが流れ出す。体の下部からは火の塊が流れ出し、体の上部からは水の流れが流れ出す”(無礙解道 1.116)など。


Yañca [Pg.124] rāgādīhi jātiādīhi ca anekehi dukkhadhammehi upaddutaṃ sattanikāyaṃ tato nīharitukāmatāvasena nānānayehi pavattassa bhagavato mahākaruṇokkamanassa paccayabhūtaṃ mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ. Yathāha –

また、貪欲などや、生(誕生)などの多くの苦の法に悩まされている衆生の群れを、そこから救い出したいという願望によって、種々の方法で働く世尊の大悲の生起の根拠となる‘大悲等至智(マハーカルナー・サマーパッティ・ニャーナ)’がある。次のように説かれた通りである。


‘‘Katamaṃ tathāgatassa mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ? Bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati, āditto lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’ti. –

“如来の大悲等至智とは何か。諸仏世尊が多くの相(ありさま)によって見るとき、衆生に対して大悲が生起する。‘世の中は燃え上がっている’と見るとき、諸仏世尊が衆生に対して大悲が生起する”と。


Ādinā (paṭi. ma. 1.117) ekūnanavutiyā ākārehi vibhajanaṃ kataṃ.

このように(無礙解道 1.117)などで、八十九の相によって詳細な分類がなされている。


Yaṃ pana yāvatā dhammadhātu, yattakaṃ ñātabbaṃ saṅkhatāsaṅkhatādi, tassa sabbassa paropadesena vinā sabbākārato paṭijānanasamatthaṃ ākaṅkhāmattappaṭibaddhavutti anaññasādhāraṇaṃ bhagavato ñāṇaṃ sabbathā anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutisaccāvabodhato sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇābhāvatova nissaṅgappavattiṃ upādāya anāvaraṇañāṇanti ca vuccati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato āvi bhavissati.

さらに、法界の及ぶ限り、知られるべき有為・無為などのすべての事柄を、他人の教えによらずに、あらゆる相において覚知することができ、ただ欲するだけで(その働きが)妨げられることのない、他と共有されない世尊の知がある。それはあらゆる点において、残ることなく有為・無為・世俗諦を悟ることから‘一切知智(サッパンニュター・ニャーナ)’と呼ばれ、そこにおいて障害がないことから‘無礙智(アナーヴァラナ・ニャーナ)’とも呼ばれる。これがここでの要約であり、詳細は後ほど明らかになるであろう。


Evametāni bhagavato cha asādhāraṇañāṇāni aviparītākārappavattiyā yathāsakaṃvisayassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

このように、世尊のこれら六つの不共智(弟子たちと共有されない知)は、それぞれの対象に対して誤りのない働き方をし、違背することがないため、如実(タタ)であり、虚妄でなく、不変である。このように、世尊は如実なもの(真理)に来到(アーガタ)したからこそ‘如来(タターガタ)’と呼ばれるのである。


Tathā ‘‘sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo’’ti (paṭi. ma. 2.17; saṃ. ni. 5.185) evaṃ sarūpato yāyaṃ lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānā līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtā satiādibhedā dhammasāmaggī, yāya ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā saccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti, sā dhammasāmaggī ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassā bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā. Ariyasāvako vā yathāvuttāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti evaṃ sāmaññalakkhaṇato[Pg.125], upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgoti evaṃ visesalakkhaṇato.

また、“比丘たちよ、これら七つの覚支がある。念等覚支、択法等覚支、精進等覚支、喜等覚支、軽安等覚支、定等覚支、捨等覚支である”(無礙解道 2.17; 相応部 5.185)と。このように、出世間道の瞬間に生起し、沈滞、昂ぶり、固執、執着、欲楽への耽溺、苦行への耽溺、断見、常見への執着などの多くの災厄の対治となる、念(サティ)などを構成要素とする法の総和がある。それによって聖弟子は目覚め、煩悩の眠りから起き上がり、あるいは四聖諦を貫徹し、あるいは涅槃を現証する。その法の総和は‘覚(ボーディ)’と呼ばれ、その覚の構成要素(アンガ)であるから‘覚支(ボッジャンガ)’と呼ばれる。あるいは、聖弟子が上述の法の総和によって目覚めることから、それが‘覚’と呼ばれ、その覚の構成要素であるから覚支である。このように総括的な特徴から説明されるが、個別の特徴からは、確立(現前)を特徴とするのが念等覚支、弁別を特徴とするのが択法等覚支、奮起を特徴とするのが精進等覚支、充満を特徴とするのが喜等覚支、静止を特徴とするのが軽安等覚支、不散乱を特徴とするのが定等覚支、中立的な観察を特徴とするのが捨等覚支である。


‘‘Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Idha bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā hoti anussaritā’’tiādinā (vibha. 467) sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ aññamaññūpakāravasena ekakkhaṇe pavattidassanato. ‘‘Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Atthi ajjhattaṃ dhammesu sati, atthi bahiddhā dhammesu satī’’tiādinā (vibha. 469) tesaṃ visayavibhāvanāpavattidassanato. ‘‘Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Idha, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ, virāganissitaṃ, nirodhanissitaṃ, vosaggapariṇāmi’’ntiādinā (vibha. 471) bhāvanāvidhidassanato. ‘‘Tattha katame satta bojjhaṅgā? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti…pe… tasmiṃ samaye satta bojjhaṅgā honti, satisambojjhaṅgo…pe… upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Yā sati anussatī’’tiādinā (vibha. 478) chanavutiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ nānākārato pavattāni bhagavato bojjhaṅgavibhāvanañāṇāni tassa tassa atthassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

“そこにおいて、念等覚支とは何か? ここに、比丘が念を具え、最上の念と賢慮とを具足し、久しく前になされたことも、久しく前に語られたことも、よく記憶し、よく想起する者である”等(分別論 467)というように、七覚支が相互に助け合うことによって一刹那に生起することを示す。また、“そこにおいて、念等覚支とは何か? 内的な諸法に関する念があり、外的な諸法に関する念がある”等(分別論 469)というように、それらの対象を解明することによる生起を示す。また、“そこにおいて、念等覚支とは何か? 比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅尽に依り、棄捨へと向かう念等覚支を修習する”等(分別論 471)というように、修習の方法を示す。また、“そこにおいて、七覚支とは何か? ここに、比丘がある時に出世間の禅を修習し……その時、念等覚支……捨等覚支という七覚支がある。そこにおいて、念等覚支とは何か? 念、随念である……”等(分別論 478)というように、九万六千の理趣の分類による。このように、様々な有様において生起した、世尊の覚支の解明に関する智は、それぞれの意味において齟齬がないために、如実であり、虚妄ではなく、他(の如く)ではない。このように、世尊は如実なるものへと到達された(如実なるものにおいて来られた)から、如来(タターガタ)である。


Tathā ‘‘tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 205) evaṃ sarūpato. Sabbakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Ariyānaṃ aṭṭhavidhattā nibbānādhigamāya ekantakāraṇattā ca aṭṭhaṅgiko. Kilese mārento gacchati, atthikehi maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggayatīti maggoti evaṃ sāmaññalakkhaṇato. ‘‘Sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi, sammāabhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo, sammāpariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā, sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto, sammāvodānalakkhaṇo sammāājīvo, sammāpaggahalakkhaṇo sammāvāyāmo, sammāupaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati[Pg.126], sammāavikkhepalakkhaṇo sammāsamādhī’’ti evaṃ visesalakkhaṇato. Sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nibbānaṃ ārammaṇaṃ karoti, tappaṭicchādakamohavidhamanena asammohato sampayuttadhamme ca passati, tathā sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, sahajātadhammānaṃ sammāabhiniropanapariggahaṇasamuṭṭhāpanavodānapaggahaupaṭṭhānasamādahanāni ca karontīti evaṃ kiccavibhāgato. Sammādiṭṭhi pubbabhāge nānakkhaṇā visuṃ dukkhādiārammaṇā hutvā maggakāle ekakkhaṇā nibbānameva ārammaṇaṃ katvā kiccato ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānakkhaṇā nānārammaṇā, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā, tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammāvācādayo tayo pubbabhāge ‘‘musāvādā veramaṇī’’tiādivibhāgā viratiyopi cetanāyopi hutvā maggakkhaṇe viratiyova, sammāvāyāmasatiyo kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhanti. Sammāsamādhi pana maggakkhaṇepi paṭhamajjhānādivasena nānā evāti evaṃ pubbabhāgāparabhāgesu pavattivibhāgato. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā (vibha. 489) bhāvanāvidhito. ‘‘Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye aṭṭhaṅgiko maggo hoti – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo’’tiādinā (vibha. 499) caturāsītiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ anekākārato pavattāni bhagavato ariyamaggavibhāvanañāṇāni atthassa avisaṃvādanato sabbānipi tathāni avitathāni anaññathāni evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

同様に、“そこにおいて、苦滅に至る道という聖諦とは何か? まさしくこの聖なる八支の道である。すなわち、正見……正定である”(分別論 205)というように、その本体による。あらゆる煩悩から遠ざかっているから、聖者の状態を作るから、また、聖なる果の獲得をもたらすから‘聖なる(アリヤ)’である。八種の構成要素からなるから、また、涅槃の証得のための唯一の原因であるから‘八支(アッタンギカ)’である。煩悩を殺して進む、あるいは、求める者たちによって求められる、あるいは、自ら涅槃を求める(探求する)から‘道(マッガ)’である。このように、普遍的特質(共相)による。また、‘正見は正しい見極めを特質とし、正思惟は正しい対象への指向を特質とし、正語は正しい保持を特質とし、正業は正しい発動を特質とし、正命は正しい浄化を特質とし、正精進は正しい励励を特質とし、正念は正しい現前を特質とし、正定は正しい不散乱を特質とする’というように、個別的特質(自相)による。まず正見は、他の自身の対立する煩悩と共に邪見を捨て、涅槃を所縁とし、それを覆い隠す痴を打ち破ることによって不痴の状態で相応する諸法を見る。同様に、正思惟なども邪思惟などを捨て、滅(涅槃)を所縁とし、倶生する諸法に対して正しい指向、保持、発動、浄化、励励、現前、定止を行う。このように、働きの区分による。正見は、準備段階(前分)においては異なる刹那に生じ、それぞれ苦などを所縁とするが、道刹那には唯一の刹那に生じ、涅槃のみを所縁として、その働きから‘苦における智’などの四つの名称を得る。正思惟なども準備段階においては異なる刹那に生じ、異なる所縁を持つが、道刹那には唯一の刹那に生じ、同一の所縁を持つ。そのうち正思惟はその働きから‘出離の思惟’などの三つの名称を得る。正語などの三つは準備段階において‘妄語からの離去’などの分類による離欲や思(意思)であるが、道刹那においては離欲のみである。正精進と正念は、その働きから正勤と念処に基づき四つの名称を得る。しかし、正定は道刹那においても初禅などの違いによって多様である。このように、準備段階と後の段階における生起の区分による。‘比丘が、遠離に依り……正見を修習する’等(分別論 489)というように、修習の方法による。‘そこにおいて、八支の道とは何か? ここに、比丘がある時に出世間の禅を修習し……苦の道、鈍通である、その時、正見、正思惟という八支の道がある……’等(分別論 499)というように、八万四千の理趣の分類による。このように、多種多様な有様において生起した世尊の聖道の解明に関する智は、その意味において齟齬がないために、すべてが如実であり、虚妄ではなく、他(の如く)ではない。このように、世尊は如実なるものへと到達されたから、如来である。”


Tathā paṭhamajjhānasamāpattiyā ca nirodhasamāpattīti etāsu anupaṭipāṭiyā viharitabbaṭṭhena samāpajjitabbaṭṭhena ca anupubbavihārasamāpattīsu sampādanapaccavekkhaṇādivasena yathārahaṃ sampayogavasena ca pavattāni bhagavato ñāṇāni tadatthasiddhiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato. Tathā ‘‘idaṃ imassa ṭhānaṃ[Pg.127], idaṃ aṭṭhāna’’nti aviparītaṃ tassa tassa phalassa kāraṇākāraṇajānanaṃ, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ atītādibhedabhinnassa kammasamādānassa anavasesato yathābhūtaṃ vipākantarajānanaṃ, āyūhanakkhaṇeyeva tassa tassa sattassa ‘‘ayaṃ nirayagāminī paṭipadā…pe… ayaṃ nibbānagāminī paṭipadā’’ti yāthāvato sāsavānāsavakammavibhāgajānanaṃ, khandhāyatanānaṃ upādinnānupādinnādianekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca tassa lokassa ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imasmiṃ dhammappabandhe ayaṃ viseso jāyatī’’tiādinā nayena yathābhūtaṃ dhātunānattajānanaṃ, saddhādiindriyānaṃ tikkhamudutājānanaṃ saṃkilesādīhi saddhiṃ jhānavimokkhādijānanaṃ, sattānaṃ aparimāṇāsu jātīsu tappaṭibandhena saddhiṃ anavasesato pubbenivutthakkhandhasantatijānanaṃ hīnādivibhāgehi saddhiṃ cutipaṭisandhijānanaṃ, ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā heṭṭhā vuttanayeneva catusaccajānananti imāni bhagavato dasabalañāṇāni avirajjhitvā yathāsakaṃvisayāvagāhanato yathādhippetatthasādhanato ca yathābhūtavuttiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Vuttañhetaṃ –

同様に、初禅の等至から滅尽定に至るまで、これらの次第住等至において、順次に住すること、および等至することによって、またその達成や省察などの力によって、適切に相応することによって展開した世尊の諸々の智は、その目的の成就のために真実であり、不虚妄であり、不異である。このように、世尊は真実(tatha)に到達した(āgata)ので、如来(tathāgato)である。同様に、“これは是処(道理)であり、これは非処(非道理)である”と、それぞれの果報の原因と非原因を、誤りなく知ること。それら種々の衆生の、過去などの区別によって分かれた業の受持を、余すところなく、あるがままに、その異なった報いを知ること。業が積み上げられる瞬間に、その衆生について“これは地獄へ向かう行道である……(中略)……これは涅槃へ向かう行道である”と、有漏と無漏の業の分別をありのままに知ること。蘊や処などの、執受されたものや執受されないものといった、多くの自性や種々の自性をもつこの世界について、“この界(要素)が優勢であるために、この法の相続において、この特殊性が生じる”といった方法によって、界の種々性をあるがままに知ること。信などの根の鋭さと鈍さを知ること。雑染などと共に、禅定や解脱などを知ること。衆生の無量の生涯における、それに関わる事柄と共に、以前に住した蘊の連続を余すところなく知ること(宿住智)。下劣などの分別と共に、死と再生を知ること(死生智)。“これは苦である”などと、上述の方法によって四聖諦を知ること。これら世尊の十力智は、それぞれの対象を誤ることなく貫き、意図された目的を達成し、あるがままに機能するため、真実であり、不虚妄であり、不異である。実に、このように説かれている。


‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (vibha. 809; a. ni. 10.21).

“ここに如来は、是処を是処として、非処を非処として、あるがままに知る”等である。


Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

このように、世尊は真実(tatha)に到達した(āgata)ので、如来(tathāgato)である。


Yathā cetesampi ñāṇānaṃ vasena, evaṃ yathāvuttānaṃ satipaṭṭhānasammappadhānādivibhāvanañāṇādianantāparimeyyabhedānaṃ anaññasādhāraṇānaṃ paññāvisesānaṃ vasena bhagavā tathāni ñāṇāni āgato adhigatoti tathāgato, evampi tathāni āgatoti tathāgato.

これらの智によるのと同様に、前述の念住や正勤などの詳解智をはじめとする、他と共通しない(不共の)無限無量の種別をもつ殊勝な智慧によって、世尊は真実の智に到達し、それを体得した。ゆえに如来である。このように、真実に到達した(tathāni āgato)ので、如来(tathāgato)である。


Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yā tā bhagavato abhijātiabhisambodhidhammavinayapaññāpanaanupādisesanibbānadhātuyo, tā tathā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yadatthaṃ tā lokanāthena abhipatthitā pavattitā ca, tadatthassa ekantasiddhiyā avisaṃvādanato aviparītatthavuttiyā tathā avitathā anaññathā. Tathā hi ayaṃ bhagavā bodhisattabhūto samatiṃsapāramiparipūraṇādikaṃ vuttappakāraṃ sabbabuddhattahetuṃ sampādetvā [Pg.128] tusitapure ṭhito buddhakolāhalaṃ sutvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi ekato sannipatitāhi upasaṅkamitvā –

どのように“そのように(tathā)行った(gato)”から如来(tathāgato)なのか。世尊の誕生、正覚、法と律の制定、および無余涅槃界、これらは真実(tathā)である。それはどういう意味か。それらは世の救済者(世尊)によって願われ、行われた目的のために、その目的を決定的に成就し、違えることなく、逆転することのない意味の働きをもつがゆえに、真実であり、不虚妄であり、不異である。けだし、この世尊は菩薩であった時、前述のように三十波羅蜜の円満などの一切智者の因を成就し、兜率天に留まっていた。そこで“仏陀の出現”の騒音(報せ)を聞き、一堂に会した一万の世界の神々が近づいてきて、


‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;

Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –

“大勇猛者よ、あなたにとって時が来ました。母の胎内に宿ってください。神々を含む世界を救済しつつ、不死の境地を悟ってください”と。


Āyācito uppannapubbanimitto pañca mahāvilokanāni viloketvā ‘‘idāni ahaṃ manussayoniyaṃ uppajjitvā abhisambujjhissāmī’’ti āsāḷhipuṇṇamāyaṃ sakyarājakule mahāmāyāya deviyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse devamanussehi mahatā parihārena parihariyamāno visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye abhijātiṃ pāpuṇi.

懇願され、前兆が現れた後、五つの大いなる観察(五大観)を行い、“今、私は人間界に生まれて正覚を得よう”と考え、アーサーラ月の満月の日に、釈迦族の王家においてマハーマーヤー王妃の胎内に宿り(結生)、十ヶ月の間、神々と人間たちによって多大な守護をもって守られ、ヴィサハ月の満月の日、黎明の時に誕生に至った。


Abhijātikkhaṇe panassa paṭisandhiggahaṇakkhaṇe viya dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ, ayaṃ dasasahassilokadhātu saṃkampi sampakampi sampavedhi, dasasu cakkavāḷasahassesu aparimāṇo obhāso phari, tassa, taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya andhā cakkhūni paṭilabhiṃsu, badhirā saddaṃ suṇiṃsu, mūgā samālapiṃsu, khujjā ujugattā ahesuṃ, paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu, bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu, sabbanarakesu aggi nibbāyi, pettivisaye khuppipāsā vūpasami, tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi, sabbasattānaṃ rogo vūpasami, sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ, madhurenākārena assā hasiṃsu, vāraṇā gajjiṃsu, sabbatūriyāni sakasakaninnādaṃ muñciṃsu, aghaṭṭitāni eva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni madhurenākārena saddaṃ muñciṃsu, sabbadisā vippasannā ahesuṃ, sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalavāto vāyi, akālamegho vassi, pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi, pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu, nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu, mahāsamudde madhuraṃ udakaṃ ahosi, upakkilesavinimutte sūriye dippamāne eva ākāsagatā sabbā jotiyo jotiṃsu, ṭhapetvā arūpāvacare deve avasesā sabbe devā sabbe ca nerayikā dissamānarūpā ahesuṃ, tarukuṭṭakavāṭaselādayo anāvaraṇabhūtā ahesuṃ, sattānaṃ cutūpapātā nāhesuṃ, sabbaṃ aniṭṭhagandhaṃ abhibhavitvā dibbagandho pavāyi, sabbe phalūpagā rukkhā phaladharā sampajjiṃsu, mahāsamuddo sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehi sañchannatalo ahosi, thalajajalajādīni [Pg.129] sabbapupphāni pupphiṃsu, rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni, pupphiṃsu, mahītalasilātalāni bhinditvā uparūpari satta satta hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu, ākāse olambakapadumāni nibbattiṃsu, samantato pupphavassaṃ vassi ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, sakaladasasahassilokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷaṃ viya, uppīḷetvā pavattamālākalāpo viya, alaṅkatapaṭiyattaṃ mālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūpagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi, tāni ca pubbanimittāni upari adhigatānaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ nimittabhūtāni eva ahesuṃ. Evaṃ anekacchariyapātubhāvā ayaṃ abhijāti yadatthaṃ tena abhipatthitā, tassā abhisambodhiyā ekantasiddhiyā tathāva ahosi avitathā anaññathā.

しかし、彼の誕生の瞬間には、受胎の瞬間と同様に三十二の前兆が現れ、この一万の世界系は震え、激しく震え、動揺した。一万の cakkavāḷa(世界)に無量の光が広がり、その栄光を見ようとするかのように、盲人は目が見えるようになり、聾者は音が聞こえるようになり、唖者は言葉を話し、背の曲がった者は体が真っ直ぐになり、足の不自由な者は歩行の能力を取り戻した。捕らえられていたすべての生き物たちは、鎖などの束縛から解放され、すべての地獄で火が消え、餓鬼の世界では飢えと渇きが鎮まり、畜生たちに恐怖はなくなり、すべての生き物の病が癒えた。すべての生き物は慈しみ深い言葉を話し、馬は甘い声でいななき、象は咆哮し、すべての楽器は自ずからその音を奏でた。人が身につける手首や足の装身具などは、触れずとも甘い音を出し、すべての方向は清らかになり、生き物に幸福をもたらす穏やかで涼しい風が吹き、季節外れの雲が雨を降らせ、大地からも水が湧き出し、鳥たちは空を飛ぶのをやめた。川は流れを止めて留まり、大海は甘い水となった。汚れのない太陽が輝いている間、空にあるすべての星々も輝いた。無色界の神々を除いて、残りのすべての神々とすべての地獄の住人たちは、互いに姿が見えるようになった。樹木、壁、門、岩などは、遮るもののない透過した状態となった。生き物たちの死と生(死没と再生)は止まった。すべての不快な臭いに打ち勝って天の香りが漂い、すべての果実を結ぶ木々は果実を実らせ、大海はいたるところで五色の蓮華に覆われた。陸生や水生のすべての花々が咲き、樹木の幹には幹蓮華が、枝には枝蓮華が、蔓には蔓蓮華が咲いた。大地の表面や岩盤を突き破って、七つずつ重なって“柄蓮華”と呼ばれるものが出現し、空には“吊るし蓮華”が現れた。四方から花の雨が降り、空では天の楽器が鳴り響いた。一万の世界全体が、丸められた花環の塊のように、あるいは束ねられた花束のように、あるいは飾り立てられた花壇のように、一つの花環で飾られ、払子(ほっす)が振られ、花の香に満たされ、最高の美しさに達した。これらの前兆は、後に得られる多くの特別な証得(勝進)の兆しとなったのである。このように多くの驚くべき出来事の出現を伴うこの誕生は、彼が願った目的、すなわちその正覚の決定的な成就のために、正にその通り(如実)であり、偽りなく、異なることはなかった。


Tathā ye buddhaveneyyā bodhaneyyabandhavā, te sabbepi anavasesato sayameva bhagavatā vinītā. Ye ca sāvakaveneyyā dhammaveneyyā ca, tepi sāvakādīhi vinītā vinayaṃ gacchanti gamissanti cāti yadatthaṃ bhagavatā abhisambodhi abhipatthitā, tadatthassa ekantasiddhiyā abhisambodhi tathā avitathā anaññathā.

同様に、仏陀によって導かれるべき(悟りの縁ある)親族(縁者)たちは、すべて余すところなく、世尊ご自身によって導かれた。また、弟子の導きによるべき者や法の導きによるべき者たちも、弟子たちによって導かれ、規律(ヴィナヤ)に導かれ、あるいは将来導かれるであろう。世尊が正覚を熱望されたその目的が決定的に成就するために、正覚はその通り(如実)であり、偽りなく、異なることはなかった。


Apica yassa yassa ñeyyadhammassa yo yo sabhāvo bujjhitabbo, so so hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya āvajjanamattapaṭibaddhena attano ñāṇena aviparītaṃ anavasesato bhagavatā abhisambuddhoti evampi abhisambodhi tathā avitathā anaññathā.

さらに、知られるべき法(対象)のどのような自性(本質)が悟られるべきであっても、それは手のひらの上の阿摩勒(アムラ)果のように、意を向けるだけで自在な自らの知恵によって、世尊は誤りなく、余すところなく正しく悟られた。それゆえに、正覚はその通り(如実)であり、偽りなく、異なることはない。


Tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ tathā tathā desetabbappakāraṃ, tesaṃ tesañca sattānaṃ āsayānusayacariyādhimuttiṃ sammadeva oloketvā dhammataṃ avijahanteneva paññattinayaṃ vohāramattaṃ anatidhāvanteneva ca dhammataṃ vibhāventena yathāparādhaṃ yathājjhāsayaṃ yathādhammañca anusāsantena bhagavatā veneyyā vinītā ariyabhūmiṃ sampāpitāti dhammavinayapaññāpanāpissa tadatthasiddhiyā yathābhūtavuttiyā ca tathā avitathā anaññathā.

同様に、それら種々の法をどのように説くべきかという方法について、それら種々の生き物たちの心の傾向(阿世耶)、随眠(阿奴奢耶)、行い、信解を正しく見極め、法のあり方(法性)を失わず、施設(仮名)の方法、すなわち世俗の言葉の範囲を越え出ることなく、法のあり方を明示しながら、過失に応じて、意向に応じて、法に応じて教誡し、世尊は導かれるべき者たちを導き、聖なる境地に到達させた。それゆえ、この法と律の提示も、その目的の成就と、あるがままの説示により、その通り(如実)であり、偽りなく、異なることはない。


Tathā [Pg.130] yā sā bhagavatā anuppattā pathaviyādiphassavedanādirūpārūpasabhāvanimuttā lujjanapalujjanabhāvābhāvato lokasabhāvātītā tamasā visaṃsaṭṭhattā kenaci anobhāsanīyā lokasabhāvābhāvato eva gatiādibhāvarahitā appatiṭṭhā anārammaṇā amatamahānibbānadhātu khandhasaṅkhātānaṃ upādīnaṃ lesamattassāpi abhāvato ‘‘anupādisesā’’tipi vuccati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

同様に、世尊によって到達された、地などの接触や受などの色・無色の自性を離れ、破壊や滅亡の性質を持たないがゆえに世界のあり方を超越し、闇と混じり合わないがゆえに何ものによっても照らされる必要がなく、世界のあり方を持たないがゆえに生存(趣)などの状態を欠き、拠り所なく、対象(所縁)のない、不死なる大涅槃の界(要素)は、五蘊と呼ばれる執着(取)の対象が微塵も残っていないことから、“無余(むよ)”とも呼ばれる。それに関して次のように説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo na ākāsānañcāyatanaṃ na viññāṇañcāyatanaṃ na ākiñcaññāyatanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nāyaṃ loko na paro loko na ca ubho candimasūriyā. Tamahaṃ, bhikkhave, neva āgatiṃ vadāmi na gatiṃ na ṭhitiṃ na cutiṃ na upapattiṃ; appatiṭṭhaṃ appavattaṃ anārammaṇamevetaṃ esevanto dukkhassā’’ti (udā. 71).

“比丘たちよ、あの処(あやたな)がある。そこには地もなく、水もなく、火もなく、風もなく、空無辺処もなく、識無辺処もなく、無所有処もなく、非想非非想処もなく、この世もなく、他世もなく、月と太陽の両方もない。比丘たちよ、私はそれを、来ることもなく、行くこともなく、止まることもなく、死ぬこともなく、生まれることもないと言う。それは拠り所なく、流転することなく、対象(所縁)のないものである。これこそが苦しみの終焉である”(自説経 71)。


Sā sabbesampi upādānakkhandhānaṃ atthaṅgamo sabbasaṅkhārānaṃ samatho, sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggo, sabbadukkhānaṃ vūpasamo, sabbālayānaṃ samugghāto, sabbavaṭṭānaṃ upacchedo, accantasantilakkhaṇāti yathāvuttasabhāvassa kadācipi avisaṃvādanato tathā avitathā anaññathā. Evametā abhijātiādikā tathā gato upagato adhigato paṭipanno pattoti tathāgato. Evaṃ bhagavā tathā gatoti tathāgato.

それ(涅槃)は、すべての取蘊(執着の対象となる五蘊)の滅尽であり、すべての行(形成されたもの)の静止であり、すべての依拠(うぱでぃ)の放棄であり、すべての苦しみの止滅であり、すべての渇愛(あーらや)の根絶であり、すべての輪廻(わった)の断絶であり、究極の寂静という特徴を持つ。それゆえ、説かれた通りの自性が決して裏切られることがないため、その通り(如実)であり、偽りなく、異なることはない。このように、誕生から始まるこれらの“如(しんじつ)”に、如(ごと)く到達し、如(ごと)く至り、如(ごと)く証得し、如(ごと)く実践し、如(ごと)く到達した者が、如来(タターガタ)である。このように、世尊は“如(ごと)く行かれた”がゆえに、“如来”である。


Kathaṃ tathāvidhoti tathāgato? Yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā, ayampi bhagavā tathāvidho. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathāvidhā te bhagavanto maggasīlena, phalasīlena, sabbenapi lokiyalokuttarasīlena, maggasamādhinā, phalasamādhinā, sabbenapi lokiyalokuttarasamādhinā, maggapaññāya, phalapaññāya, sabbāyapi lokiyalokuttarapaññāya, devasikaṃ vaḷañjitabbehi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattivihārehi, tadaṅgavimuttiyā vikkhambhanavimuttiyā samucchedavimuttiyā paṭippassaddhivimuttiyā nissaraṇavimuttiyāti saṅkhepato, vitthārato pana anantāparimāṇabhedehi acinteyyānubhāvehi sakalasabbaññuguṇehi, ayampi [Pg.131] amhākaṃ bhagavā tathāvidho. Sabbesañhi sammāsambuddhānaṃ āyuvemattaṃ, sarīrappamāṇavemattaṃ, kulavemattaṃ, dukkaracariyāvemattaṃ, rasmivemattanti imehi pañcahi vemattehi siyā vemattaṃ, na pana sīlavisuddhiādīsu visuddhīsu samathavipassanāpaṭipattiyaṃ attanā paṭividdhaguṇesu ca kiñci nānākaraṇaṃ atthi, atha kho majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya aññaṃmaññaṃ nibbisesā te buddhā bhagavanto. Tasmā yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā, ayampi bhagavā tathāvidho. Evaṃ tathāvidhoti tathāgato. Vidhattho cettha gatasaddo. Tathā hi lokiyā vidhayuttagatasadde pakāratthe vadanti.

如来は、いかにして“しかるべき者(tathāvidho)”であるから如来と呼ばれるのか。過去の正等覚者たちがしかるべき者であったように、この世尊もまた、しかるべき者である。それは何を意味するのか。過去の世尊たちが、道戒・果戒、またすべての世間的・出世間的戒によって、道三昧・果三昧、またすべての世間的・出世間的三昧によって、道慧・果慧、またすべての世間的・出世間的慧によって、日々享受されるべき二兆四千億の等至の住(三昧)によって、簡潔に言えば、彼分解脱・制伏解脱・正断解脱・安息解脱・離出解脱によって、また詳細には無辺無量に分類される不可思議な威力をもつ一切智のあらゆる徳によって、しかるべき者であったように、我らが世尊もまた、しかるべき者である。実にすべての正等覚者たちには、寿命の差異、身体の大きさの差異、家系の差異、苦行の差異、光輝の差異というこれら五つの差異による違いはあるかもしれないが、戒の清浄などの諸々の清浄、止観の修行、および自ら証得した徳においては、いかなる相違もない。むしろ、真ん中で分割された金塊が互いに区別できないように、それら諸仏・世尊たちは無差別である。したがって、過去の正等覚者たちがしかるべき者であったように、この世尊もまたしかるべき者である。このように、“しかるべき者”であるから如来(Tathāgata)である。ここでgataという語はvidha(種類・様態)の意味である。実に、世間においてvidha、yutta、gataという言葉は、様態(pakāra)の意味で用いられるからである。


Kathaṃ tathāpavattikoti tathāgato? Anaññasādhāraṇena iddhānubhāvena samannāgatattā atthapaṭisambhidādīnaṃ ukkaṃsapāramippattiyā anāvaraṇañāṇapaṭilābhena ca bhagavato kāyappavattiyādīnaṃ katthaci paṭighātābhāvato yathāruci tathā gataṃ gati gamanaṃ kāyavacīcittappavatti etassāti tathāgato. Evaṃ tathāpavattikoti tathāgato.

如来は、いかにして“しかるべき働き(tathāpavattiko)”をもつから如来と呼ばれるのか。他と共通しない神通の威力を備えていることにより、義無礙解などの卓越した波羅蜜の成就と無遮智の獲得によって、世尊の身体の働きなどにいかなる妨げもないため、意のままに、しかるべく(tathā)行(gata)、すなわち行き、歩み、身・口・意の働きが生じる。そのゆえに如来である。このように、しかるべき働きをもつから如来である。


Kathaṃ tathehi agatoti tathāgato? Bodhisambhārasambharaṇe tappaṭipakkhappavattisaṅkhātaṃ natthi etassa gatanti agato. So panassa agatabhāvo maccheradānapāramiādīsu aviparītaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇādinayappavattehi ñāṇehīti tathehi ñāṇehi agatoti tathāgato.

如来は、いかにして“真実なるものによって来った(tathehi agato)”から如来と呼ばれるのか。覚りの資糧を積むにあたって、その反対の働き(不善)としての“行(gata)”が彼には存在しないから“行なき者(agato)”である。そして彼のその“行なき状態”は、物惜しみに対する布施波羅蜜などにおいて、過失と功徳の如実な観察などの方法で生じた智慧によるものである。ゆえに、それら真実なる智慧によって来った(agato)から如来である。


Atha vā kilesābhisaṅkhārappavattisaṅkhātaṃ khandhappavattisaṅkhātameva vā pañcasupi gatīsu gataṃ gamanaṃ etassa natthīti agato. Saupādisesaanupādisesanibbānappattiyā svāyamassa agatabhāvo tathehi ariyamaggañāṇehīti evampi bhagavā tathehi āgatoti tathāgato.

あるいは、煩悩や行の働き、または蘊の働きとしての、五趣(五つの生存領域)への“行(gata)”、すなわち赴きが彼には存在しないから“行なき者(agato)”である。有余依および無余依の涅槃への到達によって、彼のこの“行なき状態”は、それら真実なる聖道智によるものである。このように、世尊はそれら(真実なる道)によって到達した(āgato)から如来である。


Kathaṃ tathāgatabhāvena tathāgato? Tathāgatabhāvenāti ca tathāgatassa sabbhāvena, atthitāyāti attho. Ko panesa tathāgato, yassa atthitāya bhagavā tathāgatoti vuccatīti? Saddhammo. Saddhammo hi ariyamaggo tāva yathā yuganaddhasamathavipassanābalena anavasesakilesapakkhaṃ samūhanantena samucchedappahānavasena gantabbaṃ, tathā [Pg.132] gato. Phaladhammo yathā attano maggānurūpaṃ paṭippassaddhippahānavasena gantabbaṃ, tathā gato pavatto. Nibbānadhammo pana yathā gato paññāya paṭividdho sakalavaṭṭadukkhavūpasamāya sampajjati, buddhādīhi tathā gato sacchikatoti tathāgato. Pariyattidhammopi yathā purimabuddhehi suttageyyādivasena pavattiādippakāsanavasena ca veneyyānaṃ āsayādianurūpaṃ pavattito, amhākampi bhagavatā tathā gato gadito pavattitoti vā tathāgato. Yathā bhagavatā desito, tathā bhagavato sāvakehi gato avagatoti tathāgato. Evaṃ sabbopi saddhammo tathāgato. Tenāha sakko devānamindo ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, dhammaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti (khu. pā. 6.17; su. ni. 240). Svāssa atthīti bhagavā tathāgato.

如来は、いかにして“如来性(tathāgatabhāva)”によって如来と呼ばれるのか。“如来性によって”とは、如来の実在、存在という意味である。では、その存在によって世尊が如来と呼ばれるところの、その如来とは何であるか。それは正法(saddhamma)である。正法、すなわち聖道は、止観双運の力によって余すところなく煩悩の一群を根絶し、正断によって行かれるべきように、そのように行かれた(tathā gato)。果法は、自らの道に従って安息断として行かれるべきように、そのように行われ、働いた。涅槃法は、智慧によって証得され、一切の輪廻の苦しみの静止のために資するように、仏陀らによってそのように行かれ、現証された(sacchikato)から如来である。教法(pariyatti)もまた、過去の仏陀たちによって経や応頌などの形式、また教化されるべき者の機根や意欲に応じて説かれたように、我らが世尊によってもそのように行かれ、語られ、説かれたから如来である。また、世尊によって説かれた通りに、世尊の弟子たちによって理解された(avagato)から如来である。このように、すべての正法が如来である。それゆえに天主帝釈は“神々と人々に供養される如来を、法を、我らは礼拝する。幸いあれ”と言った。その如来性が彼にあるから、世尊は如来である。


Yathā ca dhammo, evaṃ ariyasaṅghopi, yathā attahitāya parahitāya ca paṭipannehi suvisuddhaṃ pubbabhāgasamathavipassanāpaṭipadaṃ purakkhatvā tena tena maggena gantabbaṃ, taṃ taṃ tathā gatoti tathāgato. Yathā vā bhagavatā saccapaṭiccasamuppādādinayo desito, tathā ca buddhattā tathā gadanato ca tathāgato. Tenāha sakko devarājā – ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, saṅghaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti (khu. pā. 6.18; su. ni. 241), svāssa sāvakabhūto atthīti bhagavā tathāgato. Evaṃ tathāgatabhāvena tathāgato.

法がそうであるように、聖僧伽(聖者の集い)もまた同様である。自利と利他のために修行する者たちが、極めて清浄な事前の止観の修行を重んじて、それぞれの道によって行かれるべきように、それらをそのように行かれたから如来である。あるいは、世尊によって真理や縁起の理法が説かれた通りに、仏であることによってそのように語る(tathā gadanato)から如来である。それゆえに天主帝釈は“神々と人々に供養される如来を、僧伽を、我らは礼拝する。幸いあれ”と言った。その弟子としての如来性が備わっているから、世尊は如来である。このように如来性によって如来である。


Idampi tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattakameva, sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya. Idañhi tathāgatapadaṃ mahatthaṃ, mahāgatikaṃ, mahāvisayaṃ, tassa appamādapadassa viya tepiṭakampi buddhavacanaṃ yuttito atthabhāvena āharanto ‘‘atitthena dhammakathiko pakkhando’’ti na vattabboti.

これもまた、如来の如来性を解明する上での単なる入り口にすぎない。あらゆる側面において、如来こそが如来の如来性を讃えるべきである。実にこの“如来”という語は、大きな意味をもち、偉大なる境地にあり、広大な領域をもつ。この語は“不放逸”の語がそうであるように、三蔵の仏典のすべてを論理的にその意味として引き寄せるものであるから、“ふさわしからぬ場所で法話をする者が、分を越えて語っている”と言われるべきではない。


Tatthetaṃ vuccati –

これについて、次のように言われる。


‘‘Yatheva loke purimā mahesino,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā.

“この世において、かつての大仙たちが一切智の状態へと到達されたように、この釈迦牟尼もまたそのように到達された。それゆえに、眼ある者は如来と呼ばれる。”


‘‘Pahāya [Pg.133] kāmādimale asesato,Samādhiñāṇehi yathā gatā jinā;

Purātanā sakyamunī jutindharo,Tathā gato tena tathāgato mato.

“欲などの汚れを余すところなく捨て去り、三昧と智慧によって、かつての勝者たちが行かれたように、光輝ある釈迦牟尼もまたそのように行かれた。それゆえに如来と認められる。”


‘‘Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

“界や処などの特徴を、その自相や共相の分類の差異に従って、真実の通りに自生智によってこの勝者は到達された。それゆえに、釈迦族の最勝者は如来と呼ばれる。”


‘‘Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

Anaññaneyyā nayato vibhāvitā,Tathā gato tena jino tathāgato.

“真実なる諸々の諦を、またあらゆる側面における此縁性を、普眼によって、他者に導かれることなく理法に従って明らかにされた。そのように到達されたから、勝者は如来である。”


‘‘Anekabhedāsupi lokadhātusu,Jinassa rūpāyatanādigocare;

Vicittabhede tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano.

“多種多様に分かれた諸々の世界においても、勝者は色処などの対象における種々の差異を、真実の通りに見られる。それゆえに、あまねく眼をもつ者は如来である。”


‘‘Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāyanurūpamattano;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,Tathāgato tenapi lokanāyako.

“彼は、法をまさにその通り(あるがまま)に説き、自らの言葉の通りに行います。徳によって世を圧倒して歩みます。それゆえに如来(タターガタ)は世の導き手でもあるのです。”


‘‘Tathā pariññāya tathāya sabbaso,Avedi lokaṃ pabhavaṃ atikkami;

Gato ca paccakkhakiriyāya nibbutiṃ,Ariyamaggañca gato tathāgato.

“そのように(あるがままに)、あらゆる面において遍知して、世の生起を覚り、それを超越しました。そして、現証(体験)によって涅槃に至り、聖なる道を行かれたので如来と呼ばれます。”


‘‘Tathā paṭiññāya tathāya sabbaso,Hitāya lokassa yatoyamāgato;

Tathāya nātho karuṇāya sabbadā,Gato ca tenāpi jino tathāgato.

“そのように(あるがままに)、あらゆる面において誓願し、世の利益のために来られました。常に慈悲によって、あるがままの救済者となられ、それによって勝利者である如来となられたのです。”


‘‘Tathāni [Pg.134] ñāṇāni yatoyamāgato,Yathāsabhāvaṃ visayāvabodhato;

Tathābhijātippabhutī tathāgato,Tadatthasampādanato tathāgato.

“あるがままの(真実の)智恵によって、自らが到達されたように、対象をあるがままの自性として覚られました。誕生よりそのように(あるがまま)であり、その目的を成就したことから、如来と呼ばれます。”


‘‘Yathāvidhā te purimā mahesino,Tathāvidhoyampi tathā yathāruci;

Pavattavācā tanucittabhāvato,Tathāgato vuccati aggapuggalo.

“かつての諸仏(大仙聖)たちがそうであったように、この方もまた同様であり、あるがままを好み、発せられる言葉も身心のありようもその通りです。ゆえに最上の人、如来と呼ばれます。”


‘‘Sambodhisambhāravipakkhato pure,Gataṃ na saṃsāragatampi tassa vā;

Na catthi nāthassa bhavantadassino,Tathehi tasmā agato tathāgato.

“正覚の資糧が熟する以前においても、彼の輪廻の歩み(迷い)は存在しません。有(存在)の終焉を見極める救済者には、もはや(迷いの)歩みはないのです。それらあるがままの真実によって来られたので、如来と呼ばれます。”


‘‘Tathāgato dhammavaro mahesinā,Yathā pahātabbamalaṃ pahīyati;

Tathāgato ariyagaṇo vināyako,Tathāgato tena samaṅgibhāvato’’ti.

“大仙聖(仏)によって説かれた勝れた法はあるがままの真理に至り、捨てるべき汚れは捨てられます。聖なる群れ(僧伽)もまた(仏という)導き手と同様に至っています。そのように(あるがままの法に)具足しているがゆえに、如来と呼ばれるのです。”


Arahantaṃ sammāsambuddhanti ettha arahāti padassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhaṃ. Yaṃkiñci ñeyyaṃ nāma, tassa sabbassapi sabbākārato aviparītato sayameva abhisambuddhattāti vuttaṃ hoti. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.

“阿羅漢、正等覚者”という句において、“阿羅漢(arahā)”という語の意味は、既に(前に)述べた通りである。“正等覚者(sammāsambuddha)”とは、正しく(sammā)、自ら(sāmaṃ)すべての法を悟った者のことである。いかなる知るべき対象(所知)であっても、そのすべてを、あらゆる側面から、誤りなく自ら悟ったということを意味している。これにより、他者の教導によらず、あらゆる側面から諸法を覚る能力を持ち、欲求に応じて働き、障りのない智(無碍智)と呼ばれる一切知智の体得が示されている。


Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇaṃ, aññathā cha asādhāraṇāni ñāṇāni buddhañāṇānīti vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati, visayappavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ –

“しかし、一切知智とは別に無碍智があるのではないか。そうでなければ、六つの不共智(仏陀固有の智)が仏の智であるという説と矛盾するのではないか”という疑問があるかもしれない。しかし、それは矛盾しない。対象への働きの違いに基づいて、他者と共通しない性質(不共)を示すために、一つの智が二通りに説かれているからである。まさにその一つの智が、残ることのない有為法・無為法・施設法(概念)を対象とする場合には‘一切知智’であり、そこにおいて障害がないために、執着のない働きを捉えて‘無碍智’と言われるのである。無碍解脱道(パティサンビダー・マッガ)において次のように説かれている通りである。


‘‘Sabbaṃ [Pg.135] saṅkhatāsaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ. Tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119).

“有為法と無為法のすべてを残さず知るから‘一切知智’であり、そこにおいて障害がないから‘無碍智’である”等と(パティサンビダー・マッガ 1.119)。


Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantenevetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu aññameva anāvaraṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ, tassevādhigamena bhagavā sabbaññū sabbavidū sammāsambuddhoti vuccati, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ –

したがって、これら二つの智には意味上の違いはなく、決定的にそのように理解されるべきである。そうでなければ、一切知智と無碍智が(凡夫と)共通のものとなったり、あるいはすべての法を対象としないことになってしまう。世尊の智には微塵の障害もなく、もし無碍智がすべての法を対象としないならば、それが働かない領域には障害が存在することになり、無碍(障りのなさ)そのものが成立しなくなってしまう。あるいは、たとえ無碍智が一切知智とは別個のものであったとしても、ここでは、あらゆる対象において妨げられずに働くことから、一切知智そのものが無碍智として意図されている。その体得によって、世尊は‘一切知者、一切を知る者、正等覚者’と呼ばれるのであって、一度の働きですべての法を同時に覚るからではない。無碍解脱道(パティサンビダー・マッガ)においても次のように説かれている。


‘‘Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti.

“諸仏・世尊において、菩提の樹の根元で一切知智を得ると同時に成し遂げられる解脱の到達点がこれであり、‘仏陀’という現証による施設(名称)である。”


Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.

すべての法を覚る能力を持つ智を体得することによって、世尊の身心の連続体(相続)において、残る法なく通達する能力が生じたのである。


Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti? Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatappaccupannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya visayavibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te sabbavidūti vuccanti. Evañca katvā –

ここで問う。この智が働くとき、一度にすべての対象に働くのか、それとも順次に働くのか。もし、一度にすべての対象に働くとするならば、過去・未来・現在、内・外などの区別によって分かたれた有為法や、無為法・施設法が一度に現れることになり、遠くから絵画の布を見ている者のように、対象の詳細な区別を伴う覚りではなくなってしまう。そうなれば、‘諸法は無我である’と観想する者の(無我の)相状のように、すべての法が内容の特定されない形態で世尊の智の対象となってしまうことになる。また、‘一切の知るべき法の恒常的な特徴(自相)を対象とし、分別を離れて常に諸仏の智は働く。それによって彼らは一切知者と呼ばれる’と言う人々もいる。そして、次のように述べる。


‘‘Caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’’ti. –

“歩みながらも龍(仏)は三昧にあり、立ち止まっていても三昧にある。”


‘‘Idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato, ekadesavisayameva [Pg.136] bhagavato ñāṇaṃ siyā. Tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.

“この言葉もよく説かれている”と彼らは言うが、彼らもまた先に述べた過失を免れることはできない。恒常的な特徴(自相)を対象とするならば、過去・未来・施設の法には(現在としての自相が)存在しないため、世尊の智は一部分のみを対象とすることになってしまう。したがって、一度に(同時に)智が働くとするのは適切ではない。


Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattatīti? Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhañhi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi na yuttaṃ. Sabbassa hi apaccakkhabhāve atthassa avisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ apaccakkhanti. Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo pana na siyāti sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicārabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

では、順次にすべての対象に智が働くというのか。それもまた適切ではない。生類、境遇、自性などの違いにより、あるいは方位、場所、時間などの違いにより、無数の区分に分かれた知るべき対象(所知)を順次に把握しようとしても、所知には限りがないため、それらすべてを残さず通達することは不可能だからである。また、“事理に矛盾がないことから、知るべき対象の一部を現証し、残りの部分も同様であると確信して決定することによって、世尊は一切知者である。そしてその智は、疑いがないため推論(比量)ではない。世間の推論は疑いを伴うものであるから”と言う人々もいるが、それも適切ではない。すべての対象が現証されていない以上、事理に矛盾がないとしても、知るべき対象の一部を現証して残りの部分も同様であると決定することは不可能だからである。もしその残りの部分が非現証であるなら、それは(現証されたものとは)別物であり、もしそれが現証であるなら、もはや“残りの部分”という区分は成立しない。ゆえに、これらはすべて根拠がない。なぜか。それは(仏の)境地は思索の及ぶところではないからである。世尊は次のように説かれた。


‘‘Buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo, na cintetabbo; yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77).

“比丘たちよ、仏陀の境界(境地)は不可思議であり、思索すべきではない。それを思索する者は、狂気と困惑に陥るであろう”(アングッタラ・ニカーヤ 4.77)。


Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃkiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalamekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato, ñātuṃ icchitassa sakalassa avisayabhāvato tassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā, ākaṅkhāpaṭibaddhā, manasikārapaṭibaddhā, cittuppādapaṭibaddhā’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamanatakkaggahaṇavirahitattā paccakkhameva.

ここでの結論はこうである。世尊が知ることを欲したいかなることも、その全体であれ一部であれ、そこにおいて障りのない働きによって、智恵は現量(直接知)として生じる。また、散乱がないために常に三昧の状態にある。知ろうと欲する全体のものが対象外となることはないので、世尊の(智恵の)働きが(不確実な)期待に縛られることはない。それは決定的に望まれるべきものである。“諸法はすべて、仏陀・世尊の引導(作意)に縛られ、欲求に縛られ、作意に縛られ、心の生起に縛られている”という(義釈の)言葉があるからである。過去や未来の対象に関する世尊の智も、推論や伝承や論理的な把握を離れているため、まさに現量(直接知)である。


Nanu ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakimeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā, tasmā sakaladhammārammaṇampi [Pg.137] taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti evamekajjhaṃ visuṃ visuṃ sakiṃ kamena ca icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho bhagavā. Taṃ sammāsambuddhaṃ.

しかし、この立場においても、もし全体を知ろうと欲するとき、そのとき同時に全体の対象性によって、(個別の)形態を確定しないまま世尊の智が働くのではないか、という先に述べた過失を免れないのではないか。いや、それは(すでに)解決済みである。なぜなら、その解決された“仏陀の境地(仏境界)”は不可思議だからである。さもなければ、一般の人々の智と同じ働き方になってしまい、諸仏・世尊の智の不可思議さがなくなってしまう。ゆえに、一切の法を対象とする場合であっても、それを一つの法を対象とするかのように、それらの法を実によく確定した上で(智が)働くという、これがここでの不可思議な点である。既知(知られるべきもの)がある限りにおいて智があり、智がある限りにおいて既知がある。智は既知を限界とし、既知は智を限界とする。このように、一括して、あるいは個別に、一度に、あるいは順次に、欲求に応じて、正しく自ら一切の法を悟ったがゆえに、世尊は正等覚者である。その正等覚者を(礼拝する)。


Dve vitakkāti dve sammā vitakkā. Tattha vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vāti vitakko. Svāyaṃ ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso, ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno. Visayabhedena pana taṃ dvidhā katvā vuttaṃ ‘‘dve vitakkā’’ti. Samudācarantīti samaṃ sammā ca uddhamuddhaṃ mariyādāya caranti. Mariyādattho hi ayamākāro, tena ca yogena ‘‘tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti idaṃ sāmiatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa attano visaye samaṃ sammā ca aññamaññaṃ mariyādaṃ anatikkamantā uddhamuddhaṃ bahulaṃ abhiṇhaṃ caranti pavattantīti.

“二つの思惟(尋)”とは、二つの正しい思惟のことである。そこで“思惟する”とは、これによって、あるいは自ら思惟する、あるいは単なる思惟することを“思惟”という。それは対象を(心の上に)置くことを特徴とし、打ち当てること、繰り返し打ち当てることを本質とし、心を対象へと導くこととして現れる。対象の違いによって、それを二種類にして“二つの思惟”と言った。“遍起する”とは、等しく、正しく、上へ上へと、その限界の範囲で動くことである。この(接頭辞の)āの形は限界の意味である。それとの結合により、“如来、阿羅漢、正等覚者(を)”という対格の言葉は所有の意味(属格)で用いられている。こう言おうとしているのである。如来、阿羅漢、正等覚者の、自らの対象において、等しく、正しく、互いに限界を超えず、上へ上へと、多く、頻繁に動き、生起する、と。


Ko pana nesaṃ visayo, kā vā mariyādā, kathañca taṃ anatikkamitvā te uddhamuddhaṃ bahulaṃ abhiṇhaṃ niccaṃ pavattantīti? Vuccate – khemavitakko, pavivekavitakkoti ime dve vitakkāyeva. Tesu khemavitakko tāva bhagavato visesena karuṇāsampayutto, mettāmuditāsampayuttopi labbhateva, tasmā so mahākaruṇāsamāpattiyā mettādisamāpattiyā ca pubbaṅgamo sampayutto ca veditabbo. Pavivekavitakko pana phalasamāpattiyā pubbaṅgamo sampayutto ca, dibbavihārādivasenāpi labbhateva. Iti nesaṃ vitakko visayo, tasmā ekasmiṃ santāne bahulaṃ pavattamānānampi kālena kālaṃ savisayasmiṃyeva caraṇato natthi mariyādā, na saṅkarena vutti.

では、それらの対象は何であり、限界は何であり、どのようにそれを超えずに、それらが上へ上へと、多く、頻繁に、常に生起するのか。答えよう。“安穏の思惟”と“遠離の思惟”、これら二つの思惟である。それらのうち、まず安穏の思惟は、世尊において特に悲(慈悲)と相応しており、慈や喜との相応も見られる。ゆえに、それは大悲等至や慈等の等至に先立ち、またそれらと相応するものと知るべきである。一方、遠離の思惟は、果等至に先立ち、またそれと相応するものであり、天住などによっても見られる。このように、これらがそれらの思惟の対象である。ゆえに、一つの相続の中に多く生起するものであっても、時々に自らの対象においてのみ動くがゆえに、限界(の混乱)はなく、混雑して働くこともない。


Tattha khemavitakko bhagavato karuṇokkamanādinā vibhāvetabbo, pavivekavitakko samāpattīhi. Tatrāyaṃ vibhāvanā – ‘‘ayaṃ loko santāpajāto dukkhapareto’’tiādinā rāgaggiādīhi lokasannivāsassa ādittatādiākāradassanehi mahākaruṇāsamāpattiyā pubbabhāge, samāpattiyampi paṭhamajjhānavasena vattabbo. Vuttañhetaṃ (paṭi. ma. 1.117-118) –

そこで、安穏の思惟は世尊の(大)悲の発動などによって明らかにされるべきであり、遠離の思惟は諸々の等至によって明らかにされるべきである。そこでの解明はこうである。“この世は苦悩に満ち、苦しみに圧倒されている”など、貪欲の火などによって衆生界が燃え盛っているなどの様相を見ることにより、大悲等至の前段階において、また等至においても、第一禅(の思惟)として語られるべきである。次のように言われているからである。


‘‘Bahūhi [Pg.138] ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati, āditto lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati. Uyyutto, payāto, kummaggapaṭipanno, upanīyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso.

“多くの様相によって(衆生を)見ている諸仏・世尊に、衆生に対する大悲が降りてくる。‘世間は燃え盛っている’と見ている諸仏・世尊に、衆生に対する大悲が降りてくる。(世間は)努めても(無益であり)、(死へと)赴き、邪道に踏み込み、引き立てられていき、常住ならず、保護する者もなく、主もおらず、何ものも所有せず、すべてを捨てて去らねばならず、満たされることなく、飽くことなく、渇愛の奴隷である。


‘‘Atāyano lokasannivāso, aleṇo, asaraṇo, asaraṇībhūto, uddhato loko avūpasanto, sasallo lokasannivāso viddho puthusallehi, avijjandhakārāvaraṇo kilesapañjaraparikkhitto, avijjāgato lokasannivāso aṇḍabhūto pariyonaddho tantākulakajāto kulāguṇṭhikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatīti passantānaṃ, avijjāvisadosasaṃlitto kilesakalalībhūto, rāgadosamohajaṭājaṭito.

世間(衆生界)は救い手がなく、避難所もなく、拠り所もなく、頼るべきものもない。世間は動揺し、静まることがない。世間は(苦しみの)矢を伴い、多くの矢によって射抜かれている。無明の闇に覆われ、煩悩の檻に閉じ込められている。世間は無明に陥り、卵の殻の中にいるかのようであり、覆い包まれ、糸が絡まったようになり、結び目が絡み合ったようになり、ムンジャ草やパッバジャ草のようになり、悪道、不幸な境遇、破滅、輪廻を越えることができない、と見ている者たちに、(世間は)無明という毒の過失に染まり、煩悩の泥沼となり、貪・瞋・痴の縺れに縺れている。


‘‘Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko, taṇhājālena otthaṭo, taṇhāsotena vuyhati, taṇhāsaṃyojanena saṃyutto, taṇhānusayena anusaṭo, taṇhāsantāpena santappati, taṇhāpariḷāhena pariḍayhati.

渇愛という粗衣を身にまとい、渇愛の網に覆われ、渇愛の流れに流され、渇愛の結に縛られ、渇愛の随眠が随伴し、渇愛の熱悩に焼かれ、渇愛の熾然に焦がされている。


‘‘Diṭṭhisaṅghāṭapaṭimukko, diṭṭhijālena otthaṭo, diṭṭhisotena vuyhati, diṭṭhisaṃyojanena saṃyutto, diṭṭhānusayena anusaṭo, diṭṭhisantāpena santappati, diṭṭhipariḷāhena pariḍayhati.

見という粗衣を身にまとい、見の網に覆われ、見の流れに流され、見の結に縛られ、見の随眠が随伴し、見の熱悩に焼かれ、見の熾然に焦がされている。


‘‘Jātiyā anugato, jarāya anusaṭo, byādhinā abhibhūto, maraṇena abbhāhato, dukkhe patiṭṭhito.

生に従い、老いに追われ、病に圧倒され、死に打ち負かされ、苦しみの中に留まっている。


‘‘Taṇhāya oḍḍito, jarāpākāraparikkhitto, maccupāsaparikkhitto, mahābandhanabaddho, lokasannivāso, rāgabandhanena, dosamohabandhanena, mānadiṭṭhikilesaduccaritabandhanena baddho, mahāsambādhapaṭipanno, mahāpalibodhena palibuddho, mahāpapāte patito, mahākantārapaṭipanno, mahāsaṃsārapaṭipanno, mahāvidugge samparivattati, mahāpalipe palipanno.

渇愛に絡め取られ、老いの障壁に囲まれ、死の罠に囲まれ、大きな縛鎖に縛られた世間は、貪欲の縛鎖、瞋恚・愚痴の縛鎖、慢・見・煩悩・悪行の縛鎖に縛られ、大きな窮屈(隘路)に陥り、大きな障害に妨げられ、大きな絶壁に落ち、大きな荒野に入り、大きな輪廻に入り、大きな険路で彷徨い、大きな泥沼に沈んでいる(のを見て、大悲が降りてくる)。”


‘‘Abbhāhato [Pg.139] lokasannivāso, āditto lokasannivāso rāgagginā, dosagginā, mohagginā jātiyā…pe… upāyāsehi, unnītako lokasannivāso haññati niccamatāṇo pattadaṇḍo takkaro, vajjabandhanabaddho āghātanapaccupaṭṭhito, anātho lokasannivāso paramakāruññataṃ patto, dukkhābhitunno cirarattapīḷito, niccagadhito niccapipāsito.

“世の衆生は(苦しみによって)撃たれ、世の衆生は貪りの火、怒りの火、愚かさの火、そして生……ないし……絶望によって燃え盛っている。世の衆生は連れ去られ、常に守る者なく殺され、罰を受けた盗人のように、死刑の宣告を受けて束縛され、刑場に立たされている。世の衆生は寄るべなく、極限の憐れな状態にあり、苦しみに打ちひしがれ、長い間虐げられ、常に執着し、常に渇望している。”


‘‘Andho, acakkhuko, hatanetto, apariṇāyako, vipathapakkhando, añjasāparaddho, mahoghapakkhando.

“盲目であり、眼なく、視力を失い、導き手もなく、邪道に踏み込み、正道を外れ、大いなる激流へと落ち込んでいる。”


‘‘Dvīhi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito, tīhi duccaritehi vippaṭipanno, catūhi yogehi yojito, catūhi ganthehi ganthito, catūhi upādānehi upādīyati, pañcagatisamāruḷho, pañcahi kāmaguṇehi rajjati, pañcahi nīvaraṇehi otthaṭo, chahi vivādamūlehi vivadati, chahi taṇhākāyehi rajjati, chahi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito, sattahi anusayehi anusaṭo, sattahi saṃyojanehi saṃyutto, sattahi mānehi unnato, aṭṭhahi lokadhammehi samparivattati, aṭṭhahi micchattehi niyato, aṭṭhahi purisadosehi dussati, navahi āghātavatthūhi āghātito, navahi mānehi unnato, navahi taṇhāmūlakehi dhammehi rajjati, dasahi kilesavatthūhi kilissati, dasahi āghātavatthūhi āghātito, dasahi akusalakammapathehi samannāgato, dasahi saṃyojanehi saṃyutto, dasahi micchattehi niyato, dasavatthukāya diṭṭhiyā samannāgato, dasavatthukāya antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato, aṭṭhasatataṇhāpapañcehi papañcito, dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito lokasannivāsoti sampassantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati.

“二つの見解に支配され、三つの悪行を犯し、四つの軛に繋がれ、四つの結に縛られ、四つの執着によって執着し、五つの趣に赴き、五つの欲徳に染まり、五つの蓋に覆われ、六つの争いの根本によって争い、六つの渇愛の群れに染まり、六つの見解に支配され、七つの随眠に従われ、七つの結(けつ)に結ばれ、七つの慢に高ぶり、八つの世間法に振り回され、八つの邪(よこしま)な状態に定まり、八つの人の欠点によって汚れ、九つの怨恨の根拠によって憤り、九つの慢に高ぶり、九つの渇愛を根本とする諸法に染まり、十の煩悩の対象によって汚れ、十の怨恨の根拠によって憤り、十の不善業道を備え、十の結に結ばれ、十の邪な状態に定まり、十の事柄からなる(邪)見を具足し、十の事柄からなる辺執見を具足し、百八の渇愛の戯論によって戯論にふけり、六十二の見解に支配されている世の衆生であると、このように観察される諸仏、世尊たちに、衆生に対する大悲が湧き起こるのである。”


‘‘Ahañcamhi tiṇṇo, loko ca atiṇṇo. Ahañcamhi mutto, loko ca amutto. Ahañcamhi danto, loko ca [Pg.140] adanto. Ahañcamhi santo, loko ca asanto. Ahañcamhi assattho, loko ca anassattho. Ahañcamhi parinibbuto, loko ca aparinibbuto. Pahomi khvāhaṃ tiṇṇo tāretuṃ, mutto mocetuṃ, danto dametuṃ, santo sametuṃ, assattho assāsetuṃ, parinibbuto pare ca parinibbāpetunti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’ti (paṭi. ma. 1.117-118).

“‘私は(激流を)渡ったが、世の人は渡っていない。私は解脱したが、世の人は解脱していない。私は調伏されたが、世の人は調伏されていない。私は寂静にあるが、世の人は静まっていない。私は安らぎを得たが、世の人は安らぎを得ていない。私は涅槃に入ったが、世の人は涅槃に入っていない。私は渡った者として他者を渡らせ、解脱した者として解脱させ、調伏された者として調伏し、静まった者として静め、安らぎを得た者として安らがせ、涅槃に入った者として他者を涅槃に入らせることが可能である’と、このように観察される諸仏、世尊たちに、衆生に対する大悲が湧き起こるのである。”


Imināva nayena bhagavato sattesu mettāokkamanañca vibhāvetabbaṃ. Karuṇāvisayassa hi dukkhassa paṭipakkhabhūtaṃ sukhaṃ sattesu upasaṃharantī mettāpi pavattatīti idha abyāpādaavihiṃsāvitakkā khemavitakko. Pavivekavitakko pana nekkhammavitakkoyeva, tassa dibbavihāraariyavihāresu pubbabhāgassa paṭhamajjhānassa paccavekkhaṇāya ca vasena pavatti veditabbā. Tattha ye te bhagavato devasikaṃ vaḷañjanakavasena catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattivihārā, yesaṃ purecaraṇabhāvena pavattaṃ samādhicariyānugataṃ ñāṇacariyānugataṃ ñāṇaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇanti vuccati, tesaṃ vasena bhagavato pavivekavitakkassa bahulaṃ pavatti veditabbā. Ayañca attho mahāsaccakasuttenapi veditabbo. Vuttañhi tattha bhagavatā –

“まさにこの方法によって、世尊の衆生に対する慈(慈しみ)の生起も明らかにされるべきである。というのも、悲(憐れみ)の対象である苦の反対である幸福を衆生にもたらすことで、慈もまた生じるからである。ここで、無瞋と不害の思惟は‘安穏の思惟’である。一方、遠離の思惟は出離の思惟そのものであり、それは天住や聖住の準備段階としての初禅の省察によって生じると知るべきである。そこにおいて、世尊が日々享受される二兆四千億にのぼる等至の住があり、それらに先んじて生じる、三摩地の行に従い、智慧の行に従う智慧は‘二兆四千億の等至を巡る大金剛智’と呼ばれるが、それらによって、世尊に遠離の思惟が頻繁に生じることが知られるべきである。この意味は‘大サッチャカ・スッタ’によっても理解されるべきである。というのも、そこにおいて世尊によって次のように語られているからである。”


‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi, sannisādemi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387).

“‘アッギヴェッサナよ、私はまさにその以前の三摩地の相において、内面においてのみ心を定立させ、落ち着かせる。それによって私は常に(このように)住しているのである’”


Idañhi bhagavā ‘‘samaṇo gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, madhuraṃ vacanaṃ, tena parisaṃ rañjento maññe vicarati, citte panassa ekaggatā natthi, yo evaṃ saññattibahulo caratī’’ti saccakena nigaṇṭhaputtena vitakkite avassaṃ sahoḍhaṃ coraṃ gaṇhanto viya ‘‘na aggivessana tathāgato parisaṃ rañjento saññattibahulo vicarati, cakkavāḷapariyantāyapi parisāya dhammaṃ deseti, asallīno anupalitto ekattaṃ ekavihārisuññatāphalasamāpattiphalaṃ anuyutto’’ti dassetuṃ āhari.

“というのも、世尊は、‘沙門ゴータマは容姿端麗で、人を惹きつけ、歯並びは美しく、舌は細長く、言葉は甘美であり、それによって会衆を喜ばせながら歩んでいるようだが、彼の心には集中がなく、ただ説得することに終始して歩んでいるにすぎない’と尼乾子の子サッチャカが考えたことに対し、あたかも盗品を持った盗人を捕らえるかのように、‘アッギヴェッサナよ、如来は会衆を喜ばせ、説得することに終始して歩んでいるのではない。たとえ輪囲山の果てにまで及ぶような会衆に対しても法を説くが、ひるむことなく、汚されることなく、専一であり、独り住み、空の果等至の果報に従事しているのである’ということを示すために、これを引用されたのである。”


Bhagavā [Pg.141] hi yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ deti, dhammaṃ vā paccavekkhati, tasmiṃ khaṇe pubbabhāgena kālaṃ paricchinditvā phalasamāpattiṃ assāsavāre passāsavāre samāpajjati, sādhukārasaddanigghose avicchinneyeva dhammapaccavekkhaṇāya ca pariyosāne samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti. Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko, assāsavāre passāsavāre samāpattiyo samāpajjanti. Evaṃ yathāvuttasamāpattīnaṃ sapubbabhāgānaṃ vasena bhagavato khemavitakkassa pavivekavitakkassa ca bahulappavatti veditabbā.

“というのも、世尊は、会衆が‘善哉’と喝采を送る瞬間、あるいは法を省察する瞬間に、あらかじめ時間を区切って、吸う息と吐く息の間において果等至に入られるからである。そして、善哉の声が鳴り止まぬうちに、法の省察の終わりに、等至から立ち上がり、立っていたその場所から法を説かれる。諸仏は有分心の推移が速やかであり、吸う息と吐く息の間にも等至に入られるのである。このように、上述の等至とその準備段階によって、世尊に安穏の思惟と遠離の思惟が頻繁に生じることが知られるべきである。”


Tattha yassa byāpādavihiṃsāvitakkādisaṃkilesappahānassa abyāpādavitakkassa avihiṃsāvitakkassa ca ānubhāvena kutocipi bhayābhāvato taṃsamaṅgī khemappatto ca viharati, tato ca sabbassapi sabbadāpi khemameva hoti abhayameva. Tasmā duvidhopi ubhayesaṃ khemaṅkaroti khemavitakko. Yassa pana kāmavitakkādisaṃkilesapahānassa nekkhammavitakkassa ānubhāvena kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti tividho; tadaṅgaviveko, vikkhambhanaviveko, samucchedaviveko, paṭippassaddhiviveko, nissaraṇavivekoti pañcavidho ca viveko pāripūriṃ gacchati. So yathārahaṃ ārammaṇato sampayogato ca pavivekasahagato vitakkoti pavivekavitakko. Ete ca dve vitakkā evaṃ vibhattavisayāpi samānā ādikammikānaṃ aññamaññūpakārāya sambhavanti. Yathā hi khemavitakkassa pavivekavitakko anuppannassa uppādāya uppannassa bhiyyobhāvāya vepullāya hoti, evaṃ pavivekavitakkassapi khemavitakko. Na hi vūpakaṭṭhakāyacittānamantarena mettāvihārādayo sambhavanti byāpādādippahānena ca vinā cittavivekādīnaṃ asambhavoyevāti aññamaññassa bahūpakārā ete dhammā daṭṭhabbā. Bhagavato pana sabbaso pahīnasaṃkilesassa lokahitatthāya evaṃ khemavitakko ca pavivekavitakko ca assāsavāramattepi hitasukhamāvahantiyevāti. Khemo ca vitakko paviveko ca vitakkoti sambandhitabbaṃ.

そこで、瞋恚や害の尋などの煩悩を断じ、不瞋の尋および不害の尋の威力によって、どこからも恐怖がないことから、それを具備した者は安穏に達して住む。それゆえ、すべての人に対しても、常に安穏であり無畏(おそれがないこと)である。したがって、これら二種の尋は両者にとって安穏をもたらすものであるから“安穏の尋”という。一方、欲の尋などの煩悩を断じた離欲(出離)の尋の威力によって、身の遠離、心の遠離、依拠の遠離という三種の遠離、また、彼分遠離、制伏遠離、断絶遠離、安息遠離、出離遠離という五種の遠離が円満に達せられる。それは、対象や相応の状態に応じて、適切に“遠離を伴う尋”であるから“遠離の尋”という。これら二つの尋は、このように対象の区分は異なっているが、初心の修行者にとっては互いに助けとなるものである。すなわち、安穏の尋にとって、遠離の尋は未だ生じていないものを生じさせ、生じたものを増大・広大にするものであり、遠離の尋にとっても、安穏の尋はそのような役割を果たす。実際、身心が遠ざかり離れていない者に、慈の住(慈しみを持って住すること)などは生じ得ず、また、瞋恚などを断ずることなしに心の遠離などが生じることもない。ゆえに、これらの法は互いに多大なる助けとなるものと見るべきである。しかし、すべての煩悩を断じた世尊にあっては、世の利益のために、この安穏の尋と遠離の尋は、一呼吸の間であっても利益と幸福をもたらすものである。“安穏である尋”および“遠離である尋”と連結して理解すべきである。


Evaṃ uddiṭṭhe dve vitakke niddisituṃ ‘‘abyāpajjhārāmo’’tiādimāha. Tattha abyāpajjhanaṃ kassaci adukkhanaṃ abyāpajjho, so āramitabbato ārāmo [Pg.142] etassāti abyāpajjhārāmo. Abyāpajjhe rato sevanavasena niratoti abyāpajjharato. Esevāti eso eva. Iriyāyāti kiriyāya, kāyavacīpayogenāti attho. Na kañci byābādhemīti hīnādīsu kañcipi sattaṃ taṇhātasādiyogato tasaṃ vā tadabhāvato pahīnasabbakilesavipphanditattā thāvaraṃ vā na bādhemi na dukkhāpemi. Karuṇajjhāsayo bhagavā mahākaruṇāsamāpattibahulo attano paramarucitakaruṇajjhāsayānurūpamevamāha. Tena avihiṃsāvitakkaṃ abyāpādavitakkañca dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘ahaṃ imāya iriyāya imāya paṭipattiyā evaṃ sammā paṭipajjanto evaṃ samāpattivihārehi viharanto evaṃ puññatthikehi katāni sakkāragarukāramānanavandanapūjanāni adhivāsento sattesu na kañci byābādhemi, apica kho diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthappabhedaṃ hitasukhameva nesaṃ paribrūhemī’ti.

このように提示された二つの尋を詳しく説明するために“無瞋に楽しみ(abyāpajjhārāmo)”等の言葉が述べられた。そこで“無瞋(abyāpajjhana)”とは、誰をも苦しめないことであり、それが楽しむべき場所(境界)であるから“無瞋を楽しみとする者(abyāpajjhārāmo)”という。“無瞋に耽る者(abyāpajjharato)”とは、それを修習することによって没頭している者のことである。“それこそが(Eseva)”とは、まさにそのことである。“威儀によって(iriyāya)”とは、行いによって、すなわち身口の働きによってという意味である。“私は何者をも害さない”とは、劣った者などのいかなる衆生も、渇愛による執着があるため“恐怖する者(tasa)”、あるいは、その渇愛がないため一切の煩悩の動揺を断じた“不動の者(thāvara)”であっても、それらを害さず、苦しめないということである。悲の意向(karuṇajjhāsayo)を持つ世尊は、大悲の三昧(等至)に多く入られるため、自らが最も好む悲の意向に従ってこのように仰った。これによって“不害の尋”と“不瞋の尋”を示している。つまり、こういうことである。“私はこの威儀、この実践において、正しく実践し、三昧の住に住し、功徳を求める者たちがなす供養、恭敬、尊重、礼拝、奉仕を受け入れつつ、衆生を何ら害することはない。それどころか、現世、来世、および究極の利益の区分を、彼らに利益と幸福として増大させるのである”と。


Yaṃ akusalaṃ, taṃ pahīnanti yaṃ diyaḍḍhakilesasahassabhedaṃ aññañca taṃsampayuttaṃ anantappabhedaṃ akusalaṃ, taṃ sabbaṃ bodhimūleyeva mayhaṃ pahīnaṃ samūhatanti. Iminā pavivekesu muddhabhūtena saddhiṃ nissaraṇavivekena samucchedappaṭippassaddhiviveke dasseti. Keci panettha tadaṅgavikkhambhanavivekepi uddharanti. Āgamanīyapaṭipadāya hi saddhiṃ bhagavatā attano kilesakkhayo idha vuttoti.

“不善なるものは、それが断じられている”とは、千五百の煩悩の区分や、それに相応する他の無数の不善のすべてが、私の菩提樹の下ですでに断じられ、根絶されているということである。これによって、遠離の中で最高のものである“出離遠離”とともに、“断絶遠離”と“安息遠離”を示している。注釈者の中には、ここで“彼分遠離”と“制伏遠離”をも挙げている者もいる。修行の階梯(阿含)に伴い、世尊が自らの煩悩の滅尽をここで述べられたからである。


Iti bhagavā aparimitakappaparicittaṃ attano pavivekajjhāsayaṃ saddhiṃ nissaraṇajjhāsayena idāni matthakaṃ pāpetvā ṭhito tamajjhāsayaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjitvā attano kilesappahānapaccavekkhaṇamukhena vibhāveti. Yadatthaṃ panettha satthā ime dve vitakke uddhari, idāni tamatthaṃ dassento ‘‘tasmātiha, bhikkhave’’tiādimāha. Bhagavā hi imassa vitakkadvayassa attano bahulasamudācāradassanamukheneva tattha bhikkhū nivesetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

このように、世尊は無量劫にわたって習熟してきた自らの遠離の意向を、出離の意向とともに今や頂点に到達させ、その意向に基づく果三昧に入り、自らの煩悩の断絶を省察する門を通して明らかにされた。さて、師(世尊)がどのような目的でこれら二つの尋を取り上げたのか。今、その目的を示すために“それゆえ(tasmātiha)、比丘たちよ”等の言葉を述べられた。世尊は、これら二つの尋が自らにおいて頻繁に生起していることを示すことを通して、比丘たちをそこに導くために、この説法を始められたのである。


Tattha tasmāti yasmā abyāpajjhapavivekābhiratassa me khemapavivekavitakkāyeva bahulaṃ pavattanti, tasmā. Tihāti nipātamattaṃ. Abyāpajjhārāmā [Pg.143] viharathāti sabbasattesu mettāvihārena karuṇāvihāre na ca abhiramantā viharatha. Tena byāpādassa tadekaṭṭhakilesānañca dūrīkaraṇamāha. Tesaṃ voti ettha voti nipātamattaṃ. Pavivekārāmā viharathāti kāyādivivekañceva tadaṅgādivivekañcāti sabbaviveke āramitabbaṭṭhānaṃ katvā viharatha. Imāya mayantiādi yathā nesaṃ khemavitakkassa pavattanākāradassanaṃ, evaṃ kiṃ akusalantiādi pavivekavitakkassa pavattanākāradassanaṃ. Tattha yathā anavajjadhamme paripūretukāmena kiṃkusalagavesinā hutvā kusaladhammapariyesanā kātabbāva, sāvajjadhamme pajahitukāmenāpi akusalapariyesanā kātabbāti āha ‘‘kiṃ akusala’’ntiādi. Abhiññāpubbikā hi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanā. Tattha kiṃ akusalanti akusalaṃ nāma kiṃ, sabhāvato kimassa lakkhaṇaṃ, kāni vā rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti akusalassa sabhāvakiccādito paccavekkhaṇavidhiṃ dasseti. Ādikammikavasena cesa vitakko āgato, kiṃ appahīnaṃ kiṃ pajahāmāti idaṃ padadvayaṃ sekkhavasena. Tasmā kiṃ appahīnanti kāmarāgasaṃyojanādīsu akusalesu kiṃ akusalaṃ amhākaṃ maggena asamucchinnaṃ? Kiṃ pajahāmāti kiṃ akusalaṃ samugghātema? Atha vā kiṃ pajahāmāti vītikkamapariyuṭṭhānānusayesu kiṃ vibhāgaṃ akusalaṃ idāni mayaṃ pajahāmāti attho. Keci pana ‘‘kiṃ appahīna’’nti paṭhanti. Tesaṃ diṭṭhisaṃyojanādivasena anekabhedesu akusalesu kiṃ katamaṃ akusalaṃ, kena katamena pakārena, katamena vā maggena amhākaṃ appahīnanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.

そこで“それゆえ(tasmā)”とは、無瞋と遠離を楽しまれる私(仏)において、安穏と遠離の尋が頻繁に生じるからである、という意味である。“ティハ(tiha)”は単なる助詞である。“無瞋を楽しみとして住せよ”とは、一切の衆生に対して慈の住と悲の住において、それを楽しみつつ住せよということである。これによって、瞋恚およびそれと同じ場所に属する煩悩を遠ざけることを述べている。“あなたがたの(tesaṃ vo)”の“ヴォ(vo)”は単なる助詞である。“遠離を楽しみとして住せよ”とは、身の遠離など、また彼分遠離などを、すべての遠離を楽しむべき場所として住せよということである。“このことによって、我々は…”等の部分は、彼らの安穏の尋の起こり方を示すものであり、同様に“何が不善であるか…”等の部分は、遠離の尋の起こり方を示すものである。そこでは、欠点のない法(善法)を円満にしたいと望む者が“何が善であるか”を探求して善法を求めなければならないように、欠点のある法(悪法)を捨てたいと望む者もまた、不善の探求をなすべきであるから、“何が不善か”等と仰ったのである。なぜなら、三知(遍知)、断(断絶)、作証(悟り)、修(修習)は、勝知(阿毘若)を先立たせるものだからである。そこで“何が不善か”とは、不善とは何か、自性としてその特徴は何か、あるいはその働き(味)、現れ(現起)、近因(足跡)は何かという、不善の自性や働きなどからの省察の方法を示している。また、この尋は初心者の観点から説かれているが、“何が断じられていないか”“何を断ずるか”という二つの句は有学(うがく)の者の観点からである。ゆえに“何が断じられていないか”とは、欲愛の結などの不善の中で、我々の道によって根絶されていない不善は何か、ということである。“何を断ずるか”とは、どの不善を根絶すべきかということである。あるいは、“何を断ずるか”とは、違犯、現起、随眠という区分の中で、今我々はどの部分の不善を断ずるべきか、という意味である。一部では“何が断じられていないか(kiṃ appahīnaṃ)”と読む者もいる。その場合、見の結などによる多種多様な不善の中で、何がどのような方法で、あるいはどの道によって我々に断じられていないのか、という意味になる。残りの部分は、すでに述べられた通りの方法で理解すべきである。


Gāthāsu buddhanti catunnaṃ ariyasaccānaṃ aviparītaṃ sayambhuñāṇena buddhattā paṭividdhattā buddhaṃ saccavinimuttassa ñeyyassa abhāvato. Tathā hi vuttaṃ –

偈における“仏陀”とは、四聖諦を過たず自ら得た智(自縁智)によって覚った(仏陀となった)者、通達した者という意味である。なぜなら、聖諦を離れて知られるべきもの(所知)は存在しないからである。次のように言われている。


‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (su. ni. 563;

ma. ni. 2.399);

“知られるべきことは知られ、修習すべきことは修習され、断ぜられるべきことは私によって断ぜられた。それゆえに、バラモンよ、私は仏陀である”。


Ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalassa bodhisambhārassa mahākaruṇādhikārassa ca sahanato vahanato, tathā aññehi sahituṃ abhibhavituṃ dukkarattā asayhānaṃ [Pg.144] pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato, āsayānusayacariyādhimuttiādivibhāgāvabodhena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanasaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa sahanato vahanato, tattha vā sādhukāribhāvato asayhasāhinaṃ. Samudācaranti nanti ettha nanti nipātamattaṃ, naṃ tathāgatanti vā attho.

大菩薩を除いて、他の者には耐えることも担うこともできない、堪え難い一切の菩提の資糧と大悲の積集を耐え忍び、担うがゆえに。また、他の者には耐えることも征服することも困難な、堪え難い五つの魔を耐え忍び、征服するがゆえに。あるいは、意楽・随眠・行・勝解などの分類を覚ることによって、化導されるべき者たちに対して、相応に現世・来世・勝義に関する教誡という、他者には耐え難い仏陀の務め(仏事)を耐え忍び、担うがゆえに。あるいは、その(仏事)において見事に成し遂げる状態であることから、“耐え難きを克服した者(アサイハサーヒン)”という。“これ(なむ)が彼に現れた(サムダーチャランティ・なむ)”の“なむ”は、ここでは単なる接辞(不変化詞)であるか、あるいは“その如来に”という意味である。


Sakaparasantānesu tamasaṅkhātaṃ mohandhakāraṃ nudi khipīti tamonudo. Pāraṃ nibbānaṃ gatoti pāragato. Atha vā ‘‘mutto moceyya’’ntiādinā nayena pavattitassa mahābhinīhārassa sakalassa vā saṃsāradukkhassa sabbaññuguṇānaṃ pāraṃ pariyantaṃ gatoti pāragato, taṃ tamonudaṃ pāragataṃ. Tato eva pattipattaṃ buddhaṃ, sīlādiṃ dasabalañāṇādiñca sammāsambuddhehi pattabbaṃ sabbaṃ pattanti attho. Vasimanti jhānādīsu ākaṅkhāpaṭibaddho paramo āvajjanādivasibhāvo, ariyiddhisaṅkhāto anaññasādhāraṇo cittavasibhāvo ca assa atthīti vasimā, taṃ vasimaṃ, vasinanti attho. Sabbesaṃ kāmāsavādīnaṃ abhāvena anāsavaṃ. Kāyavisamādikassa visamassa vantattā vā visasaṅkhātaṃ sabbaṃ kilesamalaṃ taritvā vā visaṃ sakalavaṭṭadukkhaṃ sayaṃ taritvā tāraṇato visantaro taṃ visantaraṃ. Taṇhakkhaye arahattaphale nibbāne vā vimuttaṃ, ubhayamhi gamanato monasaṅkhātena ñāṇena kāyamoneyyādīhi vā sātisayaṃ samannāgatattā muniṃ. Munīti hi agāriyamuni, anagāriyamuni, sekkhamuni, asekkhamuni, paccekamuni, munimunīti anekavidhā munayo. Tattha gihī āgataphalo viññātasāsano agāriyamuni, tathārūpo pabbajito anagāriyamuni, satta sekkhā sekkhamuni, khīṇāsavo asekkhamuni, paccekabuddho paccekamuni, sammāsambuddho munimunīti. Ayameva idhādhippeto. Āyatiṃ punabbhavābhāvato antimaṃ, pacchimaṃ dehaṃ kāyaṃ dhāretīti antimadehadhārī, taṃ antimadehadhāriṃ. Kilesamārādīnaṃ sammadeva pariccattattā mārañjahaṃ. Tato eva jarāhetusamucchedato anupādisesanibbānappattivasena pākaṭajarādisabbajarāya pāraguṃ. Jarāsīsena cettha jātimaraṇasokādīnaṃ pāragamanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ evaṃbhūtaṃ tathāgataṃ duve vitakkā samudācarantīti brūmīti sambandho.

自己と他者の相承(心身の連続)における、闇と称される痴(無明)の暗黒を払い除けた(ヌディ)、投げ捨てたということから“闇を払う者(タモニド)”。彼岸である涅槃に至ったということから“彼岸に至った者(パーラガト)”。あるいは“解脱した者が解脱せしめん”等という方法で遂行された偉大な本願、あるいは一切の輪廻の苦しみ、あるいは一切知の徳の彼岸に至ったということから“彼岸に至った者(パーラガト)”、その闇を払い彼岸に至った者のことである。それゆえに、到達すべきものに到達した仏陀、すなわち、戒など、および十力智などを、正等覚者たちが到達すべきすべてに到達したという意味である。“自在者(ヴァシマント)”とは、禅定などにおいて希求に繋縛された、最高の引転などの自在性、および聖なる神通と称される他者と共通しない心の自在性を持つ者ということから“自在者”であり、その自在な者という意味である。すべての欲漏などが存在しないことから“無漏(アナーサヴァ)”。身体の険難などの険難を吐き捨てたことから、あるいは険難(ヴィサ)と称されるすべての煩悩の汚れを越えた(タリティ)ことから、あるいは険難である一切の輪廻の苦しみを自ら越えて他者を越えさせることから“険難を越えた者(ヴィサンタラ)”、その険難を越えた者のことである。渇愛の滅尽である阿羅漢果、あるいは涅槃において解脱した者、その両者に赴くことから、あるいは“牟尼(ムニ)”と称される智によって、あるいは身の牟尼などを卓越して備えていることから“牟尼”。けだし“牟尼”には、在家の牟尼、出家の牟尼、有学の牟尼、無学の牟尼、独覚の牟尼、牟尼の中の牟尼といった多種多様な牟尼がある。そのうち、果に到達し、教えを理解した在家者が“在家の牟尼”であり、そのような出家者が“出家の牟尼”であり、七種の有学者が“有学の牟尼”であり、漏尽者が“無学の牟尼”であり、独覚仏が“独覚の牟尼”であり、正等覚者が“牟尼の中の牟尼”である。ここでは、まさにこの(正等覚者)が意図されている。将来、再び生じることがないことから、最後の身を保持していることから“最後身を保つ者(アンティマデーハダーリン)”、その最後身を保つ者のことである。煩悩魔などを完全に捨て去ったことから“魔を捨てた者(マーラジャハ)”。それゆえに、老いの原因を断絶したことによる無余涅槃の達成によって、明白な老いなどの一切の老いについて“老いの彼岸に至った者(パラーグ)”。ここでは“老い”を筆頭として、生・死・愁などの彼岸に至ったことが語られていると知るべきである。そのような如来に、二つの尋(思考)が現れたと私は説く、というのが文脈の結びつきである。


Iti [Pg.145] bhagavā paṭhamagāthāya vitakkadvayaṃ uddisitvā tato dutiyagāthāya pavivekavitakkaṃ dassetvā idāni khemavitakkaṃ dassetuṃ ‘‘sele yathā’’ti tatiyagāthamāha. Tattha sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti sele silāmaye ekagghanapabbatamuddhani yathā ṭhito. Na hi tattha ṭhitassa uddhaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani ṭhito cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, evameva sumedho, sundarapañño sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtañca janataṃ sattakāyaṃ avekkhati upadhārayati upaparikkhati. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭiyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyya, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ bhaveyya, athassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmippadesaṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ, kuṭīsu pana aggijālamattameva paññāyeyya, evaṃ dhammamayaṃ pāsādamāruyha sattakāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇapasse nisinnāpi buddhañāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittasarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ āgacchanti, so aggi viya himavantapabbato viya ca vuttampi cetaṃ –

このように、世尊は第一の偈において二つの尋を提示し、次いで第二の偈において遠離の尋を示し、今や安穏の尋を示すために“岩山の上に(セーレー・ヤター)”という第三の偈を説かれた。そこにおいて、“岩山の上に”とは、山の頂に立った者のように、という意味であり、岩でできた堅固な山の頂に立った者のように、という意味である。そこ(山頂)に立った者には、首を上に向けたり伸ばしたりといった労苦は必要ないからである。“それに似た(タットゥーパマン)”とは、それに類する、岩山に例えられる(法成る宮殿)のことである。ここでの要約された意味は次の通りである。岩山の頂に立った眼のある人が、周囲の人々を見るように、そのように賢明で、優れた智慧を持ち、一切知の智によって一切眼を備えた世尊は、法で成る(智慧で成る)宮殿に登り、自らは憂いを離れ、憂いに沈み、生老に圧倒された衆生の群れを観察し、考察し、見極めるのである。ここでの意図は以下の通りである。山麓に周囲に広大な畑を作り、そこの畦道に小屋を建て、夜に火を灯し、四種の闇が備わっているとする。そのとき、山の頂に立って地上を見下ろしている眼のある人には、畑も、畦道も、小屋も、そこに寝ている人々も認識されず、ただ小屋の中の火の炎だけが認識される。そのように、法で成る宮殿に登って衆生を観察する如来にとって、善業をなしていない衆生たちは、一つの精舎の右側に座っていても、仏陀の智の射程に入らず、夜に放たれた矢のようである。しかし、善業をなした、化導されるべき人々は、たとえ遠くにいても、その智の射程に入る。それは夜の火のようであり、ヒマラヤ山脈のようである。これについて次のように言われている。


‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304;

netti. 11);

“善き人は遠くにあっても輝く。ヒマラヤの山のように。善からぬ人は、ここでは見られない。夜に放たれた矢のように”。


Evametasmiṃ sutte gāthāsu ca bhagavā attānaṃ paraṃ viya katvā dassesi.

このように、この経と偈において、世尊は自身を他者のようにして示された。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一の経の釈義が終わった。


2. Desanāsuttavaṇṇanā

2. 説法経の釈義


39. Dutiye pariyāyenāti ettha pariyāya-saddo ‘‘madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ āgato. ‘‘Atthi khvesa[Pg.146], brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – akiriyavādo samaṇo gotamo’’tiādīsu (pārā. 5; a. ni. 8.11) kāraṇe. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) vāre. Idha pana vārepi kāraṇepi vaṭṭati, tasmā, bhikkhave, tathāgatassa dve dhammadesanā yathārahaṃ kāraṇena bhavanti, vārena vāti ayamettha attho. Bhagavā hi veneyyajjhāsayānurūpaṃ kadāci ‘‘ime dhammā kusalā, ime, dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime sevitabbā, ime na sevitabbā’’tiādinā kusalākusaladhamme vibhajanto kusaladhammehi akusaladhamme asaṅkarato paññāpento ‘‘pāpaṃ pāpakato passathā’’ti dhammaṃ deseti. Kadāci ‘‘pāṇātipāto, bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, yo sabbalahuko pāṇātipāto, so appāyukasaṃvattaniko’’tiādinā (a. ni. 8.40) ādīnavaṃ pakāsento pāpato nibbidādīhi niyojento ‘‘nibbindatha virajjathā’’ti dhammaṃ deseti.

39. “第二に、方法(pariyāya)によって”において、方法(pariyāya)という語は、“これこそが蜜団の説法(madhupiṇḍikapariyāya)であると受持せよ”などの箇所(中部205)では“教説(desanā)”の意味で用いられている。“婆羅門よ、ある方法(理由)がある。その方法によって、私のことを正しく語る者は‘沙門ゴータマは非作用論者である’と言うであろう”などの箇所(律蔵波羅夷5、増支部8.11)では“原因(kāraṇa)”の意味である。“アーナンダよ、今日は誰が比丘尼たちに教誡を授ける番(pariyāya)か”などの箇所(中部3.398)では“番(vāra)”の意味である。しかしここでは、番の意味でも原因の意味でも通用する。したがって“諸比丘よ、如来の二つの法説(dhammadesanā)は、相応しい原因(理由)によるか、あるいは番によるのである”というのがここでの意味である。けだし、世尊は化導すべき者の意欲に応じて、ある時は“これらの法は善であり、これらの法は不善である。これらの法は有過(罪あり)であり、これらの法は無過(罪なし)である。これらは親しむべきであり、これらは親しむべきではない”などとして、善・不善の法を分別し、善法の中に不善法を混入させることなく示し、“悪を悪として見なさい”と法を説かれる。またある時は、“諸比丘よ、殺生は、これに親しみ、これを修習し、多作するならば、地獄へ導き、畜生門へ導き、餓鬼界へ導く。殺生のうちで最も軽いものは、短命へと導くものである”などとして(増支部8.40)、過患(あだ)を明かし、悪からの厭離(nibbidā)などに導き、“厭離しなさい、離欲しなさい”と法を説かれるのである。


Bhavantīti honti pavattanti. Pāpaṃ pāpakato passathāti sabbaṃ pāpadhammaṃ diṭṭheva dhamme āyatiñca ahitadukkhāvahato lāmakato passatha. Tattha nibbindathāti tasmiṃ pāpadhamme ‘‘accantahīnabhāvato lāmakaṭṭhena pāpaṃ, akosallasambhūtaṭṭhena akusalaṃ, pakatipabhassarassa pasannassa ca cittassa pabhassarādibhāvavināsanato saṃkilesikaṃ, punappunaṃ bhavadukkhanibbattanato ponobbhavikaṃ, saheva darathehi pariḷāhehi vattanato sadarathaṃ, dukkhasseva vipaccanato dukkhavipākaṃ, aparimāṇampi kālaṃ anāgate jātijarāmaraṇanibbattanato āyatiṃ jātijarāmaraṇiyaṃ, sabbahitasukhaviddhaṃsanasamattha’’ntiādinā nayena nānāvidhe ādīnave, tassa ca pahāne ānisaṃse sammapaññāya passantā nibbindatha nibbedaṃ āpajjatha. Nibbindantā ca vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggādhigamena pāpato virajjatha ceva vimuccatha ca. Maggena vā samucchedavirāgavasena virajjatha, tato phalena paṭippassaddhivimuttivasena vimuccatha. Atha vā pāpanti lāmakato pāpaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ aniccadukkhādibhāvena kucchitaṃ ariyehi jigucchanīyaṃ [Pg.147] vaṭṭadukkhaṃ pāpetīti pāpaṃ. Kiṃ pana taṃ? Tebhūmakadhammajātaṃ. Yathāvuttena atthena pāpakato disvā tattha aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhatotiādinā vipassanaṃ vaḍḍhentā nibbindatha. Ayaṃ dutiyāti yāthāvato ahitānatthavibhāvanaṃ paṭhamaṃ upādāya tato vivecanaṃ ayaṃ dutiyā dhammadesanā.

“生じる(bhavanti)”とは、有る、あるいは起こるということである。“悪を悪として見なさい”とは、すべての悪法を、現世においても来世においても不利益と苦しみをもたらすものであるから、卑しいものとして見なさい、ということである。その箇所において“厭離しなさい(nibbindatha)”とは、その悪法について、“究極的に卑劣であるという点から悪であり、不巧便(無知)から生じるという点から不善であり、本来は輝かしく清浄な心をその輝き等の状態から損なわせるという点から雑染であり、繰り返し生存の苦しみを生じさせるという点から再有をもたらすものであり、苦悶や熱悩を伴って進行するという点から苦悶を伴うものであり、苦しみのみを成熟させるという点から苦の異熟であり、未来において限りない時間にわたって生・老・死を生じさせるという点から未来の生・老・死に属するものであり、あらゆる利益と幸福を破壊する能力がある”等々の方法によって、様々な過患を、またその断絶における利益を、正智慧によって見ながら、厭離し、厭悪の念を抱きなさい、ということである。そして厭離しながら、ヴィパッサナー(観)を増大させ、聖道の獲得によって悪から離欲し(virajjatha)、かつ解脱しなさい(vimuccatha)。あるいは、道(magga)によって断絶離欲の力で離欲し、その後、果(phala)によって静止解脱の力で解脱しなさい。あるいは、“悪(pāpa)”とは、卑劣であるから悪という。どういうことか。無常・苦などの状態であるために卑しめられ、聖者たちに忌み嫌われるべき輪廻の苦しみへと至らせるから、悪という。では、それは何か。三界に属する諸法のことである。上述の意味で(三界の諸法を)悪として見て、そこで無常、苦、病、腫物、矢、災難、疾患などとしてヴィパッサナーを増大させ、厭離しなさい。これが“第二(dutiyā)”である。すなわち、ありのままに不利益と無益を明らかにすること(第一)に続いて、そこからの分離(を説くの)が、この第二の法説である。


Gāthāsu buddhassāti sabbaññubuddhassa. Sabbabhūtānukampinoti sabbepi satte mahākaruṇāya anukampanasabhāvassa. Pariyāyavacananti pariyāyena kathanaṃ desanaṃ. Passāti parisaṃ ālapati, parisajeṭṭhakaṃ vā sandhāya vuttaṃ. Keci panāhu ‘‘attānameva sandhāya bhagavā ‘passā’ti avocā’’ti. Tatthāti tasmiṃ pāpake virajjatha rāgaṃ pajahathāti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

詩句の中で“仏の(buddhassa)”とは、一切知者の仏の、という意味である。“一切衆生を憐れむ者の(sabbabhūtānukampino)”とは、すべての生きとし生けるものを大悲によって憐れむ性質を持つ者の、という意味である。“方法による言葉(pariyāyavacana)”とは、方法による説示、教説のことである。“見よ(passa)”とは、会座の人々に呼びかけているか、あるいは会座の長老を念頭に置いて言われたものである。しかしある人々は“世尊はご自身を指して‘見よ’と仰った”と言う。その箇所において“離欲しなさい(virajjatha)”とは、貪欲を捨てなさいという意味である。残りは既に述べた通りである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の注釈(vaṇṇanā)が終了した。


3. Vijjāsuttavaṇṇanā

3. 明経(Vijjāsutta)の注釈


40. Tatiye pubbaṅgamāti sahajātavasena, upanissayavasena cāti dvīhi ākārehi pubbaṅgamā purassarā padhānakāraṇaṃ. Na hi avijjāya vinā akusaluppatti atthi. Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya, pavattiyāti attho. Tattha akusalappavattiyā ādīnavappaṭicchādanena ayonisomanasikārassa paccayabhāvena appahīnabhāvena ca akusaladhammānaṃ upanissayabhāvo dissati.

40. 第三(の経)において“先駆けるもの(pubbaṅgamā)”とは、倶生縁(同時存在)として、および親依縁(強力な依存縁)としての二つの様態において先駆ける、先行する主要な原因であるという意味である。けだし、無明なしに不善が生じることはないからである。“成就(samāpattiyā)”とは、達成すること、自性の獲得のためであり、“進行(pavattiyā)”という意味である。そこでは、不善の進行において過患を覆い隠すことによって、如理ならぬ注意(ayoniso manasikāra)の縁となること、および(無明が)断たれていないことによって、不善法に対する親依縁の状態が見られる。


Evaṃ byādhimaraṇādidukkhassa adhiṭṭhānabhāvato sabbāpi gatiyo idha duggatiyo. Atha vā rāgādikilesehi dūsitā gatiyo kāyavacīcittānaṃ pavattiyoti duggatiyo, kāyavacīmanoduccaritāni. Asmiṃ loketi idha loke manussagatiyaṃ vā. Paramhi cāti tato aññāsu gatīsu. Avijjāmūlikā sabbāti tā sabbāpi duccaritassa vipattiyo vuttanayena avijjāpubbaṅgamattā avijjāmūlikā eva. Icchālobhasamussayāti asampattavisayapariyesanalakkhaṇāya icchāya, sampattavisayalubbhanalakkhaṇena lobhena ca samussitā upacitāti icchālobhasamussayā.

このように、病や死などの苦しみの依処(基盤)であることから、すべての趣(gati)はここでは悪趣(duggati)とされる。あるいは、貪欲などの煩悩によって汚された趣、すなわち身・語・意の進行が悪趣、つまり身・語・意の三悪行である。“この世において(asmiṃ loke)”とは、この世界、あるいは人間界において。“また他において(paramhi cāti)”とは、それ以外の趣において。“すべて無明を根源とする(avijjāmūlikā sabbā)”とは、それらすべての悪行の失敗(不幸な結果)は、述べた通り、無明が先駆けるものであるから、まさに無明を根源とするのである。“欲と貪欲の蓄積(icchālobhasamussayā)”とは、未獲得の対象を追い求める特徴を持つ欲(icchā)と、獲得した対象に執着する特徴を持つ貪(lobha)によって積み上げられた、蓄積されたものであるという意味で、欲と貪欲の蓄積という。


Yatoti [Pg.148] yasmā avijjāhetu avijjāya nivuto hutvā. Pāpicchoti avijjāya paṭicchāditattā pāpicchatāya ādīnave apassanto asantaguṇasambhāvanavasena kohaññādīni karonto pāpiccho, lobheneva atricchatāpi gahitāti daṭṭhabbā. Anādaroti lokādhipatino ottappassa abhāvena sabrahmacārīsu ādararahito. Tatoti tasmā avijjāpāpicchatāahirikānottappahetu. Pasavatīti kāyaduccaritādibhedaṃ pāpaṃ upacinati. Apāyaṃ tena gacchatīti tena tathā pasutena pāpena nirayādibhedaṃ apāyaṃ gacchati upapajjati.

“~から(yato)”とは、無明を原因として、無明によって覆われて。“悪しき欲を持つ(pāpiccho)”とは、無明によって(真実が)隠されているために、悪しき欲の過患を見ず、実在しない徳を誇示することによって詐称などを行う者を“悪しき欲を持つ者”という。貪欲によって、過分な欲(atricchatā)も含まれていると見なすべきである。“尊重しない(anādaro)”とは、世間の増上(支配者)である慚愧(ottappa)がないために、梵行を共にする者たちに対して敬意を欠いていることである。“それゆえ(tato)”とは、その無明、悪欲、無慚、無愧を原因として。“生じる(pasavatī)”とは、身の悪行などの種類の悪を積み上げることである。“それによって地獄(apāya)へ行く”とは、そのように積み上げられた悪によって、地獄などの種類の悪道へ行き、生まれるということである。


Tasmāti yasmā ete evaṃ sabbaduccaritamūlabhūtā sabbaduggatiparikkilesahetubhūtā ca avijjādayo, tasmā icchañca, lobhañca, avijjañca, casaddena ahirikānottappañca virājayaṃ samucchedavasena pajahaṃ. Kathaṃ virājetīti āha? Vijjaṃ uppādayanti, vipassanāpaṭipāṭiyā ca, maggapaṭipāṭiyā ca, ussakkitvā arahattamaggavijjaṃ attano santāne uppādayanto. Sabbā duggatiyoti sabbāpi duccaritasaṅkhātā duggatiyo, vaṭṭadukkhassa vā adhiṭṭhānabhāvato dukkhā, sabbā pañcapi gatiyo jahe pajaheyya samatikkameyya. Kilesavaṭṭappahāneneva hi kammavaṭṭaṃ vipākavaṭṭañca pahīnaṃ hotīti.

したがって、無明などはこれらすべてが悪行の根本であり、すべての悪趣における苦悩の原因であるから、それゆえに“欲求(iccha)と、貪欲(lobha)と、無明(avijjā)と”を、そして“と(ca)”という語によって“無慚(ahirika)と無愧(anottappa)”をも離欲させ、正断(samuccheda)によって捨て去るのである。“どのように離欲させるのか”という問いに対して、(著者は)述べる。明(vijjā)を生じさせることによって。すなわち、観(vipassanā)の次第と、道(magga)の次第によって、(修行を)進めて、自らの相続(身心)の中に阿羅漢道の明を生じさせることによってである。“すべての悪趣(sabbā duggatiyo)”とは、悪行と名づけられたすべての悪しき赴き、あるいは輪廻の苦しみの拠り所であるという理由からの苦しみのことであり、それらすべての五つの趣を捨て、断じ、超越すべきである。実に、煩悩輪(kilesavaṭṭa)を断ずることによってのみ、業輪(kammavaṭṭa)と異熟輪(vipākavaṭṭa)もまた断ぜられるのである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三経の註釈が完了した。


Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

第一誦品の註釈が完了した。


4. Paññāparihīnasuttavaṇṇanā

4. 般若退失経(パンニャー・パリヒーナ・スッタ)の註釈


41. Catutthe suparihīnāti suṭṭhu parihīnā. Ye ariyāya paññāya parihīnāti ye sattā pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapaṭivijjhanena catusaccapaṭivijjhanena ca kilesehi ārakā ṭhitattā ariyāya parisuddhāya vipassanāpaññāya ca maggapaññāya ca parihīnā, te lokiyalokuttarāhi sampattīhi ativiya parihīnā mahājānikā. Ke pana teti? Ye kammāvaraṇena samannāgatā. Te hi micchattaniyatabhāvato ekantena parihīnā aparipuṇṇā mahājānikā. Tenāha ‘‘duggati pāṭikaṅkhā’’ti. Vipākāvaraṇasamaṅginopi parihīnā. Atha vā sukkapakkhe aparihīnā nāma tividhāvaraṇavirahitā [Pg.149] sammādiṭṭhikā kammassakatañāṇena ca samannāgatā. Sesaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ.

41. 第四(経)において、“完全に退失した(suparihīnā)”とは、実によく退失した(完全に失った)という意味である。“聖なる般若を退失した者たち”とは、五蘊の生滅を通達することと四聖諦を通達することによって煩悩から遠く離れて留まっている状態、すなわち聖なる清浄な観の智慧と道の智慧を欠いた生きとし生けるものたちのことであり、彼らは世間的・出世間的な成就から極めて遠ざかり、大きな損失を被った者たちである。では、彼らとは誰のことか。それは業障(kammāvaraṇa)を具えた者たちである。彼らは邪定聚(micchattaniyata)であるために、決定的に(般若を)欠いており、不完全で、大きな損失を被った者たちである。それゆえに“悪趣が予期される(必定である)”と言われる。異熟障(vipākāvaraṇa)を具えた者たちもまた(般若を)欠いている。あるいは、浄白(善)の側においては、“退失していない者”とは、三種の障害(業障・煩悩障・異熟障)を離れ、正見を持ち、業自性智(業が自分の所有であると知る智慧)を具えた者のことである。残りの部分は、既に述べられた方法に従って理解されるべきである。


Gāthāsu paññāyāti nissakkavacanaṃ, vipassanāñāṇato maggañāṇato ca parihānenāti. Sāmivacanaṃ vā etaṃ, yathāvuttañāṇassa parihānenāti, uppādetabbassa anuppādanameva cettha parihānaṃ. Niviṭṭhaṃ nāmarūpasminti nāmarūpe upādānakkhandhapañcake ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā taṇhādiṭṭhivasena abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ, tato eva idaṃ saccanti maññatīti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti maññati. ‘‘Sadevake loke’’ti vibhatti pariṇāmetabbā.

詩偈の中の“般若によって(paññāyā)”とは離格(奪格)であり、観の知恵と道の知恵から退失したことによって、という意味である。あるいは、これは属格(sāmivacana)であり、前述の知恵を退失したことによって、という意味である。ここでの“退失(parihāna)”とは、生じるべきものが生じないことそのものを指す。“名色に執着した(niviṭṭhaṃ nāmarūpasmiṃ)”とは、名色という五取蘊において、“これは私のものである”などといった渇愛と見(diṭṭhi)の勢力によって執着し、耽溺していることである。そのために“これこそが真実である”と考え、“これのみが真実であり、他は虚妄である”と考えるのである。“神々を含む世界において(sadevake loke)”という箇所の格変化は、(文脈に応じて)読み替えるべきである。


Evaṃ paṭhamagāthāya saṃkilesapakkhaṃ dassetvā idāni yassā anuppattiyā nāmarūpasmiṃ maññanābhinivesehi kilesavaṭṭaṃ vattati, tassā uppattiyā vaṭṭassa upacchedoti paññāya ānubhāvaṃ pakāsento ‘‘paññā hi seṭṭhā lokasmi’’nti gāthamāha.

このように第一偈で雑染の側(不善の側)を示し、今度は、名色に対する思い込みや執着によって煩悩輪が回転するが、その(智慧の)到達によって煩悩輪が遮断されるという般若の威徳を明らかにするために、“般若こそが世において最上である”という偈を説いた。


Tattha lokasminti saṅkhāralokasmiṃ. Sammāsambuddho viya sattesu, saṅkhāresu paññāsadiso dhammo natthi. Paññuttarā hi kusalā dhammā, paññāya ca siddhāya sabbe anavajjadhammā siddhā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādi (ma. ni. 3.141; saṃ. ni. 5.1). Yā panettha paññā adhippetā, sā seṭṭhāti thomitā. Yathā ca sā pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘yāyaṃ nibbedhagāminī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – yā ayaṃ paññā anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhādiṃ nibbijjhantī padālentī gacchati pavattatīti nibbedhagāminī, yāya ca tasmiṃ tasmiṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu sattanikāyesu khandhānaṃ paṭhamābhinibbattisaṅkhātāya jātiyā taṃnimittassa ca kammabhavassa parikkhayaṃ pariyosānaṃ nibbānaṃ arahattañca sammā aviparītaṃ jānāti sacchikaroti, ayaṃ sahavipassanā maggapaññā seṭṭhā lokasminti.

そこでの“世において”とは、行世界(saṅkhāraloka)においてのことである。生きとし生けるもの(有情)の中に正自覚者(ブッダ)に比肩する者がいないように、諸々の行(形成されたもの)の中に般若に比肩する法はない。実に、善法は般若を最高のものとし、般若が成就されれば、すべての過失のない法は成就されたも同然となる。そのことは“正見ある者に正思惟が生じる”などと説かれている通りである。ここで意図されている般若が“最上である”と讃えられている。そして、それがどのように働くかを示すために“これが通達に導くものであり”などが説かれた。その意味は、これまで貫かれたことがなく、破られたことのない貪欲の塊などを、貫き(nibbijjhantī)、破りながら進み、働くので“通達に導く(nibbedhagāminī)”という。そして、それによって、その時々の有・胎生・趣・識住・有情居といった生きとし生けるものの群れにおいて、諸蘊の最初の生起というべき“生(誕生)”と、その原因となる“業有”の滅尽、終焉、すなわち涅槃と阿羅漢果を正しく、誤りなく知り、現証する。この観(vipassanā)を伴った道の智慧(maggapaññā)が、世において最上なのである。


Idāni yathāvuttapaññānubhāvasampanne khīṇāsave abhitthavanto ‘‘tesaṃ devā manussā cā’’ti osānagāthamāha. Tassattho – tesaṃ catūsu ariyasaccesu pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā catusaccasambodhena sambuddhānaṃ, sativepullappattiyā satimataṃ, vuttanayena samugghātitasammohattā paññāvepullappattiyā hāsapaññānaṃ, pubbabhāge vā sīlādipāripūrito [Pg.150] paṭṭhāya yāva nibbānasacchikiriyāya hāsavedatuṭṭhipāmojjabahulatāya hāsapaññānaṃ, sabbaso parikkhīṇabhavasaṃyojanattā antimasarīradhārīnaṃ khīṇāsavānaṃ devā manussā ca pihayanti piyā honti, tabbhāvaṃ adhigantuṃ icchanti ‘‘aho paññānubhāvo, aho vata mayampi edisā evaṃ nittiṇṇasabbadukkhā bhaveyyāmā’’ti.

今、前述のような智慧の威徳を具えた漏尽者(阿羅漢)を称賛して、“彼らを神々と人間は……”という結びの偈を説いた。その意味は、彼ら(阿羅漢)は、四聖諦における遍知(pariññā)などの十六の作用(四諦×四作用)が完了しているがゆえに四諦を覚った者(sambuddha)であり、念(サティ)の増大に達しているがゆえに念ある者(satimant)であり、前述の方法によって迷妄の闇を根絶して般若の増大に達しているがゆえに、快活な智慧ある者(hāsapañña)である。あるいは、修行の初期段階における戒などの充足から始めて、涅槃の現証に至るまでの、喜悦(hāsa)・受(vedā)・満足(tuṭṭhi)・歓喜(pāmojja)が豊かであるために、快活な智慧ある者という。すべての点において有(存在)の結縛が滅尽しているがゆえに、最後身(最後の肉体)を保持している漏尽者たちを、神々と人間は憧れ(pihayanti)、親愛の情を抱く(piyā honti)。“ああ、般若の威徳よ。ああ、願わくば我らもまた、このような、すべての苦しみを乗り越えた者にならんことを”と言って、その状態に到達することを望むのである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の註釈が完了した。


5. Sukkadhammasuttavaṇṇanā

5. 浄白法経(スッカダンマ・スッタ)の註釈


42. Pañcame sukkāti na vaṇṇasukkatāya sukkā, sukkabhāvāya pana paramavodānāya saṃvattantīti nipphattisukkatāya sukkā. Sarasenapi sabbe kusalā dhammā sukkā eva kaṇhabhāvapaṭipakkhato. Tesañhi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti parisuddhaṃ. Dhammāti kusalā dhammā. Lokanti sattalokaṃ. Pālentīti ādhārasandhāraṇena mariyādaṃ ṭhapentā rakkhanti. Hirī ca ottappañcāti ettha hiriyati hiriyitabbena, hiriyanti etenāti vā hirī. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ hiriyati hiriyitabbena, hiriyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā, ayaṃ vuccati hirī’’ti (dha. sa. 30). Ottappati ottappitabbena, ottappanti etenāti vā ottappaṃ. Vuttampicetaṃ ‘‘yaṃ ottappati ottappitabbena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā, idaṃ vuccati ottappa’’nti (dha. sa. 31).

42. 第五(経)において、“浄白(sukka)”とは色の白さによる白ではなく、浄白なる状態、すなわち至高の清浄(paramavodāna)へと導くがゆえに、成就(nipphatti)の白さによる白である。自性(sarasena)から言っても、すべての善法は黒暗(不善)の状態に反対するものであるから、浄白そのものである。実にそれら(善法)の生起によって、心は極光(pabhassara)を放ち、清浄となる。“諸法(dhammā)”とは善法のことである。“世界を(lokaṃ)”とは、生きとし生けるものの世界を、という意味である。“守る(pālentī)”とは、拠り所として維持することによって境界を定め、保護することである。“慚(hirī)と愧(ottappa)”において、ここでは、恥じるべきことによって恥じる、あるいはこれによって恥じるので“慚”という。これについては“恥じるべきことによって恥じ、悪しき不善法の習得を恥じること、これが慚と呼ばれる”と説かれている。また、恐れるべきことによって恐れる(ottappati)、あるいはこれによって恐れるので“愧(ottappa)”という。これについても“恐れるべきことによって恐れ、悪しき不善法の習得を恐れること、これが愧と呼ばれる”と説かれている。


Tattha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ.

そこにおいて、内的に生起するものが“慚”であり、外的に生起するものが“愧”である。自己を主権(支配要因)とするものが“慚”であり、世間を主権とするものが“愧”である。羞恥の性質として定立されるものが“慚”であり、恐怖の性質として定立されるものが“愧”である。恭敬(sappatissava)を特徴とするものが“慚”であり、過失を恐れて危険を見る(vajjabhīrukabhayadassāvi)ことを特徴とするものが“愧”である。


Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ kammaṃ, mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ [Pg.151] samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbakammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ, mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ hirī ajjhattasamuṭṭhānā nāma hoti.

そこでは、内的な起因による“慚(慚、恥じらい)”を、四つの理由、すなわち、家柄を省察し、年齢を省察し、勇猛さを省察し、多聞であることを省察することによって生じさせる。どのようにか。“悪行をなすということは、家柄の優れた者のなすべきことではなく、卑しい生まれの漁師などのなすべきことである。私のような家柄の優れた者が、このような行為をすることはふさわしくない”と、このようにまず家柄を省察して、殺生などの悪行をなさず、慚を生じさせる。同様に、“悪行をなすということは、若者がなすべきことであり、私のような年齢に達した者が、このような行為をすることはふさわしくない”と、このように年齢を省察して、殺生などの悪行をなさず、慚を生じさせる。同様に、“悪行をなすということは、意志の弱い者のなすべきことであり、私のような勇猛さを備えた者が、このような行為をすることはふさわしくない”と、このように勇猛さを省察して、殺生などの悪行をなさず、慚を生じさせる。同様に、“悪行をなすということは、盲目なる愚者のなすべきことであり、賢者のなすべきことではない。私のような賢者であり多聞である者が、このような行為をすることはふさわしくない”と、このように多聞であることを省察して、殺生などの悪行をなさず、慚を生じさせる。このように、内的な起因による慚を四つの理由によって生じさせる。そして、生じさせた上で、自らの心に慚を導き入れ、悪行をなさない。これを“内的な起因による慚”と呼ぶ。


Kathaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma? ‘‘Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi, catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi.

外的な起因による“愧(き、恐れ)”とは何か。“もし、おまえが悪行をなすならば、四衆(比丘・比丘尼・優婆塞・優婆夷)の中で非難を受けることになるだろう”と。


‘‘Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā;

Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. –

“智者たちは、都会の人が汚物を避けるように、あなたを非難するだろう。戒ある人々から忌避されて、比丘よ、あなたはどうするつもりか”と。


Paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma hoti.

このように省察する者は、外的な起因によって生じた“愧”により、悪行をなさない。これを“外的な起因による愧”と呼ぶ。


Kathaṃ hirī attādhipateyyā nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutavādissa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’’nti pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ hirī attādhipateyyā nāma hoti. Tenāha bhagavā –

自己を主権(拠り所)とする“慚”とは何か。ここにある良家の息子が、自己を主権とし、最優先として、“信仰によって出家し、多聞であり、頭陀(行)を説く私のような者が、悪行をなすことはふさわしくない”と考えて悪行をなさない。これを“自己を主権とする慚”と呼ぶ。それゆえ、世尊は次のように説かれた。


‘‘So attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40).

“彼は自分自身を主権者として、不善を捨て、善を修習し、有罪(過失)を捨て、無罪(無過失)を修習し、清浄な自己を保持する”(増支部3.40)と。


Kathaṃ ottappaṃ lokādhipateyyaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha –

世間を主権とする“愧”とは何か。ここにある良家の息子が、世間を主権とし、最優先として、悪行をなさない。次のように説かれている通りである。


‘‘Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno[Pg.152], te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tepi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tāpi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ, kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So lokaṃyeva adhipatiṃ katvā akusalaṃ pajahatī’’ti (a. ni. 3.40).

“実に、この世間の住処は広大である。広大な世間の住処には、神通力を持ち、天眼を有し、他心通(他人の心を知る力)を持つ沙門やバラモンたちがいる。彼らは遠くからも見、近くにいても見られず、心によって(他人の)心を知る。彼らも私のことをこのように知るだろう。‘この良家の息子を見よ。信仰によって家から家なきへと出家しながら、悪しき不善の諸法にまみれて暮らしている’と。また、神通力を持ち、天眼を有し、他心通を持つ神々もいる。彼女たちも遠くからも見、近くにいても見られず、心によって心を知る。彼女たちも私のことをこのように知るだろう。‘この良家の息子を見よ。信仰によって家から家なきへと出家しながら、悪しき不善の諸法にまみれて暮らしている’と。彼は世間を主権者として、不善を捨てるのである”(増支部3.40)と。


Evaṃ lokādhipateyyaṃ ottappaṃ.

これが世間を主権とする“愧”である。


Lajjāsabhāvasaṇṭhitāti ettha lajjāti lajjanākāro, tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ, tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayaṃ pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Tattha yathā dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tesu yathā sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto viññujātiko na gaṇhāti, itaraṃ dāhabhayena, evaṃ paṇḍito lajjāya jigucchanto pāpaṃ na karoti, ottappena apāyabhīto pāpaṃ na karoti. Evaṃ lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ.

“恥じる性質を本性とする”という点について、ここで“恥”とは恥じる態様のことであり、その本性を持つものが“慚”である。“恐怖”とは悪趣への恐怖のことであり、その本性を持つものが“愧”である。その両者は、悪を避けるという点において明らかになる。そこでは、例えば二つの鉄の丸薬のうち、一方は冷たいが糞便が塗られており、もう一方は熱く燃え盛っているようなものである。その中で、冷たい方は糞便が塗られているがゆえに嫌悪して、知恵ある者はそれを手に取らない。もう一方は、火傷の恐怖ゆえに手に取らない。同様に、賢者は恥(慚)によって悪を嫌悪してなさず、愧(畏怖)によって悪趣を恐れて悪をなさない。このように、慚は恥じる性質を本性とし、愧は恐怖の性質を本性とする。


Kathaṃ sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ? Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi tattha gāravena sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti, ekacco attānuvādabhayaṃ, parānuvādabhayaṃ, daṇḍabhayaṃ, duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjato bhāyanto vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ettha ca ajjhattasamuṭṭhānāditā hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana nesaṃ kadāci aññamaññavippayogo. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti.

どのように、“慚”は敬意(慎み)を特徴とし、“愧”は過失を恐れる恐怖を見ることを特徴とするのか。ある者は、家柄の偉大さを省察し、師の偉大さを省察し、相続財産の偉大さを省察し、梵行を共にする仲間の偉大さを省察するという四つの理由により、それらへの敬意をもって、敬意を特徴とする慚を生じさせて悪をなさない。またある者は、自己の責めへの恐怖、他人の責めへの恐怖、刑罰への恐怖、悪趣への恐怖という四つの理由により、過失を恐れて、過失を恐れる恐怖を見ることを特徴とする愧を生じさせて悪をなさない。そして、ここでは内的な起因などは、慚と愧がそれぞれにおいて顕著であることに基づいて述べられたのであり、それらが互いに離れ離れになることは決してない。なぜなら、恐怖を伴わない恥じらいはなく、また、恥じらいを伴わない悪への恐怖もないからである。


Ime [Pg.153] ce, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyunti bhikkhave, ime dve anavajjadhammā yadi lokaṃ na rakkheyyuṃ, lokapālakā yadi na bhaveyyuṃ. Nayidha paññāyetha mātāti idha imasmiṃ loke janikā mātā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti garucittīkāravasena na paññāyetha, ‘‘ayaṃ mātā’’ti na labbheyya. Sesapadesupi eseva nayo. Mātucchāti mātubhaginī. Mātulānīti mātulabhariyā. Garūnanti mahāpitucūḷapitujeṭṭhabhātuādīnaṃ garuṭṭhāniyānaṃ. Sambhedanti saṅkaraṃ, mariyādabhedaṃ vā. Yathā ajeḷakātiādīhi upamaṃ dasseti. Ete hi sattā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti vā ‘‘mātucchā’’ti vā garucittīkāravasena na jānanti, yaṃ vatthuṃ nissāya uppannā, tatthapi vippaṭipajjanti. Tasmā upamaṃ āharanto ajeḷakādayo āhari. Ayañhettha saṅkhepattho – yathā ajeḷakādayo tiracchānā hirottapparahitā mātādisaññaṃ akatvā bhinnamariyādā sabbattha sambhedena vattanti, evamayaṃ manussaloko yadi lokapālakadhammā na bhaveyyuṃ, sabbattha sambhedena vatteyya. Yasmā panime lokapālakadhammā lokaṃ pālenti, tasmā natthi sambhedoti.

“比丘たちよ、もしこれら二つの清浄な法(白法)が世間を護らなければ”とは、比丘たちよ、これら二つの無過失の法が、もし世間を保護せず、世間の守護者(世間護持者)でなければ、という意味である。この世において“母”とは知られないであろう。すなわち、この世において生みの親である母が、“これは私の母である”という敬意や尊重の念をもって知られることはなく、“これは母である”という認識も得られないであろう。残りの句においても、これと同様の理趣である。“母の姉妹(マートゥッチャー)”とは母の姉妹のこと。“叔母(マートゥラーニー)”とは叔父の妻のこと。“目上の者(ガルー)”とは、伯父、叔父、兄などの、敬うべき立場にある者のこと。“混乱(サンベーダ)”とは、交雑、あるいは倫理的境界の破壊のこと。山羊や羊などの例えによって示されている通りである。実際、これらの生き物は、“これは私の母である”とか“これは母の姉妹である”と敬意をもって知ることはなく、自分が生まれる拠り所となった対象に対しても、不適切な関係を持つ。それゆえ、例えを引くにあたり、山羊や羊などを挙げたのである。ここでの要約された意味は次の通りである。すなわち、山羊や羊などの畜生は、慚(はじらい)と愧(おそれ)を欠いているがゆえに、母であるなどの認識を持つことなく、境界を壊して、あらゆる対象と交雑して過ごしている。そのように、もしこの人間世界に世間護持の法がなければ、あらゆる場所で交雑が起こるであろう。しかし、これらの世間護持の法が世間を護っているがゆえに、交雑の混乱は生じないのである。


Gāthāsu yesaṃ ce hiriottappanti ceti nipātamattaṃ. Yesaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañca sabbadāva sabbakālameva na vijjati na upalabbhati. Vokkantā sukkamūlā teti te sattā kusalamūlapacchedāvahassāpi kammassa karaṇato kusalakammānaṃ patiṭṭhānabhūtānaṃ hirottappānameva vā abhāvato kusalato vokkamitvā, apasakkitvā, ṭhitattā vokkantā sukkamūlā, punappunaṃ jāyanamīyanasabhāvattā jātimaraṇagāmino saṃsāraṃ nātivattantīti attho.

偈の中の“彼らに(yesaṃ ce)”における“ce”は、単なる助詞である。慚(はじらい)と愧(おそれ)が常に、あらゆる時に存在せず、見出されないそれらの衆生のことである。“清浄なる根を失った(退転した)者たち(vokkantā sukkamūlā te)”とは、それらの衆生は、善根の断絶をもたらす行為をなすことによって、あるいは、善行の拠り所である慚愧そのものを欠いていることによって、善から退き、離れてとどまっているがゆえに、“清浄なる根を失った者”と呼ばれる。また、繰り返し生まれ死ぬ性質を持つがゆえに、生死に赴く者(輪廻する者)であり、輪廻を越えることがないという意味である。


Yesañca hiriottappanti yesaṃ pana parisuddhamatīnaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañcāti ime dhammā sadā sabbakālaṃ rattindivaṃ navamajjhimattherakālesu sammā upagamma ṭhitā pāpā jigucchantā bhāyantā tadaṅgādivasena pāpaṃ pajahantā. Virūḷhabrahmacariyāti sāsanabrahmacariye maggabrahmacariye ca virūḷhaṃ āpannā, aggamaggādhigamena sabbaso santakilesatāya santaguṇatāya vā santo, punabbhavassa khepitattā khīṇapunabbhavā hontīti.

“彼らに慚愧が(ある)(Yesañca hiriottappaṃ)”とは、清浄な知性を持つそれらの衆生には、慚と愧というこれらの法が、常に、あらゆる時、昼夜、あるいは新参・中堅・長老の時期を問わず、正しく備わり、悪を忌み嫌い、恐れ、部分的な断(tadanga-pahāna)などによって悪を捨て去っていることである。“梵行を増長させた者(virūḷhabrahmacariyā)”とは、教えにおける梵行(聖なる修行)や道(聖道)における梵行において、増長を遂げた者のことである。最高の道(阿羅漢道)の体得によって、あらゆる面で煩悩が静まり、あるいは徳が静まっているために“静かなる者(santo)”であり、再生(再誕)を滅ぼしたために“再生を滅尽した者(khīṇapunabbhavā)”となるのである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の註釈(義釈)が完結した。


6. Ajātasuttavaṇṇanā

6. 不生経(アジャータ・スッタ)の註釈


43. Chaṭṭhe [Pg.154] atthi, bhikkhaveti kā uppatti? Ekadivasaṃ kira bhagavatā anekapariyāyena saṃsāre ādīnavaṃ pakāsetvā tadupasamanādivasena nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammadesanāya katāya bhikkhūnaṃ etadahosi ‘‘ayaṃ saṃsāro bhagavatā avijjādīhi kāraṇehi sahetuko vutto, nibbānassa pana tadupasamassa na kiñci kāraṇaṃ vuttaṃ, tayidaṃ ahetukaṃ kathaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’’ti. Atha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ vimatividhamanatthañceva, ‘‘idha samaṇabrāhmaṇānaṃ ‘nibbānaṃ nibbāna’nti vācāvatthumattameva, natthi hi paramatthato nibbānaṃ nāma anupalabbhamānasabhāvattā’’ti lokāyatikādayo viya vippaṭipannānaṃ bahiddhā ca puthudiṭṭhigatikānaṃ micchāvādabhañjanatthañca, amatamahānibbānassa paramatthato atthibhāvadīpanatthaṃ tassa ca nissaraṇabhāvādiānubhāvavantatādīpanatthaṃ pītivegena udānavasena idaṃ suttaṃ abhāsi. Tathā hi idaṃ suttaṃ udānepi (udā. 72-74) saṅgītaṃ.

43. 第六の“比丘たちよ、ある(atthi, bhikkhave)”において、どのような経緯で説かれたのか。伝承によれば、ある日、世尊が種々の方法で輪廻の過患(わざわい)を明らかにされ、その静止などの点から涅槃に関連する説法をされたとき、比丘たちに次のような思いが生じた。“この輪廻は、世尊によって無明などの原因を伴うもの(有因)として説かれた。しかし、その静止である涅槃については、何ら原因が説かれていない。これ(涅槃)は無因であり、いかにして勝義(真実)の意味において存在し得るのだろうか”と。そこで世尊は、それらの比丘たちの疑念を払拭するため、また、“この世において沙門やバラモンたちが言う‘涅槃、涅槃’というのは言葉だけの対象に過ぎず、勝義において涅槃というものは、知覚され得る自性として存在しない”と主張する順世派(ロカーヤティカ)などのように誤った見解を持つ者たちや、外部の種々の邪見に陥った者たちの邪説を打破するために、不死の大涅槃が勝義において存在することを明示し、またそれが(輪廻からの)脱出(出離)であるなどの威力を持つことを明示するために、法悦の勢いにより感興の言葉(ウダーナ)として、この経を説かれた。実際、この経は‘ウダーナ’の中にも結集されている。


Tattha atthīti vijjati paramatthato upalabbhati. Ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti sabbānipi padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ. Kāraṇena vinā sayameva na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ. Evaṃ ajātattā abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ. Jātabhūtakatasabhāvo ca nāmarūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ asaṅkhatanti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃ, tathā na saṅkhataṃ, saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatanti evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘siyā nu kho ekeneva kāraṇena kata’’nti āsaṅkāyaṃ ‘‘na kenaci kata’’nti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ appaccayampi samānaṃ ‘‘sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūta’’nti āsaṅkāyaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañca etassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttanti. Evametesaṃ catunnampi padānaṃ sātthakabhāvo veditabbo.

その中で“ある(atthi)”とは、勝義において存在し、見出されるということである。“不生(ajātaṃ)、不有(abhūtaṃ)、無作(akataṃ)、無為(asaṅkhataṃ)”というすべての語は、互いに類義語である。あるいは、受(感覚)などのように因と縁の結合と称される原因の集まりによって生じず、現れないから“不生”である。原因なしに自ら有(う)とならず、出現せず、生じないから“不有”である。このように不生であり不有であるから、いかなる原因によっても作られないので“無作”である。生じ、成り、作られるという性質は、名色(精神と物質)などの有為法(条件づけられたもの)にあるものであり、無為(条件づけられない)の自性を持つ涅槃にはないことを示すために“無為”と言われた。あるいは、逆の順序で言えば、諸縁が集まって共に作られたものが“有為”であり、そのようには作られておらず、有為の特徴を欠いているために“無為”と言われる。このように、多くの原因によって生じた状態(有為性)が否定されたとき、“もしかしたら、ただ一つの原因によって作られたのではないか”という疑念が生じるかもしれないが、それに対して“いかなるものによっても作られていない”ことを示すために“無作”と言われた。このように無縁であっても、“もしかしたら、これ(涅槃)は自ら成り、出現したのではないか”という疑念が生じるかもしれないが、それを払拭するために“不有”と言われた。そして、この無為・無作・不有である状態は、すべてにおいて不生の性質であるからこそであることを示すために“不生”と言われた。このように、これら四つの語それぞれの意義を理解すべきである。


Iti [Pg.155] bhagavā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti paramatthato nibbānassa atthibhāvaṃ vatvā tattha hetuṃ dassento ‘‘no cetaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Tassāyaṃ saṅkhepo – bhikkhave, yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā, idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhāragatassa nissaraṇaṃ anavasesavaṭṭupasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesato kilese samucchindanti, tenettha sabbassapi vaṭṭadukkhassa appavatti apagamo nissaraṇaṃ paññāyati.

このように世尊は、“比丘たちよ、不生・不有・無作・無為がある”と、勝義における涅槃の存在を述べて、その理由を示すために“比丘たちよ、もしそれがなければ”等と仰せられた。その要約は次の通りである。比丘たちよ、もし不生などの自性を持つ無為の界(要素)が存在しないのであれば、この世において、生じるなどの自性を持つ、色(物質)などの五蘊と称される有為なものからの出離、すなわち余すところのない輪廻の静止は、知られず、見出されず、成立しないであろう。実際、涅槃を対象として生起する正見などの聖道法は、余すところなく煩悩を根絶する。それゆえ、ここにおいて、一切の輪廻の苦しみが継続しないこと、離れ去ること、すなわち出離が知られるのである。


Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anvayavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yasmā ca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva. Ettha ca yasmā ‘‘apaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7, 8). Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī (udā. 71). Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo (mahāva. 7; ma. ni. 1.281). Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādīhi (saṃ. ni. 4.366) anekehi suttapadehi ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’’nti imināpi suttena nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena desito, tasmā na paṭikkhipitabbaṃ. Tattha appaccakkhakārīnampi viññūnaṃ kaṅkhā vā vimati vā natthi eva. Ye pana abuddhipuggalā, tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ taṃsabhāvānaṃ sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañcetaṃ nissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo, saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese samucchedavasena pajahituṃ na sakkoti, tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ[Pg.156], sā asaṅkhatā dhātu. Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti idaṃ nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakavacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ paramatthanti yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56). Tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato seyyathāpi sīhasaddo. Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatādhātu itaratabbiparītavinimuttasabhāvattā seyyathāpi pathavīdhātu vedanāti. Evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.

このように離別(排斥)の面から涅槃の存在を示し、今は適合(随伴)の面からもそれを示すために、“なぜなら”といった言葉が述べられた。それは述べられた通りの意味である。ここで、“無縁の諸法、無為の諸法(法集論)”、“比丘たちよ、その処(アヤタナ)がある。そこには地もなく……(自説経)”、“この状態もまた見がたい。すなわち、すべての行の静止、すべての依(ウパディ)の抛棄である(大品)”、“比丘たちよ、汝らに無為なる法と、無為に至る道とを説こう(相応部)”といった多くの経文や、“比丘たちよ、不生なるものがある”というこの経によっても、全世間を憐れむ正等覚者によって、涅槃界が勝義において存在することが説かれている。ゆえに、それは否定されるべきではない。そこにおいて、直接体験していない智者たちであっても、疑念や惑いは全くないのである。しかし、智慧のない人々については、彼らの疑念を除くために、意図を確定する形での論理的な考察がここにある。すなわち、遍知されるべきものとしての、有余の欲や色に対して、その反対の性質を持つ離脱(出離)が見出されるように、それらの性質を持つすべての有為法(サンカーラ)に対して、それとは反対の性質を持つ離脱が存在しなければならない。そして、この離脱こそが、無為界(むいかい)である。さらにまた、有為法を対象とする観の智慧や随順智は、断絶(正断)によって煩悩を捨てることはできない。同様に、世俗諦を対象とする初禅などの智慧は、抑圧(伏断)によってのみ煩悩を捨てるのであり、断絶によるのではない。このように、有為法を対象とする智慧や世俗諦を対象とする智慧が、煩悩の断絶による除去において無能であることから、それらの断絶による除去を行う聖道智には、その両者とは正反対の性質を持つ対象が必要である。それが無為界である。同様に、“比丘たちよ、不生、不有、不作、無為なるものがある”というこれは、涅槃が勝義において存在することを照らし出す言葉である。なぜなら、世尊によって語られたことは、不転倒(真実)の意味を持つからである。世尊によって語られたことは、不転倒であり勝義である。それは“すべての行(サンカーラ)は無常である、すべての行は苦である、すべての法は無我である”というのと同様である。また、涅槃という言葉はある対象において、ありのままの勝義の対象である。それは施設(仮称)としての表現が存在することによる。ちょうど“獅子”という言葉のようなものである。あるいはまた、勝義において無為界は確かに存在する。他(有為)のものとは正反対で、それらから解き放たれた自性を持っているからである。それはちょうど、地界や受(じゅ)のようなものである。このような方法により、論理的にも無為界が勝義において存在することが知られるべきである。


Gāthāsu jātanti jāyanaṭṭhena jātaṃ, jātilakkhaṇappattanti attho. Bhūtanti bhavanaṭṭhena bhūtaṃ, ahutvā sambhūtanti attho. Samuppannanti sahitabhāvena uppannaṃ, sahitehi dhammehi ca uppannanti attho. Katanti kāraṇabhūtehi paccayehi nibbattitaṃ. Saṅkhatanti tehiyeva samecca sambhuyya katanti saṅkhataṃ, sabbametaṃ paccayanibbattassa adhivacanaṃ. Niccasārādivirahitato addhuvaṃ. Jarāya maraṇena ca ekanteneva saṅghaṭitaṃ saṃsaṭṭhanti jarāmaraṇasaṅghātaṃ. ‘‘Jarāmaraṇasaṅghaṭṭa’’ntipi paṭhanti, jarāya maraṇena ca upaddutaṃ pīḷitanti attho. Akkhirogādīnaṃ anekesaṃ rogānaṃ nīḷaṃ kulāvakanti roganīḷaṃ. Sarasato upakkamato ca pabhaṅguparamasīlatāya pabhaṅguraṃ.

偈(げ)の中の“生じたるもの(jāta)”とは、生まれるという充足(意味)によって生じたものであり、生の特相(特徴)に至ったものであるという意味である。“有るもの(bhūta)”とは、存在する(生じる)という充足によって有るものであり、かつては無かったものが現れたものであるという意味である。“生起したもの(samuppanna)”とは、共にある状態(和合)によって生じたものであり、共にある諸法とともに生じたものであるという意味である。“作られたもの(kata)”とは、原因となった諸縁(条件)によって生み出されたものである。“つくられたもの(有為、saṅkhata)”とは、それら(諸縁)が集まり合わさって作られたものであるから、有為(うい)と言う。これらすべては、縁によって生み出されたものの別名である。常住な実質などを欠いていることから“不変ならざるもの(addhuva)”である。老いと死によって決定的に結合され、混ざり合っていることから“老死の複合体(jarāmaraṇasaṅghāta)”と言う。“老死の衝突(jarāmaraṇasaṅghaṭṭa)”とも読まれるが、それは、老いと死によって悩まされ、苦しめられているという意味である。眼病などの多くの病の巣(すみか)、あるいは巣窟であることから“病の巣(roganīḷa)”と言う。自ずから、あるいは外部の働きかけによって、壊れやすい性質を極限まで持っていることから“壊れやすきもの(pabhaṅgura)”である。


Catubbidho āhāro ca taṇhāsaṅkhātā netti ca pabhavo samuṭṭhānaṃ etassāti āhāranettippabhavaṃ. Sabbopi vā paccayo āhāro. Idha pana taṇhāya nettiggahaṇena gahitattā taṇhāvajjā veditabbā. Tasmā āhāro ca netti ca pabhavo etassāti āhāranettippabhavaṃ. Āhāro eva vā nayanaṭṭhena pavattanaṭṭhena nettīti evampi āhāranettippabhavaṃ. Nālaṃ tadabhinanditunti taṃ upādānakkhandhapañcakaṃ evaṃ paccayādhīnavuttikaṃ, tato eva aniccaṃ, dukkhañca taṇhādiṭṭhīhi abhinandituṃ assādetuṃ na yuttaṃ.

四種の食(じき)と、渇愛と称される“導き(netti)”が、これ(有為)の起源(pabhava)、発生源であることから“食と導きを起源とするもの(āhāranettippabhava)”と言う。あるいは、すべての縁が“食”である。しかしここでは、渇愛が“導き”という語で捉えられているため、(ここでの“食”は)渇愛を除いたものと知られるべきである。それゆえ、食と導きがこれの起源であるから、“食と導きを起源とするもの”と言う。あるいは、食そのものが、導くという充足(意味)において、あるいは持続させるという充足において“導き”であるから、そのようにも“食という導きを起源とするもの”と言う。“それを喜ぶに値せず(nālaṃ tadabhinandituṃ)”とは、その五取蘊(ごしゅおん)はこのように縁に依存して存続するものであり、それゆえに無常であり、苦であるから、渇愛や見(邪見)によって喜び、味わうことは正しくないということである。


Tassa [Pg.157] nissaraṇanti ‘‘jātaṃ bhūta’’ntiādinā vuttassa tassa sakkāyassa nissaraṇaṃ nikkamo anupasantasabhāvassa rāgādikilesassa sabbasaṅkhārassa ca abhāvena tadupasamabhāvena pasatthabhāvena ca santaṃ, takkañāṇassa agocarabhāvato atakkāvacaraṃ, niccaṭṭhena dhuvaṃ, tato eva ajātaṃ asamuppannaṃ, sokahetūnaṃ abhāvato asokaṃ, vigatarāgādirajattā virajaṃ, saṃsāradukkhaṭṭitehi paṭipajjitabbattā padaṃ, jātiādidukkhadhammānaṃ nirodhahetutāya nirodho dukkhadhammānaṃ, sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetutāya saṅkhārūpasamo, tato eva accantasukhatāya sukhoti sabbapadehi amatamahānibbānameva thometi. Evaṃ bhagavā paṭhamagāthāya byatirekavasena, dutiyagāthāya anvayavasena ca nibbānaṃ vibhāvesi.

“それからの離脱(nissaraṇa)”とは、“生じたもの、有るもの”などと述べられた、その有身(うしん、サッカーヤ)からの離脱、脱出のことである。静まっていない自性を持つ貪欲などの煩悩や、すべての行(サンカーラ)が存在しないことによって、またそれらが静止している状態であり、称賛されるべき状態であることによって“静止(santa)”である。思惟の智慧の及ぶ範囲ではないことから“思惟を超越したもの(atakkāvacara)”であり、常住という意味において“不変(dhuva)”であり、それゆえに“不生(ajāta)”“不生起(asamuppanna)”である。悲しみの原因がないことから“無愁(asoka)”であり、貪欲などの塵が離れていることから“離塵(viraja)”であり、輪回の苦しみに留まる者たちによって到達されるべきものであるから“境地(pada、不死の境地)”であり、生などの苦しみの法の滅尽の原因であることから“苦しみの法の滅(nirodho)”であり、すべての行の静止の原因であることから“行の静止(saṅkhārūpasamo)”であり、それゆえに究極の幸福であることから“幸福(sukha)”である。このように、すべての言葉によって、不死なる大涅槃を称賛しているのである。このように世尊は、第一の偈(げ)によって離別(排斥)の面から、第二の偈によって適合(随伴)の面から、涅槃を明らかにされたのである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六の経の注釈が終了した。


7. Nibbānadhātusuttavaṇṇanā

7. 涅槃界経注釈


44. Sattame dvemāti dve imā. Vānaṃ vuccati taṇhā, nikkhantaṃ vānato, natthi vā ettha vānaṃ, imasmiṃ vā adhigate vānassa abhāvoti nibbānaṃ, tadeva nissattanijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena ca dhātūti nibbānadhātu. Yadipi tassā paramatthato bhedo natthi, pariyāyena pana paññāyatīti taṃ pariyāyabhedaṃ sandhāya ‘‘dvemā, bhikkhave, nibbānadhātuyo’’ti vatvā yathādhippetappabhedaṃ dassetuṃ ‘‘saupādisesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhādīhi phalabhāvena upādīyatīti upādi, khandhapañcakaṃ. Upādiyeva sesoti upādiseso, saha upādisesenāti saupādisesā, tadabhāvato anupādisesā.

44. 第七の経の“二つ”とは、これら二つのことである。“ヴァーナ(林・織るもの)”とは渇愛(タンハー)と言われる。ヴァーナから出たもの、あるいは、ここにヴァーナがないこと、あるいは、これ(涅槃)が体得されたときヴァーナがないことを、涅槃(ニッバーナ)という。それ自体が、衆生がなく生命がないという性質によって、また自性を保持するという性質によって“界(ダートゥ)”と呼ばれるので、涅槃界である。たとえそれに勝義において区別はないとしても、世俗的な(方便による)区別として知られるため、その世俗的な区別を念頭に置いて、“比丘たちよ、これら二つの涅槃界がある”と言い、意図された区別を示すために“有余依の”等と述べられた。そこで、渇愛等によって結果として執持されるものが“依(ウパーディ)”であり、五蘊のことである。依のみが残っているものが“依余(ウパーディセーサ)”であり、依余を伴うものが“有余依(サウパーディセーサ)”である。それがないことが“無余依(アヌパーディセーサ)”である。


Arahanti ārakakileso, dūrakilesoti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

“阿羅漢(アラハント)”とは、煩悩を遠ざけた者、煩悩から遠い者という意味である。これについて世尊は次のように述べられた。


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti, ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā ponobbhavikā, sadarā [Pg.158] dukkhavipākā, āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.434).

“比丘たちよ、どのようにして比丘は阿羅漢となるのか。比丘にとって、汚濁をもたらし、再誕生を招き、苦悩を伴い、苦の報いをもたらし、将来の生・老・死の原因となる、悪しき不善の諸法が遠く離れている。比丘たちよ、このようにして比丘は阿羅漢となるのである。”(中部第1.434)


Khīṇāsavoti kāmāsavādayo cattāropi āsavā arahato khīṇā samucchinnā pahīnā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti khīṇāsavo. Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi parivuṭṭho vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā. Katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma, khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi uttariṃ karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi cetaṃ –

“漏尽者(キーナーサヴォ)”とは、欲漏などの四つの漏(煩悩)が、阿羅漢において尽き、断たれ、捨てられ、静まり、再び生じることがなく、智慧の火によって焼き尽くされた状態である。ゆえに漏尽者という。“梵行を完成した者(ヴシタヴァー)”とは、師との共住においても、聖道においても、十の聖なる住まいにおいても、住み、遍く住み、住み終え、住居を終え、修行を実践したことであるから、梵行を完成した者という。“なすべきことをなした者(カタカラニーヨ)”とは、善き凡夫から始まって七つの有学(セーカ)が四つの道(聖道)によってなすべきことをなすと言われるが、漏尽者(阿羅漢)にとっては全てのなすべきことがなされ、完了しており、苦の滅尽を達成するためにこれ以上なすべきことがないということから、なすべきことをなした者という。これについても次のように述べられている。


‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;

Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjatī’’ti. (a. ni. 6.55;

mahāva. 244);

“正しく解脱し、心が静まりかえったその比丘には、なされたことの蓄積はなく、なすべきことも存在しない。”(増支部6.55、大品244)


Ohitabhāroti tayo bhārā – khandhabhāro, kilesabhāro, abhisaṅkhārabhāroti. Tassime tayopi bhārā ohitā oropitā nikkhittā pātitāti ohitabhāro. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ, sakatthanti vuttaṃ hoti, kakārassa dakāro kato. Anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhaṭṭhena attano avijahanaṭṭhena attano paramatthena ca attano atthattā sakattho hoti. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti imāni satte bhavesu. Bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti upanibandhantīti bhavasaṃyojanāni nāma. Tāni arahato parikkhīṇāni, pahīnāni, ñāṇagginā, daḍḍhānīti parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya, idaṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ, samudayassa pabhavaṭṭhaṃ, nirodhassa santaṭṭhaṃ, maggassa dassanaṭṭhaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti evamādibhedaṃ vā sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvā. Vimuttoti dve vimuttiyo [Pg.159] cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā hi sabbakilesehi vimuttattā cittavimuttiyāpi vimutto, nibbānepi vimuttoti. Tena vuttaṃ ‘‘sammadaññā vimutto’’ti.

“重荷を下ろした者(オヒタバーロ)”とは、三つの重荷、すなわち五蘊の重荷、煩悩の重荷、行(ぎょう)の重荷のことである。彼においてこれら三つの重荷が下ろされ、降ろされ、置かれ、投げ捨てられたことによって、重荷を下ろした者という。“自らの利を達成した者(アヌッパッタサダット)”とは、自らの利(サダッタ、すなわちサカッタ)に到達したという意味である(k音がd音に変化している)。自らの利をこれによって達成した者が“自らの利を達成した者”であり、“自らの利(サダッタ)”とは阿羅漢果であると知るべきである。それは、自分自身に結びついているという性質、自分自身を捨てないという性質、自分自身の至高の目的であるという性質、自分自身の目的であるという性質によって、“自らの利(己利)”なのである。“有(存在)の結縛を滅尽した者(パリッキーナバヴァサンヨージャノー)”とは、欲貪、嗔恚、慢、見、疑、戒禁取、有貪、嫉、吝、無明という、衆生を三界(有)に結びつける結縛のことである。あるいは、存在と存在を結びつけ、繋ぎとめるものが“有の結縛”と呼ばれる。それらが阿羅漢において滅尽し、捨てられ、智慧の火によって焼き尽くされたことによって、有の結縛を滅尽した者という。“正しく知って解脱した(サンマダンニャー・ヴィムット)”において、“正しく知って”とは、正しく智慧をもって知ったということであり、次のように言われる。五蘊の五蘊としての意味、処の処としての意味、界の空としての意味、苦の逼迫としての意味、集の発生としての意味、滅の寂静としての意味、道の見通すという意味、あるいは“一切の行は無常である”といった区別を、正しくありのままに知り、了知し、考量し、判別し、明らかにすることである。“解脱した(ヴィムット)”とは二つの解脱、すなわち心の解脱と涅槃のことである。阿羅漢はすべての煩悩から解脱しているため、心解脱によっても解脱しており、涅槃においても解脱している。それゆえ“正しく知って解脱した”と言われる。


Tassa tiṭṭhanteva pañcindriyānīti tassa arahato carimabhavahetubhūtaṃ kammaṃ yāva na khīyati, tāva tiṭṭhantiyeva cakkhādīni pañcindriyāni. Avighātattāti anuppādanirodhavasena aniruddhattā. Manāpāmanāpanti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpādigocaraṃ. Paccanubhotīti vindati paṭilabhati. Sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetīti vipākabhūtaṃ sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedeti tehi dvārehi paṭilabhati.

“彼の五根は残っている”とは、その阿羅漢の最後の生の原因となった業が尽きない限り、眼などの五根は依然として残っているということである。“滅びていないので”とは、不生滅の力によって滅せられていないということである。“好ましいものと好ましくないもの”とは、望ましい、あるいは望ましくない色などの対象のことである。“享受する”とは、経験し、獲得することである。“苦楽を感受する”とは、異熟(報い)としての楽と苦を感受し、それらの門(感官)を通じて獲得することである。


Ettāvatā upādisesaṃ dassetvā idāni saupādisesaṃ nibbānadhātuṃ dassetuṃ ‘‘tassa yo’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti tassa saupādisesassa sato arahato. Yo rāgakkhayoti rāgassa khayo khīṇākāro abhāvo accantamanuppādo. Esa nayo sesesupi. Ettāvatā rāgādikkhayo saupādisesā nibbānadhātūti dassitaṃ hoti.

これによって依余(残された五蘊)を示し、次に有余依涅槃界を示すために“彼の(貪欲の滅尽)……”等が述べられた。そこで“彼の”とは、その有余依の状態にある阿羅漢のことである。“貪欲の滅尽”とは、貪欲の滅尽、尽きた状態、不在、絶対的な不生のことである。この理趣は残りの(瞋・痴)についても同様である。これによって、貪欲等の滅尽が有余依涅槃界であることが示されたことになる。


Idhevāti imasmiṃyeva attabhāve. Sabbavedayitānīti sukhādayo sabbā abyākatavedanā, kusalākusalavedanā pana pubbeyeva pahīnāti. Anabhinanditānīti taṇhādīhi na abhinanditāni. Sītibhavissantīti accantavūpasamena saṅkhāradarathapaṭippassaddhiyā sītalī bhavissanti, appaṭisandhikanirodhena nirujjhissantīti attho. Na kevalaṃ vedayitāniyeva, sabbepi pana khīṇāsavasantāne pañcakkhandhā nirujjhissanti, vedayitasīsena desanā katā.

“ここで(この世で)”とは、まさにこの存在においてである。“あらゆる受(ヴェーダイターニ)”とは、楽などのすべての無記の感受(受)のことであり、善・不善の受はすでに捨てられている。“喜ばれない(アナビナンディターニ)”とは、渇愛などによって喜ばれることがないということである。“冷たくなる(シーティバヴィッサンティ)”とは、究極の静止によって、諸行の苦悩が静まり、冷涼になることであり、再誕生のない消滅によって滅びるという意味である。単に受(感受)だけでなく、漏尽者の相続における五蘊のすべてが滅びるのであるが、受を筆頭として説法がなされたのである。


Gāthāsu cakkhumatāti buddhacakkhu, dhammacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhu, samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. Anissitenāti taṇhādiṭṭhinissayavasena kañci dhammaṃ anissitena, rāgabandhanādīhi vā abandhena. Tādināti chaḷaṅgupekkhāvasena sabbattha iṭṭhādīsu ekasabhāvatāsaṅkhātena tādilakkhaṇena tādinā. Diṭṭhadhammikāti imasmiṃ attabhāve bhavā vattamānā. Bhavanettisaṅkhayāti bhavanettiyā taṇhāya parikkhayā. Samparāyikāti samparāye khandhabhedato parabhāge bhavā. Yamhīti yasmiṃ anupādisesanibbāne. Bhavānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, upapattibhavā sabbaso anavasesā nirujjhanti, na pavattanti.

偈の中の“眼ある者(チャックマター)”とは、仏眼、法眼、天眼、慧眼、普門眼という五つの眼を備えた者のことである。“依止しない者(アニッシテーナ)”とは、渇愛や見(邪見)による執着によっていかなる法にも依止しない者、あるいは貪欲の束縛などによって縛られていない者のことである。“如実なる者(ターディナー)”とは、六分捨によって、すべての望ましい対象などに対して、不変の性質を持つという如実(ターディ)の特徴を備えた者のことである。“現世の(ディッタダンミカー)”とは、この存在において生じている、現在のもののことである。“有の導き(の滅尽)によって”とは、有の導き手である渇愛を滅し尽くしたことによってである。“来世の(サンパラアイィカー)”とは、来世において、五蘊の崩壊後の段階に生じるもののことである。“そこにおいて(ヤムヒ)”とは、その無余依涅槃においてである。“存在(バヴァーニ)”とは、(文法的な)性の入れ替えによって述べられているが、再生としての存在が完全に余すところなく滅び、もはや生起しないということである。


Teti [Pg.160] te evaṃ vimuttacittā. Dhammasārādhigamāti vimuttisārattā imassa dhammavinayassa, dhammesu sārabhūtassa arahattassa adhigamanato. Khayeti rāgādikkhayabhūte nibbāne ratā abhiratā. Atha vā niccabhāvato seṭṭhabhāvato ca dhammesu sāranti dhammasāraṃ, nibbānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘virāgo seṭṭho dhammānaṃ (dha. pa. 273), virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ca. Tassa dhammasārassa adhigamahetu khaye sabbasaṅkhāraparikkhaye anupādisesanibbāne ratā. Pahaṃsūti pajahiṃsu. Teti nipātamattaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

“テ”とは、彼らのことである。そのように“心が解脱した者たち”である。“法の真髄の成就”とは、この法と律の真髄が解脱であることから、諸法において真髄である阿羅漢果を成就することによる。“滅尽において”とは、貪欲等の滅尽である涅槃において、楽しみ、喜んでいることである。あるいは、常住であることや最勝であることから、諸法における真髄を“法の真髄”すなわち涅槃という。これについて“諸法の中で離欲が最勝である(ダンマパダ273)”、また“離欲はそれらの中で最高であると言われる(イティヴッタカ90、増支部4.34)”と説かれている。その法の真髄を成就するために、滅尽において、すなわち一切の行の滅尽である無余依涅槃において、楽しむのである。“パハンス”とは、捨て去ったということである。“テ”は単なる助詞である。残りは既に説かれた通りである。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の註釈が完了した。


8. Paṭisallānasuttavaṇṇanā

8. 独坐経の註釈


45. Aṭṭhame paṭisallānarāmāti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṃ paṭisallānaṃ, ekavihāro ekamantasevitā, kāyavivekoti attho. Taṃ paṭisallānaṃ ramanti rocantīti paṭisallānarāmā. ‘‘Paṭisallānārāmā’’tipi pāṭho. Yathā vuttaṃ paṭisallānaṃ āramitabbato ārāmo etesanti paṭisallānārāmā. Viharathāti evaṃbhūtā hutvā viharathāti attho. Paṭisallāne ratā niratā sammuditāti paṭisallānaratā. Ettāvatā jāgariyānuyogo, tassa nimittabhūtā vūpakaṭṭhakāyatā ca dassitā. Jāgariyānuyogo, sīlasaṃvaro, indriyesu, guttadvāratā, bhojane mattaññutā, satisampajaññanti imehi dhammehi vinā na vattatīti tepi idha atthato vuttā evāti veditabbā.

45. 第八の経において、“独坐を楽しみとする者たち”とは、それぞれの衆生や行から遠ざかって坐すことが独坐(パティサッラーナ)であり、一人で住むこと、独りで過ごすこと、すなわち身遠離という意味である。その独坐を楽しみ、好むから“独坐を楽しみとする者たち”という。“パティサッラーナ・アーラーマー(独坐を遊興の場とする者)”という読みもある。説かれたような独坐が、彼らにとって遊興の場となるべきものであるから“独坐を遊興の場とする者たち”という。“住みなさい”とは、このようになって住みなさいという意味である。“独坐に楽しみ”、没頭し、歓喜しているのが“独坐に楽しむ者”である。これによって、不眠の修行と、その兆候となる身の遠離が示されている。不眠の修行、戒の制御、諸根の守護、食の知足、正念正知は、これらの法なくしては成立しないため、それらもまたここで実質的に説かれていると知るべきである。


Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttāti attano cittasamathe anuyuttā. Ajjhattaṃ attanoti ca etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ samathanti anusaddayogena upayogavacanaṃ. Anirākatajjhānāti bahi anīhatajjhānā avināsitajjhānā vā. Nīharaṇaṃ vināso vāti idaṃ nirākataṃ nāma ‘‘thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) viya. Vipassanāya samannāgatāti sattavidhāya anupassanāya yuttā. Sattavidhā anupassanā nāma [Pg.161] aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanā ca, tā visuddhimagge vitthāritāva.

“内的な心の静止に専念し”とは、自らの心の静まりに専念することである。“内的”と“自己”は同じ意味であり、表現が異なるだけである。これは地格の意味であり、“静止”は付属語の結合により対格の言葉となっている。“禅定を棄てない者”とは、外的に禅定を排除せず、あるいは禅定を失わない者のことである。排除や滅失が“ニラーカタ(棄てられた)”であり、“(慢心の)柱を棄てて、謙虚に振る舞う(スッタニパータ328)”などの表現と同様である。“観を具足した”とは、七種の随観を伴っていることである。七種の随観とは、無常随観、苦随観、無我随観、厭離随観、離欲随観、滅尽随観、捨離随観であり、それらは清浄道論において詳しく説明されている。


Brūhetāro suññāgārānanti vaḍḍhetāro suññāgārānaṃ. Ettha ca ‘‘suññāgārāna’’nti yaṃkiñci vivittaṃ bhāvanānuyogassa anucchavikaṭṭhānaṃ. Samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā bhāvanānuyogavasena nisīdamānā bhikkhū ‘‘brūhetāro suññāgārāna’’nti veditabbā. Ekabhūmikādipāsādepi pana vāsaṃ kurumānā jhāyino suññāgārānaṃ brūhetārotveva veditabbā.

“空屋を増進させる者”とは、空屋を充実させる者のことである。ここでの“空屋”とは、瞑想の修行に適した、いかなる遠離の場所をも指す。止観による業処を携えて、夜昼、空屋に入り、瞑想修行によって座している比丘たちを“空屋を増進させる者”と知るべきである。また、一階建てなどの邸宅に住んでいても、禅定を実修する者は“空屋を増進させる者”であると知るべきである。


Ettha ca yā ‘‘paṭisallānarāmā, bhikkhave, viharatha paṭisallānaratā’’ti vūpakaṭṭhakāyatā vihitā, sā parisuddhasīlassa, na asīlassa avisuddhasīlassa vā tassa rūpārammaṇādito cittavinivattanasseva abhāvatoti atthato sīlavisuddhi dassitāti vuttovāyamattho. ‘‘Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttā anirākatajjhānā’’ti padadvayena samādhibhāvanā, ‘‘vipassanāya samannāgatā’’ti iminā paññābhāvanā vihitāti lokiyā tisso sikkhā dassitā.

ここで、“比丘たちよ、独坐を楽しみとし、独坐に楽しんで住みなさい”と命じられた身の遠離は、清浄な戒を持つ者のためのものであり、不浄な戒を持つ者のためのものではない。なぜなら、そのような者には対象から心を離すことができないからである。したがって、実質的に戒清浄が示されているということが、既に説かれた。“内的な心の静止に専念し、禅定を棄てない者”という二つの句によって定の修習が、“観を具足した”という句によって慧の修習が命じられており、これにより世俗の三学が示されている。


Idāni tāsu patiṭṭhitassa avassaṃbhāviphalaṃ dassetuṃ ‘‘paṭisallānarāmāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha brūhetānanti vaḍḍhetānaṃ. Dvinnaṃ phalānanti tatiyacatutthaphalānaṃ. Pāṭikaṅkhanti icchitabbaṃ avassaṃbhāvī. Aññāti arahattaṃ. Tañhi heṭṭhimamaggañāṇehi ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānanato paripuṇṇajānanattā upari jānanakiccābhāvato ca ‘‘aññā’’ti vuccati. Sati vā upādiseseti sati vā kilesūpādisese, pahātuṃ asakkuṇeyye sati. Ñāṇe hi aparipakke ye tena paripakkena pahātabbakilesā, te na pahīyanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘sati vā upādisese’’ti. Sati ca kilese khandhābhisaṅkhārā tiṭṭhanti eva. Iti imasmiṃ sutte anāgāmiphalaṃ arahattanti dve dhammā dassitā. Yathā cettha, evaṃ ito paresu dvīsu suttesu.

次に、これらに立脚する者に必ず生じる果実を示すために、“独坐を楽しみとする者たちには”等と言われた。そこでの“増進させる者”とは、充実させる者のことである。“二つの果”とは、第三と第四の果(阿那含果と阿羅漢果)のことである。“期待される”とは、望まれるべき、必ず起こることである。“究極の知”とは、阿羅漢果のことである。それは、下の道の知によって知られた限界を超えずに知ること、完全に知ること、そして、それ以上に知るべき課題がないことから“究極の知”と呼ばれる。“余依があるとき”とは、捨て去ることのできない煩悩の余依があるときのことである。智慧が未熟であるとき、成熟した智慧によって断じられるべき煩悩は断じられない。それを指して“余依があるとき”と言う。煩悩があるとき、蘊の形成は存続する。このように、この経においては阿那含果と阿羅漢果という二つの法が示されている。ここがそうであるように、これ以降の二つの経においても同様である。


Gāthāsu ye santacittāti ye yogāvacarā tadaṅgavasena vikkhambhanavaseva ca samitakilesatāya santacittā. Nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipakā. Iminā tesaṃ kammaṭṭhānapariharaṇañāṇaṃ dasseti. Satimanto [Pg.162] ca jhāyinoti ṭhānanisajjādīsu kammaṭṭhānāvijahanahetubhūtāya satiyā satimanto, ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena jhānena jhāyino. Sammā dhammaṃ vipassanti, kāmesu anapekkhinoti pubbeyeva ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417) vatthukāmesu kilesakāmesu ca ādīnavapaccavekkhaṇena anapekkhino anatthikā te pahāya adhigataṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā pādakaṃ katvā nāmarūpaṃ tassa paccaye ca pariggahetvā kalāpasammasanādikkamena sammā aviparītaṃ pañcakkhandhadhammaṃ aniccādito vipassanti.

詩節において、“静かな心を持つ者”とは、修行者が一時的な抑圧や鎮伏によって煩悩を静めたことで、静かな心となった者たちのことである。“ネパッカ”とは慧のことであり、それを具足しているから“賢者(ニパカ)”という。これによって、彼らの業処を維持する知が示されている。“正念あり、禅定にある者”とは、立つ、座るなどの動作において業処を離さない原因となる念があるから“正念ある者”であり、対象を凝視する特徴としての禅定があるから“禅定にある者”である。“正しく法を如実に観じ、諸々の欲に執着しない”とは、以前に“欲は骨の鎖のようである”などと説かれたように、物欲と煩悩欲において過患を観察することで、執着がなく、関心を持たない者が、それらを捨てて、得られた近行定や安止定を基礎とし、名色とその原因を把握し、聚落思惟などの順序に従って、正しく、誤りなく、五蘊の法を無常などとして如実に観ずることである。


Appamādaratāti vuttappakārāya samathavipassanābhāvanāya appamajjane ratā abhiratā tattha appamādeneva rattindivaṃ vītināmentā. Santāti samānā. ‘‘Sattā’’tipi pāṭho, puggalāti attho. Pamāde bhayadassinoti nirayūpapattiādikaṃ pamāde bhayaṃ passantā. Abhabbā parihānāyāti te evarūpā samathavipassanādhammehi maggaphalehi vā parihānāya abhabbā. Samathavipassanāto hi sampattato na parihāyanti, itarāni ca appattāni pāpuṇanti. Nibbānasseva santiketi nibbānassa ca anupādāparinibbānassa ca santike eva, na cirasseva naṃ adhigamissantīti.

“不放逸を楽とする”とは、先に述べたような止観の修行において不放逸であることを楽しみ、喜び、そこでまさに不放逸によって昼夜を過ごすことを言う。“安穏なる者”とは(修行を)具えている者のことである。“衆生”という読みもあり、その意味は“人(補特伽羅)”である。“放逸に恐怖を見る者”とは、地獄への転生などの放逸による恐怖を見ている者たちのことである。“衰退することのない者”とは、このような人々は、止観の諸法や道果から衰退することがないということである。なぜなら、すでに得た止観から衰退することはなく、未だ得ていない他の(道果を)得るからである。“涅槃の近くに”とは、涅槃および無余涅槃のまさに近くにあり、遠からずそれを体得するであろうということである。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八経の解説を終える。


9. Sikkhānisaṃsasuttavaṇṇanā

9. 学処功徳経の解説


46. Navame sikkhānisaṃsāti ettha sikkhitabbāti sikkhā, sā tividhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti. Tividhāpi cesā sikkhā ānisaṃsā etesaṃ, na lābhasakkārasilokāti sikkhānisaṃsā. Viharathāti sikkhānisaṃsā hutvā viharatha, tīsu sikkhāsu ānisaṃsadassāvino hutvā tāhi sikkhāhi laddhabbaṃ ānisaṃsameva sampassantā viharathāti attho. Paññuttarāti tāsu sikkhāsu yā adhipaññāsikkhāsaṅkhātā paññā, sā uttarā padhānā visiṭṭhā etesanti paññuttarā. Ye hi sikkhānisaṃsā viharanti, te paññuttarā bhavantīti. Vimuttisārāti [Pg.163] arahattaphalasaṅkhātā vimutti sāraṃ etesanti vimuttisārā, yathāvuttaṃ vimuttiṃyeva sārato gahetvā ṭhitāti attho. Ye hi sikkhānisaṃsā paññuttarā ca, na te bhavavisesaṃ patthenti, apica kho vibhavaṃ ākaṅkhantā vimuttiṃyeva sārato paccenti. Satādhipateyyāti jeṭṭhakakaraṇaṭṭhena sati adhipateyyaṃ etesanti satādhipateyyā adhipati eva adhipateyyanti katvā, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā kāyānupassanādimukhena samathavipassanābhāvanānuyuttāti attho.

46. 第九(経)の“学処の功徳”において、ここで“学ぶべきもの”が“学”であり、それは増上戒学、増上心学、増上慧学の三種である。これら三種の学が彼らにとっての“功徳”であり、利養・供養・名声ではないので“学処の功徳”と言う。“住せよ”とは、学処を功徳として住せよということであり、三学の中に功徳を見る者となって、それらの学によって得られるべき功徳そのものをしっかりと見極めて住せよという意味である。“慧を至上とする”とは、それらの学の中で増上慧学と呼ばれる慧、それが彼らにとっての“至上”であり、主要であり、卓越している者のことである。学処を功徳として住する者は、慧を至上とする者となるからである。“解脱を核心とする”とは、阿羅漢果と呼ばれる解脱が彼らにとっての核心である者のことであり、前述の解脱そのものを核心として堅持して立っているという意味である。学処を功徳とし慧を至上として住する者は、特定の生存(有)を望まず、むしろ非存在(離貪)を希求し、解脱のみを核心として依拠するのである。“念を主権とする”とは、最優先にすることという意味において、念が彼らの主権である者のことである。主そのものが主権であり、四念処において心をよく確立させ、身随観などを入り口として止観の修行に精励しているという意味である。


Atha vā sikkhānisaṃsāti bhikkhave, evarūpe dullabhakkhaṇapaṭilābhe tividhasikkhāsikkhanameva ānisaṃsaṃ katvā viharatha, evaṃ viharantā ca paññuttarā paññāya uttarā lokuttarapaññāya samannāgatā hutvā viharatha, evaṃbhūtā ca vimuttisārā nibbānasārā anaññasārā viharatha. Tathābhāvassa cāyaṃ upāyo, yaṃ satādhipateyyā viharatha, satipaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttā hotha, sabbattha vā satārakkhena cetasā viharathāti evamettha attho veditabbo. Iti bhagavā tīsu sikkhāsu bhikkhū niyojento yathā tā sikkhitabbā, yena ca pāripūriṃ gacchanti, taṃ saṅkhepeneva dassetvā idāni yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānānaṃ phalavisesadassanena tassā paṭipattiyā amoghabhāvaṃ pakāsento ‘‘sikkhānisaṃsāna’’ntiādimāha. Taṃ vuttatthameva.

あるいは“学処の功徳”とは、“比丘たちよ、このような得がたい機会を得た以上、三学を学ぶこと自体を功徳として住せよ。そのように住して、慧を至上とする者、すなわち慧において、また出世間的な慧を具えた者となって住せよ。そのようになれば、解脱を核心とし、涅槃を核心とし、他を核心としない者として住せよ”という意味である。そして、そのような状態に至るための手段が、“念を主権として住せよ”ということである。“念処の修行に常に没頭しなさい、あるいはあらゆるところで念によって守られた心で住しなさい”と、このようにここで意味を理解すべきである。このように世尊は比丘たちに三学を勧めるにあたって、それらがどのように学ばれるべきか、そして何によって円満に達するかを簡潔に示し、今や教えの通りに実践する者たちの果報の卓越性を示すことで、その実践が虚しくないことを明らかにするために“学処の功徳ある者たちの……”等の句を説かれた。その意味は述べた通りである。


Gāthāsu paripuṇṇasikkhanti aggaphalappattiyā parisuddhasikkhaṃ, asekkhanti attho. Apahānadhammanti ettha pahānadhammā vuccanti kuppā vimuttiyo. Pahānadhammoti hi hānadhammo kuppadhammo. Na pahānadhammoti apahānadhammo, akuppadhammo. ‘‘Appahānadhammo’’tipi pāḷi, so eva attho. Khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayanto jātikhayanto, nibbānaṃ. Khayo vā maraṇaṃ, jātikhayanto nibbānameva, tassa diṭṭhattā jātikhayantadassī.

詩節において、“円満なる学”とは、最上の果(阿羅漢果)を得ることによって清浄となった学、すなわち無学(阿羅漢)の意味である。“不退転の法”について、ここで“退転の法”とは、動揺しうる解脱を言う。退転の法とは、衰退する性質のもの、動揺する性質のことである。退転の法でないものが“不退転の法”であり、不動の(解脱)のことである。“appahānadhammo”という経文もあるが、意味は同じである。“滅尽そのものが終わり”であるから“滅尽の終焉”、“生の滅尽”であるから“生滅尽の終焉”、すなわち涅槃である。あるいは“滅”とは死のことであり、“生滅尽の終焉”とは涅槃そのもののことであり、それを見た者であるから“生滅尽を見る者”と言う。


Tasmāti yasmā sikkhāpāripūriyā ayaṃ jarāpāraṅgamanapariyosāno ānisaṃso, tasmā. Sadāti sabbakālaṃ. Jhānaratāti lakkhaṇūpanijjhāne, ārammaṇūpanijjhāneti duvidhepi jhāne ratā, tato eva [Pg.164] samāhitā. Māraṃ sasenaṃ abhibhuyyāti kilesasenāya anaṭṭhasenāya ca sasenaṃ anavasiṭṭhaṃ catubbidhampi māraṃ abhibhavitvā. Devaputtamārassapi hi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesā ‘‘senā’’ti vuccanti. Tathā rogādayo anaṭṭhā maccumārassa. Yathāha –

“それゆえに”とは、学処の円満によって、老いを超えて彼岸に至ることが終局の功徳であるから、それゆえに、ということである。“常に”とは、いかなる時も、ということである。“禅定を楽とする”とは、相の観察と対象の観察という二種の禅定を楽しみ、それゆえに定にある者のことである。“魔軍を克服して”とは、煩悩の軍勢と、滅びざる軍勢(死の軍勢)と共に、余すところなく四種の魔を克服して、ということである。天子魔であっても、徳を殺害する助けとなることから、煩悩は“軍勢”と呼ばれる。同様に、病気などは死魔の滅びざる軍勢である。次のように説かれている。


‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

“諸々の欲はお前の第一の軍勢であり、第二は不平と呼ばれる。第三はお前の飢えと渇きであり、第四は渇愛と呼ばれる。


‘‘Pañcamī thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho ca aṭṭhamo.

第五はお前の惛沈睡眠であり、第六は恐怖と呼ばれる。第七はお前の疑念であり、第八は虚栄と強情である。


‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati.

利養、名声、供養、そして不正に得た名誉。自己を称揚し、他者を軽蔑すること。


‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441;

mahāni. 28);

ナムチ(魔王)よ、これがお前の、悪なる者を攻撃する軍勢である。臆病者はこれに勝つことができないが、勝利した者は幸福を得る”。


Yathā cāha –

また次のように説かれている。


‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti. (ma. ni. 3.280;

jā. 2.22.121);

“今日こそ、熱意をもってなすべき修行に励むべきである。明日、死が訪れることを誰が知ろうか。かの大軍を率いる死神と、我らとの間に約束はないのだから”。


Bhavatha jātimaraṇassa pāragāti jātiyā maraṇassa ca pāragāmino nibbānagāmino bhavathāti.

“生と死の彼岸に至る者となれ”とは、生と死の彼岸に行く者、すなわち涅槃に行く者となれ、ということである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九経の解説を終える。


10. Jāgariyasuttavaṇṇanā

10. 覚醒経の解説


47. Dasame jāgaroti jāgarako vigataniddo jāgariyaṃ anuyutto, rattindivaṃ kammaṭṭhānamanasikāre yuttappayuttoti attho. Vuttañhetaṃ –

47. 第十(経)において、“目覚めている者”とは、眠りから覚め、眠りを除き、覚醒に専念し、昼夜を問わず瞑想の主題を心に留めることに精励している者のことである。これについて次のように説かれている。


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hoti? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena [Pg.165] nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ bhikkhu pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hotī’’ti (vibha. 519).

“比丘たちよ、比丘はどのようにして、夜の初めと終わりに覚醒の修行に専念するのか。ここで比丘は、日中、経行と坐禅によって、心を妨げとなる法から清める。夜の初夜、経行と坐禅によって、心を妨げとなる法から清める。夜の中夜、右脇を下にして、足に足を重ね、正念正知を保ち、起きる時間を心に留めて、師子臥をする。夜の後夜、起床して、経行と坐禅によって、心を妨げとなる法から清める。比丘たちよ、このように比丘は、夜の初めと終わりに覚醒の修行に専念するのである”。


Casaddo sampiṇḍanattho, tena vakkhamāne satādibhāve sampiṇḍeti. Assāti siyā, bhaveyyāti attho. ‘‘Jāgaro ca bhikkhu vihareyyā’’ti ca paṭhanti. Sabbattha sabbadā ca kammaṭṭhānāvijahanavasena satiavippavāsena sato sampajānoti sattaṭṭhāniyassa catubbidhassapi sampajaññassa vasena sampajāno. Samāhitoti upacārasamādhinā appanāsamādhinā ca samāhito ekaggacitto. Pamuditoti paṭipattiyā ānisaṃsadassanena uttaruttari visesādhigamena vīriyārambhassa ca amoghabhāvadassanena pamudito pāmojjabahulo. Vippasannoti tato eva paṭipattibhūtāsu tīsu sikkhāsu paṭipattidesake ca satthari saddhābahulatāya suṭṭhu pasanno. Sabbattha assāti sambandho vihareyyāti vā.

“Ca”(および)という語は集成の意味であり、それによって、これから説かれる“念(sati)”などの状態を集成しています。“Assa”とは“あるべきである(siyā/bhaveyya)”という意味です。また“目覚めている比丘が住むべきである(Jāgaro ca bhikkhu vihareyyā)”とも読まれます。あらゆる場所で常に、業処(瞑想対象)を捨てないことによる念の不離(不忘失)によって“念ある者(sato)”であり、七つの箇所にある四種類の正知によって“正知ある者(sampajānō)”です。“等持せる者(samāhito)”とは、近行定と安止定によって心が統一された(一境性となった)状態を指します。“歓喜せる者(pamudito)”とは、修行の功徳を見ること、また次々と勝れた証得を得ること、そして精進の開始が虚しくないことを見ることによって、歓喜に満ちた状態を指します。“澄浄せる者(vippasanno)”とは、それ(修行)によって、実践としての三学(戒定慧)と、実践の説示者である師(仏陀)に対して、信が多いために非常によく澄みわたっていることです。すべての箇所で“assa(あるべきである)”、あるいは“vihareyya(住むべきである)”という語が結びつきます。


Tattha kālavipassī ca kusalesu dhammesūti tasmiṃ kāle vipassako, tattha vā kammaṭṭhānānuyoge kālavipassī kālānurūpaṃ vipassako. Kiṃ vuttaṃ hoti? Vipassanaṃ paṭṭhapetvā kalāpasammasanādivasena sammasanto āvāsādike satta asappāye vajjetvā sappāye sevanto antarā vosānaṃ anāpajjitvā pahitatto cittassa samāhitākāraṃ sallakkhento sakkaccaṃ nirantaraṃ aniccānupassanādiṃ pavattento yasmiṃ kāle vipassanācittaṃ līnaṃ hoti, tasmiṃ dhammavicayavīriyapītisaṅkhātesu, yasmiṃ pana kāle cittaṃ uddhataṃ hoti, tasmiṃ passaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātesu kusalesu anavajjesu bojjhaṅgadhammesūti evaṃ tattha tasmiṃ tasmiṃ kāle, tasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge kālānurūpaṃ vipassako assāti. Satisambojjhaṅgo pana sabbattheva icchitabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234; mi. pa. 2.1.13). Ettāvatā puggalādhiṭṭhānāya desanāya jāgariyaṃ dassetvā yehi dhammehi jāgariyānuyogo sampajjati, te pakāseti.

その中で“時に応じて観じ、善なる諸法において(kālavipassī ca kusalesu dhammesū)”とは、その時に観ずる者、あるいはそこでの業処の専念において、時に応じて観ずる者のことです。何を言わんとしているのかといえば、観(ヴィパッサナー)を確立し、諸行の把握(kalāpa-sammasana)等によって観察し、住居などの七つの不適切なもの(非適法)を避け、適切なものを親しみ、途中で挫折することなく、専心して心の等持の相を識別し、恭しく絶え間なく無常随観などを進め、観の心が沈滞している時には、択法・精進・喜という(覚支)において、また心が浮ついている時には、軽安・定・捨という(覚支)において、これら無過失の七覚支の法について、このようにそこ(業処)において、その時々に、あるいはその業処の専念において、時に応じて観ずる者となるべきである、ということです。しかし、念覚支はすべての状況において望ましいものです。というのも、“比丘たちよ、私は念がすべての目的において(役立つと)言うのである”と説かれているからです(相応部5.234)。これによって、補特伽羅(個人)を立てた説教により覚醒( jāgariya)を示した上で、どのような法によって覚醒への専念が成就されるのかを明らかにしています。


Evaṃ [Pg.166] bhagavā āraddhavipassakassa bhikkhuno saṅkhepeneva saddhiṃ upakārakadhammehi sammasanacāraṃ dassetvā idāni tathā paṭipajjantassa paṭipattiyā avañjhabhāvaṃ dassento ‘‘jāgarassa, bhikkhave, bhikkhuno’’tiādimāha. Tattha jāgariyānuyoge satisampajaññasamādānāni sabbatthakāni sammodapasādāvahāni, tattha kālavipassanā nāma vipassanāya gabbhaggahaṇaṃ paripākagataṃ. Upakkilesavimutte hi vīthipaṭipanne vipassanāñāṇe tikkhe sūre vahante yogino uḷāraṃ pāmojjaṃ pasādo ca hoti, tehi ca visesādhigamassa santikeyeva. Vuttañhetaṃ –

このように世尊は、観を開始した比丘のために、助けとなる諸法とともに簡潔に観察の進め方を示し、今やそのように実践する者の修行が虚しくないことを示すために、“比丘たちよ、目覚めている比丘には”等の言葉を語られました。そこにおいて、覚醒への専念における念と正知の保持は、あらゆる状況で有効であり、和合と浄信をもたらします。そこでの“時の観(kālavipassanā)”とは、観の懐胎が成熟に達したことを意味します。随眠(煩悩)から離れ、道(ヴィーティ)に入った観の知が鋭く勇ましく進むとき、修行者には広大な歓喜と浄信が生じ、それらによって勝れた証得が目前に迫るのです。これは次のように説かれています。


‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.

“五蘊の生滅を観察するたびごとに、彼は喜悦と歓喜を得る。それは真理を識る者にとっての不死である(ダンマパダ374)。”


‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 374, 381);

“歓喜に満ちた比丘は、仏陀の教えに浄信し、諸行の静止である安らかな境地(涅槃)、幸福に到達するであろう(ダンマパダ381)。”


Gāthāsu jāgarantā suṇāthetanti etaṃ mama vacanaṃ ekanteneva pamādaniddāya avijjāniddāya pabodhanatthaṃ jāgarantā satisampajaññādidhammasamāyogena jāgariyaṃ anuyuttā suṇātha. Ye suttā te pabujjhathāti ye yathāvuttaniddāya suttā supanaṃ upagatā, te tumhe jāgariyānuyogavasena indriyabalabojjhaṅge saṅkaḍḍhitvā vipassanaṃ ussukkāpentā appamādapaṭipattiyā tato pabujjhatha atha vā jāgarantāti jāgaranimittā. ‘‘Suṇātheta’’nti ettha ‘‘eta’’nti vuttaṃ, kiṃ taṃ vacananti āha ‘‘ye suttā te pabujjhathā’’tiādi. Tattha ye suttāti ye kilesaniddāya suttā, te tumhe ariyamaggapaṭibodhena pabujjhatha. Suttā jāgaritaṃ seyyoti idaṃ pabodhassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā yathāvuttasupato vuttappakāraṃ jāgaritaṃ jāgaraṇaṃ atthakāmassa kulaputtassa seyyo pāsaṃsataro hitasukhāvaho, tasmā pabujjhatha. Natthi jāgarato bhayanti idaṃ tattha ānisaṃsadassanaṃ. Yo hi saddhādīhi jāgaraṇadhammehi samannāgamena jāgaro jaggati, pamādaniddaṃ na upagacchati, tassa attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ jātiādinimittaṃ sabbampi vaṭṭabhayaṃ natthi.

偈の中の“目覚めて聞け(jāgarantā suṇātha)”とは、私のこの言葉を、決定的に放逸の眠りと無明の眠りから目覚めるために、念や正知などの法を具備して、覚醒に専念しながら聞きなさい、という意味です。“眠っている者よ、目覚めよ”とは、上述のような眠りによって眠り(夢)に落ちている者たちよ、汝らは覚醒への専念によって根・力・覚支を奮い立たせ、観を熱心に行い、不放逸の実践によってそこから目覚めなさい、ということです。あるいは“目覚めている者たちよ”とは覚醒の兆候を指します。“ suṇātheta(それを聞け)”において“eta(それ)”と言われたのは、その言葉とは何かを示すためであり、“眠っている者よ、目覚めよ”等がそれにあたります。その中で“眠っている者”とは煩悩の眠りによって眠っている者のことであり、汝らは聖道による覚醒によって目覚めなさい、という意味です。“眠り(より)も目覚めが勝る”とは、目覚めるための理由を述べています。なぜなら、上述の眠りよりも、述べられたような種類の目覚め( jāgariya)の方が、利益を求める善男子にとって、より勝れており、称賛されるべきであり、利益と幸福をもたらすからです。だからこそ目覚めなさい。“目覚めている者に恐怖はない”とは、そこでの功徳を示しています。信などの目覚めの法を具備して目覚め、目覚めを保ち、放逸の眠りに陥らない者には、自己の非難による恐怖、他者の非難による恐怖、刑罰の恐怖、悪趣の恐怖、生などを原因とするすべての輪廻の恐怖が存在しないのです。


Kālenāti [Pg.167] āvāsasappāyādīnaṃ laddhakālena. Soti nipātamattaṃ. Sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti vipassanāya ārammaṇabhūtaṃ tebhūmakadhammaṃ sammā ñāyena yathā nibbindanavirajjanādayo sambhavanti, evaṃ parito vīmaṃsanto, sabbākārena vipassantoti attho. Ekodibhūtoti eko seṭṭho hutvā udetīti ekodi, samādhi. So ekodi bhūto jāto uppanno etassāti ekodibhūto. Aggiāhitādisaddānaṃ viya ettha bhūtasaddassa paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekodiṃ vā bhūto pattoti ekodibhūto. Ettha ca ekodīti maggasamādhi adhippeto, ‘‘samāhito’’ti ettha pana pādakajjhānasamādhinā saddhiṃ vipassanāsamādhi. Atha vā kālenāti maggapaṭivedhakālena. Sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti sammadeva catusaccadhammaṃ pariññābhisamayādivasena vīmaṃsanto, ekābhisamayena abhisamento. Ekodibhūtoti eko seṭṭho asahāyo vā hutvā udetīti ekodi, catukiccasādhako sammappadhāno. So ekodi bhūto jātoti sabbaṃ purimasadisameva. Vihane tamaṃ soti so evaṃbhūto ariyasāvako arahattamaggena avijjātamaṃ anavasesato vihaneyya samucchindeyya.

“時に(Kālena)”とは、適切な住居などが得られた時を指します。“so(それ)”は単なる接辞です。“正しく法を遍く吟味し(Sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno)”とは、観(ヴィパッサナー)の対象である三界の法を、嫌悪や離欲などが生じるように正しい理路(道理)によって遍く吟味し、あらゆる様態で観ずるという意味です。“専一となった(Ekodibhūto)”とは、“eko(一つ)”とは“勝れた(seṭṭho)”という意味で、“udeti(生じる)”ことで“ekodi(専一)”、すなわち定(サマディ)のことです。その専一がなった、生じた、起こった者が“専一となった者”です。火を供えた(aggiāhita)などの語と同様に、ここでの“bhūta(なった)”という語は後置詞(状態を表す語)と見なすべきです。あるいは、専一(定)の状態に達したことが“専一となった”です。ここでの“専一(ekodi)”は“道定(聖道の定)”を指し、“等持せる(samāhito)”の箇所では、基礎となる禅定(足代の禅)とともに観の定(ヴィパッサナー・サマディ)を指しています。あるいは“時に”とは“道の現観(貫通)の時”を指します。“正しく法を遍く吟味し”とは、正しく四聖諦の法を遍知現観などによって吟味し、一現観によって現観することです。“専一となった”とは、一(eko)すなわち勝れた、あるいは無二の助けとなって生じる(udeti)ゆえに“ekodi”であり、四つの機能を成就する正精進を指します。その専一が生じた(bhūto)というのは、すべて前述の通りです。“彼は闇を滅ぼすであろう(vihane tamaṃ so)”とは、そのような聖弟子は、阿羅漢道によって無明の闇を余すところなく滅ぼし、根絶するであろう、ということです。


Iti bhagavā paṭipattiyā amoghabhāvaṃ dassetvā idāni tattha daḷhaṃ niyojento ‘‘tasmā have’’ti osānagāthamāha. Tattha tasmāti yasmā jāgarato satiavippavāsādinā samathavipassanābhāvanā pāripūriṃ gacchati, anukkamena ariyamaggo pātubhavati, tato cassa sabbaṃ vaṭṭabhayaṃ natthi, tasmā. Haveti ekaṃsena daḷhaṃ vā. Bhajethāti bhajeyya. Evaṃ jāgariyaṃ bhajanto ca ātāpibhāvādiguṇayutto bhikkhu saṃyojanāni bhinditvā aggaphalañāṇasaṅkhātaṃ anuttaraṃ uttararahitaṃ sambodhiṃ phuse pāpuṇeyya. Sesaṃ vuttanayameva.

このように世尊は、修行の不虚(実りあること)を示された後、今、その修行を強く促すために、“それゆえに、実に(tasmā have)”という結びの偈を説かれました。その中で“それゆえに(tasmā)”とは、目覚めている者に、正念の不離などによって止観の修習が円満に達し、段階的に聖道が顕現し、それによって一切の輪廻の恐怖がなくなるため、それゆえに(という意味です)。“実に(have)”とは、一途に、あるいは強く、という意味です。“親しむべきである(bhajetha)”とは、親しむのがよい、ということです。このように目覚め(不眠の修行)に親しみ、精進などの徳を備えた比丘は、結(結縛)を断ち切って、最上の果の智と称される、これより上なき無上の正覚に到達し、達成するであろう、ということです。残りの部分は、既に述べられた方法の通りです。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の釈が完了した。


11. Āpāyikasuttavaṇṇanā

11. 悪趣経(アーパーイカ・スッタ)の釈


48. Ekādasame āpāyikāti apāye nibbattissantīti āpāyikā. Tatthāpi niraye nibbattissantīti nerayikā. Idamappahāyāti idaṃ idāni vakkhamānaṃ duvidhaṃ pāpasamācāraṃ appajahitvā, tathāpaṭipattitathāpaggahaṇavasena pavattaṃ vācaṃ cittaṃ diṭṭhiñca appaṭinissajjitvāti attho. Abrahmacārīti [Pg.168] brahmaseṭṭhaṃ caratīti brahmacārī, brahmā vā seṭṭho ācāro etassa atthīti brahmacārī, na brahmacārīti abrahmacārī, brahmacāripaṭirūpako dussīloti attho. Brahmacāripaṭiññoti ‘‘brahmacārī aha’’nti evaṃpaṭiñño. Paripuṇṇanti akhaṇḍādibhāvena avikalaṃ. Parisuddhanti upakkilesābhāvena parisuddhaṃ. Amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena, diṭṭhaṃ sutaṃ parisaṅkitanti imehi codanāmūlehi vajjitena. Abrahmacariyena aseṭṭhacariyena. Anuddhaṃsetīti ‘‘parisuddho aya’’nti jānantova pārājikavatthunā dhaṃseti padhaṃseti, codeti akkosati vā.

48. 第十一経において、“悪趣にある者(āpāyikā)”とは、悪趣(apāya)に生まれるであろう者たちのことです。その中でも特に地獄(niraya)に生まれるであろう者が“地獄に落ちる者(nerayikā)”です。“これを捨てずに(idamappahāya)”とは、今から述べられる二種類の悪しき行いを捨てず、また、そのような修行やそのような執着に基づいて生じた言葉・心・見解を放棄しないこと、という意味です。“非梵行者(abrahmacārī)”とは、梵(最上)の行を歩む者が梵行者(brahmacārī)であり、あるいは梵、すなわち最上の行儀を具える者が梵行者です。そうではない者が“非梵行者”であり、梵行者のふりをしているが破戒している者、という意味です。“梵行を自称する者(brahmacāripaṭiñño)”とは、“私は梵行者である”と、このように公言する者のことです。“円満な(paripuṇṇaṃ)”とは、欠損などのない状態で欠けるところがないこと。“清浄な(parisuddhaṃ)”とは、随煩悩がないことによって清浄なこと。“根拠のないことで(amūlakenā)”とは、見ること(見)などの根拠を欠いた、すなわち、見た、聞いた、疑ったというこれらの告発の根拠を欠いた状態で。“非梵行によって(abrahmacariyena)”とは、最上ではない行いによって。“非難する(anuddhaṃsetī)”とは、“この者は清浄である”と知りながらも、波羅夷の事柄によって、滅ぼす、あるいは完全に滅ぼす、告発する、または罵る、ということです。


Gāthāsu abhūtavādīti parassa dosaṃ adisvāva abhūtena tucchena musāvādaṃ katvā paraṃ abbhācikkhanto. Katvāti yo vā pana pāpakammaṃ katvā ‘‘nāhaṃ etaṃ karomī’’ti āha. Ubhopi te pecca samā bhavantīti te ubhopi janā ito paralokaṃ gantvā nirayaṃ upagamanato gatiyā samānā bhavanti. Tattha gatiyeva nesaṃ paricchinnā, na pana āyu. Bahuñhi pāpaṃ katvā ciraṃ niraye paccati, parittaṃ katvā appamattakameva kālaṃ. Yasmā pana tesaṃ ubhinnampi kammaṃ lāmakameva. Tena vuttaṃ ‘‘nihīnakammā manujā paratthā’’ti. ‘‘Paratthā’’ti pana padassa purato ‘‘peccā’’ti padena sambandho – parattha pecca ito gantvā te nihīnakammā samā bhavantīti.

偈の中で、“事実でないことを語る者(abhūtavādī)”とは、他人の過失を見ていないのに、事実でない虚偽の妄語をなして、他人を誹謗する者のことです。“なして(katvā)”とは、あるいは悪業をなしておきながら“私はそれをしていない”と言う者のことです。“その両者も、死後において等しくなる(ubhopi te pecca samā bhavantī)”とは、その両方の人間が、ここから来世へ行って、地獄に赴くという点において、その赴く先(趣)が同じになる、ということです。その点において、彼らにとって趣だけが規定されているのであり、寿命が等しいのではありません。多くの悪をなせば、長い間地獄で焼かれますが、わずかな悪であれば、わずかな時間だからです。しかし、彼ら両者の行為は等しく卑劣です。ゆえに“卑劣な業の人間は、他世において(nihīnakammā manujā paratthā)”と言われました。“他世において(paratthā)”という言葉は、前の“死後(peccā)”という言葉と繋がります。すなわち、他世において、死後、ここから去って、それら卑劣な業の者たちは等しくなる、ということです。


Evaṃ bhagavā abhūtabbhakkhānavasena bhūtadosapaṭicchādanavasena ca pavattassa musāvādassa vipākaṃ dassetvā idāni tasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ bahūnaṃ pāpabhikkhūnaṃ duccaritakammassa vipākadassanena saṃvejanatthaṃ dve gāthā abhāsi. Tattha kāsāvakaṇṭhāti kasāvarasapītattā kāsāvena vatthena paliveṭhitakaṇṭhā. Pāpadhammāti lāmakadhammā. Asaññatāti kāyādīhi saññamarahitā. Pāpāti tathārūpā pāpapuggalā, pāpehi kammehi upapajjitvā ‘‘tassa kāyopi āditto sampajjalito sajotibhūto, saṅghāṭipi ādittā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.218-219; pārā. 230) lakkhaṇasaṃyutte vuttanayena mahādukkhaṃ anubhavantiyeva.

このように世尊は、事実無根の誹謗や事実の過失の隠蔽に基づいて生じる妄語の報いを示された後、今、その場所に座っていた多くの悪比丘たちの悪行の報いを示すことで、彼らを戦慄させるために、二つの偈を説かれました。その中で“黄褐色の衣を首に巻く(kāsāvakaṇṭhā)”とは、カサーヴァ(黄褐色)の染液に染まった、カサーヴァの布を首に巻きつけた者たちのことです。“悪しき性質の(pāpadhammā)”とは、卑劣な法(性質)を持つ者たち。“不制止の(asaññatā)”とは、身(口・意)などによる制止を欠いた者たち。“悪人(pāpā)”とは、そのような悪しき人々であり、彼らは悪業によって地獄に生まれ、“その体も燃え、炎を上げ、火の塊となり、僧伽梨(大衣)も燃えている”などと、相応部(Lakkhaṇa Saṃyutta)で述べられた方法により、大きな苦しみを受けるのです。


Tatiyagāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yañce bhuñjeyya dussīlo nissīlapuggalo kāyādīhi asaññato raṭṭhavāsīhi saddhāya dinnaṃ yaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ ‘‘samaṇomhī’’ti paṭijānanto gahetvā bhuñjeyya, tato āditto aggivaṇṇo ayoguḷova bhutto seyyo sundarataro. Kiṃkāraṇā? Tappaccayā [Pg.169] hissa ekova attabhāvo jhāyeyya, dussīlo pana hutvā saddhādeyyaṃ bhuñjitvā anekānipi jātisatāni niraye uppajjeyyāti.

第三の偈の要約はこうです。破戒し、戒を欠いた者、身(口・意)などにおいて不制止の者が、“私は沙門である”と自称し、国の人々が信仰によって捧げた国の供物を受け取って食べるよりは、むしろ、燃え盛る火のような鉄の塊を食べる方が勝っており、より良いのです。なぜでしょうか。それが原因であれば、その者の一つの身体が焼かれるだけですが、破戒者となって信仰による施物を食べれば、何百回もの転生において地獄に生まれることになるからです。


Ekādasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十一経の釈が完了した。


12. Diṭṭhigatasuttavaṇṇanā

12. 見解経(ディッティガタ・スッタ)の釈


49. Dvādasame dvīhi diṭṭhigatehīti ettha diṭṭhiyova diṭṭhigatāni ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīsu (a. ni. 9.11) viya. Gahitākārasuññatāya vā diṭṭhīnaṃ gatamattānīti diṭṭhigatāni, tehi diṭṭhigatehi. Pariyuṭṭhitāti abhibhūtā palibuddhā vā. Palibodhattho vāpi hi pariyuṭṭhānasaddo ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) viya. Devāti upapattidevā. Te hi dibbanti uḷāratamehi kāmaguṇehi jhānādīhi ca kīḷanti, iddhānubhāvena vā yathicchitamatthaṃ gacchanti adhigacchantīti ca devāti vuccanti. Manassa ussannattā manussā, ukkaṭṭhaniddesavasena cetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Olīyanti eketi ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti bhavesu olīyanābhinivesabhūtena sassatabhāvena ekacce devā manussā ca avalīyanti allīyanti saṅkocaṃ āpajjanti, na tato nissaranti. Atidhāvantīti paramatthato bhinnasabhāvānampi sabhāvadhammānaṃ yvāyaṃ hetuphalabhāvena sambandho, taṃ aggahetvā nānattanayassapi gahaṇena tattha tattheva dhāvanti, tasmā ‘‘ucchijjati attā ca loko ca, na hoti paraṃ maraṇā’’ti ucchede vā bhavanirodhapaṭipattiyā paṭikkhepadhammataṃ atidhāvanti atikkamanti. Cakkhumanto ca passantīti casaddo byatireke. Pubbayogasampattiyā ñāṇaparipākena paññācakkhumanto pana devamanussā teneva paññācakkhunā sassataṃ ucchedañca antadvayaṃ anupagamma majjhimapaṭipattidassanena paccakkhaṃ karonti. Te hi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ paṭiccasamuppannaṃ, tasmā na sassataṃ, nāpi ucchijjatī’’ti aviparītato passanti.

49. 第十二経において、“二つの見解によって(dvīhi diṭṭhigatehi)”とは、ここでは“糞尿(gūthagata muttagata)”などの表現と同様に、見解そのものが“見解(diṭṭhigata)”です。あるいは、把握した様態の空虚さゆえに、見解へと至ったもの(のみ)が見解です。それら二つの見解によって、という意味です。“取り囲まれた(pariyuṭṭhitā)”とは、圧倒された、あるいは妨げられた、ということです。あるいは、取り囲む(pariyuṭṭhāna)という言葉は、“盗賊が道で待ち伏せした(pariyuṭṭhiṃsu)”などのように、妨げの意味もあります。“諸天(devā)”とは、生天した神々のことです。彼らは光り輝き(dibbanti)、極めて勝れた五欲の快楽や禅定などによって遊び、あるいは、神変の威力によって意のままに目的を達成し、到達するので、“天(deva)”と呼ばれます。“人間(manussā)”とは、心が勝れている(ussanna)から人間です。これは卓越した表現として説かれたものであり、“天と人間の師(satthā devamanussānaṃ)”と言われるのと同様です。“ある者は停滞し(olīyanti eketi)”とは、“我(アートマン)と世界は常住である”と、諸々の存在における停滞と執着となった常住論によって、一部の天や人間は、停滞し、執着し、萎縮してしまい、そこから脱出することがありません。“行き過ぎる(atidhāvanti)”とは、勝義においては異なった自性を持つ諸法であっても、そこにある因果関係を把握せず、別異の捉え方をすることによって、あちこちへと走り回ります。それゆえに、“我と世界は断絶する、死後に次があるのではない”という断滅論において、あるいは、有の滅尽の修行に対して、否定的な性質をもって、通り過ぎ、超えていくのです。“眼ある者は見る(cakkhumanto ca passantī)”の“そして(ca)”という言葉は、反対(の対置)を意味します。以前の修行の達成と智の成熟により、智慧の眼を備えた天や人間は、その智慧の眼によって、常住と断滅という二つの極端に陥らず、中道の観法によって真実を現前とします。彼らは“これはただの名色であり、縁起したものである。ゆえに常住ではなく、また断滅することもない”と、ありのままに見るのです。


Evaṃ olīyanādike puggalādhiṭṭhānena uddisituṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavāti kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo. Aparepi tayo [Pg.170] bhavā saññībhavo, asaññībhavo, nevasaññīnāsaññībhavo. Aparepi tayo bhavā ekavokārabhavo, catuvokārabhavo, pañcavokārabhavoti. Etehi bhavehi āramanti abhinandantīti bhavārāmā. Bhavesu ratā abhiratāti bhavaratā. Bhavesu suṭṭhu muditāti bhavasammuditā. Bhavanirodhāyāti tesaṃ bhavānaṃ accantanirodhāya anuppādanatthāya. Dhamme desiyamāneti tathāgatappavedite niyyānikadhamme vuccamāne. Na pakkhandatīti sassatābhiniviṭṭhattā saṃkhittadhammattā na pavisati na ogāhati. Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati na taṃ saddahati. Na santiṭṭhatīti tassaṃ desanāyaṃ na tiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ sassatato abhinivisanena bhavesu olīyanti.

このように、“比丘たちよ、どのようにしてか”などの(経文の)言葉は、沈滞(退縮)等について補特伽羅(人)を中心として示すために述べられたものである。その中で、“有(う)”とは、欲有・色有・無色有である。他にもまた、想有・無想有・非想非非想有の三有がある。さらにまた、一蘊有・四蘊有・五蘊有の三有がある。これらの有において楽しみ、喜ぶゆえに“有を楽しみ(有楽)”という。有を好み、耽溺するゆえに“有を愛好し(有嗜)”という。有において大いに歓喜するゆえに“有に歓喜する(有歓)”という。“有の滅のために”とは、それらの有を究極的に滅ぼし、再生じさせないためである。“法が説かれているとき”とは、如来によって宣説された出離の法が説かれているときのことである。“飛び込まない”とは、常住の見解に執着し、凝縮された法であるために、参入せず、没入しないことである。“清信を起さない”とは、清らかな信(浄信)を生じさせず、それを信じないことである。“留まらない”とは、その説法の中に留まらず、確信(勝解)しないことである。このように常住の見解によって執着することで、諸々の有の中に沈滞(退縮)するのである。


Aṭṭīyamānāti bhave jarārogamaraṇādīni vadhabandhanacchedanādīni ca disvā saṃvijjanena tehi samaṅgibhāvena bhavena pīḷiyamānā dukkhāpiyamānā. Harāyamānāti lajjamānā jigucchamānāti paṭikūlato dahantā. Vibhavanti ucchedaṃ. Abhinandantīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ajjhosāya nandanti. Yato kira bhotiādi tesaṃ abhinandanākāradassanaṃ. Tattha yatoti yadā. Bhoti ālapanaṃ. Ayaṃ attāti kārakādibhāvena attanā parikappitaṃ sandhāya vadati. Ucchijjatīti upacchijjati. Vinassatīti na dissati, vināsaṃ abhāvaṃ gacchati. Na hoti paraṃ maraṇāti maraṇena uddhaṃ na bhavati. Etaṃ santanti yadetaṃ attano ucchedādi, etaṃ sabbabhavavūpasamato sabbasantāpavūpasamato ca santaṃ, santattā eva paṇītaṃ, tacchāviparītabhāvato yāthāvaṃ. Tattha ‘‘santaṃ paṇīta’’nti idaṃ dvayaṃ taṇhābhinandanāya vadanti, ‘‘yāthāva’’nti diṭṭhābhinandanāya. Evanti evaṃ yathāvuttaucchedābhinivesanena.

“嫌悪し”とは、有において老・病・死など、また殺害・束縛・切断などを見て、戦慄し、それらを具えていることによって、有に苦しめられ、悩まされていることである。“恥じ入り”とは、恥じることである。“忌み嫌い”とは、不浄なものとして見なすことである。“非有”とは、断滅のことである。“喜ぶ”とは、渇愛と見解による随喜によって固執して喜ぶことである。“実に、尊者よ、〜のとき”などは、彼らの喜びの様相を示すものである。その中で、“〜のとき”とは、その時のことである。“尊者よ”は、呼びかけである。“この自我”とは、作者などの状態として自分自身で想定した自我を指して言っている。“断絶する”とは、遮断されることである。“滅びる”とは、見えなくなること、すなわち滅亡・非存在に帰することである。“死後に存在しなくなる”とは、死をもってそれ以上存在しなくなることである。“これは寂静である”とは、この自己の断滅などのことであり、これが一切の有の静止、および一切の熱悩の静止であるから“寂静”であり、寂静であるからこそ“勝妙”であり、虚偽でない状態であるから“如実(真実)”であるという。ここで、“寂静である、勝妙である”というこの二つは、渇愛による随喜によって言われ、“如実である”とは、見解による随喜によって言われている。“このように”とは、このように、上述のような断滅への執着によることを指す。


Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Tañhi paccayasambhūtattā paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Tenāha ‘‘bhūtamidaṃ, bhikkhave, samanupassathā’’ti (ma. ni. 1.401). Bhūtato aviparītasabhāvato salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca passati. Idañhi khandhapañcakaṃ nāmarūpamattaṃ. Tattha ‘‘ime pathavīādayo dhammā rūpaṃ, ime phassādayo dhammā nāmaṃ, imāni nesaṃ lakkhaṇādīni, ime nesaṃ avijjādayo paccayā’’ti evaṃ sapaccayanāmarūpadassanavasena ceva, ‘‘sabbepime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventi, tasmā aniccā, aniccattā dukkhā, dukkhattā anattā’’ti evaṃ aniccānupassanādivasena ca passatīti [Pg.171] attho. Ettāvatā taruṇavipassanāpariyosānā vipassanābhūmi dassitā. Nibbidāyāti bhūtasaṅkhātassa tebhūmakadhammajātassa nibbindanatthāya, etena balavavipassanaṃ dasseti. Virāgāyāti virāgatthaṃ virajjanatthaṃ, iminā maggaṃ dasseti. Nirodhāyāti nirujjhanatthaṃ, imināpi maggameva dasseti. Nirodhāyāti vā paṭippassaddhinirodhena saddhiṃ anupādisesanibbānaṃ dasseti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantīti evaṃ paññācakkhumanto sapubbabhāgena maggapaññācakkhunā catusaccadhammaṃ passanti.

“実在(あるがままのもの)”とは、五蘊のことである。それは縁によって生じたものであり、勝義において存在しているがゆえに“実在(成ったもの)”と言われる。それゆえ“比丘たちよ、この実在を観察せよ”と言われた。実在として、すなわち、不転倒の自性として、自相と共相によって観察する。この五蘊とは名色にすぎない。その中で“これらの地(大)などの諸法は色であり、これらの触などの諸法は名であり、これらがそれらの特相などであり、これらがそれらの無明などの縁である”というように、縁を伴った名色の観察によって、また“これら一切の諸法は、無から生じ、生じては滅し去る。それゆえ無常であり、無常であるから苦であり、苦であるから無我である”というように、無常観などの方法によって観察するという意味である。これによって、初歩のヴィパッサナーから究極のヴィパッサナーまでの領域が示された。“厭離のために”とは、実在と称される三界の諸法の集まりを厭うためであり、これによって強力なヴィパッサナー(観)を示している。“離欲のために”とは、離欲のため、あるいは貪りを除くためであり、これによって道(聖道)を示している。“滅尽のために”とは、滅尽のためであり、これによってもまた道を示している。あるいは“滅尽のために”によって、安らぎとしての滅とともに、余依なき涅槃を示している。“比丘たちよ、このように眼ある者は見る”とは、このように、智慧の眼ある者が、前分(準備段階)とともに、道智の眼によって四聖諦の法を見るということである。


Gāthāsu ye bhūtaṃ bhūtato disvāti ye ariyasāvakā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ bhūtato aviparītasabhāvato vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya disvā. Etena pariññābhisamayaṃ dasseti. Bhūtassa ca atikkamanti bhāvanābhisamayaṃ. Ariyamaggo hi bhūtaṃ atikkamati etenāti ‘‘bhūtassa atikkamo’’ti vutto. Yathābhūteti aviparītasaccasabhāve nibbāne. Vimuccanti adhimuccanti, etena sacchikiriyābhisamayaṃ dasseti. Bhavataṇhāparikkhayāti bhavataṇhāya sabbaso khepanā samucchindanato, etena samudayappahānaṃ dasseti.

詩句の中の“実在を実在として見て”とは、聖弟子たちが、実在である五蘊を、不転倒の自性として、ヴィパッサナーの智慧を伴う道智によって見ることである。これによって遍知現観(遍知による覚り)を示す。“実在を超越する”とは、修習現観(修習による覚り)のことである。聖道は実在を超越するものであり、それによって“実在の超越”と言われる。“あるがままのものにおいて”とは、不転倒の真実の自性である涅槃においてのことである。“解脱する(信解する)”とは、確信する(勝解する)ことであり、これによって作証現観(体験による覚り)を示す。“有愛の滅尽によって”とは、有愛を完全に投げ捨て、断絶することからであり、これによって集諦の断(原因の放棄)を示す。


Save bhūtapariñño soti ettha pana saveti nipātamattaṃ. So bhūtapariñño bhūtassa atikkamanūpāyena maggena bhavataṇhāparikkhayā pariññātakkhandho tato eva yathābhūte nibbāne adhimutto. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca, ucchedādidassane vā vītataṇho bhinnakileso. Bhikkhu bhūtassa upādānakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa vibhavā, āyatiṃ anuppādā punabbhavaṃ nāgacchati, apaññattikabhāvameva gacchatīti anupādisesāya nibbānadhātuyā desanaṃ niṭṭhāpesi.

“実に、彼は実在を遍知した者”において、“実に(save)”は感嘆詞にすぎない。その実在を遍知した者は、実在を超越する手段としての聖道によって、有愛が滅尽したために、五蘊を遍知し、それゆえにあるがままの涅槃に確信(勝解)した者である。“有と非有において”とは、小なる有と大なる有において、あるいは断滅などの見解において渇愛を離れ、煩悩を打破した者である。比丘は、実在である取蘊と称される自己の存在の滅亡によって、将来に生じることなく、再び有(生まれ)に至らず、施設し得ない状態(不可説)に至るのである。このようにして、余依なき涅槃界についての説示を完結させた。


Iti imasmiṃ vagge ekādasame vaṭṭaṃ kathitaṃ, tatiyacatutthapañcamesu pariyosānasutte ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, sesesu vivaṭṭamevāti veditabbaṃ.

このように、この第十一品においては流転(輪廻)が語られ、第三、第四、第五、および最後の経においては流転と還滅(流転の停止)が語られ、残りの経においては還滅のみが語られていると知るべきである。


Dvādasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十二経の注釈が完了した。


Paramatthadīpaniyā khuddakanikāya-aṭṭhakathāya

パラマッタ・ディーパニー(至高義の解明)、小部経典注釈


Itivuttakassa dukanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

如是語経の二集注釈が完了した。


3. Tikanipāto

3. 三集(三法)


1. Paṭhamavaggo

1. 第一品


1. Mūlasuttavaṇṇanā

1. 根本経釈


50. Tikanipātassa [Pg.172] paṭhame tīṇīti gaṇanaparicchedo. Imānīti abhimukhīkaraṇaṃ. Akusalamūlānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha akusalāni ca tāni mūlāni cāti akusalamūlāni. Atha vā akusalānaṃ hetupaccayapabhavajanakasamuṭṭhāpakanibbattakaṭṭhena mūlāni cāti akusalamūlāni, akusaladhammānaṃ kāraṇānīti attho. Kāraṇañhi yathā hinoti etasmā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā etīti paccayo, pabhavati etasmāti pabhavo, attano phalaṃ janetīti janakaṃ, samuṭṭhāpetīti samuṭṭhāpakaṃ, nibbattetīti nibbattakanti ca vuccati. Evaṃ patiṭṭhaṭṭhena mūlanti, tasmā akusalamūlānīti akusalānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanāni, kāraṇānīti vuttaṃ hoti.

50. 三集の最初の〔経〕において、“三つ”というのは、数量の限定である。“これらは”というのは、目前に提示することである。“不善根”というのは、限定された諸法の提示である。そこにおいて、不善であり、かつそれらが根(根本)であるから、不善根である。あるいは、不善なるものたちの因・縁・生・発起・産生・成育という意味において根であるから不善根である。すなわち、不善の諸法の原因という意味である。原因とは、たとえば“そこから(hinoti)結果が進行するから因(hetu)”、“これに依って(paṭicca)生じるから縁(paccayo)”、“そこから生じる(pabhavati)から生(pabhavo)”、“自らの結果を産む(janeti)から産生者(janaka)”、“発起させる(samuṭṭhāpeti)から発起者(samuṭṭhāpaka)”、“成育させる(nibbatteti)から成育者(nibbattaka)”と言われる。このように、安住(確立)させるという意味において“根”である。したがって、不善根とは、不善なるものたちの堅固な安住の状態を成し遂げるもの、すなわち原因であると言われる。


Keci pana ‘‘sāliādīnaṃ sālibījādīni viya maṇippabhādīnaṃ maṇivaṇṇādayo viya ca akusalānaṃ akusalabhāvasādhako lobhādīnaṃ mūlaṭṭho’’ti vadanti. Evaṃ sante akusalacittasamuṭṭhānarūpesu tesaṃ hetupaccayabhāvo na siyā. Na hi tāni tesaṃ akusalabhāvaṃ sādhenti, na ca paccayā na honti. Vuttañhetaṃ –

しかし、ある人々は“稲などの稲の種などのように、あるいは宝珠の輝きなどの宝珠の色彩などのように、不善なるものたちの不善である状態を成し遂げるものが、貪欲などの根(根本)の意味である”と言う。そうであるならば、不善心から発起した色(物質的現象)において、それら(貪欲など)が因縁である状態はあり得ないだろう。なぜなら、それら(色)は、それら(不善心)の不善である状態を成し遂げるものではなく、また縁でないわけでもないからである。これについて次のように言われている。


‘‘Hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa.1).

“因(hetu)は、因と相応する諸法、およびそれ(因)によって発起された諸色に対して、因縁によって縁となる”(パッターナ 1.縁示説 1)。


Ahetukassa ca mohassa akusalabhāvo na siyā akusalabhāvasādhakassa mūlantarassa abhāvato. Athāpi siyā lobhādīnaṃ sabhāvasiddho akusalādibhāvo, taṃsampayuttānaṃ pana lobhādipaṭibaddhoti. Evampi yathā lobhādīnaṃ, evaṃ alobhādīnampi sabhāvasiddho kusalādibhāvoti alobhādayo kusalā eva siyuṃ, na abyākatā, na ca honti. Tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ mūlesupi kusalādibhāvo pariyesitabbo. Yonisomanasikārādiko viya hi kusalabhāvassa, ayonisomanasikārādiko [Pg.173] akusalabhāvassa kāraṇanti gahetabbaṃ. Evaṃ akusalabhāvasādhanavasena lobhādīnaṃ mūlaṭṭhaṃ aggahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na koci doso. Laddhahetupaccayā hi dhammā virūḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, heturahitā pana tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitāti hetuādiatthena akusalānaṃ upakārakattā mūlānīti akusalamūlāni. Yasmā pana mūlena mutto akusalacittuppādo natthi, tasmā tīhi mūlehi sabbo akusalarāsi pariyādiyitvā dassitoti daṭṭhabbaṃ.

また、無因の癡(愚痴)が不善である状態はあり得ない。なぜなら、不善の状態を成し遂げる別の根が存在しないからである。あるいは、貪欲などの不善などの状態は自性(それ自体)によって成立しており、それと相応するものは貪欲などに依存しているというのであろうか。そのようであっても、貪欲などのように、無貪などの善などの状態も自性によって成立していることになるため、無貪などはただ善のみであり、無記(善でも不善でもない)ではなくなってしまうが、実際にはそうではない。したがって、相応する諸法においてと同様に、根(根本)においても善などの状態は求められるべきである。すなわち、如理作意(正しく考えること)などが善の状態の原因であり、不如理作意などが不善の状態の原因であると理解すべきである。このように、不善の状態を成し遂げるという意味で貪欲などの根の意味を捉えるのではなく、堅固な安住の状態を成し遂げるという意味で捉えるならば、何の過失もない。なぜなら、因縁を得た諸法は、根を張った樹木のように、堅固で安定しているが、因を欠いたものは、胡麻の種や藻のように、安定していないからである。したがって、因などの意味において、不善なるものたちの助けとなるものであるから、根であり、不善根である。しかし、根から離れた不善心の生起は存在しないので、三つの根によって不善の集積のすべてが網羅されて示されていると知るべきである。


Tāni akusalamūlāni sarūpato dassetuṃ ‘‘lobho akusalamūla’’ntiādi vuttaṃ. Tattha lobhādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana tatiyamaggavajjhā lobhādayo āgatā, idha pana anavasesāti ayameva viseso.

それらの不善根を具体的に示すために、“貪は不善根である”などが言われた。そこにおいて、貪欲などについて説かれるべきことは、既に下(以前)で述べられた通りである。ただし、そこ(以前の箇所)では第三道(不還果の道)によって断じられるべき貪欲などが説かれたが、ここでは残余のない(すべての)ものが説かれているという、この点だけが相違である。


Gāthāyaṃ pāpacetasanti akusaladhammasamāyogato lāmakacittaṃ. Hiṃsantīti attano pavattikkhaṇe āyatiṃ vipākakkhaṇe ca vibādhenti. Attasambhūtāti attani jātā. Tacasāranti gaṇṭhitaṃ, veḷunti attho. Samphalanti attano phalaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – khadirasīsapādayo viya antosāro ahutvā bahisāratāya tacasāranti laddhanāmaṃ veḷuādiṃ yathā attasambhūtameva phalaṃ hiṃsati vināseti, evameva anto sīlādisārarahitaṃ lāmakacittaṃ puggalaṃ attasambhūtāyeva lobhādayo vināsentīti.

詩句において、“悪しき心の(pāpacetasaṃ)”とは、不善法と結びついているために卑劣な心のことである。“害する(hiṃsanti)”とは、自らが生起する瞬間において、また将来の異熟(結果)の瞬間において妨げることである。“自ら生じた(attasambhūtā)”とは、自己の中に生じたということである。“皮が本質のもの(tacasāraṃ)”とは、節のあるもの、すなわち竹という意味である。“自らの果実(samphalaṃ)”とは、自らの実のことである。こういうことが言われている。――栴檀やシッソー(鉄刀木)などのように内側に芯(sāra)がなく、外側(皮)が本質(sāra)であるために“皮本質(tacasāra)”という名を得た竹などが、まさに自ら生じた実によって(自らが)害され滅ぼされるように、そのように、内側に戒などの徳(芯)のない卑劣な心を持つ人物を、まさに自ら生じた貪欲などが滅ぼすのである、と。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一の経の注釈が終了した。


2. Dhātusuttavaṇṇanā

2. 界経の注釈


51. Dutiye dhātuyoti attano phalassa sabhāvassa ca dhāraṇaṭṭhena dhātuyo. Yañcettha phalanibbattakaṃ, taṃ attano phalassa sabhāvassa ca, itaraṃ sabhāvasseva dhāraṇaṭṭhena dhātu. Rūpadhātūti rūpabhavo. Dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchinditabbaṃ, bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbanti idha bhavena paricchedo kathito. Tasmā –

51. 第二(の経)において、“界(dhātuyo)”とは、自らの結果と自性を保持するという意味で界である。そして、ここにおいて結果を産生するものは、自らの結果と自性を、それ以外のものは自性のみを保持するという意味で界である。“色界(rūpadhātū)”とは、色有(色の世界での存在)である。界という言葉が現れる箇所では“有(bhava)”によって規定されるべきであり、有という言葉が現れる箇所では“界”によって規定されるべきであるが、ここでは有による規定が語られた。したがって、


‘‘Katame [Pg.174] dhammā rūpāvacarā? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve anto karitvā etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā, ime dhammā rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 1289) –

“いかなる法が色界(色久存)に属するものか。下は梵天の世界を限界とし、上は阿迦尼吒天の神々を内部に含めて、ここを活動領域とし、ここに属する蘊・界・処、これらの法が色界に属するものである”(法集論 1289)――


Evaṃ vuttā rūpāvacaradhammā rūpadhātu. Arūpadhātūti arūpabhavo. Idhāpi bhavena paricchedo kathitoti –

このように述べられた色界(色久存)の法が色界(色界)である。“無色界(arūpadhātū)”とは、無色有である。ここでも有による規定が語られた。すなわち、


‘‘Katame dhammā arūpāvacarā? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve anto karitvā, uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve anto karitvā, etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā, ime dhammā arūpāvacarā’’ti (dha. sa. 1291) –

“いかなる法が無色界(無色久存)に属するものか。下は空無辺処天に赴いた神々を内部に含め、上は非想非非想処天に赴いた神々を内部に含めて、ここを活動領域とし、ここに属する蘊・界・処、これらの法が無色界に属するものである”(法集論 1291)――


Evaṃ vuttā arūpāvacaradhammā arūpadhātu. Nirodhadhātūti nibbānaṃ veditabbaṃ.

このように述べられた無色界(無色久存)の法が無色界(無色界)である。“滅界(nirodhadhātū)”とは、涅槃であると知るべきである。


Aparo nayo – rūpasahitā, rūpapaṭibaddhā, dhammappavatti rūpadhātu, pañcavokārabhavo, ekavokārabhavo ca, tena sakalo kāmabhavo rūpabhavo ca saṅgahito. Rūparahitā dhammappavatti arūpadhātu, catuvokārabhavo, tena arūpabhavo saṅgahito. Iti dvīhi padehi tayo bhavā sabbā saṃsārappavatti dassitā. Tatiyapadena pana asaṅkhatadhātuyeva saṅgahitāti maggaphalāni idha tikavinimuttadhammā nāma jātā. Keci pana ‘‘rūpadhātūti rūpasabhāvā dhammā, arūpadhātūti arūpasabhāvā dhammāti padadvayena anavasesato pañcakkhandhā gahitā’’ti. ‘‘Rūpataṇhāya visayabhūtā dhammā rūpadhātu, arūpataṇhāya visayabhūtā arūpadhātū’’ti ca vadanti, taṃ sabbaṃ idha nādhippetaṃ. Tasmā vuttanayeneva attho veditabbo.

別の説。色(物質)を伴い、色に拘束された諸法の進行が色界(色界)であり、五蘊有(五分有)と一蘊有(一分有)である。それによって、すべての欲有と色有が包含される。色を離れた諸法の進行が無色界(無色界)であり、四蘊有(四分有)である。それによって無色有が包含される。このように二つの句によって、三つの有、すなわち一切の輪廻の進行が示されている。しかし、第三の句(滅界)によって無為界(無為なる界)のみが包含されている。したがって、道と果は、ここでは三つの分類(tikavinimutta)から外れた法となっている。しかし、ある人々は“色界とは色の自性を持つ諸法であり、無色界とは無色の自性を持つ諸法であるという二つの句によって、残余なく五蘊が把握されている”と言う。また、“色愛の対象となった諸法が色界であり、無色愛の対象となった諸法が無色界である”とも言うが、それらはすべて、ここでは意図されていない。したがって、述べた方法によって意味を知るべきである。


Gāthāsu rūpadhātuṃ pariññāyāti rūpapaṭibaddhadhammapavattiṃ ñātapariññādīhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Āruppesu asaṇṭhitāti arūpāvacaradhammesu bhavarāgavasena bhavadiṭṭhivasena ca na patiṭṭhitā anallīnā. ‘‘Arūpesu asaṇṭhitā’’ti ca paṭhanti, so eva attho. Ettāvatā tebhūmakadhammānaṃ pariññā vuttā. Nirodhe ye vimuccantīti ye nibbāne ārammaṇabhūte aggamaggaphalavasena [Pg.175] samucchedapaṭippassaddhīhi anavasesakilesato vimuccanti. Te janā maccuhāyinoti te khīṇāsavajanā maraṇaṃ samatītā.

偈において“色界を遍知して”とは、色に結びついた諸法の生起を、既知遍知などの三つの遍知によって遍知したことを意味する。“無色界に留まらず”とは、無色界の諸法(無色定)において、存在への渇愛(有愛)や存在への見解(有見)によって執着せず、固執しないことである。“無色において留まらず”という読みもあり、その意味も同じである。これによって、三界の諸法に関する遍知が説かれた。“滅において解脱する者たち”とは、涅槃を対象として、阿羅漢道と果によって、断絶と静止により、余すところない煩悩から解脱する者たちのことである。“それらの人々は死を捨てる者である”とは、それら漏尽した人々は死を超越した者であることを意味する。


Evaṃ dhātuttayasamatikkamena amatādhigamaṃ dassetvā ‘‘ayañca paṭipadā mayā gatamaggo ca tumhākaṃ dassito’’ti tattha nesaṃ ussāhaṃ janento dutiyaṃ gāthamāha. Tattha kāyenāti nāmakāyena maggaphalehi. Phusayitvāti patvā. Nirūpadhinti khandhādisabbūpadhirahitaṃ. Upadhippaṭinissagganti tesaṃyeva ca upadhīnaṃ paṭinissajjanakāraṇaṃ. Nibbānassa hi maggañāṇena sacchikiriyāya sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā hontīti taṃ tesaṃ paṭinissajjanakāraṇaṃ. Sacchikatvāti kālena kālaṃ phalasamāpattisamāpajjanena attapaccakkhaṃ katvā anāsavo sammāsambuddho tameva asokaṃ virajaṃ nibbānapadaṃ deseti. Tasmā tadadhigamāya ussukkaṃ kātabbanti.

このように三つの要素(三界)を超越することによって不死の獲得を示し、“この修行道と、私が歩んだ道が、あなた方に示された”と、彼らに精進を促すために第二の偈を説かれた。その中で“身をもって”とは、名身(心と心作用)と道果によってということである。“触れて”とは、到達してということである。“依なき”とは、五蘊などの一切の依(執着の対象)を欠いた状態である。“依の放棄”とは、それら諸々の依を放棄させる原因のことである。涅槃については、道知による現証によって、すべての依が放棄されるため、それが依を放棄させる原因となる。“現証して”とは、時々に果等至に入ることで自ら明らかにし、無漏なる正等覚者が、その“憂いなく、塵なき”涅槃という境地を説くのである。それゆえ、その獲得のために熱心に努めるべきである、という意味である。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の解説(義釈)が終了した。


3. Paṭhamavedanāsuttavaṇṇanā

3. 第一の受の経の解説


52. Tatiye vedanāti ārammaṇarasaṃ vediyanti anubhavantīti vedanā. Tā vibhāgato dassetuṃ ‘‘sukhā vedanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukha-saddo atthuddhāravasena heṭṭhā vuttoyeva. Dukkha-saddo pana ‘‘jātipi dukkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.387; vibha. 190) dukkhavatthusmiṃ āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) dukkhārammaṇe. ‘‘Dukkho pāpassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 117) dukkhapaccaye. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukarā akkhānena pāpuṇituṃ, yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) dukkhavedanāyaṃ. Idhāpi dukkhavedanāyameva.

52. 第三の経の“受”とは、対象の味わいを感受し、経験することをいう。それらを分類して示すために“楽受”などが説かれている。その中で、“楽(sukha)”という語については、意味の抽出により既に述べた通りである。一方、“苦(dukkha)”という語は、“生もまた苦なり”などの箇所(長部2.387等)では、苦の対象について現れる。また“マーハリよ、色は苦であり、苦がつきまとい、苦に陥っている”などの箇所(相応部3.60等)では、苦の対象について現れる。“悪の積み重ねは苦である”などの箇所(法句経117)では、苦の原因について現れる。“比丘たちよ、地獄がいかに苦であるかを説明し尽くすことは容易ではない”などの箇所(中部3.250)では、苦の原因となる場所について現れる。“楽を捨て、苦を捨てる”などの箇所(長部1.232等)では、苦受について現れる。ここでも苦受そのものを指している。


Vacanatthato pana sukhayatīti sukhā. Dukkhayatīti dukkhā. Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā, makāro padasandhivasena vutto. Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā, aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā, ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā. Tasmā sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā, [Pg.176] na adukkhamasukhāya. Yadā hi sukhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ bhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpentaṃ viya, satapākatelaṃ makkhentaṃ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ca ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya vilīnatambalohaṃ āsiñcantaṃ viya ca ‘‘aho dukkhaṃ, aho dukkha’’nti vippalāpentameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā.

語義としては、心地よくさせるものが“楽(sukhā)”であり、苦しませるものが“苦(dukkhā)”である。苦でもなく楽でもないものが“不苦不楽(adukkhamasukhā)”であり、“ma”の字は語の連結(連声)のために置かれている。それらの中で、好ましいものを経験する特徴を持つのが楽受であり、好ましくないものを経験する特徴を持つのが苦受であり、その両方とは異なるものを経験する特徴を持つのが不苦不楽受である。それゆえ、楽受と苦受の発生は明白であるが、不苦不楽受はそうではない。というのも、楽が生じるとき、それは全身を貫き、満たし、浸透し、あたかも百回洗ったバターを食べさせられるかのように、あるいは百回煮詰めた油を塗られるかのように、あるいは千の瓶の水で熱を静められるかのように、“ああ、幸せだ、ああ、心地よい”と言葉を発しながら生じるからである。苦が生じるとき、それは全身を震わせ、圧迫し、浸透し、あたかも熱せられた鉄板を押し当てられるかのように、あるいは溶けた銅を注がれるかのように、“ああ、苦しい、ああ、痛い”と泣き叫びながら生じる。このように、楽受と苦受の発生は明白である。


Adukkhamasukhā pana dubbijānā duddīpanā andhakārā avibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭipakkhavasena majjhattākārabhūtā nayato gaṇhantasseva pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā pubbāparaṃ sapaṃsuke padese upacaritamaggavasena piṭṭhipāsāṇe migena gatamaggo, evaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanenapi majjhattārammaṇānubhavanabhāvena viññāyati. Majjhattārammaṇaggahaṇaṃ piṭṭhipāsāṇagamanaṃ viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇaggahaṇābhāvato. Yañca tatrānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhāti.

しかし、不苦不楽受は知りがたく、説明しがたく、暗闇のように不明瞭である。それは楽と苦が去ったときに、快・不快の対極としての平穏なあり方として、理法によって捉える者にのみ明白となる。例えるなら、どのようなことか。砂地の場所で、前後に道が通じている中間の平らな岩の上を通った鹿の足跡のようなものである。そのように、好ましい対象や好ましくない対象における楽受や苦受の経験によって、中立的な対象の経験の状態として知られるのである。中立的な対象を捉えることは、あたかも平らな岩の上を歩くようなものであり、好ましい・好ましくない対象の把握がないからである。そこで経験されるものが不苦不楽受である。


Evamettha sukhadukkhaadukkhamasukhabhāvena tidhā vuttāpi katthaci sukhadukkhabhāvena dvidhā vuttā. Yathāha – ‘‘dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā, pariyāyena sukhā vedanā, dukkhā vedanā’’ti (ma. ni. 2.89). Katthaci tissopi visuṃ visuṃ sukhadukkhaadukkhamasukhabhāvena ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā, dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Katthaci sabbāpi dukkhabhāvena. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259).

このように、ここでは楽・苦・不苦不楽として三種類に説かれているが、ある箇所では楽・苦として二種類に説かれている。例えば“アーナンダよ、私もまた二つの受を説いた。便宜上(方便として)、楽受と苦受である”と言われている(中部2.89)。またある箇所では、三つをそれぞれ別々に楽・苦・不苦不楽として、“楽受は存在するときは楽であり、変化するときは苦である。苦受は存在するときは苦であり、変化するときは楽である。不苦不楽受は知識があるときは楽であり、知識がないときは苦である”と説かれている(中部1.465)。またある箇所では、すべてが苦であると説かれている。すなわち“感受されるいかなるものも、それはすべて苦に属すると私は言う”と説かれている通りである(相応部4.259)。


Tattha siyā – yadi tisso vedanā yathā idha vuttā, aññesu ca edisesu suttesu abhidhamme ca evaṃ avatvā kasmā evaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti, ‘‘dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā’’ti ca? Sandhāyabhāsitametaṃ, tasmā sā pariyāyadesanā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

そこで疑問が生じるかもしれない。もし受がここで説かれているように三つであるならば、なぜ他の経典や阿毘達磨(アビダンマ)でそのように説かずに、“感受されるいかなるものも、それはすべて苦に属すると私は言う”あるいは“アーナンダよ、私もまた二つの受を説いた”と言われたのか。それは意図があって語られたことであり、それゆえにそれは“方便の説法(随縁説)”である。これについて世尊は次のように仰せられた。


‘‘Saṅkhārāniccataṃ, ānanda, mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmataṃ, ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasmi’’’nti (saṃ. ni. 4.259).

“アーナンダよ、私は諸行の無常なること、諸行の変易(変化)することを意図して、‘感受されるいかなるものも、それはすべて苦に属する’と語ったのである”(相応部4.259)。


‘‘Dvepi [Pg.177] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyenā’’ti ca (saṃ. ni. 4.259).

“アーナンダよ、私もまた二つの受を便宜上(方便として)説いたのである”(相応部4.259)。


Ettha hi sukhā adukkhamasukhāti imāsaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ nippariyāyena dukkhabhāvo natthi, veneyyajjhāsayena pana tattha nicchandadassanatthaṃ pariyāyena dukkhabhāvo vuttoti sā tādisī pariyāyadesanā. Ayaṃ pana vedanattayadesanā sabhāvakathāti katvā nippariyāyadesanāti ayamettha ācariyānaṃ samānakathā.

ここで、楽受と不苦不楽受の二つの受については、厳密な意味(直接的表現)では苦ではないが、教化される者の意向に従って、それらに対する執着をなくさせるために、便宜上(間接的表現)それらが苦であると説かれたのであり、それが方便の説法である。一方、この“三受”の説法は、自性(事物の本来のあり方)を語るものであるから、直接的表現による説法である。これが、この点に関する諸師の共通の見解である。


Vitaṇḍavādī panāha ‘‘dukkhatādvayavacanato pariyāyadesanāva vedanattayadesanā’’ti. So ‘‘mā heva’’ntissa vacanīyo, yasmā bhagavatā sabbāsaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvo adhippāyavasena vutto ‘‘saṅkhārāniccataṃ, ānanda, mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmataṃ ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasmi’’’nti. Yadi panettha vedanattayadesanā pariyāyadesanā siyā, ‘‘idaṃ mayā sandhāya bhāsitaṃ tisso vedanā’’ti vattabbaṃ siyā, na panetaṃ vuttaṃ.

しかし、空論家(ヴィタンダヴァーディン)は“二つの苦性の説示があることから、三受の説示は方便(比喩的)な説示にすぎない”と言います。彼は“そうではない”と言われるべきです。なぜなら、世尊によってすべての感受(受)が苦であることは、その意図に基づいて、“アーナンダよ、私は行の無常、行の変易を指して、‘何であれ感受されるものは、すべて苦の中にある’と言ったのである”と説かれているからです。もしここで三受の説示が方便の説示であるならば、“私はこれ(苦)を指して三受を説いた”と言われるべきでしたが、そのようには説かれていません。


Apicāyameva vattabbo ‘‘ko, panāvuso, vedanattayadesanāya adhippāyo’’ti? Sace vadeyya ‘‘mudukā dukkhā vedanā sukhā, adhimattā dukkhā, majjhimā adukkhamasukhāti veneyyajjhāsayena vuttā. Tāsu hi na sattānaṃ sukhādivaḍḍhī’’ti. So vattabbo – ko panāvuso dukkhavedanāya sabhāvo, yena ‘‘sabbā vedanā dukkhā’’ti vucceyyuṃ? Yadi yāya uppannāya sattā viyogameva icchanti, so dukkhavedanāya sabhāvo. Yāya ca pana uppannāya sattā aviyogameva icchanti, yāya na ubhayaṃ icchanti, sā kathaṃ dukkhavedanā siyā? Atha yā attano nissayassa upaghātakārī, sā dukkhā. Yā anuggahakārī, sā kathaṃ dukkhā siyā. Atha pana yadariyā dukkhato passanti, so dukkhavedanāya sabhāvo, saṅkhāradukkhatāya vedanaṃ ariyā dukkhato passanti, sā ca abhiṇhasabhāvāti kathaṃ tāsaṃ vedanānaṃ mudumajjhimādhimattadukkhabhāvo siyā? Yadi ca saṅkhāradukkhatāya eva vedanānaṃ dukkhabhāvo siyā, ‘‘tisso imā, bhikkhave, dukkhatāyo dukkhadukkhatā, vipariṇāmadukkhatā, saṅkhāradukkhatā’’ti (dī. ni. 3.305) ayaṃ dukkhatānaṃ vibhāgadesanā nippayojanā siyā. Tathā ca sati suttameva paṭibāhitaṃ siyā, purimesu ca tīsu rūpāvacarajjhānesu [Pg.178] mudukā dukkhā vedanāti āpajjati sukhavedanāvacanato. Catutthajjhāne arūpajjhānesu ca majjhimā, adukkhamasukhavedanāvacanato. Evaṃ sante purimā tisso rūpāvacarasamāpattiyo catutthajjhānasamāpattiyā arūpasamāpattīhi ca santatarāti āpajjati. Kathaṃ vā santatarappaṇītatarāsu samāpattīsu dukkhavedanāya adhikabhāvo yujjati? Tasmā vedanattayadesanāya pariyāyadesanābhāvo na yuttoti.

さらに、彼はこのように問われるべきです。“友よ、では、三受の説示の意図は何ですか”。もし彼が“微細な苦の感受が楽受であり、激しいものが苦受、中間的なものが不苦不楽受であり、教化される者の意欲に応じて説かれたのです。それら(三受)においては、衆生の幸福などは増大しないからです”と言うならば、彼はこう言われるべきです。“友よ、では、‘すべての感受は苦である’と言われるための、苦受の自性(本質)とは何ですか”。もし、それが生じたときに衆生がそれとの離別を望むということが苦受の自性であるなら、それが生じたときに衆生が離別を望まないもの(楽受)や、どちらも望まないもの(不苦不楽受)が、どうして苦受であり得るでしょうか。あるいは、自身の拠り所(身心)を害するものが苦であると言うなら、恩恵を与えるもの(楽受)がどうして苦であり得るでしょうか。あるいは、聖者たちが苦として見るものが苦受の自性であると言うなら、聖者たちは行苦(ぎょうく)として感受を苦と見るのであり、それは絶え間ない性質のものです。それなら、どうしてそれらの感受に微細、中間、激しいという苦の状態があり得るでしょうか。もし行苦によってのみ感受が苦であるとするなら、“比丘たちよ、これら三つの苦性がある。苦苦性、変易苦性、行苦性である”という、この苦性の分類の説示は無意味になってしまいます。そうなると経典そのものを否定することになり、また、前の三つの色界禅定においては、楽受が説かれているために“微細な苦受”であるということになってしまいます。第四禅や無色界定においては、不苦不楽受が説かれているために“中間の苦受”であるということになります。そうなると、前の三つの色界定の等至が、第四禅の等至や無色界の等至よりも静穏であるということになってしまいます。より静穏でより勝れた等至において、苦受が増大するということがどうして妥当でしょうか。したがって、三受の説示が方便の説示であるということは妥当ではありません。


Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘dukkhe sukhanti saññāvipallāso’’ti (a. ni. 4.49; paṭi. ma. 1.236), taṃ kathanti? Vipariṇāmadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya ca yathābhūtānavabodhena yā ekantato sukhasaññā, yā ca dukkhanimitte sukhanimittasaññā, taṃ sandhāya vuttaṃ. Evampi ‘‘sukhā, bhikkhave, vedanā dukkhato daṭṭhabbā’’ti (itivu. 53) idaṃ pana kathanti? Idaṃ pana vipariṇāmadassane sanniyojanatthaṃ vuttaṃ tassa tattha virāguppattiyā upāyabhāvato sukhavedanāya bahudukkhānugatabhāvato ca. Tathā hi dukkhassa hetubhāvato anekehi dukkhadhammehi anubaddhattā ca paṇḍitā sukhampi dukkhamicceva paṭipannā.

また、“苦において楽であるとする想の顛倒”と言われていることは、どういうことでしょうか。それは、変易苦性と行苦性について如実な覚りがないことによって、一向に楽であるという想を抱くことや、苦の原因において楽の原因であるという想を抱くことを指して言われたものです。それでは、“比丘たちよ、楽受は苦として見られるべきである”と言われていることは、どういうことでしょうか。これは、変易(の変化)を見ることに精進させるために言われたものであり、そこにおいて離欲を生じさせるための手段であり、また楽受には多くの苦が伴っているからです。実際、苦の原因であることや、多くの苦の法に従っていることから、賢者は楽をも苦として理解しているのです。


Evampi nattheva sukhā vedanā, sukhahetūnaṃ niyamābhāvato. Ye hi sukhavedanāya hetusammatā ghāsacchādanādayo, te eva adhimattaṃ akāle ca paṭiseviyamānā dukkhavedanāya hetubhāvamāpajjanti. Na ca yeneva hetunā sukhaṃ, teneva dukkhanti yuttaṃ vattuṃ. Tasmā na te sukhahetū, dukkhantarāpagame pana aviññūnaṃ sukhasaññā yathā cirataraṃ ṭhānādiiriyāpathasamaṅgī hutvā tadaññairiyāpathasamāyoge mahantañca bhāraṃ vahato bhāranikkhepe ceva vūpasame ca, tasmā nattheva sukhanti? Tayidaṃ sammadeva sukhahetuṃ apariññāya tassa niyamābhāvaparikappanaṃ. Ārammaṇamattameva hi kevalaṃ sukhahetuṃ manasikatvā evaṃ vuttaṃ, ajjhattikasarīrassa avatthāvisesaṃ samuditaṃ pana ekajjhaṃ tadubhayaṃ sukhādihetūti veditabbaṃ. Yādisañca tadubhayaṃ sukhavedanāya hetu, tādisaṃ na kadācipi dukkhavedanāya hetu hotīti vavatthitā eva sukhādihetu. Yathā nāma tejodhātu sāliyavaḍākasassādīnaṃ yādisamavatthantaraṃ patvā sātamadhurabhāvahetu hoti, na tādisameva patvā kadācipi asātaamadhurabhāvahetu hoti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

それでもなお、“楽受は存在しない。楽の原因に決まりがないからである。楽受の原因と見なされている食物や衣服などは、過度に、あるいは不適切な時に享受されると、苦受の原因となるからである。同じ原因によって楽が生じ、同じ原因によって苦が生じると言うのは妥当ではない。したがって、それらは楽の原因ではない。ただ、別の苦が去ったときに、無知な者たちが抱く楽の想にすぎない。例えば、長い間立っているなどの姿勢を続けていて、別の姿勢に変えたときや、重い荷物を運んでいる者がそれを下ろして休息したときのようなものである。だから楽は存在しないのだ”と言うなら。それは、楽の原因を正しく知らずに、その決定性がないと仮定しているにすぎない。ただ対象のみを楽の原因であると作意して、そのように言っているのである。内なる身体の特定の状態と(外的な対象が)組み合わさったその両方が、楽などの原因であると知るべきである。その両方が楽受の原因となるような状態であるときは、それが苦受の原因になることは決してない。したがって、楽などの原因は確定しているのである。例えば、火の要素(熱量)が、稲や大麦などの作物に対して、ある特定の状態に至って心地よい甘みの原因となるとき、同じ状態に至って心地よくない苦みの原因になることは決してない。このように、このことも理解されるべきである。


Dukkhāpagameva [Pg.179] kadāci sukhavedanantaraṃ upalabbhati. Tattha sukheyeva sukhasaññā, na dukkhāpagamamatte yathā addhānagamanaparissamakilantassa sambāhane iriyāpathaparivattane ca, aññathā kālantarepi parissamāpagame tādisī sukhasaññā siyā. Dukkhāpagamamatte pana sukhanti parikappanā vedanāvisesassa anupalabbhamānattā. Ekanteneva cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, yato paṇītappaṇītāniyeva ārammaṇāni mahatā āyāsena sattā abhipatthayanti, na ca nesaṃ yena kenaci yathāladdhamattena paccayena patikāraṃ kātuṃ sakkā taṇhuppādenāti. Vedanāpaccayā hi taṇhāupādi, tathābhāve ca sugandhamadhurasukhasamphassādivatthūnaṃ itarītarabhāvena sukhavisesasaññā jāyamānā katamassa dukkhavisesassa apagamane ghānajivhākāyadvāresu, sotadvāre ca dibbasaṅgītasadisapañcaṅgikatūriyasaddāvadhāraṇe. Tasmā na dukkhavedanāyameva dukkhantarāpagame sukhasaññā, nāpi kevale dukkhāpagamamatteti āgamato yuttitopi vavatthitā tisso vedanāti bhagavato vedanattayadesanā nītatthāyeva, na neyyatthāti saññāpetabbaṃ. Evañcetaṃ upeti, iccetaṃ kusalaṃ, no ce, kammaṃ katvā uyyojetabbo ‘‘gaccha yathāsukha’’nti.

苦の消滅そのものとして楽の受がある時に見出される。そこでは楽においてのみ楽の想があり、単なる苦の消滅においてではない。例えば、長旅の疲れで疲弊した者が、身体を揉み解したり威儀を変更したりする時のようである。もしそうでなければ、別の時間においても疲れが去った時に、そのような楽の想が生じるはずである。単なる苦の消滅における“楽である”という想定は、受の特殊性が認められないからである。これは決定的に次のように受け入れられるべきである。なぜなら、衆生は多大な労苦を払って非常に勝妙な対象を切望するのであり、彼らに対して、渇愛の生起によって得られた適当な条件だけで(苦の)治療をすることはできないからである。受を縁として渇愛が生じるのであり、そのような状態において、芳香や甘味や心地よい触感などの対象に対し、それぞれに応じて楽の特殊な想が生じるのである。鼻門・舌門・身門において、どの特殊な苦が消滅する時にそれらが生じるというのか。また耳門において、天界の音楽に似た五種楽器の音を聴き取る時に(どの苦が消滅するというのか)。したがって、苦の受においてのみ、あるいは別の苦の消滅においてのみ楽の想があるのではなく、単なる苦の消滅においてもそうではない。聖教からも論理からも三つの受が規定されており、世尊による三受の教示は了義(確定した意味)であり、未了義(解釈を要する意味)ではないと知るべきである。このようにこれが受け入れられるなら、それは善いことである。もしそうでなければ、業(議論)を行ってから“意のままに行くがよい”と言って送り出されるべきである。


Evametā aññamaññapaṭipakkhasabhāvavavatthitalakkhaṇā eva tisso vedanā bhagavatā desitā. Tañca kho vipassanākammikānaṃ yogāvacarānaṃ vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānadassanatthaṃ. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ, arūpakammaṭṭhānanti. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānādivasena vā katheti. Arūpakammaṭṭhānaṃ pana kathento phassavasena vā vedanāvasena vā cittavasena vā katheti. Ekaccassa hi āpāthagate ārammaṇe āvajjato tattha cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto phasso taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno pākaṭo hoti, ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti, ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Iti tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena yathāpākaṭaṃ phassādimukhena tidhā arūpakammaṭṭhānaṃ katheti.

このように、これら三つの受は互いに対立する性質として規定された特徴を持つものとして、世尊によって説かれた。そしてそれは、ヴィパッサナーを実践する修行者たちが、受を入り口として無色の業処(瞑想対象)を見るためのものである。業処には、色の業処と無色の業処の二種類がある。そこで世尊は、色の業処を説く際には、簡略な念想や詳細な念想、あるいは四大界の差別などによって説かれる。一方、無色の業処を説く際には、触の門、あるいは受の門、あるいは心の門によって説かれる。ある者にとっては、対象が射程に入って注意を向ける際、そこでの心と心所の最初の接触である“触”が、その対象に触れながら生じるのが顕著である。ある者にとっては、その対象を経験しながら生じる“受”が顕著である。ある者にとっては、その対象を認識しながら生じる“識”が顕著である。このように、それら個々の人々の傾向に従って、顕著なものに応じて、触などを入り口として三通りに無色の業処が説かれる。


Tattha [Pg.180] yassa phasso pākaṭo hoti, sopi ‘‘na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi ‘‘na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, sopi ‘‘na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

そこで、触が顕著である者は、“単に触だけが生じるのではなく、それと共に同じ対象を経験する受も生じ、把握する想も、意図する思も、認識する識も生じる”と、触を第五とする諸法(触・受・想・思・識)を把握する。受が顕著である者も、“単に受だけが生じるのではなく、それと共に接触する触も生じ、把握する想も、意図する思も、認識する識も生じる”と、触を第五とする諸法を把握する。識が顕著である者も、“単に識だけが生じるのではなく、それと共に同じ対象に接触する触も生じ、経験する受も、把握する想も、意図する思も生じる”と、触を第五とする諸法を把握する。


So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃnissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthunissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ etthasitaṃ etthapaṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.235; ma. ni. 2.252). So atthato bhūtā ceva upādārūpāni ca, evamettha vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpañcettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi. So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃhetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti, tato ‘‘paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā’’ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasanto vicarati. So ‘‘ajja ajjā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe samaye utusappāyaṃ, puggalasappāyaṃ, bhojanasappāyaṃ, dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Idha pana bhagavā vedanāvasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayena arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi. Tattha –

彼は“これら触を第五とする諸法は何に依存しているのか”と検討し、“依処(肉体)に依存している”と知る。依処とは迦羅闍身(肉体)のことである。これに関して、“私のこの識は、ここに依存し、ここに束縛されている”と説かれている。彼はそれが実体的には大種と所造色であることを知り、このように、ここでは依処は“色(物質)”であり、触を第五とする諸法は“名(精神)”であるという、名色のみを見る。そこでの色は色蘊であり、名は四つの無色の蘊であるから、五蘊のみが存在することになる。名色を離れて五蘊はなく、五蘊を離れて名色はない。彼は“これら五蘊は何を原因としているのか”と調査し、“無明などを原因としている”と知る。そこから“これは原因と原因から生じたものであり、他の衆生や個人は存在せず、純粋な諸行の集まりに過ぎない”と、原因を伴う名色として三相(無常・苦・無我)に当てはめ、ヴィパッサナーの順序に従って“無常、苦、無我”と考察して歩む。彼は“今日のうちに、今日のうちに”と貫通を望み、そのような時に、気候、人、食物、あるいは法を聴くことの適不適を得て、一度の結跏趺坐でヴィパッサナーを頂点に到達させ、阿羅漢果に安住する。このように、これら三種の人々の阿羅漢に至るまでの業処が知られるべきである。ここでは世尊は、受を通じて悟る人々の傾向に従って、無色の業処を受の門から説かれたのである。そこにおいて:


‘‘Lakkhaṇañca adhiṭṭhānaṃ, uppatti anusayo tathā;

Ṭhānaṃ pavattikālo ca, indriyañca dvidhāditā’’ti. –

“特徴、基盤、生起、随眠、場所、生起の時、および根の二分類など(について分析される)。”


Idaṃ [Pg.181] pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – tattha lakkhaṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Adhiṭṭhānanti phasso. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi vacanato phasso vedanāya adhiṭṭhānaṃ. Tathā hi so vedanādhiṭṭhānabhāvato niccammagāvīupamāya upamito. Tattha sukhavedanīyo phasso sukhāya vedanāya adhiṭṭhānaṃ, dukkhavedanīyo phasso dukkhāya vedanāya, adukkhamasukhavedanīyo phasso adukkhamasukhāya vedanāya adhiṭṭhānaṃ, āsannakāraṇanti attho. Vedanā kassa padaṭṭhānaṃ? ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti vacanato taṇhāya padaṭṭhānaṃ abhipatthanīyabhāvato. Sukhā vedanā tāva taṇhāya padaṭṭhānaṃ hotu, itarā pana kathanti? Vuccate sukhasamaṅgīpi tāva taṃsadisaṃ tato vā uttaritaraṃ sukhaṃ abhipattheti, kimaṅga pana dukkhasamaṅgībhūto. Adukkhamasukhā ca santabhāvena sukhamicceva vuccatīti tissopi vedanā taṇhāya padaṭṭhānaṃ.

これは雑多なものとして知られるべきである。そこでの“相”については、すでに述べた通りである。“住処(基礎)”とは触のことである。“触を縁として受が生じる”という教説があることから、触は受の住処である。実際、触は受の住処である状態から、皮を剥がれた牛の譬えに喩えられている。そこにおいて、楽受を感受すべき触は楽受の住処であり、苦受を感受すべき触は苦受の住処であり、不苦不楽受を感受すべき触は不苦不楽受の住処である、というのが近因という意味である。受は何の“足跡(近因)”であるか。“受を縁として渇愛が生じる”という教説があることから、希求される状態であるため、渇愛の足跡である。まず楽受が渇愛の足跡となることは認めるとして、他の二つについてはどうか。それについて言えば、幸福を備えている者も、それと同様の幸福、あるいはそれ以上の幸福を希求する。ましてや苦しみを備えている者は言うまでもない。また不苦不楽受は、寂静な状態であることから楽であると言われる。したがって、これら三つの受のすべてが渇愛の足跡となる。


Uppattīti uppattikāraṇaṃ. Iṭṭhārammaṇabhūtā hi sattasaṅkhārā sukhavedanāya uppattikāraṇaṃ, te eva aniṭṭhārammaṇabhūtā dukkhavedanāya, majjhattārammaṇabhūtā adukkhamasukhāya. Vipākato tadākāraggahaṇato cettha iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā.

“生起”とは、生起の原因のことである。愛好すべき対象(可意境)となった衆生や諸行は楽受の生起の原因であり、それらが愛好すべからざる対象(不可意境)となったものは苦受の、中立的な対象(中容境)となったものは不苦不楽受の生起の原因となる。ここでの愛好すべきか否かは、異熟(果報)によるか、あるいはその態様を把握することによって知られるべきである。


Anusayoti imāsu tīsu vedanāsu sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo, adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anuseti. Vuttañhetaṃ –

“随眠”とは、これら三つの受において、楽受には貪随眠が随随し、苦受には瞋随眠が随眠し、不苦不楽受には無明随眠が随眠することを言う。これについて次のように説かれている。


‘‘Sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’tiādi (ma. ni. 1.465).

“諸賢ヴィサーカよ、楽受には貪随眠が随眠し……”等(中部第44経)。


Diṭṭhimānānusayā cettha rāgapakkhiyā kātabbā. Sukhābhinandanena hi diṭṭhigatikā ‘‘sassata’’ntiādinā sakkāye abhinivisanti, mānajātikā ca mānaṃ jappenti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā. Vicikicchānusayo pana avijjāpakkhiko kātabbo. Tathā hi vuttaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge (vibha. 288-289) ‘‘vedanāpaccayā vicikicchā’’ti. Anusayānañca tattha tattha santāne appahīnabhāvena thāmagamanaṃ. Tasmā ‘‘sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti maggena appahīnattā anurūpakāraṇalābhe uppajjanāraho rāgo, tattha sayito viya hotīti attho. Esa nayo sesesupi.

ここでの見随眠と慢随眠は、貪の側に属するものとされるべきである。楽を喜ぶことによって、邪見に陥った者は“常住である”などとして有身(五蘊の集まり)に執着し、慢を抱く者は“私は勝れている”などとして慢を誇示するからである。また、疑随眠は無明の側に属するものとされるべきである。実際、縁起の分別(分析)において“受を縁として疑が生じる”と説かれている通りである。また随眠とは、それぞれの相続(心流)において断たれていないことによって勢力を持つことである。したがって“楽受に貪随眠が随眠する”とは、道によって断たれていないがゆえに、相応する原因を得たときに生じ得る状態にある貪が、そこに横たわっているかのようであることを意味する。この理趣は残りのものについても同様である。


Ṭhānanti [Pg.182] kāyo cittañca vedanāya ṭhānaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ (dha. sa. 449). Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayita’’nti (dha. sa. 471) ca.

“場所(処)”とは、身体と心が受の場所である。これについて次のように説かれている。“その時に、身の接触から生じた、身体的な楽、快い幸福な感受(法集論449)”、および“その時に、心の接触から生じた、精神的な楽、快い幸福な感受(法集論471)”と。


Pavattikāloti pavattikkhaṇo, pavattanākalanañca. Pavattikkhaṇena hi sukhadukkhavedanānaṃ sukhadukkhabhāvo vavatthito. Yathāha –

“生起の時”とは、生起の瞬間と、生起の把握である。生起の瞬間によって、楽受と苦受の楽であることと苦であることが確定される。次のように説かれている通りである。


‘‘Sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā, dukkhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā’’ti (ma. ni. 1.465).

“諸賢ヴィサーカよ、楽受は存続する時は楽であり、変化する時は苦である。諸賢ヴィサーカよ、苦受は存続する時は苦であり、変化する時は楽である”(中部第44経)。


Sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ, natthibhāvo dukkhaṃ. Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ, natthibhāvo sukhanti attho. Adukkhamasukhāya vedanāya pavattanākalanaṃ pavattiyā ākalanaṃ anākalanañca jānanaṃ ajānanañca sukhadukkhabhāvavavatthānaṃ. Vuttampi cetaṃ –

楽受が存在することは楽であり、存在しないことは苦である。苦受が存在することは苦であり、存在しないことは楽であるという意味である。不苦不楽受については、生起を把握すること、すなわち生起を知ることと、把握しないこと、すなわち知らないことが、楽と苦の区分として確定される。これもまた次のように説かれている。


‘‘Adukkhamasukhā kho, āvuso visākha, vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti.

“諸賢ヴィサーカよ、不苦不楽受は、知ることは楽であり、知らないことは苦である”。


Indriyanti etā hi sukhādayo tisso vedanā sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyanti adhipateyyaṭṭhena indriyato pañcadhā vibhattā. Kāyikañhi sātaṃ sukhindriyanti vuttaṃ, asātaṃ dukkhindriyanti. Mānasaṃ pana sātaṃ somanassindriyanti vuttaṃ, asātaṃ domanassindriyanti. Duvidhampi neva sātaṃ nāsātaṃ upekkhindriyanti. Kiṃ panettha kāraṇaṃ – yathā kāyikacetasikā sukhadukkhavedanā ‘‘sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ, dukkhindriyaṃ domanassindriya’’nti vibhajitvā vuttā, na evaṃ adukkhamasukhāti? Bhedābhāvato. Yatheva hi anuggahasabhāvā bādhakasabhāvā ca sukhadukkhavedanā aññathā kāyassa anuggahaṃ bādhakañca karonti, cittassa ca aññathā, na evaṃ adukkhamasukhā, tasmā bhedābhāvato vibhajitvā na vuttā.

“根”とは、これら楽などの三つの受が、楽根、苦根、喜根、憂根、捨根の五つに、支配的(増上)という意味において、根として分類される。身体的な快は楽根と説かれ、不快は苦根と説かれる。精神的な快は喜根(意楽)と説かれ、不快は憂根(意苦)と説かれる。快でも不快でもない二種の状態は捨根と説かれる。ここで、なぜ身体的・精神的な楽受と苦受は“楽根・喜根、苦根・憂根”と分けて説かれるのに、不苦不楽受はそのようにされないのか。それは、差異がないからである。すなわち、助益する性質や損なう性質を持つ楽受や苦受が、身体に対してと心に対してとで異なる助益や損壊をもたらすのに対し、不苦不楽受はそのようなことがない。したがって、差異がないがゆえに分けて説かれないのである。


Dvidhāditāti sabbāpi hi vedanā vedayitaṭṭhena ekavidhāpi nissayabhedena duvidhā – kāyikā cetasikāti, sukhā, dukkhā, adukkhamasukhāti tividhā, catuyonivasena [Pg.183] catubbidhā, indriyavasena, gativasena ca pañcavidhā, dvāravasena ca ārammaṇavasena ca chabbidhā, sattaviññāṇadhātuyogena sattavidhā, aṭṭhalokadhammapaccayatāya aṭṭhavidhā, sukhādīnaṃ paccekaṃ atītādivibhāgena navavidhā, tā eva ajjhattabahiddhābhedena aṭṭhārasavidhā, tathā rūpādīsu chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ sukhādivasena tisso tisso katvā. Rūpārammaṇasmiñhi sukhāpi uppajjati, dukkhāpi, adukkhamasukhāpi, evaṃ itaresupi. Atha vā aṭṭhārasamanopavicāravasena aṭṭhārasa. Vuttañhi –

“二種など”とは、すべての受は感受するという意味では一種であるが、依止の別によって、身体的なものと精神的なものの二種。楽、苦、不苦不楽の三種。四生(胎生・卵生・湿生・化生)の別による四種。根の別や趣(五趣)の別による五種。門(六門)の別や対象(六境)の別による六種。七つの識知の要素との相応による七種。八世間法を縁とすることによる八種。楽などのそれぞれに過去などの区分による九種。それらが内と外の別により十八種、あるいは、色などの六つの対象のそれぞれに楽などの三つずつを割り当てて十八種となる。色の対象においても楽が生じ、苦が生じ、不苦不楽が生じる。他の対象についても同様である。あるいは、十八の意近行(心の探索)の別による十八種である。次のように説かれている通りである。


‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati, domanassaṭṭhāniyaṃ, upekkhāṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ…pe… manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati, domanassaṭṭhāniyaṃ, upekkhāṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicaratī’’ti (a. ni. 3.62).

“眼で色を見て、喜の場所に立つ色を近行し、憂の場所に立つ色を近行し、捨の場所に立つ色を近行する。耳で音を……(中略)……意で法を認識して、喜の場所に立つ法を近行し、憂の場所に立つ法を近行し、捨の場所に立つ法を近行する”(増支部3.62)。


Evaṃ aṭṭhārasavidhā honti. Tathā cha gehassitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, tathā nekkhammassitā somanassādayoti evaṃ chattiṃsavidhā. Atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti aṭṭhuttarasatampi bhavanti. Evamettha dvidhāditā veditabbāti.

このように十八種となる。同様に、六つの在家に依る喜、六つの在家に依る憂、六つの在家に依る捨、同様に出家に依る喜などというように、三十六種となる。過去に三十六、未来に三十六、現在に三十六として、百八ともなる。このように、ここでは二通りなどの分類を理解すべきである。


Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā.

諸々の説の記述は終了した。


Gāthāsu samāhitoti upacārappanābhedena samādhinā samāhito. Tena samathabhāvanānuyogaṃ dasseti. Sampajānoti sātthakasampajaññādinā catubbidhena sampajaññena sampajāno. Tena vipassanānuyogaṃ dasseti. Satoti satokārī. Tena samathavipassanānayena dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Tena samannāgatattaṃ dasseti. Vedanā ca pajānātīti ‘‘imā vedanā, ettakā vedanā’’ti sabhāvato vibhāgato ‘‘aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti aniccādilakkhaṇato ca pubbabhāge tīhi pariññāhi parijānanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggena pariññāpaṭivedhena pajānāti. Vedanānañca sambhavanti samudayasaccaṃ. Yattha cetā nirujjhantīti ettāvatā vedanā yattha nirujjhanti, taṃ nirodhasaccaṃ. Khayagāminanti vedanānaṃ khayagāminaṃ ariyamaggañca pajānātīti sambandho. Vedanānaṃ khayāti evaṃ cattāri saccāni [Pg.184] paṭivijjhantena ariyamaggena vedanānaṃ anuppādanirodhā. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho, pahīnataṇho, kilesaparinibbānena, khandhaparinibbānena ca parinibbuto hoti.

偈の中の“定まった(samāhito)”とは、近分定と安止定の区分による三昧によって定まったことである。それによって止(サマタ)の修行への専念を示している。“正知ある(sampajāno)”とは、有義正知などの四種の正知によって正知することである。それによって観(ヴィパッサナー)の修行への専念を示している。“念ある(sato)”とは、念を行じる者のことである。それによって、止観の方法により、諸々の法が修行の円満に至る。それによって(念を)具足していることを示している。“受を覚る(vedanā ca pajānāti)”とは、‘これらの受、これだけの受’というように、自性や分類から、また‘無常、苦、変易する法である’というように無常などの特徴から、前段階において三つの遍知によって遍知し、観を増大させて、聖道による遍知の通達によって了知することである。受の生起(sambhavanti)とは、集諦のことである。‘これらが滅するところ(yattha cetā nirujjhantīti)’とは、これほどに受が滅するところ、それが滅諦である。‘滅尽に至る(khayagāminanti)’とは、受の滅尽に至る聖道をも了知するという関連である。受の滅尽とは、このように四聖諦を通達する聖道によって、受が再び生じないように滅することである。‘渇愛なく、涅槃に入った(nicchāto parinibbuto)’とは、渇愛がなく、渇愛を捨て、煩悩の涅槃と五蘊の涅槃によって涅槃に入った者のことである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三経の注釈は終了した。


4. Dutiyavedanāsuttavaṇṇanā

4. 第二受経の注釈


53. Catutthe dukkhato daṭṭhabbāti sukhavedanā vipariṇāmadukkhavasena dukkhāti ñāṇacakkhunā passitabbā. Sallato daṭṭhabbāti dunnīharaṇaṭṭhena antotudanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena dukkhadukkhabhāvena dukkhavedanā sallanti passitabbā. Aniccatoti hutvā abhāvato udayabbayavantato tāvakālikato niccapaṭipakkhato ca adukkhamasukhā vedanā aniccāti passitabbā. Kāmañcettha sabbāpi vedanā aniccato passitabbā, aniccadassanato pana sātisayaṃ virāganimittaṃ dukkhadassananti imamatthaṃ dassento satthā ‘‘sukhā, bhikkhave, vedanā dukkhato daṭṭhabbā, dukkhā vedanā sallato daṭṭhabbā’’ti āha. Atha vā yattha puthujjanā sukhābhinivesino, tattha nibbedajananatthaṃ tathā vuttaṃ. Tenassā saṅkhāradukkhatāya dukkhabhāvo dassito. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhanti vipariṇāmadukkhatāya ‘‘sukhā, bhikkhave, vedanā dukkhato daṭṭhabbā’’ti vatvā ‘‘sukhāpi tāva edisī, dukkhā nu kho kīdisī’’ti cintentānaṃ dukkhadukkhatāya ‘‘dukkhā vedanā sallato daṭṭhabbā’’ti āha, itarā pana saṅkhāradukkhatāya eva dukkhāti dassento ‘‘adukkhamasukhā vedanā aniccato daṭṭhabbā’’ti avoca.

53. 第四の経において、‘苦として見られるべきである(dukkhato daṭṭhabbā)’とは、楽受は変易苦のゆえに苦であると、智慧の眼によって見られるべきであるということである。‘矢として見られるべきである(sallato daṭṭhabbā)’とは、抜きがたいという意味、内側を刺し貫くという意味、圧迫するという意味、そして苦苦の状態であることによって、苦受は矢であると見られるべきであるということである。‘無常として(aniccatoto)’とは、生じては滅するということから、生滅を持つことから、一時的であることから、常住の反対であることから、不苦不楽受は無常であると見られるべきである。もちろん、ここではすべての受も無常として見られるべきであるが、無常を見ることよりも、離欲の機縁となるのは苦を見ることの方が勝っている。この意味を示すために、師は‘比丘たちよ、楽受は苦として見られるべきであり、苦受は矢として見られるべきである’と言われた。あるいは、凡夫たちが楽に執着しているところにおいて、厭離を生じさせるためにそのように言われたのである。それによって、その行苦としての苦の状態が示された。‘無常なるものは苦である’という変易苦のゆえに、‘比丘たちよ、楽受は苦として見られるべきである’と言い、‘楽でさえこのようであるなら、苦はいったいどのようなものであろうか’と考える者たちのために、苦苦のゆえに‘苦受は矢として見られるべきである’と言われた。他方(不苦不楽受)は、行苦のゆえに苦であることを示すために、‘不苦不楽受は無常として見られるべきである’と言われた。


Ettha ca ‘‘sukhā vedanā dukkhato daṭṭhabbā’’ti etena rāgassa samugghātanūpāyo dassito. Sukhavedanāya hi rāgānusayo anuseti. ‘‘Dukkhā vedanā sallato daṭṭhabbā’’ti etena dosassa samugghātanūpāyo dassito. Dukkhavedanāya hi paṭighānusayo anuseti. ‘‘Adukkhamasukhā vedanā aniccato daṭṭhabbā’’ti etena mohassa samugghātanūpāyo dassito. Adukkhamasukhavedanāya hi avijjānusayo anuseti.

そして、ここで‘楽受は苦として見られるべきである’ということによって、貪欲を根絶するための方法が示されている。なぜなら、楽受には貪の随眠が随増するからである。‘苦受は矢として見られるべきである’ということによって、瞋恚を根絶するための方法が示されている。なぜなら、苦受には瞋の随眠が随増するからである。‘不苦不楽受は無常として見られるべきである’ということによって、愚痴を根絶するための方法が示されている。なぜなら、不苦不楽受には無明の随眠が随増するからである。


Tathā [Pg.185] paṭhamena taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ dassitaṃ tassa sukhassādahetukattā, dutiyena duccaritasaṃkilesassa pahānaṃ. Yathābhūtañhi dukkhaṃ aparijānantā tassa pariharaṇatthaṃ duccaritaṃ caranti. Tatiyena diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ aniccato passantassa diṭṭhisaṃkilesābhāvato avijjānimittattā diṭṭhisaṃkilesassa, avijjānimittañca adukkhamasukhā vedanā. Paṭhamena vā vipariṇāmadukkhapariññā, dutiyena dukkhadukkhapariññā, tatiyena saṅkhāradukkhapariññā. Paṭhamena vā iṭṭhārammaṇapariññā, dutiyena aniṭṭhārammaṇapariññā, tatiyena majjhattārammaṇapariññā. Virattesu hi tadārammaṇadhammesu ārammaṇānipi virattāneva hontīti. Paṭhamena vā rāgappahānaparikittanena dukkhānupassanāya appaṇihitavimokkho dīpito hoti, dutiyena dosappahānaparikittanena aniccānupassanāya animittavimokkho, tatiyena mohappahānaparikittanena anattānupassanāya suññatavimokkho dīpito hotīti veditabbaṃ.

同様に、第一のものによって渇愛の煩悩の放棄が示されている。それは楽の味わいを原因とするからである。第二のものによって悪行の煩悩の放棄が示されている。ありのままに苦を遍知しない者たちは、それを避けるために悪行を働くからである。第三のものによって見の煩悩の放棄が示されている。無常として見る者には見の煩悩がないからであり、見の煩悩は無明を原因とし、不苦不楽受も無明を原因とするからである。あるいは、第一のものによって変易苦の遍知が、第二のものによって苦苦の遍知が、第三のものによって行苦の遍知が示されている。あるいは、第一のものによって好ましい対象の遍知が、第二のものによって好ましくない対象の遍知が、第三のものによって中立な対象の遍知が示されている。それらの対象に関する諸法から離欲すれば、対象自体からも離欲するからである。あるいは、第一のものによって貪欲の放棄を称揚することで、苦随観による無願解脱が示され、第二のものによって瞋恚の放棄を称揚することで、無常随観による無相解脱が、第三のものによって愚痴の放棄を称揚することで、無我随観による空解脱が示されていると知るべきである。


Yatoti yadā, yasmā vā. Ariyoti kilesehi ārakā ṭhito parisuddho. Sammaddasoti sabbāsaṃ vedanānaṃ catunnampi vā saccānaṃ aviparītadassāvī. Acchecchi taṇhanti vedanāmūlakaṃ taṇhaṃ aggamaggena chindi, anavasesato samucchindi. Vivattayi saṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ parivattayi, nimmūlamakāsi. Sammāti hetunā kāraṇena. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā, pahānābhisamayā vā. Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ passati, ayamassa dassanābhisamayo. Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya, ayamassa pahānābhisamayo. Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca sabbasseva vaṭṭadukkhassa koṭisaṅkhātaṃ antaṃ paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi, antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhamakāsīti vuttaṃ hoti.

‘それゆえに(Yato)’とは、その時に、あるいは、その理由から。‘聖なる者(Ariyo)’とは、諸々の煩悩から遠く離れて立ち、清浄な者のことである。‘正しく見る者(Sammaddaso)’とは、すべての受、あるいは四つの真理を、誤りなく見る者のことである。‘渇愛を断ち切った(Acchecchi taṇhaṃ)’とは、受を根本とする渇愛を、最上の道によって断ち、余すところなく根絶したことである。‘結縛を投げ捨てた(Vivattayi saṃyojanaṃ)’とは、十種の結縛を翻し、根本から無くしたことである。‘正しく(Sammā)’とは、根拠により、原因によって。‘慢の現観によって(Mānābhisamayā)’とは、慢を見ることによる現観、あるいは、慢を捨てることによる現観のことである。阿羅漢道は、その働きのゆえに慢を見るが、これがその“見る現観”である。それによって見られると、ただちにそれは捨てられる。それは、毒ヘビの毒によって見られた生き物の命が尽きるようなものであり、これがその“捨てる現観”である。‘苦しみの終止を成した(Antamakāsi dukkhassa)’とは、このように阿羅漢道によって慢が見られ、捨てられたことによって、輪廻の苦しみのすべてに、限界といわれる終焉、区切り、終わりを作ったということである。つまり、最後の身体だけを余した苦しみにした、と言われているのである。


Gāthāsu yoti yo ariyasāvako. Addāti addasa, sukhavedanaṃ dukkhato passīti attho. Sukhavedanā hi visamissaṃ viya bhojanaṃ paribhogakāle assādaṃ dadamānā vipariṇāmakāle dukkhāyevāti. Dukkhamaddakkhi sallatoti yathā sallaṃ sarīraṃ anupavisantampi paviṭṭhampi uddhariyamānampi pīḷameva janeti, evaṃ dukkhavedanā uppajjamānāpi ṭhitippattāpi bhijjamānāpi vibādhatiyevāti taṃ sallato vipassīti vuttaṃ. Addakkhi [Pg.186] naṃ aniccatoti sukhadukkhato santasabhāvatāya santatarajātikampi naṃ adukkhamasukhaṃ aniccantikatāya aniccato passi.

偈(げ)の中の“よ(yo)”とは、聖なる弟子(聖弟子)のことである。“アッダー(addā)”とは見た(addasa)という意味であり、楽受(らくじゅ)を苦として見ることである。というのも、楽受は、食事の最中には楽しみを与えるが、変易(へんやく)する時には苦となるから、毒の混じった食事のようなものである。“苦を矢として見た”とは、矢が体に入り込み、入り込んで留まり、抜かれる時にも苦痛を生じさせるように、苦受(くじゅ)もまた、生じる時も、持続する時も、滅する時も、ただ害をなすだけであるから、それを“矢として(sallato)”観察(vipassī)すると言われる。“それを無常として見た”とは、苦楽が混在する性質であるために、最も静穏な種類であっても、不苦不楽受を無常として見たということである。


Sa ve sammaddasoti so evaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sammadeva dukkhādito dassāvī. Yatoti yasmā. Tatthāti vedanāyaṃ. Vimuccatīti samucchedavimuttivasena vimuccati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sukhādīni dukkhādito addasa, tasmā tattha vedanāya tappaṭibaddhachandarāgappahānena samucchedavasena vimuccati. Yaṃsadde hi vutte taṃsaddo āharitvā vattabbo. Atha vā yatoti kāyavācācittehi saṃyato yatatto, yatati padahatīti vā yato, āyatatīti attho. Abhiññāvositoti vedanāmukhena catusaccakammaṭṭhānaṃ bhāvetvā chaṭṭhābhiññāya pariyosito katakicco. Santoti rāgādikilesavūpasamena santo. Yogātigoti kāmayogādiṃ catubbidhampi yogaṃ atikkanto. Ubhayahitamunanato munīti.

“彼はまさに正しく見た者である”とは、彼がこのように三つの感受(受)を苦などとして正しく見た者であることを指す。“~から(yato)”とは、その理由から。“そこにおいて(tattha)”とは、受において。“解脱する(vimuccati)”とは、断絶による解脱(断解脱)によって解脱することである。これは次のような意味である。すなわち、楽などを苦などとして見たがゆえに、そこ(受)において、それに付随する欲貪(よくとん)を断じることによって、断絶の力で解脱するのである。“ヤ(ya)”という言葉が述べられたときは、“タ(ta)”という言葉を補って解釈すべきである。あるいは、“ヤト(yato)”とは、身・語・心によって自制した(saṃyato)自己を持つ者、あるいは“ヤタティ(yatati:努力する)”、すなわち精励する者という意味であり、努力するという意味である。“智によって究めた者(abhiññāvosito)”とは、受を入り口として四聖諦の業処を修習し、第六の神通(阿羅漢果)によって(修道を)完遂し、なすべきことを終えた者のことである。“静かなる者(santo)”とは、貪欲などの煩悩の鎮静によって静かなる者のことである。“繋縛を越えた者(yogātigo)”とは、欲の繋縛などの四種類の繋縛(けいばく)を超越した者のことである。両者の利益(自利利他)を計る(munanato)ゆえに“聖者(munī)”と言う。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の註釈が終了した。


5. Paṭhamaesanāsuttavaṇṇanā

5. 第一遍求経(へんぐきょう)註釈


54. Pañcame esanāti gavesanā pariyesanā magganā. Tā vibhāgato dassetuṃ ‘‘kāmesanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmesanāti kāmānaṃ esanā, kāmasaṅkhātā vā esanā kāmesanā. Vuttañhetaṃ –

54. 第五経において、“遍求(へんぐ、esanā)”とは、探求、遍く探すこと、索求することである。それらを分類して示すために、“欲の遍求”などと述べられている。その中で“欲の遍求”とは、諸々の欲の遍求、あるいは欲と名づけられた遍求のことである。次のように言われている。


‘‘Tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandī, kāmasneho, kāmapipāsā, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti (vibha. 919).

“そこにおいて、欲の遍求とは何か。諸々の欲における、欲欲、欲貪、欲喜、欲愛、欲渇、欲迷、欲執のことである。これを欲の遍求という”(分別論 919)。


Tasmā kāmarāgo kāmesanāti veditabbo. Bhavesanāyapi eseva nayo. Vuttampi cetaṃ –

それゆえ、欲貪が欲の遍求であると知るべきである。有の遍求についても、この方法(定義)は同じである。次のように言われている。


‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu bhavacchando…pe… bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti (vibha. 919).

“そこにおいて、有の遍求とは何か。諸々の有(生存)における、有欲……(中略)……有執のことである。これを有の遍求という”(分別論 919)。


Tasmā bhavesanarāgo rūpārūpabhavapatthanā bhavesanāti veditabbā. Brahmacariyassa esanā brahmacariyesanā. Yathāha –

それゆえ、有の遍求への貪り、すなわち色界や無色界の有を願うことが有の遍求であると知るべきである。梵行(清浄行)の遍求が、梵行の遍求(梵行求)である。次のように言われている。


‘‘Tattha [Pg.187] katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti (vibha. 919).

“そこにおいて、梵行の遍求とは何か。‘世界は常住である’とか、‘世界は無常である’とか、‘世界は有限である’とか、‘世界は無限である’とか、‘命と体は同一である’とか、‘命と体は別異である’とか、‘如来は死後に存在する’とか、‘如来は死後に存在しない’とか、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’とか、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’とか、このような見解、見の偏執、見の茂林、見の荒野、見の戯論、見のあがき、見の結縛、執着、依止(いし)、固執、執着、悪路、邪路、邪性、外道の教理、逆さまの執着のことである。これを梵行の遍求という”(分別論 919)。


Tasmā diṭṭhigatasammatassa brahmacariyassa esanā diṭṭhibrahmacariyesanāti veditabbāti. Ettāvatā rāgadiṭṭhiyo esanāti dassitā honti. Na kevalañca rāgadiṭṭhiyova esanā, tadekaṭṭhaṃ kammampi. Vuttampi cetaṃ –

それゆえ、見解(邪見)に陥ったものとして容認された梵行の遍求が、見による梵行の遍求であると知るべきである。これによって、欲(貪)と見(邪見)が遍求であると示されたことになる。ただ欲と見だけが遍求なのではなく、それらと同一の目的にある業もまたそうである。次のように言われている。


‘‘Tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti (vibha. 919) –

“そこにおいて、欲の遍求とは何か。欲貪と、それと同一の目的にある不善の身業・語業・意業のことである。これを欲の遍求という。そこにおいて、有の遍求とは何か。有への貪りと、それと同一の目的にある不善の身業・語業・意業のことである。これを有の遍求という。そこにおいて、梵行の遍求とは何か。辺執見と、それと同一の目的にある不善の身業・語業・意業のことである。これを梵行の遍求という”(分別論 919)。


Evametā tisso esanā veditabbā.

このように、これら三つの遍求を知るべきである。


Gāthāsu sambhavanti ettha esanānaṃ uppattihetubhūtā avijjādayo taṇhā cāti sambhavo, samudayoti attho. Yattha cetā nirujjhantīti brahmacariyesanā paṭhamamaggena nirujjhati, kāmesanā anāgāmimaggena, bhavesanā arahattamaggena nirujjhatīti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

偈の中の“生ず(sambhavanti)”とは、これら遍求の発生の原因となる無明などと渇愛のことであり、生起(sambhavo)すなわち集起(samudayo)という意味である。“これらが滅するところにおいて”とは、梵行の遍求は第一の道(預流道)によって滅し、欲の遍求は不還道によって滅し、有の遍求は阿羅漢道によって滅すると知るべきである。残りは、既に述べられた方法と同じである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五経の註釈が終了した。


6. Dutiyaesanāsuttavaṇṇanā

6. 第二遍求経註釈


55. Chaṭṭhe [Pg.188] brahmacariyesanā sahāti brahmacariyesanāya saddhiṃ. Vibhattilopena hi ayaṃ niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brahmacariyesanāya saddhiṃ kāmesanā, bhavesanāti tisso esanā’’ti. Tāsu brahmacariyesanaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘itisaccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā’’ti vuttaṃ. Tassattho – iti evaṃ saccanti parāmāso itisaccaparāmāso. Idameva saccaṃ, moghamaññanti diṭṭhiyā pavattiākāraṃ dasseti. Diṭṭhiyo eva sabbānatthahetubhāvato diṭṭhiṭṭhānā. Vuttañhetaṃ – ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ, bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310). Tā eva ca uparūpari vaḍḍhamānā lobhādikilesasamussayena ca samussayā, ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti micchābhinivisamānā sabbānatthahetubhūtā kilesadukkhūpacayahetubhūtā ca diṭṭhiyo brahmacariyesanāti vuttaṃ hoti. Etena pavattiākārato nibbattito ca brahmacariyesanā dassitāti veditabbā.

55. 第六経において、“梵行の遍求と共に(brahmacariyesanā sahā)”とは、梵行の遍求と一緒にということである。これは格変化の省略による表現、あるいは具格の意味での主格の言葉である。これは“梵行の遍求と共に、欲の遍求、有の遍求という三つの遍求がある”ということを意味している。それらの中で梵行の遍求をその実体によって示すために、“このように、真理への執着(itisaccaparāmāso)、見解の拠り所となるものの積集(samussayā)”と述べられている。その意味は、“このように(iti)、これは真理である(saccaṃ)”という執着(parāmāso)が、“このように真理への執着(itisaccaparāmāso)”である。“これのみが真理であり、他は虚妄である”という、見解(邪見)の進行の様態を示している。諸々の見解こそが、すべての不利益の原因となるがゆえに、“見解の拠り所(diṭṭhiṭṭhānā)”である。次のように言われている。“諸々の比丘よ、私は邪見に勝る過失を他に知らない”(増支部 1.310)。そして、それらが次々と増大し、貪欲などの煩悩の積集によって“積集(samussayā)”と言われる。“これのみが真理であり、他は虚妄である”と邪に固執することは、すべての不利益の原因となり、煩悩と苦の集積の原因となる諸々の見解が、梵行の遍求であると言われていることになる。これによって、進行の様態と発生の源から、梵行の遍求が示されたと知るべきである。


Sabbarāgavirattassāti sabbehi kāmarāgabhavarāgehi virattassa. Tato eva taṇhakkhayasaṅkhāte nibbāne vimuttattā taṇhakkhayavimuttino arahato. Esanā paṭinissaṭṭhāti kāmesanā, bhavesanā ca sabbaso nissaṭṭhā pahīnā. Diṭṭhiṭṭhānā samūhatāti brahmacariyesanāsaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā ca paṭhamamaggeneva samugghātitā. Esanānaṃ khayāti evametāsaṃ tissannaṃ esanānaṃ khayā anuppādanirodhā bhinnakilesattā. Bhikkhūti ca sabbaso āsābhā vā. Nirāsoti ca diṭṭhekaṭṭhassa vicikicchākathaṃkathāsallassa pahīnattā akathaṃkathīti ca vuccatīti.

“全ての貪欲を離れた者”とは、全ての欲貪と有貪を離れた者のことである。それゆえに、渇愛の滅尽と称される涅槃において解脱していることから、渇愛の滅尽によって解脱した阿羅漢(という)。“諸々の追求が投げ捨てられた”とは、欲求と有求が完全に投げ捨てられ、断ぜられたことである。“諸々の見の住処が根絶された”とは、梵行求と称される諸々の見の住処が、第一の道(預流道)によってすでに根絶されたことである。“追求の滅尽によって”とは、このようにこれら三つの追求の滅尽、すなわち不生という滅によって煩悩が破壊されたことによる。“比丘”とは、あらゆる面で希望(執着)がない者のことである。“無希望(渇愛なき者)”とは、見の部(見道)によって断ぜられるべき疑い、すなわち‘どうであろうか’という疑念の棘が断ぜられているがゆえに、‘疑いのない者’とも言われるのである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の註釈が終了した。


7-8. Āsavasuttadvayavaṇṇanā

7-8. 漏経(二つの経)の註釈


56-57. Sattame kāmāsavoti kāmesu āsavo, kāmasaṅkhāto vā āsavo kāmāsavo, atthato pana kāmarāgo rūpādiabhirati ca kāmāsavo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato [Pg.189] rāgo bhavapatthanā ca bhavāsavo. Avijjāva avijjāsavo.

56-57. 第七経において、“欲漏”とは諸々の欲における漏、あるいは欲と称される漏が欲漏であり、実性的には欲貪および色などの対象への執着が欲漏である。色有・無色有における欲貪、禅定への愛着、常見を伴う貪、および有への願いが“有漏”である。無明そのものが“無明漏”である。


Āsavānañca sambhavanti ettha ayonisomanasikāro avijjādayo ca kilesā āsavānaṃ sambhavo. Vuttañhetaṃ –

“諸々の漏の生起”において、ここでは不正な思惟(如理ならぬ作意)や無明などの煩悩が諸々の漏の生起である。次のように言われているからである。


‘‘Ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhantī’’ti (ma. ni. 1.15).

“比丘たちよ、如理ならぬ作意をなす者には、未生の漏が生じ、生じている漏が増大する”(中部 1.15)。


‘‘Avijjā, bhikkhave, pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirikaṃ anottappa’’nti (itivu. 40) ca.

“比丘たちよ、無明は不善の諸法の達成の先駆であり、それに無慚と無愧が続く”(如是語 40)とも。


Maggañca khayagāminanti āsavānaṃ khayagāminaṃ ariyamaggañca. Tattha kāmāsavo anāgāmimaggena pahīyati, bhavāsavo avijjāsavo ca arahattamaggena. Kāmupādānaṃ viya kāmāsavopi aggamaggavajjhoti ca vadanti. Sesaṃ vuttanayameva. Aṭṭhame apubbaṃ natthi.

“滅尽に至る道”とは、諸々の漏の滅尽に至る聖道のことである。そこにおいて、欲漏は不還道によって断ぜられ、有漏と無明漏は阿羅漢道によって断ぜられる。欲取(欲への執着)のように、欲漏もまた最上の道(阿羅漢道)によって棄てられるべきものであると言う者もいる。残りの部分は既に述べた通りである。第八経には新しい事項はない。


Sattamaaṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七・第八経の註釈が終了した。


9. Taṇhāsuttavaṇṇanā

9. 渇愛経の註釈


58. Navame taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, rūpādivisayaṃ tasatīti vā taṇhā. Idāni taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāmataṇhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā ca bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā. Apica pacchimataṇhādvayaṃ ṭhapetvā sesā sabbāpi taṇhā kāmataṇhā eva. Yathāha –

58. 第九経において、渇望するという意味で“渇愛(愛)”であり、あるいは色などの対象に喘ぐがゆえに渇愛である。今、それを分類して示すために“欲愛”等と言われた。そこにおいて、五欲の束に対する貪が欲愛である。色有・無色有における欲貪、禅定への愛着、常見を伴う貪、および有の力による願いが有愛である。断見を伴う貪が無有愛である。また、後の二つの渇愛(有愛・無有愛)を除いて、残りの全ての渇愛は欲愛そのものである。次のように言われている。


‘‘Tattha katamā bhavataṇhā? Sassatadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti (vibha. 916).

“そこにおいて、何が有愛であるか。常見を伴う貪、染着、心の染着、これが有愛と言われる。そこにおいて、何が無有愛であるか。断見を伴う貪、染着、心の染着、これが無有愛と言われる。残りの渇愛は欲愛である”(分別論 916)。


Imā [Pg.190] ca tisso taṇhā rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti visayabhedato paccekaṃ chabbidhāti katvā aṭṭhārasa honti. Tā ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti vibhāgato aṭṭhasataṃ honti. Puna saṅgahe kariyamāne kālabhedaṃ anāmasitvā gayhamānā chattiṃseva honti, rūpādīnaṃ ajjhattikabāhiravibhāge akariyamāne aṭṭhāraseva, rūpādiārammaṇavibhāgamatte gayhamāne chaḷeva, ārammaṇavibhāgampi akatvā gayhamānā tissoyeva hontīti.

そして、これら三つの渇愛は、色愛……乃至……法愛という対象の別により、それぞれ六種であるから十八となる。それらが内的な色などにおいて十八、外的な色などにおいて十八で三十六となる。このように、過去の三十六、未来の三十六、現在の三十六という分類により百八となる。さらに要約すれば、時の別を考慮しなければ三十六にすぎず、内的・外的の別を考慮しなければ十八にすぎず、色などの対象の別のみを考慮すれば六種にすぎず、対象の別も考慮しなければ、ただ三種となるのである。


Gāthāsu taṇhāyogenāti taṇhāsaṅkhātena yogena, kāmayogena, bhavayogena ca. Saṃyuttāti sambandhā, bhavādīsu saṃyojitā vā. Tenevāha ‘‘rattacittā bhavābhave’’ti. Khuddake ceva mahante ca bhave laggacittāti attho. Atha vā bhavoti sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Tasmā bhavābhave sassatucchedadiṭṭhīsu sattavisattacittāti. Etena bhavataṇhā, vibhavataṇhā ca dassitā. Imasmiṃ pakkhe ‘‘taṇhāyogenā’’ti iminā kāmataṇhāva dassitāti veditabbā. Te yogayuttā mārassāti te evaṃbhūtā puggalā mārassa pāsasaṅkhātena yogena yuttā baddhā. Rāgo hi mārayogo mārapāsoti vuccati. Yathāha –

偈において、“渇愛の軛によって”とは、渇愛と称される軛、すなわち欲の軛と有の軛のことである。“結びつけられた”とは関連づけられた、あるいは有などに繋ぎ止められたということである。それゆえに“諸々の生において心が染まった”と言われた。小さい有や大きい有に心が執着しているという意味である。あるいは、“有”とは常見であり、“無有”とは断見である。それゆえに、有と無有(常・断)の見において心が密着し執着している(ということである)。これによって、有愛と無有愛が示された。この説においては、“渇愛の軛によって”という言葉で欲愛のみが示されていると知るべきである。“彼らは魔の軛に繋がれ”とは、このような人々は魔の網と称される軛に結びつけられ、縛られているということである。実に、貪は“魔の軛”“魔の網”と言われる。次のように言われている。


‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso;

Tena taṃ bādhayissāmi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. (saṃ. ni. 1.151;

mahāva. 33);

“空を行く網がある、それが意において働く。それによって汝を捕らえよう。修行者よ、汝は私から逃れることはできない”(相応部 1.151、律蔵大品 33)。


Catūhi yogehi anupaddutattā yogakkhemaṃ, nibbānaṃ arahattañca, tassa anadhigamena ayogakkhemino. Uparūpari kilesābhisaṅkhārānaṃ jananato janā, pāṇino. Rūpādīsu sattā visattāti sattā.

四つの軛によって害されないことから安穏(ヨガクシェーマ)とは涅槃と阿羅漢果のことであり、それを体得していないことから“安穏を得ていない者”という。次々に煩悩の形成物を産み出すことから“人々”、息をするものとしての“衆生(パーニ)”、色などに執着し密着していることから“衆生(サッタ)”という。


‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –

“蘊の連続、および界と処の、途切れることのない継続、それが輪廻と言われる”。


Evaṃ vuttaṃ khandhādīnaṃ aparāparuppattisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ gacchanti, tato na muccanti. Kasmā? Taṇhāyogayuttattā. Jātimaraṇagāmino punappunaṃ jananamaraṇasseva upagamanasīlāti. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ [Pg.191] ‘‘ye ca taṇhaṃ pahantvānā’’ti gāthamāha. Sā heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyāva.

このように言われる蘊などの前後して生起することと称される輪廻へと赴き、そこから脱することができない。なぜか。渇愛の軛に繋がれているからである。“生と死に赴く者”とは、幾度も生と死に向かう性質を持つ者のことである。これまでのところで流転(輪廻)を示し、今は還滅(解脱)を示すために“渇愛を捨てて”という偈を述べた。それは先に述べた方法と同じであるから、理解しやすい。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九経の註釈が終了した。


10. Māradheyyasuttavaṇṇanā

10. 魔境経の註釈


59. Dasamassa kā uppatti? Ekadivasaṃ kira satthā sekkhabahulāya parisāya parivuto nisinno tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā upari visesādhigamāya ussāhaṃ janetuṃ asekkhabhūmiṃ thomento idaṃ suttaṃ abhāsi. Tattha atikkammātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – atikkamma atikkamitvā abhibhavitvā. Māradheyyaṃ mārassa visayaṃ issariyaṭṭhānaṃ. Ādiccova yathā ādicco abbhādiupakkilesavimutto attano iddhiyā ānubhāvena tejasāti tīhi guṇehi samannāgato nabhaṃ abbhussakkamāno sabbaṃ ākāsagataṃ tamaṃ atikkamma atikkamitvā abhibhavitvā vidhamitvā virocati, obhāsati, tapati; evameva khīṇāsavo bhikkhu tīhi dhammehi samannāgato sabbupakkilesavimutto māradheyyasaṅkhātaṃ tebhūmakadhammappavattaṃ abhibhavitvā virocatīti.

59. 第十の経の由来は何か。聞いたところによれば、ある日、世尊は多くの有学の衆に囲まれて座っておられたが、彼らの意向を察し、さらに優れた証得へと精進させるために、無学の境地を讃えてこの経を説かれた。そこでの“超えて”などの語の意味は、要約すれば次の通りである。“超えて”とは、乗り越えて、圧倒してということである。“魔の領域”とは、魔の範囲、支配する場所のことである。“太陽のように”とは、あたかも太陽が雲などの汚れから離れ、自らの威力と勢いと輝きという三つの徳を備えて空へと昇り、すべての空にある暗闇を乗り越え、圧倒し、追い払って輝き、照らし、熱を放つように、そのように、漏尽した比丘は、三つの法を具足し、あらゆる汚れから解き放たれ、魔の領域と呼ばれる三界の法の進行を圧倒して輝くのである。


Asekkhenāti ettha sikkhāsu jātāti sekkhā, sattannaṃ sekkhānaṃ eteti vā sekkhā, apariyositasikkhattā sayameva sikkhantīti vā sekkhā maggadhammā heṭṭhimaphalattayadhammā ca. Aggaphaladhammā pana upari sikkhitabbābhāvena na sekkhāti asekkhā. Yattha hi sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyadhammesu nibbāne ca asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vippayuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato sātisayaṃ sikkhāti vattuṃ yuttā, aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti; tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayadhammā viya arahattaphaladhammāpi ‘‘tāsu sikkhāsu jātā’’ti ca, taṃsikkhāsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati ‘‘sekkhassa ete’’ti ca ‘‘sikkhā sīlaṃ etesa’’nti ca sekkhāti āsaṅkā siyunti tadāsaṅkānivattanatthaṃ asekkhāti yathāvuttasekkhabhāvappaṭisedhaṃ katvā vuttaṃ. Arahattaphale pavattamānā hi sikkhā pariniṭṭhitakiccattā [Pg.192] na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāvena pavattanti. Tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgino sekkhavacanaṃ, na ca taṃsampayuttadhammā sikkhanasīlā. ‘‘Sikkhāsu jātā’’ti evamādiatthehi aggaphaladhammā sekkhā na honti. Heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, taṃsampayuttā dhammā ca sikkhanasīlā. Sekkhadhammā yathāvuttehi atthehi sekkhā hontiyeva.

“無学によって”について、ここで、三学において生じた者が“有学”であり、あるいは七種の有学の者の法であるから“有学”であり、あるいは、まだ修学を終えていないために自ら学ぶから“有学”である。これらは道法と下の三つの果法である。一方、最高の果法は、それ以上に学ぶべきことがないため、有学ではなく“無学”である。有学であるという疑いがあるところに、この否定(無学)があるのであり、世間的な法や涅槃において無学の状態に至ることはないと見るべきである。戒・定・慧と呼ばれる修学は、自らの対治すべき煩悩から離れて清浄であり、汚れの対象ともならないため、とりわけ“学(修学)”と呼ぶにふさわしく、八つの聖道と果のすべてに存在する。それゆえ、四道と下の三つの果の法のように、阿羅漢果の法もまた“それらの学において生じた”と言われ、その学を具えた阿羅漢も他者(有学者)と同様に有学であるなら、“有学の法である”“学や戒がこれらのものである”という有学の疑いが生じるかもしれない。その疑いを除くために、“無学”と言って、前述のような有学の状態を否定して説かれたのである。阿羅漢果において生じている学は、なすべきことを成し遂げているため、もはや修学の務めを果たさず、ただ修学の果としての状態で存在する。したがって、それらは“学”という言葉に値せず、それを具える者も“有学者”という言葉に値せず、またそれに相応する諸法も“学ぶ性質のもの”ではない。“学において生じた”などの意味において、最高の果の法は有学ではない。しかし、下の諸果における学は、一度帰る者の道の観法などの拠り所となるため、修学の務めを果たしており、“学”という言葉に値し、それを具える者は“有学者”であり、それに相応する諸法も“学ぶ性質のもの”である。有学の法は、前述の意味において、まさに有学である。


Atha vā sekkhāti apariyositasikkhānaṃ vacananti, asekkhāti padaṃ pariyositasikkhānaṃ dassananti na lokiyadhammanibbānānaṃ asekkhabhāvāpatti. Vuḍḍhippattā sekkhā asekkhā ca sekkhadhammesu eva kesañci vuḍḍhippattānaṃ asekkhatā āpajjatīti arahattamaggadhammā vuḍḍhippattā. Yathāvuttehi ca atthehi sekkhāti katvā asekkhā āpannāti ce? Taṃ na, sadisesu tabbohārato. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhā dhammā arahattaphalabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ. Kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuḍḍhippattāva te dhammā hontīti ‘‘asekkhā’’ti vuccanti.

あるいはまた、“有学”とは修学を終えていない者たちの言葉であり、“無学”という語は修学を終えた者たちを示すものであって、世間的な法や涅槃が無学の状態になるわけではない。学が円熟した者が無学者であり、有学の法の中でも、ある種の円熟に達したものに無学の状態が生じるため、阿羅漢道の法は円熟したものである。もし、“前述の意味において有学であるから、無学の状態に至るのではないか”と問うならば、そうではない。相似したものにおいて、その名称が使われるからである。阿羅漢道からは、遍知などの務めを果たすことと異熟(果報)の状態であることを除けば、阿羅漢果と区別はない。それゆえ、それら有学の法が阿羅漢果の状態に至ったと言うことができる。そして、善の楽よりも、異熟の楽の方が、より静止しており優れているため、それらの法は円熟に達したものとして“無学”と呼ばれる。


Te pana asekkhadhamme khandhavasena idha tidhā vibhajitvā tehi samannāgamena khīṇāsavassa ānubhāvaṃ vibhāvento bhagavā ‘‘asekkhena sīlakkhandhenā’’tiādimāha. Tattha sīlasaddassa attho heṭṭhā vutto. Khandhasaddo pana rāsimhi paññattiyaṃ ruḷhiyaṃ guṇeti bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘asaṅkheyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’tiādīsu (a. ni. 4.51; 6.37) rāsimhi āgato. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) paññattiyaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu (dha. sa. 63, 65) ruḷhiyaṃ. ‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā, tīhi ca kho, āvuso [Pg.193] visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’tiādīsu (ma. ni. 1.462) guṇe. Idhāpi guṇeyeva daṭṭhabbo. Tasmā asekkhena sīlasaṅkhātena guṇenāti attho. Samannāgatoti sampayutto samaṅgībhūto. Samādahati etena, sayaṃ vā samādahati, samādhānameva vāti samādhi. Pakārehi jānāti yathāsabhāvaṃ paṭivijjhatīti paññā. Sīlameva khandho sīlakkhandho. Sesesupi eseva nayo.

それらの無学の法を、ここでは五蘊に従って三種に分け、それらを具足することによる漏尽者の威力を説き明かすために、世尊は“無学の戒蘊によって”等と説かれた。そこでの“戒”という語の意味は、前述の通りである。“蘊”という語は、集積、施設(概念)、慣習、徳など、多くの意味で用いられる。すなわち、“計り知れない、測りきれない、巨大な水塊”などの箇所では“集積”の意味で現れる。“世尊は、ガンジス川の流れに流されている大きな丸太をご覧になった”などの箇所では“施設”である。“心、意、識、識蘊”などの箇所では“慣習”である。“尊者ヴィサーカよ、聖なる八支聖道に三つの蘊が包含されるのではなく、三つの蘊の中に聖なる八支聖道が包含されるのです”などの箇所では“徳”である。ここでも、徳として見るべきである。したがって、“無学の戒と呼ばれる徳によって”という意味である。“具足した”とは、相応し、備わっていることである。“これによって等持する(心を定める)”、あるいは“自ら等持する”、あるいは“等持することそのもの”であるから“三昧(定)”である。諸々の相によって、あるがままに知り、貫き通すから“般若(慧)”である。戒そのものが蘊であるから“戒蘊”である。残りのものについても、この方法に従うべきである。


Tattha aggaphalabhūtā sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo ca sabhāveneva asekkho sīlakkhandho nāma, tathā sammāsamādhi asekkho samādhikkhandho. Tadupakārakato pana sammāvāyāmasammāsatiyo samādhikkhandhe saṅgahaṃ gacchanti. Tathā sammādiṭṭhi asekkho paññākkhandho. Tadupakārakato sammāsaṅkappo paññākkhandhe saṅgahaṃ gacchatīti evamettha aṭṭhapi arahattaphaladhammā tīhi khandhehi saṅgahetvā dassitāti veditabbaṃ.

その中で、最高の果における正語、正業、正命は、自性として“無学の戒蘊”と呼ばれる。同様に、正定は“無学の定蘊”である。それを助けるものであるから、正精進と正念は定蘊の中に包含される。同様に、正見は“無学の慧蘊”である。それを助けるものであるから、正思惟は慧蘊の中に包含される。このように、ここでの八つの阿羅漢果の法は、三つの蘊の中に包含して示されていると知るべきである。


Yassa ete subhāvitāti yena arahatā ete sīlādayo asekkhadhammakkhandhā subhāvitā suṭṭhu vaḍḍhitā, so ādiccova virocatīti sambandho. ‘‘Yassa cete’’tipi paṭhanti. Tesañca saddo nipātamattaṃ. Evametasmiṃ vagge paṭhamasutte vaṭṭaṃ, pariyosānasutte vivaṭṭaṃ, itaresu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

“これらをよく修習したもの”とは、ある阿羅漢によって、これら戒などの無学法蘊(むがくほううん)がよく修習され、善く増大されたとき、その者は太陽のように輝く、という脈絡である。“Yassa cete”とも唱えられる。それら(の“ca”)は単なる挿入句である。このように、この品(品:vagga)において、第一の経では輪廻(vaṭṭa)が、最後の経では解脱(vivaṭṭa)が、その他の経では輪廻と解脱の両方が説かれている。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の解説を終える。


Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一品の解説を終える。


2. Dutiyavaggo

2. 第二品


1. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

1. 福業事経の解説


60. Dutiyavaggassa paṭhame puññakiriyavatthūnīti pujjabhavaphalaṃ nibbattenti, attano santānaṃ punantīti vā puññāni, puññāni ca tāni hetupaccayehi kattabbato kiriyā cāti puññakiriyā. Tā eva ca tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ [Pg.194] vatthubhāvato puññakiriyavatthūni. Dānamayanti anupacchinnabhavamūlassa anuggahavasena pūjāvasena vā attano deyyadhammassa paresaṃ pariccāgacetanā dīyati etāyāti dānaṃ, dānameva dānamayaṃ. Cīvarādīsu hi catūsu paccayesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge pariccāgakāle pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu vuttanayena pavattacetanā dānamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

60. 第二品の第一(の経)における“福業事(ふくごうじ)”とは、尊敬すべき状態という果報を生じさせ、あるいは自己の相続を浄めるゆえに“福(puñña)”であり、因と縁によってなされるべきものであるから“作行(kiriya)”であり、福であり、かつ作行であるから“福業(福作行)”という。それらが、それぞれの功徳の根拠(vatthu)となることから“福業事”という。“布施成(だーなまや)”とは、生存の根源が断たれていない者(凡夫)が、援助の力によって、あるいは供養の力によって、自分の施物(せもつ)を他人に放棄する思(意図:cetanā)を通じて与える(dīyati)ゆえに“布施(dāna)”であり、布施それ自体が布施成(布施より成るもの)である。すなわち、衣などの四資具、あるいは食などの十種の布施物、あるいは色などの六つの対象において、それらを与える者に、それらを生じさせた時から始まる“前段階”、放棄する“時”、その後の“喜悦の心による随念”という三つの時において、説かれた方法で生じた“思”を、布施成福業事と名づける。


Sīlamayanti niccasīlauposathaniyamādivasena pañca, aṭṭha, dasa vā sīlāni samādiyantassa sīlapūraṇatthaṃ pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘pabbajito vatamhi sādhu suṭṭhū’’ti āvajjentassa saddhāya pātimokkhaṃ paripūrentassa paññāya cīvarādike paccavekkhantassa satiyā āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa vīriyena ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.

“戒成(しーらまや)”とは、常戒や布薩の規定などによって、五、八、あるいは十の戒を受持する者が、戒を具足するために“出家しよう”として精舎へ行く者、出家して願いを成就させて“私は出家した、実に善い、素晴らしい”と思惟する者、信心によって波羅提木叉(別解脱戒)を具足する者、智慧によって衣などの資具を省察する者、正念によって現前した色などの対象において眼門などを防護する者、精進によって正命を清める者に生じた“思”を、戒を保つ(sīlati)ゆえに戒成福業事と名づける。


Tathā paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa sotaṃ, ghānaṃ, jivhaṃ, kāyaṃ, manaṃ. Rūpe…pe… dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ…pe… dhammasaññaṃ. Jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa yā cetanā, yā ca pathavīkasiṇādīsu aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pavattā jhānacetanā, yā ca anavajjesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paricayamanasikārādivasena pavattā cetanā, sabbā bhāveti etāyāti bhāvanāmayaṃ vuttanayena puññakiriyavatthu cāti.

同様に、‘無礙解道(むげげどう)’に説かれた“観(ヴィパッサナー)の道”によって、眼、耳、鼻、舌、身、意を、無常・苦・無我であると観ずる者の“思”、色……(中略)……法、眼識……(中略)……意識、眼触……(中略)……意触、眼触から生じた受……(中略)……意触から生じた受、色想……(中略)……法想、老死を無常・苦・無我であると観ずる者の“思”、および地遍(じへん)などの三十八の対象において生じた“禅定の思”、また過失のない業処・技術処・学問処において習熟や作意などによって生じた“思”、これらすべてによって“修習する(bhāveti)”ゆえに、説かれた方法による“修習成(ばーばなーまや)福業事”という。


Ekamekañcettha yathārahaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti, tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ, kāyaṅgaṃ vācaṅgañca acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi ‘‘annadānādīni demī’’ti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ, khayato [Pg.195] vayato kammato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.

そして、これらの一つひとつにおいて、相応しく前段階から身でなす者には身業となり、そのために言葉を発する者には口業となり、身の一部や言葉の一部も動かさずに心で考える者には意業となる。食などを与えるときであっても、“食の布施などを与える”と言い、あるいは布施波羅蜜を思惟して与える時には“布施成福業事”となる。義務の行儀を守って与える者には“戒成”となり、滅尽・消滅・業の側から思惟を確立して与える者には“修習成福業事”となる。


Aparānipi satta puññakiriyavatthūni – apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu veyyāvaccasahagataṃ pattianuppadānaṃ abbhanumodanaṃ desanāmayaṃ savanamayaṃ diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Saraṇagamanampi hi diṭṭhijugateneva saṅgayhati. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

他にも七つの福業事がある。――恭敬(きょうけい)を伴う福業事、奉仕(ほうし)を伴うもの、功徳の回向(えこう)、(他人の功徳への)随喜(ずいき)、説法成、聞法成、見直(けんじき:見解を正すこと)の福業事である。三帰依(帰依すること)もまた、見直に含まれる。ここで述べるべきことは、後に明らかになるであろう。


Tattha vuḍḍhataraṃ disvā paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇābhivādanamaggasampadānādivasena apacāyanasahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattapaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ sampādetvā upasaṃharaṇavasena ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā pupphagandhādīhi ratanattayassa pūjaṃ katvā aññaṃ vā tādisaṃ puññaṃ katvā ‘‘sabbasattānaṃ patti hotū’’ti pariṇāmavasena pattianuppadānaṃ veditabbaṃ. Tathā parehi dinnāya pattiyā kevalaṃ vā parehi kataṃ puññaṃ ‘‘sādhu, suṭṭhū’’ti anumodanavasena abbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsanto hitajjhāsayena paresaṃ deseti – idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Yaṃ pana eko ‘‘evaṃ maṃ dhammakathikoti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhasakkārasilokasannissito dhammaṃ deseti, taṃ na mahapphalaṃ hoti. ‘‘Addhā ayaṃ attahitaparahitānaṃ paṭipajjanūpāyo’’ti yonisomanasikārapurecārikahitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yaṃ paneko ‘‘iti maṃ saddhoti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ hoti. Diṭṭhiyā ujugamanaṃ diṭṭhijugataṃ, ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattassa sammādassanassa etaṃ adhivacanaṃ. Idañhi pubbabhāge vā pacchābhāge vā ñāṇavippayuttampi ujukaraṇakāle ñāṇasampayuttameva hoti. Apare panāhu ‘‘vijānanapajānanavasena dassanaṃ diṭṭhi kusalañca viññāṇaṃ kammassakatāñāṇādi ca sammādassana’’nti. Tattha kusalena viññāṇena ñāṇassa anuppādepi attanā katapuññānussaraṇavaṇṇārahavaṇṇanādīnaṃ saṅgaho, kammassakatāñāṇena kammapathasammādiṭṭhiyā[Pg.196]. Itaraṃ pana diṭṭhijugataṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yañhi kiñci puññaṃ karontassa diṭṭhiyā ujubhāveneva taṃ mahapphalaṃ hoti.

そこにおいて、年長者を見て、出迎え、鉢や衣を受け取り、礼拝し、道を譲ることなどによる、敬意を伴うものが“恭敬(apacāyana)”であると知るべきである。年長者への義務を果たすこと、村へ托鉢に入った比丘を見て鉢を受け取り、村で施食を整えて差し出すこと、あるいは“比丘たちの鉢を持ってきなさい”と聞いて速やかに行って鉢を持ってくることなどによる、奉仕を伴うものが“奉仕(veyyāvacca)”であると知るべきである。四つの供養品を与え、香華などで三宝を供養し、あるいは他のそのような功徳を積んで、“すべての生きとし生けるものにその功徳が分かち合われますように”と回向することを“功徳の譲渡(pattianuppadāna)”であると知るべきである。同様に、他者から与えられた功徳、あるいは単に他者が行った功徳を“善いかな、素晴らしい”と喜ぶことを“随喜(abbhanumodana)”であると知るべきである。自らの習熟した法に対して(見返りを)期待せず、他者の利益を願う心で説くこと、これを“説法(dhammadesanā)”という名の功徳作法と呼ぶ。しかし、ある人が“このように人々は私を説法師であると知るだろう”という欲求の中に立ち、利養・供養・名声に執着して法を説くならば、それは大きな果報をもたらさない。“まさにこれは自利利他の実践の方法である”と如理作意を先立たせ、利益の慈しみに満たされた柔軟な心で法を聞くこと、これが“聞法(dhammassavana)”という功徳作法である。しかし、ある人が“このように人々は私を信篤い者であると知るだろう”として聞くならば、それは大きな果報をもたらさない。見解を真っ直ぐにすることを“見直(diṭṭhijugata)”という。“布施には(果報が)ある”といった理によって生じる正見の別名である。これは、前段階であれ後段階であれ、智慧を伴わない場合であっても、正しく整える時には智慧を伴うものである。また他の人々は“了知・遍知による見解が‘見(diṭṭhi)’であり、善なる認識や業自性智などが‘正見(sammādassana)’である”と言う。そこにおいて、善なる認識によっては、智慧が生じない場合でも、自ら行った功徳の随念や称賛されるべき者への称賛などが含まれ、業自性智によっては業道の正見が含まれる。しかし、もう一方の“見直”は、すべて(の功徳)に共通する規定の相である。いかなる功徳を行うにせよ、見解が真っ直ぐであることによってこそ、それは大きな果報となるからである。


Imesaṃ pana sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimehi tīhi dānamayādīhi puññakiriyavatthūhi saṅgaho. Tattha hi apacāyanaveyyāvaccāni sīlamaye, pattianuppadānaabbhanumodanāni dānamaye, dhammadesanāsavanāni bhāvanāmaye, diṭṭhijugataṃ tīsupi. Tenāha bhagavā –

これら七つの功徳作法は、前の三つの“布施によるもの”などの功徳作法に包含される。すなわち、恭敬と奉仕は“戒によるもの”に、功徳の譲渡と随喜は“布施によるもの”に、説法と聞法は“修行(瞑想)によるもの”に含まれ、見解を真っ直ぐにすることはこれら三つのすべてに含まれる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。


‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni. Katamāni tīṇi? Dānamayaṃ…pe… bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’ti (a. ni. 8.36).

“比丘たちよ、これら三つの功徳作法がある。いかなる三つか。布施によるもの……(中略)……修行(瞑想)による功徳作法である”(増支部 8.36)


Ettha ca aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalacetanānaṃ vasena tiṇṇampi puññakiriyavatthūnaṃ pavatti hoti. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ parivattentassa ekacce anusandhiṃ asallakkhentasseva gacchanti, evaṃ paguṇaṃ samathavipassanābhāvanaṃ anuyuñjantassa antarantarā ñāṇavippayuttacittenāpi manasikāro pavattati. Sabbaṃ taṃ pana mahaggatakusalacetanānaṃ vasena bhāvanāmayameva puññakiriyavatthu hoti, na itarāni. Gāthāya attho heṭṭhā vuttoyeva.

そしてここでは、八つの欲界の善なる思(cetanā)によって、三つの功徳作法の転起(生起)が起こる。ちょうど、習熟した法を反復している者が、個々の脈絡を意識しなくても進んでいくように、習熟した止観の修行に専心している者には、合間合間に智慧を伴わない心によっても作意が転起する。しかし、それらすべては、広大(色界・無色界)な善なる思によるものであれば“修行(瞑想)による功徳作法”に他ならず、他のものではない。詩句の意味は、既に述べた通りである。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一の経の釈義が終了した。


2. Cakkhusuttavaṇṇanā

2. 眼経の釈義


61. Dutiye cakkhūnīti cakkhantīti cakkhūni, samavisamaṃ ācikkhantāni viya pavattantīti attho. Atha vā cakkhanaṭṭhena cakkhūni. Kimidaṃ cakkhanaṃ nāma? Assādanaṃ, tathā hi vadanti ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti imāni ca ārammaṇarasaṃ anubhavantāni assādentāni viya hontīti cakkhanaṭṭhena cakkhūni. Tāni pana saṅkhepato dve cakkhūni – ñāṇacakkhu, maṃsacakkhu cāti. Tesu maṃsacakkhu heṭṭhā vuttameva. Ñāṇacakkhu dibbacakkhu, paññācakkhūti idha dvidhā katvā vuttaṃ.

61. 第二の経において、“諸々の眼(cakkhūni)”とは、知らせる(cakkhanti)から眼(cakkhu)と呼ばれる。すなわち、平坦な道や険しい道を教え示すかのように転起するという意味である。あるいは、味わう(cakkhana)という意味で眼である。この“味わう”とは何か。享受することである。現に人々は“蜜を味わう(cakkhati)、料理を味わう”と言うが、これら(眼)も対象の味わいを経験し、享受しているかのようであるため、味わうという意味で眼と呼ばれる。それらは要約すると、智眼(ñāṇacakkhu)と肉眼(maṃsacakkhu)の二つの眼である。そのうち、肉眼については既に述べた。智眼については、ここでは天眼(dibbacakkhu)と慧眼(paññācakkhu)の二種類に分けて説かれている。


Tattha [Pg.197] dibbacakkhūti dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattā ālokapariggahena mahājutikattā. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu.

そこにおいて“天眼(dibbacakkhu)”とは、神々に似ているために“天(dibba)”と言われる。諸々の神々の、善業によって生じ、胆汁・粘液・血液などに妨げられず、随煩悩から解き放たれているために、遠くの対象であっても捉えることができる天の浄色眼がある。これ(天眼)もまた、精進と修行の力によって生じた智眼であり、それに似ているために“天”と言われる。また、天の住(dibbavihāra)によって得られたため、あるいは自らが天の住に依存しているため、また光明を遍く捉えることで大いなる輝きを持つため、壁などを隔てた形色を見ることで大いなる領域を持つためにも“天”と言われる。それらすべては文法学に従って知るべきである。見るという意味において、眼の働きをなすことから、眼のようであるため“眼”であり、天なるその眼であるから“天眼”である。


Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? Cattāri ariyasaccāni ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā. Vuttañhetaṃ –

“了知する(pajānāti)”から智慧(paññā)である。何を了知するのか。“これは苦である”などのように四聖諦を了知するのである。これについては次のように説かれている。


‘‘Pajānātīti kho, āvuso, tasmā paññāti vuccati. Kiñca pajānāti? Idaṃ dukkha’’ntiādi (ma. ni. 1.449).

“友よ、‘了知する’から、それゆえに‘智慧’と言われる。では、何を了知するのか。‘これは苦である’などと了知するのである”(中部 1.449)


Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paññāpanavasena paññā. Kinti paññāpeti? Aniccanti paññāpeti, dukkhanti paññāpeti, anattāti paññāpetī’’ti vuttaṃ. Sā panāyaṃ lakkhaṇādito yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. Visesato panettha āsavakkhayañāṇasaṅkhātā paññā catusaccadassanaṭṭhena paññācakkhūti adhippetā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15).

しかし、アッタカター(釈義)では、“知らせること(paññāpanā)のゆえに智慧である。どのように知らせるのか。‘無常である’と知らせ、‘苦である’と知らせ、‘無我である’と知らせるのである”と説かれている。それは、特質などの面からは、ありのままの自性を貫き通すという特質、あるいは、熟練した射手が放った矢が貫くように、過ちなく貫き通すという特質を持ち、灯火のように対象を照らし出すという作用を持ち、森に入った優れた案内人のように、迷いがないという現れ(現起)を持つ。特にここでは、漏尽智(āsavakkhayañāṇa)と呼ばわる智慧が、四聖諦を見るという意味において“慧眼(paññācakkhu)”と意図されている。それを指して、“眼が生じ、知が生じ、智慧が生じ、明が生じ、光が生じた”と説かれたのである。


Etesu ca maṃsacakkhu parittaṃ, dibbacakkhu mahaggataṃ, itaraṃ appamāṇaṃ. Maṃsacakkhu rūpaṃ, itarāni arūpāni. Maṃsacakkhu dibbacakkhu ca lokiyāni sāsavāni rūpavisayāni, itaraṃ lokuttaraṃ anāsavaṃ catusaccavisayaṃ. Maṃsacakkhu abyākataṃ, dibbacakkhu siyā kusalaṃ siyā abyākataṃ, tathā paññācakkhu. Maṃsacakkhu kāmāvacaraṃ, dibbacakkhu rūpāvacaraṃ, itaraṃ lokuttaranti evamādi vibhāgā veditabbā.

これらのうち、肉眼は微細(限定的)であり、天眼は広大であり、他(慧眼)は無量である。肉眼は色(物質)であり、他は非色(精神的)である。肉眼と天眼は世間的であり、有漏であり、色を対象とするが、他は出世間的であり、無漏であり、四諦を対象とする。肉眼は無記であり、天眼は善であるか無記であるかのいずれかであり、慧眼も同様である。肉眼は欲界に属し、天眼は色界に属し、他は出世間である。このように、それらの分類を知るべきである。


Gāthāsu anuttaranti paññācakkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi āsavakkhayañāṇabhāvato anuttaraṃ. Akkhāsi purisuttamoti purisānaṃ uttamo aggo [Pg.198] sammāsambuddho desesi. Uppādoti maṃsacakkhussa pavatti. Maggoti upāyo, dibbacakkhussa kāraṇaṃ. Pakaticakkhumato eva hi dibbacakkhu uppajjati, yasmā kasiṇālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhuñāṇassa uppādanaṃ, so ca kasiṇamaṇḍale uggahanimittena vinā natthīti. Yatoti yadā. Ñāṇanti āsavakkhayañāṇaṃ. Tenevāha ‘‘paññācakkhu anuttara’’nti. Yassa cakkhussa paṭilābhāti yassa ariyassa paññācakkhussa uppattiyā bhāvanāya sabbasmā vaṭṭadukkhato pamuccati parimuccatīti.

偈において“無上”とは慧眼を指して言われている。それは漏尽智(煩悩を滅尽する知恵)の状態であるから無上なのである。“最上の人が説いた”とは、人の中で最も優れた者、最上の者である正等覚者が説かれたということである。“生起”とは肉眼の活動である。“道”とは手段であり、天眼の原因である。けだし、遍作(カシィナ)の光を増大させて天眼の知を生じさせるのであるから、天眼は自然の眼(肉眼)を持つ者にのみ生じる。そして、それはカシィナの円相における取相なしには存在しないからである。“〜から(yato)”とは“〜の時に(yadā)”ということである。“智”とは漏尽智である。それゆえに“慧眼は無上なり”と言われた。 “その眼を得ることによって”とは、ある聖者が慧眼の生起(修習)によって、あらゆる輪廻の苦しみから解き放たれ、完全に脱却するということである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の釈が終了した。


3. Indriyasuttavaṇṇanā

3. 根経(インドリヤ・スッタ)の釈


62. Tatiye indriyānīti adhipateyyaṭṭhena indriyāni. Yāni hi sahajātadhammesu issarā viya hutvā tehi anuvattitabbāni, tāni indriyāni nāma. Apica indo bhagavā dhammissaro paramena cittissariyena samannāgato. Tena indena sabbapaṭhamaṃ diṭṭhattā adhigatattā paresañca diṭṭhattā desitattā vihitattā gocarabhāvanāsevanāhi diṭṭhattā ca indriyāni. Indaṃ vā maggādhigamassa upanissayabhūtaṃ puññakammaṃ, tassa liṅgānītipi indriyāni. Anaññātaññassāmītindriyanti ‘‘anamatagge saṃsāre anaññātaṃ anadhigataṃ amatapadaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmī’’ti paṭipannassa iminā pubbabhāgena uppannaṃ indriyaṃ, sotāpattimaggapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti ājānanaindriyaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho – ājānāti paṭhamamaggañāṇena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānātīti aññā. Yatheva hi paṭhamamaggapaññā dukkhādīsu pariññābhisamayādivasena pavattati, tatheva ayampi pavattatīti aññā ca sā yathāvuttenaṭṭhena indriyaṃ cāti aññindriyaṃ. Ājānanaṭṭheneva aññassa vā ariyapuggalassa indriyanti aññindriyaṃ, sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ. Ettha ca paṭhamapacchimāni paṭhamamaggacatutthaphalavasena ekaṭṭhānikāni, itaraṃ itaramaggaphalavasena chaṭṭhānikanti veditabbaṃ.

62. 第三(の経)において、“諸根”とは、支配(増上)という意味での諸根である。俱生する諸法において主権者のようになり、それらに従わねばならないものが“根”と呼ばれる。また、“インダ(主)”とは、最高の心の支配を備えた法の主である世尊のことである。その主(世尊)によって、まず最初に見られ、到達され、また他者に対しても見られるように説かれ、配置され、境涯や修習や親近によって見られたものであるから、“諸根”という。あるいは、道の到達の依止となる功徳が主であり、その象徴であるから“諸根”ともいう。“未知当知根”とは、“無始の輪廻において未だ知られず、未だ到達されていない不死の境地、あるいは四聖諦の法をまさに知るであろう”と修行する者に、その前段階として生じた根のことであり、これは預流道の智慧の別名である。“已知根”とは、了解する根のことである。語義としては、第一の道の智によって見られた限界を超えずに了解するから“已知(aññā)”という。第一の道の智慧が苦などの遍知・現観などの力によって働くように、これもそのように働くから“已知”であり、かつ根であるから“已知根”である。了解するという意味において、あるいは了解した聖者の根であるから“已知根”であり、預流果から始まる六つの段階における智の別名である。“具知根”とは、四諦における智の務めを完遂した漏尽者(阿羅漢)に生じること、および根の意味が備わっていることから“具知根”という。ここで、最初と最後(未知当知根と具知根)は、それぞれ第一の道と第四の果によって一処に属し、他(已知根)は、他の道と果によって六処に属すると知るべきである。


Gāthāsu [Pg.199] sikkhamānassāti adhisīlasikkhādayo sikkhamānassa bhāventassa. Ujumaggānusārinoti ujumaggo vuccati ariyamaggo, antadvayavivajjitattā tassa anussaraṇato ujumaggānusārino, paṭipāṭiyā magge uppādentassāti attho. Khayasminti anavasesakilesānaṃ khepanato khayasaṅkhāte aggamagge ñāṇaṃ paṭhamaṃ pureyeva uppajjati. Tato aññā anantarāti tato maggañāṇato anantarā arahattaṃ uppajjati. Atha vā ujumaggānusārinoti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanādike vajjetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanāvasena pavattaṃ pubbabhāgamaggaṃ anussarantassa anugacchantassa paṭipajjantassa gotrabhuñāṇānantaraṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ khepanato khayasmiṃ sotāpattimagge paṭhamaṃ ñāṇaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ uppajjati. Tato aññā anantarāti tato paṭhamañāṇato anantarā anantarato paṭṭhāya yāva aggamaggā aññā aññindriyaṃ uppajjati.

偈において、“学ぶ者”とは、増上戒学などを学び修習する者のことである。“正道を歩む者”とは、正道とは聖道のことであり、二辺を避けてそれに随順することから“正道を歩む者”といい、順次に道を生じさせている者という意味である。“滅尽において”とは、余すところなく煩悩を滅ぼすことから滅尽と呼ばれる最上の道において、智がまず最初に生じる。その後、直ちに“既知(阿羅漢果)”が生じる。あるいはまた、“正道を歩む者”とは、沈滞や浮動、執着や努力の過不足などを避け、止観を双運させて修習の力によって進む前段階の道に随順し実践する者に、種姓智の直後に、断ぜられるべき煩悩を滅ぼすことから滅尽(預流道)において、最初の智である“未知当知根”が生じる。その後、直ちに“既知”が生じるとは、その最初の智の直後から最上の道に至るまで、既知(已知根)が生じるということである。


Tato aññā vimuttassāti tato aññā aññindriyato pacchā arahattamaggañāṇānantarā arahattaphalena paññāvimuttiyā aññātāvindriyena vimuttassa. Ñāṇaṃ ve hoti tādinoti arahattaphaluppattito uttarakāle iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattassa khīṇāsavassa paccavekkhaṇañāṇaṃ uppajjati. Kathaṃ uppajjatīti āha ‘‘akuppā me vimuttī’’ti. Tassa akuppabhāvassa kāraṇaṃ dasseti ‘‘bhavasaṃyojanakkhayā’’ti.

“その後、解脱した者の既知(具知)”とは、その已知根の後、阿羅漢道智の直後に、阿羅漢果による慧解脱を伴う具知根によって解脱した者のことである。“まさにそのような人の智となる”とは、阿羅漢果の生起した後の時間において、好ましいものや好ましくないものなどに対して如実な特徴(如性)に達した漏尽者に、反省の智が生じるということである。どのように生じるかといえば、“わが解脱は不変である”と説かれる。その不変の状態の原因を、“生存の結び目(有結)が尽きたがゆえに”と示している。


Idāni tādisaṃ khīṇāsavaṃ thomento ‘‘sa ve indriyasampanno’’ti tatiyaṃ gāthamāha. Tattha indriyasampannoti yathāvuttehi tīhi lokuttarindriyehi samannāgato, suddhehipi vā paṭippassaddhiladdhehi saddhādīhi indriyehi samannāgato paripuṇṇo, tato eva cakkhādīhi suṭṭhu vūpasantehi nibbisevanehi indriyehi samannāgato. Tenāha ‘‘santo’’ti, sabbakilesapariḷāhavūpasamena upasantoti attho. Santipade ratoti nibbāne abhirato adhimutto. Ettha ca ‘‘indriyasampanno’’ti etena bhāvitamaggatā, pariññātakkhandhatā cassa dassitā. ‘‘Santo’’ti etena pahīnakilesatā, ‘‘santipade rato’’ti etena sacchikatanirodhatāti. Sesaṃ vuttanayameva.

今、そのような漏尽者を称賛して“彼は実に諸根を具足し”と第三の偈を説かれた。そこで“諸根を具足せる者”とは、前述の三つの出世間の根を備えた者、あるいは煩悩の止息によって得られた清浄な信などの諸根を備えた円満な者、それゆえに眼などの諸根がよく静まり、執着がなくなった諸根を備えた者のことである。ゆえに“静かなる者”と言われた。すべての煩悩の熱悩が止息することによって静まったという意味である。“寂静の境地を喜ぶ”とは、涅槃を楽しみ、確信していることである。ここで“諸根を具足せる者”ということによって修行された道と遍知された五蘊が示され、“静かなる者”ということによって断じられた煩悩が、“寂静の境地を喜ぶ”ということによって証得された滅(涅槃)が示されている。残りは既に述べた通りである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三の経の釈が終了した。


4. Addhāsuttavaṇṇanā

4. 期間経(アッダー・スッタ)の釈


63. Catutthe [Pg.200] addhāti kālā. Atīto addhātiādīsu dve pariyāyā – suttantapariyāyo, abhidhammapariyāyo ca. Tattha suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma, cutito pacchā anāgato addhā nāma, saha cutipaṭisandhīhi tadanantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena uppādo, ṭhiti, bhaṅgoti ime tayo khaṇe patvā niruddhadhammā atīto addhā nāma, tayopi khaṇe asampattā anāgato addhā nāma, khaṇattayasamaṅgino paccuppanno addhā nāma.

63. 第四の詩における“addhā(世・期間)”とは“kālā(時間)”のことです。“atīto addhā(過去世)”等については、経の法門(経説)と、阿毘達磨の法門(論説)の二つの方法があります。そこにおいて、経の法門によれば、結生(再生)の前を“過去世”と名づけ、死ののちを“未来世”と名づけ、死と結生を含めたその中間を“現在世”と名づけます。阿毘達磨の法門によれば、生・住・滅というこれら三つの瞬間を経て滅した諸法を“過去世”と名づけ、これら三つの瞬間にもまだ達していないものを“未来世”と名づけ、三つの瞬間を備えているものを“現在世”と名づけます。


Aparo nayo – ayañhi atītādivibhāgo addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā veditabbo. Tesu addhāvibhāgo vutto. Santativasena sabhāgā ekautusamuṭṭhānā, ekāhārasamuṭṭhānā ca pubbāpariyavasena vattamānāpi paccuppannā. Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānā atītā pacchā anāgatā. Cittajā ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānā paccuppannā nāma, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Kammasamuṭṭhānānaṃ pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaṃyeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānā taṃtaṃsamaye paccuppannā nāma, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ayaṃ tāva rūpadhammesu nayo. Arūpadhammesu pana khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Apica atikkantahetupaccayakiccā atītā, niṭṭhitahetukiccā aniṭṭhitapaccayakiccā paccuppannā, ubhayakiccaṃ asampattā anāgatā. Attano vā kiccakkhaṇe paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā pariyāyā. Ayañhi atītādibhedo nāma dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede pana dhamme upādāya paramatthato avijjamānopi kālo idha teneva vohārena atītotiādinā vuttoti veditabbo.

別の方法もあります。すなわち、この過去等の分類は、世(addhā)・相続(santati)・時期(samaya)・瞬間(khaṇa)の四種によって知られるべきです。それらのうち、世の分類については既に述べました。相続によれば、同一の時節から生じたもの、あるいは同一の食から生じたもので、前後の順序をもって継続しているものは、現在であっても“現在”とされます。それ以前の、異なる時節や食から生じたものは“過去”であり、それ以後は“未来”です。心から生じたもの(心生法)については、一つの認識路(一路)、一つの速行(一速行)、一つの等至(一等至)から生じたものが“現在”と呼ばれ、それ以前は“過去”、以後は“未来”です。業から生じたもの(業生法)については、個別の相続による過去等の区別はありませんが、それら(業生法)を支持する時節・食・心の相続を通じて、その過去等の状態が知られるべきです。時期によれば、一分(一ムフッタ)、午前、午後、夜、昼などの時期において、相続として進行しているものは、それぞれの時期において“現在”と呼ばれ、それ以前は“過去”、以後は“未来”です。これはまず色法(物質現象)における方法です。しかし無色法(精神現象)においては、瞬間(刹那)によれば、生等の三つの瞬間に含まれるものが“現在”であり、それ以前は“過去”、以後は“未来”です。さらに、原因(因)と条件(縁)の作用が過ぎ去ったものが“過去”であり、原因の作用は完了したが条件の作用が未完了のものが“現在”であり、両方の作用にまだ達していないものが“未来”です。あるいは、それ自体の作用の瞬間にあるものが“現在”であり、それ以前は“過去”、以後は“未来”です。ここで、瞬間(刹那)等の説こそが直接的な意味(無門・勝義)であり、残りは間接的な意味(方便・世俗)です。というのも、この過去等の区別というものは諸法(現象)にあるのであって、時間にあるのではないからです。しかし、過去等の区別がある諸法に基づいて、勝義(究極的真実)においては存在しない時間も、ここではその慣用表現(世俗称)によって“過去”などと言われているのだと知るべきです。


Gāthāsu [Pg.201] akkheyyasaññinoti ettha akkhāyati, kathīyati, paññāpīyatīti akkheyyaṃ, kathāvatthu, atthato rūpādayo pañcakkhandhā. Vuttañhetaṃ –

諸の詩の中で、“akkheyyasaññino(語るべきものに対して想を持つ者)”における“akkheyya”とは、語られ、説かれ、施設されるものであるから“akkheyya(語るべきもの)”、すなわち語り(論事)の主題であり、実体的には色等の五蘊のことです。これについて次のように説かれています。


‘‘Atītaṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya, anāgataṃ vā…pe… paccuppannaṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyyā’’ti (dī. ni. 3.305).

“過去の世(期間)を指して言葉を語るか、未来を……あるいは現在の世を指して言葉を語るか……”(ディーガ・ニカーヤ 3.305)


Tathā –

また、次のようにも説かれています。


‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā atthīti, na tassa saṅkhā bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.62) –

“比丘たちよ、過去であり、滅し、変じた色(かたち)は、‘それはあった’というのがその名称であり、‘それはあった’というのがその呼び名であり、‘それはあった’というのがその施設(概念)である。それは‘ある’という名称をもたず、それは‘あろう’という名称をもたない”(サンユッタ・ニカーヤ 3.62)。


Evaṃ vuttena niruttipathasuttenapi ettha attho dīpetabbo. Evaṃ kathāvatthubhāvena akkheyyasaṅkhāte khandhapañcake ahanti ca mamanti ca devoti ca manussoti ca itthīti ca purisoti ca ādinā pavattasaññāvasena akkheyyasaññino, pañcasu upādānakkhandhesu sattapuggalādisaññinoti attho. Akkheyyasmiṃ taṇhādiṭṭhiggāhavasena patiṭṭhitā, rāgādivasena vā aṭṭhahākārehi patiṭṭhitā. Ratto hi rāgavasena patiṭṭhito hoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, parāmaṭṭho diṭṭhivasena, thāmagato anusayavasena, vinibaddho mānavasena, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena, vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhito hotīti.

このように説かれた“語路経(ニルッティパタ・スッタ)”によっても、ここでの意味は明らかにされるべきです。このように語りの主題(論事)であることによって“akkheyya(語るべきもの)”と称される五蘊において、“私である”“私のものである”“神である”“人間である”“女である”“男である”などと生じる想によって“akkheyyasaññino(語るべきものに想を持つ者)”、すなわち、五つの取蘊(しゅおん)において衆生や個人などの想を持つ者という意味です。“akkheyyasmiṃ(語るべきものにおいて)”とは、渇愛や見(邪見)による執着によって確立していること、あるいは、貪り等によって八つの態様で確立していることです。というのも、貪る者は貪りによって確立しており、怒る者は怒り(瞋)によって、迷う者は迷い(痴)によって、執着する者は見(邪見)によって、強固な者は随眠によって、縛られた者は慢(高慢)によって、決着がつかない者は疑(疑念)によって、散乱した者は掉挙(うわの空)によって、確立しているからです。


Akkheyyaṃ apariññāyāti taṃ akkheyyaṃ tebhūmakadhamme tīhi pariññāhi aparijānitvā tassa aparijānanahetu. Yogamāyanti maccunoti maraṇassa yogaṃ tena saṃyogaṃ upagacchanti, na visaṃyoganti attho.

“akkheyyaṃ apariññāyā(語るべきものを遍知せずして)”とは、その語るべきものである三界の諸法を三種の遍知によって遍知せず、その遍知しないことが原因でという意味です。“yogamāyanti maccuno(死の軛に赴く)”とは、死の軛、すなわちそれ(死)との結合に至るのであって、離脱(非結合)に至るのではないという意味です。


Atha vā yoganti upāyaṃ, tena yojitaṃ pasāritaṃ mārasenaṭṭhāniyaṃ anatthajālaṃ kilesajālañca upagacchantīti vuttaṃ hoti. Tathā hi vuttaṃ –

あるいは、“yoga(軛・結合)”とは手段のことであり、それによって仕掛けられ、張り巡らされた、魔軍に相当する不幸の網、あるいは煩悩の網に赴くということが述べられています。それについて、次のように説かれています。


‘‘Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti. (ma. ni. 3.272;

jā. 2.22.121;

netti. 103);

“われらには、かの大軍たる死との約束(休戦)はないのだから”(マッジマ・ニカーヤ 3.272等)。


Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘akkheyyañca pariññāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddo byatireke, tena akkheyyaparijānanena laddhabbaṃ vakkhamānameva visesaṃ joteti. Pariññāyāti vipassanāsahitāya [Pg.202] maggapaññāya dukkhanti paricchijja jānitvā, tappaṭibaddhakilesappahānena vā taṃ samatikkamitvā tissannampi pariññānaṃ kiccaṃ matthakaṃ pāpetvā. Akkhātāraṃ na maññatīti sabbaso maññanānaṃ pahīnattā khīṇāsavo akkhātāraṃ na maññati, kārakādisabhāvaṃ kiñci attānaṃ na paccetīti attho. Phuṭṭho vimokkho manasā, santipadamanuttaranti yasmā sabbasaṅkhatavimuttattā ‘‘vimokkho’’ti sabbakilesasantāpavūpasamanaṭṭhānatāya ‘‘santipada’’nti laddhanāmo nibbānadhammo phuṭṭho phusito patto, tasmā akkhātāraṃ na maññatīti. Atha vā ‘‘pariññāyā’’ti padena dukkhasaccassa pariññābhisamayaṃ samudayasaccassa pahānābhisamayañca vatvā idāni ‘‘phuṭṭho vimokkho manasā, santipadamanuttara’’nti iminā magganirodhānaṃ bhāvanāsacchikiriyābhisamayaṃ vadati. Tassattho – samucchedavasena sabbakilesehi vimuccatīti vimokkho, ariyamaggo. So panassa maggacittena phuṭṭho phusito bhāvito, teneva anuttaraṃ santipadaṃ nibbānaṃ phuṭṭhaṃ phusitaṃ sacchikatanti.

これほどまでに流転(輪廻)を示した上で、今度は還滅(悟り)を示すために“akkheyyañca pariññāyā(語るべきものを遍知して)”等が説かれました。そこでの“ca(および・しかし)”という言葉は、反対(の対照)を表し、それによって語るべきものの遍知によって得られるべき、次に述べる特別な特質を照らし出しています。“pariññāyā(遍知して)”とは、ヴィパッサナー(観)を伴う道智によって“苦である”と明確に区別して知り、あるいはそれに結びついた煩悩を捨断することによってそれを超越して、三種の遍知の務めを完成させてという意味です。“akkhātāraṃ na maññatīti(語る者を構想しない)”とは、あらゆる構想(想念)が断滅されているために、漏尽者(阿羅漢)は語る者を構想せず、作者などの自性としてのいかなる“我”も信じないという意味です。“phuṭṭho vimokkho manasā, santipadamanuttaraṃ(意によって解脱に触れ、無上の寂静の境地に触れた)”とは、一切の有為(造られたもの)から解脱しているために“解脱(vimokkha)”と呼ばれ、一切の煩悩の熱苦が鎮まっている状態であるために“寂静の境地(santipada)”という名を得た涅槃の法に触れ、到達したがゆえに、“語る者を構想しない”のです。あるいは、“pariññāyā(遍知して)”という言葉で、苦諦の遍知(通達)と集諦の断滅(通達)を述べ、今度は“phuṭṭho vimokkho manasā, santipadamanuttaraṃ(意によって解脱に触れ、無上の寂静の境地に触れた)”というこの句によって、道諦の修習と滅諦の現証(通達)を述べています。その意味は、切り離すこと(正断)によってすべての煩悩から解脱するから“解脱”とは聖道のことです。それが、彼の道心によって触れられ、修習され、それによって無上の寂静の境地である涅槃が触れられ、現証されたということです。


Akkheyyasampannoti akkheyyanimittaṃ vividhāhi vipattīhi upaddute loke pahīnavipallāsatāya tato suparimutto akkheyyapariññābhinibbattāhi sampattīhi sampanno samannāgato. Saṅkhāya sevīti paññāvepullappattiyā cīvarādipaccaye saṅkhāya parituletvāva sevanasīlo, saṅkhātadhammattā ca āpāthagataṃ sabbampi visayaṃ chaḷaṅgupekkhāvasena saṅkhāya sevanasīlo. Dhammaṭṭhoti asekkhadhammesu nibbānadhamme eva vā ṭhito. Vedagūti veditabbassa catusaccassa pāraṅgatattā vedagū. Evaṃguṇo arahā bhavādīsu katthaci āyatiṃ punabbhavābhāvato manussadevāti saṅkhyaṃ na upeti, apaññattikabhāvameva gacchatīti anupādāparinibbānena desanaṃ niṭṭhāpesi.

“説かれるべきものを具足した者(涅槃を体現した者)”とは、様々の災厄によって害された世間において、転倒(倒錯)を断じたことによってそこから完全に解脱し、説かれるべきものの遍知によって生じた成就を具足し、備わった者のことである。“よく考えて受用する者”とは、智慧の増大のために衣などの資具をよく計量して受用する習性のある者であり、また、諸法を了知しているがゆえに、六支捨(六つの対象に対する平等な心)によって、眼前に現れたすべての対象をよく考えて受用する習性のある者のことである。“法に住する者”とは、無学法あるいは涅槃法そのものに住する者のことである。“明知に達した者”とは、知るべき四聖諦の彼岸に達したことにより、明知に達した者(ヴェーダグー)という。このような徳を具えた阿羅漢は、将来の再生がないために、人間や神という数(名称)には入らず、概念化し得ない状態(非施設性)へと至る。このように“無余涅槃”によって説法を終えられた。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の解説が終了した。


5. Duccaritasuttavaṇṇanā

5. 悪行経の解説


64. Pañcame duṭṭhu caritāni, duṭṭhāni vā caritāni duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo[Pg.203]. Imāni ca duccaritāni paññattiyā vā kathetabbāni kammapathehi vā. Tattha paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ, vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, ubhayattha paññattassa vītikkamo manoduccaritanti ayaṃ paññattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi, vacīdvārepi, uppannā kāyaduccaritaṃ, tathā catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritanti ayaṃ kammapathakathā.

64. 第五(の経)において、“悪しく行われたもの”あるいは“汚れた行い”が“悪行”である。身体による悪行、あるいは身体から生じた悪行が“身悪行”である。残り(語・意)についても同様の理路である。これらの悪行は、施設(制教)によって、あるいは業道によって説かれるべきである。そこにおいて、施設(制教)によれば、身門において制定された学習条項を犯すことが“身悪行”であり、語門において制定された学習条項を犯すことが“語悪行”であり、両者において制定されたものを犯すことが“意悪行”である。これが施設に関する説明である。一方、業道によれば、殺生などの三つの思(意思)が身門あるいは語門において生じたものが“身悪行”であり、同様に、妄語などの四つの思が“語悪行”であり、貪欲・瞋恚・邪見という三つの思相応法が“意悪行”である。これが業道に関する説明である。


Gāthāyaṃ kammapathappattoyeva pāpadhammo kāyaduccaritādibhāvena vuttoti tadaññaṃ pāpadhammaṃ saṅgaṇhituṃ ‘‘yañcaññaṃ dosasañhita’’nti vuttaṃ. Tattha dosasañhitanti rāgādikilesasaṃhitaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

偈(詩)においては、業道に至った悪法そのものが身悪行などの状態として説かれている。ゆえに、それ以外の悪法を包含するために“その他、悪に結びついたもの”と言われた。そこにおいて、“悪(dosasañhita)に結びついた”とは、貪欲などの煩悩に結びついたという意味である。残りは容易に理解できる。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五経の解説が終了した。


6. Sucaritasuttavaṇṇanā

6. 善行経の解説


65. Chaṭṭhe suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritāni sucaritāni. Kāyena sucaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ sucaritaṃ kāyasucaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Idhāpi pana paññattivasena, kammapathavasena cāti duvidhā kathā. Tattha kāyadvāre paññattasikkhāpadassa avītikkamo kāyasucaritaṃ, vacīdvāre paññattasikkhāpadassa avītikkamo vacīsucaritaṃ, ubhayattha paññattassa avītikkamo manosucaritanti ayaṃ paññattikathā. Pāṇātipātādīhi pana viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ, musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā. Sesaṃ vuttanayameva.

65. 第六(の経)において、“善く行われたもの”あるいは“美しい行い”が“善行”である。身体による善行、あるいは身体から生じた善行が“身善行”である。残りについても同様の理路である。ここでもまた、施設(制教)によるものと、業道によるものの二種類の説示がある。そこにおいて、身門において制定された学習条項を犯さないことが“身善行”であり、語門において制定された学習条項を犯さないことが“語善行”であり、両者において制定されたものを犯さないことが“意善行”である。これが施設に関する説明である。一方、殺生などを離れる者に生じた三つの思あるいは離(離欲)が“身善行”であり、妄語などを離れる者に生じた四つの思あるいは離が“語善行”であり、無貪・無瞋・正見という三つの思相応法が“意善行”である。これが業道に関する説明である。残りは既に述べた通りである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の解説が終了した。


7. Soceyyasuttavaṇṇanā

7. 清浄経の解説


66. Sattame [Pg.204] soceyyānīti sucibhāvā. Kāyasoceyyanti kāyasucaritaṃ, vacīmanosoceyyānipi vacīmanosucaritāneva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādi (a. ni. 3.121-122).

66. 第七(の経)において、“清浄(soceyya)”とは清らかな状態のことである。“身の清浄”とは身善行のことであり、語・意の清浄もまた、語・意の善行そのものである。そのように、“そこにおいて、何が身の清浄か。殺生を離れることである……”等(増支部 3.121-122)と説かれている。


Gāthāyaṃ samucchedavasena pahīnasabbakāyaduccaritattā kāyena sucīti kāyasuci. Soceyyasampannanti paṭippassaddhakilesattā suparisuddhāya soceyyasampattiyā upetaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

偈(詩)において、断絶(正断)によってすべての身悪行を断じているがゆえに、“身において清らかな者”を“身の清浄な者”という。“清浄を具足した”とは、煩悩が静止しているがゆえに、きわめて清らかな清浄の成就を備えているということである。残りは既に述べた通りである。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七経の解説が終了した。


8. Moneyyasuttavaṇṇanā

8. 牟尼道経の解説


67. Aṭṭhame moneyyānīti ettha idhalokaparalokaṃ attahitaparahitañca munātīti muni, kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ satta sekkhā arahā ca. Idha pana arahāva adhippeto. Munino bhāvāti moneyyāni, arahato kāyavacīmanosamācārā.

67. 第八(の経)において、“牟尼の徳(moneyya)”について。ここで、今世と来世、および自利と利他を知る(計る)者が“牟尼(muni、賢者)”であり、(これには)善い凡夫と共に、七種の有学(聖者)と阿羅漢が含まれる。しかし、ここでは阿羅漢のみが意図されている。牟尼の状態が“牟尼の徳”であり、(それは)阿羅漢の身・語・意の正しい行儀のことである。


Atha vā munibhāvakarā moneyyapaṭipadādhammā moneyyāni. Tesamayaṃ vitthāro –

あるいは、牟尼の状態を成し遂げる牟尼の修習法(行状)が“牟尼の徳”である。それらの詳細は以下の通りである。


‘‘Tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ.

“そこにおいて、何が身の牟尼の徳か。三種の身悪行を断ずることが身の牟尼の徳であり、三種の身善行が身の牟尼の徳であり、身体という対象における知が身の牟尼の徳であり、身体の遍知が身の牟尼の徳であり、遍知を伴う道が身の牟尼の徳であり、身体における欲貪の断絶が身の牟尼の徳であり、身行(出入息)の滅した第四禅の等至が身の牟尼の徳である。


‘‘Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ, vācāpariññā, pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ.

“そこにおいて、何が語の牟尼の徳か。四種の語悪行を断ずることが語の牟尼の徳であり、四種の語善行、言葉という対象における知、言葉の遍知、遍知を伴う道、言葉における欲貪の断絶、語行(尋・伺)の滅した第二禅の等至が、語の牟尼の徳である。


‘‘Tattha [Pg.205] katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ, manopariññā, pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ, cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21).

“そこにおいて、何が意の牟尼の徳か。三種の意悪行を断ずることが意の牟尼の徳であり、三種の意善行、意(心)という対象における知、意の遍知、遍知を伴う道、意における欲貪の断絶、心行(想・受)の滅した想受滅の等至が、意の牟尼の徳である”(大義釈 14; 小義釈 21)。


Ninhātapāpakanti aggamaggajalena suṭṭhu vikkhālitapāpamalaṃ.

“悪を洗い流した者”とは、最上の道(阿羅漢道)という水によって、悪の汚れを完全に行き渡るように洗い流した者のことである。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八経の解説が終了した。


9. Paṭhamarāgasuttavaṇṇanā

9. 第一貪欲経の解説


68. Navame yassa kassacīti aniyamitavacanaṃ, tasmā yassa kassaci puggalassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā. Rāgo appahīnoti rañjanaṭṭhena rāgo samucchedavasena na pahīno, maggena anuppattidhammataṃ na āpādito. Dosamohesupi eseva nayo. Tattha apāyagamanīyā rāgadosamohā paṭhamamaggena, oḷārikā kāmarāgadosā dutiyamaggena, teyeva anavasesā tatiyamaggena, bhavarāgo avasiṭṭhamoho ca catutthamaggena pahīyanti. Evametesu pahīyantesu tadekaṭṭhato sabbepi kilesā pahīyanteva. Evamete rāgādayo yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā upāsakassa vā upāsikāya vā maggena appahīnā. Baddho mārassāti kilesamārena baddhoti vuccati. Yadaggena ca kilesamārena baddho, tadaggena abhisaṅkhāramārādīhipi baddhoyeva hoti. Paṭimukkassa mārapāsoti paṭimukko assa anena appahīnakilesena puggalena tāyeva appahīnakilesatāya mārapāsasaṅkhāto kileso attano cittasantāne paṭimukko pavesito, tena sayaṃ bandhāpitoti attho. Atha vā paṭimukko assa bhaveyya mārapāso. Sukkapakkhe omukkassāti avamukko mocito apanīto assa. Sesaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ.

68. 第九の経において、“誰であれ”(yassa kassacī)というのは不特定の表現であり、それゆえ、在家者であれ出家者であれ、どのような個人であっても、という意味である。“貪欲が断じられていない”とは、染着という意味での貪欲が(聖道による)断絶によって断じられておらず、道によって二度と生じない状態に至らされていないことである。瞋恚(しんに)と愚痴(ぐち)においても同様の理趣である。そこでは、悪趣(地獄・餓鬼・畜生)へと赴かせる貪・瞋・痴は預流道によって断ぜられ、粗大なる欲愛と瞋恚は一来道によって断ぜられ、それらと同じものが余すところなく不還道によって断ぜられ、有愛(存在への執着)と残りの愚痴は阿羅漢道によって断ぜられる。このようにこれらが断ぜられるとき、それに付随するすべての煩悩も断ぜられるのである。このように、これら貪欲などが、いかなる比丘、比丘尼、優婆塞(男性信者)、優婆夷(女性信者)であれ、道によって断じられていない状態を“魔に縛られている”と言い、煩悩魔によって縛られていると説かれる。そして煩悩魔によって縛られている限り、行魔(ぎょうま)などによっても必然的に縛られている。“魔の罠がかけられている”とは、これら断じられていない煩悩を持つ人において、その断じられていない煩悩のゆえに、魔の罠と称される煩悩が、自らの心の連続体の中に投げ込まれ、入り込んでいることであり、それによって自ら縛り付けられているという意味である。あるいは、魔の罠が彼にかけられているということである。浄分(白法)の側における“(罠を)脱した”とは、脱ぎ捨てられ、解放され、取り除かれたことである。残りの部分は、既述の反対の意味として知るべきである。


Idha gāthā sukkapakkhavaseneva āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yassa ariyapuggalassa rāgadosāvijjā virājitā aggamaggena nirodhitā, taṃ bhāvitakāyasīlacittapaññatāya [Pg.206] bhāvitattesu arahantesu aññataraṃ abbhantaraṃ ekaṃ brahmabhūtaṃ brahmaṃ vā seṭṭhaṃ arahattaphalaṃ pattaṃ. Yathā aññe khīṇāsavā pubbūpanissayasampattisamannāgatā hutvā āgatā, yathā ca te antadvayarahitāya sīlasamādhipaññākkhandhasahagatāya majjhimāya paṭipadāya nibbānaṃ gatā adhigatā. Yathā vā te khandhādīnaṃ tathalakkhaṇaṃ yāthāvato paṭivijjhiṃsu, yathā ca te tathadhamme dukkhādayo aviparītato abbhaññiṃsu, rūpādike ca visaye yathā te diṭṭhamattādivaseneva passiṃsu, yathā vā pana te aṭṭha anariyavohāre vajjetvā ariyavohāravaseneva pavattavācā, vācānurūpañca pavattakāyā, kāyānurūpañca pavattavācā, tathā ayampi ariyapuggaloti tathāgataṃ, catusaccabuddhatāya buddhaṃ, puggalaveraṃ kilesaveraṃ attānuvādādibhayañca atikkantanti verabhayātītaṃ. Sabbesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ pahīnattā sabbappahāyinaṃ buddhādayo ariyā āhu kathenti kittentīti.

ここで、詩偈は浄分(悟りの側)の観点からのみ説かれている。そこでの要約された意味は次の通りである。いかなる聖者であっても、貪・瞋・無明が最上の道(阿羅漢道)によって払拭され、滅尽されているなら、その者は、身・戒・心・慧を修めたがゆえに“自己を修めた者”である阿羅漢たちの中の一人であり、内面的に唯一無二であり、清浄なる者(梵天のごとき者)、あるいは阿羅漢果に到達した至高の者である。他の煩悩なき者(漏尽者)たちが、過去の宿善を具備して(悟りに)至ったように、また、彼らが二辺(極端)を離れ、戒・定・慧の三学を伴う中道によって涅槃に行き着き、到達したように、あるいは、彼らが五蘊などの真実の相をありのままに証得したように、また、彼らが苦諦などの真理を誤りなく覚知したように、また、色(形あるもの)などの対象を、単に見るだけといった(主観を交えない)あり方で見たように、あるいはまた、彼らが八つの非聖なる言説を避けて、聖なる言説によってのみ言葉を発し、言葉の通りに行動し、行動の通りに言葉を発したように、そのようにこの聖者も(同じ境地に達している)ということから“如来(そのように至った者)”、四聖諦を悟ったことから“仏陀(目覚めた者)”、個人に対する怨恨や煩悩という敵、そして自己を責める等の恐怖を超えていることから“怨敵と恐怖を超越した者”と呼ばれる。すべての煩悩や行(ぎょう)などを捨て去ったがゆえに“一切を捨てる者”であると、仏陀などの聖者たちは説き、称賛するのである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九経の詳解(注釈)が了した。


10. Dutiyarāgasuttavaṇṇanā

10. 第二貪欲経の詳解。


69. Dasame atarīti tiṇṇo, na tiṇṇo atiṇṇo. Samuddanti saṃsārasamuddaṃ, cakkhāyatanādisamuddaṃ vā. Tadubhayampi duppūraṇaṭṭhena samuddo viyāti samuddaṃ. Atha vā samuddanaṭṭhena samuddaṃ, kilesavassanena sattasantānassa kilesasadanatoti attho. Savīcinti kodhūpāyāsavīcīhi savīciṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘vīcibhayanti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109; ma. ni. 2.162). Sāvaṭṭanti pañcakāmaguṇāvaṭṭehi saha āvaṭṭaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘āvaṭṭabhayanti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109; ma. ni. 2.164; a. ni. 4.122). Sagahaṃ sarakkhasanti attano gocaragatānaṃ anatthajananato caṇḍamakaramacchakacchaparakkhasasadisehi visabhāgapuggalehi sahitaṃ. Tathā cāha ‘‘sagahaṃ sarakkhasanti kho, bhikkhu, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109). Atarīti maggapaññānāvāya yathāvuttaṃ samuddaṃ uttari. Tiṇṇoti nittiṇṇo. Pāraṅgatoti [Pg.207] tassa samuddassa pāraṃ paratīraṃ nirodhaṃ upagato. Thale tiṭṭhatīti tato eva saṃsāramahoghaṃ kāmādimahoghañca atikkamitvā thale paratīre nibbāne bāhitapāpabrāhmaṇo tiṭṭhatīti vuccati.

69. 第十の経において、“越えた”(atarī)とは渡ったことであり、渡っていないのが“未越”(atiṇṇo)である。“海”(samuddaṃ)とは生死の海、あるいは眼処(げんしょ)などの海のことである。その両方とも、満たし難いという点において海のごときであるから、海(という)。あるいは、海(サムッダ)の意味において、煩悩の雨によって衆生の連続体を煩悩の中に沈める(サダナ)ことから“サムッダ”という。 “波を伴う”(savīciṃ)とは、怒りと苦悩という波を伴うことである。これについては、“比丘よ、波の恐怖とは、怒りと苦悩の代名詞である”と説かれている通りである。“渦を伴う”(sāvaṭṭaṃ)とは、五欲の渦を伴うことである。これについても、“比丘よ、渦の恐怖とは、五欲の代名詞である”と説かれている。“鰐(わに)や羅刹(らせつ)を伴う”とは、自らの領域に入ってきた者に不利益をもたらすことから、猛々しいマカラ(摩伽羅魚)や魚、亀、羅刹に似た、性質の合わない(悪しき)人々と共にあることである。それゆえ“比丘よ、鰐や羅刹を伴うとは、女人の代名詞である”と説かれた。“越えた”とは、道智という舟によって、前述の海を渡ったことである。“渡った”(tiṇṇo)とは、完全に渡りきったことである。“彼岸に至った”とは、その海の彼方の岸である滅(涅槃)に到達したことである。“陸地に立つ”とは、それゆえに生死の濁流や欲などの大瀑布を超えて、陸地である彼岸の涅槃に、罪を排した者(バラモン)が立っていると言われるのである。


Idhāpi gāthā sukkapakkhavaseneva āgatā. Tattha ūmibhayanti yathāvuttaūmibhayaṃ, bhāyitabbaṃ etasmāti taṃ ūmi bhayaṃ. Duttaranti duratikkamaṃ. Accatārīti atikkami.

ここでも詩偈は浄分の観点からのみ説かれている。そこでの“波の恐怖”とは前述の波の恐怖のことであり、これから恐れるべきであるから、それを“波の恐怖”という。“越え難い”(duttaraṃ)とは、乗り越えるのが困難なことである。“超えた”(accatārī)とは、超越したことである。


Saṅgātigoti rāgādīnaṃ pañcannaṃ saṅgānaṃ atikkantattā pahīnattā saṅgātigo. Atthaṅgato so na pamāṇametīti so evaṃbhūto arahā rāgādīnaṃ pamāṇakaradhammānaṃ accantameva atthaṃ gatattā atthaṅgato, tato eva sīlādidhammakkhandhapāripūriyā ca ‘‘ediso sīlena samādhinā paññāyā’’ti kenaci pamiṇituṃ asakkuṇeyyo pamāṇaṃ na eti, atha vā anupādisesanibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ gato so arahā ‘‘imāya nāma gatiyā ṭhito, ediso ca nāmagottenā’’ti pamiṇituṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇaṃ na eti na upagacchati. Tato eva amohayi maccurājaṃ, tena anubandhituṃ asakkuṇeyyoti vadāmīti anupādisesanibbānadhātuyāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Iti imasmiṃ vagge paṭhamapañcamachaṭṭhesu vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyasattamaaṭṭhamesu vivaṭṭaṃ, sesesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

“執着を超えた者”(saṅgātigo)とは、貪欲などの五つの執着を超越し、断じたがゆえに“執着を超えた者”という。“消滅に至り、彼は測られることがない”とは、そのような阿羅漢は、(人を)測る基準となる貪欲などの法を完全に滅尽させているため“消滅に至った者”であり、それゆえに戒などの法蘊(ほううん)を完成させていることから、“彼は戒・定・慧においてこのようである”と誰によっても測り知ることができないため、測られることがないのである。あるいは、無余涅槃という究極の目的に至ったその阿羅漢は、“このような境遇にあり、このような姓名である”と測り知ることができないため、測定の対象とならないのである。それゆえに“彼は死王(死神)を惑わした。彼を追跡することは不可能であると私は説く”と、(仏陀は)無余涅槃界に至るまでの教説を終えられた。このように、この章(篇)において、第一、第五、第六の経では輪廻(流転)が語られ、第二、第七、第八では還滅(悟り)が語られ、残りの経では輪廻と還滅の両方が語られていると知るべきである。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の詳解が了した。


Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二章(篇)の詳解が了した。


3. Tatiyavaggo

3. 第三章


1. Micchādiṭṭhikasuttavaṇṇanā

1. 邪見経の詳解


70. Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhā mayāti mayā diṭṭhā, mama samantacakkhunā dibbacakkhunā cāti dvīhipi cakkhūhi diṭṭhā paccakkhato viditā. Tena anussavādiṃ paṭikkhipati, ayañca attho idāneva pāḷiyaṃ āgamissati. Kāyaduccaritena samannāgatāti kāyaduccaritena samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhādīnaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi guṇaparidhaṃsanena abhūtabbhakkhānena upavādakā akkosakā garahakā. Micchādiṭṭhikāti [Pg.208] viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādassanahetu samādinnanānāvidhakammā ye ca, micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīmanoduccaritaggahaṇeneva ariyūpavādamicchādiṭṭhīsu gahitāsu punavacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ nesaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha –

70. 第三品(跋渠)の第一〔経〕において、“私によって見られた(diṭṭhā mayā)”とは、私の普眼(遍照眼)と天眼という二つの眼によって、親しく見られ、知られたということである。それによって、伝聞など(の不確かな知識)を否定している。そして、この意味は、まさに今、パーリ(経文)の中に現れる。“身の悪行を具足した(kāyaduccaritena samannāgatā)”とは、身の悪行を伴っていることである。“諸の聖者を誹謗する者(ariyānaṃ upavādakā)”とは、仏陀をはじめとする諸の聖者、あるいは在家者の預流果の者たちに対しても、その徳を毀損し、事実無根の非難をすることによって誹謗し、罵り、咎める者たちのことである。“邪見の者(micchādiṭṭhikā)”とは、誤った見解を持つ者である。“邪見の業を修める者(micchādiṭṭhikammasamādānā)”とは、邪見を原因として、受持された種々の業を持つ者、また、邪見を根本とする身業などにおいて、他の者たちにも(それを)受持させる者たちのことである。ここで、語の悪行と意の悪行の把握によって、聖者への誹謗と邪見も(既に)含まれているが、再度述べられているのは、それらが極めて重い過失(大罪)であることを示すためである。実に、聖者への誹謗は、無間業に等しいほどの大罪である。次のように言われている――


‘‘Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno, samādhisampanno, paññāsampanno, diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya; evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya, taṃ cittaṃ appahāya, taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149).

“サーリプッタよ、例えば、戒を具足し、三昧を具足し、智慧を具足した比丘が、現法において(阿羅漢などの)知を成就したとする。サーリプッタよ、私は、このような(邪な)言葉を捨てず、そのような心を捨てず、そのような(邪な)見解を放棄しなければ、運ばれて置かれたかのように、そのように地獄へ(落ちる)と言う。”(マッジマ・ニカーヤ 1.149)


Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha –

また、邪見よりも大きな過失(大罪)というものは他に存在しない。次のように言われている――


‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjataraṃ yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).

“比丘たちよ、私は、これほどまでに大きな過失となる他のたった一つの法をも見出さない。比丘たちよ、それはすなわち邪見である。比丘たちよ、過失の中でも邪見は最たるものである。”(アングッタラ・ニカーヤ 1.310)


Taṃ kho panātiādi yathāvuttassa atthassa attapaccakkhabhāvaṃ daḷhataraṃ katvā dassetuṃ āraddhaṃ. Tampi suviññeyyameva.

“その(Taṃ kho pana)”などの(文言)は、上述した意味が、自らの体験(現量)によるものであることを、より強固に示そうとして始められたものである。それもまた、容易に理解できることである。


Gāthāsu micchā manaṃ paṇidhāyāti abhijjhādīnaṃ vasena cittaṃ ayoniso ṭhapetvā. Micchā vācañca bhāsiyāti micchā musāvādādivasena vācaṃ bhāsitvā. Micchā kammāni katvānāti pāṇātipātādivasena kāyakammāni katvā. Atha vā micchā manaṃ paṇidhāyāti micchādiṭṭhivasena cittaṃ viparītaṃ ṭhapetvā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Idānissa tathā duccaritacaraṇe kāraṇaṃ dasseti appassutoti, attano paresañca hitāvahena sutena virahitoti attho. Apuññakaroti tato eva ariyadhammassa akovidatāya kibbisakārī pāpadhammo. Appasmiṃ idha jīviteti idha manussaloke jīvite atiparitte. Tathā cāha ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.93; saṃ. ni. 1.145), ‘‘appamāyu manussāna’’nti (saṃ. ni. 1.145; mahāni. 10) ca. Tasmā bahussuto sappañño sīghaṃ puññāni katvā saggūpago nibbānapatiṭṭho [Pg.209] vā hoti. Yo pana appassuto apuññakaro, kāyassa bhedā duppañño nirayaṃ so upapajjatīti.

偈の中の、“心を誤って向け(micchā manaṃ paṇidhāya)”とは、貪欲などによって、心を如理でない形に置くことである。“邪な言葉を語り(micchā vācañca bhāsiyā)”とは、虚偽の言(妄語)などによって、言葉を語ることである。“邪な業を行い(micchā kammāni katvāna)”とは、殺生などによって、身の業を行うことである。あるいは、“心を誤って向け”とは、邪見によって、心を歪んだ状態に置くことである。残りの二つの句においても、この方法が適用される。次に、彼がそのように悪行をなす原因を示すのが、“寡聞(appassuto)”、すなわち、自己と他者の利益をもたらす聞き及んだ教え(多聞)を欠いているという意味である。“不福をなす者(apuññakaro)”とは、それゆえに聖なる法(聖法)に精通していないために、罪悪をなす罪深き者である。“この(短い)命において(appasmiṃ idha jīvite)”とは、この人間世界の極めて短い寿命において、ということである。そのように(仏陀は)言われた。“長く生きる者であっても、百年か、あるいはそれより少し多い程度である。”(ディーガ・ニカーヤ 2.93; サンユッタ・ニカーヤ 1.145)また、“人間たちの寿命は短い。”(サンユッタ・ニカーヤ 1.145; マハー・ニッデーサ 10)と。したがって、多聞で智慧のある者は、速やかに福徳を積んで、天界に至るか、あるいは涅槃を拠り所とする。しかし、寡聞で不福をなす愚かな者は、身が崩壊した後、地獄に生まれるのである。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一経の註釈(義釈)は終わった。


2. Sammādiṭṭhikasuttavaṇṇanā

2. 正見経の註釈


71. Dutiye paṭhamasutte vuttavipariyāyena attho veditabbo.

71. 第二(経)においては、第一経で述べられたことの反対によって、その意味を理解すべきである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二経の註釈は終わった。


3. Nissaraṇiyasuttavaṇṇanā

3. 出離経(ニッサラニヤ・スッタ)の註釈


72. Tatiye nissaraṇiyāti nissaraṇapaṭisaṃyuttā. Dhātuyoti sattasuññasabhāvā. Kāmānanti kilesakāmānañceva vatthukāmānañca. Atha vā kāmānanti kilesakāmānaṃ. Kilesakāmato hi nissaraṇā vatthukāmehipi nissaraṇaṃyeva hoti, na aññathā. Vuttañhetaṃ –

72. 第三(経)における、“出離(nissaraṇiyā)”とは、出離(解脱)に関連するもののことである。“界(dhātuyo)”とは、衆生(我)という実体がない(自性空)七つのものである。“諸の欲の(kāmānaṃ)”とは、煩悩欲と事欲(対象への欲)のことである。あるいは、“諸の欲の”とは、煩悩欲のことである。なぜなら、煩悩欲からの出離によってこそ、事欲(欲の対象)からの出離もまた成されるのであり、それ以外にはないからである。これについて次のように言われている――


‘‘Na te kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgo purisassa kāmo;

Tiṭṭhanti citrāni tatheva loke,Athettha dhīrā vinayanti chanda’’nti. (a. ni. 6.63);

“この世にある美しい(形ある)ものが欲ではない。人の欲とは、思惟(分別の)貪りである。美しいものは世の中にそのまま存しているが、賢者たちはそれらに対する意欲を制する。”(アングッタラ・ニカーヤ 6.63)


Nissaraṇanti apagamo. Nekkhammanti paṭhamajjhānaṃ, visesato taṃ asubhārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā anāgāmimaggena nibbānaṃ sacchikaroti, tassa cittaṃ accantameva kāmehi nissaṭanti idaṃ ukkaṭṭhato kāmānaṃ nissaraṇaṃ veditabbaṃ. Rūpānanti rūpadhammānaṃ, visesena saddhiṃ ārammaṇehi kusalavipākakiriyābhedato sabbesaṃ rūpāvacaradhammānaṃ. Āruppanti arūpāvacarajjhānaṃ. Keci pana ‘‘kāmāna’’nti padassa ‘‘sabbesaṃ kāmāvacaradhammāna’’nti atthaṃ vadanti. ‘‘Nekkhamma’’nti ca ‘‘pañca rūpāvacarajjhānānī’’ti. Taṃ aṭṭhakathāsu [Pg.210] natthi, na yujjati ca. Bhūtanti jātaṃ. Saṅkhatanti samecca sambhuyya paccayehi kataṃ. Paṭiccasamuppannanti kāraṇato nibbattaṃ. Tīhipi padehi tebhūmake dhamme anavasesato pariyādiyati. Nirodhoti nibbānaṃ. Ettha ca paṭhamāya dhātuyā kāmapariññā vuttā, dutiyāya rūpapariññā, tatiyāya sabbasaṅkhatapariññā sabbabhavasamatikkamo vutto.

“出離(nissaraṇaṃ)”とは、離脱(去ること)である。“離欲(nekkhammanti)”とは、初禅のことであるが、特に不浄を所縁とするものと見なされるべきである。もし誰かが、その禅定を基礎として(諸行を)遍知し、第三の道(不還道)に達し、不還道によって涅槃を証得するならば、その人の心は、徹底して諸の欲から出離している。これは、欲からの究極的な出離として理解されるべきである。“色(rūpānanti)”とは、色法(物質的なもの)のことであるが、特に所縁とともに、善・異熟・唯作の別によるすべての色界の法のことである。“無色(āruppanti)”とは、無色界の禅定のことである。しかし、ある者たちは“諸の欲の”という語に対して、“すべての欲界の法”という意味を述べる。そして“離欲(出離)”に対しては“五つの色界の禅定”と言う。それはアッタカター(註釈書)にはなく、適当ではない。“生じ(bhūtaṃ)”とは、生まれたことである。“形成され(saṅkhataṃ)”とは、諸縁が集まって作られたことである。“縁って生じた(paṭiccasamuppannanti)”とは、原因から生じたことである。これら三つの語によって、三界の法が余すところなく包含される。“滅(nirodhoti)”とは、涅槃である。ここで、第一の界によって欲の遍知(完全な理解)が説かれ、第二によって色の遍知が、第三によってすべての形成されたもの(有為)の遍知、すなわちすべての生(存在)の超越が説かれている。


Gāthāsu kāmanissaraṇaṃ ñatvāti ‘‘idaṃ kāmanissaraṇaṃ – evañca kāmato nissaraṇa’’nti jānitvā. Atikkamati etenāti atikkamo, atikkamanūpāyo, taṃ atikkamaṃ āruppaṃ ñatvā. Sabbe saṅkhārā samanti vūpasamanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho, nibbānaṃ, taṃ phusaṃ phusanto. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

偈の中の、“欲からの出離を知り(kāmanissaraṇaṃ ñatvā)”とは、“これが欲からの出離であり、このように欲から出離する”と知って、ということである。“これによって超越する(atikkamati etenā)”ゆえに超越(atikkamo)であり、超越の手段である。その超越(の手段)である無色を知って。“すべての行(形成されたもの)が静まる(sabbe saṅkhārā samanti)”、すなわち、それら(諸行)が止滅する場所であるから“一切行止息(sabbasaṅkhārasamatho)”、すなわち涅槃である。それに触れつつ(体験しつつ)。残りは以前に述べられた方法と同じである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三経の註釈は終わった。


4. Santatarasuttavaṇṇanā

4. 至寂静経(サンタタラ・スッタ)の註釈


73. Catutthe rūpehīti rūpāvacaradhammehi. Santatarāti atisayena santā. Rūpāvacaradhammā hi kilesavikkhambhanato vitakkādioḷārikaṅgappahānato samādhibhūmibhāvato ca santā nāma, āruppā pana tehipi aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca atisayena santavuttikā, tena santatarāti vuttā. Nirodhoti nibbānaṃ. Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattitopi hi catutthāruppato phalasamāpattiyova santatarā kilesadarathapaṭipassaddhito nibbānārammaṇato ca, kimaṅgaṃ pana sabbasaṅkhārasamatho nibbānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘āruppehi nirodho santataro’’ti.

73. 第四の(経)において、“色界のもの(rūpehi)”とは、色界の諸法のことである。“より静かな(santatarā)”とは、格別に静かなことである。色界の諸法は、煩悩の鎮伏、尋(vitakka)などの粗雑な構成要素の放棄、および三昧の境地であることにより“静か”と呼ばれる。しかし、無色界の法は、それらよりも、構成要素の静かさと対象の静かさによって、格別に静かなあり方をしている。ゆえに“より静かな”と言われる。“滅(nirodha)”とは涅槃のことである。行がわずかに残る微細な状態に至っている第四無色界よりも、果等至(phalasamāpattiyova)の方が、煩悩の苦しみの静息と涅槃を対象とすることから、より静かである。ましてや、一切の行の寂止である涅槃については言うまでもない。ゆえに“無色界の諸法よりも、滅はより静かである”と言われる。


Gāthāsu rūpūpagāti rūpabhavūpagā. Rūpabhavo hi idha rūpanti vutto, ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu viya. Arūpaṭṭhāyinoti arūpāvacarā. Nirodhaṃ appajānantā, āgantāro punabbhavanti etena rūpārūpāvacaradhammehi nirodhassa santabhāvameva dasseti. Arūpesu asaṇṭhitāti arūparāgena arūpabhavesu appatiṭṭhahantā, tepi parijānantāti attho. Nirodhe ye vimuccantīti ettha yeti nipātamattaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

偈(詩句)において、“色(界)に至る者(rūpūpagā)”とは、色界の存在に至る者のことである。ここでは、“色界に生まれるための道を修習する”などの説示と同様に、色界の存在が“色(rūpa)”と言われている。“無色(界)に住する者(arūpaṭṭhāyino)”とは、無色界の者のことである。“滅(nirodha)を知らずして、再び生に至る”という文言により、色界・無色界の諸法よりも、滅(涅槃)が静かであることを示している。“無色(界)に留まらない(arūpesu asaṇṭhitā)”とは、無色界への貪欲によって無色界の存在の中に確立しないこと、すなわち、それらをも完全に知る(遍知する)という意味である。“滅において解脱する者たち(ye)”の“ye”は単なる不変化詞である。残りは、既に述べられた方法と同じである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四の経の釈(注釈)が終了した。


5. Puttasuttavaṇṇanā

5. 子の経の釈(プッタ・スッタ・ヴァンナナー)


74. Pañcame [Pg.211] puttāti atrajā orasaputtā, dinnakādayopi vā. Santoti bhavantā saṃvijjamānā lokasminti imasmiṃ loke upalabbhamānā. Atthibhāvena santo, pākaṭabhāvena vijjamānā. Atijātoti attano guṇehi mātāpitaro atikkamitvā jāto, tehi adhikaguṇoti attho. Anujātoti guṇehi mātāpitūnaṃ anurūpo hutvā jāto, tehi samānaguṇoti attho. Avajātoti guṇehi mātāpitūnaṃ adhamo hutvā jāto, tehi hīnaguṇoti attho. Yehi pana guṇehi yutto mātāpitūnaṃ adhiko samo hīnoti ca adhippeto, te vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave, putto atijāto hotī’’ti kathetukamyatāya pucchaṃ katvā ‘‘idha, bhikkhave, puttassā’’tiādinā niddeso āraddho.

74. 第五の(経)において、“子(puttā)”とは、自らから生まれた実子、あるいは養子などのことである。“ある(santo)”とは、この世の中に存在し、見出されることである。存在しているから“ある(santo)”であり、明白に存在しているから“見出される(vijjamānā)”である。“勝生児(atijāto)”とは、自らの徳によって父母を超えて生まれた者、すなわち父母よりも優れた徳を持つ者という意味である。“随生児(anujāto)”とは、徳において父母にふさわしく生まれた者、すなわち父母と同等の徳を持つ者という意味である。“劣生児(avajātoti)”とは、徳において父母よりも卑しく生まれた者、すなわち父母よりも劣った徳を持つ者という意味である。どのような徳を備えることによって、父母よりも“勝る”“等しい”“劣る”とされるのか、それを分類して示すために、“比丘たちよ、いかにして、子は勝生児となるのか”と、説示を望んで問いを立て、“比丘たちよ、ここに、子には……”という言葉から詳細な説明が始められている。


Tattha na buddhaṃ saraṇaṃ gatātiādīsu buddhoti sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ, sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhiṃ upādāya paññattiko sattātisayo buddho. Yathāha –

その(経文)の中の、“仏陀に帰依していない(na buddhaṃ saraṇaṃ gatā)”などの箇所において、“仏陀”とは、一切の諸法に対する障りのない智慧を原因とする、無上の解脱の達成によって薫習された五蘊の相続(存在)、あるいは、一切知の智慧の近因となる真理の悟り(等正覚)に基づいて、施設(仮に名づけ)された、卓越した有情のことである。次のように説かれている。


‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161) –

“‘仏陀’とは、世尊であり、自ら存在し、師を持たず、かつて聞いたことのない諸法について自ら真理を悟り、そこで一切知に到達し、諸力において自在を得た者のことである”(小義釈・波羅延品讃偈釈、無礙解道)。


Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā.

これが、まず意味(義)による“仏陀”の説明である。


Byañjanato pana savāsanāya kilesaniddāya accantavigamena buddhavā paṭibuddhavāti buddho, buddhiyā vā vikasitabhāvena buddhavā vibuddhavāti buddho, bujjhitāti buddho, bodhetāti buddhoti evamādinā nayena veditabbo. Yathāha –

文言(文)によれば、習気(じけ)を伴う煩悩の眠りが完全に消滅したことによって“目覚めた者(buddha)”あるいは“覚醒した者(paṭibuddha)”であるから仏陀(buddho)であり、あるいは智慧が開花した状態によって“開いた者(buddha)”あるいは“開花した者(vibuddha)”であるから仏陀であり、悟る者(bujjhita)であるから仏陀であり、目覚めさせる者(bodhetā)であるから仏陀である、というような方法で理解されるべきである。次のように説かれている。


‘‘Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti [Pg.212] buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho, buddhoti cetaṃ nāmaṃ na mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, atha kho vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṃ buddho’’ti (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162).

“真理を悟る者であるから仏陀であり、人々を目覚めさせる者であるから仏陀である。一切知(全知)によって仏陀であり、一切を見る(遍見)ことによって仏陀である。他人に導かれることがない(不他導)ことによって仏陀であり、輝いている(威徳)ことによって仏陀である。漏尽(煩悩の滅尽)と呼ばれることによって仏陀であり、無煩悩と呼ばれることによって仏陀である。一向に離欲しているから仏陀であり、一向に離瞋しているから仏陀であり、一向に離痴しているから仏陀である。一向に無煩悩であるから仏陀である。一乗道を行く者であるから仏陀である。独りで無上の等正覚を悟った者であるから仏陀である。無知(不覚)を打破して智慧を得たことによって仏陀である。この‘仏陀’という名は、母によって付けられたのではなく、父によって付けられたのでもなく、兄弟、姉妹、友人や大臣、親族や血縁、沙門や婆羅門、あるいは神々によって付けられたのではない。そうではなく、諸仏・世尊の解脱の究極において、菩提の樹の下で一切知の智慧を得ると同時に得られた、現証に基づく施設(呼称)、それがこの‘仏陀’である”(小義釈、無礙解道)。


Hiṃsatīti saraṇaṃ, sabbaṃ anatthaṃ apāyadukkhaṃ sabbaṃ saṃsāradukkhaṃ hiṃsati vināseti viddhaṃsetīti attho. Saraṇaṃ gatāti ‘‘buddho bhagavā amhākaṃ saraṇaṃ gati parāyaṇaṃ paṭisaraṇaṃ aghassa hantā hitassa vidhātā’’ti iminā adhippāyena buddhaṃ bhagavantaṃ gacchāma bhajāma sevāma payirupāsāma. Evaṃ vā jānāma bujjhāmāti evaṃ gatā upagatā buddhaṃ saraṇaṃ gatā. Tappaṭikkhepena na buddhaṃ saraṇaṃ gatā.

“害する(hiṃsatī)”から“帰依処(saraṇa)”と言う。すなわち、あらゆる不利益、悪趣の苦しみ、あらゆる輪廻の苦しみを害し、滅ぼし、粉砕するという意味である。“帰依した(saraṇaṃ gatā)”とは、“仏陀・世尊は、私たちの帰依処であり、行く手であり、拠り所であり、不幸を打ち砕く者であり、利益をもたらす者である”という意図をもって、仏陀・世尊に赴き、親しみ、仕え、敬うことである。あるいは、そのように知り、理解することである。このように赴いた、あるいは近づいたのが“仏陀に帰依した”者である。その否定が“仏陀に帰依していない”者である。


Dhammaṃ saraṇaṃ gatāti adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne katvā dhāretīti dhammo. So atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañhetaṃ –

“法に帰依した”について。達成された道と現証された滅において、教えられた通りに実践する者を、四つの悪趣に落とさないようにして保持する(dhāretī)から“法(dhamma)”と言う。それは意味(義)としては、聖道と涅槃のことである。次のように説かれている。


‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti vitthāro (a. ni. 4.34).

“比丘たちよ、有為の諸法がある限り、聖なる八支聖道がそれらの中で最高であると言われる……”といった詳細(増支部 4.34)である。


Na kevalañca ariyamagganibbānāni eva, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammo ca. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

また、単に聖道と涅槃だけではなく、聖なる果とともに、教説の法(教法)も含まれる。このことは“チャッタ・マーナヴァカ天宮事(天宮事 53)”において次のように説かれている。


‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ,Dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ,Dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

“貪欲を離れ、渇愛なく、憂いなき、無為にして嫌悪なき法。甘美にして、熟達され、善く分かたれたこの法へ、帰依のために赴け”(天宮事 887)。


Tattha hi rāgavirāgoti maggo kathito, anejamasokanti phalaṃ, dhammasaṅkhatanti nibbānaṃ, appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā [Pg.213] sabbadhammakkhandhā kathitā. Taṃ dhammaṃ vuttanayena saraṇanti gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā. Tappaṭikkhepena na dhammaṃ saraṇaṃ gatā.

そこでは、“離貪(rāgavirāga)”とは道のことであり、“渇愛なく憂いなき(anejamasoka)”とは果のことであり、“無為なる法(dhamma-asaṅkhata)”とは涅槃のことであり、“嫌悪なき、甘美な、熟達された、善く分かたれた”とは、三蔵によって分かたれた一切の法蘊(法句)のことである。その法に、述べられた方法によって“帰依処”として赴いた者が“法に帰依した”者である。その否定が“法に帰依していない”者である。


Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho. So atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiṃ eva vimāne –

見(diṭṭhi)と戒(sīla)の一致によって結合されている(saṃhato)から“僧伽(saṅgho)”と言う。それは意味(義)としては、八つの聖者の集まり(四双八輩)のことである。このことは、まさに同じ天宮事において次のように説かれている。


‘‘Yattha ca dinna mahapphalamāhu,Catūsu sucīsu purisayugesu;

Aṭṭha ca puggala dhammadasā te,Saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

“どこで施されたものが多大な果報をもたらすと言われているのか。清らかな四双(八輩)の人々、法を見る者たち、彼らである。この僧伽を帰依処として近づきなさい”


Taṃ saṅghaṃ vuttanayena saraṇanti gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā. Tappaṭikkhepena na saṅghaṃ saraṇaṃ gatāti.

その僧伽を、述べられた方法によって帰依処であるとして赴いた者が、僧伽を帰依処とした者である。それを拒むことによって、僧伽を帰依処としない者となる。


Ettha ca saraṇagamanakosallatthaṃ saraṇaṃ saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati saraṇagamanappabhedo, phalaṃ, saṃkileso, bhedo, vodānanti ayaṃ vidhi veditabbo.

ここで、帰依への習熟のために、帰依(処)、帰依すること(受帰依)、帰依する者、受帰依の分類、果報、汚れ、破綻、浄化という、この決まりが知られるべきである。


Tattha padatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassetaṃ adhivacanaṃ. Atha vā hite pavattanena ahitā nivattanena ca sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho saraṇaṃ, bhavakantārato uttāraṇena assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgisatto saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇa’’nti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchatīti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

そのうち、まず語義から言えば、害する(hiṃsati)から“帰依(saraṇa)”である。帰依した者たちの、その帰依すること自体によって、恐れ、恐怖、苦しみ、悪趣、煩悩を殺し(hanati)、滅ぼす(vināseti)という意味である。これは三宝の別名である。あるいは、利益を促し不利益を退けることによって生きとし生けるものの恐れを害する(取り除く)から仏陀は帰依処であり、輪廻の荒野から救い出し安息を与えるから法は帰依処であり、僅かな行為であっても広大な果報を得させるから僧伽は帰依処である。したがって、この方法によっても三宝は帰依処である。それら(三宝)への清らかな信と尊重による、煩悩が打破された、それらを拠り所とするという形で生じた心の働きが“受帰依(帰依すること)”である。それを具えた衆生が帰依する(帰依処へ赴く)のであり、前述のような心の働きによって“これら三つの宝が私の帰依処であり、これらが拠り所である”というように近づくという意味である。このように、まず帰依(処)、帰依すること、帰依する者という、この三つが知られるべきである。


Pabhedato pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokiyaṃ, lokuttarañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati, lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho[Pg.214], saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.

分類(pabheda)については、受帰依には世間的(lokiya)と出世間的(lokuttara)の二種類がある。そのうち、出世間的なものは、真理を見た者(聖者)の道の瞬間に、受帰依の汚れを根絶することによって、対象としては涅槃を対象として、機能としては三宝の全体において達成される。世間的なものは、凡夫の受帰依の汚れを鎮伏することによって、対象としては仏陀などの徳を対象として達成される。それは実体としては、仏陀などの対象における信の獲得であり、信を根本とする正しい見解、すなわち十の功徳作法のうちの“見直業(見を直くする行為)”と呼ばれるものである。


Tayidaṃ catudhā pavattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti. Tattha attasanniyyātanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārehī’’ti evaṃ tappaṭisaraṇabhāvo tapparāyaṇatā. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa iti maṃ dhāretū’’ti evaṃ sissabhāvassa upagamanaṃ. Paṇipāto nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃ eva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi iti maṃ dhāretū’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññataraṃ karontena gahitaṃ eva hoti saraṇagamanaṃ.

それ(世間的な帰依)は四つの形で現れる。自己を捧げること(attasanniyyātana)、拠り所とすること(tapparāyaṇatā)、弟子となること(sissabhāvūpagamana)、礼拝すること(paṇipāta)によってである。そのうち“自己を捧げること”とは、“今日を境として、私は自己を仏陀に、法に、僧伽に捧げる”というように、仏陀などのために自己を投げ出すことである。“拠り所とすること”とは、“今日を境として、私は仏陀を拠り所とする者、法を拠り所とする者、僧伽を拠り所とする者であると、私を認めてください”というように、それらを依存の対象とする状態である。“弟子となること”とは、“今日を境として、私は仏陀の弟子、法の、僧伽の弟子であると、私を認めてください”というように、弟子の状態になることである。“礼拝すること”とは、“今日を境として、私は礼拝、出迎え、合掌、恭敬の行為を、仏陀などの三つの対象に対してのみ行います。そのように私を認めてください”というように、仏陀などに対する至高の謙卑の態度である。これら四つの態度のいずれかを行うことによって、帰依は受け入れられたことになる。


Apica ‘‘bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccatto eva me attā jīvitañca, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ tāṇaṃ leṇa’’nti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ; sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ; sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ; bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154) evaṃ mahākassapattherassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

さらに、“世尊に自己を捧げます、法に、僧伽に自己を捧げます、命を捧げます。私の自己も命も捧げられたものです。命ある限り、仏陀を帰依処として赴きます。仏陀は私の帰依処、守護、避難所です”というように自己を捧げることも知られるべきである。“私は師を見たい、世尊をこそ見たい。私は善逝を見たい、世尊をこそ見たい。私は等正覚者を見たい、世尊をこそ見たい”というマハーカーッサパ長老の帰依のように、弟子となることは見られるべきである。


‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (saṃ. ni. 1.246;

su. ni. 194) –

“私は村から村へ、町から町へと遍歴するだろう。正覚者と、法の正しきあり方を敬いながら”


Evaṃ āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. ‘‘Atha kho, brahmāyu, brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti ‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’’ti (ma. ni. 2.394) evaṃ paṇipāto daṭṭhabbo.

このように、アーラヴァカなどの帰依のように拠り所とすることは知られるべきである。“さて、ブラフマーユ・バラモンは座から立ち上がり、上衣を片方の肩にかけ、世尊の御足に頭をつけて伏し、世尊の御足に口づけし、手で撫でまわし、名前を告げた。‘ゴータマ卿、私はブラフマーユ・バラモンです。ゴータマ卿、私はブラフマーユ・バラモンです’”というように礼拝することは見られるべきである。


So [Pg.215] panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gayhati, seṭṭhavasena bhijjati. Tasmā yo ‘‘ayameva loke sabbasattuttamo aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva saraṇaṃ gahitaṃ hoti, na ñātibhayācariyasaññāya vandantena. Evaṃ gahitasaraṇassa upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃkiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati. Evaṃ saraṇagamanassa pabhedo veditabbo.

その(礼拝)は、親族、恐れ、教師、供養に値する者(福田)としての四種類がある。そのうち、供養に値する者としての礼拝によって受帰依となるのであり、他の(三つ)によるものではない。至高であるという理由によってのみ帰依は取られ、至高であるという理由によって(のみ)壊れるからである。したがって、“この方こそが世において一切衆生のうちで最高であり、最上の供養に値する方である”として礼拝する者によってのみ帰依は取られたのであり、親族であるとか、恐れ、あるいは教師であるという認識で礼拝する者によるのではない。このように帰依を取った優婆塞または優婆夷が、外道の出家者であっても“彼は私の親族である”として礼拝しても、帰依は壊れない。いわんや出家していない親族であればなおさらである。同様に、王を恐れから礼拝する場合も(壊れない)。王は国中から敬われる存在であり、礼拝しなければ害を及ぼすかもしれないからである。同様に、何らかの技術を教える師である外道を“彼は私の教師である”として礼拝しても壊れない。このように、受帰依の分類は知られるべきである。


Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

ここで、出世間的な受帰依については、四つの沙門果が異熟の果であり、一切の苦の滅尽が功徳(利益)の果である。次のように言われているからである。


‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

“仏陀と法と僧伽を帰依処とした者は、正しい知恵によって、四つの聖なる真理(四聖諦)を見る。”


‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

“苦しみと、苦しみの生起と、苦しみの超克と、苦しみの静止へと導く聖なる八支の道を(見る)。”


‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 190-192);

“これこそが安穏な帰依処であり、これこそが最上の帰依処である。この帰依処にたどり着けば、あらゆる苦しみから解き放たれる。”


Apica niccato anupagamanādīnipi etassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

また、[常であると]捉えないことなども、この[帰依の]功徳の果報として知られるべきである。なぜなら、次のように説かれているからである。


‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ jīvitā voropeyya, arahantaṃ jīvitā voropeyya, duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.127-128; a. ni. 1.268-276; vibha. 809).

“比丘たちよ、見(正見)を具足した人が、いかなる行(サンカーラ)をも常であると捉え、楽であると捉え、いかなる法をも我であると捉え、母を殺害し、父を殺害し、阿羅漢を殺害し、悪意をもって如来の身体から血を流させ、僧伽を分裂させ、他の師を(自らの師として)指し示すということは、あり得ないことであり、不可能なことである。そのようなことは起こり得ない”(中部経典3.127-128、増支部経典1.268-276、分別論809)と。


Lokiyassa [Pg.216] pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

しかし、世間的な帰依については、生存の円満(善趣に生まれること)も財宝の円満も、その果報である。なぜなら、次のように説かれているからである。


‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ,Devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

“何人であれ、仏に帰依した者は、悪趣には赴かないであろう。人間の身体を捨てた後、神々の群れを(天界で)満たすであろう”(相応部経典1.37)と。


Aparampi vuttaṃ –

また、別の箇所でも説かれている。


‘‘Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi…pe… dhammaṃ, saṅghaṃ…pe… phoṭṭhabbehī’’’ti (saṃ. ni. 4.341).

“その時、神々の王サッカ(帝釈天)は、八万の神々とともに、尊者大目犍連(マハーモッガラーナ)のもとへ近づいた……(中略)……傍らに立った神々の王サッカに、尊者大目犍連はこう言った。‘神々の王よ、仏への帰依は実によいことです。神々の王よ、仏への帰依を原因として、このように、ある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善趣である天界に生まれます。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命、天の容色、天の楽、天の誉れ、天の主権、天の形色、天の音声、天の香り、天の味、天の感触においてです……(中略)……法、僧……(中略)……感触において’”(相応部経典4.341)と。


Velāmasuttādivasenapi (a. ni. 9.20) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

ヴェーラーマ・スッタ(ヴェーラーマ経)など(増支部経典9.20)によっても、帰依の果報の卓越性が知られるべきである。このように、帰依の果報は知られるべきである。


Lokiyasaraṇagamanañcettha tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa pana saṃkileso natthi. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo, anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabbo.

ここで、世間的な帰依は、三つの対象(三宝)に対して、無知、疑惑、邪知などによって汚染され、大きな輝きもなく、大きな威力もない。しかし、出世間的な帰依には汚染がない。また、世間的な帰依の崩壊には、有過(罪あるもの)と無過(罪なきもの)の二種類がある。そのうち有過の崩壊は、他の師などに自己を委ねることなどによって起こり、それは望ましくない果報をもたらす。無過の崩壊は、死によって起こり、それは異熟(報い)をもたらさないので、果報がない。しかし、出世間的な帰依には、崩壊というものがない。聖なる弟子は、たとえ他の生存(来世)にあっても、他の師を指し示すことはないからである。このように、帰依の汚染と崩壊は知られるべきである。


Vodānampi [Pg.217] ca lokiyasseva yassa hi saṃkileso, tasseva tato vodānena bhavitabbaṃ. Lokuttaraṃ pana niccavodānamevāti.

また、清浄もまた世間的な帰依にのみある。というのも、汚染があるものにこそ、それからの清浄がなければならないからである。しかし、出世間的な帰依は、常に清浄そのものである。


Pāṇātipātāti ettha pāṇassa saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atipātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha khandhasantāno, yo sattoti voharīyati, paramatthato rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. Yāya hi cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu upakkamakaraṇahetukamahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā purimasadisā na uppajjanti, visadisā eva uppajjanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhūpakkamāni hi bhūtāni purimabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇāni na hontīti. ‘‘Kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā’’ti idaṃ manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātatāsambhavadassanaṃ. Kulumbasuttepi hi ‘‘idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā ceto vasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasā anupekkhitā hotī’’ti vijjāmayiddhi adhippetā. Sā ca vacīdvāraṃ muñcitvā na sakkā nibbattetunti vacīdvāravaseneva nippajjati. Ye pana ‘‘bhāvanāmayiddhi tattha adhippetā’’ti vadanti, tesaṃ vādo kusalattikavedanattikavitakkattikabhūmantarehi virujjhati.

“殺生(パーナーティパータ)”について。ここで“パーナ(生命あるもの)”とは、それ自体として倒れる性質を持つものであるが、その途中で“アティパータ(倒れさせること)”が、すなわち、ゆっくり倒れるのを許さずに速やかに倒れさせることが、“アティパータ”の意味である。あるいは、武器などによって(生命を)圧倒して倒れさせることが“アティパータ”であり、殺生を意味する。ここで“生命(パーナ)”とは、世俗的に“衆生(サッタ)”と呼ばれる五蘊の相続(連続体)のことであり、勝義(真実の意味)においては、色および無色の命根のことである。色の命根が損なわれると、それとの結びつきによって他方(精神的命根)も滅びるからである。そして、その生命に対して、それが生命であると認識し、命根を断絶させるための企てを起こさせ、身または口の門のいずれかを通じて働く殺意(殺そうとする意志)が、殺生である。その意志(思)によって、存続している命根の拠り所となっているもの(四大種)において、攻撃を加えることを原因とする大種の条件により、生起すべき大種が以前と同様には生起せず、以前とは異なる状態で生起する。そのような行為(加行)を起こさせる意志が殺生である。攻撃を受けた諸要素(大種)は、以前の要素のように清浄ではなくなり、同じ種類の(生命を維持する)原因とはならないからである。“身または口の門のいずれかを通じて働く”という表現は、意の門において働く殺意には殺生としての成立があり得ないことを示している。クルンバ・スッタ(クルンバ経)において、“ここに、ある沙門または婆羅門が、神通力を持ち、心の自在を得ており、他者の胎内にある胎児を、悪しき心で見守る(念じる)”と言及されているのは、呪術による神通(明術による神通)が意図されている。それは口の門を離れては成就し得ないものであり、口の門を通じてのみ成立する。しかし、そこで“修習による神通が意図されている”と主張する者たちの説は、善の三法、受の三法、尋の三法、および諸地の相違において矛盾する。


Svāyaṃ pāṇātipāto guṇarahitesu tiracchānagatādīsu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatādīhi mahāsāvajjo, guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjo.

この殺生は、徳のない畜生などのうち、小さな生命に対しては罪が軽く、大きな身体の生命に対しては罪が重い。なぜか。努力(加行)が大きいためである。努力が同じであっても、対象が巨大であることなどによって罪が重くなる。徳のある人間などのうち、徳の少ない生命に対しては罪が軽く、徳の高い生命に対しては罪が重い。身体の大きさと徳が同じである場合には、煩悩と攻撃(加行)の弱さによって罪が軽くなり、それらが激しいことによって罪が重くなる。


Ettha ca payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Yathādhippetassa payogassa [Pg.218] sahasā nipphādanavasena sakiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthumahantatāpi cetanāya balavabhāvassa kāraṇaṃ. Iti ubhayampetaṃ cetanābalavabhāveneva mahāsāvajjatāya hetu hoti. Tathā hantabbassa mahāguṇabhāve tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanipphattiyā apakāracetanāpi balavatī tibbatarā uppajjatīti tassa mahāsāvajjatā daṭṭhabbā. Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi guṇamahantatādipaccayehi cetanāya balavabhāvavaseneva mahāsāvajjatā veditabbā.

ここにおいて、実行(payoga)や対象(vatthu)の大きさなどによって生じる罪の重さは、それらの条件によって生じる思(cetanā)の強さに基づいて理解されるべきである。意図された通りの実行を速やかに成し遂げることで、自らの目的を達成するために何度も繰り返された速行(javanehi)によって得られた習熟(āsevana)と、それを完遂させる決定的(sanniṭṭhāpaka)な思によって、実行の重大性が生じる。たとえ小さな生き物であっても大きな生き物であっても、実行が同じであっても、大きな生き物を殺す者の思はより強く生じるため、対象の大きさもまた、思の強さの原因となる。このように、この両者(実行と対象)は、思の強さを通じてのみ、罪の重さの原因となる。同様に、殺されるべき者が大きな徳(guṇa)を有している場合、そこに生じる(加害の)不利益な思は、功徳の田の性質によって生じる(布施などの)利益をもたらす思と同じように、強く激しく生じるため、その罪は重いと見なされるべきである。したがって、実行や対象などの条件が大きくなくても、徳の大きさなどの条件によって、思が強くなることに基づいて、罪の重さが理解されるべきである。


Tassa pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti pañca sambhārā. Pañcasambhārayutto pāṇātipātoti pañcasambhārāvinimutto daṭṭhabbo. Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti, upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito. Tassa cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Tesu sahatthena nibbatto sāhatthiko. Paresaṃ āṇāpanavasena pavatto āṇattiko. Ususattiādīnaṃ nissajjanavasena pavatto nissaggiyo. Opātakhaṇanādivasena pavatto thāvaro. Āthabbaṇikādīnaṃ viya mantaparijappanapayogo vijjāmayo. Dāṭhākoṭṭanādīnaṃ viya kammavipākajiddhimayo.

その(殺生の)構成要素は、生き物であること、生き物であるという認識、殺意、努力(実行)、それによる死、という五つである。五つの構成要素を備えたものが殺生(pāṇātipāta)であり、五つの構成要素から離れたものは殺生ではないと見なされるべきである。それらの中で、生き物であるという認識と殺意は(実行の)前段階においても生じるが、努力(実行)は殺意によって引き起こされるものである。その実行には六つの種類がある。すなわち、自らの手によるもの(sāhatthiko)、命令によるもの(āṇattiko)、(武器などを)投げることによるもの(nissaggiyo)、(落とし穴などの)恒久的な設置によるもの(thāvaro)、呪術によるもの(vijjāmayo)、神通力によるもの(iddhimayo)である。これらの中で、自らの手によって成し遂げられたものが“自らの手によるもの”である。他者に命じることによって行われるのが“命令によるもの”である。矢や槍などを放つことによって行われるのが“投擲によるもの”である。落とし穴を掘るなどの方法で行われるのが“恒久的なもの”である。アタルヴァ・ヴェーダの呪術師のように、呪文を唱える努力が“呪術によるもの”である。牙を噛み合わせるなどのように、業の異熟から生じた神通力によるものが“神通力によるもの”である。


Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu, ko hantā, ko vā haññati? Yadi cittacetasikasantāno, so arūpitāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, nāpi vikopanīyo, atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati, yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa yathāvutto paharaṇappahārādiko atītesu saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu paccuppannesu vā. Tattha na tāva atītesu anāgatesu ca sambhavati tesaṃ avijjamānasabhāvattā, paccuppannesu [Pg.219] ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhattā ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikabhāvena vadhādhippāyasamakālameva bhijjanakassa yāva kiriyāpariyosānakālamanavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipāto kammabandhoti?

ここで次のような議論がある。“瞬間ごとに滅びる性質の諸行(saṅkhāra)において、誰が殺す者であり、誰が殺される者なのか? もし心と心所(cetta-cetasika)の連続体(santāna)であるならば、それは形がないため、切断や破壊などによって損なうことはできず、また損なわれることもない。もし色の連続体(rūpasantāno)であるならば、それは意識がないため、薪や破片のようなものであり、死体と同じように、切断などによって殺生が成立することはない。また、殺生における打撃などの実行は、過去・未来・現在のいずれの諸行に対して行われるのであろうか。過去や未来においては、それらが現に存在しないため成立しない。現在においても、諸行は瞬間的であり、自ずから滅びる性質であるため、滅びに向かっているものに対する実行は無意味なものとなる。また、滅びには(外部の)原因がないため、打撃などの実行を原因として死が起こることはない。諸行は無意識(nirīhatta)であるのに、その実行は誰に対するものなのか。瞬間的であるために、殺害の意図が生じると同時に崩壊するものが、行為が完了する時まで留まることはない。そうであれば、誰に殺生の業の束縛(kammabandho)があるというのか”と。


Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsamaṅgī saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matoti vohārassa vatthubhūto yathāvuttavadhappayogākaraṇe pubbe viya uddhaṃ pavattanāraho rūpārūpadhammapuñjo haññati, cittacetasikasantāno eva vā. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya bhūtarūpesu katappayogavasena jīvitindriyavicchedena sopi vicchijjatīti na pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko, na ca payogo nippayojano. Paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito khaṇikānañca saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakesupi saṅkhāresu yathāpaccayaṃ uppajjitvā atthibhāvamatteneva attano attano anurūpaphaluppādananiyatāni kāraṇāniyeva karontīti vuccati, yathā padīpo pakāsetīti, tatheva ghātakavohāro. Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito, santānavasena vattamānasseva pana icchitoti attheva pāṇātipātena kammabandho. Santānavasena vattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti. Ayañca vicāraṇā adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbā. Tasmā pāṇātipātā. Na paṭiviratāti appaṭiviratā.

(それに対して)答えられる。上述の殺意を具えた諸行の集まりが、衆生(satta)と称される“殺す者”である。その者によって行われた殺害の実行を原因として、体温・意識・命根(jīvitindriya)が失われた者が“死者”という世俗の呼称の対象となる。殺害の実行が行われなければ以前のように持続したはずの、色法と名法の集まりが“殺される”のである。あるいは、心と心所の連続体そのものが殺されるのである。殺害の実行の直接の対象ではなくとも、五蘊のある生存(五分界後)においては、色の連続体に依存して存在しているため、四大種(rūpa)に対して実行がなされることで命根が断絶し、それによって心も断絶するのである。したがって、殺生が不可能であるということはなく、また無原因でもなく、実行が無意味なわけでもない。現在の諸行に対して実行がなされることで、その直後に生じるはずの諸行の集まりがそのように生じなくなるからである。ここでの死とは、瞬間的な諸行の“瞬間死”を意味しているのではなく、相続(連続性)の死(santatimaraṇa)を指しており、それは上述の通り原因があって起こるものであるから、無原因の死ではない。諸行は無意識であっても、縁に従って生じ、存在することによって、それぞれにふさわしい結果を生じさせる決定的な原因として働くと説かれる。例えば“灯火が照らす”と言うのと同じように、“殺害者が殺す”という世俗の呼び名が成立するのである。また、殺意を伴う心と心所の集まりのみに殺生の罪があるとするのではなく、連続体として存在しているものに対してなされるからこそ、殺生による業の束縛は存在する。連続体として存在する灯火などが、その機能を果たすことが見られるのと同じである。この考察は、不与取などにおいても適宜明らかにされるべきである。したがって、“殺生から離れていない者”が“不離(appaṭiviratā)”である。


Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassa haraṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite [Pg.220] parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Tathā khuddake parasantake appasāvajjaṃ, mahante mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthumahantatāya payogamahantatāya ca. Vatthusamatte pana sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃtaṃguṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. Vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ payogassa ca mudubhāve appasāvajjaṃ, tibbabhāve mahāsāvajjaṃ.

与えられていないものを取ることが“不与取(adinnādāna)”であり、他人のものを運び去ること、盗み、窃盗と言われる。そこにおいて“与えられていないもの”とは、他人に所有されており、その他人が自分の思い通りに扱っても罰せられることがなく、非難もされないものである。そのように他人に所有されているものに対して、他人の所有物であると認識し、それを奪おうとする努力を引き起こす盗みの意思(theyyacetanā)が“不与取”である。それは、劣った他人の所有物である場合は罪が軽く、優れたものの場合は罪が重い。なぜか。対象が優れているからである。同様に、小さな他人の所有物である場合は罪が軽く、大きなものの場合は罪が重い。なぜか。対象の大きさと、実行の大きさによる。対象が同等である場合には、より徳の高い者の所有物に対する場合には罪が重く、その徳の高い者に比べて徳の低い者の所有物に対する場合には罪が軽い。対象と(所有者の)徳が等しい場合には、煩悩と実行が弱い場合は罪が軽く、激しい場合は罪が重い。


Tassa pañca sambhārā – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, parikappāvahāro, paṭicchannāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā. Ettha ca mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo payogo. Vinā mantena tādisena iddhānubhāvasiddhena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ iddhimayo payogoti veditabbo.

不与取には、五つの構成要素がある。他人の所有物であること、他人の所有物であると認識していること、盗取の心があること、実行すること、それによって持ち去ることである。六つの方法は、自らの手によるものなどである。それらは、窃盗、強奪、詐欺、隠匿、籤による奪取といった、状況に応じた奪取のあり方に基づいて行われる。ここで、呪文を唱えることによって他人の物を奪うことは、呪術による方法である。そのような呪文なしに、神通力の成就による身口の行為によって他人の物を引き寄せることは、神通による方法であると知られるべきである。


Kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesu micchācāro. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitādayo dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo, itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññapurisā. Svāyaṃ micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā micchā carantassa mahāsāvajjo, ubhinnaṃ samānacchandatāya appasāvajjo. Samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanapayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Tattha attano ruciyā pavattitassa tayo, balakkārena pavattitassa tayoti anavasesaggahaṇena cattāro daṭṭhabbā, atthasiddhi pana tīheva. Eko payogo sāhatthikova.

“諸々の欲において”とは、性交の交わりにおいてのことである。“邪らな行い”とは、一向に非難されるべき卑劣な行為である。定義によれば、非道徳的な意図をもって身門において生じ、近づくべきでない対象を犯す意志が“欲における邪淫”である。そこでの“近づくべきでない対象”とは、男性にとっては、母に守られた者など十種、金銭で買われた者など十種の計二十種の女性であり、女性にとっては、守護されている者や罰則のある者の二種、および金銭で買われた者などの十種の、計十二種の女性にとっての“他の男性”である。この邪淫は、徳のない対象に対しては罪が軽く、徳を備えた対象に対しては罪が重い。また、徳のない者であっても、力ずくで犯す場合は罪が重い。双方が合意の上であれば罪が軽く、合意であっても、煩悩と努力が弱ければ罪は軽く、激しければ罪は重い。それには四つの構成要素がある。近づくべきでない対象であること、それと交わろうとする心、交わるための努力、道への道の挿入を受け入れることである。そこでは、自らの意志で行う場合には三要素、強制的に行わされる場合には三要素というように、全てを網羅すれば四要素と見なされるべきであるが、目的の達成(行為の成立)は三要素による。方法は自らの手によるもの一つのみである。


Musāti [Pg.221] visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako kāyavacīpayogo, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo musāti abhūtaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Tasmā atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññāpanapayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

“偽り”とは、欺くことを目的とする者の、利益を損なう身口の行為である。欺く意図をもって、他人を欺くための身口の行為を起こさせる意志が“妄語”である。別の説によれば、“偽り”とは事実でない事柄であり、“語”とはそれを事実・真実として知らせることである。したがって、事実でない事柄を事実として他人に知らせようと望む者の、そのように知らせる努力を起こさせる意志が妄語である。


So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthīti ādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanavasena vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘diṭṭha’’ntiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tathā yassa atthaṃ bhañjati, tassa appaguṇatāya appasāvajjo, mahāguṇatāya mahāsāvajjo. Kilesānaṃ mudutibbatāvasena ca appasāvajjamahāsāvajjatā labbhateva.

それ(妄語)が損なう利益が、小さい場合には罪が軽く、大きい場合には罪が重い。さらに、在家の者が自分の持ち物を与えたくないために“ない”などと言うのは罪が軽く、証人となって(偽証により)利益を損なうのは罪が重い。出家者の場合、たとえ少量の油やバターを得て、冗談のつもりで“今日は村で油の川が流れているようだ”というように誇張して話すのは罪が軽く、見ていないのに“見た”などと言うのは罪が重い。同様に、その利益を損なわれる対象が、徳が少ない場合は罪が軽く、徳が高い場合は罪が重い。また、煩悩の弱さや激しさによっても、罪の軽重が決まる。


Tassa cattāro sambhārā – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Visaṃvādanādhippāyena hi payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanampi eko sambhāro veditabbo. Keci pana ‘‘abhūtavacanaṃ, visaṃvādanacittaṃ, parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā’’ti vadanti. Sace pana paro dandhatāya vicāretvā tamatthaṃ jānāti, sanniṭṭhāpakacetanāya pavattattā kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

それには四つの構成要素がある。事実でない事柄、欺こうとする心、それに応じた努力、他人がその意味を理解することである。欺く意図をもって努力がなされても、他人がその意味を理解しなければ欺瞞が成立しないため、“他人がその意味を理解すること”も一つの構成要素として知られるべきである。しかし、ある人々は“事実でない言葉、欺こうとする心、他人がその意味を理解することの三つが構成要素である”と言う。もし他人が鈍いために熟考してその意味を知ったとしても、決定的な意志によって発せられたのであるから、行為を引き起こす意志の瞬間に妄語の業に束縛される。


Surāti piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Tadubhayampi madanīyaṭṭhena majjaṃ. Yāya cetanāya taṃ pivati, sā pamādakāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ. Lakkhaṇato pana yathāvuttassa surāmerayasaṅkhātassa majjassa bījato paṭṭhāya madavasena kāyadvārappavattā pamādacetanā surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ. Tassa majjabhāvo, pātukamyatācittaṃ, tajjo vāyāmo, ajjhoharaṇanti cattāro sambhārā. Akusalacitteneva cassa pātabbato ekantena sāvajjabhāvo[Pg.222]. Ariyasāvakānaṃ pana vatthuṃ ajānantānampi mukhaṃ na pavisati, pageva jānantānaṃ. Aḍḍhapasatamattassa pānaṃ appasāvajjaṃ, addhāḷhakamattassa pānaṃ tato mahantaṃ mahāsāvajjaṃ, kāyasañcālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmaghātakādikammaṃ karontassa mahāsāvajjameva. Pāpakammañhi pāṇātipātaṃ patvā khīṇāsave mahāsāvajjaṃ, adinnādānaṃ patvā khīṇāsavassa santake mahāsāvajjaṃ, micchācāraṃ patvā khīṇāsavāya bhikkhuniyā vītikkame, musāvādaṃ patvā musāvādena saṅghabhede, surāpānaṃ patvā kāyasañcālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmaghātakādikammaṃ mahāsāvajjaṃ. Sabbehipi cetehi musāvādena saṅghabhedova mahāsāvajjo. Tañhi katvā kappaṃ niraye paccati.

“穀酒”とは、粉の酒、菓子の酒、飯の酒、麹を加えたもの、配合されたものの五種である。“果実酒”とは、花の酒、果実の酒、蜜の酒、糖蜜の酒、配合されたものの五種である。その両方とも、酔わせるという意味で“酒”である。それを飲む意志が、放逸の原因となるため“放逸の場”である。定義によれば、先に述べた穀酒や果実酒と呼ばれる酒により、その酔わせる性質に基づいて身門において生じる放逸の意志が“穀酒・果実酒・酒・放逸の場(飲酒)”である。それには四つの構成要素がある。酒であること、飲みたいという心、それに応じた努力、飲み込むことである。それは不善の心によってのみ飲まれるものであるから、一向に罪がある。しかし、聖なる弟子たちは、対象が酒であると知らなくても口に入ることはなく、知っていればなおさらである。少量の飲酒は罪が軽く、多量の飲酒はそれより重い。体を動かせないほど多く飲んで村の虐殺などを行う者の罪は非常に重い。悪業について言えば、殺生は阿羅漢を殺すことが、不与取は阿羅漢の持ち物を盗むことが、邪淫は阿羅漢である比丘尼を犯すことが、妄語は妄語によって僧伽を分裂させることが、飲酒は多量に飲んで重大な罪を犯すことが、最も重い罪である。これらすべての中でも、妄語による僧伽の分裂こそが、最も罪が重い。それをなせば、一劫の間、地獄で焼かれることになる。


Idāni etesu sabhāvato, ārammaṇato, vedanato, mūlato, kammato, phalatoti chahi ākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha sabhāvato pāṇātipātādayo sabbepi cetanāsabhāvāva. Ārammaṇato pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo, sattārammaṇoti eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ. Vedanato pāṇātipāto dukkhavedano, adinnādānaṃ tivedanaṃ, micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, tathā surāpānaṃ. Sanniṭṭhāpakacittena pana ubhayampi majjhattavedanaṃ na hoti. Musāvādo tivedano. Mūlato pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako, adinnādānaṃ musāvādo ca dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, micchācāro surāpānañca lobhamohavasena dvimūlaṃ. Kammato musāvādoyevettha vacīkammaṃ, sesaṃ catubbidhampi kāyakammameva. Phalato sabbepi apāyūpapattiphalā ceva sugatiyampi appāyukatādinānāvidhaaniṭṭhaphalā cāti evamettha sabhāvādito vinicchayo veditabbo.

今、これらについて、自性(sabhāva)、所縁(ārammaṇa)、受(vedanā)、根(mūla)、業(kamma)、果(phala)という六つの様態によって決別(判別)が知られるべきである。そのうち、自性については、殺生などはすべて、思(cetanā)の自性そのものである。所縁については、殺生は命根を所縁とするか、あるいは行(saṅkhāra)を所縁とする。不与取は衆生を所縁とするか、あるいは行を所縁とする。邪淫は触(phoṭṭhabba)を通じて行を所縁とするが、衆生を所縁とすると言う者もいる。虚妄語は衆生を所縁とするか、あるいは行を所縁とする。飲酒は行を所縁とする。受については、殺生は苦受である。不与取は三受(楽・苦・不苦不楽)である。邪淫は楽と捨(不苦不楽)の二受である。飲酒も同様である。しかし、決定する心(sanniṭṭhāpaka-citta)においては、両者とも捨受ではない。虚妄語は三受である。根については、殺生は瞋と痴の二根に起因する。不与取と虚妄語は、瞋と痴、あるいは貪と痴に起因する。邪淫と飲酒は、貪と痴の二根に起因する。業については、虚妄語のみが口業であり、残りの四つは身業である。果については、すべてが悪趣への赴きの果報、あるいは善趣にあっても短命など様々な望まない結果をもたらす果報である。このように、自性などによって決別が知られるべきである。


Appaṭiviratāti samādānaviratiyā sampattaviratiyā ca abhāvena na paṭiviratā. Dussīlāti tato eva pañcasīlamattassāpi abhāvena nissīlā. Pāpadhammāti lāmakadhammā, hīnācārā. Pāṇātipātā paṭiviratoti [Pg.223] sikkhāpadasamādānena pāṇātipātato virato, ārakā ṭhito. Esa nayo sesesupi.

“離れていない者(appaṭivirata)”とは、受持による離(samādāna-virati)や、直面した状況における離(sampatta-virati)がないため、離れていない者のことである。“不道徳な者(dussīla)”とは、それゆえに五戒さえも欠いているために、戒なき者のことである。“悪法(pāpadhamma)”とは、卑劣な法、劣悪な行為のことである。“殺生から離れた者(pāṇātipātā paṭivirata)”とは、学習条項(sikkhāpada)を受持することによって殺生から離れ、遠ざかって留まっている者のことである。この理法は残りの項目にも適用される。


Idhāpi pāṇātipātāveramaṇiādīnaṃ sabhāvato ārammaṇato, vedanato, mūlato, kammato, samādānato, bhedato, phalato ca viññātabbo vinicchayo. Tattha sabhāvato pañcapi cetanāyopi honti viratiyopi, virativasena pana desanā āgatā. Yā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati viratī’’ti evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati. Sā pabhedato tividhā – sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttametaṃ amhākaṃ kātu’’nti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattavirati nāma. Samādinnasikkhāpadānaṃ sikkhāpadasamādāne taduttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānavirati nāma. Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedavirati nāma, yassā uppattito paṭṭhāya ariyapuggalānaṃ ‘‘pāṇaṃ ghātessāmā’’ti cittampi na uppajjati. Tāsu samādānavirati idhādhippetā.

ここでも、殺生からの離(veramaṇī)などの、自性、所縁、受、根、業、受持(samādāna)、破(bheda)、果によって決別が知られるべきである。そのうち自性については、五つの(離は)思(cetanā)でもあり、離(virati)でもあるが、教説としては離の側面から説かれている。殺生から離れている者に“その時、殺生からの離(ārati)、離(virati)がある”と説かれるのは、善心に相応した“離”である。それは分類すると三種類ある。すなわち、事来離(sampatta-virati)、受持離(samādāna-virati)、断絶離(samuccheda-virati)である。そのうち、学習条項を受持していない者が、自分の家系や年齢、博識などを省みて“このようなことをするのは我々にとって不適切である”と考えて、直面した対象(sampattavatthu)を侵害しない時に生じる離が“事来離”と呼ばれる。学習条項を受持した者が、学習条項の受持において、さらにそれ以上に、自らの命を捨ててでも対象を侵害しない時に生じる離が“受持離”と呼ばれる。聖道に相応した離が“断絶離”と呼ばれる。それが生じて以来、聖者たちには“生き物を殺そう”という心さえ生じない。これらの中で、ここでは“受持離”が意図されている。


Ārammaṇato pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi virati nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāyeva ete kusaladhammā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahanti. Vedanato sabbāpi sukhavedanāva.

所縁については、殺生などの所縁そのものが、これら(離)の所縁である。侵害すべきもの(からの離)が“離”と呼ばれるからである。涅槃を所縁とする聖道が煩悩を捨てるように、これらの善法(離)は、命根などを所縁として、殺生などの不道徳を捨てる。受については、すべてが楽受である。


Mūlato ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhaadosavasena dvimūlā. Kammato musāvādā veramaṇi vacīkammaṃ, sesā kāyakammaṃ. Samādānato aññassa garuṭṭhāniyassa santike taṃ alabhantena sayameva vā pañca sīlāni ekajjhaṃ pāṭiyekkaṃ vā samādiyantena samādinnāni honti. Bhedato gahaṭṭhānaṃ yaṃ yaṃ vītikkantaṃ, taṃ tadeva bhijjati, itaraṃ na bhijjati. Kasmā? Gahaṭṭhā hi anibaddhasīlā honti, yaṃ yaṃ sakkonti, taṃ tadeva rakkhanti. Pabbajitānaṃ pana ekasmiṃ vītikkante sabbāni bhijjantīti.

根については、智相応の心で離れる者には、無貪、無瞋、無痴の三根がある。智不相応の心で離れる者には、無貪、無瞋の二根がある。業については、虚妄語からの離は口業であり、残りは身業である。受持については、他の尊敬すべき人の面前で、あるいは(それが得られないなら)自分自身で、五つの戒を一括して、あるいは個別的に受持することによって、受持されたものとなる。破(戒が破れること)については、在家者においては、侵害したその戒だけが破れ、他の戒は破れない。なぜなら、在家者は一生涯の定まった戒を持たず、できる範囲で守るからである。しかし、出家者の場合は、一つを侵害するとすべてが破れる。


Phalatoti [Pg.224] pāṇātipātā veramaṇiyā cettha aṅgapaccaṅgasampannatā, ārohapariṇāhasampatti, javanasampatti, suppatiṭṭhitapādatā, cārutā, mudutā, sucitā, sūratā, mahabbalatā, vissaṭṭhavacanatā, sattānaṃ piyamanāpatā, abhijjaparisatā, acchambhitā, duppadhaṃsiyatā, parūpakkamena amaraṇatā, mahāparivāratā, suvaṇṇatā, susaṇṭhānatā, appābādhatā, asokatā, piyamanāpehi avippayogo, dīghāyukatāti evamādīni phalāni.

果については、殺生からの離(veramaṇī)によって、ここでは、諸器官(五体)が整っていること、身長と周囲の均衡がとれていること、速やかであること、足がしっかりと地につくこと、美しさ、柔らかさ、清浄さ、勇気、大きな力、明瞭な話し方、衆生に愛され好まれること、会衆の中で動じないこと、驚かないこと、害されにくいこと、他者の攻撃によって死なないこと、多くの従者に囲まれること、容色が良いこと、容姿が整っていること、病が少ないこと、憂いがないこと、愛し好む者と離別しないこと、長寿であることなどの果報が得られる。


Adinnādānā veramaṇiyā mahādhanadhaññatā, anantabhogatā, thirabhogatā, icchitānaṃ bhogānaṃ khippaṃ paṭilābho, rājādīhi asādhāraṇabhogatā, uḷārabhogatā, tattha tattha jeṭṭhakabhāvo, natthibhāvassa ajānanatā, sukhavihāritāti evamādīni.

不与取からの離によって、莫大な財産と穀物を有すること、無限の富、堅固な富、望んだ富を速やかに得ること、王などに奪われない不共の富、広大な富、至るところで指導的立場になること、欠乏を知らないこと、安楽に住することなどの果報が得られる。


Abrahmacariyā veramaṇiyā vigatapaccatthikatā, sabbasattānaṃ piyamanāpatā, annapānavatthacchādanādīnaṃ lābhitā, sukhasupanatā, sukhapaṭibujjhanatā, apāyabhayavimokkho, itthibhāvanapuṃsakabhāvānaṃ abhabbatā, akkodhanatā, saccakāritā, amaṅkutā, ārādhanasukhatā, paripuṇṇindriyatā, paripuṇṇalakkhaṇatā, nirāsaṅkatā, appossukkatā, sukhavihāritā, akutobhayatā, piyavippayogābhāvoti evamādīni. Yasmā pana micchācārāveramaṇiyā phalānipi ettheva antogadhāni, tasmā (abrahmacariyā veramaṇiyā).

非梵行からの離(邪淫からの離を含む)によって、敵対者がいなくなること、すべての衆生に愛され好まれること、飲食物や衣服などを得ること、安らかに眠れること、安らかに目覚めること、悪趣の恐怖から解放されること、女性や去勢者になることがないこと、怒りがないこと、真実を行うこと、恥じ入ることがないこと、満足という幸福、諸根が円満であること、相(特徴)が円満であること、疑念がないこと、心配がないこと、安らかに住すること、どこからも恐怖がないこと、愛するものとの離別がないことなどの果報が得られる。邪淫からの離の果報もここに含まれるため、(非梵行からの離について説いた)。


Musāvādā veramaṇiyā vippasannindriyatā, vissaṭṭhamadhurabhāṇitā, samasitasuddhadantatā, nātithūlatā, nātikisatā, nātirassatā, nātidīghatā, sukhasamphassatā, uppalagandhamukhatā, sussūsakaparisatā, ādeyyavacanatā, kamaladalasadisamudulohitatanujivhatā, alīnatā, anuddhatatāti evamādīni.

虚妄語からの離によって、諸根が清らかであること、明瞭で甘美な話し方、均整のとれた白い歯、太すぎないこと、痩せすぎないこと、低すぎないこと、高すぎないこと、心地よい肌触り、青蓮華の香りがする口、話を聞こうとする会衆、受け入れられる言葉、蓮の花びらのように柔らかく赤い薄い舌、沈滞していないこと、浮ついていないことなどの果報が得られる。


Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā atītānāgatapaccuppannesu kiccakaraṇīyesu appamādatā, ñāṇavantatā, sadā upaṭṭhitassatitā, uppannesu kiccakaraṇīyesu ṭhānuppattikapaṭibhānavantatā, analasatā, ajaḷatā, anummattatā, acchambhitā, asārambhitā, anissukitā, amaccharitā, saccavāditā, apisuṇaapharusaasamphappalāpavāditā, kataññutā, kataveditā, cāgavantatā, sīlavantatā, ujukatā, akkodhanatā, hirottappasampannatā[Pg.225], ujudiṭṭhitā, mahantatā, paṇḍitatā, atthānatthakusalatāti evamādīni phalāni. Evamettha pāṇātipātāveramaṇiādīnampi sabhāvādito vinicchayo veditabbo.

穀酒や果実酒などの酔わせるものによる放逸の原因(の離脱)からは、過去・未来・現在におけるなすべき務めに対する不放逸、知恵、常に現前する念(気づき)、生じた務めに対する機転の利く知恵、怠慢でないこと、愚かでないこと、狂乱していないこと、怯えないこと、興奮しないこと、嫉妬しないこと、物惜しみしないこと、真実を語ること、離間語・粗悪語・弄語(無駄口)を語らないこと、報恩の心、報恩の行い、布施の心、持戒、正直さ、不怒、慙愧(恥を知る心)を備えること、正しい見解、偉大さ、賢明さ、利害(利と非利)に巧みであること、といった果報が生じる。このように、殺生からの離脱などの(五戒の)場合においても、その自性に応じた決定を知るべきである。


Sīlavāti yathāvuttapañcasīlavasena sīlavā. Kalyāṇadhammoti sundaradhammo, saraṇagamanaparidīpitāya diṭṭhisampattiyā sampannapaññoti attho. Yo pana putto mātāpitūsu assaddhesu dussīlesu ca sayampi tādiso, sopi avajātoyevāti veditabbo. Assaddhiyādayo hi idha avajātabhāvassa lakkhaṇaṃ vuttā, te ca tasmiṃ saṃvijjanti. Mātāpitaro pana upādāya puttassa atijātādibhāvo vuccatīti.

“戒ある者(sīlavā)”とは、上述の五戒によって戒を保つ者である。“善き法ある者(kalyāṇadhammo)”とは、勝れた法ある者であり、三帰依によって明らかにされた見解の成就(正見)を具えた智慧ある者という意味である。一方、信心がなく不道徳な父母に対して、息子自身も同様であれば、その者もまた“劣生児(avajāto)”であると知るべきである。なぜなら、ここでは不信心などが劣生児の状態の特徴として説かれており、それらがその者に存在するからである。しかし、父母との比較において、息子の“勝生児(atijāto)”などの状態が説かれるのである。


Yo hoti kulagandhanoti kulacchedako kulavināsako. Chedanattho hi idha gandhasaddo, ‘‘uppalagandhapaccatthikā’’tiādīsu (pārā. 65) viya. Keci pana ‘‘kuladhaṃsano’’ti paṭhanti, so evattho.

“家門を汚す者(kulagandhano)”とは、家系を絶つ者、家系を破滅させる者のことである。ここでの“gandha(香り・汚れ)”という語は、“青蓮華の香りを奪う敵(uppalagandhapaccatthikā)”などの例と同様に、“切断(破壊)”という意味である。しかし、ある人々は“家系を破壊する者(kuladhaṃsano)”と読み、それも同じ意味である。


Ete kho puttā lokasminti ete atijātādayo tayo puttā eva imasmiṃ sattaloke puttā nāma, na ito vinimuttā atthi. Imesu pana ye bhavanti upāsakā ye saraṇagamanasampattiyā upāsakā bhavanti kammassakatāñāṇena kammassa kovidā, te ca paṇḍitā paññavanto, pañcasīladasasīlena sampannā paripuṇṇā. Yācakānaṃ vacanaṃ jānanti, tesaṃ mukhākāradassaneneva adhippāyapūraṇatoti vadaññū, tesaṃ vā ‘‘dehī’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘ime pubbe dānaṃ adatvā evaṃbhūtā, mayā pana evaṃ na bhavitabba’’nti tesaṃ pariccāgena tadatthaṃ jānantīti vadaññū, paṇḍitānaṃ vā kammassakatādidīpakaṃ vacanaṃ jānantīti vadaññū. ‘‘Padaññū’’ti ca paṭhanti, padāniyā pariccāgasīlāti attho. Tato eva vigatamaccheramalattā vītamaccharā. Abbhaghanāti abbhasaṅkhātā ghanā, ghanameghapaṭalā vā mutto candoviya, upāsakādiparisāsu khattiyādiparisāsu ca virocare virocanti, sobhantīti attho.

“これらの息子たちが世にあり(Ete kho puttā lokasmiṃ)”とは、これら“勝生児”などの三種の息子こそが、この衆生界における息子と呼ばれる者たちであり、これら以外には存在しない。これらの中で、三帰依の成就によって優婆塞となり、自業の知恵(業自性正見)によって業に精通し、賢明で智慧があり、五戒や十戒を成就し円満している者たちがいる。彼らは物乞う人々の言葉を知る。つまり、彼らの顔色を見るだけでその意向を満たすので“施与を知る者(vadaññū)”であり、あるいは、彼らの“与えてください”という言葉を聞いて、“彼らは過去に施しを与えなかったからこのようになったのだ、私はそのようであってはならない”と考えて、彼らに分かち与えることでその目的を知るから“施与を知る者”である。あるいは、賢者たちの自業自得などを説く言葉を知るから“施与を知る者”である。また“句を知る者(padaññū)”とも読まれ、それは分け与える戒(習性)を持つという意味である。それゆえに、物惜しみの汚れを離れているので“物惜しみを去った者(vītamaccharā)”である。“厚雲(abbhaghanā)”とは、雲と呼ばれる塊、あるいは分厚い雲の層から解放された月の如く、優婆塞などの集いの中で、あるいは刹帝利などの集いの中で“輝く(virocare)”、すなわち光を放ち、美しく見えるという意味である。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の注釈が終了した。


6. Avuṭṭhikasuttavaṇṇanā

6. 無雨経(アヴッティカ・スッタ)の注釈


75. Chaṭṭhe [Pg.226] avuṭṭhikasamoti avuṭṭhikameghasamo. Ekacco hi megho satapaṭalasahassapaṭalo hutvā uṭṭhahitvā thananto gajjanto vijjotanto ekaṃ udakabindumpi apātetvā vigacchati, tathūpamo ekacco puggaloti dassento āha ‘‘avuṭṭhikasamo’’ti. Padesavassīti ekadesavassimeghasamo. Padesavassī viyāti hi padesavassī. Ekacco ekasmiṃyeva ṭhāne ṭhitesu manussesu yathā ekacce tementi, ekacce na tementi, evaṃ mandaṃ vassati, tathūpamaṃ ekaccaṃ puggalaṃ dasseti ‘‘padesavassī’’ti. Sabbatthābhivassīti sabbasmiṃ pathavīpabbatasamuddādike jagatippadese abhivassimeghasamo. Ekacco hi sakalacakkavāḷagabbhaṃ pattharitvā sabbatthakameva abhivassati, taṃ cātuddīpikamahāmeghaṃ ekaccassa puggalassa upamaṃ katvā vuttaṃ ‘‘sabbatthābhivassī’’ti.

75. 第六(の経)において、“雨を降らさない雲に等しい者(avuṭṭhikasamo)”とは、雨を降らさない雲のような者のことである。ある雲は、千層万層の重なりとなって現れ、鳴り響き、轟き、稲妻を放ちながら、一滴の水の粒も落とさずに消え去る。それと同じようなある人物を示すために“雨を降らさない雲に等しい者”と説かれた。“一部に降る者(padesavassī)”とは、一部分にだけ降る雲のような者のことである。“一部に降る者の如し”とは、一部に降る者である。ある(雲)が、一箇所に留まっている人々に対して、ある人々を濡らし、ある人々を濡らさないように、わずかに降るように、そのようなある人物を示すために“一部に降る者”と説かれた。“あらゆるところに降る者(sabbatthābhivassī)”とは、大地、山々、海洋などの全世界に降り注ぐ雲のような者のことである。ある(雲)は、全輪囲界(全世界)に広がり、あらゆる場所に降り注ぐ。その四洲にわたる大雨の雲を、ある人物の比喩として“あらゆるところに降る者”と説かれた。


Sabbesānanti sabbesaṃ, ayameva vā pāṭho. Na dātā hotīti adānasīlo hoti, thaddhamaccharitāya na kassaci kiñci detīti attho. Idāni dānassa khettaṃ deyyadhammañca vibhāgena dassetuṃ ‘‘samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha samitapāpasamaṇā ceva pabbajjamattasamaṇā ca bāhitapāpabrāhmaṇā ceva jātimattabrāhmaṇā ca idha ‘‘samaṇabrāhmaṇā’’ti adhippetā. Kapaṇā nāma duggatā daliddamanussā. Addhikā nāma pathāvino paribbayavihīnā. Vanibbakā nāma ye ‘‘iṭṭhaṃ detha kantaṃ manāpaṃ kālena anavajjaṃ udaggacittā pasannacittā, evaṃ dentā gacchatha sugatiṃ, gacchatha brahmaloka’’ntiādinā nayena dāne niyojentā dānassa vaṇṇaṃ thomentā vicaranti. Yācakā nāma ye kevalaṃ ‘‘muṭṭhimattaṃ detha, pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’ti appakampi yācamānā vicaranti. Tattha samaṇabrāhmaṇaggahaṇena guṇakhettaṃ upakārikhettañca dasseti, kapaṇādiggahaṇena karuṇākhettaṃ. Annanti yaṃkiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ. Pānanti ambapānādipānakaṃ. Vatthanti nivāsanapārupanādiacchādanaṃ. Yānanti rathavayhādi antamaso upāhanaṃ upādāya gamanasādhanaṃ. Mālāti ganthitāganthitabhedaṃ sabbaṃ pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ pisitaṃ apisitaṃ gandhūpakaraṇañca. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Seyyāti mañcapīṭhādi ceva pāvārakojavādi ca sayitabbavatthu. Seyyaggahaṇena cettha āsanampi gahitanti daṭṭhabbaṃ. Āvasathanti vātātapādiparissayavinodanaṃ patissayaṃ. Padīpeyyanti dīpakapallikādipadīpūpakaraṇaṃ.

“すべての人々に(sabbesānaṃ)”とは、すべての者にという意味であり、これが原文の読みである。“施さない者となる(na dātā hoti)”とは、布施をしない性質のことであり、頑なな物惜しみのために誰にも何も与えないという意味である。次に、布施の対象(田)と施物(布施されるもの)を分類して示すために“沙門・婆羅門に”等と説かれた。そこでは、悪を静めた沙門および出家しただけの沙門、悪を遠ざけた婆羅門および生まれながらの婆羅門が、ここでは“沙門・婆羅門”として意図されている。“困窮者(kapaṇā)”とは、不運で貧しい人々のことである。“旅人(addhikā)”とは、旅の途中で旅費を失った者のことである。“賛嘆者(vanibbakā)”とは、“望ましいもの、愛すべきもの、喜ばしいものを、時に応じて、過ちなく、高揚した心、清らかな心で与えなさい。そのように与えて善趣へ行きなさい、梵天の世界へ行きなさい”といった方法で布施を勧め、布施の徳を称揚して歩く者たちのことである。“物乞い(yācakā)”とは、単に“一握りください、一掴みください、一皿分ください”と、わずかなものを乞うて歩く者たちのことである。そこで、沙門・婆羅門を挙げることで“徳の田”と“恩恵の田”を示し、困窮者などを挙げることで“慈悲の田”を示している。“食物(anna)”とは、いかなる咀嚼すべきものや食べ物である。“飲料(pāna)”とは、マンゴー飲料などの飲み物である。“衣(vatthu)”とは、下着や上着などの衣類である。“乗り物(yāna)”とは、車や輿など、少なくとも靴に至るまでの移動手段である。“花鬘(mālā)”とは、編んだものや編んでいないものを含むすべての花である。“香(gandha)”とは、粉末にした、あるいはしていない、いかなる香料や香の道具である。“塗香(vilepana)”とは、肌の色を整えるものである。“寝具(seyyā)”とは、寝台や椅子などのほか、毛布や敷物などの寝るための品々である。“寝具”という言葉には、ここでは“座席”も含まれていると見なすべきである。“宿舎(āvasatha)”とは、風や日光などの災いを避けるための休息所である。“灯火(padīpeyya)”とは、灯火の皿などの灯火の道具である。


Evaṃ [Pg.227] kho, bhikkhaveti vijjamānepi deyyadhamme paṭiggāhakānaṃ evaṃ dātabbavatthuṃ sabbena sabbaṃ adento puggalo avassikameghasadiso hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, yathā so megho satapaṭalasahassapaṭalo hutvā uṭṭhahitvā na kiñci vassi vigacchati, evameva yo uḷāraṃ vipulañca bhogaṃ saṃharitvā gehaṃ āvasanto kassaci kaṭacchumattaṃ bhikkhaṃ vā uḷuṅkamattaṃ yāguṃ vā adatvā vigacchati, vivaso maccuvasaṃ gacchati, so avuṭṭhikasamo nāma hotīti. Iminā nayena sesesupi nigamanaṃ veditabbaṃ. Imesu ca tīsu puggalesu paṭhamo ekaṃseneva garahitabbo, dutiyo pasaṃsanīyo, tatiyo, pasaṃsanīyataro. Paṭhamo vā ekanteneva sabbanihīno, dutiyo majjhimo, tatiyo uttamoti veditabbo.

比丘たちよ、このように、施すべき物があるにもかかわらず、受けるべき人々に、その施すべき物を全く一切与えない人は、雨を降らせない雲に似た者である。すなわち、比丘たちよ、あの雲が何千もの層を成して湧き上がっても、少しも降らせずに消え去ってしまうように、それと同じく、ある人が莫大で豊かな富を集めて家に住みながら、誰に対しても匙一杯の施食も、あるいは柄杓一杯の粥も与えずに消え去り、なすすべもなく死の支配へと赴くなら、その人は“不降雨者(雨を降らせない雲)と同じ者”と呼ばれる。この理(ことわり)によって、残りの部分の結びも知られるべきである。これら三種の人々のうち、第一の人は一様に非難されるべきであり、第二の人は称賛されるべきであり、第三の人はより一層称賛されるべきである。また、第一の人は決定的に最も卑しく、第二の人は中くらいであり、第三の人は最上であると知られるべきである。


Gāthāsu samaṇeti upayogavasena bahuvacanaṃ tathā sesesupi. Laddhānāti labhitvā, samaṇe dakkhiṇeyye pavāretvā puṭṭho na saṃvibhajati. Annaṃ pānañca bhojananti annaṃ vā pānaṃ vā aññaṃ vā bhuñjitabbayuttakaṃ bhojanaṃ, taṃ na saṃvibhajati. Ayañhettha saṅkhepattho – yo atthikabhāvena upagate sampaṭiggāhake labhitvā annādinā saṃvibhāgamattampi na karoti, kiṃ so aññaṃ dānaṃ dassati, taṃ evarūpaṃ thaddhamacchariyaṃ purisādhamaṃ nihīnapuggalaṃ paṇḍitā avuṭṭhikasamoti āhu kathayantīti.

偈の中の“samaṇe(沙門たちを)”とは、格の用法により複数形であり、他の箇所でも同様である。“laddhāna(得て)”とは、(供養物を)得た後に、布施に相応しい沙門たちを(布施に)招待しておきながら、問われても分かち与えないことをいう。“annaṃ pānañca bhojanaṃ(食物、飲み物、そして食糧を)”とは、食物、あるいは飲み物、あるいはその他の食べるに相応しい食糧のことであり、それを分かち与えないのである。ここでの要約された意味はこうである。物(布施)を必要としてやって来た受者たちがいるのを得ながら、食物などによって分かち与えることさえもしない者は、どうして他の施しを与えるだろうか。そのような頑固な吝嗇(物惜しみ)を持つ、最低の人間、卑しい人を、賢者たちは“雨を降らせない雲と同じ者”と言うのである。


Ekaccānaṃ na dadātīti vijjamānepi mahati dātabbadhamme ekesaṃ sattānaṃ tesu kodhavasena vā, deyyadhamme lobhavasena vā na dadāti. Ekaccānaṃ pavecchatīti ekesaṃyeva pana dadāti. Medhāvinoti paññavanto paṇḍitā janā.

“ある人々には与えない”とは、施すべき大きな物があるにもかかわらず、ある人々に対して、彼らへの怒りによって、あるいは施すべき物への執着(貪欲)によって与えないことである。“ある人々には与える”とは、ただ特定の人々にだけ与えることである。“medhāvinoti(智者とは)”とは、智慧のある賢明な人々のことである。


Subhikkhavācoti yo upagatānaṃ yācakānaṃ ‘‘annaṃ detha, pānaṃ dethā’’tiādinā taṃ taṃ dāpeti, so sulabhabhikkhatāya subhikkhā vācā etassāti subhikkhavāco. ‘‘Subhikkhavassī’’tipi paṭhanti. Yathā loko subhikkho hoti, evaṃ sabbatthābhivassitamahāmegho subhikkhavassī nāma hoti. Evamayampi mahādānehi sabbatthābhivassī subhikkhavassīti. Āmodamāno pakiretīti tuṭṭhahaṭṭhamānaso sahatthena dānaṃ dento paṭiggāhakakhette deyyadhammaṃ pakirento viya hoti, vācāyapi ‘‘detha dethā’’ti bhāsati.

“subhikkhavāco(豊饒な言葉を持つ者)”とは、やって来た乞食者たちに“食物を出しなさい、飲み物を出しなさい”などと言って、あれこれと(他者に)与えさせる人のことであり、その人は施食(bhikkhā)を得るのが容易であるため、“subhikkhā(得やすい施食)”の言葉を持つ者として“subhikkhavāco”と呼ばれる。“subhikkhavassī(豊饒な雨を降らす者)”とも読まれる。世の中が豊作(subhikkha)であるとき、あらゆる場所に降り注ぐ大雲が“subhikkhavassī”と呼ばれるように、この(第三の)人もまた、偉大な布施によってあらゆる場所に降り注ぐがゆえに“subhikkhavassī”である。“āmodamāno pakireti(歓喜しながら振りまく)”とは、歓喜し躍動する心で、自らの手で布施を与え、受者という田に施すべき物を振りまくかのようであり、言葉でも“与えなさい、与えなさい”と語ることである。


Idāni [Pg.228] naṃ subhikkhavassitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yathāpi megho’’tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yathā mahāmegho paṭhamaṃ mandanigghosena thanayitvā puna sakalanadīkandarāni ekaninnādaṃ karonto gajjayitvā pavassati, sabbatthakameva vārinā udakena thalaṃ ninnañca abhisandanto pūreti ekoghaṃ karoti, evameva idha imasmiṃ sattaloke ekacco uḷārapuggalo sabbasamatāya so mahāmegho viya vassitabbattā tādiso yathā dhanaṃ uṭṭhānādhigataṃ attano uṭṭhānavīriyābhinibbattaṃ hoti, evaṃ analaso hutvā tañca dhammena ñāyena saṃharitvā tannibbattena annena pānena aññena ca deyyadhammena patte sampatte vanibbake sammā sammadeva desakālānurūpañceva icchānurūpañca tappeti sampavāretīti.

今、その豊饒な雨を降らすありさまを示すために“yathāpi megho(雲のごとく)”云々が述べられた。ここでの要約された意味は以下の通りである。大雲が、まず小さな音で雷鳴を轟かせ、次にすべての川や谷を一様な轟音で満たしながら咆哮して雨を降らせ、いたる所を雨水で満たし、高地も低地も溢れさせて一続きの洪水とするように、それと同じく、この衆生の世界において、ある高潔な人は、あの大雲が雨を降らすべきであるように、すべての者に対して平等であり、自らの精進努力によって得た財を、怠けることなく、法に則り正当に集め、それによって生じた食物や飲み物、その他の施すべき物によって、やって来た乞食者(vanibbake)たちを、場所や時に応じ、また彼らの望みに応じて、正しく、適切に満足させ、招待するのである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の注釈が完了した。


7. Sukhapatthanāsuttavaṇṇanā

7. 幸福祈願経(Sukhapatthanāsutta)の注釈。


76. Sattame sukhānīti sukhanimittāni. Patthayamānoti icchamāno ākaṅkhamāno. Sīlanti gahaṭṭhasīlaṃ pabbajitasīlañca. Gahaṭṭho ce gahaṭṭhasīlaṃ, pabbajito ce catupārisuddhisīlanti adhippāyo. Rakkheyyāti samādiyitvā avītikkamanto sammadeva gopeyya. Pasaṃsā me āgacchatūti ‘‘mama kalyāṇo kittisaddo āgacchatū’’ti icchanto paṇḍito sappañño sīlaṃ rakkheyya. Sīlavato hi gahaṭṭhassa tāva ‘‘asuko asukakulassa putto sīlavā kalyāṇadhammo saddho pasanno dāyako kārako’’tiādinā parisamajjhe kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, pabbajitassa ‘‘asuko nāma bhikkhu sīlavā vattasampanno sorato sukhasaṃvāso sagāravo sappatisso’’tiādinā…pe… abbhuggacchatīti. Vuttañhetaṃ –

76. 第七経の“sukhānī(諸々の幸福を)”とは、幸福の因(しるし)のことである。“patthayamāno(願う者)”とは、望み、求めている者のことである。“sīlaṃ(戒を)”とは、在家の戒と出家の戒のことである。在家者であれば在家の戒、出家者であれば四種清浄戒を意味する。“rakkheyyā(護るべきである)”とは、(戒を)受け持って、逸脱することなく、正しく守護すべきであるということである。“pasaṃsā me āgacchatū(私に称賛が訪れるように)”とは、“私の良き名声が広まるように”と願う賢者、智慧ある者は、戒を護るべきである。なぜなら、戒ある在家者については、まず“誰某という家の子は、持戒し、徳高く、信仰心があり、浄信し、施主であり、功徳を積む者である”などと会衆の中で良き名声が沸き起こり、出家者については“誰某という比丘は、持戒し、所作を具え、柔和で、共に住みやすく、敬意を払い、慎み深い”などと(中略)名声が沸き起こるからである。このように説かれている。


‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (a. ni. 5.213; udā. 76; mahāva. 285).

“さらにまた、居士(長者)たちよ、持戒し戒を具えた者には、良き名声が沸き起こる。”


Tathā [Pg.229] –

また同様に、


‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo, garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādi (ma. ni. 1.65).

“比丘たちよ、もし比丘が‘私は同修行者たちに愛され、好かれ、重んじられ、尊敬される者でありたい’と願うなら、まさに諸々の戒において、それを充足させる者となるべきである”云々。


Bhogā me uppajjantūti ettha gahaṭṭhassa tāva sīlavato kalyāṇadhammassa yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti – yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, yadi rājaporisena, taṃ taṃ yathākālaṃ yathāvidhiñca ativiya appamattabhāvato athassa anuppannā ceva bhogā uppajjanti, uppannā ca bhogā phātiṃ gamissanti. Pabbajitassa pana sīlācārasampannassa appamādavihārissa sato sīlasampannassa sīlasampadāya appicchatādiguṇesu ca pasannā manussā uḷāruḷāre paccaye abhiharanti, evamassa anuppannā ceva bhogā uppajjanti, uppannā ca thirā honti. Tathā hi vuttaṃ –

“bhogā me uppajjantū(私に富が生じるように)”という点について、まず持戒し徳高い在家者の場合、彼がいかなる職業によって生計を立てていようとも、耕作であれ、商売であれ、王への仕官であれ、それらを時宜にかない法に則って、過分に不放逸(精進)に行うことで、まだ生じていない富が生じ、既に生じている富は増大していく。一方、戒律と行儀を具え、不放逸に住し、念(サティ)があり戒を具えた出家者の場合には、その戒の具足と少欲などの徳に浄信した人々が、極めて豊かな必需品(供養)を運んでくる。このようにして、彼にはまだ生じていない富が生じ、生じたものは堅固となる。このように説かれている。


‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchatī’’ti (a. ni. 5.213; udā. 76; mahāva. 285).

“さらにまた、居士たちよ、持戒し戒を具えた者は、不放逸を原因として、大きな富の集積を獲得する。”


Tathā –

また同様に、


‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘lābhī assa cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’nti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca –

“比丘たちよ、もし比丘が‘私は、衣、托鉢の食、住居、病の際の薬という必需品(資具)を得る者でありたい’と願うなら、まさに諸々の戒において、それを充足させる者となるべきである”と説かれている。


Sesaṃ vuttanayameva.

残りの部分は、既に説かれた方法と同じである。


Gāthāsu patthayānoti patthayanto. Tayo sukheti tīṇi sukhāni. Vittalābhanti dhanalābhaṃ, bhoguppattinti attho. Visesato cettha pasaṃsāya cetasikasukhaṃ, bhogehi kāyikasukhaṃ, itarena upapattisukhaṃ; tathā paṭhamena diṭṭhadhammasukhaṃ, tatiyena samparāyasukhaṃ, dutiyena ubhayasukhaṃ gahitanti veditabbaṃ.

偈における“patthayāno(欲する者)”とは、欲している者のことである。“三つの幸せ(tayo sukhe)”とは、三つの幸福のことである。“富の獲得(vittalābhaṃ)”とは、富(財)の獲得、すなわち享受するものの発生という意味である。特にここでは、称賛によって心的な幸せ(心受の楽)が、享受するもの(財)によって身体的な幸せ(身受の楽)が、他(善趣)によって(次の生での)再生の幸せが生じる。同様に、最初(称賛)によって現世の幸せが、三番目(再生)によって来世の幸せが、二番目(富)によって両方の幸せが把握されていると知るべきである。


Idāni pasaṃsādikāraṇassa sīlassa viya pasaṃsādīnampi visesakāraṇaṃ pāpamittaparivajjanaṃ kalyāṇamittasevanañca ādīnavānisaṃsehi saddhiṃ dassento ‘‘akaronto’’tiādimāha. Tattha saṅkiyoti pāpasmiṃ parisaṅkitabbo ‘‘addhā iminā pāpaṃ kataṃ vā karissati vā, tathā hesa [Pg.230] pāpapurisehi saddhiṃ sañcaratī’’ti. Assāti imassa pāpajanasevino puggalassa upari, assa vā puggalassa avaṇṇo abhūtopi pāpajanasevitāya ruhati virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati pattharati. Assāti vā bhummatthe sāmivacanaṃ, tasmiṃ puggaleti attho. Sa ve tādisako hotīti yo yādisaṃ pāpamittaṃ vā kalyāṇamittaṃ vā bhajati upasevati ca, so puggalo bhūmibhāgavasena udakaṃ viya tādisova hoti, pāpadhammo kalyāṇadhammo vā hoti. Kasmā? Sahavāso hi tādiso; yasmā sahavāso saṃsaggo uparāgo viya phalikamaṇīsu purisaupanissayabhūtaṃ puggalākāraṃ gāhāpeti, tasmā pāpapuggalena saha vāso na kātabboti adhippāyo.

今、称賛などの原因である戒(シーラ)のように、称賛などの特別な原因である、悪友を避けることと善友に親しむことを、過失と功徳とともに示しながら、“(悪行を)行わなくても”などの言葉を(世尊は)説かれた。そこで、“疑われる(saṅkiyo)”とは、悪について“確かに、この者は悪を行ったか、あるいは行うであろう。というのも、彼はそのように悪人と共に歩んでいるからだ”と疑われるべき者のことである。“彼に(assa)”とは、この悪人に親しむ人の上に、あるいは、その人の不名誉(非難)が、たとえ事実無根であっても、悪人に親しんでいるがゆえに、生じ、増大し、広がり、蔓延する。あるいは、“assa”は場所の意味(地格)での所有格であり、その人において、という意味である。“彼は実にそのような者となる(Sa ve tādisako hoti)”とは、どのような悪友あるいは善友を敬い、親しむにせよ、その人は土地(の性質)に従う水のように、その通りの者となり、悪しき性質を持つ者、あるいは善き性質を持つ者となる。なぜか。共に住むことはそのよう(な影響を与えるもの)だからである。なぜなら、共に住むこと、すなわち交わりは、水晶における染料のように、人の依りどころとなる個人のあり方を染み込ませる(把握させる)からである。したがって、悪人と共に住むべきではない、というのが意図である。


Sevamāno sevamānanti paraṃ pakatisuddhaṃ puggalaṃ kālena kālaṃ attānaṃ sevamānaṃ sevamāno bhajamāno pāpapuggalo, tena vā seviyamāno. Samphuṭṭho samphusanti tena pakatisuddhena puggalena sahavāsena saṃsaggena samphuṭṭho pāpapuggalo sayampi, tathā taṃ phusanto. Saro diddho kalāpaṃ vāti yathā nāma saro visena diddho litto sarakalāpagato sarasamūhasaṅkhātaṃ sarakalāpaṃ attanā phuṭṭhaṃ alittampi upalimpati, evaṃ pāpena upalepabhayā dhīroti dhitisampannattā dhīro paṇḍitapuriso pāpasahāyo na bhaveyya.

“親しむ者が親しむ(sevamāno sevamānaṃ)”とは、本来清浄な他の人に対して、時折、自分から親しみ敬っている悪人のこと、あるいは、その(清浄な)人によって親しまれている(悪人のこと)である。“触れられた者が触れる(samphuṭṭho samphusaṃ)”とは、その本来清浄な人と共に住み、交わることによって、悪人自身も(清浄な人に)触れられ、またそのように彼(清浄な人)に触れていることである。“毒を塗った矢が矢筒を(汚すように)”とは、例えば、毒を塗られ、塗布された矢が、矢筒の中にあって、矢の集合である矢筒(の中の他の矢)を、自分が触れることで、塗られていないものまで汚すようなものである。このように、悪による汚染を恐れるがゆえに、“賢者は(dhīro)”、すなわち智慧(勇気)を備えているがゆえに賢者である智人は、悪しき仲間を持ってはならない。


Pūtimacchaṃ kusaggenāti yathā kucchitabhāvena pūtibhūtaṃ macchaṃ kusatiṇaggena yo puriso upanayhati puṭabandhavasena bandhati, tassa te kusā apūtikāpi pūtimacchasambandhena pūti duggandhameva vāyanti. Evaṃ bālūpasevanāti evaṃsampadā bālajanūpasevanā daṭṭhabbā. Evaṃ dhīrūpasevanāti yathā asurabhinopi pattā tagarasambandhena surabhiṃ vāyanti, evaṃ paṇḍitūpasevanā pakatiyā asīlavato sīlasamādānādivasena sīlagandhavāyanassa kāraṇaṃ hoti.

“クサブ(吉祥草)の端で腐った魚を(包むように)”とは、例えば、嫌悪すべき状態として腐った魚を、ある人がクサブの端で包み、包みとして縛るならば、そのクサブは、自分自身は腐っていなくても、腐った魚との接触によって腐り、悪臭を放つようになる。このように愚者に親しむこととは、このように(悪い結果を)もたらす愚者への親近であると見なされるべきである。“このように賢者に親しむこと”とは、例えば、芳香のない葉であっても、タガラ(香木の一種)との接触によって芳香を放つように、賢者に親しむことは、本来は無戒の者であっても、受戒などによって戒の香りを放つ原因となるのである。


Tasmāti yasmā akalyāṇamittasevanāya kalyāṇamittasevanāya ca ayaṃ ediso ādīnavo ānisaṃso ca, tasmā pattapuṭasseva palāsapuṭassa viya duggandhasugandhavatthusaṃsaggena asādhusādhujanasannissayena ca. Ñatvā sampākamattanoti attano dukkhudrayaṃ sukhudrayañca phalanipphattiṃ [Pg.231] ñatvā jānitvā asante pāpamitte na upaseveyya, sante upasante vantadose pasatthe vā paṇḍite seveyya. Tathā hi asanto nirayaṃ nenti, santo pāpenti suggatinti. Iti bhagavā paṭhamagāthāya yathāvuttāni tīṇi sukhanimittāni dassetvā tato parāhi pañcahi gāthāhi paṭipakkhaparivajjanena saddhiṃ pasaṃsāsukhassa āgamanaṃ dassetvā osānagāthāya tiṇṇampi sukhānaṃ āgamanakāraṇena saddhiṃ osānasukhaṃ dasseti.

“それゆえ(tasmā)”とは、悪友への親近と善友への親近には、このような過失と功徳があるからである。それゆえ、葉の包みが、悪臭のある物や芳香のある物との接触(によって変わる)ように、悪人と善人への依存によって(人は変わるのである)。“自らの(行いの)報いを知って(ñatvā sampākamattano)”とは、自らの苦しみをもたらす結果と幸せをもたらす結果の成就を知り、理解して、正しくない者である悪友に親しんではならず、正しい者、静まり、過失を捨て、称賛される賢者に親しむべきである。なぜなら、正しくない者は地獄へ導き、正しい者は善趣(天界など)へ到達させるからである。このように世尊は、最初の偈で述べられた三つの幸せの兆候(原因)を示し、それに続く五つの偈で、対立するもの(悪友)を避けることと共に、称賛という幸せの到来を示し、最後の偈で、三つの幸せすべての到来の原因と共に、究極の幸せを示されている。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七のスッタ(経)の解説(義釈)が終了した。


8. Bhidurasuttavaṇṇanā

8. ビドゥラ・スッタ(破滅経)の解説。


77. Aṭṭhame bhidurāyanti bhiduro ayaṃ. Kāyoti rūpakāyo. So hi aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ jegucchānaṃ āyo uppattidesotipi kāyo. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti etthāti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ āyotipi kāyo. Atthato pana catusantativasena pavattamānānaṃ bhūtupādāyadhammānaṃ puñjo. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, ayaṃ catumahābhūtamayo rūpakāyo bhiduro bhedanasīlo bhedanasabhāvo khaṇe khaṇe viddhaṃsanasabhāvoti. ‘‘Bhindarāya’’ntipi pāṭho, so evattho. Viññāṇanti tebhūmakaṃ kusalādicittaṃ. Vacanattho pana – taṃ taṃ ārammaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ. Yañhi sañjānanapajānanavidhuraṃ ārammaṇavijānanaṃ upaladdhi, taṃ viññāṇaṃ. Virāgadhammanti virajjanadhammaṃ, palujjanasabhāvanti attho. Sabbe upadhīti khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhi, pañcakāmaguṇūpadhīti ete ‘‘upadhīyati ettha dukkha’’nti upadhisaññitā sabbepi upādānakkhandhakilesābhisaṅkhārapañcakāmaguṇadhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, udayabbayappaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbasabhāvatāya pakativijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammā. Evamettha aniccadassanasukhatāya rūpadhamme viññāṇañca visuṃ gahetvā puna upadhivibhāgena sabbepi tebhūmakadhamme ekajjhaṃ gahetvā aniccadukkhānupassanāmukhena tathābujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena sammasanacāro.kathito. Kāmañcettha [Pg.232] lakkhaṇadvayameva pāḷiyaṃ āgataṃ, ‘‘yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) pana vacanato dukkhalakkhaṇeneva anattalakkhaṇampi dassitamevāti veditabbaṃ.

77. 第八(の経)において、“bhidurāyaṃ(これは壊れやすい)”とは“bhiduro ayaṃ”のことである。“身(kāyo)”とは、色身(肉体)のことである。それは、手足や髪などの集合という意味で、また、このように嫌悪すべき忌まわしいものの集積(āyo)、あるいは発生の場所という意味で“身(kāyo)”と呼ばれる。そこでの語義はこうである。“ここに集まる(āyanti)”から“āyo(集積)”という。何が集まるのか。嫌悪すべき髪などである。このように、嫌悪すべきものの集積(āyo)であるから“身(kāyo)”という。しかし実義としては、業・心・時節・食の四つの原因に従って持続する四大(大種)と所造色の集積である。次のことが言われている。“比丘たちよ、この四大から成る色身は、壊れやすく、壊れる性質を持ち、壊れる本性を備え、一瞬一瞬に崩壊する本性を持つ”と。“Bhindarāyaṃ”という読みもあり、意味は同じである。“識(viññāṇaṃ)”とは、三界(欲界・色界・無色界)に属する善などの心のことである。語義は、それぞれの対象(所縁)を識別するから“識(viññāṇaṃ)”という。想(想念)や慧(智慧)とは異なる、対象の認識、すなわち了別が“識”である。“離欲の性質(virāgadhammaṃ)”とは、離れ去る性質、すなわち崩壊する本性という意味である。“すべての執着の対象(sabbe upadhī)”とは、五蘊の依拠、煩脳の依拠、行の依拠、五欲の徳の依拠であり、これらは“ここに苦しみが置かれる”という理由で“依拠(upadhi)”と称される、すべての取蘊、煩悩、行、五欲の諸法である。それらは、存在しなくなるという意味で無常であり、生滅によって圧迫されるという意味で苦であり、老いと死によって二重に変質すべき本性であることから、本来の姿を捨てるという意味で変異の性質を持つ。このように、ここでは無常を見ることの容易さのために、色法と識を別々に取り上げ、さらに“依拠”の分類によって三界のすべての諸法を一括して取り上げ、無常・苦の随観を入り口として、そのように覚る人々の傾向に合わせて、考察の道筋が説かれている。また、ここでは経文(パーリ)には二つの特徴だけが現れているが、“苦であるものは無我である”という言葉に従って、苦の特徴によって無我の特徴もまた示されているのだと知るべきである。


Gāthāyaṃ upadhīsu bhayaṃ disvāti upadhīsu bhayatupaṭṭhānañāṇavasena bhayaṃ disvā, tesaṃ bhāyitabbataṃ passitvā. Iminā balavavipassanaṃ dasseti. Bhayatupaṭṭhānañāṇameva hi vibhajitvā visesavasena ādīnavānupassanā nibbidānupassanāti ca vuccati. Jātimaraṇamaccagāti evaṃ sammasanto vipassanāñāṇaṃ maggena ghaṭetvā maggaparamparāya arahattaṃ patto jātimaraṇaṃ atīto nāma hoti. Kathaṃ? Sampatvā paramaṃ santinti paramaṃ uttamaṃ anuttaraṃ santiṃ sabbasaṅkhārūpasamaṃ nibbānaṃ adhigantvā. Evaṃbhūto ca kālaṃ kaṅkhati bhāvitattoti catunnaṃ ariyamaggānaṃ vasena bhāvanābhisamayanipphattiyā bhāvitakāyasīlacittapaññattā bhāvitatto maraṇaṃ jīvitañca anabhinandanto kevalaṃ attano khandhaparinibbānakālaṃ kaṅkhati udikkhati, na tassa katthaci patthanā hotīti. Tenāha –

偈において“依拠(ウパディ)の中に恐怖を見て”とは、依拠の中に“怖畏現起智”の力によって恐怖を見、それらが恐れるべきものであることを見て、ということである。これによって強力な観(ヴィパッサナー)を示している。怖畏現起智そのものを分かって、特に“過患随観”や“厭離随観”とも呼ばれる。“生と死を超越した”とは、このように遍知する者が、観の知を道(マッガ)に結合させ、道の継承によって阿羅漢位に到達し、生と死を超越した者となることをいう。どのようにしてか。“最高の平安に到達して”とは、最高、最上、無上の平安であり、諸行の寂止である涅槃を体得して、ということである。また、そのようになった者は“心を修めた者として時を待つ”とは、四つの聖道の力による修習の現証の成就によって、修習された身・戒・心・慧を有する者(修習身)が、死も生も喜ぶことなく、ただ自らの蘊の般涅槃の時を待ち望み、注視していることであり、彼にはどこにも願いがないということである。それゆえに次のように言われた。


‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 606);

“私は死を喜ばない。私は生を喜ばない。雇われ人が給料の支払われる時を待つように、私は死の時を待ち望む”(長老の偈 606)


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八経の註釈を終わる。


9. Dhātusosaṃsandanasuttavaṇṇanā

9. 界の結合に関する経の註釈。


78. Navame dhātusoti dhātuto. Dhātūti ca ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo adhippeto, yo adhimuttītipi vuccati. Saṃsandantīti tāya dhātusabhāgatāya yathādhātu yathāajjhāsayaṃ allīyanti ekato honti. Samentīti tāya eva samānajjhāsayatāya ekacittā hutvā samāgacchanti aññamaññaṃ bhajanti upasaṅkamanti, attano rucibhāvakhantidiṭṭhiyo vā tattha tattha same karontā pavattanti. Hīnādhimuttikāti hīne kāmaguṇādike adhimutti etesanti hīnādhimuttikā, hīnajjhāsayā. Kalyāṇādhimuttikāti kalyāṇe nekkhammādike adhimutti etesanti kalyāṇādhimuttikā, paṇītajjhāsayā. Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto[Pg.233], antevāsikasaddhivihārikā ca sīlavanto, te ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attano sadise sāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti. Sace pana ācariyupajjhāyā sīlavanto, itare na sīlavanto, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attano sadise hīnādhimuttikeyeva upasaṅkamanti. Evaṃ upasaṅkamanaṃ pana na kevalaṃ etarahi eva, atha kho atītānāgatepīti dassento ‘‘atītampi, bhikkhave’’tiādimāha. Saṅkhepato saṃkilesadhammesu abhiniviṭṭhā hīnādhimuttikā, vodānadhammesu abhiniviṭṭhā kalyāṇādhimuttikā.

78. 第九において“界によって”とは、界から、ということである。“界”とは、意図されるところは“傾向としての界(阿闍世界)”、すなわち傾向の自性であり、それは“信解”とも呼ばれる。“集まり”とは、その界の同質性によって、界に従い、傾向に従って、結びつき、一つになることである。“和合する”とは、その同じ傾向性によって、心を一つにして相集い、互いに親しみ、近づき、あるいは、それぞれの好み・状態・忍・見を、至るところで等しくして、ふるまうことである。“下劣な信解を持つ者”とは、欲の五徳などの下劣なものへの信解がある者たちのことであり、下劣な傾向を持つ者のことである。“優れた信解を持つ者”とは、出離などの優れたものへの信解がある者たちのことであり、優れた傾向を持つ者のことである。もし、師僧や阿闍梨が持戒をせず、弟子や共住者が持戒をしているならば、彼らは師僧や阿闍梨にさえ近づかず、自らと同質で相応しい比丘たちにのみ近づく。しかし、もし師僧や阿闍梨が持戒をしており、他の者たちが持戒をしていないならば、彼らも師僧や阿闍梨に近づかず、自らと同質の下劣な信解を持つ者たちにのみ近づく。このような交際は、ただ現在だけではなく、過去や未来においても同様であることを示すために、“比丘たちよ、過去においても”等と言われた。要約すれば、雑染の法に執着する者が下劣な信解を持つ者であり、清浄の法に執着する者が優れた信解を持つ者である。


Idaṃ pana dussīlānaṃ dussīlasevanameva, sīlavantānaṃ sīlavantasevanameva, duppaññānaṃ duppaññasevanameva, paññavantānaṃ paññavantasevanameva ko niyāmetīti? Ajjhāsayadhātu niyāmeti. Sambahulā kira bhikkhū ekasmiṃ gāme bhikkhācāraṃ caranti. Te manussā bahuṃ bhattaṃ āharitvā pattāni pūretvā ‘‘yathāsabhāgaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā uyyojesuṃ. Bhikkhū āhaṃsu ‘‘āvuso, manussā dhātusaṃyuttakamme payojentī’’ti. Evaṃ ajjhāsayadhātu niyāmetīti. Dhātusaṃyuttena ayamattho dīpetabbo – gijjhakūṭapabbatasmiñhi gilānaseyyāya nipanno bhagavā ārakkhatthāya parivāretvā vasantesu sāriputtamoggallānādīsu ekamekaṃ attano parisāya saddhiṃ caṅkamantaṃ oloketvā bhikkhū āmantesi ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, sāriputtaṃ sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ caṅkamantanti. Evaṃ, bhante. Sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahāpaññā’’ti (saṃ. ni. 2.99) sabbaṃ vitthāretabbaṃ.

しかし、この破戒者が破戒者と交わり、持戒者が持戒者と交わり、愚者が愚者と交わり、賢者が賢者と交わることを、誰が規定するのか。それは傾向としての界が規定するのである。聞くところによれば、多くの比丘がある村で托鉢をしていた。人々は多くの食べ物を持ってきて、鉢を満たし、“相応しい通りに(等しく)お召し上がりください”と言って送り出した。比丘たちは“友よ、人々は界の結合の業を行っている”と言った。このように傾向としての界が規定するのである。“界の結合”によってこの意味は明らかにされるべきである。すなわち、霊鷲山で病の床に伏していた世尊が、護衛のために周囲を囲んで住んでいたサーリプッタやモッガラーナらが、それぞれ自らの弟子たちと共に経行しているのを見て、比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、お前たちは多くの比丘たちと共に経行しているサーリプッタを見ているか。……はい、世尊よ。比丘たちよ、これらの比丘たちは皆、大智慧の者たちである”(相応部 14.15)という経のすべてを詳しく説明すべきである。


Gāthāsu saṃsaggāti saṃkilesato sahavāsādivasena samāyogato, atha vā dassanasaṃsaggo, savanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti evaṃ pañcavidhe saṃsagge yato kutoci saṃsaggato. Vanatho jātoti kileso uppanno maggena asamūhato. Asaṃsaggena chijjatīti saṃsaggapaṭikkhepena kāyavivekādinā pubbabhāge chijjitvā puna accantāsaṃsaggena samucchedavivekena chijjati pahīyati. Ettāvatā saṅkhepato hīnādhimuttiyā samudayo atthaṅgamo ca dassito hoti.

偈における“交わり”とは、雑染による共住などによる結合から、あるいは、見る、聞く、語らう、享受する、身体の交わりという五種類の交わりのうちの、いかなる交わりからでも、ということである。“林(渇愛)が生じた”とは、道によって根絶されていない煩悩が生じたことである。“交わらないことによって断たれる”とは、交わりを拒絶すること、すなわち、事前の段階における身遠離などによって断たれ、さらに、究極的な非交わりである正断遠離によって断たれ、捨てられることである。これによって、要約して、下劣な信解の生起と消滅が示されたことになる。


Yasmā [Pg.234] pana te saṃsaggā te ca kilesā kosajjavasena uppajjanti ceva vaḍḍhanti ca, na vīriyārambhavasena, tasmā hīnādhimuttike kusītapuggale vajjetvā kalyāṇādhimuttike āraddhavīriye sevantena asaṃsaggena saṃsaggajo vanatho chinditabboti yathāvuttamatthaṃ vitthārato dassento kusītasevanāya tāva ādīnavaṃ pakāsetuṃ ‘‘parittaṃ dāru’’ntiādimāha.

しかし、それらの交わりや煩悩は、懈怠によって生じ、また増大するのであって、精進の開始によってではない。それゆえ、下劣な信解を持つ怠惰な人々を避け、優れた信解を持つ精進を開始した人々と交わることで、交わりから生じた林(渇愛)を断つべきであるという、上述の意味を詳細に示すために、まず怠惰な者と交わることの過失を明らかにするべく“小さな木片が”等と言われた。


Tattha parittaṃ dārunti khuddakaṃ kaṭṭhamayaṃ kullaṃ. Yathā sīde mahaṇṇaveti yathā khuddakaṃ kullaṃ āruhitvā mahāsamuddaṃ taritukāmo tīraṃ appatvā samuddamajjheyeva sīdeyya, patitvā macchakacchapabhakkho bhaveyya. Evaṃ kusītaṃ āgamma, sādhujīvīpi sīdatīti evameva kusītaṃ vīriyārambharahitaṃ kilesavasikaṃ puggalaṃ nissāya tena katasaṃsaggo sādhujīvīpi parisuddhājīvo parisuddhasīlopi samāno hīnasaṃsaggato uppannehi kāmavitakkādīhi khajjamāno pāraṃ gantuṃ asamattho saṃsāraṇṇaveyeva sīdati. Tasmāti yasmā evaṃ anatthāvaho kusītasaṃsaggo, tasmā taṃ āgamma ālasiyānuyogena kucchitaṃ sīdatīti kusītaṃ. Tato eva hīnavīriyaṃ nibbīriyaṃ akalyāṇamittaṃ parivajjeyya. Ekanteneva pana kāyavivekādīnañceva tadaṅgavivekādīnañca vasena pavivittehi, tato eva kilesehi ārakattā ariyehi parisuddhehi nibbānaṃ paṭipesitattabhāvato pahitattehi ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānānaṃ vasena jhāyanato jhāyīhi sabbakālaṃ paggahitavīriyatāya āraddhavīriyehi paṇḍitehi sappaññehiyeva saha āvaseyya saṃvaseyyāti.

“parittaṃ dārunti”とは、小さないかだ(木製)のことである。“yathā sīde mahaṇṇaveti”とは、小さないかだに乗って大海を渡ろうと望みながら、岸にたどり着く前に海中で沈んでしまい、(海に)落ちて魚や亀の餌食になるようなものである。このように、怠惰な人に頼ることによって、善い生活を送る者でさえも沈んでしまう。同様に、怠惰で、精進の開始を欠き、煩悩の支配下にある人に頼り、彼と交わりを持つなら、善い生活を送り、清浄な生活をし、清浄な戒を持つ者であっても、劣った交わりから生じた欲の尋(思考)などに苛まれ、彼岸へ行くことができず、輪廻の海に沈んでしまう。それゆえ、このように不利益をもたらす怠惰な人との交わり、それ(怠惰)によって、あるいは懈怠への耽溺によって、卑しく沈んでしまう人を“怠惰(kusīta)”と言う。それゆえ、劣った精進、精進のない者、悪友を避けるべきである。専ら、身の遠離などや、部分的な遠離などの力によって遠離し、それゆえに煩悩から遠ざかっているために聖者であり、清浄であり、涅槃に心を向けた存在であるから献身的な者(pahitattehi)である。対象の相への止観の力によって瞑想する者たち(jhāyīhi)と、常に精進を奮い起こしていることによって精進を開始した(āraddhavīriyehi)賢者たち、智慧ある者たちと共に住し、共に生活すべきである、ということである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九経の注釈が終了した。


10. Parihānasuttavaṇṇanā

10. 衰退経(パリハーナ・スッタ)の注釈。


79. Dasame parihānāya saṃvattantīti avuddhiyā bhavanti, maggādhigamassa paripanthāya honti. Adhigatassa pana maggassa parihāni nāma natthi. ‘‘Tayo dhammā’’ti dhammādhiṭṭhānavasena uddiṭṭhadhamme puggalādhiṭṭhānāya desanāya vibhajanto ‘‘idha, bhikkhave, sekho bhikkhū’’tiādimāha.

79. 第十経において、“parihānāya saṃvattantī”とは、増進しないこと(不増)のためにあり、道の得達の障害となる、ということである。しかし、既に得られた道については、衰退(パリハーニ)というものはない。“三つの法”とは、法の規定によって掲げられた法を、人の規定による説法として分類しながら、“比丘たちよ、ここに有学の比丘が……”等と述べられた。


Tattha kammaṃ āramitabbato ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme ratoti kammarato. Kammārāmataṃ kammābhiratiṃ anuyutto payuttoti [Pg.235] kammārāmatamanuyutto. Tattha kammaṃ nāma itikattabbaṃ kammaṃ, seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ, cīvarakaraṇaṃ, upatthambhanaṃ, pattatthavikaṃ, aṃsabandhanaṃ, kāyabandhanaṃ, dhamakaraṇaṃ, ādhārakaṃ, pādakathalikaṃ, sammajjanīti evamādīnaṃ upakaraṇānaṃ karaṇaṃ, yañca vihāre khaṇḍaphullādipaṭisaṅkharaṇaṃ. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva etāni karoti, uddesavelāyaṃ uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāyaṃ sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattādikaraṇavelāyaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni karoti, manasikāravelāyaṃ manasikāraṃ karoti sabbatthakakammaṭṭhāne vā pārihāriyakammaṭṭhāne vā, na so kammārāmo nāma. Tassa taṃ –

その中で、“kammaṃ āramitabbato ārāmo etassāti kammārāmo”とは、仕事を休息の場として楽しむ者、ということである。仕事に喜ぶ者を“仕事に耽る者(kammarato)”と言う。仕事を楽しむことに専念する者を“仕事に耽ることに専念する者(kammārāmatamanuyutto)”と言う。そこでの“仕事(kamma)”とは、なすべき雑務のことである。例えば、衣を点検すること、衣を作ること、補強すること、鉢の袋、肩紐、腰帯、水漉し、台座、足拭き、箒など、これらの用具を作ること、また寺院において破損箇所を修理することなどである。ある者は、これらを行いながら、一日中そればかりを行っている。それを指してこのように言われた。しかし、これらを行うべき時間にのみこれらを行い、受誦の時間には受誦を行い、誦習の時間には誦習を行い、塔の境内の義務などを行う時間には塔の境内の義務などを行い、作意の時間には、一切の業処または守護の業処において作意を行う者は、“仕事を楽とする者(kammārāmo)”ではない。彼にとってそれは――


‘‘Yāni kho pana tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hoti analaso, tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātu’’nti (dī. ni. 3.345; a. ni. 10.18) –

“さらに、清浄な修行者たちのための種々のなすべき用務において、彼は巧みであり、怠ることなく、そのための適切な手段を考察することを備え、自ら行い、また処置するに足る者である”(長部3.345; 増支部10.18)――


Ādinā satthārā anuññātakaraṇameva hoti.

等のように、師(仏陀)によって許容された行為をなすだけである。


Bhassārāmoti yo bhagavatā paṭikkhittarājakathādivasena rattindivaṃ vītināmeti, ayaṃ bhasse pariyantakārī na hotīti bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divāpi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttavidhiṃyeva paṭipannoti.

“bhassārāmoti”とは、世尊によって禁止された王の話などのために昼夜を過ごす者のことである。この者は“話に際限を作らない者”であり、“話を楽とする者(bhassārāmo)”と呼ばれる。しかし、夜も昼も法を説き、質問に答える者は、饒舌ではなく、話に際限を作る者である。なぜなら、“比丘たちよ、集まった汝らには、なすべきことが二つある。法話か、あるいは聖なる沈黙か”(中部1.273)と説かれた方法に従っているからである。


Niddārāmoti yo yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ, passasukhaṃ, middhasukhaṃ anuyuñjati, yo ca gacchantopi nisinnopi ṭhitopi thinamiddhābhibhūto niddāyati, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, nāyaṃ niddārāmo, tenevāha –

“niddārāmoti”とは、腹いっぱい食べて、横になる楽しみ、横向きに寝る楽しみ、眠りの楽しみを享受する者、あるいは、歩いていても、座っていても、立っていても、惛沈睡眠に圧倒されて眠っている者のことである。これを“眠りを楽とする者(niddārāmo)”と言う。しかし、(肉体的な)身の病によって心が有分に陥る者は、“眠りを楽とする者”ではない。それゆえ、次のように言われた。


‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).

“アッギヴェッサナよ、私は、夏の最後の月に食後、托鉢から戻り、四つ折りにした僧伽梨を敷き、右脇を下にして、正念・正知をもって眠りに入ることを自覚している”(中部1.387)。


Ettha [Pg.236] ca puthujjanakalyāṇakopi sekhotveva veditabbo. Tasmā tassa sabbassapi visesādhigamassa itaresaṃ upari visesādhigamassa ca parihānāya vattantīti veditabbaṃ. Sukkapakkhassa vuttavipariyāyena atthavibhāvanā veditabbā.

ここで、善き凡夫もまた“有学”として理解されるべきである。それゆえ、彼のあらゆる勝徳の得達のため、また他の者たちのさらなる勝徳の得達の衰退のために資する、と理解されるべきである。白分については、説かれたことの反対によって、意味の解明が理解されるべきである。


Gāthāsu uddhatoti cittavikkhepakarena uddhaccena uddhato avūpasanto. Appakiccassāti anuññātassapi vuttappakārassa kiccassa yuttappayuttakāleyeva karaṇato appakicco assa bhaveyya. Appamiddhoti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā vuttajāgariyānuyogena niddārahito assa. Anuddhatoti bhassārāmatāya uppajjanakacittavikkhepassa abhassārāmo hutvā parivajjanena na uddhato vūpasantacitto, samāhitoti attho. Sesaṃ pubbe vuttanayattā suviññeyyameva. Iti imasmiṃ vagge paṭhamadutiyapañcamachaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamesu suttesu vaṭṭaṃ kathitaṃ, itaresu vaṭṭavivaṭṭaṃ.

詩句の中で、“uddhatoti”とは、心を散乱させる掉挙によって昂ぶり、静まっていないことである。“appakiccassāti”とは、許容された上述のような用務であっても、適切な時にのみ行うことによって、用務の少ない者(appakicco)となるべきである。“appamiddhoti”とは、“昼は歩行と坐禅によって……”等と説かれた覚醒の修習によって、眠りのない者となるべきである。“anuddhatoti”とは、話を楽とすることによって生じる心の散乱に対し、話を楽としない者となって避けることにより、昂ぶることなく心が静まっていること、すなわち等持にあるという意味である。残りは、以前に述べられた方法と同じであるから、容易に理解できる。このように、この章において、第一、第二、第五、第六、第七、第八、第九の経では“輪廻(vaṭṭa)”が説かれ、その他の経では“輪廻とその解脱(vaṭṭa-vivaṭṭa)”が説かれている。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の注釈が終了した。


Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三品の注釈が終了した。


4. Catutthavaggo

4. 第四品


1. Vitakkasuttavaṇṇanā

1. 尋経(ヴィタッカ・スッタ)の注釈。


80. Catutthavaggassa paṭhame akusalavitakkāti akosallasambhūtā vitakkā, micchāvitakkāti attho. Anavaññattipaṭisaṃyuttoti ettha anavaññattīti anavaññā parehi attano ahīḷitatā aparibhūtatā, ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyu’’nti evaṃ pavatto icchācāro, tāya anavaññattiyā paṭisaṃyutto saṃsaṭṭho, taṃ vā ārabbha pavatto anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko. Tasmā ‘‘kathaṃ nu kho maṃ pare gahaṭṭhā ceva pabbajitā ca na orakato daheyyu’’nti sambhāvanakamyatāya icchācāre, ṭhatvā pavattitavitakkassetaṃ adhivacanaṃ. Lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ceva sakkārena ca kittisaddena [Pg.237] ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu anuddayatāpatirūpakena gehasitapemena paṭisaṃyutto. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

80. 第四品の第一において、“不善の尋(不善な思考)”とは、不道徳から生じた尋、すなわち邪尋(誤った思考)の意味である。“軽蔑されないことに関連する”において、ここで“軽蔑されないこと”とは、他者から軽視されないこと、侮辱されないこと、蔑まれないことであり、“ああ、願わくは他者が私を軽蔑しませんように”というように生じた邪欲(恣意的な欲求)である。その“軽蔑されないこと”に結びつき、混ざり合い、あるいはそれを対象として生じたものが“軽蔑されないことに関連する尋”である。それゆえ、これは“どうすれば在家の者も出家の者も、私を卑しい者と見なさずにおれるだろうか”という、尊崇を望む邪欲の中に留まって生じた尋の同義語である。“利養・供養・名声に関連する”とは、衣などの利養、および供養、そして名声という対象にすることによって関連していることである。“他者への哀れみに関連する”とは、他者に対する哀れみに似てはいるが、家に執着する愛(在家的な愛着)に関連していることである。それを指して次のように説かれた。


‘‘Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi brāhmaṇehi gahapatikehi titthiyehi titthiyasāvakehi sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanāva yogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; 4.241; vibha. 888).

“王、王の大臣、婆羅門、居士、外道、外道の弟子たちと交わり、共に喜び、共に憂い、彼らが幸福なときは幸福であり、彼らが苦難にあるときは苦難であり、なすべき用務が生じたときには、自ら進んでそれに従事して住む”(相応部3.3、4.241、分別論888)。


Gāthāsu anavaññattiyā paṭisaṃyutto puggalo anavaññattisaṃyutto. Lābhasakkāre gāravo etassa, na dhammeti lābhasakkāragāravo. Sukhadukkhesu amā saha bhavāti amaccā, sahāyasadisā upaṭṭhākā. Tehi gehasitapemavasena saha nandanasīlo sahanandī amaccehi, iminā parānuddayatāpaṭisaṃyuttaṃ vitakkaṃ dasseti. Ārā saṃyojanakkhayāti imehi tīhi vitakkehi abhibhūto puggalo saṃyojanakkhayato arahattato dūre, tassa taṃ dullabhanti attho.

偈において、“軽蔑されないことに関連する”人とは、軽蔑されないことに縛られた者である。“利養と供養を重んじ、法を重んじない”とは、利養・供養に敬重(恭敬)を抱く者であり、法に対してではない。“苦楽において共に在る者”とは、僕(しもべ)であり、友人と同じような奉仕者である。彼らと、家に執着する愛の力によって“共に喜ぶ性質がある”とは、僕たちと共に喜ぶことであり、これによって“他者への哀れみに関連する尋”を示している。“結縛(結)の滅尽から遠い”とは、これら三つの尋に圧倒された人は、結縛の滅尽である阿羅漢果から遠く、彼にとってそれは得難いという意味である。


Puttapasunti putte ca pasavo ca. Puttasaddena cettha dārādayo; pasusaddena assamahiṃsakhettavatthādayo ca saṅgahitā. Vivāheti vivāhakārāpane. Iminā āvāhopi saṅgahito. Saṃharānīti pariggahāni, parikkhārasaṅgahānīti attho. ‘‘Santhavānī’’ti ca paṭhanti, mittasanthavānīti attho. Sabbattha hitvāti sambandho. Bhabbo so tādiso bhikkhūti so yathāvuttaṃ sabbaṃ papañcaṃ pariccajitvā yathā satthārā vuttāya sammāpaṭipattiyā, tathā passitabbato tādiso saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu uttamaṃ sambodhiṃ arahattaṃ pattuṃ arahati.

“子と家畜”とは、子らと家畜である。“子”という言葉には、ここでは妻なども含まれる。“家畜”という言葉には、馬、水牛、田畑、宅地などが含まれる。“結婚”とは、結婚をさせることである。これには“嫁取り(迎娶)”も含まれる。“集積”とは、所有物、すなわち資具の収集という意味である。“親交(サンタヴァー)”とも読まれ、それは友人の親交という意味である。“すべてを捨てて”とは、これら全てと結びつける。“そのような比丘は”とは、そのように上述のすべての戯論を放棄し、師(仏陀)によって説かれた正しい修行によって、あるがままに見るべきであるから“そのような”者であり、輪廻における恐怖を見るから“比丘”であり、最高の悟りである阿羅漢果に到達するのにふさわしい。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一経の注釈が終了した。


2. Sakkārasuttavaṇṇanā

2. 供養経(サッカーラスッタ)の注釈


81. Dutiye sakkārenāti sakkārena hetubhūtena, atha vā sakkārenāti sakkārahetunā, sakkārahetukena vā. Sakkārañhi nissāya [Pg.238] idhekacce puggalā pāpicchā icchāpakatā icchācāre ṭhatvā ‘‘sakkāraṃ nibbattessāmā’’ti anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti, apare yathāsakkāraṃ labhitvā tannimittaṃ mānamadamacchariyādivasena pamādaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sakkārena abhibhūtā pariyādinnacittā’’ti. Tattha abhibhūtāti ajjhotthaṭā. Pariyādinnacittāti khepitacittā, icchācārena mānamadādinā ca khayaṃ pāpitakusalacittā. Atha vā pariyādinnacittāti parito ādinnacittā, vuttappakārena akusalakoṭṭhāsena yathā kusalacittassa uppattivāro na hoti, evaṃ samantato gahitacittasantānāti attho. Asakkārenāti hīḷetvā paribhavitvā parehi attani pavattitena asakkārena hetunā, asakkārahetukena vā mānādinā. Sakkārena ca asakkārena cāti kehici pavattitena sakkārena kehici pavattitena asakkārena ca. Ye hi kehici paṭhamaṃ sakkatā hutvā tehiyeva asārabhāvaṃ ñatvā pacchā asakkatā honti, tādise sandhāya vuttaṃ ‘‘sakkārena ca asakkārena cā’’ti.

81. 第二において、“供養によって”とは、供養を原因として、あるいは、供養のために、あるいは供養を原因とすることによってである。実に、供養に依拠して、この世のある種の人々は悪欲を抱き、欲に支配され、邪欲の中に留まって“供養を発生させよう”として、多種多様な邪命(不適切な生計)や不適当な行為に及び、ここから没して(死後)悪所に生まれる。また他の者は、相応の供養を得て、それを理由として慢・酔・吝などの力によって放逸に陥り、ここから没して悪所に生まれる。それを指して“供養に圧倒され、心を奪われ”と説かれた。そこで“圧倒され”とは、覆い尽くされたことである。“心を奪われ(パリヤーディンナ・チッタ)”とは、心を費やされた(消失させた)ことであり、邪欲や慢・酔などによって善心を滅尽させられたことである。あるいは“心を奪われ”とは、周囲から心を掴まれたことであり、上述のような不善の側に、あたかも善心が生じる機会がないかのように、全面的に心の相続を捉えられたという意味である。“非供養によって”とは、他者によってなされた軽蔑や侮辱という、自分に対して行われた非供養を原因として、あるいは非供養を原因とする慢などによってである。“供養と非供養とによって”とは、ある人々によってなされた供養と、ある人々によってなされた非供養とによってである。ある人々によって最初は供養されていたが、彼ら自身の本質がない(無価値である)ことを知られて、後に供養されなくなったような者たちを指して、“供養と非供養とによって”と説かれた。


Ettha sakkārena abhibhūtā devadattādayo nidassetabbā. Vuttampi cetaṃ –

ここで、供養に圧倒された例としてデーヴァダッタ(提婆達多)などを挙げるべきである。次のように説かれている。


‘‘Phalaṃ ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;

Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti. (saṃ. ni. 1.183;

a. ni. 4.68;

cūḷava. 335);

“実に、実はバナナの木を滅ぼし、実は竹を、実は葦を滅ぼす。供養は愚か者を滅ぼす。あたかも胎児がラバを滅ぼすように”(相応部1.183、増支部4.68、小品335)。


Sādhūnaṃ upari katena asakkārena abhibhūtā daṇḍakīrājakāliṅgarājamajjharājādayo nidassetabbā. Vuttampi cetaṃ –

善人に対してなされた非供養に圧倒された例として、ダンダキー王、カーリンガ王、マッジハ王などを挙げるべきである。次のように説かれている。


‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho;

Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,Tassa phuliṅgāni patanti kāye.

“実に、ヴァッチャ(仙人)を(塵で)覆ったために、ダンダキー王は、親族も国も根絶やしにされた。クックラという名の地獄で焼かれ、その体に火の粉が降り注いでいる。”


‘‘Yo [Pg.239] saññate pabbajite avañcayi,Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake;

Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,Saṅgamma khādanti viphandamānaṃ’’. (jā. 2.17.70-71);

“自己を抑制し、法を説く罪のない出家者・沙門を欺いた者は、あの世で犬たちが集まって、もがき苦しむそのナーリケーラ(王)を食らうだろう”(本生経 2.17.70-71)。


‘‘Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;

Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahū’’ti. (jā. 2.19.96);

“マッジハ王は、名声あるマータンガ(仙人)に対して心を害し、家臣と共に根絶やしにされた。そのとき(その国は)マッジハの森となったのである”(本生経 2.19.96)。


Sakkārena ca asakkārena ca abhibhūtā aññatitthiyā nāṭaputtādayo nidassetabbā.

供養と非供養の両方に圧倒された例として、外道のナータプッタ(尼乾子若提子)などを挙げるべきである。


Gāthāsu ubhayanti ubhayena sakkārena ca asakkārena ca. Samādhi na vikampatīti na calati, ekaggabhāvena tiṭṭhati. Kassa pana na calatīti āha ‘‘appamādavihārino’’ti. Yo pamādakaradhammānaṃ rāgādīnaṃ suṭṭhu pahīnattā appamādavihārī arahā, tassa. So hi lokadhammehi na vikampati. Sukhumadiṭṭhivipassakanti phalasamāpattiatthaṃ sukhumāya diṭṭhiyā paññāya abhiṇhaṃ pavattavipassanattā sukhumadiṭṭhivipassakaṃ. Upādānakkhayārāmanti catunnaṃ upādānānaṃ khayaṃ pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ āramitabbaṃ etassāti upādānakkhayārāmaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

偈において、“両方”とは、供養と非供養の両方によってである。“三昧が揺らがない”とは、動揺せず、一境性(専念)に留まっていることである。では誰において揺らがないのかといえば、“不放逸に住む者の”と言う。放逸の原因となる諸々の法である貪欲などが十分に断滅されているがゆえに、不放逸に住む者である阿羅漢においてである。けだし、彼は世間法(八風)によって揺らぐことがない。“微細な見の観者(観察者)”とは、果等至(果定)のために、微細な見(智慧)によって絶えず観法(ヴィパッサナー)を行っているがゆえに、微細な見の観者である。“執着の滅尽を楽園(楽しみ)とする”とは、四つの執着(取)の滅尽を帰結とする阿羅漢果を、楽しむべき(対象とすべき)ものとしているから、執着の滅尽を楽園とする。残りは既に述べた通りである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二経の注釈が終了した。


3. Devasaddasuttavaṇṇanā

3. 天声経(デーヴァサッダスッタ)の注釈


82. Tatiye devesūti ṭhapetvā arūpāvacaradeve ceva asaññadeve ca tadaññesu upapattidevesu. Devasaddāti devānaṃ pītisamudāhārasaddā. Niccharantīti aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena pavattanti. Samayā samayaṃ upādāyāti samayato samayaṃ paṭicca. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ kāle ṭhitā te devā taṃ kālaṃ āgamma naṃ passissanti, tato taṃ samayaṃ sampattaṃ āgammāti. ‘‘Samayaṃ samayaṃ upādāyā’’ti ca keci paṭhanti, tesaṃ [Pg.240] taṃ taṃ samayaṃ paṭiccāti attho. Yasmiṃ samayeti yadā ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417), ‘‘sambādho gharāvāso’’tiādinā (dī. ni. 1.191; saṃ. ni. 2.154) ca kāmesu gharāvāse ca ādīnavā, tappaṭipakkhato nekkhamme ānisaṃsā ca sudiṭṭhā honti, tasmiṃ samaye. Tadā hissa ekantena pabbajjāya cittaṃ namati. Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa bhagavato sāvako, sāvakabhāvaṃ upagantukāmo, ariyasāvako vā avassaṃbhāvī. Antimabhavikaṃ sāvakabodhisattaṃ sandhāya ayamārambho. Kesamassuṃ ohāretvāti kese ca massuñca ohāretvā apanetvā. Kāsāyāni vatthāni acchādetvāti kasāyena rattatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya cetetīti agārasmā gharā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajjaṃ pabbajeyyanti pabbajjāya ceteti pakappeti, pabbajatīti attho. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā.

82. “第三に、諸天において”とは、無色界天と無想天を除き、それら以外の生天(生まれた諸天)におけることである。“天の音”とは、諸天の歓喜の声のことである。“発せられる”とは、互いの対話として行われることである。“時々に依って”とは、時々に依拠して、という意味である。言わんとしていることは、それらの諸天が留まっているその時を考慮して彼(修行者)を見るであろうから、その時に至るのを考慮して、ということである。“時々に依って(samayaṃ samayaṃ upādāya)”と読む者もおり、その場合は、それぞれの時に依拠してという意味になる。“いかなる時に”とは、“欲は骨の鎖の如し”などにより、欲や在家生活における過患(災い)が、また“家での生活は窮屈である”などにより、その反対である出離における功徳がよく見られている時のことである。その時、彼の心は決定的に出家へと傾くのである。“聖なる弟子”とは、聖なる仏陀、世尊の弟子、あるいは弟子となろうとしている者、あるいは必然的にそうなる聖なる弟子のことである。これは、最後の生存にある弟子菩薩(声聞菩薩)を指しての記述である。“髪と髭を剃り落とし”とは、髪と髭を剃り、取り除いて、ということである。“袈裟を纏い”とは、染料で染められているために袈裟(壊色衣)と呼ばれる、梵行を修める者にふさわしい衣を身につけ、また羽織って、ということである。“家から家なき(出家)へと、出家することを意図する”とは、家から、すなわち家庭から出て、“家なき出家をしよう”と出家することを意図し、計画する、つまり出家するという意味である。ここで、家のための利益となる耕作や商売などの業が“家に関する事(agāriya)”と呼ばれ、それが出家には存在しないため、出家は“家なき(anagāriya)”と知られるべきである。


Mārenāti kilesamārena. Saṅgāmāya cetetīti yujjhanatthāya cittaṃ uppādeti, māraṃ abhivijetuṃ sannayhati. Yasmā pana evarūpassa paṭipajjanakapuggalassa devaputtamāropi antarāyāya upakkamati, tasmā tassapi vasena mārenāti ettha devaputtamārenātipi attho veditabbo. Tassāpi ayaṃ icchāvighātaṃ karissatevāti. Yasmā pana pabbajitadivasato paṭṭhāya khuraggato vā paṭṭhāya sīlāni samādiyanto parisodhento samathavipassanāsu kammaṃ karonto yathārahaṃ tadaṅgappahānavikkhambhanappahānānaṃ vasena kilesamāraṃ paripāteti nāma, na yujjhati nāma sampahārassa abhāvato, tasmā vuttaṃ ‘‘mārena saddhiṃ saṅgāmāya cetetī’’ti.

“魔によって”とは、煩悩魔(キレーサ・マーラ)によってである。“戦いのために意図する”とは、戦うために心を起こし、魔に打ち勝つために準備を整えることである。しかし、このような実践に従う者に対しては、天子魔(デーヴァプッタ・マーラ)も障害として近づくため、それについても“魔によって”という言葉に含まれると理解すべきである。“彼に対しても、これは望みを打ち砕くことになるであろう”からである。しかし、出家した日から、あるいは剃髪の時から、戒を遵守し清浄にし、止観(サマタ・ヴィパッサナー)の業を行い、適宜、随分の放棄(彼分断)や抑止の放棄(伏断)によって煩悩魔を打ち倒すことを、打撃の応酬がないため“戦う”とは呼ばないが、それゆえに“魔との戦いのために意図する”と言われるのである。


Sattannanti koṭṭhāsato sattannaṃ, pabhedato pana te sattatiṃsa honti. Kathaṃ? Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti. Evaṃ pabhedato sattatiṃsavidhāpi satipaṭṭhānādikoṭṭhāsato satteva hontīti vuttaṃ ‘‘sattanna’’nti. Bodhipakkhiyānanti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa ariyapuggalassa maggañāṇasseva vā pakkhe bhavānaṃ bodhipakkhiyānaṃ[Pg.241], bodhikoṭṭhāsiyānanti attho. ‘‘Bodhipakkhikāna’’ntipi pāṭho, bodhipakkhavantānaṃ, bodhipakkhe vā niyuttānanti attho. Bhāvanānuyogamanuyuttoti vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggabhāvanānuyogamanuyutto. Vipassanākkhaṇe hi satipaṭṭhānādayo pariyāyena bodhipakkhiyā nāma, maggakkhaṇeyeva pana te nippariyāyena bodhipakkhiyā nāma honti.

“七つの”とは、分類として七つのことで、細分すれば三十七となる。どのようにか。四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道である。このように細分すれば三十七種類であるが、念処などの分類としては七つであるため、“七つの”と言われる。“菩提分(の法)”とは、悟るという意味で“菩提”の名を得た聖者、あるいは道智そのものの側に属する(菩提分)という意味である。“菩提に属する(bodhipakkhikānaṃ)”という読みもあり、これは菩提の側にあるもの、あるいは菩提の側に結びついたものという意味である。“修行(瞑想)に専念し”とは、観(ヴィパッサナー)に励み、聖道の修行の専念に努めることである。観の瞬間には、念処などは便宜的に(方便として)菩提分と呼ばれ、道の瞬間には、それらは直接的に菩提分と呼ばれるのである。


Āsavānaṃ khayāti kāmāsavādīnaṃ sabbesaṃ āsavānaṃ khayā. Āsavesu hi khīṇesu sabbe kilesā khīṇāyeva honti. Tena arahattamaggo vutto hoti. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasamādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

“漏の尽滅により”とは、欲漏などのすべての漏の尽滅により、ということである。漏が尽きれば、すべての煩悩は尽きたことになる。それによって阿羅漢道が説かれている。“無漏の”とは、漏を離れた。“心解脱、慧解脱”において、“心”という言葉では阿羅漢果の三昧が説かれ、“慧”という言葉ではそれに相応する智慧が説かれている。そこでは、三昧は貪欲から解脱しているために“心解脱”、智慧は無明から解脱しているために“慧解脱”と知られるべきである。世尊によって次のように言われているからである。


‘‘Yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti, avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti (saṃ. ni. 5.516).

“比丘たちよ、彼の三昧、それが彼の定根である。比丘たちよ、彼の智慧、それが彼の慧根である。このように、比丘たちよ、貪欲の離欲から心解脱があり、無明の離欲から慧解脱がある”(相応部5.516)。


Apicettha samathaphalaṃ cetovimutti, vipassanāphalaṃ paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva abhivisiṭṭhāya paññāya paccakkhaṃ katvā aparappaccayena ñatvā. Upasampajja viharatīti pāpuṇitvā sampādetvā viharati. Tameva saṅgāmasīsaṃ abhivijiya ajjhāvasatīti māraṃ abhivijinitvā vijitavijayattā tena katasaṅgāmasaṅkhātassa ariyamaggassa sīsabhūtaṃ arahattaphalasamāpattiissariyaṭṭhānaṃ, abhibhavanto āvasati, samāpajjati icceva attho. Ime ca devasaddā diṭṭhasaccesu devesu pavattanti, visesato suddhāvāsadevesūti veditabbaṃ.

また、ここでは止(サマタ)の果が心解脱であり、観(ヴィパッサナー)の果が慧解脱であると知られるべきである。“現法において”とは、この生において。“自ら卓越した知恵で現証して”とは、自分自身の優れた智慧によって目の当たりにし、他者に頼らずに知って、ということである。“具足して住する”とは、到達し達成して住する。“その戦いの最前線に打ち勝って、住む”とは、魔に打ち勝ち、勝利を得た者として、それ(戦い)によってなされた聖道という名の戦いの頂点である阿羅漢果定の主権的な場を、圧倒しながら住む、つまり(その定に)入るという意味である。そして、これらの“天の音”は、真理を見た(見道に達した)諸天、特に浄居天において発せられるものと知られるべきである。


Gāthāsu mahantanti sīlādiguṇamahattena mahantaṃ. Vītasāradanti sārajjakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena vigatasārajjaṃ apagatamaṅkubhāvaṃ. Purisājaññāti assādīsu assājānīyādayo viya purisesu ājānīyabhūtā [Pg.242] uttamapurisā. Dujjayamajjhabhūti pacurajanehi jetuṃ asakkuṇeyyaṃ kilesavāhiniṃ abhibhavi ajjhotthari. ‘‘Ajjayī’’tipi paṭhanti, ajinīti attho. Jetvāna maccuno senaṃ, vimokkhena anāvaranti lokattayābhibyāpanato diyaḍḍhasahassādivibhāgato ca vipulattā aññehi āvarituṃ paṭisedhetuṃ asakkuṇeyyattā ca anāvaraṃ, maccuno mārassa senaṃ vimokkhena ariyamaggena jetvā yo tvaṃ dujjayaṃ ajayi, tassa namo, te purisājaññāti sambandho.

“詩の中で、‘偉大なる者(mahanta)’とは、戒などの徳の高さによって偉大であることを意味する。‘(自信に満ち、)おどおどすることのない(vītasārada)’とは、当惑させる煩悩がないことによって、臆することなく、意気消沈することがないことをいう。‘人のなかの最上の者(purisājañña)’とは、馬のなかの駿馬(ājānīya)などのように、人びとのなかで優れた、最上の人のことである。‘征服しがたいものを征服した(dujjayamajjhabhū)’とは、一般の人びとには征服できない煩悩の軍勢に打ち勝ち、圧倒したことをいう。‘ajjayī’という読みもあり、‘征服した(ajinī)’という意味である。‘死の軍勢(maccuno senaṃ)を打ち破り、妨げのない解脱によって(vimokkhena anāvaraṃ)’とは、三界に遍く広がり、千五百(の煩悩)などの分類から広大であるために、他者によって妨げられたり阻止されたりすることが不可能であるから‘妨げのない(anāvara)’という。死魔(maccu-māra)の軍勢を、解脱すなわち聖道によって打ち破って、征服しがたいものを征服したあなたに礼拝します、あなたという‘人のなかの最上の者’に(礼拝します)、という繋がりである。”


Itīti vuttappakārena. Hi-iti nipātamattaṃ. Etaṃ pattamānasaṃ adhigatārahattaṃ khīṇāsavaṃ devatā namassantīti vuttamevatthaṃ nigamanavasena dasseti. Atha vā itīti iminā kāraṇena. Kiṃ pana etaṃ kāraṇaṃ? Namucisenāvijayena pattamānasattaṃ. Iminā kāraṇena taṃ devatā namassantīti attho. Idāni taṃ kāraṇaṃ phalato dassetuṃ ‘‘tañhi tassa na passanti, yena maccuvasaṃ vaje’’ti vuttaṃ. Tassattho – yasmā tassa purisājaññassa paṇidhāya gavesantāpi devā aṇumattampi taṃ kāraṇaṃ na passanti, yena so maccuno maraṇassa vasaṃ vaje upagaccheyya. Tasmā taṃ visuddhidevā namassantīti.

“‘このように(iti)’とは、上述した方法で。‘hi’は単なる助詞である。諸天が、目的を達成し(pattamānasa)、阿羅漢位を得て、漏尽した(khīṇāsava)者に礼拝するという、まさに述べられた通りの内容を、結論として示している。あるいは、‘このように(iti)’とは、‘この理由によって’という意味である。では、その理由とは何か。ナムチ(魔羅)の軍隊に勝利し、目的を達したことである。この理由によって諸天が彼に礼拝する、という意味である。今、その理由を結果から示すために、‘実に、彼が死の支配に陥るような理由を、彼ら(諸天)は見いださない(tañhi tassa na passanti...)’と言われた。その意味は、諸天がその‘人のなかの最上の者’を(どこかに落ち度がないか)注意深く探しても、彼が死の支配に陥るような原因を、微塵も見いだすことができないからである。それゆえ、清浄天(阿羅漢)たちは彼を礼拝するのである。”


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“第三の経の注釈が完了した。”


4. Pañcapubbanimittasuttavaṇṇanā

4. “五つの前兆に関する経(五衰経)の注釈。”


83. Catutthe yadāti yasmiṃ kāle. Devoti upapattidevo. Tayo hi devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevāti. Tesu sammutidevā nāma rājāno khattiyā. Upapattidevā nāma cātumahārājikato paṭṭhāya taduparidevā. Visuddhidevā nāma khīṇāsavā. Idha pana kāmāvacaradevo adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘devoti upapattidevo’’ti. Devakāyāti devasamūhato, devaṭṭhānato vā, devalokatoti attho. Samūhanivāsavācako hi ayaṃ kāyasaddo. Cavanadhammoti maraṇadhammo, āyukkhayena vā puññakkhayena vā upaṭṭhitamaraṇoti attho.

83. “第四(の経)において、‘とき(yadā)’とは、ある時のことである。‘天(devo)’とは、生天による天(upapattideva)のことである。天には三種ある。すなわち、世俗天(sammutideva)、生天(upapattideva)、清浄天(visuddhideva)である。それらのうち、世俗天とは王や刹帝利のことである。生天とは四王天から始まり、それ以上の天のことである。清浄天とは漏尽者(阿羅漢)のことである。しかし、ここでは欲界の天が意図されている。それゆえ‘天とは生天のことである’と言われた。‘天の集団から(devakāyā)’とは、天の群れから、あるいは天の場所から、つまり天界からという意味である。この‘kāya’という言葉は、集団や居住地を指す言葉である。‘死すべき運命にある(cavanadhamma)’とは、死ぬ運命にあるということであり、寿命が尽きるか功徳が尽きることによって死が迫っているという意味である。”


Pañcassa [Pg.243] pubbanimittāni pātubhavantīti assa upaṭṭhitamaraṇassa devaputtassa pañca maraṇassa pubbanimittāni uppajjanti, pakāsāni vā honti. Mālā milāyantīti tena piḷandhitamālā majjhanhikasamaye ātape khittā viya milātā vihatasobhā honti.

“‘彼に五つの前兆(五衰)が現れる(pañcassa pubbanimittāni pātubhavantīti)’とは、死が迫っているその天子に、五つの死の前兆が生じる、あるいは顕著になるということである。‘花飾りがしおれる(mālā milāyantīti)’とは、彼が身につけている花飾りが、真昼の太陽の光の中に投げ出された時のようにしおれ、その美しさが失われることである。”


Vatthāni kilissantīti saradasamaye vigatavalāhake ākāse abbhussakkamānabālasūriyasadisappabhāni nānāvirāgavaṇṇāni tena nivatthapārutavatthāni taṃ khaṇaṃyeva kaddame khipitvā madditāni viya vihatappabhāni malināni honti.

“‘衣服が汚れる(vatthāni kilissantīti)’とは、雲一つない秋の空に昇る朝日(の輝き)に似た、様々な色の彼が着ている衣服が、その瞬間に泥の中に投げ込まれて踏みつけられた時のように、輝きを失い、汚れてしまうことである。”


Kacchehi sedā muccantīti suparisuddhajātimaṇi viya susikkhitasippācariyaracitasuvaṇṇapaṭimā viya ca pubbe sedamalajallikārahitasarīrassa tasmiṃ khaṇe ubhohi kacchehi sedadhārā sandanti paggharanti. Na kevalañca kacchehiyeva, sakalasarīratopi panassa sedajalakaṇṇikā muccatiyeva, yena āmuttamuttājālagavacchito viya tassa kāyo hoti.

“‘脇の下から汗が出る(kacchehi sedā muccantīti)’とは、極めて純粋な天然の宝石のように、あるいは熟練した芸術家が作った黄金の像のように、以前は汗や垢や汚れがなかった身体から、その瞬間に両脇から汗の筋が流れ、滴り落ちることである。ただ脇の下だけでなく、全身からも汗の玉が放出され、それによって彼の身体は、真珠の網をまとった窓のようになる。”


Kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamatīti pubbe paṭisandhito paṭṭhāya yathānubhāvaṃ ekayojanaṃ dviyojanaṃ yāva dvādasayojanamattampi padesaṃ ābhāya pharitvā vijjotamāno kāyo hoti khaṇḍiccapāliccādivirahito, na sītaṃ na uṇhaṃ upaghātakaṃ, devadhītā soḷasavassuddesikā viya hoti, devaputto vīsativassuddesiko viya, taṃ khaṇaṃyeva nippabhe nitteje kāye virūpabhāvo anupavisati saṇṭhāti.

“‘身体に醜さが現れる(kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamatīti)’とは、以前は、結生(誕生)の時からその威力に応じて一由旬、二由旬、さらには十二由旬ほどの範囲を輝きで満たして光り輝いていた身体(欠けたり白髪になったりすることのない身体)に、寒さも暑さも害をなさず、女神であれば十六歳、天子であれば二十歳くらいの若々しさを保っていた身体に、その瞬間に、輝きも精彩もない身体へと醜さが入り込み、定着することである。”


Sake devo devāsane nābhiramatīti attano accharāgaṇehi saddhiṃ kīḷanaparicaraṇakadibbāsane na ramati, na cittassādaṃ labhati. Tassa kira manussagaṇanāya sattahi divasehi maraṇaṃ bhavissatīti imāni pubbanimittāni pātubhavanti. So tesaṃ uppattiyā ‘‘evarūpāya nāma sampattiyā vinā bhavissāmī’’ti balavasokābhibhūto hoti. Tenassa kāye mahāpariḷāho uppajjati, tena sabbato gattehi sedā muccanti. Cirataraṃ kālaṃ aparicitadukkho taṃ adhivāsetuṃ asakkonto ekacco ‘‘dayhāmi dayhāmī’’ti kandanto paridevanto katthaci assādaṃ alabhanto vijappanto vilapanto tahiṃ tahiṃ āhiṇḍati. Ekacco satiṃ upaṭṭhapetvā [Pg.244] kāyavācāhi vikāraṃ akarontopi piyavippayogadukkhaṃ asahanto vihaññamāno vicarati.

“‘自らの天の座を楽しまなくなる(sake devo devāsane nābhiramatīti)’とは、自分の天女たちの群れと共に遊び、仕えられていた神聖な座において楽しまなくなり、心の喜びを得られなくなることである。聞くところによれば、人間界の計算で七日後に死が訪れる時に、これらの前兆が現れるという。彼はそれらが生じることで‘このような幸福を失うことになるのか’と激しい悲しみに圧倒される。そのため身体に大きな熱悶が生じ、それによって全身の節々から汗が放出される。長い間、苦しみに馴染みがなかった彼は、それに耐えることができず、ある者は‘焼かれる、焼かれる’と叫び、嘆き悲しみ、どこにも喜びを見いだせず、悶え苦しみ、あちこちを彷徨う。またある者は、正念を確立して身口に変調をきたさないまでも、愛するものとの別離の苦しみに耐えかねて、打ちひしがれて歩き回るのである。”


Imāni pana pubbanimittāni yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ; evameva mahesakkhadevānaṃyeva paññāyati. Uppannāni ca tāni ‘‘imāni maraṇassa pubbanimittāni nāmā’’ti keci devā jānanti, na sabbe. Tattha yo mandena kusalakammena nibbatto, so ‘‘idāni ko jānāti, ‘kuhiṃ nibbattissāmī’’’ti bhāyati. Yo pana mahāpuñño, so ‘‘bahuṃ mayā dānaṃ dinnaṃ, sīlaṃ rakkhitaṃ, puññaṃ upacitaṃ, ito cutassa me sugatiyeva pāṭikaṅkhā’’ti na bhāyati na vikampati. Evaṃ upaṭṭhitapubbanimittaṃ pana taṃ gahetvā devatā nandanavanaṃ pavesenti sabbadevalokesu nandanavanaṃ atthiyeva.

“これらの前兆は、世俗において大功徳のある王や大臣などにのみ、流星や地震や月食などの予兆が知られ、すべての人に知られるわけではないのと同じように、威徳の大きい天たちにのみ知られる。また、それらが生じた時に‘これらは死の前兆である’と知る天もいれば、知らない天もいる。そのなかで、わずかな善業によって(天に)生まれた者は、‘今、私がどこに生まれるか誰が知ろうか’と恐れる。しかし、大きな功徳を積んだ者は、‘私は多くの布施を行い、戒を守り、功徳を積んできた。ここから没しても、私には善処(への転生)だけが期待される’と考え、恐れることも動揺することもない。このように、現れた前兆を見て、諸天は(その天子を)難陀園(ナンナ園)へと連れて行く。すべての天界に難陀園は存在するからである。”


Tīhi vācāhi anumodentīti idāni vuccamānehi tīhi vacanehi anumodenti, modaṃ pamodaṃ uppādenti, assāsenti, abhivadanavasena vā taṃkhaṇānurūpaṃ pamodaṃ karonti. Keci pana ‘‘anumodentī’’ti padassa ‘‘ovadantī’’ti vadanti. Itoti devalokato. Bhoti ālapanaṃ. Sugatinti sundaragatiṃ, manussalokaṃ sandhāya vadanti. Gacchāti paṭisandhiggahaṇavasena upehi.

“三つの言葉で随喜する”とは、今述べられている三つの言葉によって随喜し、歓喜や大いなる歓喜を生じさせ、安らぎを与え、あるいは敬意を表することによって、その瞬間に応じた歓喜を引き起こすことである。しかし、ある者たちは“随喜する(anumodenti)”という語を“教誡する(ovadanti)”と言う。“ここから(ito)”とは、天界からである。“尊者(bho)”とは呼びかけである。“善き趣(sugatiṃ)”とは幸福な趣のことであり、人間界を指して言っている。“行きなさい(gaccha)”とは、結生(再生)を取ることによって到達しなさいということである。


Evaṃ vutteti evaṃ tadā tehi devehi tassa ‘‘ito bho sugatiṃ gacchā’’tiādinā vattabbavacane bhagavatā vutte aññataro nāmagottena apākaṭo tassaṃ parisāyaṃ nisinno anusandhikusalo eko bhikkhu ‘‘ete sugatiādayo bhagavatā avisesato vuttā avibhūtā, handa te vibhūtatare kārāpessāmī’’ti etaṃ ‘‘kiṃnu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Saddhādiguṇavisesapaṭilābhakāraṇato devūpapattihetuto ca manussattaṃ devānaṃ abhisammatanti āha ‘‘manussattaṃ kho bhikkhu devānaṃ sugatigamanasaṅkhāta’’nti.

“このように説かれたとき”とは、その時それらの神々によって、彼(命終する神)に対して“ここから、尊者よ、善き趣へ行きなさい”などという、語られるべき言葉が世尊によって説かれたとき、その集いの中に座っていた、名も家系も知られていないが、文脈の接続(前後関係)に巧みなある一人の比丘が、“これらの善き趣などは、世尊によって特定せずに説かれ、明確にされていません。さあ、それらをより明確にさせよう”と考えて、“尊師よ、いったい何が……”などの言葉を述べた。信などの徳の特別な獲得の原因であることから、また神々として生まれる原因であることから、人間であることを神々は認めている(尊重している)ので、“比丘よ、神々にとって人間であることは、善き趣へ行くことと数えられるのである”と言われた。


Sugatigamanasaṅkhātanti ‘‘sugatigamana’’nti sammā kathitaṃ, vaṇṇitaṃ thomitanti attho. Yaṃ manussabhūtoti ettha yanti kiriyāparāmasanaṃ, tena paṭilabhatīti ettha paṭilabhanakiriyā āmasīyati, yo saddhāpaṭilābhoti attho. Manussabhūtoti manussesu uppanno, manussabhāvaṃ vā [Pg.245] patto. Yasmā devaloke uppannānaṃ tathāgatassa dhammadesanā yebhuyyena dullabhā savanāya, na tathā manussānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘manussabhūto’’ti. Tathāgatappavedite dhammavinayeti tathāgatena bhagavatā desite sikkhattayasaṅgahe sāsane. Tañhi dhammato anapetattā dhammo ca, āsayānurūpaṃ vineyyānaṃ vinayanato vinayo cāti dhammavinayo, upanissayasampattiyā vā dhammato anapetattā dhammaṃ apparajakkhajātikaṃ vinetīti dhammavinayo. Dhammeneva vā vinayo, na daṇḍasatthehīti dhammavinayo, dhammayutto vā vinayoti dhammavinayo, dhammāya vā saha maggaphalanibbānāya vinayoti dhammavinayo, mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādidhammato vā pavatto vinayoti dhammavinayo. Dhammo vā bhagavā dhammabhūto dhammakāyo dhammassāmī, tassa dhammassa vinayo, na takkiyānanti dhammavinayo, dhamme vā maggaphale nipphādetabbavisayabhūte vā pavatto vinayoti dhammavinayoti vuccati. Tasmiṃ dhammavinaye.

“善き趣へ行くことと数えられる”とは、“善き趣へ行くこと”として正しく語られ、称賛され、褒め称えられたという意味である。“人間となった(manussabhūto)”における“何が(yaṃ)”とは、行為を指し示している。それによって“獲得する”における“獲得する行為”が指し示されており、“信心を獲得すること”という意味である。“人間となった”とは、人間の中に生まれた、あるいは人間であることを得たということである。天界に生まれた者たちにとって、如来の説法を聞くことは概して困難であるが、人間にとってはそうではない。それゆえに“人間となった”と言われる。“如来の説かれた法と律において”とは、如来である世尊によって説かれた、三学を包含する教え(沙門の教え)においてである。それは法(dhamma)から離れていないから“法”であり、意図に応じて教化されるべき人々を調伏(vinayana)するから“律(vinaya)”であり、ゆえに“法と律”である。あるいは、具足した根機(upanissaya)によって、法から離れずに、煩悩の少ない者たちを調伏するから法律である。あるいは、棒や武器ではなく、法によってのみ調伏するから法律である。あるいは、法にかなった調伏であるから法律である。あるいは、法のために、すなわち道・果・涅槃とともに調伏するから法律である。あるいは、大悲や一切知の智慧などの法から生じた律であるから法律である。あるいは、法とは世尊のことであり、法そのものであり、法身であり、法の主(法王)であり、その法の律であって、思弁家たちのものではないから、法律である。あるいは、道・果を成就すべき対象として生じた律を法律という。その法律において、ということである。


Saddhaṃ paṭilabhatīti ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā saddhaṃ uppādeti. Saddho hi imasmiṃ dhammavinaye yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthe ārādhessati. Suladdhalābhasaṅkhātanti ettha yathā hiraññasuvaṇṇakhettavatthādilābho sattānaṃ upabhogasukhaṃ āvahati, khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati, dhanadāliddiyaṃ vūpasameti, muttādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasantatiñca āvahati; evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaraṃ vipākasukhamāvahati, saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati, guṇadāliddiyaṃ vūpasameti, satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasantatiñca āvahati. Vuttañhetaṃ –

“信心を獲得する”とは、“世尊によって法はよく説かれた”などによって信心を生じさせることである。なぜなら、この法律において、教えられた通りに実践する信者は、現世、来世、および究極の目的(涅槃)を成就するからである。“善く得られた利益と数えられる”において、例えば金銀、田畑、衣服などの獲得が、衆生に享受の幸福をもたらし、飢えや渇きなどの苦しみを防ぎ、富の貧困を鎮め、真珠などの宝を獲得する原因となり、世間の継続(繁栄)をもたらすように、世間的・出世間的な信心もまた、それに応じて世間的・出世間的な異熟(果報)の幸福をもたらし、信心を先頭として実践する者たちの生老などの苦しみを防ぎ、徳の貧困を鎮め、念覚支などの宝を獲得する原因となり、世間の継続をもたらすのである。次のように説かれている。


‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303);

“信心があり、戒を具足し、名声と富を備えた者は、どのような場所を訪れても、その至る所で供養される”(法句経303)。


Evaṃ saddhāpaṭilābhassa suladdhalābhatā veditabbā. Yasmā panāyaṃ saddhāpaṭilābho anugāmiko anaññasādhāraṇo sabbasampattihetu, lokiyassa ca hiraññasuvaṇṇādidhanalābhassa kāraṇaṃ. Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā uḷāruḷāravittūpakaraṇāni adhigacchati, tehi ca attano [Pg.246] paresañca atthameva sampādeti. Assaddhassa pana tāni anatthāvahāni honti, idha ceva samparāye cāti, evampi saddhāya suladdhalābhatā veditabbā. Tathā hi –

このように、信心の獲得が“善く得られた利益”であると知るべきである。なぜなら、この信心の獲得は、死後もつき従い、他者と共有されず、すべての幸福の原因であり、世間的な金銀などの財産を得る原因でもあるからである。信心ある者こそが、布施などの功徳を行って、広大で豊かな財宝や資具を手に入れ、それによって自分と他者の利益を成就するのである。しかし、不信の者にとっては、それらは今世においても来世においても不利益をもたらすものである。このように、信心が“善く得られた利益”であると知るべきである。実に、次のように説かれている。


‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ’’. (Saṃ. ni. 1.79).

“信心は糧(旅の準備)を蓄える”(相応部1.79)。


‘‘Saddhā dutiyā purisassa hotī’’ti ca. (Saṃ. ni. 1.36, 59).

“信心は人の伴侶である”(相応部1.36, 59)。


‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti ca. (Saṃ. ni. 1.73; su. ni. 184).

“この世で信心は人の最高の富である”(相応部1.73、経集184)。


‘‘Saddhāhattho mahānāgo’’ti ca. (A. ni. 6.43; theragā. 694).

“信心の手を持つ偉大な象(大龍)”(増支部6.43、長老の偈694)。


‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti ca. (Saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77).

“信心は種であり、苦行(精進)は雨である”(相応部1.197、経集77)。


‘‘Saddhesiko, bhikkhave, ariyasāvako’’ti (a. ni. 7.67) ca.

“比丘たちよ、聖なる弟子は信心を柱とするものである”(増支部7.67)。


‘‘Saddhāya tarati ogha’’nti ca. (Saṃ. ni. 1.246) –

“信心によって暴流を渡る”(相応部1.246)。


Anekesu ṭhānesu anekehi kāraṇehi saddhā saṃvaṇṇitā.

多くの箇所において、多くの理由によって、信心は称賛されている。


Idāni yāya saddhāya sāsane kusaladhammesu suppatiṭṭhito nāma hoti niyāmokkantiyā, taṃ saddhaṃ dassetuṃ ‘‘sā kho panassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha assāti imassa bhaveyyāti attho. Niviṭṭhāti abhiniviṭṭhā cittasantānaṃ anupaviṭṭhā. Mūlajātāti jātamūlā. Kiṃ pana saddhāya mūlaṃ nāma? Saddheyyavatthusmiṃ okappanahetubhūto upāyamanasikāro. Apica sappurisasevanā saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti cattāri sotāpattiyaṅgāni mūlāni veditabbāni. Patiṭṭhitāti ariyamaggādhigamena kenaci akampanīyabhāvena avaṭṭhitā. Tenevāha ‘‘daḷhā asaṃhāriyā’’ti. Daḷhāti thirā. Asaṃhāriyāti kenaci saṃharituṃ vā hāpetuṃ vā apanetuṃ vā asakkuṇeyyā. Iti te devā tassa sotāpattimaggasamadhigamaṃ āsīsantā evaṃ vadanti. Attano devaloke kāmasukhūpabhogārahameva hi ariyapuggalaṃ te icchanti. Tenāha ‘‘ehi, deva, punappuna’’nti.

今、どのような信心によって、教え(教団)における善法の中に、正性決定(決定的な境地)に入ることによって“よく確立された”とされるのか、その信心を示すために“それは彼にとって……”などが説かれた。そこで“彼にとって(assa)”とは、この者にとって、という意味である。“定着した(niviṭṭhā)”とは、深く入り込み、心の相続(連続)に入り込んだことである。“根を張った(mūlajātā)”とは、根が生じたことである。では、信心の“根”とは何か。信ずべき対象に対して、確信の原因となる如理作意(適切な思考)である。さらに、善友に親近すること、正法を聞くこと、如理作意、法に随う法の修行(法随法行)という四つの預流支(預流果の要因)が、根であると知るべきである。“確立された(patiṭṭhitā)”とは、聖なる道の獲得によって、何ものにも動揺しない状態として留まっていることである。それゆえに“強固であり、奪い去ることができない”と言われた。“強固(daḷhā)”とは、堅固なことである。“奪い去ることができない(asaṃhāriyā)”とは、何者によっても、奪うことも、減らすことも、取り除くこともできないことである。このように、それらの神々は彼の預流道の獲得を願って、このように言うのである。なぜなら、彼らは自らの天界において、欲の楽しみを享受するにふさわしい聖者こそを望むからである。それゆえに“来なさい、天子よ、何度も何度も”と言ったのである。


Gāthāsu puññakkhayamaraṇampi jīvitindriyupacchedeneva hotīti āha ‘‘cavati āyusaṅkhayā’’ti. Anumodatanti anumodantānaṃ. Manussānaṃ sahabyatanti [Pg.247] manussehi sahabhāvaṃ. Saha byetīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā. Niviṭṭhassāti niviṭṭhā bhaveyya. Yāvajīvanti yāva jīvitappavattiyā, yāva parinibbānāti attho.

詩において‘寿の尽きることによって没する’と言われるのは、福徳が尽きて死ぬこともまた、命根の遮断によるものであるからである。ゆえに‘寿の尽きることによって没する’と言われた。‘随喜する’とは、随喜している者たちのことである。‘人間との共生’とは、人間と共に在ることである。共に行く(saha byeti)ゆえに共生(sahabyo)であり、共に存続すること、その状態が共生(sahabyatā)である。‘安住した者の’とは、安住しているであろう(者の)ことである。‘命のある限り’とは、命の存続する限り、すなわち、遍涅槃に至るまでのことである。


Appamāṇanti sakkaccaṃ bahuṃ uḷāraṃ bahukkhattuñca karaṇavasena pamāṇarahitaṃ. Nirūpadhinti kilesūpadhirahitaṃ, suvisuddhaṃ nimmalanti attho. Yasmā pana te devā mahaggatakusalaṃ na icchanti kāmalokasamatikkamanato, kāmāvacarapuññameva icchanti, tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘ito devalokato cuto manussesu uppajjitvā viññutaṃ patto kāyaduccaritādiṃ sabbaṃ duccaritaṃ pahāya kāyasucaritādiṃ sabbaṃ sucaritaṃ uḷāraṃ vipulaṃ upacinitvā ariyamaggena āgatasaddho bhavāhī’’ti. Yasmā pana lokuttaresu paṭhamamaggaṃ dutiyamaggampi vā icchanti attano devalokūpapattiyā anativattanato, tasmā tesampi vasena ‘‘appamāṇaṃ nirūpadhi’’ntipadānaṃ attho veditabbo – pamāṇakarānaṃ diṭṭhekaṭṭhaoḷārikakāmarāgādikilesānaṃ upacchedena appamāṇaṃ, sattamabhavato vā uppajjanārahassa khandhūpadhissa taṃnibbattakaabhisaṅkhārūpadhissa taṃtaṃmaggavajjhakilesūpadhissa ca pahānena tesaṃ anibbattanato nirupadhisaṅkhātanibbānasannissitattā ca nirupadhīti.

‘無量’とは、慎重に、多く、勝妙に、そして何度も行うことによって、量りきれないことをいう。‘無依’とは、煩悩という依がないこと、極めて清浄で汚れがないという意味である。しかしながら、それら天子たちは、欲界を越えることになるがゆえに大なる善を望まず、欲界の福徳のみを望むのであるから、ここでの意味は次のように理解されるべきである。‘この天界から没して、人間界に生まれ、知性を得て、身の悪行などのすべての悪行を捨て、身の善行などのすべての勝妙で広大な善行を積み上げ、聖道によって得られた信仰を持つ者となれ’と。しかし、出世間においては、自らの天界への赴きを違えないために、初道あるいは第二道をも望むのであるから、それらに基づいても‘無量にして無依’という言葉の意味は理解されるべきである。すなわち、限定(量)を作る者である、見道において断たれるべき粗大な欲愛などの煩悩を断絶することによって‘無量’であり、あるいは、第七の存在から生じるべき蘊(依)、それを生じさせる行(依)、およびそれぞれの道によって断たれるべき煩悩(依)の放棄によって、それらが生じないことから、無依と称される涅槃に拠っているがゆえに‘無依’なのである。


Evaṃ accantameva apāyadvārapidhāyakaṃ kammaṃ dassetvā idāni saggasampattinibbattakakammaṃ dassetuṃ ‘‘tato opadhika’’ntiādi vuttaṃ. Tattha opadhikanti upadhivepakkaṃ attabhāvasampattiyā ceva bhogasampattiyā ca nibbattakanti attho. Upadhīti hi attabhāvo vuccati. Yathāha ‘‘santekaccāni pāpakāni kammasamādānāni upadhisampattipaṭibāhitāni na vipaccantī’’ti (vibha. 810). Kāmaguṇāpi. Yathāha ‘‘upadhīhi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12; su. ni. 34). Tatrāyaṃ vacanattho – upadhīyati ettha sukhadukkhanti upadhi, attabhāvo kāmaguṇā ca. Upadhikaraṇaṃ sīlaṃ etassa, upadhiṃ vā arahatīti opadhikaṃ, puññaṃ, taṃ bahuṃ uḷāraṃ katvā. Kathaṃ? Dānena. Dānañhi itarehi sukaranti evaṃ vuttaṃ. Dānenāti vā padena abhayadānampi vuttaṃ, na āmisadānamevāti sīlassāpi saṅgaho daṭṭhabbo. Yasmā pana te devā asurakāyahāniṃ ekanteneva devakāyapāripūriñca icchanti, tasmā tassa upāyaṃ [Pg.248] dassentā ‘‘aññepi macce saddhamme, brahmacariye nivesayā’’ti dhammadāne niyojenti. Yadā vidūti yasmiṃ kāle devā devaṃ cavantaṃ vidū vijāneyyuṃ, tadā imāya yathāvuttāya anukampāya dukkhāpanayanakamyatāya ‘‘deva, ime devakāye punappunaṃ uppajjanavasena ehi āgacchāhī’’ti ca anumodentīti.

このように、決定的に悪趣の門を閉ざす業を示した後、今度は天界の幸いを生じさせる業を示すために、‘それゆえ、依に関する’等の言葉が説かれた。そこで‘依に関する(おーぱでぃか)’とは、依の報いであり、身体の成就と、資財の成就を生じさせるという意味である。実際、‘依(うぱでぃ)’とは身体のことを指す。それは‘ある種の悪しき業の受持は、身体の成就によって妨げられ、成熟しない’(‘びばんが’810)と言われている通りである。また、五欲のことでもある。‘依によって人の憂いが生じる’(‘さんゆったにかなーや’1.12、‘すったにぱーた’34)と言われている通りである。ここでの語義は、そこに苦楽が置かれる(upadhīyati)がゆえに‘依’であり、身体と五欲のことである。依を作る原因となる戒、あるいは依に値するものが‘依に関する’福徳であり、それを多く、勝妙に行うことである。どのようにか。施しによってである。施しは他のことよりも容易であるから、このように説かれた。また‘施しによって’という言葉で、無畏施も説かれており、単なる財物の施しだけではないので、戒も含まれると見るべきである。しかし、それら天子たちは阿修羅の群れの減少と、天子の群れの円満をひとえに望むものであるから、その手段を示すために‘他の死すべき人間たちをも正法に、梵行に落ち着かせよ’と、法施に勧めているのである。‘賢者たちが知る時’とは、天子たちが、天子が没することを知る時に、その時、上述のような憐れみにより、苦しみを除きたいと願うがゆえに、‘天子よ、これら天界に何度も生まれることによって、ここへ来なさい’と随喜するのである。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四の経の注釈が完了した。


5. Bahujanahitasuttavaṇṇanā

5. 多衆利益経の注釈


84. Pañcame loketi ettha tayo lokā – sattaloko, saṅkhāraloko, okāsalokoti. Tesu indriyabaddhānaṃ rūpadhammānaṃ arūpadhammānaṃ rūpārūpadhammānañca santānavasena vattamānānaṃ samūho sattaloko, pathavīpabbatādibhedo okāsaloko, ubhayepi khandhā saṅkhāraloko. Tesu sattaloko idha adhippeto. Tasmā loketi sattaloke. Tatthāpi na devaloke, na brahmaloke, manussaloke. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa aparena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe; puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe; dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe; pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe; uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimadese uppajjati tathāgato. Na kevalañca tathāgatova paccekabuddhā aggasāvakā asītimahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattirājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti. Idha pana tathāgatavāreyeva sabbatthakavasena ayaṃ nayo labbhati, itaresu ekadesavasena.

84. 第五の経の‘世間に’について。ここには三つの世間がある。有情世間、行世間、器世間である。これらの中で、諸根に縛られた色法、無色法、および色無色法が相続として持続している集合体が有情世間である。大地や山などの区分が器世間である。その両方の蘊が行世間である。これらの中で、ここでは有情世間が意図されている。したがって‘世間に’とは有情世間においてである。そこでも天界ではなく、梵天界でもなく、人間界においてである。人間界においても他の輪囲ではなく、この輪囲においてのみである。そこでもすべての場所ではなく、‘東の方角にはガジャンガラという町があり、その西にはマハーサーラーがあり、それより先は辺境の地方であり、こちら側が中中国(まじじまでーさ)である。南東の方角にはサッラワティーという川があり、それより先は辺境の地方であり、こちら側が中中国である。南の方角にはセータカンニカという町があり、それより先は辺境の地方であり、こちら側が中中国である。西の方角にはトューナというバラモンの村があり、それより先は辺境の地方であり、こちら側が中中国である。北の方角にはウシラッダジャという山があり、それより先は辺境の地方であり、こちら側が中中国である’(‘まはーわっが’259)と、このように画定された、長さ三百由旬、幅二百五十由旬、周囲九百由旬の中中国に、如来は出現するのである。そして如来だけではなく、独覚、勝弟子、八十の大長老、仏母、仏父、転輪聖王、およびその他の徳を備えたバラモンや長者たちも、まさにここに出現するのである。しかしここでは、如来の出現に関してはすべての点においてこの理が当てはまり、他の者たちに関しては一部において当てはまるのである。


Uppajjamānā [Pg.249] uppajjantīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva, uppajjantā bahujanahitatthāya uppajjanti, na aññena kāraṇenāti evamettha attho veditabbo. Evarūpañhettha saddalakkhaṇaṃ na sakkā aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ.

‘出現しつつ出現する’というこの表現は、両方とも現在進行の表現であり、出現する者は多くの人々の利益のために出現するのであって、他の理由によるのではない、とここでの意味は理解されるべきである。このような語法は、他の語法によって拒まれることはできない。


Apica uppajjamāno nāma uppajjati nāma uppanno nāmāti ayaṃ pabhedo veditabbo. Tathāgato hi mahābhinīhāraṃ karonto, buddhakare dhamme pariyesanto, pāramiyo pūrento, pañca mahāpariccāge pariccajanto, ñātatthacariyaṃ caranto, lokatthacariyaṃ, buddhatthacariyaṃ koṭiṃ pāpento, pāramiyo pūretvā tusitabhavane tiṭṭhanto, tato otaritvā carimabhave paṭisandhiṃ gaṇhanto, agāramajjhe vasanto, abhinikkhamanto, mahāpadhānaṃ padahanto, paripakkañāṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhamento paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaranto, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhento, pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā anekākāraṃ sabbasaṅkhāre sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhanto yāva anāgāmiphalaṃ sacchikarontopi uppajjamāno eva nāma, arahattamaggakkhaṇe uppajjati nāma, arahattaphalakkhaṇe pana uppanno nāma. Buddhānañhi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīnaṃ uppādanakiccaṃ atthi, saheva pana arahattamaggena sakalopi buddhaguṇarāsi āgatova nāma hoti. Tasmā te nibbattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppannā nāma honti. Idha arahattaphalakkhaṇaṃ sandhāya ‘‘uppajjatī’’ti vutto. Uppanno hotīti ayañhettha attho.

さらに、“生まれる途中の者”“生まれる者”“生まれた者”という区別を知るべきである。実際、如来は、大誓願を立て、仏陀となるための法を希求し、波羅蜜を満たし、五つの大施を施し、親族のための行、世間のための行、仏陀としての行を究極に到達させ、波羅蜜を満たして兜率天に住し、そこから降下して最後の生において結生を受け、在家のうちに住み、出家し、大精進に励み、知恵が成熟して菩提道場に登り、魔軍を打ち破り、初夜に宿住随念智を、中夜に天眼を清め、後夜に縁起に知恵を投入して、多種多様なあらゆる行を遍察し、預流道から阿那含果を証得するに至るまでも、まさに“生まれる途中の者”と呼ばれる。阿羅漢道の一瞬において“生まれる者”であり、阿羅漢果の一瞬において“生まれた者”である。仏陀たちには、弟子のようには、順次、神通智などを生じさせる務めはなく、阿羅漢道とともに、すべての仏徳の集積がまさに到来した状態となる。それゆえ、彼らはすべてのなすべきことを成し遂げたがゆえに、阿羅漢果の一瞬において“生まれた者”となる。ここでは阿羅漢果の一瞬を指して“生まれる”と言われている。“生まれた状態にある”というのが、ここでの意味である。


Sāvakopi khīṇāsavo sāvakabodhiyā hetubhūte puññasambhāre sambharanto pubbayogaṃ pubbacariyaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento carimabhave nibbattanto anukkamena viññutaṃ patvā saṃsāre ādīnavaṃ disvā pabbajjāya cetayamāno pabbajjaṃ matthakaṃ pāpetvā sīlādīni paripūrento dhutadhamme samādāya vattamāno jāgariyaṃ anuyuñjanto ñāṇāni nibbattento vipassanaṃ paṭṭhapetvā heṭṭhimamagge adhigacchantopi uppajjamāno eva nāma, arahattamaggakkhaṇe uppajjati nāma, arahattaphalakkhaṇe pana uppanno nāma. Sekkho pana pubbūpanissayato paṭṭhāya yāva gotrabhuñāṇā uppajjamāno nāma, paṭhamamaggakkhaṇe uppajjati nāma, paṭhamaphalakkhaṇato paṭṭhāya uppanno nāma. Ettāvatā ‘‘tayome, bhikkhave, puggalā loke uppajjamānā uppajjantī’’ti padānaṃ attho vutto hoti.

弟子の漏尽者も、声聞菩提の原因となる福徳の資糧を積み、過去の修行や前世の行い、往復の義務を満たし、最後の生に生まれ、次第に分別を得て、輪廻の過患を見て、出家を志し、出家を成就させ、戒などを円満にし、頭陀行を実践し、不眠不休に努め、諸々の知恵を生じさせ、ヴィパッサナーを確立して、下の諸道を証得する間も、まさに“生まれる途中の者”と呼ばれる。阿羅漢道の一瞬において“生まれる者”であり、阿羅漢果の一瞬において“生まれた者”である。学人については、過去の強力な縁から種姓智に至るまでが“生まれる途中の者”であり、第一の道の一瞬において“生まれる者”であり、第一の果の一瞬から“生まれた者”である。これによって、“比丘たちよ、これら三人の人々が世の中に現れる(生まれる途中の者、生まれる者)”という言葉の意味が説かれたことになる。


Idāni [Pg.250] bahujanahitāyātiādīsu bahujanahitāyāti mahājanassa hitatthāya. Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya. Lokānukampāyāti sattalokassa anukampaṃ paṭicca. Katarasattalokassāti? Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā dhammaṃ paṭivijjhati, amatapānaṃ pivati, tassa. Bhagavato hi dhammacakkappavattanasuttantadesanāya aññātakoṇḍaññappamukhā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo dhammaṃ paṭivijjhiṃsu. Evaṃ yāva subhaddaparibbājakavinayanā dhammaṃ paṭividdhasattānaṃ gaṇanā natthi, mahāsamayasuttantadesanāyaṃ maṅgalasuttaṃ, cūḷarāhulovādaṃ, samacittadesanāyanti imesu catūsu ṭhānesu abhisamayaṃ pattasattānaṃ paricchedo natthi. Evametassa aparimāṇassa sattalokassa anukampāya. Sāvakassa pana arahato sekkhassa ca lokānukampāya uppatti dhammasenāpatiādīhi dhammabhaṇḍāgārikādīhi ca desitadesanāya paṭivedhappattasattānaṃ vasena, aparabhāge ca mahāmahindattherādīhi desitadesanāya paṭividdhasaccānaṃ vasena, yāvajjatanā ito paraṃ anāgate ca sāsanaṃ nissāya saggamokkhamaggesu patiṭṭhahantānaṃ vasenapi ayamattho vibhāvetabbo.

さて、“多くの人々の利益のために”などの句について、“多くの人々の利益のために”とは、多くの人々の利益を目的として、という意味である。“多くの人々の幸福のために”とは、多くの人々の幸福を目的として、という意味である。“世間への慈悲のために”とは、衆生の世間に対する慈悲を理由として、という意味である。“いかなる衆生の世間に対してか”といえば、如来の説法を聞いて法を悟り、不死の飲み物を飲む、そのような衆生に対してである。実際、世尊の転法輪経の説法によって、アンニャー・コンダンニャを筆頭とする十八億の梵天たちが法を悟った。このように、スバッダ遊行者の教化に至るまで、法を悟った衆生の数は計り知れない。大集会経、吉祥経、小ラーフラ教誡経、等心経のこれら四つの機会で悟りを得た衆生の限定はない。このように、この無辺の衆生の世間への慈悲のためである。弟子の阿羅漢と学人の世間への慈悲については、法将軍たちや法蔵たちによって説かれた説法によって悟りに達した衆生により、また、後の時代にマヒンダ長老たちによって説かれた説法によって真理を悟った者たちにより、さらに今日に至るまで、またこれより先の未来においても、教えに依って天界や解脱の道に立つ者たちによっても、この意味は明らかにされるべきである。


Apica bahujanahitāyāti bahujanassa hitatthāya, nesaṃ paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesakoti. Bahujanasukhāyāti bahujanassa sukhatthāya, cāgasampattiyā upakaraṇasukhasampadāyakoti. Lokānukampāyāti lokassa anukampanatthāya, mettākaruṇāsampattiyā mātāpitaro viya lokassa rakkhitā gopitāti. Atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti idha devamanussaggahaṇena bhabbapuggale veneyyasatte eva gahetvā tesaṃ nibbānamaggaphalādhigamāya tathāgatassa uppatti dassitā paṭhamavāre, dutiyatatiyavāresu pana arahato sekkhassa ca vasena yojetabbaṃ. Tattha atthāyāti iminā paramatthāya, nibbānāyāti vuttaṃ hoti. Hitāyāti taṃsampāpakamaggatthāyāti vuttaṃ hoti. Nibbānasampāpakamaggato hi uttariṃ hitaṃ nāma natthi. Sukhāyāti phalasamāpattisukhatthāyāti vuttaṃ hoti, tato uttari sukhābhāvato. Vuttañhetaṃ ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.27; vibha. 804).

さらに、“多くの人々の利益のために”とは、多くの人々の利益のためであり、彼らの知恵の完成によって現世・来世の利益を教示することである。“多くの人々の幸福のために”とは、多くの人々の幸福のためであり、布施の完成によって資具の幸福を供与することである。“世間への慈悲のために”とは、世間を哀れむためであり、慈悲の完成によって父母のように世間を保護し、守護することである。“諸天と人間の義と利益と幸福のために”というここでは、“諸天と人間”という把握によって、化導すべき人々のみを捉えて、彼らの涅槃の道と果の証得のために、最初の回で如来の出現が示されている。第二回と第三回については、阿羅漢と学人の文脈で結びつけるべきである。その中で、“義のために”とは、これによって勝義である“涅槃のために”と言われている。“利益のために”とは、それに到達させるための“道のために”と言われている。涅槃へ到達させる道よりも優れた利益というものはないからである。“幸福のために”とは、“果等至の幸福のために”と言われている。それより優れた幸福は存在しないからである。これについて、“この三昧は、現在の幸福であり、また未来に幸福という報いをもたらすものである”と説かれている。


Tathāgatotiādīnaṃ [Pg.251] padānaṃ attho heṭṭhā vutto. Vijjācaraṇasampannotiādīsu tissopi vijjā bhayabherave (ma. ni. 1.34 ādayo) āgatanayena, chapi vijjā chaḷabhiññāvasena, aṭṭhapi vijjā ambaṭṭhasutte āgatāti vijjāhi, sīlasaṃvarādīhi, pannarasahi caraṇadhammehi ca, anaññasādhāraṇehi sampanno samannāgatoti vijjācaraṇasampanno. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā gadattā ca sugato. Sabbathā viditalokattā lokavidū. Natthi etassa uttaroti anuttaro. Purisadamme purisaveneyye sāreti vinetīti purisadammasārathi. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Sabbassāpi neyyassa sabbappakārena sayambhuñāṇena buddhattā buddhoti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato (visuddhi. 1.132-133) gahetabbo.

“如来”などの語の意味は、以下に述べられる。“明行足”などにおいて、“明(明知)”は‘怖駭経’に伝わる方法によれば三明であり、六通の区分によれば六明であり、‘阿摩昼経’に伝わる方法によれば八明である。これら“明”と、戒律の抑制などの十五の“行(行持)”を具え、他と共通しない優れた特質を具足しているため“明行足”という。素晴らしい歩みであること、優れた境地へ至ったこと、正しく至ったこと、正しく語ったことによって“善逝”という。あらゆる面で世間を知り尽くしているため“世間解”という。彼より優れた者はいないため“無上士”という。調御すべき人間、教化すべき人間を導き、訓練するため“調御丈夫”という。現世、来世、および究極の目的(涅槃)について、相応に教え諭すため“天人師”という。知られるべき全ての事柄を、あらゆる側面から自叙の智慧によって覚ったため“仏”という。これがここでの要約であり、詳細は‘清浄道論’から理解されるべきである。


So dhammaṃ deseti ādi…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññaṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Kathaṃ? Ekagāthāpi hi samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyehi majjhekalyāṇā, pacchimena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamena anusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ. Sakalopi vā sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo. Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato savanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi [Pg.252] sukhameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇo. Nāthappabhavattā ca pabhavasuddhiyā ādikalyāṇo, atthasuddhiyā majjhekalyāṇo, kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇo. Tena vuttaṃ ‘‘so dhammaṃ deseti ādi…pe… pariyosānakalyāṇa’’nti.

“彼は法を説く……後善である”について。その世尊は衆生への慈悲に基づき、無上の遠離の楽を捨ててさえ法を説く。そして、それを多かれ少なかれ説くにあたって、初善などの態様をもってのみ説く。いかにしてか。一偈であっても、法の全体的な卓越性により、第一句によって初善であり、第二・第三句によって中善であり、最後の句によって後善である。一連の経は、序分によって初善であり、結分によって後善であり、残りの部分によって中善である。多脈の経は、最初の脈絡によって初善であり、最後の脈絡によって後善であり、残りの脈絡によって中善である。あるいは教え全体としては、自らの利益である戒によって初善であり、止観・道・果によって中善であり、涅槃によって後善である。あるいは、戒と定によって初善であり、観と道によって中善であり、果と涅槃によって後善である。あるいは、仏の正覚によって初善であり、法の善妙さによって中善であり、僧の正行によって後善である。あるいは、それを聞いてそのように実践した者が到達すべき正覚によって初善であり、辟支仏の悟りによって中善であり、声聞の悟りによって後善である。また、聞かれる際、五蓋を鎮めるため、聞くことによってさえ善をもたらすので初善であり、実践される際、止観の楽をもたらすため、実践によっても楽をもたらすので中善であり、そのように実践して実践の果が完成したとき、如常の状態をもたらすため、実践の果によっても善をもたらすので後善である。また、救済者から生じたものであるため、起源の清浄さにより初善であり、意味の清浄さにより中善であり、働きの清浄さにより後善である。それゆえ“彼は法を説く……後善である”と言われる。


Yaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsana, pakāsana, vivaraṇa, vibhajana, uttānīkaraṇa paññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ, atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi vā sātthaṃ, dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato vā sātthaṃ, dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato parikkhakajanappasādakanti sātthaṃ, saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ, uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ, apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ, apica paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ, pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ, sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā paripuṇṇaṃ, nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ, sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato tesaṃ cariyabhāvato ca brahmacariyaṃ. Tasmā ‘‘sātthaṃ sabyañjanaṃ…pe… pakāsetī’’ti vuccati. Paṭhamoti gaṇanānupubbato sabbalokuttamabhāvato ca paṭhamo puggalo.

世尊が法を説く際、教えとしての梵行と道としての梵行を明らかにし、様々な理趣によって照らし出すが、それは相応に、意味の完成によって“有義”であり、文句の完成によって“有文”である。提示、顕示、開示、分別、明瞭化、施設、意味、語句の結合によって“有義”であり、文字、語、文、形態、語源、解説の完成によって“有文”である。あるいは、意味の深遠さと通達の深遠さによって“有義”であり、法の深遠さと説法の深遠さによって“有文”である。あるいは、義無礙解と辞無礙解の領域であるから“有義”であり、法無礙解と詞無礙解の領域であるから“有文”である。賢者が知るべきものであり、吟味する人々を喜ばせるものであるから“有義”であり、信ずべきものであり、世俗の人々を喜ばせるものであるから“有文”である。深遠な意図のゆえに“有義”であり、明瞭な文句のゆえに“有文”である。付け加えるべきものがない全き円満さのゆえに“独一円満”であり、取り除くべきものがない無欠陥の清浄さのゆえに“清浄”である。さらに、実践による証得の明瞭さによって“有義”であり、教説の伝承の明瞭さによって“有文”であり、戒などの五分法身の成就によって“円満”であり、随煩悩がないこと、生死の海を渡るために行われること、世俗の利得を顧みないことによって“清浄”である。三学に包含され、最上の人々によって行われるべきこと、また彼らの行法であることから“梵行”という。それゆえ“有義有文……明らかにする”と言われる。“第一”とは、数的な順序においても、全世間の最上であるという点においても、第一の人物ということである。


Tasseva satthu sāvakoti tasseva yathāvuttaguṇassa satthu sammāsambuddhassa dhammadesanāya savanante jāto dhammasenāpatisadiso sāvako, na pūraṇādi viya paṭiññāmattena satthu sāvako. Pāṭipadoti paṭipadāsaṅkhātena ariyamaggena ariyāya jātiyā jāto bhavoti pāṭipado, aniṭṭhitapaṭipattikicco paṭipajjamānoti attho. Suttageyyādi pariyattidhammo bahuṃ suto etenāti bahussuto. Pātimokkhasaṃvarādisīlena [Pg.253] ceva āraññikaṅgādidhutaṅgavatehi ca upapanno sampanno samannāgatoti sīlavatūpapanno. Iti bhagavā ‘‘lokānukampā nāma hitajjhāsayena dhammadesanā, sā ca imesu eva tīsu puggalesu paṭibaddhā’’ti dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

“その師の弟子”とは、前述の徳を有する師、正自覚者の説法を聞くことによって生まれた、法将のような弟子のことであり、プーラナなどのように、自称するだけの弟子のことではない。“行道者”とは、行道と称される聖道によって、聖なる生へと生まれた者であり、まだ実践の務めを終えていない、実践の途上にある者という意味である。契経や応頌などの教法を多く聞いたため“多聞”という。波羅提木叉の律儀などの戒、および森林住などの頭陀行の徳を具え、達成し、具足しているため“戒徳具足”という。このように世尊は、“衆生への憐れみとは、利益を願う心による法の説示であり、それはこれら三種の人に依存している”ということを示している。残りの部分は容易に理解できる。


Gāthāsu tassanvayoti tasseva satthu paṭipattiyā dhammadesanāya ca anugamanena tassanvayo anujāto. Avijjandhakāraṃ vidhamitvā saparasantānesu dhammālokasaṅkhātāya pabhāya karaṇato pabhaṅkarā. Dhammamudīrayantāti catusaccadhammaṃ kathentā. Apāpurantīti ugghāṭenti. Amatassa nibbānassa. Dvāraṃ ariyamaggaṃ. Yogāti kāmayogādito. Satthavāhenāti veneyyasatthavāhanato bhavakantāranittharaṇato satthavāho, bhagavā, tena satthavāhena. Sudesitaṃ maggamanukkamantīti tena sammā desitaṃ ariyamaggaṃ tassa desanānusārena anugacchanti paṭipajjanti. Idhevāti imasmiṃyeva attabhāve. Sesaṃ uttānameva.

偈(詩節)において、“その追随者(tassanvayo)”とは、その師(仏陀)の修行(実践)と法の説示に従うことによって、その追随者として後に生まれた(随生した)者のことである。無明の闇を打ち破り、自他の相承(心相続)において、法の光と称される輝きを生じさせるがゆえに、“光輝を生じる者(pabhaṅkarā)”という。“法を説きつつ(Dhammamudīrayantā)”とは、四聖諦の法を語りつつ、ということである。“開く(Apāpuranti)”とは、門を開くことである。“不死の(Amatassa)”とは涅槃のことである。“門(Dvāraṃ)”とは聖なる道(八聖道)のことである。“軛(Yogā)”とは、欲の軛などから(の離脱)である。“隊商主(Satthavāhena)”とは、化導されるべき衆生の隊商を導き、存在の荒野を渡らせるがゆえに隊商主(導師)である世尊、その隊商主によって、ということである。“よく説かれた道に従いゆく(Sudesitaṃ maggamanukkamanti)”とは、彼(世尊)によって正しく説かれた聖なる道を、その説法に従って歩み、実践することである。“まさにここで(Idheva)”とは、まさにこの自己の存在(現身)において、ということである。残りは明快である。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の解説が終了した。


6. Asubhānupassīsuttavaṇṇanā

6. 不浄随観経の解説


85. Chaṭṭhe asubhānupassīti asubhaṃ anupassantā dvattiṃsākāravasena ceva uddhumātakādīsu gahitanimittassa upasaṃharaṇavasena ca kāyasmiṃ asubhaṃ asubhākāraṃ anupassakā hutvā viharatha. Ānāpānassatīti ānāpāne sati, taṃ ārabbha pavattā sati, assāsapassāsapariggāhikā satīti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘ānanti assāso, no passāso. Pānanti passāso, no assāso’’tiādi (paṭi. ma. 1.160).

85. 第六の(経)において、“不浄を随観する者(asubhānupassī)”とは、三十二相の理(ことわり)によって、また膨張相などの(不浄の)相を捉えて(自身の体に)適用することによって、身体において不浄なるもの、不浄なあり方を随観する者となって住せよ、ということである。“安那般那念(Ānāpānassati)”とは、入息と出息における念(気づき)であり、それを対象として生じた念、すなわち入息と出息を把握する念のことである。次のように説かれているからである。“アーナとは入息(吸う息)であり、出息(吐く息)ではない。パーナとは出息であり、入息ではない”等(無碍解道 1.160)。


Voti tumhākaṃ. Ajjhattanti idha gocarajjhattaṃ adhippetaṃ. Parimukhanti abhimukhaṃ. Sūpaṭṭhitāti suṭṭhu upaṭṭhitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ānāpānassati ca tumhākaṃ kammaṭṭhānābhimukhaṃ suṭṭhu upaṭṭhitā hotūti. Atha vā parimukhanti pariggahitaniyyānaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ – ‘‘parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānaṭṭho[Pg.254], satīti upaṭṭhānaṭṭho, tena vuccati parimukhaṃ sati’’nti (paṭi. ma. 1.164). Iminā catusatipaṭṭhānasoḷasappabhedā ānāpānassatikammaṭṭhānabhāvanā dassitāti daṭṭhabbā.

“汝らの(Vo)”とは、あなた方の、ということである。“内なる(Ajjhattaṃ)”とは、ここでは対象としての内面(境繋内)が意図されている。“鼻先に(Parimukhaṃ)”とは、面前に(向かって)、ということである。“よく確立された(Sūpaṭṭhitā)”とは、実によく確立された、ということである。こういうことが言われている。すなわち、安那般那念が、あなた方の瞑想対象(業処)に向かって実によく確立されるように、ということである。あるいはまた、“鼻先に(Parimukhaṃ)”とは、把握された(解脱への)出口(出離)のことである。無碍解道において次のように説かれている。“パリ(pari)は把握の意味であり、ムカ(mukha)は出口(出離)の意味であり、サティ(sati)は確立(現起)の意味である。それゆえに‘鼻先に念を(parimukhaṃ satiṃ)’と言われる”(無碍解道 1.164)。これによって、四念処と十六の階梯に分かれる安那般那念の業処の修習が示されていると見なすべきである。


Evaṃ saṅkhepeneva rāgacaritavitakkacaritānaṃ sappāyaṃ paṭikūlamanasikārakāyānupassanāvasena samathakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca upadisitvā idāni suddhavipassanākammaṭṭhānameva dassento ‘‘sabbasaṅkhāresu aniccānupassino viharathā’’ti āha. Tattha aniccaṃ, aniccalakkhaṇaṃ, aniccānupassanā, aniccānupassīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Hutvā, abhāvato, udayabbayayogato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepato ca khandhapañcakaṃ aniccaṃ nāma. Tassa yo hutvā abhāvākāro, taṃ aniccalakkhaṇaṃ nāma. Taṃ ārabbha pavattā vipassanā aniccānupassanā. Taṃ aniccanti vipassako aniccānupassī. Ettha ca ekādasavidhā asubhakathā paṭhamajjhānaṃ pāpetvā, soḷasavatthukā ca ānāpānakathā catutthajjhānaṃ pāpetvā, vipassanākathā ca vitthārato vattabbā, sā pana sabbākārato visuddhimagge (visuddhi. 2.737-740) kathitāti tattha vuttanayeneva veditabbā.

このように、貪欲の傾向(貪行者)や思考の傾向(尋行者)にふさわしい、厭逆作意と身随観による止の業処および観の業処を簡潔に示してから、今は純粋な観の業処のみを示すために、“すべての行(諸行)において無常を随観して住せよ”と説かれた。そこでは、無常、無常の相、無常随観、無常を随観する者、というこの四つの事柄を知るべきである。(生じて)あったものが(滅して)なくなること、生滅を伴うこと、一時的であること、そして常住であることを否定することによって、五蘊は“無常”と呼ばれる。その(生じて)あったものがなくなるというあり方が、“無常の相”と呼ばれる。それを対象として生じる観が“無常随観”である。それを無常であると観ずる者が“無常を随観する者”である。そしてここでは、初禅に導く十一種の不浄の説示、四禅に導く十六の基本事項に基づく安那般那の説示、および観の説示について、詳細に語られるべきであるが、それはあらゆる側面において‘清浄道論’(Visuddhimagga 2.737-740)で説かれているので、そこで説かれた方法によって知るべきである。


Idāni asubhānupassanādīhi nipphādetabbaṃ phalavisesaṃ dassetuṃ ‘‘asubhānupassīna’’ntiādimāha. Tattha subhāya dhātuyāti subhabhāve, subhanimitteti attho. Rāgānusayoti subhārammaṇe uppajjanāraho kāmarāgānusayo. So kesādīsu uddhumātakādīsu vā asubhānupassīnaṃ asubhanimittaṃ gahetvā tattha paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā adhigatena anāgāmimaggena pahīyati, sabbaso samucchindīyatīti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘asubhā bhāvetabbā kāmarāgassa pahānāyā’’ti (a. ni. 9.3; udā. 31). Bāhirāti bahiddhāvatthukattā anatthāvahattā ca bāhirā bahibhūtā. Vitakkāsayāti kāmasaṅkappādimicchāvitakkā. Te hi appahīnā āsayānugatā sati paccayasamavāye uppajjanato vitakkāsayāti vuttā. Kāmavitakko cettha kāmarāgaggahaṇena gahito evāti tadavasesā vitakkā eva vuttāti veditabbā. Vighātapakkhikāti dukkhabhāgiyā, icchāvighātanibbattanakā vā. Te na hontīti [Pg.255] te pahīyanti. Byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amarāvitakko, anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko, parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakkoti aṭṭha, kāmavitakkena saddhiṃ navavidhā mahāvitakkā ānāpānassatisamādhinā tannissitāya ca vipassanāya pubbabhāge vikkhambhitā. Taṃ pādakaṃ katvā adhigatena ariyamaggena yathārahaṃ anavasesato pahīyanti. Vuttampi cetaṃ ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.3; udā. 31).

今や、不浄随観などによって達成されるべき果報の特質を示すために、“不浄を随観する者たちには”等と説かれた。その中で、“浄らかな界(subhāya dhātuyā)に対して”とは、浄らかな状態、浄らかな相に対して、という意味である。“欲愛の随眠(Rāgānusayo)”とは、浄らかな対象において生じ得る欲愛の随眠である。それは、髪など(三十二相)あるいは膨張相などにおいて不浄を随観する者たちが、不浄の相を捉えてそこで初禅を生じさせ、それを基礎(足場)として観を確立し、得られた不還道によって捨てられ、完全に断たれる、という意味である。次のように説かれているからである。“欲愛を捨てるために、不浄(の瞑想)を修習すべきである”(増支部 9.3; 自説経 31)。“外的な(Bāhirā)”とは、外部の事物に基づいていること、および無益をもたらすことから、外的であり、外にあるものである。“思考の住処(Vitakkāsayā)”とは、欲の思惟などの誤った思考(邪尋)のことである。それらは、捨てられていない限り潜在的な傾向(随眠)に従っており、条件が整ったときに生じることから、思考の住処と呼ばれる。ここで“欲の思考”は欲愛の把握(項目)にすでに含まれているので、それ以外の思考のみが(ここで)説かれていると知るべきである。“苦悩に属する(Vighātapakkhikā)”とは、苦しみの側にあるもの、あるいは、望みの挫折を生じさせるもののことである。“それらは存在しなくなる”とは、それらが捨てられるということである。悪意の思考、加害の思考、親族に関する思考、国土に関する思考、不死(天界)に関する思考、軽蔑されないことに関連する思考、利得・供養・名声に関連する思考、他者への憐れみに関連する思考という八つに、欲の思考を加えた九種類の大きな思考は、安那般那念の三昧とそれに依拠する観の初期段階において抑圧される。それを基礎として得られた聖なる道によって、相応する形で(各段階に応じて)余すところなく捨てられる。次のようにも説かれている。“思考を断絶するために、安那般那念を修習すべきである”(増支部 9.3; 自説経 31)。


Yā avijjā, sā pahīyatīti yā saccasabhāvapaṭicchādinī sabbānatthakārī sakalassa vaṭṭadukkhassa mūlabhūtā avijjā, sā aniccānupassīnaṃ viharataṃ samucchijjati. Idaṃ kira bhagavatā aniccākārato vuṭṭhitassa sukkhavipassakakhīṇāsavassa vasena vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – tebhūmakesu sabbasaṅkhāresu aniccādito sammasanaṃ paṭṭhapetvā vipassantānaṃ yadā aniccanti pavattamānā vuṭṭhānagāminīvipassanā maggena ghaṭīyati, anukkamena arahattamaggo uppajjati, tesaṃ aniccānupassīnaṃ viharataṃ avijjā anavasesato pahīyati, arahattamaggavijjā uppajjatīti. Aniccānupassīnaṃ viharatanti idaṃ aniccalakkhaṇassa tesaṃ pākaṭabhāvato itarassa lakkhaṇadvayassa gahaṇe upāyabhāvato vā vuttaṃ, na pana ekasseva lakkhaṇassa anupassitabbato. Vuttañhetaṃ ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15). Aparampi vuttaṃ ‘‘aniccasaññino hi, meghiya, anattasaññā saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti.

“無明が捨てられる”とは、真実の自性を覆い隠し、あらゆる不利益をもたらし、一切の輪廻の苦しみの根源となっている無明が、無常を随観して住む者たちにおいて断絶されるということである。これは、世尊が、無常の相から(出世間へと)立ち上がった乾慧の漏尽者(純観の阿羅漢)に関して説かれたものである。その要旨は以下の通りである。三界に属する一切の諸行において無常などとして遍知を開始し、観じている者たちに、“無常である”と進行する出起に至る観(出起分延観)が道と結合するとき、段階的に阿羅漢道が生じる。その無常を随観して住む者たちの無明は余すところなく捨てられ、阿羅漢道の智(明)が生じるのである。“無常を随観して住む”と説かれたのは、彼らにとって無常の相が明白であるからか、あるいは他の二つの相(苦・無我)を把握するための手段であるからであり、ただ一つの相のみを随観すべきであるからではない。これに関して、“無常であるものは苦であり、苦であるものは無我である”(相応部3.15)と説かれている。また別の箇所でも、“メーギヤよ、無常の想がある者に無我の想が確立する。無我の想がある者は、我慢(慢心)の根絶に到達する”(増支部9.3など)と説かれている。


Gāthāsu ānāpāne paṭissatoti ānāpānanimittasmiṃ paṭi paṭi sato, upaṭṭhitassatīti attho. Passanti āsavakkhayañāṇacakkhunā saṅkhārūpasamaṃ nibbānaṃ passanto. Ātāpī sabbadāti antarāvosānaṃ anāpajjitvā asubhānupassanādīsu satataṃ ātāpī yuttappayutto, tato eva yato vāyamamāno, niyato vā sammattaniyāmena tattha sabbasaṅkhārasamathe nibbāne arahattaphalavimuttiyā vimuccati. Sesaṃ vuttanayameva.

詩句において、“安那般那において念を確立し”とは、安那般那の遍作の兆標(ニミッタ)において繰り返し念じ、念が現前しているという意味である。“見る”とは、漏尽の智の眼によって、諸行の寂止である涅槃を見ることである。“常に熱心に”とは、途中で止めることなく、不浄の随観などにおいて常に熱心に努力し精励することであり、それゆえに努力する者、あるいは正性の決定(正定聚)によって決定した者は、そこにある一切の諸行の寂止である涅槃において、阿羅漢果の解脱によって解脱する。残りの部分は、既に説かれた方法と同じである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六の経の注釈が終了した。


7. Dhammānudhammapaṭipannasuttavaṇṇanā

7. “法随法行経(法にかなった法を実践する者の経)”の注釈


86. Sattame [Pg.256] dhammānudhammapaṭipannassāti ettha dhammo nāma navavidho lokuttaradhammo, tassa dhammassa anudhammo sīlavisuddhiādi pubbabhāgapaṭipadādhammo, taṃ dhammānudhammaṃ paṭipannassa adhigantuṃ paṭipajjamānassa. Ayamanudhammo hotīti ayaṃ anucchavikasabhāvo patirūpasabhāvo hoti. Veyyākaraṇāyāti kathanāya. Dhammānudhammapaṭipannoyanti yanti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena anudhammena taṃ dhammānudhammaṃ paṭipannoti byākaramāno sammadeva byākaronto nāma siyā, na tatonidānaṃ viññūhi garahitabbo siyāti. Yanti vā kiriyāparāmasanaṃ, tenetaṃ dasseti ‘‘yadidaṃ dhammasseva bhāsanaṃ, dhammavitakkasseva ca vitakkanaṃ tadubhayābhāve ñāṇupekkhāya, ayaṃ dhammānudhammapaṭipannassa bhikkhuno tathārūpo ayanti kathanāyānurūpahetu anucchavikakāraṇaṃ. Bhāsamāno dhammaṃyeva bhāseyyāti kathento ce dasakathāvatthudhammaṃyeva katheyya, na tappaṭipakkhamahicchatādiadhammaṃ. Vuttañhetaṃ –

86. 第七(の経)において、“法随法行の(者の)”という箇所で、“法”とは九つの出世間法を指し、その法の“随法”とは戒浄(戒の清浄)などの前分(準備段階)の実践の法を指す。その法随法を行じ、到達するために実践している者のことである。“これが随法である”とは、これがふさわしい性質、適した性質であるということである。“解説するために”とは、語るために、という意味である。“法随法行である(者)”という箇所(のyan)は、具格の意味での(関係代名詞の)主格の語(yanti)である。これによって次のように説かれたことになる。すなわち、どのような随法によってその法随法を実践しているのかと解説する者が、正しく解説するのであれば、それによって賢者たちから非難されることはないということである。あるいは“yan”とは動作を指し示すものであり、これによって、“これこそが法の説示であり、法の思惟(法尋)の思考である。その両方がない場合には智の捨(ウペッカー)がある。これが法随法を実践する比丘の、その通りのあり方である”という、語るにふさわしい理由、適合する原因を示している。“語るならば法のみを語るべきである”とは、語るならば十の説事(説法の内容)の法のみを語るべきであり、それと反対の多欲などの非法を語るべきではない、という意味である。これについて次のように説かれている。


‘‘Yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Seyyathidaṃ – appicchakathā, santuṭṭhikathā, pavivekakathā, asaṃsaggakathā, vīriyārambhakathā, sīlakathā, samādhikathā, paññākathā, vimuttikathā, vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpāya kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī’’ti (a. ni. 9.3; udā. 31).

“削ぎ落とし(離欲)に資する話、心の開放に適した話、決定的な厭離、離欲、滅尽、寂止、直知、正覚、涅槃に資する話がある。すなわち、少欲の話、知足の話、遠離の話、不交際の話、精進開始の話、戒の話、定の話、慧の話、解脱の話、解脱知見の話である。このような話を、望むままに得、苦労なく得、困難なく得る”(増支部9.3、自説経3.1)。


Abhisallekhikāya kathāya lābhī eva hi taṃ bhāseyya. Etena kalyāṇamittasampadā dassitā.

削ぎ落とし(離欲)に資する話を得ている者こそが、それを語るべきである。これによって善友を具足していることが示されている。


Dhammavitakkanti nekkhammavitakkādiṃ dhammato anapetaṃ vitakkayato ‘‘sīlādipaṭipadaṃ paripūressāmī’’ti uparūpari ussāho abhivaḍḍhissati. So pana vitakko sīlādīnaṃ anupakāradhamme vajjetvā upakāradhamme anubrūhanavasena hānabhāgiyabhāvaṃ apanetvā ṭhitibhāgiyabhāvepi aṭṭhatvā visesabhāgiyataṃ nibbedhabhāgiyatañca pāpanavasena pavattiyā anekappabhedo veditabbo. No adhammavitakkanti kāmavitakkaṃ no vitakkeyyāti [Pg.257] attho. Tadubhayaṃ vā panāti yadetaṃ paresaṃ anuggahaṇatthaṃ dhammabhāsanaṃ attano anuggahaṇatthaṃ dhammavitakkanañca vuttaṃ. Atha vā pana taṃ ubhayaṃ abhinivajjetvā appaṭipajjitvā akatvā. Upekkhakoti tathāpaṭipattiyaṃ udāsīno samathavipassanābhāvanameva anubrūhanto vihareyya, samathapaṭipattiyaṃ upekkhako hutvā vipassanāyameva kammaṃ karonto vihareyya. Vipassanampi ussukkāpetvā tatthapi saṅkhārupekkhāñāṇavasena upekkhako yāva vipassanāñāṇaṃ maggena ghaṭīyati, tāva yathā taṃ tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati, tathā vihareyya sato sampajānoti.

“法への思考(法尋)”とは、出離の思考(出離尋)などを法から逸脱せずに思考する者に、“戒などの実践を完成させよう”というさらなる熱意が増長することである。しかし、その思考は、戒などの助けにならない法を避け、助けになる法を増大させることによって、退分(衰退の段階)を除去し、住分(停滞の段階)にも止まらず、勝分(向上)と決択分(洞察)に到達させることによる進行において、多くの種類があると知るべきである。“非法の思考ではない”とは、欲の思考(欲尋)などを思考すべきではないという意味である。“あるいはその両方”とは、他者の利益のための法の説示と、自己の利益のための法の思考(法尋)として説かれたことである。あるいは、その両方を避け、実践せず、行わないことである。“捨離する(中立である)者”とは、そのような実践において中立であり、止観(サマタ・ヴィパッサナー)の修習のみを増大させて住むべきであり、止(サマタ)の実践において中立となり、観(ヴィパッサナー)においてのみ努めて住むべきである。観をも熱心に行わせ、そこでも行捨智(諸行への平穏の知)によって、観の智が道(聖道)に結合するまで、それが鋭く勇猛で清浄となって運ばれるように、念じて正知して住むべきである、ということである。


Gāthāsu samathavipassanādhammo āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti dhammārāmo. Tasmiṃyeva dhamme ratoti dhammarato. Tasseva dhammassa punappunaṃ vicintanato dhammaṃ anuvicintayaṃ taṃ dhammaṃ āvajjento, manasi karontoti attho. Anussaranti tameva dhammaṃ uparūparibhāvanāvasena anussaranto. Atha vā vimuttāyatanasīse ṭhatvā paresaṃ desanāvasena sīlādidhammo āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti dhammārāmo. Tatheva tasmiṃ dhamme rato abhiratoti dhammarato. Tesaṃyeva sīlādidhammānaṃ gatiyo samanvesanto kāmavitakkādīnaṃ okāsaṃ adatvā nekkhammasaṅkappādidhammaṃyeva anuvicintanato dhammaṃ anuvicintayaṃ. Tadubhayaṃ vā pana oḷārikato dahanto ajjhupekkhitvā samathavipassanādhammameva uparūpari bhāvanāvasena anussaranto anubrūhanavasena pavattento. Saddhammāti sattatiṃsappabhedā bodhipakkhiyadhammā navavidhalokuttaradhammā ca na parihāyati, na cirasseva taṃ adhigacchatīti attho.

偈(詩句)において、止(サマタ)と観(ヴィパッサナー)の法を、楽しむべきものであるという理由で、園(アーラーマ)としている者を“法を園とする者(達磨園)”と言う。まさにその法において、喜んでいる者を“法を喜ぶ者(達磨喜)”と言う。“法を随念し”とは、その法を繰り返し思惟すること、その法に専念し、心に留めるという意味である。“追念し”とは、まさにその法を、さらなる修行によって随念することである。あるいは、解脱処(ヴィムッタヤタナ)の頂点に立って他者に説示することにより、戒などの法を楽しめるものとしての園とする者を“法を園とする者”と言う。同様に、その法において喜び、楽しんでいる者を“法を喜ぶ者”と言う。まさにそれら戒などの法の行方を尋ね求め、欲の尋(ヴィタッカ)などに機会を与えず、出離の思惟(サンカッパ)などの法を繰り返し思惟することから“法を随念し”と言う。あるいはまた、それら両方を粗いものとして見て、それらを捨て置き、止観の法のみをさらなる修行によって随念し、増大させることによって実践することである。“正法から”とは、三十七の分類がある菩提分法と、九種類の出世間法から退転せず、程なくしてそれらを体得するという意味である。


Idāni tassa anussaraṇavidhiṃ dassento ‘‘caraṃ vā’’tiādimāha. Tattha caraṃ vāti bhikkhācāravasena caṅkamanavasena ca caranto vā. Yadi vā tiṭṭhanti tiṭṭhanto vā nisinno vā, uda vā sayanti sayanto vā. Evaṃ catūsupi iriyāpathesu. Ajjhattaṃ samayaṃ cittanti yathāvutte kammaṭṭhānasaṅkhāte gocarajjhatte attano cittaṃ rāgādikilesānaṃ vūpasamanavasena pajahanavasena samayaṃ samento. Santimevādhigacchatīti accantasantiṃ nibbānameva pāpuṇātīti.

今やその随念の方法を示すために、“歩んでいる時も”等と述べられた。そこで“歩んでいる時も”とは、托食(行乞)や経行(歩行瞑想)によって歩いている時も。あるいは“立っている時も”とは、立っている時、あるいは座っている時、あるいは“横たわっている時も”とは、横たわっている時。このように四つの威儀(動作)においてである。“内に心を静め”とは、前述の業処(カムマッターナ)と称される行処(修行の対象)としての内面において、自身の心を、貪りなどの煩悩の静止によって、また捨断することによって、静め、鎮めることである。“静寂にのみ到達する”とは、究極の静寂である涅槃に到達するという意味である。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の注釈が完了した。


8. Andhakaraṇasuttavaṇṇanā

8. 暗黒(アンダカラナ)経の注釈


87. Aṭṭhame [Pg.258] akusalavitakkāti akosallasambhūtā vitakkā. Andhakaraṇātiādīsu yassa sayaṃ uppajjanti, taṃ yathābhūtadassananivāraṇena andhaṃ karontīti andhakaraṇā. Na paññācakkhuṃ karontīti acakkhukaraṇā. Aññāṇaṃ karontīti aññāṇakaraṇā. Paññānirodhikāti kammassakatāpaññā, jhānapaññā, vipassanāpaññāti imā tisso paññā appavattikaraṇena nirodhentīti paññānirodhikā. Aniṭṭhaphaladāyakattā dukkhasaṅkhātassa vighātassa pakkhe vattantīti vighātapakkhikā. Kilesanibbānaṃ na saṃvattayantīti anibbānasaṃvattanikā.

87. 第八(の経)において、“不善の尋(ヴィタッカ)”とは、巧みでないこと(無知)から生じる尋のことである。“盲目にするもの(アンダカラナ)”等の語において、それらが自身に生じた時、ありのままに見ることを妨げることによって、その人を盲目にするので“盲目にするもの”と言う。“智慧の眼を作らない”ので“無眼にするもの(アチャックカラーナ)”と言う。“無知を作る”ので“無知にするもの(アニャーナカラーナ)”と言う。“智慧を滅するもの”とは、業自性正見の知恵(業所有智)、禅定の智慧、観(ヴィパッサナー)の智慧という、これら三つの智慧を、生じさせないようにして遮るので“智慧を滅するもの”と言う。望ましくない結果を与えるため、苦と称される障害(ヴィガータ)の側にあるので“障害の側にあるもの(ヴィガータパッキカー)”と言う。煩悩の消滅(涅槃)に導かないので“涅槃に導かないもの(アニッバーナサンヴァッタニカー)”と言う。


Kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko. So hi kilesakāmasahito hutvā vatthukāmesu pavattati. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Ime dve ca sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piyamanāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati, byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva nāsanā uppajjati, vihiṃsāvitakko saṅkhāresu na uppajjati, saṅkhārā dukkhāpetabbā nāma natthi, ‘‘ime sattā haññantu vā bajjhantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’’nti cintanakāle pana sattesu uppajjati.

“欲の尋(カマヴィタッカ)”とは、欲に結びついた尋のことである。それは煩悩としての欲(煩悩欲)を伴い、対象としての欲(客体欲)において生じる。“害意(ビヤーパーダ)に結びついた尋”が害意の尋であり、“殺害(ヴィヒンサー)に結びついた尋”が殺害の尋である。これら二つ(害意と殺害)は、生きとし生けるもの(有情)に対しても、諸行(サンカーラ)に対しても生じる。欲の尋は、愛しく好ましい有情や諸行を思惟する者に生じ、害意の尋は、愛しくなく好ましくない有情や諸行に対して怒り、それを見ている時から滅びるまでの間に生じる。殺害の尋は、諸行に対しては生じない。諸行を苦しめるということはないからである。しかし、“これらの衆生が殺されるか、縛られるか、根絶やしにされるか、滅びるか、存在しなくなるように”と思惟する時に、有情に対して生じるのである。


Imeyeva pana kāmasaṅkappādayo. Atthato hi kāmavitakkādīnaṃ kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi, taṃsampayuttā pana saññādayo kāmasaññādayo. Kāmadhātuādīnaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ –

これらこそが欲の思惟(サンカッパ)等である。意味(実体)としては、欲の尋などと欲の思惟などの間に違いはない。しかし、それに相応する(心所の)想などは“欲の想”などと言われる。欲の界(ダートゥ)などについては、聖典において次のように(述べられている)からである。


‘‘Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… micchāsaṅkappo, ayaṃ vuccati kāmadhātu, sabbepi akusalā dhammā kāmadhātu. Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… micchāsaṅkappo, ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto…pe… anattamanatā cittassa, ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo[Pg.259], ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena satte viheṭheti, ayaṃ vihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182, 910) –

“欲に結びついた思案、尋……(中略)……邪思惟、これが欲界(カマダートゥ)と呼ばれる。すべての不善の法は欲界である。害意に結びついた思案、尋……(中略)……邪思惟、これが害意界(ビヤーパーダダートゥ)と呼ばれる。十の怨恨事(アーガータヴァットゥ)における、心の怨恨、反発……(中略)……心の不快、これが害意界と呼ばれる。殺害に結びついた思案、尋、邪思惟、これが殺害界(ヴィヒンサーダートゥ)と呼ばれる。ここで、ある者が手や土塊や杖や刀や縄や、その他のいずれかによって、衆生を悩ますこと、これが殺害界である”(ヴィバンガ)と。


Āgatattā viseso labbhati.

(このように)伝えられているので、区別(特殊性)が得られるのである。


Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dvepi gahitā nāma honti. Tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu, ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne, vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvāva avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.

そこには、“すべてを包括する説”と“混同しない説”の二つの説がある。そのうち、欲界が取られた時に、他の二つ(害意界と殺害界)も取られたことになる。その中から取り出して、“これが害意界であり、これが殺害界である”と示すのを、“すべてを包括する説”と言う。一方、世尊が欲界を語る際に、害意界を害意界の場所に、殺害界を殺害界の場所に据え、それ以外の残りを“欲界”と呼んで語られたのが、“混同しない説”である。


Sukkapakkhe vuttavipariyāyena attho veditabbo. Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko. So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti, asubhajjhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti, mettājhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro, karuṇājjhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā pana alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā honti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā honti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā honti.

浄浄な側(善の側)については、述べられたことの反対として意味を理解すべきである。出離(ネックハンマ)に結びついた尋が出離の尋である。それは不浄(アスバ)の準備段階(前分)では欲界であり、不浄の禅定(アスバッジャーナ)では色界であり、その禅定を基礎(足場)として生じた道果の時には出世間である。無害意(アビヤーパーダ)に結びついた尋が無害意の尋である。それは慈(メッター)の準備段階では欲界であり、慈の禅定では色界であり、その禅定を基礎として生じた道果の時には出世間である。不殺害(アヴィヒンサー)に結びついた尋が不殺害の尋である。それは悲(カルナー)の準備段階では欲界であり、悲の禅定では色界であり、その禅定を基礎として生じた道果の時には出世間である。しかし、不貪(アローバ)が主導(頭)となる時は、他の二つはそれに従うものとなる。慈が主導となる時は、他の二つはそれに従うものとなる。悲が主導となる時は、他の二つはそれに従うものとなる。


Imeyeva pana nekkhammasaṅkappādayo. Atthato hi nekkhammavitakkādīnaṃ nekkhammasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi, taṃsampayuttā pana saññādayo nekkhammasaññādayo. Nekkhammadhātuādīnaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ –

これらこそが出離の思惟(ネックハンマサンカッパ)等である。意味(実体)としては、出離の尋などと出離の思惟などの間に違いはない。しかし、それに相応する想などは“出離の想”などと言われる。出離界(ネックハンマダートゥ)などについては、聖典において次のように(述べられている)からである。


‘‘Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo, ayaṃ vuccati nekkhammadhātu, sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu. Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo, ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettācetovimutti[Pg.260], ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo – ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇācetovimutti – ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū’’ti. (Vibha. 182) –

“離貪(出離)に関連する思量、尋(思惟)、志。これが離貪界と呼ばれる。すべての善法もまた離貪界である。無瞋に関連する思量、尋、志。これが無瞋界と呼ばれる。衆生に対する慈、慈しむこと、慈心解脱。これが無瞋界と呼ばれる。無害に関連する思量、尋、志。これが無害界と呼ばれる。衆生に対する悲、憐れむこと、悲心解脱。これが無害界と呼ばれる”(分別論 182)。


Āgatattā viseso labbhati. Idhāpi sabbasaṅgāhikā, asambhinnāti dve kathā vuttanayeneva veditabbā. Sesaṃ suviññeyyameva.

[法が]説かれた経緯によって、その差異が得られる。ここでも“一切を包含するもの”と“混同されないもの”という二つの説明は、既に述べられた方法によって理解されるべきである。残りは容易に理解できる内容である。


Gāthāsu vitakkayeti vitakkeyya. Nirākareti attano santānato nīhareyya vinodeyya, pajaheyyāti attho. Save vitakkāni vicāritāni, sameti vuṭṭhīva rajaṃ samūhatanti yathā nāma gimhānaṃ pacchime māse pathaviyaṃ samūhataṃ samantato uṭṭhitaṃ rajaṃ mahato akālameghassa vassato vuṭṭhi ṭhānaso vūpasameti, evameva so yogāvacaro vitakkāni micchāvitakke ca vicāritāni taṃsampayuttavicāre ca sameti vūpasameti samucchindati. Tathābhūto ca vitakkūpasamena cetasā sabbesaṃ micchāvitakkānaṃ upasamanato vitakkūpasamena ariyamaggacittena. Idheva diṭṭheva dhamme, santipadaṃ nibbānaṃ, samajjhagā samadhigato hotīti.

偈の中で、“vitakkaye”とは、思惟することである。“nirākareti”とは、自らの相続(心身の流れ)から取り除き、追い払い、捨てるべきであるという意味である。“もし諸々の尋(尋思)が離散し、雨が舞い上がった埃を鎮めるように”とは、例えば、夏の最後の月に、大地に舞い上がり、至る所で立ち上った埃を、時期外れの大雨が降ることでたちどころに静めるように、そのように瑜伽行者は、諸々の尋、すなわち邪尋(誤った思惟)と、それらに随伴する伺(伺察)を鎮め、静止させ、断絶する。そして、そのようになった者は、諸々の邪尋を鎮めた心によって、すなわち聖道の心によって、現法(この世)において、寂静なる境地である涅槃に到達した者となる。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八の経の解説が終了した。


9. Antarāmalasuttavaṇṇanā

9. 内垢経(アンタラーマラ・スッタ)の解説


88. Navame antarāmalāti ettha antarāsaddo –

88. 第九の“内なる垢(antarāmalā)”において、ここでの“アンタラ(antara)”という言葉は、


‘‘Nadītīresu saṇṭhāne, sabhāsu rathiyāsu ca;

Janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti. –

“川の岸辺や、集会所や、広場や、通りで、人々が集まって相談している。これとそれの間に何(原因)があるのか”などの(相応部 1.228)“原因(kāraṇa)”の意味で用いられている。


Ādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe āgato. ‘‘Addasā maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Apicāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare.

また、“尊師よ、ある女が、稲妻の瞬間に器を洗っているのを見ました”などの(中部 2.149)“瞬間(khaṇa)”の意味で。また、“さらに、このタポーダー川は、二つの大地獄の隙間(中間)を流れている”などの(波羅夷 231)“隙間(vivara)”の意味で。


‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītantarāhi vaggūhi, apiḷandhāva sobhasī’’ti. –

“黄色の衣をまとい、黄色の旗を掲げ、黄色の装身具で身を飾り、黄色の内衣(上着)の群れの中で、飾りをつけて輝いている”などの(天宮事 658)“上着(uttarisāṭaka)”の意味で。


Ādīsu [Pg.261] (vi. va. 658) uttarisāṭake. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. Idhāpi citte eva daṭṭhabbo. Tasmā antare citte bhavā antarā. Yasmiṃ santāne uppannā, tassa malinabhāvakaraṇato malā. Tattha malaṃ nāma duvidhaṃ – sarīramalaṃ, cittamalanti. Tesu sarīramalaṃ sedajallikādi sarīre nibbattaṃ, tattha laggaṃ āgantukarajañca, taṃ udakenapi nīharaṇīyaṃ, na tathā saṃkilesikaṃ. Cittamalaṃ pana rāgādisaṃkilesikaṃ, taṃ ariyamaggeheva nīharaṇīyaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

“その者の内(心)に怒りがない”などの(自説経 20)“心(citta)”の意味で。ここでも、心そのものと見なすべきである。それゆえ、内(心)において生じるので“内なる(antarā)”という。生じた相続(心身)を汚すので“垢(malā)”という。そこで“垢”とは二種類ある。身体の垢と心の垢である。それらのうち、身体の垢とは、汗や垢など身体に生じたもの、およびそこに付着した外部からの塵であり、それは水でも取り除けるが、[心の]煩悩のようなものではない。一方、心の垢とは、貪欲などの煩悩であり、それは聖道によってのみ取り除かれるべきものである。これについて古徳(古の師たち)は次のように述べた。


‘‘Rūpena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā.

“姿(色)が汚れることによって、人々は汚れる。姿が清らかであれば清まる。これは大仙(仏陀)によって説かれたのではない”。


‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373;

ma. ni. aṭṭha. 1.106);

“心が汚れることによって、人々は汚れる。心が清らかであれば清まる。これは大仙によって説かれたのである”。


Tenāha bhagavā ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti, cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100). Tasmā bhagavā idhāpi cittamalavisodhanāya paṭipajjitabbanti dassento ‘‘tayome, bhikkhave, antarāmalā’’ti āha.

それゆえ、世尊は“比丘たちよ、心の汚れによって、衆生は汚れ、心の清浄によって、清まるのである”(相応部 3.100)と仰った。したがって、世尊はここでも心の垢を清めるために修行すべきであることを示すために、“比丘たちよ、これら三つの内なる垢がある”と仰った。


Yathā cete lobhādayo sattānaṃ citte uppajjitvā malinabhāvakarā nānappakārasaṃkilesavidhāyakāti antarāmalā, evaṃ ekato bhuñjitvā, ekato sayitvā, otāragavesī amittasattu viya citte eva uppajjitvā sattānaṃ nānāvidhaanatthāvahā, nānappakāradukkhanibbattakāti dassento ‘‘antarāamittā’’tiādimāha. Tattha mittapaṭipakkhato amittā, sapattakiccakaraṇato sapattā, hiṃsanato vadhakā, ujuvipaccanīkato paccatthikā.

これらの貪欲などが衆生の心に生じて、汚れた状態を作り出し、様々な煩悩を引き起こすので“内なる垢”であるように、ちょうど、共に食べ、共に寝て、隙(付け入る機会)をうかがう怨敵のように、心の中にこそ生じて衆生に様々な不利益をもたらし、様々な苦しみを生じさせることを示すために、“内なる怨敵(antarāamittā)”等と仰った。そこにおいて、友の反対であるから“非友(amittā)”であり、敵対者の役割を果たすから“仇(sapattā)”であり、害をなすから“殺戮者(vadhakā)”であり、正反対に敵対するから“怨敵(paccatthikā)”である。


Tattha dvīhi ākārehi lobhādīnaṃ amittādibhāvo veditabbo. Verīpuggalo hi antaraṃ labhamāno attano verissa satthena vā sīsaṃ pāteti, upāyena vā mahantaṃ anatthaṃ uppādeti. Ime ca lobhādayo paññāsirapātanena yonisampaṭipādanena ca tādisaṃ tato balavataraṃ anatthaṃ nibbattenti. Kathaṃ? Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhādīsu ārammaṇesu āpāthagatesu yathārahaṃ tāni ārabbha lobhādayo uppajjanti, ettāvatāssa paññāsiraṃ [Pg.262] pātitaṃ nāma hoti. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva paññāsirapātanato amittādisadisatā veditabbā. Lobhādayo pana kammanidānā hutvā aṇḍajādibhedā catasso yoniyo upanenti. Tassa yoniupagamanamūlakāni pañcavīsati mahābhayāni dvattiṃsa kammakaraṇāni ca āgatāneva honti. Evaṃ yonisampaṭipādanatopi nesaṃ amittādisadisatā veditabbā. Iti lobhādayo amittādisadisatāya cittasambhūtatāya ca ‘‘antarāamittā’’tiādinā vuttā. Apica amittehi kātuṃ asakkuṇeyyaṃ lobhādayo karonti, amittādibhāvo ca lobhādīhi jāyatīti tesaṃ amittādibhāvo veditabbo. Vuttañhetaṃ –

そこにおいて、二つの相(様相)によって、貪欲などが“怨敵”等であると知るべきである。実に、怨恨を持つ者は、隙(機会)を得れば、自らの仇の頭を武器で落とすか、あるいは計略によって大きな不利益を生じさせる。これらの貪欲などは、智慧の頭を落とすことと、[悪しき]胎(出生の門)へと導くことによって、それ以上に強力な不利益を生じさせる。いかにしてか。眼門において、好ましい等の対象が領域に入ったとき、それらに応じて貪欲などが生じる。それによって、その者の智慧の頭が落とされたことになる。耳門等においても、これと同じ道理である。このように、まず智慧の頭を落とすことから、怨敵等に類似していると知るべきである。また、貪欲などは業を原因として、卵生などの四種の胎(生まれ方)へと導く。その胎に赴くことを根本として、二十五の大きな恐怖と三十二の刑罰が、必ずやってくることになる。このように、胎へと導くことからも、それらが怨敵等に類似していると知るべきである。このように、貪欲などは怨敵等に類似していること、および心から生じることから“内なる怨敵”等と言われた。さらに、怨敵にはなし得ないことを貪欲などは行い、怨敵という状態は貪欲などによって生じるので、それらの怨敵性を知るべきである。これについて次のように説かれている。


‘‘Diso disaṃ yantaṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 42;

udā. 33);

“敵が敵に対してなすこと、あるいは怨敵が怨敵になすことよりも、誤って向けられた心は、その人をさらに悪い状態にする”。


Gāthāsu attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Vuttañhetaṃ –

偈の中で、“不利益を生む(anatthajananoti)”とは、自分自身と他人の不利益を生じさせることである。これについて次のように説かれている。


‘‘Yadapi luddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi luddho lobhena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādeti vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho iti, tadapi akusalaṃ, itissame lobhajā lobhanidānā lobhasamudayā lobhapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (a. ni. 3.70).

“貪欲な者が、身・口・意によって作り出すこともまた不善である。貪欲な者が、貪欲に圧倒され、心を奪われて、他者に対して、殺害、拘束、損失、非難、追放といった、力ある者が力づくで行うような不当な苦しみを生じさせることもまた不善である。このように、貪欲から生じ、貪欲を原因とし、貪欲から起こり、貪欲を縁として、多くの悪しき不善法が生じるのである”(増支部 3.70)。


Aparampi vuttaṃ –

また、次のように説かれている。


‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’tiādi (a. ni. 3.54).

“婆羅門よ、貪欲に染まり、貪欲に圧倒され、心を奪われた者は、自らを害することを企て、他を害することを企て、自他ともに害することを企て、心に苦しみと憂いを経験する”などである(増支部 3.54)。


Cittappakopanoti cittasaṅkhobhano. Lobho hi lobhanīye vatthusmiṃ uppajjamāno cittaṃ khobhento pakopento vipariṇāmento vikāraṃ [Pg.263] āpādento uppajjati, pasādādivasena pavattituṃ na deti. Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatīti taṃ lobhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādiṃ bhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano nāvabujjhati na jānātīti.

“心の攪乱者(cittappakopana)”とは、心を動揺させるもののことである。実に、貪欲は貪るべき対象に対して生じるとき、心を動揺させ、攪乱し、変異させ、異常な状態をもたらして生じ、清浄(浄信)などのあり方で働くことを許さない。“内に生じた恐怖、それを人々は覚知しない”とは、貪欲と名づけられた、自らの心のまさに内部において生じた、不利益を生じさせ心を攪乱するなどの恐怖、あるいは恐怖の原因を、この愚かな大衆は覚知せず、知らないということである。


Luddho atthaṃ na jānātīti attatthaparatthādibhedaṃ atthaṃ hitaṃ luddhapuggalo yathābhūtaṃ na jānāti. Dhammaṃ na passatīti dasakusalakammapathadhammampi luddho lobhena abhibhūto pariyādinnacitto na passati paccakkhato na jānāti, pageva uttarimanussadhammaṃ. Vuttampi cetaṃ –

“貪る者は利(義)を知らない”とは、貪欲な人物は、自利・利他などの区分がある利(義)あるいは利益を、ありのままに知らないということである。“法を見ない”とは、貪欲な者は貪欲に圧倒され、心を奪われて、十善業道の法さえも見ず、直知しない。ましてや超人的な法(勝法)においてをや。また、次のように説かれている。


‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ na pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ na pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ na pajānātī’’tiādi (a. ni. 3.55).

“婆羅門よ、貪欲に染まり、貪欲に圧倒され、心を奪われた者は、自利をもありのままに知らず、利他をもありのままに知らず、自他両方の利をもありのままに知らない”などである(増支部 3.55)。


Andhatamanti andhabhāvakaraṃ tamaṃ. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle lobho sahate abhibhavati naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti. Yanti vā kāraṇavacanaṃ. Yasmā lobho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hotīti yojanā, ya-ta-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ, ‘‘lobho sahate’’ti ettha yadetaṃ lobhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ vuttaṃ. Etaṃ andhabhāvakarassa tamassa gamanaṃ uppādoti attho. Atha vā yaṃ naraṃ lobho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti, tato ca luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passatīti evamettha attho daṭṭhabbo.

“暗黒(andhatama)”とは、盲目にする闇のことである。“yam(~のとき、~ゆえに)”とは、どこにおいて(yattha)ということである。これは地格(於格)の意味における主格の言葉である。貪欲が人を打ち負かし、圧倒するその時に、暗黒がその時に生じる、ということである。あるいは、“yam”は原因の言葉である。貪欲が生じて人を打ち負かし圧倒するからこそ、その時に暗黒が生じる、と解釈される。それは、yaとtaという語が、分かちがたく結びついているからである。あるいは、“yam”は行為を指し示している。“貪欲が打ち負かす”という、ここで説かれた貪欲の制圧・圧倒、これが盲目にする闇への進行、あるいは発生であるという意味である。あるいは、貪欲が人を打ち負かし圧倒する時、その者にはその時に暗黒が生じ、それゆえに貪る者は利を知らず、貪る者は法を見ない。このように、ここでの意味は理解されるべきである。


Yo ca lobhaṃ pahantvānāti yo pubbabhāge tadaṅgavasena vikkhambhanavasena ca yathārahaṃ samathavipassanāhi lobhaṃ pajahitvā tathā pajahanahetu lobhaneyye dibbepi rūpādike upaṭṭhite na lubbhati, balavavipassanānubhāvena lobho pahīyate tamhāti tasmā ariyapuggalā ariyamaggena lobho pahīyati pajahīyati, accantameva pariccajīyati. Yathā kiṃ? Udabindūva pokkharāti paduminipaṇṇato udakabindu viya. Sesagāthānampi iminā nayena attho veditabbo.

“貪欲を捨て去った者”とは、前の段階(加行)において、彼機捨(部分的な放棄)によって、また鎮伏(抑止)によって、相応に止(サマタ)と観(ヴィパッサナー)によって貪欲を捨て、そのように捨てることを原因として、貪るべき天の形色などが現れても貪ることがなく、強力な観の威力によって貪欲が彼から捨てられる。それゆえ、聖なる人物からは、聖道によって貪欲が捨てられ、放棄され、究極的に完全に捨て去られる。それは何のようか。“蓮華の葉の上の水滴のように”とは、蓮の葉からの水滴のようなものである。残りの詩についても、この方法によって意味が理解されるべきである。


Tathā [Pg.264] dosassa –

怒り(瞋恚)についても同様である。


‘‘Yadapi duṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi duṭṭho dosena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādeti vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho iti, tadapi akusalaṃ. Itissame dosajā dosanidānā dosasamudayā dosapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (a. ni. 3.70).

“怒りに満ちた者が、身と口と意によってなすこともまた、不善である。怒りに満ち、怒りに圧倒され、心を奪われた者が、殺害や、束縛や、没収や、非難や、追放によって、‘自分は強いのだから強いのだ’として、虚偽によって他者に苦しみを生じさせるなら、それもまた不善である。このように、怒りから生じ、怒りを原因とし、怒りを起源とし、怒りを縁とする多くの悪しき不善の法が生じるのである”(増支部 3.70)。


Tathā –

また、次のように説かれている。


‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti (a. ni. 3.55).

“婆羅門よ、怒りに満ち、怒りに圧倒され、心を奪われた者は、自らを害することを企て、他を害することを企て、自他ともに害することを企て、心に苦しみと憂いを経験する”(増支部 3.55)。


Tathā –

また、次のように説かれている。


‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ na pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ na pajānāti, ubhayatthampi yathā bhūtaṃ na pajānātī’’ti (a. ni. 3.55) –

“婆羅門よ、怒りに満ち、怒りに圧倒され、心を奪われた者は、自利をもありのままに知らず、利他をもありのままに知らず、自他両方の利をもありのままに知らない”(増支部 3.55)。


Ādisuttapadānusārena anatthajananatā atthahānihetutā ca veditabbā.

これらの経の言葉に従って、不利益を生じさせることと、利益を損なう原因であることが理解されるべきである。


Tathā mohassa ‘‘yadapi mūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā’’tiādinā (a. ni. 3.70), ‘‘mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi cetetī’’tiādinā(a. ni. 3.55), ‘‘attatthampi yathābhūtaṃ na pajānātī’’tiādinā (a. ni. 3.55) ca āgatasuttapadānusārena veditabbā.

愚痴(迷い)についても同様に、“愚かな者が身・口・意によってなすこともまた…”など(増支部 3.70)、“婆羅門よ、愚痴に満ち、愚痴に圧倒され、心を奪われた者は、自らを害することを企て…”など(増支部 3.55)、“自利をもありのままに知らず…”など(増支部 3.55)の、伝承された経の言葉に従って理解されるべきである。


Tālapakkaṃva bandhanāti tālaphalaṃ viya usumuppādena vaṇṭato, tatiyamaggañāṇuppādena tassa cittato doso pahīyati, pariccajīyatīti attho. Mohaṃ vihanti so sabbanti so ariyapuggalo sabbaṃ [Pg.265] anavasesaṃ mohaṃ catutthamaggena vihanti vidhamati samucchindati. Ādiccovudayaṃ tamanti ādicco viya udayaṃ uggacchanto tamaṃ andhakāraṃ.

“茎(絆)から離れた熟したタラ果のように”とは、熟成による熱の発生で茎から離れるタラ果のように、第三の道(不還道)の智慧が生じることによって、その人の心から怒りが捨てられ、放棄されるという意味である。“彼は一切の愚痴を打ち砕く”とは、その聖なる人物は、第四の道(阿羅漢道)によって、余すところなく一切の愚痴を打ち砕き、退治し、断絶する。“太陽が昇って闇を払うように”とは、昇りゆく太陽が暗闇を払うようなものである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九の経の注釈が終了した。


10. Devadattasuttavaṇṇanā

10. デーヴァダッタ経の注釈


89. Dasame tīhi, bhikkhave, asaddhammehi abhibhūtoti kā uppatti? Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhiyā aññatitthiyā ca ‘‘samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho’’ti abbhācikkhiṃsu. Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘‘siyā nu kho etadevaṃ, yathā ime bhaṇantī’’ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ. Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Atha bhagavā ‘‘na, bhikkhave, tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti, tasmā na devadatto mayā abhisapito, attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho’’ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsi.

89. 第十(の経)の“比丘たちよ、三つの邪法に圧倒され”について、その由来(生起)は何か。デーヴァダッタが阿鼻(アヴィーチ)大地獄に落ちたとき、デーヴァダッタの仲間や他の外道たちが“沙門ゴータマに呪われて、デーヴァダッタは大地に沈んだのだ”と誹謗した。それを聞いて、教えに帰依していない人々は“彼らが言うように、もしやその通りなのだろうか”という疑念を抱いた。比丘たちはその出来事を世尊に報告した。そこで世尊は“比丘たちよ、如来たちは誰に対しても呪いをかけることはない。ゆえに、デーヴァダッタは私によって呪われたのではなく、自らの業によって地獄に落ちたのである”と言って、彼らの邪悪な執着(誤解)を否定するために、この出来事に寄せてこの経を説かれた。


Tattha asaddhammehīti asataṃ dhammehi, asantehi vā dhammehi. Atekicchoti buddhehipi anivattanīyattā avīcinibbattiyā tikicchābhāvato atekiccho, atikicchanīyoti attho. Asantaguṇasambhāvanādhippāyena pavattā pāpā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo pāpicchatā, tāya. ‘‘Ahaṃ buddho bhavissāmi, saṅghaṃ pariharissāmī’’ti tassa icchā uppannā. Kokālikādayo pāpā lāmakā mittā etassāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā, tāya. Uttarikaraṇīyeti jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate sati eva, taṃ anadhigantvāti attho. Oramattakenāti appamattakena jhānābhiññāmattena. Visesādhigamenāti uttarimanussadhammādhigamena. Antarāti vemajjhe. Vosānaṃ āpādīti akatakiccova samāno ‘‘katakiccomhī’’ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji. Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāsesi bhāriyo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā [Pg.266] sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhaṃ dukkhahetuṃ asantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcimhi kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavissatīti.

その箇所で、“邪悪な法(asadhammehi)”とは、正しからぬ者たちの法、あるいは存在しない法のことである。“不治の(atekiccho)”とは、仏陀たちであっても(彼を)引き返させることができないため、阿鼻地獄に生まれることが確定しており、治療の余地がないことから、不治の、あるいは治療しがたいという意味である。存在しない徳があるかのように見せかけようとする意図によって生じる悪しき欲求を、この者は持っているため“邪欲ある者(pāpiccho)”と言い、その状態が邪欲(pāpicchatā)である。それ(邪欲)によって、“私は仏陀になろう、僧伽を統率しよう”という欲求が彼に生じたのである。コカーリカなどの邪悪で卑しい者たちが、この者の友であるため“悪友ある者(pāpamitto)”と言い、その状態が悪友(pāpamittatā)である。それによって、“さらになすべきこと(uttarikaraṇīya)”、すなわち、禅定や神通によって到達すべき道果を、まだ得ていないときに、それを得ることなくという意味である。“些細な(oramattakena)”とは、極めて僅かな、禅定や神通の段階の(徳)によってのことである。“勝れた達成(visesādhigamenā)”とは、超人法(uttarimanussadhamma)の達成のことである。“途中で(antarā)”とは、中途で。“終止を打った(vosānaṃ āpādi)”とは、なすべきことを成し遂げていないのに、“私はなすべきことを成し遂げた”と思い込み、沙門法から離脱したことである。このように、世尊はこの経によって、特に凡夫であることの過失を明らかにされた。凡夫であることは重い。というのも、禅定や神通を究めるという達成を成し遂げながらも、多大な不利益をもたらす種々の苦しみの原因である、存在しない徳の見せかけや、非善士との交わり、そして怠惰への耽溺を捨て去ることができず、一劫の間阿鼻地獄に留まるべき、治療不可能な罪を犯すからである。


Gāthāsu māti paṭisedhe nipāto. Jātūti ekaṃsena. Kocīti sabbasaṅgāhakavacanaṃ. Lokasminti sattaloke. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotū’’ti. Tadamināpi jānātha, pāpicchānaṃ yathā gatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathā gati yādisī nipphatti, yādiso abhisamparāyo, taṃ imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha. Paṇḍitoti samaññātoti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto. Bhāvitattoti sammatoti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito. Tathā hi so pubbe ‘‘mahiddhiko godhiputto, mahānubhāvo godhiputto’’ti dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti vissutoti attano kittiyā parivārena jalanto viya obhāsento viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi. ‘‘Me sutta’’ntipi pāṭho, mayā sutaṃ sutamattaṃ, katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādi savanamattamevāti attho.

詩句の中の“mā”は禁止の否定辞である。“jātu”は、確かにという意味である。“koci”は、すべてを含める言葉である。世間(lokasmiṃ)においてとは、衆生世間においてである。これが述べられた意味は、“この衆生世間において、いかなる者も、決して邪欲ある者となってはならない”ということである。“これによっても知れ、邪欲ある者たちの行く末を”とは、邪欲ある人々の行く末がどのような結末になり、どのような来世になるかを、この理由によっても知れということで、デーヴァダッタを例に示してこのように仰ったのである。“賢者として(paṇḍito)知られ”とは、聖典の博識さによって賢者として知られていたこと。“修養した者(bhāvitatto)として”とは、禅定や神通によって心を修養した者として認められていたこと。実際、彼は以前、“大神通のゴーディの子、大威力あるゴーディの子”と、法将軍(サーリプッタ)からも称賛されていたのである。“名声によって輝く者のように(jalaṃva yasasā)”留まっていたとは、デーヴァダッタという名で知られ、自らの名声という眷属を伴って、あたかも輝き、光を放つ者のように立っていた、デーヴァダッタとしてそのように広く知られていたということである。“me suttaṃ(私が聞いた)”という読み方もあり、その意味は、私が聞いた、単に聞いただけであったということである。数日のうちに(彼は)そうでなくなったため、彼のその賢明さなどは、単に聞き及んだだけであったという意味である。


So samānamanuciṇṇo, āsajja naṃ tathāgatanti so evaṃbhūto devadatto ‘‘buddhopi sakyaputto, ahampi sakyaputto, buddhopi samaṇo, ahampi samaṇo, buddhopi iddhimā, ahampi iddhimā, buddhopi dibbacakkhuko, ahampi dibbacakkhuko, buddhopi dibbasotako, ahampi dibbasotako, buddhopi cetopariyañāṇalābhī, ahampi cetopariyañāṇalābhī, buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti, ahampi te jānāmī’’ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena samānaṃ āpajjanto ‘‘idānāhaṃ buddho bhavissāmi, bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti abhimārapayojanā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā. ‘‘Pamādamanujīno’’tipi paṭhanti. Tassattho ‘‘vuttanayena pamādaṃ [Pg.267] āpajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujīno parihīno’’ti. Avīcinirayaṃ patto, catudvāraṃ bhayānakanti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘avīcī’’ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto. Tathā hi vuttaṃ –

“彼は等しい者として振る舞い(samānamanuciṇṇo)、如来を襲って(āsajja)”とは、そのような(邪欲に陥った)デーヴァダッタが、“仏陀も釈迦族の息子であり、私も釈迦族の息子である。仏陀も沙門であり、私も沙門である。仏陀も神通力を持ち、私も神通力を持つ。仏陀も天眼を持ち、私も天眼を持つ。仏陀も天耳を持ち、私も天耳を持つ。仏陀も他心通を得ており、私も他心通を得ている。仏陀も過去・未来・現在を分かっているが、私もそれらを分かっている”と、自らの身の程を知らず、自らを正自覚者と同等に置くことで、等しい者になろうとし、“今、私は仏陀になり、比丘僧伽を統率しよう”という、魔に魅入られたような目的で、如来を攻撃し、襲い、苦しめたことである。“pamādamanujīno”と読む場合もある。その意味は、“前述の方法で、怠慢(pamāda)に陥り、怠慢によって、世尊に対して対抗心(yugaggāha)を起こすと同時に、禅定や神通から転落し、それらを失った”ということである。“恐ろしい四つの門を持つ阿鼻地獄に至った”とは、火炎が絶え間ないため、あるいはそこに生まれた衆生が絶え間ないため、“阿鼻(無間)”という名を得た、四方に四つの大きな門を備えた、極めて恐ろしい大地獄に、結生(再生)によって至ったということである。実際、次のように説かれている――


‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

“四つの隅があり、四つの門があり、各部分に分かれ、測定されている。鉄の垣に囲まれ、鉄の蓋で覆われている。”


‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. (ma. ni. 3.250;

a. ni. 3.36;

pe. va. 693-694;

jā. 2.19.86-87);

“その地は鉄でできており、燃え盛る光芒を放っている。周囲百由旬にわたって、常に(熱が)充満して広がっている。”


Aduṭṭhassāti aduṭṭhacittassa. Dubbheti dūseyya. Tameva pāpaṃ phusatīti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati. Bhesmāti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpento viya, vipulagambhīroti attho. Vādenāti dosena. Vihiṃsatīti bādhati āsādeti. Vādo tamhi na rūhatīti tasmiṃ tathāgate parena āropiyamāno doso na ruhati, na tiṭṭhati, visakumbho viya samuddassa, na tassa vikāraṃ janetīti attho.

“悪意なき者に(aduṭṭhassā)”とは、悪意なき心の者に。“害すれば(dubbhe)”とは、汚せば、傷つければ。“その悪がまさに(彼を)捉える(tameva pāpaṃ phusati)”とは、その悪意なく害しようとする悪人自身を、悪が、卑しい悪の結果が、捉え、到達し、圧倒するということである。“恐ろしく(bhesmā)”とは、その広大さと深さによって、恐怖させるかのようであるという意味で、広大で深いという意味である。“誹謗によって(vādenā)”とは、過失(を言い立てること)によって。“苦しめる(vihiṃsatī)”とは、妨げ、攻撃することである。“非難(vāda)は彼に留まらない”とは、他者からその如来に投げかけられる過失(非難)は、留まることがなく、定着しない。それはあたかも、海に毒の瓶を投げ入れても(海に)変化を与えないようなものである、という意味である。


Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttataṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento ‘‘tādisaṃ mitta’’nti osānagāthamāha. Tassattho – yassa sammā paṭipannassa maggānugo paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalavaṭṭadukkhassa khayaṃ pariyosānaṃ pāpuṇeyya. Tādisaṃ buddhaṃ vā buddhasāvakaṃ vā paṇḍito sappañño, attano mittaṃ kubbetha tena mettikaṃ kareyya, tañca seveyya tameva payirupāseyyāti.

このように六つの詩句によって、邪欲などを備えた者が地獄に赴くことを示すことで、苦しみから解脱していないことを示し、今はその反対の法を備えた者が、苦しみを滅尽することを示すために、“そのような友を(tādisaṃ mittaṃ)”という結びの詩句を説かれた。その意味は――正しく実践する者で、道(magga)に従い、実践の道に従って正しく歩む者が、少欲などの徳を備えることによって、一切の輪廻の苦しみの滅尽(終焉)に到達する。そのような仏陀、あるいは仏弟子を、賢者(知恵ある者)は、自らの友とすべきであり、彼と友誼を結び、彼に仕え、彼を親近すべきである、ということである。


Iti imasmiṃ vagge chaṭṭhasattamasuttesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ, itaresu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

このように、この節(vagga)の第六、第七の経においては、解脱(vivaṭṭa)が語られ、その他の経においては、輪廻と解脱(vaṭṭavivaṭṭa)が語られている。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十の経の注釈、完。


Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四節の注釈、完。


5. Pañcamavaggo

5. 第五節


1. Aggappasādasuttavaṇṇanā

1. 第一の信受経(アッガッパサーダ・スッタ)の注釈


90. Pañcamavaggassa [Pg.268] paṭhame aggappasādāti ettha ayaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. Tathā hesa ‘‘ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ (ma. ni. 2.70). Ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti (dī. ni. 1.250; pārā. 15) ca ādīsu ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441). Ucchaggaṃ veḷagga’’nti ca ādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374). Anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’nti (cūḷava. 318) ca ādīsu koṭṭhāse. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ aggo ca seṭṭho ca uttamo ca pavaro ca (a. ni. 4.95). Aggohamasmi lokassā’’ti ca ādīsu (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) seṭṭhe. Svāyamidhāpi seṭṭheyeva daṭṭhabbo. Tasmā aggesu seṭṭhesu pasādā, aggabhūtā seṭṭhabhūtā vā pasādā aggappasādāti attho.

90. 第五品の最初、すなわち“無上の浄信(aggappasādā)”において、ここでのこの“アッガ(agga)”という語は、始まり(ādi)、先端(koṭi)、部分(koṭṭhāsa)、最勝(seṭṭha)の意味で見出される。同様に、これは“今日より(ajjatagge)、友よ門番よ、私はニガッタ(裸形外道)の男女に対して門を閉ざす”(M.ii.70)、および“今日より、命ある限り帰依し奉る”(D.i.250)などの例では、“始まり”の意味で見出される。“まさにその指先(aṅgulaggena)で、その指先を触れるべきである”(Kathā.441)、“サトウキビの先端(ucchagga)、竹の先端(veḷagga)”などの例では、“先端”の意味である。“酸味の部分(ambilagga)、あるいは甘味の部分、あるいは苦味の部分”(S.v.374)、“比丘たちよ、精舎の区画(vihāragga)あるいは囲いの区画によって分配することを許す”(Cv.318)などの例では、“部分”の意味である。“この者はこれら四人の人物の中で、最上(agga)であり、最勝(seṭṭha)であり、殊勝(uttama)であり、勝妙(pavara)である”(A.iv.95)、“私は世の最上者(agga)である”(D.ii.31)などの例では、“最勝”の意味である。これもまた、ここでは最勝の意味でのみ見なされるべきである。したがって、最上なるもの、すなわち最勝なるものに対する浄信、あるいは最上となった、もしくは最勝となった浄信が“無上の浄信(aggappasādā)”であるという意味である。


Purimasmiñca atthe aggasaddena buddhādiratanattayaṃ vuccati. Tesu bhagavā tāva asadisaṭṭhena, guṇavisiṭṭhaṭṭhena, asamasamaṭṭhena ca aggo. So hi mahābhinīhāraṃ dasannaṃ pāramīnaṃ pavicayañca ādiṃ katvā tehi bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesajanehi asadisoti asadisaṭṭhena aggo. Ye cassa guṇā mahākaruṇādayo, te sesasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi sabbasattuttamatāya aggo. Ye pana purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā, tehi saddhiṃ ayameva rūpakāyaguṇehi ceva dhammakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi aggo. Tathā dullabhapātubhāvato acchariyamanussabhāvato bahujanahitasukhāvahato adutiyaasahāyādibhāvato ca bhagavā loke aggoti vuccati. Yathāha –

前者の意味において、“アッガ(agga)”という語によって仏陀を初めとする三宝が語られる。その中で、世尊はまず、類まれなる(asadisa)という意味で、徳が卓越している(guṇavisiṭṭha)という意味で、比類なき者と等しい(asamasama)という意味で、最上(agga)である。すなわち、世尊は大いなる誓願(mahābhinīhāra)と十波羅蜜の択法を初めとして、それら菩提の資糧となる徳および仏の徳によって、他の人々とは類まれなる者であるから、類まれなるという意味で最上である。また、その大悲などの徳は、他の衆生の徳よりも卓越しているから、徳が卓越しているという意味によっても、一切衆生の中の最勝者として最上である。さらに、かつての正等覚者たちは一切衆生と等しくないが、彼らとともに、この世尊こそが色身の徳および法身の徳において等しいのであるから、比類なき者と等しいという意味によっても最上である。同様に、出現が困難であること、驚くべき人間であること、多くの人々に利益と幸福をもたらすこと、唯一無二で伴侶なき者であることなどの理由により、世尊は世において最上(agga)と呼ばる。次のように説かれている通りである。


‘‘Ekapuggalassa, bhikkhave, pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, katamassa ekapuggalassa? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa.

“比丘たちよ、一人の人物の出現は世において得がたい。いかなる一人の人物か。如来、応供、正等覚者である。”


‘‘Ekapuggalo[Pg.269], bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso.

“比丘たちよ、一人の人物が世に出現する時、驚くべき人間として出現する。”


‘‘Ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujana…pe… sammāsambuddho.

“比丘たちよ、一人の人物が世に出現する時、多くの人々の……(中略)……正等覚者として出現する。”


‘‘Ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati, adutiyo asahāyo appaṭimo appaṭisamo appaṭibhāgo appaṭipuggalo asamo asamasamo dvipadānaṃ aggo. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170-172, 174).

“比丘たちよ、一人の人物が世に出現する時、唯一無二にして、伴侶なく、比類なく、並ぶものなく、比肩するものなく、対等な人物なく、等しき者のない、比類なき者と等しい、二足の生き物の中で最上の者として出現する。いかなる一人の人物か。如来、応供、正等覚者である。”(A.i.170-172, 174)


Dhammasaṅghāpi aññadhammasaṅghehi asadisaṭṭhena visiṭṭhaguṇatāya dullabhapātubhāvādinā ca aggā. Tathā hi tesaṃ svākkhātatādisuppaṭipannatādiguṇavisesehi aññadhammasaṅghā sadisā appataranihīnā vā natthi, kuto seṭṭhā. Sayameva ca pana tehi visiṭṭhaguṇatāya seṭṭhā. Tathā dullabhuppādaacchariyabhāvabahujanahitasukhāvahā adutiyaasahāyādisabhāvā ca te. Yadaggena hi bhagavā dullabhapātubhāvo, tadaggena dhammasaṅghāpīti. Acchariyādibhāvepi eseva nayo. Evaṃ aggesu seṭṭhesu uttamesu pavaresu guṇavisiṭṭhesu pasādāti aggappasādā.

法と僧もまた、他の法や僧と類まれなるという意味で、卓越した徳によって、また出現の得がたさなどによって、最上である。すなわち、それらの法が善く説かれていること(正法)や、僧が善く実践していること(善行)などの特別な徳において、他の法や僧で等しいものは、ごくわずかな劣ったものでさえ存在しない。まして、より優れたものなどあろうか。それら自らが、卓越した徳によって最勝なのである。同様に、それらは出現が困難であり、驚くべきものであり、多くの人々に利益と幸福をもたらし、唯一無二で伴侶なき性質を持つものである。世尊が出現困難であることの最上である通りに、法と僧もまたそうである。驚くべきこと等についても、この理屈が適用される。このように、最上なるもの、最勝なるもの、殊勝なるもの、勝妙なるもの、徳が卓越したものに対する浄信が、“無上の浄信(aggappasādā)”である。


Dutiyasmiṃ pana atthe yathāvuttesu aggesu buddhādīsu uppattiyā aggabhūtā pasādā aggappasādā. Ye pana ariyamaggena āgatā aveccappasādā, te ekanteneva aggabhūtā pasādāti aggappasādā. Yathāha ‘‘idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hotī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1027). Aggavipākattāpi cete aggappasādā. Vuttañhi ‘‘agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko’’ti.

後者の意味においては、上述のような最上の仏陀等に対して生じた、最上の状態となった浄信が“無上の浄信”である。また、聖道によって得られた不壊の信(aveccappasāda)は、決定的に最上の状態となった浄信であるから“無上の浄信”である。“ここに、比丘たちよ、聖なる弟子は仏陀に対して不壊の信を備えている”等(S.v.1027)と説かれている通りである。また、最上の報い(vipāka)をもたらすものであるから、これらは“無上の浄信”である。というのも、“最上のものに浄信を抱く者には、最上の報いがある”と説かれているからである。


Yāvatāti yattakā. Sattāti pāṇino. Apadāti apādakā. Dvipadāti dvipādakā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Vā-saddo samuccayattho, na vikappattho. Yathā ‘‘anuppanno vā kāmāsavo uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhatī’’ti (ma. ni. 1.17) ettha anuppanno ca uppanno cāti attho. Yathā ca ‘‘bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāyā’’ti [Pg.270] (ma. ni. 1.402; saṃ. ni. 2.12) ettha bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho. Yathā ca ‘‘aggito vā udakato vā mithubhedato vā’’ti (dī. ni. 2.152; udā. 76; mahāva. 286) ettha aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho, evaṃ ‘‘apadā vā…pe… aggamakkhāyatī’’ti etthāpi apadā ca dvipadā cāti sampiṇḍanavasena attho daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘vā-saddo samuccayattho, na vikappattho’’ti.

“ヤータヴァター(yāvatā)”とは、いかなる。 “サッター(sattā)”とは、生き物。“アパダー(apadā)”とは、足のないもの。“ドヴィパダー(dvipadā)”とは、二本足のもの。残りの二つの言葉(四足、多足)も同様である。“ヴァー(vā)”という語は、集約(samuccaya)の意味であり、選択(vikappa)の意味ではない。例えば、“未生か(vā)あるいは生じた欲愛……”(M.i.17)において、未生のもの“と”生じたものという意味であるように。また、“生じた生き物か(vā)あるいは生を求める衆生のために……”(M.i.402)において、生じたもの“と”生を求めるものという意味であるように。また、“火か(vā)あるいは水かあるいは離間によって……”(D.ii.152)において、火“と”水“と”離間によってという意味であるように。同様に、“足のないものか(vā)……最上であると説かれる”というここにおいても、足のないもの“と”二本足のものとを併合した意味で見なされるべきである。それゆえに、“ヴァーという語は集約の意味であり、選択の意味ではない”と言われるのである。


Rūpinoti rūpavanto. Na rūpinoti arūpino. Saññinoti saññāvanto. Na saññinoti asaññino. Nevasaññināsaññino nāma bhavaggapariyāpannā. Ettāvatā ca kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo, ekavokārabhavo, catuvokārabhavo, pañcavokārabhavo, saññībhavo, asaññībhavo, nevasaññīnāsaññībhavoti navavidhepi bhave satte anavasesato pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Ettha hi rūpiggahaṇena kāmabhavo rūpabhavo pañcavokārabhavo ekavokārabhavo ca dassito, arūpiggahaṇena arūpabhavo catuvokārabhavo ca dassito. Saññībhavādayo pana sarūpeneva dassitā. Apadādiggahaṇena kāmabhavapañcavokārabhavasaññībhavānaṃ ekadeso dassitoti.

“ルーピノー(rūpinoti)”とは、色(形)あるもの。“ナ・ルーピノー(na rūpinoti)”とは、無色のもの。“サンニノー(saññinoti)”とは、想(知覚)あるもの。“ナ・サンニノー(na saññinoti)”とは、無想のもの。“ネーヴァサンニーナーサンニノー(nevasaññināsaññino)”とは、有頂天(非想非非想処)に含まれるものである。これによって、法王(仏陀)は、欲有、色有、無色有、一蘊有、四蘊有、五蘊有、想有、無想有、非想非非想有という九種類の存在(九有)における生き物を、余すところなく網羅して示されたのである。ここで、色(ルーパ)という把握によって、欲有、色有、五蘊有、および一蘊有が示され、無色という把握によって、無色有と四蘊有が示されている。想有などは、そのままの名称で示されている。足のないもの等の把握によって、欲有、五蘊有、想有の一部が示されているということである。


Kasmā panettha yathā adutiyasutte ‘‘dvipadānaṃ aggo’’ti dvipadānaṃ gahaṇameva akatvā apadādiggahaṇaṃ katanti? Vuccate – adutiyasutte tāva seṭṭhataravasena dvipadaggahaṇameva kataṃ. Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesu na uppajjati, dvipadesuyeva uppajjati. Kataresu dvipadesu? Manussesu ceva devesu ca. Manussesu uppajjamāno sakalalokaṃ vase vattetuṃ samattho buddho hutvā uppajjati. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘tisahassimahāsahassilokadhātuṃ vase vattetuṃ samattho’’ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.174) vuttaṃ. Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātuṃ vase vattanako mahābrahmā hutvā uppajjati, so tassa kappiyakārako vā ārāmiko vā sampajjati. Iti tatopi seṭṭhataravasenesa ‘‘dvipadānaṃ aggo’’ti tattha vutto, idha pana anavasesapariyādānavasena evaṃ vuttaṃ. Yāvattakā hi sattā attabhāvapariyāpannā apadā vā…pe… nevasaññīnāsaññino vā, tathāgato tesaṃ [Pg.271] aggamakkhāyatīti. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ, makāro padasandhikaro. Aggo akkhāyatīti padavibhāgo.

なぜここでは、第二のスッタ(経)のように“二足尊(二足の者たちの中で最上)”というように二足の者のみを挙げず、無足の者などを挙げているのでしょうか。それについては次のように答えられます。まず、第二のスッタにおいては、最も勝れているという点から二足の者のみが挙げられました。実に、この世において最上の者(仏陀)として現れる者は、無足・四足・多足の中には現れず、二足の者の中にのみ現れます。どの二足の者でしょうか。人間と天人です。人間の中に現れるときは、全世界を支配下に置くことができる仏陀となって現れます。一方、増支部のアッタカタ(註釈)では“三千大千世界を支配下に置くことができる”と言われています。天人の中に現れるときは、一万の世界を支配する大梵天となって現れますが、彼は仏陀に対しては、身の回りの世話をする者(給仕者)や園丁のようになります。このように、それら(天人ら)よりもさらに勝れているという点から、そこでは“二足尊”と言われているのです。しかし、ここでは残らず網羅するという点から、このように言われています。つまり、生存(有)に含まれる、無足の者から……(中略)……非想非非想の者に至るまでの、およそ全ての生きとし生けるものの中で、如来が最上であると説かれているのです。ここでの(sattānaṃという)属格は限定(のうちの属格)であり、mの字は語の連結(連結子)です。aggaṃ akkhāyati(最上であると説かれる)が語の分割です。


Aggo vipāko hotīti agge sammāsambuddhe pasannānaṃ yo pasādo, so aggo seṭṭho uttamo koṭibhūto vā, tasmā tassa vipākopi aggo seṭṭho uttamo koṭibhūto uḷāratamo paṇītatamo hoti. So pana pasādo duvidho lokiyalokuttarabhedato. Tesu lokiyassa tāva –

“最上の報いがある”とは、最上の正等覚者に浄信(澄みわたる信仰)を抱く者のその浄信は、最上であり、勝れており、至高であり、あるいは頂点に達したものであるから、その報いもまた、最上であり、勝れており、至高であり、頂点に達しており、最も広大で、最も殊勝なものとなる、ということです。さて、その浄信は、世間的(有漏)と出世間的(無漏)の区別によって二種類あります。そのうち、まず世間的なものについては、次のようにあります。


‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

“誰であれ、仏陀を帰依処とした人々は、悪道(地獄・餓鬼・畜生)へと赴くことはない。彼らは人の身体を捨てて、天の身(天界の眷属)を満たすであろう”


‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa.

“‘仏陀’と称揚する者に、その身体に生じる歓喜は、実に、閻浮提(南アジア・人間界)の全土を耕して得るものよりも遥かに勝れている”


‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarī rathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā;

Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ’’. (saṃ. ni. 1.242;

cūḷava. 305);

“百頭の象、百頭の馬、百頭の騾馬の牽く車、宝飾品や耳飾りを身につけた十万の乙女たちも、(仏陀への)一歩の歩みがもたらす功徳の、十六分の一にも及ばない”


‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti, buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) –

“天主(釈提桓因)よ、仏陀を帰依処とすることは誠に善きことである。天主よ、仏陀を帰依処としたことを原因として、ある種の衆生は身が崩壊した死後、善趣である天界に生まれ変わるのである。彼らは他の天人たちを十の境遇において凌駕する。すなわち、天の寿命、天の容色、天の幸福、天の名声、天の権力、そして天の形(色)、天の音、天の香、天の味、天の感触においてである”


Evamādīnaṃ suttapadānaṃ vasena pasādassa phalavisesayogo veditabbo. Tasmā so apāyadukkhavinivattanena saddhiṃ sampattibhavesu sukhavipākadāyakoti daṭṭhabbo. Lokuttaro pana sāmaññaphalavipākadāyako vaṭṭadukkhavinivattako ca. Sabbopi cāyaṃ pasādo paramparāya vaṭṭadukkhaṃ vinivattetiyeva. Vuttañhetaṃ –

このように、これら等の経文に基づいて、浄信による特別の果報の結びつきを知るべきです。ゆえに、その(浄信は)悪道の苦しみを退けるとともに、(善趣での)生存における幸運において幸福な報いを与えるものであると見なされるべきです。一方、出世間的な浄信は、沙門果という報いを与え、輪廻(転回)の苦しみを退けるものです。そして、これら全ての浄信は、順次に(いつかは必ず)輪廻の苦しみを退けるものとなります。これについて、次のように説かれています。


‘‘Yasmiṃ[Pg.272], bhikkhave, samaye ariyasāvako attano saddhaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti. Ujugatacittassa pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti (a. ni. 6.10; 26).

“比丘たちよ、聖なる弟子が自らの信心を随念する時、その時には、彼の心は貪欲に支配されず、瞋恚に支配されず、愚痴に支配されることもない。その時、彼の心は真っ直ぐ(質直)になっている。心の真っ直ぐな者には、喜び(欣悦)が生じ、喜んでいる者に歓喜が生じ……(中略)……‘もはやこのような状態(輪廻)のために、なすべきことは何もない’と知るのである”


Dhammāti sabhāvadhammā. Saṅkhatāti samecca sambhuyya paccayehi katāti saṅkhatā, sappaccayadhammā. Hetūhi paccayehi ca na kehici katāti asaṅkhatā, appaccayanibbānaṃ. Saṅkhatānaṃ paṭiyogibhāvena ‘‘asaṅkhatā’’ti puthuvacanaṃ. Virāgo tesaṃ aggamakkhāyatīti tesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ yo virāgasaṅkhāto asaṅkhatadhammo, so sabhāveneva saṇhasukhumabhāvato santatarapaṇītatarabhāvato gambhīrādibhāvato madanimmadanādibhāvato ca aggaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ pavaranti vuccati. Yadidanti nipāto, yo ayanti attho. Madanimmadanotiādīni sabbāni nibbānavevacanāniyeva. Tathā hi taṃ āgamma mānamadapurisamadādiko sabbo mado nimmadīyati pamaddīyati, kāmapipāsādikā sabbā pipāsā vinīyati, kāmālayādikā sabbepi ālayā samugghātīyanti, sabbepi kammavaṭṭakilesavaṭṭavipākavaṭṭā upacchijjanti, aṭṭhasatabhedā sabbāpi taṇhā khīyati, sabbepi kilesā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati, tasmā madanimmadano…pe… nirodhoti vuccati. Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati. Taṃ vānaṃ ettha natthi, etasmiṃ vā adhigate ariyapuggalassa na hotīti nibbānaṃ.

“諸法(dhammā)”とは自性法(本性を持つもの)のことです。“有為(saṅkhatā)”とは、諸々の条件(縁)が集まって作られたものが有為であり、条件を伴う法のことです。いかなる原因や条件によっても作られていないものが“無為(asaṅkhatā)”であり、条件を伴わないニルヴァーナ(涅槃)のことです。有為の対照として“無為”という名称が(複数ではなく)単一の言葉として置かれています。“離欲(virāgo)がそれらの中で最上であると説かれる”とは、それら有為・無為の諸法の中で、離欲(離貪)と称される無為の法こそが、その自性によって、穏やかで微細であること、より静寂でより殊勝であること、深遠であることなどから、また“狂乱の粉砕(madanimmadana)”などであることから、最上、勝れている、至高、最勝であると言われるのです。“yadidaṃ”は接続詞で、“これ、すなわち”という意味です。“狂乱の粉砕”などの言葉は、すべてニルヴァーナの異名にほかなりません。すなわち、それに依って、慢心の狂乱や男としての高慢などのあらゆる狂乱が、粉砕され、打ち砕かれます。欲の渇愛などのあらゆる渇愛が取り除かれます。欲の執着などのあらゆる執着が根絶されます。業の輪転、煩悩の輪転、異熟(報い)の輪転のすべてが断ち切られます。百八の種類に分けられるあらゆる渇愛が尽き、すべての煩悩が離れ、すべての苦しみが滅します。それゆえに、“狂乱の粉砕……(中略)……滅”と言われるのです。また、生存(有)から生存へ、結果(果)から行為(業)へと織りなし、縫い合わせることから、渇愛は“ヴァーナ(織物・縫合)”と呼ばれます。そのヴァーナがここ(ニルヴァーナ)には存在しない、あるいは、これを得た聖者には(渇愛が)存在しなくなることから“ニルヴァーナ(涅槃)”と言います。


Aggo vipāko hotīti etthāpi –

“最上の報いがある”という点についても、次のようにあります。


‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse…pe…. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

“誰であれ、法(ダンマ)を帰依処とした人々は……(以下、1194と同じ)”


‘‘Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti…pe….

“‘法’と称揚する者に、その身体に生じる歓喜は……(以下、1195と同じ)”


‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhammaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Dhammaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce…pe… dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) –

“天主よ、法を帰依処とすることは誠に善きことである。法を帰依処としたことを原因として、天主よ、ある種の衆生は……(中略)……天の感触においてである(以下、1197と同じ)”


Evamādīnaṃ [Pg.273] suttapadānaṃ vasena dhamme pasādassa phalavisesayogo veditabbo. Evamettha asaṅkhatadhammavaseneva aggabhāvo āgato, sabbasaṅkhatanissaraṇadassanatthaṃ ariyamaggavasenapi ayamattho labbhateva. Vuttañhetaṃ –

このように、これら等の経文に基づいて、法に対する浄信の特別な報いを知るべきです。このように、ここでは無為法(涅槃)の観点から最上であることが示されていますが、あらゆる有為なものからの離脱を示すために、聖なる道(聖道)の観点からもこの意味は成立します。これについて次のように説かれています。


‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34).

“比丘たちよ、およそ有為の法がある中で、聖なる八支聖道こそが、それらの中で最上であると説かれる”


‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti ca. (Dha. pa. 273).

また、“道(路)の中では、八支(聖道)が最上である”とも説かれています(法句経)。


Saṅghā vā gaṇā vāti janasamūhasaṅkhātā yāvatā loke saṅghā vā gaṇā vā. Tathāgatasāvakasaṅghoti aṭṭhaariyapuggalasamūhasaṅkhāto diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato tathāgatassa sāvakasaṅgho. Tesaṃ aggamakkhāyatīti attano sīlasamādhipaññāvimuttiādiguṇavisesena tesaṃ saṅghānaṃ aggo seṭṭho uttamo pavaroti vuccati. Yadidanti yāni imāni. Cattāri purisayugānīti yugaḷavasena paṭhamamaggaṭṭho paṭhamaphalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷaṃ, yāva catutthamaggaṭṭho catutthaphalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷanti evaṃ cattāri purisayugāni. Aṭṭha purisapuggalāti purisapuggalavasena eko paṭhamamaggaṭṭho eko paṭhamaphalaṭṭhoti iminā nayena aṭṭha purisapuggalā. Ettha ca purisoti vā puggaloti vā ekatthāni etāni padāni, veneyyavasena panevaṃ vuttaṃ. Esa bhagavato sāvakasaṅghoti yānimāni yugavasena cattāri purisayugāni, pāṭekkato aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho.

“僧伽(サンガ)または群(ガナ)”とは、世の中にある僧伽や群と呼ばれる人々の集まりを指す。“如来の弟子の僧伽(如来声聞僧)”とは、見(見解)と戒(戒律)の共通性によって結ばれた、八輩の聖者の集まりである如来の弟子の僧伽のことである。“それらの中で最高であると言われる”とは、自らの戒・定・慧・解脱・解脱知見などの徳の卓越性によって、それらの僧伽の中で最高、最勝、最上、卓越した者と言われることである。“すなわち”とは、これら(を指す)。“四双の男子(四双の士)”とは、一対(ペア)として、第一の道に留まる者と第一の果に留まる者が一対、第四の道に留まる者と第四の果に留まる者までが一対、このように四つの対があることを指す。“八輩の男子(八士夫)”とは、個別の人物(補特伽羅)として、一人の第一の道に留まる者、一人の第一の果に留まる者という方法で、八人の男子があることを指す。ここで“男子(プリサ)”あるいは“人物(プッガラ)”という言葉は同じ意味であるが、教化される対象(衆生)の好みに合わせてこのように説かれたのである。“これが如来の弟子の僧伽である”とは、対として四双、個別として八輩の男子、これが如来の弟子の僧伽であるという意味である。


Āhuneyyotiādīsu ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi āgantvā sīlavantesu dātabbanti attho. Catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Mahapphalabhāvakaraṇato taṃ āhunaṃ paṭiggahetuṃ yuttoti āhuneyyo. Atha vā dūratopi āgantvā sabbaṃ sāpateyyampi ettha hunitabbaṃ, sakkādīnampi āhavanaṃ arahatīti vā āhavanīyo. Yo cāyaṃ brāhmaṇānaṃ āhavanīyo nāma aggi, yattha hutaṃ mahapphalanti tesaṃ laddhi, so ce hutassa mahapphalatāya āhavanīyo, saṅghova āhavanīyo. Saṅghe hutañhi mahapphalaṃ hoti. Yathāha –

“供養されるべき者(アーフネーヨ)”などの箇所において、持ってきて捧げられるべきものが“アーフナ(供物)”であり、遠方から来ても戒ある者に与えられるべきものという意味である。これは四つの資具(四供養)の別名である。偉大な果をもたらす性質があることから、その供物を受け取るにふさわしい者が“供養されるべき者(アーフネーヨ)”である。あるいは、遠方から来てもすべての財産をここに捧げるべきであり、帝釈天らによる招請(アーハヴァナ)にも値することから“招請されるべき者(アーハヴァニーヨ)”とも言われる。また、バラモンたちが“アーハヴァニーヤ(招待火)”と呼ぶ火があり、そこに供犠を捧げれば大きな果報があるというのが彼らの教義であるが、もしその火が供犠の果報の大きさゆえに“アーハヴァニーヤ”であるなら、僧伽こそが“アーハヴァニーヤ”である。僧伽に捧げられた供犠こそが大きな果報となるからである。次のように説かれている。


‘‘Yo [Pg.274] ca vassasataṃ jantu, aggiṃ paricare vane;

Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye;

Sā eva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. (dha. pa. 107);

“たとえ人が百年の間、森の中で火を供養したとしても、自己を修養した人を一瞬でも供養するなら、その供養こそが百年の供犠よりも勝れている”と。


Tayidaṃ nikāyantare ‘‘āhavanīyo’’ti padaṃ idha ‘‘āhuneyyo’’ti iminā padena atthato ekaṃ, byañjanato pana kiñcimattameva nānaṃ, tasmā evamatthavaṇṇanā katā.

これは、他の部派(尼加耶)における“アーハヴァニーヨ”という語と、ここでの“アーフネーヨ”という語は、意味においては同一であり、語形においてわずかな違いがあるだけである。したがって、このように意味の解説がなされた。


Pāhuneyyoti ettha pana pāhunaṃ vuccati disāvidisato āgatānaṃ piyamanāpānaṃ ñātimittānaṃ atthāya sakkārena paṭiyattaṃ āgantukadānaṃ, tampi ṭhapetvā te tathārūpe pāhunake saṅghasseva dātuṃ yuttaṃ. Tathā hesa ekabuddhantarepi dissati abbokiṇṇañca. Ayaṃ panettha padattho – ‘‘piyamanāpattakarehi dhammehi samannāgato’’ti evaṃ pāhunamassa dātuṃ yuttaṃ, pāhunañca paṭiggahetuṃ yuttoti pāhuneyyo. Yesaṃ pana pāhavanīyoti pāḷi, tesaṃ yasmā saṅgho pubbakāraṃ arahati, tasmā saṅgho sabbapaṭhamaṃ ānetvā ettha hunitabbanti pāhavanīyo, sabbappakārena vā āhavanaṃ arahatīti pāhavanīyo. Svāyamidha teneva atthena pāhuneyyoti vuccati.

“歓待されるべき者(パーフネーヨ)”について、ここで“パーフナ(歓待の品)”とは、四方八方からやってくる親愛なる親族や友人のために敬意を持って用意された、来客への贈り物のことである。それを取り置いたとしても、そのような歓待の品を僧伽にこそ与えるのが適当である。実際、それは一つの仏(の出現)の間においても(稀にしか)見られず、また尊いものであるからである。ここでの語義は“親しみやすく喜ばしい徳を備えている”ということであり、このように歓待の品を彼に与えるのが適当であり、また歓待の品を彼が受け取るのが適当であるから“歓待されるべき者(パーフネーヨ)”と言う。あるいは“パーハヴァニーヨ(真っ先に供養されるべき者)”という読みを採る者たちにとっては、僧伽は先んじてなされる行為に値するため、僧伽は真っ先に運んできて供養されるべきであるから“パーハヴァニーヨ”であり、あるいはあらゆる方法で招請に値するから“パーハヴァニーヨ”である。それは、ここでも同じ意味で“パーフネーヨ”と言われている。


‘‘Dakkhiṇā’’ti paralokaṃ saddahitvā dātabbadānaṃ, taṃ dakkhiṇaṃ arahati dakkhiṇāya vā hito mahapphalabhāvakaraṇena visodhanatoti dakkhiṇeyyo. Ubho hatthe sirasi patiṭṭhapetvā sabbalokena kariyamānaṃ añjalikammaṃ arahatīti añjalikaraṇīyo. Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti sabbalokassa asadisaṃ puññavirūhanaṭṭhānaṃ. Yathā hi rattasālīnaṃ vā yavānaṃ vā virūhanaṭṭhānaṃ ‘‘rattasālikkhettaṃ yavakkhetta’’nti vuccati, evaṃ saṅgho sadevakassa lokassa puññavirūhanaṭṭhānaṃ. Saṅghaṃ nissāya hi lokassa nānappakārahitasukhanibbattakāni puññāni virūhanti, tasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Idhāpi –

“施物(ダッキナー)”とは、来世を信じて与えられるべき施物のことである。その施物に値すること、あるいは偉大な果をもたらすことによって施物を浄化し、施物のために資することから“施されるべき者(ダッキネーヨ)”と言う。両手を頭の上に置いて一切の世間によってなされる合掌の行為に値することから“合掌されるべき者(アンジャリカラニーヨ)”と言う。“世間の無上の福田”とは、一切の世間の比類なき功徳の生長する場所のことである。例えば、赤米や大麦の生長する場所が“赤米田”“大麦田”と呼ばれるように、僧伽は天界を含む世間の功徳が生長する場所である。僧伽を拠り所として、世間の多種多様な利益と幸福を生じさせる功徳が生長するから、僧伽は世間の無上の福田なのでである。ここでも次のように説かれる。


‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse…pe…. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

“誰であれ僧伽を帰依処とした者は……(以下略)”。


‘‘Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti…pe…’’.

“僧伽と称え奉る者に、身体に生じる喜びは……(以下略)”。


‘‘Sādhu [Pg.275] kho, devānaminda, saṅghaṃ saraṇagamanaṃ hoti, saṅghaṃ saraṇagamanahetu kho devānaminda…pe… dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) –

“天主(帝釈天)よ、僧伽を帰依処とすることは実に善いことである。天主よ、僧伽を帰依処とすることを原因として……(以下略)天の触(感触)を……”などと。


Ādīnaṃ suttapadānaṃ vasena saṅghe pasādassa phalavisesayogo, tenassa aggatā aggavipākatā ca veditabbā. Tathā anuttariyapaṭilābho sattamabhavādito paṭṭhāya vaṭṭadukkhasamucchedo anuttarasukhādhigamoti evamādiuḷāraphalanipphādanavasena aggavipākatā veditabbā.

これらの経の言葉によって、僧伽に対する清らかな信の特別な果報が結びついている。それによって、その(僧伽の)卓越性と、卓越した報いを知るべきである。同様に、無上の(徳の)獲得や、第七有(七度の転生)などからの輪廻の苦しみの断絶、無上の幸福の体得といった、このような広大な果報をもたらすことによって、卓越した報いを知るべきである。


Gāthāsu aggatoti agge ratanattaye, aggabhāvato vā pasannānaṃ. Aggaṃ dhammanti aggasabhāvaṃ buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ ratanattayassa anaññasādhāraṇaṃ uttamasabhāvaṃ, dasabalādisvākkhātatādisuppaṭipannatādiguṇasabhāvaṃ vā vijānataṃ vijānantānaṃ. Evaṃ sādhāraṇato aggappasādavatthuṃ dassetvā idāni asādhāraṇato taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘agge buddhe’’tiādi vuttaṃ. Tattha pasannānanti aveccappasādena itarappasādena ca pasannānaṃ adhimuttānaṃ. Virāgūpasameti virāge upasame ca, sabbassa rāgassa sabbesaṃ kilesānaṃ accantavirāgahetubhūte accantaupasamahetubhūte cāti attho. Sukheti vaṭṭadukkhakkhayabhāvena saṅkhārūpasamasukhabhāvena ca sukhe.

偈(詩)の中の“最高のものに対して(アッガトー)”とは、最高である三宝に対して、あるいは最高である状態に対して清らかな信を持つ者たちのことである。“最高の法(アッガ・ダンマ)”とは、最高の本質である、仏の正しい覚醒、法の正しさ、僧伽の正しい実践、三宝にしか備わっていない優れた本質、あるいは十力や(法の)善説、正行などの徳の本質を知る者たちのことである。このように共通して最高の信の対象を示し、今は不共通なもの(個別的なもの)として、それを分類して示すために“最高の仏において”などが説かれた。その中で“清らかな信を持つ者(パサンナーナン)”とは、決定した信(阿毘遮浄信)やその他の信によって、清らかな信を持ち、確信している者たちのことである。“離欲と寂静において”とは、離欲と寂静、すなわちすべての貪欲とすべての煩悩の究極の離欲の原因であり、究極の寂静の原因である(涅槃)という意味である。“幸福において”とは、輪廻の苦しみの滅尽であることによって、また諸行の静止という幸福の状態であることによって、幸福である(涅槃)において、ということである。


Aggasmiṃ dānaṃ dadatanti agge ratanattaye dānaṃ dentānaṃ deyyadhammaṃ pariccajantānaṃ. Tattha dharamānaṃ bhagavantaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā parinibbutañca bhagavantaṃ uddissa dhātucetiyādike upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā buddhe dānaṃ dadanti nāma. ‘‘Dhammaṃ pūjessāmā’’ti dhammadhare puggale catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā dhammañca ciraṭṭhitikaṃ karontā dhamme dānaṃ dadanti nāma. Tathā ariyasaṅghaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā taṃ uddissa itarasmimpi tathā paṭipajjantā saṅghe dānaṃ dadanti nāma. Aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti evaṃ ratanattaye pasannena cetasā uḷāraṃ pariccāgaṃ uḷārañca pūjāsakkāraṃ pavattentānaṃ divase divase aggaṃ uḷāraṃ kusalaṃ upacīyati. Idāni tassa puññassa aggavipākatāya aggabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘aggaṃ āyū’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggaṃ āyūti dibbaṃ vā mānusaṃ vā aggaṃ uḷāratamaṃ āyu. Pavaḍḍhatīti uparūpari brūhati. Vaṇṇoti rūpasampadā. Yasoti [Pg.276] parivārasampadā. Kittīti thutighoso. Sukhanti kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ. Balanti kāyabalaṃ ñāṇabalañca.

“最上のものに布施をなす”とは、最上の三宝に布施をなし、施物を捨てる者たちのことである。そこで、存命中の世尊を四つの資具によって供養し、崇め、敬う者、また入滅された世尊を念じて、舎利塔などを供養し、崇め、敬う者は、仏陀に布施をなすと言われる。“法を供養しよう”と、法を保持する人々を四つの資具によって供養し、崇め、敬い、法を久住させる者は、法に布施をなすと言われる。同様に、聖なる僧伽を四つの資具によって供養し、崇め、敬い、それ(僧伽)を念じて、他(の比丘)に対しても同様に振る舞う者は、僧伽に布施をなすと言われる。“最上の功徳が増大する”とは、このように三宝に対して清浄な心で、盛大な捨断(施与)と盛大な供養礼拝を行う者たちにとって、日々に最上の、盛大な善業が積み上げられることをいう。今、その功徳の最上の報いとしての最上のあり方を示すために、“最上の寿命”等と言われた。そこで“最上の寿命”とは、天界または人間界の最上の、極めて優れた寿命のことである。“増大する”とは、ますます増えることである。“容色(vaṇṇa)”とは、容貌の完成である。“名声(yasa)”とは、眷属の充足である。“誉れ(kitti)”とは、称讃の声である。“楽(sukha)”とは、身体的および精神的な幸福である。“力(bala)”とは、身力と知力である。


Aggassa dātāti aggassa ratanattayassa dātā, atha vā aggassa deyyadhammassa dānaṃ uḷāraṃ katvā tattha puññaṃ pavattetā. Aggadhammasamāhitoti aggena pasādadhammena dānādidhammena ca samāhito samannāgato acalappasādayutto, tassa vā vipākabhūtehi bahujanassa piyamanāpatādidhammehi yutto. Aggappatto pamodatīti yattha yattha sattanikāye uppanno, tattha tattha aggabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ adhigato, aggabhāvaṃ vā lokuttaramaggaphalaṃ adhigato pamodati abhiramati paritussatīti.

“最上のものを与える者”とは、最上の三宝に与える者、あるいは、最上の施物を盛大に布施して、そこで功徳を生じさせる者のことである。“最上の法に定まった者”とは、最上の清信(信心)の法や布施などの法を具足し、不動の信心を具えた者、あるいは、その報いとして、多くの人々に愛され喜ばれる等の法を具えた者のことである。“最上に達して歓喜する”とは、どのような生きとし生けるものの群れの中に生まれたとしても、そこで最上の状態、勝れた状態に到達し、あるいは、出世間的な道果という最上の状態に到達して、歓喜し、楽しみ、満足することをいう。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一のスッタ(経)の注釈が完了した。


2. Jīvikasuttavaṇṇanā

2. ジーヴィカ・スッタ(生活経)の注釈


91. Dutiyaṃ aṭṭhuppattivasena desitaṃ. Ekasmiñhi samaye bhagavati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme viharante bhikkhū āgantukabhikkhūnaṃ senāsanāni paññāpentā pattacīvarāni paṭisāmentā sāmaṇerā ca lābhabhājanīyaṭṭhāne sampattasampattānaṃ lābhaṃ gaṇhantā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ. Taṃ sutvā bhagavā bhikkhū paṇāmesi. Te kira sabbeva navā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Taṃ ñatvā mahābrahmā āgantvā ‘‘abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅgha’’nti (ma. ni. 2.158) tesaṃ paṇāmitabhikkhūnaṃ anuggaṇhanaṃ yāci. Bhagavā tassa okāsaṃ akāsi. Atha mahābrahmā ‘‘katāvakāso khomhi bhagavatā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha bhagavā ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti ānandattherassa ākāraṃ dassesi. Atha te bhikkhū ānandattherena pakkositā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā sārajjamānarūpā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Bhagavā tesaṃ sappāyadesanaṃ vīmaṃsanto ‘‘ime āmisahetu paṇāmitā, piṇḍiyālopadhammadesanā nesaṃ sappāyā’’ti cintetvā ‘‘antamidaṃ, bhikkhave’’ti imaṃ desanaṃ desesi.

91. 第二(の経)は、生起した事由(縁起)に基づいて説かれた。ある時、世尊がカピラヴァットゥのニグローダ園に住しておられたとき、比丘たちが来訪した比丘たちのために住居を整え、鉢や衣を片付け、沙弥たちが配分所で次々とやって来る供養品を受け取っていたため、大きな騒音、喧騒が生じた。それを聞いて、世尊は比丘たちを去らせた。彼らは皆、この法と律に来たばかりの新参者であった。それを知った大梵天がやって来て、“尊師よ、世尊は比丘僧伽を喜ばれますように”と、それら去らされた比丘たちのために慈悲を請うた。世尊は彼に機会を与えた。そこで大梵天は“私は世尊によって機会を与えられた”と言い、世尊を礼拝し、右繞して去った。その後、世尊は“比丘僧伽を来させなさい”と、アーナンダ長老に合図された。そこで、アーナンダ長老に呼ばれた比丘たちは世尊のもとに近づき、恐縮した様子で一方に座った。世尊は彼らに相応しい説法を検討され、“彼らは物欲のために去らされたのだから、鉢食(乞食)の法に関する説法が彼らに相応しい”と考え、“比丘たちよ、これは末端である”というこの説法を説かれた。


Tatrāyaṃ [Pg.277] antasaddo ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino’’tiādīsu (dī. ni. 1.29) koṭṭhāse āgato. ‘‘Antamakāsi dukkhassa, antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’tiādīsu (dī. ni. 1.55) paricchede. ‘‘Haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antaṃ antaguṇa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.377; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) sarīrāvayave ‘‘caranti loke parivārachannā, anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122; mahāni. 191) citte. ‘‘Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīnī’’tiādīsu (dī. ni. 2.69; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) abbhantare.

そこにある“アンタ(末端・終わり)”という語は、“比丘たちよ、ある沙門・バラモンたちは、過去を推論し、過去について見解を持つ者たちである”などの箇所では“部分(koṭṭhāsa)”として現れる。“苦の終止(アンタ)をなした”“この世界は有限(アンタヴァー)である”などでは“限定(pariccheda)”において。“草の端、道の端、石の端”などでは“境界(mariyādā)”において。“腸(アンタ)、腸間膜”などでは“身体部位”において。“世の中を眷属に囲まれて歩き、内側(アントー)は不浄だが外側は輝いている”などでは“心”において。“ある種の青蓮華、紅蓮華、白蓮華は、水の中に生じ、水の中で育ち、水から出ることなく、水の中に沈んだまま(アントー)育つ”などでは“内部”において使われている。


‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso;

Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. (jā. 1.3.135) –

“獣の中では野干(ジャッカル)が卑しく(アンタ)、鳥の中では烏(カラス)が、樹木の中ではエランダ(ヒマ)が卑しい。これら三つの卑しきもの(アンタ)が集まった”(本生経 1.3.135)


Ādīsu lāmake. Idhāpi lāmake eva daṭṭhabbo. Tasmā antamidaṃ bhikkhave jīvikānanti bhikkhave idaṃ jīvikānaṃ antaṃ pacchimaṃ lāmakaṃ, sabbanihīnaṃ jīvitanti attho. Yadidaṃ piṇḍolyanti yaṃ idaṃ piṇḍapariyesanena bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentassa jīvitaṃ. Ayaṃ panettha padattho – piṇḍāya ulatīti piṇḍolo, tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ, piṇḍapariyesanena jīvikāti attho.

(以上の例では)“卑しい(lāmaka)”という意味である。ここでも、まさに卑しいものと見るべきである。したがって、“比丘たちよ、これは諸々の生活の中で末端(アンタ)である”とは、比丘たちよ、これは生活の中で最後であり卑しく、すべての中で最も劣った生活であるという意味である。“すなわち、鉢食(乞食)である”とは、食を求めることによって、すなわち鉢食の遍歴によって生活を営む者の生活のことである。ここでの語の意味は次の通りである。食(piṇḍa)のために彷徨う(ulati)から“ピンドーラ(piṇḍola:食を乞う者)”であり、その行為が“ピンドーリヤ(piṇḍolya:鉢食)”であり、食を求めることによる生活という意味である。


Abhisāpoti akkoso. Kupitā hi manussā attano paccatthikaṃ ‘‘pilotikakhaṇḍaṃ nivāsetvā kapālahattho piṇḍaṃ pariyesamāno careyyāsī’’ti akkosanti. Atha vā ‘‘kiṃ tuyhaṃ akātabbaṃ atthi, yo tvaṃ evaṃ balavīriyūpapannopi hirottappaṃ pahāya kapaṇo piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti evampi akkosantiyeva. Tañca kho etanti taṃ etaṃ abhisapampi samānaṃ piṇḍolyaṃ. Kulaputtā upenti atthavasikāti mama sāsane jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca atthavasikā kāraṇavasikā hutvā kāraṇavasaṃ paṭicca upenti upagacchanti.

“罵り(abhisāpa)”とは、罵詈のことである。実際、怒った人々は、自分の敵に対して“襤褸(ぼろ)を身にまとい、鉢を手に持って、食を求めて歩き回るがよい”と罵る。あるいはまた、“お前にできないことがあろうか。それほど強い精進を備えていながら、慚愧を捨てて、鉢を手に、貧しい乞食として歩き回るとは”と、このようにさえも、まさに罵るのである。“そして、まさにこれ(tañca kho etaṃ)”とは、そのように罵られるものであっても、この鉢食のことである。“良家の弟子たちが目的のためにこれに近づく”とは、私の教えにおいて、出自による良家の子も、行いによる良家の子も、目的(利益)のために、理由によって、(この生活に)近づくということである。


Rājābhinītātiādīsu ye rañño santakaṃ khāditvā raññā bandhanāgāre bandhāpitā palāyitvā pabbajanti, te raññā bandhanaṃ abhinītattā rājābhinītā nāma. Ye pana corehi aṭaviyaṃ gahetvā ekaccesu māriyamānesu [Pg.278] ekacce ‘‘mayaṃ sāmi tumhehi vissaṭṭhā gehaṃ anajjhāvasitvā pabbajissāma, tattha tattha yaṃ yaṃ buddhapūjādipuññaṃ karissāma, tato tato tumhākaṃ pattiṃ dassāmā’’ti tehi vissaṭṭhā pabbajanti, te corābhinītā nāma corehi māretabbataṃ abhinītattā. Ye pana iṇaṃ gahetvā paṭidātuṃ asakkontā palāyitvā pabbajanti, te iṇaṭṭā nāma. Tañca kho etaṃ piṇḍolyaṃ kulaputtā mama sāsane neva rājābhinītā…pe… na ājīvikāpakatā upenti, apica kho ‘‘otiṇṇamhā jātiyā…pe… paññāyethā’’ti upentīti padasambandho.

“王に捕らえられた者たち”などの箇所において、王の所有物を費消し、王によって牢獄に繋がれた者が、逃亡して出家した場合、彼らは王によって拘束に導かれたため“王に捕らえられた者”と呼ばれる。また、賊によって林の中で捕らえられ、ある者が殺されている時に、ある者が‘主人たちよ、もしあなたたちが私を放してくださり、家に住まずに出家するなら、あちこちで仏陀への供養などの功徳を行い、そのたびにあなたたちにその功徳を回向しましょう’と言って、彼らによって放されて出家した場合、彼らは賊によって殺される運命に導かれたため、その名から“賊に捕らえられた者”と呼ばれる。また、借金をして返済できずに逃亡して出家した者は“負債者”と呼ばれる。そして、善男子が私の教えにおいて、この乞食という生活に入るのは、王に捕らえられたからでもなく、……(中略)……生活に困窮したからでもなく、むしろ‘私は生に飲み込まれ、……(中略)……(苦の終焉が)知られるように’と考えて入るのである、という語の連結である。


Tattha otiṇṇamhāti otiṇṇā amhā. Jātiyātiādīsu tamhi tamhi sattanikāye khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jāti, paripāko jarā, bhedo maraṇaṃ. Ñātirogabhogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa santāpo anto nijjhānaṃ soko, tehi phuṭṭhassa vacīvippalāpo paridevo. Aniṭṭhaphoṭṭhabbapaṭihatakāyassa kāyapīḷanaṃ dukkhaṃ, āghātavatthūsu upahatacittassa cetopīḷanaṃ domanassaṃ. Ñātibyasanādīhi eva phuṭṭhassa paridevenapi adhivāsetuṃ asamatthassa cittasantāpasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. Etehi jātiādīhi otiṇṇā dukkhotiṇṇā, tehi jātiādidukkhehi anto anupaviṭṭhā. Dukkhaparetāti tehi dukkhadukkhavatthūhi abhibhūtā. Jātiādayo hi dukkhassa vatthubhāvato dukkhā, dukkhabhāvato ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhāti. Appeva nāma…pe… paññāyethāti imassa sakalassa vaṭṭadukkharāsissa paricchedakaraṇaṃ osānakiriyā api nāma paññāyeyya.

その中で、“飲み込まれた(otiṇṇamhā)”とは、“私たちは飲み込まれた(otiṇṇā amhā)”ということである。“生”などの箇所において、それぞれの衆生の群れにおける諸蘊の最初の生起が“生”であり、熟成が“老”であり、崩壊が“死”である。親族・病気・財産・戒・見の災難に触れた者の心の熱悩、内なる焦燥が“愁(悲しみ)”であり、それらに触れた者の言葉による泣き喚きが“悲(嘆き)”である。好ましくない接触によって損なわれた身の身体的苦痛が“苦”であり、怒りの対象によって害された心の精神的苦痛が“憂(精神的苦痛)”である。親族の災難などに触れて、嘆きによってさえも耐えることができない者の、心の熱悩から生じた激しい心労が“悩(絶望)”である。これらの生などによって飲み込まれたのが“苦に飲み込まれた者”であり、それら生などの苦しみに内側まで入り込まれたということである。“苦に圧倒された”とは、それら苦しみの根拠によって征服されたということである。なぜなら、生などは苦の根拠であるから“苦”であり、愁・悲・苦・憂・悩は苦そのものであるから“苦”であるからである。“願わくは……(中略)……知られるように”とは、この輪廻の苦の集積全体に限界を設けること、すなわち終焉させることが、果たして知られるだろうか(実現できるだろうか)、ということである。


So ca hoti abhijjhālūti idaṃ yo kulaputto ‘‘dukkhassantaṃ karissāmī’’ti pubbe cittaṃ uppādetvā pabbajito aparabhāge taṃ pabbajjaṃ tathārūpaṃ kātuṃ na sakkoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍānaṃ abhijjhāyitā. Tibbasārāgoti balavarāgo. Byāpannacittoti byāpādena pūtibhūtattā vipannacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti tikhiṇasiṅgo viya caṇḍagoṇo paresaṃ upaghātavasena duṭṭhacitto. Muṭṭhassatīti bhattanikkhittakāko viya, maṃsanikkhittasunakho viya ca naṭṭhassati, idha kataṃ ettha na sarati. Asampajānoti nippañño khandhādiparicchedarahito. Asamāhitoti caṇḍasote baddhanāvā viya asaṇṭhito. Vibbhantacittoti panthāruḷhamigo viya bhantamano. Pākatindriyoti yathā gihī [Pg.279] saṃvarābhāvena pariggahaparijane olokenti asaṃvutindriyā, evaṃ asaṃvutindriyo hoti.

“そして彼は貪欲であり”というこれは、ある善男子が‘苦の終焉をなそう’と以前に心を起こして出家しながら、後になってその出家生活をそのように送ることができないことを示すために説かれた。その中で、“貪欲(abhijjhālū)”とは、他人の所有物を欲しがることである。“強い貪愛(tibbasārāgo)”とは、強力な貪欲のことである。“害意ある心(byāpannacitto)”とは、害意によって腐敗したため、損なわれた心のことである。“汚された意図(paduṭṭhamanasaṅkappo)”とは、鋭い角を持つ荒れ狂う牛のように、他者を害することに基づいて汚された心のことである。“念い失いたる(muṭṭhassatī)”とは、供物に置かれたカラスのように、あるいは肉を置かれた犬のように、正念を失っていることであり、ここでなすべきことをここで思い出さないことである。“正知なき(asampajāno)”とは、知恵がなく、諸蘊などの分析を欠いていることである。“定まらぬ(asamāhitō)”とは、激流に繋がれた舟のように、落ち着きがないことである。“乱れた心(vibbhantacitto)”とは、道に飛び出した鹿のように、うろたえた心のことである。“諸根の露わな(pākatindriyo)”とは、在家の者が自制の欠如によって、所有物や周囲の人々を眺めるように、諸根を抑えていないこと、すなわち不自制なことである。


Chavālātanti chavānaṃ daḍḍhaṭṭhāne alātaṃ. Ubhatopadittaṃ majjhe gūthagatanti pamāṇena aṭṭhaṅgulamattaṃ ubhato dvīsu koṭīsu ādittaṃ majjhe gūthamakkhitaṃ. Neva gāmeti sace hi taṃ yuganaṅgalagopānasipakkhapāsakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā assa gāme kaṭṭhatthaṃ phareyya. Sace khettakuṭiyā kaṭṭhattharamañcakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā assa, araññe kaṭṭhatthaṃ phareyya. Yasmā pana ubhayatthāpi na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Tathūpamāhanti tathūpamaṃ chavālātasadisaṃ ahaṃ imaṃ yathāvuttapuggalaṃ vadāmi. Gihibhogā ca parihīnoti yo agāre vasantehi gihīhi dāyajje bhājiyamāne aññathā ca bhogo laddhabbo assa, tato ca parihīno. Sāmaññatthañcāti ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā pariyattipaṭivedhavasena pattabbaṃ sāmaññatthañca na paripūreti. Imaṃ pana upamaṃ satthā na dussīlassa vasena āhari, parisuddhasīlassa pana alasassa abhijjhādīhi dosehi dūsitacittassa puggalassa vasena āharīti veditabbaṃ.

“死体焼却場の薪(chavālāta)”とは、死体を焼く場所にある燃えさしのことである。“両端が燃え、中間は糞にまみれ”とは、長さが八指ほどで、両端が燃えており、中間は糞が塗られていることである。“村においても(用をなさない)”とは、もしそれが、軛や鋤、垂木、側板、楔などのために用いることができるなら、村において材木としての用をなすであろう。もしそれが、田畑の小屋の、床や寝床などのために用いることができるなら、森において材木としての用をなすであろう。しかし、そのどちらにおいても不可能なために、そのように説かれたのである。“それと同じようなものと私は言う”とは、私は、前述したような人物を、その死体焼却場の薪に似ていると言う、ということである。“在家の享楽からも脱落し”とは、家に住んでいる在家の者たちが遺産を分配したり、あるいは別の方法で得られるはずの享楽からも脱落しているということである。“沙門の目的をも”とは、師や和尚の教誡に従って、教法と通達によって得られるべき沙門の目的をも満たしていないことである。ただし、この比喩を、世尊は破戒者のために引用したのではなく、清浄な戒を持ちながらも、怠惰であり、貪欲などの過失によって心が汚された人物のために引用したのだと理解すべきである。


Gāthāsu gihibhogāti kāmasukhasambhogato. Parihīnoti jīno. Sāmaññatthanti paṭivedhabāhusaccañceva pariyattibāhusaccañca. Tādiso hi asutaṃ sotuṃ sutaṃ pariyodāpetuṃ na sakkoti alasabhāvato. Duṭṭhu bhagoti dubbhago, alakkhiko kāḷakaṇṇipuriso. Paridhaṃsamānoti vinassamāno. Pakiretīti vikireti viddhaṃseti. Sabbametaṃ bhāvino sāmaññatthassa anuppādanameva sandhāya vuttaṃ. Chavālātaṃva nassatīti so tādiso puggalo yathāvuttaṃ chavālātaṃ viya kassaci anupayujjamāno eva nassati ubhato paribhaṭṭhabhāvato. Evaṃ ‘‘kāyavācāhi akatavītikkamopi cittaṃ avisodhento nassati, pageva katavītikkamo dussīlo’’ti tassa apāyadukkhabhāgibhāvadassanena dussīle ādīnavaṃ dassetvā tato satte vivecetukāmo ‘‘kāsāvakaṇṭhā’’tiādinā gāthādvayamāha. Tassattho heṭṭhā vutto eva.

偈の中の“在家の享楽”とは、欲楽の享受のことである。“脱落した”とは、失ったことである。“沙門の目的”とは、通達による博識と、教法による博識のことである。そのような者は、怠惰であるために、聞いていないことを聞くことも、聞いたことを清浄にすることもできないからである。“不運な(dubbhago)”とは、福徳がなく、不吉な人物のことである。“破滅する(paridhaṃsamāno)”とは、滅んでいくことである。“撒き散らす(pakireti)”とは、散らし、粉砕することである。これらすべては、将来得られるべき沙門の目的が達成されないことを指して説かれたものである。“死体焼却場の薪のように滅びる”とは、そのような人物は、前述の死体焼却場の薪のように、誰の役にも立つことなく、両端から脱落した状態のまま滅びるということである。このように、‘身口によって違犯を犯していないとしても、心を清浄にしない者は滅びる。ましてや違犯を犯した破戒者はなおさらである’と、彼の悪趣の苦しみを受けるべき状態を示すことで、破戒の過失を示し、そこから衆生を離れさせようと欲して、‘黄褐色の衣を首にかけながら’などの二つの偈を説かれた。その意味は、すでに述べた通りである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の注釈が完結した。


3. Saṅghāṭikaṇṇasuttavaṇṇanā

3. 外衣の端の経(サンガーティカンナ・スッタ)の注釈。


92. Tatiye [Pg.280] saṅghāṭikaṇṇeti cīvarakoṭiyaṃ. Gahetvāti parāmasitvā. Anubandho assāti anugato bhaveyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhikkhave, idhekacco bhikkhu attano hatthena mayā pārutassa sugatamahācīvarassa kaṇṇe parāmasanto viya maṃ anugaccheyya, evaṃ mayhaṃ āsannataro hutvā vihareyyā’’ti. Pāde pādaṃ nikkhipantoti gacchantassa mama pāde pādaṃ nikkhittaṭṭhāne pāduddhāraṇānantaraṃ attano pādaṃ nikkhipanto. Ubhayenāpi ‘‘ṭhānagamanādīsu avijahanto sabbakālaṃ mayhaṃ samīpe eva vihareyya cepī’’ti dasseti. So ārakāva mayhaṃ, ahañca tassāti so bhikkhu mayā vuttaṃ paṭipadaṃ apūrento mama dūreyeva, ahañca tassa dūreyeva. Etena maṃsacakkhunā tathāgatadassanaṃ rūpakāyasamodhānañca akāraṇaṃ, ñāṇacakkhunāva dassanaṃ dhammakāyasamodhānameva ca pamāṇanti dasseti. Tenevāha ‘‘dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto na maṃ passatī’’ti. Tattha dhammo nāma navavidho lokuttaradhammo. So ca abhijjhādīhi dūsitacittena na sakkā passituṃ, tasmā dhammassa adassanato dhammakāyañca na passatīti. Tathā hi vuttaṃ –

92. 三番目の経において、‘僧伽梨の端を’とは衣の角のことである。‘掴んで’とは触れて、ということである。‘付き従って’とは随行していることをいう。これが言わんとしていることは、‘比丘たちよ、ここにある比丘が、私の纏っている勝妙な大衣の端を自分の手で触れるかのようにして私に随行し、そのようにして私の極めて近くに住んでいるとしても’ということである。‘一歩一歩の足跡を追って’とは、歩いている私の足が置かれた場所に、足を上げた直後に自分の足を置くことである。これら両方の表現によって、‘留まる時も歩む時も離れることなく、常に私のすぐ近くに住んでいるとしても’ということを示している。‘彼は私から遠く、私も彼から遠い’とは、その比丘が私の説いた修行道を完成させていないのであれば、私から遠く離れており、私も彼から遠く離れているということである。これによって、肉眼による如来の拝見や色身の近接は目的ではなく、智慧の眼による拝見と法身の具現こそが基準であることを示している。それゆえに‘比丘たちよ、実のところ、その比丘は法を見ていない。法を見ていないから、私を見ていないのである’と言われたのである。そこにおいて‘法’とは、九つの出世間法のことである。それは貪欲などによって汚された心では見ることができない。それゆえ、法を見ないために法身をも見ないのでである。このように説かれている通りである。


‘‘Kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati so maṃ passati; yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87).

‘ワッカリよ、この腐敗する体を見て何になろうか。ワッカリよ、法を見る者は私を見る。私を見る者は法を見るのである’(相応部3.87)


‘‘Dhammabhūto brahmabhūto’’ti (ma. ni. 1.203; paṭi. ma. 3.5) ca.

また、‘法となった者、梵となった者’(中部1.203等)とも。


‘‘Dhammakāyo itipi, brahmakāyo itipī’’ti (dī. ni. 3.118) ca ādi.

また、‘法身とも、梵身とも’(長部3.118)などともある。


Yojanasateti yojanasate padese, yojanasatamatthaketi attho. Sesaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ. Ariyamaggādhigamavasena cassa anabhijjhāluādibhāvo daṭṭhabbo.

‘百由旬’とは、百由旬の場所に、百由旬の先に、という意味である。残りは(前述の)反対の意味として理解されるべきである。また、彼の無貪欲などの状態は、聖道の獲得によって見なされるべきである。


Gāthāsu mahicchoti kāmesu tibbasārāgatāya mahāiccho. Vighātavāti paduṭṭhamanasaṅkappatāya sattesu āghātavasena mahicchatāya icchitālābhena ca vighātavā. Ejānugoti ejāsaṅkhātāya taṇhāya [Pg.281] dāso viya hutvā taṃ anugacchanto. Rāgādikilesapariḷāhābhibhavena anibbuto. Rūpādivisayānaṃ abhikaṅkhanena giddho. Passa yāvañca ārakāti anejassa nibbutassa vītagedhassa sammāsambuddhassa okāsavasena samīpepi samāno mahiccho vighātavā ejānugo anibbuto giddho bālaputhujjano dhammasabhāvato yattakaṃ dūre, tassa so dūrabhāvo passa, vattumpi na sukaranti attho. Vuttañhetaṃ –

詩句において、‘大欲’とは諸欲に対して強い執着があるために欲が深いこと。‘苦悩ある者’とは、悪しき意図があるために衆生に対して恨みを抱き、また大欲ゆえに望むものが得られないことによって苦悩があること。‘動揺に従う者’とは、動揺と称される渇愛の奴隷のようになってそれに従う者のこと。貪欲などの煩悩の燃え盛る熱に圧倒されているために‘静まっていない者’。色などの対象を切望するために‘貪着する者’。‘見よ、いかに遠いかを’とは、動揺がなく寂静であり貪着を離れた正等覚者の、場所としては近くにいても、大欲があり苦悩があり動揺に従い静まっておらず貪着している愚かな凡夫が、法の本質からどれほど遠く離れているか、その遠い有様を見よ、言葉で言い表すことも容易ではない、という意味である。このように言われている通りである。


‘‘Nabhañca dūre pathavī ca dūre,Pāraṃ samuddassa tathāhu dūre;

Tato have dūrataraṃ vadanti,Satañca dhammo asatañca rājā’’ti. (a. ni. 4.47;

jā. 2.21.414);

‘空と大地は遠く、海の彼方も遠いと言われる。それよりもさらに遠いと説かれるのは、善き人の法と悪しき人の法である’(増支部4.47、本生経2.21.414)


Dhammamabhiññāyāti catusaccadhammaṃ abhiññāya aññāya ñātatīraṇapariññāhi yathārahaṃ pubbabhāge jānitvā. Dhammamaññāyāti tameva dhammaṃ aparabhāge maggañāṇena pariññādivasena yathāmariyādaṃ jānitvā. Paṇḍitoti paṭivedhabāhusaccena paṇḍito. Rahadova nivāte cāti nivātaṭṭhāne rahado viya anejo kilesacalanarahito upasammati, yathā so rahado nivātaṭṭhāne vātena anabbhāhato sannisinnova hoti, evaṃ ayampi sabbathāpi paṭippassaddhakileso kilesacalanarahito arahattaphalasamādhinā vūpasammati, sabbakālaṃ upasantasabhāvova hoti. Anejoti so evaṃ anejādisabhāvo arahā anejādisabhāvassa sammāsambuddhassa okāsato dūrepi samāno dhammasabhāvato adūre santike evāti.

‘法を遍知して’とは、四聖諦の法を遍知し、知り、知遍知と審察遍知によって相応に前段階で知って。‘法を覚知して’とは、その同じ法を後段階において道智による断遍知などによって限界まで知って。‘賢者’とは通達という博識によって賢者であるということ。‘風のない場所の池のように’とは、風のない場所の池のように、動揺がなく煩悩による揺らぎがない状態で静まること。その池が風のない場所で風に乱されることなく静まり返っているように、このように彼もまた、あらゆる面で煩悩を静止させ、煩悩による揺らぎがなく、阿羅漢果の三昧によって静まり、常に静まった性質そのものとなること。‘動揺なき者’とは、このように動揺がないなどの性質を備えた阿羅漢は、動揺がないなどの性質を備えた正等覚者から、場所としては遠くにいても、法の本質からは遠くなくまさに近くにいる、ということである。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三の経の解説を終える。


4. Aggisuttavaṇṇanā

4. 火の経の解説


93. Catutthe anudahanaṭṭhena aggi, rāgo eva aggi rāgaggi. Rāgo hi uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā ‘‘aggī’’ti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Tattha yathā aggi yadeva indhanaṃ nissāya uppajjati, taṃ nidahati, mahāpariḷāho ca hoti, evamimepi [Pg.282] rāgādayo yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ nidahanti, mahāpariḷāhā ca honti dunnibbāpayā. Tesu rāgapariḷāhena santattahadayānaṃ icchitālābhadukkhena maraṇappattānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Ayaṃ tāva rāgassa anudahanatā. Dosassa pana anudahanatāya visesato manopadosikā devā, mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā ca nidassanaṃ. Mohavasena hi tesaṃ satisammoso hoti, tasmā khiḍḍāvasena āhāravelaṃ ativattentā kālaṃ karonti. Ayaṃ tāva rāgādīnaṃ diṭṭhadhammiko anudahanabhāvo. Samparāyiko pana nirayādīsu nibbattāpanavasena ghorataro duradhivāso ca. Ayañca attho ādittapariyāyena vibhāvetabbo.

93. 第四において、焼き尽くすという意味で火であり、貪欲そのものが火であるから貪欲の火(貪火)という。なぜなら、貪欲は生じる時、衆生を焼き尽くし焦がすからであり、それゆえに“火”と言われる。他の二つにおいてもこの理屈は同じである。そこにおいて、火が燃料を縁として生じ、それを焼き尽くし大きな熱を生むように、これらの貪欲などもまた、自分自身が生じたその相続(心身)を焼き尽くし、消しがたい大きな熱となる。それらの中で、貪欲の熱によって心が焼かれ、望むものが得られない苦しみによって死に至る衆生に限りはない。これがまず貪欲の焼き尽くす性質である。次に、瞋恚の焼き尽くす性質については特に意憤天が、愚痴の焼き尽くす性質については戯忘天が例である。愚痴によって彼らには正念の忘失が起こり、それゆえに遊びに没頭して食事の時間を過ぎてしまい命を落とすのである。これがまず、貪欲などの現世における焼き尽くす有様である。しかし来世においては地獄などに生まれる原因となることで、より恐ろしく耐えがたいものとなる。この意味は‘燃焼の教え(燃焼経)’によって明らかにされるべきである。


Gāthāsu kāmesu mucchiteti vatthukāmesu pātabyatāvasena mucchaṃ bālyaṃ pamādaṃ micchācāraṃ āpanne. Byāpanneti byāpannacitte dahatīti sambandho. Nare pāṇātipātinoti idaṃ dosaggissa. Ariyadhamme akovideti ye khandhāyatanādīsu sabbena sabbaṃ uggahaparipucchāya manasikārarahitā ariyadhammassa akusalā, te sammohena abhibhūtā visesena sammūḷhā nāmāti vuttā. Ete aggī ajānantāti ‘‘ete rāgaggiādayo idha ceva samparāye ca anudahantī’’ti ajānantā pariññābhisamayavasena pahānābhisamayavasena ca appaṭivijjhantā. Sakkāyābhiratāti sakkāye upādānakkhandhapañcake taṇhādiṭṭhimānanandanābhiratā. Vaḍḍhayantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhayanti ācinanti. Nirayanti aṭṭhavidhaṃ mahānirayaṃ, soḷasavidhaṃ ussadanirayanti sabbampi nirayaṃ. Tiracchānañca yoniyoti tiracchānayoniyo ca. Asuranti asurakāyaṃ pettivisayañca vaḍḍhayantīti sambandho.

偈(げ)における“諸々の欲に惑わされ”とは、欲の対象(物質的な欲)に対する耽溺によって、惑乱、愚痴、懈怠、邪行に陥っていることを指す。“害を及ぼす(害意ある者)”とは、害意ある心において(その身を)焼く、という結びつきである。“殺生を行う人々に”とは、これは怒りの火(瞋恚火)のことである。“聖なる法に熟達していない”とは、五蘊や十二処などについて、学習や質問や作意を全く欠いているために、聖なる法に対して不熟練な者たちのことである。彼らは痴(愚かさ)に圧倒されているので、“特に深く迷っている者(随眠した者)”と言われる。“これらの火を知らずに”とは、“これらの貪欲の火などが、現世においても来世においても(人々を)焼き尽くす”ということを知らず、遍知による覚悟や、断捨による覚悟によって、それらを覚知していないことである。“有身(自己)を喜ぶ”とは、有身(五取蘊)において、渇愛、見解、慢(慢心)、歓喜をもって楽しんでいることである。“増大させる”とは、繰り返し生じることによって、増大させ、積み上げることである。“地獄”とは、八大地獄、十六の増地獄など、すべての地獄のことである。“動物の生存状態(畜生門)”も。“阿修羅”とは、阿修羅の群れと餓鬼の世界を増大させる、という結びつきである。


Ettāvatā rāgaggiādīnaṃ idha ceva samparāye ca anudahanabhāvadassanamukhena vaṭṭaṃ dassetvā idāni nesaṃ nibbāpanena vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘ye ca rattindivā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yuttāti bhāvanānuyogavasena yuttā. Kattha? Sammāsambuddhasāsane. Tena aññasāsane rāgaggiādīnaṃ nibbāpanābhāvaṃ dasseti. Tathā hi anaññasādhāraṇaṃ tesaṃ nibbāpanavidhiṃ asubhakammaṭṭhānaṃ saṅkhepeneva dassento –

ここまでは、貪欲の火などが現世と来世において焼き尽くす様を示すことで、輪廻(流転)の側面を示した。次に、それらを消滅させることによる還滅(解脱)を示すために、“昼も夜も”などの偈が説かれる。そこにおいて、“専念する(結びついた者)”とは、修行(瞑想)に専心することによって専念していることである。どこにおいてか? 正等覚者の教え(仏教)においてである。それによって、他の教えには貪欲の火などの消滅がないことを示している。けだし、それらの火を消滅させる、他の教えには共通しない独自の方法である不浄(アズバ)の業処を、簡潔に示して次のように説いた。


‘‘Te nibbāpenti rāgaggiṃ, niccaṃ asubhasaññino;

Dosaggiṃ pana mettāya, nibbāpenti naruttamā;

Mohaggiṃ pana paññāya, yāyaṃ nibbedhagāminī’’ti. –

“彼らは貪欲の火を消滅させる、常に不浄の想い(観想)を持つ者として。怒りの火を慈しみによって消滅させる、人中の優れた者たちは。愚痴の火を智慧によって消滅させる、その智慧とは洞察へと導くものである”と。


Āha[Pg.283]. Tattha asubhasaññinoti dvattiṃsākāravasena ceva uddhumātakādivasena ca asubhabhāvanānuyogena asubhasaññino. Mettāyāti ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (a. ni. 3.64, 66) vuttāya mettābhāvanāya. Ettha ca asubhajjhānañca pādakaṃ katvā nibbattitaanāgāmimaggena rāgaggidosaggīnaṃ nibbāpanaṃ veditabbaṃ. Paññāyāti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya. Tenevāha ‘‘yāyaṃ nibbedhagāminī’’ti. Sā hi kilesakkhandhaṃ vinivijjhantī gacchati pavattatīti nibbedhagāminīti vuccati. Asesaṃ parinibbantīti arahattamaggena asesaṃ rāgaggiādiṃ nibbāpetvā saupādisesāya nibbānadhātuyā ṭhitā paññāvepullappattiyā nipakā pubbeva sammappadhānena sabbaso kosajjassa suppahīnattā phalasamāpattisamāpajjanena akilāsubhāvena ca rattindivamatanditā carimakacittanirodhena anupādisesāya nibbānadhātuyā asesaṃ parinibbanti. Tato ca asesaṃ nissesaṃ vaṭṭadukkhaṃ accaguṃ atikkamaṃsu.

そこにおいて、“不浄の想いを持つ者”とは、三十二身分の観点、あるいは膨張した死体などの観点によって、不浄の修行に専念しているために不浄の想いを持つ者のことである。“慈しみによって”とは、“彼は慈しみを伴う心をもって、一つの方向を満たして住む”と説かれる慈しみの修行によってである。また、ここでは不浄の禅定を基礎として生じた不還果の道によって、貪欲の火と怒りの火を消滅させることが理解されるべきである。“智慧によって”とは、ヴィパッサナーの智慧を伴う道の智慧のことである。ゆえに、“洞察へと導くものである”と説かれた。それは煩悩の堆積を貫いて進み、はたらくので、“洞察へと導くもの”と言われる。“余すところなく入滅する”とは、阿羅漢道によって貪欲の火などを余すところなく消滅させ、有余依涅槃に留まっている者が、智慧の広大さを得て、慎重であり、以前から正しい精進によってあらゆる懈怠を完全に捨て去っているため、果等至に入ることにより疲労することなく、昼夜たゆまず、最後の心の滅尽によって無余依涅槃において余すところなく完全に入滅する。そして、余すところなく一切の輪廻の苦しみを越えた、超越したのである。


Evaṃ ye rāgaggiādike nibbāpenti, tesaṃ anupādisesanibbānena nibbutiṃ dassetvā idāni paṭividdhaguṇehi thomento osānagāthamāha. Tattha ariyaddasāti ariyehi buddhādīhi passitabbaṃ kilesehi vā ārakattā ariyaṃ nibbānaṃ, ariyaṃ catusaccameva vā diṭṭhavantoti ariyaddasā. Vedassa maggañāṇassa, tena vā vedena saṃsārassa pariyosānaṃ gatāti vedaguno. Sammadaññāyāti sammadeva sabbaṃ ājānitabbaṃ kusalādiṃ khandhādiñca jānitvā. Sesaṃ vuttanayameva.

このように、貪欲の火などを消滅させる者たちの、無余依涅槃による滅(静止)を示した。次に、覚知された徳をもって称賛しつつ、結びの偈を説いた。そこにおいて、“聖なるものを見る者”とは、聖者(仏陀など)によって見られるべきもの、あるいは煩悩から遠ざかっているがゆえに聖なるものである“涅槃”、あるいは聖なる“四聖諦”を見た者のことである。“明(ヴェーダ)の”とは、道(智)の智慧のことである。あるいは、その明によって輪廻の終焉に到達したので、“明に達した者”と言う。“正しく知って”とは、正しく、知るべきすべてである善などの法、あるいは五蘊などを知って、ということである。残りは、既に述べた通りの方法である。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四のスッタ(経)の注釈が終了した。


5. Upaparikkhasuttavaṇṇanā

5. 熟察経(ウパパリッカ・スッタ)の注釈


94. Pañcame tathā tathāti tena tena pakārena. Upaparikkheyyāti vīmaṃseyya parituleyya sammaseyya vā. Yathā yathāssa upaparikkhatoti yathā yathā assa bhikkhuno upaparikkhantassa. Bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭanti bahiddhā rūpādiārammaṇe uppajjanakavikkhepābhāvato avikkhittaṃ samāhitaṃ, tato eva avisaṭaṃ siyā[Pg.284]. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, yena yena pakārena imassa āraddhavipassakassa bhikkhuno upaparikkhato saṅkhāre sammasantassa pubbe samāhitākārasallakkhaṇavasena samathanimittaṃ gahetvā sakkaccaṃ nirantaraṃ sammasanañāṇaṃ pavattentassa attano vipassanācittaṃ kammaṭṭhānato bahiddhā rūpādiārammaṇe uppajjanakaṃ na siyā, accāraddhavīriyatāya uddhaccapakkhiyaṃ na siyā, tena tena pakārena bhikkhu upaparikkheyya parituleyyāti. Ajjhattaṃ asaṇṭhitanti yasmā vīriye mandaṃ vahante samādhissa balavabhāvato kosajjābhibhavena ajjhattaṃ gocarajjhattasaṅkhāte kammaṭṭhānārammaṇe saṅkocavasena ṭhitattā saṇṭhitaṃ nāma hoti, vīriyasamatāya pana yojitāya asaṇṭhitaṃ hoti vīthiṃ paṭipannaṃ. Tasmā yathā yathāssa upaparikkhato viññāṇaṃ ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ assa, vīthipaṭipannaṃ siyā, tathā tathā upaparikkheyya. Anupādāya na paritasseyyāti yathā yathāssa upaparikkhato ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti taṇhādiṭṭhiggāhavasena rūpādīsu kañci saṅkhāraṃ aggahetvā tato eva taṇhādiṭṭhiggāhavasena na paritasseyya, tathā tathā upaparikkheyyāti sambandho. Kathaṃ pana upaparikkhato tividhampetaṃ siyāti? Uddhaccapakkhiye kosajjapakkhiye ca dhamme vajjento vīriyasamataṃ yojetvā pubbeva vipassanupakkilesehi cittaṃ visodhetvā yathā sammadeva vipassanāñāṇaṃ vipassanāvīthiṃ paṭipajjati, tathā sammasato.

94. 第五の経において、“そのように、そのように”とは、その時々の方法で。“熟察すべきである”とは、吟味し、比較し、あるいは観察すべきである、ということである。“彼が熟察するにつれて”とは、その比丘が観察するにつれて。“外部に彼の意識が散乱せず、拡散せず”とは、外部の色などの対象において生じる散乱がないために散乱せず、定(集中)しており、それゆえに拡散していない状態である。こういうことが言われている。――比丘たちよ、ヴィパッサナーを開始したこの比丘が、諸行を観察するにあたり、以前に定の相を把握する際の特徴を観察することによって、止の兆候を捉え、注意深く絶え間なく観察の智慧をはたらかせている時、自らのヴィパッサナーの心が、業処(瞑想対象)から離れて外部の色などの対象に生じることがなく、過剰な精進によって掉挙に陥ることのないよう、その時々の方法で、比丘は熟察し、吟味すべきである、と。“内部に留まらず(固執せず)”とは、精進が緩慢になった時、三昧の力が強すぎるために、懈怠に圧倒され、内部(境地としての内部と言われる業処の対象)において、萎縮することによって留まっている状態を“留まっている”と言うが、精進を均等に用いたときには“留まっていない”、すなわち道に乗っている状態となる。それゆえ、彼が熟察するにつれて、意識が内部に固執することなく、修行の道に乗るように、その時々の方法で熟察すべきである。“執着することなく、おののかない(苦悩しない)”とは、彼が熟察するにつれて、“これは私のもの、これは私である”という渇愛や見解による把握によって、色などのいかなる諸行も掴むことなく、それゆえに渇愛や見解による把握によっておののかない(苦悩しない)ように、その時々の方法で熟察すべきである、という結びつきである。では、どのように熟察すれば、この三つのことが同時に起こるのか? 掉挙に偏る法と懈怠に偏る法を避け、精進の均衡を保ち、あらかじめヴィパッサナーの汚染から心を清浄にし、ヴィパッサナーの智慧が正しく観の道に乗るように、そのように観察する時にこれらは実現する。


Iti bhagavā catusaccakammaṭṭhānikassa bhikkhuno anukkamena paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyā āraddhāya accāraddhavīriyaatisithilavīriyavipassanupakkilesehi cittassa visodhanūpāyaṃ dassetvā idāni tathā visodhite vipassanāñāṇe na cirasseva vipassanaṃ maggena ghaṭetvā sakalavaṭṭadukkhasamatikkamāya saṃvattantīti dassento ‘‘bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe’’tiādimāha, taṃ vuttanayameva. Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’’ti, tassattho – evaṃ vipassanaṃ maggena ghaṭetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggena anavasesato kilesesu khīṇesu āyatiṃ anāgate jātijarāmaraṇasakalavaṭṭadukkhasamudayasaṅkhāto sambhavo uppādo ca na hoti, jātisaṅkhāto vā dukkhasamudayo jarāmaraṇasaṅkhāto dukkhasambhavo ca na hoti.

このように世尊は、四諦を業処とする比丘に対して、次第に道智見清浄を開始し、過度の精進や極度の弛緩、およびヴィパッサナーの随煩悩によって、心を浄化する方法を示された。次に、そのように浄化されたヴィパッサナーの知において、遠からずヴィパッサナーを道(聖道)に結びつけ、輪廻のあらゆる苦しみを完全に超越することを示すために、‘比丘たちよ、外なる識において……’等の(経文を)説かれたが、それは既に説かれた方法の通りである。また、‘将来において、生・老・死という苦の集起(発生)が生じない’と説かれていることの意味は、このようにヴィパッサナーを道に結びつけ、道の次第に従って最上の道(阿羅漢道)によって煩悩が余すところなく滅尽したとき、将来(未来)において、生・老・死という輪廻のあらゆる苦の集起と称される発生と生起が起こらなくなる、あるいは、生と称される苦の集起と、老死と称される苦の発生が起こらなくなるということである。


Gāthāyaṃ [Pg.285] sattasaṅgappahīnassāti taṇhāsaṅgo, diṭṭhisaṅgo, mānasaṅgo, kodhasaṅgo, avijjāsaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgoti imesaṃ sattannaṃ saṅgānaṃ pahīnattā sattasaṅgappahīnassa. Keci pana ‘‘sattānusayā eva satta saṅgā’’ti vadanti. Netticchinnassāti chinnabhavanettikassa. Vikkhīṇo jātisaṃsāroti punappunaṃ jāyanavasena pavattiyā jātihetukattā ca jātibhūto saṃsāroti jātisaṃsāro, so bhavanettiyā chinnattā vikkhīṇo parikkhīṇo, tato eva natthi tassa punabbhavoti.

詩句において、‘七つの執着を捨てた者(sattasaṅgappahīnassa)’とは、渇愛の執着、見解の執着、慢の執着、怒りの執着、無明の執着、煩悩の執着、悪行の執着という、これら七つの執着を捨てたことによる。しかし、ある人々は‘七つの随眠こそが七つの執着である’と言う。‘(生存の)索を断った者(netticchinnassāti)’とは、生存の索(bhavanetti)を断った者のことである。‘生の輪廻が尽きた(vikkhīṇo jātisaṃsāro)’とは、再三再四生まれることによって(輪廻が)進行し、生の要因(生を原因とすること)によって生じている輪廻を生の輪廻(jātisaṃsāra)と言い、それが生存の索の切断によって尽き、消滅したことであり、それゆえに彼には再びの生存(再生)がないということである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五の経の注釈が終了した。


6. Kāmūpapattisuttavaṇṇanā

6. 欲有生経(Kāmūpapattisutta)の注釈


95. Chaṭṭhe kāmūpapattiyoti kāmapaṭilābhā kāmapaṭisevanā vā. Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā yathā taṃ manussā. Manussā hi nibaddhavatthusmiṃ vasaṃ vattenti. Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā tameva mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. Ekacce ca devā. Cātumahārājikato paṭṭhāya hi catudevalokavāsino nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Pañcasikhavatthu cettha nidassanaṃ. Tathā ekacce āpāyike nerayike ṭhapetvā sesaapāyasattāpi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Macchā hi attano macchiyā, kacchapo kacchapiyāti evaṃ sabbepi tiracchānā petā vinipātikā ca. Tasmā nerayike ṭhapetvā sesaapāyasatte upādāya yāva tusitakāyā ime sattā paccupaṭṭhitakāmā nāma, nimmānaratinoti sayaṃ nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Te hi nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā ramanti āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. Paranimmitavasavattinoti parehi nimmite kāme vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ te parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanāvasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ ruccati, taṃ taṃ jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādiseyeva nimminanti, te tattha vasaṃ [Pg.286] vattenti, methunasevanādivasena kāme paribhuñjanti. Keci pana ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena hatthaggahaṇamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi kāmāvacaradevānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttañhetaṃ –

95. 第六(の経)において、‘欲の有生(kāmūpapattiyoti)’とは、欲(の対象)の獲得、あるいは欲の享受のことである。‘現前の欲を享受する者たち(paccupaṭṭhitakāmā)’とは、人間のように、常に欲に縛られ、常に(欲の)対象に縛られている者たちのことである。けだし、人間は特定の対象に縛られて生活している。彼らが心を結びつけた対象があれば、百(金)であれ千(金)であれ与えて、その女(mātugāma)を連れてきて、絶えず快楽を享受するのである。また、一部の神々も同様である。四大王衆天から始まって、四つの天界に住む者たちは、特定の対象に縛られて生活している。これについては、パンチャシカ(五髻乾闥婆)の件が例証となる。同様に、一部の悪道に堕ちた者たちも、地獄の住人を除いて、残りの悪道の生き物たちも、特定の対象に縛られて生活している。すなわち、魚は自らの雌魚に、亀は自らの雌亀にというように、すべての畜生、餓鬼、阿修羅(vinipātikā)もそうである。したがって、地獄の住人を除いた残りの悪道の生き物から始まり、兜率天にまで至るこれらの生き物を‘現前の欲を享受する者たち’と呼ぶ。‘化楽天(nimmānaratinoti)’とは、自ら作り出した(化作した)快楽を喜ぶ者たちのことである。彼らは青色や黄色などのように、どのような形態(色)を望んでも、そのような形態を自ら作り出して、阿那律尊者の前に現れた意適身(manāpakāyikā)の女神たちのように楽しむのである。‘他化自在天(paranimmitavasavattinoti)’とは、他者によって作り出された欲(の対象)を意のままにする(支配する)者たちのことである。彼らの心を察して、他者が望み通りの欲の快楽を作り出し、彼らはそこで(それを)意のままにするのである。彼らはどのようにして他者の心を知るのか。それは、日常的な奉仕の習慣による。例えば、熟練した料理人が、食事をしている王が何を好むかを知るように、日常の好みから(他者の)喜ぶ対象を知って、そのようなものを作り出し、彼らはそこで(それを)意のままにし、交わりなどによって欲を享受するのである。しかしある人々は、‘笑うだけで、見つめるだけで、抱き合うだけで、手を取るだけで、彼らの欲の目的は果たされる’と言うが、それはアッタカタ(注釈書)において‘そのようなことはない’と否定されている。けだし、身をもって触れない限り、触覚による欲の目的は果たされないからである。六つの欲界天の神々の欲も、やはり通常通りの(身体的な)ものである。次のように説かれている通りである。――


‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino;

Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);

‘これら六つの欲界(の神々)は、あらゆる欲が満たされている。それらすべての(寿命を)合算した寿命は、どれほどになるか’。


Gāthāsu ye caññeti ye yathāvuttadevehi aññe ca kāmabhogino manussā ceva ekacce apāyūpagā ca sabbe te. Itthabhāvaññathābhāvanti imaṃ yathāpaṭiladdhattabhāvañceva, upapattibhavantarasaṅkhātaṃ ito aññathābhāvañcāti dvippabhedaṃ saṃsāraṃ nātivattare na atikkamanti. Sabbe pariccaje kāmeti dibbādibhede sabbepi kāme vatthukāme ca kilesakāme ca pariccajeyya. Kilesakāme anāgāmimaggena pajahantoyeva hi vatthukāme pariccajati nāma. Piyarūpasātagadhitanti piyarūpesu rūpādīsu sukhavedanassādena gadhitaṃ giddhaṃ. Chetvā sotaṃ duraccayanti aññehi duraccayaṃ duratikkamaṃ taṇhāsotaṃ arahattamaggena samucchinditvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

詩句において、‘その他の者たち(ye caññeti)’とは、前述の神々以外の、欲を享受する人間や、一部の悪道に堕ちた者たちのすべてである。‘この状態と他の状態(itthabhāvaññathābhāvanti)’とは、この得られた自己の状態と、再誕による別の生存としてのこれ以外の状態という、二種類の輪廻を越えることができない(nātivattare)ということである。‘すべての欲を完全に捨て去るべきである(sabbe pariccaje kāmeti)’とは、天界などの区別によるすべての欲、すなわち事欲(vatthukāme、対象としての欲)と煩悩欲(kilesakāme)を完全に捨てるべきであるということである。けだし、不還道によって煩悩欲を捨てる者こそが、事欲を(真に)捨て去る者と呼ばれるからである。‘愛らしい姿への快味に執着した者(piyarūpasātagadhitanti)’とは、愛らしい姿である色(形)などにおいて、楽受の味わいによって執着し、貪っている者のことである。‘超えがたい(渇愛の)流れを断って(chetvā sotaṃ duraccayanti)’とは、他者には超えがたく、通り過ぎがたい渇愛の流れを、阿羅漢道によって完全に断ち切って、という意味である。残りは前述の方法と同じである。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六の経の注釈が終了した。


7. Kāmayogasuttavaṇṇanā

7. 欲軛経(Kāmayogasutta)の注釈


96. Sattame kāmayogayuttoti pañcakāmaguṇiko rāgo kāmayogo, tena yutto kāmayogayutto, asamucchinnakāmarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpārūpabhavesu chandarāgo bhavayogo, tathā jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo, tena yutto bhavayogayutto, appahīnabhavarāgoti attho. Āgāmīti brahmaloke ṭhitopi paṭisandhiggahaṇavasena imaṃ manussalokaṃ āgamanasīlo. Tenevāha ‘‘āgantā itthatta’’nti. Manussattabhāvasaṅkhātaṃ itthabhāvaṃ āgamanadhammo[Pg.287], manussesu upapajjanasīloti attho. Kāmañcettha kāmayogo itthattaṃ āgamanassa kāraṇaṃ. Yo pana kāmayogayutto, so ekantena bhavayogayuttopi hotīti dassanatthaṃ ‘‘kāmayogayutto, bhikkhave, bhavayogayutto’’ti ubhayampi ekajjhaṃ katvā vuttaṃ.

96. 第七(の経)において、‘欲の軛に束縛された者(kāmayogayutto)’とは、五欲(五感の欲)に伴う貪りが欲の軛(kāmayoga)であり、それに繋縛されているのが欲の軛に束縛された者である。これは断滅されていない欲貪の言い換えである。色界・無色界の生存における欲貪が有の軛(bhavayoga)であり、また禅定への愛着(jhānanikanti)や常見を伴う貪りも同様である。それに繋縛されているのが有の軛に束縛された者であり、断たれていない有貪(生存への貪り)を持つ者という意味である。‘還る者(āgāmī)’とは、梵天界に留まっていても、結生(再生)を受けることによって、この人間界に還ってくる性質を持つ者のことである。それゆえに(経文は)‘この状態に還る者(āgantā itthattaṃ)’と言った。人間としての自己の状態(人身)と称される‘この状態(itthabhāva)’に還る性質を持つ、すなわち人間の中に生まれる性質を持つという意味である。そして、ここでは欲の軛が‘この状態’に還ることの原因である。しかし、欲の軛に束縛された者は、決定的に有の軛にも束縛されていることを示すために、‘比丘たちよ、欲の軛に束縛された者は、有の軛にも束縛されている’と、両者を一括して説かれたのである。


Kāmayogavisaṃyuttoti ettha asubhajjhānampi kāmayogavisaṃyogo, taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva kāmayogavisaṃyogo nāma, tasmā tatiyamaggaphale ṭhito ariyapuggalo ‘‘kāmayogavisaṃyutto’’ti vutto. Yasmā pana rūpārūpabhavesu chandarāgo anāgāmimaggena na pahīyati, tasmā so appahīnabhavayogattā ‘‘bhavayogayutto’’ti vutto. Anāgāmīti kāmalokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena anāgamanato anāgāmī. Kāmayogavisaṃyogavaseneva hi saddhiṃ anavasesaorambhāgiyasaṃyojanasamugghātena ajjhattasaṃyojanābhāvasiddhito itthattaṃ anāgantvā hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo. Yassa pana anavasesaṃ bhavayogo pahīno, tassa avijjāyogādiavasiṭṭhakilesāpi tadekaṭṭhabhāvato pahīnā eva hontīti, so parikkhīṇabhavasaṃyojano ‘‘arahaṃ khīṇāsavo’’ti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘kāmayogavisaṃyutto, bhikkhave, bhavayogavisaṃyutto arahaṃ hoti khīṇāsavo’’ti. Ettha ca kāmayogavisaṃyogo anāgāmī catutthajjhānassa sukhadukkhasomanassadomanassappahānaṃ viya, tatiyamaggassa diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanaparikkhayo viya ca catutthamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ. Paṭhamapadena sotāpannasakadāgāmīhi saddhiṃ sabbo puthujjano gahito, dutiyapadena pana sabbo anāgāmī, tatiyapadena arahāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

“欲の軛から離れた者”とは、ここでは不浄の禅定も欲の軛からの離脱であり、それを基礎として到達された不還の道は決定的に欲の軛からの離脱である。それゆえ、第三の道果に留まる聖者は“欲の軛から離れた者”と言われる。しかし、色界・無色界の存在に対する欲貪は不還の道によって断たれないため、その者は存在の軛を断っていないことにより“存在の軛に縛られた者”と言われる。“不還者”とは、結生(再誕生)を受けることによって欲界に来ないことから不還者という。欲の軛からの離脱によって、残りの下分結を根絶し、内的な結びつき(結)がなくなることが成就されるため、この(欲界の)状態に来ることなく、そこで(色界等で)般涅槃する、戻ることのない性質の者となる。一方で、存在の軛を余すところなく断じた者については、無明の軛などの残存する煩悩も、それ(存在の軛)と同一の場所に立脚することから断じられており、その者は存在の結びつきを滅尽した“阿羅漢・漏尽者”と呼ばれる。それゆえ“比丘たちよ、阿羅漢・漏尽者は欲の軛から離れ、存在の軛からも離れている”と言われる。また、ここでの欲の軛からの離脱(不還者)は、第四禅において苦楽・喜憂を断じることや、第三の道において見・疑・戒禁取の結を滅尽することと同様に、第四の道を称賛するために説かれたものと解釈すべきである。第一の句(欲と存在の双方に縛られた者)によって預流・一来を含むすべての凡夫が把握され、第二の句によってすべての不還者が、第三の句によって阿羅漢が(把握され)、阿羅漢という頂点をもって説法を終えた。


Gāthāsu ubhayanti ubhayena, kāmayogena, bhavayogena ca saṃyuttāti attho. Sattā gacchanti saṃsāranti puthujjanā sotāpannā sakadāgāminoti ime tividhā sattā kāmayogabhavayogānaṃ appahīnattā gacchanti saṃsāranti. Tato eva jātimaraṇagāmino honti. Ettha ekabījī, kolaṃkolo, sattakkhattuparamoti tīsu sotāpannesu sabbamudu sattakkhattuparamo, so aṭṭhamaṃ bhavaṃ na nibbatteti, attano [Pg.288] paricchinnajātivasena pana saṃsarati, tathā itarepi. Sakadāgāmīsupi yo idha sakadāgāmimaggaṃ patvā devaloke uppajjitvā puna idha nibbattati, so attano paricchinnajātivaseneva saṃsarati. Ye pana sakadāgāmino vomissakanayena vinā tattha tattha devesuyeva manussesuyeva vā nibbattanti, te uparimaggādhigamāya yāva indriyaparipākā punappunaṃ uppajjanato saṃsarantiyeva. Puthujjane pana vattabbameva natthi sabbabhavasaṃyojanānaṃ aparikkhīṇattā. Tena vuttaṃ –

偈において“両方の”とは、欲の軛と存在の軛の両方に縛られているという意味である。“生きとし生けるものは輪廻を歩む”とは、凡夫、預流者、一来者の三種類の衆生は、欲の軛と存在の軛を断じていないため、輪廻を歩む。それゆえに、彼らは生と死に至る者となる。ここで、一種子者、家から家へ、七回までの者という三種の預流者のうち、最も緩やかなのは七回までの者であり、彼は八度目の生を惹起することはないが、自身の限定された生の範囲で輪廻する。他も同様である。一来者についても、この世で一来の道を得て、天界に生まれて再びこの世に誕生する者は、自身の限定された生の範囲で輪廻する。しかし、混在する方法によらず、あちこちの天界あるいは人間界にのみ誕生する一来者たちは、上位の道に到達するために諸根が成熟するまで、再三再四生まれることによって、やはり輪廻する。凡夫については、すべての存在の結が滅尽していないため、言うまでもない。それゆえ次のように説かれた。


‘‘Kāmayogena saṃyuttā, bhavayogena cūbhayaṃ;

Sattā gacchanti saṃsāraṃ, jātimaraṇagāmino’’ti.

“欲の軛に縛られ、存在の軛にも(縛られた)両方の者は、生きとし生けるものとして、生と死に至る輪廻を歩む”。


Kāme pahantvānāti kāmarāgasaṅkhāte kilesakāme anāgāmimaggena pajahitvā. Chinnasaṃsayāti samucchinnakaṅkhā, tañca kho sotāpattimaggeneva. Vaṇṇabhaṇanatthaṃ pana catutthamaggassa evaṃ vuttaṃ. Arahanto hi idha ‘‘chinnasaṃsayā’’ti adhippetā. Tenevāha ‘‘khīṇamānapunabbhavā’’ti. Sabbaso khīṇo navavidhopi māno āyatiṃ punabbhavo ca etesanti khīṇamānapunabbhavā. Mānaggahaṇena cettha tadekaṭṭhatāya lakkhaṇavasena vā sabbo catutthamaggavajjho kileso gahitoti. Khīṇamānatāya ca saupādisesā nibbānadhātu vuttā hoti, khīṇapunabbhavatāya anupādisesā. Sesaṃ suviññeyyameva.

“諸々の欲を捨てて”とは、欲貪と称される煩悩としての欲を、不還の道によって捨てて。“疑いを断じた”とは、疑念を完全に断ち切ったことであるが、それは預流の道によるものである。しかし、第四の道を称賛するためにこのように説かれた。ここでは阿羅漢が“疑いを断じた者”として意図されている。それゆえに“慢と再誕を滅尽した”と言う。九種の慢と未来の再誕を完全に滅尽した者が、慢と再誕を滅尽した者である。ここで“慢”を挙げることで、それと同一の場所に立つ、あるいはその特徴としての、第四の道によって断ぜられるべきすべての煩悩が把握されている。慢の滅尽によって有余依涅槃界が説かれ、再誕の滅尽によって無余依涅槃界が説かれたことになる。残りは容易に理解できる。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の注釈は終了した。


8. Kalyāṇasīlasuttavaṇṇanā

8. 善徳経の注釈


97. Aṭṭhame kalyāṇasīloti sundarasīlo, pasatthasīlo, paripuṇṇasīlo. Tattha sīlapāripūrī dvīhi kāraṇehi hoti sammadeva sīlavipattiyā ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Idha pana sabbaparibandhavippamuttassa sabbākāraparipuṇṇassa maggasīlassa phalasīlassa ca vasena kalyāṇatā veditabbā. Kalyāṇadhammoti sabbe bodhipakkhiyadhammā adhippetā, tasmā kalyāṇā satipaṭṭhānādibodhipakkhiyadhammā etassāti kalyāṇadhammo. Kalyāṇapaññoti ca maggaphalapaññāvaseneva [Pg.289] kalyāṇapañño. Lokuttarā eva hi sīlādidhammā ekantakalyāṇā nāma akuppasabhāvattā. Keci pana ‘‘catupārisuddhisīlavasena kalyāṇasīlo, vipassanāmaggadhammavasena kalyāṇadhammo, maggaphalapaññāvasena kalyāṇapañño’’ti vadanti. Asekkhā eva te sīladhammapaññāti eke. Apare pana bhaṇanti – sotāpannasakadāgāmīnaṃ maggaphalasīlaṃ kalyāṇasīlaṃ nāma, tasmā ‘‘kalyāṇasīlo’’ti iminā sotāpanno sakadāgāmī ca gahitā honti. Te hi sīlesu paripūrakārino nāma. Anāgāmimaggaphaladhammā aggamaggadhammā ca kalyāṇadhammā nāma. Tattha hi bodhipakkhiyadhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Tasmā ‘‘kalyāṇadhammo’’ti iminā tatiyamaggaṭṭhato paṭṭhāya tayo ariyā gahitā honti. Paññākiccassa matthakappattiyā aggaphale paññā kalyāṇapaññā nāma, tasmā paññāvepullappatto arahā ‘‘kalyāṇapañño’’ti vutto. Evameva puggalā gahitā hontīti. Kiṃ iminā papañcena? Aggamaggaphaladhammā idha kalyāṇasīlādayo vuttāti ayamamhākaṃ khanti. Dhammavibhāgena hi ayaṃ puggalavibhāgo, na dhammavibhāgoti.

97. 第八の経において“善き戒(善徳)”とは、優れた戒、賞賛されるべき戒、円満な戒のことである。そこでの戒の円満は、二つの理由によって生じる。すなわち、戒の欠陥の過失を正しく見ることと、戒の具足の功徳を見ることである。しかし、ここでは、すべての束縛から解放され、あらゆる面で円満な道戒と果戒の力による卓越性が理解されるべきである。“善き法(善法)”とは、すべての覚支が意図されている。それゆえ、善き念処などの覚支の法を持つ者が、善き法を持つ者である。“善き智慧(善慧)”とは、道果の智慧の力による善き智慧のことである。出世間の戒などの法こそが、不変の性質を持つがゆえに、決定的に“善(カリアーナ)”と呼ばれる。ある人々は“四種遍浄戒の力によって善き戒、ヴィパッサナーと道の法の力によって善き法、道果の智慧の力によって善き智慧”と言う。ある人々は、それらは阿羅漢(無学)のみの戒・法・慧であると言う。また他の人々は言う。預流者と一来者の道果の戒が“善き戒”と呼ばれ、それゆえ“善き戒を持つ者”によって預流者と一来者が把握される。彼らは戒において円満に行ずる者と呼ばれるからである。不還の道果の法と最上の道の法が“善き法”と呼ばれる。そこでは覚支の法が修行の円満に至るからである。それゆえ“善き法を持つ者”によって、第三の道に留まる者から始まる三種の聖者が把握される。智慧の働きが頂点に達することから、最上の果における智慧が“善き智慧”と呼ばれ、それゆえ智慧の広大さに達した阿羅漢が“善き智慧を持つ者”と言われる。このように特定の個人が把握される。なぜこのような議論を重ねるのか。最上の道果の法が、ここでは善き戒等として説かれているというのが、我々の見解である。法の分類によってこそ、この個人の分類があるのであって、法を離れた個人の分類ではない。


Kevalīti ettha kevalaṃ vuccati kenaci avomissakatāya sabbasaṅkhatavivittaṃ nibbānaṃ, tassa adhigatattā arahā kevalī. Atha vā pahānabhāvanāpāripūriyā pariyosānaanavajjadhammapāripūriyā ca kalyāṇakaṭṭhena abyāsekasukhatāya ca kevalaṃ arahattaṃ, tadadhigamena kevalī khīṇāsavo. Maggabrahmacariyavāsaṃ vasitvā pariyosāpetvā ṭhitoti vusitavā. Uttamehi aggabhūtehi vā asekkhadhammehi samannāgatattā ‘‘uttamapuriso’’ti vuccati.

“独存者(kevalī)”について。ここでは、何ものとも混ざり合わず、一切の有為から離脱した涅槃を“独存(kevala)”と呼び、それに到達したゆえに阿羅漢は“独存者”と呼ばれる。あるいは、断捨と修習の完成、究極の無過失の法の成就、そして善きありようとしての混じりけのない幸福により、阿羅漢果のみを“独存”とし、その到達によって漏尽者は“独存者”とされる。“住み終えた(vusitavā)”とは、道としての梵行の住まいを住み、完了してとどまっている者のことである。最高・最上の無学の諸法を具足しているがゆえに、“最上の人(uttamapuriso)”と呼ばれる。


Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, susīlyavasena kāyakammādīnaṃ avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusaladhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīlati, sīletīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlaṭṭho. Apare pana ‘‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho, sivaṭṭho sīlaṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇayanti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, catupārisuddhisīlavasena sīlasampannoti attho. Tattha yaṃ jeṭṭhakasīlaṃ[Pg.290], taṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādi vuttanti ekaccānaṃ ācariyānaṃ adhippāyo.

“戒ある者(sīlavā)”について。ここでは、どのような意味で“戒(sīla)”というのか。習性(sīlana)の意味で戒という。この“習性”とは何か。統一すること、すなわち、善き道徳性によって身業などが散乱しないこと、という意味である。あるいは、保持すること(upadhāraṇa)、すなわち、禅定などの善法の依止としての基盤であること、という意味である。それゆえ、習性とする(sīlati)、あるいは習熟させる(sīleti)ゆえに戒という。これが語源的な意味における戒の意味である。しかし他の人々は、語源解釈(nirutti)の手法により、“頭(sira)の意味が戒の意味であり、清涼(sītala)の意味が戒の意味であり、至福(siva)の意味が戒の意味である”と説明する。この戒を円満に、あるいは卓越して備えている者を“戒ある者”といい、四遍浄戒(catupārisuddhisīla)によって戒を具足しているという意味である。その中で、最も主要な戒を詳細に示すために“別解脱の律儀に守られ(pātimokkhasaṃvarasaṃvuto)”等と述べられたというのが、一部の師たちの意図である。


Aparena pana bhaṇanti – ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto. Pātimokkhasaṃvaro eva hi sīlaṃ, itaresu indriyasaṃvaro chadvārarakkhaṇamattameva, ājīvapārisuddhi dhammena paccayuppādanamattameva, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘‘idamattha’’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattameva. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, so sīsacchinno puriso viya hatthapāde ‘‘sesāni rakkhissatī’’ti na vattabbo. Yassa pana so arogo, acchinnasīso viya puriso, tāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti. Tasmā sīlavāti iminā pātimokkhasīlameva uddisitvā taṃ vitthāretuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādi vuttanti.

しかし、他の人々は次のように言う。――両方の場合においても、別解脱の律儀は世尊によって説かれている。というのも、別解脱の律儀こそが真に戒であり、他のうち、根律儀(indriyasaṃvaro)は六門を守ることに過ぎず、活命遍浄(ājīvapārisuddhi)は法に従って資具を生じさせることに過ぎず、資具依止(paccayasannissitaṃ)は得られた資具について“これこれの目的のために”と省察して受用することに過ぎないからである。直接的な意味(nippariyāyena)においては、別解脱の律儀こそが戒である。それが破れた者は、首を切られた者が(残りの)手足を“守るだろう”と言えないのと同じである。しかし、それが健全な者は、首を切られていない人のように、それらを再び元通りにして守ることができる。それゆえ、“戒ある者”という言葉で別解脱の戒のみを指し、それを詳細に説明するために“別解脱の律儀に守られ”等と述べられたのである。


Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa, upari visesānuyogassa ca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.

そこで“別解脱(pātimokkha)”とは学処の戒のことである。というのも、それを守る(pāti)者を、地獄などの苦しみから解き放つ(mokkheti)ゆえに“別解脱”という。“律儀(saṃvara)”とは防護すること、身口による逸脱がないことである。別解脱そのものが律儀であるから“別解脱の律儀”であり、それによって身口が閉じられ守られている者を“別解脱の律儀に守られ”という。これは、その者がその戒に確立している状態を明らかにしている。“住む(viharati)”とは、それに相応する住(生活)を具えている状態を明らかにしている。“行儀と所行を具足し(ācāragocarasampanno)”とは、下においては別解脱の律儀の、上においては特別な専心の助けとなる法を明らかにしている。“微細な罪過にも恐怖を見る(aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī)”とは、別解脱の戒から踏み外さない性質を明らかにしている。“受持して(samādāya)”とは、学処を残さず受け入れることを明らかにしている。“学ぶ(sikkhati)”とは、学(実修)を具えている状態を明らかにしている。“学処において(sikkhāpadesu)”とは、学ぶべき法を明らかにしている。


Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkho. Cittassa hi vimokkhena satto vimutto[Pg.291]. ‘‘Cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100) ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (ma. ni. 2.206) ca vuttaṃ. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124; 5.520) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho. ‘‘Kaṇṭhekālo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā.

別の説によれば、――煩悩の強固さゆえに、悪行はなしやすく、善行はなしがたいため、何度も悪趣に“落ちる性質(pātanasīlo)”がある者を“パティ(pātī)”、すなわち凡夫という。あるいは、無常であるために、諸々の生存などにおいて業の勢いによって投げ出され、水車のように定まらずに彷徨い“行く性質”がある者を“パティ”という。あるいは、死によってそれぞれの衆生の群れの中に自己(身)を“落とす性質”がある者を“パティ”という。それは衆生の相続、あるいは心そのものである。その“パティ(落ちる者)”を輪廻の苦しみから解き放つ(mokkheti)ゆえに“別解脱(pātimokkha)”という。実際に、心の解脱によって衆生は解脱するのである。“心の清浄によって(衆生は)清まる”とか“執着なく漏(煩悩)から心が解脱した”と説かれている通りである。あるいは、無明などの原因によって、輪廻の中に落ち、行き、転起する者を“パティ”という。“無明に覆われ、渇愛に結ばれて、流転し輪廻する衆生たち”と説かれている通りである。その“パティ”である衆生を、渇愛などの三種の汚染(煩悩)から解き放つためのものであるから“別解脱”である。“カンテカーロ(首が黒い者)”などの複合語の成立と同様に理解すべきである。


Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.56-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho. Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho. Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttaṭṭhena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

あるいは、落としめ(pāteti)、没落させ、苦しめる者を“パティ”といい、それは心のことである。“世界は心によって導かれ、心によって引きずられる”と説かれている通りである。その“パティ”を解き放つものであるから“別解脱”である。あるいは、これによって地獄の苦しみや輪廻の苦しみに落ちる(patati)ゆえに“パティ”といい、それは渇愛などの汚染(煩悩)のことである。“渇愛が人を分娩させ、渇愛を伴侶とする人”などと説かれている通りである。その“パティ(落とすもの)”からの解脱であるから“別解脱”である。あるいは、そこに落ちる(patati)ゆえに“パティ”といい、それは六の内外の処(十二処)のことである。“六(の処)において世界は生じ、六において親しみを作る”と説かれている通りである。その六の内外の処と呼ばれる“パティ”からの解脱であるから“別解脱”である。あるいは、転落(pāta)や没落があるゆえに“パティ”といい、それは輪廻のことである。そこからの解脱であるから“別解脱”である。あるいは、全世界の主権者であるために、法の主である世尊が“パティ(主)”と呼ばれ、これ(戒)によって(衆生が)解放されるので“モッカ(解脱)”である。主(パティ)による解脱(モッカ)であり、彼によって制定されたものであるから“パティモッカ(patimokkha)”であり、パティモッカがすなわちパーティモッカ(pātimokkha)である。あるいは、あらゆる徳の根源であるために、最上(uttama)の意味で“パティ(主)”であり、かつ先に述べた意味での“モッカ(解脱)”であるから“パティモッカ”であり、パティモッカがすなわちパーティモッカである。実際に“別解脱(pātimokkha)とは、これ(善法への)入り口(mukha)であり、これ(善法の)先頭(pamukha)である”と詳細に説かれている通りである。


Atha vā paiti pakāre, atīti accantatthe nipāto. Tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati pati mokkhoti vā [Pg.292] patimokkho, tamhā tamhā vītikkamitabbadosato pati paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkho. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtanti patimokkhaṃ. Pātimokkhasīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya hoti yathārahaṃ kilesanibbāpanatoti patimokkhaṃ, patimokkhaṃ eva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati mokkhābhimukhanti patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

あるいは、“パー(pā)”は種類(pakāra)を意味し、“アティ(ati)”は究極(accanta)を意味する接頭辞である。したがって、あらゆる種類から究極的に解放する(mokkheti)から“波羅提木叉(パーティモッカ)”という。というのも、この戒はそれ自体、彼分(tadaṅga)によって、あるいは定と慧を伴って鎮伏(vikkhambhana)と断絶(samucchedan)によって究極的に解放し、あるいは解き放つから“波羅提木叉”と呼ばれる。あるいは、一つひとつの(pati pati)解放(mokkho)であるから“波羅提木叉”という。すなわち、それぞれの犯すべき過失から個別に解放されるという意味である。波羅提木叉(patimokkha)こそが、波羅提木叉(pātimokkha)である。あるいは、解放(mokkha)とは涅槃のことであり、その解放の反映(paṭibimba)であるから“波羅提木叉”という。波羅提木叉の戒による抑制は、太陽が昇る前の曙光のように、涅槃の出現の先駆けとなり、相応に煩悩を消滅させるものであるから“波羅提木叉”という。波羅提木叉こそが波羅提木叉である。あるいは、解放(mokkha)に向かって(pati)進む、すなわち解放に直面するものであるから“波羅提木叉”という。このように、波羅提木叉という語の意味を理解すべきである。


Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaroti pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā vā, tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti vutto. Vuttañhetaṃ vibhaṅge –

これによって制御し、閉ざすから“制御(saṃvara:律儀)”という。波羅提木叉そのものが制御であるから“波羅提木叉の制御(別解脱律儀)”という。その意味するところは、それぞれの犯すべき事柄からの離絶(virati)、あるいは意志(cetanā)である。その波羅提木叉の制御を備え、具足している者を“波羅提木叉の制御によって制御された者(別解脱律儀律儀)”と言う。これはヴィバンガ(分別論)において次のように説かれている。


‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato. Tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).

“この波羅提木叉の制御を備え、共に備え、近づき、共に近づき、成就し、具足している。それゆえに‘波羅提木叉の制御によって制御された者’と言われる”。


Viharatīti iriyāpathavihārena viharati, iriyati, vattati. Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena, sabbaso anācāraṃ vajjetvā ‘‘kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo’’ti evaṃ vuttabhikkhusāruppaācārasampattiyā vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātagocarena ca sampannattā ācāragocarasampanno. Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.

“住む(viharati)”とは、四威儀によって住み、活動し、生活することである。“行儀と遊歩地を具足した者(ācāragocarasampanno)”とは、竹の贈与などの邪命や、身体の粗野な振る舞いなどをせず、あらゆる不適切な行儀を避け、“身体的な違犯をせず、言語的な違犯をしない”というように説かれる比丘に相応しい行儀の成就と、遊女などの不適切な遊歩地(行き先)を避けて、托鉢などのために行くべき場所としての遊歩地を具足していることによって、“行儀と遊歩地を具足した者”と言われる。さらに、師(仏陀)に対して敬意と尊重を払い、同法者に対して敬意と尊重を払い、慚と愧を具足し、衣を整えて着こなし、進退、注視、屈伸において端正であり、眼を伏せ、威儀を具足し、諸根の門を守り、食事において適量を知り、不眠の修行に励み、正念・正知を具足し、少欲で、知足し、遠離し、交際を避け、細かい規則(阿毘三摩遮理迦)を恭しく行い、尊敬と重んずる心を多く持って住む比丘、これが“行儀を具足した者”と言われる。


Gocaro [Pg.293] pana – upanissayagocaro, ārakkhagocaro, upanibandhagocaroti tividho. Tattha dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto yaṃ nissāya asutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodapeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujukaṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yassa ca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ upanissayagocaro. Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisā pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro. Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

遊歩地(gocara)には、依止の遊歩地、守護の遊歩地、結縛の遊歩地の三種類がある。そのうち、十の談話の主題(十姤事)を具え、説かれた特徴を持つ善友に依止して、未だ聞かぬことを聞き、聞いたことを清浄にし、疑いを除き、見解を正し、心を浄化し、その人に従って学ぶことで、信心が増し、戒・聞・施・慧が増すこと、これが“依止の遊歩地”である。比丘が村の中に入り、通りを進むとき、眼を伏せて一尋(ひとひろ)ほど先を見つめ、抑制して歩き、象を見ず、馬を見ず、車を見ず、歩兵を見ず、女を見ず、男を見ず、上を見ず、下を見ず、四方八方を見回さずに歩むこと、これが“守護の遊歩地”である。“結縛の遊歩地”とは、比丘が自らの心を繋ぎ止める四念処(四つの気づきの基盤)のことである。これは世尊によって次のように説かれている。


‘‘Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372).

“比丘たちよ、比丘の遊歩地であり、父から受け継いだ自身の領域とは何か。それは、いわゆる四念処である”。


Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.

このように、上述の行儀の成就と、この遊歩地の成就を具足していることによって、“行儀と遊歩地を具足した者”と言われる。


Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakesu aṇuppamāṇesu asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi bhikkhu sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayaṃ aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃ kiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ samādiyitvā sikkhati vattati, pūretīti attho. Iti kalyāṇasīloti iminā pakārena kalyāṇasīlo samāno. Puggalādhiṭṭhānavasena hi niddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu kalyāṇasīlo hotī’’ti vuttapuggalādhiṭṭhānavaseneva nigametvā ‘‘kalyāṇadhammo’’ti ettha vuttadhamme niddisitukāmena ‘‘tesaṃ dhammānaṃ idaṃ sīlaṃ adhiṭṭhāna’’nti dassetuṃ puna ‘‘iti kalyāṇasīlo’’ti vuttaṃ. Sattannaṃ bodhipakkhiyānantiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Puna kalyāṇasīlotiādi nigamanaṃ.

“微細な罪過に恐れを見る者(aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī)”とは、些細な、極微の、不注意によって犯した学処や不善心の生起などの罪過に恐れを見る性質のことである。実に、原子ほどの大きさの罪過を、高さ十六万八千由旬の須弥山のように見る比丘、あるいは、最も軽い悪説(dubbhāsita)ほどの罪を波羅夷罪のように見る比丘、これが“微細な罪過に恐れを見る者”と呼ばれる。“学処において受持して学ぶ(samādāya sikkhati sikkhāpadesu)”とは、学処において学ぶべきいかなることも、それをことごとく、あらゆる方法で、すべて余すところなく受持して修学し、行い、満たすという意味である。“このように善き戒を持つ(iti kalyāṇasīlo)”とは、この方法によって善き戒を持つ者であるということである。人格(人)を主体とした記述によって、“比丘たちよ、このように比丘は善き戒を持つ者となる”と説かれた人格主体の記述を締めくくり、“善き法(kalyāṇadhammo)”において説かれた法を説明しようとして、“それらの諸法の基盤はこの戒である”ということを示すために、再び“このように善き戒を持つ”と言われた。“七つの覚支(菩提分法)”などは、すべて下に述べられている意味の通りである。“再び善き戒を持つ”などは締めくくりの言葉である。


Gāthāsu [Pg.294] dukkaṭanti duṭṭhu kataṃ, duccaritanti attho. Hirimananti hirimantaṃ hirisampannaṃ, sabbaso pāpapavattiyā jigucchanasabhāvanti attho. Hirimananti vā hirisahitacittaṃ. Hiriggahaṇeneva cettha ottappampi gahitanti veditabbaṃ. Hirottappaggahaṇena ca sabbaso duccaritābhāvassa hetuṃ dassento kalyāṇasīlataṃ hetuto vibhāveti. Sambodhīti ariyañāṇaṃ, taṃ gacchanti bhajantīti sambodhigāmino, bodhipakkhikāti attho. Anussadanti rāgussadādirahitaṃ. ‘‘Tathāvidha’’ntipi paṭhanti. ‘‘Bodhipakkhikānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto’’ti yathā yathā pubbe vuttaṃ, tathāvidhaṃ tādisanti attho. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa, vaṭṭadukkhahetuno vā. Idheva khayamattanoti āsavakkhayādhigamena attano vaṭṭadukkhahetuno samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa idheva imasmiṃyeva attabhāve khayaṃ anuppādaṃ pajānāti, vaṭṭadukkhasseva vā idheva carimakacittanirodhena khayaṃ khīṇabhāvaṃ pajānāti. Tehi dhammehi sampannanti tehi yathāvuttasīlādidhammehi samannāgataṃ. Asitanti taṇhādiṭṭhinissayānaṃ pahīnattā asitaṃ, katthaci anissitaṃ. Sabbalokassāti sabbasmiṃ sattaloke. Sesaṃ vuttanayameva.

“偈における‘悪行(dukkaṭa)’とは、‘悪しくなされた(duṭṭhu kataṃ)’という意味であり、不善行のことである。‘羞恥心ある者(hirimana)’とは、羞恥心を具えた者、すなわち、あらゆる悪の生起を忌み嫌う性質を持つ者のことである。あるいは、羞恥心を伴う心を持つ者のことである。ここでの‘羞恥心(hiri)’という言葉によって、恐怖(ottappa)もまた含まれると知るべきである。羞恥心と恐怖を挙げることで、あらゆる不善行がないことの原因を示し、原因としての善き戒(kalyāṇasīla)の状態を明らかにしている。‘等覚(sambodhi)’とは、聖なる知(ariyañāṇa)のことである。それへ向かう、あるいはそれに帰依する者を‘等覚に至る者(sambodhigāmino)’と言い、菩提分法(bodhipakkhika)に与(くみ)する者という意味である。‘増長なき(anussada)’とは、貪欲などの増長がないことである。‘tathāvidhaṃ(そのようである)’という読みもある。‘菩提分法の実修に励む者’と、先に述べられた通りの、そのような、そのようであるという意味である。‘苦(dukkha)の’とは、輪廻の苦、あるいは輪廻の苦の原因のことである。‘ここ(現世)において自らの滅尽を’とは、漏尽(āsavakkhaya)を体得することによって、自らの輪廻の苦の原因であり、集(じゅう)の側に属する煩悩の群れが、まさにこの、この生において滅尽し、不生となることを知る、あるいは、まさにここで最後の心の滅尽によって輪廻の苦が滅尽し、尽きた状態にあることを知るという意味である。‘それらの法を具えた’とは、上述の戒などの法を具足していることである。‘依拠しない者(asita)’とは、渇愛や見(diṭṭhi)への依拠を捨て去っているがゆえに依拠しない者、どこにも執着しない者のことである。‘一切の世界において’とは、一切の生きとし生けるものの世界において、ということである。残りは、既に述べられた方法の通りである。”


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“第八の経の注釈が完了した。”


9. Dānasuttavaṇṇanā

9. “布施経(Dānasutta)の注釈。”


98. Navame dānanti dātabbaṃ, savatthukā vā cetanā dānaṃ, sampattipariccāgassetaṃ adhivacanaṃ. Āmisadānanti cattāro paccayā deyyabhāvavasena āmisadānaṃ nāma. Te hi taṇhādīhi āmasitabbato āmisanti vuccanti. Tesaṃ vā pariccāgacetanā āmisadānaṃ. Dhammadānanti idhekacco ‘‘ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā, ime viññugarahitā, ime viññuppasatthā; ime samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, ime hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti kusalākusalakammapathe vibhajanto kammakammavipāke idhalokaparaloke paccakkhato dassento viya pākaṭaṃ karonto akusalehi dhammehi nivattāpento, kusalesu dhammesu patiṭṭhāpento, dhammaṃ deseti, idaṃ dhammadānaṃ. Yo pana ‘‘ime dhammā abhiññeyyā[Pg.295], ime pariññeyyā, ime pahātabbā, ime sacchikātabbā, ime bhāvetabbā’’ti saccāni vibhāvento amatādhigamāya paṭipattidhammaṃ deseti, idaṃ sikhāppattaṃ dhammadānaṃ nāma. Etadagganti etaṃ aggaṃ. Yadidanti yaṃ idaṃ dhammadānaṃ vuttaṃ, etaṃ imesu dvīsu dānesu aggaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ. Vivaṭṭagāmidhammadānañhi nissāya sabbānatthato parimuccati, sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ atikkamati. Lokiyaṃ pana dhammadānaṃ sabbesaṃ dānānaṃ nidānaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ. Tenāha –

98. “第九(の経)において、‘布施(dāna)’とは与えられるべきもの、あるいは物(施物)を伴う意思が布施である。これは所有物の放棄の別名である。‘物質的施し(āmisadāna)’とは、施されるべき状態(物)としての四つの資糧(四供養)を物質的施しという。なぜなら、それらは渇愛などによって執着(āmasitabba)されるべきものであるから、物質(āmisa)と呼ばれる。あるいは、それらを放棄する意思が物質的施しである。‘法の施し(dhammadāna)’とは、ここにある人が‘これらの法は善であり、これらの法は不善である。これらの法は有罪であり、これらの法は無罪である。これらは賢者に批難されるものであり、これらは賢者に称賛されるものである。これらを完全に受持し実践すれば、不利益と苦しみをもたらし、これらは利益と幸福をもたらす’として、善・不善の業道を分類し、業とその報いを、現世と来世において目の当たりに見せるかのように明らかに示し、不善なる法から遠ざけ、善なる法に安住させて、教えを説くこと、これが法の施しである。また、‘これらの法は知られるべきであり、これらは遍知(へんち)されるべきであり、これらは断ぜられるべきであり、これらは証得されるべきであり、これらは修習されるべきである’として、四聖諦を詳説し、不死(涅槃)の体得のための実践法を説くこと、これが頂点に達した法の施しと呼ばれる。‘これが最高である(etadagga)’とは、これが第一であるということである。‘すなわち(yadidanti)’とは、この述べられた法の施しが、これら二つの布施の中で第一であり、優れ、最高であるということである。実に、還滅(解脱)へ導く法の施しに依拠することによって、あらゆる災いから解脱し、一切の輪廻の苦を乗り越えるからである。一方、世俗の法の施しは、あらゆる布施の源泉であり、あらゆる幸運の根本である。それゆえに(釈尊は)次のように仰った。”


‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti, sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammaratī jināti, taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354) –

“‘あらゆる布施の中で、法の施しが(他を)凌駕する。あらゆる味の中で、法の味が(他を)凌駕する。あらゆる悦びの中で、法の悦びが(他を)凌駕する。渇愛の滅尽は、あらゆる苦しみに打ち勝つ。’(ダンマパダ 354)”


Abhayadānamettha dhammadāneneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ.

“ここでの‘無畏施(abhayadāna)’は、法の施しに含まれると見なされるべきである。”


Sādhāraṇabhogitādhippāyena attanā paribhuñjitabbato catupaccayato sayameva abhuñjitvā paresaṃ saṃvibhajanaṃ āmisasaṃvibhāgo. Sādhāraṇabhogitādhippāyeneva attanā viditassa adhigatassa dhammassa appossukko ahutvā paresaṃ upadeso dhammasaṃvibhāgo. Catūhi paccayehi catūhi ca saṅgahavatthūhi paresaṃ anuggaṇhanaṃ anukampanaṃ āmisānuggaho. Vuttanayeneva dhammena paresaṃ anuggaṇhanaṃ anukampanaṃ dhammānuggaho. Sesaṃ vuttanayameva.

“‘物質の分かち合い(āmisasaṃvibhāgo)’とは、共有して享受するという意図を持って、自ら享受すべき四つの資糧を、自ら享受することなく他者に分かち与えることである。‘法の分かち合い(dhammasaṃvibhāgo)’とは、共有して享受するという意図を持って、自らが知り、体得した法について、出し惜しみすることなく他者に教示することである。四つの資糧と四つの摂事(しょうじ)によって他者を助け、憐れむことが‘物質による援助(āmisānuggaho)’である。前述の方法に従って、法によって他者を助け、憐れむことが‘法による援助(dhammānuggaho)’である。残りは、既に述べられた方法の通りである。”


Gāthāsu yamāhu dānaṃ paramanti yaṃ dānaṃ cittakhettadeyyadhammānaṃ uḷārabhāvena paramaṃ uttamaṃ, bhogasampattiādīnaṃ vā pūraṇato phalanato, parassa vā lobhamacchariyādikassa paṭipakkhassa maddanato hiṃsanato ‘‘parama’’nti buddhā bhagavanto āhu. Anuttaranti yaṃ dānaṃ cetanādisampattiyā sātisayapavattiyā aggabhāvena aggavipākattā ca uttararahitaṃ anuttarabhāvasādhanaṃ cāti āhu. Yaṃ saṃvibhāganti etthāpi ‘‘paramaṃ anuttara’’nti padadvayaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Avaṇṇayīti kittayi, ‘‘bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ pañca ṭhānāni detī’’tiādinā (a. ni. 5.37), ‘‘evaṃ ce, bhikkhave, sattā jāneyyuṃ dānasaṃvibhāgassa vipāka’’ntiādinā (itivu. 26) ca pasaṃsayi. Yathā pana dānaṃ saṃvibhāgo ca paramaṃ anuttarañca hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aggamhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggamhīti sīlādiguṇavisesayogena seṭṭhe anuttare puññakkhette sammāsambuddhe ariyasaṅghe ca. Pasannacittoti [Pg.296] kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca cittaṃ pasādento okappento. Cittasampattiyā hi khettasampattiyā ca parittepi deyyadhamme dānaṃ mahānubhāvaṃ hoti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ. Vuttañhetaṃ –

“偈における‘人々が最高と呼ぶ布施を(yamāhu dānaṃ paramaṃ)’とは、心の田(福田)や施物の崇高さを通じて、あるいは、富や幸福などの充足や結実を通じて、あるいは、他者の貪欲や物惜しみなどの対立するものを粉砕し、害することを通じて、諸仏・世尊が‘最高(parama)’と仰ったその布施のことである。‘無上(anuttara)’とは、意思などの完成が格別に生起し、第一の状態であり、第一の報いをもたらすものであるがゆえに、それより上がなく、無上の状態を達成するものであると仰ったことである。‘その分かち合い(yaṃ saṃvibhāgaṃ)’という箇所においても、‘最高、無上’という二つの語を援用して結びつけるべきである。‘称賛した(avaṇṇayī)’とは、たたえたということである。‘比丘たちよ、食を施す施者は、受取者に五つの事柄を与えているのである’(増支部 5.37)など、また‘比丘たちよ、もし衆生が、布施と分かち合いの報いを知るならば’(イティヴッタカ 26)などのように称賛された。では、どのように布施と分かち合いが最高かつ無上となるのか、それを示すために‘第一の者において(aggamhī)’などが説かれた。その中で、‘第一の者において’とは、戒などの徳の卓越を具えたことによる、優れた、無上の福田である正等覚者、および聖なる僧伽(サンガ)において、ということである。‘清らかな心で(pasannacitto)’とは、業と報いに対する信(しん)によって、また三宝に対する信によって、心を清らかにし、確信させることである。実に、心の完成と田(福田)の完成によって、たとえ些細な施物であっても、その布施は大きな威力、大きな輝き、大きな広がりを持つものとなる。次のように説かれているからである。”


‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake’’ti. (vi. va. 804;

netti. 95);

“‘心が清らかであるとき、如来である正等覚者、あるいはその弟子に対する布施(供物)に、些細なものなどというものはない。’(ヴィマーナヴァットゥ 804, ネッティパカラナ 95)”


Viññūti sappañño. Pajānanti sammadeva dānaphalaṃ dānānisaṃsaṃ pajānanto. Ko na yajetha kāleti yuttappattakāle ko nāma dānaṃ na dadeyya? Saddhā, deyyadhammo, paṭiggāhakāti imesaṃ tiṇṇaṃ sammukhibhūtakāleyeva hi dānaṃ sambhavati, na aññathā, paṭiggāhakānaṃ vā dātuṃ yuttakāle.

“‘智者(viññū)’とは智慧ある者のことである。‘知る(pajānanti)’とは、布施の報いと布施の功徳を正しく知っていることである。‘(正しい)時に誰が布施しないだろうか(ko na yajetha kāleti)’とは、適切な機会が訪れた時に、一体誰が布施をしないだろうか、ということである。実に、信、施物、受取者の三者が相まみえた時にのみ、布施は成立するのであり、それ以外では成立しない。あるいは、受取者に与えるべき適切な時に、ということである。”


Evaṃ paṭhamagāthāya āmisadānasaṃvibhāgānuggahe dassetvā idāni dhammadānasaṃvibhāgānuggahe dassetuṃ ‘‘ye ceva bhāsantī’’ti dutiyagāthamāha. Tattha ubhayanti ‘‘bhāsanti suṇantī’’ti vuttā desakā paṭiggāhakāti ubhayaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – ye sugatassa bhagavato sāsane saddhamme pasannacittā vimuttāyatanasīse ṭhatvā desenti paṭiggaṇhanti ca, tesaṃ desakapaṭiggāhakānaṃ so dhammadānadhammasaṃvibhāgadhammānuggahasaṅkhāto attho. Paramatthasādhanato paramo. Taṇhāsaṃkilesādisabbasaṃkilesamalavisodhanena visujjhati. Kīdisānaṃ? Ye appamattā sugatassa sāsane. Ye ca –

このように第一の偈によって、財施の分かち合いと随喜について示した後、今は法施の分かち合いと随喜を示すために、“語る者たちもまた”という第二の偈を説かれた。そこにおいて、“両者”とは、“語り、聞く”と述べられた説法者と受法者の両方のことである。ここでの要旨はこうである。善逝(ブッダ)の教えである正法に清浄な心を持ち、解脱の依処に立って説き、また受け取る人々、それら説法者と受法者にとって、それは法施・法の分かち合い・法の随喜と呼ばれる利(目的・義)である。最高の目的を成就するものであるから“最高”である。渇愛の汚れなどのすべての煩悩の汚れを清めることによって、清浄となる。どのような人々なのか。善逝の教えにおいて不放逸な人々である。そして──


‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90;

dha. pa. 183) –

“諸悪莫作、衆善奉行、自浄其意、是諸仏教”(あらゆる悪をなさず、善を円満し、自らの心を浄めること、これが諸仏の教えである)──


Saṅkhepato evaṃ pakāsite sammāsambuddhassa sāsane ovāde anusiṭṭhiyaṃ appamattā adhisīlasikkhādayo sakkaccaṃ sampādenti. Tesaṃ visujjhati, arahattaphalavisuddhiyā ativiya vodāyatīti.

簡潔にこのように示された正等覚者の教え、教誡、訓誡において、不放逸な者たちは、増上戒学などを恭しく成就する。彼らにとって(教えは)清浄となり、阿羅漢果の清浄によって、極めて清らかになるのである。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九の経の注解が終了した。


10. Tevijjasuttavaṇṇanā

10. 三明経の注解


99. Dasame dhammenāti ñāyena, sammāpaṭipattisaṅkhātena hetunā kāraṇena. Yāya hi paṭipadāya tevijjo hoti, sā paṭipadā idha dhammoti [Pg.297] veditabbā. Kā pana sā paṭipadāti? Caraṇasampadā ca vijjāsampadā ca. Tevijjanti pubbenivāsānussatiñāṇādīhi tīhi vijjāhi samannāgataṃ. Brāhmaṇanti bāhitapāpabrāhmaṇaṃ. Paññāpemīti ‘‘brāhmaṇo’’ti jānāpemi patiṭṭhapemi. Nāññaṃ lapitalāpanamattenāti aññaṃ jātimattabrāhmaṇaṃ aṭṭhakādīhi lapitamattavippalapanamattena brāhmaṇaṃ na paññāpemīti. Atha vā lapitalāpanamattenāti mantānaṃ ajjhenaajjhāpanamattena. Ubhayathāpi yaṃ pana brāhmaṇā sāmavedādivedattayaajjhenena tevijjaṃ brāhmaṇaṃ vadanti, taṃ paṭikkhipati. Bhagavatā hi ‘‘paramatthato atevijjaṃ brāhmaṇaṃyeva cete bhovādino avijjānivutā ‘tevijjo brāhmaṇo’ti vadanti, evaṃ pana tevijjo brāhmaṇo hotī’’ti dassanatthaṃ tathā bujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena ayaṃ desanā āraddhā.

99. 第十(の経)において、“法によって”とは、道理によって、正修行と呼ばれる因、理由によって、ということである。けだし、いかなる行道によって三明ある者となるのか、その行道がここでは“法”であると知られるべきである。では、その行道とは何か。戒行の成就と智慧の成就である。“三明(者)”とは、宿住随念智などの三つの智慧を具備した者のことである。“バラモン”とは、悪を排したバラモンのことである。“私は宣言する”とは、“バラモンである”と知らせ、確立させるということである。“単なる言葉の羅列によってではなく”とは、他の、出生だけのバラモンがアッタカ等によって唱えられただけの、単なるお喋りの戯言によって(自称するような)バラモンとしては、私は宣言しないということである。あるいは“単なる言葉の羅列”とは、マントラの学習と教授だけのことである。いずれにせよ、バラモンたちがサーマ・ヴェーダ等の三ヴェーダの学習によって“三明あるバラモン”と呼ぶ者を、(ブッダは)拒絶される。なぜなら、世尊は“勝義において三明なきバラモンをこそ、これらの慢心の強いバラモンたちは、無明に覆われて‘三明あるバラモン’と言うが、実際にはこのようにして三明あるバラモンとなるのである”ということを示すために、そのように理解できる人々の意向に従って、この説法を始められたからである。


Tattha yasmā vijjāsampanno caraṇasampannoyeva hoti caraṇasampadāya vinā vijjāsampattiyā abhāvato, tasmā caraṇasampadaṃ antogadhaṃ katvā vijjāsīseneva brāhmaṇaṃ paññāpetukāmo ‘‘dhammenāhaṃ, bhikkhave, tevijjaṃ brāhmaṇaṃ paññāpemī’’ti desanaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘kathañcāhaṃ, bhikkhave, dhammena tevijjaṃ brāhmaṇaṃ paññāpemī’’ti kathetukamyatāya pucchaṃ katvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya vijjattayaṃ vibhajanto ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha.

そこにおいて、智慧を成就した者は必ず戒行を成就した者であるから(戒行の成就なくして智慧の成就はあり得ないため)、戒行の成就を包含し、智慧を主としてバラモンを宣言しようと欲して、“比丘たちよ、私は法によって三明あるバラモンを宣言する”という説法を立ち上げ、“比丘たちよ、どのように私は法によって三明あるバラモンを宣言するのか”と、語りたいがゆえに問いを設け、個人を主題とした説法によって三種の智慧を分類しながら、“比丘たちよ、ここに比丘は……”等と言われた。


Tattha anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ, saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthakkhandhasantānaṃ. Nivutthanti ajjhāvutthaṃ anubhūtaṃ, attano santāne uppajjitvā niruddhaṃ, nivutthadhammaṃ vā nivutthaṃ, gocaranivāsena nivutthaṃ, attano viññāṇena viññātaṃ paraviññāṇaviññātampi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Anussaratīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭivasena anugantvā sarati, anudeva vā sarati, citte abhininnāmite parikammasamanantaraṃ sarati.

そこにおいて、“多種多様な”とは、多くの種類の、あるいは多くの様態で展開された、詳しく説かれたという意味である。“前生の住処(宿住)”とは、直前の過去世を始めとして、あちこちで住した(経験した)五蘊の相続のことである。“住した”とは、居住した、経験した、自らの相続の中に生じて滅した、あるいは、住した状態、あるいは対象の住処として住したもの、あるいは自らの意識によって知られたもの、あるいは他者の意識によって知られたものであっても(道が断たれた者の想起などにおいて)知られたもののことである。“想起する”とは、“一回の生、二回の生”というように、生の順序に従って追って思い出す、あるいは続けて思い出す、あるいは心を神通へと向けたとき、準備段階の直後に思い出すということである。


Seyyathidanti āraddhappakāradassanatthe nipāto. Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho hoti, tassa pakāraṃ dassento ‘‘ekampi jāti’’ntiādimāha. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo[Pg.298], vaḍḍhamāno vivaṭṭakappo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti tammūlakattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo, vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni cattāri asaṅkhyeyyāni, tāni pariggahitāni honti.

“すなわち”とは、開始された様態を示すための不変化詞である。それによって、この開始された宿住の様態を示すために、“一回の生”等と言われた。そこにおいて、“一回の生”とは、結生を始まりとし、死を終わりとする、一回の存在に属する一つの五蘊の相続のことである。この理趣は“二回の生”等においても同様である。一方、“多くの壊劫”等において、衰退していく劫が“壊劫”であり、増大していく劫が“成劫”である。そこにおいて、“壊”によって(壊れて停滞している)壊住劫が、その根本であるがゆえに把握され、“成”によって成住劫が把握される。このようにすれば、“比丘たちよ、劫には四つの不可説(阿僧祇)がある。いかなる四つか。壊劫、壊住劫、成劫、成住劫である”と述べられた四つの不可説が、把握されることになる。


Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo, āposaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā udakena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vātena saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsiyati. Vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ ekato vinassati. Iti evarūpo ayaṃ pubbenivāsaṃ anussaranto bhikkhu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati. Kathaṃ? Amutrāsintiādinā nayena.

そこには三つの“壊”がある。火による壊、水による壊、風による壊である。三つの“壊の境界”がある。光音天、遍浄天、広果天である。劫が火によって壊れるとき、光音天より下層が火によって焼かれる。水によって壊れるとき、遍浄天より下層が水によって溶かされる。風によって壊れるとき、広果天より下層が風によって粉砕される。詳細には、一千億の世界が一度に滅びる。このように、このような宿住を想起する比丘は、多くの壊劫を、多くの成劫を、多くの壊成劫を想起するのである。どのようにか。“あそこに私はいた”等の方法によってである。


Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā ahamahosiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kassapo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārānaṃ kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassaparimāṇāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti sohaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrapi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

“あそこに私はいた”とは、あの壊劫(世界の崩壊期)において、あるいはあの生存(有)、胎生(生)、趣、識住、衆生居、または衆生部類において、“私が存在した”ということである。“このような名であった”とは、ティッサ、あるいはプッサのような名のことである。“このような姓であった”とは、ゴータマ、あるいはカッサパのような姓のことである。“このような容色であった”とは、白皙、あるいは褐色のような色のことである。“このような食物であった”とは、粳米と肉の飯の食物、あるいは自然に落ちた果実の食などのことである。“このような苦楽を経験した”とは、多種多様な身体的・精神的な、あるいは有財・無財などの区別による苦楽を経験したことである。“このような寿命の限りであった”とは、このように百年の寿命を限度としたり、あるいは八万四千劫の百千倍を寿命の限度としたりすることである。“そこから没して、あそこに生じた”とは、私がその生存、胎生、趣、識住、衆生居、あるいは衆生部類から没して、再び、しかじかの生存、胎生、趣、識住、衆生居、あるいは衆生部類に生じたということである。“そこにも私はいた”とは、さらにその生存……(中略)……衆生部類に再び存在したということである。“このような名であった”などは、既に述べられた方法と同じである。


Atha [Pg.299] vā yasmā ‘‘amutrāsi’’nti idaṃ anupubbena ārohantassa attano abhinīhārānurūpaṃ yathābalaṃ saraṇaṃ, ‘‘so tato cuto’’ti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantaraṃ ‘‘amutra udapādi’’nti vuttaṃ. Tatrāpāsinti tatrapi bhave…pe… sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti datto vā mitto vā, evaṃgottoti vāseṭṭho vā kassapo vā. Evaṃvaṇṇoti kāḷo vā odāto vā. Evamāhāroti sudhāhāro vā sāliodanādiāhāro vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti dibbasukhappaṭisaṃvedī vā mānusasukhadukkhappaṭisaṃvedī vā. Evamāyupariyantoti evaṃ taṃtaṃparamāyupariyanto. So tato cutoti sohaṃ tato bhavādito cuto. Idhūpapannoti idha imasmiṃ carimabhave manusso hutvā upapanno nibbatto.

あるいはまた、“あそこに私はいた”というのは、順次に(過去へと)遡る者にとって、自らの誓願に従い、その力に応じた記憶であり、“そこから没して”というのは、(現在へと)戻る者による省察である。それゆえ、“ここに生じた”というこの(現在の)誕生の直後に、“あそこに生じた”と述べられている。“そこにも私はいた”とは、その生存……(中略)……あるいは衆生部類にいたということである。“このような名であった”とは、ダッタ、あるいはミッタのことである。“このような姓であった”とは、ヴァーセッタ、あるいはカッサパのことである。“このような容色であった”とは、黒色、あるいは白色のことである。“このような食物であった”とは、天の食物(甘露)、あるいは粳米の飯などの食物のことである。“このような苦楽を経験した”とは、天上の楽を経験したこと、あるいは人間の苦楽を経験したことである。“このような寿命の限りであった”とは、このようにそれぞれの最高の寿命の限りのことである。“そこから没して”とは、私がその生存などから没したということである。“ここに生じた”とは、ここ、この最後の生において、人間となって生まれ、生じたということである。


Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottādivasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi sattā ‘‘tisso gotamo’’ti uddisīyanti, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyanti. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatāti ayaṃ iminā bhikkhunā paṭhamaṃ adhigamavasena paṭhamā, viditakaraṇaṭṭhena vijjā adhigatā sacchikatā hoti. Kiṃ panāyaṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tassa paṭicchādakamoho vuccati. Tamoti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati. Ālokoti sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena āloko. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho tena bhikkhunā vijjā adhigatā, tassa adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannāti. Sesapadadvayepi eseva nayo.

“このように(iti)”とは、そのように、という意味である。“形態を伴い、詳細を伴い”とは、名や姓などによる詳細を伴い、容色などによる形態を伴うということである。なぜなら、衆生は名や姓によって“ティッサ、ゴータマ”と指し示され、容色などによって“褐色、白色”と多様に知られるからである。それゆえ、名と姓が“詳細”であり、それ以外が“形態”である。“この者の第一の明が習得された”とは、これがこの比丘によって最初に習得されたという意味で“第一”であり、知らしめるという(真理を明らかにする)意味で“明”が習得され、現証されたということである。では、これは何を明らかにするのか。宿住(前世)である。“無明”とは、その宿住を知らせない(覆い隠す)という意味で、それを覆い隠す痴(妄執)のことである。“闇”とは、その痴そのものが、覆い隠すという意味で闇と呼ばれる。“光”とは、その明そのものが、照らすという意味で光である。ここでは“明が習得された”というのがその意味であり、残りの部分は称賛の言葉である。ここでの構成は次の通りである。すなわち、この比丘によって明が習得され、その明を習得した者にとって無明が打破され、消滅したという意味である。なぜなら、明が生じたからである。残りの二つの句についても、これと同じ道理である。


Yathā tanti ettha yathāti opammatthe, tanti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena appamattassa. Vīriyātāpena ātāpino. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa pesitacittassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya, tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya; evameva tassa bhikkhuno avijjā vihatā, vijjā uppannā[Pg.300], tamo vihato, āloko uppanno, tassa padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ labhitvā viharatīti.

“あたかもそれのように(yathā taṃ)”において、“あたかも(yathā)”は比喩の意味であり、“それ(taṃ)”は単なる接辞である。正念を失わないことによって“不放逸な”者の。精進の熱によって“熱心な”者の。身体と命に対して執着がないことによって“意を注ぐ(pahitatta)”、すなわち心を(修行に)送った者の、という意味である。次のように述べられている。すなわち、不放逸で熱心に意を注いで住む者に、無明が打破され、明が生じ、闇が打破され、光が生じるように、そのように、その比丘の無明は打破され、明が生じ、闇は打破され、光が生じた。彼はその修行(精励)の専念に相応しい果報を得て住む、ということである。


Dibbena cakkhunāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetubhāvato visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti, tadubhayampāyaṃ buddhaputto passati. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetubhāvato visuddha’’nti. Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Yathāha ‘‘vicikicchā cittassa upakkilesoti – iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, amanasikāro…pe… thinamiddhaṃ, chambhitattaṃ, uppillaṃ, duṭṭhullaṃ, accāraddhavīriyaṃ, atilīnavīriyaṃ, abhijappā, nānattasaññā, atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’’ti (ma. ni. 3.242) evaṃ vuttehi ekādasahi upakkilesehi anupakkiliṭṭhattā visuddhaṃ. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, maṃsacakkhuṃ vā atikkantattā atikkantamānusakaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. Satte passatīti manussamaṃsacakkhunā viya satte passati dakkhati āloketi.

“天眼によって”において、述べるべきことは、既に以前に述べた通りである。“清浄な”とは、死生(没生)を見ることによって見解の清浄(見清浄)の原因となるがゆえに、清浄である。なぜなら、死(没)のみを見て生を見ない者は、断見(虚無見)を抱くからである。生のみを見て死を見ない者は、新しい衆生の出現という(常見などの)見解を抱くからである。しかし、その両方を見る者は、その二種類の邪見を共に超え越えるがゆえに、その観察が見解の清浄の原因となる。この仏弟子はその両方を見る。それゆえ“死生を見ることによって見解の清浄の原因となるがゆえに清浄である”と言われる。あるいは、十一の随煩悩(随眠)を離れているがゆえに清浄である。次のように言われている。“疑(疑い)は心の随煩悩である。……(中略)……このように知って、心の随煩悩である疑を捨てた。非作意、惛沈睡眠、驚怖、浮動、麤悪、過剰な精進、沈滞した精進、渇愛、種々想、色に対する過度な観想は、心の随煩悩である”。このように述べられた十一の随煩悩によって汚されていないがゆえに清浄である。人間の領域を超えて形色を見ることから“超人的な”、あるいは肉眼を超えていることから“超人的な”という。その清浄で超人的な天眼によって。“衆生を見る”とは、人間の肉眼(が物を見るの)と同じように衆生を見、観察し、見届けるということである。


Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite paribhūte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhaakantāmanāpavaṇṇayutte. Abhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate[Pg.301]. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ, iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.

“死にゆき、生まれゆく(者たちを)”において、死の瞬間や生の瞬間そのものは、天眼によっても見ることができない。しかし、今まさに死のうとしている者たちを“死にゆく者たち”とし、結生を得た、あるいはまさに生まれた者たちを“生まれゆく者たち”と意図されている。彼はこのような死にゆく者、生まれゆく者を見ると示されている。“下劣な”とは、痴の結果を伴うため、卑しめられ、軽蔑される、出自・家系・財産等において劣った者のことである。“勝れた”とは、痴のなき結果を伴うため、その反対の者のことである。“麗しい”とは、瞋なき結果を伴うため、好ましく、愛らしく、喜ばしい容姿を持つ者のことである。“醜い”とは、瞋の結果を伴うため、好ましくなく、愛らしくなく、喜ばしくない容姿を持つ者のことである。端正であることと不格好であることの意味でもある。“善趣に赴いた”とは、善趣に行った者、あるいは貪なき結果を伴うため、富裕で多財な者のことである。“悪趣に赴いた”とは、悪趣に行った者、あるいは貪の結果を伴うため、貧しく飲食物が乏しい者のことである。“業に従って赴く”とは、積み上げられたそれぞれの業に従って、その報いに赴いた者のことである。そこで、前の“死にゆく”などの言葉によって天眼の役割が語られ、この“業に従って赴く”という言葉によって、業に従って赴く知(業報智)の役割が語られている。


Tassa ca ñāṇassa ayaṃ uppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahantaṃ dukkhaṃ anubhavamāne, idaṃ dassanaṃ dibbacakkhuñāṇakiccameva. So ca evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti, athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā upari devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati dibbasampattiṃ anubhavamāne, idampi dassanaṃ dibbacakkhuñāṇakiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti? Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati, idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassapi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti. Kāyaduccaritenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Idha vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva.

その知の生起の順序は次の通りである。ここで比丘は、まず下方の地獄の方向へ光を広げ、大きな苦しみを経験している地獄の衆生を見る。この見ること自体は、まさに天眼通の役割である。彼はこのように作意する。“これらの衆生は、いったいいかなる業をなして、この苦しみを経験しているのか”と。すると彼に、“これこれのことをなして”という、その業を対象とする知が生じる。同様に、上方の天界の方向へ光を広げ、ナンダナ園、ミッサカ園、パールサカ園などで天上の幸福を享受している衆生を見る。この見ることもまた、まさに天眼通の役割である。彼はこのように作意する。“これらの衆生は、いったいいかなる業をなして、この幸福を享受しているのか”と。すると彼に、“これこれのことをなして”という、その業を対象とする知が生じる。これが“業に従って赴く知”と呼ばれる。これに特別な準備修行(遍作)はない。これと同様に、未来を知る知(将来智)についても同じである。これらは天眼を基礎とするものであり、天眼とともに成就するのである。“身の悪行によって”などの箇所で述べられるべきことは、既に述べた通りである。ここで“明”とは天眼通の明であり、“無明”とは衆生の死と結生を覆い隠す無明のことである。残りは既に述べた通りである。


Tatiyavāre vijjāti arahattamaggañāṇavijjā. Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva. Evaṃ khotiādi nigamanaṃ.

第三(の明)において、“明”とは阿羅漢道智の明である。“無明”とは四聖諦を覆い隠す無明のことである。残りは既に述べた通りであり、容易に理解できるであろう。“このように(エヴァン・コー)”などは(経の)結びである。


Gāthāsu ayaṃ saṅkhepattho – yo yathāvuttaṃ pubbenivāsaṃ aveti avagacchati, vuttanayena pākaṭaṃ katvā jānāti. ‘‘Yovedī’’tipi pāṭho, yo avedi viditaṃ katvā ṭhitoti attho. Chabbīsatidevalokasaṅkhātaṃ saggaṃ catubbidhaṃ apāyañca vuttanayeneva dibbacakkhunā passati. Athoti tato paraṃ jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ nibbānameva vā patto adhigato. Tato eva abhiññā abhivisiṭṭhāya maggapaññāya jānitabbaṃ catusaccadhammaṃ jānitvā kiccavosānena vosito niṭṭhānappatto. Moneyyadhammasamannāgamena muni, khīṇāsavo yasmā etāhi yathāvuttāhi tīhi vijjāhi samannāgatattā tato tatiyavijjāya sabbathā bāhitapāpattā ca tevijjo brāhmaṇo nāma hoti. Tasmā tameva ahaṃ tevijjaṃ brāhmaṇaṃ [Pg.302] vadāmi, aññaṃ pana lapitalāpanaṃ yajuādimantapadānaṃ ajjhāpanaparaṃ tevijjaṃ brāhmaṇaṃ na vadāmi, tevijjoti taṃ na kathemīti.

偈における要約された意味は以下の通りである。説かれた通りの宿住(過去生)を“あうぇーてぃ(理解する)”とは、述べられた方法で明らかにして知ることである。“ヨー・ヴェーディー”という読みもあり、その場合は、知って留まっている者という意味である。二十六の天界としての天界と、四つの悪道を、述べられた方法によって天眼で見る。その後、生の滅尽とされる阿羅漢果、あるいは涅槃そのものに到達し、これを得た(者のことである)。それゆえ、勝れた智慧である道智によって知られるべき四聖諦の法を知り、なすべきことを終えたことによって究極に達したのである。聖者の法(モーネイヤ)を具足していることから“聖者(ムニ)”であり、漏尽者である。なぜなら、これら述べられた三つの明を具足していることにより、また第三の明によってあらゆる不善を退けたことにより、“三明あるバラモン”と呼ばれるからである。それゆえ、私は彼こそを三明あるバラモンと呼び、一方で、ヤジュル祭祀などの呪文の句を唱えることに専念する三明あるバラモンを“三明あるバラモン”とは呼ばない。彼を“三明”とは言わない、ということである。


Iti imasmiṃ vagge dutiyasutte vaṭṭaṃ kathitaṃ, pañcamaaṭṭhamadasamasuttesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ, itaresu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

このように、この篇において、第二経では輪廻が説かれ、第五、第八、第十経では離輪廻が説かれ、その他の経では輪廻と離輪廻が説かれていると知るべきである。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の注釈が終了した。


Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五篇の注釈が終了した。


Paramatthadīpaniyā khuddakanikāya-aṭṭhakathāya

パラマッタ・ディーパニー、小部注釈。


Itivuttakassa tikanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

イティヴッタカの三集注釈が終了した。


4. Catukkanipāto

4. 四集。


1. Brāhmaṇadhammayāgasuttavaṇṇanā

1. バラモン・ダンマ・ヤーガ経の注釈。


100. Catukkanipātassa [Pg.303] paṭhame ahanti attaniddeso. Yo hi paro na hoti, so niyakajjhattasaṅkhāto attā ‘‘aha’’nti vuccati. Asmīti paṭijānanā. Yo paramatthabrāhmaṇabhāvo ‘‘aha’’nti vuccamāno, tassa attani atthibhāvaṃ paṭijānanto hi satthā ‘‘asmī’’ti avoca. ‘‘Ahamasmī’’ti ca yathā ‘‘ahamasmi brahmā mahābrahmā, seyyohamasmī’’ti ca appahīnadiṭṭhimānānusayā puthujjanā attano diṭṭhimānamaññanābhinivesavasena abhivadanti, na evaṃ vuttaṃ. Sabbaso pana pahīnadiṭṭhimānānusayo bhagavā samaññaṃ anatidhāvanto lokasamaññānurodhena veneyyasantānesu dhammaṃ patiṭṭhapento kevalaṃ tādisassa guṇassa attani vijjamānataṃ paṭijānanto ‘‘ahamasmī’’ti āha. Brāhmaṇoti bāhitapāpattā brahmassa ca aṇanato brāhmaṇo. Ayañhettha attho – bhikkhave, ahaṃ paramatthato brāhmaṇosmīti. Bhagavā sabbākāraparipuṇṇassa dānasaṃyamādivatasamādānassa niravasesāya tapacariyāya pāraṃ gato sammadeva vusitabrahmacariyavāso sakalavedantagū suvisuddhavijjācaraṇo sabbathā ninhātapāpamalo anuttarassa ariyamaggasaṅkhātassa brāhmaṇassa vattā pavattā, suparisuddhassa ca sāsanabrahmacariyassa pavedetā, tasmā sabbaso bāhitapāpattā brahmassa ca aṇanato kathanato paramatthena brāhmaṇoti vuccati.

100. 四集の第一(経)において、“私は(アハン)”とは自己の指示である。他者ではない、自らに属する内なるものとしての自己が“私”と言われる。“である(アスミ)”とは公言することである。説かれている究極のバラモンとしてのあり方が、自己の中に存在することを公言するがゆえに、師は“である”と言われた。そして“私は…である”とは、“私はブラフマーであり、大ブラフマーである。私はより勝れた者である”などと、見や慢の随眠を断じていない凡夫が、自らの見や慢、計らい、執着に基づいて語るようなものではない。そうではなく、あらゆる見や慢の随眠を断じた世尊が、世俗の呼称を超え出ることなく、世俗の呼称に従い、教化されるべき人々の心に法を確立するために、単にそのような徳が自己に存在することを公言して“私は…である”と言われたのである。“バラモン”とは、不善を退けたことにより、また梵(真理)を語るがゆえにバラモンである。ここでの意味はこうである。――比丘たちよ、私は究極の意味においてバラモンである。世尊は、あらゆる点において円満な布施や自制などの誓戒を遵守し、余すところのない苦行によって彼岸に至り、正しく梵行を修め終え、全てのヴェーダの奥義に通じ、極めて清浄な明行を備え、あらゆる不善の汚れを洗い流し、無上の聖道と呼ばれるバラモン(道)を語り、広め、極めて清浄な教えの梵行を説き明かされた。それゆえ、完全にあらゆる不善を退けたこと、また梵を語り、説くことから、究極の意味においてバラモンと呼ばれるのである。


Iti bhagavā sadevake loke attano anuttaraṃ brāhmaṇabhāvaṃ pavedetvā yāni tāni brāhmaṇadānādīni cha kammāni brāhmaṇassa paññāpenti, tesampi suparisuddhānaṃ ukkaṃsato attani saṃvijjamānataṃ dassetuṃ ‘‘yācayogo’’tiādimāha.

このように、世尊は天界を含む世界において、自らの無上のバラモン性を説き明かし、バラモンの(なすべき)業として規定されている布施などの六つの行いについても、それらが極めて清浄な形で、最高度に自己に備わっていることを示すために、“乞食を許容する者(ヤーチャヨーゴ)”などを説かれた。


Tattha yācayogoti yācehi yutto. Yācantīti yācā, yācakā, te panettha veneyyā veditabbā. Te hi ‘‘desetu, bhante bhagavā[Pg.304], dhammaṃ; desetu, sugato, dhamma’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammadesanaṃ yācanti. Bhagavā ca tesaṃ icchāvighātaṃ akaronto yathāruci dhammaṃ desento dhammadānaṃ detīti yācayogo, sadā sabbakālaṃ tehi avirahito. Atha vā yācayogoti yācanayoggo, adhippāyapūraṇato yācituṃ yuttoti attho ‘‘yājayogo’’tipi pāṭho. Tattha yājo vuccati mahādānaṃ, yiṭṭhanti attho. Idha pana dhammadānaṃ veditabbaṃ, yāje niyuttoti yājayogā. Sadāti sabbadā, anavaratappavattasaddhammamahādānoti attho. Atha vā yājena yojetītipi yājayogo. Tividhadānasaṅkhātena yājena satte yathārahaṃ yojeti, tattha dāne niyojetīti attho. ‘‘Yājayogo satata’’ntipi paṭhanti. Payatapāṇīti parisuddhahattho. Yo hi dānādhimutto āmisadānaṃ dento sakkaccaṃ sahatthena deyyadhammaṃ dātuṃ sadā dhotahatthoyeva hoti, so ‘‘payatapāṇī’’ti vuccati. Bhagavāpi dhammadānādhimutto sakkaccaṃ sabbakālaṃ dhammadāne yuttappayuttoti katvā vuttaṃ ‘‘payatapāṇī’’ti. ‘‘Sadā’’ti ca padaṃ imināpi saddhiṃ yojetabbaṃ ‘‘sadā payatapāṇī’’ti. Avibhāgena hi satthā veneyyalokassa saddhammadānaṃ sadā sabbakālaṃ pavattento tattha yuttappayutto hutvā viharati.

そこにおいて、“乞い求める者に専念する者(yācayogo)”とは、乞い求める者たちと結びついている者のことである。“乞い願う者たち”とは乞者(yāca)のことであり、ここでは導かれるべき者(化生)と知るべきである。彼らは“世尊よ、法を説きたまえ。善逝よ、法を説きたまえ”と世尊に近づき、法施を乞い願う。世尊は彼らの望みを挫くことなく、好みに応じて法を説き、法施を与えるがゆえに、“乞い求める者に専念する者”であり、常にいかなる時も彼らから離れることがない。あるいはまた、“乞い求める者に専念する者”とは、乞い求めるに相応しい者、意趣を満たすために乞うにふさわしい者という意味である。“供養に専念する者(yājayogo)”という読みもある。そこにおいて“供養(yāja)”とは大施(偉大な布施)のことであり、祭祀(yiṭṭha)という意味である。しかしここでは法施と知るべきである。供養に従事しているがゆえに“供養に専念する者”である。“常に(sadā)”とは、いつでも、絶え間なく続く正法の法施であるという意味である。あるいはまた、供養によって結びつけるがゆえに“供養に専念する者”である。三種の布施と数えられる供養によって、衆生をしかるべく結びつける、すなわちそこにおいて布施に従事させるという意味である。“絶えず供養に専念する者(yājayogo satataṃ)”とも読まれる。“清められた手の者(payatapāṇī)”とは、清浄な手の者のことである。布施に専念し、物質的な布施(財施)を与える者が、恭しく自らの手で施し物を与えようとして、常に手を洗っているような者を“清められた手の者”と言う。世尊もまた法施に専念し、恭しく常に法施に従事し没頭していることから、“清められた手の者”と言われる。“常に(sadā)”という語は、これとも結びつけて“常に清められた手の者”とすべきである。師(仏)は区別なく、導かれるべき世の人々に正法の布施を常にいかなる時も行い、それに専念し没頭して住しておられるからである。


Aparo nayo – yogo vuccati bhāvanā. Yathāha ‘‘yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282). Tasmā yājayogoti yājabhāvanaṃ, pariccāgabhāvanaṃ anuyuttoti attho. Bhagavā hi abhisambodhito pubbe bodhisattabhūtopi karuṇāsamussāhito anavasesato dānaṃ paribrūhento tattha ukkaṃsapāramippatto hutvā abhisambodhiṃ pāpuṇi, buddho hutvāpi tividhaṃ dānaṃ paribrūhesi visesato dhammadānaṃ, parepi tattha niyojesi. Tathā hi so veneyyayācakānaṃ kassaci saraṇāni adāsi, kassaci pañca sīlāni, kassaci dasa sīlāni, kassaci catupārisuddhisīlaṃ, kassaci dhutadhamme, kassaci cattāri jhānāni, kassaci aṭṭha samāpattiyo, kassaci pañcābhiññāyo, cattāro magge, cattāri sāmaññaphalāni, tisso vijjā, catasso paṭisambhidāti evamādilokiyalokuttarabhedaṃ guṇadhanaṃ dhammadānavasena yathādhippāyaṃ dento pare ca ‘‘dethā’’ti niyojento pariccāgabhāvanaṃ paribrūhesi. Tena vuttaṃ ‘‘pariccāgabhāvanaṃ anuyutto’’ti.

別の解釈――“専念(yoga)”とは修行(修習、bhāvanā)と言われる。それは“修行(yoga)から実に智慧(bhūrī)が生じる”(法句経282)と言われる通りである。それゆえに、“供養に専念する者(yājayogo)”とは、供養の修習、すなわち捨離の修習に専念しているという意味である。世尊は、正覚を得る以前の菩薩であった時も、慈悲に促されて余すところなく布施を増大させ、そこにおいて究極の波羅蜜に達して正覚に至り、仏となってからも三種の布施、特に法施を増大させ、他者をもそれに従事させた。実に、世尊は導かれるべき乞い願う者たちのうち、ある者には帰依(三帰依)を与え、ある者には五戒を、ある者には十戒を、ある者には四種清浄戒を、ある者には頭陀行を、ある者には四禅を、ある者には八等至(八定)を、ある者には五神通を、四道、四沙門果、三明、四無礙解といった、このような世間的・出世間の別のある徳という財を、法施として意趣に応じて与え、他者にも“与えなさい”と勧め、捨離の修習を増大させた。それゆえに“捨離の修習に専念している”と言われる。


Payatapāṇīti [Pg.305] vā āyatapāṇī, hatthagataṃ kiñci dātuṃ ‘‘ehi gaṇhā’’ti pasāritahattho viya ācariyamuṭṭhiṃ akatvā saddhammadāne yuttappayuttoti attho. Payatapāṇīti vā ussāhitahattho, āmisadānaṃ dātuṃ ussāhitahattho viya dhammadāne katussāhoti attho. Antimadehadharoti brahmacariyavasena brāhmaṇakaraṇānaṃ dhammānaṃ pāripūriyā pacchimattabhāvadhārī. Avusitavato hi vasalakaraṇānaṃ dhammānaṃ appahānena vasalādisamaññā gati āyatiṃ gabbhaseyyā siyā. Tena bhagavā attano accantavusitabrāhmaṇabhāvaṃ dasseti. Anuttaro bhisakko sallakattoti duttikicchassa vaṭṭadukkharogassa tikicchanato uttamo bhisakko, aññehi anuddharaṇīyānaṃ rāgādisallānaṃ kantanato samucchedavasena samuddharaṇato uttamo sallakantanavejjo. Iminā nippariyāyato brāhmaṇakaraṇānaṃ dhammānaṃ attani patiṭṭhitānaṃ parasantatiyaṃ patiṭṭhāpanena paresampi brāhmaṇakaraṇamāha.

“清められた手の者(payatapāṇī)”とは、あるいは“手を差し伸べた者(āyatapāṇī)”であり、手にあるものを与えようと“来なさい、受け取りなさい”と手を伸ばした者のように、出し惜しみ(師の拳、ācariyamuṭṭhi)をすることなく、正法の布施に専念し没頭しているという意味である。あるいは、“清められた手の者”とは、励んでいる手の者であり、財施を与えるために励んでいる手の者のように、法施において励んでいるという意味である。“最後の体を持つ者(antimadehadhara)”とは、梵行によって、人をバラモンとする諸法の円満により、最後の生存を保持している者のことである。修行を完成していない者には、人を賎民(vasala)とする諸法を捨てていないことによって、賎民などの名称や、将来の母胎への再生があるだろう。それによって世尊は、自らの究極的に完成されたバラモンであることを示している。“無上の医者であり外科医(anuttaro bhisakko sallakatto)”とは、治療しがたい輪廻の苦しみという病を治療するがゆえに無上の医者であり、他の者には抜き去ることのできない貪欲などの矢を切り裂き、断絶することによって抜き去るがゆえに、無上の外科医である。これによって、比喩ではなく、自らに確立された人をバラモンとする諸法を他者の心に確立させることで、他者をもバラモンとすることを説いている。


Tassa me tumhe puttāti tassa evarūpassa mama tumhe, bhikkhave, puttā atrajā hotha. Orasāti urasi sambandhā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā atrajā visesena pitusantakassa dāyajjassa bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātā. Tassa santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekaṃsabhāgiyatāya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā satthu ure vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Tathā hi te bhagavatā āsayānusayacariyādhimuttiādivolokanena vajjānucintanena ca hadaye katvā vajjato nivāretvā anavajje patiṭṭhapentena sīlādidhammasarīraposanena saṃvaḍḍhitā. Mukhato jātāti mukhato jātāya dhammadesanāya ariyāya jātiyā jātattā mukhato jātā. Atha vā anaññasādhāraṇato sabbassa kusaladhammassa mukhato pātimokkhato vuṭṭhānagāminivipassanāsaṅkhātato vimokkhamukhato vā ariyamaggajātiyā jātātipi mukhato jātā. Sikkhattayasaṅgahe sāsanadhamme ariyamaggadhamme vā jātāti dhammajā. Teneva dhammena nimmitā māpitāti dhammanimmitā. Satidhammavicayādi dhammadāyādā, na lābhasakkārādi [Pg.306] āmisadāyādā, dhammadāyādā no āmisadāyādā hothāti attho.

“その私の、汝らは子である”とは、そのような私の子、比丘たちよ、汝らは自生子(自らから生まれた子)である。“胸から生まれた(orasā)”とは、胸(心)に関係していることである。生きとし生けるものの実子が、特に父の遺産の相続人となるように、これらの聖者たちも、正自覚者の法を聞いた後に、聖なる誕生によって生まれたのである。彼の所有する解脱の幸福と聖なる法の宝を、確実に分かち合う者であるがゆえに“胸から生まれた者”である。あるいは、世尊の説法の威力によって聖なる境地に入りつつある、あるいは入った聖弟子たちは、師の胸(心)における努力から生じた出生であるがゆえに、比喩ではなく“胸から生まれた子”と呼ばれるに値する。実に彼らは、世尊によって、その傾向(阿世耶)や随眠、行、信解などを観察し、過失を考慮することによって心にかけ、過失から遠ざけ、非難のない状態に確立させ、戒などの法身を養うことによって育てられたのである。“口から生まれた(mukhato jātā)”とは、口から生じた説法によって聖なる誕生を遂げたがゆえに、口から生まれた者である。あるいは、他者と共通しないすべての善法への門(入口)から、すなわち別解脱(波羅提木叉)から、あるいは出離に至るヴィパッサナーと数えられる解脱の門から、聖道の誕生によって生まれたがゆえにも“口から生まれた者”である。三学に包含される教えの法、あるいは聖道の法において生まれたがゆえに“法から生まれた(dhammajā)”である。その法によって作られ、創造されたがゆえに“法によって作られた(dhammanimmitā)”である。念や択法などの法の相続者であり、利得や名声などの物質的な遺産の相続者ではない。“法の相続者であれ、財の相続者であってはならない”という意味である。


Tattha dhammo duvidho – nippariyāyadhammo, pariyāyadhammoti. Āmisampi duvidhaṃ – nippariyāyāmisaṃ, pariyāyāmisanti. Kathaṃ? Maggaphalanibbānappabhedo hi navavidho lokuttaradhammo nippariyāyadhammo, nibbattitadhammoyeva, na kenaci pariyāyena kāraṇena vā lesena vā dhammo. Yaṃ panidaṃ vivaṭṭūpanissitaṃ kusalaṃ, seyyathidaṃ – idhekacco vivaṭṭaṃ patthento dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, gandhamālādīhi vatthupūjaṃ karoti, dhammaṃ suṇāti, deseti, jhānasamāpattiyo nibbatteti, evaṃ karonto anupubbena nippariyāyaṃ amataṃ nibbānaṃ paṭilabhati, ayaṃ pariyāyadhammo. Tathā cīvarādayo cattāro paccayā nippariyāyāmisameva, na aññena pariyāyena vā kāraṇena vā lesena vā āmisaṃ. Yaṃ panidaṃ vaṭṭagāmikusalaṃ, seyyathidaṃ – idhekacco vaṭṭaṃ patthento sampattibhavaṃ icchamāno dānaṃ deti…pe… samāpattiyo nibbatteti, evaṃ karonto anupubbena devamanussasampattiyo paṭilabhati, idaṃ pariyāyāmisaṃ nāma.

そこで、法(dhamma)には二種類ある。直接的な法(nippariyāyadhamma)と間接的な法(pariyāyadhamma)である。財(āmisa)もまた二種類ある。直接的な財(nippariyāyāmisa)と間接的な財(pariyāyāmisa)である。どのようにか。道・果・涅槃の区分による九種類の出世間法は、直接的な法である。それはまさに生じたままの法であり、いかなる比喩(pariyāya)や理由(kāraṇa)や口実(lesa)によっても(別の何かとしての)法ではないからである。一方、還滅(vivaṭṭa)に資する善(kusala)、例えば、ある者が還滅を願って施しを与え、戒を保ち、布薩の行い路をなし、香や花などで供養を行い、法を聞き、説き、禅定や等至を成就する場合、そのように行うことで、順次に直接的な不死の涅槃を得る。これが間接的な法である。同様に、衣などの四つの資具は、直接的な財そのものであり、他の比喩や理由や口実による財ではない。一方、流転(vaṭṭa)に赴く善、例えば、ある者が流転を願って(幸福な)存在の成就を望み、施しを与え……(中略)……等至を成就する場合、そのように行うことで、順次に天や人間の幸福を得る。これが間接的な財と呼ばれるものである。


Tattha nippariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā bhikkhū maggaphalanibbānāni adhigacchanti. Vuttañhetaṃ –

そのうち、直接的な法もまた、世尊に属するものである。世尊によって説かれたからこそ、比丘たちは道・果・涅槃を体得するのである。次のように説かれている。


‘‘So, hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā…pe… maggānugā ca panetarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’ti (ma. ni. 3.79; cūlani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85).

“婆羅門よ、実に、かの世尊は、未生であった道を現じさせた方、未生であった道を生じさせた方……(中略)……そして今、弟子たちはその道に従って歩み、後に(その境地に)到達した者として住しているのである”と。


‘‘So, hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto, vattā pavattā, atthassa ninnetā, amatassa dātā, dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203; 3.281) ca.

また、“友よ、かの世尊は、知るべきことを知り、見るべきことを見る。眼となり、智となり、法となり、梵(清浄)となった方であり、語る者、広める者、義(目的)を導く者、不死を与える者、法の主である如来である”と。


Pariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā eva jānanti ‘‘vivaṭṭaṃ patthetvā dānaṃ dento…pe… samāpattiyo nibbattento anukkamena amataṃ nibbānaṃ paṭilabhatī’’ti. Nippariyāyāmisampi bhagavatoyeva [Pg.307] santakaṃ. Bhagavatā hi anuññātattāyeva bhikkhūhi jīvakavatthuṃ ādiṃ katvā paṇītacīvaraṃ laddhaṃ. Yathāha –

間接的な法もまた、世尊に属するものである。世尊によって説かれたからこそ、‘還滅を願って施しを与え……(中略)……等至を成就する者は、順次に不死の涅槃を得る’と知るのである。直接的な財もまた、世尊に属するものである。世尊によって許容されたからこそ、比丘たちはジーヴァカの衣の施しを始めとして、優れた衣を得るのである。次のように説かれている通りである。


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, gahapaticīvaraṃ. Yo icchati, paṃsukūliko hotu. Yo icchati, gahapaticīvaraṃ sādiyatu. Itarītarenapāhaṃ, bhikkhave, santuṭṭhiṃyeva vaṇṇemī’’ti (mahāva. 337).

“比丘たちよ、在家者の衣を許容する。望む者は糞掃衣の者となれ。望む者は在家者の衣を受納せよ。比丘たちよ、私は、いずれであっても(得られたものによる)満足を賞賛する”と。


Evaṃ itarepi paccayā bhagavatā anuññātattā eva bhikkhūhi paribhuñjituṃ laddhā. Pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ. Bhagavatā hi kathitattā eva jānanti ‘‘sampattibhavaṃ patthento dānaṃ datvā sīlaṃ…pe… samāpattiyo nibbattetvā anukkamena pariyāyāmisaṃ dibbasampattiṃ manussasampattiñca paṭilabhatī’’ti. Yadeva yasmā nippariyāyadhammopi pariyāyadhammopi nippariyāyāmisampi pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ, tasmā tattha attano sāmibhāvaṃ dassento tattha ca yaṃ seṭṭhataraṃ accantahitasukhāvahaṃ tattheva ne niyojento evamāha ‘‘tassa me tumhe puttā orasā…pe… no āmisadāyādā’’ti.

このように、他の資具もまた、世尊によって許容されたからこそ、比丘たちは受用することができたのである。間接的な財もまた、世尊に属するものである。世尊によって説かれたからこそ、‘存在の成就を願って施しを与え、戒を(保ち)……(中略)……等至を成就して、順次に間接的な財である天の幸福や人間の幸福を得る’と知るのである。このように、直接的な法も間接的な法も、直接的な財も間接的な財も、すべて世尊に属するものであるがゆえに、(世尊は)それらに対する自らの主(あるじ)としてのあり方を示し、その中でも最も優れ、究極の利楽をもたらすもの(法)へと彼らを促して、次のように仰ったのである。‘そのような私の、汝らは胸から生まれた子(嫡子)であり……(中略)……財の相続人ではない’と。


Iti bhagavā paripuṇṇavatasamādānaṃ tapacariyaṃ sammadeva vusitabrahmacariyaṃ suvisuddhavijjācaraṇasampannaṃ anavasesavedantapāraguṃ bāhitasabbapāpaṃ satataṃ yācayogaṃ sadevake loke anuttaradakkhiṇeyyabhāvappattaṃ attano paramatthabrāhmaṇabhāvaṃ ariyasāvakānañca attano orasaputtādibhāvaṃ pavedesi. Bhagavā hi ‘‘sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99) ettha sīhasadisaṃ, ‘‘puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) ettha maggadesakapurisasadisaṃ, ‘‘rājāhamasmi selā’’ti (ma. ni. 2.399; su. ni. 559) ettha rājasadisaṃ, ‘‘bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) ettha vejjasadisaṃ, ‘‘brāhmaṇoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) ettha brāhmaṇasadisaṃ attānaṃ kathesi. Idhāpi brāhmaṇa sadisaṃ katvā kathesi.

このように世尊は、満願の誓戒の受持、苦行の修養、円満に成就された梵行、極めて清らかな明行足、あますところないヴェーダの奥義を究めた者、すべての悪を退けた者、常に(施しを)求められるに値する者、天人を含む世間において無上の福田となった自らの勝義の婆羅門としてのあり方と、聖なる弟子たちの自らの嫡子としてのあり方を宣明された。世尊は、“比丘たちよ、‘獅子’とは、阿羅漢であり正等覚者である如来の換名である”という箇所では獅子に例えられ、“ティッサよ、‘道に精通した人’とは如来の換名である”という箇所では道を教える人に例えられ、“セーラよ、私は王である”という箇所では王に例えられ、“スナッカッタよ、‘医者、外科医’とは如来の換名である”という箇所では医者に例えられ、“比丘たちよ、‘婆羅門’とは如来の換名である”という箇所では婆羅門に例えて自らを語られた。ここでも、婆羅門に例えて語られたのである。


Idāni yehi dānādīhi yuttassa ito bāhirakabrāhmaṇassa brāhmaṇakiccaṃ paripuṇṇaṃ maññanti, tehi attano dānādīnaṃ aggaseṭṭhabhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘dvemāni, bhikkhave, dānānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yāgāti mahāyaññā[Pg.308], mahādānānīti attho, yāni ‘‘yiṭṭhānī’’tipi vuccanti. Tattha velāmadānavessantaradānamahāvijitayaññasadisā āmisayāgā veditabbā, mahāsamayasuttamaṅgalasuttacūḷarāhulovādasuttasamacittasuttadesanādayo dhammayāgā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

今、この(仏教の)外部の婆羅門たちが、施しなどを具えることで婆羅門としての務めが完遂されると考えているそれらに対して、自らの施しなどの最上かつ卓越したあり方を明かすために、“比丘たちよ、これら二種類の施しがある”という言葉から(経が)始められた。その中で“供犠(yāga)”とは大きな祭祀(mahāyaññā)、大きな施しの意味であり、それらは“献供(yiṭṭha)”とも呼ばれる。そのうち、ヴェーラーマの施し、ヴェッサーンタラの施し、マハーヴィジタの祭祀に類するものが“財の供犠(āmisayāga)”であると知るべきであり、大集会経、吉祥経、小ラーフラ教誡経、等心経の説法などが“法の供犠(dhammayāga)”である。残りの部分は、以前に述べた方法と同じである。


Gāthāyaṃ ayajīti adāsi. Amaccharīti sabbamacchariyānaṃ bodhimūleyeva suppahīnattā maccherarahito. Sabbabhūtānukampīti mahākaruṇāya sabbasatte piyaputtaṃ viya anuggaṇhanasīlo. Vuttañhetaṃ –

詩句において、“祀った(ayaji)”とは“与えた(adāsi)”という意味である。“物惜しみしない(amaccharī)”とは、あらゆる物惜しみが菩提樹の根元ですでに完全に断たれているがゆえに、物惜しみがないことである。“一切の生きとし生けるものに慈悲深い(sabbabhūtānukampī)”とは、大悲によってすべての生きものを愛子のように慈しむ性質のことである。次のように説かれている通りである。


‘‘Vadhake devadatte ca, core aṅgulimālake;

Dhanapāle rāhule ceva, samacitto mahāmunī’’ti. (mi. pa. 6.6.5) –

“殺害者のデーヴァダッタに対しても、盗賊のアングリマーラに対しても、ダナパーラ(象)に対しても、そしてラーフラに対しても、大聖(釈尊)は平等な心を持たれていた”と。


Sesaṃ suviññeyyameva.

残りの部分は容易に理解できる。


Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一経の註釈が終了した。


2. Sulabhasuttavaṇṇanā

2. 得易経(Sulabhasutta)の註釈


101. Dutiye appānīti parittāni. Sulabhānīti sukhena laddhabbāni, yattha katthaci vā sakkā hoti laddhuṃ. Anavajjānīti vajjarahitāni niddosāni āgamanasuddhito kāyamaṇḍanādikilesavatthubhāvābhāvato ca. Tattha sulabhatāya pariyesanadukkhassa abhāvo dassito, appatāya pariharaṇadukkhassapi abhāvo dassito, anavajjatāya agarahitabbatāya bhikkhusāruppabhāvo dassito hoti. Appatāya vā parittāsassa avatthutā, sulabhatāya gedhāya avatthutā, anavajjatāya ādīnavavasena nissaraṇapaññāya vatthutā dassitā hoti. Appatāya vā lābhena na somanassaṃ janayanti, sulabhatāya alābhena na domanassaṃ janayanti, anavajjatāya vippaṭisāranimittaṃ aññāṇupekkhaṃ na janayanti avippaṭisāravatthubhāvato.

101. 第二(の経)において、“わずかな(appāni)”とは些細なもののことである。“得やすい(sulabhāni)”とは、容易に得られるべきもの、あるいは、どこででも得ることができるもののことである。“罪のない(anavajjāni)”とは、過失のない、非のないもののことである。それは、入手経路が清浄であること、また、身体の装飾などの煩悩の対象となる状態がないことによる。そこにおいて、“得やすさ”によって求める苦しみの不在が示され、“わずかさ”によって保持する苦しみの不在も示され、“罪のなさ”によって非難されるべきでない沙門にふさわしい状態であることが示されている。あるいは、“わずかさ”によって渇愛の対象とならないことが、“得やすさ”によって貪欲の対象とならないことが、“罪のなさ”によって(過失を)過失として見る離脱の智慧の対象であることが示されている。あるいは、“わずかさ”によって利得があっても喜びを生じさせず、“得やすさ”によって利得がなくても憂いを生じさせず、“罪のなさ”によって後悔の原因とならないため、無知による中捨を生じさせないのである(後悔の対象ではないため)。


Paṃsukūlanti rathikāsusānasaṅkārakūṭādīsu yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena paṃsukūlaṃ viyāti paṃsukūlaṃ, paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlanti evaṃ laddhanāmaṃ rathikādīsu patitanantakāni uccinitvā katacīvaraṃ. Piṇḍiyālopoti jaṅghapiṇḍiyā balena [Pg.309] caritvā ghare ghare ālopamattaṃ katvā laddhabhojanaṃ. Rukkhamūlanti vivekānurūpaṃ yaṃkiñci rukkhasamīpaṃ. Pūtimuttanti yaṃkiñci gomuttaṃ. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyova evaṃ abhinavampi muttaṃ pūtimuttameva. Tattha keci gomuttabhāvitaṃ haritakīkhaṇḍaṃ ‘‘pūtimutta’’nti vadanti, pūtibhāvena āpaṇādito vissaṭṭhaṃ chaḍḍitaṃ apariggahitaṃ yaṃkiñci bhesajjaṃ pūtimuttanti adhippetanti apare.

“糞掃衣(paṃsukūla)”とは、通り、墓地、ゴミ捨て場などの、どこであっても塵(paṃsu)の上に置かれているため、高く積み上がった状態にある塵の山(paṃsukūla)のようなものであるから糞掃衣という。あるいは、塵のように卑しい状態に赴く(ulati)から糞掃衣という。このように名付けられたものは、通りなどに落ちているボロ布を拾い集めて作った法衣のことである。“受け取った一塊の食(piṇḍiyālopa)”とは、脚の力で歩き、家々で一口ずつの分量を集めて得た食物のことである。“樹下(rukkhamūla)”とは、遠離にふさわしい、何らかの樹木のそばのことである。“陳棄薬(pūtimutta)”とは、何らかの牛の尿のことである。黄金色の身体であっても腐敗した身体(pūtikāya)であるように、新しい尿であっても陳棄薬(pūtimutta)に他ならない。そこにおいて、ある人々は牛の尿に浸したミロバランの欠片を“陳棄薬”と言い、他の人々は、腐敗しているという理由で店などから捨てられ、打ち捨てられ、誰の所有でもなくなった何らかの薬を“陳棄薬”と意図されていると言う。


Yato khoti paccatte nissakkavacanaṃ, yaṃ khoti vuttaṃ hoti. Tena ‘‘tuṭṭho hotī’’ti vuttakiriyaṃ parāmasati. Tuṭṭhoti santuṭṭho. Idamassāhanti yvāyaṃ catubbidhena yathāvuttena paccayena appena sulabhena santoso, idaṃ imassa bhikkhuno sīlasaṃvarādīsu aññataraṃ ekaṃ sāmaññaṅgaṃ samaṇabhāvakāraṇanti ahaṃ vadāmi. Santuṭṭhassa hi catupārisuddhisīlaṃ suparipuṇṇaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Atha vā sāmaññaṃ nāma ariyamaggo. Tassa saṅkhepato dve aṅgāni – bāhiraṃ, ajjhattikanti. Tattha bāhiraṃ sappurisūpanissayo saddhammassavanañca, ajjhattikaṃ pana yoniso manasikāro dhammānudhammapaṭipatti ca. Tesu yasmā yathārahaṃ dhammānudhammapaṭipattibhūtā tassā mūlabhūtā cete dhammā, yadidaṃ appicchatā santuṭṭhitā pavivittatā asaṃsaṭṭhatā āraddhavīriyatāti evamādayo, tasmā vuttaṃ ‘‘idamassāhaṃ aññataraṃ sāmaññaṅganti vadāmī’’ti.

“それゆえ(yato kho)”とは、自身の内にあるものを指す離格の言葉であり、“まさにそれ(yaṃ kho)”と言われている。それによって“満足している(tuṭṭho hoti)”と言われた動詞を指し示している。“満足している(tuṭṭho)”とは、知足していることである。“私はこれを(idamassāhaṃ)”とは、上述した四種類の、わずかで得やすい資具による知足が、この比丘にとって、戒の守護などのうちのいずれか一つの沙門の支分(沙門であることの原因)であると、私は言うのである。知足した者には、四種清浄戒が十分に円満となり、止(サマタ)と観(ヴィパッサナー)の修行も円満に達するからである。あるいは、沙門性(sāmañña)とは聖道のことである。それは簡潔に言えば、外的と内的の二つの支分がある。そこにおいて、外的とは善友への親近と正法の聴聞であり、内的とは如理作意と法随法行である。それらのうち、ふさわしい法随法行の状態にあり、その根源となっているこれらの法、すなわち少欲、知足、遠離、不混住、精進の開始などがあるため、“私はこれを、ある一つの沙門の支分であると言う”と述べられているのである。


Gāthāsu senāsanamārabbhāti vihārādiṃ mañcapīṭhādiñca senāsanaṃ nissāya. Cīvaraṃ pānabhojananti nivāsanādicīvaraṃ, ambapānakādipānaṃ, khādanīyabhojanīyādibhuñjitabbavatthuñca ārabbhāti sambandho. Vighāto vihatabhāvo cetodukkhaṃ na hotīti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – ‘‘asukasmiṃ nāma āvāse paccayā sulabhā’’ti labhitabbaṭṭhānagamanena vā ‘‘mayhaṃ pāpuṇāti na tuyha’’nti vivādāpajjanena vā navakammakaraṇādivasena vā senāsanādīni pariyesantānaṃ asantuṭṭhānaṃ icchitalābhādinā yo vighāto cittassa hoti, so tattha santuṭṭhassa na hotīti. Disā nappaṭihaññatīti santuṭṭhiyā cātuddisābhāvena disā nappaṭihanti. Vuttañhetaṃ –

偈の中で、“臥坐所を縁として(senāsanamārabbha)”とは、精舎などの建物や、ベッド・椅子などの臥坐所に依拠して、という意味である。“衣・飲料・食物(cīvaraṃ pānabhojanaṃ)”とは、下着などの法衣、マンゴーの飲み物などの飲料、硬い食べ物や柔らかい食べ物などの食すべきものを縁として、という意味で(前の語と)結びつく。“苦悩、すなわち心の苦しみが生じない(vighāto... na hoti)”と解釈される。ここでの簡潔な意味はこうである。“あの精舎では資具が得やすい”と言って得られる場所へ行くことによって、あるいは“これは私のものであって、あなたのものではない”という論争に陥ることによって、あるいは新しい工事を行うことなどによって、臥坐所などを探し求める満足していない者たちに、望むものが得られないことなどで生じる心の苦悩は、そこで知足している者には生じない、ということである。“四方は妨げられない(disā nappaṭihaññati)”とは、知足によって四方の人となるため、方角が妨げられないのである。これについて、次のように述べられている。


‘‘Cātuddiso [Pg.310] appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarenā’’ti. (su. ni. 42;

cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128);

“四方の人であり、障害がなく、手近にあるものに満足し……”と。(スッタニパータ42、チュッラニッデーサ・犀角経の解説128)


Yassa hi ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma gato cīvarādīni labhissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tassa disā paṭihaññati nāma. Yassa pana evaṃ na uppajjati, tassa disā na paṭihaññati nāma. Dhammāti paṭipattidhammā. Sāmaññassānulomikāti samaṇadhammassa samathavipassanābhāvanāya ariyamaggasseva vā anucchavikā appicchatādayo. Adhiggahitāti sabbe te tuṭṭhacittassa santuṭṭhacittena bhikkhunā adhiggahitā paṭipakkhadhamme abhibhavitvā gahitā honti abbhantaragatā, na bāhiragatāti.

“あの場所へ行けば衣などを得られるだろう”という心が起こる者にとって、方角は妨げられると言われる。しかし、そのような(心が)起こらない者にとって、方角は妨げられないと言われる。“諸々の法(dhammā)”とは、実践の法のことである。“沙門性にふさわしい(sāmaññassānulomikā)”とは、沙門の法である止観の修行、あるいは聖道そのものに相応しい、少欲などのことである。“体得されている(adhiggahitā)”とは、それらすべてが満足した心を持つ比丘によって、知足の心によって対立する法を克服して把握され、内面化されており、外面的なものではない、ということである。


Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二の経の注釈が完了した。


3. Āsavakkhayasuttavaṇṇanā

3. 漏尽経の注釈


102. Tatiye jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Yadipi imāni dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ, evaṃ santepi ‘‘jānato’’ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. ‘‘Passato’’ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Dassanappabhāvañhi upādāya ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya puggalo cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Atha vā jānatoti anubodhañāṇena jānato. Passatoti paṭivedhañāṇena passato. Paṭilomato vā dassanamaggena passato, bhāvanāmaggena jānato. Keci pana ‘‘ñātatīraṇapahānapariññāhi jānato, sikhāppattavipassanāya passato’’ti vadanti. Atha vā dukkhaṃ pariññābhisamayena jānato, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena passato. Tadubhaye ca sati pahānabhāvanābhisamayā siddhā eva hontīti catusaccābhisamayo vutto hoti. Yadā cettha vipassanāñāṇaṃ adhippetaṃ, tadā ‘‘jānato passato’’ti padānaṃ hetuatthadīpanatā daṭṭhabbā. Yadā pana maggañāṇaṃ adhippetaṃ, tadā maggakiccatthadīpanatā.

102. 第三において、“知る者に(jānato)”とは、知っている者に。“見る者に(passato)”とは、見ている者に。これら二つの語は、意味は同じであるが、表現が異なっている。そうであっても、“知る者に”という言葉は、智慧の特相に基づき、人を指し示している。知るという特相こそが智慧だからである。“見る者に”という言葉は、智慧の威光に基づいている。見る威光に基づき、智慧を備えた人は、眼のある人が眼によって色形を見るように、智慧によって開示された諸法を見るのである。あるいは、“知る者に”とは随覚智(anubodhañāṇa)によって知ることであり、“見る者に”とは通達智(paṭivedhañāṇa)によって見ることである。あるいは、逆の順序で、見道によって見る者、修道によって知る者である。ある人々は、“知・審察・捨断の三つの遍知によって知る者、絶頂に達したヴィパッサナーによって見る者”と言う。あるいは、苦しみを遍知通達によって知り、滅を作証通達によって見る者。その両方があるとき、断(捨断通達)と修(修習通達)は成就されているので、四聖諦の通達が述べられていることになる。ここでヴィパッサナーの智慧が意図されている場合は、“知る者、見る者”という言葉は原因の意味を示していると理解すべきである。しかし、道智が意図されている場合は、道の働きの意味を示しているのである。


Āsavānaṃ [Pg.311] khayanti ‘‘jānato, ahaṃ bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.15; saṃ. ni. 3.101; 5.1095) evamāgate sabbāsavasaṃvarapariyāye ‘‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438) ca suttapadesu āsavānaṃ pahānaṃ accantakkhayo asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.438) phalaṃ.

諸漏の滅尽について、“比丘たちよ、私は知る者、見る者に諸漏の滅尽を説く”という(中部1.15など)。このように説かれた、すべての漏の摂護(制御)の詳説において、“諸漏の滅尽により漏のない心解脱を…”などの経の句節(中部1.438)では、諸漏の断捨、究極の滅尽、不生、消滅の状態、不在の状態が“諸漏の滅尽(漏尽)”と言われている。“諸漏の滅尽により沙門となる”などの句(中部1.438)では(その)果報を指している。


‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

–

“他人の過ちを注視し、常に不満(咎める心)を抱く者は、彼の諸漏は増大する。彼は諸漏の滅尽から遠い”(法句経253)。


Ādīsu nibbānaṃ.

これら(の経)においては、涅槃(が漏尽である)。


‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā;

Tato aññāvimuttassa, ñāṇaṃ ve hoti tādino’’ti. (a. ni. 3.86;

itivu. 62) –

“修学しつつある有学(の者)、直道に従う者にとって、まず(諸漏の)滅尽に関する知が生じ、その直後に(無学の)証知(が生じる)。それから、その証知によって解脱した、如実な(如き)者には(解脱の)知が生じる”(増支部3.86など)。


Evamāgate indriyasutte idha ca maggo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. Tasmā yathāvuttanayena jānantassa passantassa ahaṃ ariyamaggādhigamaṃ vadāmīti vuttaṃ hoti. No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārasuddhiṃ vadanti, te paṭikkhipati. Purimena vā padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyapaṭisedho. Saṅkhepena cettha ñāṇaṃ āsavakkhayakaraṃ, sesaṃ tassa parikkhāroti dasseti.

このように説かれた“根相応(経)”、およびここでは聖道が“諸漏の滅尽”と言われている。したがって、上述の理趣により、知る者、見る者に、私は聖道の獲得を説く、という意味になる。知らない者、見ない者に(は説かない)。すなわち、知らない者、見ない者には、私は説かない、というのがその意味である。これにより、知らない者、見ない者であっても輪回の清浄(解脱)を説く者たちを退けている。あるいは、前の二句によって手段が説かれ、これ(後の句)によって非手段が拒絶されている。簡潔に言えば、ここでは知(智)が諸漏を滅尽させるものであり、残りはその資糧であることを示している。


Idāni yaṃ jānato yaṃ passato āsavakkhayo hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘kiñca, bhikkhave, jānato’’ti pucchaṃ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā ‘‘maggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotī’’ti na vattabbā. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva. Tasmā yaṃ jānato yaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento āha ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi. Tattha yaṃ vattabbaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ, taṃ heṭṭhā yonisomanasikārasutte saṅkhepato vuttameva.

さて、何を知り、何を見る者に諸漏の滅尽があるのかを示すために、“比丘たちよ、何を知る者に…”という問いを開始した。そこにおいて、知ることには多種多様なものがある。ある生来の比丘は傘を作ることを知り、ある者は衣などを(作ることを)知る。そのような作業を義務(日課)として行う者に、その知識が“道果の近因とはならない”と言われるべきではない。しかし、教団に出家して医術などを行うことを知る者は、そのように知る者の諸漏は増大するばかりである。したがって、何を知り、何を見る者に諸漏の滅尽があるのか、まさにそれを示すために“これは苦である”等と述べた。そこにおいて、説かれるべき四聖諦の業処については、下の“如理作意経”において簡潔に説かれている通りである。


Tattha [Pg.312] pana ‘‘yoniso, bhikkhave, bhikkhu manasi karonto akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī’’ti (itivu. 16) āgatattā ‘‘idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’tiādinā atthavibhāvanā katā. Idha ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, jānato passato āsavānaṃ khayo hotī’’ti (ma. ni. 1.15; saṃ. ni. 3.101; 5.1095) āgatattā ‘‘idaṃ dukkhanti pariññāpaṭivedhavasena pariññābhisamayavasena maggañāṇena jānato passato āsavānaṃ khayo hotī’’tiādinā nayena yojetabbaṃ. Āsavesu ca paṭhamamaggena diṭṭhāsavo khīyati, tatiyamaggena kāmāsavo, catutthamaggena bhavāsavo avijjāsavo ca khīyatīti veditabbo.

そこでは、“比丘たちよ、比丘は如理に作意して、不善を捨て、善を修習する”とあることから、“これは苦であると如理に作意する”等の意味の解明がなされている。ここでは、“比丘たちよ、これは苦であると知る者、見る者に諸漏の滅尽がある”とあることから、“これは苦であると、遍知の通達によって、遍知の現観によって、道智(聖道の智)によって知る者、見る者に、諸漏の滅尽がある”等の理趣によって結びつけるべきである。また、諸漏のうち、預流道(第一の道)によって見漏が滅尽し、不還道(第三の道)によって欲漏が、阿羅漢道(第四の道)によって有漏と無明漏が滅尽すると知るべきである。


Gāthāsu vimuttiñāṇanti vimuttiyaṃ nibbāne phale ca paccavekkhaṇañāṇaṃ. Uttamanti uttamadhammārammaṇattā uttamaṃ. Khaye ñāṇanti āsavānaṃ saṃyojanānañca khaye khayakare ariyamagge ñāṇaṃ. ‘‘Khīṇā saṃyojanā iti ñāṇa’’nti idhāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ dasseti. Evamettha cattāripi paccavekkhaṇañāṇāni vuttāni honti. Avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā hi idha natthi arahattaphalādhigamassa adhippetattā. Yathā cettha jānato passatoti nibbānādhigamena sammādiṭṭhikiccaṃ adhikaṃ katvā vuttaṃ, evaṃ sammappadhānakiccampi adhikameva icchitabbanti dassento ‘‘na tvevidaṃ kusītenā’’ti osānagāthamāha.

偈における“解脱智(vimuttiñāṇa)”とは、解脱、すなわち涅槃と果報における省察智(paccavekkhaṇañāṇa)のことである。“最上の(uttama)”とは、最上の法を対象とすることから最上である。“滅尽における知(khaye ñāṇa)”とは、諸漏と結(けつ)の滅尽において、それを滅尽させる聖道における知である。“諸結は滅尽した、という知”をここにも持ってきて連結すべきである。それにより、断じられた煩悩の省察を示す。このように、ここでは四つの省察智すべてが説かれていることになる。阿羅漢果の獲得が意図されているため、残存する煩悩の省察はここにはない。ここで“知る者、見る者に”と、涅槃の獲得によって正見の役割を強調して説かれているように、正精進の役割もまた強調されるべきであることを示すために、“しかし、これは懈怠な者によっては(得られない)”という結びの偈を述べた。


Tattha na tvevidanti na tu eva idaṃ. Tusaddo nipātamattaṃ. Bālenamavijānatāti makāro padasandhikaro. Ayañhettha saṅkhepattho – idaṃ sekkhamaggena asekkhamaggena ca pattabbaṃ abhijjhākāyaganthādisabbaganthānaṃ pamocanaṃ pamocanassa nimittabhūtaṃ nibbānaṃ ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā cattāri saccāni yathābhūtaṃ avijānatā tato eva bālena aviddasunā yathā adhigantuṃ na sakkā, evaṃ kusītena nibbīriyenāpi, tasmā tadadhigamāya āraddhavīriyena bhavitabbanti. Tenāha bhagavā ‘‘āraddhavīriyassāyaṃ dhammo, no kusītassa’’ (dī. ni. 3.358).

そこで、“na tvevidaṃ”とは“na tu eva idaṃ(しかし、これは~ではない)”のことである。“tu”の語は単なる挿入句である。“bālenamavijānatā(無知な愚者によって)”の“m”の字は語の連結のためのものである。ここでの簡潔な意味は次の通りである。有学の道と無学の道によって到達されるべき、執着の身繋などのすべての繋縛からの解脱、および解脱の因となる涅槃は、“これは苦である”等の四聖諦をありのままに知らない愚者、すなわち無知な者によっては到達できないのと同様に、懈怠な(怠惰な)無気力な者によっても(到達できない)。したがって、その獲得のためには精進を開始した者であるべきである。それゆえ、世尊は“この法は精進する者のためのものであり、懈怠な者のためのものではない”と仰った。


‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro’’ti. (saṃ. ni. 1.185;

netti. 29;

mi. pa. 5.1.4);

“開始せよ、出発せよ、仏の教えに励め。象が葦の小屋をなぎ倒すように、死(魔)の軍勢を打ち破れ”。


Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三経の註釈が終了した。


4. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

4. 沙門婆羅門経の註釈


103. Catutthe [Pg.313] ye hi kecīti ye keci. Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ nappajānantīti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti aviparītaṃ sabhāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya dukkhasaccaṃ na jānanti na paṭivijjhanti. Sesesupi eseva nayo. Na me te, bhikkhavetiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, catusaccakammaṭṭhānaṃ ananuyuttā pabbajjāmattasamaṇā ceva jātimattabrāhmaṇā ca na mayā te samitapāpasamaṇesu samaṇoti, bāhitapāpabrāhmaṇesu brāhmaṇoti ca sammatā anuññātā. Kasmā? Samaṇakaraṇānaṃ brāhmaṇakaraṇānañca dhammānaṃ abhāvatoti. Tenevāha ‘‘na ca pana te āyasmanto’’tiādi. Tattha sāmaññatthanti sāmaññasaṅkhātaṃ atthaṃ, cattāri sāmaññaphalānīti attho. Brahmaññatthanti tasseva vevacanaṃ. Apare pana ‘‘sāmaññatthanti cattāro ariyamaggā, brahmaññatthanti cattāri ariyaphalānī’’ti vadanti. Sesaṃ vuttanayameva. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo. Gāthāsu apubbaṃ natthi.

103. 第四(の経)において、イェー・ヒ・ケーチ(ye hi keci)とは、誰でもあれ(ye keci)という意味である。“これは苦である”とありのままに知らぬ者たちとは、すなわち、“これが苦であり、これだけの苦であり、これ以上のものはない”と、自性(sabhāva)・作用(rasa)・特相(lakkhaṇa)による、正しく、かつ観の智慧(vipassanāpaññāsahita)を伴った道の智慧(maggapaññā)をもって、苦諦を知らず、通達していない(paṭivijjhanti)。残りの(諦の)ものについても同様である。“比丘たちよ、彼らは私にとって……ではない”などの一文において、その要約された意味は次の通りである。比丘たちよ、四諦の業処(kammaṭṭhāna)に従事せず、ただ出家しただけの沙門(samaṇa)や、ただ生まれによるだけの婆羅門(brāhmaṇa)は、悪を鎮めた者としての沙門とも、悪を排した者としての婆羅門(bāhitapāpa-brāhmaṇa)とも、私によって認められず、許容されない。なぜなら、沙門たらしめる法(samaṇakaraṇa-dhamma)や婆羅門たらしめる法が欠如しているからである。それゆえに、“あの方々は……ではない”等と説かれた。そこで“沙門であることの目的(sāmaññattha)”とは、沙門性(sāmañña)と呼ばれる目的、すなわち四つの沙門果という意味である。“婆羅門であることの目的(brahmaññattha)”とは、その別の名称である。しかし他の者たちは、“沙門であることの目的とは四つの聖道であり、婆羅門であることの目的とは四つの聖果である”と説いている。残りは説かれた通りの意味である。白分(善法)については、説かれた反対のこととして理解されるべきである。偈においては新しいことは何もない。


Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四経の解説(註釈)が終わった。


5. Sīlasampannasuttavaṇṇanā

5. 具戒経(シーラサンパンナ・スッタ)の解説


104. Pañcame sīlasampannāti ettha sīlaṃ nāma khīṇāsavānaṃ lokiyalokuttarasīlaṃ, tena sampannā samannāgatāti sīlasampannā. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Vimutti pana phalavimuttiyeva, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Evamettha sīlādayo tayo lokiyalokuttarā, vimutti lokuttarāva, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ pare ovadanti anusāsantīti ovādakā. Viññāpakāti kammāni kammaphalāni ca, viññāpakā, tattha ca ‘‘ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā’’tiādinā kusalādivibhāgato khandhādivibhāgato salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇatoti vividhehi nayehi dhammānaṃ ñāpakā avabodhakā[Pg.314]. Sandassakāti teyeva dhamme hatthena gahetvā viya parassa paccakkhato dassetāro. Samādapakāti yaṃ sīlādi yehi asamādinnaṃ, tassa samādāpetāro, tattha te patiṭṭhāpetāro. Samuttejakāti evaṃ kusaladhammesu patiṭṭhitānaṃ upari adhicittānuyoge niyojanavasena cittassa sammā uttejakā, yathā visesādhigamo hoti, evaṃ nisāmanavasena tejakā. Sampahaṃsakāti tesaṃ yathāladdhehi upariladdhabbehi ca guṇavisesehi cittassa sammā pahaṃsakā, laddhassādavasena suṭṭhu tosakā. Alaṃsamakkhātāroti alaṃ pariyattaṃ yathāvuttaṃ aparihāpetvā sammadeva anuggahādhippāyena akkhātāro.

104. 第五(の経)において、具戒者(sīlasampannā)とは、ここで戒(sīla)とは漏尽者(khīṇāsavā)たちの世俗的・出世間的な戒のことであり、それを備え、具足しているから具戒者という。三摩地(定)と智慧(慧)においても同様である。しかし、解脱(vimutti)とは果解脱(phalavimutti)そのものであり、解脱知見(vimuttiñāṇadassana)とは省察の知(paccavekkhaṇañāṇa)である。このように、ここでは戒・定・慧の三つは世俗的・出世間的であり、解脱はただ出世間的であり、解脱知見はただ世俗的である。現世・来世・勝義(最高位の目的)に応じて適切に他者を教誡し、教訓を与えるので、教誡者(ovādakā)という。開示者(viññāpakā)とは、業と業の果報を知らせる者、あるいは“これらの法は善であり、これらの法は不善である。これらの法は有罪であり、これらの法は無罪である”などと、善などの分類、蘊などの分類、自相(個別の特徴)や共相(共通の特徴)によって、種々の方法で諸法を知らせ、覚らせる者である。明示者(sandassakā)とは、それらの法をあたかも手で掴むかのように、他者の目の前に(如実に)示す者である。勧導者(samādapakā)とは、まだ戒などを保持していない者にそれを保持(受持)させ、そこに定着させる者である。奮起者(samuttejakā)とは、このように善法に定着した者たちに、さらなる増上心(adhicitta)の修練を促すことによって、心を正しく奮い立たせる者であり、卓越した到達(殊勝な悟り)が得られるように、観察(熟考)させることによって奮い立たせる者である。歓喜者(sampahaṃsakā)とは、それら(修行者)が得た、あるいはさらに得られるべき徳の卓越性によって、心を正しく歓喜させる者、すなわち、得られた味わい(喜び)によって十分に満足させる者である。能説者(alaṃsamakkhātāro)とは、説かれたことを減ずることなく、正しく助けるという意図をもって十分に説き示す(語る)者である。


Atha vā sandassakāti dhammaṃ desentā pavattinivattiyo sabhāvasarasalakkhaṇato sammadeva dassetāro. Samādapakāti citte patiṭṭhāpanavasena tasseva atthassa gāhāpakā. Samuttejakāti tadatthaggahaṇe ussāhajananena sammadeva vodapakā jotakā vā. Sampahaṃsakāti tadatthapaṭipattiyaṃ ānisaṃsadassanena sammadeva pahaṃsakā tosakā. Alaṃsamakkhātāroti samatthā hutvā vuttanayena samakkhātāro. Saddhammassāti paṭivedhasaddhammassa, tividhassāpi vā saddhammassa desetāro.

あるいはまた、明示者(sandassakā)とは、法を説きながら、流転(pavaṭṭi)と還滅(nivaṭṭi)を自性(sabhāva)・作用(rasa)・特相(lakkhaṇa)によって正しく示す者である。勧導者(samādapakā)とは、心に定着させることによって、その意味を把握(受持)させる者である。奮起者(samuttejakā)とは、その意味を把握することに熱意を生じさせることで、正しく清浄(浄化)にする者、あるいは輝かせる者である。歓喜者(sampahaṃsakā)とは、その意味の実践において利益(功徳)を示すことで、正しく歓喜させ、満足させる者である。能説者(alaṃsamakkhātāro)とは、(法を説く)能力を有し、前述の方法で十分に説き示す者である。正法(saddhamma)の(説記者)とは、通達(paṭivedha)としての正法の、あるいは三種の正法を説く者のことである。


Dassanampahanti dassanampi ahaṃ. Taṃ panetaṃ cakkhudassanaṃ ñāṇadassananti duvidhaṃ. Tattha pasannehi cakkhūhi ariyānaṃ olokanaṃ cakkhudassanaṃ nāma. Ariyabhāvakarānaṃ pana dhammānaṃ ariyabhāvassa ca vipassanāmaggaphalehi adhigamo ñāṇadassanaṃ nāma. Imasmiṃ panatthe cakkhudassanaṃ adhippetaṃ. Ariyānañhi pasannehi cakkhūhi olokanampi sattānaṃ bahūpakārameva. Savananti ‘‘asuko nāma khīṇāsavo asukasmiṃ nāma raṭṭhe vā janapade vā gāme vā nigame vā vihāre vā leṇe vā vasatī’’ti kathentānaṃ sotena savanaṃ, etampi bahūpakārameva. Upasaṅkamananti ‘‘dānaṃ vā dassāmi, pañhaṃ vā pucchissāmi, dhammaṃ vā sossāmi, sakkāraṃ vā karissāmī’’ti evarūpena cittena ariyānaṃ upasaṅkamanaṃ. Payirupāsananti pañhapayirupāsanaṃ, ariyānaṃ guṇe sutvā te upasaṅkamitvā nimantetvā dānaṃ [Pg.315] vā datvā vattaṃ vā katvā ‘‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādinā nayena pañhapucchananti attho. Veyyāvaccādikaraṇaṃ payirupāsanaṃyeva. Anussaraṇanti rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinnassa ‘‘idāni ariyā gumbaleṇamaṇḍapādīsu jhānavipassanāmaggaphalasukhehi vītināmentī’’ti tesaṃ dibbavihārādiguṇavisesārammaṇaṃ anussaraṇaṃ. Yo vā tesaṃ santikā ovādo laddho hoti, taṃ āvajjitvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phala’’nti evaṃ anussaraṇaṃ.

“拝見すること(dassana)もまた、私は(有益であると言う)”において。それは、肉眼による拝見(cakkhudassana)と智慧による見ること(ñāṇadassana)の二種類がある。そのうち、清浄な眼をもって聖者たちを仰ぎ見ることを肉眼による拝見という。一方、聖者たらしめる諸法や聖者である状態を、観(vipassanā)・道(magga)・果(phala)によって体得することを智慧による見ることという。しかし、この文脈においては、肉眼による拝見が意図されている。聖者たちを清浄な眼で仰ぎ見るだけでも、衆生にとって多大な助けとなるからである。“聞くこと(savana)”とは、“誰それという名の漏尽者が、どこそこの国、地方、村、町、寺院、あるいは洞窟に住んでいる”と語っているのを耳で聞くことであり、これもまた多大な助けとなる。“近づくこと(upasaṅkamana)”とは、“施しをしよう、質問をしよう、法を聞こう、あるいは供養をしよう”というような心をもって、聖者たちのもとに赴くことである。“親近すること(payirupāsana)”とは、質問のために親近することであり、聖者たちの徳を聞いて、彼らのもとへ赴き、招待して施しを与え、あるいは奉仕(義務)を行って、“尊師よ、何が善(有益)ですか”といった方法で質問をすることである。給仕(veyyāvacca)などを行うことも、親近することそのものである。“随念すること(anussaraṇa)”とは、夜坐や昼坐の場所(昼夜の瞑想場所)に座っている者が、“今、聖者たちは森や洞窟や会堂などで、禅定や観や道や果の楽(安楽)のうちに時を過ごしている”と、彼らの天住(dibbavihāra)などの徳の卓越性を対象として思い起こすことである。あるいは、彼らのもとで得た教誡を思い返して、“この箇所では戒が説かれた、この箇所では定が、この箇所では観が、この箇所では道が、この箇所では果が(説かれた)”というように随念することである。


Anupabbajjanti ariyesu cittaṃ pasādetvā gharā nikkhamma tesaṃ santike pabbajjaṃ. Ariyesu hi cittaṃ pasādetvā tesaṃyeva santike pabbajitvā tesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa caratopi pabbajjā anupabbajjā nāma, aññesaṃ santike ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa caratopi pabbajjā anupabbajjā nāma, ariyesu pasādena aññattha pabbajitvā ariyānaṃ santike ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa caratopi pabbajjā anupabbajjāva. Aññesu pana pasādena aññesaṃyeva santike pabbajitvā aññesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa carato pabbajjā anupabbajjā nāma na hoti. Vuttanayena pabbajitesu pana mahākassapattherassa tāva anupabbajjaṃ pabbajitā satasahassamattā ahesuṃ, tathā therasseva saddhivihārikassa candaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa sūriyaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa assaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa yonakadhammarakkhitattherassa. Tassa pana saddhivihāriko asokarañño kaniṭṭhabhātā tissatthero nāma ahosi. Tassa anupabbajjaṃ pabbajitā aḍḍhateyyakoṭisaṅkhā ahesuṃ. Dīpappasādakamahāmahindattherassa pana anupabbajitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Yāvajjadivasā laṅkādīpe satthari pasādena pabbajantā mahāmahindattherasseva anupabbajjanti nāma.

“随出家(anupabbajjā)”とは、聖者たちに対して心を浄信させ、家を出て、彼らのもとで行う出家のことである。聖者たちに心を浄信させ、その彼らのもとで出家し、彼らの教誡や訓戒を期待しつつ遊行する者の出家も随出家と呼ばれ、他の者のもとで教誡や訓戒を期待しつつ遊行する者の出家も随出家と呼ばれる。また、聖者への浄信によって他の場所で出家し、聖者たちの下で教誡や訓戒を期待しつつ遊行する者の出家も随出家である。しかし、聖者以外への浄信によって、聖者以外の者のもとで出家し、その者たちの教誡や訓戒を期待しつつ遊行する者の出家は、随出家とは呼ばれない。述べられた方法で出家した者たちの中で、まず大カッサパ長老に随って出家した者は十万ほどいた。同様に、長老の共住者であるチャンダグッタ長老、その共住者のスーリヤグッタ長老、その共住者のアッサグッタ長老、その共住者のヨナカ・ダンマラックヒタ長老(の場合も同様である)。その(ヨナカ・ダンマラックヒタ長老の)共住者は、アショーカ王の弟であるティッサ長老であった。彼に随って出家した者は二億五千万(二・五コーティ)にのぼった。ディーパ・パサーダカ(島の浄信者)である大マヒンダ長老に随って出家した者の数は、計り知れない。今日に至るまで、スリランカ島において師(仏陀)への浄信によって出家する者たちは、大マヒンダ長老に随って出家しているのである。


Idāni yena kāraṇena tesaṃ ariyānaṃ dassanādi bahūpakāranti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tathārūpe’’tiādimāha. Tattha tathārūpeti tādise sīlādiguṇasampanne ariye. Yasmā dassanasavanānussaraṇāni upasaṅkamanapayirupāsanaṭṭhānāni, tasmā tāni anāmasitvā upasaṅkamanapayirupāsanāniyeva dassetuṃ ‘‘sevato bhajato payirupāsato’’ti vuttaṃ[Pg.316]. Dassanasavanānussaraṇato hi ariyesu uppannasaddho te upasaṅkamitvā payirupāsitvā pañhaṃ pucchitvā laddhasavanānuttariyo aparipūre sīlādiguṇe paripūressatīti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsatī’’tiādi (ma. ni. 2.183).

次に、いかなる理由によってそれら聖者たちを見ることなどが多大な助けとなると言われるのか、それを示すために“そのような(tathārūpe)”等の句を述べた。そこで“そのような”とは、そのような戒等の徳を具えた聖者たちのことである。見る、聞く、随念することは、近づき、親しく事えるという場に含まれるため、それらを(個別には)扱わずに、ただ近づき事えることだけを示すために“仕え、親しみ、事える者”と言われた。見る、聞く、随念することによって、聖者たちに信心が生じた者は、彼らに近づき、事え、問いを尋ねて、聞くべき至高のものを得て、未完成の戒等の徳を完成させるからである。それゆえに“信心が生じた者は近づき、近づく者は事える”等(M.ii.183)と言われた。


Tattha sevatoti vattapaṭivattakaraṇavasena kālena kālaṃ upasaṅkamato. Bhajatoti sampiyāyanabhattivasena bhajato. Payirupāsatoti pañhapucchanena paṭipattianukaraṇena ca payirupāsatoti tiṇṇaṃ padānaṃ atthavibhāgo dīpetabbo. Vimuttiñāṇadassanassa pāripūri ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa uppattiyā veditabbā.

そこに“仕える(sevato)”とは、義務や奉仕を行うことによって、時々に近づく者のことである。“親しむ(bhajato)”とは、敬愛と献身によって親しむ者のことである。“事える(payirupāsato)”とは、問いを尋ねることや、修行を模範とすることによって事える者のことである。これら三つの語の意味の区別はこのように示されるべきである。解脱知見の完成は、十九の省察智(paccavekkhaṇañāṇa)が生じることによって知られるべきである。


Evarūpā ca te, bhikkhave, bhikkhūtiādīsu ye yathāvuttaguṇasamannāgamena evarūpā edisā bhinnasabbakilesā bhikkhū, te diṭṭhadhammikādihitesu sattānaṃ niyojanavasena anusāsanato satthārotipi vuccanti. Jātikantārādinittharaṇato satthavāhātipi, rāgādiraṇānaṃ jahanato jahāpanato ca raṇañjahātipi, avijjātamassa vinodanato vinodāpanato ca tamonudātipi, saparasantānesu paññāālokapaññāobhāsapaññāpajjotānaṃ karaṇena nibbattanena ālokādikarātipi, tathā ñāṇukkāñāṇappabhādhammukkādhammappabhānaṃ dhāraṇena karaṇena ca ukkādhārātipi, pabhaṅkarātipi, ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato paresaṃ tathābhāvahetubhāvato, sadevakena lokena araṇīyato ariyātipi, paññācakkhudhammacakkhūnaṃ sātisayapaṭilābhena cakkhumantotipi vuccanti.

“比丘たちよ、このような比丘たちは”等の句において、上述のような徳を具え、これらのような全ての煩悩を打破した比丘たちは、現世の利益等に衆生を導くべく訓戒することから“師(satthāro)”とも呼ばれる。生(という)荒野を渡らせることから“導師(satthavāhā)”、貪欲等の塵垢(raṇa)を捨て、また捨てさせることから“垢を捨てる者(raṇañjahā)”、無明の闇を払い、また払わせることから“闇を払う者(tamonudā)”とも呼ばれる。自他の相続(心)において智慧の光、智慧の輝き、智慧の灯火を作る、あるいは生じさせることから“光明を作る者(ālokādikarā)”とも呼ばれ、同様に、知の松明、知の輝き、法の松明、法の輝きを保持し、あるいは作ることにより“松明を掲げる者(ukkādhārā)”や“輝きを作る者(pabhaṅkarā)”とも呼ばれる。また、煩悩から遠離(āraka)していること、非道(anaya)へ行かず(na iriyanato)、正道(aya)へ行く(iriyanato)こと、他者をそのようにさせる原因であること、神々を含む世間によって恭敬されるべき(araṇīya)であることから“聖者(ariyā)”と呼ばれ、智慧の眼や法の眼を格別に得ていることから“眼ある者(cakkhumanto)”とも呼ばれる。


Gāthāsu pāmojjakaraṇaṃ ṭhānanti nirāmisassa pamodassa nibbattakaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ. Etanti idāni vattabbanidassanaṃ sandhāya vadati. Vijānatanti saṃkilesavodāne yāthāvato jānantānaṃ. Bhāvitattānanti bhāvitasabhāvānaṃ, kāyabhāvanādīhi bhāvitasantānānanti attho. Dhammajīvinanti micchājīvaṃ pahāya dhammena ñāyena jīvikakappanato, dhammena vā ñāyena attabhāvassa pavattanato, samāpattibahulatāya vā aggaphaladhammena jīvanato dhammajīvinaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – yadidaṃ bhāvitattānaṃ pariniṭṭhitasamādhipaññābhāvanānaṃ tato eva dhammajīvinaṃ ariyānaṃ dassanaṃ[Pg.317]. Etaṃ avippaṭisāranimittānaṃ sīlādīnaṃ pāripūrihetubhāvato vijānataṃ sappaññajātikānaṃ ekanteneva pītipāmojjakāraṇanti.

偈において“歓喜を生じる場所(pāmojjakaraṇaṃ ṭhānaṃ)”とは、世俗的でない(無心の)歓喜を生じさせる場所、原因のことである。“これ(etaṃ)”とは、今から述べるべき例証を指して言っている。“知る者たちの(vijānatanti)”とは、雑染と清浄をありのままに知る者たちのことである。“自己を修めた者たちの(bhāvitattānanti)”とは、自己の性質を修めた者たち、すなわち身の修行等によって(心の)相続を修めた者たちのことである。“法に生きる者たち(dhammajīvinaṃ)”とは、邪命を捨てて法と正義によって生活を営むことから、あるいは法と正義によって自己の存在を持続させることから、あるいは等至(定)に多く住することによって最高果の法(阿羅漢果)によって生きることから、“法に生きる者”という。ここでの要約された意味は次の通りである。すなわち、自己を修め、定と慧の修習を完成させ、それゆえに法に生きる聖者たちを見ること。これは、後悔のない状態をもたらす戒等の完成の因となるがゆえに、知る者たち、すなわち智慧ある人々にとって、決定的に喜悦と歓喜の原因である、ということである。


Idāni taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘te jotayantī’’ti osānagāthādvayamāha. Tattha teti te bhāvitattā dhammajīvino ariyā. Jotayantīti pakāsayanti. Bhāsayantīti saddhammobhāsena lokaṃ pabhāsayanti, dhammaṃ desentīti attho. Yesanti yesaṃ ariyānaṃ. Sāsananti ovādaṃ. Sammadaññāyāti pubbabhāgañāṇehi sammadeva jānitvā. Sesaṃ vuttanayameva.

次に、それがその原因であることを示すために、“彼らは輝かし(te jotayantī)”という最後の二つの偈を述べた。そこで“彼ら”とは、それら自己を修め法に生きる聖者たちのことである。“輝かし”とは、明らかにすることである。“照らし(bhāsayanti)”とは、正法の輝きによって世を照らすこと、すなわち法を説くという意味である。“彼らの(yesaṃ)”とは、それら聖者たちの。“教え(sāsanaṃ)”とは、教誡のことである。“正しく知って(sammadaññāyā)”とは、前分(準備段階)の知によって正しく知って、ということである。残りは既に述べられた通りである。


Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第五経の註釈が終了した。


6. Taṇhuppādasuttavaṇṇanā

6. 渇愛発生経(Taṇhuppādasutta)の註釈


105. Chaṭṭhe taṇhuppādāti ettha uppajjati etesūti uppādā. Kā uppajjati? Taṇhā. Taṇhāya uppādā taṇhuppādā, taṇhāvatthūni taṇhākāraṇānīti attho. Yatthāti yesu nimittabhūtesu. Uppajjamānāti uppajjanasīlā. Cīvarahetūti ‘‘kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī’’ti cīvarakāraṇā uppajjati. Sesapadesupi eseva nayo. Itibhavābhavahetūti ettha pana itīti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetupīti attho. Bhavābhavāti cettha paṇītappaṇītāni sappinavanītādīni adhippetāni bhavati ārogyaṃ etenāti katvā. ‘‘Sampattibhavesu paṇītappaṇītataro bhavābhavo’’tipi vadanti. Bhavoti vā sampatti, abhavoti vipatti. Bhavoti vuḍḍhi, abhavoti hāni. Taṃ nimittañca taṇhā uppajjatīti vuttaṃ ‘‘bhavābhavahetu vā’’ti.

105. 第六の経の“渇愛の生起(taṇhuppādā)”において、“これらにおいて生じる”ゆえに生起(uppādā)といいます。何が生じるのでしょうか。渇愛です。渇愛の生起(発生)が“渇愛の生起”であり、渇愛の対象(taṇhāvatthūni)あるいは渇愛の原因(taṇhākāraṇāni)という意味です。“どこで(yattha)”とは、それら兆候となるもの(nimittabhūtesu)においてです。“生じる(uppajjamānā)”とは、生じる性質があるということです。“衣を原因として(cīvarahetu)”とは、“どこで好ましい衣を得られるだろうか”と、衣を原因として生じることをいいます。残りの箇所についても、この方法(類推)に従います。“此(これ)と彼(あれ)の生存を原因として(itibhavābhavahetu)”という箇所において、“此(iti)”は例示の意味の助詞です。衣などの原因と同様に、生存(bhava)と非生存(abhava)もまた原因であるという意味です。“生存と非生存(bhavābhava)”とは、ここでは“これによって無病(健康)が成る”として、上質なあるいはそうでない、乳酥や生酥(バター)などのことが意図されています。あるいは“諸々の幸運(sampatti)となる生存において、より優れたものと劣ったものが生存と非生存である”とも言われます。あるいは“生存(bhava)”とは幸運、“非生存(abhava)”とは不運です。“生存”とは増進、“非生存”とは衰退です。それらを兆候として渇愛が生じるため、“此と彼の生存を原因として(bhavābhavahetu vā)”と言われました。


Gāthā heṭṭhā vuttatthā eva. Apica taṇhādutiyoti taṇhāsahāyo. Ayañhi satto anamatagge saṃsāravaṭṭe saṃsaranto na ekakova saṃsarati, taṇhaṃ pana dutiyikaṃ sahāyikaṃ labhitvāva saṃsarati. Tathā hi taṃ papātapātaṃ acintetvā madhugaṇhanakaluddakaṃ viya anekādīnavākulesupi bhavesu ānisaṃsameva dassentī anatthajāle sā paribbhamāpeti. Etamādīnavaṃ ñatvāti etaṃ atītānāgatapaccuppannesu khandhesu [Pg.318] itthabhāvaññathābhāvasaññitaṃ ādīnavaṃ jānitvā. Taṇhaṃ dukkhassa sambhavanti ‘‘taṇhā cāyaṃ vaṭṭadukkhassa sambhavo pabhavo kāraṇa’’nti jānitvā. Ettāvatā ca ekassa bhikkhuno vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattuppatti dassitā. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento ‘‘vītataṇho’’tiādimāha. Yaṃ panettha avuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

偈(詩句)の意味は、既に述べた通りです。さらに“渇愛を伴侶とする者(taṇhādutiyo)”とは、渇愛を友とする者という意味です。この衆生は、始まりのない輪廻(生死の流転)の中を彷徨うとき、一人で彷徨うのではなく、渇愛という第二の伴侶、友を得て初めて彷徨うのです。あたかも、崖からの転落を考慮せずに蜜を採る猟師のように、多くの過失に満ちた生存の中にあっても、利益のみを示し、不利益の網の中で[衆生を]彷徨わせるのがその渇愛です。“この過失を知って(etamādīnavaṃ ñatvā)”とは、過去・未来・現在における諸蘊(五蘊)において、此の状態や彼(それ以外)の状態と称されるこの過失を知ってということです。“渇愛が苦しみの発生である(taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ)”とは、“この渇愛こそが輪廻の苦しみの生起であり、起源であり、原因である”と知ってということです。ここまでの記述によって、一人の比丘がヴィパッサナー(観)を増進させ、阿羅漢位を体得することが示されました。次に、その漏尽者(阿羅漢)を称賛して“渇愛を離れた(vītataṇho)”等と述べています。ここで述べられていないことは、以前に述べられた方法と同じです。


Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第六経の解説(義釈)を終わります。


7. Sabrahmakasuttavaṇṇanā

7. 梵天共経(サブラフマカ・スッタ)の解説


106. Sattame sabrahmakānīti saseṭṭhakāni. Yesanti yesaṃ kulānaṃ. Puttānanti puttehi pūjitasaddayogena hi idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Ajjhāgāreti sake ghare. Pūjitā hontīti yaṃ ghare atthi, tena paṭijaggitā manāpena ceva kāyikavācasikena ca paccupaṭṭhitā honti. Iti mātāpitupūjakāni kulāni ‘‘sabrahmakānī’’ti pasaṃsitvā uparipi nesaṃ pasaṃsanīyataṃ dassento ‘‘sapubbadevatānī’’tiādimāha.

106. 第七の経において、“梵天を伴う(sabrahmakāni)”とは、最上の者を伴うという意味です。“それらの(yesaṃ)”とは、それらの家系のことです。“子供たちによって(puttānaṃ)”とは、供養(pūjita)という言葉との結びつきにより、ここでは具格(~によって)の意味の所有格です。“自宅において(ajjhāgāre)”とは、自分の家においてです。“供養されている(pūjitā honti)”とは、家にあるものによって世話をされ、好ましい身口意の行いによって仕えられていることをいいます。このように、父母を供養する家系を“梵天を伴う”と賞賛し、さらにそれらの称賛されるべき性質を示すために“先祖の神々を伴う(sapubbadevatānī)”等と言われました。


Tattha brahmātiādīni tesaṃ brahmādibhāvasādhanatthaṃ vuttāni. Tatrāyamatthavibhāvanā – brahmāti seṭṭhādhivacanaṃ. Yathā hi brahmuno catasso bhāvanā avijahitā honti mettā, karuṇā, muditā, upekkhāti, evaṃ mātāpitūnaṃ puttesu catasso bhāvanā avijahitā honti. Tā tasmiṃ tasmiṃ kāle veditabbā – kucchigatasmiñhi dārake ‘‘kadā na kho puttakaṃ arogaṃ paripuṇṇaṅgapaccaṅgaṃ passissāmā’’ti mātāpitūnaṃ mettacittaṃ uppajjati. Yadā panesa mando uttānaseyyako ūkāhi vā maṅkulehi vā daṭṭho dukkhaseyyāya vā pīḷito parodati viravati, tadāssa saddaṃ sutvā mātāpitūnaṃ kāruññaṃ uppajjati. Ādhāvitvā vidhāvitvā kīḷanakāle pana lobhanīyavayasmiṃ vā ṭhitakāle dārakaṃ oloketvā mātāpitūnaṃ cittaṃ sappimaṇḍe pakkhittasatavihatakappāsapicupaṭalaṃ viya mudukaṃ āmoditaṃ pamoditaṃ, tadā nesaṃ muditā labbhati. Yadā pana tesaṃ putto dārabharaṇaṃ paccupaṭṭhapetvā pāṭiyekkaṃ agāraṃ ajjhāvasati, tadā mātāpitūnaṃ ‘‘sakkoti dāni no puttako attano dhammatāya jīvitu’’nti majjhattabhāvo [Pg.319] uppajjati. Evaṃ tasmiṃ kāle upekkhā labbhati. Evaṃ mātāpitūnaṃ puttesu yathākālaṃ catubbidhassapi brahmavihārassa labbhanato brahmasadisavuttitāya vuttaṃ ‘‘brahmāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

そこでの“梵天(brahmā)”などは、それらが梵天などの状態であることを論証するために述べられています。そこでの意味の解明は以下の通りです。“梵天”とは、最上の者の同義語です。あたかも梵天には、慈・悲・喜・捨という四つの修行(梵住)が離れることがないように、父母においても子供たちに対する四つの修行が離れることがありません。それらはそれぞれの時期において知られるべきです。すなわち、胎内の子供に対して“いつになったら、病なく五体満足な我が子を見ることができるだろうか”と、父母に慈しみの心(慈)が生じます。また、無力な子が仰向けに寝ていて、シラミやトコジラミに噛まれたり、寝心地の悪さに苦しんで泣き叫ぶとき、その声を聞いて父母に憐れみの心(悲)が生じます。また、駆け回って遊ぶ時期や、愛らしい年頃になった子供を見て、父母の心が、百回叩いて精製した綿を最上の乳酥(バターオイル)に浸した時のように柔らかく、歓喜に満たされるとき、彼らに共感の喜び(喜)が得られます。また、彼らの子供が妻帯して一家を構え、別の家に住むようになるとき、父母に“今や我が子は自分の力で生きていくことができる”と、中立の心(捨)が生じます。このように、その時々に子供に対して四つの梵住が得られることから、梵天に似た振る舞いをするゆえに、“諸比丘よ、梵天とは父母の別名である”と言われました。


Pubbadevatāti ettha devā nāma tividhā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevāti. Tesu sammutidevā nāma rājāno khattiyā. Te hi ‘‘devo, devī’’ti loke voharīyanti, devā viya lokassa niggahānuggahasamatthā ca honti. Upapattidevā nāma cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā uppannā sattā. Visuddhidevā nāma khīṇāsavā sabbakilesavisuddhito. Tatrāyaṃ vacanattho – dibbanti, kīḷanti, laḷanti, jotanti paṭipakkhaṃ jayanti vāti devā. Tesu sabbaseṭṭhā visuddhidevā. Yathā te bālajanehi kataṃ aparādhaṃ agaṇetvā ekanteneva tesaṃ anatthahāniṃ atthuppattiñca ākaṅkhantāva yathāvuttabrahmavihārayogena atthāya hitāya sukhāya paṭipajjanti, dakkhiṇeyyatāya ca tesaṃ kārānaṃ mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca āvahanti; evameva mātāpitaropi puttānaṃ aparādhaṃ agaṇetvā ekanteneva tesaṃ anatthahāniṃ atthuppattiñca ākaṅkhantā vuttanayeneva catubbidhassapi brahmavihārassa labbhanato atthāya hitāya sukhāya paṭipajjantā paramadakkhiṇeyyā hutvā attani katānaṃ kārānaṃ mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca āvahanti. Sabbadevehi ca paṭhamaṃ tesaṃ upakāravantatāya te āditoyeva devā. Tesañhi vasena te paṭhamaṃ aññe deve ‘‘devā’’ti jānanti ārādhenti payirupāsanti, ārādhanavidhiṃ ñatvā tathā paṭipajjantā tassā paṭipattiyā phalaṃ adhigacchanti, tasmā te pacchādevā nāma. Tena vuttaṃ ‘‘pubbadevatāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

“先祖の神々(pubbadevatā)”という箇所において、神(deva)には世俗天(sammutideva)、生天(upapattideva)、清浄天(visuddhideva)の三種類があります。そのうち世俗天とは、王や王族のことです。彼らは世間で“天(deva, devī)”と呼ばれ、神のように世の中の処罰や恩恵を行う力を持っています。生天とは、四大王衆天から有頂天に及ぶまでに生まれた衆生のことです。清浄天とは、一切の煩悩から清浄になった漏尽者(阿羅漢)のことです。ここでの語義は、光り輝き(dibbanti)、遊び(kīḷanti)、楽しみ(laḷanti)、輝き(jotanti)、あるいは対立するものに打ち勝つ(jayanti)から“神(deva)”です。それらの中で、清浄天こそが最も優れたものです。あたかも、彼らが愚か者たちの犯した過ちを考慮せず、ひたすら彼らの不利益の解消と利益の発生を願い、前述の梵住の修行によって利益と幸福のために励み、また供養を受けるに値する存在(福田)として、それらの行いに対して多大な果報と功徳をもたらすように、父母もまた、子供の過ちを考慮せず、ひたすら彼らの不利益の解消と利益の発生を願い、述べられた方法で四つの梵住を備えて利益と幸福のために励み、至高の福田となって、自分たちになされた行いに対して多大な果報と功徳をもたらします。また、あらゆる神々に先立って、子供たちに恩恵を与える者であることから、彼らこそが最初に現れる神なのです。けだし、彼ら(父母)を介して、子供たちは最初に他の神々を“神”として知り、喜び、仕えるのです。供養の方法を知ってそのように実践し、その実践の結果を得るのですから、それら(他の神々)は“後の神(pacchādevā)”と呼ばれます。それゆえ、“諸比丘よ、先祖の神々とは父母の別名である”と言われました。


Pubbācariyāti paṭhamaācariyā. Mātāpitaro hi putte sikkhāpentā atitaruṇakālato paṭṭhāya ‘‘evaṃ nisīda, evaṃ gaccha, evaṃ tiṭṭha, evaṃ saya, evaṃ khāda, evaṃ bhuñja, ayaṃ te ‘tātā’ti vattabbo, ayaṃ ‘bhātikā’ti, ayaṃ ‘bhaginī’ti, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭati, idaṃ na vaṭṭati, asukaṃ nāma upasaṅkamituṃ vaṭṭati, asukaṃ nāma na vaṭṭatī’’ti gāhenti sikkhāpenti. Aparabhāge aññe ācariyāpi sippaṃ muddaṃ gaṇananti evamādiṃ sikkhāpenti, aññe saraṇāni denti, sīlesu patiṭṭhāpenti, pabbājenti[Pg.320], dhammaṃ uggaṇhāpenti, upasampādenti, sotāpattimaggādīni pāpenti. Iti sabbepi te pacchāācariyā nāma. Mātāpitaro pana sabbapaṭhamaṃ. Tenāha ‘‘pubbācariyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

“前師(プッバーチャリヤ)”とは、最初の教師のことである。父母は子を教えるにあたり、極めて幼い時から“このように座りなさい、このように行きなさい、このように立ちなさい、このように寝なさい、このように食べなさい、このように飲みなさい、この人は‘お父さん’と呼ぶべき人、この人は‘お兄さん’、この人は‘お姉さん’、これはすべきこと、これはすべきでないこと、あの人には近づくべき、あの人には近づくべきでない”と、理解させ、教える。後になって、他の教師たちも、技術や記号、計算などを教え、また他の者は三帰依を授け、戒に安住させ、出家させ、法を学ばせ、具足戒を授け、預流果などに至らせる。このように、彼らはすべて“後師(パッチャーチャリヤ)”と呼ばれる。しかし、父母はまさに最初である。それゆえ“比丘たちよ、‘前師’とは父母の名称である”と言われた。


Āhuneyyāti ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi ānetvā phalavisesaṃ ākaṅkhantena guṇavantesu dātabbānaṃ annapānavatthacchādanādīnaṃ etaṃ nāmaṃ, upakārakhettatāya taṃ āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Tena vuttaṃ ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

“供養を受けるに値する者(アーフネイヤー)”とは、持ってきて(アーネーत्वा)供えられるべき(フニッタッバン)ものが施物(アーフナ)である。遠くから持ってきてでも、特別な果報を望む者が、徳ある人々に与えるべき飲食物や衣服などの名称である。助けとなる(福田である)ために、その施物を受けるに値するので“供養を受けるに値する者”という。それゆえ“比丘たちよ、‘供養を受けるに値する者’とは父母の名称である”と言われた。


Idāni tesaṃ brahmādibhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ kissa hetu? Bahukārā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ kissa hetūti taṃ mātāpitūnaṃ brahmādiadhivacanaṃ kena kāraṇenāti ceti attho. Bahukārāti bahūpakārā. Āpādakāti jīvitassa āpādakā, pālakā. Puttānañhi mātāpitūhi jīvitaṃ āpāditaṃ pālitaṃ ghaṭitaṃ anuppabandhena pavattitaṃ sampāditaṃ. Posakāti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posetāro. Imassa lokassa dassetāroti puttānaṃ imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇadassanaṃ nāma mātāpitaro nissāya jātanti te nesaṃ imassa lokassa dassetāro nāma. Iti tesaṃ bahukārattaṃ brahmādibhāvassa kāraṇaṃ dassitaṃ, yena putto mātāpitūnaṃ lokiyena upakārena kenaci pariyāyena pariyantaṃ paṭikāraṃ kātuṃ na samatthoyeva. Sace hi putto ‘‘mātāpitūnaṃ upakārassa paccupakāraṃ karissāmī’’ti uṭṭhāya samuṭṭhāya vāyamanto dakkhiṇe aṃsakūṭe mātaraṃ, itarasmiṃ pitaraṃ ṭhapetvā vassasatāyuko sakalaṃ vassasatampi parihareyya catūhi paccayehi ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanādīhi ca yathāruci upaṭṭhahanto tesaṃ muttakarīsampi ajigucchanto, na ettāvatā puttena mātāpitūnaṃ paṭikāro kato hoti aññatra saddhādiguṇavisese patiṭṭhāpanā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

今、彼らが梵天などである理由を示すために“それはなぜか。多大の恩人であり……”等が説かれた。“それはなぜか”とは、父母が梵天などと呼ばれるのはどのような理由によるのか、という意味である。“多大の恩人(バフカーラー)”とは、多くの助けとなる者のことである。“養育者(アーパーダカー)”とは、生命を与え、守る者のことである。子の命は、父母によって与えられ、守られ、形作られ、絶え間なく継続させられ、成就させられたからである。“育てる者(ポーサカー)”とは、手足を成長させ、心臓の血(母乳)を飲ませて育てる者のことである。“この世を示す者”とは、子がこの世において好ましい対象や好ましくない対象を見ることは、父母に依って生じたことであるから、彼らは子に対してこの世を示す者と呼ばれる。このように、彼らが多大の恩人であるということが、梵天などであることの理由として示された。それゆえ、子は父母に対して、世俗的な援助によってはいかなる方法によっても、報い尽くすことはできないのである。もし子が“父母の恩に報いよう”と立ち上がり、励み、右の肩に母を、もう一方の肩に父を乗せて、百年の寿命があるとして、丸百年の間、彼らを運び続け、四つの資糧(衣食住薬)や、塗身、揉擦、入浴、マッサージなどによって意のままに奉仕し、彼らの大小便を厭わなかったとしても、それだけでは、子によって父母への報恩がなされたことにはならない。ただし、信心などの徳において(父母を)確立させることは別である。これについては世尊によって次のように説かれた。


‘‘Dvinnāhaṃ, bhikkhave, na suppaṭikāraṃ vadāmi. Katamesaṃ dvinnaṃ? Mātu ca pitu ca. Ekena, bhikkhave, aṃsena mātaraṃ parihareyya, ekena aṃsena pitaraṃ parihareyya vassasatāyuko vassasatajīvī, so ca nesaṃ ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanena, te ca tattheva muttakarīsaṃ cajeyyuṃ, na tveva, bhikkhave, mātāpitūnaṃ kataṃ [Pg.321] vā hoti paṭikataṃ vā. Imissā ca, bhikkhave, mahāpathaviyā pahūtarattaratanāya mātāpitaro issariyādhipacce rajje patiṭṭhāpeyya, na tveva, bhikkhave, mātāpitūnaṃ kataṃ vā hoti paṭikataṃ vā. Taṃ kissa hetu? Bahukārā, bhikkhave, mātāpitaro puttānaṃ āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro.

“比丘たちよ、私は二人の人に対して、容易に報い得るとは言わない。その二人とは誰か。母と父である。比丘たちよ、百年の寿命を持ち、百年を生きる者が、一方の肩に母を乗せ、もう一方の肩に父を乗せて運び、彼らに塗身、揉擦、入浴、マッサージを施し、彼らがその場所で大小便を漏らしたとしても、比丘たちよ、それだけで父母に対して(恩を)返したことにも、報いたことにもならない。また比丘たちよ、多くの七宝を持つこの大地において、父母を主権者・統治者として王位に就かせたとしても、比丘たちよ、それだけで父母に対して(恩を)返したことにも、報いたことにもならない。それはなぜか。比丘たちよ、父母は子に対して多大の恩人であり、生命を与え、育て、この世を示す者だからである。


‘‘Yo ca kho, bhikkhave, mātāpitaro assaddhe saddhāsampadāya samādapeti niveseti patiṭṭhāpeti. Dussīle sīlasampadāya, maccharino cāgasampadāya, duppaññe paññāsampadāya samādapeti niveseti patiṭṭhāpeti. Ettāvatā kho, bhikkhave, mātāpitūnaṃ katañca hoti paṭikatañcā’’ti (a. ni. 2.34).

“しかし、比丘たちよ、信心のない父母を、信心の具足へと導き、住まわせ、確立させる者。戒のない者を戒の具足へ、物惜しみする者を布施の具足へ、智慧のない者を智慧の具足へと導き、住まわせ、確立させる者。比丘たちよ、これによってこそ、父母に対して(恩を)返したことになり、報いたことになるのである”(増支部 2.34)


Tathā –

同様に――


‘‘Mātāpituupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho’’ti;

(Khu. pā. 5.6);

‘‘Mātāpituupaṭṭhānaṃ, bhikkhave, paṇḍitapaññatta’’nti ca –

“父母への奉仕、妻子への援助”(小誦 5.6)、“比丘たちよ、父母への奉仕は、賢者によって定められたことである”とも。


Evamādīni mātāpitūnaṃ puttassa bahūpakārabhāvasādhakāni suttāni daṭṭhabbāni.

このような、父母が子に対して多大の恩恵をもたらすことを証明する経典が見られるべきである。


Gāthāsu vuccareti vuccanti kathīyanti. Pajāya anukampakāti paresaṃ pāṇaṃ chinditvāpi attano santakaṃ yaṃkiñci cajitvāpi attano pajaṃ paṭijagganti gopayanti, tasmā pajāya attano puttānaṃ anukampakā anuggāhakā.

偈において“説かれる(ヴッチャレー)”とは、言われる、語られるという意味である。“子(子孫)を憐れむ者(パジャーヤ・アヌカンパカー)”とは、他人の命を絶ってでも、あるいは自分の持ち物を何であれ捨ててでも、自分の子を世話し、守る。それゆえ、自分の子らに対して慈しみ深く、助ける者である。


Namasseyyāti sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhetta’’nti namakkāraṃ kareyya. Sakkareyyāti sakkārena paṭimāneyya. Idāni taṃ sakkāraṃ dassento ‘‘annenā’’tiādimāha. Tattha annenāti yāgubhattakhādanīyena. Pānenāti aṭṭhavidhapānena. Vatthenāti nivāsanapārupanena. Sayanenāti mañcapīṭhabhisibimbohanādinā sayanena. Ucchādanenāti duggandhaṃ paṭivinodetvā sugandhakaraṇucchādanena. Nhānenāti sītakāle uṇhodakena, uṇhakāle sītodakena gattāni parisiñcitvā nhāpanena. Pādānaṃ dhovanena cāti uṇhodakasītodakehi pādadhovanena ceva telamakkhanena ca.

“礼拝すべき(ナマッセイヤー)”とは、朝晩に奉仕に行き、“これは私の最高の福田である”として礼拝を行うべきである。“敬意を払うべき(サッカレーイヤー)”とは、敬意(サッカーラ)をもって報いるべきである。今、その敬意を示すために“食物によって”等を説いた。そこでの“食物(アンネーナ)”とは、粥や飯や硬食によって。“飲料(パーネーナ)”とは、八種類の飲料によって。“衣服(ヴァッテーナ)”とは、下衣や上衣によって。“寝具(サヤネーナ)”とは、寝台、椅子、敷物、枕などの寝具によって。“塗身(ウッチャーダネーナ)”とは、悪臭を除き、良い香りにする塗身によって。“入浴(ナーネーナ)”とは、寒い時には温水、暑い時には冷水で体を洗い流して入浴させることによって。“足の洗浄(パーダーナン・ドーヴァネーナ)”とは、温水や冷水で足を洗うこと、および油を塗ることによって。


Tāya [Pg.322] naṃ pāricariyāyāti ettha nanti nipātamattaṃ, yathāvuttaparicaraṇena. Atha vā pāricariyāyāti bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsapatiṭṭhāpanādinā pañcavidhaupaṭṭhānena. Vuttañhetaṃ –

“その奉仕によって(ターヤ・ナン・パーリチャリヤーヤ)”において、“ナン(naṃ)”は単なる挿入句である。上述のような奉仕によって、という意味である。あるいは、“奉仕(パーリチャリヤー)”とは、養育の義務、家系の維持などによる五種類の奉仕のことである。これについて次のように説かれた。


‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā ‘bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi, kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi. Atha vā pana nesaṃ petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇamanuppadassāmī’ti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti – pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).

“家主の息子よ、子は五つの点によって、東の方角である父母に仕えるべきである。‘養われた私は、彼らを養おう。彼らの義務を果たそう。家系を維持しよう。相続を継承しよう。あるいはまた、彼らが亡くなり他界したとき、供養を捧げよう’と。家主の息子よ、これら五つの点によって、子から東の方角である父母として仕えられたとき、父母は五つの点によって子を慈しむ。悪から遠ざけ、善に落ち着かせ、技芸を学ばせ、ふさわしい配偶者と結び合わせ、適当な時期に相続物を譲り渡すのである”と(長部3.267)。


Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu abhippasanne katvā sīlesu vā patiṭṭhāpetvā pabbajjāya vā niyojetvā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggoti veditabbo. Sā panāyaṃ pāricariyā puttassa ubhayalokahitasukhāvahāti dassento ‘‘idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti āha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Mātāpituupaṭṭhākañhi puggalaṃ paṇḍitamanussā tattha pāricariyāya pasaṃsanti vaṇṇenti thomenti, tassa ca diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sayampi attano mātāpitūsu tathā paṭipajjitvā mahantaṃ puññaṃ pasavanti. Peccāti paralokaṃ gantvā sagge ṭhito mātāpitupaṭṭhāko dibbasampattīhi modati pamodati abhinandatīti.

さらに、父母を三つの事柄において清浄な信を持たせ、あるいは戒に安住させ、あるいは出家へと導いて仕える者は、父母に仕える者たちの中で最上であると知られるべきである。そして、この奉仕は子の両世の利益と幸福をもたらすことを示すために、‘この世で人々は彼を称賛し、死後には天界で喜ぶ’と言われた。ここで、‘この世で(idhā)’とは、この世界においてである。賢者たちは、父母に仕える者を、その奉仕によって称賛し、褒めたたえ、彼を見習って自分自身も自分の父母に対してそのように振る舞い、大きな福徳を積むのである。‘死後に(peccā)’とは、他世に行って天界に留まり、父母に仕えた者が神々の幸福によって歓喜し、喜び、楽しむことである。


Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第七の経の解説が完了した。


8. Bahukārasuttavaṇṇanā

8. 多益経(バフカーラ・スッタ)の解説。


107. Aṭṭhame brāhmaṇagahapatikāti brāhmaṇā ceva gahapatikā ca. Ṭhapetvā brāhmaṇe ye keci agāraṃ ajjhāvasantā idha gahapatikāti veditabbā[Pg.323]. Yeti aniyamato niddiṭṭhaparāmasanaṃ. Voti upayogabahuvacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – bhikkhave, tumhākaṃ bahūpakārā brāhmaṇagahapatikā, ye brāhmaṇā ceva sesaagārikā ca ‘‘tumhe eva amhākaṃ puññakkhettaṃ, yattha mayaṃ uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpema sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanika’’nti cīvarādīhi paccayehi patiupaṭṭhitāti.

107. 第八(の経)において、‘婆羅門・長者たち(brāhmaṇagahapatikā)’とは、婆羅門と長者たちのことである。婆羅門を除いて、在家に住むあらゆる人々が、ここでは‘長者たち’と知られるべきである。‘汝ら(vo)’とは、対格の複数形である。ここでの要約された意味は次の通りである。比丘たちよ、汝らにとって婆羅門・長者たちは多大な助けとなる。婆羅門やその他の在家の者たちは、‘汝らこそが我らの福田であり、我らが天界へ至るための、幸福を結果とする、天界へ導く上向の布施を定立する場所である’と考えて、衣などの供養品をもって(汝らに)仕えるのである。


Evaṃ ‘‘āmisadānena āmisasaṃvibhāgena āmisānuggahena gahaṭṭhā bhikkhūnaṃ upakāravanto’’ti dassetvā idāni dhammadānena dhammasaṃvibhāgena dhammānuggahena bhikkhūnampi tesaṃ upakāravantataṃ dassetuṃ ‘‘tumhepi, bhikkhave,’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttanayameva.

このように、‘財の施与、財の分かち合い、財の援助によって、在家の者たちは比丘たちに対して恩恵がある’と示した上で、今度は、法の施与、法の分かち合い、法の援助によって、比丘たちもまた彼らに対して恩恵があることを示すために、‘比丘たちよ、汝らもまた’等と言われた。それは既に述べられた方法の通りである。


Iminā kiṃ kathitaṃ? Piṇḍāpacāyanaṃ nāma kathitaṃ. Ayañhettha adhippāyo – bhikkhave, yasmā ime brāhmaṇagahapatikā neva tumhākaṃ ñātakā, na mittā, na iṇaṃ vā dhārenti, atha kho ‘‘ime samaṇā sammaggatā sammā paṭipannā, ettha no kārā mahapphalā bhavissanti mahānisaṃsā’’ti phalavisesaṃ ākaṅkhantā tumhe cīvarādīhi upaṭṭhahanti. Tasmā taṃ tesaṃ adhippāyaṃ paripūrentā appamādena sampādetha, dhammadesanāpi vo kārakānaṃyeva sobhati, ādeyyā ca hoti, na itaresanti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ appamādo karaṇīyoti.

これによって何が語られたのか。食に対する敬意(piṇḍāpacāyana)が語られたのである。ここでの意図はこうである。比丘たちよ、これらの婆羅門や長者たちは、汝らの親族でもなく、友人でもなく、借金があるわけでもない。しかし、‘これらの沙門たちは正しく進み、正しく実践している。ここにおいて我らの奉仕は大きな果報となり、大きな功徳となるであろう’と、特別な果報を望んで、衣などで汝らに仕えている。それゆえ、彼らのその意図を満たすために、不放逸をもって成し遂げなさい。法話もまた、実践する者たちにこそ相応しく、受け入れられるものであり、他の者たちにはそうではない。このように、正しい実践において不放逸をなすべきである。


Evamidaṃ, bhikkhavetiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, evaṃ iminā vuttappakārena gahaṭṭhapabbajitehi āmisadānadhammadānavasena aññamaññaṃ sannissāya kāmādivasena catubbidhassapi oghassa nittharaṇatthāya sakalassapi vaṭṭadukkhassa sammadeva pariyosānakaraṇāya uposathasīlaniyamādivasena catupārisuddhisīlādivasena vā idaṃ sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca vussati carīyatīti.

“比丘たちよ、このようにこの……”等の句において、要約された意味は次の通りである。比丘たちよ、このように、述べられた方法によって、在家の者と出家の者が財の施与と法の施与によって互いに依存し合い、欲などの四つの暴流を乗り越えるため、また輪廻の苦しみのすべてを完全に終わらせるために、布薩の戒の遵守などによって、あるいは四遍浄戒などによって、この教えの梵行(聖なる生活)と道の梵行が住まれ、行われるのである。


Gāthāsu sāgārāti gahaṭṭhā. Anagārāti pariccattaagārā pabbajitā. Ubho aññoññanissitāti te ubhopi aññamaññasannissitā. Sāgārā hi anagārānaṃ dhammadānasannissitā, anagārā ca sāgārānaṃ paccayadānasannissitā. Ārādhayantīti sādhenti sampādenti. Saddhammanti paṭipattisaddhammaṃ paṭivedhasaddhammañca. Tattha yaṃ uttamaṃ, taṃ dassento āha ‘‘yogakkhemaṃ [Pg.324] anuttara’’nti arahattaṃ nibbānañca. Sāgāresūti sāgārehi, nissakke idaṃ bhummavacanaṃ, sāgārānaṃ vā santike. Paccayanti vuttāvasesaṃ duvidhaṃ paccayaṃ piṇḍapātaṃ bhesajjañca. Parissayavinodananti utuparissayādiparissayaharaṇaṃ vihārādiāvasathaṃ. Sugatanti sammā paṭipannaṃ kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ aṭṭhavidhaṃ ariyapuggalaṃ. Sāvako hi idha sugatoti adhippeto. Gharamesinoti gharaṃ esino, gehe ṭhatvā gharāvāsaṃ vasantā bhogūpakaraṇāni ceva gahaṭṭhasīlādīni ca esanasīlāti attho. Saddahāno arahatanti arahantānaṃ ariyānaṃ vacanaṃ, tesaṃ vā sammāpaṭipattiṃ saddahantā. ‘‘Addhā ime sammā paṭipannā, yathā ime kathenti, tathā paṭipajjantānaṃ sā paṭipatti saggamokkhasampattiyā saṃvattatī’’ti abhisaddahantāti attho. ‘‘Saddahantā’’tipi pāṭho. Ariyapaññāyāti suvisuddhapaññāya. Jhāyinoti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena duvidhenapi jhānena jhāyino.

偈において、‘在家者たち(sāgārā)’とは、家主のことである。‘非家者たち(anagārā)’とは、家を捨てた出家者のことである。‘共にお互いに依存し(ubho aññoññanissitā)’とは、その両者が互いに頼り合っていることである。在家者は非家者の法の施与に依存し、非家者は在家者の資具の施与に依存しているからである。‘成就する(ārādhayanti)’とは、完成させ、成し遂げることである。‘正法(saddhamma)’とは、実践の正法と、覚知の正法のことである。その中で最も勝れたものを示すために、‘無上の安穏(yogakkhemaṃ anuttaraṃ)’、すなわち阿羅漢果と涅槃を言われた。‘在家者において(sāgāresū)’とは、在家者から、あるいは在家者のもとにおいてである。‘資具(paccaya)’とは、既に述べた残り二つの資具である、托鉢の食糧と薬のことである。‘障礙を退ける(parissayavinodana)’とは、季節による障礙などを取り除く精舎などの住居のことである。‘善逝(sugata)’とは、正しく実践する者、すなわち善き凡夫から八種の聖者までのことである。ここでは、弟子のことが‘善逝’として意図されているからである。‘家を求める者たち(gharamesino)’とは、家を求め、家に留まって家政を営み、財産や資具、そして在家の戒などを求める性質の者たちのことである。また、‘阿羅漢たちの(arahantanti)’、すなわち阿羅漢である聖者たちの言葉、あるいは彼らの正しい実践を‘信じる(saddahāno)’者である。‘まさに彼らは正しく実践しており、彼らが語る通りに実践する者にとって、その実践は天界と解脱の成就に資するものである’と、深く信じることである。‘信じつつ(saddahantā)’という読みもある。‘聖なる知恵(ariyapaññāyā)’とは、極めて清浄な知恵のことである。‘瞑想する者(jhāyino)’とは、対象への凝視と特性の凝視という二種類の禅定によって瞑想する者のことである。


Idha dhammaṃ caritvānāti imasmiṃ attabhāve, imasmiṃ vā sāsane lokiyalokuttarasukhassa maggabhūtaṃ sīlādidhammaṃ paṭipajjitvā yāva parinibbānaṃ na pāpuṇanti, tāvadeva sugatigāmino. Nandinoti pītisomanassayogena nandanasīlā. Keci pana ‘‘dhammaṃ caritvāna magganti sotāpattimaggaṃ pāpuṇitvā’’ti vadanti. Devalokasminti chabbidhepi kāmāvacaradevaloke. Modanti kāmakāminoti yathicchitavatthunipphattito kāmakāmino kāmavanto hutvā pamodantīti.

‘ここで法を行じて(idha dhammaṃ caritvāna)’とは、この存在において、あるいはこの教えにおいて、世間的・出世間的な幸福の道である戒などの法を実践し、完全な涅槃に達するまでの間、善趣に行く者のことである。‘喜ぶ者たち(nandino)’とは、喜悦と幸福を具えて喜ぶ性質の者たちのことである。ある人々は、‘法を行じて、道(magganti)’、すなわち預流道を達成して、と言う。‘神々の世界において(devalokasminti)’とは、六つの欲界の天界においてである。‘欲を叶えた者として喜ぶ(modanti kāmakāminoti)’とは、望んだ通りの対象が成就したことにより、欲を満たした者となって喜ぶ、ということである。


Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第八の経の解説が完了した。


9. Kuhasuttavaṇṇanā

9. 詐称経(クハ・スッタ)の解説。


108. Navame kuhāti sāmantajappanādinā kuhanavatthunā kuhakā, asantaguṇasambhāvanicchāya kohaññaṃ katvā paresaṃ vimhāpakāti attho. Thaddhāti kodhena ca mānena ca thaddhamānasā. ‘‘Kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyatī’’ti (a. ni. 3.25; pu. pa. 101) evaṃ vuttena kodhena ca, ‘‘dubbaco hoti dovacassakaraṇehi [Pg.325] dhammehi samannāgato akkhamo appadakkhiṇaggāhī anusāsani’’nti (ma. ni. 1.181) evaṃ vuttena dovacassena ca, ‘‘jātimado, gottamado, sippamado, ārogyamado, yobbanamado, jīvitamado’’ti (vibha. 832) evaṃ vuttena jātimadādibhedena madena ca garukātabbesu garūsu paramanipaccakāraṃ akatvā ayosalākaṃ gilitvā ṭhitā viya anonatā hutvā vicaraṇakā. Lapāti upalāpakā micchājīvavasena kulasaṅgāhakā paccayatthaṃ payuttavācāvasena nippesikatāvasena ca lapakāti vā attho.

108. 第九(の経の解説)において、“詐欺的な(kuhā)”とは、側面的に饒舌であることなどの詐欺的な根拠(kuhanavatthu)によって欺く者のことであり、存在しない徳をあるかのように思わせたいという欲求によって虚偽(kohañña)を行い、他人を驚嘆させる者という意味である。“頑な(thaddhā)”とは、怒りと慢心によって心が硬くなっている者のことである。“怒りっぽく、悩み多く、少し言われただけでも腹を立て、怒り、恨みを抱き、対立する”という風に言われる怒りや、“言葉を聞き入れず、従順でない性質を備え、堪え忍ぶことができず、教誡を正しく受け取らない”という風に言われる不従順さや、“家柄の慢、姓の慢、技能の慢、無病の慢、若さの慢、生存の慢”という風に言われる家柄の慢などの種類の慢心によって、敬うべき目上の人々に対して至高の謙卑を行わず、鉄の棒を飲み込んで立っているかのように、屈することなく歩き回る者のことである。“追従する(lapā)”とは、媚びへつらう(upalāpakā)者のことであり、邪命(不正な生活)によって家々を懐柔し、四供養のために用いられる言葉によって、また他者の欠点を言い立てる(nippesikatā)ことによって饒舌に振る舞う者(lapaka)という意味である。


Siṅgīti ‘‘tattha katamaṃ siṅgaṃ? Yaṃ siṅgaṃ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṃ parikkhattatā pārikkhattiya’’nti (vibha. 852) evaṃ vuttehi siṅgasadisehi pākaṭakilesehi samannāgatā. Unnaḷāti uggatanaḷā, naḷasadisaṃ tucchamānaṃ ukkhipitvā vicaraṇakā. Asamāhitāti cittekaggatāmattassāpi alābhino. Na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakāti te mayhaṃ bhikkhū mama santakā na honti. Meti idaṃ padaṃ attānaṃ uddissa pabbajitattā bhagavatā vuttaṃ. Yasmā pana te kuhanādiyogato na sammā paṭipannā, tasmā ‘‘na māmakā’’ti vuttā. Apagatāti yadipi te mama sāsane pabbajitā, yathānusiṭṭhaṃ pana appaṭipajjanato apagatā eva imasmā dhammavinayā, ito te suvidūravidūre ṭhitāti dasseti. Vuttañhetaṃ –

“虚飾のある(siṅgī)”とは、“そこにおいて、何が虚飾(siṅga)か。虚飾であること、巧みであること、巧妙であること、装飾されていること、装飾の状態である”という風に言われる、角(siṅga)に似た顕著な煩悩を備えた者のことである。“傲慢な(unnaḷā)”とは、葦(naḷa)を高く掲げた者のことであり、葦に似た空虚な慢心を掲げて歩き回る者のことである。“定まらない(asamāhitā)”とは、心の集中(心一境性)のわずかな部分さえ得ていない者のことである。“比丘たちよ、それらの比丘は私のものではない(na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā)”とは、それらの比丘は私のものではなく、私の側に属する者ではないという意味である。“私(me)”というこの言葉は、自身を目的として出家したことに関連して、世尊によって語られた。しかし、彼らは詐欺などの(不善の)修行に結びついているために、正しく修行しておらず、それゆえに“私のものではない”と言われた。“離れている(apagatā)”とは、たとえ彼らが私の教え(sāsana)において出家したとしても、教えられた通りに修行しないために、この法と律から離れており、ここから極めて遠く離れたところに位置していることを示している。それゆえに、次のように言われた。


‘‘Nabhañca dūre pathavī ca dūre,Pāraṃ samuddassa tadāhu dūre;

Tato have dūrataraṃ vadanti,Satañca dhammaṃ asatañca rājā’’ti. (a. ni. 4.47;

jā. 2.21.414);

“空と大地は遠く、海の彼方も遠いと言われる。王よ、それよりもさらに遠いのは、善人の法(正しい法)と悪人の法(正しくない法)であると言われる。”


Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjantīti sīlādiguṇehi vaḍḍhanavasena vuddhiṃ, tattha niccalabhāvena virūḷhiṃ, sabbattha patthaṭabhāvena sīlādidhammakkhandhapāripūriyā vepullaṃ. Na ca te kuhādisabhāvā bhikkhū āpajjanti, na ca pāpuṇantīti attho. Te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakāti idhāpi meti attānaṃ uddissa pabbajitattā vadati, sammā paṭipannattā pana ‘‘māmakā’’ti āha. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Tattha yāva [Pg.326] arahattamaggā virūhanti nāma, arahattaphale pana sampatte virūḷhiṃ vepullaṃ āpannā nāma. Gāthā suviññeyyā eva.

“増長し、増益し、広大となる(vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti)”とは、戒などの徳を増やすことによって“増長(vuddhi)”し、そこにおいて揺るぎない状態になることによって“増益(virūḷhi)”し、あらゆるところに広まる性質としての戒などの法蘊(ほううん)の充足によって“広大(vepulla)”となる。そして、詐欺などの性質を持つそれらの比丘は、(これらに)達することも到達することもないという意味である。“比丘たちよ、それらの比丘は私のものである(te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā)”とは、ここでも“私(me)”という言葉は自身を目的として出家したことについて語っており、正しく修行しているがゆえに“私のものである”と言われた。先に述べたことの反対として、浄らかな側(白法)を理解すべきである。そこでは、阿羅漢道に至るまでは“増益(virūhanti)”と呼ばれ、阿羅漢果に到達した時には“増益と広大に達した(virūḷhiṃ vepullaṃ āpanna)”と呼ばれる。詩句(ガーター)は理解しやすい。


Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第九の経の註釈(順次解説)が終了した。


10. Nadīsotasuttavaṇṇanā

10. 河流経(Nadīsota-sutta)の註釈


109. Dasame seyyathāpīti opammadassanatthe nipāto, yathā nāmāti attho. Nadiyā sotena ovuyheyyāti sīghasotāya hārahāriniyā nadiyā udakavegena heṭṭhato vuyheyya adho hariyetha. Piyarūpasātarūpenāti piyasabhāvena sātasabhāvena ca kāraṇabhūtena, tassaṃ nadiyaṃ tassā vā paratīre maṇisuvaṇṇādi aññaṃ vā piyavatthu vittūpakaraṇaṃ atthi, taṃ gahessāmīti nadiyaṃ patitvā sotena avakaḍḍheyya. Kiñcāpīti anujānanaasambhāvanatthe nipāto. Kiṃ anujānāti, kiṃ na sambhāveti? Tena purisena adhippetassa piyavatthussa tattha atthibhāvaṃ anujānāti, tathāgamanaṃ pana ādīnavavantatāya na sambhāveti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ambho, purisa, yadipi tayā adhippetaṃ piyavatthu tattha upalabbhati, evaṃ gamane pana ayamādīnavo, yaṃ tvaṃ heṭṭhā rahadaṃ patvā maraṇaṃ maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇeyyāsīti.

109. 第十(の経)において、“たとえば(seyyathāpi)”とは、比喩を示すための不変化詞であり、“例えば(yathā nāma)”という意味である。“河の流れによって流される(nadiyā sotena ovuyheyya)”とは、流れが速く、物を運び去る河の水流の勢いによって、下流へと流され、下へと運ばれることである。“愛らしく快いものによって(piyarūpasātarūpena)”とは、愛らしい性質と快い性質を原因としてという意味であり、その河の中に、あるいはその対岸に、珠玉や黄金などの他の愛らしい物や富や道具があり、“それを手に入れよう”と思って河に飛び込み、流れに引き込まれることである。“たとえ(kiñcāpi)”とは、容認と不可能性を示すための不変化詞である。何を容認し、何を不可能とするのか。その男が目的とする愛らしい物がそこにあることは容認するが、そのように行くことは過失(災い)があるため、不可能である(望ましくない)とする。語られた意味はこうである。――“おい、男よ。たとえ君が目的とする愛らしい物がそこに見つかるとしても、そのように行くことには、下の深淵に達して死、あるいは死に等しい苦しみを受けるという、このような過失があるのだ”と。


Atthi cettha heṭṭhā rahadoti etissā nadiyā heṭṭhā anusotabhāge ativiya gambhīravitthato eko mahāsaro atthi. So ca samantato vātābhighātasamuṭṭhitāhi maṇimayapabbatakūṭasannibhāhi mahatīhi ūmīhi vīcīhi saūmi, visamesu bhūmippadesesu savegaṃ anupakkhandantena imissā tāva nadiyā mahoghena tahiṃ tahiṃ āvaṭṭamānavipulajalatāya balavāmukhasadisehi saha āvaṭṭehīti sāvaṭṭo. Taṃ rahadaṃ otiṇṇasatteyeva attano nibaddhāmisagocare katvā ajjhāvasantena ativiya bhayānakadassanena ghoracetasā dakarakkhasena sagaho sarakkhaso, caṇḍamacchamakarādinā vā sagaho, yathāvuttarakkhasena sarakkhaso.

“そこには下の深淵がある(atthi cettha heṭṭhā rahado)”とは、この河の下流、流れに沿った場所に、極めて深く広い一つの大きな湖があるということである。そして、それは四方から風の衝撃によって巻き起こされた、宝石でできた山の峰に似た大きな波(ūmī)や小波(vīcī)があり、“波のある(saūmi)”ものである。険しい地形の場所において、勢いよく流れ込むこの河の大洪水によって、あちこちで渦巻く膨大な水があるために、力強い(怪物の)口に似た“渦(āvaṭṭa)”を伴っており、“渦のある(sāvaṭṭo)”ものである。その深淵に落ちた生き物を、自分の絶え間ない餌食(獲物)として住み着いている、極めて恐ろしい姿で残酷な心を持つ水羅刹(dakarakkhasa)がいるので、“鰐(gaha)がおり、羅刹(rakkhasa)がいる”のであり、あるいは、獰猛な魚や鰐などがいるので“鰐がおり”、上述の羅刹がいるので“羅刹がいる”のである。


Yanti [Pg.327] evaṃ sappaṭibhayaṃ yaṃ rahadaṃ. Ambho purisāti ālapanaṃ. Maraṇaṃ vā nigacchasīti tāhi vā ūmīhi ajjhotthaṭo, tesu vā āvaṭṭesu nipatito sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonto tesaṃ vā caṇḍamacchamakarādīnaṃ mukhe nipatito. Tassa vā dakarakkhasassa hatthaṃ gato maraṇaṃ vā gamissasi, atha vā pana āyusese sati tato muccitvā apagacchanto tehi ūmiādīhi janitaghaṭṭitavasena maraṇamattaṃ maraṇappamāṇaṃ dukkhaṃ nigacchasi. Paṭisotaṃ vāyameyyāti so pubbe anusotaṃ vuyhamāno tassa purisassa vacanaṃ sutvā ‘‘anattho kira me upaṭṭhito, maccumukhe kirāhaṃ parivattāmī’’ti uppannabalavabhayo sambhamanto diguṇaṃ katvā ussāhaṃ hatthehi ca pādehi ca vāyameyya tareyya, na cireneva tīraṃ sampāpuṇeyya.

“そのように恐ろしい深淵に(向かって流れて)行く(yanti... rahadaṃ)”。“おい、男よ(ambho purisa)”とは呼びかけである。“死に至る(maraṇaṃ vā nigacchasi)”とは、それらの波に飲み込まれるか、あるいはそれらの渦に落ちて頭を上げることができなくなるか、あるいはそれらの獰猛な魚や鰐などの口に落ちるか、あるいはその水羅刹の手に渡って死に至るということである。あるいは、もし寿命が残っているならば、そこから逃れて去る時に、それらの波などによって生じた衝突によって、死に等しい、死ほどの苦しみを受けるということである。“逆流して努力すべきである(paṭisotaṃ vāyameyya)”とは、以前は流れに従って流されていた者が、その人の言葉を聞いて“私には災難が迫っている、私は死の口の中で回転しているのだ”と強い恐怖が生じて慌てふためき、倍の努力をして手と足で努力し、渡るならば、間もなく岸に到達するであろうということである。


Atthassa viññāpanāyāti catusaccapaṭivedhānukūlassa atthassa sambodhanāya upamā katā. Ayañcettha atthoti ayameva idāni vuccamāno idha mayā adhippeto upameyyattho, yassa viññāpanāya upamā āhaṭā.

“意味を知らせるために(atthassa viññāpanāya)”とは、四聖諦の通達に資する意味を悟らせるために、比喩がなされた。そして“ここにおける意味(ayañcettha attho)”とは、今語られている、ここで私が意図した比喩の対象となる意味であり、それを知らせるために比喩が引用されたのである。


Taṇhāyetaṃ adhivacananti ettha catūhi ākārehi taṇhāya sotasadisatā veditabbā anukkamaparivuḍḍhito anuppabandhato osīdāpanato duruttaraṇato ca. Yathā hi upari mahāmeghe abhippavuṭṭhe udakaṃ pabbatakandarapadarasākhāyo pūretvā tato bhassitvā kusubbhe pūretvā tato bhassitvā kunnadiyo pūretvā tato mahānadiyo pakkhanditvā ekoghaṃ hutvā pavattamānaṃ ‘‘nadīsoto’’ti vuccati, evameva ajjhattikabāhirādivasena anekabhedesu rūpādīsu ārammaṇesu lobho uppajjitvā anukkamena parivuḍḍhiṃ gacchanto ‘‘taṇhāsoto’’ti vuccati, yathā ca nadīsoto āgamanato yāva samuddappatti, tāva sati vicchedapaccayābhāve avicchijjamāno anuppabandhena pavattati, evaṃ taṇhāsotopi āgamanato paṭṭhāya asati vicchedapaccaye avicchijjamāno apāyasamuddābhimukho anuppabandhena pavattati. Yathā pana nadīsoto tadantogadhe satte osīdāpeti, sīsaṃ ukkhipituṃ na deti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpeti, evaṃ taṇhāsotopi attano sotantogate satte osīdāpeti, paññāsīsaṃ [Pg.328] ukkhipituṃ na deti, kusalamūlacchedanena saṃkilesadhammasamāpajjanena ca maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpeti.

“これは渇愛の名称である”について。ここでは、次第に増大すること、連続すること、沈めること、越えがたいこと、という四つの態様によって、渇愛が河の流れに似ていることが知られるべきである。あたかも、上空で大雨が降り、山の洞窟や裂け目や枝道を(水で)満たし、そこから溢れて小池を満たし、そこから溢れて小河を満たし、そこから大河へと流れ込み、一つの大奔流となって流れていくのが“河の流れ”と呼ばれるのと同様に、内・外などの区別による無数の対象である色(形あるもの)などにおいて貪欲が生じ、次第に増大していくのが“渇愛の流れ”と呼ばれる。また、河の流れが、その始まりから海に至るまで、遮断する条件がない限り、途切れることなく連続して流れるように、渇愛の流れも、その発生から悪趣という海に向かって、遮断する条件がない限り、途切れることなく連続して流れる。さらに、河の流れがその中に落ちた生き物を沈め、頭を上げさせず、死や死に等しい苦しみに至らせるように、渇愛の流れも、その流れの中に落ちた生き物を沈め、智慧の頭を上げさせず、善根を断ち、煩悩の法を成就させることで、死や死に等しい苦しみに至らせる。


Yathā ca nadiyā soto mahoghabhāvena pavattamāno uḷumpaṃ vā nāvaṃ vā bandhituṃ netuñca chekaṃ purisaṃ nissāya paratīraṃ gantuṃ ajjhāsayaṃ katvā tajjaṃ vāyāmaṃ karontena taritabbo, na yena vā tena vāti duruttaro, evaṃ taṇhāsotopi kāmoghabhavoghabhūto sīlasaṃvaraṃ pūretuṃ samathavipassanāsu kammaṃ kātuṃ ‘‘nipakena arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti ajjhāsayaṃ samuṭṭhāpetvā kalyāṇamitte nissāya samathavipassanānāvaṃ abhiruhitvā sammāvāyāmaṃ karontena taritabbo, na yena vā tena vāti duruttaro. Evaṃ anukkamaparivuḍḍhito anuppabandhato osīdāpanato duruttaraṇatoti catūhi ākārehi taṇhāya nadīsotasadisatā veditabbā.

また、川の流れが大奔流として流れているとき、筏や船を調え、巧みな人に頼って彼岸へ行こうという意欲を持って、それ相応の努力をする者によって越えられるべきであって、誰でも適当に越えられるものではないため“越えがたい”とされる。同様に、渇愛の流れも、欲の洪水・有の洪水となって流れているが、戒律の慎みを満たし、止観において修行をなし、“聡明な者として阿羅漢果に到達しよう”という意欲を起こし、善友に頼って止観という船に乗り、正精進をなす者によって越えられるべきであって、誰でも適当に越えられるものではないため“越えがたい”とされる。このように、次第に増大すること、連続すること、沈めること、越えがたいこと、という四つの態様により、渇愛が河の流れに似ていることが知られるべきである。


Piyarūpaṃ sātarūpanti piyajātikaṃ piyasabhāvaṃ piyarūpaṃ, madhurajātikaṃ madhurasabhāvaṃ sātarūpaṃ, iṭṭhasabhāvanti attho. Channetanti channaṃ etaṃ. Ajjhattikānanti ettha ‘‘evaṃ mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattānīti ajjhattikāni. Tattha gocarajjhattaṃ, niyakajjhattaṃ, visayajjhattaṃ, ajjhattajjhattanti catubbidhaṃ ajjhattaṃ. Tesu ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti evamādīsu (dha. pa. 362) vuttaṃ idaṃ gocarajjhattaṃ nāma. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādana’’nti (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161) āgataṃ idaṃ niyakajjhattaṃ nāma. ‘‘Sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’ti (ma. ni. 3.187) evamāgataṃ idaṃ visayajjhattaṃ nāma. ‘‘Ajjhattikā dhammā, bāhirā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 20) ettha vuttaṃ ajjhattaṃ ajjhattajjhattaṃ nāma. Idhāpi etadeva adhippetaṃ, tasmā ajjhattāniyeva ajjhattikāni. Atha vā yathāvutteneva atthena ‘‘ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā’’tiādīsu viya tesu ajjhattesu bhavāni ajjhattikāni, cakkhādīni. Tesaṃ ajjhattikānaṃ.

“愛すべきもの、喜ばしいもの(piyarūpaṃ sātarūpaṃ)”とは、愛すべき性質、愛すべき自性(本性)のものが“愛すべきもの”であり、甘美な性質、甘美な自性のものが“喜ばしいもの”であって、望ましい自性という意味である。“これら六つ(channetaṃ)”とは、これら六つのことである。“内的な(ajjhattikānaṃ)”については、ここでは“このように我々は‘我’という把握に至るだろう”という意図によるかのように、自分自身を主( adhikāra)として働くものが“内的なもの(ajjhattika)”である。そこには、境域の内、自己の内、対象の内、内自体の内という四種類の内(ajjhatta)がある。それらのうち、“内に楽しみ、定まっている”などと言われるのは“境域の内”である。“内の清浄”として現れるのは“自己の内”である。“一切の相を思惟しないことによって内の空に達して住す”などとして現れるのは“対象の内”である。“内的な法、外的な法”において説かれる内は“内自体の内”と呼ばれる。ここでも、まさにこれが意図されている。ゆえに、内的なものそのものが“内的な(ajjhattikāni)”である。あるいは、前述の意味により、“内的な法、外的な法”などにおいて説かれる、それら内なるものの中に生じているものが、眼などの“内的なもの(ajjhattikāni)”である。それら内的なものの、という意味である。


Āyatanānanti ettha āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanānīti. Cakkhādīsu hi taṃtaṃdvāravatthukā cittacetasikā dhammā sakena sakena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti, te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārenti[Pg.329], yañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ ativiya āyataṃ vaṭṭadukkhaṃ, taṃ nayanti pavattenti. Iti sabbathāpime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanānīti vuccanti. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ devāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102) kāraṇaṃ āyatananti vuccati. Cakkhādīsu ca te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Tattha ca te ākiṇṇā tannissitattāti te nesaṃ ākaro, samosaraṇaṭṭhānañca tattha vatthudvārabhāvena samosaraṇato, sañjātideso ca tannissayabhāvena tesaṃ tattheva uppattito, kāraṇañca tadabhāve tesaṃ abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi cakkhādīni āyatanānīti vuccanti. Tena vuttaṃ ‘‘channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanāna’’nti.

“処(āyatanānaṃ)”について。ここでは、努力すること(āyatanato)、到来するものを広げること(āyānaṃ tananato)、長く延びたものを導くこと(āyatassa ca nayanato)により“処(āyatana)”とされる。すなわち、眼などにおいて、それぞれの門を基盤とする心・心所法が、自らの享受などの働きによって努力し、活動し、励む。また、それらは到来した(āya)法を広げ、拡大させる。また、無始の輪廻において進行している、極めて長く延びた(āyata)輪廻の苦を導き、進行させる。このように、あらゆる意味でこれらの法は、努力すること、到来するものを広げること、長く延びたものを導くことによって“処”と呼ばれる。さらに、居住地、鉱山、会合場所、発生地、原因という意味で“処”は知られるべきである。実際に世間では“自在天の処”“天の処”などは“居住地”を“処”と呼ぶ。“金の処”“銀の処”などは“鉱山”である。聖教においては“心にかなう処に、鳥たちが集まる”などは“会合場所”である。“南道は牛の処(産地)である”などは“発生地”である。“それ相応の処(原因)があるとき、証得の能力を得る”などは“原因”を“処”と呼ぶ。眼などにおいて、それら心・心所法は、それ(眼など)に依存して活動するため、眼などはそれらの“居住地”である。また、そこにそれらが密集し、それに依拠しているため、それらの“鉱山”であり、また基盤や門としてそこに集まるため“会合場所”であり、また依止処としてまさにそこで生じるため“発生地”であり、またそれ(眼など)がなければそれらが存在しないため“原因”である。このように、居住地、鉱山、会合場所、発生地、原因という意味によって、眼などは“処”と呼ばれる。それゆえに“これら六つの内的な処”と言われた。


Yadipi rūpādayopi dhammā ‘‘rūpaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti taṇhāvatthubhāvato piyarūpasātarūpabhāvena vuttā. Cakkhādike pana muñcitvā attabhāvapaññattiyā abhāvato ‘‘mama cakkhu mama sota’’ntiādinā adhikasinehavatthubhāvena cakkhādayo sātisayaṃ piyarūpaṃ sātarūpanti niddesaṃ arahantīti dassetuṃ ‘‘piyarūpaṃ sātarūpanti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ.

色(ルーパ)などの諸法も、“世間における愛らしい形、喜ばしい形(piyarūpaṃ sātarūpaṃ)、そこにこの渇愛が生じるときに生じる”と言われるように、渇愛の対象(taṇhāvatthu)であることから、愛らしく喜ばしいものとして語られている。しかし、眼などを除いては自己(attabhāva)という概念は成立しないため、“私の眼、私の耳”などといった強い愛着の対象となることで、眼などはとりわけ“愛らしく喜ばしい形”という説明に値することを示すために、“比丘たちよ、愛らしい形、喜ばしい形とは、これら六つの内なる入処(ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ)の同義語である”と言われたのである。


Orambhāgiyānanti ettha oraṃ vuccati kāmadhātu, tappariyāpannā orambhāgā, paccayabhāvena tesaṃ hitāti orambhāgiyā. Yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsakāmarāgabyāpādānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te [Pg.330] hi kāmabhavūpagānaṃ saṅkhārānaṃ paccayā hutvā rūpārūpadhātuto heṭṭhābhāvena nihīnabhāvena orambhāgabhūtena kāmabhavena satte saṃyojenti. Eteneva tesaṃ heṭṭhārahadasadisatā dīpitāti daṭṭhabbā. Ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacananti bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmi eva bhayanti ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho, sveva cittassa sarīrassa ca abhippamaddanapavedhanuppādanena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso.

“下分結(orambhāgiyānanti)”について、ここで“下(ora)”とは欲界を指し、それに属するものが“下分(orambhāgā)”であり、原因(paccaya)としてそれらに資するものが“下分結(orambhāgiyā)”である。それが存在する人を、輪廻(vaṭṭa)の中に結びつけ、縛りつけるので“結(saṃyojanāni)”と呼ばれる。これは、有身見・疑・戒禁取・欲貪・瞋恚の同義語である。なぜなら、それらは欲界に赴く諸行(saṅkhārānaṃ)の原因となり、色界・無色界よりも下の、卑しい状態である“下分”としての欲界に衆生を結びつけるからである。これにより、それらが下の世界の監獄のようであることが示されていると知るべきである。“波の恐怖(ūmibhaya)”とは、比丘たちよ、これは怒り(kodha)と絶望(upāyāsa)の同義語である。これによって恐れるので“恐怖(bhaya)”であり、波そのものが恐怖であるから“波の恐怖”という。怒るという性質から“怒り”であり、心と体を圧倒し震えさせ生じさせることで、強く苦しめるという性質から“絶望”という。


Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā attanā samavetaṃ sattaṃ ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasanāpādanena kodhupāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇānaṃ kilesābhibhūte satte ito ca etto, etto ca itoti evaṃ manāpiyarūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yathā pana gaharakkhasopi ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi rakkhasamāyāya gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā avasaṃ attano upakāraṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogayasasukhehipi viyojento mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi abhibhuyya gahetvā vīrajātiyampi attano rūpādīhi palobhanavasena itthimāyāya anvāvisitvā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gaharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Tena vuttaṃ ‘‘āvaṭṭanti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ, gaharakkhasoti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti.

ここで、何度も繰り返して起こり、自分と同化した衆生を圧倒し、頭を上げさせず、災難と不幸をもたらすことから、怒りと絶望が波に似ていることが知られるべきである。同様に、五欲(kāmaguṇa)は、煩悩に圧倒された衆生を、あちらこちらへと、好ましく愛らしい形などの対象としての自己(の領域)において彷徨わせ、そこから外にある出離(nekkhamma)へと心が向かうことさえなく、そのように巻き込んで災難をもたらすことから、渦巻(āvaṭṭa)に似ていることが知られるべきである。また、水魔(gaharakkhasa)が、守りのない自分の勢力圏に入ってきた人を圧倒して捕らえ、勢力圏外にいる者であっても魔術によって勢力圏に引き入れ、恐ろしい姿を見せるなどして、意のままにならず自分を助けることもできない状態にし、とり憑いて、外見や力や富や名声や幸福さえも奪い、大きな災難と不幸をもたらすように、女(mātugāma)もまた、如理作意(yonisomanasikāra)のない、不注意な男を、女のしぐさや振る舞いや艶かしさによって圧倒して捕らえ、英雄的な性質であっても、自身の容姿などによる誘惑によって、女の魔術にとり憑いたようにし、意のままにならず自分を助ける法である戒などを成し遂げられない状態にし、徳や外見などを奪い、大きな災難と不幸をもたらす。このように、女が水魔に似ていることが知られるべきである。それゆえに、“比丘たちよ、渦巻とは、これら五欲の同義語である。比丘たちよ、水魔とは、女の同義語である”と言われたのである。


Paṭisototi kho bhikkhave nekkhammassetaṃ adhivacananti ettha pabbajjā saha upacārena paṭhamajjhānaṃ vipassanāpaññā ca nibbānañca nekkhammaṃ nāma. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammaṃ nāma. Vuttañhetaṃ –

“逆流(paṭisota)とは、比丘たちよ、これは出離(nekkhamma)の同義語である”において、近行(upacāra)を伴う出家(pabbajjā)、初禅、正観の知恵(vipassanāpaññā)、そして涅槃が出離と呼ばれる。すべての善法も出離と呼ばれる。次のように言われている。


‘‘Pabbajjā [Pg.331] paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti.

“出家と初禅、涅槃と正観、すべての善法は、出離(nekkhamma)と呼ばれる”と。


Imesaṃ pana pabbajjādīnaṃ taṇhāsotassa paṭilomato paṭisotasadisatā veditabbā. Avisesena hi dhammavinayo nekkhammaṃ, tassa adhiṭṭhānaṃ pabbajjā ca, dhammavinayo ca taṇhāsotassa paṭisotaṃ vuccati. Vuttañhetaṃ –

これらの出家などは、渇愛の流れに逆らうことから、逆流に似ていることが知られるべきである。一般的に法と律(dhammavinaya)が出離であり、その確立が出家であり、法と律が渇愛の流れに対する逆流と呼ばれる。次のように言われている。


‘‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;

Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvutā’’ti. (dī. ni. 2.65;

ma. ni. 1.281;

saṃ. ni. 1.172);

“逆流し、巧みで、深く、見がたく、微細な(法を)、貪欲に染まった者たちは見ることがない。彼らは無明の闇(tamokhandha)に覆われているからである”と。


Vīriyārambhassāti catubbidhasammappadhānavīriyassa. Tassa kāmoghādibhedataṇhāsotasantaraṇassa hatthehi pādehi caturaṅganadīsotasantaraṇavāyāmassa sadisatā pākaṭāyeva. Tathā nadīsotassa tīre ṭhitassa cakkhumato purisassa kāmādiṃ catubbidhampi oghaṃ taritvā tassa paratīrabhūte nibbānathale ṭhitassa pañcahi cakkhūhi cakkhumato bhagavato sadisabhāvo. Tena vuttaṃ ‘‘cakkhumā puriso…pe… sammāsambuddhassā’’ti.

“精進の開始(vīriyārambha)”とは、四正勤の精進のことである。それが欲の暴流(kāmoghā)などの渇愛の流れを渡ることは、手足を使って四種の河の流れを渡ろうと努力することに似ていることは明白である。同様に、河の流れの岸に立つ眼ある人が、欲などの四種の暴流を渡り、その彼岸である涅槃の地に立つ五眼を備えた眼ある人、すなわち世尊に似ていること(も明白である)。それゆえに、“眼ある人が……乃至……正等覚者”と言われたのである。


Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – nadīsoto viya anuppabandhavasena pavattamāno taṇhāsoto, tena vuyhamāno puriso viya anamatagge saṃsāravaṭṭe paribbhamanato taṇhāsotena vuyhamāno satto, tassa tattha piyarūpasātarūpavatthusmiṃ abhiniveso viya imassa cakkhādīsu abhiniveso, saūmisāvaṭṭasagaharakkhaso heṭṭhārahado viya kodhupāyāsapañcakāmaguṇamātugāmasamākulo pañcorambhāgiyasaṃyojanasamūho, tamatthaṃ yathābhūtaṃ viditvā tassa nadīsotassa paratīre ṭhito cakkhumā puriso viya sakalaṃ saṃsārādīnavaṃ sabbañca ñeyyadhammaṃ yathābhūtaṃ viditvā taṇhāsotassa paratīrabhūte nibbānathale ṭhito samantacakkhu bhagavā, tassa purisassa tasmiṃ nadiyā sotena vuyhamāne purise anukampāya rahadassa rahadādīnavassa ca ācikkhanaṃ viya taṇhāsotena vuyhamānassa sattassa mahākaruṇāya bhagavato taṇhādīnaṃ tadādīnavassa ca vibhāvanā, tassa vacanaṃ asaddahitvā anusotagāmino [Pg.332] tassa purisassa tasmiṃ rahade maraṇappattimaraṇamattadukkhappattiyo viya bhagavato vacanaṃ asampaṭicchantassa apāyuppatti, sugatiyaṃ dukkhuppatti ca, tassa pana vacanaṃ saddahitvā hatthehi ca pādehi ca vāyāmakaraṇaṃ viya tena ca vāyāmena paratīraṃ patvā sukhena yathicchitaṭṭhānagamanaṃ viya bhagavato vacanaṃ sampaṭicchitvā taṇhādīsu ādīnavaṃ passitvā taṇhāsotassa paṭisotapabbajjādinekkhammavasena vīriyārambho, āraddhavīriyassa ca teneva vīriyārambhena taṇhāsotātikkamanaṃ nibbānatīraṃ patvā arahattaphalasamāpattivasena yathāruci sukhavihāroti.

ここに、比喩との対応関係がある。川の流れが絶え間なく続くように、続いて生じるのが渇愛の奔流であり、その流れに流される人のように、無始の輪廻において彷徨うがゆえに渇愛の奔流に流されるのが衆生である。その流れの中で、愛らしく喜ばしい対象に執着するように、この(衆生)が眼などに執着するのである。波や渦、鰐、羅刹、深い淵を伴うものとは、怒り、悶え、五欲、女、そして五下分結の集まりのことである。そのありのままの真実を知り、その川の流れの向こう岸に立つ、眼ある人のように、輪廻の全ての過患と知るべき全ての法をありのままに知って、渇愛の奔流の向こう岸である涅槃の地に立つのが、普眼(全ての眼を持つ)世尊である。その人が、その川の流れに流されている人に対して、憐れみから淵やその淵の危険を教えるように、渇愛の奔流に流される衆生に対して、世尊が大悲によって渇愛などの過患を明らかにされるのである。その人の言葉を信じず、流れに従って行く人が、その淵で死に至り、死ぬほどの苦しみに至るように、世尊の言葉を受け入れない者が、悪趣に生まれ、善趣において苦しみが生じるのである。しかし、その人の言葉を信じて、手足で努力するように、そしてその努力によって向こう岸に到達し、意のままの場所に幸福に赴くように、世尊の言葉を受け入れて渇愛などの過患を見、渇愛の奔流に逆らう出家や離欲によって精進を開始し、精進を開始した者がその精進の開始によって渇愛の奔流を超え、涅槃の岸に到達して阿羅漢果の三昧によって意のままに安楽に住むのである。


Gāthāsu sahāpi dukkhena jaheyya kāmeti jhānamaggādhigamatthaṃ samathavipassanānuyogaṃ karonto bhikkhu yadipi tesaṃ pubbabhāgapaṭipadā kicchena kasirena sampajjati, na sukhena vīthiṃ otarati pubbabhāgabhāvanāya kilesānaṃ balavabhāvato, indriyānaṃ vā atikkhabhāvato. Tathā sati sahāpi dukkhena jaheyya kāme, paṭhamajjhānena vikkhambhento tatiyamaggena samucchindanto kilesakāme pajaheyya. Etena dukkhapaṭipade jhānamagge dasseti.

諸々の偈の中の“苦しみと共にありながらも欲を捨てるべきである”とは、禅定と道の証得のために止観の修行に励む比丘が、たとえそれらの前段階の修行が困難で苦労して成就するものであっても、前段階の修行において煩悩が強力であるため、あるいは諸根が鋭くないために、安楽に道に入るのではないことを指している。そのようであっても、苦しみと共にありながらも諸欲を捨てるべきであり、初禅によって(煩悩を)鎮伏し、第三の道(不還道)によって断絶しつつ、煩悩欲を捨てるべきである。これによって、苦行道における禅定の道を説いている。


Yogakkhemaṃ āyatiṃ patthayānoti anāgāmitaṃ arahattaṃ icchanto ākaṅkhamāno. Ayañhettha adhippāyo – yadipi etarahi kicchena kasirena jhānapurimamagge adhigacchāmi, ime pana nissāya upari arahattaṃ adhigantvā katakicco pahīnasabbadukkho bhavissāmīti sahāpi dukkhena jhānādīhi kāme pajaheyyāti. Atha vā yo kāmavitakkabahulo puggalo kalyāṇamittassa vasena pabbajjaṃ sīlavisodhanaṃ jhānādīnaṃ pubbabhāgapaṭipattiṃ vā paṭipajjanto kicchena kasirena assumukho rodamāno taṃ vitakkaṃ vikkhambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sahāpi dukkhena jaheyya kāme’’ti. So hi kicchenapi kāme pajahanto jhānaṃ nibbattetvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanto anukkamena arahatte patiṭṭhaheyya. Tena vuttaṃ ‘‘yogakkhemaṃ āyatiṃ patthayāno’’ti.

“将来の瑜伽安穏を願いつつ”とは、不還果や阿羅漢果を望み、希求することである。ここでの意図はこうである。たとえ今は困難で苦労して禅定や前段階の道を証得するとしても、これらに依拠して、さらに上の阿羅漢果を証得し、なすべきことを成し遂げ、全ての苦しみを捨て去った者となるだろうと考えて、苦しみと共にありながらも禅定などによって諸欲を捨てるべきである、ということである。あるいは、欲尋の多い人物が、善友の助けによって、出家や戒の清浄、禅定などの前段階の修行を、困難で苦労しながら、涙を流し泣きながらもその尋(思考)を鎮伏することを指して、“苦しみと共にありながらも欲を捨てるべきである”と言われている。その者は、困難であっても諸欲を捨てて禅定を生じさせ、その禅定を基礎として観じ、次第に阿羅漢果に確立するのである。それゆえに、“将来の瑜伽安穏を願いつつ”と言われた。


Sammappajānoti vipassanāsahitāya maggapaññāya sammadeva pajānanto. Suvimuttacittoti tassa ariyamaggādhigamassa anantaraṃ phalavimuttiyā suṭṭhu vimuttacitto. Vimuttiyā phassaye tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ maggaphalādhigamanakāle [Pg.333] vimuttiṃ nibbānaṃ phassaye phuseyya pāpuṇeyya adhigaccheyya sacchikareyya. Upayogatthe hi ‘‘vimuttiyā’’ti idaṃ sāmivacanaṃ. Vimuttiyā vā ārammaṇabhūtāya tattha tattha taṃtaṃphalasamāpattikāle attano phalacittaṃ phassaye phuseyya pāpuṇeyya, nibbānogadhāya phalasamāpattiyā vihareyyāti attho. Sa vedagūti so vedasaṅkhātena maggañāṇena catunnaṃ saccānaṃ gatattā paṭividdhattā vedagū. Lokantagūti khandhalokassa pariyantaṃ gato. Sesaṃ suviññeyyameva.

“正知して”とは、観(ヴィパッサナー)を伴う道智によって、正しく知ることである。“善解脱心”とは、その聖道の証得の直後に、果の解脱によって十分に解脱した心のことである。“至るところで解脱に触れる(phassaye)”とは、それぞれの道果を証得する時に、解脱すなわち涅槃に触れ、到達し、証得し、現証することである。対格(目的格)の意味で“解脱に(vimuttiyā)”という属格が使われている。あるいは、解脱を対象として、それぞれの果等至の時に、自身の果心を(涅槃に)触れさせ、到達させ、涅槃に没入した果等至によって住むべきである、という意味である。“彼は通達者(vedagū)”とは、彼は智(veda)と呼ばれる道智によって、四聖諦に到達し、通達したゆえに通達者である。“世界の終焉に達した者(lokantagū)”とは、五蘊という世間の終わりに到達した者のことである。残りの部分は容易に理解できる。


Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十経の解説を終える。


11. Carasuttavaṇṇanā

11. 歩行経(チャラ・スッタ)の解説


110. Ekādasame caratoti gacchantassa, caṅkamantassa vā. Uppajjati kāmavitakko vāti vatthukāmesu avītarāgatāya tādise paccaye kāmapaṭisaṃyutto vā vitakko uppajjati ce, yadi uppajjati. Byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vāti āghātanimittabyāpādapaṭisaṃyutto vā vitakko, leḍḍudaṇḍādīhi paraviheṭhanavasena vihiṃsāpaṭisaṃyutto vā vitakko uppajjati ceti sambandho. Adhivāsetīti taṃ yathāvuttaṃ kāmavitakkādiṃ yathāpaccayaṃ attano citte uppannaṃ ‘‘itipāyaṃ vitakko pāpako, itipi akusalo, itipi sāvajjo, so ca kho attabyābādhāyapi saṃvattatī’’tiādinā nayena paccavekkhaṇāya abhāvato adhivāseti attano cittaṃ āropetvā vāseti ce. Adhivāsentoyeva ca nappajahati tadaṅgādippahānavasena na paṭinissajjati, tato eva na vinodeti attano cittasantānato na nudati na nīharati, tathā avinodanato na byantīkaroti na vigatantaṃ karoti. Ātāpī pahitatto yathā tesaṃ antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi evaṃ karoti, ayaṃ pana tathā na karotīti attho. Tathābhūtova na anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ na gameti. Na pajahati ce, na vinodeti cetiādinā ce-saddaṃ yojetvā attho veditabbo.

110. 第十一経において、“歩いている時に(carato)”とは、歩行している時、あるいは経行している時を指す。“欲尋が生じた場合(uppajjati kāmavitakko vā)”とは、事欲に対して離欲していないために、そのような条件の下で欲に関わる思考が生じるならば、ということである。“恚尋あるいは害尋”とは、怒りの対象に関連する恚尋、あるいは礫や杖などによって他者を害することに関連する害尋が生じることである。“容認する”とは、前述の欲尋などが、自身の心に縁に従って生じた時、“このように、この思考は悪であり、不善であり、有罪であり、それは自己を苦しめることにも繋がる”といった方法で省察することがないため、容認し、自身の心に載せて留まらせるならば、ということである。容認しながらも、“分断による放棄(tadaṅga-pahāna)”などによって捨て去らず、手放さず、それゆえに自身の心の連続体から排除せず、追い出さず、取り除かず、そのように排除しないために、消滅させず、終わらせないことを意味する。“熱意があり、自己を捧げた者”であれば、それらが心の中に(一瞬の)崩壊の瞬間さえも残らないようにするが、この者はそのようにしないという意味である。その状態のままで、“跡形もなく消し去ること(anabhāvaṃ)”をしない。“捨て去らないならば、排除しないならば”などのように、“ならば(ce)”という言葉を繋げて意味を理解すべきである。


Caranti caranto. Evaṃbhūtoti evaṃ kāmavitakkādipāpavitakkehi samaṅgībhūto. Anātāpī anottāpīti kilesānaṃ ātāpanassa vīriyassa [Pg.334] abhāvena anātāpī, pāputrāsaātāpanaparitāpanalakkhaṇassa ottappassa abhāvena anottāpī. Satataṃ samitanti sabbakālaṃ nirantaraṃ. Kusīto hīnavīriyoti kusalehi dhammehi parihāyitvā akusalapakkhe kucchitaṃ sīdanato kosajjasamannāgamena ca kusīto, sammappadhānavīriyābhāvena hīnavīriyo vīriyavirahitoti vuccati kathīyati. Ṭhitassāti gamanaṃ upacchinditvā tiṭṭhato. Sayanairiyāpathassa visesato kosajjapakkhikattā yathā taṃsamaṅgino vitakkā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘jāgarassā’’ti vuttaṃ.

“行じている(Caranti caranto)”について。“このような者(Evaṃbhūto)”とは、このように欲尋などの悪しき尋を具足している者のことである。“不精進・無慙愧(Anātāpī anottāpī)”とは、煩悩を焼き尽くす精進(ātāpana)が欠如しているため不精進であり、罪を恐れて焼き焦がれるような慙愧(ottappa)が欠如しているため無慙愧である。“常に、絶えず(Satataṃ samitaṃ)”とは、あらゆる時に、間断なくということである。“怠惰で精進の欠けた者(Kusīto hīnavīriyo)”とは、善法から退いて不善の側に卑しく沈み込んでいることから、懈怠(こさい)を具足しているために怠惰(kusīto)と呼ばれ、正精進の欠如により精進が欠け、精進を離脱した者であると言われる。“立っている者に(Ṭhitassa)”とは、歩行を止めて立っている者のことである。臥位(伏している状態)は特に懈怠の側であるため、その懈怠を具足する者に尋が生じることを示すために“目覚めている者に(jāgarassā)”と言われた。


Sukkapakkhe tañce, bhikkhave, bhikkhu nādhivāsetīti āraddhavīriyassāpi viharato anādimati saṃsāre cirakālabhāvitena tathārūpappaccayasamāyogena satisammosena vā kāmavitakkādi uppajjati ce, taṃ bhikkhu attano cittaṃ āropetvā na vāseti ce, abbhantare na vāseti ceti attho. Anadhivāsento kiṃ karotīti? Pajahati chaḍḍeti. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakena? Na hi, apica kho taṃ vinodeti nudati nīharati. Kiṃ balībaddaṃ viya patodena? Na hi, atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti. Yathā tesaṃ antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā te karoti. Kathaṃ pana te tathā karoti? Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhitā honti tathā ne karotīti vuttaṃ hoti.

浄らかな側(白法)について。“比丘よ、もし比丘がそれを容認しないならば(tañce, bhikkhave, bhikkhu nādhivāseti)”とは、精進を開始して住している者であっても、始まりのない輪廻において長い間培われてきた相応の縁の結合や、正念の忘却によって、欲尋などが生じた場合に、その比丘がそれを自らの心に上らせず、留め置かない(容認しない)という意味である。“容認しないとは何をするのか”と言えば、捨て去り、放り出すことである。籠でゴミを捨てるようなものか。そうではなく、それ(尋)を追い払い、退け、取り除くのである。突き棒で牛を追うようなものか。そうではなく、それを消滅させ、終焉させるのである。それら尋の内部に、たとえ断片さえも残らないように、それら尋を処理するのである。どのようにそれらを処理するのか。“非存在へと至らせる(Anabhāvaṃ gameti)”とは、次々に非存在へと至らせ、鎮伏断(vikkhambhanappahāna)によって、それらが完全に鎮伏された状態になるようにするのである。


Evaṃbhūtotiādīsu evaṃ kāmavitakkādīnaṃ anadhivāsanena suvisuddhāsayo samāno tāya ca āsayasampattiyā tannimittāya ca payogasampattiyā parisuddhasīlo indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū satisampajaññena samannāgato jāgariyaṃ anuyutto tadaṅgādivasena kilesānaṃ ātāpanalakkhaṇena vīriyena samannāgatattā ātāpī, sabbaso pāputrāsena samannāgatattā. Ottāpī satataṃ rattindivaṃ, samitaṃ nirantaraṃ samathavipassanābhāvanānuyogavasena catubbidhasammappadhānasiddhiyā, āraddhavīriyo pahitatto nibbānaṃ paṭipesitacittoti vuccati kathīyatīti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

“このような者(Evaṃbhūto)”等の句において。このように欲尋などを容認しないことによって意楽が極めて清浄であり、その意楽の成就と、それを原因とする加行(けぎょう)の成就によって、戒が清浄で、諸根の門を護り、食事において適量を知り、正念正知を具足し、覚醒に専念し、彼分断(tadaṅga)等によって煩悩を焼き尽くす特徴をもつ精進を具足しているために“精進(ātāpī)”であり、あらゆる面で罪を恐れる慙愧を具足しているために“慙愧(ottāpī)”であり、常に昼夜を問わず、絶えず止観の修行に専念することによって四正勤を成就し、精進を開始し(āraddhavīriyo)、涅槃に心を向けた(pahitatto)者であると言われる、という意味である。残りは既に述べられた方法と同じである。


Gāthāsu [Pg.335] gehanissitanti ettha gehavāsīhi apariccattattā gehavāsīnaṃ sabhāvattā gehadhammattā vā gehaṃ vuccati vatthukāmo. Atha vā gehapaṭibaddhabhāvato kilesakāmānaṃ nivāsaṭṭhānabhāvato taṃvatthukattā vā kāmavitakkādi gehanissitaṃ nāma. Kummaggaṃ paṭipannoti yasmā ariyamaggassa uppathabhāvato abhijjhādayo tadekaṭṭhadhammā ca kummaggo, tasmā kāmavitakkādibahulo puggalo kummaggaṃ paṭipanno nāma. Mohaneyyesu mucchitoti mohasaṃvattaniyesu rūpādīsu mucchito sammatto ajjhopanno. Sambodhinti ariyamaggañāṇaṃ. Phuṭṭhunti phusituṃ pattuṃ, so tādiso micchāsaṅkappagocaro abhabbo, na kadāci taṃ pāpuṇātīti attho.

偈における“家に依存した(gehanissitaṃ)”について。ここでは、在家の者たちによって放棄されていないため、あるいは在家の者たちの性質・法であるため、家(geha)とは事欲(vatthukāma)を指す。あるいは、家に結びついた状態であること、煩悩欲の居住場所であること、あるいはそれを土台とすることから、欲尋などを“家に依存したもの”と呼ぶ。“邪道に入った者(Kummaggaṃ paṭipanno)”とは、聖なる道の外道(脇道)であることから、貪欲などのそれと同一の法が邪道(悪道)であり、ゆえに欲尋などが多い人を“邪道に入った者”と呼ぶ。“眩惑されるべきものに溺れた(Mohaneyyesu mucchito)”とは、痴(迷い)を生じさせる色(形)などに溺れ、酔いしれ、執着していることである。“悟り(Sambodhi)”とは、聖道智のことである。“触れる(Phuṭṭhuṃ)”とは、触れること、到達することである。そのような邪顚倒した思考の境地にいる者は、不適格(abhabbo)であり、決してそれに到達することはない、という意味である。


Vitakkaṃ samayitvānāti yathāvuttaṃ micchāvitakkaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalehi vūpasametvā. Vitakkūpasame ratoti navannampi mahāvitakkānaṃ accantavūpasamabhūte arahatte nibbāne eva vā ajjhāsayena rato abhirato. Bhabbo so tādisoti so yathāvutto sammā paṭipajjamāno puggalo pubbabhāge samathavipassanābalena sabbavitakke yathārahaṃ tadaṅgādivasena vūpasametvā ṭhito, vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ nibbānasaṅkhātañca anuttaraṃ sambodhiṃ phuṭṭhuṃ adhigantuṃ bhabbo samatthoti.

“尋を静めて(Vitakkaṃ samayitvānā)”とは、上述の邪尋を、省察と修習の力によって静めることである。“尋の静止を喜ぶ(Vitakkūpasame rato)”とは、九つの大尋が完全に静止した境地である阿羅漢果、あるいは涅槃そのものに意楽をもって喜び、楽しむことである。“そのような彼は適格である(Bhabbo so tādiso)”とは、上述のように正しく行じている人が、事前の段階において止観の力により、すべての尋を相応に彼分断等によって静めて確立し、観(ヴィパッサナー)に励み、道の順序に従って、阿羅漢道智と称される、また涅槃と称される無上の悟りに触れ、獲得するのに適格であり、能力があるということである。


Ekādasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十一の経の注釈が終了した。


12. Sampannasīlasuttavaṇṇanā

12. 具足戒経(Sampannasīlasutta)の注釈


111. Dvādasame sampannasīlāti ettha tividhaṃ sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgīmadhuravasena. Tesu –

111. 第十二の経における“具足せる戒(sampannasīlā)”について。ここで“具足(sampanna)”には、円満(paripuṇṇa)、成就(samaṅgī)、美味(madhura)の三種の意味がある。それらの中で──


‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe’’ti. (jā. 1.14.1) –

“コーシヤよ、鸚鵡たちが円満(sampannaṃ)なサーリ米の田を食べている。バラモンよ、あなたに告げよう、私は彼らを遮ることができない”(ジャータカ 1.14.1)──


Ettha paripuṇṇattho sampannasaddo. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) ettha samaṅgibhāvattho sampannasaddo. ‘‘Imissā, bhante, mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṃ [Pg.336] sampannaṃ – seyyathāpi khuddamadhuṃ anīlakaṃ, evamassāda’’nti (pārā. 17) ettha madhurattho sampannasaddo. Idha pana paripuṇṇatthepi samaṅgibhāvepi vaṭṭati, tasmā sampannasīlāti paripuṇṇasīlā hutvātipi, sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho veditabbo.

ここでは“具足(sampanna)”という言葉は円満の意味である。“この別解脱律儀(波羅提木叉)を備え、具え、至り、等至し、具足し(sampanno)、具備している”(ヴィバンガ 511)においては、“具足(sampanna)”という言葉は成就の意味である。“尊師よ、この大地の地下層は、あたかも不純物のない純粋な蜂蜜のように、そのように美味(sampannaṃ)であります”(波羅夷 17)においては、“具足(sampanna)”という言葉は美味の意味である。しかし、ここでは円満の意味でも成就の意味でも通用する。したがって、“具足せる戒(sampannasīlā)”とは“戒を円満にした者”としても、あるいは“戒を具足した者”としても、このようにその意味を知るべきである。


Tattha ‘‘paripuṇṇasīlā’’ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūri viya paripuṇṇaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘khettadosavigamena khettapāripūri viya sīladosavigamena sīlapāripūri vuttā’’ti. ‘‘Sīlasamaṅgino’’ti iminā pana atthena sīlena samaṅgībhūtā samodhānagatā samannāgatā hutvā viharathāti vuttaṃ hoti. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ānisaṃsadassanena ca. Tadubhayampi visuddhimagge (visuddhi. 1.20-21) vuttanayena veditabbaṃ. Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā jeṭṭhakasīlaṃ dassetītiādinā ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Kimassa uttari karaṇīyanti evaṃ sampannasīlānaṃ viharataṃ tumhākaṃ kinti siyā uttari kātabbaṃ, paṭipajjitabbanti ceti attho.

“円満せる戒”とは、田の欠点が去ることによって田が円満になるように、戒の欠点が去ることによって戒が円満であることを、この意味において示している。それゆえ“田の欠点の除去により田の円満が説かれるように、戒の欠点の除去により戒の円満が説かれた”と言われる。“具戒者”とは、この意味によって、戒によって具足した者、和合した者、備わった者となって住せよ、と言われている。そこでは、二つの理由によって戒の具足がある。すなわち、戒の不成就による過失を見ることと、戒の成就による利益を見ることによってである。その両方は、‘清浄道論’で説かれた方法によって知られるべきである。そこで“戒を具足せる者として”という言葉により、世尊は四種遍浄戒を指示し、“別解脱律儀の制止により守られ”という言葉により、第一の戒(波羅提木叉の戒)を示していることなどについては、既に前述した通りである。“それ以上に何をなすべきか”とは、このように戒を具足して住しているあなた方にとって、さらに何をなすべきか、何を実践すべきか、という意味である。


Evaṃ ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādinā sampādanūpāyena saddhiṃ sīlasampadāya bhikkhū niyojento anekapuggalādhiṭṭhānaṃ katvā desanaṃ ārabhitvā idāni yasmā ekapuggalādhiṭṭhānavasena pavattitāpi bhagavato desanā anekapuggalādhiṭṭhānāva hoti sabbasādhāraṇattā, tasmā taṃ ekapuggalādhiṭṭhānavasena dassento ‘‘carato cepi, bhikkhave, bhikkhuno’’tiādimāha.

このように“比丘たちよ、戒を具足して住せよ”等の言葉により、成就のための手段とともに戒の成就へと比丘たちを促し、多人数に基づいた教示を開始されたが、今は、一人の人に基づいた形式で説かれたとしても、世尊の教えはすべての人に共通するものであるがゆえに多人数に基づいたものである。それゆえ、それを一人の人に基づいた形式で示すために、“比丘たちよ、もし比丘が歩いている時でも”等と仰ったのである。


Tattha abhijjhāyati etāyāti abhijjhā, parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇassa lobhassetaṃ adhivacanaṃ. Byāpajjati pūtibhavati cittaṃ etenāti byāpādo, ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinayappavattassa ekūnavīsatiāghātavatthuvisayassa dosassetaṃ adhivacanaṃ. Ubhinnampi ‘‘tattha katamo kāmacchando? Yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosāna’’nti (dha. sa. 1159), tathā ‘‘lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūla’’ntiādinā (dha. sa. 391), ‘‘doso dussanā dussitattaṃ [Pg.337] byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassā’’tiādinā (dha. sa. 418, 1237) ca vitthāro veditabbo. Vigato hotīti ayañca abhijjhā, ayañca byāpādo vigato hoti apagato, pahīno hotīti attho. Ettāvatā kāmacchandanīvaraṇassa ca byāpādanīvaraṇassa ca pahānaṃ dassitaṃ hoti.

その中で、それによって貪る(執着する)から“貪欲”であり、他人の財物を欲しがるという特徴を持つ貪(ロバ)の別名である。それによって心が壊れ、腐敗するから“瞋恚”であり、“私に不利益を与えた”等の方法で生じる十九の怨恨の対象としての瞋(ドーサ)の別名である。その両方の詳細は、‘法集論’の“そこにおける欲愛とは何か。諸々の欲における欲愛、欲の愛着、欲の渇き、欲の熱悩、欲の眩惑、欲の耽溺である”という箇所、また“貪とは、貪ること、貪る状態、染着、染着すること、染着した状態、貪欲、不善根としての貪である”等の箇所、さらに“瞋とは、いらだつこと、いらだっている状態、反抗、反抗すること、反抗した状態、矛盾、対立、激しさ、荒々しさ、心の不快である”等の箇所によって知られるべきである。“去っている”とは、この貪欲と、この瞋恚が、去っており、離れており、断じられているという意味である。これによって、欲愛蓋と瞋恚蓋の断絶が示されている。


Thinamiddhanti thinañceva middhañca. Tesu cittassa akammaññatā thinaṃ, ālasiyassetaṃ adhivacanaṃ, vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ akammaññatā middhaṃ, pacalāyikabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Ubhinnampi ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā olīyanā sallīyanā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā onāho pariyonāho’’tiādinā (dha. sa. 1162-1163) nayena vitthāro veditabbo.

“惛沈睡眠”とは、惛沈と睡眠のことである。それらのうち、心の不活性さが惛沈であり、これは懈怠(怠慢)の別名である。受などの三つの蘊(受・想・行)の不活性さが睡眠であり、これは居眠りの状態の別名である。両方の詳細は、‘法集論’の“そこにおける惛沈とは何か。心の不健康、不活性、沈滞、ひきこもりである。そこにおける睡眠とは何か。体の不健康、不活性、覆い、包み込みである”等の方法によって知られるべきである。


Uddhaccakukkuccanti uddhaccañceva kukkuccañca. Tattha uddhaccaṃ nāma cittassa uddhatākāro, kukkuccaṃ nāma akatakalyāṇassa katapāpassa tappaccayā vippaṭisāro. Ubhinnampi ‘‘tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassā’’tiādinā (dha. sa. 1165) vitthāro. ‘‘Akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttānaṃ; kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’ntiādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) pavattiākāro veditabbo.

“掉挙後悔”とは、掉挙と後悔のことである。その中で、掉挙とは心の浮ついた状態をいい、後悔とは、善をなさなかったこと、あるいは悪をなしたことによる後悔(悔恨)をいう。両方の詳細は、‘法集論’の“そこにおける掉挙とは何か。心の浮つき、静まらないこと、心の散乱、狼狽である”等の箇所、また“ああ、私は善をなさなかった、福をなさなかった、恐怖からの保護をなさなかった。悪をなした、残忍なことをした、罪を犯した”等の現れ方によって知られるべきである。


Vicikicchāti buddhādīsu saṃsayo. Tassā ‘‘satthari kaṅkhati vicikicchati, nādhimuccati na sampasīdatī’’tiādinā (vibha. 915), ‘‘tattha katamā vicikicchā? Yā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho’’tiādinā (dha. sa. 1008) ca nayena vitthāro veditabbo.

“疑”とは、仏陀などに対する疑いである。その詳細は、“師(仏)に対して疑い、惑い、信解せず、浄信しない”等の箇所、また‘法集論’の“そこにおける疑とは何か。疑い、疑うこと、疑っている状態、疑念、迷い、二股、二つの道、不信、不確実な把握、動揺、ためらい、没入できないこと、心の硬直、心の当惑である”等の方法によって知られるべきである。


Ettha ca abhijjhābyāpādādīnaṃ vigamavasena ca pahānavasena ca tesaṃ vikkhambhanameva veditabbaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

そしてここで、貪欲や瞋恚などの“去ること”や“断ずること”によって、それらの鎮伏(抑圧)のみが知られるべきである。それを意図して次のように説かれた。


‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato [Pg.338] sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ upasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodhetī’’ti (vibha. 508).

“彼は世における貪欲を捨てて、貪欲を去った心で住し、貪欲から心を清める。瞋恚の汚れを捨てて、瞋恚のない心で住し、瞋恚の汚れから心を清める。惛沈睡眠を捨てて、惛沈睡眠を去った者として住し、光明を想い、正念正知して、惛沈睡眠から心を清める。掉挙後悔を捨てて、浮つかずに住し、内面において静まった心で、掉挙後悔から心を清める。疑を捨てて、疑を乗り越えた者として住し、諸々の善法において疑うことなく、疑から心を清める”と。


Tattha yathā nīvaraṇānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ veditabbaṃ. Kathañca nesaṃ pahānaṃ hoti? Kāmacchandassa tāva asubhanimitte yonisomanasikārena pahānaṃ hoti, subhanimitte ayonisomanasikārenassa uppatti. Tenāha bhagavā –

そこで、いかにして蓋(五蓋)の断絶があるかを知るべきである。いかにしてそれらの断絶があるのか。まず、欲愛については、不浄相に対する如理作意(正しい注意)によって断絶があり、浄相に対する非如理作意によってそれが発生する。それゆえ、世尊は次のように仰った。


‘‘Atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ. Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya, uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、浄相(美しく好ましい相)がある。そこにおいて、非如理作意を多くなすこと、これが未生の欲愛を生じさせ、あるいは生じた欲愛を増大させ広大にさせるための糧である”と。


Evaṃ subhanimitte ayonisomanasikārena uppajjantassa kāmacchandassa tappaṭipakkhato asubhanimitte yonisomanasikārena pahānaṃ hoti. Tattha asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi, yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro, pathamanasikāro, anicce aniccanti vā, dukkhe dukkhanti vā, anattani anattāti vā, asubhe asubhanti vā manasikāro. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati. Tenāha bhagavā –

このように浄相(美しい兆候)に対して、非如理作意(誤った注意)を向けることによって生じる欲貪は、その対治となる不浄相(不浄の兆候)への如理作意(正しい注意)によって断ぜられる。そこにおいて、不浄相とは、不浄そのもの、あるいは不浄を対象とすることであり、如理作意とは、便宜に適った作意、正道に則った作意、あるいは、無常なものに対して‘無常である’と、苦に対して‘苦である’と、無我に対して‘無我である’と、不浄に対して‘不浄である’と作意することである。それをそこで多修する者において、欲貪は断じられる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。


‘‘Atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya, uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、不浄相がある。そこにおいて如理作意を多修すること、これが、未だ生じていない欲貪を生じさせないため、あるいは、既に生じている欲貪を断じるための糧である(相応部 5.232)。”


Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassapi kāmacchando pahīyati, bhāventassapi, indriyesu pihitadvārassapi catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tena vuttaṃ –

また、六つの法が欲貪の断絶に資する。すなわち、不浄相を学習すること、不浄観の修習に専念すること、諸の根(感官)の門を守ること、食事における節度を知ること、善友を持つこと、適切な会話をすることである。十種の不浄相を学習する者においても、また修習する者においても、根の門を閉ざす者においても、あるいは四、五口の(食事の)余地がある時に水を飲んで命を繋ぐという食事の節度を知る者においても、欲貪は断じられる。それゆえ、次のように言われた。


‘‘Cattāro [Pg.339] pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

“(食事の際、満腹になるまであと)四、五口というところで、食べるのをやめて水を飲むべきである。これは、精進する比丘が安楽に住するために十分である(長老の詩 983)。”


Asubhakammikatissattherasadise kalyāṇamitte sevantassapi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

不浄業のティッサ長老のような善友に親近する者においても、欲貪は断じられる。また、起居において十種の不浄に基づいた適切な会話によっても、欲貪は断じられる。それゆえ、“六つの法が欲貪の断絶に資する”と言われたのである。


Paṭighanimitte āyonisomanasikārena byāpādassa uppādo hoti. Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ, paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ. Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇo eva. Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha bhagavā –

障碍の兆候( paṭighanimitta )に対して、非如理作意(誤った注意)を向けることによって、瞋恚(悪意)が生じる。そこにおいて、障碍そのものも、障碍の対象も、障碍の兆候である。非如理作意はあらゆる場所で同一の特相を持つ。その兆候に対してそれを多修する者において、瞋恚が生じる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。


‘‘Atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṃ. Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya, uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、障碍の兆候がある。そこにおいて非如理作意を多修すること、これが、未だ生じていない瞋恚を生じさせ、あるいは、既に生じている瞋恚を増大・増広させるための糧である(相応部 5.232)。”


Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati, ‘‘cetovimuttī’’ti pana appanāva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati. Tenāha bhagavā –

しかし、慈しみの心解脱( mettā cetovimutti )への如理作意によって、それは断ぜられる。そこにおいて“慈しみ”と言われるとき、安止定( appanā )も近行定( upacāra )も含まれるが、“心解脱”と言われるときは、安止定のみを指す。如理作意については、既に述べた通りの特相である。それをそこで多修する者において、瞋恚は断ぜられる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。


‘‘Atthi, bhikkhave, mettācetovimutti. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、慈しみの心解脱がある。そこにおいて如理作意を多修すること、これが、未だ生じていない瞋恚を生じさせず、あるいは、既に生じている瞋恚を断じるための糧である(相応部 5.232)。”


Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho, mettābhāvanā, kammassakatāpaccavekkhaṇā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Odhisakānodhisakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassapi byāpādo pahīyati, odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassapi byāpādo pahīyati, ‘‘tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni [Pg.340] vināsetuṃ sakkhissasi nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṃ nāma vītaccikaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatā viya hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya, paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etasseva esa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa cāti ubhayesaṃ kammassakataṃ paccavekkhatopi, paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassapi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati, ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

また、六つの法が瞋恚(悪意)の断絶に資する。すなわち、慈しみの兆候を学習すること、慈しみの修習、業自性の省察、思惟の多修、善友を持つこと、適切な会話をすることである。限定的あるいは非限定的に、あるいは方角へ広めることによって慈しみを学習する者においても、また限定的・非限定的に方角へ広めることで慈しみを修習する者においても瞋恚は断じられる。“お前は彼に対して怒って何をするつもりか。彼の戒などを壊すことができるのか。お前は自分の業によってこの世に来、自分の業によって去っていくのではないか。他人に怒るということは、燃え盛る炭や熱せられた鉄棒、あるいは糞便などを手に取って、他人を叩こうとするようなものである。彼もお前に対して怒って何ができるだろうか。お前の戒などを壊すことができるだろうか。彼も自分の業によって来、自分の業によって去っていくのである。それは、受け取られない贈り物のようであり、逆風に投げられた一握りの塵のようであって、彼の怒りは彼自身の頭の上に落ちるであろう”。このように自分と他人の双方の業自性を省察する者においても、また省察して思惟に留まる者においても、アッサグッタ長老のように慈しみの修習に喜ぶ善友に親近する者においても、瞋恚は断じられる。また、起居において慈しみに基づいた適切な会話によっても断じられる。それゆえ、“六つの法が瞋恚の断絶に資する”と言われたのである。


Aratiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti. Arati nāma ukkaṇṭhitatā, tandī nāma kāyālasiyaṃ, vijambhitā nāma kāyavinamanā, bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho, cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati. Tenāha bhagavā –

不快感などに対して非如理作意を向けることによって、惛沈睡眠(倦怠と眠気)が生じる。不快感( arati )とは嫌気がさすこと、倦怠( tandī )とは身体の怠慢、あくび( vijambhitā )とは身体の屈伸、食後の昏迷( bhattasammado )とは食後の朦朧やほてり、心の沈滞( cetaso līnattaṃ )とは心の沈んだ状態である。これらの不快感などに対して非如理作意を多修する者において、惛沈睡眠が生じる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。


‘‘Atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ. Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、不快感、倦怠、あくび、食後の昏迷、心の沈滞がある。そこにおいて非如理作意を多修すること、これが、未だ生じていない惛沈睡眠を生じさせ、あるいは、既に生じている惛沈睡眠を増大・増広させるための糧である(相応部 5.232)。”


Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārena thinamiddhassa pahānaṃ hoti. Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ, nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ, parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati. Tenāha –

しかし、始起界( vīriya の初期段階)などに対する如理作意によって、惛沈睡眠は断ぜられる。始起界とは、最初の努力の精進であり、勇猛界( nikkamadhātu )とは、懈怠から抜け出ているため、それよりも強力なものであり、展転界( parakkamadhātu )とは、次々と高い境地を克服していくため、さらに強力なものである。この三段階の精進に対して如理作意を多修する者において、惛沈睡眠は断じられる。それゆえ、次のように言われた。


‘‘Atthi, bhikkhave, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa [Pg.341] vā thinamiddhassa anuppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、始起界、勇猛界、展転界がある。そこにおいて如理作意を多修すること、これが、未だ生じていない惛沈睡眠を生じさせず、あるいは、既に生じている惛沈睡眠を断じるための糧である(相応部 5.232)。”


Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti, atibhojane nimittaggāho – iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Āharahatthakabhuttavamitakatatthavaṭṭakaalaṃsāṭakakākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hoti. Evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassapi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassapi, rattiṃ candālokaṃ dīpālokaṃ ukkālokaṃ divā sūriyālokaṃ manasikarontassapi, abbhokāse vasantassapi mahākassapattherasadise vigatathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassapi thinamiddhaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

さらに、惛沈睡眠(こんじんすいめん)の捨断に資する六つの法がある。すなわち、過食に対する相(特徴)の把握、威儀の変更、光明想の作意、露地(屋外)に住むこと、善友であること、適当な会話である。実際、手を引かれるまで食べる、吐くまで食べる、その場で転がるほど食べる、衣を緩めるほど食べる、烏が突っつくほど口いっぱいに頬張るといった過食をして、夜の場所や昼の場所で座って沙門法を実践する者には、惛沈睡眠が大象のようにのしかかってやって来る。しかし、四、五口分の余裕を残して、飲み物を飲み、命を維持する程度の習慣を持つ比丘には、それは起こらない。このように過食に対する相を把握する者にとっても、惛沈睡眠は断たれる。また、ある威儀において惛沈睡眠に陥ったとき、そこから他の威儀に変更する者にとっても、夜には月光、灯火の光、松明の光を、昼には日光を作意する者にとっても、露地に住む者にとっても、大カッサパ長老のように惛沈睡眠を脱した善友に親近する者にとっても、惛沈睡眠は断たれる。また、立位や座位などにおいて、頭陀行に基づいた適当な会話によっても、それは断たれる。それゆえに‘六つの法が惛沈睡眠の捨断に資する’と言われたのである。


Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro, atthato taṃ uddhaccakukkuccameva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati. Tenāha –

心の静まりがない状態(不寂静)において、如理ならざる作意によって掉挙悪作(じょうこおさ)が生じる。不寂静とは、静まっていない有様をいい、実体的にはそれは掉挙悪作そのものである。そのことに対して如理ならざる作意を多々行う者に、掉挙悪作が生じる。それゆえに次のように説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo. Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、心の不寂静がある。それに対して如理ならざる作意を多々行うこと、これが、未生の掉挙悪作を生じさせ、あるいは生じている掉挙悪作を増大させ、広大にさせるための糧(食物)である”(相応部5.232)


Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tenāha –

しかし、三昧(定)と称される心の寂静においては、如理なる作意によって、それ(掉挙悪作)の捨断がなされる。それゆえに次のように説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、心の寂静がある。それに対して如理なる作意を多々行うこと、これが、未生の掉挙悪作を生じさせないため、あるいは生じている掉挙悪作を捨断するための糧である”(相応部5.232)


Apica [Pg.342] cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuḍḍhasevitā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, kappiyākappiyaparipucchābahulassapi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi, vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassapi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

さらに、掉挙悪作の捨断に資する六つの法がある。多聞であること、質問すること、律に精通していること、長老方に仕えること、善友であること、適当な会話である。実際、多聞であることによって、一つ、二つ、三つ、四つ、あるいは五つのニカーヤを、経文と意味の両面から学ぶ者にとっても、掉挙悪作は断たれる。また、許されること、許されないことについて繰り返し質問する者、律の制定事項において熟達しているために精通している者、徳の高い長老比丘たちのもとに参じる者、ウパーリ長老のような持律の善友に親近する者にとっても、掉挙悪作は断たれる。また、立位や座位などにおいて、許されること、許されないことに基づいた適当な会話によっても、それは断たれる。それゆえに‘六つの法が掉挙悪作の捨断に資する’と言われたのである。


Vicikicchāṭṭhāniyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti. Vicikicchāṭṭhāniyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha –

疑(ぎ)の拠り所となる諸々の法において、如理ならざる作意によって、疑が生じる。疑の拠り所となる諸法とは、繰り返し疑う原因となるため、疑そのものである。そのことに対して如理ならざる作意を多々行う者に、疑が生じる。それゆえに次のように説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, vicikicchāṭṭhāniyā dhammā. Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya, uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、疑の拠り所となる諸法がある。それに対して如理ならざる作意を多々行うこと、これが、未生の疑を生じさせ、あるいは生じている疑を増大させ、広大にさせるための糧である”(相応部5.232)


Kusalādidhammesu pana yonisomanasikārena vicikicchāya pahānaṃ hoti. Tenāha –

しかし、善法などの諸法において、如理なる作意によって疑の捨断がなされる。それゆえに次のように説かれた。


‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā, sāvajjānavajjā dhammā, sevitabbāsevitabbā dhammā, hīnapaṇītā dhammā, kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya, uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“比丘たちよ、善法と不善法、有罪の法と無罪の法、親近すべき法と親近すべからざる法、下劣な法と勝妙な法、黒と白に分類される法がある。それらに対して如理なる作意を多々行うこと、これが、未生の疑を生じさせないため、あるいは生じている疑を捨断するための糧である”(相応部5.232)


Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti[Pg.343]. Bāhusaccavasenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassapi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha kusalādibhedesu dhammesu paripucchābahulassapi, vinaye ciṇṇavasībhāvassapi, tīsu ratanesu okappanīya, saddhāsaṅkhāta, adhimokkhabahulassapi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassapi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti.

さらに、疑の捨断に資する六つの法がある。多聞であること、質問すること、律に精通していること、信解(勝解)が多いこと、善友であること、適当な会話である。多聞のあり方によって、一つ、あるいは……(中略)……五つのニカーヤを経文と意味の両面から学ぶ者にとっても、疑は断たれる。また、三宝について、あるいは善法などの分類において、繰り返し質問する者、律において熟達した者、三宝において確信的であり信仰(信)と称される信解が多い者、信解脱のバッカリ長老のような善友に親近する者にとっても、疑は断たれる。また、立位や座位などにおいて、三宝の功徳に基づいた適当な会話によっても、それは断たれる。それゆえに‘六つの法が疑の捨断に資する’と言われたのである。


Ettha ca yathāvuttehi tehi tehi dhammehi vikkhambhanavasena pahīnānaṃ imesaṃ nīvaraṇānaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tāva arahattamaggena accantappahānaṃ hoti, tathā thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca. Byāpādanīvaraṇassa pana kukkuccanīvaraṇassa ca anāgāmimaggena, vicikicchānīvaraṇassa sotāpattimaggena accantappahānaṃ hoti. Tasmā tesaṃ tathā pahānāya upakāradhamme dassetuṃ ‘‘āraddhaṃ hoti vīriya’’ntiādi āraddhaṃ. Idameva vā yathāvuttaṃ abhijjhādīnaṃ nīvaraṇānaṃ pahānaṃ, yasmā hīnavīriyatāya kusītena, anupaṭṭhitassatitāya muṭṭhassatinā, apaṭippassaddhadarathatāya sāraddhakāyena, asamāhitatāya vikkhittacittena na kadācipi te sakkā nibbattetuṃ, pageva itaraṃ, tasmā yathā paṭipannassa so abhijjhādīnaṃ vigamo pahānaṃ sambhavati, taṃ dassetuṃ ‘‘āraddhaṃ hoti vīriya’’ntiādi āraddhaṃ. Tassattho – tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahānāya sabbesampi vā saṃkilesadhammānaṃ samucchindanatthāya vīriyaṃ āraddhaṃ hoti, paggahitaṃ asithilappavattanti vuttaṃ hoti. Āraddhattā eva ca antarā saṅkocassa anāpajjanato asallīnaṃ.

ここで、前述の種々の法によって鎮伏(鎮圧)の形でのこれら蓋(五蓋)の断滅について、まず欲貪蓋は阿羅漢道によって完全に断たれ、惛沈睡眠蓋と掉挙蓋も同様である。一方、瞋恚蓋と悪作蓋は不還道によって、疑蓋は預流道によって完全に断たれる。それゆえ、それらをそのように断ずるための助けとなる法を示すために、“精進が起こされ”云々(の一節)が始められた。あるいは、まさにこの前述の貪欲等の蓋の断滅は、精進が劣る懈怠(けだい)者、正念が確立していない失念者、苦悩が鎮まっていない身に熱悩ある者、定まっていない散乱心を持つ者には、決して成就することはできず、ましてや他の(聖なる道)は言うまでもない。それゆえ、正しく実践する者に、どのようにその貪欲等の離散と断滅が可能となるかを示すために、“精進が起こされ”云々が始められた。その意味は、それらの蓋を断ずるため、あるいはすべての煩悩(雑染法)を断ち切るために、精進が開始され、奮励され、弛むことなく持続されているということである。また、開始されているがゆえに、途中で萎縮することがないので“不退転(沈滞しない)”と言われる。


Upaṭṭhitā sati asammuṭṭhāti na kevalañca vīriyameva, satipi ārammaṇābhimukhabhāvena upaṭṭhitā hoti, tathā upaṭṭhitattā eva ca cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇasamatthatāya asammuṭṭhā. Passaddhoti kāyacittadarathappassambhanena kāyopissa passaddho hoti. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopissa passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo’’ti avisesetvā ‘‘passaddho kāyo’’ti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca passaddhattā eva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampissa sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya hoti, samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandanaṃ niriñjananti.

“正念が確立し、忘失することなく”とは、単に精進だけでなく、正念もまた対象に向かうことで確立されており、そのように確立されているがゆえに、久しく前になされたことや久しく前に語られたことを記憶する能力があるために“忘失しない”のである。“軽安(けいあん)である”とは、身体と心の熱悩が静まることによって、その者の身体もまた軽安であること。そこにおいて、名身(心)が軽安であれば色身(肉体)もまた軽安であるから、“名身・色身”と区別せずに“身が軽安である”と言われた。“興奮していない(不躁)”とは、軽安であるがゆえに興奮しておらず、“熱悩が去っている”と言われる。“心は定まり、一境性(いっきょうせい)である”とは、その者の心もまた正しく置かれ、よく落ち着き、恰も安止(あんじ)したかのようになっていることであり、定まっているがゆえに一境であり、不動であり、揺らぎがなく、動揺しないということである。


Ettāvatā [Pg.344] jhānamaggānaṃ pubbabhāgapaṭipadā kathitā. Tenevāha –

これによって、禅定と道の準備段階(前分)の実践が説かれた。それゆえに次のように言われた。


‘‘Carampi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitattoti vuccatī’’ti (itivu. 110).

“比丘たちよ、歩いている時であっても、比丘がこのようであれば、熱心で、畏怖の念(慚愧)があり、常に絶えず精進を奮い起こし、身を挺している(身を捧げている)と言われる”(‘如是語経’110)。


Tassattho heṭṭhā vutto eva.

その意味は、すでに以前に述べた通りである。


Gāthāsu yataṃ careti yatamāno careyya, caṅkamanādivasena gamanaṃ kappentopi ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.651-662; vibha. 390) nayena vuttasammappadhānavīriyavasena yatanto ghaṭento vāyamanto yathā akusalā dhammā pahīyanti, kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, evaṃ gamanaṃ kappeyyāti attho. Esa nayo sesesupi. Keci pana ‘‘yata’’nti etassa saṃyatoti atthaṃ vadanti. Tiṭṭheti tiṭṭheyya ṭhānaṃ kappeyya. Accheti nisīdeyya. Sayeti nipajjeyya. Yatamenaṃ pasārayeti etaṃ pasāretabbaṃ hatthapādādiṃ yataṃ yatamāno yathāvuttavīriyasamaṅgīyeva hutvā pasāreyya, sabbattha pamādaṃ vijaheyyāti adhippāyo.

偈の中の“慎みて歩み”とは、努め励んで歩むべきであり、経行などによって移動を行っている時でも、“未生のアクマ(不善法)を生じさせないために意欲を生じ、努力する”云々の方法で説かれた正勤(しょうごん)の精進によって、努め、励み、努力し、不善法が断たれ、善法が修習の完成に至るように、そのように移動を行うべきであるという意味である。この方法は他(の姿勢)についても同様である。しかし、ある人々は“yata(慎みて)”という言葉を“制した(自制した)”という意味であると言う。“立ち”とは、立つべきであり、直立の姿勢を保つこと。“座し”とは、座るべきこと。“臥す”とは、横たわるべきこと。“この(手足などを)慎みて伸ばす”とは、その伸ばすべき手足などを、慎み、努め励みつつ、前述の精進を備えた者となって伸ばすべきであり、あらゆる(姿勢の)場合に放逸を捨てるべきであるという意図である。


Idāni yathā paṭipajjanto yataṃ yatamāno nāma hoti, taṃ paṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘uddha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha uddhanti upari. Tiriyanti tiriyato, puratthimadisādivasena samantato disābhāgesūti attho. Apācīnanti heṭṭhā. Yāvatā jagato gatīti yattakā sattasaṅkhārabhedassa lokassa pavatti, tattha sabbatthāti attho. Ettāvatā anavasesato sammasanañāṇassa visayaṃ saṅgahetvā dasseti. Samavekkhitāti sammā hetunā ñāyena avekkhitā, aniccādivasena vipassakoti vuttaṃ hoti. Dhammānanti sattasuññānaṃ. Khandhānanti rūpādīnaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ. Udayabbayanti udayañca vayañca. Idaṃ vuttaṃ hoti – upari tiriyaṃ adhoti tisaṅgahe sabbasmiṃ loke atītādibhedabhinnānaṃ pañcupādānakkhandhasaṅkhātānaṃ sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ aniccatādisammasanādhigatena udayabbayañāṇena pañcavīsatiyā ākārehi udayaṃ, pañcavīsatiyā ākārehi vayañca samavekkhitā samanupassitā bhaveyyāti.

今、どのように実践する者が“慎み努める者”であるか、その実践を示すために“上に”云々が説かれた。そこで“上に”とは、上方に。“横に”とは、横方向に、東方などの四方八方の方向においてという意味である。“下方に”とは、下方に。“世界の行く末(jagato gati)の限り”とは、衆生と行(ぎょう)の区別がある世界の展開の及ぶ限り、すなわち“あらゆる場所において”という意味である。これによって、余すところなく思惟知(しゆいち)の領域を包含して示している。“観察し(samavekkhitā)”とは、正しく原因と理法によって観察し、無常などの観点から観照(毘婆舎那)するということである。“諸法(dhammānaṃ)”とは、衆生という実体のない(空なる)もののこと。“蘊(khandhānaṃ)”とは、色などの五蘊のこと。“生滅(udayabbayaṃ)”とは、生起と滅尽のこと。次のようなことが言われている――上・横・下の三つのまとめにおける全世界において、過去などの区分によって分かれた五取蘊と称されるすべての色・非色の諸法の無常などを思惟することによって得られた生滅智により、二十五の様相による生起と、二十五の様相による滅尽を、正しく観察し、随観すべきであるということである。


Cetosamathasāmīcinti [Pg.345] cittasaṃkilesānaṃ accantavūpasamanato cetosamathasaṅkhātassa ariyamaggassa anucchavikapaṭipadaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ. Sikkhamānanti paṭipajjamānaṃ bhāventaṃ ñāṇaparamparaṃ nibbattentaṃ. Sadāti sabbakālaṃ, rattiñceva divā ca. Satanti catusampajaññena samannāgatāya satiyā satokāriṃ. Satataṃ pahitattoti sabbakālaṃ pahitatto nibbānaṃ paṭipesitattoti tathāvidhaṃ bhikkhuṃ buddhādayo ariyā āhu ācikkhanti kathenti. Sesaṃ vuttanayameva.

“心の静止にふさわしい(cetosamathasāmīciṃ)”とは、心の汚れが完全に静まることによる、心の静止(止)と称される聖道にふさわしい実践である、智見清浄を(意味する)。“学んでいる(sikkhamānaṃ)”とは、実践し、修習し、知恵の継承を発生させていること。“常に(sadā)”とは、すべての時、すなわち夜も昼も。“正念ある(sataṃ)”とは、四種的正知を伴った正念によって、正念を働かせていること。“常に身を挺している(satataṃ pahitatto)”とは、常に身を捧げ、(心を)涅槃に送り届けているということである。そのような比丘を、仏陀などの聖者たちは“語る(āhu)”、教え、説くのである。残りは前述の方法の通りである。


Dvādasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十二経の解説(義釈)が終了した。


13. Lokasuttavaṇṇanā

13. 世界経の解説


112. Terasame lokoti lujjanapalujjanaṭṭhena loko, atthato purimaṃ ariyasaccadvayaṃ idha pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbaṃ. Svāyaṃ sattaloko, saṅkhāraloko, okāsalokoti vibhāgato sarūpato ca heṭṭhā vuttoyeva. Apica khandhalokādivasena ca anekavidho loko. Yathāha –

112. 第十三(経)において、“世界(loko)”とは、崩壊し破壊されるという意味で“世界”であり、実体的には前述の二つの聖諦(苦と集)であるが、ここでは“苦聖諦”と理解されるべきである。それは“衆生世界(sattaloko)”“行世界(saṅkhāraloko)”“空間世界(okāsaloko)”という分類とその実体については、すでに以前に述べた通りである。さらに、蘊世界(khandhaloka)などの区分によって、多種多様な世界がある。次のように言われている――


‘‘Lokoti khandhaloko, dhātuloko, āyatanaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, eko loko sabbe sattā ahāraṭṭhitikā, dve lokā nāmañca rūpañca, tayo lokā tisso vedanā, cattāro lokā cattāro āhārā, pañca lokā pañcupādānakkhandhā, cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni, satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā, nava lokā nava sattāvāsā, dasa lokā dasāyatanāni, dvādasa lokā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (mahāni. 3; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2).

“世界”とは、五蘊の世界、界の世界、処の世界、衰退の生の世界、衰退の生起の世界、幸福の生の世界、幸福の生起の世界であり、一つの世界とは‘すべての衆生は食によって存続するもの’、二つの世界とは‘名と色’、三つの世界とは‘三つの受’、四つの世界とは‘四つの食’、五つの世界とは‘五取蘊’、六つの世界とは‘六内処’、七つの世界とは‘七つの識住’、八つの世界とは‘八つの世間法’、九つの世界とは‘九つの衆生居’、十の世界とは‘十処’、十二の世界とは‘十二処’、十八の世界とは‘十八界’である(大義釈3、小義釈・アジタ門徒問難釈2)。


Evamanekadhā vibhattopi loko pañcasu upādānakkhandhesu eva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, upādānakkhandhā ca dukkhaṃ ariyasaccaṃ jātipi dukkhā [Pg.346] …pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhāti. Tena vuttaṃ ‘‘atthato purimaṃ ariyasaccadvayaṃ, idha pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabba’’nti. Nanu ca lujjanapalujjanaṭṭho avisesena pañcasu khandhesu sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati. Yaṃ pana na lujjatīti gahitaṃ, taṃ tathā na hoti, ekaṃseneva lujjati palujjatīti so lokoti upādānakkhandhesveva lokasaddo nirūḷhoti veditabbo. Tasmā lokoti dukkhaṃ ariyasaccaṃ eva.

このように様々に分類されても、世界は五取蘊においてのみ統合され、帰入する。そして五取蘊は苦聖諦であり、‘生も苦であり、……(中略)……要約すれば五取蘊も苦である’と言われる。それゆえ‘意味の上では(以前に説かれた)二つの聖諦であるが、ここでは苦聖諦であると知るべきである’と言われた。しかし、崩壊し破壊されるという意味(lujjanapalujjanaṭṭho)は、区別なく五蘊のすべてにおいて生じるのではないか。確かに(それは)生じる。しかし、崩壊しないと(誤って)把握されたものは、そのようにはならない。決定的に崩壊し、破壊されるからこそ、それが‘世界’であり、‘世界(loka)’という言葉は五取蘊においてのみ定着していると知るべきである。したがって、世界とは苦聖諦そのものである。


Yadipi tathāgata-saddassa heṭṭhā tathāgatasutte nānānayehi vitthārato attho vibhatto, tathāpi pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāmukhena ayamatthavibhāvanā – abhisambuddhoti ‘‘abhiññeyyato pariññeyyato’’ti pubbe vuttavibhāgena vā avisesato tāva āsayānusayacariyādhimuttiādibhedato kusalākusalādivibhāgato vaṭṭappamāṇasaṇṭhānādibhedato, visesato vā pana ‘‘ayaṃ sassatāsayo, ayaṃ ucchedāsayo’’tiādinā ‘‘kakkhaḷalakkhaṇā pathavīdhātu, paggharaṇalakkhaṇā āpodhātū’’tiādinā ca abhivisiṭṭhena sayambhuñāṇena sammā aviparītaṃ yo yo attho yathā yathā bujjhitabbo, tathā tathā buddho ñāto attapaccakkho katoti abhisambuddho.

如来(Tathāgata)という言葉の意味は、以前に如来経において様々な方法で詳細に解説されたが、それでも、聖典の解釈の門を通じて、次のような意味の解明がある。等正覚(abhisambuddha)とは、‘知るべきもの、遍知すべきものとして’と先に述べた分類によって、あるいは無差別には、意楽(āsaya)・随眠(anusaya)・行(cariya)・勝解(adhimutti)などの違いから、善・不善などの分類から、輪転(vaṭṭa)の分量・形状などの違いから。あるいは特に‘これは常見の意楽であり、これは断見の意楽である’など、また‘堅い特徴が地界であり、流れる特徴が水界である’などとして、卓越した自生智によって、正しく、誤りなく、それぞれの意味がどのように悟られるべきか、そのように悟られ、知られ、自ら直観された。ゆえに等正覚(abhisambuddha)である。


Lokasmāti yathāvuttalokato. Visaṃyuttoti visaṃsaṭṭho, tappaṭibaddhānaṃ sabbesaṃ saṃyojanānaṃ sammadeva samucchinnattā tato vippamuttoti attho. Lokasamudayoti suttantanayena taṇhā, abhidhammanayena pana abhisaṅkhārehi saddhiṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Pahīnoti bodhimaṇḍe arahattamaggañāṇena samucchedappahānavasena savāsanaṃ pahīno. Lokanirodhoti nibbānaṃ. Sacchikatoti attapaccakkho kato. Lokanirodhagāminī paṭipadāti sīlādikkhandhattayasaṅgaho ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. So hi lokanirodhaṃ nibbānaṃ gacchati adhigacchati, tadatthaṃ ariyehi paṭipajjīyati cāti lokanirodhagāminī paṭipadāti vuccati.

‘世界から(Lokasmā)’とは、上述の世界から。‘離繋している(visaṃyutto)’とは、混じり合っていないことであり、世界に縛られたすべての結(saṃyojana)が完全に断たれたがゆえに、それから解き放たれているという意味である。‘世界の生起(Lokasamudayo)’とは、経蔵の方法では渇愛であり、阿毘達磨の方法では、諸々の行とともに千五百の煩悩である。‘断じられた(pahīno)’とは、菩提道場において阿羅漢道智によって、習気(vāsanā)とともに、根絶による断去(samucchedappahāna)によって断じられたことである。‘世界の滅(Lokanirodho)’とは、涅槃である。‘現証された(sacchikato)’とは、自ら直観されたことである。‘世界の滅に至る道(Lokanirodhagāminī paṭipadā)’とは、戒などの三蘊に統合される聖なる八支聖道である。それは、世界の滅である涅槃へ行き、到達するものであり、そのために聖者たちによって実践されるから、‘世界の滅に至る道’と言われる。


Ettāvatā tathāni abhisambuddho yāthāvato gatoti tathāgatoti ayamattho dassito hoti. Cattāri hi ariyasaccāni tathāni nāma. Yathāha –

これによって、‘真実(tathāni)を等正覚し、ありのままに行った者(yāthāvato gato)’が如来であるという、この意味が示される。四聖諦こそが、真実(tathāni)と呼ばれる。次のように言われる通りである。


‘‘Cattārimāni[Pg.347], bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ, anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro.

“比丘たちよ、これら四つのものは真実(tatha)であり、不虚妄(avitatha)であり、不変(anaññatha)である。四つとは何か? 比丘たちよ、‘これは苦である’ということは、真実であり、不虚妄であり、不変である”(相応部5.1090)と詳細に説かれる。


Apica tathāya gatoti tathāgato, tathaṃ gatoti tathāgato, gatoti ca avagato atīto patto paṭipannoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā bhagavā sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya aviparītāya gato avagato, tasmā loko tathāgatena abhisambuddhoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ aviparītaṃ gato paṭipannoti tathāgatoti. Evaṃ imissā pāḷiyā bhagavato tathāgatabhāvadīpanavasena attho veditabbo.

さらに、真実へと(tathāya)行った(gato)ゆえに如来であり、真実を(tathaṃ)知った(gato)ゆえに如来である。‘行った(gato)’とは、知った(avagato)、超えた(atīto)、到達した(patto)、実践した(paṭipannoti)という意味である。こう述べられている。世尊は全世界を、遍知による判定によって、真実で誤りなく知った(avagato)がゆえに、世界は如来によって悟られたのであり、それゆえ如来である。世界の生起を、断絶による遍知によって、真実において超えた(atīto)から如来である。世界の滅を、現証によって、真実において到達した(patto)から如来である。世界の滅に至る道を、真実で誤りなく実践した(paṭipanno)から如来である。このように、この聖典の、世尊が如来であることの解明としての意味を知るべきである。


Iti bhagavā catusaccābhisambodhanavasena attano tathāgatabhāvaṃ pakāsetvā idāni tattha diṭṭhādiabhisambodhivasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 2.4.23) pana ‘‘catūhi saccehi attano buddhabhāvaṃ kathetvā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ tathāgatasadda-buddhasaddānaṃ atthato ninnānākaraṇataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tathā ceva hi pāḷi pavattāti. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanañca. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Kassa pana anuvicaritaṃ manasāti? Sadevakassa…pe… sadevamanussāyāti sambandhanīyaṃ. Tattha saha devehīti sadevako, tassa sadevakassa. Sesapadesupi eseva nayo.

このように世尊は、四聖諦の覚知によって自らが如来であることを明かし、今、そこでの見られたもの(diṭṭha)などの覚知によっても、それを示すために‘比丘たちよ、……’等と言われた。増支部註釈書では、‘四聖諦によって自らの仏陀であることを説き’などと言われている。それは‘如来’という言葉と‘仏陀’という言葉が、意味において差別がないことを示すために言われた。聖典もそのように説かれている。その中で、‘見られたもの(diṭṭha)’とは色処である。‘聞かれたもの(suta)’とは声処である。‘覚(さと)られたもの(muta)’とは、到達して捉えられるべきものであるから、香処、味処、触処である。‘知られたもの(viññāta)’とは、楽・苦などの法を対象とするものである。‘到達したもの(patta)’とは、探し求めて、あるいは探し求めずに到達したもの。‘探し求められたもの(pariyesita)’とは、到達したか未到達かに関わらず探し求められたもの。‘意によって考察されたもの(anuvicaritaṃ manasā)’とは、心によって巡らされたものである。誰によって考察されたのか。‘天人を含む世界の……(中略)……天人と人間の衆生のために’と関連づけるべきである。そこでの‘天人とともに(saha devehi)’が‘天人を含む(sadevako)’であり、その‘天人を含む世界の(sadevakassa)’という意味である。残りの箇所も同じ方法である。


Sadevakavacanena cettha pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañceva samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ[Pg.348], sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi devamārabrahmehi saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.

‘天人を含む(sadevaka)’という言葉によって、ここでは五つの欲界天の把握を知るべきである。‘魔を含む(samāraka)’という言葉によって、第六の欲界天(他化自在天)の把握を、‘梵天を含む(sabrahmaka)’という言葉によって、梵身天などの梵天の把握を。‘沙門・婆羅門(sassamaṇabrāhmaṇi)’という言葉によって、教えに敵対する沙門・婆羅門、および悪を静め、悪を退けた沙門・婆羅門の把握を。‘衆生(pajā)’という言葉によって、有情界の把握を。‘天人と人間(sadevamanussa)’という言葉によって、世俗の天と、残りの人間の把握を知るべきである。このように、ここでは三つの語によって、天人と魔と梵天を伴う衆生世界が、二つの語によって、衆生としての衆生世界が把握されていると知るべきである。


Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito, samārakavacanena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakavacanena rūpībrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādivacanena sammutidevehi saha avasesasattaloko gahito. Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbalokavisayassa bhagavato abhisambuddhabhāve pakāsite yesamevaṃ siyā ‘‘māro nāma mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, brahmā pana tatopi mahānubhāvataro dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, uttamajjhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti. Puthū ca samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno mahānubhāvā saṃvijjanti. Ayañca sattakāyo ananto aparimāṇo, kimetesaṃ sabbesaṃyeva visayo anavasesato bhagavatā abhisambuddho’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamento bhagavā ‘‘sadevakassa lokassā’’tiādimāha.

別の方法[の説明]がある。“天(神)と共に”という語によって無色界天が受け入れられ、“魔(マーラ)と共に”という言葉によって六欲天が、“梵天と共に”という言葉によって色界の梵天界が、“沙門・バラモン等と共に”という言葉によって、世俗の神々(王族など)と共に残りの衆生の世界が受け入れられている。また、ここで“天と共に”という言葉によって、至高の範囲における全世界の領域に対する世尊の正覚の状態が明らかにされたとき、次のように思う者があるかもしれない。“マーラという者は大いなる威力があり、六欲界の主、他化自在天である。しかし、梵天はそれよりもさらに威力があり、十本の指で一万の世界に光を放ち、最高の禅定の等至の楽を享受している。また、多くの沙門やバラモンたちは神通力を持ち、天眼通があり、他心通があり、大いなる威力を持って存在している。そして、この衆生の群れは無限であり、計り知れない。これらすべての領域が余すところなく世尊によって正覚されたのであろうか”。彼らの疑念を打ち砕くために、世尊は‘天(神)を伴う世界の……’等と仰ったのである。


Porāṇā panāhu – ‘‘sadevakassā’’ti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ pariyādiyati, ‘‘samārakassā’’ti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ, ‘‘sabrahmakassā’’ti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā’’ti āha. Evaṃ pañcahipi padehi khandhattayaparicchinne sabbasatte pariyādiyati.

しかし、古師(ポラーナ)たちは次のように言った。‘天(神)と共に’とは、天(神)たちと共に残りの世界を網羅し、‘魔と共に’とは、マーラと共に残りの世界を、‘梵天と共に’とは、梵天たちと共に残りの世界を[網羅する]。このように、三つの句によって三界に属するすべての衆生を投げ入れ、再び二つの句によって網羅しつつ、‘沙門・バラモンの世代、天と人間と共に’と仰った。このように、五つの句すべてによって、三つの[存在の]区分に限定されるすべての衆生を網羅するのである。


Yasmā taṃ tathāgatena abhisambuddhanti iminā idaṃ dasseti – yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, taṃ sabbaṃ ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘bherisaddo mudiṅgasaddo’’tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlagandho tacagandho’’tiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati, ‘‘mūlaraso khandharaso’’tiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati[Pg.349], ‘‘kakkhaḷaṃ muduka’’ntiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.

“それは如来によって正覚された”というこの言葉によって、次のことが示されている。すなわち、無量の世界(界)において、この天(神)を伴う世界の“青、黄”などの色(いろ)の対象が眼門に現れるとき、そのすべてについて“この衆生はこの瞬間に、この名の色(いろ)の対象を見て、喜んだか、悲しんだか、あるいは中立になったか”ということを、如来はこのように正覚されている。同様に、無量の世界において、この天(神)を伴う世界の“太鼓の音、ムディンガの音”などの声(おと)の対象が耳門に現れ、“根の香、樹皮の香”などの香(か)の対象が鼻門に現れ、“根の味、茎の味”などの味(あじ)の対象が舌門に現れ、“硬い、柔らかい”などの地界・火界・風界の区別による触(そく)の対象が身門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この名の触(そく)に触れて、喜んだか、悲しんだか、あるいは中立になったか”というそのすべてを、如来はこのように正覚されている。


Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ jānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Evaṃ yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, taṃ tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi. Sabbampi tathāgatassa appattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tato eva yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ bhagavā sabbaṃ sabbākārena jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā cānena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tatheva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu.

同様に、無量の世界において、この天(神)を伴う世界の、幸福(楽)などの区別による法(ほう)の対象が意門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この名の法の対象を知って、喜んだか、悲しんだか、あるいは中立になったか”というそのすべてを、如来はこのように正覚されている。このように、この天(神)を伴う世界によって見られ、聞かれ、覚(かく)され、知られたことで、如来によって見られていないもの、聞かれていないもの、覚されていないもの、知られていないものはない。しかし、一般の人々にとっては、探求しても到達しないものもあり、探求せずに到達しないものもあり、探求して到達するものもあり、探求せずに到達するものもある。[しかし]如来にとっては、智によって現証されていない“未到達”というものは全く存在しない。それゆえに、無量の世界において、無数の衆生の眼門に現れる色の対象というものがあるならば、世尊はそれらすべてを、あらゆる側面(行相)において知り、見ておられる。このように知り、見ておられる方によって、それが好ましいか好ましくないか等の別によって、あるいは、見られたもの・聞かれたもの・覚されたもの・知られたものの中に得られる句の力によって、“その色、色処とはいかなるものか。四大種に拠る色であって、色彩と外観を伴い、見ることができ、対抗性を有し、青、黄……”などの方法(‘法集論’617)により、多くの名称をもって、十三の回において五十二の方法で分別されるとき、それはまさしくその通りであり、偽りはない。この方法は、耳門などに現れる声(おと)などにおいても同様である。


Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ yathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ tathāgatasaddena samānatthaṃ. Iminā tathādassibhāvato tathāgatoti ayamattho dassito hoti. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –

それゆえに“如来(タターガタ)と呼ばれる”と言うのである。世間によって[理解・到達されるべく]行かれた(gata)ところを、その通りに行かれた(理解された)がゆえに、“如来”と呼ばれる。聖典(パーリ)においては“正覚された(abhisambuddha)”と言われているが、それは“如来”という言葉と同義である。これによって、真実を見る者(如実視者)であることから“如来”であるという、この意味が示されている。これについて、法将軍(サーリプッタ)によって次のように言われた。


‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci,Atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ,Tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156;

cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85;

paṭi. ma. 1.121);

“この世において、彼(如来)に見られていないものは何もなく、また、知られるべきことで知られていないものもない。知られるべき(所知の)すべてを彼は等覚した。それゆえに如来は普眼(あまねき眼を持つ者)である”と。


Suttantepi [Pg.350] vuttaṃ bhagavatā –

経蔵(スッタンタ)においても、世尊によって次のように説かれている。


‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24).

“比丘たちよ、天(神)を伴う世界において……(中略)……天と人間を伴う世代において、見られ、聞かれ、覚され、知られ、到達され、探求され、意(こころ)で考察されたこと、それを私は知っている。それを私は等覚した。それは如来によって知られたことであるが、如来はそれに[執着して]留まることはなかったのである”と。


Yañca, bhikkhave, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhatīti yassañca visākhapuṇṇamarattiyaṃ tathā āgatādiatthena tathāgato bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā uttaritarābhāvato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ āsavakkhayañāṇena saddhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ adhigacchati. Yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti yassañca visākhapuṇṇamarattiyaṃyeva kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Yaṃ etasmiṃ antareti imāsaṃ dvinnaṃ saupādisesaanupādisesanibbānadhātūnaṃ vemajjhe pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyampi, majjhimabodhiyampi, pacchimabodhiyampi yaṃ suttageyyādippabhedaṃ dhammaṃ bhāsati niddisanavasena, lapati uddhisanavasena, niddisati paṭiniddisanavasena. Sabbaṃ taṃ tatheva hotīti taṃ etthantare desitaṃ sabbaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ buddhavacanaṃ atthato byañjanato ca anupavajjaṃ anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ…pe… mohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca taṃ tatheva hoti yassatthāya bhāsitaṃ, ekanteneva tassa sādhanato, no aññathā. Tasmā tathaṃ, avitathaṃ, anaññathaṃ. Etena tathāvāditāya tathāgatoti dasseti. Gadaattho ayaṃ gatasaddo dakārassa takāraṃ katvā, tasmā tathaṃ gadatīti tathāgatoti attho. Atha vā āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado yassāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.

“比丘たちよ、如来が無上正等覚を現に悟られた夜、すなわちヴィサカ月の満月の夜に、如来という名の通り、世尊は菩提道場の不敗の座に座し、三魔の頭を砕き、これより優れた境地がない無上正等覚を、漏尽智とともに一切知智として証得されました。また、如来が無余涅槃界へと般涅槃される夜、すなわちヴィサカ月の満月の夜に、クシナラのウパヴァッタナにあるマッラ族のサーラの林において、双樹の間で無余涅槃界へと般涅槃されます。この二つの有余と無余の涅槃界の間、四十五年という期間における、初発心、中発心、後発心の時期に、経・応頌などの区分に従って、解説のために語り、提示のために話し、解説・再解説のために説示されるすべての法は、まさにその通りであります。その間に説かれた経・応頌などの九分教の仏教は、義においても文においても非難の余地なく、不足も過剰もなく、あらゆる形態において円満であり、貪欲の酔いを醒まし……(中略)……愚痴の酔いを醒ますものです。そこには毛先ほどの誤りもなく、一つの印章で押されたかの如く、一ナリで量られたかの如く、一秤で量られたかの如く、説かれた目的に対して決定的にそれを成就するものであり、他ではありません。ゆえに真実(tatha)であり、虚偽(avitatha)でなく、不変(anaññatha)なのです。これにより、真実を語る(tathāvāditā)ゆえに如来(Tathāgata)であることを示しています。このgataという語はgada(語る)の意味であり、dをtに変えて、真実を語る(tathaṃ gadati)から如来(Tathāgata)となります。あるいは、語ることをāgadana(āgado)と言い、真実で不変の言葉(āgado)を持つ者として、dをtに変えて如来(Tathāgata)となります。このように語の成立を理解すべきです。”


Yathāvādī tathākārīti ye dhamme bhagavā ‘‘ime dhammā akusalā sāvajjā viññugarahitā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’ti [Pg.351] paresaṃ dhammaṃ desento vadati, te dhamme ekanteneva sayaṃ pahāsi. Ye pana dhamme bhagavā ‘‘ime dhammā kusalā anavajjā viññuppasatthā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti vadati, te dhamme ekanteneva sayaṃ upasampajja vihāsi. Tasmā yathāvādī bhagavā, tathākārīti veditabbo. Yathākārī tathāvādīti sammadeva sīlādiparipūraṇavasena sammā paṭipanno sayaṃ yathākārī bhagavā, tatheva dhammadesanāya paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena tathāvādī. Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavatto. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti attho.

“‘説くが如くに行う(yathāvādī tathākārī)’とは、世尊が‘これらの法は不善であり、有罪であり、賢者に非難され、成し遂げられ執受されるなら、不利益と苦しみをもたらす’と他者に説かれるその法を、自ら決定的に断じられました。また、世尊が‘これらの法は善であり、無罪であり、賢者に称賛され、成し遂げられ執受されるなら、利益と幸せをもたらす’と説かれるその法を、自ら決定的に具足して住されました。ゆえに世尊は説くが如くに行う者であると知るべきです。‘行うが如くに説く(yathākārī tathāvādī)’とは、戒などを完全に満たす正しき修行によって自ら行うが如くの世尊は、まさにその通りに法を説いて他者をそこに安住させるがゆえに、行うが如くに説く者です。世尊の言葉には身が随い、身には言葉が随います。ゆえに説くが如くに行い、行うが如くに説く者なのです。このような方においては、言葉がそうであるように身もそのように進み(gato)、身がそうであるように言葉もそのように進んだという意味です。”


Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu bhagavā sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo atulo appameyyo anuttaro dhammarājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tato eva sayaṃ na kenaci abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Yañhi kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya passatīti daso. Aviparītaṃ āsayādiavabodhena hitūpasaṃhārādinā ca satte, bhāvaññathattūpanayavasena saṅkhāre sabbākārena suciṇṇavasitāya samāpattiyo cittañca vase vattetīti vasavattī. Ettāvatā abhibhavanaṭṭhena bhagavā attano tathāgatabhāvaṃ dasseti.

“‘勝者にして不勝者(abhibhū anabhibhūto)’とは、上は有頂天から下は阿鼻地獄を限りとし、横には無辺の諸世界において、世尊は戒・定・慧・解脱・解脱知見によって一切の衆生を圧倒されます。彼には比肩するものも量るべきものもなく、無比であり、比類なく、対比すべきものなく、並ぶ者のない、無比の、計り知れない、無上の法王であり、諸天を超えた天、帝釈天を超えた帝釈天、梵天を超えた梵天です。それゆえ、自らは誰にも圧倒されないがゆえに不勝者(anabhibhūto)です。‘決定的に(aññadatthu)’とは断定の辞です。知られるべき対象をすべて掌の上の阿摩勒果の如く見るがゆえに‘見者(daso)’です。衆生に対しては意楽の覚知や利益の付与により、諸行に対しては変異をもたらすことにより、あらゆる形態において自在であるため、三昧と心を自在に操るがゆえに‘自在者(vasavattī)’です。ここまでの、圧倒するという意味において、世尊は自らの如来(Tathāgata)としてのあり方を示しています。”


Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Teneva hesa mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe, sabbe parappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāso ceva puññussayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā [Pg.352] tathāgatoti veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… vasavattī, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti.

“そこで語の成立は次のように知られるべきです。阿伽陀(agada)の如きであると。それは何かといえば、説法の妙技と功徳の集積です。それによって、偉大なる威力を持つ医師が神聖な薬で蛇を制するように、あらゆる異説の徒や天人を含む世界を圧倒されます。このように、全世界を圧倒するにおいて、真実で不変の、説法の妙技と功徳の集積という薬(agada)を持つ者として、dをtに変えて如来(Tathāgata)と知るべきです。ゆえに‘比丘たちよ、天人を含む世界において……(中略)……自在者である、ゆえに如来と呼ばれる’と言われたのです。”


Gāthāsu sabbalokaṃ abhiññāyāti tedhātukalokasannivāsaṃ jānitvā. Sabbaloke yathātathanti tasmiṃ tedhātukalokasannivāse yaṃkiñci neyyaṃ, taṃ sabbaṃ yathātathaṃ aviparītaṃ jānitvā. Sabbalokavisaṃyuttoti catunnaṃ yogānaṃ anavasesappahānena sabbenapi lokena visaṃyutto vippamutto. Anūpayoti sabbasmimpi loke taṇhādiṭṭhiupayehi anūpayo tehi upayehi virahito.

“偈において、‘全世界を遍知し(sabbalokaṃ abhiññāya)’とは、三界の世界のありようを知って、という意味です。‘全世界において真実の如く(sabbaloke yathātathaṃ)’とは、その三界の世界において知られるべきいかなることも、すべて真実のままに、不変に知って、という意味です。‘全世界から離脱し(sabbalokavisaṃyutto)’とは、四縛を余すところなく断じることで、あらゆる世界から離れ、解脱した、という意味です。‘執着なき(anūpayo)’とは、全世界において渇愛や見といった執着をなさず、それらから離れている、という意味です。”


Sabbābhibhūti rūpādīni sabbārammaṇāni, sabbaṃ saṅkhāragataṃ, sabbepi māre abhibhavitvā ṭhito. Dhīroti dhitisampanno. Sabbaganthappamocanoti sabbe abhijjhākāyaganthādike mocetvā ṭhito veneyyasantānepi attano desanāvilāsena tesaṃ pamocanato sabbaganthappamocano. Phuṭṭhāssāti phuṭṭhā assa. Karaṇatthe idaṃ sāmivacanaṃ, phuṭṭhā anenāti attho. Paramā santīti nibbānaṃ. Tañhi tena ñāṇaphusanena phuṭṭhaṃ. Tenevāha ‘‘nibbānaṃ akutobhaya’’nti. Atha vā paramā santīti uttamā santi. Katarā sāti? Nibbānaṃ. Yasmā pana nibbāne kutoci bhayaṃ natthi, tasmā taṃ akutobhayanti vuccati.

“‘一切の勝者(sabbābhibhū)’とは、色などのすべての対象、すべての行、すべての魔を圧倒して立つ者という意味です。‘賢者(dhīro)’とは慧を具えた者です。‘すべての結縛を解く者(sabbaganthappamocano)’とは、貪欲等の身の結縛をすべて解いて立つ者であり、また被導生に対しても、自らの説法の妙技によって彼らのそれらを解き放つがゆえに、すべての結縛を解く者と言われます。‘彼が触れた(phuṭṭhāssa)’とは、彼によって触れられたという意味です。これは具格の意味の属格です。彼によって触れられた、という意味です。‘至高の安らぎ(paramā santī)’とは涅槃です。それは知の接触によって触れられたものだからです。ゆえに‘どこからも恐怖のない涅槃’と言われたのです。あるいは、‘至高の安らぎ’とは最上の平和、すなわち涅槃です。涅槃にはどこからも恐怖がないため、それを‘無畏(akutobhaya)’と呼ぶのです。”


Anīghoti niddukkho. Sabbakammakkhayaṃ pattoti sabbesaṃ kammānaṃ khayaṃ pariyosānaṃ accantābhāvaṃ patto. Vimutto upadhisaṅkhayeti upadhisaṅkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimutto. Esa soti eso so. Sīho anuttaroti parissayānaṃ sahanaṭṭhena, kilesānaṃ hananaṭṭhena ca, tathāgato anuttaro sīho nāma. Brahmanti seṭṭhaṃ. Cakkanti dhammacakkaṃ. Pavattayīti tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ pavattesi.

“無苦(anīgha)”とは、苦しみのないこと。“すべての業の滅尽に達した”とは、すべての業の滅尽、終焉、絶対的な不在に達したこと。“依の滅尽において解脱した”とは、依の滅尽と呼ばれる涅槃において、それを対象とする果の解脱によって解脱したこと。“彼こそがその者である”とは、その者のことである。“無上の獅子”とは、諸々の危難に耐えるという意味において、また諸々の煩悩を殺すという意味において、如来は無上の獅子と呼ばれる。“梵(brahma)”とは、最勝なるもの。“輪(cakka)”とは、法輪。“転じた”とは、三転十二行相(の法輪)を転じたことをいう。


Itīti [Pg.353] evaṃ tathāgatassa guṇe jānitvā. Saṅgammāti samāgantvā. Taṃ namassantīti taṃ tathāgataṃ te saraṇaṃ gatā devamanussā namassanti. Mahantehi sīlādiguṇehi samannāgatattā mahantaṃ, catuvesārajjayogena vītasāradaṃ. Idāni yaṃ vadantā te namassanti, taṃ dassetuṃ dantotiādi vuttaṃ. Taṃ uttānatthameva.

“このように(iti)”とは、このように如来の徳を知って。“集まって”とは、会合して。“彼を礼拝する”とは、その如来を、帰依した諸天や人間たちが礼拝する。戒などの偉大な徳を備えていることから“偉大なる者(mahanta)”、四無畏を備えていることから“恐れなき者(vītasārada)”。今、彼らが何を唱えながら礼拝しているかを示すために、“調御された者”などが説かれている。それは明白な意味である。


Iti imasmiṃ catukkanipāte chaṭṭhe sattame ca sutte vaṭṭaṃ kathitaṃ, paṭhamadutiyatatiyadvādasamaterasamesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ, sesesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

このように、この四集において、第六と第七の経では流転(輪廻)が語られ、第一、第二、第三、第十二、第十三の経では還滅(解脱)が語られ、残りの経では流転と還滅が語られていると知るべきである。


Terasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

第十三の経の解説(註釈)が終わった。


Iti paramatthadīpaniyā

以上、パラマッタ・ディーパニー(勝義明照)における、


Khuddakanikāya-aṭṭhakathāya

小部註釈の、


Itivuttakassa catukkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

如事語(イティヴッタカ)の四集の解説が終わった。


Nigamanakathā

結語


Ettāvatā [Pg.354] ca –

そして、これまでに——


Dhammissarena jagato, dhammālokavidhāyinā;

Dhammānaṃ bodhaneyyānaṃ, jānatā desanāvidhiṃ.

世の法の主であり、法の光を放つ方、悟るべき諸法を知り、説法の方法を知る方によって。


Taṃ taṃ nidānamāgamma, sabbalokahitesinā;

Ekakādippabhedena, desitāni mahesinā.

一切世界の利益を求める大仙(仏陀)によって、それぞれの因縁に応じて、一つ(の分類)などの別によって説かれた。


Dasuttarasataṃ dve ca, suttāni itivuttakaṃ;

Itivuttappabhedena, saṅgāyiṃsu mahesayo.

百十二の経である如事語を、如事語の分類によって大仙たちが結集した。


Chaḷabhiññā vasippattā, pabhinnapaṭisambhidā;

Yaṃ taṃ sāsanadhorayhā, dhammasaṅgāhakā pure.

六神通に達し、自在を得て、無礙解を具え、教えを担う、かつての法結集者たちによって(結集された)。


Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Nissāya yā samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

その意味を明らかにするために、古の註釈の流儀に拠って、私によって始められた意味の解説(註釈)は、


Sā tattha paramatthānaṃ, suttantesu yathārahaṃ;

Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato.

その経典における勝義(最高の真理)を、相応しい方法で明らかにするものであり、その名によって“パラマッタ・ディーパニー(勝義明照)”と呼ばれる。


Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Aṭṭhattiṃsappamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

混乱のない決択をもって、三十八の誦品の分量がある聖典(の註釈)の、その完成に達した。


Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

このように、それを編纂することによって私によって得られた功徳、その威力によって、世の救い主(仏陀)の教えが、


Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi pāṇino hontu, vimuttirasabhāgino.

清浄な戒などの修行に没入することによって、すべての生きとし生けるものが、解脱の味を享受しますように。


Ciraṃ [Pg.355] tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

正自覚者の教えが世に長く留まりますように。すべての生きとし生けるものが、常にそれに対して敬意を抱きますように。


Sammā vassatu kālena, devopi jagatippati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

雨も時に適って正しく降り、地の王も正しい法を喜び、法によって世を治めますように。


Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena katā

以上、バダラティッタ寺に住む阿闍梨ダンマパーラによって作られた、


Itivuttakassa aṭṭhakathā niṭṭhitā.

如事語(イティヴッタカ)の註釈が終わった。


ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi