နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ในขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာ

อรรถกถาอิติวุตตกะ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

คันถารัมภกถา

မဟာကာရုဏိကံ [Pg.1] နာထံ, ဉေယျသာဂရပါရဂုံ;

ဝန္ဒေ နိပုဏဂမ္ဘီရ-ဝိစိတြနယဒေသနံ.

ข้าพเจ้าขอไหว้พระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ผู้เสด็จถึงฝั่งแห่งสาครคือเญยยธรรม ผู้ทรงแสดงธรรมอันมีนัยต่างๆ ที่สุขุมลุ่มลึก

ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန နိယျန္တိ လောကတော;

ဝန္ဒေ တမုတ္တမံ ဓမ္မံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ.

ท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ย่อมออกจากโลกได้ด้วยพระธรรมใด ข้าพเจ้าขอไหว้พระธรรมอันสูงสุดนั้น อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้ว

သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော, ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု ယော;

ဝန္ဒေ အရိယသံဃံ တံ, ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ตั้งอยู่แล้วในมรรคและผล ข้าพเจ้าขอไหว้พระอริยสงฆ์หมู่นั้น ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม

ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, ဣတိ ယံ ရတနတ္တယေ;

ဟတန္တရာယော သဗ္ဗတ္ထ, ဟုတွာဟံ တဿ တေဇသာ.

บุญใดที่เกิดจากการไหว้พระรัตนตรัยดังนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอันตรายอันถูกกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง ด้วยเดชแห่งบุญนั้น

ဧကကာဒိပ္ပဘေဒေန, ဒေသိတာနိ မဟေသိနာ;

လောဘာဒီနံ ပဟာနာနိ, ဒီပနာနိ ဝိသေသတော.

ธรรมเป็นเครื่องละโลภะเป็นต้น อันพระมหาสีทรงแสดงไว้โดยประการต่างๆ มีเอกกะ (หมวดหนึ่ง) เป็นต้น เป็นเครื่องประกาศโดยพิเศษ

သုတ္တာနိ ဧကတော ကတွာ, ဣတိဝုတ္တပဒက္ခရံ;

ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ထေရာ, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော.

พระเถระผู้เป็นมหาสี ผู้ทำสังคายนาพระธรรม ได้รวบรวมพระสูตรทั้งหลาย อันมีบทและอักษรว่า อิติวุตตะ (ดังที่ได้ตรัสไว้) แล้วสังคายนาไว้

ဣတိဝုတ္တကမိစ္စေဝ, နာမေန ဝသိနော ပုရေ;

ယံ ခုဒ္ဒကနိကာယသ္မိံ, ဂမ္ဘီရတ္ထပဒက္ကမံ.

พระผู้ทรงวสีในกาลก่อน ได้สังคายนาคัมภีร์ใดไว้ในขุททกนิกาย โดยชื่อว่า อิติวุตตกะ นั่นเทียว อันมีลำดับบทและอรรถอันลึกซึ้ง

တဿ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ, ဩဂါဟေတဗ္ဗဘာဝတော;

ကိဉ္စာပိ ဒုက္ကရာ ကာတုံ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ.

ก็เพราะอิติวุตตกะนั้น เป็นธรรมอันบุคคลพึงหยั่งลงได้ด้วยญาณอันลึกซึ้ง แม้ว่าการพรรณนาอรรถแห่งอิติวุตตกะนั้น อันข้าพเจ้าจะทำได้ยาก

သဟသံဝဏ္ဏနံ [Pg.2] ယသ္မာ, ဓရတေ သတ္ထု သာသနံ;

ပုဗ္ဗာစရိယသီဟာနံ, တိဋ္ဌတေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

แต่เพราะเหตุที่ศาสนาของพระศาสดาย่อมทรงอยู่ได้พร้อมกับอรรถกถา และคำวินิจฉัยของบูรพาจารย์ผู้เปรียบดังราชสีห์ก็ยังคงตั้งอยู่

တသ္မာ တံ အဝလမ္ဗိတွာ, ဩဂါဟေတွာန ပဉ္စပိ;

နိကာယေ ဥပနိဿာယ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ.

ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักอาศัยคำวินิจฉัยนั้น หยั่งลงในนิกายทั้ง ๕ และอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่า

နိဿိတံ ဝါစနာမဂ္ဂံ, သုဝိသုဒ္ဓံ အနာကုလံ;

မဟာဝိဟာရဝါသီနံ, နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ.

อาศัยแนวทางแห่งถ้อยคำอันบริสุทธิ์หมดจด ไม่สับสน และอาศัยคำวินิจฉัยอรรถอันละเอียดสุขุมของพระเถระทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร

ပုနပ္ပုနာဂတံ အတ္ထံ, ဝဇ္ဇယိတွာန သာဓုကံ;

ယထာဗလံ ကရိဿာမိ, ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနံ.

เว้นอรรถที่กล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีกโดยรอบคอบแล้ว จักกระทำการพรรณนาอิติวุตตกะตามกำลัง (ของข้าพเจ้า)

ဣတိ အာကင်္ခမာနဿ, သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိံ;

ဝိဘဇန္တဿ တဿတ္ထံ, နိသာမယထ သာဓဝေါတိ.

ดังนั้น ขอสาธุชนทั้งหลายจงตั้งใจฟังข้าพเจ้า ผู้หวังความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระสัทธรรม และกำลังจำแนกอรรถแห่งอิติวุตตกะนั้นเถิด

တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကံ နာမ ဧကကနိပါတော, ဒုကနိပါတော, တိကနိပါတော, စတုက္ကနိပါတောတိ စတုနိပါတသင်္ဂဟံ. တမ္ပိ ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ, အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နံ; ဒီဃနိကာယော မဇ္ဈိမနိကာယော, သံယုတ္တနိကာယော, အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ပဉ္စသု နိကာယေသု ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နံ; သုတ္တံ, ဂေယျံ, ဝေယျာကရဏံ, ဂါထာ, ဥဒါနံ, ဣတိဝုတ္တကံ, ဇာတကံ, အဗ္ဘုတဓမ္မံ, ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘူတံ.

ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น คัมภีร์ชื่ออิติวุตตกะ เป็นที่รวบรวมนิบาต ๔ คือ เอกกนิบาต ทุกนิบาต ติกนิบาต และจตุกกนิบาต. แม้อิติวุตตกะนั้น ก็จัดเนื่องในสุตตันตปิฎก ในบรรดาปิฎก ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก; จัดเนื่องในขุททกนิกาย ในบรรดานิกาย ๕ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ขุททกนิกาย; เป็นองค์อิติวุตตกะ ในบรรดาองค์แห่งศาสนา ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ.

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ, ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော;

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ, ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၁၀၂၇) –

ข้าพเจ้าเรียนมาจากพระพุทธเจ้า ๘๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) เรียนมาจากภิกษุ ๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) พระธรรมเหล่านี้ของข้าพเจ้าเป็นไปอยู่ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์

ဧဝံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပဋိညာတေသု စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု ကတိပယဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟံ. သုတ္တတော ဧကကနိပါတေ တာဝ သတ္တဝီသတိ သုတ္တာနိ, ဒုကနိပါတေ ဒွါဝီသတိ, တိကနိပါတေ ပညာသ, စတုက္ကနိပါတေ တေရသာတိ ဒွါဒသာဓိကသုတ္တသတသင်္ဂဟံ. တဿ နိပါတေသု ဧကကနိပါတော အာဒိ, ဝဂ္ဂေသု ပါဋိဘောဂဝဂ္ဂေါ, သုတ္တေသု လောဘသုတ္တံ. တဿာပိ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိကံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တံ နိဒါနမာဒိ. သာ ပနာယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ ဝိနယပိဋကေ တန္တိမာရုဠှာ ဧဝ. ယော ပနေတ္ထ နိဒါနကောသလ္လတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ကထာမဂ္ဂေါ[Pg.3], သောပိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တောယေဝါတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

อิติวุตตกะนี้ เป็นที่รวบรวมพระธรรมขันธ์จำนวนหนึ่ง ในบรรดาพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ที่ท่านพระอานนท์ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกปฏิญญาไว้ดังนี้. โดยนัยแห่งพระสูตร เป็นที่รวบรวมพระสูตร ๑๑๒ สูตร คือ ในเอกกนิบาตมี ๒๗ สูตร, ในทุกนิบาตมี ๒๒ สูตร, ในติกนิบาตมี ๕๐ สูตร, ในจตุกกนิบาตมี ๑๓ สูตร. ในบรรดานิบาตเหล่านั้น เอกกนิบาตเป็นเบื้องต้น, ในบรรดาวรรค ปาฏิโภควรรคเป็นเบื้องต้น, ในบรรดาสูตร โลภสูตรเป็นเบื้องต้น. แม้แห่งโลภสูตรนั้น คำนำที่ขึ้นต้นว่า ‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’ เป็นต้น อันท่านพระอานนท์กล่าวไว้ในคราวปฐมมหาสังคีติเป็นเบื้องต้น. ก็ปฐมมหาสังคีตินั้น มีมาในบาลีพระวินัยปิฎกแล้ว. ส่วนแนวทางแห่งถ้อยคำใดในอรรถกถานี้ ที่ควรกล่าวเพื่อความฉลาดในนิทาน แนวทางนั้นก็ได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถานั้นเทียว.

နိဒါနဝဏ္ဏနာ

พรรณนานิทาน

ယံ ပနေတံ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိအာဒိကံ နိဒါနံ. ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထာတိအာဒိကံ သုတ္တံ. တတ္ထ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာတိအာဒီနိ နာမပဒါနိ. ဣတီတိ နိပါတပဒံ. ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ, ဇဟထာ-တိ အာချာတပဒံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ပဒဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ส่วนคำนำที่ขึ้นต้นว่า ‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’ นี้. พระสูตรขึ้นต้นว่า ‘เอกธมฺมํ ภิกฺขเว ปชหถ’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วุตฺตํ’ ‘ภควตา’ เป็นต้น เป็นนามบท. บทว่า ‘อิติ’ เป็นนิบาตบท. ในบทว่า ‘ปชหถ’ นี้ บทว่า ‘ป’ เป็นอุปสรรคบท, บทว่า ‘ชหถ’ เป็นอาขยาตบท. พึงทราบการจำแนกบทในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้.

အတ္ထတော ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ တာဝ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဝပနေ ဝါပသမကရဏေ ကေသောဟာရဏေ ဇီဝိတဝုတ္တိယံ ပဝုတ္တဘာဝေ ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ အဇ္ဈေသနေ ကထနေတိ ဧဝမာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ –

ส่วนโดยอรรถ คำว่า ‘วุตฺต’ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค ย่อมปรากฏในความหมายต่างๆ คือ ในการหว่าน, ในการทำให้สงบ, ในการโกนผม, ในการเลี้ยงชีพ, ในความเป็นผู้ถูกปล่อย, ในการเป็นไปโดยความเป็นปาพจน์, ในการศึกษา, และในการกล่าว เป็นต้น.

‘‘ဂါဝေါ တဿ ပဇာယန္တိ, ခေတ္တေ ဝုတ္တံ ဝိရူဟတိ;

ဝုတ္တာနံ ဖလမသ္နာတိ, ယော မိတ္တာနံ န ဒုဗ္ဘတီ’’တိ. –

โคทั้งหลายของบุคคลผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร ย่อมตกลูก, พืชที่หว่านแล้ว (วุตฺตํ) ในนา ย่อมงอกงาม, เขาย่อมบริโภคผลแห่งพืชที่หว่านแล้ว (วุตฺตานํ)

အာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၉) ဝပနေ အာဂတော. ‘‘နော စ ခေါ ပဋိဝုတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၈၉) အဋ္ဌဒန္တကာဒီဟိ ဝါပသမကရဏေ. ‘‘ကာပဋိကော မာဏဝေါ ဒဟရော ဝုတ္တသိရော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂၆) ကေသောဟာရဏေ. ‘‘ပန္နလောမော ပရဒတ္တဝုတ္တော မိဂဘူတေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၃၃၂) ဇီဝိတဝုတ္တိယံ. ‘‘သေယျထာပိ နာမ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၉၂; ပါစိ. ၆၆၆; မဟာဝ. ၁၂၉) ဗန္ဓနတော ပဝုတ္တဘာဝေ. ‘‘ယေသမိဒံ ဧတရဟိ, ဗြာဟ္မဏာ, ပေါရာဏံ မန္တပဒံ ဂီတံ ပဝုတ္တံ သမိဟိတ’’န္တိအာဒီသု ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ. လောကေ ပန – ‘‘ဝုတ္တော ဂဏော ဝုတ္တော ပါရာယနော’’တိအာဒီသု အဇ္ဈေနေ. ‘‘ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာ ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ကထနေ. ဣဓာပိ ကထနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ကထိတံ ဘာသိတန္တိ အတ္ထော.

เป็นต้น (ชา. ๒/๒๒/๑๙) มาในความหมายว่า หว่าน. ในคำว่า ‘โน จ โข ปฏิวุตฺตํ’ เป็นต้น (ปารา. ๒๘๙) มาในความหมายว่า ทำให้สงบด้วยคราดมีซี่ ๘ ซี่เป็นต้น. ในคำว่า ‘กาปฏิกมาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’ เป็นต้น (ม.นิ. ๒/๔๒๖) มาในความหมายว่า โกนผม. ในคำว่า ‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรติ’ เป็นต้น (จูฬว. ๓๓๒) มาในความหมายว่า เลี้ยงชีพ. ในคำว่า ‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถาย’ เป็นต้น (ปารา. ๙๒; ปาจิ. ๖๖๖; มหาว. ๑๒๙) มาในความหมายว่า หลุดพ้นจากขั้ว. ในคำว่า ‘เยสมิทํ เอตรหิ พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ’ เป็นต้น มาในความหมายว่า เป็นไปโดยความเป็นปาพจน์. ส่วนในโลก ในคำว่า ‘วุตฺโต คโณ วุตฺโต ปารายโน’ เป็นต้น มาในความหมายว่า ศึกษา. ในคำว่า ‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ มา อามิสทายาทา’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑/๓๐) มาในความหมายว่า กล่าว. แม้ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า กล่าว. ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า วุตฺตํ คือ กถิตํ (อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว) ภาสิตํ (อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว).

ဒုတိယော [Pg.4] ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ ဝစနေ စိဏ္ဏဘာဝေ စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟိ-ဣတိ ဇာတု ဝိဗျတ္တန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. သော ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနသုတ္တဿ ဘဂဝတော ဝိဗျတ္တံ ဘာသိတဘာဝံ ဇောတေတိ. ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ဟိ ပယုတ္တာ နိပါတာ. တေဟိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ ဇောတေန္တိ. ဧတန္တိ အယံ ဧတသဒ္ဒေါ –

อนึ่ง วุตตศัพท์ที่สอง พึงทราบในความหมายว่า คำพูด และในความหมายว่า ความเคยชิน. หิ-ศัพท์ เป็นนิบาตในความหมายว่า "เคยปรากฏชัด". นิบาตนั้น บัดนี้ ย่อมประกาศความที่พระสูตรซึ่งจะกล่าวต่อไป อันพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วอย่างแจ่มแจ้ง. เพราะว่า นิบาตทั้งหลายที่ใช้ในที่ใกล้กับวาจกศัพท์ ย่อมประกาศเนื้อความอันจะพึงกล่าวด้วยวาจกศัพท์เหล่านั้น. บทว่า เอตํ นี้ คือ เอตศัพท์ –

‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ, သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော;

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ.

ก็ชนใด ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาอันชอบ

‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ, ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ;

အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

คือ ทุกข์ เหตุให้เกิดทุกข์ และความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์

‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ, ဧတံ သရဏမုတ္တမံ;

ဧတံ သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၀-၁၉၂) –

สรณะนั้นแล เป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้น เป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้" ดังนี้ (ธ.ป. ๑๙๐-๑๙๒) –

အာဒီသု ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော. ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တကံ, ယေန ပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၇) ပန ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ. ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ဂါယနဝသေန ဝက္ခမာနဉှိ သုတ္တံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ဗုဒ္ဓိယံ ဌပေတွာ တဒါ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ในตัวอย่างเป็นต้น (ที่ยกมา) เอตศัพท์นั้นมาในความหมายถึงสิ่งที่ประจักษ์ใกล้ตัวซึ่งกล่าวไว้แล้ว. ส่วนในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ศีลเพียงเล็กน้อย เพียงส่วนเบื้องต้นนี้แล ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญคุณของตถาคต พึงกล่าว" (ที. นิกาย. ๑.๗) มาในความหมายถึงสิ่งที่ประจักษ์ใกล้ตัวซึ่งจะกล่าวต่อไป. แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นว่าหมายถึงสิ่งที่จะกล่าวต่อไปเช่นกัน. เพราะว่า พระสูตรอันจะกล่าวต่อไปโดยนัยแห่งการสังคายนา อันพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ตั้งไว้ในใจแล้ว จึงกล่าวคำว่า "เอตํ" ในกาลนั้น.

ဘဂဝတာတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါတိ ဂရုဝစနံ. ဂရုံ ဟိ လောကေ ဘဂဝါတိ ဝဒန္တိ. တထာဂတော စ သဗ္ဗဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ သတ္တာနံ ဂရု, တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပေါရာဏေဟိပိ ဝုတ္တံ –

ในบทว่า ภควตา นี้ คำว่า ภควา เป็นคำแสดงความเคารพ. เพราะว่า ในโลกนี้ คนทั้งหลายย่อมเรียกผู้ที่น่าเคารพว่า ภควา. และพระตถาคตก็เป็นผู้ที่น่าเคารพของเหล่าสัตว์ เพราะความที่พระองค์ทรงเป็นผู้พิเศษด้วยคุณทั้งปวง, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระองค์คือ ภควา. แม้โบราณาจารย์ก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ, ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ;

ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

"คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐ, คำว่า ภควา เป็นคำสูงสุด; พระองค์นั้นเป็นผู้ควรเคารพ ประกอบด้วยความน่าเคารพ, เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ภควา" ดังนี้.

သေဋ္ဌဝါစကဉှိ ဝစနံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော သေဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ, အတ္ထော. တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဝစနီယော ယော အတ္ထော, သော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော, ဂရုကရဏံ ဝါ သာတိသယံ အရဟတီတိ ဂါရဝယုတ္တော, ဂါရဝါရဟောတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနမေတံ ယဒိဒံ ဘဂဝါတိ. အပိစ –

คำที่เป็นวาจกกล่าวถึงสิ่งที่ประเสริฐ ชื่อว่าประเสริฐ เพราะคล้อยตามคุณอันประเสริฐ. หรืออีกนัยหนึ่ง สิ่งที่ถูกกล่าวเรียกว่า วจนะ, หมายถึง เนื้อความ. เพราะฉะนั้น บทว่า "ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ" มีความหมายว่า เนื้อความใดอันจะพึงกล่าวด้วยคำว่า ภควา นี้ เนื้อความนั้นเป็นสิ่งประเสริฐ. แม้ในบทว่า "ภควาติ วจนมุตฺตมํ" ก็มีนัยเดียวกันนี้. บทว่า "คารวายุตฺโต" หมายถึง ประกอบด้วยความเป็นผู้ควรเคารพ เพราะประกอบด้วยคุณอันน่าเคารพ, หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงสมควรแก่การกระทำความเคารพอย่างยิ่ง จึงชื่อว่า คารวายุตฺโต, มีความหมายว่า ผู้ควรแก่ความเคารพ. คำว่า ภควา นี้ เป็นชื่อเรียกของผู้ประเสริฐสุดแห่งสัตว์ ผู้พิเศษด้วยคุณ เป็นผู้ควรเคารพ และควรแก่ความเคารพ ด้วยประการฉะนี้. อีกประการหนึ่ง –

‘‘ဘဂီ [Pg.5] ဘဇီ ဘာဂီ ဝိဘတ္တဝါ ဣတိ,အကာသိ ဘဂ္ဂန္တိ ဂရူတိ ဘာဂျဝါ;

ဗဟူဟိ ဉာယေဟိ သုဘာဝိတတ္တနော,ဘဝန္တဂေါ သော ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. –

"พระองค์ทรงมีส่วน (ภคี), ทรงคบ (ภชี), ทรงมีส่วน (ภาคี), และทรงจำแนก (วิภตฺตวา), ทรงหัก (ภคฺคํ อกาสิ), ทรงเป็นผู้ควรเคารพ (ครุ), และทรงเป็นผู้มีโชค (ภาควา), ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วโดยนัยเป็นอันมาก, พระองค์นั้นทรงถึงที่สุดแห่งภพ, เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ภควา" ดังนี้ –

နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေန –

โดยนัยที่มาในนิทเทสว่า –

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ.

"พระองค์ทรงเป็นผู้มีโชค (ภาควา), ทรงหัก (ภคฺควา), ทรงประกอบพร้อม (ยุุตฺโต), และทรงเป็นผู้จำแนกธรรมมีส่วน (ภเคหิ วิภตฺตวา), ทรงเสพ (ภตฺตวา), ทรงมีการไปอันคายแล้วในภพทั้งหลาย (ภเวสุ วนฺตคมโน), เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภควา" ดังนี้.

ဣမိဿာ ဂါထာယ စ ဝသေန ဘဂဝါတိ ပဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သော ပနာယံ အတ္ထော သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တောတိ. တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

และพึงกล่าวอธิบายความหมายของบทว่า ภควา โดยอาศัยคาถานี้. ก็ความหมายนี้นั้น ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. พึงทราบโดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์นั้นเทียว.

အပရော နယော – ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ, ဘတဝါတိ ဘဂဝါ, ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ, ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ, ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ, ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ, ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

อีกนัยหนึ่ง – ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีโชค (ภาควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคบ (ภตวา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีความปรารถนาในส่วน (ภาเค วนิ), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีความปรารถนาในธรรมมีส่วน (ภเค วนิ), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพ (ภตฺตวา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายในธรรมมีส่วน (ภเค วมิ), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายในส่วน (ภาเค วมิ).

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ, ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ;

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ, ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’.

"พระชินเจ้าชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีโชค (ภาควา), ทรงคบ (ภตวา), ทรงมีความปรารถนาในส่วน (ภาเค วนิ) และในธรรมมีส่วน (ภเค วนิ), ทรงเสพ (ภตฺตวา); ทรงคายในธรรมมีส่วน (ภเค วมิ) และในส่วน (ภาเค วมิ) ฉันนั้น" ดังนี้.

တတ္ထ ကထံ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ, တေ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ တထာဂတဿ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာ ဟိဿ သီလံ, သမာဓိ, ပညာ, ဝိမုတ္တိ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ, ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပံ, သဒ္ဓါ, ဝီရိယံ, သတိ, သမ္ပဇညံ, သီလဝိသုဒ္ဓိ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ, သမထော, ဝိပဿနာ, တီဏိ ကုသလမူလာနိ, တီဏိ သုစရိတာနိ, တယော သမ္မာဝိတက္ကာ, တိဿော အနဝဇ္ဇသညာ, တိဿော ဓာတုယော, စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ, စတ္တာရိ အရိယဖလာနိ, စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ, စတ္တာရော အရိယဝံသာ, စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ, ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ, ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ, ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, ပဉ္စ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော, ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏာနိ, ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ သညာ, ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, ဆ ဂါရဝါ, ဆ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော, ဆ သတတဝိဟာရာ, ဆ အနုတ္တရိယာနိ, ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ [Pg.6] သညာ, ဆ အဘိညာ, ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တ အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မာ, သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ, သတ္တ သညာ, သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလဒေသနာ, သတ္တ ခီဏာသဝဗလဒေသနာ, အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ, အဋ္ဌသမ္မတ္တာနိ, အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမော, အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ, အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ, အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ, အဋ္ဌ အဘိဘာယတနဒေသနာ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ, နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ, နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ, နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ, နဝ သညာ, နဝ နာနတ္တာ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ, ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ, ဒသ ကသိဏာယတနာနိ, ဒသ ကုသလကမ္မပထာ, ဒသ သမ္မတ္တာနိ, ဒသ အရိယဝါသာ, ဒသ အသေက္ခာ ဓမ္မာ, ဒသ တထာဂတဗလာနိ, ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ, တေရသ ဓုတဂုဏာ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ, သောဠသဝိဓာ အာနာပါနဿတိ, သောဠသ အပရန္တပနီယာ ဓမ္မာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, ပညာသ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာနိ, ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မာ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ, အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏဒေသနာဉာဏာနိ, တထာ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဉာဏာနိ စာတိ, ဧဝမာဒယော အနန္တာ အပရိမာဏဘေဒါ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တသ္မာ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါ ဂုဏဘာဂါ အဿ အတ္ထီတိ ဘာဂဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ. အာကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝံ တာဝ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคชื่อว่า ภควา เพราะเหตุไร? เพราะธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นเหล่านี้ อันเป็นส่วนแห่งคุณ เป็นคุณชาติที่ไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) และยอดเยี่ยม มีอยู่ ปรากฏอยู่แก่พระตถาคต จริงอย่างนั้น ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ หิริ โอตตัปปะ ศรัทธา วิริยะ สติ สัมปชัญญะ ศีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ สมถะ วิปัสสนา กุศลมูล ๓ สุจริต ๓ สัมมาวิตก ๓ อนวัชชสัญญา ๓ ธาตุ ๓ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อริยมรรค ๔ อริยผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ จตุโยนิปริจเฉทกญาณ ๔ อริยวงศ์ ๔ เวสารัชชญาณ ๔ ปธานิยังคะ ๕ สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ สัมมาสมาธิมีญาณ ๕ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ นิสสารณียธาตุ ๕ วิมุตตายตนญาณ ๕ วิมุตติปริปาจนียสัญญา ๕ อนุสสติฏฐาน ๖ คารวะ ๖ นิสสารณียธาตุ ๖ สตตวิหาร ๖ อนุตตริยะ ๖ นิพเพธภาคิยสัญญา ๖ อภิญญา ๖ อสาธารณญาณ ๖ อปริหานิยธรรม ๗ อริยทรัพย์ ๗ โพชฌงค์ ๗ สัปปุริสธรรม ๗ นิชชรวัตถุ ๗ สัญญา ๗ ทักขิไณยบุคคลเทศนา ๗ ขีณาสวพลเทศนา ๗ ปัญญาปฏิลาภเหตุเทศนา ๘ สัมมัตตะ ๘ การก้าวล่วงโลกธรรม ๘ อารัมภวัตถุ ๘ อักขณเทศนา ๘ มหาปุริสวิตก ๘ อภิภายตนเทศนา ๘ วิโมกข์ ๘ ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙ ปาริสุทธิปธานิยังคะ ๙ สัตตาวาสเทศนา ๙ อาฆาตปฏิวินัย ๙ สัญญา ๙ นานัตตะ ๙ อนุปุพพวิหาร ๙ นาถกรณธรรม ๑๐ กสิณายตนะ ๑๐ กุศลกรรมบถ ๑๐ สัมมัตตะ ๑๐ อริยวาส ๑๐ อเสกขธรรม ๑๐ ตถาคตพลญาณ ๑๐ เมตตานิสงส์ ๑๑ อาการแห่งธรรมจักร ๑๒ ธุดงคคุณ ๑๓ พุทธญาณ ๑๔ วิมุตติปริปาจนียธรรม ๑๕ อานาปานสติ ๑๖ วิธี อปรันตปนียธรรม ๑๖ พุทธธรรม ๑๘ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ญาณวัตถุ ๔๔ อุทยัพพยญาณ ๕๐ กุศลธรรม ๕๐ กว่า ญาณวัตถุ ๗๗ มหาวชิรญาณที่สัญจรไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ ญาณในการแสดงธรรมคือการพิจารณาปัจจเวกขณ์และวิจัยสมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่มีสิ้นสุด และญาณที่ทำให้แจ้งซึ่งอัธยาศัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายอันไม่มีสิ้นสุดในโลกธาตุอันไม่มีสิ้นสุด เป็นต้น ส่วนแห่งคุณ คือส่วนแห่งคุณธรรมมีประการต่างๆ อย่างนี้ อันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) และยอดเยี่ยม มีอยู่ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า ภาควา เพราะพระองค์มีส่วนแห่งคุณที่จำแนกไว้แล้วดังกล่าวนั้น (แต่) ท่านทำสระ อา ให้สั้นลง แล้วกล่าวว่า ภควา ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีส่วนแห่งคุณ

‘‘ယသ္မာ သီလာဒယော သဗ္ဗေ, ဂုဏဘာဂါ အသေသတော;

ဝိဇ္ဇန္တိ သုဂတေ တသ္မာ, ဘဂဝါတိ ပဝုစ္စတိ’’.

เพราะเหตุว่าส่วนแห่งคุณทั้งปวงมีศีลเป็นต้นโดยไม่มีเหลือ มีอยู่ในพระสุคต ฉะนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า ภควา

ကထံ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နေဟိ မနုဿတ္တာဒိကေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတမဟာဘိနီဟာရေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ပရိပူရေတဗ္ဗာ ဒါနပါရမီ, သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမီတိ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ [Pg.7] ပါရမိယော, ဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ, စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ, အတ္တပရိစ္စာဂေါ, နယနဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ, ပုဗ္ဗယောဂေါ, ပုဗ္ဗစရိယာ, ဓမ္မက္ခာနံ, လောကတ္ထစရိယာ, ဉာတတ္ထစရိယာ, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာတိ ဧဝမာဒယော သင်္ခေပတော ဝါ ပုညသမ္ဘာရဉာဏသမ္ဘာရာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မာ, တေ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ယထာ ဟာနဘာဂိယာ, သံကိလေသဘာဂိယာ, ဌိတိဘာဂိယာ, ဝါ န ဟောန္တိ; အထ ခေါ ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောန္တိ; ဧဝံ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနဝသေသတော ဘတာ သမ္ဘတာ အဿ အတ္ထီတိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ; နိရုတ္တိနယေန တကာရဿ ဂကာရံ ကတွာ. အထ ဝါ ဘတဝါတိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ ဝုတ္တနယေန ဘရိ သမ္ဘရိ ပရိပူရေသီတိ အတ္ထော. ဧဝမ္ပိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ.

พระผู้มีพระภาคชื่อว่า ภควา เพราะทรงสั่งสม (ภตวา) อย่างไร? พุทธกรธรรมเหล่านี้ คือ บารมี ๑๐ ได้แก่ ทานบารมี ศีลบารมี เนกขัมมบารมี ปัญญาบารมี วิริยบารมี ขันติบารมี สัจจบารมี อธิษฐานบารมี เมตตาบารมี และอุเบกขาบารมี, อุปบารมี ๑๐, ปรมัตถบารมี ๑๐ รวมเป็นบารมี ๓๐ ถ้วน, สังคหวัตถุ ๔ มีทานเป็นต้น, อธิษฐาน ๔, มหาบริจาค ๕ คือ การสละตน การสละนัยน์ตา ทรัพย์ ราชสมบัติ บุตรและภรรยา, ปุพพโยคะ, ปุพพจริยา, ธรรมากขานะ, โลกัตถจริยา, ญาณัตถจริยา, พุทธัตถจริยา เป็นต้น อันเป็นบุญญสัมภารและญาณสัมภารโดยย่อ ซึ่งพระมหาสัตว์ทั้งหลาย ผู้ทรงกระทำมหาภินิหารเพื่อพระสัมมาสัมโพธิญาณ โดยทรงประมวลธรรม ๘ ประการ มีความเป็นมนุษย์เป็นต้น ผู้ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์, พุทธกรธรรมเหล่านั้น จำเดิมแต่มหาภินิหาร ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ไม่เป็นไปฝ่ายเสื่อม ฝ่ายเศร้าหมอง หรือฝ่ายทรงตัวเลย แต่เป็นไปฝ่ายวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปเท่านั้น พระองค์ทรงสั่งสม (ภตา สมฺภตา) พุทธกรธรรมเหล่านั้นโดยเคารพ โดยไม่ขาดสาย โดยไม่เหลือเศษ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภตวา (แล้ว) แปลง ต-อักษร เป็น ค-อักษร ตามนัยแห่งนิรุกติศาสตร์ (จึงเป็น ภควา) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ภตวา มีความหมายว่า พระองค์ทรงนำมา (ภริ) ทรงสั่งสม (สมฺภริ) ทรงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ (ปริปูเรสิ) ซึ่งพุทธกรธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ตามนัยที่กล่าวแล้ว แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงสั่งสม (ภตวา)

‘‘ယသ္မာ သမ္ဗောဓိယာ သဗ္ဗေ, ဒါနပါရမိအာဒိကေ;

သမ္ဘာရေ ဘတဝါ နာထော, တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

เพราะเหตุว่าพระผู้เป็นที่พึ่งทรงสั่งสมสัมภารธรรมทั้งปวง มีทานบารมีเป็นต้น เพื่อพระสัมโพธิญาณ ฉะนั้น แม้เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นที่ทราบกันว่า ภควา

ကထံ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိဘာဂါ, တေ အနဝသေသတော လောကဟိတတ္ထံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထဉ္စ နိစ္စကပ္ပံ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသီတိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ အဘိညေယျေသု ဓမ္မေသု ကုသလာဒီသု ခန္ဓာဒီသု စ ယေ တေ ပရိညေယျာဒိဝသေန သင်္ခေပတော ဝါ စတုဗ္ဗိဓာ အဘိသမယဘာဂါ, ဝိတ္ထာရတော ပန ‘‘စက္ခု ပရိညေယျံ …ပေ… ဇရာမရဏံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁) အနေကေ ပရိညေယျဘာဂါ, ‘‘စက္ခုဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဟာတဗ္ဗဘာဂါ, ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂါ, ‘‘စက္ခုနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ စ အနေကဘေဒါ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂါ စ ဓမ္မာ, တေ သဗ္ဗေ ဝနိ ဘဇိ ယထာရဟံ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာနံ ဝသေန သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ယေ ဣမေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ သာဝကေဟိ သာဓာရဏာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဂုဏဘာဂါ, ကိန္တိ နု ခေါ တေ ဝေနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌပေယျန္တိ မဟာကရုဏာယ ဝနိ အဘိပတ္ထယိ. သာ [Pg.8] စဿ အဘိပတ္ထနာ ယထာဓိပ္ပေတဖလာဝဟာ အဟောသိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งส่วนแห่งธรรมอย่างไร? คือ ส่วนแห่งสมาบัติที่ทรงใช้สอยเป็นประจำวัน มีจำนวนสองล้านสี่แสนโกฏิ พระองค์ทรงเสพ ทรงคบ ทรงทำให้มากซึ่งส่วนแห่งสมาบัติเหล่านั้นเป็นนิตย์สิ้นกาลทั้งปวง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก และเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของพระองค์เอง โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งส่วนแห่งธรรม อีกอย่างหนึ่ง ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้ยิ่ง คือ กุศลธรรมเป็นต้น และขันธ์เป็นต้น ส่วนแห่งการตรัสรู้ ๔ อย่างโดยย่อ คือ โดยความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้เป็นต้น ก็ดี หรือโดยพิสดาร ส่วนแห่งธรรมที่พึงกำหนดรู้เป็นอันมาก มีอาทิว่า 'จักขุเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้...ชรามรณะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้' (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๑) ส่วนแห่งธรรมที่พึงละ มีอาทิว่า 'สมุทัยแห่งจักขุเป็นสิ่งที่พึงละ...สมุทัยแห่งชรามรณะเป็นสิ่งที่พึงละ' ส่วนแห่งธรรมที่พึงทำให้แจ้ง มีอาทิว่า 'นิโรธแห่งจักขุเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้ง...นิโรธแห่งชรามรณะเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้ง' และส่วนแห่งธรรมที่พึงเจริญซึ่งมีหลายประเภท มีอาทิว่า 'ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งจักขุเป็นสิ่งที่พึงเจริญ...สติปัฏฐาน ๔ เป็นสิ่งที่พึงเจริญ' ธรรมทั้งหลายเหล่านั้นทั้งหมด พระองค์ทรงเสพ ทรงคบแล้วตามสมควร ด้วยอำนาจแห่งการทำให้เป็นอารมณ์ การเจริญ และการเสพ ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งส่วนแห่งธรรม อีกอย่างหนึ่ง กองธรรมเหล่านี้ใด คือ ศีลขันธ์เป็นต้น อันเป็นส่วนแห่งคุณ เป็นส่วนแห่งคุณธรรมที่ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งหลาย พระองค์ทรงปรารถนาด้วยพระมหากรุณาว่า 'ทำอย่างไรหนอ เราจะพึงตั้งคุณส่วนเหล่านั้นไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์ได้' และความปรารถนาของพระองค์นั้น ก็ได้นำมาซึ่งผลตามที่ทรงประสงค์แล้ว ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงปรารถนาซึ่งส่วนแห่งคุณ

‘‘ယသ္မာ ဉေယျသမာပတ္တိ-ဂုဏဘာဂေ တထာဂတော;

ဘဇိ ပတ္ထယိ သတ္တာနံ, ဟိတာယ ဘဂဝါ တတော’’.

เพราะเหตุที่พระตถาคตเจ้าทรงเสพซึ่งส่วนแห่งเญยยธรรม สมาบัติ และคุณธรรม และทรงปรารถนาเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่า ภควา

ကထံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? သမာသတော တာဝ ကတပုညေဟိ ပယောဂသမ္ပန္နေဟိ ယထာဝိဘဝံ ဘဇီယန္တီတိ ဘဂါ, လောကိယလောကုတ္တရာ သမ္ပတ္တိယော. တတ္ထ လောကိယေ တာဝ တထာဂတော သမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတော ပရမုက္ကံသဂတေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ, ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ သမန္နာနေန္တော ဗုဒ္ဓဓမ္မေ ပရိပါစေသိ. ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေ နိရဝဇ္ဇသုခူပသံဟိတေ အနညသာဓာရဏေ လောကုတ္တရေပိ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ. ဝိတ္ထာရတော ပန ပဒေသရဇ္ဇဣဿရိယစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိဒေဝရဇ္ဇသမ္ပတ္တိအာဒိဝသေန ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိဉာဏဒဿနမဂ္ဂဘာဝနာဖလ- သစ္ဆိကိရိယာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝသေန စ အနေကဝိဟိတေ အနညသာဓာရဏေ ဘဂေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ. ဧဝံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งโชคอย่างไร? โดยย่อก่อน สมบัติทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ชื่อว่า ภคะ เพราะอันผู้ทำบุญไว้แล้ว ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียร เสพเสวยตามสมควร ในบรรดาสมบัติเหล่านั้น ในส่วนโลกิยะ พระตถาคตเมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ ก่อนแต่การตรัสรู้ ได้ทรงเสพ ทรงคบซึ่งโชคอันถึงความยอดเยี่ยมอย่างยิ่ง ที่ซึ่งพระองค์ทรงตั้งอยู่แล้ว บำเพ็ญพุทธกรธรรมให้บริบูรณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ ยังพุทธธรรมให้แก่กล้า ครั้นเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ได้ทรงเสพ ทรงคบซึ่งโชคอันเป็นโลกุตตระเหล่านั้น อันไม่มีโทษ ประกอบด้วยสุข ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น โดยพิสดาร พระองค์ทรงเสพ ทรงคบซึ่งโชคอันมีประการต่างๆ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น คือ โดยความเป็นสมบัติแห่งความเป็นใหญ่ในประเทศราช สมบัติแห่งจักรพรรดิ สมบัติแห่งเทวราชเป็นต้น และโดยความเป็นอุตตริมนุสสธรรม คือ ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ญาณทัสสนะ การเจริญมรรค การทำให้แจ้งซึ่งผลเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งโชค

‘‘ယာ တာ သမ္ပတ္တိယော လောကေ, ယာ စ လောကုတ္တရာ ပုထူ;

သဗ္ဗာ တာ ဘဇိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

สมบัติเหล่าใดมีอยู่ในโลก และสมบัติอันเป็นโลกุตตระเหล่าใดมีอยู่เป็นอันมาก พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเสพซึ่งสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด แม้เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถือว่าชื่อว่า ภควา

ကထံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ? ဘတ္တာ ဒဠှဘတ္တိကာ အဿ ဗဟူ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ. တထာဂတော ဟိ မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော, သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တူပကာရိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိ- အနညသာဓာရဏဂုဏဝိသေသပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ, ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတေန ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန လောကတ္တယဗျာပိနာ သုဝိပုလေန သုဝိသုဒ္ဓေန စ ထုတိဃောသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာသု အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိတာဒီသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိနိရတိသယဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော စ ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော, ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော, လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော, ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နောတိ [Pg.9] ဧဝံ စတုပ္ပမာဏိကေ လောကသန္နိဝါသေ သဗ္ဗထာပိ ပသာဒါဝဟဘာဝေန သမန္တပါသာဒိကတ္တာ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သဒေဝမနုဿာနံ အာဒရဗဟုမာနဂါရဝါယတနတာယ ပရမပေမသမ္ဘတ္တိဋ္ဌာနံ. ယေ စ တဿ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌိတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ, ကေနစိ အသံဟာရိယာ တေသံ သမ္ဘတ္တိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ. တထာ ဟိ တေ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေပိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပရိစ္စဇန္တိ, တဿ ဝါ အာဏံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော. တေနေဝါဟ –

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีภักติอย่างไร? ชื่อว่า ภควา เพราะพระองค์มีผู้ภักดี ผู้มีความภักดีอย่างมั่นคงเป็นอันมาก จริงอยู่ พระตถาคตเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันมีอานุภาพหาประมาณมิได้ หาที่เปรียบมิได้ มีพระมหากรุณาและพระสัพพัญญุตญาณเป็นต้น, เพราะทรงเป็นผู้อุปการะอย่างยิ่งแก่ประชาทั้งเทวดาและมนุษย์ ด้วยความถึงพร้อมแห่งความเพียรอันยอดเยี่ยม ที่มุ่งมั่นในการจัดหาประโยชน์สุขโดยไม่มีส่วนเหลือ อันมีความนำมาซึ่งการขจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวงเป็นเบื้องหน้า, เพราะทรงมีพระรูปกายอันประดับด้วยคุณวิเศษที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น มีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระพยามประภาเป็นต้น, เพราะทรงประกอบด้วยเสียงสรรเสริญอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง กว้างขวางอย่างยิ่ง แผ่ไปในโลกทั้งสาม เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า 'อิติปิ โส ภควา' อันเกิดจากการบรรลุคุณตามความเป็นจริง, เพราะทรงตั้งมั่นดีแล้วในคุณธรรมทั้งหลาย มีความปรารถนาน้อยและความสันโดษเป็นต้น อันถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศอย่างสูงสุด, และเพราะทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันยอดเยี่ยม มีทศพลญาณและเวสารัชชญาณ ๔ เป็นต้น เพราะทรงเป็นผู้น่าเลื่อมใสโดยรอบ ด้วยความเป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใสโดยประการทั้งปวงในโลกสันนิวาสอันมีประมาณ ๔ อย่าง คือ ผู้มีรูปเป็นประมาณเลื่อมใสในรูป ผู้มีเสียงเป็นประมาณเลื่อมใสในเสียง ผู้มีความเศร้าหมองเป็นประมาณเลื่อมใสในความเศร้าหมอง และผู้มีธรรมเป็นประมาณเลื่อมใสในธรรม ฉะนั้น จึงทรงเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ ความนับถือ และความยำเกรง เป็นที่ตั้งแห่งความรักและความภักดีอย่างยิ่งของสัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ ทั้งเทวดาและมนุษย์ ส่วนชนเหล่าใดตั้งอยู่ในโอวาทของพระองค์ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ความภักดีของชนเหล่านั้น ใครๆ คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม ก็ไม่อาจทำให้คลอนแคลนได้ จริงอย่างนั้น ชนเหล่านั้น แม้จะต้องสละชีวิตของตน ก็ไม่ยอมสละความเลื่อมใสในพระองค์ หรือไม่ยอมล่วงละเมิดพระบัญชาของพระองค์ เพราะมีความภักดีอย่างมั่นคง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော;

ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈);

ผู้ใดแล เป็นผู้กตัญญู กตเวที เป็นนักปราชญ์ มีกัลยาณมิตร และมีความภักดีอย่างมั่นคง (ชาดก ๒.๑๗.๗๘)

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, မဟာသမုဒ္ဒေါ ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၀; ဥဒါ. ၄၅; စူဠဝ. ၃၈၅) စ.

และตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมหาสมุทรมีปกติคงที่ ไม่ล่วงเลยฝั่งไป ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราทั้งหลายย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ฉันนั้นเหมือนกัน' (อังคุตตรนิกาย ๘.๒๐; อุทาน ๔๕; จูฬวรรค ๓๘๕)

ဧဝံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ နိရုတ္တိနယေန ဧကဿ တကာရဿ လောပံ ကတွာ ဣတရဿ ဂကာရံ ကတွာ.

ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า ภควา จากคำว่า ภัตตวา โดยนิรุตตินัย คือ ลบ ต อักษรตัวหนึ่งเสีย แล้วแปลงอีกตัวหนึ่งเป็น ค อักษร

‘‘ဂုဏာတိသယယုတ္တဿ, ယသ္မာ လောကဟိတေသိနော;

သမ္ဘတ္တာ ဗဟဝေါ သတ္ထု, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

เพราะเหตุที่พระศาสดาผู้ประกอบด้วยคุณอันยิ่ง ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก มีผู้ภักดีเป็นอันมาก ฉะนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า ภควา

ကထံ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ယသ္မာ တထာဂတော ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ပုရိမာသု ဇာတီသု ပါရမိယော ပူရေန္တော ဘဂသင်္ခါတံ သိရိံ ဣဿရိယံ ယသဉ္စ ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ. တထာ ဟိဿ သောမနဿကုမာရကာလေ, ဟတ္ထိပါလကုမာရကာလေ, အယောဃရပဏ္ဍိတကာလေ, မူဂပက္ခပဏ္ဍိတကာလေ, စူဠသုတသောမကာလေတိ ဧဝမာဒီသု နေက္ခမ္မပါရမိပူရဏဝသေန ဒေဝရဇ္ဇသဒိသာယ ရဇ္ဇသိရိယာ ပရိစ္စတ္တတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နတ္ထိ. စရိမတ္တဘာဝေပိ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ဒေဝလောကာဓိပစ္စသဒိသံ စတုဒ္ဒီပိဿရိယံ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယံ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသဉ္စ တိဏာယပိ အမညမာနော နိရပေက္ခော ပဟာယ အဘိနိက္ခမိတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တသ္မာ ဣမေ သိရိအာဒိကေ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ, တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ[Pg.10], သိနေရုယုဂန္ဓရဥတ္တရကုရုဟိမဝန္တာဒိဘာဇနလောကဝိသေသသန္နိဿယာ သောဘာ ကပ္ပဋ္ဌိတိယဘာဝတော. တေပိ ဘဂဝါ ဝမိ တံနိဝါသိသတ္တာဝါသသမတိက္ကမနတောတပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟီတိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายพระภาคอย่างไร? เพราะเหตุว่า พระตถาคตแม้ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ บำเพ็ญบารมีทั้งหลายอยู่ในชาติก่อนๆ ได้ทรงคาย คือทรงบ้วนทิ้งสิริ อิสริยะ และยศ อันชื่อว่าพระภาค ทรงสละโดยไม่ทรงอาลัย ดุจก้อนเขฬะ จริงอย่างนั้น ในสมัยที่พระองค์เป็นโสมนัสสกุมาร เป็นหัตถิปาลกุมาร เป็นอโยฆรบัณฑิต เป็นมูคปักขบัณฑิต เป็นจูฬสุตโสมบัณฑิต เป็นต้น การนับอัตภาพที่ทรงสละราชสิริอันเปรียบด้วยความเป็นเทวราช ด้วยอำนาจแห่งการบำเพ็ญเนกขัมมบารมี ย่อมไม่มีประมาณ แม้ในอัตภาพสุดท้าย ก็ทรงไม่สำคัญแม้เท่าใบหญ้าซึ่งสิริแห่งจักรพรรดิอันมาสู่พระหัตถ์ ซึ่งเปรียบด้วยความเป็นใหญ่ในเทวโลก คือความเป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่ อันอาศัยสมบัติแห่งจักรพรรดิ รุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ และยศ ทรงสละโดยไม่ทรงอาลัยแล้วเสด็จออกผนวช ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายพระภาคทั้งหลายมีสิริเป็นต้นเหล่านี้ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภา คือนักษัตรทั้งหลาย สิ่งที่ไปพร้อม คือเป็นไปพร้อมกับนักษัตรเหล่านั้น ชื่อว่า ภคะ ได้แก่ ความงามอันอาศัยภาชนะโลกวิเศษมีภูเขาสิเนรุ ยุคันธร อุตรกุรุ และหิมพานต์เป็นต้น เพราะตั้งอยู่ตลอดกัปไม่ได้ แม้ภคะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงคายแล้ว คือทรงละแล้ว เพราะทรงก้าวล่วงที่อยู่ของสัตว์ผู้อาศัยอยู่ในภพนั้นๆ และเพราะทรงละฉันทราคะที่เนื่องอยู่ในภพนั้นๆ แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายพระภาค

‘‘စက္ကဝတ္တိသိရိံ ယသ္မာ, ယသံ ဣဿရိယံ သုခံ;

ပဟာသိ လောကစိတ္တဉ္စ, သုဂတော ဘဂဝါ တတော’’.

เพราะเหตุที่พระสุคตเจ้าทรงสละสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ยศ อิสริยยศ และความสุข ทั้งทรงสละจิตของชาวโลกได้ ฉะนั้น พระองค์จึงทรงพระนามว่า ภควา

ကထံ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ဘာဂါ နာမ ကောဋ္ဌာသာ. တေ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ရူပဝေဒနာဒိဝသေန, အတီတာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ. တေ စ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ, သဗ္ဗံ ယောဂံ, သဗ္ဗံ ဂန္ထံ, သဗ္ဗံ သံယောဇနံ, သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ အမတဓာတုံ သမဓိဂစ္ဆန္တော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ, န ပစ္စာဂမိ. တထာ ဟေသ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပထဝိံ, အာပံ, တေဇံ, ဝါယံ, စက္ခုံ, သောတံ, ဃာနံ, ဇီဝှံ, ကာယံ, မနံ, ရူပေ, သဒ္ဒေ, ဂန္ဓေ, ရသေ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ, ဓမ္မေ, စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ, စက္ခုသမ္ဖဿံ …ပေ… မနောသမ္ဖဿံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ သညံ; စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ စေတနံ; ရူပတဏှံ …ပေ… ဓမ္မတဏှံ; ရူပဝိတက္ကံ…ပေ… ဓမ္မဝိတက္ကံ; ရူပဝိစာရံ…ပေ… ဓမ္မဝိစာရန္တိအာဒိနာ အနုပဒဓမ္မဝိဘာဂဝသေနပိ သဗ္ဗေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ အနဝသေသတော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေန ဆဍ္ဍယိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายส่วนทั้งหลายอย่างไร? ชื่อว่า ภาคะ คือ ส่วนทั้งหลาย ส่วนเหล่านั้นมีหลายอย่าง ด้วยอำนาจแห่งขันธ์ อายตนะ ธาตุ เป็นต้น แม้ในส่วนเหล่านั้น ก็มีหลายอย่างด้วยอำนาจแห่งรูป เวทนา เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งอดีต เป็นต้น และส่วนเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตัดปปัญจธรรมทั้งปวง โยคะทั้งปวง คันถะทั้งปวง สังโยชน์ทั้งปวง บรรลุอมตธาตุแล้ว จึงทรงคาย คือทรงบ้วนทิ้ง ทรงสละโดยไม่ทรงอาลัย ไม่ได้เสด็จกลับมาอีก จริงอย่างนั้น พระองค์ทรงคาย คือทรงบ้วนทิ้ง ทรงสละโดยการสละอย่างไม่ทรงอาลัยซึ่งส่วนแห่งธรรมทั้งปวงโดยไม่มีเหลือ ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกธรรมตามลำดับบท คือ ปฐวี อาโป เตโช วาโย, จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน, รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมะ, จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ, จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส, เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส, สัญญาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...สัญญาที่เกิดจากมโนสัมผัส, เจตนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...เจตนาที่เกิดจากมโนสัมผัส, รูปตัณหา...ฯลฯ...ธรรมตัณหา, รูปวิตก...ฯลฯ...ธรรมวิตก, รูปวิจาร...ฯลฯ...ธรรมวิจาร เป็นต้น ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ယံ တံ, အာနန္ဒ, စတ္တံ ဝန္တံ မုတ္တံ ပဟီနံ ပဋိနိဿဋ္ဌံ, တံ တထာဂတော ပုန ပစ္စာဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃) –

ดูก่อนอานนท์ สิ่งใดอันตถาคตสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ตถาคตจะกลับมาสู่สิ่งนั้นอีก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ (ที. นิ. ๒.๑๘๓) –

ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာဂေ ဝမီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာကုသလေ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ ဟီနပ္ပဏီတေ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ ဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဉာဏမုခေန ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိ ပဇဟိ, ပရေသဉ္စ တထတ္တာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายส่วนทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทรงคายส่วนทั้งหลาย คือ พระองค์ทรงคาย คือทรงบ้วนทิ้ง ทรงสละ ทรงละโดยไม่ทรงอาลัย ซึ่งธรรมทั้งปวง ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ ทั้งที่เลวและประณีต ทั้งที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวพร้อมทั้งส่วนเปรียบ ด้วยอริยมรรคญาณเป็นประธาน และทรงแสดงธรรมเพื่อให้ผู้อื่นเป็นเช่นนั้นด้วย ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ ပဂေဝ အဓမ္မာ, ကုလ္လူပမံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ. (မ. နိ. ၁.၂၄၀) –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายเธอก็พึงละเสีย จะกล่าวไปไยถึงอธรรมเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงธรรมเปรียบด้วยแพแก่เธอทั้งหลาย เพื่อประโยชน์ในการข้ามไป ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ในการยึดถือ เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๒๔๐) –

ဧဝမ္ပိ [Pg.11] ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายส่วนทั้งหลาย

‘‘ခန္ဓာယတနဓာတာဒိ-ဓမ္မဘေဒါ မဟေသိနာ;

ကဏှသုက္ကာ ယတော ဝန္တာ, တတောပိ ဘဂဝါ မတော’’.

เพราะเหตุที่พระมหาสีทรงคายธรรมที่แตกต่างกันมีขันธ์ อายตนะ และธาตุเป็นต้น ทั้งที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาว ฉะนั้น พระองค์จึงทรงเป็นที่ทราบกันว่า ภควา แม้เพราะเหตุนั้น

တေန ဝုတ္တံ –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ, ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ;

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ, ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’တိ.

พระชินเจ้าทรงมีโชค ทรงหักแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย ทรงเสพแล้วซึ่งส่วน และทรงคายแล้วซึ่งโชค อนึ่ง ทรงคายแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย ฉะนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา

တေန ဘဂဝတာ. အရဟတာတိ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ, အနဝသေသာနံ ဝါ ကိလေသာရီနံ ဟတတ္တာ, သံသာရစက္ကဿ ဝါ အရာနံ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အရဟတာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

โดยพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะเหตุเหล่านี้ คือ เพราะทรงไกลจากกิเลสทั้งหลาย, หรือเพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสทั้งหลายได้โดยไม่มีเหลือ, หรือเพราะทรงหักซี่กำแห่งวงล้อสังสารวัฏ, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

ဧတ္ထ စ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာဿ ဘာဂျဝန္တတာဒီပနေန ကပ္ပာနံ အနေကေသု အသင်္ချေယျေသု ဥပစိတပုညသမ္ဘာရဘာဝတော သတပုညလက္ခဏဓရဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇန- ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ အနညသာဓာရဏာ ရူပကာယသမ္ပတ္တိဒီပိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဣမိနာဿ အနဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန အာသဝက္ခယပဒဋ္ဌာနသဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမပရိဒီပနတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဆအသာဓာရဏဉာဏအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒိ- အစိန္တေယျာပရိမေယျဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ. တဒုဘယေနပိ လောကိယသရိက္ခကာနံ ဗဟုမတဘာဝေါ, ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အဘိဂမနီယတာ, တထာ အဘိဂတာနဉ္စ တေသံ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခာပနယနေ ပဋိဗလဘာဝေါ, အာမိသဒါနဓမ္မဒါနေဟိ ဥပကာရိတာ, လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဂုဏေဟိ သံယောဇနသမတ္ထတာ စ ပကာသိတာ ဟောတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ภควา นี้ เป็นการแสดงถึงรูปกายสมบัติอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ซึ่งประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลาเป็นต้น ของพระองค์ผู้ทรงไว้ซึ่งลักษณะแห่งบุญร้อยประการ เพราะทรงเป็นผู้มีบุญสมภารอันสั่งสมมาแล้วในหลายอสงไขยกัป บทว่า อรหันต์ นี้ เป็นการแสดงถึงธรรมกายสมบัติอันใครๆ คิดไม่ได้ ประมาณไม่ได้ มีทศพลญาณ เวสารัชชญาณ ๔ อสาธารณญาณ ๖ และอาเวณิกพุทธธรรม ๑๘ เป็นต้น โดยแสดงถึงการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณอันมีญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นเหตุใกล้ และโดยแสดงถึงการละกิเลสได้โดยไม่มีเหลือ และด้วยคุณบททั้งสองนั้น เป็นอันประกาศว่า พระองค์ทรงเป็นที่เคารพนับถืออย่างยิ่งของเหล่าเทวดาและมนุษย์, เป็นที่อันคฤหัสถ์และบรรพชิตพึงเข้าไปเฝ้า, ทรงสามารถในการบำบัดทุกข์ทางกายและทางใจของชนเหล่านั้นผู้เข้าไปเฝ้าแล้ว, ทรงเป็นผู้อนุเคราะห์ด้วยอามิสทานและธรรมทาน, และทรงสามารถในการประกอบสัตว์ทั้งหลายไว้ด้วยคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

တထာ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာ စရဏဓမ္မေသု မုဒ္ဓဘူတဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝိဟာရဝိသေသသမာယောဂပရိဒီပနေန စရဏသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဣမိနာ သဗ္ဗဝိဇ္ဇာသု သိခါပ္ပတ္တအာသဝက္ခယဉာဏာဓိဂမပရိဒီပနေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. ပုရိမေန ဝါ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာနံ အဝိပရီတဝိဘတ္တဘာဝဒီပနေန ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ, ပစ္ဆိမေန သဝါသနနိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန [Pg.12] ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ ဝိဘာဝိတော ဟောတိ.

ด้วยบทว่า 'ภควา' นั้น เป็นอันทรงแสดงจรณสัมปทา ด้วยการประกาศความประกอบพร้อมด้วยวิหารธรรมพิเศษ มีทิพพวิหารเป็นต้น อันเป็นยอดในจรณธรรมทั้งหลาย ด้วยบทว่า 'อรหํ' นั้น เป็นอันทรงแสดงวิชชาสัมปทา ด้วยการประกาศการบรรลุอาสวักขยญาณอันถึงซึ่งความเป็นยอดในวิชชาทั้งปวง อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทต้น (ตถาคต) เป็นอันทรงประกาศความประกอบพร้อมด้วยเวสารัชชะ ๒ อย่างหลัง ด้วยการแสดงภาวะที่ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่นำออกจากทุกข์ไว้โดยไม่วิปริต ด้วยบทหลัง (อรหํ) เป็นอันทรงประกาศความประกอบพร้อมด้วยเวสารัชชะ ๒ อย่างแรก ด้วยการแสดงการละกิเลสพร้อมทั้งวาสนาได้สิ้นเชิงไม่มีเหลือ

တထာ ပုရိမေန တထာဂတဿ ပဋိညာသစ္စဝစီသစ္စဉာဏသစ္စပရိဒီပနေန, ကာမဂုဏလောကိယာဓိပစ္စယသလာဘသက္ကာရာဒိပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန, အနဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန, စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနစာဂါဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ; ဒုတိယေန သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမသမဓိဂမပရိဒီပနေန, သမ္မာသမ္ဗောဓိပရိဒီပနေန စ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပညာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဘဂဝတော ဗောဓိသတ္တဘူတဿ လောကုတ္တရဂုဏေ ကတာဘိနီဟာရဿ မဟာကရုဏာယောဂေန ယထာပဋိညံ သဗ္ဗပါရမိတာနုဋ္ဌာနေန သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာပဋိပက္ခပရိစ္စာဂေန စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာဂုဏေဟိ စိတ္တဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာဟိ ဧဝ ပရဟိတူပါယကောသလ္လတော ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ.

อนึ่ง ด้วยบทต้น (ตถาคต) เป็นอันทรงประกาศความบริบูรณ์แห่งสัจจาธิษฐานและจาคาธิษฐาน ด้วยการแสดงสัจจะคือปฏิญญา สัจจะคือวาจา และสัจจะคือญาณของพระตถาคต ด้วยการแสดงการสละกามคุณ ความเป็นใหญ่ในโลก ลาภ สักการะ เป็นต้น และด้วยการแสดงการสละกิเลสและอภิสังขารไม่มีเหลือ ด้วยบทที่สอง (อรหํ) เป็นอันทรงประกาศความบริบูรณ์แห่งอุปสมาธิษฐานและปัญญาธิษฐาน ด้วยการแสดงการบรรลุความสงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง และด้วยการแสดงสัมมาสัมโพธิ จริงอย่างนั้น สัจจาธิษฐานของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ทรงกระทำอภินิหารไว้ในคุณอันเป็นโลกุตตระ ย่อมบริบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญบารมีทั้งปวงตามปฏิญญา ด้วยการประกอบมหากรุณา จาคาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยการสละธรรมอันเป็นข้าศึกต่อบารมี อุปสมาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยความสงบจิตด้วยคุณแห่งบารมี ปัญญาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยความฉลาดในอุบายเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่นด้วยบารมีทั้งหลายนั่นเอง

တထာ ‘ယာစကဇနံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒဿာမီ’တိ ပဋိဇာနနေန ပဋိညံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနေန စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, ဒေယျပရိစ္စာဂတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဒေယျပရိက္ခယေသု လောဘဒေါသမောဟဘယဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, ယထာရဟံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓိ စ ဒါနေန ပညုတ္တရတာယ စ ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ. ဣမိနာ နယေန သေသပါရမီသုပိ စတုရာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗာ ဟိ ပါရမိယော သစ္စပ္ပဘာဝိတာ စာဂါဘိဗျဉ္ဇိတာ ဥပသမာနုဗြူဟိတာ ပညာပရိသုဒ္ဓါတိ ဧဝံ စတုရာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ တထာဂတဿ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သီလဝိသုဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အာဇီဝဝိသုဒ္ဓိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေနဿ သံဝါသေန သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သံဝေါဟာရေန သောစေယျံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အာပဒါသု ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သာကစ္ဆာယ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

อนึ่ง สัจจาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยการปฏิญาณว่า 'เราจักให้แก่ยาจกโดยไม่ทำให้ผิดหวัง' และด้วยการให้ทานโดยไม่ทำให้ปฏิญญาผิดพลาด จาคาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยการสละไทยธรรม อุปสมาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยความสงบระงับโลภะ โทสะ โมหะ และภยะ ในไทยธรรม ปฏิคาหก การให้ และการพิจารณาไทยธรรม ปัญญาธิษฐานย่อมบริบูรณ์ด้วยการให้ทานตามสมควร ตามกาล และตามวิธี และด้วยความเป็นเลิศแห่งปัญญา พึงทราบความบริบูรณ์แห่งอธิษฐาน ๔ แม้ในบารมีที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้ ด้วยว่าบารมีทั้งปวงอันสัจจะทำให้เกิดผล อันจาคะแสดงออก อันอุปสมะเพิ่มพูน อันปัญญาทำให้บริสุทธิ์ ด้วยประการฉะนี้ ศีลวิสุทธิย่อมมีด้วยความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน อาชีววิสุทธิย่อมมีด้วยความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน จิตตวิสุทธิย่อมมีด้วยความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน ทิฏฐิวิสุทธิย่อมมีด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน ของพระตถาคตผู้ถึงพร้อมด้วยอธิษฐาน ๔ อนึ่ง พึงทราบศีลของพระองค์ด้วยการอยู่ร่วมกัน เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน พึงทราบความสะอาดด้วยการเกี่ยวข้องเจรจา เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน พึงทราบความมั่นคงในคราวมีอันตราย เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน พึงทราบปัญญาด้วยการสนทนา เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဒုဋ္ဌော အဓိဝါသေတိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အလုဒ္ဓေါ ပဋိသေဝတိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဘီတော ပရိဝဇ္ဇေတိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အမူဠှော ဝိနောဒေတိ. တထာ [Pg.13] သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စဿ နေက္ခမ္မသုခပ္ပတ္တိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပဝိဝေကသုခပ္ပတ္တိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဥပသမသုခပ္ပတ္တိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမ္ဗောဓိသုခပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝါ ဝိဝေကဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမာဓိဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အပီတိဇကာယသုခပ္ပတ္တိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သတိပါရိသုဒ္ဓိဇဥပေက္ခာသုခပ္ပတ္တိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပရိဝါရသမ္ပတ္တိလက္ခဏပစ္စယသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ အဝိသံဝါဒနတော, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သန္တုဋ္ဌိလက္ခဏသဘာဝသုခသမာယောဂေါ အလောဘဘာဝတော, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ကတပုညတာလက္ခဏဟေတုသုခသမာယောဂေါ ကိလေသေဟိ အနဘိဘူတဘာဝတော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိလက္ခဏဒုက္ခူပသမသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ, ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမနတော.

อนึ่ง เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน พระองค์จึงทรงอดทนได้โดยไม่มีใจประทุษร้าย เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน จึงทรงใช้สอยโดยไม่โลภ เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน จึงทรงเว้นโดยไม่หวาดกลัว เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน จึงทรงบรรเทาได้โดยไม่หลง อนึ่ง เป็นอันทรงแสดงการบรรลุเนกขัมมสุขของพระองค์ เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน การบรรลุวิเวกสุข เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน การบรรลุอุปสมสุข เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน การบรรลุสัมโพธิสุข เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน หรือเป็นอันทรงแสดงการบรรลุสุขคือปีติอันเกิดจากวิเวก เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน การบรรลุสุขคือปีติอันเกิดจากสมาธิ เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน การบรรลุสุขทางกายอันปราศจากปีติ เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน การบรรลุสุขคืออุเบกขาจากความบริสุทธิ์แห่งสติ เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน อนึ่ง เป็นอันทรงประกาศความประกอบพร้อมด้วยปัจจัยสุข อันมีปริวารสมบัติเป็นลักษณะ เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน เนื่องจากไม่ทรงทำให้ผิดหวัง ความประกอบพร้อมด้วยสภาวสุข อันมีสันโดษเป็นลักษณะ เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน เนื่องจากความเป็นผู้ไม่โลภ ความประกอบพร้อมด้วยเหตุสุข อันมีความเป็นผู้ได้ทำบุญไว้เป็นลักษณะ เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน เนื่องจากความเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสครอบงำ ความประกอบพร้อมด้วยทุกขูปสมสุข อันมีวิมุตติสมบัติเป็นลักษณะ เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน เนื่องจากบรรลุนิพพานด้วยญาณสัมปทา

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ပညာက္ခန္ဓဿ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ ဒီပိတာ ဟောတိ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စ တပသိဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန သဗ္ဗနိဿဂ္ဂသိဒ္ဓိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဣန္ဒြိယသံဝရသိဒ္ဓိ, ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဗုဒ္ဓိသိဒ္ဓိ, တေန စ နိဗ္ဗာနသိဒ္ဓိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယသစ္စာဘိသမယပ္ပဋိလာဘော, စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝံသပ္ပဋိလာဘော, ၀.ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝိဟာရပ္ပဋိလာဘော, ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝေါဟာရပ္ပဋိလာဘော ဒီပိတော ဟောတိ.

อนึ่ง เป็นอันทรงแสดงความสำเร็จในการตรัสรู้ตามและแทงตลอดอริยศีลขันธ์ เพราะความถึงพร้อมแห่งสัจจาธิษฐาน ความสำเร็จในการตรัสรู้ตามและแทงตลอดอริยสมาธิขันธ์ เพราะความถึงพร้อมแห่งจาคาธิษฐาน ความสำเร็จในการตรัสรู้ตามและแทงตลอดอริยปัญญาขันธ์ เพราะความถึงพร้อมแห่งปัญญาธิษฐาน ความสำเร็จในการตรัสรู้ตามและแทงตลอดอริยวิมุตติขันธ์ เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปสมาธิษฐาน และด้วยความบริบูรณ์แห่งสัจจาธิษฐาน ย่อมสำเร็จตบะ ด้วยความบริบูรณ์แห่งจาคาธิษฐาน ย่อมสำเร็จการสละทุกสิ่ง ด้วยความบริบูรณ์แห่งอุปสมาธิษฐาน ย่อมสำเร็จอินทรียสังวร ด้วยความบริบูรณ์แห่งปัญญาธิษฐาน ย่อมสำเร็จพุทธิ และด้วยพุทธินั้น ย่อมสำเร็จนิพพาน อนึ่ง เป็นอันทรงแสดงการได้เฉพาะซึ่งการตรัสรู้อริยสัจ ๔ เพราะความบริบูรณ์แห่งสัจจาธิษฐาน การได้เฉพาะซึ่งอริยวงศ์ ๔ เพราะความบริบูรณ์แห่งจาคาธิษฐาน การได้เฉพาะซึ่งอริยวิหาร ๔ เพราะความบริบูรณ์แห่งอุปสมาธิษฐาน การได้เฉพาะซึ่งอริยโวหาร ๔ เพราะความบริบูรณ์แห่งปัญญาธิษฐาน

အပရော နယော – ဘဂဝတာတိ ဧတေန သတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရသမ္ပတ္တိအဘိကင်္ခါဒီပနေန တထာဂတဿ မဟာကရုဏာ ပကာသိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပတ္တိဒီပနေန ပဟာနပညာ ပကာသိတာ ဟောတိ. တတ္ထ ပညာယဿ ဓမ္မရဇ္ဇပတ္တိ, ကရုဏာယ ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ; ပညာယ သံသာရဒုက္ခနိဗ္ဗိဒါ, ကရုဏာယ သံသာရဒုက္ခသဟနံ; ပညာယ ပရဒုက္ခပရိဇာနနံ, ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပ္ပဋိကာရာရမ္ဘော. ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခဘာဝေါ[Pg.14], ကရုဏာယ တဒဓိဂမော; ပညာယ သယံ တရဏံ, ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ; ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ, ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကိစ္စသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ သံသာရာဘိမုခဘာဝေါ, ပညာယ တတ္ထ အနဘိရတိ. တထာ ကရုဏာယ ပရေသံ အဝိဟိံသနံ, ပညာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ; ကရုဏာယ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ, ပညာယ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ. တထာ ကရုဏာယ အပရန္တပေါ, ပညာယ အနတ္တန္တပေါ. တေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ.

นัยหนึ่ง โดยบทว่า ภควตา นี้ พระมหาการุณิย์ของพระตถาคตเป็นอันทรงประกาศแล้ว ด้วยการทรงชี้แจงความปรารถนาโลกิยสมบัติและโลกุตรสมบัติของสัตว์ทั้งหลาย. โดยบทว่า อรหตา นี้ ปหานปัญญาเป็นอันทรงประกาศแล้ว ด้วยการทรงชี้แจงปหานสมบัติ. ในคุณธรรมทั้งสองนั้น การได้ครองธรรมราชสมบัติย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา การจำแนกธรรมย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา, ความเบื่อหน่ายในทุกข์ในสงสารย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา ความอดทนต่อทุกข์ในสงสารย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา, การกำหนดรู้ทุกข์ของผู้อื่นย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา การเริ่มแก้ไขทุกข์ของผู้อื่นย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา. ความเป็นผู้มีพระพักตร์มุ่งตรงต่อพระปรินิพพานย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา การบรรลุพระปรินิพพานนั้นย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา, การข้ามพ้นด้วยพระองค์เองย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา การช่วยให้ผู้อื่นข้ามพ้นย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา, ความสำเร็จแห่งพุทธภาวะย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา ความสำเร็จแห่งพุทธกิจย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา. อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้มีพระพักตร์มุ่งตรงต่อสงสารในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา ความไม่ยินดีในสงสารนั้นย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา. อีกอย่างหนึ่ง การไม่เบียดเบียนผู้อื่นย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา การไม่ทรงกลัวต่อผู้อื่นด้วยพระองค์เองย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา, เมื่อทรงคุ้มครองผู้อื่นด้วยพระกรุณา ก็ชื่อว่าทรงคุ้มครองพระองค์เอง เมื่อทรงคุ้มครองพระองค์เองด้วยพระปัญญา ก็ชื่อว่าทรงคุ้มครองผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง การไม่เบียดเบียนผู้อื่นย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา การไม่เบียดเบียนพระองค์เองย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา. เพราะเหตุนั้น ความเป็นบุคคลที่ ๔ ในบรรดาบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว.

တထာ ကရုဏာယ လောကနာထတာ, ပညာယ အတ္တနာထတာ; ကရုဏာယ စဿ နိန္နတာဘာဝေါ, ပညာယ ဥန္နတာဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု ဇနိတာနုဂ္ဂဟော, ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော; ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တော, ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗသတ္တာနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော. ယထာ ဟိ ကရုဏာ တထာဂတဿ သိနေဟသောကဝိရဟိတာ, ဧဝံ ပညာ အဟံကာရမမံကာရဝိနိမုတ္တာတိ အညမညံ ဝိသောဓိတာ ပရမဝိသုဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ပညာခေတ္တံ ဗလာနိ, ကရုဏာခေတ္တံ ဝေသာရဇ္ဇာနိ. တေသု ဗလသမာယောဂေန ပရေဟိ န အဘိဘုယျတိ, ဝေသာရဇ္ဇသမာယောဂေန ပရေ အဘိဘဝတိ. ဗလေဟိ သတ္ထုသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ, ဝေသာရဇ္ဇေဟိ သာသနသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ. တထာ ဗလေဟိ ဗုဒ္ဓရတနသိဒ္ဓိ, ဝေသာရဇ္ဇေဟိ ဓမ္မရတနသိဒ္ဓီတိ အယမေတ္ထ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ပဒဒွယဿ အတ္ထယောဇနာယ မုခမတ္တဒဿနံ.

อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นที่พึ่งของโลกย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา ความเป็นที่พึ่งของตนย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา, ความเป็นผู้มีภาวะนอบน้อมย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา ความเป็นผู้มีภาวะสูงส่งย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา. อีกอย่างหนึ่ง การอนุเคราะห์อันเกิดขึ้นแล้วในสรรพสัตว์ย่อมมีได้ด้วยพระกรุณา และเพราะพระกรุณานั้นมีพระปัญญาดำเนินไปตาม จึงมิใช่ว่าพระองค์จะไม่มีพระจิตปราศจากความกำหนัดในอารมณ์ทั้งปวงก็หาไม่, พระจิตปราศจากความกำหนัดในธรรมทั้งปวงย่อมมีได้ด้วยพระปัญญา และเพราะพระปัญญานั้นมีพระกรุณาดำเนินไปตาม จึงมิใช่ว่าพระองค์จะไม่ทรงเป็นไปเพื่ออนุเคราะห์สรรพสัตว์ก็หาไม่. พึงเห็นว่า พระกรุณาของพระตถาคตปราศจากความเยื่อใยและความโศกฉันใด พระปัญญาก็พ้นจากอหังการและมมังการฉันนั้น เพราะฉะนั้น คุณธรรมทั้งสองนั้นจึงชื่อว่าชำระซึ่งกันและกันให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง. ในคุณธรรมทั้งสองนั้น พละทั้งหลายเป็นเกษตรของพระปัญญา เวสารัชชะทั้งหลายเป็นเกษตรของพระกรุณา. ในคุณธรรมเหล่านั้น เพราะประกอบด้วยพละทั้งหลาย พระองค์จึงไม่ถูกผู้อื่นครอบงำได้ เพราะประกอบด้วยเวสารัชชะทั้งหลาย พระองค์จึงทรงครอบงำผู้อื่นได้. ความสำเร็จแห่งศาสดาสัมปทาย่อมมีได้ด้วยพละทั้งหลาย ความสำเร็จแห่งศาสนสัมปทาย่อมมีได้ด้วยเวสารัชชะทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ความสำเร็จแห่งพุทธรัตนะย่อมมีได้ด้วยพละทั้งหลาย ความสำเร็จแห่งธรรมรัตนะย่อมมีได้ด้วยเวสารัชชะทั้งหลาย. นี้เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นแห่งการเชื่อมโยงเนื้อความของสองบทว่า "ภควตา อรหตา" ในที่นี้.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ? အနုဿဝပဋိက္ခေပေန နိယမဒဿနတ္ထံ. ယထာ ဟိ ကေနစိ ပရတော သုတွာ ဝုတ္တံ ယဒိပိ စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ, န တေနေဝ ဝုတ္တံ ပရေနပိ ဝုတ္တတ္တာ. န စ တံ တေန ဝုတ္တမေဝ, အပိစ ခေါ သုတမ္ပိ, န ဧဝမိဓ. ဘဂဝတာ ဟိ ပရတော အသုတွာ သယမ္ဘုဉာဏေန အတ္တနာ အဓိဂတမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’ တဉ္စ ခေါ ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ, န အညေန, ဝုတ္တမေဝ စ, န သုတန္တိ. အဓိကဝစနဉှိ အညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ န ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ.

เพราะเหตุไร ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า "วุตฺตญฺเหตํ ภควตา" แล้ว จึงกล่าวคำว่า "วุตฺตํ" อีก? เพื่อแสดงความแน่นอนโดยปฏิเสธการฟังตามกันมา. เปรียบเหมือนคำที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งฟังจากผู้อื่นแล้วกล่าว แม้จะเป็นคำที่ผู้รู้กล่าว ก็ไม่ชื่อว่าผู้นั้นกล่าวเอง เพราะผู้อื่นก็ได้กล่าวไว้แล้ว และคำนั้นมิใช่เพียงแต่เขาพูดเท่านั้น แต่ยังเป็นคำที่ได้ฟังมาด้วย แต่ในที่นี้หาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสิ่งที่พระองค์ทรงบรรลุด้วยพระองค์เองด้วยสยัมภูญาณ โดยมิได้ทรงฟังจากผู้อื่น เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงตรัสคำว่า "วุตฺตํ" สองครั้ง. ความหมายคือ "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้" และคำนั้นพระผู้มีพระภาคเองนั่นแหละได้ตรัสไว้ มิใช่ผู้อื่นกล่าว และเป็นคำที่ตรัสไว้เองแท้ๆ มิใช่ทรงฟังมา. เพราะคำที่กล่าวเกินมา ย่อมแสดงความหมายอื่น ฉะนั้นจึงไม่มีโทษกล่าวซ้ำ. นัยนี้พึงใช้ในข้อต่อๆ ไปด้วย.

တထာ [Pg.15] ပုဗ္ဗရစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာယ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, န တဿ ကာရဏာ ဒါနာဒီနံ ဝိယ ပုဗ္ဗရစနာကိစ္စံ အတ္ထိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ, တဉ္စ ခေါ န ပုဗ္ဗရစနာဝသေန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ, အပိစ ခေါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနသော ဝုတ္တမေဝါ’’တိ.

อีกอย่างหนึ่ง ที่ตรัสคำว่า "วุตฺตํ" สองครั้ง ก็เพื่อแสดงถึงการไม่มีการรจนาก่อน. เพราะว่า พระผู้มีพระภาค ด้วยความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของบริษัทที่ประชุมกันด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า พระองค์ไม่มีกิจที่จะต้องรจนาก่อนเหมือนในการให้ทานเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระบาลีนี้จึงแสดงว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ และคำนั้นมิใช่สิ่งที่ทรงตรึกตรองหรือไตร่ตรองด้วยการรจนาก่อน แต่เป็นคำที่ตรัสขึ้นเฉพาะกรณีตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์นั่นเอง".

အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဉှိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, ဝုတ္တမေဝ တံ, န ကေနစိ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ အက္ခရသမ္ပတ္တိယာ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ စ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ตรัสคำว่า "วุตฺตํ" สองครั้ง ก็เพื่อแสดงว่าพระดำรัสนั้นเป็นสิ่งที่ไม่สามารถทำให้กลับกลายได้. เพราะคำใดที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว คำนั้นเป็นอันตรัสไว้ดีแล้ว ใครๆ ไม่สามารถคัดค้านได้ ทั้งโดยความสมบูรณ์แห่งอักษรและโดยความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ. ดังที่ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၇).

"ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงให้เป็นไปแล้ว ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี อันสมณะหรือพราหมณ์ใดๆ จะให้กลับกลายไม่ได้" เป็นต้น (สํ. นิ. 5.1081; มหาว. 17).

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

และยังได้ตรัสไว้อีกว่า –

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆေယျ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ‘န ယိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ယံ သမဏေန ဂေါတမေန ပညတ္တံ, အဟမိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဌပေတွာ အညံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. –

"ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ หากสมณะหรือพราหมณ์พึงมากล่าวว่า 'นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจที่พระสมณโคดมบัญญัติไว้ เราจะยกเว้นทุกขอริยสัจนี้แล้วบัญญัติทุกขอริยสัจอื่น' ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้" เป็นต้น. –

တသ္မာ အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

เพราะฉะนั้น ที่ตรัสคำว่า "วุตฺตํ" สองครั้ง ก็เพื่อแสดงว่าพระดำรัสนั้นเป็นสิ่งที่ไม่สามารถทำให้กลับกลายได้ด้วย.

အထ ဝါ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဉှိ ပရေသံ အာသယာဒိံ အဇာနန္တေန အသဗ္ဗညုနာ အဒေသေ အကာလေ ဝါ ဝုတ္တံ, တံ သစ္စမ္ပိ သမာနံ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒနေ အသမတ္ထတာယ အဝုတ္တံ နာမ သိယာ, ပဂေဝ အသစ္စံ. ဘဂဝတာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော သမ္မဒေဝ ပရေသံ အာသယာဒိံ ဒေသကာလံ အတ္ထသိဒ္ဓိဉ္စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ ဧကန္တေန သောတူနံ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထနိပ္ဖာဒနတော ဝုတ္တမေဝ, နတ္ထိ တဿ အဝုတ္တတာပရိယာယော. တသ္မာ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပိစ ယထာ န တံ သုတံ နာမ, ယံ န ဝိညာတတ္ထံ ယဉ္စ န တထတ္တာယ ပဋိပန္နံ, ဧဝံ န တံ ဝုတ္တံ နာမ, ယံ န သမ္မာ ပဋိဂ္ဂဟိတံ. ဘဂဝတော ပန ဝစနံ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ [Pg.16] တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

อีกอย่างหนึ่ง ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ (ตรัสไว้) สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะที่ยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่ผู้ฟัง. จริงอยู่ คำใดอันผู้ไม่รู้แจ้งอัธยาศัยเป็นต้นของผู้อื่น ผู้มิใช่พระสัพพัญญู กล่าวในที่ไม่ใช่เทศะหรือในกาลที่ไม่สมควร คำนั้นแม้จะเป็นคำจริง ก็ชื่อว่ายังมิได้กล่าว เพราะไม่สามารถยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่ผู้ฟังได้, คำไม่จริงจะกล่าวไปไย. แต่ว่า คำที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงทราบอัธยาศัยเป็นต้น เทศะ กาล และความสำเร็จแห่งประโยชน์ของผู้อื่นโดยชอบ เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสแล้ว ย่อมเป็นคำที่ตรัสแล้วแท้เทียว เพราะยังประโยชน์ที่ทรงประสงค์ให้สำเร็จแก่ผู้ฟังโดยส่วนเดียว, ไม่มีปริยายแห่งความเป็นคำที่ยังมิได้ตรัสเลย. เพราะฉะนั้น ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะที่ยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่ผู้ฟัง. อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนคำใดที่ผู้ฟังไม่เข้าใจเนื้อความ และไม่ปฏิบัติเพื่อให้เป็นไปตามนั้น คำนั้นก็ชื่อว่ายังมิได้ฟัง ฉันใด, คำใดที่ผู้ฟังมิได้รับไว้โดยชอบ คำนั้นก็ชื่อว่ายังมิได้กล่าว ฉันนั้น. แต่ว่า พระดำรัสของพระผู้มีพระภาค บริษัททั้งสี่รับไว้โดยชอบแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อให้เป็นไปตามนั้น. เพราะฉะนั้น ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะที่บริษัทรับไว้โดยชอบแล้วนั่นเอง.

အထ ဝါ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဘဂဝါ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဘေဒေ ဓမ္မေ ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော သမ္မုတိပရမတ္ထေ စ အဝိသံဝါဒေန္တော ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိပ္ပဘုတယော အရိယာပိ ဘဂဝတိ ဓရမာနေ ပရိနိဗ္ဗုတေ စ တဿေဝ ဒေသနံ အနုဂန္တွာ ဝဒန္တိ, န တတ္ထ နာနာဝါဒတာ. တသ္မာ ဝုတ္တမရဟတာ တတော ပရဘာဂေ အရဟတာ အရိယသံဃေနာပီတိ ဧဝံ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

อีกอย่างหนึ่ง ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะแห่งพระดำรัสที่ไม่ขัดแย้งกับพระอริยเจ้าทั้งหลาย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมะมีประเภทเป็นกุศล อกุศล มีโทษ ไม่มีโทษ ความเป็นไป ความงดเว้น และสมมติสัจจะ ปรมัตถสัจจะ โดยไม่ให้คลาดเคลื่อนกันฉันใด, แม้พระอริยเจ้าทั้งหลาย มีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ก็กล่าวตามเทศนาของพระองค์นั้นนั่นแหละ ทั้งเมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่และเมื่อปรินิพพานแล้ว ฉันนั้น, ในเรื่องนั้นไม่มีวาทะที่แตกต่างกัน. เพราะฉะนั้น คำว่า ‘พระอรหันต์ตรัสไว้ และในภายหลัง พระอริยสงฆ์ผู้เป็นพระอรหันต์ก็กล่าวไว้’ ดังนี้, ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสอย่างนี้เพื่อแสดงภาวะแห่งพระดำรัสที่ไม่ขัดแย้งกับพระอริยเจ้าทั้งหลาย.

အထ ဝါ ပုရိမေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သတိပိ ဟိ ဇာတိဂေါတ္တာယုပ္ပမာဏာဒိဝိသေသေ ဒသဗလာဒိဂုဏေဟိ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဝိသေသော နတ္ထိ, အညမညံ အတ္တနာ စ တေ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဝိရုဒ္ဓမေဝ ဝဒန္တိ. တသ္မာ ဝုတ္တဉှေတံ ယထာ ဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ ပုဗ္ဗေ, ဣဒါနိပိ အမှာကံ ဘဂဝတာ တထေဝ ဝုတ္တံ အရဟတာတိ ဧဝံ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ သုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာယ သဗ္ဗတ္ထ အဝိရောဓော ဒီပိတော ဟောတိ.

อีกอย่างหนึ่ง ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะที่เป็นนัยอันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ตรัสไว้แล้ว. จริงอยู่ แม้จะมีความแตกต่างกันโดยชาติ โคตร ประมาณแห่งพระชนมายุเป็นต้น แต่ความแตกต่างแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยธรรมเทศนาย่อมไม่มี เหมือนกับที่ไม่มีความแตกต่างโดยพระคุณมีทศพลญาณเป็นต้น, พระพุทธเจ้าเหล่านั้นย่อมตรัสโดยไม่ขัดแย้งกันและกัน และไม่ขัดแย้งกับสิ่งที่พระองค์เองตรัสไว้ก่อน. เพราะฉะนั้น คำว่า ‘เรื่องนี้พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระองค์เองได้ตรัสไว้แล้วในกาลก่อนฉันใด, บัดนี้ พระผู้มีพระภาคของเราผู้เป็นพระอรหันต์ก็ได้ตรัสไว้แล้วฉันนั้น’ ดังนี้, ด้วยเหตุนี้ ที่ตรัสว่า ‘วุตฺตํ’ สองครั้ง ก็เพื่อแสดงภาวะที่เป็นนัยอันพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ และพระองค์เองตรัสไว้แล้วในพระสูตรอื่น. ด้วยคำนั้น เป็นอันทรงประกาศความไม่ขัดแย้งกันแห่งเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายในทุกสถาน.

အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ အရဟန္တဝုတ္တဘာဝဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိကံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ ဝစနန္တိ. အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ န ဝစနတ္ထံ, အထ ခေါ ဝပနတ္ထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ, တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ, န ကထိတမတ္တံ; အထ ခေါ ဝေနေယျာနံ ကုသလမူလံ ဝပိတ’’န္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယဒေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ ဝတ္တနတ္ထံ. အယံ ဟိဿ အတ္ထော – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာ, တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ, အပိစ တဒတ္ထဇာတံ ဝုတ္တံ စရိတန္တိ. တေန ‘‘ယထာ ဝါဒီ ဘဂဝါ တထာ ကာရီ’’တိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ, ဝုတ္တဝစနံ အရဟတာ ဝတ္တုံ ယုတ္တေနာတိ အတ္ထော.

อีกอย่างหนึ่ง บทที่สองว่า ‘วุตฺตํ’ นี้ พึงเห็นว่าเป็นคำกล่าวถึงภาวะที่พระอรหันต์ตรัสไว้. ความหมายคือ: พระดำรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น ที่กำลังจะตรัสต่อไปนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว และพระอรหันต์ก็ได้ตรัสไว้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง บทที่สองว่า ‘วุตฺตํ’ นี้ ไม่พึงเห็นในความหมายว่า ‘กล่าว’ แต่พึงเห็นในความหมายว่า ‘หว่าน’. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความหมายว่า: ‘เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว และมิใช่เพียงแต่ตรัสไว้ มิใช่เพียงแต่กล่าวไว้เท่านั้น แต่ยังเป็นการหว่านกุศลมูลลงในเวไนยสัตว์อีกด้วย’. อีกอย่างหนึ่ง บทที่สองว่า ‘วุตฺตํ’ นี้ มีความหมายว่า ‘เป็นไป’ (ประพฤติ). ความหมายของบทนี้คือ: ‘เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว และมิใช่เพียงแต่ตรัสไว้เท่านั้น แต่เนื้อความนั้นยังได้ถูกประพฤติปฏิบัติแล้วด้วย’. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น’. อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า: ‘พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว และพระดำรัสที่ตรัสไว้นั้น สมควรที่พระอรหันต์จะตรัส’.

အထ [Pg.17] ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ သင်္ခေပကထာဥဒ္ဒိသနံ သန္ဓာယာဟ, ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝိတ္ထာရကထာနိဒဿနံ. ဘဂဝါ ဟိ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဒုရုတ္တဝစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဒါ ဉာဏာနုဂတဝစီကမ္မတာယ ဟိ ဘဂဝတော သဝါသနပဟီနသဗ္ဗဒေါသဿ အက္ခလိတဗျပ္ပထဿ ကဒါစိပိ ဒုရုတ္တံ နာမ နတ္ထိ. ယထာ ကေစိ လောကေ သတိသမ္မောသေန ဝါ ဒဝါ ဝါ ရဝါ ဝါ ကိဉ္စိ ဝတွာ အထ ပဋိလဒ္ဓသညာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အဝုတ္တံ ဝါ ကရောန္တိ ပဋိသင်္ခရောန္တိ ဝါ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန နိစ္စကာလံ သမာဟိတော. အသမ္မောသဓမ္မော အသမ္မောဟဓမ္မော စ သဗ္ဗညုတညာဏသမုပဗျူဠှာယ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယ ဥပနီတမတ္ထံ အပရိမိတကာလံ သမ္ဘတပုညသမ္ဘာရသမုဒါဂတေဟိ အနညသာဓာရဏေဟိ ဝိသဒဝိသုဒ္ဓေဟိ ကရဏဝိသေသေဟိ သောတာယတနရသာယနဘူတံ သုဏန္တာနံ အမတဝဿံ ဝဿန္တော ဝိယ သောတဗ္ဗသာရံ သဝနာနုတ္တရိယံ စတုသစ္စံ ပကာသေန္တော ကရဝီကရုတမဉ္ဇုနာ သရေန သဘာဝနိရုတ္တိယာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝစနံ ဝဒတိ, နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, ကုတော ပန ဒုရုတ္တာဝကာသော. တသ္မာ ‘‘ယံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တမေဝ, န အဝုတ္တံ ဒုရုတ္တံ ဝါ ကဒါစိ ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန – ‘‘ဝုတ္တမရဟတာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ န ဧတ္ထ ပုနရုတ္တိဒေါသောတိ. ဧဝမေတ္ထ ပုနရုတ္တသဒ္ဒဿ သာတ္ထကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวคำว่า ‘วุตฺตํ’ (ตรัสไว้) โดยทรงหมายถึงการยกขึ้นแสดงสังเขปกถา, และกล่าวคำว่า ‘วุตฺตํ’ อีกครั้ง เป็นการแสดงวิตถารกถา. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมโดยสังเขปและโดยพิสดาร. อีกอย่างหนึ่ง ที่กล่าวว่า ‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’ แล้วกล่าวคำว่า ‘วุตฺตํ’ อีก ก็เพื่อแสดงภาวะที่พระผู้มีพระภาคไม่มีพระดำรัสที่ตรัสผิด. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคผู้มีวจีกรรมอันญาณดำเนินไปเสมอ ผู้ทรงละโทษทั้งปวงพร้อมทั้งวาสนาได้แล้ว ผู้มีพระดำรัสไม่ผิดพลาด ย่อมไม่มีคำที่ตรัสผิดเลยแม้ในกาลไหนๆ. เปรียบเหมือนคนบางพวกในโลก กล่าวอะไรบางอย่างเพราะความหลงลืมบ้าง เพราะพูดเล่นบ้าง หรือเพราะความพลั้งเผลอบ้าง แล้วเมื่อได้สติกลับคืนมา ก็ทำคำที่กล่าวไว้ก่อนให้เป็นคำที่มิได้กล่าว หรือแก้ไขใหม่, พระผู้มีพระภาคไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคทรงมีพระทัยตั้งมั่นเป็นนิจ ทรงมีธรรมคือความไม่หลงลืมและทรงมีธรรมคือความไม่ลุ่มหลง ทรงนำมาซึ่งเนื้อความด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทาอันสมบูรณ์พร้อมด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงประกาศอริยสัจ ๔ อันเป็นสาระที่ควรสดับ เป็นยอดแห่งสิ่งที่ควรฟัง ประดุจทรงยังฝนคืออมฤตให้ตกลงแก่ผู้ฟัง เป็นโอสถทิพย์สำหรับโสตายตนะ ด้วยเครื่องมืออันพิเศษคือพระสุรเสียงอันไพเราะประดุจเสียงนกการเวกอันบริสุทธิ์ผ่องใส ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น อันเกิดจากการสั่งสมบุญสมภารมาสิ้นกาลประมาณมิได้ ตรัสพระดำรัสที่เหมาะสมแก่อัธยาศัยของเวไนยสัตว์ด้วยสภาวนิรุตติ, ในพระดำรัสนั้นไม่มีความผิดพลาดแม้เพียงปลายเส้นผม, โอกาสที่จะมีคำตรัสผิดจะมีมาจากที่ไหน. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า ‘สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว สิ่งนั้นเป็นอันตรัสแล้วแท้จริง, ไม่เป็นคำที่มิได้ตรัสหรือตรัสผิดในกาลไหนๆ เลย’ จึงกล่าวว่า ‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’ แล้วกล่าวอีกว่า ‘วุตฺตมรหตา’ ดังนี้, ในข้อนี้จึงไม่มีโทษแห่งการกล่าวซ้ำ. พึงทราบความที่บทที่กล่าวซ้ำมีความหมายในที่นี้อย่างนี้.

ဣတိ မေ သုတန္တိ ဧတ္ထ ဣတီတိ အယံ ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုပရိသမာပနာဒိပဒတ္ထဝိပရိယာယပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟေသ – ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဟေတုအတ္ထေ ဒိဿတိ. ‘‘တသ္မာတိဟ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ. အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ – ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ, နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ပရိသမာပနေ. ‘‘ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ ဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၀) အာဒိအတ္ထေ. ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ ဝါ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ အဘိလာပေါ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၇၅) ပဒတ္ထဝိပရိယာယေ. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သပ္ပဋိဘယော ဗာလော, အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော; သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော, အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော; သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော[Pg.18], အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁) ပကာရေ. ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယမေကော အန္တော, သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅) နိဒဿနေ. ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ, အာနန္ဒ, အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ. ကိံပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ, ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၉၆) အဝဓာရဏေ, သန္နိဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. သွာယမိဓ ပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในบทว่า อิติ เม สุตํ นี้ อิติ ศัพท์นี้ มีความหมายหลายอย่าง คือ เหตุ, การจบความ, อาทิ (เป็นต้น), การอธิบายเนื้อความของบท, ประเภท, การแสดงตัวอย่าง, และการกำหนดความ. จริงอย่างนั้น อิติ ศัพท์นี้ ปรากฏในอรรถว่าเหตุ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่ารูป". ปรากฏในอรรถว่าการจบความ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความอนุเคราะห์ในพวกเธอว่า ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราพึงเป็นธรรมทายาท ไม่พึงเป็นอามิสทายาท". ปรากฏในอรรถว่าอาทิ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "หรือว่า เว้นขาดจากการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกเช่นนี้ เป็นต้น". ปรากฏในอรรถว่าการอธิบายเนื้อความของบท ในพระบาลีเป็นต้นว่า "คำว่า มาคัณฑิยะ เป็นชื่อ เป็นสมัญญา เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นนาม เป็นนามกรรม เป็นนามไธย เป็นนิรุตติ เป็นพยัญชนะ เป็นอภิลาปของพราหมณ์นั้น". ปรากฏในอรรถว่าประเภท ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ คนพาลมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย, คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ, คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค". ปรากฏในอรรถว่าการแสดงตัวอย่าง ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนกัจจานะ 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง, 'สิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่' นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง". ปรากฏในอรรถว่าการกำหนดความ คืออรรถว่าการลงความเห็น ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนอานนท์ เมื่อถูกถามว่า 'ชราและมรณะมีเพราะปัจจัยนี้หรือ' พึงตอบว่า 'มีอยู่' ถ้าเขาพึงถามว่า 'ชราและมรณะมีอะไรเป็นปัจจัย' พึงตอบว่า 'ชราและมรณะมีชาติเป็นปัจจัย'". อิติ ศัพท์นั้นในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าประเภท การแสดงตัวอย่าง และการกำหนดความ.

တတ္ထ ပကာရတ္ထေန ဣတိသဒ္ဒေန ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ – နာနာနယနိပုဏမနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆန္တံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ, သဗ္ဗထာမေန ပန သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ ဣတိ မေ သုတံ, မယာပိ ဧကေန ပကာရေန သုတန္တိ.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น อิติ ศัพท์ที่เป็นไปในอรรถว่าประเภท ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า ใครเล่าจะสามารถรู้พระวจนะของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ซึ่งละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยหลายอย่าง สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์นานาชนิด ลึกซึ้งด้วยธรรมะ อรรถ เทศนา และการแทงตลอด อันเข้าสู่โสตประสาทของสรรพสัตว์ทั้งปวงตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง, แต่ว่า แม้จะทำให้เกิดความต้องการจะฟังด้วยกำลังทั้งหมดแล้ว ก็กล่าวว่า ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้วอย่างนี้ คือ แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาแล้วโดยประการหนึ่ง.

ဧတ္ထ စ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ နန္ဒိယာဝတ္တတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတဒိသာလောစနအင်္ကုသသင်္ခါတာ စ ဝိသယာဒိဘေဒေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ. နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော, တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန, ကုသလာဒိဝသေန, ခန္ဓာဒိဝသေန, သင်္ဂဟာဒိဝသေန, သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန, ဌပနာဒိဝသေန, ကုသလမူလာဒိဝသေန, တိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ. တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ.

ในคำนั้น นัยทั้งหลายมีประการต่างๆ โดยความแตกต่างแห่งวิสัยเป็นต้น คือ เอกัตตนัย นานัตตนัย อัพยาปารนัย เอวังธัมมตานัย นันทิยาวัตตนัย ติปุกขลนัย สีหวิกกีฬิตนัย ทิสาโลจนนัย และอังกุสนัย ชื่อว่า นานานัย. อีกอย่างหนึ่ง แนวทางแห่งบาลีชื่อว่านัย, และแนวทางเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ โดยนัยแห่งบัญญัติและอนุบัญญัติเป็นต้น, โดยนัยแห่งส่วนที่เกี่ยวกับกิเลสเป็นต้น โลกิยะเป็นต้น และที่ระคนกันทั้งสองอย่างนั้นเป็นต้น, โดยนัยแห่งกุศลเป็นต้น, โดยนัยแห่งขันธ์เป็นต้น, โดยนัยแห่งการสงเคราะห์เป็นต้น, โดยนัยแห่งสมยวิมุตติเป็นต้น, โดยนัยแห่งการตั้งไว้เป็นต้น, โดยนัยแห่งกุศลมูลเป็นต้น, และโดยนัยแห่งติกปัฏฐานเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า นานานัย. บทว่า นานานยนินุณํ คือ ละเอียด อ่อน สุขุม ด้วยนัยเหล่านั้น.

အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော, သော စ သဿတာဒိဘေဒေန အပ္ပရဇက္ခတာဒိဘေဒေန စ အနေကဝိဓော. အတ္တဇ္ဈာသယာဒိကော ဧဝ ဝါ အနေကော အဇ္ဈာသယော အနေကဇ္ဈာသယော. သော သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ.

อาสยะนั่นเองคืออัธยาศัย, และอัธยาศัยนั้นมีหลายอย่าง โดยความแตกต่างแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น และโดยความแตกต่างแห่งความเป็นผู้มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง อัธยาศัยหลายอย่าง คือ อัตตัชฌาสัยเป็นต้น ชื่อว่า อเนกัชฌาสัย. อัธยาศัยนั้นเป็นสมุฏฐาน คือเป็นเหตุเกิดแห่งพระวจนะนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อเนกัชฌาสยสมุฏฺฐานํ (เกิดขึ้นจากอัธยาศัยหลายอย่าง).

ကုသလာဒိအတ္ထသမ္ပတ္တိယာ တဗ္ဗိဘာဝနဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ.

ชื่อว่า อัตถพยัญชนสัมปันนัง (สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ) เพราะประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งอรรถมีกุศลเป็นต้น และความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะที่แสดงอรรถนั้น คือ ประกอบด้วยบทแห่งอรรถ ๖ อย่าง ได้แก่ สังกาสนะ (การประกาศ) ปกาสนะ (การทำให้ปรากฏ) วิวรณะ (การเปิดเผย) วิภัชนะ (การจำแนก) อุตตานีกรณะ (การทำให้ตื้น) และบัญญัติ, และประกอบด้วยบทแห่งพยัญชนะ ๖ อย่าง ได้แก่ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิทเทส.

ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဘေဒေန [Pg.19] တေသု စ ဧကေကဿ ဝိသယာဒိဘေဒေန ဝိဝိဓံ ဗဟုဝိဓံ ဝါ ပါဋိဟာရိယံ ဧတဿာတိ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ. တတ္ထ ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပဋိဟာရိယန္တိ အတ္ထေ သတိ ဘဂဝတော ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ, ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ. တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝတ္တုံ. ယသ္မာ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တသ္မာ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တိ. ပဋီတိ ဝါ ပစ္ဆာတိ အတ္ထော. တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ. အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ. ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသန္တာနေ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ. ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ, ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ.

ชื่อว่า วิวิธปาฏิหาริยํ (มีปาฏิหาริย์นานาชนิด) เพราะมีปาฏิหาริย์ต่างๆ หรือหลายอย่าง โดยความแตกต่างแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ และโดยความแตกต่างแห่งวิสัยเป็นต้นของแต่ละอย่างในปาฏิหาริย์เหล่านั้น. ในคำนั้น เมื่อมีความหมายว่า ปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดสิ่งที่เป็นข้าศึก คือเพราะนำกิเลสมีราคะเป็นต้นออกไป, แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีข้าศึกคือราคะเป็นต้นที่พึงกำจัด, แม้ในหมู่ปุถุชน อิทธิวิธะย่อมเป็นไปได้ในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณ ๘ มีข้าศึกอันกำจัดแล้ว. ฉะนั้น จึงไม่อาจกล่าวในที่นี้ว่า ปาฏิหาริย์ ด้วยโวหารที่ใช้กันในที่นั้น. แต่เพราะกิเลสทั้งหลายที่อยู่ในเวไนยสัตว์เป็นข้าศึกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระมหากรุณา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์ เพราะทรงกำจัดกิเลสเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นข้าศึกต่อพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า, ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ เพราะทรงกำจัดเดียรถีย์เหล่านั้น. จริงอยู่ เดียรถีย์เหล่านั้นชื่อว่าถูกกำจัด ถูกนำออกไปด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยนัยแห่งการกำจัดทิฏฐิและโดยภาวะที่พวกเขาไม่สามารถแสดงทิฏฐิได้. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปฏิ มีความหมายว่า ภายหลัง. ฉะนั้น สิ่งที่ผู้ทำกิจเสร็จแล้วพึงให้เป็นไปในภายหลังในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส จึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์. หรือว่า การกำจัดในภายหลังเมื่ออุปกิเลสของตนถูกกำจัดด้วยจตุตถฌานและมรรคแล้ว ชื่อว่า ปาฏิหาริย์. และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ อันผู้ทำกิจเสร็จแล้ว ปราศจากอุปกิเลส พึงให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย, และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกกำจัดแล้ว ปาฏิหาริย์เหล่านั้นย่อมเป็นการกำจัดอุปกิเลสในสันดานของผู้อื่น ฉะนั้นจึงเป็นปาฏิหาริย์. ปฏิหาริยะนั่นเองคือปาฏิหาริย์, หรือว่า แต่ละอย่างที่เกิดในหมู่แห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ เรียกว่า ปาฏิหาริย์. หรือว่า จตุตถฌานและมรรค ชื่อว่า ปฏิหาริยะ เพราะกำจัดข้าศึก, สิ่งที่เกิดในปฏิหาริยะนั้น หรือมีปฏิหาริยะนั้นเป็นนิมิต หรือมาจากปฏิหาริยะนั้น จึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์.

ယသ္မာ ပန တန္တိအတ္ထဒေသနာတဗ္ဗောဟာရာဘိသမယသင်္ခါတာ ဟေတုဟေတုဖလတဒုဘယပညတ္တိပဋိဝေဓသင်္ခါတာ ဝါ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ ဂမ္ဘီရာ, အနုပစိတသမ္ဘာရေဟိ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဒုက္ခောဂါဠှာ အလဗ္ဘနေယျပ္ပတိဋ္ဌာ စ. တသ္မာ တေဟိ စတူဟိ ဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ ယုတ္တန္တိ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ.

ก็เพราะเหตุที่การแสดงอรรถแห่งคัมภีร์ การแสดงโวหารในอรรถนั้น และการตรัสรู้ หรือการแทงตลอดธรรมและการแทงตลอดอรรถแห่งธรรมะที่เรียกว่าการแทงตลอดบัญญัติแห่งเหตุ ผลแห่งเหตุ และทั้งสองอย่างนั้น เป็นธรรมลึกซึ้ง และสำหรับผู้ที่ยังไม่ได้สั่งสมสัมภาระ ก็ยากที่จะหยั่งถึงและหาที่ตั้งอาศัยไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรสำหรับพวกพ่อค้าเรือ ฉะนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยการแสดงธรรมและอรรถและการแทงตลอด เพราะประกอบด้วยความลึกซึ้ง ๔ ประการนั้น

ဧကော ဧဝ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာဃောသော ဧကသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တမာနော နာနာဘာသာနံ သတ္တာနံ အတ္တနော အတ္တနော ဘာသာဝသေန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဂဟဏူပဂေါ ဟုတွာ အတ္ထာဓိဂမာယ ဟောတိ. အစိန္တေယျော ဟိ [Pg.20] ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

กระแสเสียงแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าแม้เพียงเสียงเดียว ที่เกิดขึ้นในขณะเดียว ย่อมเป็นไปเพื่อความบรรลุอรรถแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีภาษาต่างๆ กัน โดยเข้าถึงการรับรู้ตามภาษาของตนๆ ไม่ก่อนไม่หลังกัน จริงอยู่ พุทธานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พึงทราบว่า กระแสเสียงนั้นย่อมเข้าถึงโสตประสาทของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ

နိဒဿနတ္ထေန – ‘‘နာဟံ သယမ္ဘူ, န မယာ ဣဒံ သစ္ဆိကတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပရိမောစေန္တော – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, မယာပိ ဧဝံ သုတ’’န္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလံ သုတ္တံ နိဒဿေတိ.

โดยอรรถว่าเป็นการแสดง (นิทัสสนัตถะ) คือ พระเถระเปลื้องตนว่า "เรามิใช่ผู้ตรัสรู้เอง ธรรมนี้เรามิได้ทำให้แจ้งด้วยตนเอง" ดังนี้แล้ว จึงแสดงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ แม้เราก็ได้ฟังมาอย่างนี้"

အဝဓာရဏတ္ထေန – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, ဂတိမန္တာနံ, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဧဝံ ဘဂဝတာ, ‘‘အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္ထကုသလော ဓမ္မကုသလော ဗျဉ္ဇနကုသလော နိရုတ္တိကုသလော ပုဗ္ဗာပရကုသလော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၉) ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ပသတ္ထဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဓာရဏဗလံ ဒဿေန္တော သတ္တာနံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကံ, ဧဝမေဝ, န အညထာ, ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော အညထာ, န ပန ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ, သာ န သဗ္ဗာကာရေန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. သုတာကာရာဝိရုဇ္ဈနမေဝ ဟိ ဓာရဏဗလံ. န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ. ဣတရထာ ဟိ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထောတိ ဝါ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

โดยอรรถว่าเป็นการยืนยัน (อวธารณัตถะ) คือ พระเถระแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตนให้สมกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีคติ อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีสติ อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีธิติ อานนท์เป็นเลิศ, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ" และที่พระธรรมเสนาบดีสรรเสริญว่า "ท่านอานนท์เป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย" ดังนี้แล้ว ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายเกิดความปรารถนาจะฟังว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ และเรื่องนั้นพึงเห็นว่าไม่ขาดไม่เกินทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น" คำว่า "อย่างอื่น" หมายถึง อย่างอื่นจากอาการที่ได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ไม่ใช่จากอาการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ เพราะคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอานุภาพที่คาดคิดไม่ได้ ไม่สามารถจะรู้ได้โดยอาการทั้งปวง นี่คือความหมายที่ต้องการกล่าวถึง กำลังแห่งการทรงจำก็คือการไม่ขัดแย้งกับอาการที่ได้ฟังมานั่นเอง ในที่นี้ไม่มีการสูญเสียอรรถอื่นไป เพราะอรรถทั้งสองมีเรื่องเดียวกัน มิฉะนั้นก็จะกลายเป็นว่า พระเถระสามารถหรือไม่สามารถในการรับคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โดยประการทั้งปวง

မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိဿ – ‘‘ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနေယျ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၉၄; သု. နိ. ၈၁) မယာတိ အတ္ထော. ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၈၈; ၅.၃၈၁; အ. နိ. ၄.၂၅၇) မယှန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉) မမာတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ‘‘မယာ သုတ’’န္တိ စ ‘‘မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ.

เม-ศัพท์ ปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง คือ ในคำเป็นต้นว่า "คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ" (ของที่เขาขับเป็นคาถา เราไม่พึงบริโภค) มีอรรถว่า "เรา" (มยา) ในคำเป็นต้นว่า "สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ) มีอรรถว่า "แก่เรา" (มยฺหํ) ในคำเป็นต้นว่า "ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา) มีอรรถว่า "ของเรา" (มม) แต่ในที่นี้ ย่อมสมควรในอรรถทั้งสอง คือ "อันเราได้สดับมา" (มยา สุตํ) และ "การสดับของเรา" (มม สุตํ)

ဧတ္ထ စ ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ သကသန္တာနေ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ယဒိပိ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဒိဿတိ, ကရဏသမ္ပဒါနာဒိဝိသေသသင်္ခါတော ပနဿ ဝိဇ္ဇတေဝါယံ အတ္ထဘေဒေါတိ အာဟ – ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ.

ในที่นี้ แม้จะกล่าวว่า "สิ่งใดไม่ใช่อื่น สิ่งนั้นคือตน" ดังนี้ แต่เพราะ เม-ศัพท์ ทั้ง ๓ อย่าง แม้จะปรากฏในอรรถเดียวคือหมายถึงสภาวะของตนที่นับว่าเป็นของตนและเป็นภายใน แต่ก็ยังมีความแตกต่างแห่งอรรถที่จำแนกโดยความเป็น กรณะ สัมปทาน เป็นต้น อยู่ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เม-ศัพท์ ปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง"

သုတန္တိ [Pg.21] အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဂမနဝိဿုတကိလိန္နူပစိတာနုယောဂသောတဝိညေယျသောတဒွါရာနုသာရဝိညာတာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ကိရိယာဝိသေသကော ဥပသဂ္ဂေါ, ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တံ အတ္ထံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂေါပိ ဥဒါဟရီယတိ.

สุตศัพท์นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีอรรถหลายอย่าง คือ ไป, ปรากฏ, เปียกชุ่ม, สั่งสม, การประกอบ, สิ่งที่พึงรู้ได้ทางหู, สิ่งที่รู้ตามคลองโสตทวาร เป็นต้น แม้ว่าอุปสรรคจะเป็นตัวขยายกิริยา แต่เพราะเป็นเพียงตัวชี้แนะ แม้เมื่อมีอุปสรรคอยู่ สุตศัพท์นั่นเองย่อมกล่าวถึงอรรถนั้นๆ ฉะนั้น ในการแสดงอรรถของสุตศัพท์ที่ไม่มีอุปสรรค ท่านจึงยกศัพท์ที่มีอุปสรรคมาเป็นอุทาหรณ์ด้วย

တတ္ထ ‘‘သေနာယ ပသုတော’’တိအာဒီသု ဂစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၁၁) ဝိဿုတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော. ‘‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၅၇) ကိလိန္နာ ကိလိန္နဿာတိ အတ္ထော. ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၇.၁၂) ဥပစိတန္တိ အတ္ထော. ‘‘ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၈၁) ဈာနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၁) သောတဝိညေယျန္တိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၃၉) သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပနဿ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဥပဓာရဏ’’န္တိ ဝါ အတ္ထော. မေ-သဒ္ဒဿ ဟိ မယာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, မယာ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ အတ္ထော. မမာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မမ သုတံ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရဏ’’န္တိ အတ္ထော.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในคำเป็นต้นว่า "เสนาย ปสุโต" มีอรรถว่า "ไปอยู่" ในคำเป็นต้นว่า "สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต" มีอรรถว่า "ของผู้มีธรรมอันปรากฏแล้ว" ในคำเป็นต้นว่า "อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา" มีอรรถว่า "ผู้กำหนัดแล้วต่อผู้กำหนัดแล้ว" ในคำเป็นต้นว่า "ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ" มีอรรถว่า "อันท่านทั้งหลายสั่งสมแล้ว" ในคำเป็นต้นว่า "เย ฌานปฺปสุตา ธีรา" มีอรรถว่า "ผู้ขวนขวายในฌาน" ในคำเป็นต้นว่า "ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ" มีอรรถว่า "สิ่งที่พึงรู้ได้ทางหู" ในคำเป็นต้นว่า "สุตธโร สุตสนฺนิจโย" มีอรรถว่า "ผู้ทรงจำสิ่งที่รู้ตามคลองโสตทวาร" แต่ในที่นี้ มีอรรถว่า "อันกำหนดไว้โดยคลองโสตทวาร" หรือ "การกำหนด" เพราะเมื่อ เม-ศัพท์ มีอรรถว่า "อันเรา" (มยา) ความหมายคือ "ข้าพเจ้าได้กำหนดไว้โดยคลองโสตทวารอย่างนี้" เมื่อมีอรรถว่า "ของเรา" (มม) ความหมายคือ "การกำหนดโดยคลองโสตทวารของข้าพเจ้าเป็นอย่างนี้"

ဧဝမေတေသု တီသု ပဒေသု ယသ္မာ သုတသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဣတိသဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ဣတီတိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿနံ. မေတိ ဝုတ္တဝိညာဏသမင်္ဂိပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. သဗ္ဗာနိပိ ဝါကျာနိ ဧဝကာရတ္ထသဟိတာနိယေဝ အဝဓာရဏဖလတ္တာ. တေန သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ. ယထာ ဟိ သုတံ သုတမေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, တံ သမ္မာ သုတံ အနူနဂ္ဂဟဏံ အဝိပရီတဂ္ဂဟဏဉ္စ ဟောတီတိ. အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီတိ, ယသ္မာ သုတန္တိ ဧတဿ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော, တသ္မာ သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣတိ မေ သုတံ, န ဒိဋ္ဌံ, န သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ, န အညထာ ဝါ ဥပလဒ္ဓံ, အပိစ သုတံဝ, တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါတိ. အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ ဣတိသဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ နိယမတ္ထော [Pg.22] သမ္ဘဝတီတိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပေါ, အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သဝနဟေတုသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในบททั้งสามนี้ ด้วยเหตุที่ อิติ ศัพท์ที่ใช้ในที่ใกล้กับ สุต ศัพท์ พึงเป็นเครื่องส่องแสดงถึงกิริยาคือการฟัง ฉะนั้น บทว่า อิติ จึงเป็นการแสดงกิจของวิญญาณ มีโสตวิญญาณเป็นต้น บทว่า เม เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้พร้อมด้วยวิญญาณที่กล่าวแล้วนั้น ประโยคทั้งหมดมีอรรถะของ เอว ศัพท์ประกอบอยู่ทั้งนั้น เพราะมีผลเป็นการกำหนดแน่นอน ด้วยเหตุนั้น บทว่า สุตํ จึงเป็นการแสดงถึงการรับเอาโดยไม่ขาดและไม่ผิดพลาด โดยปฏิเสธภาวะแห่งการไม่ได้ฟัง จริงอยู่ สิ่งที่ได้ฟังแล้วย่อมควรที่จะกล่าวได้ว่า "ได้ฟังแล้วแท้" สิ่งนั้นย่อมเป็นการฟังโดยชอบ เป็นการรับเอาโดยไม่ขาดและไม่ผิดพลาด หรืออีกอย่างหนึ่ง โดยนัยที่ศัพท์ย่อมบอกอรรถะด้วยการตัดอรรถะของศัพท์อื่นออกไป เพราะบทว่า สุตํ นี้มีความหมายว่า "มิใช่ไม่ได้ฟัง" ฉะนั้น บทว่า สุตํ จึงเป็นการแสดงถึงการรับเอาโดยไม่ขาดและไม่ผิดพลาด โดยปฏิเสธภาวะแห่งการไม่ได้ฟัง ความที่กล่าวมานี้คือ "ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้" มิใช่ได้เห็น มิใช่ได้ทำให้แจ้งด้วยพระสยัมภูญาณ หรือมิใช่ได้รู้มาโดยประการอื่น แต่ได้ฟังมาเท่านั้น และการฟังนั้นก็โดยชอบทีเดียว หรือในอรรถะว่ากำหนดแน่นอนของ อิติ ศัพท์ การประกอบอรรถะนี้ว่า เพราะอาศัย อิติ ศัพท์นั้น อรรถะที่แน่นอนของ สุต ศัพท์จึงมีได้ ฉะนั้น การปฏิเสธภาวะแห่งการไม่ได้ฟัง และการแสดงถึงการรับเอาโดยไม่ขาดและไม่ผิดพลาด พึงทราบไว้ พึงเห็นว่า การประกอบอรรถะของบททั้งสามโดยนัยแห่งเหตุแห่งการฟังและวิเศษแห่งการฟัง ได้กระทำแล้วอย่างนี้

တထာ ဣတီတိ သောတဒွါရာနုသာရေန ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏတော နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနံ အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ. မေတိ အတ္တပ္ပကာသနံ. သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသနံ ယထာဝုတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာရမ္မဏတ္တာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ကာရဏဘူတာယ မယာ န အညံ ကတံ, ဣဒံ ပန ကတံ, အယံ ဓမ္မော သုတောတိ.

อีกนัยหนึ่ง พึงถือว่า อิติ ศัพท์มีอรรถะว่าอาการ คือเป็นการประกาศภาวะที่เกิดขึ้นในอารมณ์โดยประการต่างๆ เพราะวิถีจิตที่เกิดขึ้นตามโสตทวารย่อมรับรู้อรรถะและพยัญชนะต่างๆ บทว่า เม เป็นการประกาศตน บทว่า สุตํ เป็นการประกาศธรรม เพราะวิถีจิตที่กล่าวแล้วนั้นมีปริยัติธรรมเป็นอารมณ์ นี้เป็นใจความย่อในที่นี้ว่า "อันเราผู้มีวิถีจิตซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นในอารมณ์โดยประการต่างๆ มิได้กระทำสิ่งอื่น แต่ได้กระทำสิ่งนี้ คือ ธรรมนี้ได้ถูกฟังแล้ว"

တထာ ဣတီတိ နိဒဿိတဗ္ဗပ္ပကာသနံ နိဒဿနတ္ထော ဣတိ-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒဿိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ ဣတိသဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မေတိ ပုဂ္ဂလပ္ပကာသနံ. သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသနံ. သုတ-သဒ္ဒေန ဟိ လဗ္ဘမာနာ သဝနကိရိယာ သဝနဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပ္ပဋိဗဒ္ဓါ, တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရော. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတိ. တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယံ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိဿာမိ, တံ မယာ ဣတိ သုတန္တိ.

อีกนัยหนึ่ง พึงถือว่า อิติ ศัพท์มีอรรถะว่าการแสดง คือเป็นการประกาศสิ่งที่พึงแสดง เพราะสิ่งที่พึงแสดงย่อมไม่มีภาวะที่แสดงไม่ได้ ฉะนั้น พึงทราบว่า ด้วย อิติ ศัพท์ ท่านย้อนระลึกถึงธรรมที่ได้ฟังมาทั้งหมด บทว่า เม เป็นการประกาศบุคคล บทว่า สุตํ เป็นการประกาศกิจของบุคคล จริงอยู่ กิริยาคือการฟังที่ได้จาก สุต ศัพท์นั้น เกี่ยวเนื่องกับความสืบต่อแห่งสวนวิญญาณ และในที่นั้นก็มีโวหารว่าบุคคลอยู่ เพราะกิริยาคือการฟังย่อมไม่มีในความสืบต่อแห่งธรรมที่ปราศจากโวหารว่าบุคคล ใจความย่อของบทนั้นคือ "สูตรใดที่เราจักแสดง สูตรนั้นเราได้ฟังมาอย่างนี้"

တထာ ဣတီတိ ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ. ဣတီတိ ဟိ အယံ အာကာရပညတ္တိ ဓမ္မာနံ တံ တံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဥပါဒါယ ပညာပေတဗ္ဗသဘာဝတ္တာ. မေတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသော. သောတဗ္ဗော ဟိ ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနပ္ပကာရပ္ပဝတ္တေန စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော ကတ္တု ဝိသယေ ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

อีกนัยหนึ่ง พึงถือว่า อิติ ศัพท์มีอรรถะว่าอาการ คือเป็นการแสดงอาการต่างๆ ของสันตานจิตใด ที่มีการรับรู้อรรถะและพยัญชนะต่างๆ ด้วยการเกิดขึ้นในอารมณ์ต่างๆ จริงอยู่ บทว่า อิติ นี้เป็นบัญญัติเกี่ยวกับอาการ เพราะมีสภาวะที่พึงบัญญัติขึ้นโดยอาศัยอาการที่เป็นไปต่างๆ ของธรรมทั้งหลาย บทว่า เม เป็นการแสดงถึงผู้กระทำ (กัตตุ) บทว่า สุตํ เป็นการแสดงถึงอารมณ์ (วิสัย) เพราะธรรมที่พึงฟังย่อมเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปโดยนัยแห่งกิริยาคือการฟังของบุคคลผู้เป็นกัตตุแห่งกิริยาคือการฟัง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงถึงการตัดสินใจรับรู้อารมณ์ของผู้กระทำผู้พร้อมด้วยสันตานจิตนั้น ซึ่งเป็นไปโดยประการต่างๆ

အထ ဝါ ဣတီတိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော. သုတာနဉှိ ဓမ္မာနံ ဂဟိတာကာရဿ နိဒဿနဿ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနဘာဝေန ဣတိသဒ္ဒေန တဒါကာရာဒိဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရူပါဒါနဓမ္မဗျာပါရဘာဝတော ပုဂ္ဂလကိစ္စံ [Pg.23] နာမ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတီတိ. သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော. ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဟိ သဝနကိရိယာ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ န ဟောတီတိ. မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော. မေတိ ဟိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသေသဝိသယာ, ဝိညာဏကိစ္စဉ္စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ – မယာ သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာ ပုဂ္ဂလေန ဝိညာဏဝသေန လဒ္ဓဿဝနကိစ္စဝေါဟာရေန သုတန္တိ.

หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิติ เป็นการแสดงกิจของบุคคล เพราะด้วย อิติ ศัพท์ โดยภาวะที่ประกาศการแสดงหรือการกำหนดอาการที่รับรู้ธรรมทั้งหลายที่ได้ฟังมา กิจของบุคคลชื่อว่าอันท่านแสดงแล้ว เพราะการทรงจำอาการนั้นเป็นต้น เป็นการทำงานของธรรมที่เป็นอุปาทานของโวหารว่าบุคคล บทว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของวิญญาณ เพราะแม้สำหรับผู้กล่าวว่ามีบุคคลอยู่ กิริยาคือการฟังก็มิได้เป็นอิสระจากวิญญาณ บทว่า เม เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง เพราะการใช้ศัพท์ว่า เม ย่อมเป็นวิสัยของสัตว์พิเศษโดยส่วนเดียว และกิจของวิญญาณก็รวมอยู่ในที่นั้นเอง นี้เป็นใจความย่อในที่นี้ว่า "อันเราผู้เป็นบุคคลผู้พร้อมด้วยวิญญาณมีกิจคือการฟัง ผู้ได้โวหารว่ามีกิจคือการฟังโดยนัยแห่งวิญญาณ ได้ฟังแล้ว"

တထာ ဣတီတိ စ မေတိ စ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. သဗ္ဗဿ ဟိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒီသု ဆသွေဝ ပညတ္တီသု အဝရောဓော, တသ္မာ ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ. သော ရူပသဒ္ဒါဒိကော ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိကော စ ပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန ဝိဇ္ဇတိ. ယော ပန ဣတီတိ စ မေတိ စ ဝုစ္စမာနော အာကာရာဒိအပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အနုပလဗ္ဘမာနော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမ, ကိမေတ္ထ တံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ, ယံ ဣတီတိ ဝါ မေတိ ဝါ နိဒ္ဒေသံ လဘေထ. သုတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ယဉှိ တံ သောတေန ဥပလဒ္ဓံ, တံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနန္တိ.

อีกนัยหนึ่ง ทั้งบทว่า อิติ และบทว่า เม เป็นอวิชชมานบัญญัติโดยนัยแห่งสัจฉิกัตถปรมัตถ์ (ปรมัตถ์ที่มีจริง) จริงอยู่ เพราะอรรถะทั้งหมดที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ พึงเข้าถึงได้โดยทางบัญญัติเท่านั้น และบัญญัติทั้งหมดก็ถูกรวมอยู่ในบัญญัติ ๖ อย่าง มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้น ฉะนั้น อรรถะใดที่ไม่ใช่อรรถะที่ไม่มีอยู่จริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น และไม่ใช่อรรถะที่ไม่สูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงรับรู้ได้โดยการฟังตามๆ กันมาเป็นต้น สภาวะที่เป็นปรมัตถ์นั้น คือ รูปและเสียงเป็นต้น ซึ่งมีความแปรปรวนและความรู้สึกเป็นต้น ย่อมมีอยู่โดยนัยแห่งสัจฉิกัตถปรมัตถ์ ส่วนสภาวะที่ไม่ใช่ปรมัตถ์คืออาการเป็นต้น ที่เรียกว่า อิติ และ เม ซึ่งไม่ปรากฏโดยนัยแห่งสัจฉิกัตถปรมัตถ์ ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ ในที่นี้จะมีอะไรเล่าที่เป็นปรมัตถ์ ซึ่งจะพึงได้รับการขนานนามว่า อิติ หรือ เม บทว่า สุตํ เป็นวิชชมานบัญญัติ เพราะสิ่งที่โสตะรับรู้นั้น มีอยู่โดยปรมัตถ์

တထာ ဣတီတိ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒီနံ ပစ္စာမသနဝသေန. မေတိ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ကရဏာဒိဝိသေသဝိသိဋ္ဌေ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပါဒါပညတ္တိ. သုတန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပနိဓာပညတ္တိ. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ဒုတိယံ, တတိယန္တိ အာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒိံ နိဿာယ ‘‘ယံ န ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတနိရပေက္ခံ, တံ သုတ’’န္တိ ဝိညေယျတ္တာ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ. အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ သုတန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထောတိ.

อนึ่ง คำว่า อิติ (อย่างนี้) หมายถึงโดยนัยแห่งการพิจารณาอาการเป็นต้นที่กำหนดไว้แล้วของธรรมะทั้งหลายที่มาสู่คลองโสต คำว่า เม (อันข้าพเจ้า) เป็นอุปาทาปัญญัติ เพราะอาศัยขันธ์ทั้งหลายอันนับเนื่องในสันดานของตน ซึ่งประกอบด้วยคุณสมบัติพิเศษมีการเป็นผู้กระทำเป็นต้น จึงกล่าวได้ คำว่า สุตํ (ได้สดับมา) เป็นอุปนิธาปัญญัติ เพราะอาศัยธรรมะที่ได้เห็นเป็นต้นแล้วจึงกล่าวได้ แม้โวหารว่า "สุตํ" (ได้ฟัง) จะเป็นไปในสัททายตนะซึ่งปราศจากสภาวะแห่งสิ่งที่เห็นเป็นต้น ก็เป็นคำกล่าวโดยเปรียบเทียบกับสิ่งที่เห็นเป็นต้น เพราะพึงทราบว่า "สิ่งใดที่ไม่ใช่สิ่งที่เห็น ที่ทราบ ที่รู้แจ้ง โดยไม่ขึ้นต่อกัน สิ่งนั้นคือสิ่งที่ได้ฟัง" เหมือนกับคำว่า ที่สอง ที่สาม เป็นต้น อาศัยคำว่า ที่หนึ่ง เป็นต้น จริงอยู่ อรรถนี้ท่านประกาศไว้ว่า เพราะไม่ใช่สิ่งที่ไม่ได้ฟัง จึงเรียกว่า สิ่งที่ได้ฟัง

ဧတ္ထ စ ဣတီတိ ဝစနေန အသမ္မောဟံ ဒီပေတိ. ပဋိဝိဒ္ဓါ ဟိ အတ္ထဿ ပကာရဝိသေသာ ဣတီတိ ဣဓ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပစ္စာမဋ္ဌာ, တေနဿ အသမ္မောဟော ဒီပိတော. န ဟိ သမ္မူဠှော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတိ, လောဘပ္ပဟာနာဒိဝသေန နာနပ္ပကာရာ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ စ သုတ္တတ္ထာ နိဒ္ဒိသီယန္တိ[Pg.24]. သုတန္တိ ဝစနေန အသမ္မောသံ ဒီပေတိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ယဿ ဟိ သုတံ သမ္မုဋ္ဌံ ဟောတိ, န သော ကာလန္တရေ မယာ သုတန္တိ ပဋိဇာနာတိ. ဣစ္စဿ အသမ္မောဟေန သမ္မောဟာဘာဝေန ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရိကာလပညာသိဒ္ဓိ, တထာ အသမ္မောသေန သတိသိဒ္ဓိ. တတ္ထ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သတိယာ ဗျဉ္ဇနာဝဓာရဏသမတ္ထတာ. ဗျဉ္ဇနာနဉှိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော, ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော, ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. သတိပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပညာယ အတ္ထပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထတာ. အတ္ထဿ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော ဂမ္ဘီရောတိ ပညာယ ဗျာပါရော အဓိကော, သတိ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ သတိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. တဒုဘယသမတ္ထတာယောဂေန အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿ ဓမ္မကောသဿ အနုပါလနသမတ္ထတာယ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တသိဒ္ဓိ.

ในคำว่า "เอวํ เม สุตํ" นี้ ท่านแสดงความไม่หลงลืมด้วยคำว่า "อิติ" จริงอยู่ ประเภทแห่งอรรถอันต่างกัน ท่านพระอานนท์ได้พิจารณาแล้วในที่นี้ด้วยคำว่า "อิติ" ฉะนั้น ความไม่หลงลืมของท่านจึงเป็นอันแสดงแล้ว เพราะผู้ที่หลงแล้วย่อมไม่สามารถเพื่อจะแทงตลอดประเภทต่างๆ ได้ และอรรถแห่งสูตรทั้งหลายอันมีประเภทต่างๆ และแทงตลอดได้ยาก โดยนัยแห่งการละโลภะเป็นต้น ย่อมถูกชี้แจง ท่านแสดงความไม่ลืมเลือนด้วยคำว่า "สุตํ" เพราะอาการที่ได้ฟังมาถูกแสดงตามความเป็นจริง จริงอยู่ บุคคลใดลืมสิ่งที่ได้ฟังแล้ว บุคคลนั้นย่อมไม่รับรองในกาลอื่นว่า "ข้าพเจ้าได้ฟังมา" ด้วยเหตุนี้ ความสำเร็จแห่งปัญญาในกาลต่อมา ย่อมมีได้ด้วยความไม่หลงลืมของท่าน คือด้วยความไม่มีโมหะ หรือด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นในเวลาฟังนั่นเอง ฉันใด ความสำเร็จแห่งสติก็ย่อมมีได้ด้วยความไม่ลืมเลือน ฉันนั้น ในสองอย่างนั้น สติมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า ย่อมสามารถกำหนดพยัญชนะได้ จริงอยู่ อาการแห่งพยัญชนะที่พึงแทงตลอดนั้นไม่ลึกซึ้งนัก ในเรื่องนั้นพึงกระทำเพียงการทรงจำตามที่ได้ฟังมาเท่านั้น ฉะนั้น กิจของสติจึงมีมากกว่า ปัญญาในเรื่องนั้นเป็นรอง เพราะทำปัญญาให้เป็นเบื้องหน้า ปัญญามีสติเป็นเบื้องหน้า ย่อมสามารถแทงตลอดอรรถได้ จริงอยู่ อาการแห่งอรรถที่พึงแทงตลอดนั้นลึกซึ้ง ฉะนั้น กิจของปัญญาจึงมีมากกว่า สติในเรื่องนั้นเป็นรอง เพราะทำสติให้เป็นเบื้องหน้า ด้วยการประกอบด้วยความสามารถทั้งสองประการนั้น ความสำเร็จแห่งความเป็นธรรมภัณฑาคาริก (ขุนคลังแห่งธรรม) ย่อมมีได้ เพราะความสามารถในการรักษาคลังแห่งธรรมอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ

အပရော နယော – ဣတီတိ ဝစနေန ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတိ. တေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ ဥပရိ ဝက္ခမာနာနံ နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဇောတကာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာ. န ဟိ အယောနိသော မနသိကရောတော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ. သုတန္တိ ဝစနေန အဝိက္ခေပံ ဒီပေတိ, နိဒါနပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ န သမာဓာနမန္တရေန သမ္ဘဝတိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ သဝနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ဝုစ္စမာနောပိ ‘‘န မယာ သုတံ, ပုန ဘဏထာ’’တိ ဝဒတိ. ယောနိသောမနသိကာရေန စေတ္ထ အတ္တသမ္မာပဏိဓိံ ပုဗ္ဗေကတပုညတဉ္စ သာဓေတိ, သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တဿ ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ တဒဘာဝတော. အဝိက္ခေပေန သဒ္ဓမ္မဿဝနံ သပ္ပုရိသူပနိဿယဉ္စ သာဓေတိ, အဿုတဝတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော. န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော သဒ္ဓမ္မံ သောတုံ သက္ကောတိ, န စ သပ္ပုရိသေ အနုပဿယမာနဿ သဝနံ အတ္ထိ.

อีกนัยหนึ่ง ท่านแสดงโยนิโสมนสิการด้วยคำว่า "อิติ" เพราะธรรมที่กำลังกล่าวถึง ซึ่งเป็นที่แสดงอาการ เป็นที่กำหนด และเป็นเครื่องส่องให้เห็นการแทงตลอดประเภทต่างๆ ที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า มีสัทธรรมที่ไม่วิปริตเป็นอารมณ์ จริงอยู่ การแทงตลอดประเภทต่างๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มนสิการโดยแยบคาย ท่านแสดงความไม่ฟุ้งซ่านด้วยคำว่า "สุตํ" เพราะการฟังพระสูตรที่จะกล่าว ซึ่งมาถึงโดยลำดับแห่งปกรณ์โดยนัยแห่งการถามนิทาน ย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากสมาธิ เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง จริงดังนั้น บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความพรั่งพร้อมทุกอย่าง ก็ยังกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ฟัง โปรดกล่าวอีกครั้ง" ในที่นี้ ท่านย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนให้สำเร็จด้วยโยนิโสมนสิการ เพราะสิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งตนไว้ไม่ชอบหรือผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในปางก่อน ท่านย่อมยังการฟังพระสัทธรรมและการคบหาสัตบุรุษให้สำเร็จด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน เพราะสิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ฟังและผู้ปราศจากการคบหาสัตบุรุษ จริงอยู่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่สามารถฟังพระสัทธรรมได้ และการฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่เข้าไปคบหาสัตบุรุษ

အပရော နယော – ‘‘ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ သော ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပ္ပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတိဩဂါဟနေန နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိကာရဏဘူတော ဧဝံဘဒ္ဒကော [Pg.25] အာကာရော န သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တနော ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ ဟောတိ, တသ္မာ ဣတီတိ ဣမိနာ ဘဒ္ဒကေန အာကာရေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိမတ္တနော ဒီပေတိ, သုတန္တိ သဝနယောဂေန ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ. န ဟိ အပ္ပတိရူပေ ဒေသေ ဝသတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ ဝါ သဝနံ အတ္ထိ. ဣစ္စဿ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ, သမ္မာ ပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော ဝိသုဒ္ဓါသယော ဟောတိ, တဒဝိသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မာ ပဏိဟိတံ စိတ္တံ, သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ (ဓ. ပ. ၄၃) ‘‘ကတပုညောသိ တွံ, အာနန္ဒ, ပဓာနမနုယုဉ္ဇ, ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇) စ. ပုရိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ ပယောဂသုဒ္ဓိ. ပတိရူပဒေသဝါသေန ဟိ သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ သာဓူနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေနပိ ဝိသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတိ. တာယ စ အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ, ပုဗ္ဗေ ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာနံ ဝိသောဓိတတ္တာ ပယောဂသုဒ္ဓိယာ အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ. သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ပယောဂါသယသုဒ္ဓဿ အာဂမာဓိဂမသမ္ပန္နဿ ဝစနံ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ သူရိယဿ ဥဒယတော, ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ စ ကုသလဓမ္မဿ, အရဟတိ ဘဂဝတော ဝစနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဘဝိတုန္တိ ဌာနေ နိဒါနံ ဌပေန္တော ဣတိ မေ သုတန္တိအာဒိမာဟ.

อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า "การแสดงด้วยอาการต่างๆ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ซึ่งการรับรู้อรรถและพยัญชนะต่างๆ ย่อมมีได้ด้วยความที่จิตตสันดานเป็นไปโดยอาการต่างๆ" และเพราะว่าอาการอันดีงามเช่นนั้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญประโยชน์เพื่อผู้อื่นให้บริบูรณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยการหยั่งลงสู่สมบัติแห่งพระศาสนาทั้งสิ้น โดยนัยแห่งการกำหนดความแตกต่างแห่งอรรถและพยัญชนะในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งตนไว้ไม่ชอบหรือผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในปางก่อน ฉะนั้น ท่านจึงแสดงจักรสมบัติ ๒ ประการหลังของตนด้วยอาการอันดีงามนี้คือ "อิติ" และแสดงจักรสมบัติ ๒ ประการแรกด้วยการประกอบด้วยการฟังคือ "สุตํ" จริงอยู่ การฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ที่อยู่ในประเทศอันไม่สมควร หรือผู้ปราศจากการคบหาสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ความบริสุทธิ์แห่งอาศัย (อาสยสุทธิ) ย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการหลัง ผู้ตั้งตนไว้ชอบและได้ทำบุญไว้ในปางก่อน ย่อมเป็นผู้มีอาศัยบริสุทธิ์ เพราะกิเลสอันเป็นเหตุแห่งความไม่บริสุทธิ์นั้นอยู่ห่างไกล จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "จิตที่ตั้งไว้ชอบ ย่อมทำผู้นั้นให้ประเสริฐกว่านั้น" (ธ.ป. ๔๓) และ "อานนท์ เธอเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน" (ที.นิ. ๒.๒๐๗) ความบริสุทธิ์แห่งการประกอบ (ปโยคสุทธิ) ย่อมมีได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการแรก โดยการอยู่ในประเทศอันสมควรและการคบหาสัตบุรุษ และโดยการดำเนินตามเยี่ยงอย่างของสัตบุรุษทั้งหลาย การประกอบจึงบริสุทธิ์ และด้วยอาสยสุทธินั้น ความเชี่ยวชาญในอธิคม (การบรรลุ) ย่อมสำเร็จ เพราะได้ชำระสังกิเลสคือตัณหาและทิฏฐิไว้ก่อนแล้ว ด้วยปโยคสุทธิ ความเชี่ยวชาญในอาคม (พระปริยัติ) ย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ผู้มีการประกอบทางกายและวาจาบริสุทธิ์ดีแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน และเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ด้วยเหตุนี้ คำพูดของผู้มีความบริสุทธิ์ในการประกอบและอาศัย ผู้สมบูรณ์ด้วยอาคมและอธิคม ย่อมเป็นเหมือนอรุณขึ้นก่อนดวงอาทิตย์ขึ้น และเป็นเหมือนโยนิโสมนสิการสำหรับกุศลธรรม สมควรที่จะเป็นบุพภาคแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ฉะนั้น เมื่อจะตั้งนิทานไว้ในฐานะที่ควร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อิติ เม สุตํ"

အပရော နယော – ဣတီတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန အတ္တနော အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ. သုတန္တိ ဣမိနာ ဣတိသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သောတဗ္ဗဘေဒပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ. ဣတီတိ စ ဣဒံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောနိသောမနသိကာရဒီပကံ ဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဧတေ မယာ ဓမ္မာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ’’တိ ဒီပေတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မာ ဟိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ပညာ, ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကသဟိတာယ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိဘူတာယ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ, ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ နယေန သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတသုခါဝဟာ ဟောန္တီတိ. သုတ္တန္တိ ဣဒံ သဝနယောဂပရိဒီပကဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဗဟူ [Pg.26] မယာ ဓမ္မာ သုတာ ဓာတာ ဝစသာ ပရိစိတာ’’တိ ဒီပေတိ. သောတာဝဓာနပ္ပဋိဗဒ္ဓါ ဟိ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ သဝနဓာရဏပရိစယာ. တဒုဘယေနပိ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန အတ္ထဗျဉ္ဇနပါရိပူရိံ ဒီပေန္တော သဝနေ အာဒရံ ဇနေတိ. အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဉှိ ဓမ္မံ အာဒရေန အဿုဏန္တော မဟတာ ဟိတာ ပရိဗာဟိရော ဟောတီတိ အာဒရံ ဇနေတွာ သက္ကစ္စံ ဓမ္မော သောတဗ္ဗော.

นัยหนึ่ง พระอานนทเถระ เมื่อกล่าวคำว่า อิติ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในก่อน อันแสดงถึงการแทงตลอดด้วยประการต่างๆ ย่อมแสดงถึงความมีอยู่แห่งสัมปทาคืออัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน. เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ ซึ่งอยู่ใกล้กับอิติศัพท์ หรือมีความมุ่งหมายถึงข้อความที่จะกล่าวต่อไป อันแสดงถึงการแทงตลอดในสิ่งที่พึงฟัง ย่อมแสดงถึงความมีอยู่แห่งสัมปทาคือธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา. และเมื่อกล่าวคำว่า อิติ นี้ อันเป็นคำแสดงถึงโยนิโสมนสิการด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ย่อมแสดงว่า "ธรรมเหล่านี้ เราพิจารณาตามด้วยใจ แทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยทิฏฐิ". จริงอยู่ ปริยัติธรรมทั้งหลาย อันบุคคลพิจารณาตามด้วยใจด้วยนัยเป็นต้นว่า "ในที่นี้ ศีล đượcกล่าว, ในที่นี้ สมาธิ, ในที่นี้ ปัญญา, ในที่นี้ มีอนุสนธิเท่านี้" และแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยทิฏฐิ คือด้วยญาณอันเป็นไปในลักษณะของการฟังตามและตรึกตาม เป็นธัมมนิชฌานักขันติ หรือที่เรียกว่าญาตปริญญา โดยกำหนดรูปธรรมและอรูปธรรมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "อย่างนี้รูป รูปมีเท่านี้" ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขแก่ตนและผู้อื่น. เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ นี้ อันเป็นคำแสดงถึงการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงว่า "ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว". จริงอยู่ การฟัง การทรงจำ และความคล่องแคล่วในปริยัติธรรม ย่อมเนื่องด้วยการตั้งใจฟัง. ด้วยทั้งสองบทนั้น พระเถระเมื่อแสดงความบริบูรณ์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ โดยความเป็นธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง. เพราะว่า ผู้ไม่เอื้อเฟื้อฟังธรรมที่บริบูรณ์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ ย่อมเหินห่างจากประโยชน์อันใหญ่หลวง ดังนั้น จึงควรทำความเอื้อเฟื้อแล้วฟังธรรมโดยเคารพ.

ဣတိ မေ သုတန္တိ ဣမိနာ ပန သကလေန ဝစနေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ အတ္တနော အဒဟန္တော အသပ္ပုရိသဘူမိံ အတိက္ကမတိ, သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနန္တော သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကမတိ. တထာ အသဒ္ဓမ္မာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာပေတိ, သဒ္ဓမ္မေ စိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ‘‘ကေဝလံ သုတမေဝေတံ မယာ, တဿေဝ ပန ဘဂဝတော ဝစန’’န္တိ ဒီပေန္တော အတ္တာနံ ပရိမောစေတိ, သတ္ထာရံ အပဒိသတိ, ဇိနဝစနံ အပ္ပေတိ, ဓမ္မနေတ္တိံ ပတိဋ္ဌာပေတိ.

ก็ด้วยคำทั้งหมดว่า อิติ เม สุตํ นี้ พระอานนทเถระ เมื่อไม่ถือเอาพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้วว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ, เมื่อปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมก้าวลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ. ฉันใดก็ฉันนั้น ย่อมยังจิตให้ออกจากอสัทธรรม ย่อมตั้งจิตไว้ในสัทธรรม. เมื่อแสดงว่า "ธรรมนี้เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น แต่เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น" ย่อมเปลื้องตน (จากความผิด) อ้างถึงพระศาสดา มอบถวายพระพุทธวจนะ และสถาปนาแบบแผนแห่งพระธรรมไว้.

အပိစ ဣတိ မေ သုတန္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမဿဝနံ ဝိဝရန္တော သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာ တဿ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒဿ ဒသဗလဓရဿ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယိနော သီဟနာဒနာဒိနော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဿ ဓမ္မိဿရဿ ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မာဓိပတိနော ဓမ္မဒီပဿ ဓမ္မသရဏဿ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. န ဧတ္ထ အတ္ထေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ ပဒေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ ကာတဗ္ဗာတိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ, သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

อีกอย่างหนึ่ง พระอานนทเถระ เมื่อกล่าวว่า อิติ เม สุตํ ไม่ได้รับรองว่าเป็นสิ่งที่ตนคิดขึ้นเอง แต่เปิดเผยถึงการฟังมาในกาลก่อน (ย่อมแสดงว่า) "ธรรมนี้ อันเราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงแกล้วกล้าในเวสารัชชญาณ ๔ ประการ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้ประทับในฐานะอันประเสริฐ ผู้บันลือสีหนาท ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ผู้เป็นอธิบดีแห่งธรรม ผู้เป็นประทีปแห่งธรรม ผู้เป็นสรณะแห่งธรรม ผู้เป็นพระบรมธรรมจักรพรรดิ ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ในธรรมนี้ ไม่พึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถ ในธรรม ในบท หรือในพยัญชนะ" ดังนี้ ย่อมทำลายความไม่มีศรัทธาของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงในพระธรรมวินัยนี้ และย่อมก่อให้เกิดศรัทธาสัมปทา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဝိနာသယတိ အဿဒ္ဓံ, သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတိ သာသနေ;

ဣတိ မေ သုတမိစ္စေဝံ, ဝဒံ ဂေါတမသာဝကော’’တိ.

"พระสาวกของพระโคดม เมื่อกล่าวว่า อิติ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้) ดังนี้ ย่อมทำลายความไม่มีศรัทธา และยังศรัทธาในพระศาสนาให้เจริญ" ดังนี้.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အညေသု သုတ္တေသု ‘ဧဝံ မေ သုတံ, ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ’တိအာဒိနာ ကာလဒေသေ အပဒိသိတွာဝ နိဒါနံ ဘာသိတံ, ဧဝံ န ဘာသိတ’’န္တိ? အပရေ တာဝ အာဟု – န ပန ထေရေန ဘာသိတတ္တာ. ဣဒဉှိ နိဒါနံ န အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမံ ဘာသိတံ ခုဇ္ဇုတ္တရာယ ပန ဘဂဝတာ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာယ သေက္ခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာယ အရိယသာဝိကာယ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ ပဌမံ ဘာသိတံ.

ในเรื่องนี้ มีคำถามว่า "เพราะเหตุไร ในพระสูตรนี้ ท่านจึงไม่กล่าวบทนำโดยอ้างถึงกาลและเทศะ เหมือนในพระสูตรอื่นๆ ที่ขึ้นต้นว่า ‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา’ (ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค) เป็นต้นเล่า?" อาจารย์บางพวกกล่าวตอบว่า "เพราะมิใช่พระเถระ (พระอานนท์) เป็นผู้กล่าว". จริงอยู่ บทนำนี้ พระอานนทเถระมิได้กล่าวไว้เป็นครั้งแรก แต่เป็นคำที่นางขุชชุตตรา อริยสาวิกาผู้บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่พระอุบาสิกาผู้เป็นพหูสูต ได้กล่าวไว้เป็นครั้งแรกแก่หญิงห้าร้อยคนมีนางสามาวดีเป็นประมุข.

တတြာယံ [Pg.27] အနုပုဗ္ဗီကထာ – ဣတော ကိရ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော ဟံသဝတိယံ ဝိဟရတိ. အထေကဒိဝသံ ဟံသဝတိယံ ဧကာ ကုလဓီတာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သောတုံ ဂစ္ဆန္တီဟိ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ အာရာမံ ဂတာ. သတ္ထာရံ ဧကံ ဥပါသိကံ ဗဟုဿုတာနံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ အဓိကာရံ ကတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေသိ. သတ္ထာပိ နံ ဗျာကာသိ ‘‘အနာဂတေ ဂေါတမဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာဝိကာနံ ဥပါသိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ အဂ္ဂါ ဘဝိဿတီ’’တိ. တဿာ ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန မနုဿေသူတိ ဧဝံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တိယာ ကပ္ပသတသဟဿံ အတိက္ကန္တံ. အထ ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကပ္ပေ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဃောသကသေဋ္ဌိဿ ဂေဟေ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဥတ္တရာတိဿာ နာမံ အကံသု. သာ ဇာတကာလေ ခုဇ္ဇာ အဟောသီတိ ခုဇ္ဇုတ္တရာတွေဝ ပညာယိတ္ထ. သာ အပရဘာဂေ ဃောသကသေဋ္ဌိနာ ရညော ဥတေနဿ သာမာဝတိယာ ဒိန္နကာလေ တဿာ ပရိစာရိကဘာဝေန ဒိန္နာ ရညော ဥတေနဿ အန္တေပုရေ ဝသတိ.

เรื่องราตามลำดับในเรื่องนั้นมีดังนี้ – ได้ยินว่า ในกัปที่หนึ่งแสนแต่ภัทรกัปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอยู่ที่กรุงหงสวดี. ครั้งนั้น วันหนึ่ง กุลธิดาคนหนึ่งในกรุงหงสวดี ได้ไปยังอารามพร้อมกับอุบาสิกาทั้งหลายผู้ไปเพื่อฟังธรรมเทศนาของพระศาสดา. นางเห็นพระศาสดาทรงตั้งอุบาสิกาคนหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้เป็นพหูสูต จึงได้กระทำบุญญาธิการแล้วปรารถนาตำแหน่งนั้น. แม้พระศาสดาก็ทรงพยากรณ์นางว่า "ในอนาคต เธอจักเป็นผู้เลิศในหมู่สาวิกาอุบาสิกาผู้เป็นพหูสูตของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโคดม". นางได้กระทำกุศลตลอดชีวิต บังเกิดในเทวโลกแล้วเกิดในมนุษย์โลกอีก ดังนี้ เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในเทวโลกและมนุษย์โลก กาลเวลาหนึ่งแสนกัปก็ได้ล่วงไป. ครั้นในภัทรกัปนี้ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคของเรา นางจุติจากเทวโลกแล้วได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของทาสีในเรือนของโฆสกเศรษฐี, ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อนางว่า อุตตรา. เพราะนางเป็นหญิงค่อมในเวลาเกิด จึงเป็นที่รู้จักกันในชื่อว่า ขุชชุตตรา. ในเวลาต่อมา เมื่อโฆสกเศรษฐีถวายนางสามาวดีแก่พระเจ้าอุเทน นางก็ถูกมอบให้เป็นหญิงรับใช้ของนางสามาวดี อาศัยอยู่ในฝ่ายในของพระเจ้าอุเทน.

တေန စ သမယေန ကောသမ္ဗိယံ ဃောသကသေဋ္ဌိကုက္ကုဋသေဋ္ဌိပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ တယော ဝိဟာရေ ကာရေတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တေ တထာဂတေ ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပတ္တေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝိဟာရေ နိယျာဒေတွာ မဟာဒါနာနိ ပဝတ္တေသုံ, မာသမတ္တံ အတိက္ကမိ. အထ နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ သဗ္ဗလောကာနုကမ္ပကာ, အညေသမ္ပိ ဩကာသံ ဒဿာမာ’’တိ ကောသမ္ဗိနဂရဝါသိနောပိ ဇနဿ ဩကာသံ အကံသု. တတော ပဋ္ဌာယ နာဂရာ ဝီထိသဘာဂေန ဂဏသဘာဂေန မဟာဒါနံ ဒေန္တိ. အထေကဒိဝသံ သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော မာလာကာရဇေဋ္ဌကဿ ဂေဟေ နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ ခုဇ္ဇုတ္တရာ သာမာဝတိယာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတုံ အဋ္ဌ ကဟာပဏေ အာဒါယ တံ ဂေဟံ အဂမာသိ. မာလာကာရဇေဋ္ဌကော တံ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ, အဇ္ဇ တုယှံ ပုပ္ဖာနိ ဒါတုံ ခဏော နတ္ထိ, အဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဝိသာမိ, တွမ္ပိ ပရိဝေသနာယ သဟာယိကာ ဟောဟိ, ဧဝံ ဣတော ပရေသံ ဝေယျာဝစ္စကရဏတော မုစ္စိဿသီ’’တိ အာဟ. တတော ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဗုဒ္ဓါနံ ဘတ္တဂ္ဂေ ဝေယျာဝစ္စံ အကာသိ. သာ သတ္ထာရာ ဥပနိသိန္နကထာဝသေန ကထိတံ သဗ္ဗမေဝ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှိ, အနုမောဒနံ ပန သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ.

ก็โดยสมัยนั้น เศรษฐี ๓ คน คือ โฆสกเศรษฐี กุกกุฏเศรษฐี และปาวาริกเศรษฐี ในกรุงโกสัมพี อุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้า ให้สร้างวิหาร ๓ หลัง เมื่อพระตถาคตเสด็จจาริกไปในชนบท ถึงกรุงโกสัมพีแล้ว ได้ถวายวิหารแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้ให้มหาทานเป็นไป เดือนหนึ่งล่วงไปแล้ว ครั้งนั้น เศรษฐีเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงอนุเคราะห์แก่ชาวโลกทั้งปวง เราทั้งหลายจักให้โอกาสแก่ชนเหล่าอื่นบ้าง" จึงได้ให้โอกาสแก่ชาวกรุงโกสัมพี จำเดิมแต่นั้น ชาวเมืองทั้งหลายก็ถวายมหาทานโดยส่วนแห่งถนนบ้าง โดยส่วนแห่งคณะบ้าง ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระศาสดาอันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้ว ประทับนั่งในเรือนของนายมาลาการผู้เป็นใหญ่ ในขณะนั้น นางขุชชุตตรา ถือกหาปณะ ๘ กหาปณะ เพื่อจะซื้อดอกไม้ให้แก่พระนางสามาวดี ได้ไปยังเรือนนั้นแล้ว นายมาลาการผู้เป็นใหญ่เห็นนางแล้ว จึงกล่าวว่า "แม่นางอุตตรา วันนี้ยังไม่มีเวลาจะให้ดอกไม้แก่เธอ เรากำลังอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แม้เธอก็จงเป็นผู้ช่วยในการอังคาสเถิด อย่างนี้แล้ว เธอจักพ้นจากการทำไวยาวัจจ์แก่คนอื่นต่อไป" ลำดับนั้น นางขุชชุตตราได้ทำไวยาวัจจ์ในภัตกิจของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นางได้เรียนเอาธรรมทั้งปวงที่พระศาสดาตรัสโดยลำดับแห่งถ้อยคำที่ประทับนั่งใกล้ ส่วนเมื่อได้ฟังอนุโมทนาแล้ว ก็ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล

သာ [Pg.28] အညေသု ဒိဝသေသု စတ္တာရောဝ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဒိဋ္ဌသစ္စဘာဝေန ပရသန္တကေ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ အဋ္ဌပိ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပစ္ဆိံ ပူရေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ သာမာဝတိယာ သန္တိကံ အဂမာသိ. အထ နံ သာ ပုစ္ဆိ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ, တွံ အညေသု ဒိဝသေသု န ဗဟူနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရသိ, အဇ္ဇ ပန ဗဟုကာနိ, ကိံ နော ရာဇာ ဥတ္တရိတရံ ပသန္နော’’တိ? သာ မုသာ ဝတ္တုံ အဘဗ္ဗတာယ အတီတေ အတ္တနာ ကတံ အနိဂူဟိတွာ သဗ္ဗံ ကထေသိ. အထ ‘‘ကသ္မာ အဇ္ဇ ဗဟူနိ အာဟရသီ’’တိ စ ဝုတ္တာ ‘‘အဇ္ဇာဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မံ သုတွာ အမတံ သစ္ဆာကာသိံ, တသ္မာ တုမှေ န ဝဉ္စေမီ’’တိ အာဟ. တံ သုတွာ ‘‘အရေ ဒုဋ္ဌဒါသိ, ဧတ္တကံ ကာလံ တယာ ဂဟိတေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ အတဇ္ဇေတွာ ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနာ ‘‘အမ္မ, တယာ ပီတံ အမတံ, အမှေပိ ပါယေဟီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေန ဟိ မံ နှာပေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ သောဠသဟိ ဂန္ဓောဒကဃဋေဟိ နှာပေတွာ ဒွေ မဋ္ဌသာဋကေ ဒါပေသိ. သာ ဧကံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ အာသနေ နိသီဒိတွာ ဝိစိတြဗီဇနိံ အာဒါယ နီစာသနေသု နိသိန္နာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ အာမန္တေတွာ သေခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါသု ဌတွာ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ တာသံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာဝသာနေ တာ သဗ္ဗာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တာ သဗ္ဗာပိ ခုဇ္ဇုတ္တရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အမ္မ, အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ တွံ ကိလိဋ္ဌကမ္မံ မာ ကရိ, အမှာကံ မာတုဋ္ဌာနေ အာစရိယဋ္ဌာနေ စ ပတိဋ္ဌာဟီ’’တိ ဂရုဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု.

ในวันอื่นๆ นางให้กหาปณะเพียง ๔ กหาปณะแล้ว ซื้อดอกไม้ไป แต่ในวันนั้น เพราะความเป็นผู้มีสัจจะอันเห็นแล้ว ไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นในของของผู้อื่น ให้กหาปณะทั้ง ๘ กหาปณะแล้ว ให้ตะกร้าเต็มแล้ว ถือดอกไม้ไปสู่สำนักของพระนางสามาวดี ครั้งนั้น พระนางสามาวดีตรัสถามนางว่า "แม่นางอุตตรา ในวันอื่นๆ เธอนำดอกไม้มาไม่มาก แต่ทำไมวันนี้จึงนำมามากนัก หรือว่าพระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น" นางเพราะความเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกล่าวเท็จ จึงไม่ปิดบังกรรมที่ตนทำแล้วในอดีต ได้บอกเรื่องทั้งหมด และเมื่อถูกถามว่า "ทำไมวันนี้จึงนำมามาก" นางจึงตอบว่า "วันนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอมตะแล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ลวงท่านทั้งหลาย" พระนางสามาวดีได้ฟังดังนั้นแล้ว ไม่ได้ทรงขู่ตะคอกว่า "นางทาสีชั่ว เจ้าจงให้กหาปณะที่เจ้ายักยอกไปตลอดกาลเพียงเท่านี้คืนมา" แต่ถูกเหตุในปางก่อนตักเตือนแล้ว จึงตรัสว่า "แม่นาง เธอได้ดื่มอมตะแล้ว จงให้พวกเราดื่มบ้าง" เมื่อนางขุชชุตตรากล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรงให้อาบน้ำแก่หม่อมฉันเถิด" พระนางจึงให้สรงด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้อ แล้วพระราชทานผ้าสาฎกเนื้อดี ๒ ผืน นางนุ่งผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง ปูอาสนะแล้ว นั่งบนอาสนะ ถือพัดอันวิจิตร เรียกมาตุคาม ๕๐๐ คนผู้นั่งบนอาสนะต่ำ แล้วตั้งอยู่ในเสขปฏิสัมภิทา แสดงธรรมแก่หญิงเหล่านั้นตามนัยที่พระศาสดาทรงแสดงแล้วนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา หญิงเหล่านั้นทั้งหมดได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล หญิงเหล่านั้นทั้งหมดไหว้นางขุชชุตตราแล้ว ได้ตั้งไว้ในฐานะอันควรเคารพว่า "แม่นาง จำเดิมแต่วันนี้ไป เธออย่าได้ทำกรรมอันเศร้าหมองเลย จงตั้งอยู่ในฐานะเป็นมารดาและในฐานะเป็นอาจารย์ของพวกเราเถิด"

ကသ္မာ ပနေသာ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာတိ? သာ ကိရ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဗာရာဏသိယံ သေဋ္ဌိဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ. ဧကာယ ခီဏာသဝတ္ထေရိယာ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဂတာယ ‘‘ဧတံ မေ အယျေ, ပသာဓနပေဠိကံ ဒေထာ’’တိ ဝေယျာဝစ္စံ ကာရေသိ. ထေရီပိ ‘‘အဒေန္တိယာ မယိ အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, ဒေန္တိယာ ပရေသံ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, နိရယသန္တာပတော ဒါသိဘာဝေါ သေယျော’’တိ အနုဒ္ဒယံ ပဋိစ္စ တဿာ ဝစနံ အကာသိ. သာ တေန ကမ္မေန ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပရေသံ ဒါသီယေဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

ก็เหตุไร นางนี้จึงเกิดเป็นทาสีเล่า? ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า นางได้เกิดเป็นธิดาของเศรษฐีในกรุงพาราณสี นางได้ใช้พระขีณาสพเถรีรูปหนึ่งผู้ไปสู่ตระกูลอุปัฏฐาก ให้ทำไวยาวัจจ์ว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงให้หีบเครื่องประดับนี้แก่ดิฉัน" แม้พระเถรีก็อาศัยความเอ็นดูว่า "เมื่อเราไม่ให้ นางจักยังความอาฆาตให้เกิดขึ้นในเราแล้วจักบังเกิดในนรก เมื่อเราให้ นางจักบังเกิดเป็นทาสีของคนอื่น ความเป็นทาสีประเสริฐกว่าความเร่าร้อนในนรก" จึงได้ทำตามคำของนาง นางด้วยกรรมนั้น ได้เกิดเป็นทาสีของคนอื่นนั่นเทียวตลอด ๕๐๐ ชาติ

ကသ္မာ ပန ခုဇ္ဇာ အဟောသိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ ဧကံ ရာဇကုလူပကံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ထောကံ ခုဇ္ဇဓာတုကံ ဒိသွာ အတ္တနာ [Pg.29] သဟဝါသီနံ မာတုဂါမာနံ ပုရတော ပရိဟာသံ ကရောန္တီ ယထာဝဇ္ဇံ ကေဠိဝသေန ခုဇ္ဇာကာရံ ဒဿေသိ, တသ္မာ ခုဇ္ဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

ก็เหตุไร นางจึงเป็นคนค่อมเล่า? ได้ยินว่า ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น นางนี้อาศัยอยู่ในเรือนของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เข้าไปสู่ราชตระกูลรูปหนึ่ง มีธาตุคือความค่อมเล็กน้อย ทำการล้อเลียนต่อหน้ามาตุคามทั้งหลายผู้เป็นสหายของตน ได้แสดงอาการค่อมตามที่เป็นจริงด้วยความคะนอง เพราะเหตุนั้น นางจึงเกิดเป็นคนค่อม

ကိံ ပန ကတွာ ပညဝန္တီ ဇာတာတိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ အဋ္ဌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ရာဇဂေဟတော ဥဏှပါယာသဿ ပူရိတေ ပတ္တေ ပရိဝတ္တိတွာ ပရိဝတ္တိတွာ ဂဏှန္တေ ဒိသွာ အတ္တနော သန္တကာနိ အဋ္ဌ ဒန္တဝလယာနိ ‘‘ဣဓ ဌပေတွာ ဂဏှထာ’’တိ အဒါသိ. တေ တထာ ကတွာ ဩလောကေသုံ. ‘‘တုမှာကညေဝ တာနိ ပရိစ္စတ္တာနိ, ဂဟေတွာ ဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. တေ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမံသု. အဇ္ဇာပိ တာနိ ဝလယာနိ အရောဂါနေဝ. သာ တဿ နိဿန္ဒေန ပညဝန္တီ ဇာတာ.

ก็ทำกรรมอะไรไว้ นางจึงเกิดเป็นผู้มีปัญญาเล่า? ได้ยินว่า ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น นางนี้อาศัยอยู่ในเรือนของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ๘ รูป รับบาตรอันเต็มด้วยข้าวยาคูร้อนจากพระราชวังแล้ว ผลัดเปลี่ยนกันถือไป ได้ให้กำไลงา ๘ อันอันเป็นของตน กล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงวางบาตรไว้บนกำไลนี้แล้วถือไปเถิด" ท่านเหล่านั้นทำอย่างนั้นแล้ว ได้แลดูนาง นางกล่าวว่า "กำไลเหล่านั้น ดิฉันสละให้แก่ท่านทั้งหลายแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงถือไปเถิด" ท่านเหล่านั้นได้ไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะ แม้ในวันนี้ กำไลเหล่านั้นก็ยังคงสภาพดีอยู่ นางด้วยผลแห่งกรรมนั้น จึงเกิดเป็นผู้มีปัญญา

အထ နံ သာမာဝတိပ္ပမုခါနိ ပဉ္စ ဣတ္ထိသတာနိ ‘‘အမ္မ, တွံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ သုတွာ အမှာကံ ဒေသေဟီ’’တိ ဝဒိံသု. သာ တထာ ကရောန္တီ အပရဘာဂေ တိပိဋကဓရာ ဇာတာ. တသ္မာ နံ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ ဥပါသိကာနံ ယဒိဒံ ခုဇ္ဇုတ္တရာ’’တိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဣတိ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန သတ္ထာရာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာ ခုဇ္ဇုတ္တရာ အရိယသာဝိကာ သတ္ထရိ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရန္တေ ကာလေန ကာလံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ အန္တေပုရံ ဂန္တွာ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ အရိယသာဝိကာနံ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေန ယထာသုတံ ဓမ္မံ ကထေန္တီ အတ္တာနံ ပရိမောစေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ သုတဘာဝံ ပကာသေန္တီ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတ’’န္တိ နိဒါနံ အာရောပေသိ.

ลำดับนั้น หญิง ๕๐๐ คน มีพระนางสามาวดีเป็นประมุข ได้กล่าวกะนางขุชชุตตรานั้นว่า “แม่เจ้า ท่านจงไปยังสำนักของพระศาสดาทุก ๆ วัน ฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว มาแสดงแก่พวกเราเถิด” นางขุชชุตตรานั้นกระทำอย่างนั้น ในกาลต่อมาได้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก. เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงทรงตั้งนางไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวิกาอุบาสิกาของเราผู้เป็นพหูสูต ขุชชุตตรานี้เป็นเลิศ” ด้วยประการฉะนี้ พระอริยสาวิกาขุชชุตตรา ผู้ที่พระศาสดาทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะโดยความเป็นพหูสูตในบรรดาอุบาสิกาทั้งหลาย ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ในกรุงโกสัมพี ได้ไปยังสำนักของพระศาสดาโดยกาลอันควร ฟังธรรมแล้ว เข้าไปยังฝ่ายใน กล่าวธรรมตามที่ตนได้ฟังมาแล้วตามนัยที่พระศาสดาทรงแสดงแล้ว แก่พระอริยสาวิกา ๕๐๐ คน มีพระนางสามาวดีเป็นประมุข เปลื้องตน (ให้พ้นจากโทษ) แสดงภาวะที่ตนได้ฟังมาในสำนักของพระศาสดา จึงได้ตั้งนิทานขึ้นว่า “ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้”

ယသ္မာ ပန တသ္မိံယေဝ နဂရေ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတွာ တဒဟေဝ တာယ တာသံ ဘာသိတံ, တသ္မာ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတီ’’တိ ကာလဒေသံ အပဒိသိတုံ ပယောဇနသမ္ဘဝေါဝ နတ္ထိ သုပါကဋဘာဝတော. ဘိက္ခုနိယော စဿာ သန္တိကေ ဣမာနိ သုတ္တာနိ ဂဏှိံသု. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဘိက္ခူသုပိ တာယ အာရောပိတံ နိဒါနံ ပါကဋံ အဟောသိ. အထ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ အဇာတသတ္တုနာ ကာရာပိတေ သဒ္ဓမ္မမဏ္ဍပေ မဟာကဿပပ္ပမုခဿ ဝသီဂဏဿ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ သင်္ဂါယန္တော ဣမေသံ သုတ္တာနံ နိဒါနဿ [Pg.30] ဒွေဠှကံ ပရိဟရန္တော တာယ အာရောပိတနိယာမေနေဝ နိဒါနံ အာရောပေသီတိ.

ก็เพราะเหตุที่นางขุชชุตตราได้ฟังจากพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคในพระนครนั้นนั่นเอง แล้วกล่าวแก่หญิงเหล่านั้นในวันนั้นทีเดียว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีประโยชน์ที่จะต้องอ้างกาลและเทศะว่า “สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงโกสัมพี” เพราะเป็นเรื่องที่ปรากฏชัดดีแล้ว. แม้ภิกษุณีทั้งหลายก็ได้เรียนพระสูตรเหล่านี้ในสำนักของนาง. โดยลำดับอย่างนี้ นิทานที่นางตั้งขึ้นจึงได้ปรากฏแม้ในหมู่ภิกษุ. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ ในกาลภายหลังแต่การปรินิพพานของพระตถาคต เมื่อทำการสังคายนาพระธรรม นั่งอยู่ท่ามกลางหมู่ผู้ทรงวสี มีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ในมณฑปแห่งพระสัทธรรมที่พระเจ้าอชาตศัตรูโปรดให้สร้างขึ้น ณ ถ้ำสัตตบรรณคูหา ได้บรรเทาความสงสัยในนิทานของพระสูตรเหล่านี้ จึงตั้งนิทานขึ้นตามนัยที่นางขุชชุตตราตั้งไว้นั่นเอง.

ကေစိ ပနေတ္ထ ဗဟုပ္ပကာရေ ပပဉ္စေန္တိ. ကိံ တေဟိ? အပိစ နာနာနယေဟိ သင်္ဂီတိကာရာ ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု. အနုဗုဒ္ဓါ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကမဟာထေရာ, တေ သမ္မဒေဝ ဓမ္မဝိနယဿ သင်္ဂါယနာကာရံ ဇာနန္တာ ကတ္ထစိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ, ကတ္ထစိ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိအာဒိနာ, ကတ္ထစိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန နိဒါနံ ဌပေန္တာ, ကတ္ထစိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နိဒါနံ အဋ္ဌပေန္တာ ဝဂ္ဂသင်္ဂဟာဒိဝသေန ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု. တတ္ထ ဣဓ ဝုတ္တဉှေတန္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဌပေတွာ သင်္ဂါယိံသု, ကိဉ္စိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန နဝင်္ဂမိဒံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. ယထာ စေတံ, ဧဝံ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အပ္ပကဉ္စ နေသံ အဟောသိ သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဿ အညံ ကိဉ္စိ န ပညာယတိ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ ဌပေတွာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ…ပေ… မေ သုတ’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဒွါဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တက’’န္တိ. တသ္မာ သတ္ထု အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တေဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ အရိယသာဝိကာယ ဝါ ဣမေသံ သုတ္တာနံ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘာဝဉာပနတ္ထံ ဣမိနာဝ နယေန နိဒါနံ ဌပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อาจารย์บางพวกในเรื่องนี้ ย่อมกล่าวให้พิสดารไปหลายอย่าง จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านั้น? อีกอย่างหนึ่ง ท่านผู้ทำสังคายนาได้สังคายนาพระธรรมวินัยโดยนัยต่าง ๆ. จริงอยู่ พระมหาเถระผู้ทำสังคายนาพระธรรมเป็นผู้ตรัสรู้ตาม ท่านเหล่านั้นทราบอาการแห่งการสังคายนาพระธรรมวินัยเป็นอย่างดี จึงได้สังคายนาพระธรรมวินัยโดยประมวลเป็นหมวดเป็นต้น โดยตั้งนิทานไว้ในบางแห่งด้วยคำว่า “เอวมฺเม สุตํ” เป็นอาทิ ในบางแห่งด้วยคำว่า “เตน สมเยน” เป็นอาทิ ในบางแห่งโดยความเป็นคาถาประพันธ์ ในบางแห่งก็ไม่ตั้งนิทานไว้เลย. ในอิติวุตตกะนี้ ท่านได้สังคายนาโดยตั้งนิทานไว้ด้วยคำว่า “วุตฺตญฺเหตํ” เป็นอาทิ พระพุทธวจนะนี้มี ๙ องค์ มีสุตตะ เคยยะ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง. ข้อนี้เป็นฉันใด แม้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ก็เป็นฉันนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “สุตตะ เคยยะ ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นมีน้อย” เป็นอาทิ. ในบรรดาองค์ทั้ง ๙ นั้น สำหรับองค์คืออิติวุตตกะ ไม่ปรากฏเครื่องหมายแสดงความเป็นอิติวุตตกะนั้นอย่างอื่นเลย เว้นไว้แต่คำว่า “วุตฺตญฺเหตํ...เป... เม สุตํ” นี้. เพราะเหตุนั้น ท่านพระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า “พระสุตตันตะ ๑๑๒ สูตร ที่เป็นไปตามนัยมีอาทิว่า ‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’ ชื่อว่า อิติวุตตกะ”. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า นิทานนี้ท่านผู้ทำสังคายนาพระธรรมผู้ทราบความประสงค์ของพระศาสดา หรือพระอริยสาวิกา ได้ตั้งไว้โดยนัยนี้แหละ เพื่อประกาศความเป็นอิติวุตตกังคะของพระสูตรเหล่านี้.

ကိမတ္ထံ ပန ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟေ ကယိရမာနေ နိဒါနဝစနံ? နနု ဘဂဝတာ ဘာသိတဝစနဿေဝ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာယ ဌိတိအသမ္မောသသဒ္ဓေယျဘာဝသမ္ပာဒနတ္ထံ. ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ ဥပနိဗန္ဓိတွာ ဌပိတာ ဟိ ဒေသနာ စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ အသမ္မောသဓမ္မာ သဒ္ဓေယျာ စ ဒေသကာလကတ္တုဟေတုနိမိတ္တေဟိ ဥပနိဗဒ္ဓေါ ဝိယ ဝေါဟာရဝိနိစ္ဆယော. တေနေဝ စ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဗြဟ္မဇာလမူလပရိယာယသုတ္တာဒီနံ ဒေသာဒိပုစ္ဆာသု ကတာသု တာသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ကရောန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဘာသိတံ. ဣဓ ပန ဒေသကာလဿ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ.

ก็เมื่อมีการทำสังคายนาพระธรรมวินัย คำกล่าวที่เป็นนิทานมีเพื่อประโยชน์อะไร? ก็ควรจะทำการรวบรวมเฉพาะพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้มิใช่หรือ? ตอบว่า มีไว้เพื่อทำให้พระเทศนาดำรงอยู่ ไม่เลอะเลือน และน่าเชื่อถือ. จริงอยู่ พระเทศนาที่ท่านตั้งไว้โดยผูกพันกับข้ออ้างอิงถึงกาล เทศะ ผู้แสดง และบริษัท ย่อมดำรงอยู่ได้นาน มีธรรมที่ไม่เลอะเลือน และน่าเชื่อถือ เหมือนการวินิจฉัยคดีความที่ผูกพันไว้กับผู้พูด กาล ผู้กระทำ เหตุ และนิมิต. และด้วยเหตุนั้นเอง เมื่อท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามถึงเทศะเป็นต้นของพรหมชาลสูตรและมูลปริยายสูตรเป็นอาทิ ท่านพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) เมื่อตอบคำถามเหล่านั้น จึงได้กล่าวคำนิทานมีอาทิว่า “เอวมฺเม สุตํ”. ส่วนในอิติวุตตกะนี้ เหตุผลที่ไม่กล่าวถึงผู้แสดงและกาลก็ได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

အပိစ သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. တထာဂတဿ ဟိ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗရစနာနုမာနာဂမတက္ကာဘာဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ [Pg.31] ပုဗ္ဗရစနာဒီဟိ အတ္ထော အတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏာစာရတာယ ဧကပ္ပမာဏတ္တာ စ ဉေယျဓမ္မေသု. တထာ အာစရိယမုဋ္ဌိဓမ္မမစ္ဆရိယသာသနသာဝကာနုရာဂါဘာဝတော ခီဏာသဝဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သဗ္ဗသော ခီဏာသဝဿ တေ သမ္ဘဝန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ပရာနုဂ္ဂဟပဝတ္တိ. ဧဝံ ဒေသကသံကိလေသဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိသီလသမ္ပဒါဒူသကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အစ္စန္တာဘာဝသံသူစကေဟိ ဉာဏသမ္ပဒါပဟာနသမ္ပဒါဘိဗျဉ္ဇကေဟိ စ သမ္ဗုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဘာဝေဟိ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓိ, တတော စ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မေသု အသမ္မောဟဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓီတိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇသမန္နာဂမော အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိ စ နိဒါနဝစနေန ပကာသိတာ ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန ဓမ္မဒေသနာဒီပနတော. ဣဓ ပန အနဝသေသတော ကာမဒေါသပ္ပဟာနံ ဝိဓာယ ဒေသနာဒီပနတော စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိဘာဝနတာ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာ ဧဝ.

อนึ่ง นิทานวจนะมีเพื่อประกาศสมบัติของพระศาสดา ความสำเร็จแห่งความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระตถาคตผู้มีพระภาคเจ้าย่อมมีได้ เพราะไม่มีการรจนามาก่อน การอนุมาน อาคม และความตรึก ด้วยว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีความจำเป็นต้องอาศัยการรจนามาก่อนเป็นต้น เพราะมีพระญาณและจริยาวัตรไม่ขัดข้องในที่ทั้งปวง และเพราะมีประมาณอย่างเดียวกันในเญยยธรรมทั้งหลาย ฉันใด ความสำเร็จแห่งความเป็นพระขีณาสพย่อมมีได้ เพราะไม่มีกำมืออาจารย์ ความตระหนี่ในธรรม ความรักในศาสนาและสาวก ด้วยว่า สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพโดยสิ้นเชิง ดังนั้น ความเป็นไปเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่นของพระองค์ผู้บริสุทธิ์ดีแล้วจึงมีได้ ด้วยประการฉะนี้ ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการเบื้องต้นย่อมมีได้ ด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นเครื่องแสดงถึงความไม่มีโดยสิ้นเชิงแห่งอวิชชาและตัณหา อันเป็นกิเลสของผู้แสดงธรรมและเป็นเครื่องทำลายทิฏฐิสัมปทาและสีลสัมปทา และเป็นเครื่องแสดงออกซึ่งญาณสัมปทาและปหานสัมปทา และจากนั้น ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการเบื้องปลายย่อมมีได้ เพราะความสำเร็จแห่งความไม่หลงในธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่นำออกจากทุกข์ ดังนั้น ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยเวสารัชชญาณ ๔ และการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงเป็นอันนิทานวจนะประกาศแล้ว เพราะทรงแสดงธรรมให้แจ่มแจ้งด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า เหมาะสมแก่อัธยาศัยของบริษัทที่ประชุมกันในที่นั้นๆ แต่ในที่นี้ พึงประกอบความว่า เพราะทรงแสดงธรรมให้แจ่มแจ้งโดยทรงกระทำการละกามและโทสะโดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘นิทานวจนะมีเพื่อประกาศสมบัติของพระศาสดา’ และในข้อนั้น การอธิบายความหมายตามที่กล่าวแล้วด้วยบทเหล่านี้คือ ‘ภควตา อรหตา’ ข้าพเจ้าได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

တထာ သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. ဉာဏကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတသဗ္ဗကိရိယဿ ဟိ ဘဂဝတော နတ္ထိ နိရတ္ထကာ ပဋိပတ္တိ အတ္တဟိတာ ဝါ. တသ္မာ ပရေသံယေဝတ္ထာယ ပဝတ္တသဗ္ဗကိရိယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သကလမ္ပိ ကာယဝစီမနောကမ္မံ ယထာပဝတ္တံ ဝုစ္စမာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ သတ္တာနံ အနုသာသနတ္ထေန သာသနံ, န ကဗ္ဗရစနာ. တယိဒံ သတ္ထု စရိတံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ တတ္ထ တတ္ထ နိဒါနဝစနေဟိ ယထာရဟံ ပကာသိယတိ. ဣဓ ပန ဒေသကပရိသာပဒေသေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ.

ฉันใด นิทานวจนะมีเพื่อประกาศสมบัติของพระศาสนา ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีกิริยาทั้งปวงอันพระญาณและพระกรุณาประคองไว้แล้ว ย่อมไม่มีการปฏิบัติที่ไร้ประโยชน์หรือเพื่อประโยชน์ตน เพราะฉะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ทั้งสิ้นของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีกิริยาทั้งปวงเป็นไปเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นเท่านั้น ที่กล่าวตามความเป็นจริง ชื่อว่า ศาสนา เพราะเป็นคำสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และปรมัตถประโยชน์ ไม่ใช่เป็นเพียงบทกวี จริยาของพระศาสดานั้น นิทานวจนะในที่นั้นๆ ย่อมประกาศตามสมควรด้วยการระบุถึงกาล เทศะ ผู้แสดง และบริษัท แต่ในที่นี้ พึงประกอบความว่า ด้วยการระบุถึงผู้แสดงและบริษัท เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘นิทานวจนะมีเพื่อประกาศสมบัติของพระศาสนา’

အပိစ သတ္ထုနော ပမာဏဘာဝပ္ပကာသနေန သာသနဿ ပမာဏဘာဝဒဿနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. တဉ္စဿ ပမာဏဘာဝဒဿနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိဘာဝိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒမေတ္ထ နိဒါနဝစနပ္ပယောဇနဿ မုခမတ္တနိဒဿနန္တိ.

อนึ่ง นิทานวจนะมีเพื่อแสดงความเป็นประมาณของพระศาสนา ด้วยการประกาศความเป็นประมาณของพระศาสดา และการแสดงความเป็นประมาณของพระองค์นั้น พึงทราบว่า ท่านได้อธิบายไว้แล้วด้วยบทเหล่านี้คือ ‘ภควตา อรหตา’ ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น นี้เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นแห่งประโยชน์ของนิทานวจนะในที่นี้

နိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานิทาน จบ

၁. ဧကကနိပါတော

๑. เอกกนิบาต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. လောဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาโลภสูตร

၁. ဣဒါနိ [Pg.32] ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထာတိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တဿ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော. သာ ပနေသာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ, တသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ တာဝ ဝိစာရေဿာမ. စတ္တာရော ဟိ သုတ္တနိက္ခေပါ – အတ္တဇ္ဈာသယော, ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသိကော, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ. ယထာ ဟိ အနေကသတအနေကသဟဿဘေဒါနိပိ သုတ္တန္တာနိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဋ္ဌာနနယေန သောဠသဝိဓတံ နာတိဝတ္တန္တိ, ဧဝံ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိသုတ္တနိက္ခေပဝသေန စတုဗ္ဗိဓတံ နာတိဝတ္တန္တီတိ. တတ္ထ ယထာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကေဟိ သဒ္ဓိံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပရဇ္ဈာသယော စ, အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပရဇ္ဈာသယော စ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စာတိ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနုသန္ဓိသမ္ဘဝတော; ဧဝံ ယဒိပိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အတ္တဇ္ဈာသယေနပိ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒီဟိ ပန ပုရတော ဌိတေဟိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ သံသဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ နိရဝသေသော ပဋ္ဌာနနယော န သမ္ဘဝတိ. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ သမ္ဘဝန္တာနံ သေသနိက္ခေပါနံ မူလနိက္ခေပဝသေန စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑. บัดนี้ ถึงโอกาสแห่งการพรรณนาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง’ ก็อรรถกถานั้น เมื่อกล่าวโดยพิจารณาสุตตนิเขปแล้วย่อมปรากฏชัด เพราะฉะนั้น เราจักพิจารณาสุตตนิเขปก่อน สุตตนิเขปมี ๔ อย่าง คือ อัตตัชฌาสัย ปรัชฌาสัย ปุจฉาวสิกะ และอัฏฐุปปัตติกะ เปรียบเหมือนพระสูตรทั้งหลายแม้มีหลายร้อยหลายพันประเภท ก็ไม่ล่วงเลยความเป็น ๑๖ อย่างไปได้โดยนัยแห่งปัฏฐานมีสังกิเลสภาคิยะเป็นต้น ฉันใด พระสูตรเหล่านั้นก็ไม่ล่วงเลยความเป็น ๔ อย่างไปได้โดยอำนาจแห่งสุตตนิเขปมีอัตตัชฌาสัยเป็นต้น ฉันนั้น ในบรรดาสุตตนิเขปเหล่านั้น การผสมประเภทกันระหว่างอัตตัชฌาสัยและอัฏฐุปปัตติกะกับปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะย่อมเป็นไปได้ คือ อัตตัชฌาสัยกับปรัชฌาสัย, อัตตัชฌาสัยกับปุจฉาวสิกะ, อัฏฐุปปัตติกะกับปรัชฌาสัย, และอัฏฐุปปัตติกะกับปุจฉาวสิกะ เพราะสามารถเชื่อมต่ออัธยาศัยและคำถามได้ ฉันนั้น แม้ว่าการผสมประเภทกันระหว่างอัฏฐุปปัตติกะกับอัตตัชฌาสัยจะเป็นไปได้ แต่การผสมกันโดยมีอัตตัชฌาสัยเป็นต้นตั้งอยู่ข้างหน้าอัฏฐุปปัตติกะย่อมไม่มี ดังนั้น นัยแห่งปัฏฐานโดยสิ้นเชิงจึงเป็นไปไม่ได้ หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวสุตตนิเขปไว้ ๔ อย่างโดยความเป็นนิเขปที่เป็นมูล เพราะนิเขปที่เหลือซึ่งเป็นไปได้ย่อมถูกนับรวมเข้าในนิเขปเหล่านั้น

တတြာယံ ဝစနတ္ထော – နိက္ခိပီယတီတိ နိက္ခေပေါ, သုတ္တံ ဧဝ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ. အထ ဝါ နိက္ခိပနံ နိက္ခေပေါ, သုတ္တဿ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ, သုတ္တဒေသနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော, သော အဿ အတ္ထိ ကာရဏဘူတောတိ အတ္တဇ္ဈာသယော, အတ္တနော အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝါ အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရဇ္ဈာသယေပိ ဧသေဝ နယော. ပုစ္ဆာယ ဝသောတိ ပုစ္ဆာဝသော. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပုစ္ဆာဝသိကော. သုတ္တဒေသနာယ ဝတ္ထုဘူတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ, အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ထ-ကာရဿ ဌ-ကာရံ ကတွာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော[Pg.33]. အထ ဝါ နိက္ခိပီယတိ သုတ္တံ ဧတေနာတိ နိက္ခေပေါ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒိ ဧဝ. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရေသံ အဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယော. ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ, ပုစ္ဆိတဗ္ဗော အတ္ထော, ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝစနံ ပုစ္ဆာဝသံ, တဒေဝ နိက္ခေပသဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในคำเหล่านั้น มีอธิบายดังนี้: สิ่งที่ถูกตั้งไว้ ชื่อว่า นิเขป, พระสูตรนั่นเองเป็นนิเขป ชื่อว่า สุตตนิเขป อีกอย่างหนึ่ง การตั้งไว้ ชื่อว่า นิเขป, การตั้งไว้ซึ่งพระสูตร ชื่อว่า สุตตนิเขป หมายความว่า การแสดงพระสูตร อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย, อัธยาศัยนั้นมีอยู่แก่พระองค์เป็นเหตุ ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย, หรือ อัธยาศัยของตนมีอยู่แก่การแสดงนี้ ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย ในปรัชฌาสัยก็นัยนี้เช่นกัน อำนาจแห่งคำถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสะ, อำนาจนั้นมีอยู่แก่การแสดงนี้ ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ การเกิดขึ้นแห่งเรื่องอันเป็นวัตถุแห่งการแสดงพระสูตร ชื่อว่า อัตถุปปัตติ, อัตถุปปัตตินั่นเองเป็น อัฏฐุปปัตติ โดยเปลี่ยน ถ-อักษร เป็น ฐ-อักษร, การเกิดขึ้นนั้นมีอยู่แก่การแสดงนี้ ชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกะ อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่พระสูตรถูกตั้งไว้โดยอาศัยสิ่งนั้น ชื่อว่า นิเขป ได้แก่ อัตตัชฌาสัยเป็นต้นนั่นเอง แต่ในวิเคราะห์ศัพท์นี้ อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย อัธยาศัยของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย สิ่งที่ถูกถาม ชื่อว่า ปุจฉา คือเรื่องที่พึงถาม, คำพูดของผู้รับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งคำถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสัง, คำนั้นเองท่านกล่าวเป็นปุลลิงก์ว่า ปุจฉาวสิโก โดยอ้างอิงถึงนิเขปศัพท์ ฉันใด อัฏฐุปปัตตินั่นเองเป็น อัฏฐุปปัตติโก ฉันนั้น พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้

အပိစ ပရေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကာဒိကာရဏနိရပေက္ခတ္တာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ ဝိသုံ သုတ္တနိက္ခေပဘာဝေါ ယုတ္တော, ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထံ ပဝတ္တိတဒေသနတ္တာ. ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ပန ပရေသံ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနံ ဒေသနာပဝတ္တိဟေတုဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိယံ ပဝတ္တိတာနံ ကထံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အနဝရောဓော, ပုစ္ဆာဝသိကဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာနံ ဝါ ပရဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တိတာနံ ကထံ ပရဇ္ဈာသယေ အနဝရောဓောတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. ပရေသဉှိ အဘိနီဟာရပရိပုစ္ဆာဒိဝိနိမုတ္တဿေဝ သုတ္တဒေသနာကာရဏုပ္ပာဒဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မဇာလဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒီနံ (ဒီ. န. ၁.၁ အာဒယော) ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏအာမိသုပ္ပာဒါဒိဒေသနာနိမိတ္တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဝုစ္စတိ. ပရေသံ ပုစ္ဆံ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမေဝ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသိတော ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတော ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

อีกอย่างหนึ่ง การที่อัตตัชฌาสัยเป็นสุตตนิขเขปหนึ่งต่างหาก ย่อมสมควร เพราะไม่ต้องอาศัยเหตุคือความแก่กล้าแห่งอินทรีย์เป็นต้นของผู้อื่น เพราะเป็นเทศนาที่ทรงแสดงเป็นไปเพื่อตั้งไว้ซึ่งธรรมตันติด้วยอัธยาศัยของพระองค์เองเท่านั้น ส่วนปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะ ซึ่งเป็นไปในการเกิดขึ้นแห่งอัธยาศัยและคำถามของผู้อื่น อันเป็นเหตุแห่งความเป็นไปของเทศนา จะไม่นับเนื่องในอัตถุปปัตติได้อย่างไร หรือว่า ปุจฉาวสิกะและอัตถุปปัตติกะ ซึ่งเป็นไปตามอัธยาศัยของผู้อื่น จะไม่นับเนื่องในปรัชฌาสัยได้อย่างไร ข้อนี้ไม่พึงทักท้วง เพราะว่า การถือเอาปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะไว้ต่างหาก (ย่อมสมควร) ด้วยว่าทรงถือเอาความเกิดขึ้นแห่งเหตุแห่งสุตตเทศนาที่พ้นจากอภินีหาระ การสอบถามเป็นต้นของผู้อื่นเท่านั้น ว่าเป็นอัตถุปปัตติ จริงอย่างนั้น นิมิตแห่งเทศนาคือการเกิดขึ้นแห่งการสรรเสริญและติเตียน และอามิสเป็นต้น ของพรหมชาลสูตรและธรรมทายาทสูตรเป็นต้น (ที. น. 1.1 เป็นต้น) เรียกว่า อัตถุปปัตติ (พระสูตร) ที่ทรงกระทำอัธยาศัยของผู้อื่นเท่านั้นให้เป็นนิมิตแล้วทรงแสดง โดยไม่มีคำถามของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย, (พระสูตร) ที่ทรงแสดงไปตามอำนาจคำถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ เนื้อความนี้ปรากฏชัดแล้ว

ယာနိ ဘဂဝါ ပရေဟိ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေတိ, သေယျထိဒံ – အာကင်္ခေယျသုတ္တံ, တုဝဋ္ဋကသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (သု. နိ. ၉၂၁ အာဒယော; မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော), တေသံ အတ္တဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

พระสูตรเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคอันผู้อื่นมิได้ทูลอาราธนา ตรัสด้วยอัธยาศัยของพระองค์เองเท่านั้น ได้แก่ อากังเขยยสูตร ตุวัฏฏกสูตรเป็นต้น (สุ. นิ. 921 เป็นต้น; ม. นิ. 1.64 เป็นต้น) พระสูตรเหล่านั้นมีอัตตัชฌาสัยเป็นนิขเขป

ယာနိ ပန ‘‘ပရိပက္ကာ ခေါ ရာဟုလဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ, ယံနူနာဟံ ရာဟုလံ ဥတ္တရိံ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပရေသံ အဇ္ဈာသယံ ခန္တိံ အဘိနီဟာရံ ဗုဇ္ဈနဘာဝဉ္စ ဩလောကေတွာ ပရဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – ရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (မ. နိ. ၂.၁၀၇ အာဒယော; ၃.၄၁၆ အာဒယော; သံ. နိ. ၃.၅၉; မဟာဝ. ၁၉-၂၀), တေသံ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

ส่วนพระสูตรเหล่าใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอัธยาศัย ความพอใจ อภินิหาร และภาวะที่สามารถตรัสรู้ได้ของผู้อื่นแล้ว จึงตรัสด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของผู้อื่นนั้นว่า “ธรรมทั้งหลายที่บ่มวิมุตติของราหุลแก่กล้าแล้วหนอ ทางที่ดี เราพึงแนะนำราหุลเพื่อความสิ้นอาสวะยิ่งขึ้นไป” ได้แก่ ราหุโลวาทสูตร ธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 2.107 เป็นต้น; 3.416 เป็นต้น; สํ. นิ. 3.59; มหาว. 19-20) พระสูตรเหล่านั้นมีปรัชฌาสัยเป็นนิขเขป

ဘဂဝန္တံ ပန ဥပသင်္ကမိတွာ ဒေဝါ မနုဿာ စတဿော ပရိသာ စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ စ တထာ တထာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စန္တိ, နီဝရဏာ [Pg.34] နီဝရဏာတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိအာဒိနာ, ဧဝံ ပုဋ္ဌေန ဘဂဝတာ ယာနိ ကထိတာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တာဒီနိ (သံ. နိ. ၅.၁၈၆) တေသံ ပုစ္ဆာဝသိကော နိက္ခေပေါ.

ส่วนพระสูตรเหล่าใด ที่เทวดา มนุษย์ บริษัท ๔ และวรรณะ ๔ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหาอย่างนั้นๆ ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า โพชฌงค์ โพชฌงค์ ดังนี้... ที่เรียกว่า นิวรณ์ นิวรณ์ ดังนี้” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามอย่างนี้แล้วได้ตรัสไว้ ได้แก่ โพชฌังคสังยุตเป็นต้น (สํ. นิ. 5.186) พระสูตรเหล่านั้นมีปุจฉาวสิกะเป็นนิขเขป

ယာနိ ပန တာနိ ဥပ္ပန္နံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – ဓမ္မဒါယာဒံ, ပုတ္တမံသူပမံ, ဒါရုက္ခန္ဓူပမန္တိဧဝမာဒီနိ (မ. နိ. ၁.၂၉; သံ. နိ. ၂.၆၃), တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ.

ส่วนพระสูตรเหล่านั้นเหล่าใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเหตุที่เกิดขึ้นแล้วตรัสไว้ ได้แก่ ธรรมทายาทสูตร ปุตตมังสูปมสูตร ทารุกขันธูปมสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 1.29; สํ. นิ. 2.63) พระสูตรเหล่านั้นมีอัตถุปปัตติกะเป็นนิขเขป

ဧဝမိမေသု စတူသု သုတ္တနိက္ခေပေသု ဣမဿ သုတ္တဿ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ. ပရဇ္ဈာသယဝသေန ဟေတံ နိက္ခိတ္တံ. ကေသံ အဇ္ဈာသယေန? လောဘေ အာဒီနဝဒဿီနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ကေစိ ပန ‘‘အတ္တဇ္ဈာသယော’’တိ ဝဒန္တိ.

ในสุตตนิขเขป ๔ เหล่านี้อย่างนี้ พระสูตรนี้มีปรัชฌาสัยเป็นนิขเขป เพราะพระสูตรนี้ทรงวางไว้โดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของผู้อื่น (ถามว่า) ด้วยอัธยาศัยของใคร? (ตอบว่า) ของบุคคลผู้เห็นโทษในโลภะ แต่บางท่านกล่าวว่า มีอัตตัชฌาสัยเป็นนิขเขป

တတ္ထ ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု ဧကသဒ္ဒေါ အတ္ထေဝ အညတ္ထေ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇). အတ္ထိ သေဋ္ဌေ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈; ပါရာ. ၁၁). အတ္ထိ အသဟာယေ ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၅). အတ္ထိ သင်္ခါယံ ‘‘ဧကောဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉). ဣဓာပိ သင်္ခါယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในบทเหล่านั้นว่า เอกธมฺมํ ภิกฺขเว เป็นต้น เอกศัพท์มีในอรรถว่าอื่นก็มี ในประโยคเป็นต้นว่า “อัตตาและโลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า ดังนี้ บางพวกย่อมกล่าว” (ม. นิ. 3.27) มีในอรรถว่าประเสริฐก็มี ในประโยคเป็นต้นว่า “ความเป็นหนึ่งผุดขึ้นแห่งจิต” (ที. นิ. 1.228; ปารา. 11) มีในอรรถว่าไม่มีเพื่อนสองก็มี ในประโยคเป็นต้นว่า “ผู้เดียว หลีกเร้น” (ที. นิ. 1.405) มีในอรรถว่าจำนวนนับก็มี ในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเท่านั้น” (อ. นิ. 8.29) ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าจำนวนนับเหมือนกัน

ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိသစ္စသမာဓိပညာပကတိပုညာပတ္တိသုညတာဉေယျသဘာဝါဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိဿ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၇၃) ပရိယတ္တိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉) သစ္စာနိ. ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; ၃.၁၄၂) သမာဓိ. ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ, သဝေ ပေစ္စ န သောစတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၅၇) ပညာ. ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၉၈) ပကတိ. ‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂) ပုညံ. ‘‘တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အညတရေန ဝဒေယျ ပါရာဇိကေန ဝါ သံဃာဒိသေသေန ဝါ ပါစိတ္တိယေန ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၄၄၄) အာပတ္တိ. ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၂၁) သုညတာ. ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဉေယျော. ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁) သဘာဝေါ အတ္ထော[Pg.35]. ဣဓာပိ သဘာဝေါ. တသ္မာ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ သံကိလေသသဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧကော စ သော ဓမ္မော စာတိ ဧကဓမ္မော, တံ ဧကဓမ္မံ.

ธรรมศัพท์ปรากฏในอรรถทั้งหลาย คือ ปริยัติ สัจจะ สมาธิ ปัญญา ปกติ บุญ อาบัติ สุญญตา เญยยะ และสภาวะ เป็นต้น จริงอย่างนั้น ธรรมศัพท์นั้นมีอรรถว่าปริยัติ ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม” (อ. นิ. 5.73) มีอรรถว่าสัจจะทั้งหลาย ในประโยคเป็นต้นว่า “ผู้มีธรรมอันเห็นแล้ว” (ที. นิ. 1.299) มีอรรถว่าสมาธิ ในประโยคเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงมีธรรมอย่างนี้” (ที. นิ. 2.13; 3.142) มีอรรถว่าปัญญา ในประโยคเป็นต้นว่า “สัจจะ ธรรมะ (ปัญญา) ธิติ และจาคะ บุคคลนั้นละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก” (ชา. 1.1.57) มีอรรถว่าปกติ ในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาอย่างนี้” (ที. นิ. 2.398) มีอรรถว่าบุญ ในประโยคเป็นต้นว่า “ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม” (ชา. 1.10.102) มีอรรถว่าอาบัติ ในประโยคเป็นต้นว่า “พึงว่ากล่าวด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง คือ ปาราชิก หรือสังฆาทิเสส หรือปาจิตตีย์” (ปารา. 444) มีอรรถว่าสุญญตา ในประโยคเป็นต้นว่า “ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี” (ธ. ส. 121) มีอรรถว่าเญยยธรรม ในประโยคเป็นต้นว่า “ธรรมทั้งปวงย่อมมาสู่คลองในพระญาณของพระพุทธผู้มีพระภาคโดยอาการทั้งปวง” (มหานิ. 156; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉานิทเทส 85) มีอรรถว่าสภาวะ ในประโยคเป็นต้นว่า “กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา” (ธ. ส. ติกมาติกา 1) ในที่นี้ก็มีอรรถว่าสภาวะ เพราะฉะนั้น บทว่า เอกธมฺมํ มีความหมายว่า สภาวะเครื่องเศร้าหมองอย่างหนึ่ง วิเคราะห์ว่า ธรรมนั้นอย่างหนึ่งด้วย ชื่อว่า เอกธมฺโม (ซึ่งธรรมอย่างหนึ่งนั้น)

ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခူ အာလပတိ. ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဘိက္ခူ အာလပတိ, န ဓမ္မမေဝ ဒေသေတီတိ? သတိဇနနတ္ထံ. ဘိက္ခူ ဟိ အညံ စိန္တေန္တာပိ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တာပိ နိသိန္နာ ဟောန္တိ. တေ ပဌမံ အနာလပိတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘အယံ ဒေသနာ ကိံနိဒါနာ, ကိံပစ္စယာ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ. အာလပိတေ ပန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောန္တိ, တသ္မာ သတိဇနနတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာလပတိ. တေန စ တေသံ ဘိက္ခနသီလတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓေန ဝစနေန ဟီနာဓိကဇနသေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ. ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣမိနာ ကရုဏာဝိပ္ဖာရသောမ္မဟဒယနယနနိပါတပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဝစနေန တေ အတ္တနော မုခါဘိမုခေ ကရောန္တော တေန စ ကထေတုကမျတာဒီပကေန ဝစနေန နေသံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ. တေနေဝ စ သမ္ဗောဓနတ္ထေန သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေပိ နိယောဇေတိ. သာဓုကံ သဝနမနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ.

บทว่า ภิกฺขเว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย. ก็เหตุไร เมื่อจะทรงแสดงธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ไม่ทรงแสดงธรรมทีเดียวเลยเล่า? เพื่อทรงให้เกิดสติ. เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย แม้คิดเรื่องอื่นอยู่บ้าง พิจารณาธรรมอยู่บ้าง ทำกรรมฐานในใจอยู่บ้าง ก็นั่งอยู่. เมื่อพระองค์ไม่ตรัสเรียกก่อนแล้วทรงแสดงธรรม ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่สามารถจะกำหนดได้ว่า "เทศนานี้มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นปัจจัย". แต่เมื่อพระองค์ตรัสเรียกแล้ว ภิกษุเหล่านั้นตั้งสติไว้แล้วย่อมสามารถกำหนดได้ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสเรียกด้วยคำว่า "ภิกฺขเว" เพื่อทรงให้เกิดสติ. และด้วยพระดำรัสนั้น อันสำเร็จด้วยคุณคือความเป็นผู้มีปกติขอเป็นต้นของภิกษุเหล่านั้น เมื่อทรงประกาศความเป็นอยู่ อันชนชั้นสูงและชั้นต่ำเสพแล้ว ย่อมทรงข่มความฟุ้งซ่านและความท้อแท้. ด้วยพระดำรัสว่า "ภิกฺขเว" นี้ อันมีความแผ่ไปแห่งกรุณา พระหฤทัยที่อ่อนโยน และพระเนตรที่ทอดลงเป็นเบื้องหน้า พระองค์ทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้มีหน้าเฉพาะต่อพระองค์ และด้วยพระดำรัสนั้นอันเป็นเครื่องแสดงถึงความปรารถนาจะตรัส ย่อมทรงให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่ภิกษุเหล่านั้น. และด้วยอรรถแห่งการเรียกนั้นเอง ย่อมทรงประกอบไว้ในอันฟังและมนสิการโดยดีด้วย. เพราะว่า ความถึงพร้อมแห่งพระศาสนาย่อมขึ้นอยู่กับการฟังและมนสิการโดยดี.

အညေသုပိ ဒေဝမနုဿေသု ပရိသပရိယာပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ကသ္မာ ဘိက္ခူ ဧဝ အာမန္တေသီတိ? ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာသန္နသဒါသန္နိဟိတဘာဝတော. သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏာ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ, ပရိသာယ စ ဇေဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ပဌမုပ္ပန္နတ္တာ, သေဋ္ဌာ အနဂါရိယဘာဝံ အာဒိံ ကတွာ သတ္ထု စရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ, အာသန္နာ တတ္ထ နိသိန္နေသု သမီပဝုတ္တိယာ, သဒါသန္နိဟိတာ သတ္ထုသန္တိကာဝစရတ္တာ. အပိစ တေ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော, ဝိသေသတော စ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ အယံ ဒေသနာတိ တေ ဧဝ အာလပိ.

เมื่อเทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นซึ่งนับเนื่องในบริษัทมีอยู่ เหตุไรพระองค์จึงตรัสเรียกเฉพาะภิกษุทั้งหลายเล่า? เพราะความเป็นผู้เป็นใหญ่ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ใกล้ชิด และเป็นผู้ประชุมพร้อมอยู่เสมอ. จริงอยู่ ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเป็นสาธารณะแก่บริษัททั้งปวง, และในบริษัทนั้น ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้เป็นใหญ่ เพราะเกิดขึ้นก่อน, เป็นผู้ประเสริฐ เพราะทำความเป็นผู้ไม่มีเรือนเป็นต้น เพราะเป็นผู้ประพฤติตามจริยาของพระศาสดา และเพราะเป็นผู้รับเอาพระศาสนาทั้งสิ้น, เป็นผู้ใกล้ชิด เพราะนั่งอยู่ในที่ใกล้ในบรรดาผู้ที่นั่งอยู่ในที่นั้น, เป็นผู้ประชุมพร้อมอยู่เสมอ เพราะเป็นผู้เที่ยวไปในสำนักของพระศาสดา. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นภาชนะแห่งธรรมเทศนา เพราะมีการปฏิบัติสมควรตามที่ทรงสั่งสอน, และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เทศนานี้ทรงปรารภภิกษุบางพวก พระองค์จึงตรัสเรียกเฉพาะภิกษุเหล่านั้น.

ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပဟာနံ နာမ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ, နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တတ္ထ ယံ ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော အလောဘာဒီဟိ လောဘာဒိကဿ, နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝိပဿနာဉာဏေဟိ တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – ပရိစ္စာဂေန လောဘာဒိမလဿ, သီလေန ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျဿ, သဒ္ဓါဒီဟိ အဿဒ္ဓိယာဒိကဿ, နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ [Pg.36] မမာ’’တိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေသု အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ, မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုစ္စိတုကမျတာယ ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ, နိဗ္ဗာနေန ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ, ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

ในบทว่า ปชหถ นี้ การละ ชื่อว่า ตทังคปหาน, วิกขัมภนปหาน, สมุจเฉทปหาน, ปฏิปัสสัทธิปหาน, นิสสรณปหาน มี ๕ อย่าง. ในปหาน ๕ อย่างนั้น การละอนัตถะนั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น และการละโลภะเป็นต้นด้วยอโลภะเป็นต้น เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน เหมือนการละความมืดด้วยแสงสว่างแห่งประทีป. ได้แก่ การละมลทินคือโลภะเป็นต้นด้วยการบริจาค, การละทุศีลมีปาณาติบาตเป็นต้นด้วยศีล, การละความไม่มีศรัทธาเป็นต้นด้วยศรัทธาเป็นต้น, การละสักกายทิฏฐิด้วยการกำหนดนามรูป, การละอเหตุทิฏฐิและวิสมเหตุทิฏฐิด้วยการกำหนดปัจจัย, การละความเป็นผู้มีความสงสัยด้วยกังขาวิตรณะในส่วนเบื้องปลายของการกำหนดปัจจัยนั้น, การละความยึดถือว่า "เรา ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนะ, การละความสำคัญในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรคด้วยการกำหนดมรรคและอมรรค, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยการเห็นความเกิด, การละสัสสตทิฏฐิด้วยการเห็นความดับ, การละความสำคัญในสิ่งที่มีภัยว่าไม่มีภัยด้วยการเห็นภัย, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยการเห็นโทษ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา, การละความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุจจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่อุเบกขาด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิโลมด้วยอนุโลมญาณ, การละการยึดถือนิมิตแห่งสังขารด้วยโคตรภูญาณ, นี้ชื่อว่า ตทังคปหาน.

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇; ဝိဘ. ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သမုစ္ဆိန္ဒနံ, ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ, ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ ပဟာနေ အနာဂါမိကဘာဝကရဿ ပဟာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဣဓ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ပဇဟထာတိ ပရိစ္စဇထ, သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော.

ส่วนการละนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้น ด้วยการห้ามความเกิดขึ้นโดยสมาธิอันมีอุปจาระและอัปปนาเป็นเภท เหมือนการแหวกจอกแหนบนผิวน้ำด้วยหม้อ, นี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. การตัดขาดหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิ" ในสันดานของบุคคลผู้มีมรรคนั้นๆ เพราะความที่อริยมรรค ๔ ได้รับการอบรมแล้ว ด้วยความไม่เกิดขึ้นโดยสิ้นเชิง, นี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ส่วนความที่กิเลสทั้งหลายสงบระงับไปในขณะแห่งผล, นี้ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน. ส่วนพระนิพพานอันละสังขตธรรมทั้งปวงได้แล้ว เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง, นี้ชื่อว่า นิสสรณปหาน. ในปหาน ๕ อย่างอย่างนี้ เพราะทรงประสงค์การละอันกระทำให้เป็นอนาคามี ในที่นี้พึงทราบว่าได้แก่สมุจเฉทปหาน. เพราะฉะนั้น บทว่า ปชหถ จึงมีความหมายว่า จงสละเสีย จงตัดขาดเสีย.

အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ဝေါတိ အယံ ဝေါသဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တဥပယောဂကရဏသာမိဝစနပဒပူရဏသမ္ပဒါနေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ‘‘ကစ္စိ, ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ, သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၂၆) ပစ္စတ္တေ အာဂတော. ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, ပဏာမေမိ ဝေါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ဥပယောဂေ. ‘‘န ဝေါ မမ သန္တိကေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ကရဏေ. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) သာမိဝစနေ. ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၅) ပဒပူရဏေ. ‘‘ဝနပတ္ထပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၉၀) သမ္ပဒါနေ. ဣဓာပိ သမ္ပဒါနေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

บทว่า อหํ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงระบุถึงพระองค์เอง. บทว่า โว ศัพท์ว่า โว นี้ ปรากฏในอรรถว่า ปัจจัตตะ (ประธาน), อุปโยคะ (กรรม), กรณะ (เครื่องมือ), สามีวจนะ (เจ้าของ), ปทปูรณะ (คำฟุ่มเฟือย), และสัมปทาน (ผู้รับ). จริงอย่างนั้น ในประโยคเป็นต้นว่า "กจฺจิ, ปน โว, อนุรุทฺธา, สมคฺคา สมฺโมทมานา" (ดูก่อนอนุรุทธะ ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายสามัคคีปรองดองกันดีอยู่หรือ) โว ศัพท์มาในอรรถปัจจัตตะ. ในประโยคเป็นต้นว่า "คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ปณาเมมิ โว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป เราขอส่งพวกเธอ) มาในอรรถอุปโยคะ. ในประโยคเป็นต้นว่า "น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพํ" (พวกเธอไม่พึงอยู่กับเรา) มาในอรรถกรณะ. ในประโยคเป็นต้นว่า "สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิตํ" (ดูก่อนสารีบุตร คำของพวกท่านทั้งหมดเป็นสุภาษิต) มาในอรรถสามีวจนะ. ในประโยคเป็นต้นว่า "เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา" (ก็อริยบุคคลเหล่าใดแล มีกายกรรมบริสุทธิ์) มาในอรรถปทปูรณะ. ในประโยคเป็นต้นว่า "วนปตฺถปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงวนปัตถปริยายแก่พวกเธอ) มาในอรรถสัมปทาน. ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถสัมปทานเช่นกัน.

ပါဋိဘောဂေါတိ ပဋိဘူ. သော ဟိ ဓာရဏကံ ပဋိစ္စ ဓနိကဿ, ဓနိကံ ပဋိစ္စ ဓာရဏကဿ ပဋိနိဓိဘူတော ဓနိကသန္တကဿ တတော ဟရဏာဒိသင်္ခါတေန ဘုဉ္ဇနေန [Pg.37] ဘောဂေါတိ ပဋိဘောဂေါ, ပဋိဘောဂေါ ဧဝ ပါဋိဘောဂေါ. အနာဂါမိတာယာတိ အနာဂါမိဘာဝတ္ထာယ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဟိ ကာမဘဝဿ အနာဂမနတော အနာဂါမီ. ယော ယဿ ဓမ္မဿ အဓိဂမေန အနာဂါမီတိ ဝုစ္စတိ, သဖလော သော တတိယမဂ္ဂေါ အနာဂါမိတာ နာမ. ဣတိ ဘဂဝါ ဝေနေယျဒမနကုသလော ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုကူလံ တတိယမဂ္ဂါဓိဂမံ လဟုနာ ဥပါယေန ဧကဓမ္မပူရဏတာမတ္တေန ထိရံ ကတွာ ဒဿေသိ ယထာ တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဘိန္နဘူမိကာပိ ဟိ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ ကာမရာဂပ္ပဟာနံ နာတိဝတ္တန္တီတိ.

คำว่า ปาฏิโภโค คือ ปฏิภู (ผู้รับรอง) จริงอยู่ ผู้นั้นอาศัยลูกหนี้เพื่อเจ้าหนี้ อาศัยเจ้าหนี้เพื่อลูกหนี้ เป็นผู้แทน เพราะการบริโภค (โภโค) คือการนำไปเป็นต้นซึ่งทรัพย์สินของเจ้าหนี้จากลูกหนี้นั้น จึงชื่อว่า ปฏิโภโค, ปฏิโภโค นั่นแหละคือ ปาฏิโภโค. คำว่า อนาคามิตายะ คือ เพื่อความเป็นพระอนาคามี. จริงอยู่ เพราะโดยการถือปฏิสนธิ ย่อมไม่มาสู่กามภพอีก ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนาคามี. บุคคลถูกเรียกว่าเป็นพระอนาคามี ด้วยการบรรลุธรรมใด, ตติยมรรคพร้อมทั้งผลนั้น ชื่อว่า อนาคามิตา. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในการฝึกเวไนยสัตว์ จึงทรงแสดงการบรรลุตติยมรรคให้มั่นคงด้วยอุบายอันง่ายดาย เพียงแค่การทำให้ธรรมอย่างหนึ่งบริบูรณ์ ซึ่งสมควรแก่อัธยาศัยของเวไนยสัตว์ ตามที่เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ แม้กิเลสทั้งหลายมีปฏิฆสังโยชน์เป็นต้น ซึ่งมีภูมิแตกต่างกัน อันตติยมรรคพึงละ ก็ไม่ล่วงเลยการละกามราคะไปได้.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ? တေသံ ဘိက္ခူနံ အနာဂါမိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ ‘‘မယာ ‘ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထ, အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’တိ ဝုတ္တေ ဣမေ ဘိက္ခူ အဒ္ဓါ တံ ဧကဓမ္မံ ပဟာယ သက္ကာ တတိယဘူမိံ သမဓိဂန္တုံ, ယတော ဓမ္မဿာမိ ပဌမမာဟ ‘အဟံ ပါဋိဘောဂေါ’တိ ဥဿာဟဇာတာ တဒတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ အနာဂါမိတာယ တေသံ ဘိက္ခူနံ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ.

เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งพระองค์ไว้ในฐานะผู้รับรองในที่นี้? เพื่อทรงก่อความอุตสาหะแก่ภิกษุเหล่านั้นเพื่อการบรรลุอนาคามิมรรค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'เมื่อเรากล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นพระอนาคามีของเธอทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านี้จักเกิดความอุตสาหะว่า 'เป็นแน่แท้ที่สามารถบรรลุภูมิที่สามได้ด้วยการละธรรมอย่างหนึ่งนั้น เพราะพระธรรมสามีตรัสก่อนว่า 'เราเป็นผู้รับรอง' ดังนี้แล้ว จักสำคัญว่าพึงปฏิบัติเพื่อการนั้น'. เพราะฉะนั้น เพื่อทรงก่อความอุตสาหะเพื่อความเป็นพระอนาคามีแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงทรงตั้งพระองค์ไว้ในฐานะผู้รับรอง.

ကတမံ ဧကဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကတမန္တိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ ပဉ္စဝိဓာ – အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ, အနုမတိပုစ္ဆာ, ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ. တတ္ထ ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ, တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတတ္ထာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ. ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ. သော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ. ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော ဒွေဠှကဇာတော – ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ. ဘဂဝါ ဟိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၅၉; မဟာဝ. ၂၁), အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ. ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကမျတာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာ ဘူတာနံ [Pg.38] ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယ. ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၁) အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ.

ในคำว่า กตมํ เอกธมฺมํ (ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร) นี้ คำว่า กตมํ เป็นคำถาม. ก็คำถามนี้มี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา (ถามเพื่อส่องสว่างสิ่งที่ยังไม่เห็น), ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา (ถามเพื่อเทียบเคียงสิ่งที่เห็นแล้ว), วิมติจเฉทนาปุจฉา (ถามเพื่อตัดความเคลือบแคลง), อนุมติปุจฉา (ถามเพื่อขอความเห็นชอบ), และกเถตุกัมยตาปุจฉา (ถามด้วยความประสงค์จะกล่าว). ในบรรดาคำถามเหล่านั้น (บุคคล) ถามปัญหาเพื่อจะรู้ เพื่อจะเห็น เพื่อจะเทียบเคียง เพื่อจะวินิจฉัย เพื่อให้ปรากฏ เพื่อให้แจ่มแจ้ง ซึ่งลักษณะที่โดยปกติยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่เทียบเคียง ยังไม่วินิจฉัย ยังไม่ปรากฏ ยังไม่แจ่มแจ้ง, นี้คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา. (บุคคล) ถามปัญหาเพื่อจะเทียบเคียงกับบัณฑิตอื่นๆ ซึ่งลักษณะที่โดยปกติรู้แล้ว เห็นแล้ว เทียบเคียงแล้ว วินิจฉัยแล้ว ปรากฏแล้ว แจ่มแจ้งแล้ว, นี้คือ ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา. โดยปกติ (บุคคล) แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความสงสัยสองแง่ว่า 'เป็นอย่างนี้หนอ หรือไม่ใช่อย่างนี้หนอ เป็นอะไรหนอ เป็นอย่างไรหนอ' เขาถามปัญหาเพื่อจะตัดความเคลือบแคลง, นี้คือ วิมติจเฉทนาปุจฉา. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงถามปัญหาเพื่อทรงถือเอาความเห็นชอบ ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง', นี้คือ อนุมติปุจฉา. พระผู้มีพระภาคทรงถามปัญหาด้วยความปรารถนาจะตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ เพื่อความดำรงอยู่ของภูตสัตว์ทั้งหลาย หรือเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสัมภเวสี. ๔ อย่างคืออะไรบ้าง', นี้คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา.

တတ္ထ ပုရိမာ တိဿော ပုစ္ဆာ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တီသု ဟိ အဒ္ဓါသု ကိဉ္စိ သင်္ခတံ အဒ္ဓါဝိမုတ္တံ ဝါ အသင်္ခတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ နာမ နတ္ထိ. တေန နေသံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယံ ပန တေဟိ အတ္တနော ဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓံ, တဿ အညေန သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနကိစ္စံ နတ္ထိ, တေန နေသံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အကထံကထီ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဂတသံသယာ, တေန နေသံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ. ဣတရာ ပန ဒွေ ပုစ္ဆာ အတ္ထိ, တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในบรรดาคำถามเหล่านั้น คำถาม ๓ อย่างแรก ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า สังขตธรรมหรืออสังขตธรรมที่พ้นจากกาลอย่างใดอย่างหนึ่งในกาลทั้ง ๓ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่ทรงเห็น ยังไม่ทรงเทียบเคียง ยังไม่ทรงวินิจฉัย ยังไม่ปรากฏ ยังไม่แจ่มแจ้ง ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น อทิฏฐโชตนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระองค์ทั้งหลาย. อนึ่ง ธรรมใดที่พระองค์ทั้งหลายทรงแทงตลอดแล้วด้วยพระญาณของพระองค์, กิจที่จะต้องเทียบเคียงธรรมนั้นกับสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่น ย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น แม้ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระองค์ทั้งหลาย. อนึ่ง เพราะพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เป็นผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร ทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ทรงปราศจากความสงสัยในธรรมทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น แม้วิมติจเฉทนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระองค์ทั้งหลาย. ส่วนคำถาม ๒ อย่างที่เหลือมีอยู่, ในคำถาม ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่า คำถามนี้เป็นกเถตุกัมยตาปุจฉา.

ဣဒါနိ တာယ ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌမတ္ထံ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘လောဘံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ လုဗ္ဘန္တိ တေန, သယံ ဝါ လုဗ္ဘတိ, လုဗ္ဘနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ လောဘော. သွာယံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏော မက္ကဋာလေပေါ ဝိယ, အဘိသင်္ဂရသော တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တမံသပေသိ ဝိယ, အပရိစ္စာဂပစ္စုပဋ္ဌာနော တေလဉ္ဇနရာဂေါ ဝိယ, သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနပဒဋ္ဌာနော, တဏှာနဒိဘာဝေန ဝဍ္ဎမာနော ယတ္ထ သမုပ္ပန္နော, သီဃသောတာ နဒီ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒံ အပါယမေဝ တံ သတ္တံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကိဉ္စာပိ အယံ လောဘသဒ္ဒေါ သဗ္ဗလောဘသာမညဝစနော, ဣဓ ပန ကာမရာဂဝစနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความที่ถูกถามด้วยคำถามนั้นโดยสรุป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคือโลภะ'. ในคำเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมกำหนัดด้วยธรรมนั้น หรือว่า ธรรมนั้นย่อมกำหนัดเอง หรือว่าเป็นเพียงความกำหนัด ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภะ. โลภะนั้น มีการยึดอารมณ์เป็นลักษณะ เหมือนยางเหนียวสำหรับดักลิง, มีการติดแน่นเป็นกิจ เหมือนชิ้นเนื้อที่ใส่ลงในกระทะร้อน, มีการไม่สละเป็นอาการปรากฏ เหมือนสีที่เกิดจากน้ำมันยาง, มีการเห็นความน่ายินดีในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่า เมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ย่อมเจริญขึ้นโดยความเป็นแม่น้ำคือตัณหา นำสัตว์นั้นไปสู่อบายอันเป็นมหาสมุทร เหมือนแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ฉะนั้น. แม้ว่าคำว่าโลภะนี้ จะเป็นคำกล่าวทั่วไปหมายถึงโลภะทั้งหมด, แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวหมายถึงกามราคะ. เพราะว่า กามราคะนั้นเป็นธรรมที่อนาคามิมรรคพึงละ.

ပုန ဘိက္ခဝေတိ အာလပနံ ဓမ္မဿ ပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန အဘိမုခီဘူတာနံ တတ္ထ အာဒရဇနနတ္ထံ. ပဇဟထာတိ ဣမိနာ ပဟာနာဘိသမယော ဝိဟိတော, သော စ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝ ပဝတ္တတိ, န ဝိသုန္တိ စတုသစ္စာဓိဋ္ဌာနာနိ စတ္တာရိပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကိစ္စာနိ ဝိဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. ယထာ စ ‘‘လောဘံ ပဇဟထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတော ဒေါသာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ သမုဒယသစ္စဝိသယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စေ ပဟာနာဘိသမယေ ဝုတ္တေ တဿာ သဟကာရီကာရဏဘူတာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ သေသမဂ္ဂင်္ဂါနမ္ပိ သမုဒယသစ္စဝိသယကိစ္စံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော အရိယမဂ္ဂဗျာပါရော ဣဓ [Pg.39] ကထိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမိနာ နယေန သတိပဋ္ဌာနာဒီနမ္ပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဗျာပါရဿ ဣဓ ဝုတ္တဘာဝေါ ယထာရဟံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော.

คำว่า ภิกฺขเว อีกครั้ง เป็นคำเรียกผู้ที่น้อมหน้าโดยความเป็นผู้รับธรรมะ เพื่อให้เกิดความเอาใจใส่ในธรรมนั้น. ด้วยคำว่า ปชหถ นี้ พระองค์ทรงบัญญัติปหานาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการละ) และปหานาภิสมัยนั้นย่อมเป็นไปพร้อมกับปริญญาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้) สัจฉิกิริยาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง) และภาวนาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการเจริญ) เท่านั้น หาเป็นไปแยกกันไม่ ฉะนั้น กิจของสัมมาทิฏฐิทั้ง ๔ ประการ อันมีสัจจะ ๔ เป็นที่ตั้ง จึงชื่อว่าทรงบัญญัติไว้แล้วเหมือนกัน. และเหมือนอย่างว่า เมื่อตรัสว่า เธอทั้งหลายจงละโลภะ การละโทสะเป็นต้น ก็ชื่อว่าตรัสไว้แล้วโดยอรรถ เพราะมีความหมายแห่งการละเป็นอันเดียวกันฉันใด, เมื่อตรัสถึงปหานาภิสมัยอันเป็นกิจของสัมมาทิฏฐิในเรื่องสมุทัยสัจฉันนั้น กิจในเรื่องสมุทัยสัจขององค์มรรคที่เหลือมีสัมมาสังกัปปะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุสนับสนุนสัมมาทิฏฐินั้น ก็ชื่อว่าตรัสไว้แล้วโดยอรรถเหมือนกัน ดังนั้น พึงเห็นว่า กิจของอริยมรรคอันบริบูรณ์ พระองค์ตรัสไว้แล้วในที่นี้. ด้วยนัยนี้ พึงขยายความถึงความเป็นธรรมที่ตรัสไว้แล้วในที่นี้แห่งกิจของโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้น ตามสมควร.

အပိစေတ္ထ လောဘံ ပဇဟထာတိ ဧတေန ပဟာနပရိညာ ဝုတ္တာ. သာ စ တီရဏပရိညာဓိဋ္ဌာနာ, တီရဏပရိညာ စ ဉာတပရိညာဓိဋ္ဌာနာတိ အဝိနာဘာဝေန တိဿောပိ ပရိညာ ဗောဓိတာ ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ သဟ ဖလေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ပကာသိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ လောဘံ ပဇဟထာတိ သဟ ဖလေန ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဒေသိတာ. သာ စ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ…ပေ… စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသီလဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ စာတိ နာနန္တရိကဘာဝေန သဟ ဖလေန သဗ္ဗာပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘာဝိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า เธอทั้งหลายจงละโลภะ นี้ ท่านกล่าวถึงปหานปริญญา. และปหานปริญญานั้นมีตีรณปริญญาเป็นที่ตั้ง ส่วนตีรณปริญญาก็มีญาตปริญญาเป็นที่ตั้ง ฉะนั้น ปริญญาทั้ง ๓ จึงชื่อว่าทรงแสดงไว้แล้วโดยความไม่พรากจากกัน. พึงเห็นว่า ด้วยเหตุนี้ กรรมฐานคือสัจจะ ๔ พร้อมทั้งผล พระองค์ทรงกระทำให้บริบูรณ์แล้วประกาศไว้ในที่นี้. อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า เธอทั้งหลายจงละโลภะ พระองค์ทรงแสดงญาณทัสสนวิสุทธิพร้อมทั้งผล. และญาณทัสสนวิสุทธินั้นอาศัยปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ...ฯลฯ... ทั้งอาศัยจิตตวิสุทธิและสีลวิสุทธิ ฉะนั้น พึงทราบว่า วิสุทธิทั้ง ๗ ทั้งหมด พร้อมทั้งผล พระองค์ทรงแสดงแจกแจงไว้แล้วโดยลำดับ.

ဧဝမေတာယ ဝိသုဒ္ဓိက္ကမဘာဝနာယ ပရိညာတ္တယသမ္ပာဒနေန လောဘံ ပဇဟိတုကာမေန –

ผู้ที่ประสงค์จะละโลภะ ด้วยการบำเพ็ญตามลำดับแห่งวิสุทธิ และด้วยการยังปริญญาทั้ง ๓ ให้ถึงพร้อมอย่างนี้แล้ว –

‘‘အနတ္ထဇနနော လောဘော, လောဘော စိတ္တပ္ပကောပနော;

ဘယမန္တရတော ဇာတံ, တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ.

“โลภะเป็นเหตุก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โลภะเป็นเหตุให้จิตกำเริบ ภัยเกิดจากภายใน ชนทั้งหลายย่อมไม่รู้ชัดซึ่งภัยนั้น

‘‘လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, လုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ;

အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ လောဘော သဟတေ နရံ’’. (ဣတိဝု. ၈၈);

“ผู้โลภย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โลภย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมิดย่อมมีในกาลใด ในกาลนั้น โลภะย่อมครอบงำนรชน”. (อิติวุ. ๘๘);

ရတ္တော ခေါ, အာဝုသော, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပါဏမ္ပိ ဟနတိ, အဒိန္နမ္ပိ အာဒိယတိ, သန္ဓိမ္ပိ ဆိန္ဒတိ, နိလ္လောပမ္ပိ ဟရတိ, ဧကာဂါရိကမ္ပိ ကရောတိ, ပရိပန္ထေပိ တိဋ္ဌတိ, ပရဒါရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ, မုသာပိ ဘဏတိ. တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ အဝေဒယတံ တဏှာနုဂတာနံ ပရိတဿိတံ ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ (အ. နိ. ၃.၅၄).

ดูก่อนอาวุโส ผู้กำหนัดแล้ว ถูกราคะครอบงำ มีจิตถูกราคะยึดครอง ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ลักทรัพย์บ้าง ตัดช่องย่องเบาบ้าง ปล้นสะดมบ้าง ซุ่มทำร้ายในทางเปลี่ยวบ้าง คบชู้ภรรยาผู้อื่นบ้าง พูดเท็จบ้าง. แม้การดิ้นรนกระสับกระส่ายของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น ไม่เข้าใจ ถูกตัณหาติดตามไปแล้ว ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน (อํ. นิก. ๓.๕๔).

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော, ဒီဃမဒ္ဓါန သံသရံ;

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ, သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ’’. (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅);

“บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อน ท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร คือความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้”. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕);

‘‘နတ္ထိ ရာဂသမော အဂ္ဂိ, နတ္ထိ ဒေါသသမော ကလိ’’. (ဓ. ပ. ၂၀၂, ၂၅၁);

“ไม่มีไฟเสมอด้วยราคะ ไม่มีความเสื่อมเสียเสมอด้วยโทสะ”. (ธ. ป. ๒๐๒, ๒๕๑);

‘‘ကာမရာဂေန ဍယှာမိ, စိတ္တံ မေ ပရိဍယှတိ’’. (သံ. နိ. ၁.၂၁၂);

“ข้าพระองค์ถูกกามราคะเผาแล้ว จิตของข้าพระองค์ย่อมไหม้อยู่”. (สํ. นิก. ๑.๒๑๒);

‘‘ယေ ရာဂရတ္တာနုပတန္တိ သောတံ, သယံကတံ မက္ကဋကောဝ ဇာလ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၄၇) စ –

“ชนเหล่าใดกำหนัดด้วยราคะ ย่อมตกไปตามกระแส (ตัณหา) เหมือนแมงมุมตกไปในใยที่ตนทำเอง” ดังนี้. (ธ. ป. ๓๔๗) และ –

ဧဝမာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန [Pg.40] နာနာနယေဟိ လောဘဿ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တဿ ပဟာနာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

พึงพิจารณาเห็นโทษของโลภะโดยนัยต่างๆ ตามบทแห่งพระสูตรมีอาทิอย่างนี้แล้ว พึงปฏิบัติเพื่อละโลภะนั้น.

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမရာဂဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမရာဂေါ ပဟီယတိ, ကာယဂတာသတိဘာဝနာဝသေန သဝိညာဏကေ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အဝိညာဏကေ အသုဘေ အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တဿာပိ, မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဣန္ဒြိယေသု သံဝရဏဝသေန သတိကဝါဋေန ပိဟိတဒွါရဿာပိ, စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ ဝါ အာလောပါနံ ဩကာသေ သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေနေဝါဟ –

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละกามราคะ คือ การเรียนอสุภนิมิต, การหมั่นประกอบอสุภภาวนา, ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย, ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, ความมีกัลยาณมิตร, และสัปปายกถา. จริงอยู่ กามราคะย่อมถูกละได้ แม้แก่ผู้เรียนอสุภนิมิต ๑๐ อย่าง, แม้แก่ผู้หมั่นประกอบอสุภภาวนาในสิ่งที่เป็นอสุภะ คือในกายที่มีวิญญาณโดยนัยแห่งกายคตาสติภาวนา และในกายที่ไม่มีวิญญาณโดยนัยแห่งซากศพที่ขึ้นอืดเป็นต้น, แม้แก่ผู้มีทวารอันปิดแล้วด้วยบานประตูคือสติ โดยการสังวรในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖, แม้แก่ผู้รู้ประมาณในโภชนะ โดยมีความเป็นอยู่ด้วยการดื่มน้ำเมื่อยังมีโอกาสสำหรับอาหาร ๔-๕ คำ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

“ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว ไม่พึงบริโภคอาหาร ๔-๕ คำ แล้วพึงดื่มน้ำ นี้เป็นการเพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุก” ดังนี้. (เถรคา. ๙๘๓);

အသုဘကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေနေဝါဟ –

กามราคะย่อมถูกละได้ แม้แก่ผู้คบหากัลยาณมิตรผู้ยินดีในการเจริญอสุภกรรมฐาน, และด้วยสัปปายกถาที่เนื่องด้วยอสุภะ ๑๐ อย่าง ในอิริยาบถมีการยืนการนั่งเป็นต้นก็ย่อมถูกละได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘနိမိတ္တံ, တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော, အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสุภนิมิตมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคายให้มากในอสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อการละกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว” ดังนี้.

ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမရာဂသင်္ခါတဿ လောဘဿ ပဟာနာယ ပဋိပန္နော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန တံ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘လောဘံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထ, အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’’တိ.

ผู้ปฏิบัติเพื่อละโลภะอันชื่อว่ากามราคะในเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว พากเพียรในวิปัสสนา ย่อมตัดโลภะนั้นได้อย่างเด็ดขาดไม่มีเหลือด้วยมรรคที่ ๓. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโลภะ เราเป็นผู้รับประกันเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” ดังนี้.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကော ပနေတ္ထ လောဘော ပဟီယတိ, ကိံ အတီတော, အထ အနာဂတော, ဥဒါဟု ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိ? ကိဉ္စေတ္ထ – န တာဝ အတီတော လောဘော ပဟီယေယျ, န အနာဂတော ဝါ တေသံ အဘာဝတော. န ဟိ နိရုဒ္ဓံ အနုပ္ပန္နံ ဝါ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, ဝါယာမော စ အဖလော အာပဇ္ဇတိ. အထ ပစ္စုပ္ပန္နော, ဧဝမ္ပိ အဖလော ဝါယာမော တဿ သရသဘင်္ဂတ္တာ, သံကိလိဋ္ဌာ စ မဂ္ဂဘာဝနာ [Pg.41] အာပဇ္ဇတိ, စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော ဝါ လောဘော သိယာ, န စာယံ နယော ဣစ္ဆိတောတိ. ဝုစ္စတေ – န ဝုတ္တနယေန အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နော လောဘော ပဟီယတိ. သေယျထာပိ ဣဓ တရုဏရုက္ခော အသဉ္ဇာတဖလော, တံ ပုရိသော ကုဌာရိယာ မူလေ ဆိန္ဒေယျ, တဿ ရုက္ခဿ ဆေဒေ အသတိ ယာနိ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျုံ, တာနိ ရုက္ခဿ ဆိန္နတ္တာ အဇာတာနိ ဧဝ န ဇာယေယျုံ, ဧဝမေဝ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေ အသတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော လောဘော အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပစ္စယဃာတဿ ကတတ္တာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယဉှိ အဋ္ဌကထာသု ‘‘ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာယ ဟိ အာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနတာယ ဘူမိ နာမ. သာ ဘူမိ တေန လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော. အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္နော အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နော အသမူဟတုပ္ပန္နောတိ စ အယမေဝ ဝုစ္စတိ.

ในข้อนั้น มีคำถามว่า ‘โลภะอะไรเล่า อันบุคคลย่อมละได้, โลภะที่เป็นอดีตหรือ, หรือว่าเป็นอนาคต, หรือว่าเป็นปัจจุบัน?’ ในข้อนั้น มีคำอธิบายว่า – โลภะที่เป็นอดีตย่อมละไม่ได้ก่อน, หรือที่เป็นอนาคตก็ละไม่ได้ เพราะโลภะทั้งสองนั้นไม่มีอยู่. จริงอยู่ สิ่งที่ดับไปแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้น ย่อมกล่าวไม่ได้ว่ามีอยู่, และความพยายามก็จะกลายเป็นสิ่งไร้ผล. หากจะกล่าวว่าละโลภะที่เป็นปัจจุบัน, แม้อย่างนี้ความพยายามก็ไร้ผล เพราะโลภะที่เป็นปัจจุบันนั้นมีสภาวะที่แตกดับไปเอง, และการเจริญมรรคก็จะกลายเป็นสิ่งเศร้าหมอง, หรือโลภะก็จะกลายเป็นสิ่งที่ไม่ประกอบกับจิต, แต่นัยนี้ท่านไม่ปรารถนา. มีคำตอบว่า – โลภะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมละไม่ได้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เปรียบเหมือนต้นไม้อ่อนในโลกนี้ที่ยังไม่มีผล, บุรุษพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคนด้วยขวาน, เมื่อยังไม่ได้ตัดต้นไม้นั้น ผลเหล่าใดพึงเกิดขึ้น, ผลเหล่านั้นเพราะต้นไม้ถูกตัดแล้ว ก็ย่อมไม่เกิดขึ้นเลยฉันใด, แม้ฉันนั้นก็เหมือนกัน เมื่อการบรรลุอริยมรรคยังไม่มีอยู่ โลภะที่สมควรจะเกิดขึ้นได้ ก็ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะการบรรลุอริยมรรคได้ทำลายปัจจัยเสียแล้ว. โลภะนี้นั่นแหละ ในอรรถกถาท่านเรียกว่า ‘ภูมิสัทธุปปันนะ’ (เกิดขึ้นเพราะได้ภูมิ). จริงอยู่ ปัญจขันธ์อันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ชื่อว่าภูมิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของโลภะนั้น. โลภะนั้นได้ภูมินั้นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภูมิสัทธุปปันนะ. โลภะนี้นั่นแหละ ยังถูกเรียกว่า อารัมมณัคคหิตุปปันนะ (เกิดขึ้นเพราะยึดหน่วงอารมณ์), อวิกขัมภิตุปปันนะ (เกิดขึ้นเพราะยังข่มไว้ไม่ได้), และ อสมูหตุปปันนะ (เกิดขึ้นเพราะยังถอนขึ้นไม่ได้) อีกด้วย.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ သုတ္တေ. ဧတန္တိ ဧတံ အတ္ထဇာတံ. ဣဒါနိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဝုစ္စမာနံ. ဣတိ ဝုစ္စတီတိ ကေန ပန ဝုစ္စတိ? ဘဂဝတာ ဝ. အညေသု ဟိ တာဒိသေသု ဌာနေသု သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဥပနိဗန္ဓဂါထာ ဟောန္တိ, ဣဓ ပန ဘဂဝတာ ဝ ဂါထာရုစိကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါထာ ဘာသိတာ.

บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในพระสูตรนั้น. บทว่า เอตํ ได้แก่ เนื้อความหมู่นี้. ที่กำลังจะกล่าวโดยความเป็นคาถาประพันธ์ในบัดนี้. คำว่า อิติ วุจฺจติ (ดังนี้ ท่านกล่าวไว้) นี้ ใครเล่าเป็นผู้กล่าว? พระผู้มีพระภาคเจ้าเอง. จริงอยู่ ในที่อื่น ๆ เช่นนี้ คาถาประพันธ์เป็นสิ่งที่พระสังคีติกาจารย์รจนาไว้, แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเองทรงรวบรวมเนื้อความที่ตรัสไว้นั่นแหละ แล้วตรัสเป็นคาถา ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้มีความพอใจในคาถา.

တတ္ထ ယေန လောဘေန လုဒ္ဓါသေ, သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိန္တိ ယေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏေန တတော ဧဝ အဘိသင်္ဂရသေန လောဘေန လုဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ. သေတိ ဟိ နိပါတမတ္တံ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု သေ-ကာရာဂမံ ဣစ္ဆန္တိ. တထာ လုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ကာယသုစရိတာဒီသု ကိဉ္စိ သုစရိတံ အကတွာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ဥပစိနိတွာ ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တာတိ လဒ္ဓနာမာ ပါဏိနော ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဒုဂ္ဂတီတိ သင်္ခံ ဂတံ နိရယံ တိရစ္ဆာနယောနိံ ပေတ္တိဝိသယဉ္စ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဂစ္ဆန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တိ.

ในคาถานั้น บทว่า เยน โลเภน ลุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ ความว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกโลภะครอบงำแล้ว ด้วยโลภะใด ซึ่งมีลักษณะคือการยึดถืออารมณ์ และมีรสคือความติดใจอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นนั่นเอง, คือเป็นผู้กำหนัดยินดี หมกมุ่นในอายตนะทั้งภายในและภายนอก. ส่วนบทว่า เส เป็นเพียงนิบาต. แต่พวกนักไวยากรณ์ย่อมต้องการให้อักษร เส เป็นอาคมในที่เช่นนี้. เพราะความที่ถูกโลภะครอบงำแล้วนั่นเทียว สัตว์มีชีวิตผู้ได้ชื่อว่า สัตตะ เพราะความข้องอยู่ติดอยู่ในรูปเป็นต้น ไม่กระทำสุจริตอะไร ๆ มีกายสุจริตเป็นต้นเลย แต่สั่งสมกายทุจริตเป็นต้นไว้ ย่อมไป คือย่อมเข้าถึง นรก กำเนิดเดรัจฉาน และเปรตวิสัย อันนับว่าเป็นทุคติ เพราะเป็นที่บังเกิดแห่งทุกข์ โดยการถือปฏิสนธิ.

တံ လောဘံ သမ္မဒညာယ, ပဇဟန္တိ ဝိပဿိနောတိ တံ ယထာဝုတ္တံ လောဘံ သဘာဝတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတောတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဟေတုနာ ဉာယေန အညာယ ဉာတတီရဏပရိညာသင်္ခါတာယ ပညာယ ဇာနိတွာ ရူပါဒိကေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စာဒီဟိ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ ပဿနတော ဝိပဿိနော အဝသိဋ္ဌကိလေသေ ဝိပဿနာပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဂ္ဂပညာယ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ပဇဟန္တိ, န ပုန အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒေန္တိ. ပဟာယ [Pg.42] န ပုနာယန္တိ, ဣမံ လောကံ ကုဒါစနန္တိ ဧဝံ သဟဇေကဋ္ဌပဟာနေကဋ္ဌေဟိ အဝသိဋ္ဌကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ တံ လောဘံ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာ ပုန ပစ္ဆာ ဣမံ ကာမဓာတုသင်္ခါတံ လောကံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ကဒါစိပိ န အာဂစ္ဆန္တိ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ. ဣတိ ဘဂဝါ အနာဂါမိဖလေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

บทว่า ตํ โลภํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน ความว่า ท่านผู้มีวิปัสสนา เพราะเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น โดยอาการต่าง ๆ มีความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมละโลภะนั้นดังที่กล่าวแล้ว โดยรู้ด้วยปัญญาอันนับเนื่องด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา คือรู้โดยชอบ โดยไม่วิปริต ด้วยเหตุด้วยผล โดยอาการเหล่านี้ คือ โดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยความดับ โดยคุณ โดยโทษ และโดยอุบายเครื่องออกไป, ย่อมละกิเลสที่เหลือด้วยมรรคปัญญาอันมีวิปัสสนาปัญญาเป็นเบื้องหน้า ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน, ไม่ยอมให้เกิดขึ้นในสันดานของตนอีก. บทว่า ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจนํ ความว่า ท่านละโลภะนั้นพร้อมกับกิเลสที่เหลือซึ่งมีสภาวะเกิดร่วมกันและมีสภาวะถูกละพร้อมกัน ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้ คือกามธาตุอีกเลยในกาลไหน ๆ โดยการถือปฏิสนธิ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำทั้งหลายอันท่านละได้ดีแล้ว. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงจบเทศนาลงด้วยอนาคามิผล.

အယမ္ပိ အတ္ထောတိ နိဒါနာဝသာနတော ပဘုတိ ယာဝ ဂါထာပရိယောသာနာ ဣမိနာ သုတ္တေန ပကာသိတော အတ္ထော. အပိ-သဒ္ဒေါ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနသုတ္တတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သမုဒယသစ္စံ သရူပေနေဝ အာဂတံ, ပဟာနာပဒေသေန မဂ္ဂသစ္စံ. ဣတရံ သစ္စဒွယဉ္စ တဒုဘယဟေတုတာယ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ. ဂါထာယ ပန ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂသစ္စာနိ ယထာရုတဝသေနေဝ ဉာယန္တိ, ဣတရံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ. ဧသေဝ နယော ဣတော ပရေသုပိ သုတ္တေသု.

บทว่า อยมฺปิ อตฺโถ ความว่า เนื้อความอันพระสูตรนี้ประกาศแล้ว ตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุดแห่งคาถา. ส่วน อปิ ศัพท์ เป็นเครื่องรวบรวมเนื้อความของพระสูตรที่จะกล่าวต่อไปในบัดนี้. ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ในพระสูตรนี้ สมุทัยสัจจะมาโดยสภาวะของตนเอง, มรรคสัจจะมาโดยนัยแห่งการละ. ส่วนสัจจะอีกสองอย่าง พึงกำหนดรู้ได้โดยความเป็นเหตุของสัจจะทั้งสองนั้น. แต่ในคาถา ทุกขสัจจะ สมุทัยสัจจะ และมรรคสัจจะ ย่อมเป็นที่ทราบกันตามที่กล่าวไว้, ส่วนสัจจะที่เหลือพึงกำหนดรู้เอา. นัยนี้ย่อมมีแม้ในพระสูตรอื่น ๆ ต่อจากนี้ไป.

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาสูตรที่ ๑ ในอรรถกถาอิติวุตตกะ จบ.

၂. ဒေါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. พรรณนาโทสสูตร

၂. ဝုတ္တဉှေတံ …ပေ… ဒေါသန္တိ ဒုတိယသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. ယထာ ဧတ္ထ, ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ သဗ္ဗတ္ထ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနံယေဝ ကရိဿာမ. ယသ္မာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေါသဗဟုလာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဒေါသဝူပသမနတ္ထံ ဒေသိတံ, တသ္မာ ‘‘ဒေါသံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ အာဂတံ. တတ္ထ ဒေါသန္တိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီတိ အာဃာတော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၆၀) နယေန သုတ္တေ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ, ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရီ’’တိအာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိပက္ခတော သိဒ္ဓါနံ နဝန္နမေဝါတိ အဋ္ဌာရသန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိနာ အဋ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိယာ အညတရာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝံ အာဃာတံ. သော ဟိ ဒုဿန္တိ တေန, သယံ ဝါ ဒုဿတိ, ဒုဿနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ဒေါသောတိ ဝုစ္စတိ. သော စဏ္ဍိက္ကလက္ခဏော ပဟဋာသီဝိသော ဝိယ, ဝိသပ္ပနရသော ဝိသနိပါတော ဝိယ, အတ္တနော နိဿယဒဟနရသော ဝါ ဒါဝဂ္ဂိ ဝိယ, ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနော [Pg.43] လဒ္ဓေါကာသော ဝိယ သပတ္တော, ယထာဝုတ္တအာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဇဟထာတိ သမုစ္ဆိန္ဒထ. တတ္ထ ယေ ဣမေ –

๒. คำว่า วุตฺตญฺเหตํ...โทสนฺติ ทุติยสุตฺตํ ในสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้ ในที่นี้ฉันใด แม้ในที่อื่น ๆ ต่อไปจากนี้ไปทุกแห่ง เราจักทำการพรรณนาเฉพาะบทที่ไม่เคยมีมาก่อนเท่านั้นฉันนั้น เพราะเหตุที่พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอัธยาศัยของบุคคลผู้มากไปด้วยโทสะ จึงทรงแสดงไว้เพื่อระงับโทสะ ฉะนั้น คำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโทสะ’ จึงมา (ในพระบาลี) ในคำเหล่านั้น คำว่า โทสะ ได้แก่ ความอาฆาตที่เกิดขึ้นในวัตถุแห่งความอาฆาตอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๑๙ อย่าง คือ ๙ อย่างที่กล่าวไว้ในพระสูตรโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นว่า ผู้นั้นได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ และอีก ๙ อย่างที่สำเร็จมาจากข้อความตรงกันข้ามเป็นต้นว่า ‘ผู้นั้นไม่ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เรา’ รวมเป็น ๑๘ อย่าง พร้อมกับความอาฆาตในเรื่องที่ไม่สมควร เช่น ตอไม้และหนาม เป็นต้น จริงอยู่ สภาวะนั้นชื่อว่า โทสะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมประทุษร้ายด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมประทุษร้าย หรือว่าเป็นเพียงการประทุษร้าย โทสะนั้น มีความดุร้ายเป็นลักษณะ เหมือนอสรพิษที่ถูกตี, มีการแผ่ซ่านไปเป็นรส เหมือนพิษที่ซึมซาบไป, หรือมีการเผาที่อาศัยของตนเป็นรส เหมือนไฟป่า, มีการประทุษร้ายเป็นอาการปรากฏ เหมือนศัตรูที่ได้โอกาส, มีวัตถุแห่งความอาฆาตที่กล่าวแล้วเป็นเหตุใกล้ ควรเห็นเหมือนปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ บทว่า ปชหถ แปลว่า จงตัดขาดโดยสิ้นเชิง ในเรื่องนั้น เหล่านี้คือ –

‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဃာတပဋိဝိနယာ, ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ, မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… ကရုဏာ…ပေ… ဥပေက္ခာ, အသတိအမနသိကာရော တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော, ဧဝံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ, ကမ္မဿကတာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ ‘ကမ္မဿကော အယမာယသ္မာ ကမ္မဒါယာဒေါ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၁) –

ภิกษุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการนี้ ที่ภิกษุเมื่อมีความอาฆาตเกิดขึ้นแล้ว พึงระงับให้หมดสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ๕ ประการเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความอาฆาตพึงเกิดขึ้นในบุคคลใด พึงเจริญเมตตาในบุคคลนั้น... กรุณา... อุเบกขา, พึงถึงความไม่ใส่ใจ ไม่นึกถึงในบุคคลนั้น, ความอาฆาตในบุคคลนั้นพึงระงับได้ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ความอาฆาตพึงเกิดขึ้นในบุคคลใด พึงตั้งความที่สัตว์มีกรรมเป็นของตนในบุคคลนั้นว่า ‘ท่านผู้นี้มีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม... จักเป็นไปตามกรรม’ ดังนี้ –

ဧဝံ ပဉ္စ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာယေဝ.

วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้แล

‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, အာဃာတပဋိဝိနယာ, ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓာဝုသော, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော; ဧဝရူပေပိ, အာဝုသော, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၂) –

ผู้มีอายุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการนี้ ที่ภิกษุเมื่อมีความอาฆาตเกิดขึ้นแล้ว พึงระงับให้หมดสิ้นไปโดยประการทั้งปวง ๕ ประการเป็นไฉน? ผู้มีอายุ ในกรณีนี้ บุคคลบางคนมีกายสมาจารไม่บริสุทธิ์ แต่วจีสมาจารบริสุทธิ์; ผู้มีอายุ แม้ในบุคคลเช่นนี้ ก็พึงระงับความอาฆาตเสีย ดังนี้ –

ဧဝမာဒိနာပိ နယေန ပဉ္စ အာဃာတပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာ, တေသု ယေန ကေနစိ အာဃာတပဋိဝိနယဝိဓိနာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. အပိစ ယော –

วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการ ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้เหมือนกัน (ภิกษุ) พึงพิจารณาด้วยวิธีระงับความอาฆาตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีเหล่านั้น อนึ่ง ผู้ใด –

‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ, ဘိက္ခဝေ, ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩကန္တေယျုံ, တတြာပိ ယော မနော ပဒူသေယျ, န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၂) သတ္ထု ဩဝါဒေါ.

พระโอวาทของพระศาสดาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พวกโจรผู้คอยดักปล้นจะใช้เลื่อยมีด้ามสองข้าง เลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่, ในกาลนั้น ผู้ใดพึงยังจิตให้ประทุษร้าย, ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเราเพราะเหตุนั้น’ ดังนี้

‘‘တဿေဝ တေန ပါပိယော, ယော ကုဒ္ဓံ ပဋိကုဇ္ဈတိ;

ကုဒ္ဓံ အပ္ပဋိကုဇ္ဈန္တော, သင်္ဂါမံ ဇေတိ ဒုဇ္ဇယံ.

ผู้ใดโกรธตอบคนที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวเสียกว่าคนโกรธนั้นเพราะการโกรธตอบนั้น; ผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

‘‘ဥဘိန္နမတ္ထံ စရတိ, အတ္တနော စ ပရဿ စ;

ပရံ သင်္ကုပိတံ ဉတွာ, ယော သတော ဥပသမ္မတိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၈);

ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นโกรธแล้ว มีสติสงบระงับอยู่ได้, ผู้นั้นชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่คนทั้งสองฝ่าย คือแก่ตนและแก่คนอื่น

‘‘သတ္တိမေ[Pg.44], ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သပတ္တကန္တာ သပတ္တကရဏာ ကောဓနံ အာဂစ္ဆန္တိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ. ကတမေ သတ္တ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ, ‘အဟော ဝတာယံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အဿာ’တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဝဏ္ဏဝတာယ နန္ဒတိ. ကောဓနောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကိဉ္စာပိ သော ဟောတိ သုနှာတော သုဝိလိတ္တော ကပ္ပိတကေသမဿု ဩဒါတဝတ္ထဝသနော, အထ ခေါ သော ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတိ ကောဓာဘိဘူတော. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ပဌမော ဓမ္မော သပတ္တကန္တော သပတ္တကရဏော ကောဓနံ အာဂစ္ဆတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้ เป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนขี้โกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ ๗ ประการเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ผู้นี้มีผิวพรรณทราม’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีในความมีผิวพรรณดีของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ถึงแม้เขาจะอาบน้ำดี ลูบไล้ดี ตัดผมและหนวดเรียบร้อย นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด แต่เขาก็เป็นผู้มีผิวพรรณทรามนั่นเอง เพราะถูกความโกรธครอบงำ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่หนึ่ง ซึ่งเป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนขี้โกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ

‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ ‘အဟော ဝတာယံ ဒုက္ခံ သယေယျာ’တိ…ပေ… န ပစုရတ္ထော အဿာတိ…ပေ… န ဘောဂဝါ အဿာတိ…ပေ… န ယသဝါ အဿာတိ…ပေ… န မိတ္တဝါ အဿာတိ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျာတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ သုဂတိဂမနေ နန္ဒတိ. ကောဓနောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတိ, ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရတိ, မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရတိ. သော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ ကောဓာဘိဘူတော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၄).

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ผู้นี้นอนเป็นทุกข์’... ‘ขออย่าให้มีโภคทรัพย์มาก’... ‘ขออย่าให้เป็นผู้มีโภคะ’... ‘ขออย่าให้เป็นผู้มียศ’... ‘ขออย่าให้เป็นผู้มีมิตร’... ‘เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ขอให้เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีในการไปสู่สุคติของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ เขาครั้นประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก... ย่อมเข้าถึงนรก เพราะถูกความโกรธครอบงำ ดังนี้

‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ…ပေ…. (အ. နိ. ၇.၆၄);

คนโกรธย่อมไม่รู้อรรถ คนโกรธย่อมไม่เห็นธรรม...ฯลฯ...

‘‘ကောဓံ ဇဟေ ဝိပ္ပဇဟေယျ မာနံ, သံယောဇနံ သဗ္ဗမတိက္ကမေယျ. (ဓ. ပ. ၂၂၁);

พึงละความโกรธ พึงสละมานะ พึงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง

‘‘အနတ္ထဇနနော ကောဓော, ကောဓော စိတ္တပ္ပကောပနော…ပေ…. (အ. နိ. ၇.၆၄);

ความโกรธก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ความโกรธทำให้จิตกำเริบ...ฯลฯ...

‘‘ကောဓံ ဆေတွာ သုခံ သေတိ, ကောဓံ ဆေတွာ န သောစတိ;

ကောဓဿ ဝိသမူလဿ, မဓုရဂ္ဂဿ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၇);

บุคคลตัดความโกรธได้ ย่อมนอนเป็นสุข, ตัดความโกรธได้ ย่อมไม่เศร้าโศก; ดูก่อนพราหมณ์ (พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมสรรเสริญการฆ่า) ความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มียอดหวาน ดังนี้

‘‘ဧကာပရာဓံ [Pg.45] ခမ ဘူရိပည,န ပဏ္ဍိတာ ကောဓဗလာ ဘဝန္တီ’’တိ. –

ดูก่อนผู้มีปัญญาไพบูลย์ ท่านจงอดโทษความผิดครั้งหนึ่ง, เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นผู้มีกำลังคือความโกรธ ดังนี้ –

ဧဝမာဒိနာ နယေန ဒေါသေ အာဒီနဝေ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော ဒေါသပ္ပဟာနေ အာနိသံသေ စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒေါသံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒိဝသေန ပဇဟိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဒေါသံ သမုစ္ဆိန္ဒထ, ပဇဟထာတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ တတ္ထ နိယောဇနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေါသံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ. ဒုဋ္ဌာသေတိ အာဃာတေန ဒူသိတစိတ္တတာယ ပဒုဋ္ဌာ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ด้วยนัยอย่างนี้เป็นต้น พึงพิจารณาเห็นโทษในโทสะ และอานิสงส์ในการละโทสะโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้แล้ว ในเบื้องต้นละโทสะด้วยตทังคปหานเป็นต้นแล้ว บำเพ็ญวิปัสสนาให้มีกำลัง ตัดโทสะได้โดยสิ้นเชิงด้วยมรรคที่ ๓ คือพวกเธอจงตัดขาด จงละเสีย นี้เป็นการมอบหมายแก่ภิกษุเหล่านั้นในธรรมนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโทสะ” บทว่า ทุฏฺฐาสา ความว่า ประทุษร้ายแล้วเพราะมีจิตถูกความอาฆาตทำลายแล้ว ส่วนข้อที่ควรกล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมสูตรนั่นเทียว

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ

၃. မောဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาโมหสูตร

၃. တတိယေ မောဟန္တိ အညာဏံ. တဉှိ ဒုက္ခေ အညာဏံ, ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏံ, ဒုက္ခနိရောဓေ အညာဏံ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘာဂေန အနေကပ္ပဘေဒမ္ပိ မုယှန္တိ. တေန သယံ ဝါ မုယှတိ မုယှနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟောတိ ဝုစ္စတိ. သော စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝလက္ခဏော, အညာဏလက္ခဏော ဝါ, အသမ္ပဋိဝေဓရသော, အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနရသော ဝါ, အသမ္မာပ္ပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနော, အန္ဓကာရပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ, အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနော, သဗ္ဗာကုသလာနံ မူလန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဓာပိ ပဇဟထာတိ ပဒဿ –

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โมหํ ได้แก่ อัญญาณ (ความไม่รู้) จริงอยู่ ความไม่รู้นั้น แม้มีหลายประเภทโดยจำแนกด้วยนัยเป็นต้นว่า ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ก็ชื่อว่าโมหะ เพราะตนเองย่อมหลง หรือเป็นเพียงอาการหลง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โมหะ โมหะนั้นพึงทราบว่า มีความมืดบอดแห่งจิตเป็นลักษณะ หรือมีความไม่รู้เป็นลักษณะ มีการไม่แทงตลอดเป็นกิจ หรือมีการปกปิดสภาวะของอารมณ์เป็นกิจ มีการปฏิบัติผิดเป็นอาการปรากฏ หรือมีความมืดมนเป็นอาการปรากฏ มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้ เป็นรากเหง้าของอกุศลทั้งปวง แม้ในสูตรนี้ บทว่า ปชหถ ดังนี้

‘‘မူဠှော အတ္ထံ န ဇာနာတိ, မူဠှော ဓမ္မံ န ပဿတိ;

အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ မောဟော သဟတေ နရံ’’. (ဣတိဝု. ၈၈);

“คนหลงย่อมไม่รู้อรรถ คนหลงย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมนย่อมมีในกาลใด โมหะย่อมครอบงำนรชนในกาลนั้น” (อิติวุตตกะ ๘๘)

‘‘အနတ္ထဇနနော မောဟော…ပေ…. (ဣတိဝု. ၈၈);

“โมหะเป็นเหตุก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์...ฯลฯ...” (อิติวุตตกะ ๘๘)

‘‘အဝိဇ္ဇာ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’ (ဣတိဝု. ၄၀);

“ภิกษุทั้งหลาย อวิชชาเป็นตัวนำหน้าในการเข้าถึงอกุศลธรรมทั้งหลาย” (อิติวุตตกะ ๔๐)

‘‘မောဟသမ္ဗန္ဓနော လောကော, ဘဗ္ဗရူပေါဝ ဒိဿတိ’’;

(ဥဒါ. ၇၀);

“โลกถูกโมหะผูกพันไว้ ย่อมปรากฏประดุจว่าน่าภิรมย์” (อุทาน ๗๐)

‘‘မောဟော [Pg.46] နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယ’’ (အ. နိ. ၃.၃၄);

“โมหะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรมทั้งหลาย” (อังคุตตรนิกาย ๓.๓๔)

‘‘မူဠှော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, မောဟေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတိ, သမ္ပရာယိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတီ’’တိ စ –

“ดูก่อนพราหมณ์ คนหลงอันโมหะครอบงำ มีจิตถูกยึดครอง ย่อมก่อภัยเวรในปัจจุบัน และก่อภัยเวรในสัมปรายภพ” ดังนี้ และ

အာဒိနာ နယေန ‘‘ယော ကောစိ ဓမ္မော ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသံကိလေသဓမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော, အတ္ထတော သဗ္ဗော သော မောဟဟေတုကော’’တိ စ မောဟေ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော မောဟပ္ပဟာနေ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနက္ကမေနေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန မောဟံ ပဇဟန္တာ တတိယမဂ္ဂေန ယထာဝုတ္တလောဘဒေါသေကဋ္ဌံ မောဟံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟထာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မောဟော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ. မူဠှာသေတိ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာဒိဘေဒေ အတ္တနော ဟိတာဟိတေ သမ္မူဠှာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ด้วยนัยเป็นต้น และด้วยนัยว่า “ธรรมใดๆ ก็ตามที่พึงเกิดขึ้นจากสังกิเลสธรรมมีกามฉันทะเป็นต้น โดยอรรถแล้ว ธรรมนั้นทั้งหมดมีโมหะเป็นเหตุ” ดังนี้ พึงพิจารณาเห็นโทษในโมหะและอานิสงส์ในการละโมหะโดยนัยตรงกันข้าม แล้วละโมหะในเบื้องต้นด้วยตทังคปหานเป็นต้น ตามลำดับการละกามฉันทะเป็นต้น พึงทราบความว่า พวกเธอจงละโมหะพร้อมกับโลภะและโทสะที่กล่าวแล้วด้วยมรรคที่ ๓ โดยการตัดขาด เพราะโมหะที่พึงละด้วยอนาคามิมรรคเท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้ บทว่า มูฬฺหาสา ความว่า หลงใหลในประโยชน์และสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ของตน ในความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล สาวัชชะ อนวัชชะ เป็นต้น ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ

၄. ကောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาโกธสูตร

၄. စတုတ္ထေ ကောဓန္တိ ဒေါသံ. ဒေါသော ဧဝ ဟိ ကောဓပရိယာယေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တော. တသ္မာ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစ ကုဇ္ဈနလက္ခဏော ကောဓော, အာဃာတကရဏရသော, စိတ္တဿ ဗျာပတ္တိဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော, စေတသော ပူတိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โกธํ ได้แก่ โทสะ จริงอยู่ โทสะนั่นเองที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้โดยเป็นคำแทนคำว่าโกธะ ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้พึงตรัสรู้ เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในสูตรนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในทุติยสูตรนั่นเทียว อนึ่ง พึงทราบข้อพิเศษแม้นี้ว่า โกธะ มีความโกรธเป็นลักษณะ มีการทำความอาฆาตเป็นกิจ มีความพยาบาทแห่งจิตเป็นอาการปรากฏ พึงเห็นว่าเป็นความเน่าแห่งใจ

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

၅. မက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถามักขสูตร

၅. ပဉ္စမေ မက္ခန္တိ ပရဂုဏမက္ခနံ. ယဒိပိ ဟိ သော ဂူထံ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရန္တော ဝိယ အတ္တနော ကရံ ပဌမတရံ မက္ခတိယေဝ, တထာပိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာဓိပ္ပာယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ပရဂုဏမက္ခနော’’တိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ [Pg.47] သော ဥဒကပုဉ္ဆနမိဝ နှာတဿ သရီရဂတံ ဥဒကံ ပရေသံ ဂုဏေ မက္ခေတိ ပုဉ္ဆတိ ဝိနာသေတိ, ပရေဟိ ဝါ ကတာနံ မဟန္တာနမ္ပိ ကာရာနံ ခေပနတော ဓံသနတော မက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. သော ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏော, တေသံ ဝိနာသနရသော, တဒဝစ္ဆာဒနပစ္စုပဋ္ဌာနော. အတ္ထတော ပန ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာကာရေန ပဝတ္တော ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဇဟထာတိ တတ္ထ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ဒေါသံ, ဒေါသေ စ ဝုတ္တနယံ အာဒီနဝံ, ပဟာနေ စဿ အာနိသံသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန အနဝသေသံ သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော. မက္ခာသေတိ မက္ခိတာ မက္ခိတပရဂုဏာ, ပရေသံ ဂုဏာနံ မက္ခိတာရော, တတော ဧဝ အတ္တနောပိ ဓံသိတဂုဏာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า มกฺขํ ได้แก่ การลบหลู่คุณของผู้อื่น จริงอยู่ แม้ว่ามักขะนั้นเปรียบเหมือนคนถือเอาคูถเพื่อจะประหารผู้อื่น ย่อมเปรอะเปื้อนมือของตนก่อนทีเดียว แต่ถึงกระนั้น ก็เรียกว่า “การลบหลู่คุณของผู้อื่น” เพราะพึงเป็นไปโดยความประสงค์จะลบหลู่คุณของผู้อื่น จริงอย่างนั้น มักขะนั้นย่อมลบหลู่ คือเช็ด คือทำลายคุณของผู้อื่น เหมือนผ้าเช็ดตัวเช็ดน้ำที่ติดกายของผู้ที่อาบน้ำแล้ว หรือเรียกว่า มักขะ เพราะเป็นการทำลายล้างคุณความดีแม้ที่ยิ่งใหญ่ซึ่งผู้อื่นได้กระทำไว้ มักขะนั้น มีการลบหลู่คุณของผู้อื่นเป็นลักษณะ มีการทำลายคุณเหล่านั้นเป็นกิจ มีการปกปิดคุณนั้นเป็นอาการปรากฏ แต่โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัส ซึ่งเป็นไปในอาการลบหลู่คุณของผู้อื่น บทว่า ปชหถ มีความว่า พึงพิจารณาเห็นโทษในโทสะประเภทที่กล่าวไว้ในสูตรนั้น และอานิสงส์ในการละโทสะนั้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ในเบื้องต้นละด้วยตทังคปหานเป็นต้นแล้ว บำเพ็ญวิปัสสนาให้มีกำลัง ตัดให้สิ้นเชื้อไม่เหลือด้วยมรรคที่ ๓ บทว่า มกฺขาสา ความว่า ผู้ลบหลู่แล้ว คือผู้ลบหลู่คุณของผู้อื่น เป็นผู้ลบหลู่คุณของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นเอง จึงเป็นผู้มีคุณของตนอันถูกทำลายแล้วด้วย ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

၆. မာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถามานสูตร

၆. ဆဋ္ဌေ မာနန္တိ ဇာတိအာဒိဝတ္ထုကံ စေတသော ဥန္နမနံ. သော ဟိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ နယေန မညန္တိ တေန, သယံ ဝါ မညတိ, မာနနံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဝါ မာနောတိ ဝုစ္စတိ. သွာယံ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော, ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ တိဝိဓော. ပုန သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သေယျဿ သဒိသော, သေယျဿ ဟီနော; သဒိသဿ သေယျော, သဒိသဿ သဒိသော, သဒိသဿ ဟီနော; ဟီနဿ သေယျော, ဟီနဿ သဒိသော, ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ နဝဝိဓောပိ ဥန္နတိလက္ခဏော, အဟံကာရရသော, သမ္ပဂ္ဂဟရသော ဝါ, ဥဒ္ဓုမာတဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော, ကေတုကမျတာပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ, ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘပဒဋ္ဌာနော ဥမ္မာဒေါ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဇဟထာတိ တဿ သဗ္ဗဿပိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနနိမိတ္တတာ, ဂရုဋ္ဌာနိယေသု အဘိဝါဒနပစ္စုပဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မာဒီနံ အကရဏေ ကာရဏတာ, ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဘာဝေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော နိရတိမာနတာယ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ရာဇသဘံ အနုပ္ပတ္တော စဏ္ဍာလော ဝိယ သဗြဟ္မစာရီသု နီစစိတ္တတံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန တံ ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ [Pg.48] အတ္ထော. အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မာနော ဣဓာဓိပ္ပေတော. မတ္တာသေတိ ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဝသေန မာနေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘူတေန မတ္တာ အတ္တာနံ ပဂ္ဂဟေတွာ စရန္တာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

๖. ในลำดับที่ ๖ คำว่า มานะ ได้แก่ ความฟูขึ้นแห่งจิต มีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ. จริงอยู่ สัตว์ย่อมสำคัญตนโดยนัยเป็นต้นว่า “เราดีกว่า” เพราะเหตุนั้น หรือตนเองย่อมสำคัญ หรือว่าการยกตนขึ้น ชื่อว่า มานะ. มานะนั้นมี ๓ อย่าง คือ มานะว่าเราดีกว่า, มานะว่าเราเสมอกัน, มานะว่าเราเลวกว่า. อีกอย่างหนึ่ง มานะแม้มี ๙ อย่าง คือ มานะว่าเราดีกว่าผู้ที่ดีกว่า, เราเสมอกับผู้ที่ดีกว่า, เราเลวกว่าผู้ที่ดีกว่า; เราดีกว่าผู้ที่เสมอกัน, เราเสมอกับผู้ที่เสมอกัน, เราเลวกว่าผู้ที่เสมอกัน; เราดีกว่าผู้ที่เลวกว่า, เราเสมอกับผู้ที่เลวกว่า, เราเลวกว่าผู้ที่เลวกว่า ดังนี้ พึงเห็นว่ามีลักษณะทะนงตน, มีกิจคือความถือตัว หรือมีกิจคือการยกตน, มีอาการปรากฏคือความเป็นผู้พองขึ้น หรือมีอาการปรากฏคือความปรารถนาจะยกธง, มีโลภะที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิเป็นเหตุใกล้, เป็นเหมือนคนบ้า. บทว่า ท่านทั้งหลายจงละ ความว่า ท่านทั้งหลายจงพิจารณาเห็นโทษของมานะทั้งหมดนั้นโดยประการต่างๆ คือ เป็นเหตุแห่งการยกตนข่มผู้อื่น, เป็นเหตุแห่งการไม่กระทำการอภิวาท การลุกรับ การทำอัญชลีกรรม สามีจิกรรม เป็นต้น ในบุคคลผู้ควรแก่การเคารพ, เป็นเหตุแห่งการตกอยู่ในความประมาทด้วยความเป็นผู้มัวเมาในชาติ มัวเมาในความเป็นบุรุษ เป็นต้น และพิจารณาเห็นอานิสงส์ของความไม่มีมานะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษนั้น แล้วตั้งจิตอันต่ำต้อยในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายเหมือนคนจัณฑาลผู้เข้าไปสู่ราชสภา ในเบื้องต้นละมานะนั้นโดยส่วนองค์เป็นต้น แล้วเจริญวิปัสสนา ตัดขาดมานะนั้นด้วยอนาคามิมรรค. จริงอยู่ มานะที่พึงละด้วยอนาคามิมรรคเท่านั้น ประสงค์ในที่นี้. บทว่า มัวเมา ได้แก่ ผู้ที่มัวเมาด้วยมานะอันเป็นเหตุแห่งการตกอยู่ในความประมาทด้วยความเป็นผู้มัวเมาในชาติ มัวเมาในความเป็นบุรุษ เป็นต้น ยกตนเที่ยวไป. ส่วนที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเอง.

ဣမေသု ပန ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဂါထာသု ဝါ အနာဂါမိဖလံ ပါပေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ. တတ္ထ ယေ ဣမေ အဝိဟာ အတပ္ပာ သုဒဿာ သုဒဿီ အကနိဋ္ဌာတိ ဥပပတ္တိဘဝဝသေန ပဉ္စ အနာဂါမိနော, တေသု အဝိဟေသု ဥပပန္နာ အဝိဟာ နာမ. တေ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စဝိဓာ, တထာ အတပ္ပာ, သုဒဿာ, သုဒဿိနော. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ပရိဟာယတိ. တတ္ထ ယော အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော ပန အဝိဟာဒီသု အာဒိတော ပဉ္စကပ္ပသတာဒိဘေဒံ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော အသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ အကတွာ အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော ပန သသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ ကတွာ ဒုက္ခေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ဣတရော ပန အဝိဟာဒီသု ဥဒ္ဓံဝါဟိတဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ, ဝဋ္ဋသောတံ, မဂ္ဂသောတမေဝ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော. အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ.

ก็ในพระสูตรหรือคาถา ๖ สูตรนี้ตามลำดับ พระธรรมเทศนาจบลงด้วยการให้บรรลุอนาคามิผล. ในบรรดาพระอนาคามีเหล่านั้น พระอนาคามี ๕ จำพวกโดยอำนาจแห่งอุปปัตติภพ คือ อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี อกนิฏฐา. ในภพเหล่านั้น ผู้ที่บังเกิดในชั้นอวิหา ชื่อว่า อวิหา. ท่านเหล่านั้นมี ๕ ประเภท คือ อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ในชั้นอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสี ก็เช่นเดียวกัน. ส่วนในชั้นอกนิฏฐะ ย่อมไม่มีอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ในบรรดาพระอนาคามีเหล่านั้น ผู้ใดบังเกิดในชั้นอวิหาเป็นต้นแล้ว ยังไม่ทันล่วงกึ่งแห่งอายุ ก็ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานเพราะบรรลุพระอรหัต ท่านผู้นี้ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. ส่วนผู้ใดบังเกิดในชั้นอวิหาเป็นต้นแล้ว ล่วงกึ่งแห่งอายุซึ่งมีกำหนดต่างๆ กัน เช่น ห้าร้อยกัปเป็นต้นไปแล้วจึงปรินิพพาน ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. ผู้ใดปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรมาก ไม่ลำบาก ไม่ยากเย็น ท่านผู้นี้ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ส่วนผู้ใดปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรมาก ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก ท่านผู้นี้ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ส่วนท่านที่เหลือ มีกระแสตัณหา กระแสวัฏฏะ หรือกระแสแห่งมรรคในเบื้องบน เพราะเป็นผู้ถูกนำไปในเบื้องบนในชั้นอวิหาเป็นต้น จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. ท่านบังเกิดในชั้นอวิหาเป็นต้นแล้ว ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ ก็ดำรงอยู่ตลอดอายุในภพนั้นๆ แล้วไปสู่ภพอกนิฏฐ์โดยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ จึงชื่อว่า อกนิฏฐคามี.

ဧတ္ထ စ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ, ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ, န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ, န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ပန ဟေဋ္ဌာ တယော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ သုဒဿီဒေဝလောကေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဣတော အကနိဋ္ဌမေဝ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ပန ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော, န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ.

ในเรื่องนี้ พึงทราบจตุกะ (หมวด ๔) คือ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, อุทธังโสโต แต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี, ไม่ใช่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี, ไม่ใช่อุทธังโสโต และไม่ใช่อกนิฏฐคามี. อย่างไร? ผู้ใดเริ่มตั้งแต่ชั้นอวิหา ชำระเทวโลก ๔ ชั้นแล้ว ไปสู่ภพอกนิฏฐ์แล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ส่วนผู้ใดชำระเทวโลก ๓ ชั้นเบื้องต่ำแล้ว ดำรงอยู่ในสุทัสสีเทวโลกแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่ใช่อกนิฏฐคามี. ผู้ใดจากโลกนี้ไปสู่ภพอกนิฏฐ์ทีเดียวแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี. ส่วนผู้ใดปรินิพพานในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องต่ำนั้นๆ นั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่า ไม่ใช่อุทธังโสโต และไม่ใช่อกนิฏฐคามี.

တတ္ထ [Pg.49] အဝိဟေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ကပ္ပသတတော ဥဒ္ဓံ ပရိနိဗ္ဗာယိကော, ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပရိနိဗ္ဗာယိကော, ပဉ္စကပ္ပသတေ အသမ္ပတ္တေ ပရိနိဗ္ဗာယိကောတိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥပပန္နံ ဝါ သမနန္တရာ အပ္ပတ္တံ ဝါ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိ (ပု. ပ. ၃၆). ဝါ-သဒ္ဒေန ဟိ ပတ္တမတ္တောပိ သင်္ဂဟိတောတိ. ဧဝံ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော. တေသု အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ. တထာ အတပ္ပာသုဒဿာသုဒဿီသူတိ စတ္တာရော ဒသကာ စတ္တာရီသံ အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတဿ အဘာဝတော တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရော, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရောတိ အဋ္ဌ, ဧဝမေတေ အဋ္ဌစတ္တာရီသံ အနာဂါမိနော. တေ သဗ္ဗေပိ ဣမေသု သုတ္တေသု အဝိသေသဝစနေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในพรหมโลกเหล่านั้น ผู้ที่บังเกิดในชั้นอวิหาแล้วปรินิพพานเกินร้อยกัป, ปรินิพพานในที่สุดแห่งสองร้อยกัป, ปรินิพพานเมื่อยังไม่ถึงห้าร้อยกัป ดังนี้ เป็นอันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ในลำดับที่บังเกิด หรือยังไม่ถึงกึ่งอายุ” (ปุ. ป. ๓๖). อธิบายว่า เพราะ วา ศัพท์ จึงสงเคราะห์แม้ผู้ที่เพิ่งถึง (กึ่งอายุ) เข้าไว้ด้วย. ด้วยประการฉะนี้ อันตราปรินิพพายีมี ๓ จำพวก, อุปหัจจปรินิพพายีมี ๑ จำพวก, อุทธังโสโตมี ๑ จำพวก. ใน ๕ จำพวกนั้น แบ่งเป็น อสังขารปรินิพพายี ๕, สสังขารปรินิพพายี ๕ รวมเป็น ๑๐. ในชั้นอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสี ก็เช่นเดียวกัน ดังนั้น ๔ หมวด ๑๐ จึงเป็น ๔๐. ส่วนในชั้นอกนิฏฐะ เพราะไม่มีอุทธังโสโต จึงมีอันตราปรินิพพายี ๓, อุปหัจจปรินิพพายี ๑. แบ่งเป็น อสังขารปรินิพพายี ๔, สสังขารปรินิพพายี ๔ รวมเป็น ๘. ด้วยประการฉะนี้ พระอนาคามีจึงมี ๔๘ จำพวก. พึงทราบว่า พระอนาคามีทั้งหมดเหล่านั้น ท่านถือเอาไว้ในพระสูตรเหล่านี้โดยไม่ระบุความแตกต่าง.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๖ จบ.

၇. သဗ္ဗပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาสัพพปริญญาสูตร

၇. သတ္တမေ သဗ္ဗန္တိ အနဝသေသံ. အနဝသေသဝါစကော ဟိ အယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ. သော ယေန ယေန သမ္ဗန္ဓံ ဂစ္ဆတိ, တဿ တဿ အနဝသေသတံ ဒီပေတိ; ယထာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ, သဗ္ဗာ ဝေဒနာ, သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. သော ပနာယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသဝိသယတာယ ဒုဝိဓော. တထာ ဟေသ သဗ္ဗသဗ္ဗံ, ပဒေသသဗ္ဗံ, အာယတနသဗ္ဗံ, သက္ကာယသဗ္ဗန္တိ စတူသု ဝိသယေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တာ, သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) ပဒေသသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ, စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ…ပေ…. မနဉ္စေဝ ဓမ္မေ စာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃-၂၅) ဧတ္ထ အာယတနသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁) သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ. တတ္ထ သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော နိပ္ပဒေသဝိသယော, ဣတရေသု တီသုပိ အာဂတော သပ္ပဒေသဝိသယော[Pg.50]. ဣဓ ပန သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကဓမ္မာ ဟိ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ အနဝသေသတော ဂဟိတာ.

๗. ในบทที่ ๗ คำว่า สพฺพํ ได้แก่ ทั้งปวงโดยไม่มีเหลือ จริงอยู่ สัพพศัพท์นี้เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงความไม่มีเหลือ สัพพศัพท์นั้นเกี่ยวข้องกับบทใดๆ ก็ย่อมแสดงความไม่มีเหลือของบทนั้นๆ เหมือนอย่างในคำว่า "รูปทั้งหมด เวทนาทั้งหมด ในธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในสักกายะทั้งหมด" ก็สัพพศัพท์นี้มี ๒ อย่าง โดยเป็นวิสัย (ขอบเขต) ที่มีส่วนเหลือและไม่มีส่วนเหลือ จริงอย่างนั้น สัพพศัพท์นี้ปรากฏการใช้ในวิสัย ๔ อย่าง คือ สัพพสัพพะ (ทั้งหมดของทั้งหมด) ปเทสสัพพะ (ทั้งหมดบางส่วน) อายตนสัพพะ (ทั้งหมดคืออายตนะ) และสักกายสัพพะ (ทั้งหมดคือสักกายะ) ในวิสัย ๔ อย่างนั้น สัพพศัพท์ที่มาในสัพพสัพพะ (มีตัวอย่างว่า) "ธรรมทั้งปวงย่อมปรากฏในข่ายพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าโดยอาการทั้งปวง" เป็นต้น (ที่มา) ในปเทสสัพพะ (มีตัวอย่างว่า) "ดูก่อนสารีบุตร คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย" เป็นต้น (ที่มา) ในอายตนสัพพะ (มีตัวอย่างว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย คือ จักขุและรูป...ฯลฯ...ใจและธรรมารมณ์" (ที่มา) ในสักกายสัพพะ (มีตัวอย่างว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสัพพธรรมมูลปริยายแก่เธอทั้งหลาย" เป็นต้น ในวิสัยเหล่านั้น สัพพศัพท์ที่มาในสัพพสัพพะ เป็นวิสัยที่ไม่มีส่วนเหลือ ที่มาในวิสัยอีก ๓ อย่าง เป็นวิสัยที่มีส่วนเหลือ แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงสักกายสัพพะ เพราะว่า ในที่นี้ เตภูมิกธรรมทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ท่านถือเอาโดยไม่มีเหลือ ด้วยคำว่า "สัพพะ"

အနဘိဇာနန္တိ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ အကုသလာ, ဣမေ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ အနဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဣမာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ, ဣမာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စ’’န္တိ စ အာဒိနာ သဗ္ဗေ အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဝိပရီတသဘာဝတော အနဘိဇာနန္တော အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန န ဇာနန္တော. အပရိဇာနန္တိ န ပရိဇာနန္တော. ယော ဟိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ ပရိဇာနာတိ, သော တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ – ဉာတပရိညာယ, တီရဏပရိညာယ, ပဟာနပရိညာယ. တတ္ထ ကတမာ ဉာတပရိညာ? သဗ္ဗံ တေဘူမကံ နာမရူပံ – ‘‘ဣဒံ ရူပံ, ဧတ္တကံ ရူပံ, န ဣတော ဘိယျော. ဣဒံ နာမံ, ဧတ္တကံ နာမံ, န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဘူတပ္ပသာဒါဒိပ္ပဘေဒံ ရူပံ, ဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ နာမဉ္စ, လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ. တဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဉ္စ ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. အယံ ဉာတပရိညာ. ကတမာ တီရဏပရိညာ? ဧဝံ ဉာတံ ကတွာ တံ သဗ္ဗံ တီရေတိ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတောတိ ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ. အယံ တီရဏပရိညာ. ကတမာ ပဟာနပရိညာ? ဧဝံ တီရယိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသ္မိံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ. အယံ ပဟာနပရိညာ.

บทว่า อนภิชานํ คือ ไม่รู้ยิ่ง ได้แก่ ไม่รู้ธรรมที่ควรรู้ยิ่งทั้งหมดโดยสภาวะที่ไม่วิปลาส ด้วยญาณอันวิเศษ ด้วยสามารถแห่งการจำแนกว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ" เป็นต้น และว่า "เหล่านี้คือขันธ์ ๕ เหล่านี้คืออายตนะ ๑๒ เหล่านี้คือธาตุ ๑๘ นี้คือทุกขอริยสัจ นี้คือทุกขสมุทัยอริยสัจ" เป็นต้น บทว่า อปริชานํ คือ ไม่กำหนดรู้ จริงอยู่ ผู้ใดกำหนดรู้หมู่แห่งเตภูมิกธรรมทั้งหมด ผู้นั้นย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ญาตปริญญาเป็นไฉน? คือ กำหนดนามรูปอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดว่า "นี้รูป รูปมีเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้, นี้นาม นามมีเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้" โดยจำแนกรูปมีภูตรูปและปสาทรูปเป็นต้น และนามมีผัสสะเป็นต้น โดยลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน และย่อมกำหนดปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นของนามรูปนั้น นี้คือญาตปริญญา ตีรณปริญญาเป็นไฉน? คือ ครั้นรู้แล้วอย่างนี้ ย่อมพิจารณาธรรมทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นต้น ด้วยอาการ ๔๒ อย่าง นี้คือตีรณปริญญา ปหานปริญญาเป็นไฉน? คือ ครั้นพิจารณาแล้วอย่างนี้ ย่อมละฉันทราคะในธรรมทั้งปวงด้วยอัคคมรรค นี้คือปหานปริญญา

ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယောပိ ဉာတပရိညာ. မဂ္ဂါမဂ္ဂပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယော ကလာပသမ္မသနာဒိအနုလောမပရိယောသာနာ ဝါ ပညာ တီရဏပရိညာ. အရိယမဂ္ဂေန ပဇဟနံ ပဟာနပရိညာ. ယော သဗ္ဗံ ပရိဇာနာတိ, သော ဣမာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ. ဣဓ ပန ဝိရာဂပ္ပဟာနာနံ ပဋိက္ခေပဝသေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဉာတပရိညာယ တီရဏပရိညာယ စ ဝသေန ပရိဇာနနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေဝံ န ပရိဇာနာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိဇာန’’န္တိ.

แม้ทิฏฐิวิสุทธิและกังขาวิตรณวิสุทธิ ก็เป็นญาตปริญญา มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิและปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ หรือปัญญาอันมีกลาปสัมมสนะเป็นต้น มีอนุโลมญาณเป็นที่สุด เป็นตีรณปริญญา การละด้วยอริยมรรค เป็นปหานปริญญา ผู้ใดกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ผู้นั้นย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ อย่างเหล่านี้ แต่ในที่นี้ เพราะท่านถือเอาวิราคะและปหานะไว้ต่างหาก โดยนัยแห่งการปฏิเสธ (ไม่รวมไว้ในปริชานนา) ฉะนั้น พึงทราบว่า การกำหนดรู้ หมายถึงโดยสามารถแห่งญาตปริญญาและตีรณปริญญา ส่วนผู้ใดไม่กำหนดรู้อย่างนี้ ท่านมุ่งหมายถึงผู้นั้นจึงกล่าวคำว่า "อปริชานํ"

တတ္ထ စိတ္တံ အဝိရာဇယန္တိ တသ္မိံ အဘိညေယျဝိသေသေ ပရိညေယျေ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနံ န ဝိရာဇယံ, န ဝိရဇ္ဇန္တော; ယထာ တတ္ထ ရာဂေါ န ဟောတိ, ဧဝံ ဝိရာဂါနုပဿနံ န ဥပ္ပာဒေန္တောတိ အတ္ထော. အပ္ပဇဟန္တိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ တတ္ထ ပဟာတဗ္ဗယုတ္တကံ ကိလေသဝဋ္ဋံ အနဝသေသတော [Pg.51] န ပဇဟန္တော. ယထာ စေတံ, ဧဝံ အဘိဇာနနာဒယောပိ မိဿကမဂ္ဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟိ နာနာစိတ္တဝသေန ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ကမေန အဘိဇာနနာဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏေနေဝ ကိစ္စဝသေန တံ သဗ္ဗံ နိပ္ဖာဒေန္တံ ဧကမေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ. အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ နိဗ္ဗာနာယ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခေပနာယ န ဘဗ္ဗော, နာလံ န သမတ္ထောတိ အတ္ထော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิราชยํ คือ ไม่ยังจิตให้คลายกำหนัด ได้แก่ ไม่ยังสันดานแห่งจิตของตนให้คลายกำหนัดในธรรมที่ควรรู้ยิ่งและควรกำหนดรู้โดยพิเศษนั้น คือ ไม่ทำให้เกิดวิราคานุปัสสนา เพื่อมิให้ราคะเกิดขึ้นในธรรมนั้น อธิบายว่าอย่างนั้น บทว่า อปฺปชหํ คือ ไม่ละ ได้แก่ ไม่ละกิเลสวัฏฏ์ที่ควรละในธรรมนั้นโดยไม่มีเหลือ ด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนาปัญญา การไม่ยังจิตให้คลายกำหนัดและการไม่ละนี้ฉันใด แม้การรู้ยิ่งเป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยแห่งมรรคที่ระคนกัน (มิสสกมรรค) ฉันนั้น จริงอยู่ ในเบื้องต้น บุคคลย่อมยังการรู้ยิ่งเป็นต้นให้สำเร็จตามลำดับด้วยญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา โดยจิตต่างๆ กัน แต่ในขณะแห่งมรรค ญาณอันเดียวเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ยังกิจทั้งหมดนั้นให้สำเร็จโดยกิจในขณะเดียวกัน บทว่า อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย ความว่า ไม่ใช่ผู้ที่ควรเพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ คือ เพื่อนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้น ไม่ควร ไม่สามารถ ไม่พอ อธิบายว่าอย่างนั้น

သဗ္ဗဉ္စ ခေါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ, ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ. တဒုဘယေန အဘိဇာနနာဒိတော လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝိသေသံ ဒုက္ခက္ခယဿ စ ဧကန္တကာရဏံ ဒီပေတိ. အဘိဇာနနာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝုတ္တမေဝ. တတ္ထ ပန ပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဓ ဝိဓာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယမေဝ ဝိသေသော. အပိစ အဘိဇာနန္တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ သက္ကာယသဗ္ဗံ သရူပတော ပစ္စယတော စ ဉာဏဿ အဘိမုခီကရဏဝသေန အဘိဇာနန္တော ဟုတွာ အဘာဝါကာရာဒိပရိဂ္ဂဟေန တံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏေဟိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနဝသေန ပရိဇာနန္တော. ဝိရာဇယန္တိ သမ္မဒေဝဿ အနိစ္စတာဒိအဝဗောဓေန ဥပ္ပန္နဘယာဒီနဝနိဗ္ဗိဒါဒိဉာဏာနုဘာဝေန အတ္တနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ကရောန္တော တတ္ထ အဏုမတ္တမ္ပိ ရာဂံ အနုပ္ပာဒေန္တော. ပဇဟန္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ သမုဒယပက္ခိယံ ကိလေသဝဋ္ဋံ ပဇဟန္တော သမုစ္ဆိန္ဒန္တော. ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဧဝံ ကိလေသမလပ္ပဟာနေနေဝ သဗ္ဗဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ပရိက္ခီဏတ္တာ အနဝသေသဝိပါကဝဋ္ဋခေပနာယ သကလသံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခပရိက္ခယဘူတာယ ဝါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဘဗ္ဗော ဧကန္တေနေတံ ပါပုဏိတုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในบทว่า สพฺพญฺจ โข นี้ จ-ศัพท์ มีความหมายว่า เว้น (พฺยติเรก) ส่วน โข-ศัพท์ มีความหมายว่า กำหนด (อวธารณะ) ด้วยศัพท์ทั้งสองนั้น ท่านแสดงถึงความพิเศษอันจะพึงได้จากการรู้ยิ่งเป็นต้น และแสดงถึงเหตุอันแน่นอนแห่งความสิ้นทุกข์ สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องการรู้ยิ่งเป็นต้นนั้น ท่านกล่าวไว้แล้ว แต่ในที่นั้น ท่านกล่าวโดยนัยปฏิเสธ ส่วนในที่นี้ พึงทราบโดยนัยรับรอง นี่แหละคือความพิเศษ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อภิชานนฺติ (ย่อมรู้ยิ่ง) คือ เป็นผู้รู้ยิ่งซึ่งสักกายะทั้งหมด อันได้แก่อุปาทานขันธ์ ๕ โดยสภาวะและโดยปัจจัย ด้วยการกระทำให้อยู่ต่อหน้าแห่งญาณ เป็นผู้กำหนดรู้ซึ่งสักกายะนั้นด้วยลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยการกำหนดโดยอาการที่ไม่มี เป็นต้น บทว่า วิราชยนฺติ (ย่อมคลายกำหนัด) คือ กระทำจิตของตนให้คลายกำหนัด ด้วยอานุภาพแห่งญาณมีภัย อาทีนพ และนิพพิทาเป็นต้น อันเกิดขึ้นด้วยการตรัสรู้โดยชอบซึ่งความไม่เที่ยงเป็นต้น ไม่ก่อให้เกิดราคะแม้แต่น้อยในสักกายะนั้น บทว่า ปชหนฺติ (ย่อมละ) คือ เป็นผู้ละ เป็นผู้ตัดขาดซึ่งกิเลสวัฏฝ่ายสมุทัย ด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา บทว่า ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย (เป็นผู้ควรเพื่อความสิ้นทุกข์) พึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า ด้วยการละมลทินคือกิเลสอย่างนี้เท่านั้น เพราะกรรมวัฏทั้งสิ้นได้สิ้นไปแล้ว จึงเป็นผู้ควรเพื่อการขจัดวิบากวัฏที่ไม่มีเหลือ หรือเป็นผู้ควรเพื่ออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ อันเป็นการสิ้นไปโดยสิ้นเชิงแห่งทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้น คือย่อมบรรลุถึงนิพพานธาตุนั้นได้อย่างแน่นอน

ယော သဗ္ဗံ သဗ္ဗတော ဉတွာတိ ယော ယုတ္တယောဂေါ အာရဒ္ဓဝိပဿကော သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ သဗ္ဗတော သဗ္ဗဘာဂေန ကုသလာဒိက္ခန္ဓာဒိဝိဘာဂတော ဒုက္ခာဒိပီဠနာဒိဝိဘာဂတော စ. အထ ဝါ သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏာဒိတော အနိစ္စာဒိတော စာတိ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနိတွာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ, ဝိပဿနာဉာဏေနေဝ ဝါ ဇာနနဟေတု. သဗ္ဗတ္ထေသု န ရဇ္ဇတီတိ သဗ္ဗေသု အတီတာဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နေသု သက္ကာယဓမ္မေသု န ရဇ္ဇတိ, အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ရာဂံ န ဇနေတိ. ဣမိနာဿ တဏှာဂါဟဿ အဘာဝံ ဒဿေန္တော တံ နိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌမာနဂ္ဂါဟာနံ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဣမဿ မိစ္ဆာဂါဟတ္တယဿပိ [Pg.52] အဘာဝံ ဒဿေတိ. သ ဝေတိ ဧတ္ထ သ-ဣတိ နိပါတမတ္တံ. ဝေ-တိ ဗျတ္တံ, ဧကံသေနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. သဗ္ဗပရိညာတိ သဗ္ဗပရိဇာနနတော, ယထာဝုတ္တဿ သဗ္ဗဿ အဘိသမယဝသေန ပရိဇာနနတော. သောတိ ယထာဝုတ္တော ယောဂါဝစရော, အရိယော ဧဝ ဝါ. သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂါတိ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အစ္စဂါ အတိက္ကမိ, သမတိက္ကမီတိ အတ္ထော.

บทว่า โย สพฺพํ สพฺพโต ญตฺวา ความว่า โยคีผู้ประกอบความเพียร ผู้ปรารภวิปัสสนาใด รู้แล้วซึ่งธรรมในภูมิ ๓ ทั้งหมด โดยทุกส่วน คือโดยการจำแนกเป็นขันธ์มีกุศลเป็นต้น และโดยการจำแนกเป็นทุกข์มีการเบียดเบียนเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สพฺพโต คือ จากทั้งหมด ได้แก่ จากลักษณะมีแข็ง กระทบเป็นต้น และจากความไม่เที่ยงเป็นต้น คือรู้แล้วโดยอาการทั้งปวง ได้แก่ แทงตลอดแล้วด้วยมรรคญาณอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า หรือเพราะรู้ด้วยวิปัสสนาญาณนั่นเอง บทว่า สพฺพตฺเถสุ น รชฺชติ ความว่า ย่อมไม่กำหนัดในธรรมคือสักกายะทั้งปวง อันจำแนกเป็นประเภทต่างๆ โดยเป็นอดีตเป็นต้น คือไม่ก่อให้เกิดราคะด้วยการบรรลุอริยมรรค เมื่อท่านแสดงความไม่มีซึ่งตัณหาคหะ (การยึดถือด้วยตัณหา) ของโยคีนั้นด้วยบทนี้ เพราะตัณหานั้นเป็นนิมิต ท่านจึงแสดงความไม่มีซึ่งทิฏฐิคหะและมานคหะ คือความไม่มีซึ่งมิจฉาคหะทั้งสามประการนี้ว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา" ด้วย ในบทว่า ส เว นี้ ส-อักษร เป็นเพียงนิบาต เว-อักษร เป็นนิบาตในความหมายว่า ชัดเจน หรือ แน่นอน บทว่า สพฺพปริญฺญา ความว่า เพราะการกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง คือเพราะการกำหนดรู้ธรรมทั้งหมดที่กล่าวแล้วโดยการตรัสรู้ โส-ศัพท์ หมายถึง โยคาวจรที่กล่าวแล้ว หรือหมายถึงพระอริยบุคคลนั่นเอง บทว่า สพฺพทุกฺขมุปจฺจคา ความว่า ได้ล่วงเลย ได้ก้าวล่วง คือก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งปวงโดยสิ้นเชิง

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

၈. မာနပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถามานปริญญาสูตร

၈. အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ, ကေဝလံ မာနဝသေန ဒေသနာ ပဝတ္တာ. ဂါထာသု ပန မာနုပေတာ အယံ ပဇာတိ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာယတီတိ ပဇာတိ လဒ္ဓနာမာ ဣမေ သတ္တာ မညနလက္ခဏေန မာနေန ဥပေတာ ဥပဂတာ. မာနဂန္ထာ ဘဝေ ရတာတိ ကိမိကီဋပဋင်္ဂါဒိအတ္တဘာဝေပိ မာနေန ဂန္ထိတာ မာနသံယောဇနေန သံယုတ္တာ. တတော ဧဝ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတာဟံကာရဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ သင်္ခါရေသု အဇ္ဈောသာနဗဟုလတ္တာ တတ္ထ နိစ္စသုခအတ္တာဒိဝိပလ္လာသဝသေန စ ကာမာဒိဘဝေ ရတာ. မာနံ အပရိဇာနန္တာတိ မာနံ တီဟိ ပရိညာဟိ န ပရိဇာနန္တာ. အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဝါ အနတိက္ကမန္တာ, ‘‘မာနံ အပရိညာယာ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ. အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ပုန အာယာတိံ ဥပပတ္တိဘဝံ. ပုနပ္ပုနံ ဘဝနတော ဝါ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါတံ သံသာရံ အပရာပရံ ပရိဝတ္တနဝသေန ဂန္တာရော ဥပဂန္တာရော ဟောန္တိ, ဘဝတော န ပရိမုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. ယေ စ မာနံ ပဟန္တွာန, ဝိမုတ္တာ မာနသင်္ခယေတိ ယေ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော မာနံ ပဇဟိတွာ မာနဿ အစ္စန္တသင်္ခယဘူတေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ တဒေကဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တာ သုဋ္ဌု မုတ္တာ. တေ မာနဂန္ထာဘိဘုနော, သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂုန္တိ တေ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနာ အရဟန္တော သဗ္ဗသော မာနဂန္ထံ မာနသံယောဇနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန အဘိဘဝိတွာ ဌိတာ, အနဝသေသံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကမိံသူတိ အတ္ထော. ဧဝမေတသ္မိံ သတ္တမသုတ္တေ စ အရဟတ္တံ ကထိတန္တိ.

๘. ในสูตรที่ ๘ ไม่มีเนื้อความใหม่ มีเพียงเทศนาที่ดำเนินไปโดยนัยแห่งมานะ ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า มานุเปตา อยํ ปชา ความว่า หมู่สัตว์นี้ที่ได้ชื่อว่า "ปชา" เพราะเกิด (ปชายติ) จากกรรมและกิเลส เป็นผู้เข้าถึงแล้วด้วยมานะอันมีลักษณะคือความสำคัญตน บทว่า มานคนฺถา ภเว รตา ความว่า ถูกร้อยรัดด้วยมานะ คือประกอบด้วยมานสังโยชน์ แม้ในอัตภาพของหนอน แมลง และผีเสื้อเป็นต้น เพราะเหตุนั้นเอง จึงยินดีในภพมีกามภพเป็นต้น เพราะมีความยึดมั่นในสังขารทั้งหลายว่าเป็น "ของเรา" อันเนื่องมาจากอหังการที่อบรมมานาน และเพราะวิปลาสในความเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตาเป็นต้นในภพนั้น บทว่า มานํ อปริชานนฺตา ความว่า ไม่กำหนดรู้มานะด้วยปริญญา ๓ หรือไม่ก้าวล่วงด้วยอรหัตตมรรคญาณ บางท่านอ่านว่า มานํ อปริญฺญาย บทว่า อาคนฺตาโร ปุนพฺภวํ ความว่า ย่อมมาสู่ภพใหม่ในอนาคตอีก หรือเพราะการเกิดบ่อยๆ จึงเป็นผู้ไปสู่ คือเข้าถึงสังสารวัฏที่เรียกว่า "ภพใหม่" โดยการเวียนว่ายไปๆ มาๆ คือย่อมไม่หลุดพ้นไปจากภพ บทว่า เย จ มานํ ปหนฺตฺวาน, วิมุตฺตา มานสงฺขเย ความว่า ส่วนชนเหล่าใดละมานะได้โดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรคแล้ว เป็นผู้หลุดพ้น คือหลุดพ้นดีแล้วด้วยวิมุตติจากกิเลสทั้งปวงซึ่งเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับอรหัตตผลหรือนิพพาน อันเป็นที่สิ้นไปอย่างสิ้นเชิงแห่งมานะ บทว่า เต มานคนฺถาภิภุโน, สพฺพทุกฺขมุปจฺจคํุ ความว่า พระอรหันต์เหล่านั้นผู้มีภวสังโยชน์สิ้นแล้ว ครอบงำมานคันถะคือมานสังโยชน์ได้โดยสิ้นเชิงด้วยสมุจเฉทปหานแล้ว จึงก้าวล่วงวัฏทุกข์ที่ไม่มีเหลือได้โดยสิ้นเชิง ดังนี้เป็นความหมาย เพราะฉะนั้น ในสูตรที่ ๘ นี้และในสูตรที่ ๗ ท่านจึงกล่าวถึงพระอรหัตตผลไว้

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ

၉-၁၀. လောဘဒေါသပရိညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

๙-๑๐. อรรถกถาโลภปริญญาสูตรและโทสปริญญาสูตร

၉-၁၀. နဝမဒသမေသု [Pg.53] အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဒေသနာဝိလာသဝသေန တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝေနေယျာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ တထာ ဒေသိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๙-๑๐. ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐ ไม่มีเนื้อความใหม่ พึงทราบว่า ท่านแสดงไว้เช่นนั้นโดยนัยแห่งเทศนาวิลาส หรือโดยอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้เช่นนั้น

နဝမဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๙ และ ๑๐ จบ

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมวรรค จบ

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. ทุติยวรรค

၁-၃. မောဟပရိညာဒိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑-๓. อรรถกถาโมหปริญญาสูตร เป็นต้น

၁၁-၁၃. ဒုတိယဝဂ္ဂေပိ ပဌမာဒီနိ တီဏိ သုတ္တာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ, တထာ ဒေသနာကာရဏမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ.

๑๑-๑๓. แม้ในทุติยวรรค สูตร ๓ สูตรแรกก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว แม้เหตุแห่งการแสดงธรรมเช่นนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วเช่นกัน

၄. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอวิชชานีวรณสูตร

၁၄. စတုတ္ထေ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု န-ကာရော ပဋိသေဓတ္ထော. အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. အညန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗအဝိဇ္ဇာနီဝရဏတော အညံ. ဧကနီဝရဏမ္ပီတိ ဧကနီဝရဏဓမ္မမ္ပိ. သမနုပဿာမီတိ ဒွေ သမနုပဿနာ – ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ စ ဉာဏသမနုပဿနာ စ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၄.၂၀၀; ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀) အာဂတာ အယံ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ နာမ. ‘‘အနိစ္စတော သမနုပဿတိ, နော နိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ပန အာဂတာ အယံ ဉာဏသမနုပဿနာ နာမ. ဣဓာပိ ဉာဏသမနုပဿနာဝ အဓိပ္ပေတာ. ‘‘သမနုပဿာမီ’’တိ စ ပဒဿ န-ကာရေန သမ္ဗန္ဓော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတေန သမန္တစက္ခုနာ သဗ္ဗဓမ္မေ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ဩလောကေန္တောပိ အညံ ဧကနီဝရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမီ’’တိ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ – ในบทว่า ‘‘นาหํ ภิกฺขเว’’ เป็นต้น น-อักษร มีความหมายเป็นปฏิเสธ. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงระบุถึงพระองค์เองด้วยบทว่า อหํ. บทว่า อญฺญํ หมายถึง อื่นจากอวิชชานีวรณ์ที่จะกล่าวต่อไป. บทว่า เอกนีวรณมฺปิ หมายถึง แม้ธรรมที่เป็นนีวรณ์อย่างหนึ่ง. บทว่า สมนุปสฺสามิ มีสมนุปัสสนา ๒ อย่าง คือ ทิฏฐิสมนุปัสสนา และญาณสมนุปัสสนา. ใน ๒ อย่างนั้น สมนุปัสสนาที่มาในข้อความว่า ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ’’ เป็นต้น (อ. นิ. ๔.๒๐๐; ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐) นี้ชื่อว่า ทิฏฐิสมนุปัสสนา. ส่วนสมนุปัสสนาที่มาในข้อความว่า ‘‘อนิจฺจโต สมนุปสฺสติ โน นิจฺจโต’’ เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๓.๓๕) นี้ชื่อว่า ญาณสมนุปัสสนา. ในที่นี้ก็ทรงประสงค์เอาญาณสมนุปัสสนา. และบทว่า ‘‘สมนุปสฺสามิ’’ มีความสัมพันธ์กับ น-อักษร. ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ‘‘ภิกษุทั้งหลาย เราแม้จะมองเห็นธรรมทั้งปวงด้วยสมันตจักษุคือพระสัพพัญญุตญาณ ประดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ ก็ไม่เห็นนีวรณ์อื่นแม้แต่อย่างเดียว’’.

ယေန နီဝရဏေန နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ယေန နီဝရဏကသဘာဝတ္တာ နီဝရဏေန ဓမ္မသဘာဝံ ဇာနိတုံ ပဿိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အဒတွာ [Pg.54] ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌာနေန အန္ဓကာရေန နိဝုတာ သတ္တာ အနာဒိမတသံသာရေ အပရိမာဏေ ကပ္ပေ မဟန္တေသု စေဝ ခုဒ္ဒကေသု စ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သဗ္ဗတော ဓာဝန္တိ စေဝ သံသရန္တိ, စ. အာရမ္မဏန္တရသင်္ကမနဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ဘဝန္တရသင်္ကမနဝသေန သံသရဏံ. ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ဒုဗ္ဗလဘာဝေန သံသရဏံ. ခဏိကမရဏဝသေန ဝါ ဧကဇာတိယံ သန္ဓာဝနံ, ဝေါဟာရမရဏဝသေန အနေကာသု ဇာတီသု သံသရဏံ. စိတ္တဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ‘‘စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ, ကမ္မဝသေန သံသရဏံ. ဧဝံ သန္ဓာဝနသံသရဏာနံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า เยน นีวรเณน นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ ความว่า สัตว์ทั้งหลายถูกนีวรณ์ใด ซึ่งมีสภาวะเป็นเครื่องกั้น ไม่ให้รู้ ไม่ให้เห็น ไม่ให้แทงตลอดสภาวะของธรรมทั้งหลาย ปิดบังครอบงำไว้ เป็นดุจความมืดมิด ปิดกั้นไว้แล้ว ย่อมแล่นไปและท่องเที่ยวไปทั่วในภพน้อยใหญ่เป็นต้น โดยการเกิดแล้วเกิดเล่า ในสงสารที่หาเบื้องต้นมิได้ ตลอดกัปป์อันประมาณมิได้. อีกนัยหนึ่ง การแล่นไป (สันธาวนะ) คือการก้าวไปสู่อารมณ์อื่น, การท่องเที่ยวไป (สังสาระ) คือการก้าวไปสู่ภพอื่น. อีกนัยหนึ่ง การแล่นไปเพราะกิเลสมีกำลัง, การท่องเที่ยวไปเพราะกิเลสมีกำลังอ่อน. อีกนัยหนึ่ง การแล่นไปในชาติหนึ่งโดยขณะมรณะ, การท่องเที่ยวไปในหลายชาติโดยโวหารมรณะ. อีกนัยหนึ่ง การแล่นไปโดยจิต เพราะมีคำกล่าวว่า ‘‘จิตของเขาย่อมแล่นไป’’, การท่องเที่ยวไปโดยกรรม. พึงทราบความแตกต่างของการแล่นไปและการท่องเที่ยวไปดังนี้.

ယထယိဒန္တိ ယထာ ဣဒံ. ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, သန္ဓိဝသေန ရဿတ္တံ. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏန္တိ ဧတ္ထ ပူရေတုံ အယုတ္တဋ္ဌေန ကာယဒုစ္စရိတာဒိ အဝိန္ဒိယံ နာမ, အလဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တံ အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. ဝိပရီတတော ကာယသုစရိတာဒိ ဝိန္ဒိယံ နာမ, တံ ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. ခန္ဓာနံ ရာသဋ္ဌံ, အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ, ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ, ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပတေယျဋ္ဌံ, သစ္စာနံ တထဋ္ဌံ ဒုက္ခာဒီနံ ပီဠနာဒိဝသေန ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓံ အတ္ထံ အဝိဒိတံ ကရောတီတိပိ အဝိဇ္ဇာ. အန္တဝိရဟိတေ သံသာရေ သတ္တေ ဇဝါပေတီတိ ဝါ အဝိဇ္ဇာ, ပရမတ္ထတော ဝါ အဝိဇ္ဇမာနေသု ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု ဇဝတိ ပဝတ္တတိ, ဝိဇ္ဇမာနေသု ခန္ဓာဒီသု န ဇဝတိ, န ပဝတ္တတီတိ အဝိဇ္ဇာ. အပိစ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဆာဒနတောပိ အဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာဝ နီဝရဏန္တိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ.

บทว่า ยถยิทํ คือ ยถา อิทํ. ย-อักษร เป็นตัวเชื่อมบทสนธิ และทำให้เสียงสั้นลงโดยอำนาจสนธิ. ในบทว่า อวิชฺชานีวรณํ นั้น กายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า อวินฺทิยํ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรให้เต็มเปี่ยม หมายความว่า ไม่ควรได้. อวิชชา คือสิ่งที่ทำให้ได้ (วินฺทติ) สิ่งที่ไม่ควรได้ (อวินฺทิยํ) นั้น. โดยนัยตรงกันข้าม กายสุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินฺทิยํ, อวิชชา คือสิ่งที่ไม่ทำให้ได้ (น วินฺทติ) สิ่งที่ควรได้ (วินฺทิยํ) นั้น. อีกนัยหนึ่ง อวิชชา คือสิ่งที่ทำให้ไม่รู้ (อวิทิตํ กโรติ) ซึ่งอรรถ ๔ ประการ ที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งการบีบคั้นเป็นต้นของทุกข์เป็นอาทิ คือ อรรถว่าความเป็นกองแห่งขันธ์, อรรถว่าความเป็นแดนเกิดแห่งอายตนะ, อรรถว่าความว่างเปล่าแห่งธาตุ, อรรถว่าความเป็นใหญ่แห่งอินทรีย์, อรรถว่าความเป็นจริงแห่งสัจจะ. อีกนัยหนึ่ง อวิชชา คือสิ่งที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายแล่นไปในสงสารที่ไม่มีที่สุด. หรืออีกนัยหนึ่ง อวิชชา คือสิ่งที่แล่นไป เป็นไปในสิ่งที่ไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ เช่น หญิง ชาย เป็นต้น แต่ไม่แล่นไป ไม่เป็นไปในสิ่งที่มีอยู่ เช่น ขันธ์ เป็นต้น. อีกประการหนึ่ง อวิชชา คือสิ่งที่ปิดบังวัตถุและอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น และปิดบังธรรมที่เป็นปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรม. อวิชชานั่นแหละเป็นนีวรณ์ จึงชื่อว่า อวิชชานีวรณ์.

အဝိဇ္ဇာနီဝရဏေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပုရိမံ ဝါ – ‘‘ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ ဧဝံ ဩပမ္မဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဒံ နီဝရဏာနုဘာဝဒဿနဝသေန. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဝ ဧဝံ ဝုတ္တာ, န အညေ ဓမ္မာတိ? အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒနေန ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိသေသပ္ပစ္စယဘာဝတော. တထာ ဟိ တာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေ ဝိသယေ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ပဝတ္တန္တိ.

บทว่า อวิชฺชานีวรเณน หิ ภิกฺขเว นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ นี้ ตรัสไว้เพื่อย้ำความก่อนหน้านี้ให้มั่นคง. หรืออีกนัยหนึ่ง ความก่อนหน้านี้ที่ว่า ‘‘ยถยิทํ ภิกฺขเว อวิชฺชานีวรณํ’’ ตรัสไว้โดยนัยแห่งการแสดงอุปมา ส่วนความนี้ตรัสไว้โดยนัยแห่งการแสดงอานุภาพของนีวรณ์. ถามว่า เพราะเหตุไรในที่นี้จึงตรัสถึงแต่อวิชชาอย่างเดียว ไม่ตรัสถึงธรรมอื่น ๆ? ตอบว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษแก่กามฉันทะเป็นต้น ด้วยการปิดบังโทษ. จริงอย่างนั้น เมื่อโทษในอารมณ์ถูกอวิชชานั้นปิดบังไว้ กามฉันทะเป็นต้นจึงเกิดขึ้น.

နတ္ထညောတိ အာဒိကာ ဂါထာ ဝုတ္တဿ အဝုတ္တဿ စ အတ္ထဿ သင်္ဂဏှနဝသေန ဘာသိတာ. တတ္ထ နိဝုတာတိ နိဝါရိတာ ပလိဂုဏ္ဌိတာ, ပဋိစ္ဆာဒိတာတိ အတ္ထော. အဟောရတ္တန္တိ ဒိဝါ စေဝ ရတ္တိဉ္စ, သဗ္ဗကာလန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ [Pg.55] မောဟေန အာဝုတာတိ ယေန ပကာရေန အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသင်္ခါတေန မောဟေန အာဝုတာ ပဋိစ္ဆာဒိတာ သုဝိညေယျမ္ပိ အဇာနန္တိယော ပဇာ သံသာရေ သံသရန္တိ, တထာရူပေါ အညော ဧကဓမ္မောပိ ဧကနီဝရဏမ္ပိ နတ္ထီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယေ စ မောဟံ ပဟန္တွာန, တမောခန္ဓံ ပဒါလယုန္တိ ယေ ပန အရိယသာဝကာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ဝါ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈံ မောဟံ ပဇဟိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဝဇိရူပမဉာဏေန မောဟသင်္ခါတမေဝ တမောရာသိံ ပဒါလယိံသု, အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိံသု. န တေ ပုန သံသရန္တီတိ တေ အရဟန္တော –

คาถาที่ขึ้นต้นว่า นตฺถญฺโญ ตรัสไว้โดยนัยแห่งการรวบรวมเนื้อความที่กล่าวแล้วและยังมิได้กล่าว. ในคาถานั้น บทว่า นิวุตา หมายถึง ถูกห้ามไว้ ถูกปกคลุมไว้ คือ ถูกปิดบังไว้. บทว่า อโหรตฺตํ หมายถึง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ. พึงประกอบความดังนี้ว่า หมู่สัตว์ถูกโมหะคืออวิชชานีวรณ์หุ้มห่อปิดบังไว้ ไม่รู้แม้สิ่งที่ควรรู้ง่าย ๆ ย่อมท่องเที่ยวไปในสงสารฉันใด, ธรรมอื่นแม้เพียงอย่างเดียว นีวรณ์อื่นแม้เพียงอย่างเดียว ที่เป็นเช่นนั้นไม่มี. บทว่า เย จ โมหํ ปหนฺตฺวาน, ตโมกฺขนฺธํ ปทาลยํ ความว่า ส่วนพระอริยสาวกเหล่าใด ในเบื้องต้นละโมหะได้ด้วยตทังคปหานเป็นต้น หรือด้วยมรรคเบื้องต่ำละโมหะที่พึงละได้ด้วยมรรคนั้น ๆ แล้ว ด้วยอัคคมรรคคือญาณที่เปรียบด้วยเพชร ทำลายกองแห่งความมืดคือโมหะ ตัดขาดโดยไม่เหลือ. บทว่า น เต ปุน สํสรนฺติ หมายถึง พระอรหันต์เหล่านั้น –

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. –

‘‘ความสืบเนื่องแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ที่เป็นไปไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสารวัฏ’’ ดังนี้. –

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဣမသ္မိံ သံသာရေ န သံသရန္တိ န ပရိဗ္ဘမန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? ဟေတု တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ, ယသ္မာ သံသာရဿ ဟေတု မူလကာရဏံ အဝိဇ္ဇာ, သာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ, သဗ္ဗသော နတ္ထိ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ.

ในสังสารวัฏที่กล่าวมาดังนี้ (พระอรหันต์เหล่านั้น) ย่อมไม่ท่องเที่ยวไป ไม่เวียนว่ายไป. เพราะเหตุไร? เพราะเหตุของท่านเหล่านั้นไม่มีอยู่, เนื่องจากเหตุคือมูลรากของสังสารวัฏ ได้แก่ อวิชชา, อวิชชานั้นของท่านไม่มีอยู่ คือไม่มีโดยสิ้นเชิง เพราะถูกตัดขาดแล้ว.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ.

၅. တဏှာသံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาตัณหาสังโยชนสูตร

၁၅. ပဉ္စမေ ယဿ ဝိဇ္ဇတိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ဒုက္ခေဟိ, ကမ္မံ ဝါ ဝိပါကေဟိ, ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေ ဝါ ဘဝန္တရာဒီဟိ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနံ. တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ, တသတိ သယံ ပရိတသတိ, တသန္တိ ဝါ ဧတာယာတိ တဏှာ. သညုတ္တာတိ စက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသဝတ္ထူသု ဗဒ္ဓါ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ကာမဉ္စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာယပိ သံယောဇနဘာဝေါ တဏှာယ စ နီဝရဏဘာဝေါ အတ္ထိယေဝ, တထာပိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေဟိ ဘဝေဟိ တဏှာ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ပုရိမသုတ္တေ အဝိဇ္ဇာ နီဝရဏဘာဝေန, ဣဓ စ တဏှာ သံယောဇနဘာဝေနေဝ ဝုတ္တာ. ကိဉ္စ နီဝရဏသံယောဇနပ္ပဓာနဿ ဒဿနတ္ထံ. ယထာ ဟိ နီဝရဏဘာဝေန အဝိဇ္ဇာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပဓာနဘူတာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ စ, ဧဝံ သံယောဇနဘာဝေန နေသံ တဏှာတိ တဒဓီနပ္ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတုံ သုတ္တဒွယေ ဧဝမေတေ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. အပိစ ဝိသေသေန အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနသုခံ နိဝါရေတီတိ [Pg.56] ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ, တဏှာ သံသာရဒုက္ခေန သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ‘‘သံယောဇန’’န္တိ.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ ธรรมที่ผูกบุคคลนั้นไว้กับทุกข์ทั้งหลาย หรือกับกรรมและวิบาก หรือกับภพ โยนิ คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส และภพอื่นเป็นต้น ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะผูกไว้. ชื่อว่าตัณหา เพราะอรรถว่าซ่านไป. อธิบายว่า ตัณหาย่อมกระหายเอง ย่อมกระสับกระส่าย หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมกระหายเพราะตัณหานี้. บทว่า สัญญุตฺตา ความว่า ผูกพันไว้ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่นมีจักษุเป็นต้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. แม้ในข้อนี้ ความเป็นสังโยชน์ของอวิชชาและความเป็นนิวรณ์ของตัณหาก็มีอยู่จริง แต่ถึงกระนั้น เพื่อแสดงความพิเศษข้อนี้ว่า ตัณหาย่อมผูกสัตว์ทั้งหลายไว้กับภพทั้งหลายอันมีโทษถูกอวิชชาปกปิดไว้ ในสูตรก่อนจึงตรัสอวิชชาโดยความเป็นนิวรณ์ และในสูตรนี้ตรัสตัณหาโดยความเป็นสังโยชน์เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อทรงแสดงความเป็นประธานของนิวรณ์และสังโยชน์. อธิบายว่า อวิชชาโดยความเป็นนิวรณ์เป็นประธานและเป็นหัวหน้าของสังกิเลสธรรมทั้งหลายฉันใด ตัณหาโดยความเป็นสังโยชน์ก็เป็นประธานของสังกิเลสธรรมเหล่านั้นฉันนั้น เพื่อทรงแสดงความเป็นประธานที่ขึ้นอยู่กับธรรมนั้นๆ จึงตรัสธรรมเหล่านี้ไว้อย่างนี้ใน ๒ สูตร. อีกประการหนึ่ง โดยพิเศษ อวิชชาห้ามสุขคือนิพพาน จึงตรัสเรียกว่า ‘นิวรณ์’ ตัณหาผูกสัตว์ทั้งหลายไว้กับทุกข์ในสังสารวัฏ จึงตรัสเรียกว่า ‘สังโยชน์’

ဒဿနဂမနန္တရာယကရဏတော ဝါ ဝိဇ္ဇာစရဏဝိပက္ခတော ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ဝိဇ္ဇာယ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနဒဿနဿ အဝိပရီတဒဿနဿ စ ဝိသေသတော အန္တရာယကရာ, စရဏဓမ္မာနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ တဏှာ ဂမနဿ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အန္တရာယကရာတိ; ဧဝမယံ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော အန္ဓီကတော တဏှာယ သံဝုတော ဗဒ္ဓေါ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အန္ဓော ဝိယ ဗဒ္ဓေါ မဟာကန္တာရံ, သံသာရကန္တာရံ နာတိဝတ္တတိ. အနတ္ထုပ္ပတ္တိဟေတုဒွယဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာဂတော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ, အနတ္ထဉ္စ အတ္တနော ကရောတိ, အကုသလော ဝိယ အာတုရော အသပ္ပာယကိရိယာယ. ဇာနန္တောပိ ဗာလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ, အနတ္ထဉ္စ ကရောတိ ဇာနန္တော ဝိယ ရောဂီ အသပ္ပာယသေဝီ. မက္ကဋာလေပေါပမသုတ္တံ စေတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๒ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๒ นัย เพราะกระทำอันตรายต่อทัสสนะและคมนะ หรือเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชาและจรณะ. จริงอยู่ อวิชชาซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อวิชชา ย่อมกระทำอันตรายโดยพิเศษต่อการเห็นพระนิพพานและการเห็นโดยไม่วิปลาส ส่วนตัณหาซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อจรณธรรม ย่อมกระทำอันตรายต่อการดำเนินไปคือสัมมาปฏิบัติ ด้วยเหตุนี้ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ทำให้มืดบอด ถูกตัณหาผูกรัดไว้ เหมือนคนตาบอดและถูกมัดไว้ ย่อมก้าวล่วงกันดารใหญ่ คือสังสารกันดารไปไม่ได้. ธรรม ๒ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๒ นัย แม้เพื่อทรงแสดงเหตุ ๒ ประการแห่งการเกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อมไป และกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนเองด้วยความเป็นพาล เหมือนคนไข้ผู้ไม่ฉลาดด้วยการกระทำที่ไม่เป็นสัปปายะ. แม้คนพาลผู้รู้ ก็ยังประโยชน์ให้เสื่อมไป และกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ด้วยความเป็นพาล เหมือนคนไข้ผู้รู้แต่ยังเสพสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ. มักกฏเลโปปมสูตรเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนี้.

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ မူလကာရဏဒဿနတ္ထမ္ပေတ္ထ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ဝိသေသေန ဟိ သမ္မောဟဿ ဗလဝဘာဝတော အဝိဇ္ဇာခေတ္တံ အတီတော အဒ္ဓါ, ပတ္ထနာယ ဗလဝဘာဝတော တဏှာခေတ္တံ အနာဂတော အဒ္ဓါ. တထာ ဟိ ဗာလဇနော သမ္မောဟဗဟုလော အတီတမနုသောစတိ, တဿ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ. ပတ္ထနာဗဟုလော အနာဂတံ ပဇပ္ပတိ, တဿ တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ. တေနေဝ တာသံ ပုဗ္ဗန္တာဟရဏေန အပရန္တပဋိသန္ဓာနေန စဿ ယထာက္ကမံ မူလကာရဏတာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

อนึ่ง ธรรม ๒ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๒ นัย แม้เพื่อทรงแสดงมูลเหตุแห่งปฏิจจสมุปบาท. โดยพิเศษ อวิชชาเป็นขอบเขตแห่งอดีตกาล เพราะความที่สัมโมหะมีกำลัง, ตัณหาเป็นขอบเขตแห่งอนาคตกาล เพราะความที่ความปรารถนามีกำลัง. จริงอยู่ คนพาลผู้มากไปด้วยความหลง ย่อมเศร้าโศกถึงอดีต สำหรับผู้นั้น พึงนำความทั้งหมดไปตามนัยว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี. ผู้มากไปด้วยความปรารถนา ย่อมเพ้อถึงอนาคต สำหรับผู้นั้น พึงนำความทั้งหมดไปตามนัยว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า ความเป็นมูลเหตุของธรรมทั้งสองนั้นโดยลำดับ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วด้วยการนำส่วนเบื้องต้นมาและด้วยการสืบต่อส่วนเบื้องปลาย.

ဂါထာသု တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော. တဏှာ ဟိ နိရုဒကကန္တာရေ မရီစိကာယ ဥဒကသညာ ဝိယ ပိပါသာဘိဘူတံ အပ္ပဋိကာရဒုက္ခာဘိဘူတမ္ပိ သတ္တံ အဿာဒသန္ဒဿနဝသေန သဟာယကိစ္စံ ကရောန္တီ ဘဝါဒီသု အနိဗ္ဗိန္ဒံ ကတွာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ, တသ္မာ တဏှာ ပုရိသဿ ‘‘ဒုတိယာ’’တိ ဝုတ္တာ. နနု စ အညေပိ ကိလေသာဒယော ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ ပစ္စယာဝ? သစ္စမေတံ, န ပန တထာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော ယထာ တဏှာ. တထာ ဟိ သာ ကုသလေဟိ ဝိနာ [Pg.57] အကုသလေဟိ, ကာမာဝစရာဒိကုသလေဟိ စ ဝိနာ ရူပါဝစရာဒိကုသလေဟိ ဘဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော, ယတော သမုဒယသစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထဘာဝေါ စ အညထာဘာဝေါ စ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ သံသာရော, တံ တတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ မနုဿတ္တံ, အညထာဘာဝေါ တတော အဝသိဋ္ဌသတ္တာဝါသာ. ဣတ္ထဘာဝေါ ဝါ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ, အညထာဘာဝေါ အနာဂတတ္တဘာဝေါ. ဧဝရူပေါ ဝါ အညောပိ အတ္တဘာဝေါ ဣတ္ထဘာဝေါ, န ဧဝရူပေါ အညထာဘာဝေါ. တံ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ သံသာရံ ခန္ဓဓာတုအာယတနပဋိပါဋိံ နာတိဝတ္တတိ, န အတိက္ကမတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า มีตัณหาเป็นเพื่อน. จริงอยู่ ตัณหาเปรียบเหมือนความสำคัญว่าน้ำในพยับแดดในกันดารที่ไม่มีน้ำ ย่อมกระทำหน้าที่ของเพื่อนแก่สัตว์ผู้ถูกความกระหายครอบงำ แม้จะถูกทุกข์ที่แก้ไขไม่ได้ครอบงำอยู่ โดยการแสดงให้เห็นรสอร่อย ทำให้ไม่เบื่อหน่ายในภพเป็นต้น แล้วยังสัตว์ให้ท่องเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงถูกเรียกว่าเป็น ‘เพื่อนสอง’ ของบุรุษ. ถามว่า ก็กิเลสเป็นต้นเหล่าอื่นก็เป็นปัจจัยแห่งการบังเกิดในภพมิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอย่างนั้น แต่ก็ไม่เป็นปัจจัยพิเศษเหมือนตัณหา. จริงอยู่ ตัณหานั้นเป็นปัจจัยพิเศษแห่งการบังเกิดในภพที่ปราศจากกุศล ด้วยอกุศล และที่ปราศจากกามาวจรกุศลเป็นต้น ด้วยรูปาวจรกุศลเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า สมุทัยสัจ. บทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ คือ ความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่น ชื่อว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาโว. สังสารวัฏนั้นมีอยู่แก่สัตว์นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาโว. ในคำนั้น ความเป็นอย่างนี้ คือ ความเป็นมนุษย์, ความเป็นอย่างอื่น คือ สัตตาวาสที่เหลือจากนั้น. หรือว่า ความเป็นอย่างนี้ คือ อัตภาพในปัจจุบันของสัตว์นั้นๆ, ความเป็นอย่างอื่น คือ อัตภาพในอนาคต. หรือว่า อัตภาพอื่นเช่นนี้ ชื่อว่าความเป็นอย่างนี้, อัตภาพที่ไม่ใช่เช่นนี้ ชื่อว่าความเป็นอย่างอื่น. สัตว์ย่อมไม่ก้าวล่วง ไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏ คือความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นนั้น อันเป็นลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะไปได้.

ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာ, တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ ဧတံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ သမုဒယံ တဏှံ အာဒီနဝံ အာဒီနဝတော ဉတွာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ ယထာဝုတ္တံ သံသာရနာတိဝတ္တနံ အာဒီနဝံ ဒေါသံ ဉတွာ. တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ တဏှဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပဓာနကာရဏန္တိ ဉတွာ. ဝီတတဏှော အနာဒါနော, သတော ဘိက္ခု, ပရိဗ္ဗဇေတိ ဧဝံ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ တဏှံ ဝိဂမေန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဝီတတဏှော ဝိဂတတဏှော, တတော ဧဝ စတူသု ဥပါဒါနေသု ကဿစိပိ အဘာဝေန အာယတိံ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတဿ ဝါ အာဒါနဿ အဘာဝေန အနာဒါနော, သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရိတာယ သတော ဘိန္နကိလေသော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ စရေယျ, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ဝါ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိတော အပဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော.

บทว่า เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า รู้แล้วซึ่งตัณหาอันเป็นที่เกิด ที่ตั้งขึ้นแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นนี้ว่าเป็นโทษ โดยความเป็นโทษ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอตมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้แล้วซึ่งโทษ คือ โทษะ ได้แก่ การไม่ก้าวล่วงสังสารวัฏดังที่กล่าวแล้วนี้. บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า รู้แล้วว่าตัณหาเป็นเหตุสำคัญแห่งทุกข์ในวัฏฏะตามนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ, ปริพฺพเช ความว่า ภิกษุผู้กำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ อย่าง เจริญวิปัสสนา กำจัดตัณหาไปโดยลำดับแห่งมรรค เป็นผู้ปราศจากตัณหาโดยสิ้นเชิงด้วยอัคคมรรค, เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้ไม่มีความยึดถือ เพราะไม่มีอุปาทาน ๔ อย่างไรๆ และเพราะไม่มีการยึดถือที่เรียกว่าปฏิสนธิในอนาคต, เป็นผู้มีสติ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ กระทำการด้วยสติในทุกที่, ชื่อว่าภิกษุเพราะทำลายกิเลสแล้ว, พึงเที่ยวไป คือพึงดำเนินไป หรือพึงดับไปจากความดำเนินไปแห่งสังขารด้วยขันธปรินิพพาน.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาปัญจมสูตร จบ.

၆. ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. พรรณนาปฐมเสขสูตร

၁၆. ဆဋ္ဌေ သေခဿာတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သေခေါ? သေက္ခဓမ္မပဋိလာဘတော သေခေါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เสขสฺส ในบทนั้น ชื่อว่าเสขะ ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าเสขะ เพราะการได้บรรลุเสขธรรม. จริงอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, သေခေါ ဟောတီတိ? ဣဓ, ဘိက္ခု, သေခါယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ…ပေ… သေခေန သမ္မာသမာဓိနာ [Pg.58] သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခု, သေခေါ ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၃).

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลชื่อว่าเป็นพระเสขะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า? (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุ บุคคลในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นของพระเสขะ...ฯลฯ...เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสมาธิอันเป็นของพระเสขะ ดูก่อนภิกษุ บุคคลชื่อว่าเป็นพระเสขะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล” (สังยุตตนิกาย 5.13)

အပိစ သိက္ခတီတိ သေခေါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเสขะ เพราะยังศึกษาอยู่ และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတိ. သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၆).

“ดูก่อนภิกษุ เพราะยังศึกษาอยู่ ฉะนั้นจึงเรียกว่าเสขะ ศึกษาอะไรเล่า? ย่อมศึกษาอธิศีลบ้าง ย่อมศึกษาอธิจิตบ้าง ย่อมศึกษาอธิปัญญาบ้าง ดูก่อนภิกษุ เพราะยังศึกษาอยู่ ฉะนั้นจึงเรียกว่าเสขะ” (อังคุตตรนิกาย 3.86)

ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော အနုလောမပ္ပဋိပဒါယ ပရိပူရကာရီ သီလသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ – ‘‘အဇ္ဇ ဝါ သွေ ဝါ အညတရံ သာမညဖလံ အဓိဂမိဿာမီ’’တိ, သောပိ ဝုစ္စတိ သိက္ခတီတိ သေခေါတိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေ န ပဋိဝိဇ္ဈန္တောဝ သေခေါ အဓိပ္ပေတော, အထ ခေါ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနောပိ. အပ္ပတ္တံ မာနသံ ဧတေနာတိ အပ္ပတ္တမာနသော. မာနသန္တိ ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၁; မဟာဝ. ၃၃) ဧတ္ထ ရာဂေါ မာနသန္တိ ဝုတ္တော. ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသ’’န္တိ (ဓ. သ. ၆၃, ၆၅) ဧတ္ထ စိတ္တံ. ‘‘အပ္ပတ္တမာနသော သေခေါ, ကာလံ ကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) ဧတ္ထ အရဟတ္တံ. ဣဓာပိ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တေန အပ္ပတ္တအရဟတ္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

แม้กัลยาณปุถุชนใด ผู้ทำข้อปฏิบัติอันเป็นไปตามลำดับให้บริบูรณ์ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรมในปุริมยามและปัจฉิมยามอยู่ ด้วยคิดว่า ‘เราจักบรรลุสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่งในวันนี้หรือวันพรุ่งนี้’ แม้ผู้นั้นก็เรียกว่าเสขะ เพราะยังศึกษาอยู่ ในความหมายนี้ ท่านไม่ประสงค์เอาเฉพาะพระเสขะผู้กำลังแทงตลอดเท่านั้น แต่ประสงค์เอากัลยาณปุถุชนด้วย บทว่า อัปปัตตมานโส ความว่า ผู้มีใจยังไม่บรรลุ คำว่า มานสัง ในคำว่า ‘บ่วงไปในอากาศ คือใจที่เที่ยวไป’ (สังยุตตนิกาย 1.151; มหาวรรค 33) ในที่นี้กล่าวว่า ราคะ คือ มานสัง ในคำว่า ‘จิต มโน มานัส’ (ธัมมสังคณี 63, 65) ในที่นี้หมายถึง จิต ในคำว่า ‘พระเสขะผู้มีใจยังไม่บรรลุ พึงทำกาละ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน’ (สังยุตตนิกาย 1.159) ในที่นี้หมายถึง พระอรหัต แม้ในที่นี้ก็ประสงค์เอาพระอรหัตนั่นเอง ฉะนั้นจึงมีความว่า ผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัต

အနုတ္တရန္တိ သေဋ္ဌံ, အသဒိသန္တိ အတ္ထော. စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမံ အနုပဒ္ဒုတန္တိ ယောဂက္ခေမံ, အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ပတ္ထယမာနဿာတိ ဒွေ ပတ္ထနာ တဏှာပတ္ထနာ, ကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ စ. ‘‘ပတ္ထယမာနဿ ဟိ ဇပ္ပိတာနိ, ပဝေဓိတံ ဝါပိ ပကပ္ပိတေသူ’’တိ (သု. နိ. ၉၀၈; မဟာနိ. ၁၃၇) ဧတ္ထ တဏှာပတ္ထနာ.

บทว่า อนุตฺตรํ คือ ประเสริฐสุด ความว่า ไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน บทว่า โยคกฺเขมํ คือ เกษมจากโยคะ 4 ประการ ไม่ถูกเบียดเบียน ประสงค์เอาพระอรหัตนั่นเอง บทว่า ปตฺถยมานสฺส คือ ความปรารถนามี 2 อย่าง ได้แก่ ตัณหาปัตถนา และกุศลฉันทปัตถนา ในคำว่า ‘ความปรารถนาทั้งหลายของบุคคลผู้ปรารถนาอยู่ หรือความหวั่นไหวในสิ่งที่ตนดำริไว้’ (สุตตนิบาต 908; มหานิเทศ 137) ในที่นี้หมายถึง ตัณหาปัตถนา

‘‘ဆိန္နံ ပါပိမတော သောတံ, ဝိဒ္ဓသ္တံ ဝိနဠီကတံ;

ပါမောဇ္ဇဗဟုလာ ဟောထ, ခေမံ ပတ္ထေထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၃၅၂);

“กระแสแห่งมารผู้มีบาป เราตัดแล้ว กำจัดแล้ว ทำให้ไม่มีเค้ามูลแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มากด้วยความปราโมทย์เถิด จงปรารถนาธรรมอันเกษมเถิด” (มัชฌิมนิกาย 1.352)

ဧတ္ထ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ, အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တေန ပတ္ထယမာနဿာတိ တံ ယောဂက္ခေမံ ဂန္တုကာမဿ တန္နိန္နဿ တပ္ပောဏဿ တပ္ပဗ္ဘာရဿာတိ အတ္ထော. ဝိဟရတောတိ ဧကံ ဣရိယာပထဒုက္ခံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတော. အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ [Pg.59] သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန စေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဇ္ဈတ္တိကန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ အဇ္ဈတ္တိကံ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ. ဣတိ ကရိတွာတိ ဧဝံ ကတွာ. န အညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနော သန္တာနေ သမုဋ္ဌိတံ ကာရဏန္တိ ကတွာ အညံ ဧကကာရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမိ ယံ ဧဝံ ဗဟူပကာရံ, ယထယိဒံ ယောနိသော မနသိကာရောတိ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, အနိစ္စာဒီသု အနိစ္စာဒိနယေနေဝ မနသိကာရော, အနိစ္စာနုလောမိကေန ဝါ စိတ္တဿ အာဝဋ္ဋနာ အနွာဝဋ္ဋနာ အာဘောဂေါ သမန္နာဟာရော မနသိကာရော. အယံ ယောနိသော မနသိကာရော.

ในที่นี้หมายถึง กัตตุกัมยตากุศลฉันทปัตถนา ซึ่งเป็นความปรารถนาด้วยฉันทะอันเป็นกุศลที่ประสงค์จะทำ และความปรารถนานี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้น บทว่า ปตฺถยมานสฺส จึงมีความว่า ผู้ใคร่จะไปสู่ธรรมอันเกษมจากโยคะนั้น มีใจน้อมไปในธรรมนั้น มีใจโอนไปในธรรมนั้น มีใจโน้มไปในธรรมนั้น บทว่า วิหรโต คือ ผู้ยังอัตภาพอันไม่เสื่อมทรามให้เป็นไป ด้วยการตัดความทุกข์จากอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น หรือพึงเห็นความหมายในที่นี้ตามนัยแห่งเทศนาเป็นต้นว่า ‘ย่อมอยู่ด้วยศรัทธา น้อมใจเชื่อว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ บทว่า อชฺฌตฺติกํ คือ ธรรมที่เกิดในภายใน อันนับเนื่องในอัตภาพของตน บทว่า องฺคํ คือ เหตุ บทว่า อิติ กริตฺวา คือ ทำอย่างนี้ ความย่อในบทว่า น อญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ นี้มีดังนี้ – ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุภายใน เกิดขึ้นในสันดานของตน ที่มีอุปการะมากอย่างนี้ เหมือนดังโยนิโสมนสิการนี้ คือ การมนสิการโดยอุบาย การมนสิการโดยทาง การมนสิการในสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยนัยว่าไม่เที่ยงเป็นต้นนั่นเทียว หรือการน้อมจิตเข้าไป การคล้อยตามไป การคำนึง การพิจารณา การมนสิการอันเป็นไปตามลำดับแห่งความไม่เที่ยง นี้คือโยนิโสมนสิการ

ဣဒါနိ ယောနိသော မနသိကာရဿ အာနုဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တောတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓော အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ စတူသု အရိယသစ္စေသု ယောနိသော မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တော.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานุภาพของโยนิโสมนสิการ จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการโดยแยบคาย ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล” ในบทเหล่านั้น บทว่า โยนิโส มนสิ กโรนฺโต คือ ผู้ยังโยนิโสมนสิการให้เป็นไปในอริยสัจ 4 ว่า “นี้ทุกขอริยสัจ นี้ทุกขสมุทัยอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ”

တတြာယံ အတ္ထဝိဘာဝနာ – ယဒိပိ ဣဒံ သုတ္တံ အဝိသေသေန သေက္ခပုဂ္ဂလဝသေန အာဂတံ, စတုမဂ္ဂသာဓာရဏဝသေန ပန သင်္ခေပေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထယိဿာမ. ယော စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ယောဂါဝစရော ‘‘တဏှာဝဇ္ဇာ တေဘူမကာ ခန္ဓာ ဒုက္ခံ, တဏှာ သမုဒယော, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓော, နိရောဓသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဧဝ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနော. သော အပရေန သမယေန ဝိပဿနာမဂ္ဂံ သမာရုဠှော သမာနော တေဘူမကေ ခန္ဓေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ. ဝိပဿနာ ဟိ ဣဓ မနသိကာရသီသေန ဝုတ္တာ. ယာ ပနာယံ တဿ ဒုက္ခဿ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမဘဝိကာ တဏှာ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ. ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခံ, အယဉ္စ သမုဒယော ဣဒံ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ န ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ယဒိဒံ နိဗ္ဗာနံ နာမ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ. နိရောဓသမ္ပာပကံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ.

การจำแนกเนื้อความในพระสูตรนั้นมีดังนี้ – แม้ว่าพระสูตรนี้จะมาโดยไม่เจาะจง กล่าวตามนัยแห่งพระเสขบุคคล แต่เราจักกล่าวถึงกรรมฐานโดยย่อ ตามนัยที่ทั่วไปแก่มรรค 4 พระโยคาวจรผู้มีจตุสัจกรรมฐานเป็นอารมณ์ ได้เรียนจตุสัจกรรมฐานในสำนักของอาจารย์ไว้ก่อนแล้วว่า ‘ขันธ์ในภูมิ 3 ที่ควรเว้นด้วยตัณหา เป็นทุกข์, ตัณหาเป็นสมุทัย, ความไม่เป็นไปแห่งทั้งสองอย่างนั้นเป็นนิโรธ, มรรคเป็นเครื่องให้ถึงนิโรธ’ ในกาลต่อมา พระโยคาวจรนั้นเมื่อขึ้นสู่ทางแห่งวิปัสสนา ย่อมมนสิการโดยแยบคายในขันธ์ทั้งหลายในภูมิ 3 ว่า ‘นี้ทุกข์’ คือย่อมพิจารณาและเห็นแจ้งโดยอุบายโดยทาง เพราะว่าในที่นี้ วิปัสสนาท่านกล่าวไว้โดยยกเอามนสิการขึ้นเป็นประธาน ส่วนตัณหาในภพก่อนใดที่เป็นเหตุให้ทุกข์นั้นเกิดขึ้น ย่อมมนสิการโดยแยบคายในตัณหานั้นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ก็เพราะว่าทุกข์นี้และสมุทัยนี้ เมื่อถึงฐานะนี้แล้วย่อมดับไป ไม่เป็นไปอีก ฉะนั้น นิพพานใดที่มีอยู่ ย่อมมนสิการโดยแยบคายในนิพพานนั้นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมมนสิการโดยแยบคายในอัฏฐังคิกมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิโรธว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ คือย่อมพิจารณาและเห็นแจ้งโดยอุบายโดยทาง

တတြာယံ [Pg.60] ဥပါယော – အဘိနိဝေသော နာမ ခန္ဓေ ဟောတိ, န ဝိဝဋ္ဋေ, တသ္မာ အယမတ္ထော – ‘‘ဣမသ္မိံ ကာယေ ပထဝီဓာတု, အာပေါဓာတူ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၈) နယေန စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ တဒနုသာရေန ဥပါဒါရူပါနိ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တံ ဝဝတ္ထာပယတော ဥပ္ပန္နေ တဒါရမ္မဏေ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တတော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တေ ပန သင်္ခေပတော နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဒွေ ဘာဂါ ဟောန္တိ. ဣဒဉ္စ နာမရူပံ သဟေတု သပ္ပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ အယံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာဒိကော ဟေတု, အယံ အာဟာရာဒိကော ပစ္စယောတိ ဟေတုပ္ပစ္စယေ ဝဝတ္ထပေတိ. သော တေသံ ပစ္စယာနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နာနဉ္စ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ ဘဝန္တိ, ဟုတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ, ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခာ’’တိ ဒုက္ခလက္ခဏံ အာရောပေတိ, ‘‘အဝသဝတ္တနတော အနတ္တာ’’တိ အနတ္တလက္ခဏံ အာရောပေတိ.

อุบายในเรื่องนั้นมีดังนี้ – อันว่าความยึดมั่นย่อมมีในขันธ์ ไม่มีในวิวัฏฏ์ เพราะเหตุนั้น เนื้อความนี้คือ – กำหนดมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปตามลำดับ ด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ในกายนี้มีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ’ แล้วย่อมตั้งไว้ว่า ‘นี้คือรูปขันธ์’ เมื่อเขากำหนดอยู่อย่างนั้น จิตตเจตสิกธรรมที่มีอารมณ์นั้นเกิดขึ้น ย่อมตั้งไว้ว่า ‘เหล่านี้คืออรูปขันธ์ ๔’ ลำดับนั้น ย่อมตั้งไว้ว่า ‘ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นทุกข์’ ก็ขันธ์ ๕ เหล่านั้น โดยย่อมี ๒ ส่วน คือ นามและรูป นามรูปนี้ย่อมเกิดขึ้นพร้อมทั้งเหตุพร้อมทั้งปัจจัย ย่อมตั้งไว้ซึ่งเหตุและปัจจัยว่า ‘อวิชชา ภวตัณหาเป็นต้นนี้เป็นเหตุ อาหารเป็นต้นนี้เป็นปัจจัย’ โยคีนั้น ครั้นกำหนดลักษณะเฉพาะตนตามที่เป็นจริงของปัจจัยและปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความไม่เที่ยงว่า ‘ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วย่อมมี มีแล้วย่อมดับไป เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง’ ย่อมยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความเป็นทุกข์ว่า ‘เพราะถูกความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเบียดเบียน จึงเป็นทุกข์’ ย่อมยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความเป็นอนัตตาว่า ‘เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา’

ဧဝံ တိလက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ဝိပဿန္တော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပန္နေ ဩဘာသာဒိကေ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေ ‘အမဂ္ဂေါ’တိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏမေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂဿ ဥပါယဘူတော ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ’’တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝဝတ္ထပေတွာ ပုန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပဋိပါဋိယာ ဘင်္ဂဉာဏာဒီနိ စ ဥပ္ပာဒေန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒယော ပါပုဏာတိ. တသ္မိံ ခဏေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပ္ပဋိဝေဓေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. တတ္ထ ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော, သမုဒယံ ပဟာနပ္ပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ အကုသလံ ပဇဟတိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ ကုသလံ ဘာဝေတိ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ နိပ္ပရိယာယတော ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလော, တသ္မိဉ္စ ဘာဝိတေ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ အနဝဇ္ဇဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ. ဧဝံ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၁). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ယောနိသော မနသိကာရသမ္ပန္နဿေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ – အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၅).

โยคีนั้น ครั้นยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้แล้ว เจริญวิปัสสนาอยู่ เมื่อวิปัสสนูปกิเลสมีโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นในคราวที่อุทยัพพยญาณเกิดขึ้น ก็กำหนดมัคคามัคคะ (ทางและมิใช่ทาง) ว่า ‘(อุปกิเลส) นี้มิใช่ทาง อุทยัพพยญาณเท่านั้นเป็นบุพภาคคมรรคซึ่งเป็นอุบายแห่งอริยมรรค’ แล้วยังอุทยัพพยญาณและภังคญาณเป็นต้นให้เกิดขึ้นอีกตามลำดับ ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ในขณะนั้น ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยการแทงตลอดครั้งเดียว ย่อมรู้แจ้งด้วยการรู้แจ้งครั้งเดียว ในสัจจะ ๔ นั้น เมื่อแทงตลอดทุกข์ด้วยปริญญาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้) เมื่อแทงตลอดสมุทัยด้วยปหานปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการละ) ย่อมละอกุศลทั้งหมด เมื่อแทงตลอดนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง) เมื่อแทงตลอดมรรคด้วยภาวนาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) ย่อมเจริญกุศลทั้งหมด จริงอยู่ อริยมรรคโดยนิปปริยายชื่อว่ากุศล เพราะมีความหมายว่าตัดสิ่งที่น่ารังเกียจเป็นต้น และเมื่ออริยมรรคนั้นอันบุคคลเจริญแล้ว กุศลธรรมที่ไม่มีโทษและเป็นฝ่ายแห่งการตรัสรู้ทั้งหมดก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งการเจริญ บุคคลเมื่อมนสิการโดยแยบคายอย่างนี้ ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล จริงดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ย่อมมนสิการโดยแยบคายว่า นี้ทุกข์ ย่อมมนสิการโดยแยบคายว่า นี้ทุกขสมุทัย’ เป็นต้น และยังตรัสไว้อีกว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยโยนิโสมนสิการ พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ จักกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘’

ယောနိသော [Pg.61] မနသိကာရောတိ ဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – သိက္ခတိ, သိက္ခာပဒါနိ တဿ အတ္ထိ, သိက္ခနသီလောတိ ဝါ သေခေါ. သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု. တဿ သေခဿ ဘိက္ခုနော ဥတ္တမတ္ထဿ အရဟတ္တဿ ပတ္တိယာ အဓိဂမာယ ယထာ ယောနိသော မနသိကာရော, ဧဝံ ဗဟုကာရော ဗဟူပကာရော အညော ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ယောနိသော ဥပါယေန မနသိကာရံ ပုရက္ခတွာ ပဒဟံ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဒဟန္တော, ခယံ ဒုက္ခဿ ပါပုဏေ သံကိလေသဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျ, တသ္မာ ယောနိသော မနသိကာရော ဗဟုကာရောတိ.

เนื้อความโดยย่อของคาถาว่า โยนิโส มนสิกาโร ดังนี้ – ผู้ใดย่อมศึกษา, สิกขาบททั้งหลายของผู้นั้นมีอยู่, หรือผู้ใดมีปกติศึกษา ผู้นั้นชื่อว่าเสขะ ผู้ใดย่อมเห็นภัยในสงสาร ผู้นั้นชื่อว่าภิกขุ สำหรับภิกษุผู้เป็นเสขะนั้น เพื่อการบรรลุ เพื่อการเข้าถึงประโยชน์อย่างยิ่งคือพระอรหัต ไม่มีธรรมอื่นใดเลยที่มีอุปการะมาก เป็นประโยชน์มาก เหมือนโยนิโสมนสิการ เพราะเหตุไร? เพราะว่า บุคคลทำโยนิโสมนสิการโดยอุบายไว้เบื้องหน้าแล้ว พากเพียรอยู่ คือพากเพียรด้วยอำนาจสัมมัปปธาน ๔ พึงถึงความสิ้นไปแห่งทุกข์ พึงบรรลุ พึงเข้าถึงนิพพานอันเป็นที่สิ้นสุด เป็นที่หมดไปแห่งทุกข์คือสังกิเลสวัฏฏ์ เพราะเหตุนั้น โยนิโสมนสิการจึงมีอุปการะมาก

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

၇. ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาทุติยเสขสูตร

၁၇. သတ္တမေ ဗာဟိရန္တိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနတော ဗဟိ ဘဝံ. ကလျာဏမိတ္တတာတိ ယဿ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော အဃဿ ဃာတာ, ဟိတဿ ဝိဓာတာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပကာရကော မိတ္တော ဟောတိ, သော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ကလျာဏမိတ္တတာ. တတြာယံ ကလျာဏမိတ္တော ပကတိယာ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော သုတသမ္ပန္နော စာဂသမ္ပန္နော ဝီရိယသမ္ပန္နော သတိသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ ဗောဓိံ, တေန သမ္မာသမ္ဗောဓိဟေတုဘူတံ သတ္တေသု ဟိတသုခေသိတံ န ပရိစ္စဇတိ, သီလသမ္ပတ္တိယာ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော ဟောတိ ဂရု စ ဘာဝနီယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော, သုတသမ္ပတ္တိယာ ခန္ဓာယတနသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိကာနံ ဂမ္ဘီရာနံ ကထာနံ ကတ္တာ ဟောတိ, စာဂသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော, ဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, သတိသမ္ပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌိတဿတိ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ, သမာဓိသမ္ပတ္တိယာ အဝိက္ခိတ္တော ဟောတိ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော, ပညာသမ္ပတ္တိယာ အဝိပရီတံ ပဇာနာတိ. သော [Pg.62] သတိယာ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသန္တော ပညာယ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ သမာဓိနာ တတ္ထ အဗျဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝီရိယေန သတ္တေ အဟိတတော နိသေဓေတွာ ဧကန္တဟိတေ နိယောဇေတိ. တေနေဝါဟ –

๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ภายนอก (พาหิรํ) ได้แก่ สิ่งที่มีอยู่ภายนอกสันดานของตน คำว่า ความเป็นผู้มีมิตรดี (กัลยาณมิตตตา) คือ บุคคลใดมีมิตรผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เป็นผู้กำจัดสิ่งชั่วร้าย เป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล เป็นผู้อุปการะโดยทุกประการ บุคคลนั้นชื่อว่ากัลยาณมิตร ภาวะของมิตรนั้นชื่อว่ากัลยาณมิตตตา ในเรื่องนั้น กัลยาณมิตรนี้โดยปกติเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ในคุณสมบัติเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อพระโพธิญาณของพระตถาคต ด้วยเหตุนั้นจึงไม่ละทิ้งการแสวงหาประโยชน์สุขในสัตว์ทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งพระสัมมาสัมโพธิญาณ ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก ที่เคารพ และน่าเจริญใจของเพื่อนพรหมจารี เป็นผู้กล่าวตักเตือน ติเตียนความชั่ว เป็นผู้กล่าวสอน และอดทนต่อถ้อยคำ ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้งเรื่องขันธ์ อายตนะ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้นได้ ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ของตนและผู้อื่น ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติตั้งมั่น ประกอบด้วยสติและเนปักกะอย่างยิ่ง เป็นผู้ระลึกได้ ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้ว ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น มีจิตเป็นหนึ่ง ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้แจ้งโดยไม่วิปลาส กัลยาณมิตรนั้น เมื่อแสวงหาคติของกุศลธรรมและอกุศลธรรมด้วยสติ รู้ประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญา เป็นผู้มีจิตไม่ขุ่นมัวในเรื่องนั้นด้วยสมาธิ ห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แล้ว ชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์โดยส่วนเดียวด้วยวิริยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော, ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော;

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ, နော စာဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ. (နေတ္တိ. ၁၁၃);

‘เป็นที่รัก ที่เคารพ น่ายกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน และอดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้ง และไม่ชักนำในอฐานะ (สิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ)’

ကလျာဏမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီတိ ကလျာဏမိတ္တော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တံ နိဿာယ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နံ သဒ္ဓံ ဖာတိံ ကရောတိ, သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာတိ. တံ ဓမ္မံ သုတွာ တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ, တေန သဒ္ဓါပဋိလာဘေန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုတိဋ္ဌတိ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သမ္ပာဒေတိ, ယထာဗလံ ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တတိ, ဒသကထာဝတ္ထုလာဘီ ဟောတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ ဥပဋ္ဌိတဿတိ သမ္ပဇာနော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော, နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗံ အကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, သဗ္ဗဉ္စ ကုသလံ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂမေန္တော ဝဍ္ဎေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล บุคคลผู้มีกัลยาณมิตร อาศัยกัลยาณมิตร ย่อมยังกัมมัสสกตาญาณให้เกิดขึ้น ย่อมทำศรัทธาที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญ เมื่อเกิดศรัทธาแล้ว ย่อมเข้าไปหา ครั้นเข้าไปหาแล้ว ย่อมฟังธรรม ครั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคต เพราะได้ศรัทธานั้น จึงละฆราวาส บรรพชาอุปสมบท ย่อมยังจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ สมาทานธุดงคธรรมตามกำลัง ประพฤติอยู่ ย่อมเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ย่อมอยู่เป็นผู้ปรารภความเพียร มีสติสัมปชัญญะตั้งมั่น ประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรมในปุริมยามและปัจฉิมยาม ไม่นานนัก ก็ยังวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ตัดขาดอกุศลทั้งปวงด้วยการบรรลุอริยมรรค และยังกุศลทั้งปวงให้เจริญยิ่งขึ้นจนถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา สมดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ, မေဃိယ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ သီလဝါ ဘဝိဿတိ, ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရိဿတိ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော, အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု, ဘယဒဿာဝီ သမာဒါယ သိက္ခိဿတိ, သိက္ခာပဒေသု’.

“ดูก่อนเมฆิยะ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร มีสหายดี มีสมัครพรรคพวกดี พึงหวังได้ คือ จักเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกขสังวร อยู่ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ယာယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ…ပေ… နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. သေယျထိဒံ – အပ္ပိစ္ဆကထာ, သန္တုဋ္ဌိကထာ, ပဝိဝေကကထာ, အသံသဂ္ဂကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သီလကထာ, သမာဓိကထာ…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ. ဧဝရူပါယ ကထာယ နိကာမလာဘီ ဘဝိဿတိ အကိစ္ဆလာဘီ အကသိရလာဘီ’.

“ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...มีสมัครพรรคพวกดี พึงหวังได้ คือ จักเป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส เป็นที่สบายแก่การเปิดใจ เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว...ฯลฯ...เพื่อนิพพาน ได้แก่ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา ปวิเวกกถา อสังสัคคกถา วิริยารัมภกถา สีลกถา สมาธิกถา...ฯลฯ...วิมุตติญาณทัสสนกถา”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ [Pg.63] …ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရိဿတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသု’.

“ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร ...ฯลฯ... มีสมัครพรรคพวกดี พึงหวังได้ คือ จักเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ပညဝါ ဘဝိဿတိ, ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော အရိယာယ နိဗ္ဗေဓိကာယ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ’’’တိ (ဥဒါ. ၃၁).

“ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...มีสมัครพรรคพวกดี พึงหวังได้ คือ จักเป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่หยั่งถึงความเกิดและความดับ อันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ” (อุ. ๓๑)

ဧဝံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပရိမုစ္စနနိမိတ္တံ ကလျာဏမိတ္တတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ –

พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร เป็นเหตุแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ, ဇရာဓမ္မာ သတ္တာ ဇရာယ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉).

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชรา” เป็นต้น (สํ. นิ. ๑.๑๒๙)

တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကလျာဏမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล”

ဂါထာယ သပ္ပတိဿောတိ ပတိဿဝသင်္ခါတေန သဟ ပတိဿေနာတိ သပ္ပတိဿော, ကလျာဏမိတ္တဿ ဩဝါဒံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆကော သုဗ္ဗစောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဟိတသုခေ ပတိဋ္ဌာပနေန ပတိ ဣသေတီတိ ပတိဿော, ဩဝါဒဒါယကော. ဂရုအာဒရယောဂေန တေန ပတိဿေန သဟ ဝတ္တတီတိ သပ္ပတိဿော, ဂရူသု ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော. သဂါရဝေါတိ ဆဗ္ဗိဓေနပိ ဂါရဝေန ယုတ္တော. ကရံ မိတ္တာနံ ဝစနန္တိ ကလျာဏမိတ္တာနံ ဩဝါဒံ ကရောန္တော ယထောဝါဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော. သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယေန သမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော. ပတိဿတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ, ဂမေတုံ သမတ္ထာယ သတိယာ ပတိဿတော သတောကာရီ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိပဋိပါဋိယာ, တတ္ထ စ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စေဝ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ. သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ ခေပနတော သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တံ, တဿ အာရမ္မဏဘူတံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ. ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ သတ္ထာရာ ပဓာနင်္ဂံ နာမ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในคาถา บทว่า สปฺปติสฺโส ความว่า ผู้มีความเคารพ คือ ผู้เป็นไปกับด้วยความเคารพที่เรียกว่า ปฏิสสวะ ได้แก่ ผู้รับโอวาทของกัลยาณมิตรด้วยเศียรเกล้า อธิบายว่า เป็นผู้ว่าง่าย หรืออีกนัยหนึ่ง ผู้ให้โอวาท ชื่อว่า ปฏิสสวะ เพราะแสวงหาประโยชน์สุขให้ ผู้เป็นไปกับด้วยปฏิสสวะนั้นโดยความเคารพและความเอื้อเฟื้อ ชื่อว่า สัปปติสสะ ได้แก่ ผู้มากด้วยการทำความเคารพในครูทั้งหลาย บทว่า สคารโว คือ ประกอบด้วยความเคารพแม้ทั้ง ๖ อย่าง บทว่า กรํ มิตฺตานํ วจนํ คือ ทำตามโอวาทของกัลยาณมิตร ปฏิบัติตามโอวาท บทว่า สมฺปชาโน คือ ประกอบด้วยสัมปชัญญะในฐานะ ๗ บทว่า ปติสฺสโต คือ ผู้มีสติ ด้วยสติที่สามารถจะยังกรรมฐานให้เจริญได้ บทว่า อนุปุพฺเพน คือ โดยลำดับแห่งวิสุทธิมีศีลเป็นต้น และในวิสุทธินั้น โดยลำดับแห่งวิปัสสนาและโดยลำดับแห่งมรรค บทว่า สพฺพสํโยชนกฺขยํ คือ พระอรหัตซึ่งเป็นที่สุดแห่งอริยมรรค อันเรียกว่าเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวง เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงมีกามราคสังโยชน์เป็นต้น หรือคือนิพพานนั่นเองซึ่งเป็นอารมณ์ของพระอรหัตนั้น อธิบายว่า พึงบรรลุ พึงถึงได้ พึงทราบว่า ใน ๒ สูตรนี้ พระศาสดาทรงถือเอาองค์ที่เป็นประธานแห่งการบรรลุอริยมรรค

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

၈. သံဃဘေဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาสังฆเภทสูตร

၁၈. အဋ္ဌမေ [Pg.64] ဧကဓမ္မောတိ ကတရောယံ သုတ္တနိက္ခေပေါ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော. တတြာယံ သင်္ခေပကထာ – ဒေဝဒတ္တော ဟိ အဇာတသတ္တုံ ဒုဂ္ဂဟဏံ ဂါဟာပေတွာ တဿ ပိတရံ ရာဇာနံ ဗိမ္ဗိသာရံ တေန မာရာပေတွာပိ အဘိမာရေ ပယောဇေတွာပိ သိလာပဝိဇ္ဈနေန လောဟိတုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာပိ န တာဝတာ ပါကဋော ဇာတော, နာဠာဂိရိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပန ပါကဋော ဇာတော. အထ မဟာဇနော ‘‘ဧဝရူပမ္ပိ နာမ ပါပံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ဝိစရတီ’’တိ ကောလာဟလံ အကာသိ, မဟာဃောသော အဟောသိ. တံ သုတွာ ရာဇာ အတ္တနာ ဒီယမာနာနိ ပဉ္စ ထာလိပါကသတာနိ ပစ္ဆိန္ဒာပေသိ, ဥပဋ္ဌာနမ္ပိဿ နာဂမာသိ. နာဂရာပိ ကုလံ ဥပဂတဿ ကဋစ္ဆုဘတ္တမ္ပိဿ နာဒံသု. သော ပရိဟီနလာဘသက္ကာရော ကောဟညေန ဇီဝိတုကာမော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ ယာစိတွာ ‘‘အလံ, ဒေဝဒတ္တ, ယော ဣစ္ဆတိ, သော အာရညိကော ဟောတူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၀၉; စူဠဝ. ၃၄၃) ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တော တေဟိ ပဉ္စဟိ ဝတ္ထူဟိ ဗာလံ လူခပ္ပသန္နံ ဇနံ သညာပေန္တော ပဉ္စသတေ ဝဇ္ဇိပုတ္တကေ သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာဝ တေ အာဒါယ ဂယာသီသံ အဂမာသိ. အထ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ သတ္ထု အာဏာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ တေ အရိယဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အာနယိံသု. ယေ ပနဿ သံဃဘေဒါယ ပရက္ကမန္တဿ လဒ္ဓိံ ရောစေတွာ တထေဝ ပဂ္ဂယှ ဌိတာ သံဃေ ဘိဇ္ဇန္တေ ဘိန္နေ စ သမနုညာ အဟေသုံ, တေသံ တံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အဟောသိ.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า เอกธมฺโม นี้ เป็นสุตตนิกเขปประเภทไหน? เป็นอัตถุปปัตติกนิกเขป (การย่อสูตรโดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง) ในเรื่องนั้น มีเรื่องย่อดังนี้: อันที่จริง พระเทวทัตได้ให้พระเจ้าอชาตศัตรูถือเอาความเห็นผิด แล้วให้พระองค์ปลงพระชนม์พระเจ้าพิมพิสารผู้เป็นพระราชบิดา แม้จะส่งพวกนายขมังธนูไปเพื่อปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาค แม้จะทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อขึ้นด้วยการกลิ้งศิลา ก็ยังไม่ปรากฏเพียงเท่านั้น แต่กลับปรากฏเพราะปล่อยช้างนาฬาคิรี ต่อมา มหาชนได้ก่อความโกลาหลว่า “พระราชาก็ทรงคบคนชั่วเช่นนี้เที่ยวไป” เกิดเสียงอื้อฉาวใหญ่หลวง พระราชาทรงสดับดังนั้น จึงรับสั่งให้งดถวายข้าวสุก ๕๐๐ หม้อที่พระองค์เคยพระราชทาน และไม่เสด็จไปบำรุง แม้ชาวเมืองเมื่อพระเทวทัตเข้าไปสู่ตระกูล ก็ไม่ถวายแม้ข้าวสุกสักทัพพีหนึ่ง พระเทวทัตนั้นเสื่อมจากลาภและสักการะแล้ว ประสงค์จะดำรงชีพด้วยการหลอกลวง จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ทูลขอวัตถุ ๕ ประการ แต่ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า “อย่าเลย เทวทัต ผู้ใดปรารถนา ผู้นั้นจงเป็นผู้อยู่ป่าเถิด” (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) พระเทวทัตจึงใช้เรื่องวัตถุ ๕ ประการนั้นชักจูงคนพาลผู้เลื่อมใสในความมักน้อย ให้ภิกษุชาววัชชีบุตร ๕๐๐ รูปจับสลาก แล้วทำสงฆ์ให้แตก นำภิกษุเหล่านั้นไปยังคยาสีสะ ต่อมา พระอัครสาวกทั้งสองได้รับพระบัญชาของพระศาสดา ไปยังที่นั้น แสดงธรรม แล้วตั้งภิกษุเหล่านั้นไว้ในอริยผล นำกลับมา ส่วนชนเหล่าใดชอบใจในลัทธิของพระเทวทัตผู้พยายามเพื่อทำลายสงฆ์ และยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น เป็นผู้เห็นชอบในขณะที่สงฆ์กำลังแตกและเมื่อแตกกันแล้ว กรรมนั้นได้เป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน

ဒေဝဒတ္တောပိ န စိရဿေဝ ရောဂါဘိဘူတော ဗာဠှဂိလာနော မရဏကာလေ ‘‘သတ္ထာရံ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ မဉ္စကသိဝိကာယ နီယမာနော ဇေတဝနပေါက္ခရဏိတီရေ ဌပိတော ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ ပတိတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ, ယောဇနသတိကော စဿ အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ ကပ္ပဋ္ဌိယော တာလက္ခန္ဓပရိမာဏေဟိ အယသူလေဟိ ဝိနိဝိဒ္ဓေါ. ဒေဝဒတ္တပက္ခိကာနိ စ ပဉ္စမတ္တာနိ ကုလသတာနိ တဿ လဒ္ဓိယံ ဌိတာနိ သဟ ဗန္ဓဝေဟိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာနိ. ဧကဒိဝသံ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော, ဒေဝဒတ္တေန သံဃံ ဘိန္ဒန္တေန ဘာရိယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ. အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ သံဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော [Pg.65] ဣမံ သုတ္တံ အဘာသိ. ကေစိ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ တထာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒိသွာ သံဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသေသီ’’တိ.

แม้พระเทวทัต ไม่นานนักก็ถูกโรคครอบงำ ป่วยหนัก ในเวลาจะสิ้นชีวิต มีความประสงค์ว่า “เราจักถวายบังคมพระศาสดา” จึงถูกนำไปโดยแคร่หาม เมื่อถูกวางลงที่ฝั่งสระโบกขรณีในพระเชตวัน แผ่นดินได้ให้ช่องแล้วตกลงไป เกิดในอเวจีมหานรก และอัตภาพของเธอได้มีขนาด ๑๐๐ โยชน์ ถูกหลาวเหล็กขนาดเท่าลำตาลเสียบตรึงอยู่ตลอดกัป และตระกูลประมาณ ๕๐๐ ตระกูลที่เป็นฝ่ายของพระเทวทัต ตั้งอยู่ในลัทธิของเธอ ก็ได้ไปเกิดในนรกพร้อมด้วยญาติ วันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันในธรรมสภาว่า “ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตก ได้ทำกรรมหนักหนอ” ลำดับนั้น พระศาสดาเสด็จไปยังธรรมสภา ตรัสถามว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร” เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ด้วยเรื่องชื่อนี้” พระองค์เมื่อจะทรงแสดงโทษในการทำสงฆ์ให้แตก จึงตรัสพระสูตรนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นการที่พระเทวทัตและพวกของเธอไปเกิดในนรกเช่นนั้น เมื่อจะทรงแสดงโทษในการทำสงฆ์ให้แตก จึงทรงแสดงพระสูตรนี้โดยพระอัธยาศัยของพระองค์เอง”

တတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော အကုသလော မဟာသာဝဇ္ဇဓမ္မော. လောကေတိ သတ္တလောကေ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဘေဒသံဝတ္တနိကေသု ဘဏ္ဍနာဒီသု သံဃေ ဥပ္ပန္နေသုပိ ‘‘ဓမ္မော အဓမ္မော’’တိအာဒီသု အဋ္ဌာရသဘေဒကရဝတ္ထူသု ယဿ ကဿစိ ဒီပနဝသေန ဝေါဟရန္တေသုပိ တတ္ထ ရုစိဇနနတ္ထံ အနုဿာဝေန္တေသုပိ အနုဿာဝေတွာ သလာကာယ ဂါဟိတာယပိ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ ဟောတိ, သလာကာယ ပန ဂါဟိတာယ စတ္တာရော ဝါ အတိရေကာ ဝါ ယဒါ အာဝေဏိကံ ဥဒ္ဒေသံ ဝါ သံဃကမ္မံ ဝါ ကရောန္တိ, တဒါ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. ကတေ ပန တသ္မိံ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပန္နော နာမ? ကမ္မံ, ဥဒ္ဒေသော, ဝေါဟာရော, အနုဿာဝနာ, သလာကဂ္ဂါဟောတိ ဣမေသု ဟိ ပဉ္စသု သံဃဿ ဘေဒကာရဏေသု ကမ္မံ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏံ, ဝေါဟာရာနုဿာဝနသလာကဂ္ဂါဟာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂါတိ.

ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกธมฺโม หมายถึง อกุศลธรรมอย่างหนึ่งที่มีโทษมาก คำว่า โลเก หมายถึง ในสัตวโลก ในคำว่า อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ (เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น) นี้ เมื่อการทะเลาะเป็นต้นอันเป็นไปเพื่อความแตกแยกเกิดขึ้นในสงฆ์ แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวถ้อยคำโดยมุ่งแสดงความเห็นของใครคนใดคนหนึ่งในเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มีอาทิว่า “นี้เป็นธรรม นี้ไม่เป็นธรรม” แม้เมื่อชักชวนเพื่อให้เกิดความชอบใจในเรื่องนั้น แม้เมื่อชักชวนแล้วจับสลากกัน สังฆเภทก็ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น แต่เมื่อจับสลากกันแล้ว เมื่อใดภิกษุ ๔ รูปหรือเกินกว่านั้นทำอุโบสถหรือสังฆกรรมแยกต่างหาก เมื่อนั้นสังฆเภทชื่อว่าเกิดขึ้น ก็เมื่อกรรมนั้นทำแล้ว สังฆเภทจึงชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในบรรดาเหตุแห่งความแตกแยกของสงฆ์ ๕ ประการนี้ คือ กรรม อุโบสถ โวหาร การชักชวน และการจับสลาก กรรมหรืออุโบสถเป็นประมาณ (ตัวตัดสิน) ส่วนโวหาร การชักชวน และการจับสลาก เป็นเพียงบุพภาค (ส่วนเบื้องต้น)

ဗဟုဇနာဟိတာယာတိအာဒီသု ၀.မဟာဇနဿ ဈာနမဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အဟိတာယ, သဂ္ဂသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အသုခါယ, အပါယူပပတ္တိဟေတုဘာဝေန အနတ္ထာယ. အကုသလဓမ္မဝသေန ဝါ အဟိတာယ, ဟိတမတ္တဿပိ အဘာဝါ သုဂတိယမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တနကကာယိကစေတသိကဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဣဒံ ‘‘ဗဟုနော ဇနဿာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဥက္ကဋ္ဌပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော. အပရော နယော – ဗဟုဇနာဟိတာယာတိ ဗဟုဇနဿ မဟတော သတ္တကာယဿ အဟိတတ္ထာယ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအနတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အသုခါယာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအသုခတ္ထာယ, ဒုဝိဓဒုက္ခတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အနတ္ထာယာတိ ပရမတ္ထပဋိက္ခေပါယ. နိဗ္ဗာနဉှိ ပရမတ္ထော, တတော ဥတ္တရိံ အတ္ထော နတ္ထိ. အဟိတာယာတိ မဂ္ဂပဋိက္ခေပါယ. နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကမဂ္ဂတော ဟိ ဥတ္တရိံ ဟိတံ နာမ နတ္ထိ. ဒုက္ခာယာတိ အရိယသုခဝိရာဓနေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတာယ. ယေ ဟိ အရိယသုခတော ဝိရဒ္ဓါ တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗာ, တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ ပရိဗ္ဘမန္တိ, အရိယသုခတော စ ဥတ္တရိံ သုခံ နာမ နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၇).

ในคำเป็นต้นว่า พหุชนาหิตาย (เพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก) อธิบายว่า เพื่อมิใช่ประโยชน์แก่มหาชน เพราะห้ามสมบัติคือฌานและมรรคเป็นต้น, เพื่อมิใช่ความสุข เพราะห้ามสวรรคสมบัติ, เพื่อความฉิบหาย เพราะเป็นเหตุแห่งการเข้าถึงอบาย หรืออีกนัยหนึ่ง พึงเชื่อมความว่า ย่อมเกิดขึ้นเพื่อมิใช่ประโยชน์ โดยความเป็นอกุศลธรรม, เพื่อเป็นทุกข์ทางกายและใจแม้ในสุคติ เพราะไม่มีประโยชน์แม้แต่น้อย คำว่า เทวมนุสฺสานํ (แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย) นี้ เป็นการระบุถึงบุคคลผู้เลิศในบรรดาชนหมู่มากที่กล่าวไว้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า พหุชนาหิตาย หมายถึง เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก คือหมู่สัตว์ใหญ่ อธิบายว่า เพื่อความฉิบหายในปัจจุบันและในสัมปรายภพ คำว่า อสุขาย หมายถึง เพื่อความไม่สุขในปัจจุบันและในสัมปรายภพ อธิบายว่า เพื่อทุกข์สองอย่าง คำว่า อนตฺถาย หมายถึง เพราะปฏิเสธประโยชน์อย่างยิ่ง จริงอยู่ พระนิพพานเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่านั้นไม่มี คำว่า อหิตาย หมายถึง เพราะปฏิเสธมรรค จริงอยู่ สิ่งที่เป็นประโยชน์ยิ่งกว่ามรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงพระนิพพานย่อมไม่มี คำว่า ทุกฺขาย หมายถึง เพื่อความเป็นทุกข์ในวัฏฏะ เพราะทำให้อริยสุขวิบัติไป จริงอยู่ ชนเหล่าใดพลาดจากอริยสุข ไม่สามารถจะบรรลุได้ ชนเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในวัฏฏทุกข์ และสุขที่ยิ่งกว่าอริยสุขย่อมไม่มี ดังที่ตรัสไว้ว่า “สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต” (ที. นิ. ๓.๓๕๕; อํ. นิ. ๕.๒๗)

ဣဒါနိ [Pg.66] ‘‘သံဃဘေဒေါ’’တိ သရူပတော ဒဿေတွာ တဿ အဟိတာဒီနံ ဧကန္တဟေတုဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘သံဃေ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဘိန္နေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘိန္နေတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ ယထာ ‘‘အဓနာနံ ဓနေ အနနုပ္ပဒီယမာနေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၉၁), ဘေဒဟေတူတိ အတ္ထော. အညမညံ ဘဏ္ဍနာနီတိ စတုန္နံ ပရိသာနံ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ ‘‘ဧသော ဓမ္မော, နေသော ဓမ္မော’’တိ အညမညံ ဝိဝဒနာနိ. ဘဏ္ဍနဉှိ ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ. ပရိဘာသာတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝေါ အနတ္ထံ ကရိဿာမာ’’တိ ဘယုပ္ပာဒနဝသေန တဇ္ဇနာ. ပရိက္ခေပါတိ ဇာတိအာဒိဝသေန ပရိတော ခေပါ, ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ ခုံသနဝမ္ဘနာ. ပရိစ္စဇနာတိ ဥက္ခေပနိယကမ္မကရဏာဒိဝသေန နိဿာရဏာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ သံဃဘေဒေ, တန္နိမိတ္တေ ဝါ ဘဏ္ဍနာဒိကေ. အပ္ပသန္နာတိ ရတနတ္တယဂုဏာနံ အနဘိညာ. န ပသီဒန္တီတိ ‘‘ဓမ္မစာရိနော သမစာရိနော’’တိအာဒိနာ ယွာယံ ဘိက္ခူသု ပသာဒနာကာရော, တထာ န ပသီဒန္တိ, တေသံ ဝါ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ န မညန္တိ. တထာ စ ဓမ္မေ သတ္ထရိ စ အပ္ပသန္နာဝ ဟောန္တိ. ဧကစ္စာနံ အညထတ္တန္တိ ပုထုဇ္ဇနာနံ အဝိရုဠှသဒ္ဓါနံ ပသာဒညထတ္တံ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสังฆเภทโดยสรูปแล้ว ประกาศความเป็นเหตุโดยส่วนเดียวแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นต้นของสังฆเภทนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘‘สงฺเฆ โข ปน ภิกฺขเว ภินฺเน’’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสงฆ์แตกกันแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ภินฺเน เป็นภูมิศัพท์ในอรรถว่านิมิต (เหตุ) เหมือนในประโยคว่า ‘‘อธนานํ ธเน อนุปฺปทิยมาเน’’ (เมื่อทรัพย์อันบุคคลไม่ให้แก่คนจนทั้งหลาย) อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งความแตกกัน. บทว่า อญฺญมญฺญํ ภณฺฑนานิ ได้แก่ การทะเลาะกันและกันของบริษัท ๔ และของฝ่ายนั้นๆ ว่า "นี้เป็นธรรม, นี้ไม่เป็นธรรม" จริงอยู่ การด่าทอเป็นส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะวิวาท. บทว่า ปริภาสา ได้แก่ การข่มขู่ด้วยอำนาจการทำให้เกิดความกลัวว่า "เราจักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์สิ่งนี้และสิ่งนี้แก่พวกท่าน". บทว่า ปริกฺเขปา ได้แก่ การสาดไส่โดยรอบด้วยชาติเป็นต้น คือการขู่ การดูหมิ่นด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐. บทว่า ปริจฺจชนา ได้แก่ การขับไล่ด้วยอำนาจการทำอุิกเขปนียกรรมเป็นต้น. บทว่า ตตฺถ แปลว่า ในสังฆเภทนั้น หรือในเพราะการด่าทอเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งสังฆเภทนั้น. บทว่า อปฺปสนฺนา ได้แก่ ผู้ไม่รู้คุณพระรัตนตรัย. บทว่า น ปสีทนฺติ ความว่า อาการเลื่อมใสในภิกษุทั้งหลายใด ด้วยคำเป็นต้นว่า "เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้ประพฤติสม่ำเสมอ" เขาย่อมไม่เลื่อมใสอย่างนั้น หรือไม่สำคัญคำของภิกษุเหล่านั้นว่าควรฟัง ควรเชื่อ. และเช่นนั้น เขาก็ย่อมเป็นผู้ไม่เลื่อมใสในพระธรรมและในพระศาสดาด้วย. บทว่า เอกจฺจานํ อญฺญถตฺตํ ได้แก่ ความเป็นอย่างอื่นแห่งความเลื่อมใสของปุถุชนบางพวกผู้มีศรัทธายังไม่งอกงาม.

ဂါထာယံ အာပါယိကောတိအာဒီသု အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနာရဟတာယ အာပါယိကော. တတ္ထပိ အဝီစိသင်္ခါတေ မဟာနိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နေရယိကော. ဧကံ အန္တရကပ္ပံ ပရိပုဏ္ဏမေဝ ကတွာ တတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော. သံဃဘေဒသင်္ခါတေ ဝဂ္ဂေ ရတောတိ ဝဂ္ဂရတော. အဓမ္မိယတာယ အဓမ္မော. ဘေဒကရဝတ္ထူဟိ သံဃဘေဒသင်္ခါတေ ဧဝ စ အဓမ္မေ ဌိတောတိ အဓမ္မဋ္ဌော. ယောဂက္ခေမာ ပဓံသတီတိ ယောဂက္ခေမတော ဟိတတော ပဓံသတိ ပရိဟာယတိ, စတူဟိ ဝါ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ နာမ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ, တတော ပနဿ ဓံသနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညတော သံဟတဋ္ဌေန သံဃံ, တတော ဧဝ ဧကကမ္မာဒိဝိဓာနယောဂေန သမဂ္ဂံ သဟိတံ. ဘေတွာနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တလက္ခဏေန သံဃဘေဒေန ဘိန္ဒိတွာ. ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ. သော ပနေတ္ထ အန္တရကပ္ပောဝ. နိရယမှီတိ အဝီစိမဟာနိရယမှိ.

ในคาถา ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อาปายิโก ชื่อว่า อาปายิโก เพราะสมควรที่จะบังเกิดในอบาย. แม้ในอบายนั้น ก็บังเกิดในมหานรกชื่ออเวจี ฉะนั้นจึงชื่อว่า เนรยิโก. อยู่ในนรกนั้นตลอดหนึ่งอันตรกัปป์บริบูรณ์ทีเดียว ฉะนั้นจึงชื่อว่า กัปปัฏโฐ. ยินดีแล้วในหมู่คณะที่ชื่อว่าสังฆเภท ฉะนั้นจึงชื่อว่า วัครโต. เป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เพราะความเป็นผู้ไม่มีธรรม. ตั้งอยู่ในอธรรมคือสังฆเภทอันเกิดจากวัตถุที่ทำให้แตกกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า อธัมมัฏโฐ. บทว่า โยคกฺเขมา ปธํสติ ความว่า ย่อมเสื่อม ย่อมตกไปจากโยคเกษมคือจากประโยชน์ หรือชื่อว่าโยคเกษม ได้แก่ พระอรหัตและพระนิพพาน เพราะไม่ถูกโยคะ ๔ อย่างครอบงำ แต่การเสื่อมจากโยคเกษมนั้นของบุคคลนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย. บทว่า สงฺฆํ คือสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. บทว่า สมคฺคํ คือผู้สามัคคีกัน ผู้พร้อมเพรียงกันโดยประกอบด้วยวิธีการทำกรรมร่วมกันเป็นต้น. บทว่า เภตฺวาน แปลว่า ทำลายแล้วด้วยสังฆเภทอันมีลักษณะที่กล่าวไว้ในก่อน. บทว่า กปฺปํ ได้แก่ อายุของกัป ซึ่งในที่นี้ได้แก่อันตรกัปนั่นเอง. บทว่า นิรยมฺหิ ได้แก่ ในอเวจีมหานรก.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

၉. သံဃသာမဂ္ဂီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสังฆสามัคคีสูตร

၁၉. နဝမေ [Pg.67] ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ကုသလဓမ္မော အနဝဇ္ဇဓမ္မော. ‘‘အယံ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သစေ သံဃေ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တတ္ထ ဓမ္မကာမေန ဝိညုနာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ဌာနံ ခေါ, ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယဒိဒံ ဝိဝါဒေါ ဝဍ္ဎမာနော သံဃရာဇိယာ ဝါ သံဃဘေဒါယ ဝါ သံဝတ္တေယျာ’’တိ. သစေ တံ အဓိကရဏံ အတ္တနာ ပဂ္ဂဟေတွာ ဌိတော, အဂ္ဂိံ အက္ကန္တေန ဝိယ သဟသာ တတော ဩရမိတဗ္ဗံ. အထ ပရေဟိ တံ ပဂ္ဂဟိတံ သယဉ္စေတံ သက္ကောတိ ဝူပသမေတုံ, ဥဿာဟဇာတော ဟုတွာ ဒူရမ္ပိ ဂန္တွာ တထာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ယထာ တံ ဝူပသမ္မတိ. သစေ ပန သယံ န သက္ကောတိ, သော စ ဝိဝါဒေါ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎတေဝ, န ဝူပသမ္မတိ. ယေ တတ္ထ ပတိရူပါ သိက္ခာကာမာ သဗြဟ္မစာရိနော, တေ ဥဿာဟေတွာ ယေန ဓမ္မေန ယေန ဝိနယေန ယေန သတ္ထုသာသနေန တံ အဓိကရဏံ ယထာ ဝူပသမ္မတိ, တထာ ဝူပသမေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဝူပသမေန္တဿ ယော သံဃသာမဂ္ဂိကရော ကုသလော ဓမ္မော, အယမေတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ ဥဘတောပက္ခိယာနံ ဒွေဠှကဇာတာနံ ဘိက္ခူနံ, တေသံ အနုဝတ္တနဝသေန ဌိတာနံ ဘိက္ခုနီနံ ဥပါသကာနံ ဥပါသိကာနံ တေသံ အာရက္ခဒေဝတာနံ ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ အဟိတံ ဒုက္ခာဝဟံ သံကိလေသဓမ္မံ အပနေတွာ မဟတော ပုညရာသိဿ ကုသလာဘိသန္ဒဿ ဟေတုဘာဝတော သဒေဝကဿ လောကဿ ဟိတသုခါဝဟော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဓမ္မော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သံဃသာမဂ္ဂီတိ သံဃဿ သမဂ္ဂဘာဝေါ ဘေဒါဘာဝေါ ဧကကမ္မတာ ဧကုဒ္ဒေသတာ စ.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอกธมฺโม ได้แก่ กุศลธรรมอย่างหนึ่ง คือธรรมที่ไม่มีโทษ. หากวิวาทเกิดขึ้นในสงฆ์ด้วยคำเป็นต้นว่า "นี้เป็นธรรม, นี้ไม่เป็นธรรม" ในเรื่องนั้น วิญญูชนผู้ใคร่ธรรมพึงพิจารณาดังนี้ว่า "ฐานะที่วิวาทเจริญขึ้นแล้วจะพึงเป็นไปเพื่อความร้าวรานแห่งสงฆ์หรือเพื่อความแตกแห่งสงฆ์นั้นมีอยู่แล". ถ้าตนเป็นผู้ยึดถืออธิกรณ์นั้นอยู่ ก็พึงลงจากอธิกรณ์นั้นโดยพลัน เหมือนผู้เหยียบไฟ. หากคนอื่นยึดถืออธิกรณ์นั้น และตนสามารถระงับได้ ก็พึงมีความอุตสาหะ แม้เดินทางไกลก็พึงปฏิบัติอย่างที่อธิกรณ์นั้นจะระงับลงได้. แต่ถ้าตนไม่สามารถ (ระงับได้) และวิวาทนั้นก็เจริญขึ้นไปเรื่อยๆ ไม่ระงับลง. สพรหมจารีทั้งหลายเหล่าใดในที่นั้นเป็นผู้สมควร เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา พึงกระตุ้นเตือนสพรหมจารีเหล่านั้นแล้ว พึงระงับอธิกรณ์นั้นด้วยธรรมใด ด้วยวินัยใด ด้วยคำสอนของพระศาสดาใด ตามที่อธิกรณ์นั้นจะระงับลงได้. กุศลธรรมที่ทำให้สงฆ์สามัคคีของผู้ที่ระงับอยู่อย่างนี้ เป็นธรรมที่ประสงค์ในที่นี้ว่า เอกธรรม (ธรรมอย่างหนึ่ง). เพราะกุศลธรรมนั้น ครั้นนำธรรมอันไม่เป็นประโยชน์ นำมาซึ่งทุกข์ เป็นเครื่องเศร้าหมอง ซึ่งสมควรจะเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เกิดความลังเลของทั้งสองฝ่าย แก่ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาผู้ประพฤติตามภิกษุเหล่านั้น แก่อารักขเทวดาของชนเหล่านั้น ตลอดจนถึงพรหมทั้งหลาย ออกไปแล้ว ย่อมเป็นผู้นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะเป็นเหตุแห่งกองบุญใหญ่และผลแห่งกุศล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก" เป็นต้น. อรรถแห่งพระสูตรนั้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในสูตรก่อน. บทว่า สงฺฆสามคฺคี ได้แก่ ความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันแห่งสงฆ์ ความไม่มีการแตกแยกกัน ความมีกรรมเป็นอันเดียวกัน และความมีอุเทศเป็นอันเดียวกัน.

ဂါထာယံ သုခါ သံဃဿ သာမဂ္ဂီတိ သုခဿ ပစ္စယဘာဝတော သာမဂ္ဂီ သုခါတိ ဝုတ္တာ. ယထာ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပာဒေါ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၉၄). သမဂ္ဂါနဉ္စနုဂ္ဂဟောတိ သမဂ္ဂါနံ သာမဂ္ဂိအနုမောဒနေန အနုဂ္ဂဏှနံ သာမဂ္ဂိအနုရူပံ, ယထာ တေ သာမဂ္ဂိံ န ဝိဇဟန္တိ, တထာ ဂဟဏံ ဌပနံ အနုဗလပ္ပဒါနန္တိ အတ္ထော. သံဃံ သမဂ္ဂံ ကတွာနာတိ ဘိန္နံ သံဃံ ရာဇိပတ္တံ ဝါ သမဂ္ဂံ သဟိတံ ကတွာ. ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပမေဝ. သဂ္ဂမှိ မောဒတီတိ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ အညေ [Pg.68] ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝန္တော ဣစ္ဆိတနိပ္ဖတ္တိယာဝ မောဒတိ ပမောဒတိ လလတိ ကီဠတီတိ.

ในคาถา บทว่า สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี ความว่า ความสามัคคี ท่านเรียกว่าเป็นสุข เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุข เหมือนในประโยคว่า "สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท" (ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข). บทว่า สมคฺคานญฺจนุคฺคโห ความว่า การอนุเคราะห์คนผู้สามัคคีกันด้วยการอนุโมทนาความสามัคคีของเขา เป็นการสนับสนุนที่สมควรแก่ความสามัคคี อธิบายว่า การยึดถือ การตั้งมั่น การให้กำลังสนับสนุน เพื่อให้พวกเขาไม่ละทิ้งความสามัคคี. บทว่า สงฺฆํ สมคฺคํ กตฺวาน แปลว่า กระทำสงฆ์ที่แตกกันหรือร้าวรานกันให้สามัคคีพร้อมเพรียงกัน. บทว่า กปฺปํ ได้แก่ อายุของกัปนั่นเอง. บทว่า สคฺคมฺหิ โมทติ ความว่า ย่อมบันเทิงอยู่ในกามาวจรเทวโลก ครอบงำเทวดาอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ เสวยทิพยสุข ย่อมบันเทิง ร่าเริง เพลิดเพลิน เล่นอยู่ด้วยความสำเร็จตามความปรารถนาทีเดียว.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ပဒုဋ္ဌစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปทุฏฐจิตตสูตร

၂၀. ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယေဝ. ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ သန္နိသိန္နာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘အာဝုသော, ဣဓေကစ္စော ဗဟုံ ပုညကမ္မံ ကရောတိ, ဧကစ္စော ဗဟုံ ပါပကမ္မံ, ဧကစ္စော ဥဘယဝေါမိဿကံ ကရောတိ. တတ္ထ ဝေါမိဿကာရိနော ကီဒိသော အဘိသမ္ပရာယော’’တိ? အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂနွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဘိက္ခဝေ, မရဏာသန္နကာလေ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဒဿေန္တော ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ.

๒๐. เรื่องเกิดของสูตรที่ ๑๐ เป็นอย่างไร? คือเรื่องที่เกิดขึ้นนั่นเอง. ได้ยินว่า วันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกันในธรรมสภา ได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันว่า – “ดูก่อนอาวุโส ในโลกนี้ บุคคลบางคนทำบุญกรรมไว้มาก บางคนทำบาปกรรมไว้มาก บางคนทำกรรมทั้งสองระคนกันไป ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ที่ทำกรรมระคนกันไป มีสัมปรายภพเป็นอย่างไร?” ครั้งนั้น พระศาสดาเสด็จไปยังธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ เพื่อทรงแสดงว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใกล้จะตาย บุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง พึงหวังทุคติได้”

တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ ပဒေသံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉). ကတ္ထစိ သာသနံ ဥပါဒါယ ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃၉; အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တေ ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀). ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၁). ဣဓာပိ လောကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧကစ္စန္တိ ဧကံ, အညတရန္တိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလန္တိ သတ္တံ. သော ဟိ ယထာပစ္စယံ ကုသလာကုသလာနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ ပူရဏတော မရဏဝသေန ဂလနတော စ ပုဂ္ဂလောတိ ဝုစ္စတိ. ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ပဒေါသေန အာဃာတေန ဒုဋ္ဌစိတ္တံ. အထ ဝါ ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ဒေါသေန ရာဂါဒိနာ ပဒူသိတစိတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဧကစ္စန္တိ ဣဒံ ပဒုဋ္ဌစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝိသေသနံ. ယဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဒါယကကမ္မံ ဩကာသမကာသိ, သော တထာ ဝုတ္တော. ယဿ စ အကုသလပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ကုသလဝသေန ဩတာရေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ အာသန္နမရဏော. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗာကာရံ ဒဿေတိ. စေတသာတိ အတ္တနော စိတ္တေန စေတောပရိယဉာဏေန. စေတောတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ စိတ္တံ. ပရိစ္စာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဇာနာမိ[Pg.69]. နနု စ ယထာကမ္မုပဂဉာဏဿာယံ ဝိသယောတိ? သစ္စမေတံ, တဒါ ပဝတ္တမာနအကုသလစိတ္တဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ เป็นนิบาตในอรรถว่าประเทศ. นิบาตนั้น ในบางแห่ง ท่านกล่าวหมายถึงประเทศ ในประโยคเป็นต้นว่า “เมื่อเราผู้เป็นเทวดา ดำรงอยู่ ณ ที่นี้เอง” (ที.นิ. ๒/๓๖๙). ในบางแห่ง ท่านกล่าวหมายถึงพระศาสนา ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองมีอยู่ในศาสนานี้” (ม.นิ. ๑/๑๓๙; อํ.นิ. ๔/๒๔๑). ในบางแห่ง เป็นเพียงบทที่ใช้ให้เต็มความ ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนี้ เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้ว” (ม.นิ. ๑/๓๐). ในบางแห่ง ท่านกล่าวหมายถึงโลก ในประโยคเป็นต้นว่า “ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้” (อํ.นิ. ๓/๖๑). แม้ในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงโลกนั่นเอง. บทว่า เอกจฺจํ คือ คนหนึ่ง อธิบายว่า คนใดคนหนึ่ง. บทว่า ปุคฺคลํ คือ สัตว์. เพราะว่า สัตว์นั้น ท่านเรียกว่า บุคคล เพราะทำกุศลและอกุศลกับทั้งวิบากของกรรมนั้นๆ ให้เต็มตามปัจจัย และเพราะตกไปโดยอำนาจแห่งความตาย. บทว่า ปทุฏฺฐจิตฺตํ คือ จิตที่ถูกประทุษร้ายด้วยความประทุษร้าย คือความอาฆาต. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปทุฏฺฐจิตฺตํ คือ จิตที่ถูกประทุษร้ายด้วยโทษ คือราคะเป็นต้น. และในที่นี้ บทว่า เอกจฺจํ นี้ เป็นวิเสสนะของบุคคลผู้มีจิตถูกประทุษร้าย. เพราะว่า กรรมที่จะให้ปฏิสนธิของบุคคลใดได้โอกาสแล้ว บุคคลนั้นท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น. และบุคคลใดผู้ใกล้จะตายอย่างนี้ ไม่สามารถจะห้ามจิตจากความเป็นไปแห่งอกุศลแล้วน้อมไปโดยอำนาจแห่งกุศลได้. บทว่า เอวํ แสดงถึงอาการที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า เจตสา คือ ด้วยจิตของตน คือด้วยเจโตปริยญาณ. บทว่า เจโต คือ จิตของบุคคลนั้น. บทว่า ปริจฺจ คือ กำหนดรู้แล้วย่อมรู้ชัด. ก็เรื่องนี้เป็นวิสัยของยถากัมมูปคญาณมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง แต่ท่านกล่าวคำนี้โดยอำนาจแห่งอกุศลจิตที่กำลังเป็นไปอยู่ในขณะนั้น.

ဣမမှိ စာယံ သမယေတိ ဣမသ္မိံ ကာလေ, ဣမာယံ ဝါ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ, အယံ ပုဂ္ဂလော ဇဝနဝီထိယာ အပရဘာဂေ ကာလံ ကရေယျ စေတိ အတ္ထော. န ဟိ ဇဝနက္ခဏေ ကာလံကိရိယာ အတ္ထိ. ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေတိ ယထာ အာဘတံ ကိဉ္စိ အာဟရိတွာ ဌပိတံ, ဧဝံ အတ္တနော ကမ္မုနာ နိက္ခိတ္တော နိရယေ ဌပိတော ဧဝါတိ အတ္ထော. ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ.

บทว่า อิมมฺหิ จายํ สมเย คือ ในกาลนี้ หรือในความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยนี้ บุคคลนี้พึงทำกาละในส่วนหลังแห่งชวนวิถี ดังนี้เป็นความหมาย. เพราะว่า การทำกาละในขณะแห่งชวนะย่อมไม่มี. บทว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย คือ เหมือนของที่เขานำมาวางไว้แล้ว ฉันใด บุคคลก็ถูกกรรมของตนนำไปวางไว้ในนรก ฉันนั้น ดังนี้เป็นความหมาย. บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการสละอุปาทินนขันธ์. บทว่า ปรํ มรณา คือ ในการถือเอาขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า ปรํ มรณา คือ เบื้องหน้าแต่จุติ.

အပါယန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရယော ဟိ အယသင်္ခါတာ သုခါ အပေတောတိ အပါယော; သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ဝါ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတောတိပိ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ; ဒေါသဗဟုလတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိပိ ဒုဂ္ဂတိ. ဝိဝသာ နိပတန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနော, ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ နိပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယော. အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန တိရစ္ဆာနယောနိ ဝုစ္စတိ. တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော သုဂတိတော အပေတတ္တာ, န ဒုဂ္ဂတိ မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော. ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယော. သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ, န ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပါတတ္တာ. ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယော. သော ဟိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမုဿယေဟိ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ စ ဝုစ္စတိ. နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိအာဒိအနေကပ္ပကာရော နိရယောဝ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန သဗ္ဗပဒေဟိပိ နိရယောဝ ဝုတ္တော. ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ.

บทว่า อปายํ เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของนรกทั้งสิ้น. เพราะว่า นรกชื่อว่าอบาย เพราะปราศจากสุขที่เรียกว่า อยะ หรือชื่อว่าอบาย เพราะปราศจากความเจริญที่สมมติว่าเป็นบุญ อันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกข์. คติที่เป็นที่พึ่งแห่งทุกข์ ชื่อว่าทุคติ หรือคติที่เกิดจากกรรมอันชั่วร้าย เพราะมีความชั่วมาก จึงชื่อว่าทุคติ. ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมตกไปในที่นี้โดยปราศจากอำนาจ หรือผู้ที่กำลังพินาศ มีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย ย่อมตกไปในที่นี้ จึงชื่อว่าวินิบาต. ความเจริญที่ชื่อว่าอัสสาทะไม่มีในที่นี้ เพราะฉะนั้น โดยความหมายว่าปราศจากรสอร่อย จึงชื่อว่านิรยะ. อีกอย่างหนึ่ง โดยการถือเอาคำว่าอบาย ท่านหมายถึงดิรัจฉานโยนิ. เพราะว่า ดิรัจฉานโยนิเป็นอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่เป็นทุคติ เพราะมีพญานาคผู้มีศักดิ์ใหญ่เป็นต้นเกิดได้. โดยการถือเอาคำว่าทุคติ ท่านหมายถึงเปรตวิสัย. เพราะว่า เปรตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติและเป็นคติแห่งทุกข์ แต่ไม่เป็นวินิบาต เพราะไม่ตกต่ำเหมือนอสูร. โดยการถือเอาคำว่าวินิบาต ท่านหมายถึงอสูรกาย. เพราะว่า อสูรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติโดยความหมายที่กล่าวแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากกองสมบัติทั้งปวง. โดยการถือเอาคำว่านิรยะ ท่านหมายถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นหลายประเภทนั่นเอง. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงนรกเท่านั้นด้วยบททั้งหมด. บทว่า อุปปชฺชนฺติ คือ ย่อมถือเอาปฏิสนธิ.

ဂါထာသု ပဌမဂါထာ သင်္ဂီတိကာလေ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဌပိတာ. ဉတွာနာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ. ဉာဏပုဗ္ဗကဉှိ ဗျာကရဏံ. ဟေတုအတ္ထော ဝါ တွာ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ, ဇာနနဟေတူတိ အတ္ထော[Pg.70]. ဗုဒ္ဓေါ, ဘိက္ခူနံ သန္တိကေတိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ အတ္တနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ဧတံ ပရတော ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဝုစ္စမာနံ အတ္ထံ ဗျာကာသိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในบรรดาคาถาทั้งหลาย คาถาแรก พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้ในคราวทำสังคายนา. บทว่า ญตฺวาน เป็นปุพพกาลกิริยา. เพราะว่า การพยากรณ์มีญาณเป็นเบื้องหน้า. หรือ ตฺวา ศัพท์ มีอรรถว่าเป็นเหตุ เหมือนในประโยคว่า “เพราะเห็นราชสีห์ ความกลัวจึงเกิดขึ้น” อธิบายว่า เพราะการรู้เป็นเหตุ. บทว่า พุทฺโธ, ภิกฺขูนํ สนฺติเก คือ พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์เนื้อความนี้ ซึ่งจะกล่าวต่อไปด้วยคาถาสองคาถา แก่ภิกษุทั้งหลายในสำนักของพระองค์. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบ.

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

๓. วรรคที่ ๓

၁. ပသန္နစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปสันนจิตตสูตร

၂၁. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပသန္နစိတ္တန္တိ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ စ ပသန္နမာနသံ. သုဂတိန္တိ သုန္ဒရံ ဂတိံ, သုခဿ ဝါ ဂတိန္တိ သုဂတိံ. သဂ္ဂန္တိ ရူပါဒိသမ္ပတ္တီဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂန္တိ သဂ္ဂံ. လောကန္တိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပဖလာနိ, လုဇ္ဇနဋ္ဌေနေဝ ဝါ လောကံ. ဧတ္ထ စ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿဂတိပိ သင်္ဂယှတိ, သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိ ဧဝ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ปสนฺนจิตฺตํ คือ มีใจเลื่อมใสด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัยและศรัทธาในกรรมและผลของกรรม. บทว่า สุคตึ คือ คติอันงาม หรือคติแห่งสุข จึงชื่อว่าสุคติ. บทว่า สคฺคํ คือ เลิศอย่างยิ่งด้วยสมบัติมีรูปเป็นต้น จึงชื่อว่าสวรรค์. บทว่า โลกํ คือ ผลแห่งบุญและบาปย่อมปรากฏในที่นี้ หรือโดยความหมายว่าย่อยยับไปนั่นเอง จึงชื่อว่าโลก. และในที่นี้ โดยการถือเอาคำว่าสุคติ ย่อมสงเคราะห์ถึงมนุสสคติด้วย, โดยการถือเอาคำว่าสวรรค์ ย่อมหมายถึงเทวคติเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วข้างต้นนั่นเอง.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑ จบ.

၂. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเมตตสูตร

၂၂. ဒုတိယေ မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနန္တိ ဧတ္ထ မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ပုညသဒ္ဒေါ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၈၀) ပုညဖလေ အာဂတော. ‘‘အဝိဇ္ဇာဂတောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ပုညဉ္စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ကာမရူပါဝစရသုစရိတေ. ‘‘ပုညူပဂံ ဘဝတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု သုဂတိဝိသေသဘူတေ ဥပပတ္တိဘဝေ. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၆၀; အ. နိ. ၈.၃၆) ကုသလစေတနာယံ. ဣဓ ပန တေဘူမကကုသလဓမ္မေ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာယိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဘယံ ဉာဏဘယံ, သာရဇ္ဇဘယန္တိ. တတ္ထ ‘‘ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ[Pg.71], တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၃၃) အာဂတံ ဉာဏဘယံ. ‘‘အဟုဒေဝ ဘယံ, အဟု ဆမ္ဘိတတ္တံ, အဟု လောမဟံသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၈) အာဂတံ သာရဇ္ဇဘယံ. ဣဓာပိ သာရဇ္ဇဘယမေဝ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဒီဃရတ္တံ ကာယဝစီသံယမော ဝတ္တပဋိဝတ္တပူရဏံ ဧကာသနံ, ဧကသေယျံ, ဣန္ဒြိယဒမော, ဓုတဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဟော, သတိသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ဧဝမာဒီနိ ယာနိ ဘိက္ခုနာ, နိရန္တရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ ပုညာနိ, တေဟိ မာ ဘာယိတ္ထ, မာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိတ္ထ, ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဿ ဥပရောဓဘယေန သမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသုခဒါယကေဟိ ပုညေဟိ မာ ဘာယိတ္ထာတိ. နိဿက္ကေ ဟိ ဣဒံ သာမိဝစနံ.

๒๒. ในคาถาที่ ๒ บทว่า มา ภิกฺขเว ปุญฺญานํ ดังนี้ บทว่า มา เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ ศัพท์ว่า บุญ มาในอรรถผลบุญ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่สมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญขึ้นอย่างนี้” มาในอรรถสุจริตอันเป็นไปในกามภพและรูปภพ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้อันอวิชชาครอบงำแล้วนี้ หากปรุงแต่งบุญสังขาร” มาในอรรถอุปปัตติภพอันเป็นสุคติวิเศษ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “วิญญาณย่อมเข้าถึงบุญ” มาในอรรถกุศลเจตนา ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุเหล่านี้มี ๓ อย่าง คือ ทานมัยบุญกิริยาวัตถุ สีลมัยบุญกิริยาวัตถุ ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุ” แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกุศลธรรมในภูมิ ๓ ในบทว่า ภายิตฺถ นี้ ภัยมี ๒ อย่าง คือ ญาณภัย และสารัชชภัย ในภัย ๒ อย่างนั้น ภัยที่มาในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เทวดาเหล่าใด มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานอันสูงเป็นเวลานาน แม้เทวดาเหล่านั้น ครั้นได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้ง” ชื่อว่าญาณภัย ภัยที่มาในพระบาลีเป็นต้นว่า “ได้มีความกลัว ได้มีความหวาดเสียว ได้มีความขนพองสยองเกล้า” ชื่อว่าสารัชชภัย แม้ในที่นี้ ก็หมายถึงสารัชชภัยนั่นเอง อธิบายความในที่นี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าได้กลัวบุญทั้งหลายที่ภิกษุพึงให้เป็นไปเนืองๆ ตลอดกาลนาน มีอาทิคือ การสำรวมกายวาจา การบำเพ็ญวัตรและปฏิวัตรให้บริบูรณ์ การนั่งในอาสนะเดียว การนอนในที่นอนเดียว การสำรวมอินทรีย์ การข่มจิตด้วยธุดงคธรรม สติสัมปชัญญะ การปรารภความเพียรโดยนัยแห่งการประกอบกรรมฐาน อย่าได้กลัว อย่าได้ถึงความกลัวความสะดุ้งต่อบุญเหล่านั้น เพราะกลัวว่าจะขัดขวางความสุขในปัจจุบันธรรม ซึ่งบุญเหล่านั้นเป็นเหตุให้เกิดความสุขในสัมปรายภพและพระนิพพาน จริงอยู่ คำนี้เป็นคำสั่งที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้

ဣဒါနိ တတော အဘာယိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခသဒ္ဒေါ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပာဒေါ, သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၉၄) သုခမူလေ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) သုခါရမ္မဏေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၅) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခေါ ပုညဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၈) သုခဟေတုမှိ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၀၄; မ. နိ. ၂.၂၁၅) နိဗ္ဗာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၅) သုခဝေဒနာယံ. ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃; ဣတိဝု. ၅၃) ဥပေက္ခာဝေဒနာယံ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၈၉) ဣဋ္ဌသုခေ. ‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာန’’န္တိအာဒီသု (ပေဋကော. ၂၃) သုခဝိပါကေ. ဣဓာပိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌဿာတိအာဒီသု ဧသိတဗ္ဗတော အနိဋ္ဌပဋိက္ခေပတော စ ဣဋ္ဌဿ, ကမနီယတော မနသ္မိဉ္စ ကမနတော ပဝိသနတော ကန္တဿ, ပိယာယိတဗ္ဗတော သန္တပ္ပနတော စ ပိယဿ, မာနနီယတော မနဿ ပဝဍ္ဎနတော စ မနာပဿာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ‘‘ပုညာနီ’’တိ ယဒိဒံ ဝစနံ, ဧတံ သုခဿ ဣဋ္ဌဿ ဝိပါကဿ အဓိဝစနံ နာမံ, သုခမေဝ တံ [Pg.72] ယဒိဒံ ပုညန္တိ ဖလေန ကာရဏဿ အဘေဒူပစာရံ ဝဒတိ. တေန ကတူပစိတာနံ ပုညာနံ အဝဿံဘာဝိဖလံ သုတွာ အပ္ပမတ္တေန သက္ကစ္စံ ပုညာနိ ကာတဗ္ဗာနီတိ ပုညကိရိယာယံ နိယောဇေတိ, အာဒရဉ္စ နေသံ တတ္ထ ဥပ္ပာဒေတိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุในความที่บุญไม่ควรกลัว จึงตรัสคำมีอาทิว่า สุขสฺเสตํ ในบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า สุข มาในอรรถมูลแห่งสุข ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข ความสิ้นราคะในโลกเป็นสุข” มาในอรรถสุขอารมณ์ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนมหานามะ เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข เข้าถึงสุข หยั่งลงสู่สุข” มาในอรรถสถานที่อันเป็นปัจจัยแห่งสุข ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์เป็นสุขเพียงใด อันบุคคลไม่อาจบรรลุได้ง่ายด้วยคำพูดเพียงเท่านั้น” มาในอรรถเหตุแห่งสุข ในพระบาลีเป็นต้นว่า “การสั่งสมบุญนำสุขมาให้” มาในอรรถความไม่เบียดเบียน ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน” มาในอรรถพระนิพพาน ในพระบาลีเป็นต้นว่า “พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” มาในอรรถสุขเวทนา ในพระบาลีเป็นต้นว่า “เพราะละสุขได้” มาในอรรถอุเบกขาเวทนา ในพระบาลีเป็นต้นว่า “อทุกขมสุขเวทนาอันสงบ ท่านเรียกว่าสุข” มาในอรรถสุขที่น่าปรารถนา ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนาแม้ทั้งสอง เรากล่าวแล้วโดยปริยาย คือ สุขเวทนาและทุกขเวทนา” มาในอรรถสุขวิบาก ในพระบาลีเป็นต้นว่า “วิบากแห่งบุญเป็นสุข” แม้ในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงอิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา) นั่นเอง ในบทว่า อิฏฺฐสฺส เป็นต้น พึงทราบความว่า ชื่อว่า อิฏฐะ เพราะเป็นสิ่งที่บุคคลพึงแสวงหา และเพราะปฏิเสธสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา, ชื่อว่า กันตะ เพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่ และเพราะเข้าไปสู่ใจ, ชื่อว่า ปิยะ เพราะเป็นสิ่งที่น่ารัก และเพราะทำให้เอิบอิ่ม, ชื่อว่า มนาปะ เพราะเป็นสิ่งที่น่าพอใจ และเพราะทำให้ใจเจริญ บทว่า ยทิทํ ปุญฺญานิ ความว่า คำใดที่กล่าวว่า "บุญทั้งหลาย" คำนั้นเป็นชื่อ เป็นคำเรียกวิบากอันเป็นสุขที่น่าปรารถนา, สิ่งใดเป็นบุญ สิ่งนั้นก็คือความสุขนั่นเอง ดังนี้ เป็นการกล่าวโดยอเภโทปจาร (การใช้อุปมาโดยไม่ให้แตกต่างกัน) ระหว่างเหตุกับผล เพราะเหตุนั้น เมื่อได้ฟังว่าบุญที่ได้ทำและสั่งสมไว้มีผลที่จะเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงทรงชักนำให้ทำบุญด้วยความไม่ประมาทโดยเคารพ และทรงทำให้เกิดความเอื้อเฟื้อในบุญเหล่านั้น

ဣဒါနိ အတ္တနာ သုနေတ္တကာလေ ကတေန ပုညကမ္မေန ဒီဃရတ္တံ ပစ္စနုဘူတံ ဘဝန္တရပဋိစ္ဆန္နံ ဥဠာရတမံ ပုညဝိပါကံ ဥဒါဟရိတွာ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိဇာနာမီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာမိ, ပစ္စက္ခတော ဗုဇ္ဈာမိ. ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ. ပုညာနန္တိ ဒါနာဒိကုသလဓမ္မာနံ. သတ္တ ဝဿာနီတိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ. မေတ္တစိတ္တန္တိ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ, သိနိယှတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ, ဟိတူပသံဟာရရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ, သိနေဟာသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တစိတ္တံ. ဘာဝေတွာတိ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ, စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တောတိ မေတ္တာသမာဓိံ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ စေဝ ဝဍ္ဎေတွာ စ. သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သတ္တ မဟာကပ္ပေ. သံဝဋ္ဋ-ဝိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိ-ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိနောပိ ဂဟိတာ. ဣမံ လောကန္တိ ကာမလောကံ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ. သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ ဝိနဿမာနေတိ အတ္ထော. ‘‘သံဝတ္တမာနေ သုဒ’’န္တိ စ ပဌန္တိ. ကပ္ပေတိ ကာလေ. ကပ္ပသီသေန ဟိ ကာလော ဝုတ္တော. ကာလေ ခီယမာနေ ကပ္ပောပိ ခီယတေဝ. ယထာဟ –

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยกวิบากแห่งบุญอันโอฬารยิ่ง ซึ่งถูกภพอื่นปกปิดไว้ อันพระองค์ได้เสวยมาแล้วสิ้นกาลนาน ด้วยบุญกรรมที่ทรงทำไว้ในกาลแห่งพระองค์ทรงพระนามว่าสุเนตตะ มาแสดงเนื้อความนั้นให้ปรากฏ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมรู้อยู่” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิชานามิ ความว่า เรารู้ด้วยญาณอันวิเศษ คือรู้แจ้งด้วยตนเอง. บทว่า ทีฆรตฺตํ ได้แก่ สิ้นกาลนาน. บทว่า ปุญฺญานํ ได้แก่ แห่งกุศลธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น. บทว่า สตฺต วสฺสานิ ได้แก่ ๗ ปี. บทว่า เมตฺตจิตฺตํ อธิบายว่า ธรรมชาติใดย่อมรักใคร่ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่าเมตตา ความว่า ย่อมสนิทเสน่หา. หรือว่า ธรรมชาติใดย่อมมีในมิตร หรือเป็นความประพฤติของมิตร ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่าเมตตา. แต่โดยลักษณะเป็นต้น เมตตามีความประพฤติโดยอาการเกื้อกูลเป็นลักษณะ มีการน้อมนำประโยชน์เข้าไปให้เป็นกิจ มีการระงับความอาฆาตเป็นผลปรากฏ มีการเห็นความเป็นผู้น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลายเป็นเหตุใกล้. ความสงบแห่งพยาบาทเป็นสมบัติของเมตตานั้น ความเกิดขึ้นแห่งความรักใคร่เป็นวิบัติ. เมตตานั้นมีอยู่แก่ผู้นี้ ฉะนั้น ผู้นี้ชื่อว่ามีจิตเมตตา. บทว่า ภาเวตฺวา ความว่า ยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้เกิดแล้วและให้เจริญแล้ว, สมาธิอันท่านกล่าวไว้โดยความเป็นประธานแห่งจิต ฉะนั้น จึงหมายถึง ยังเมตตาสมาธิ คือเมตตาพรหมวิหารให้เกิดแล้วและให้เจริญแล้ว. บทว่า สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป ได้แก่ ๗ มหากัป. จริงอยู่ แม้สังวัฏฏัฏฐายีกัปและวิวัฏฏัฏฐายีกัป ก็เป็นอันท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาสังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปนั่นเอง. บทว่า อิมํ โลกํ ได้แก่ กามโลก. บทว่า สํวฏฺฏมาเน สุทํ ความว่า เมื่อโลกกำลังพินาศ. บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า เมื่อกำลังพินาศ. บางทีก็อ่านว่า “สํวฏฺฏมาเน สุท”. บทว่า กปฺเป ได้แก่ ในกาล. จริงอยู่ กาลท่านกล่าวไว้โดยความเป็นประธานแห่งกัป. เมื่อกาลสิ้นไป แม้กัปก็ย่อมสิ้นไปทีเดียว. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ကာလော ဃသတိ ဘူတာနိ, သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀);

“กาลเวลาย่อมกินสรรพสัตว์ พร้อมทั้งตัวเอง” (ชา. ๑.๒.๑๙๐);

‘‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဇောသံဝဋ္ဋဝသေနေတ္ထ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဘဿရူပဂေါတိ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ ဥပဂစ္ဆာမီတိ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ. ဝိဝဋ္ဋမာနေတိ သဏ္ဌဟမာနေ, ဇာယမာနေတိ အတ္ထော. သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမီတိ ကဿစိ သတ္တဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တဿ အဘာဝတော သုညံ, ယံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသင်္ခါတံ ဗြဟ္မဝိမာနံ အာဒိတော နိဗ္ဗတ္တံ, တံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇာမိ ဥပေမိ. ဗြဟ္မာတိ ကာမာဝစရသတ္တေဟိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန တထာ တထာ ဗြူဟိတဂုဏတာယ ဗြဟ္မဝိဟာရတော နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌေန စ ဗြဟ္မာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတေဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ. တတော ဧဝ တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတတ္တာ [Pg.73] အဘိဘူ. တေဟိ ကေနစိ ဂုဏေန န အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒသောတိ ဒဿနသီလော, သော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဒဿနသမတ္ထော, အဘိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော. သေသဗြဟ္မာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝနာဗလေန အတ္တနော စိတ္တဉ္စ မမ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ ဟောမီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပိ သမာနော တထာ သတ္တဟိတံ အတ္တနော ပါရမိပရိပူရဏဉ္စ ဩလောကေန္တော တာသု ဧဝ ဒွီသု ဈာနဘူမီသု နိကန္တိံ ဥပ္ပာဒေတွာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အပရာပရံ သံသရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝဿာနိ…ပေ… ဝသဝတ္တီ’’တိ.

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “เราย่อมเป็นผู้เข้าถึงอาภัสสรพรหมโลก” ฉะนั้น พึงทราบความตั้งขึ้นแห่งกัปในที่นี้โดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏ. บทว่า อาภสฺสรูปโค ความว่า เราย่อมเข้าถึงอาภัสสรพรหมโลกโดยการถือปฏิสนธิในพรหมโลกนั้น ฉะนั้น เราจึงชื่อว่าเป็นผู้เข้าถึงอาภัสสรพรหมโลก. บทว่า วิวฏฺฏมาเน ความว่า เมื่อโลกกำลังตั้งขึ้น คือกำลังเกิด. บทว่า สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ ความว่า เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า เพราะไม่มีสัตว์ตนใดตนหนึ่งเกิดในที่นั้น, พรหมวิมานใดอันนับเนื่องในปฐมฌานภูมิ เกิดขึ้นก่อน, เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานนั้นโดยการถือปฏิสนธิ. ชื่อว่าพรหม เพราะเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ในกามวจร, เพราะมีคุณอันพอกพูนแล้วอย่างนั้นๆ และเพราะเกิดจากพรหมวิหาร. ชื่อว่ามหาพรหม เพราะเป็นผู้ใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาและพรหมปุโรหิต. ชื่อว่าอภิภู เพราะครอบงำพรหมเหล่านั้นตั้งอยู่. ชื่อว่าอนภิภูโต เพราะไม่ถูกพรหมเหล่านั้นครอบงำด้วยคุณอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. บทว่า ทโส ได้แก่ ผู้มีปกติเห็น, ท่านผู้สามารถเห็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ความว่า เราย่อมเห็นสิ่งที่พึงเห็นด้วยอภิญญาณ. พึงประกอบความว่า เราย่อมเป็นผู้ยังจิตของตนและจิตของพรหมที่เหลือให้เป็นไปในอำนาจด้วยกำลังแห่งการเจริญอิทธิบาท ฉะนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์แม้จะเป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ ก็ตาม แต่เมื่อทรงเล็งเห็นประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและความบริบูรณ์แห่งบารมีของพระองค์อย่างนั้น จึงทรงยังความพอพระทัยให้เกิดขึ้นในฌานภูมิทั้งสองนั้นเท่านั้น แล้วทรงท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่โดยอำนาจแห่งเมตตาพรหมวิหาร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ตลอด ๗ ปี... (เป็นต้น)... เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป” ดังนี้.

ဧဝံ ဘဂဝါ ရူပါဝစရပုညဿ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ကာမာဝစရပုညဿာပိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သက္ကော အဟောသိန္တိ ဆတ္တိံသ ဝါရေ အညတ္ထ အနုပပဇ္ဇိတွာ နိရန္တရံ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တာဝတိံသဒေဝရာဇာ အဟောသိ. ရာဇာ အဟောသိန္တိအာဒီသု စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ စတူဟိ စ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ. စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ, စတူဟိ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ ဝတ္တတိ, တေဟိ စ ပရံ ဝတ္တေတိ, ပရဟိတာယ စ ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ. ရာဇာတိ စေတ္ထ သာမညံ, စက္ကဝတ္တီတိ ဝိသေသံ. ဓမ္မေန စရတီတိ ဓမ္မိကော. ဉာယေန သမေန ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မေနေဝ ရဇ္ဇံ လဘိတွာ ရာဇာ ဇာတောတိ ဓမ္မရာဇာ. ပရဟိတဓမ္မစရဏေန ဝါ ဓမ္မိကော, အတ္တဟိတဓမ္မစရဏေန ဓမ္မရာဇာ, စတုရန္တာယ ဣဿရောတိ စာတုရန္တော, စတုသမုဒ္ဒန္တာယ စတုဗ္ဗိဓဒီပဝိဘူသိတာယ စ ပထဝိယာ ဣဿရောတိ အတ္ထော. အဇ္ဈတ္တံ ကောပါဒိပစ္စတ္ထိကေ, ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗရာဇာနော အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဝိဇေသီတိ ဝိဇိတာဝီ. ဇနပဒေ ထာဝရဘာဝံ ဓုဝဘာဝံ ပတ္တော, န သက္ကာ ကေနစိ တတော စာလေတုံ ဇနပဒေါ ဝါ တမှိ ထာဝရိယပ္ပတ္တော အနုယုတ္တော သကမ္မနိရတော အစလော အသမ္ပဝေဓီတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประกาศความที่วิบากแห่งรูปาวจรบุญเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่วิบากแห่งกามาวจรบุญเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่เช่นกัน จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เป็นท้าวสักกะ ๓๖ ครั้ง” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สกฺโก อโหสึ ความว่า ได้เป็นท้าวสักกะจอมเทวราชในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ๓๖ ครั้ง ติดต่อกันโดยไม่ไปเกิดในที่อื่น. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ราชา อโหสึ อธิบายว่า ผู้ใดย่อมยังโลกให้ยินดีด้วยอัจฉริยธรรม ๔ ประการ และสังคหวัตถุ ๔ ประการ ฉะนั้น ผู้นั้นชื่อว่าราชา. ผู้ใดย่อมยังจักรรัตนะให้เป็นไป, ย่อมเป็นไปด้วยสมบัติจักร ๔ ประการ, ย่อมยังผู้อื่นให้เป็นไปได้ด้วยสมบัติจักรเหล่านั้น, และการหมุนไปแห่งอิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นมีอยู่แก่ผู้นั้น ฉะนั้น ผู้นั้นชื่อว่าจักรพรรดิ. ในที่นี้ บทว่า ราชา เป็นคำสามัญ, บทว่า จกฺกวตฺตี เป็นคำพิเศษ. ผู้ใดย่อมประพฤติโดยธรรม ฉะนั้น ผู้นั้นชื่อว่าธัมมิโก (ผู้ทรงธรรม). ความว่า ย่อมเป็นไปโดยนัยอันสม่ำเสมอ. ผู้ใดได้ราชสมบัติโดยธรรมนั่นเองแล้วเกิดเป็นพระราชา ฉะนั้น ผู้นั้นชื่อว่าธัมมราชา (พระราชาผู้ทรงธรรม). หรือชื่อว่าธัมมิโก เพราะประพฤติธรรมเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ชื่อว่าธัมมราชา เพราะประพฤติธรรมเพื่อประโยชน์ตน, ชื่อว่าจาตุรันโต เพราะเป็นใหญ่ในทิศทั้งสี่. ความว่า เป็นใหญ่ในแผ่นดินอันมีมหาสมุทรสี่เป็นที่สุด และประดับด้วยทวีปทั้งสี่. ชื่อว่าวิชิตาวี เพราะทรงชนะข้าศึกภายในมีโกธะเป็นต้น และพระราชาทั้งปวงภายนอกได้โดยไม่ต้องใช้อาชญาและศัสตรา. ชื่อว่าชนปทัฏฐาวริยัปปัตโต เพราะถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีชนบทอันมั่นคง คือถึงความแน่นอน, ใครๆ ไม่สามารถจะให้เคลื่อนจากที่นั้นได้ หรือชนบทในพระองค์นั้นถึงแล้วซึ่งความมั่นคง คือเป็นผู้ขวนขวาย ประกอบในกิจของตน ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน.

စက္ကရတနံ, ဟတ္ထိရတနံ, အဿရတနံ, မဏိရတနံ, ဣတ္ထိရတနံ, ဂဟပတိရတနံ, ပရိဏာယကရတနန္တိ ဣမေဟိ သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမုပေတောတိ သတ္တရတနသမန္နာဂတော. တေသု ဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ စက္ကရတနေန အဇိတံ ဇိနာတိ, ဟတ္ထိအဿရတနေဟိ ဝိဇိတေ သုခေနေဝ အနုဝိစရတိ, ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ, သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခမနုဘဝတိ. ပဌမေန စဿ ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ[Pg.74], ပစ္ဆိမေန မန္တသတ္တိယောဂေါ, ဟတ္ထိအဿဂဟပတိရတနေဟိ ပဘူသတ္တိယောဂေါ သုပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ, ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ. သော ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ ပရိဘောဂသုခမနုဘဝတိ, သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခံ. ဝိသေသတော စဿ ပုရိမာနိ တီဏိ အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ, မဇ္ဈိမာနိ အလောဘကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန, ပစ္ဆိမမေကံ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပဒေသရဇ္ဇဿာတိ ခုဒ္ဒကရဇ္ဇဿ.

ชื่อว่า สัตตรตนสมันนาคโต เพราะประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะ. จริงอยู่ ในรัตนะเหล่านั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงชนะดินแดนที่ยังมิได้ทรงชนะด้วยจักรรัตนะ ย่อมเสด็จประพาสไปในดินแดนที่ทรงชนะแล้วโดยสุขสบายด้วยหัตถิรัตนะและอัสสรัตนะ ย่อมทรงรักษาดินแดนที่ทรงชนะแล้วด้วยปริณายกรัตนะ ย่อมทรงเสวยอุปโภคสุขด้วยรัตนะที่เหลือ. ด้วยรัตนะประการแรก ย่อมมีการประกอบด้วยอุสสาหสัตติของพระองค์ ด้วยรัตนะประการสุดท้าย ย่อมมีการประกอบด้วยมันตสัตติ ด้วยหัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ และคหปติรัตนะ ย่อมมีการประกอบด้วยปภุสัตติบริบูรณ์ดี ด้วยอิตถีรัตนะและมณีรัตนะ เป็นผลแห่งการประกอบด้วยสัตติ ๓ ประการ. พระองค์ย่อมทรงเสวยปริโภคสุขด้วยอิตถีรัตนะและมณีรัตนะ ย่อมทรงเสวยอุปโภคสุขด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยพิเศษ พึงทราบว่า รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล รัตนะ ๓ ประการท่ามกลางย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล รัตนะประการสุดท้ายอย่างเดียวย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล. คำว่า ปเทสรัชชัสสะ ได้แก่ แห่งแว่นแคว้นเล็กๆ.

ဧတဒဟောသီတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယော ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္ဆိမေ စက္ကဝတ္တိကာလေ ဧတံ ‘‘ကိဿ နု ခေါ မေ ဣဒံ ကမ္မဿ ဖလ’’န္တိအာဒိကံ အဟောသိ. သဗ္ဗတ္ထကမေဝ တသ္မိံ တသ္မိမ္ပိ ဘဝေ ဧတဒဟောသိယေဝ. တတ္ထာယံ စက္ကဝတ္တိကာလဝသေန ယောဇနာ. ဧဝံမဟိဒ္ဓိကောတိ မဏိရတနဟတ္ထိရတနာဒိပ္ပမုခါယ ကောသဝါဟနသမ္ပတ္တိယာ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တိယာ စ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော. ဧဝံမဟာနုဘာဝေါတိ စက္ကရတနာဒိသမန္နာဂမေန ကဿစိပိ ပီဠံ အကရောန္တောဝ သဗ္ဗရာဇူဟိ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတသာသနဝေဟာသဂမနာဒီဟိ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ. ဒါနဿာတိ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဿ. ဒမဿာတိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယဒမနဿ စေဝ သမာဓာနဝသေန ရာဂါဒိကိလေသဒမနဿ စ. သံယမဿာတိ ကာယဝစီသံယမဿ. တတ္ထ ယံ သမာဓာနဝသေန ကိလေသဒမနံ, တံ ဘာဝနာမယံ ပုညံ, တဉ္စ ခေါ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘူတံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တသ္မိဉ္စ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန ဒုဝိဓေ ယံ အပ္ပနာပ္ပတ္တံ, တေနဿ ယထာဝုတ္တာသု ဒွီသု ဈာနဘူမီသု ဥပပတ္တိ အဟောသိ. ဣတရေန တိဝိဓေနာပိ ယထာရဟံ ပတ္တစက္ကဝတ္တိအာဒိဘာဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า เอตทโหสิ ความว่า เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิทรงพิจารณาสมบัติของพระองค์ในกาลสุดท้ายแห่งความเป็นจักรพรรดิ ได้มีความคิดดังนี้เป็นต้นว่า “หนอ นี่เป็นผลแห่งกรรมอะไรของเรา”. คำว่า เอตทโหสิ นี้มีในภพนั้นๆ ทุกแห่งทีเดียว. ในข้อนั้น นี่คือการประกอบความตามสมัยแห่งความเป็นจักรพรรดิ. ชื่อว่า เอวํมหิทธิโก เพราะมีความถึงพร้อมแห่งคลังและพาหนะ มีมณีรัตนะและหัตถิรัตนะเป็นต้นเป็นประธาน และเพราะมีความถึงพร้อมแห่งความเป็นใหญ่ในชนบท. ชื่อว่า เอวํมหานุภาโว เพราะการประกอบด้วยจักรรัตนะเป็นต้น ไม่ทรงกระทำการเบียดเบียนใครๆ เลย มีพระบรมราชโองการอันพระราชาทั้งปวงทรงรับไว้ด้วยเศียรเกล้า และเสด็จไปในอากาศได้เป็นต้น. คำว่า ทานัสสะ ได้แก่ การบริจาคทานวัตถุมีข้าวเป็นต้น. คำว่า ทมัสสะ ได้แก่ การฝึกอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นด้วย และการข่มกิเลสมีราคะเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งสมาธิด้วย. คำว่า สํยมัสสะ ได้แก่ การสำรวมกายและวาจา. ในข้อนั้น การข่มกิเลสด้วยอำนาจแห่งสมาธิใด การข่มกิเลสนั้นเป็นบุญสำเร็จด้วยภาวนา และบุญนั้นในที่นี้ประสงค์เอาเมตตาพรหมวิหาร. ในพรหมวิหารนั้นมี ๒ อย่างโดยความต่างแห่งอุปจาระและอัปปนา พรหมวิหารใดถึงอัปปนา ด้วยพรหมวิหารนั้น การอุบัติในฌานภูมิ ๒ ภูมิ ตามที่กล่าวแล้วได้มีแก่พระองค์. พึงทราบว่า ด้วยบุญ ๓ อย่างนอกนี้ พระองค์ย่อมถึงความเป็นจักรพรรดิเป็นต้นตามสมควร.

ဣတိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ကာယသက္ခိ ကတွာ ပုညာနံ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဂါထာဗန္ဓေန ဒဿေန္တော ‘‘ပုညမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုညမေဝ သော သိက္ခေယျာတိ ယော အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော, သော ပုညဖလနိဗ္ဗတ္တနတော, အတ္တနော သန္တာနံ ပုနနတော စ ‘‘ပုည’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ တိဝိဓံ ကုသလမေဝ သိက္ခေယျ နိဝေသေယျ ဥပစိနေယျ ပသဝေယျာတိ အတ္ထော. အာယတဂ္ဂန္တိ ဝိပုလဖလတာယ ဥဠာရဖလတာယ အာယတဂ္ဂံ, ပိယမနာပဖလတာယ ဝါ အာယတိံ ဥတ္တမန္တိ အာယတဂ္ဂံ, အာယေန ဝါ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပ္ပစ္စယေန ဥဠာရတမေန အဂ္ဂန္တိ အာယတဂ္ဂံ[Pg.75]. တကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ အာယေန ပုညဖလေန အဂ္ဂံ ပဓာနန္တိ အာယတဂ္ဂံ. တတော ဧဝ သုခုဒြယံ သုခဝိပါကန္တိ အတ္ထော.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์ให้เป็นกายสักขี ประกาศความที่วิบากแห่งบุญเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละโดยร้อยกรองเป็นคาถา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุญฺญเมว. ในบทเหล่านั้น ความว่า กุลบุตรใดผู้มุ่งประโยชน์ กุลบุตรนั้นพึงศึกษา คือ พึงตั้งใจ พึงสั่งสม พึงสร้างสม ซึ่งกุศล ๓ อย่าง อันได้ชื่อว่า “บุญ” เพราะทำให้เกิดผลแห่งบุญ และเพราะชำระสันดานของตน. ชื่อว่า อายตัคคํ เพราะมีผลไพบูลย์ มีผลประเสริฐ. หรือชื่อว่า อายตัคคํ เพราะเป็นสิ่งสูงสุดในภายหน้า เนื่องจากมีผลเป็นที่รักที่พอใจ. หรือชื่อว่า อายตัคคํ เพราะเป็นสิ่งเลิศอย่างยิ่งด้วยเหตุ คือ ปัจจัยมีโยนิโสมนสิการเป็นต้น. ต-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อายตัคคํ เพราะเป็นสิ่งประเสริฐ เป็นใหญ่ด้วยผล คือ ผลแห่งบุญ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงมีความหมายว่า มีสุขเป็นผล มีสุขเป็นวิบาก.

ကတမံ ပန တံ ပုညံ, ကထဉ္စ နံ သိက္ခေယျာတိ အာဟ ‘‘ဒါနဉ္စ သမစရိယဉ္စ, မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝယေ’’တိ. တတ္ထ သမစရိယန္တိ ကာယဝိသမာဒီနိ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယသမာဒိစရိတံ, သုဝိသုဒ္ဓံ သီလန္တိ အတ္ထော. ဘာဝယေတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒေယျ ဝဍ္ဎေယျ. ဧတေ ဓမ္မေတိ ဧတေ ဒါနာဒိကေ သုစရိတဓမ္မေ. သုခသမုဒ္ဒယေတိ သုခါနိသံသေ, အာနိသံသဖလမ္ပိ နေသံ သုခမေဝါတိ ဒဿေတိ. အဗျာပဇ္ဇံ သုခံ လောကန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဇံ နိဒ္ဒုက္ခံ, ပရပီဠာဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဈာနသမာပတ္တိဝသေန သုခဗဟုလတ္တာ သုခံ, ဧကန္တသုခဉ္စ ဗြဟ္မလောကံ ဈာနပုညာနံ, ဣတရပုညာနံ ပန တဒညံ သမ္ပတ္တိဘဝသင်္ခါတံ သုခံ လောကံ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော ဥပပဇ္ဇတိ ဥပေတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ.

ก็บุญนั้นเป็นไฉน และพึงศึกษาบุญนั้นอย่างไร? จึงตรัสว่า “ทานญฺจ สมจริยญฺจ, เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาวเย”. ในบทเหล่านั้น คำว่า สมจริยํ ความว่า การประพฤติสม่ำเสมอทางกาย คือ ศีลอันบริสุทธิ์ดี โดยเว้นกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า ภาวเย ความว่า พึงให้เกิดขึ้น พึงให้เจริญในสันดานของตน. บทว่า เอเต ธมฺเม ความว่า ธรรมที่เป็นสุจริตเหล่านี้ มีทานเป็นต้น. บทว่า สุขสมุทฺทยે ความว่า มีสุขเป็นอานิสงส์, ทรงแสดงว่า แม้ผลที่เป็นอานิสงส์ของธรรมเหล่านั้นก็เป็นสุขนั่นเอง. บทว่า อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกํ ความว่า โลกที่ไม่มีความเบียดเบียน คือ ไม่มีทุกข์ เพราะปราศจากความเบียดเบียนมีกามฉันทะเป็นต้น ส่วนการไม่มีการเบียดเบียนผู้อื่นนั้น ไม่ต้องพูดถึง. ชื่อว่า สุขํ เพราะมีความสุขมากด้วยอำนาจแห่งฌานสมาบัติ. บัณฑิตผู้มีปัญญา ย่อมเข้าถึงพรหมโลกอันเป็นสุขโดยส่วนเดียว ซึ่งเป็นผลแห่งฌานบุญ, ส่วนบุญอื่นๆ ย่อมเข้าถึงโลกที่เป็นสุข อันเรียกว่า สัมปัตติภพ นอกเหนือจากพรหมโลกนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรและคาถาเหล่านี้ ทรงกล่าวถึงวัฏฏสมบัติเท่านั้น.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๒ จบ.

၃. ဥဘယတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอุภยัตถสูตร

၂၃. တတိယေ ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော စ ဝဍ္ဎိတော စ. ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော. အတ္ထောတိ ဟိတံ. တဉှိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. သမဓိဂယှ တိဋ္ဌတီတိ သမ္မာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဝိဇဟိတွာ ဝတ္တတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္တဘာဝေါ, ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ, ဣဓလောကပရိယာပန္နန္တိ အတ္ထော. သမ္ပရာယိကန္တိ ဓမ္မဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော, ပရလောကော, သမ္ပရာယေ ဘဝံ သမ္ပရာယိကံ, ပရလောကပရိယာပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภาวิโต ความว่า ให้เกิดขึ้นแล้วและให้เจริญแล้ว. บทว่า พหุลีกโต ความว่า กระทำให้มาก คือ กระทำบ่อยๆ. บทว่า อตฺโถ ความว่า ประโยชน์. จริงอยู่ ประโยชน์นั้นเรียกว่า อัตถะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเข้าถึง. บทว่า สมธิคยฺห ติฏฺฐติ ความว่า ยึดถือไว้โดยชอบ ไม่ละทิ้ง เป็นไปอยู่. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกํ ความว่า อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม, ประโยชน์ที่เกิดในทิฏฐธรรม ชื่อว่า ทิฏฐธรรมิกะ, ความว่า ประโยชน์อันเนื่องอยู่ในโลกนี้. บทว่า สมฺปรายิกํ ความว่า โลกหน้าชื่อว่า สัมปรายะ เพราะเป็นที่อันสัตว์จะพึงไปถึงโดยธรรม, ประโยชน์ที่เกิดในสัมปรายะ ชื่อว่า สัมปรายิกะ, เป็นอันกล่าวว่า ประโยชน์อันเนื่องอยู่ในโลกหน้า.

ကော ပနေသ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော နာမ အတ္ထော, ကော ဝါ သမ္ပရာယိကောတိ? သင်္ခေပေန တာဝ ယံ ဣဓလောကသုခံ, ယဉ္စေတရဟိ ဣဓလောကသုခါဝဟံ, အယံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော. သေယျထိဒံ – ဂဟဋ္ဌာနံ တာဝ ဣဓ ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တူပကရဏံ, အနာကုလကမ္မန္တတာ, အာရောဂျသံဝိဓာနံ, ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာယောဂဝိဟိတာနိ သိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာနိ သင်္ဂဟိတပရိဇနတာတိ ဧဝမာဒိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ယေ ဣမေ ဇီဝိတပရိက္ခာရာ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ. တေသံ အကိစ္ဆလာဘော, တတ္ထ စ သင်္ခါယ ပဋိသေဝနာ[Pg.76], သင်္ခါယ ပရိဝဇ္ဇနာ, ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ, အပ္ပိစ္ဆတာ, သန္တုဋ္ဌိ, ပဝိဝေကော, အသံသဂ္ဂေါတိ ဧဝမာဒိ. ပတိရူပဒေသဝါသသပ္ပုရိသူပနိဿယသဒ္ဓမ္မဿဝနယောနိသောမနသိကာရာဒယော ပန ဥဘယေသံ သာဓာရဏာ ဥဘယာနုရူပါ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ก็ประโยชน์ในปัจจุบันที่ชื่อว่า ทิฏฐธัมมิกัตถะ คืออะไร หรือประโยชน์ในสัมปรายภพที่ชื่อว่า สัมปรายิกัตถะ คืออะไร? โดยย่อก่อน ประโยชน์ในปัจจุบันคือสุขในโลกนี้ และสิ่งที่เป็นเหตุนำมาซึ่งสุขในโลกนี้ในบัดนี้. ประโยชน์นั้นเป็นไฉน? คือ สำหรับคฤหัสถ์ก่อน ได้แก่ ทรัพย์สมบัติและเครื่องอุปโภคบริโภคใดๆ ในโลกนี้, การงานที่ไม่ยุ่งเหยิง, การมีสุขภาพดี, ศิลปวิทยาและวิชาความรู้ต่างๆ ที่เกิดจากการกระทำที่บริสุทธิ์, การมีบริวารที่สงเคราะห์ไว้อย่างดี เป็นต้น. ส่วนสำหรับบรรพชิต ได้แก่ ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตเหล่านี้ คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. การได้ปัจจัยเหล่านั้นมาโดยไม่ลำบาก, การพิจารณาใช้สอย และการพิจารณาหลีกเลี่ยงในปัจจัยเหล่านั้น, การกระทำที่บริสุทธิ์, ความมักน้อย, ความสันโดษ, ความสงัด, ความไม่คลุกคลี เป็นต้น. ส่วนการอยู่ในประเทศอันสมควร, การคบหาสัตบุรุษ, การฟังพระสัทธรรม, การทำไว้ในใจโดยแยบคาย เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นประโยชน์ทั่วไปแก่ทั้งสองฝ่ายและสมควรแก่ทั้งสองฝ่าย.

အပ္ပမာဒေါတိ ဧတ္ထ အပ္ပမာဒေါ ပမာဒပ္ပဋိပက္ခတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကော ပနေသ ပမာဒေါ နာမ? ပမဇ္ဇနာကာရော. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

ในคำว่า อัปปมาทะ (ความไม่ประมาท) นั้น พึงทราบว่า ความไม่ประมาทเป็นธรรมตรงกันข้ามกับความประมาท. ก็ความประมาทนี้คืออะไร? คืออาการที่ประมาท. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမော ပမာဒေါ? ကာယဒုစ္စရိတေ ဝါ ဝစီဒုစ္စရိတေ ဝါ မနောဒုစ္စရိတေ ဝါ ပဉ္စသု ဝါ ကာမဂုဏေသု စိတ္တဿ ဝေါဿဂ္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂါနုပ္ပာဒနံ ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသက္ကစ္စကိရိယတာ အသာတစ္စကိရိယတာ အနဋ္ဌိတကိရိယတာ ဩလီနဝုတ္တိတာ နိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ နိက္ခိတ္တဓုရတာ အနာသေဝနာ အဘာဝနာ အဗဟုလီကမ္မံ အနဓိဋ္ဌာနံ အနနုယောဂေါပမာဒေါ. ယော ဧဝရူပေါ ပမာဒေါ ပမဇ္ဇနာ ပမဇ္ဇိတတ္တံ. အယံ ဝုစ္စတိ ပမာဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၄၆).

ในธรรมเหล่านั้น ความประมาทเป็นไฉน? คือ การปล่อยจิต การสละจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต หรือมโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕, หรือความไม่กระทำโดยเคารพ ความไม่กระทำติดต่อ ความไม่กระทำมั่นคง ความมีใจท้อถอย การทอดฉันทะ การทอดธุระ การไม่เสพ การไม่เจริญ การไม่ทำให้มาก การไม่ตั้งมั่น การไม่ประกอบเนืองๆ ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย. ความประมาท อาการที่ประมาท ความเป็นผู้ประมาทเห็นปานนี้ใด. นี้เรียกว่า ความประมาท.

တသ္မာ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပမာဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထတော ဟိ သော သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော, နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိယာ ဧတံ နာမံ. အပရေ ပန ‘‘သတိသမ္ပဇညယောဂေန ပဝတ္တာ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ.

เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความไม่ประมาทเป็นธรรมตรงกันข้ามกับความประมาทที่กล่าวแล้ว. โดยอรรถแล้ว ความไม่ประมาทนั้นคือความไม่ปราศจากสติ เป็นชื่อของสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อรูปขันธ์ ๔ ที่เป็นไปพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ ชื่อว่าความไม่ประมาท'.

‘‘ဘာဝိတော ဗဟူလီကတော’’တိ ဝုတ္တံ, ကထံ ပနာယံ အပ္ပမာဒေါ ဘာဝေတဗ္ဗောတိ? န အပ္ပမာဒဘာဝနာ နာမ ဝိသုံ ဧကဘာဝနာ အတ္ထိ. ယာ ဟိ ကာစိ ပုညကိရိယာ ကုသလကိရိယာ, သဗ္ဗာ သာ အပ္ပမာဒဘာဝနာတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိသေသတော ပန ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ သရဏဂမနံ ကာယိကဝါစသိကသံဝရဉ္စ ဥပါဒါယ သဗ္ဗာ သီလဘာဝနာ, သဗ္ဗာ သမာဓိဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ပညာဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ကုသလဘာဝနာ, အနဝဇ္ဇဘာဝနာ, အပ္ပမာဒဘာဝနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဟိ ဣဒံ မဟန္တံ အတ္ထံ ဒီပေတိ, မဟန္တံ အတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ. သကလမ္ပိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဟရိတွာ အပ္ပမာဒပဒဿ အတ္ထံ ကတွာ ကထေန္တော ဓမ္မကထိကော ‘‘အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ? အပ္ပမာဒပဒဿ မဟန္တဘာဝတော. တထာ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကုသိနာရာယံ ယမကသာလာနမန္တရေ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ နိပန္နော အဘိသမ္ဗောဓိတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စစတ္တာလီသာယ ဝဿေသု အတ္တနာ ဘာသိတံ ဓမ္မံ [Pg.77] ဧကေန ပဒေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော – ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ ဩဝါဒမဒါသိ. တထာ စ ဝုတ္တံ –

มีคำกล่าวว่า 'อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว' ก็ความไม่ประมาทนี้ อันบุคคลพึงเจริญอย่างไร? การเจริญความไม่ประมาทโดยเฉพาะนั้นไม่มี. ด้วยว่า กุศลกรรมหรือบุญกิริยาใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นการเจริญความไม่ประมาทนั่นเอง. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พึงทราบว่า การเจริญศีลทั้งปวง การเจริญสมาธิทั้งปวง การเจริญปัญญาทั้งปวง การเจริญกุศลทั้งปวง การเจริญธรรมที่ไม่มีโทษทั้งปวง อาศัยการถึงสรณะและการสำรวมทางกายและวาจาซึ่งเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ (ความพ้นจากวัฏฏะ) ล้วนเป็นการเจริญความไม่ประมาท. จริงอยู่ คำว่า 'อัปปมาทะ' นี้ ย่อมแสดงถึงอรรถอันยิ่งใหญ่ ย่อมรวบรวมอรรถอันยิ่งใหญ่ไว้. ธรรมกถึกผู้นำพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกทั้งสิ้นมาอธิบายความหมายของบทว่าอัปปมาทะอยู่ ไม่พึงถูกกล่าวว่า 'ก้าวล่วงไปด้วยความไม่รู้จักพอ'. เพราะเหตุไร? เพราะความที่บทว่าอัปปมาทะมีความหมายยิ่งใหญ่. ดังที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อทรงบรรทมในเวลาปรินิพพาน ณ ระหว่างต้นสาละคู่ ในกรุงกุสินารา ทรงรวบรวมธรรมที่พระองค์ตรัสไว้ตลอด ๔๕ พรรษา นับแต่ตรัสรู้ด้วยบทเดียว แสดงว่า 'ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด' ดังนี้ ได้ประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลาย. และมีคำตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနံ ပဒဇာတာနိ, သဗ္ဗာနိ တာနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ, ဟတ္ထိပဒံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ ယဒိဒံ မဟန္တဋ္ဌေန; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေတေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ, အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၀).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์บกเหล่าใดเหล่าหนึ่งทั้งหมด ย่อมรวมลงในรอยเท้าช้าง รอยเท้าช้างบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งรอยเท้าเหล่านั้น เพราะความที่มันใหญ่ ฉันใด, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งทั้งหมดนั้น มีความไม่ประมาทเป็นมูล มีความไม่ประมาทเป็นที่ประชุมลง ความไม่ประมาทบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น ฉันนั้น.

ဂါထာသု အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တီတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယာသု အပ္ပမာဒံ အပ္ပမဇ္ဇနံ ပဏ္ဍိတာ သပ္ပညာ ဗုဒ္ဓါဒယော ပသံသန္တိ, ဝဏ္ဏေန္တိ ထောမေန္တိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော. ကေ ပန တေ ဥဘော အတ္ထာတိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော, ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော’’တိ, ဧဝမေတ္ထ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓာပိ ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထောတိ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ ‘‘အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ, အနာကုလာ စ ကမ္မန္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ကသိဂေါရက္ခာဒိဝိဓိနာ လဒ္ဓဗ္ဗော အတ္ထော, ပဗ္ဗဇိတဿ ပန အဝိပ္ပဋိသာရာဒိအတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကောတိ ပန ဥဘယေသမ္ပိ ဓမ္မစရိယာဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဒုဝိဓဿပိ အတ္ထဿ ဟိတဿ ပဋိလာဘာ, လဒ္ဓဗ္ဗေန သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော, လာဘော. သမယော ဧဝ အဘိသမယော, အဘိမုခဘာဝေန ဝါ သမယော အဘိသမယောတိ ဧဝမေတ္ထ အဘိသမယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရော. တတိယေန စေတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေန ပရမတ္ထဿ နိဗ္ဗာနဿာပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ. ဂါထာယံ ပန ဝိဝဋ္ဋဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

ในคาถาทั้งหลาย มีคำว่า 'บัณฑิตย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท' คือ บัณฑิตผู้มีปัญญา มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมสรรเสริญ ยกย่อง สดุดีความไม่ประมาท คือความไม่มัวเมาในบุญกิริยามีทานเป็นต้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่า บัณฑิตผู้ไม่ประมาท ย่อมบรรลุประโยชน์ทั้งสอง. ประโยชน์ทั้งสองนั้นคืออะไร? ท่านกล่าวว่า 'ประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ' พึงทราบการเชื่อมบทในที่นี้อย่างนี้. ในที่นี้ก็เช่นกัน ประโยชน์ในปัจจุบันสำหรับคฤหัสถ์ ได้แก่ประโยชน์ที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า 'กรรมไม่มีโทษ และการงานไม่ยุ่งเหยิง' ส่วนสำหรับบรรพชิต พึงทราบว่าได้แก่ประโยชน์มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น. ส่วนประโยชน์ในสัมปรายภพ พึงทราบว่าได้แก่การประพฤติธรรมของคนทั้งสองฝ่ายนั่นเอง. บทว่า 'อัตถาภิสมยา' (เพื่อบรรลุประโยชน์) คือ เพื่อการได้ประโยชน์เกื้อกูลทั้งสองอย่าง. คำว่า 'สมโย' คือ การมาถึง การบรรลุ การประชุมพร้อมกับสิ่งที่พึงได้ คือ ลาภ. สมโย นั่นแหละคือ อภิสมโย หรือ อภิสมโย คือ สมโย ในความหมายว่า การบรรลุซึ่งหน้า พึงทราบคำว่า อภิสมโย ในที่นี้อย่างนี้. ชื่อว่า 'ธีโร' (ผู้มีปัญญา) เพราะประกอบด้วยธิติ (ความเพียร). และพึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'อัตถะ' ศัพท์ที่สามในที่นี้ ย่อมสงเคราะห์ถึงปรมัตถประโยชน์คือนิพพานด้วย. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่าย. ดังนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏสมบัติเท่านั้น. แต่ในคาถา พึงเห็นการสงเคราะห์ถึงวิวัฏฏะด้วย. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ, ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ;

အပ္ပမတ္တာ န မီယန္တိ, ယေ ပမတ္တာ ယထာ မတာ.

ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ, ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย; ผู้ไม่ประมาท ย่อมไม่ตาย, ส่วนผู้ประมาท เป็นเหมือนคนตายแล้ว.

‘‘ဧဝံ ဝိသေသတော ဉတွာ, အပ္ပမာဒမှိ ပဏ္ဍိတာ;

အပ္ပမာဒေ ပမောဒန္တိ, အရိယာနံ ဂေါစရေ ရတာ.

บัณฑิตทั้งหลาย ทราบความข้อนี้โดยพิเศษแล้ว ตั้งมั่นในความไม่ประมาท; ย่อมบันเทิงในความไม่ประมาท ยินดีในธรรมอันเป็นโคจรของพระอริยเจ้า.

‘‘တေ [Pg.78] ဈာယိနော သာတတိကာ, နိစ္စံ ဒဠှပရက္ကမာ;

ဖုသန္တိ ဓီရာ နိဗ္ဗာနံ, ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၁-၂၃);

บัณฑิตเหล่านั้น เป็นผู้เพ่งพินิจ มีความเพียรติดต่อ มีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์; เป็นผู้มีปัญญา ย่อมบรรลุนิพพาน อันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า.

တသ္မာ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိ ဧတ္ထ လောကုတ္တရတ္ထဝသေနပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

เพราะเหตุนั้น ในคำว่า ‘อฏฺฐาภิสมยา’ นี้ พึงทราบความหมายแม้โดยนัยแห่งโลกุตรธรรมด้วย

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบแล้ว

၄. အဋ္ဌိပုဉ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัฏฐิปุญชสูตร

၂၄. စတုတ္ထေ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလောတိ အယံ ဝေါဟာရကထာ. ဗုဒ္ဓဿ ဟိ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဒေသနာ သမ္မုတိဒေသနာ စ ပရမတ္ထဒေသနာ စာတိ. တတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော, သတ္တော, ဣတ္ထီ, ပုရိသော, ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော, ဒေဝေါ, မာရော’’တိ ဧဝရူပါ သမ္မုတိဒေသနာ. ‘‘အနိစ္စံ, ဒုက္ခံ, အနတ္တာ, ခန္ဓာ, ဓာတု, အာယတနာ, သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧဝရူပါ ပရမတ္ထဒေသနာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ယေ သမ္မုတိဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ, နေသံ သမ္မုတိဒေသနံ ဒေသေတိ. ယေ ပန ပရမတ္ထဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ, တေသံ ပရမတ္ထဒေသနံ ဒေသေတိ.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ ในคำว่า เอกปุคฺคลสฺส นี้ คำว่า ปุคฺคโล เป็นโวหารกถา จริงอยู่ เทศนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้ามี ๒ อย่าง คือ สมมุติเทศนา และปรมัตถเทศนา ในเทศนา ๒ อย่างนั้น เทศนาเห็นปานนี้ว่า 'บุคคล, สัตว์, หญิง, ชาย, กษัตริย์, พราหมณ์, เทวดา, มาร' เป็นสมมุติเทศนา เทศนาเห็นปานนี้ว่า 'อนิจจัง, ทุกขัง, อนัตตา, ขันธ์, ธาตุ, อายตนะ, สติปัฏฐาน' เป็นปรมัตถเทศนา ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสมมุติเทศนาแก่ชนเหล่าใด ผู้สามารถบรรลุคุณวิเศษได้เพราะฟังเทศนาโดยนัยแห่งสมมุติ ส่วนชนเหล่าใดสามารถบรรลุคุณวิเศษได้เพราะฟังเทศนาโดยนัยแห่งปรมัตถ์ พระองค์ก็ทรงแสดงปรมัตถเทศนาแก่ชนเหล่านั้น

တတ္ထာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ဒေသဘာသာကုသလော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ အတ္ထသံဝဏ္ဏနကော အာစရိယော ယေ ဒမိဠဘာသာယ ဝုတ္တေ အတ္ထံ ဇာနန္တိ, တေသံ ဒမိဠဘာသာယ အာစိက္ခတိ. ယေ အန္ဓကဘာသာဒီသု အညတရာယ, တေသံ တာယ တာယ ဘာသာယ. ဧဝံ တေ မာဏဝကာ ဆေကံ ဗျတ္တံ အာစရိယမာဂမ္မ ခိပ္ပမေဝ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. တတ္ထ အာစရိယော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, တယော ဝေဒါ ဝိယ ကထေတဗ္ဗဘာဝေ ဌိတာနိ တီဏိ ပိဋကာနိ, ဒေသဘာသာကောသလ္လမိဝ သမ္မုတိပရမတ္ထကောသလ္လံ, နာနာဒေသဘာသာ မာဏဝကာ ဝိယ သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထာ ဝေနေယျာ, အာစရိယဿ ဒမိဠဘာသာဒိအာစိက္ခနံ ဝိယ ဘဂဝတော သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဟ စေတ္ထ –

ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้: เปรียบเหมือนอาจารย์ผู้ฉลาดในภาษาของประเทศต่างๆ ผู้พรรณนาเนื้อความแห่งพระเวททั้งสาม ย่อมบอกเนื้อความแก่มาณพเหล่าใดที่เข้าใจความหมายเมื่อกล่าวด้วยภาษาทมิฬ ด้วยภาษาทมิฬ แก่มาณพเหล่าใดที่เข้าใจด้วยภาษาอันธกะเป็นต้นภาษาใดภาษาหนึ่ง ก็บอกด้วยภาษานั้นๆ ด้วยวิธีนี้ มาณพเหล่านั้นอาศัยอาจารย์ผู้ฉลาดปราดเปรื่อง ย่อมเรียนรู้ศิลปะได้โดยฉับพลัน ในอุปมานั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเปรียบเหมือนอาจารย์, พระไตรปิฎกที่ตั้งอยู่ในฐานะที่พึงกล่าว เปรียบเหมือนพระเวททั้งสาม, ความฉลาดในสมมุติและปรมัตถ์เปรียบเหมือนความฉลาดในภาษาของประเทศต่างๆ, เวไนยสัตว์ผู้สามารถตรัสรู้ได้โดยนัยแห่งสมมุติและปรมัตถ์เปรียบเหมือนมาณพผู้ใช้ภาษาของประเทศต่างๆ, และเทศนาโดยนัยแห่งสมมุติและปรมัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเปรียบเหมือนการบอกด้วยภาษาทมิฬเป็นต้นของอาจารย์ และในเรื่องนี้ มีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော;

သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ, တတိယံ နူပလဗ္ဘတိ.

“พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าวาทีทั้งหลาย ได้ตรัสสัจจะไว้ ๒ อย่าง คือ สมมุติสัจจะและปรมัตถสัจจะ, สัจจะที่ ๓ ย่อมไม่มี

‘‘သင်္ကေတဝစနံ [Pg.79] သစ္စံ, လောကသမ္မုတိကာရဏာ;

ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စံ, ဓမ္မာနံ ဘူတကာရဏာ.

“คำพูดที่เป็นสัญลักษณ์เป็นสัจจะ เพราะเป็นเหตุแห่งสมมุติของโลก; คำพูดที่เป็นปรมัตถ์เป็นสัจจะ เพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย

‘‘တသ္မာ ဝေါဟာရကုသလဿ, လောကနာထဿ သတ္ထုနော;

သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿ, မုသာဝါဒေါ န ဇာယတီ’’တိ.

“เพราะเหตุนั้น เมื่อพระศาสดาผู้เป็นที่พึ่งของโลก ผู้ทรงฉลาดในโวหาร ตรัสโดยใช้สมมุติโวหาร มุสาวาทย่อมไม่เกิดขึ้น” ดังนี้

အပိစ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ – ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ, ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထံ, ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ,, အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထံ, ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ, လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထံ, စာတိ. ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ – ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ဣတ္ထီ ဟိရိယတိ ဩတ္တပ္ပတိ, ပုရိသော, ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော, ဒေဝေါ, မာရော’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปุคคลกถาด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ เพื่อแสดงหิริโอตตัปปะ, เพื่อแสดงกรรมัสสกตา, เพื่อแสดงปุริสการะส่วนตน, เพื่อแสดงอนันตริยกรรม, เพื่อแสดงพรหมวิหาร, เพื่อแสดงปุพเพนิวาสานุสติ, เพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา, และเพื่อไม่ละเลยโลกสมมุติ จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว' มหาชนย่อมไม่เข้าใจ ย่อมถึงความหลงใหล หรือกลายเป็นปฏิปักษ์ว่า 'อะไรกันนี่ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ละอาย เกรงกลัว ชื่อว่าอะไร?' แต่เมื่อกล่าวว่า 'หญิงละอาย เกรงกลัว, ชาย, กษัตริย์, พราหมณ์, เทวดา, มาร' ดังนี้ เขาย่อมเข้าใจ ไม่ถึงความหลงใหล ไม่กลายเป็นปฏิปักษ์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสปุคคลกถาเพื่อแสดงหิริโอตตัปปะ

‘‘ခန္ဓာ ကမ္မဿကာ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

แม้เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์ ธาตุ อายตนะ มีกรรมเป็นของตน' ก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสปุคคลกถาแม้เพื่อแสดงกรรมัสสกตา

‘‘ဝေဠုဝနာဒယော မဟာဝိဟာရာ ခန္ဓေဟိ ကာရာပိတာ, ဓာတူဟိ အာယတနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ‘‘ခန္ဓာ မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, ပိတရံ, အရဟန္တံ, ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ, သံဃဘေဒကမ္မံ ကရောန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ခန္ဓာ မေတ္တာယန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ဘဂဝါ ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထဉ္စ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

แม้เมื่อกล่าวว่า 'มหาวิหารทั้งหลายมีวัดเวฬุวันเป็นต้น อันขันธ์ ธาตุ อายตนะให้สร้างขึ้น' ก็มีนัยเดียวกันนี้ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์ปลงพระชนม์ชีพพระมารดา พระบิดา พระอรหันต์, กระทำกรรมคือทำพระโลหิตให้ห้อ, กระทำกรรมคือทำสงฆ์ให้แตกกัน, ธาตุ อายตนะ' ก็มีนัยเดียวกันนี้ แม้เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์เจริญเมตตา, ธาตุ อายตนะ' ก็มีนัยเดียวกันนี้ แม้เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์ระลึกถึงบุพเพนิวาส, ธาตุ อายตนะ' ก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสปุคคลกถาเพื่อแสดงปุริสการะส่วนตน เพื่อแสดงอนันตริยกรรม เพื่อแสดงพรหมวิหาร และเพื่อแสดงปุพเพนิวาสานุสติ

‘‘ခန္ဓာ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓာ ဓာတုယော အာယတနာနိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ပုဂ္ဂလာ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

แม้เมื่อกล่าวว่า 'ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน' มหาชนย่อมไม่เข้าใจ ย่อมถึงความหลงใหล หรือกลายเป็นปฏิปักษ์ว่า 'อะไรกันนี่ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รับทาน ชื่อว่าอะไร?' แต่เมื่อกล่าวว่า 'บุคคลย่อมรับ' ดังนี้ เขาย่อมเข้าใจ ไม่ถึงความหลงใหล ไม่กลายเป็นปฏิปักษ์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสปุคคลกถาเพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา

လောကသမ္မုတိဉ္စ [Pg.80] ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော န ပဇဟန္တိ, လောကသမညာယ လောကနိရုတ္တိယာ လောကာဘိလာပေ ဌိတာယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. တသ္မာ ဘဂဝါ လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. သော ဣဓာပိ လောကဝေါဟာရဝသေန ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

และพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมไม่ทรงละเลยโลกสมมุติ แต่ทรงตั้งอยู่ในบัญญัติของโลก ในภาษาของโลก ในคำพูดของโลก แล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสปุคคลกถาแม้เพื่อไม่ละเลยโลกสมมุติ พระองค์นั้น แม้ในที่นี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความที่พึงแสดงโดยนัยแห่งโลกโวหาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เอกปุคฺคลสฺส'

တတ္ထ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧကသတ္တဿ. ကပ္ပန္တိ မဟာကပ္ပံ. ယဒိပိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ, ယတ္ထ ပန သတ္တာနံ သန္ဓာဝနံ သံသရဏံ သမ္ဘဝတိ, တဿ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ. အဋ္ဌိကင်္ကလောတိ အဋ္ဌိဘာဂေါ. ‘‘အဋ္ဌိခလော’’တိပိ ပဌန္တိ, အဋ္ဌိသဉ္စယောတိ အတ္ထော. အဋ္ဌိပုဉ္ဇောတိ အဋ္ဌိသမူဟော. အဋ္ဌိရာသီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ကေစိ ပန ‘‘ကဋိပ္ပမာဏတော ဟေဋ္ဌာ သမူဟော ကင်္ကလော နာမ, တတော ဥပရိ ယာဝ တာလပ္ပမာဏံ ပုဉ္ဇော, တတော ဥပရိ ရာသီ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ တေသံ မတိမတ္တံ. သဗ္ဗမေတံ သမူဟဿေဝ ပရိယာယဝစနံ ဝေပုလ္လဿေဝ ဥပမာဘာဝေန အာဟဋတ္တာ.

ในคำเหล่านั้น คำว่า เอกปุคฺคลสฺส ได้แก่ ของสัตว์หนึ่ง คำว่า กปฺปํ ได้แก่ มหากัป แม้ว่าคำนี้จะเป็นอุปโยควิภัตติในอัจจันตสังโยค แต่พึงถือเอาโดยนัยแห่งกาลที่การแล่นไป การท่องเที่ยวไปของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีได้ คำว่า อฏฺฐิกงฺกโล ได้แก่ ส่วนแห่งกระดูก บางแห่งก็อ่านว่า 'อฏฺฐิขโล' ความว่า กองกระดูก คำว่า อฏฺฐิปุญฺโช ได้แก่ กองกระดูก คำว่า อฏฺฐิราสิ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง แต่บางพวกกล่าวว่า 'กองที่ต่ำกว่าประมาณสะเอวลงมาชื่อว่า กังกล, ที่สูงขึ้นไปกว่านั้นจนถึงประมาณต้นตาลชื่อว่า ปุญชะ, ที่สูงขึ้นไปกว่านั้นชื่อว่า ราสิ' นั่นเป็นเพียงมติของพวกเขา ทั้งหมดนี้เป็นคำไวพจน์ของคำว่ากองนั่นเอง เพราะถูกนำมาโดยความเป็นอุปมาแห่งความไพบูลย์

သစေ သံဟာရကော အဿာတိ အဝိပ္ပကိရဏဝသေန သံဟရိတွာ ဌပေတာ ကောစိ ယဒိ သိယာတိ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝဒတိ. သမ္ဘတဉ္စ န ဝိနဿေယျာတိ တထာ ကေနစိ သမ္ဘတဉ္စ တံ အဋ္ဌိကင်္ကလံ အန္တရဓာနာဘာဝေန ပူတိဘူတံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဉ္စ အဟုတွာ သစေ န ဝိနဿေယျာတိ ပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဝဒတိ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဧကဿ သတ္တဿ ကမ္မကိလေသေဟိ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ဧကံ မဟာကပ္ပံ သန္ဓာဝန္တဿ သံသရန္တဿ ဧဝံ မဟာအဋ္ဌိသဉ္စယော ဘဝေယျ, အာရောဟပရိဏာဟေဟိ ယတ္တကောယံ ဝေပုလ္လပဗ္ဗတော. သစေ ပနဿ ကောစိ သံဟရိတွာ ဌပေတာ ဘဝေယျ, သမ္ဘတဉ္စ တံ သစေ အဝိနဿန္တံ တိဋ္ဌေယျာတိ. အယဉ္စ နယော နိဗ္ဗုတပ္ပဒီပေ ဝိယ ဘိဇ္ဇနသဘာဝေ ကဠေဝရနိက္ခေပရဟိတေ ဩပပါတိကတ္တဘာဝေ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနဋ္ဌိကေ စ ခုဒ္ဒကတ္တဘာဝေ ဝဇ္ဇေတွာ ဝုတ္တော. ကေစိ ပန ‘‘ပရိကပ္ပနဝသေန ဣမဿ နယဿ အာဟဋတ္တာ တေသမ္ပိ ယဒိ သိယာ အဋ္ဌိကင်္ကလော, တေနာပိ သဟေဝ အယံ အဋ္ဌိပုဉ္ဇပရိမာဏော ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘‘နယိဒမေဝံ လဗ္ဘမာနဿေဝ အဋ္ဌိပုဉ္ဇဿ ဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဣမဿ ပရိမာဏဿ ဝုတ္တတာ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ.

คำว่า "ถ้าจะมีผู้รวบรวม" เป็นการกล่าวโดยปริกัป (โดยสมมติ) ว่า "ถ้าจะมีใครสักคนรวบรวมไว้โดยไม่ให้กระจัดกระจาย" คำว่า "และสิ่งที่รวบรวมไว้แล้วนั้นไม่พึงพินาศไป" เป็นการกล่าวโดยปริกัปเช่นกันว่า "ถ้าโครงกระดูกที่ใครคนหนึ่งรวบรวมไว้อย่างนั้น ไม่สาบสูญ ไม่เน่าเปื่อย และไม่ย่อยยับเป็นผุยผงแล้ว ไม่พึงพินาศไป" อธิบายความในเรื่องนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย กองกระดูกใหญ่ของสัตว์คนหนึ่งผู้แล่นไป ท่องเที่ยวไปตลอดมหากัปหนึ่ง ด้วยอำนาจกรรมและกิเลสที่ทำให้เกิดภพแล้วภพเล่า พึงมีประมาณเท่าภูเขาเวปุลละนี้ ทั้งโดยสูงและโดยกว้าง ถ้าจะมีใครสักคนรวบรวมกระดูกของสัตว์นั้นไว้ และสิ่งที่รวบรวมไว้นั้นพึงตั้งอยู่โดยไม่พินาศไป" นัยนี้ท่านกล่าวเว้นอัตภาพของโอปปาติกะผู้ไม่มีการทอดทิ้งซากศพ มีสภาวะแตกสลายดุจประทีปที่ดับไป และเว้นอัตภาพที่ไม่มีกระดูกโดยประการทั้งปวงและอัตภาพที่เล็ก อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เพราะนัยนี้ท่านนำมากล่าวโดยปริกัป แม้โครงกระดูกของสัตว์เหล่านั้นถ้าพึงมี ปริมาณกองกระดูกนี้ท่านก็กล่าวรวมกับโครงกระดูกนั้นด้วย" แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะปริมาณนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงกำหนดด้วยพระสัพพัญญุตญาณตามกองกระดูกที่พึงหาได้เท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ"

ဂါထာသု [Pg.81] မဟေသိနာတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသီ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ‘‘ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ စ ဘဂဝါ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ အတ္တာနံ အညံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေတိ. ဝေပုလ္လောတိ ရာဇဂဟံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေသု ပဉ္စသု ပဗ္ဗတေသု ဝိပုလဘာဝတော ဝေပုလ္လောတိ လဒ္ဓနာမော. တတော ဧဝ မဟာ, ဌိတဒိသာဘာဂဝသေန ဥတ္တရော ဂိဇ္ဈကူဋဿ. ဂိရိဗ္ဗဇေတိ ဂိရိဗ္ဗဇပုရနာမကဿ ရာဇဂဟဿ သမီပေ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า "พระมเหสี" ความว่า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้น ชื่อว่ามเหสี ได้แก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และบทว่า "พระมเหสีตรัสดังนี้" พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งว่าเป็นผู้อื่น เหมือนในพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตประกอบด้วยทศพลญาณ" บทว่า "ภูเขาเวปุลละ" ได้ชื่อว่าเวปุลละ เพราะมีความไพศาล ในบรรดาภูเขา ๕ ลูกที่ตั้งล้อมกรุงราชคฤห์ เพราะเหตุนั้นจึงใหญ่ โดยส่วนแห่งทิศที่ตั้งอยู่ คืออยู่ทางทิศเหนือของภูเขาคิชฌกูฏ บทว่า "ที่ภูเขาคิริพพชะ" ความว่า ใกล้กรุงราชคฤห์อันมีชื่อว่าเมืองคิริพพชะ

ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္တကေနာပိ ကာလေန အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အပရိညာတဝတ္ထုကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အယမီဒိသီ ကဋသိဝဍ္ဎနာ’’တိ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေသံ အရိယသစ္စာနံ အနနုဗောဓာ အပ္ပဋိဝေဓာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဧဝံ ကဋသိဝဍ္ဎနာ, တာနိ အရိယသစ္စာနိ ဒိဋ္ဌဝတော အရိယပုဂ္ဂလဿ အယံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယတော စ အရိယသစ္စာနီ’’တိအာဒိမာဟ.

ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโทษในวัฏฏะว่า "ปุถุชนผู้ยังตัดมูลแห่งภพไม่ได้ ผู้ยังไม่กำหนดรู้วัตถุ ย่อมมีการพอกพูนซากศพเช่นนี้ แม้ด้วยกาลเพียงเท่านี้" บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่า การพอกพูนซากศพนี้ย่อมไม่มีแก่พระอริยบุคคลผู้เห็นอริยสัจเหล่านั้นแล้ว อันเป็นอริยสัจที่อันธปุถุชนมีการพอกพูนซากศพเช่นนี้ เพราะไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยโต จ อริยสจฺจานิ" (ก็เมื่อใดบุคคลเห็นอริยสัจทั้งหลาย)

တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ. အရိယသစ္စာနီတိ အရဏီယတော အရိယာနိ, အဝိတထဘာဝေန သစ္စာနိ စာတိ အရိယသစ္စာနိ, အရိယဘာဝကရာနိ ဝါ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ, အရိယေဟိ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနိ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ. အထ ဝါ အရိယဿ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ. သဒေဝကေန ဟိ လောကေန သရဏန္တိ အရဏီယတော အရိယော ဘဂဝါ, တေန သယမ္ဘုဉာဏေန ဒိဋ္ဌတ္တာ တဿ သစ္စာနီတိ အရိယသစ္စာနိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ဉာယေန ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဿတိ. ဒုက္ခန္တိအာဒိ အရိယသစ္စာနံ သရူပဒဿနံ. တတ္ထ အနေကူပဒ္ဒဝါဓိဋ္ဌာနတာယ ကုစ္ဆိတဘာဝတော ဗာလဇနပရိကပ္ပိတဓုဝသုဘသုခတ္တဝိရဟေန တုစ္ဆဘာဝတော စ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခံ သမုပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒေါ, ဒုက္ခသမုဒယော. ဒုက္ခံ အတိက္ကမတိ ဧတေန အာရမ္မဏပ္ပစ္စယဘူတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ ဒုက္ခဿ အတိက္ကမော, နိဗ္ဗာနံ. အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ အရဏီယတော စ အရိယော. သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂိကော. မာရေန္တော ကိလေသေ ဂစ္ဆတိ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ, သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတီတိ မဂ္ဂေါ. တတော ဧဝ ဒုက္ခဿ ဥပသမံ နိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခူပသမဂါမီ. ယတော သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยโต" คือ "ยทา" (ในกาลใด) บทว่า "อริยสัจจานิ" คือ สัจจะทั้งหลายอันประเสริฐเพราะควรเข้าถึง และเป็นสัจจะเพราะมีความไม่ผิดแผก จึงชื่อว่าอริยสัจ หรือสัจจะที่ทำให้เป็นพระอริยะ ชื่อว่าอริยสัจ หรือสัจจะที่พระอริยเจ้ามีพระพุทธเจ้าเป็นต้นพึงแทงตลอด ชื่อว่าอริยสัจ อีกอย่างหนึ่ง สัจจะของพระอริยะ ชื่อว่าอริยสัจ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าพระอริยะ เพราะเป็นที่พึ่งที่ควรเข้าถึงของโลกรวมทั้งเทวโลก สัจจะเหล่านั้นเป็นของพระองค์ เพราะทรงเห็นแล้วด้วยพระสยัมภูญาณ จึงชื่อว่าอริยสัจ บทว่า "ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบ" คือ ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาที่ประกอบด้วยวิปัสสนาปัญญา โดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย ด้วยอำนาจแห่งการประจักษ์แจ้งคือการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ คำว่า "ทุกข์" เป็นต้น เป็นการแสดงสภาวะของอริยสัจ ในอริยสัจเหล่านั้น ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะมากมายจึงน่ารังเกียจ และเพราะว่างเปล่าจากความเที่ยง ความงาม ความสุข และความเป็นตัวตนที่พวกพาลชนสมมติขึ้นจึงเป็นของเปล่า ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยเหตุนี้ เหตุนั้นชื่อว่าทุกขสมุปบาท คือทุกขสมุทัย บุคคลย่อมก้าวล่วงทุกข์ได้ด้วยธรรมชาตินี้อันเป็นอารมณ์และเป็นปัจจัย หรือในธรรมชาตินี้ เหตุนั้นชื่อว่าทุกขัสส อติกฺกโม (ความก้าวล่วงทุกข์) ได้แก่ นิพพาน ชื่อว่าอริยะ เพราะไกลจากกิเลสและเพราะควรเข้าถึง ชื่อว่าอัฏฐังคิกะ (ประกอบด้วยองค์ ๘) เพราะมีองค์ ๘ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ชื่อว่ามรรค เพราะยังกิเลสให้ตายไปพลางดำเนินไป, อันผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา, หรือตนเองแสวงหาพระนิพพาน เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าทุกขูปสมคามี (เป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์) เพราะย่อมถึงความสงบ คือความดับแห่งทุกข์ พึงเชื่อมความกับบทว่า "ยโต สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ" (ในกาลใด ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบ)

သ [Pg.82] သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ, သန္ဓာဝိတွာန ပုဂ္ဂလောတိ သော ဧဝံ စတုသစ္စဒဿာဝီ အရိယပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယော သမာနော သတ္တဝါရပရမံယေဝ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ. ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမဇ္ဈိမမုဒုဘာဝေန တယော ဟိ သောတာပန္နာ. တေသု သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယဿ ဝသေနိဒံ ဝုတ္တံ ‘‘သ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ, သန္ဓာဝိတွာနာ’’တိ. ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကရော ပရိယောသာနကရော ဟောတိ. ကထံ? သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယာ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂန္တွာ နိရဝသေသာနံ သံယောဇနာနံ ခေပနာတိ အရဟတ္တဖလေနေဝ ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ.

บทว่า "บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปอย่างยิ่งเจ็ดครั้ง" ความว่า พระอริยบุคคลโสดาบันผู้เห็นสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว เป็นผู้มีอินทรีย์อ่อนที่สุด ท่องเที่ยวไป สังสารไปในภพเป็นต้น ด้วยอำนาจการเกิดในภพแล้วภพเล่า อย่างยิ่งเพียง ๗ ครั้งเท่านั้น จริงอยู่ พระโสดาบันมี ๓ ประเภท คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ ด้วยความที่อินทรีย์แก่กล้า ปานกลาง และอ่อน ในพระโสดาบัน ๓ ประเภทนั้น คำว่า "บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปอย่างยิ่งเจ็ดครั้ง" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อนที่สุด บทว่า "ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์" ความว่า ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุด คือกระทำให้สิ้นสุดซึ่งวัฏฏทุกข์ ถามว่า ทำได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะสังโยชน์ทั้งปวงสิ้นไป คือ โดยการบรรลุอัคคมรรคตามลำดับแล้วทำให้สังโยชน์ทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่มีเหลือ ท่านถือเอายอดแห่งเทศนาด้วยอรหัตผลนั่นเอง

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

၅. မုသာဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถามุสาวาทสูตร

၂၅. ပဉ္စမေ ဧကဓမ္မံ အတီတဿာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ, တိတ္ထိယာနံ ပရိဟာယိ. တေ ဟတလာဘသက္ကာရာ နိပ္ပဘာ နိတ္တေဇာ ဣဿာပကတာ စိဉ္စမာဏဝိကံ နာမ ပရိဗ္ဗာဇိကံ ဥယျောဇေသုံ – ‘‘ဧဟိ, တွံ ဘဂိနိ, သမဏံ ဂေါတမံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခဿူ’’တိ. သာ ဘဂဝန္တံ စတုပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ဥပဂန္တွာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခိတွာ သက္ကေနဿာ အဘူတဘာဝေ ပကာသိတေ မဟာဇနေန ‘‘ဓီ ကာဠကဏ္ဏီ’’တိ ဝိဟာရတော နိက္ကဍ္ဎာပိတာ ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ အဝီစိဇာလာနံ ဣန္ဓနံ ဟုတွာဝ အဝီစိနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဘိယျောသောမတ္တာယ တိတ္ထိယာနံ လာဘသက္ကာရော ပရိဟာယိ. ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော, စိဉ္စမာဏဝိကာ ဧဝံ ဥဠာရဂုဏံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာ’’တိ. သတ္ထာ အာဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဣဒါနေဝ, ပုဗ္ဗေပိ သာ မံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာယေဝါ’’တိ မဟာပဒုမဇာတကမ္ပိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဥပရိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿာ’’တိ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ มีคำว่า เอกธมฺมํ อตีตสฺส ดังนี้ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? คือ ลาภสักการะใหญ่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ แต่เสื่อมไปแก่พวกเดียรถีย์. พวกเดียรถีย์เหล่านั้นเสื่อมลาภสักการะ หมดราศี หมดเดช เกิดความริษยา จึงส่งปริพาชิกาชื่อจิญจมาณวิกาไปว่า “มาเถิด น้องหญิง เธอจงไปกล่าวตู่พระสมณโคดมด้วยเรื่องไม่จริงเถิด”. นางเข้าไปหาพระผู้มีพระภาคผู้กำลังทรงแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัท ๔ แล้วกล่าวตู่ด้วยเรื่องไม่จริง เมื่อท้าวสักกะทรงประกาศความไม่จริงของนาง มหาชนจึงกล่าวว่า “นางกาลกิณี ชิชะ” แล้วขับไล่ออกจากพระวิหาร เมื่อแผ่นดินแยกช่องให้ นางก็ได้บังเกิดในอเวจินรก เป็นเชื้อเพลิงแห่งเปลวไฟในอเวจีทีเดียว ลาภสักการะของพวกเดียรถีย์ก็เสื่อมลงโดยประมาณยิ่งขึ้น. ภิกษุทั้งหลายได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันในธรรมสภาว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย นางจิญจมาณวิกาได้ด่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระคุณยิ่งใหญ่เช่นนี้ ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอันเลิศ ด้วยเรื่องไม่จริง จึงถึงความพินาศใหญ่”. พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร” เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ด้วยเรื่องชื่อนี้” จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน นางก็ได้ด่าเราด้วยเรื่องไม่จริง แล้วถึงความพินาศใหญ่เหมือนกัน” แล้วทรงแสดงมหาปทุมชาดกโดยพิสดาร และเมื่อจะทรงแสดงธรรมต่อไป จึงทรงแสดงสูตรนี้ว่า “เอกธมฺมํ อตีตสฺส” ตามเรื่องที่เกิดขึ้นนี้.

တတ္ထ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ ဝစီသစ္စသင်္ခါတံ ဓမ္မံ. အတီတဿာတိ ယာ သာ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အဋ္ဌသု အရိယဝေါဟာရေသု ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ‘‘သစ္စံ[Pg.83], ဘဏေ, နာလိက’’န္တိ အရိယေဟိ ဌပိတာ မရိယာဒါ, တံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတဿ. ပုရိသော ဧဝ ပုဂ္ဂလောတိ ပုရိသပုဂ္ဂလော, တဿ. အကရဏီယန္တိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ. သမ္ပဇာနမုသာဝါဒီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘န မယာ ကတ’’န္တိ မုသာဝါဒေနေဝ ပရိဟရိဿတိ. ဧဝဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကရောတိယေဝ, န တတ္ထ လဇ္ဇတိ သစ္စမရိယာဒါယ သမတိက္ကန္တတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကတမံ ဧကဓမ္မံ, ယဒိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ’’တိ.

ในคำเหล่านั้น บทว่า เอกธมฺมํ หมายถึง ธรรมอย่างหนึ่ง คือ วจีสัจจะ. บทว่า อตีตสฺส หมายถึง ผู้ก้าวล่วงอยู่ซึ่งขอบเขตที่พระอริยเจ้าทั้งหลายทรงตั้งไว้ เพื่อให้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวาทะ ๘ อย่าง โดยเว้นอนริยวาทะ ๘ อย่างว่า “นาฬิกะ ท่านจงกล่าวคำสัตย์”. บุรุษนั่นแหละคือบุคคล ชื่อว่า ปุริสปุคฺคล (บุรุษบุคคล), แก่บุรุษบุคคลนั้น. บทว่า อกรณียํ หมายถึง กรรมที่ทำไม่ได้. เพราะว่า บุคคลผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ เมื่อทำบาปกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ถูกกล่าวว่า “กรรมชื่อนี้ท่านทำแล้ว” ก็จะหลีกเลี่ยงด้วยการกล่าวเท็จนั่นเองว่า “เราไม่ได้ทำ”. เมื่อปฏิบัติอยู่อย่างนี้ เขาย่อมทำบาปกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งได้ทั้งนั้น ไม่ละอายในบาปกรรมนั้น เพราะก้าวล่วงขอบเขตแห่งสัจจะแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คือ สัมปชานมุสาวาท (การกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่) นี้แล”.

ဂါထာယံ မုသာဝါဒိဿာတိ မုသာ အဘူတံ အတစ္ဆံ ပရေသံ ဝိညာပနဝသေန ဝဒနသီလဿ. ယဿ ဒသသု ဝစနေသု ဧကမ္ပိ သစ္စံ နတ္ထိ, ဧဝရူပေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဇန္တုနောတိ သတ္တဿ. သတ္တော ဟိ ဇာယနဋ္ဌေန ‘‘ဇန္တူ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿာတိ ဝိဿဋ္ဌပရလောကဿ. ဤဒိသော ဟိ မနုဿသမ္ပတ္တိ ဒေဝလောကသမ္ပတ္တိ အဝသာနေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ ဣမာ တိဿောပိ သမ္ပတ္တိယော န ပဿတိ. နတ္ထိ ပါပန္တိ တဿ တာဒိသဿ ဣဒံ နာမ ပါပံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ နတ္ထီတိ.

ในคาถา บทว่า มุสาวาทิสฺส หมายถึง ผู้มีปกติกล่าวคำเท็จ คำไม่จริง คำไม่แท้ เพื่อประสงค์จะให้ผู้อื่นเข้าใจ. สำหรับบุคคลที่ในสิบคำพูดไม่มีคำจริงแม้แต่คำเดียว ไม่ต้องพูดถึงบุคคลเช่นนี้เลย. บทว่า ชนฺตุโน หมายถึง ของสัตว์. เพราะว่า สัตว์ชื่อว่า “ชันตุ” เพราะอรรถว่าเกิด. บทว่า วิติณฺณปรโลกสฺส หมายถึง ผู้สละปรโลกแล้ว. เพราะว่า บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่เห็นสมบัติทั้งสามประการนี้ คือ มนุสสสมบัติ เทวโลกสมบัติ และในที่สุดคือ นิพพานสมบัติ. บทว่า นตฺถิ ปาปํ หมายถึง สำหรับบุคคลเช่นนั้น บาปชื่อนี้ที่จะไม่พึงทำ ย่อมไม่มี.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

၆. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาทานสูตร

၂၆. ဆဋ္ဌေ ဧဝဉ္စေတိ ဧတ္ထ ဧဝန္တိ ဥပမာကာရေ နိပါတော, စေတိ ပရိကပ္ပနေ. သတ္တာတိ ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာ. ဇာနေယျုန္တိ ဗုဇ္ဈေယျုံ. ဒါနသံဝိဘာဂဿာတိ ယာယ ဟိ စေတနာယ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မံ သံဟရိတွာ အနုကမ္ပာပူဇာသု အညတရဝသေန ပရေသံ ဒီယတိ, တံ ဒါနံ. ယာယ ပန အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတဝတ္ထုဿ ဧကဒေသော သံဝိဘဇိတွာ ဒီယတိ, အယံ သံဝိဘာဂေါ. ဝိပါကန္တိ ဖလံ. ယထာဟံ ဇာနာမီတိ ယထာ အဟံ ဇာနာမိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တိရစ္ဆာနဂတဿပိ ဒါနံ ဒတွာ အတ္တဘာဝသတေ ပဝတ္တသုခဝိပစ္စနဝသေန သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ပကာရေန အဟံ ဒါနဿ သံဝိဘာဂဿ စ ဝိပါကံ ကမ္မဝိပါကံ ဉာဏဗလေန ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ, ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ. န အဒတွာ ဘုဉ္ဇေယျုန္တိ ယံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗယုတ္တကံ အတ္တနော အတ္ထိ, [Pg.84] တတော ပရေသံ န အဒတွာ မစ္ဆရိယစိတ္တေန စ တဏှာလောဘဝသေန စ ဘုဉ္ဇေယျုံ, ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ. န စ နေသံ မစ္ဆေရမလံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျာတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တီနံ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနလက္ခဏံ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝဒူသကာနံ ဥပက္ကိလေသဘူတာနံ ကဏှဓမ္မာနံ အညတရံ မစ္ဆေရမလံ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တမစ္ဆေရဉ္စေဝ အညမ္ပိ ဒါနန္တရာယကရံ ဣဿာလောဘဒေါသာဒိမလဉ္စ နေသံ သတ္တာနံ စိတ္တံ ယထာ ဒါနစေတနာ န ပဝတ္တတိ, န ဝါ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ, ဧဝံ ပရိယာဒါယ ပရိတော ဂဟေတွာ အဘိဘဝိတွာ န တိဋ္ဌေယျ. ကော ဟိ သမ္မဒေဝ ဒါနဖလံ ဇာနန္တော အတ္တနော စိတ္တေ မစ္ဆေရမလဿ ဩကာသံ ဒဒေယျ.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เอวญฺเจ ในบทนี้ เอวํ เป็นนิบาตในอรรถอุปมา, เจ เป็นนิบาตในอรรถปริกัป (ถ้าว่า). บทว่า สตฺตา หมายถึง สัตว์ผู้ข้องอยู่ ติดอยู่แล้วในรูปเป็นต้น. บทว่า ชาเนยฺยุํ หมายถึง พึงรู้. บทว่า ทานสํวิภาคสฺส ความว่า เจตนาใดที่บุคคลรวบรวมไทยธรรมมีข้าวเป็นต้นแล้วให้แก่ผู้อื่น ด้วยความเป็นไปอย่างใดอย่างหนึ่งในระหว่างความอนุเคราะห์และการบูชา เจตนานั้นชื่อว่า ทาน. ส่วนเจตนาใดที่บุคคลแบ่งส่วนหนึ่งของวัตถุที่ตนถือเอาไว้เพื่อบริโภคแล้วให้ไป เจตนานี้ชื่อว่า สังวิภาค. บทว่า วิปากํ หมายถึง ผล. บทว่า ยถาหํ ชานามิ หมายถึง เราย่อมรู้อยู่ฉันใด. ความหมายที่ตรัสไว้คือ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมรู้ผลแห่งทานและสังวิภาค คือวิบากแห่งกรรม ด้วยกำลังแห่งญาณโดยประจักษ์ ด้วยประการใด เช่น ทักษิณาทานที่ให้แล้วแม้ในสัตว์เดรัจฉาน ย่อมมีผลเป็นสุขที่ให้ผลในร้อยอัตภาพเป็นร้อยเท่า เป็นต้น หากว่าสัตว์เหล่านี้พึงรู้ฉันนั้น”. บทว่า น อทตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ หมายถึง ของที่ควรบริโภคใดที่ตนมีอยู่ เขาจะไม่ให้แก่ผู้อื่นแล้วบริโภคด้วยจิตที่มีความตระหนี่และด้วยอำนาจแห่งตัณหาและโลภะ แต่จะให้แล้วจึงบริโภค. บทว่า น จ เนสํ มจฺเฉรมลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย ความว่า มลทินคือความตระหนี่ อันมีลักษณะไม่ทนต่อการที่สมบัติของตนจะเป็นของทั่วไปแก่ผู้อื่น ซึ่งเป็นหนึ่งในบรรดากิเลสเครื่องเศร้าหมองที่เป็นอกุศลธรรม อันทำลายความผ่องใสของจิต. อีกนัยหนึ่ง ไม่เพียงแต่มลทินคือความตระหนี่ที่กล่าวแล้วเท่านั้น แม้มลทินอื่นอันเป็นอันตรายต่อทาน มีความริษยา โลภะ และโทสะเป็นต้น ก็จะไม่ครอบงำ ยึดครองจิตของสัตว์เหล่านั้นไว้โดยรอบ โดยประการที่ทานเจตนาจะไม่เกิดขึ้น หรือไม่บริสุทธิ์ผุดผ่อง. เพราะว่า ใครเล่าที่รู้ผลของทานโดยชอบแล้ว จะพึงให้โอกาสแก่มลทินคือความตระหนี่ในจิตของตน.

ယောပိ နေသံ အဿ စရိမော အာလောပေါတိ နေသံ သတ္တာနံ ယော သဗ္ဗပစ္ဆိမကော အာလောပေါ သိယာ. စရိမံ ကဗဠန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ သတ္တာ ပကတိယာ ယတ္တကေဟိ အာလောပေဟိ သယံ ယာပေယျုံ, တေသု ဧကမေဝ အာလောပံ အတ္တနော အတ္ထာယ ဌပေတွာ တဒညေ သဗ္ဗေ အာလောပေ အာဂတာဂတာနံ အတ္ထိကာနံ ဒတွာ ယော ဌပိတော အာလောပေါ အဿ, သော ဣဓ စရိမော အာလောပေါ နာမ. တတောပိ န အသံဝိဘဇိတွာ ဘုဉ္ဇေယျုံ, သစေ နေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ အဿူတိ နေသံ သတ္တာနံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ ယဒိ သိယုံ, တတောပိ ယထာဝုတ္တစရိမာလောပတောပိ သံဝိဘဇိတွာဝ ဧကဒေသံ ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ, ယထာဟံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ, ဧဝံ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ. ယသ္မာ စ ခေါတိအာဒိနာ ကမ္မဖလဿ အပ္ပစ္စက္ခဘာဝတော ဧဝမေတေ သတ္တာ ဒါနသံဝိဘာဂေသု န ပဝတ္တန္တီတိ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ကာရဏေန သမ္ပဋိပါဒေတိ. ဧတေနေဝ တေသံ တဒညပုညေသု စ အပ္ပဋိပတ္တိယာ အပုညေသု စ ပဋိပတ္တိယာ ကာရဏံ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

บทว่า โยปิ เนสํ อสฺส จริโม อาโลโป ความว่า คำข้าวที่เป็นคำสุดท้ายที่สุดของสัตว์เหล่านั้นใด พึงมี. บทว่า จริมํ กพฬํ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. อธิบายว่า สัตว์เหล่านี้ โดยปกติจะพึงยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยคำข้าวประมาณเท่าใด ในบรรดาคำข้าวเหล่านั้น เก็บไว้เพื่อตนเพียงคำเดียวเท่านั้น ให้คำข้าวที่เหลือทั้งหมดแก่ผู้ต้องการที่มาแล้วๆ คำข้าวที่เก็บไว้นั้นใด พึงมี คำข้าวนั้น ในที่นี้ชื่อว่า คำข้าวคำสุดท้าย. แม้จากคำข้าวนั้น ก็จะไม่บริโภคโดยไม่แบ่งปัน. ความว่า ถ้าปฏิคาหก (ผู้รับ) ของสัตว์เหล่านั้นพึงมี แม้จากคำข้าวคำสุดท้ายที่กล่าวแล้วนั้น ก็จะแบ่งปันให้ส่วนหนึ่งแล้วจึงบริโภค (ด้วยคิดว่า) ถ้าสัตว์เหล่านั้นพึงรู้เหมือนอย่างที่เรารู้แจ้งวิบากแห่งการให้และการแบ่งปันด้วยตนเอง. ด้วยบทว่า ยสฺมา จ โข เป็นต้น ท่านแสดงให้เข้าถึงเนื้อความที่ประสงค์ไว้พร้อมด้วยเหตุผลว่า เพราะเหตุที่ผลของกรรมไม่เป็นที่ประจักษ์ ฉะนั้น สัตว์เหล่านี้จึงไม่เป็นไปในทานและการแบ่งปัน. พึงเห็นว่า ด้วยเหตุนี้เอง ท่านจึงแสดงเหตุแห่งการไม่ปฏิบัติในบุญอื่นๆ และการปฏิบัติในบาปของสัตว์เหล่านั้น.

ဂါထာသု ယထာဝုတ္တံ မဟေသိနာတိ မဟေသိနာ ဘဂဝတာ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေ ဒါနံ ဒတွာ သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’ တိအာဒိနာ, ဣဓေဝ ဝါ ‘‘ဧဝံ စေ သတ္တာ ဇာနေယျု’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ, ဉာဏစာရေန တံ ယထာဝုတ္တံ စိတ္တံ ဉာတန္တိ အတ္ထော. ဝိပါကံ သံဝိဘာဂဿာတိ သံဝိဘာဂဿပိ ဝိပါကံ, ကော ပန ဝါဒေါ ဒါနဿ. ယထာ ဟောတိ မဟပ္ဖလန္တိ ယထာ သော ဝိပါကော မဟန္တံ ဖလံ ဟောတိ, ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိနေယျ မစ္ဆေရမလန္တိ မစ္ဆရိယမလံ အပနေတွာ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ [Pg.85] စ ဝိသေသတော ပသန္နေန စိတ္တေန ယေသု ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယေသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေသု ဒိန္နံ အပ္ပကမ္ပိ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ, တေသု ယုတ္တကာလေန ဒဇ္ဇုံ ဒဒေယျုံ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ยถาวุตฺตํ มเหสินา ความว่า พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ตรัสไว้อย่างไร มีอาทิว่า “ให้ทานในสัตว์เดรัจฉาน พึงหวังทักษิณาผลร้อยเท่า” หรือในที่นี้เอง ตรัสไว้อย่างไร มีอาทิว่า “ถ้าสัตว์ทั้งหลายพึงรู้อย่างนี้” อธิบายว่า จิตที่กล่าวไว้อย่างนั้น อันพระองค์ทรงทราบแล้วด้วยญาณจารีต. บทว่า วิปากํ สํวิภาคสฺส ความว่า แม้วิบากแห่งการแบ่งปัน (ก็มีผลมาก) ไม่ต้องพูดถึงทานเลย. บทว่า ยถา โหติ มหปฺผลํ ความว่า วิบากนั้นมีผลมากฉันใด สัตว์เหล่านี้ถ้าพึงรู้ฉันนั้น ดังนี้ คือความเกี่ยวข้อง. บทว่า วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ ความว่า กำจัดมลทินคือความตระหนี่แล้ว ด้วยจิตที่เลื่อมใสเป็นพิเศษ ด้วยศรัทธาในผลของกรรมและศรัทธาในพระรัตนตรัย ทานแม้เล็กน้อยที่ถวายในพระอริยเจ้าทั้งหลาย ผู้ไกลจากกิเลส ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเหล่าใด ย่อมมีผลมาก พึงให้ในพระอริยเจ้าเหล่านั้นโดยกาลอันควร.

မဟပ္ဖလဘာဝကရဏတော ဒက္ခိဏံ အရဟန္တီတိ ဒက္ခိဏေယျာ, သမ္မာပဋိပန္နာ, တေသု ဒက္ခိဏေယျေသု. ဒက္ခိဏံ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဒေယျဓမ္မံ ယထာ တံ ဒါနံ ဟောတိ မဟာဒါနံ, ဧဝံ ဒတွာ. အထ ဝါ ဗဟုနော အန္နံ ဒတွာ, ကထံ ပန အန္နံ ဒါတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏေယျေသု ဒက္ခိဏ’’န္တိ. ဣတော မနုဿတ္တာ မနုဿတ္တဘာဝတော စုတာ ပဋိသန္ဓိဝသေန သဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တိ ဒါယကာ. ကာမကာမိနောတိ ကာမေတဗ္ဗာနံ ဥဠာရာနံ ဒေဝဘောဂါနံ ပဋိလဒ္ဓရူပဝိဘဝေန ကမ္မုနာ ဥပဂမနေ သာဓုကာရိတာယ ကာမကာမိနော သဗ္ဗကာမသမင်္ဂိနော. မောဒန္တိ ယထာရုစိ ပရိစာရေန္တီတိ အတ္ထော.

ท่านผู้เป็นทักขิไณยบุคคล คือผู้ควรแก่ทักษิณา เพราะกระทำให้มีผลมาก ได้แก่ผู้ปฏิบัติดีแล้ว (พึงให้) ในทักขิไณยบุคคลเหล่านั้น. ทักษิณา คือไทยธรรมอันบุคคลเชื่อปรโลกแล้วพึงให้ ให้แล้วโดยประการที่ทานนั้นเป็นมหาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ให้ข้าวเป็นอันมากแล้ว แต่จะพึงให้ข้าวอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า “ทักษิณาในทักขิไณยบุคคล”. ทายกทั้งหลาย จุติจากอัตภาพคือความเป็นมนุษย์นี้แล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า กามกามิโน ความว่า ชื่อว่าผู้ใคร่กาม เพราะกระทำดีในการเข้าถึงเทวโภคะอันโอฬารที่น่าปรารถนา ด้วยกรรมที่ได้วิบากเป็นรูปสมบัติ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามทั้งปวง. อธิบายว่า ย่อมบันเทิงใจ บริโภคใช้สอยตามความพอใจ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

၇. မေတ္တာဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเมตตาภาวนาสูตร

၂၇. သတ္တမေ ယာနိ ကာနိစီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ยานิ กานิจิ เป็นการรวบรวมไว้โดยไม่เหลือ. บทว่า โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ คือ

တေသံ နိယမနံ. တတ္ထ ဥပဓိ ဝုစ္စန္တိ ခန္ဓာ, ဥပဓိဿ ကရဏံ သီလံ ဧတေသံ, ဥပဓိပ္ပယောဇနာနိ ဝါ ဩပဓိကာနိ. သမ္ပတ္တိဘဝေ အတ္တဘာဝဇနကာနိ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝိပါကဒါယကာနိ. ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုညကိရိယာ စ တာ တေသံ တေသံ ဖလာနိသံသာနံ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒါနမယံ, သီလမယံ, ဘာဝနာမယန္တိ တိဝိဓာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော တိကနိပါတဝဏ္ဏနာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာတိ မေတ္တာဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓတိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ. ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ဥပစာရောပိ လဗ္ဘတိ အပ္ပနာပိ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ အပ္ပနာဈာနမေဝ လဗ္ဘတိ. တဉှိ နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဓမ္မတော စိတ္တဿ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တိဘာဝေန စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိန္တိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဿ သောဠသဘာဂံ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ န အဂ္ဃန္တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ယော ဝိပါကော, တံ သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတော [Pg.86] ဧကံ ပုန သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတ္ထ ယော ဧကကောဋ္ဌာသော, န တံ အညာနိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အဂ္ဃန္တီတိ. အဓိဂ္ဂဟေတွာတိ အဘိဘဝိတွာ. ဘာသတေတိ ဥပက္ကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဒိပ္ပတိ. တပတေတိ တတော ဧဝ အနဝသေသေ ပဋိပက္ခဓမ္မေ သန္တပတိ. ဝိရောစတီတိ ဥဘယသမ္ပတ္တိယာ ဝိရောစတိ. မေတ္တာ ဟိ စေတောဝိမုတ္တိ စန္ဒာလောကသင်္ခါတာ ဝိဂတူပက္ကိလေသာ ဇုဏှာ ဝိယ ဒိပ္ပတိ, အာတပေါ ဝိယ အန္ဓကာရံ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိဓမန္တီ တပတိ, ဩသဓိတာရကာ ဝိယ ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိရောစတိ စ.

เป็นการจำกัดความของบทเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น ขันธ์ทั้งหลายเรียกว่า อุปธิ. ศีลเป็นเครื่องกระทำอุปธิของบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้น หรือบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นมีอุปธิเป็นประโยชน์ จึงชื่อว่า โอปธิกะ. (คือ) เป็นเหตุให้เกิดอัตภาพในสมบัติภพ ให้ปฏิสนธิวิบากและปวัตติวิบาก. บทว่า ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ คือ เป็นบุญกิริยาด้วย และเป็นที่ตั้งแห่งผลานิสงส์นั้นๆ ด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า บุญกิริยาวัตถุ. ก็บุญกิริยาวัตถุเหล่านั้น โดยย่อมี ๓ อย่าง คือ ทานมัย ศีลมัย และภาวนามัย. ในเรื่องนั้น สิ่งที่จะพึงกล่าว จะปรากฏชัดในอรรถกถาติกนิบาตต่อไป. บทว่า เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ได้แก่ สมาบัติคือตติยฌานและจตุตถฌานที่ได้แล้วด้วยอำนาจเมตตาภาวนา. จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า “เมตตา” ย่อมได้ทั้งอุปจาระและอัปปนา แต่เมื่อกล่าวว่า “เจโตวิมุตติ” ย่อมได้เฉพาะอัปปนาฌานเท่านั้น. เพราะฌานนั้น ชื่อว่าเจโตวิมุตติ ด้วยภาวะที่จิตหลุดพ้นด้วยดีจากธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น. บทว่า กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ ความว่า บุญกิริยาวัตถุที่เป็นโอปธิกะทั้งหลาย ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาพรหมวิหาร. อธิบายว่า วิบากใดของเมตตาเจโตวิมุตติ (พึงมี) ทำวิบากนั้นให้เป็น ๑๖ ส่วน แล้วทำส่วนหนึ่งจากส่วนเหล่านั้นให้เป็น ๑๖ ส่วนอีก ในบรรดาส่วนเหล่านั้น ส่วนหนึ่งใด (พึงมี) บุญกิริยาวัตถุที่เป็นโอปธิกะอื่นๆ ย่อมไม่ถึงส่วนนั้น. บทว่า อธิคฺคเหตฺวา คือ ครอบงำแล้ว. บทว่า ภาสเต คือ ย่อมรุ่งเรืองเพราะความบริสุทธิ์จากอุปกิเลส. บทว่า ตปเต คือ ย่อมแผดเผาธรรมที่เป็นข้าศึกทั้งปวงโดยไม่เหลือ ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง. บทว่า วิโรจติ คือ ย่อมสว่างไสวเพราะความถึงพร้อมทั้งสองอย่าง. จริงอยู่ เมตตาเจโตวิมุตติ ย่อมรุ่งเรืองดุจแสงจันทร์ที่ปราศจากอุปกิเลส, ย่อมแผดเผาดุจแสงอาทิตย์ที่กำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกคือความมืด, และย่อมสว่างไสวดุจดาวประกายพรึก.

သေယျထာပီတိ ဩပမ္မဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တာရကရူပါနန္တိ ဇောတီနံ. စန္ဒိယာတိ စန္ဒဿ အယန္တိ စန္ဒီ, တဿာ စန္ဒိယာ, ပဘာယ ဇုဏှာယာတိ အတ္ထော. ဝဿာနန္တိ ဝဿာနံ ဗဟုဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရဿ ဥတုနော. ပစ္ဆိမေ မာသေတိ ကတ္တိကမာသေ. သရဒသမယေတိ သရဒကာလေ. အဿယုဇကတ္တိကမာသာ ဟိ လောကေ ‘‘သရဒဥတူ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ, မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိဂတဝလာဟကေ’’တိ. ဒေဝေတိ အာကာသေ. နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနောတိ ဥဒယဋ္ဌာနတော အာကာသံ ဥလ္လင်္ဃန္တော. တမဂတန္တိ တမံ. အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ ဝိဓမိတွာ. ဩသဓိတာရကာတိ ဥဿန္နာ ပဘာ ဧတာယ ဓီယတိ, ဩသဓီနံ ဝါ အနုဗလပ္ပဒါယိကတ္တာ ဩသဓီတိ လဒ္ဓနာမာ တာရကာ.

บทว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงอุปมา. บทว่า ตารกรูปานํ ได้แก่ ดวงดาวทั้งหลาย. บทว่า จนฺทิยา ความว่า แสงจันทร์นั้นของพระจันทร์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า จันทิ, แห่งแสงจันทร์นั้น อธิบายว่า แห่งรัศมี คือแสงสว่าง. บทว่า วสฺสานํ ได้แก่ แห่งฤดูที่ได้ชื่อว่าวัสสานฤดูโดยมาก. บทว่า ปจฺฉิเม มาเส ได้แก่ ในเดือนกัตติกะ. บทว่า สรทสมเย ได้แก่ ในสมัยสารทกาล. จริงอยู่ เดือนอัสสยุชะและเดือนกัตติกะ ในโลกเรียกว่า "สารทฤดู". บทว่า วิทฺเธ ได้แก่ ที่ปราศจากแล้ว อธิบายว่า ที่ห่างไกลไปเพราะเมฆปราศไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิคตวลาหเก" (มีเมฆปราศไปแล้ว). บทว่า เทเว ได้แก่ ในอากาศ. บทว่า นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโน คือ ก้าวขึ้นสู่ท้องฟ้าจากที่อุทัย. บทว่า ตมคตํ ได้แก่ ความมืด. บทว่า อภิวิหจฺจ คือ ครอบงำแล้ว กำจัดแล้ว. บทว่า โอสธิ ตารกา คือ ดาวที่แสงสว่างอันรุ่งเรืองถูกทรงไว้ หรือดาวที่ได้ชื่อว่าโอสถี เพราะให้กำลังแก่มหาโอสถทั้งหลาย.

ဧတ္ထာဟ – ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ သမာနေပိ ဩပဓိကဘာဝေ မေတ္တာ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော. သေဋ္ဌာ ဟိ ဧတေ ဝိဟာရာ, သဗ္ဗသတ္တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိဘူတာနိ ယဒိဒံ မေတ္တာဈာနာနိ. ယထာ စ ဗြဟ္မာနော နိဒ္ဒေါသစိတ္တာ ဝိဟရန္တိ, ဧဝံ ဧတေဟိ သမန္နာဂတာ ယောဂိနော ဗြဟ္မသမာဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ. တထာ ဟိမေ ‘‘ဗြဟ္မဝိဟာရာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော မေတ္တာဝ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ.

ในเรื่องนั้น มีคำถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเมตตาไว้โดยพิเศษกว่าบุญที่เป็นไปในอุปธิอื่นๆ แม้เมื่อความเป็นบุญที่เป็นไปในอุปธิจะเสมอกัน? ตอบว่า เพราะเป็นของประเสริฐ และเพราะเป็นสภาวะที่ไม่มีโทษ และเพราะเป็นความปฏิบัติดีในสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ วิหารธรรมเหล่านี้เป็นของประเสริฐ เป็นการปฏิบัติดีในสัตว์ทั้งปวง ได้แก่ เมตตาฌาน. และเหมือนอย่างพรหมทั้งหลายมีจิตไม่มีโทษอยู่ฉันใด โยคีผู้ประกอบด้วยวิหารธรรมเหล่านี้ ก็เป็นประดุจพรหมอยู่ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น วิหารธรรมเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "พรหมวิหาร". เพราะฉะนั้น เพราะเป็นของประเสริฐ เพราะเป็นสภาวะที่ไม่มีโทษ และเพราะเป็นความปฏิบัติดีในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาจึงถูกตรัสไว้โดยพิเศษกว่าบุญที่เป็นไปในอุปธิอื่นๆ.

ဧဝမ္ပိ ကသ္မာ မေတ္တာဝ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ? ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပရိပူရိကတ္တာ စ. အယဉှိ [Pg.87] သတ္တေသု ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ, ဟိတူပသံဟာရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ယဒိ အနောဓိသော ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ, အထ သုခေနေဝ ကရုဏာဒိဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ မေတ္တာ ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ သတ္တေသု ဟိတဇ္ဈာသယတာယ သတိ နေသံ ဒုက္ခာသဟနတာ, သမ္ပတ္တိဝိသေသာနံ စိရဋ္ဌိတိကာမတာ, ပက္ခပါတာဘာဝေန သဗ္ဗတ္ထ သမပ္ပဝတ္တစိတ္တတာ စ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈန္တိ. ဧဝဉ္စ သကလလောကဟိတသုခဝိဓာနာဓိမုတ္တာ မဟာဗောဓိသတ္တာ ‘‘ဣမဿ ဒါတဗ္ဗံ, ဣမဿ န ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တမဝိစယဝသေန ဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံ နိရဝသေသသုခနိဒါနံ ဒါနံ ဒေန္တိ, ဟိတသုခတ္ထမေဝ နေသံ သီလံ သမာဒိယန္တိ, သီလပရိပူရဏတ္ထံ နေက္ခမ္မံ ဘဇန္တိ, တေသံ ဟိတသုခေသု အသမ္မောဟတ္ထာယ ပညံ ပရိယောဒပေန္တိ, ဟိတသုခါဘိဝဍ္ဎနတ္ထမေဝ ဒဠှံ ဝီရိယမာရဘန္တိ, ဥတ္တမဝီရိယဝသေန ဝီရဘာဝံ ပတ္တာပိ သတ္တာနံ နာနပ္ပကာရံ ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ အပရာဓံ ခမန္တိ, ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဒဿာမ, ကရိဿာမာ’’တိအာဒိနာ ကတံ ပဋိညာတံ န ဝိသံဝါဒေန္တိ, တေသံ ဟိတသုခါယေဝ အစလာဓိဋ္ဌာနာ ဟောန္တိ. တေသု အစလာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗကာရိနော ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ နေသံ ဝိပ္ပကာရေ ဥဒါသီနာ ဟောန္တိ, ပုဗ္ဗကာရိတာယပိ န ပစ္စုပကာရမာသိသန္တီတိ. ဧဝံ တေ ပါရမိယော ပူရေတွာ ယာဝ ဒသဗလစတု-ဝေသာရဇ္ဇ-ဆအသာဓာရဏဉာဏ-အဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မပ္ပဘေဒေ သဗ္ဗေပိ ကလျာဏဓမ္မေ ပရိပူရေန္တိ. ဧဝံ ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပါရိပူရိကာ မေတ္တာတိ စ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ သာ ဣတရေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ.

ถึงอย่างนั้น เพราะเหตุไร เมตตาเท่านั้นจึงถูกตรัสไว้โดยพิเศษอย่างนี้? เพราะเป็นที่ตั้งแห่งพรหมวิหารอื่นๆ และเพราะเป็นธรรมยังกัลยาณธรรมทั้งปวงมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์. จริงอยู่ เมตตานี้มีลักษณะเป็นไปโดยอาการเกื้อกูลในสัตว์ทั้งหลาย มีการน้อมนำประโยชน์เข้าไปให้เป็นกิจ มีการกำจัดความอาฆาตเป็นอาการปรากฏ. หากเจริญทำให้มากโดยไม่มีขอบเขตแล้ว การเจริญกรุณาเป็นต้นย่อมสำเร็จได้โดยง่าย ด้วยเหตุนี้ เมตตาจึงเป็นที่ตั้งแห่งพรหมวิหารอื่นๆ. จริงอยู่ เมื่อมีความมุ่งหมายเกื้อกูลในสัตว์ทั้งหลาย ความทนไม่ได้ต่อทุกข์ของสัตว์เหล่านั้น ความปรารถนาให้สมบัติพิเศษของพวกเขามั่นคงยืนยาว และความเป็นผู้มีจิตเป็นไปสม่ำเสมอในทุกสถานเพราะไม่มีความลำเอียง ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. ด้วยประการฉะนี้ พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มุ่งมั่นในการจัดหาประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง ไม่ทรงกระทำการแบ่งแยกด้วยการเลือกเฟ้นอันสูงสุดว่า "พึงให้แก่ผู้นี้ ไม่พึงให้แก่ผู้นี้" ย่อมทรงให้ทานอันเป็นเหตุแห่งสุขโดยไม่มีส่วนเหลือแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงสมาทานศีลเพื่อประโยชน์สุขของสัตว์เหล่านั้นเท่านั้น, ทรงเสพเนกขัมมะเพื่อความบริบูรณ์แห่งศีล, ทรงชำระปัญญาให้บริสุทธิ์เพื่อความไม่หลงในประโยชน์สุขของสัตว์เหลานั้น, ทรงปรารภความเพียรอย่างมั่นคงเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์สุขเท่านั้น, แม้จะทรงถึงความเป็นผู้กล้าหาญด้วยความเพียรอันสูงสุด ก็ทรงอดทนต่อความผิดของสัตว์ทั้งหลายด้วยความมุ่งหมายเกื้อกูลนานาประการ, ไม่ทรงผิดคำปฏิญญาที่ทรงกระทำไว้มีอาทิว่า "เราจะให้สิ่งนี้แก่ท่าน เราจะทำสิ่งนี้", ทรงเป็นผู้มีอธิษฐานอันไม่หวั่นไหวเพื่อประโยชน์สุขของสัตว์เหล่านั้น, ทรงมีเมตตาอันไม่หวั่นไหวในสัตว์เหล่านั้น ทรงเป็นผู้อุปการะก่อน มีความมุ่งหมายเกื้อกูลเท่านั้น จึงทรงวางเฉยในความประทุษร้ายของสัตว์เหล่านั้น, แม้ทรงเป็นผู้อุปการะก่อน ก็ไม่ทรงหวังการตอบแทน. ด้วยประการฉะนี้ ท่านเหล่านั้นบำเพ็ญบารมีทั้งหลายแล้ว ย่อมยังกัลยาณธรรมทั้งปวงให้บริบูรณ์ จนกระทั่งถึงธรรมมีประเภทคือ ทศพลญาณ ๔ เวสารัชชญาณ ๖ อสาธารณญาณ และ ๑๘ อเวณิกพุทธธรรม. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ว่า เมตตาเป็นธรรมยังกัลยาณธรรมทั้งปวงมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์ เมตตานั้นจึงถูกตรัสไว้โดยพิเศษกว่าธรรมอื่นๆ.

အပိစ မေတ္တာယ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ မဟာနုဘာဝတာ ဝေလာမသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗာ. တတ္ထ ဟိ ယထာ နာမ မဟတာ ဝေလာမဿ ဒါနတော ဧကဿ သောတာပန္နဿ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သောတာပန္နသတတော ဧကဿ သကဒါဂါမိဿ ဒါနံ…ပေ… ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတတော ဘဂဝတော, တတောပိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒါနံ, တတောပိ စာတုဒ္ဒိသဿ သံဃဿ ဝိဟာရဒါနံ, တတောပိ သရဏဂမနံ, တတောပိ သီလသမာဒါနံ, တတောပိ ဂဒ္ဒူဟနမတ္တံ ကာလံ မေတ္တာဘာဝနာ မဟပ္ဖလတရာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ –

อีกประการหนึ่ง ความที่เมตตามีอานุภาพมากกว่าบุญที่เป็นไปในอุปธิอื่นๆ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเวฬามสูตร. จริงอยู่ ในสูตรนั้น การถวายทานแก่พระโสดาบันองค์หนึ่ง ตรัสว่ามีผลมากกว่าทานอันยิ่งใหญ่ของเวฬามพราหมณ์ฉันใด, การถวายทานแก่พระสกทาคามีองค์หนึ่ง...ฯลฯ...แก่พระผู้มีพระภาคเจ้า (มีผลมากกว่าการถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ๑๐๐ องค์), การถวายทานแก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขมีผลมากกว่านั้น, การถวายวิหารแก่สงฆ์จาตุรทิศมีผลมากกว่านั้น, การถึงสรณะมีผลมากกว่านั้น, การสมาทานศีลมีผลมากกว่านั้น, การเจริญเมตตาแม้เพียงชั่วเวลารีดนมโค ก็ตรัสว่ามีผลมากกว่านั้น ฉันนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ယံ [Pg.88] ဂဟပတိ ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနံ. ယော စေကံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ, ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရံ. ယော စ သတံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ…ပေ… သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိံ. ယော စ အန္တမသော ဂဒ္ဒူဟနမတ္တမ္ပိ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေယျ, ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ (အ. နိ. ၉.၂၀).

"ดูก่อนคฤหบดี ทานใดที่เวฬามพราหมณ์ได้ถวายเป็นมหาทาน. และผู้ใดพึงให้โภชนะแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (พระโสดาบัน) แม้เพียงองค์หนึ่ง ทานนี้มีผลมากกว่าทานนั้น. และผู้ใดพึงให้โภชนะแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ๑๐๐ ท่าน...ฯลฯ...การเว้นจากสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท. และผู้ใดพึงเจริญเมตตาจิตแม้เพียงชั่วเวลารีดนมโค ทานนี้มีผลมากกว่าทานนั้น" (องฺ. นวก. ๒๓/๓๙๓).

မဟဂ္ဂတပုညဘာဝေန ပနဿာ ပရိတ္တပုညတော သာတိသယတာယ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မံ, န တံ တတြာဝသိဿတိ, န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; သံ. နိ. ၄.၃၆၀). ကာမာဝစရကမ္မဉှိ ပမာဏကတံ နာမ, မဟဂ္ဂတကမ္မံ ပန ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဓိသကာနောဓိသကဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎိတွာ ကတတ္တာ အပ္ပမာဏကတံ နာမ. ကာမာဝစရကမ္မံ တဿ မဟဂ္ဂတကမ္မဿ အန္တရာ လဂ္ဂိတုံ ဝါ တံ ကမ္မံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ ဝါ န သက္ကောတိ, အထ ခေါ မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ တံ ပရိတ္တကမ္မံ မဟောဃော ဝိယ ပရိတ္တံ ဥဒကံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ, တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ သယမေဝ ဗြဟ္မသဟဗျတံ ဥပနေတီတိ အယဉှိ တဿ အတ္ထောတိ.

ก็เพราะความเป็นบุญอันยิ่งใหญ่ (มหัคคตบุญ) จึงไม่มีอะไรจะกล่าวถึงความยิ่งกว่าบุญเล็กน้อย (ปริตตบุญ) ของเมตตานั้นเลย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "กรรมใดที่ทำโดยมีประมาณ กรรมนั้นย่อมไม่เหลืออยู่ในที่นั้น กรรมนั้นย่อมไม่ตั้งอยู่ในที่นั้น" (ที.นิ. 1.556; สํ.นิ. 4.360). จริงอย่างนั้น กามาวจรกรรมชื่อว่ากรรมที่ทำโดยมีประมาณ ส่วนมหัคคตกรรมก้าวล่วงประมาณไปแล้ว เพราะทำโดยทำให้เจริญขึ้นด้วยอำนาจการแผ่ไปโดยมีขอบเขตและไม่มีขอบเขต จึงชื่อว่ากรรมที่ทำโดยไม่มีประมาณ. กามาวจรกรรมไม่อาจจะติดอยู่ในระหว่างมหัคคตกรรมนั้น หรือครอบงำกรรมนั้นแล้วยึดเอาโอกาสแห่งวิบากของตนตั้งอยู่ได้, แต่ว่า มหัคคตกรรมนั่นแหละครอบงำปริตตกรรมนั้น เหมือนห้วงน้ำใหญ่ครอบงำน้ำน้อยฉะนั้น แล้วยึดเอาโอกาสของตนตั้งอยู่, ห้ามวิบากของปริตตกรรมนั้นแล้ว นำไปสู่ความเป็นสหายแห่งพรหมด้วยตนเอง นี้แหละคืออรรถแห่งคำนั้น.

ဂါထာသု ယောတိ ယော ကောစိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ. မေတ္တန္တိ မေတ္တာဈာနံ. အပ္ပမာဏန္တိ ဘာဝနာဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ အပ္ပမာဏံ. အသုဘဘာဝနာဒယော ဝိယ ဟိ အာရမ္မဏေ ဧကဒေသဂ္ဂဟဏံ အကတွာ အနဝသေသဖရဏဝသေန အနောဓိသောဖရဏဝသေန စ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာယ ပဂုဏဘာဝနာဝသေန အပ္ပမာဏံ. တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သမ္မသိတွာ ဟေဋ္ဌိမေ အရိယမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆန္တဿ သုခေနေဝ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော ပဟီယမာနာ တနူ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပဿတော ဥပဓိက္ခယ’’န္တိ. ‘‘ဥပဓိက္ခယော’’တိ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ. တဉ္စဿ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဿတိ. အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနပဒဋ္ဌာနာယ ဝိပဿနာယ အနုက္ကမေန ဥပဓိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပတွာ တံ ပဿတော ပဂေဝ ဒသပိ သံယောဇနာ တနူ ဟောန္တိ, ပဟီယန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ ပဋိဃော စေဝ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသံယောဇနာ စ တနုကာ ဟောန္တိ. ပဿတော ဥပဓိက္ခယန္တိ တေသံယေဝ ကိလေသူပဓီနံ ခယသင်္ခါတံ [Pg.89] မေတ္တံ အဓိဂမဝသေန ပဿန္တ ဿာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า โย คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง จะเป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิตก็ตาม. บทว่า เมตฺตํ คือ เมตตาฌาน. บทว่า อปฺปมาณํ คือ ไม่มีประมาณ ทั้งโดยอำนาจแห่งภาวนาและโดยอำนาจแห่งอารมณ์. จริงอยู่ (เมตตาฌาน) ชื่อว่าไม่มีประมาณ เพราะมีอารมณ์ไม่มีประมาณ ด้วยการแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือและด้วยการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต ไม่ถือเอาอารมณ์เพียงบางส่วนเหมือนอสุภภาวนาเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งภาวนาที่เจริญดีแล้ว. บทว่า ตนู สํโยชนา โหนฺติ ความว่า เมื่อบุคคลกระทำเมตตาฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณา บรรลุอริยมรรคเบื้องต่ำอยู่ สังโยชน์คือปฏิฆะเป็นต้นที่กำลังถูกละ ย่อมเบาบางลงโดยง่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ" (แก่ผู้เห็นความสิ้นไปแห่งอุปธิ). จริงอยู่ คำว่า "อุปธิกฺขโย" หมายถึงพระนิพพาน. บุคคลนั้นย่อมเห็นพระนิพพานนั้นด้วยมรรคญาณ โดยการประจักษ์แจ้งและบรรลุ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตนู สํโยชนา โหนฺติ ความว่า เมื่อบุคคลอาศัยวิปัสสนาอันมีเมตตาฌานเป็นเหตุใกล้ บรรลุอรหัตตผลอันชื่อว่าอุปธิกขยะ (ความสิ้นอุปธิ) โดยลำดับแล้ว สังโยชน์ทั้ง ๑๐ ก็ย่อมเบาบาง คือถูกละได้แล้วแต่ต้นทีเดียว แก่ท่านผู้เห็นอรหัตตผลนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตนู สํโยชนา โหนฺติ ความว่า ปฏิฆะและสังโยชน์ที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะย่อมเบาบางลง. บทว่า ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ ความว่า แก่ผู้เห็นอยู่ซึ่งเมตตาอันชื่อว่าเป็นความสิ้นไปแห่งกิเลสอุปธิเหล่านั้นนั่นเอง โดยการบรรลุ. พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้.

ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနံ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဉ္စ မေတ္တာဘာဝနာယ သိခါပ္ပတ္တမာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အညေ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကမ္ပိ စေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ မေတ္တာဗလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ ဗျာပါဒေန အဒူသိတစိတ္တော. မေတ္တာယတီတိ ဟိတဖရဏဝသေန မေတ္တံ ကရောတိ. ကုသလောတိ အတိသယေန ကုသလဝါ မဟာပုညော, ပဋိဃာဒိအနတ္ထဝိဂမေန ဝေါ. ခေမီ တေနာတိ တေန မေတ္တာယိတေန. သဗ္ဗေ စ ပါဏေတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. မနသာနုကမ္ပန္တိ စိတ္တေန အနုကမ္ပန္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဧကသတ္တဝိသယာပိ တာဝ မေတ္တာ မဟာကုသလရာသိ, သဗ္ဗေ ပန ပါဏေ အတ္တနော ပိယပုတ္တံ ဝိယ ဟိတဖရဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တော ပဟူတံ ဗဟုံ အနပ္ပကံ အပရိယန္တံ စတုသဋ္ဌိမဟာကပ္ပေပိ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဗန္ဓံ ပဝတ္တေတုံ သမတ္ထံ ဥဠာရပုညံ အရိယော ပရိသုဒ္ဓစိတ္တော ပုဂ္ဂလော ပကရောတိ နိပ္ဖာဒေတိ.

ครั้นทรงแสดงการละกิเลสและการบรรลุพระนิพพาน อันเป็นอานิสงส์ที่ถึงยอดของเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอานิสงส์อื่นๆ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เอกมฺปิ เจ". ในบทเหล่านั้น บทว่า อทุฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตไม่ถูกพยาบาทประทุษร้าย เพราะมีพยาบาทอันถูกข่มไว้อย่างดีด้วยกำลังแห่งเมตตา. บทว่า เมตฺตายติ คือ ย่อมเจริญเมตตาด้วยอำนาจการแผ่ประโยชน์เกื้อกูล. บทว่า กุสโล คือ เป็นผู้ฉลาดอย่างยิ่ง มีบุญมาก หรือเพราะปราศจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีปฏิฆะเป็นต้น. บทว่า เขมี เตน คือ เป็นผู้เกษมด้วยการเจริญเมตตานั้น. ในบทว่า สพฺเพ จ ปาเณ, จ ศัพท์มีความหมายตรงกันข้าม. บทว่า มนสานุกมฺปํ คือ อนุเคราะห์อยู่ด้วยใจ. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้: เมตตาแม้มีสัตว์ตนเดียวเป็นอารมณ์ ก็เป็นกองกุศลใหญ่อยู่แล้ว, แต่พระอริยบุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ โดยแผ่ประโยชน์เกื้อกูลไปประดุจบุตรสุดที่รักของตน ย่อมกระทำ ย่อมให้สำเร็จซึ่งบุญอันโอฬาร ไพบูลย์ มากมาย ไม่น้อย ไม่มีที่สุด สามารถเป็นไปตามลำดับแห่งวิบากของตนได้แม้ตลอด ๖๔ มหากัป.

သတ္တသဏ္ဍန္တိ သတ္တသင်္ခါတေန သဏ္ဍေန သမန္နာဂတံ ဘရိတံ, သတ္တေဟိ အဝိရဠံ အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ အတ္ထော. ဝိဇိတွာတိ အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဓမ္မေနေဝ ဝိဇိနိတွာ. ရာဇိသယောတိ ဣသိသဒိသာ ဓမ္မိကရာဇာနော. ယဇမာနာတိ ဒါနာနိ ဒဒမာနာ. အနုပရိယဂါတိ ဝိစရိံသု.

บทว่า สตฺตสณฺฑํ คือ ประกอบด้วยหมู่ที่นับว่า ๗, เต็ม, ความว่า หนาแน่นด้วยสัตว์ทั้งหลาย เกลื่อนกล่นไปด้วยมนุษย์. บทว่า วิชิตฺวา คือ ชนะแล้วโดยธรรมเท่านั้น โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา. บทว่า ราชิสโย คือ พระราชาผู้ทรงธรรมเสมอด้วยฤาษี. บทว่า ยชมานา คือ ถวายทานทั้งหลายอยู่. บทว่า อนุปริยคา คือ ได้เที่ยวไปโดยรอบ.

အဿမေဓန္တိအာဒီသု ပေါရာဏကရာဇကာလေ ကိရ သဿမေဓံ, ပုရိသမေဓံ, သမ္မာပါသံ, ဝါစာပေယျန္တိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ အဟေသုံ, ယေဟိ ရာဇာနော လောကံ သင်္ဂဏှိံသု. တတ္ထ နိပ္ဖန္နသဿတော ဒသမဘာဂဂ္ဂဟဏံ သဿမေဓံ နာမ, သဿသမ္ပာဒနေ, မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. မဟာယောဓာနံ ဆမာသိကံ ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနံ ပုရိသမေဓံ နာမ, ပုရိသသင်္ဂဏှနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ပေါတ္ထကေ လေခံ ဂဟေတွာ တီဏိ ဝဿာနိ ဝိနာ ဝဍ္ဎိယာ သဟဿဒွိသဟဿမတ္တဓနာနုပ္ပဒါနံ သမ္မာပါသံ နာမ. တဉှိ သမ္မာ မနုဿေ ပါသေတိ ဟဒယေ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္မာပါသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တာတ မာတုလာ’’တိအာဒိနာ ပန သဏှဝါစာယ သင်္ဂဟဏံ ဝါစာပေယျံ နာမ, ပေယျဝဇ္ဇံ ပိယဝါစတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟိတံ ရဋ္ဌံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဟောတိ ဖီတဉ္စ ပဟူတအန္နပါနံ ခေမံ နိရဗ္ဗုဒံ. မနုဿာ မုဒါ မောဒမာနာ ဥရေ ပုတ္တေ နစ္စေန္တာ အပါရုတဃရာ ဝိဟရန္တိ[Pg.90]. ဣဒံ ဃရဒွါရေသု အဂ္ဂဠာနံ အဘာဝတော ‘‘နိရဂ္ဂဠ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပေါရာဏိကာ ပဝေဏိ, အယံ ပေါရာဏိကာ ပကတိ.

ในบทว่า อสฺสเมธํ เป็นต้น ได้ยินว่า ในสมัยของพระราชาโบราณ ได้มีสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ สัสสเมธะ ปุริสเมธะ สัมมาปาสะ และวาจาเปยยะ ซึ่งพระราชาทั้งหลายใช้สงเคราะห์โลก. ในสังคหวัตถุเหล่านั้น การเก็บส่วนสิบจากข้าวกล้าที่สำเร็จผล ชื่อว่า สัสสเมธะ ความว่า เป็นผู้มีปัญญาในการทำให้ข้าวกล้าสมบูรณ์. การให้ค่าอาหารและค่าจ้างทุก ๖ เดือนแก่ยอดนักรบทั้งหลาย ชื่อว่า ปุริสเมธะ ความว่า เป็นผู้มีปัญญาในการสงเคราะห์คน. การให้ทรัพย์ประมาณหนึ่งพันหรือสองพันแก่คนยากจนโดยไม่มีดอกเบี้ยเป็นเวลา ๓ ปี หลังจากจดบันทึกไว้ในสมุด ชื่อว่า สัมมาปาสะ. จริงอยู่ การกระทำนั้นย่อมคล้องมนุษย์ไว้โดยชอบ เหมือนผูกไว้ที่หัวใจ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "สัมมาปาสะ". ส่วนการสงเคราะห์ด้วยวาจาอ่อนหวาน มีคำเป็นต้นว่า "พ่อลุง" ชื่อว่า วาจาเปยยะ ความว่า วาจาที่น่ารัก วาจาไพเราะ. แว่นแคว้นที่ได้รับการสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นแว่นแคว้นที่มั่งคั่งสมบูรณ์ มีข้าวและน้ำบริบูรณ์ เกษม ไม่มีเสี้ยนหนาม. มนุษย์ทั้งหลายร่าเริงยินดี อุ้มบุตรฟ้อนรำอยู่บนอก อยู่ในเรือนที่เปิดประตูไว้. การที่เรือนไม่มีลิ่มสลักที่ประตูนี้เรียกว่า "นิรัคคฬะ" (ไม่มีลิ่มสลัก). นี้เป็นประเพณีโบราณ นี้เป็นปกติของโบราณ.

အပရဘာဂေ ပန ဩက္ကာကရာဇကာလေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမာနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ ဣမဉ္စ ရဋ္ဌသမ္ပတ္တိံ ပရိဝတ္တေန္တာ ဥဒ္ဓမ္မူလံ ကတွာ အဿမေဓံ ပုရိသမေဓန္တိအာဒိကေ ပဉ္စ ယညေ နာမ အကံသု. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိယသုတ္တေ –

แต่ในภายหลัง ในสมัยพระเจ้าโอกกากราช พวกพราหมณ์ได้เปลี่ยนแปลงสังคหวัตถุ ๔ ประการนี้และความสมบูรณ์ของแว่นแคว้นนี้ ทำให้กลับตาลปัตร แล้วได้กระทำยัญ ๕ อย่าง มีอัสสเมธยัญและปุริสเมธยัญเป็นต้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนี้ไว้ในพราหมณธัมมิกสูตรว่า –

‘‘တေသံ အာသိ ဝိပလ္လာသော, ဒိသွာန အဏုတော အဏုံ…ပေ….

“พราหมณ์เหล่านั้นเกิดความวิปลาสไป เพราะได้เห็นความเปลี่ยนแปลงไปทีละน้อยๆ ...ฯลฯ...

‘‘တေ တတ္ထ မန္တေ ဂန္ထေတွာ, ဩက္ကာကံ တဒုပါဂမု’’န္တိ. (သု. နိ. ၃၀၁-၃၀၄);

“พราหมณ์เหล่านั้นร้อยกรองมนต์ในที่นั้นแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้าโอกกากราชในครั้งนั้น” (สุ.นิ. ๓๐๑-๓๐๔);

တတ္ထ အဿမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ အဿမေဓော. ဒွီဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဧကဝီသတိယူပဿ ဧကသ္မိံ ပစ္ဆိမဒိဝသေ ဧဝ သတ္တနဝုတိပဉ္စပသုသတဃာတဘီသနဿ ဌပေတွာ ဘူမိဉ္စ ပုရိသေ စ အဝသေသသဗ္ဗဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. ပုရိသမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ ပုရိသမေဓော. စတူဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံဘူမိယာ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. သမ္မမေတ္ထ ပါသန္တိ ခိပန္တီတိ သမ္မာပါသော. ယုဂစ္ဆိဂ္ဂဠေ ပဝေသနဒဏ္ဍကသင်္ခါတံ သမ္မံ ခိပိတွာ တဿ ပတိတောကာသေ ဝေဒိံ ကတွာ သံဟာရိမေဟိ ယူပါဒီဟိ သရဿတိနဒိယာ နိမုဂ္ဂေါကာသတော ပဘုတိ ပဋိလောမံ ဂစ္ဆန္တေန ယဇိတဗ္ဗဿ သတြယာဂဿေတံ အဓိဝစနံ ဝါဇမေတ္ထ ပိဝန္တီတိ ဝါဇပေယျော. ဧကေန ပရိယညေန သတ္တရသဟိ ပသူဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဗေဠုဝယူပဿ သတ္တရသကဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠောတိ နိရဂ္ဂဠော. နဝဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံ ဘူမိယာ ပုရိသေဟိ စ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ သဗ္ဗမေဓပရိယာယနာမဿ အဿမေဓဝိကပ္ပဿေတံ အဓိဝစနံ.

ในบรรดายัญเหล่านั้น ยัญที่ชื่อว่า อัสสเมธะ เพราะในยัญนั้น เขาย่อมฆ่า ย่อมเบียดเบียนม้า นี้เป็นชื่อของยัญที่พึงบูชาด้วยการเวียนรอบ ๒ ครั้ง มีหลาวยัญ ๒๑ ต้น น่าสะพรึงกลัวเพราะมีการฆ่าสัตว์ ๕๙๗ ตัวในวันสุดท้ายวันเดียว มีการให้สมบัติที่เหลือทั้งหมดเว้นแผ่นดินและบุรุษเป็นทักษิณา ยัญที่ชื่อว่า ปุริสเมธะ เพราะในยัญนั้น เขาย่อมฆ่า ย่อมเบียดเบียนบุรุษ นี้เป็นชื่อของยัญที่พึงบูชาด้วยการเวียนรอบ ๔ ครั้ง มีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดินเป็นทักษิณา ยัญที่ชื่อว่า สัมมาปาสะ เพราะในยัญนั้น เขาย่อมโยนสลักไป นี้เป็นชื่อของสัตตรยาคะที่พึงบูชาโดยการโยนสลักคือไม้สลักสำหรับสอดที่ช่องแอก แล้วทำเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป ใช้หลาวยัญเป็นต้นที่เคลื่อนย้ายได้ เดินทวนกระแสขึ้นไปตั้งแต่ที่ที่จมลงในแม่น้ำสรัสวดี ยัญที่ชื่อว่า วาชเปยยะ เพราะในยัญนั้น เขาย่อมดื่มน้ำข้าว นี้เป็นชื่อของยัญที่พึงบูชาด้วยการเวียนรอบ ๑ ครั้ง ด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว มีหลาวยัญทำด้วยไม้มะตูม มีทักษิณา ๑๗ อย่าง ยัญที่ชื่อว่า นิรัคคฬะ เพราะในยัญนั้น ไม่มีลิ่มสลัก นี้เป็นชื่อของอัสสเมธยัญอีกประเภทหนึ่งซึ่งเป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของสัพพเมธยัญ ที่พึงบูชาด้วยการเวียนรอบ ๙ ครั้ง มีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดินและบุรุษเป็นทักษิณา

စန္ဒပ္ပဘာတိ စန္ဒပ္ပဘာယ. တာရဂဏာဝ သဗ္ဗေတိ ယထာ သဗ္ဗေပိ တာရာဂဏာ စန္ဒိမသောဘာယ သောဠသိမ္ပိ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ, ဧဝံ တေ အဿမေဓာဒယော ယညာ မေတ္တစိတ္တဿ ဝုတ္တလက္ခဏေန သုဘာဝိတဿ သောဠသိမ္ပိ ကလံ နာနုဘဝန္တိ, န ပါပုဏန္တိ, နာဂ္ဃန္တီတိ အတ္ထော.

บทว่า จนฺทปฺปภา คือ ด้วยรัศมีแห่งดวงจันทร์ บทว่า ตารคณาว สพฺเพ ความว่า หมู่ดาวทั้งหมดไม่ถึงแม้ซึ่งเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งความงามของดวงจันทร์ ฉันใด ยัญเหล่านั้นมีอัสสเมธยัญเป็นต้น ก็ย่อมไม่ถึง ไม่เข้าถึง คือไม่เทียบเท่าแม้ซึ่งเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่บุคคลอบรมดีแล้วโดยลักษณะที่กล่าวแล้ว ฉันนั้น

ဣဒါနိ [Pg.91] အပရေပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကေ မေတ္တာဘာဝနာယ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ယော န ဟန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယောတိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာနုယုတ္တော ပုဂ္ဂလော. န ဟန္တီတိ တေနေဝ မေတ္တာဘာဝနာနုဘာဝေန ဒူရဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ န ကဉ္စိ သတ္တံ ဟိံသတိ, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ န ဝိဗာဓတိ ဝါ. န ဃာတေတီတိ ပရံ သမာဒပေတွာ န သတ္တေ ဟနာပေတိ န ဝိဗာဓာပေတိ စ. န ဇိနာတီတိ သာရမ္ဘဝိဂ္ဂါဟိကကထာဒိဝသေန န ကဉ္စိ ဇိနာတိ သာရမ္ဘဿေဝ အဘာဝတော, ဇာနိကရဏဝသေန ဝါ အဍ္ဍကရဏာဒိနာ န ကဉ္စိ ဇိနာတိ. န ဇာပယေတိ ပရေပိ ပယောဇေတွာ ပရေသံ ဓနဇာနိံ န ကာရာပေယျ. မေတ္တံသောတိ မေတ္တာမယစိတ္တကောဋ္ဌာသော, မေတ္တာယ ဝါ အံသော အဝိဇဟနဋ္ဌေန အဝယဝဘူတောတိ မေတ္တံသော. သဗ္ဗဘူတေသူတိ သဗ္ဗသတ္တေသု. တတော ဧဝ ဝေရံ တဿ န ကေနစီတိ အကုသလဝေရံ တဿ ကေနစိပိ ကာရဏေန နတ္ထိ, ပုဂ္ဂလဝေရသင်္ခါတော ဝိရောဓော ကေနစိ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ တဿ မေတ္တာဝိဟာရိဿ နတ္ထီတိ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ของการเจริญเมตตาทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพแม้อย่างอื่น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โย น หนฺติ ในบทเหล่านั้น บทว่า โย คือ บุคคลผู้ประกอบเนืองๆ ในการเจริญเมตตาพรหมวิหาร บทว่า น หนฺติ คือ ไม่เบียดเบียนสัตว์ไรๆ หรือไม่ทำร้ายด้วยก้อนดินหรือท่อนไม้เป็นต้น เพราะมีพยาบาทอันข่มไว้ได้ไกลด้วยอานุภาพแห่งการเจริญเมตตานั่นเอง บทว่า น ฆาเตติ คือ ไม่ชักชวนผู้อื่นแล้วให้ฆ่าสัตว์ หรือให้ทำร้ายสัตว์ บทว่า น ชินาติ คือ ไม่เอาชนะใครๆ ด้วยถ้อยคำเป็นเครื่องแข่งดีเป็นต้น เพราะไม่มีความแข่งดีนั่นเอง หรือไม่เอาชนะใครๆ ด้วยการทำให้เสื่อม ด้วยการทำให้เป็นคดีความ เป็นต้น บทว่า น ชาปเย คือ ไม่พึงใช้ผู้อื่นแล้วให้กระทำความเสื่อมแห่งทรัพย์ของคนอื่น บทว่า เมตฺตํโส คือ มีส่วนแห่งจิตที่ประกอบด้วยเมตตา หรือเป็นส่วนแห่งเมตตาเพราะเป็นดุจองค์ประกอบโดยความหมายว่าไม่ละทิ้ง บทว่า สพฺพภูเตสุ คือ ในสัตว์ทั้งปวง เพราะเหตุนั้นนั่นแล บทว่า เวรํ ตสฺส น เกนจิ คือ เวรที่เป็นอกุศลย่อมไม่มีแก่เขาไม่ว่าด้วยเหตุใดๆ หรือความหมายว่า ความขัดแย้งที่นับว่าเป็นเวรกับบุคคลใดๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้มีเมตตาวิหารนั้น

ဧဝမေတသ္မိံ ဧကကနိပါတေ ပဋိပါဋိယာ တေရသသု သုတ္တေသု သိက္ခာသုတ္တဒွယေ စာတိ ပန္နရသသု သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, နီဝရဏသုတ္တံ သံယောဇနသုတ္တံ အပ္ပမာဒသုတ္တံ အဋ္ဌိသဉ္စယသုတ္တန္တိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဣတရေသု ပန ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတန္တိ.

ด้วยประการฉะนี้ ในเอกกนิบาตนี้ ใน ๑๓ สูตรตามลำดับ และในสิกขาสูตร ๒ สูตร รวมเป็น ๑๕ สูตร ท่านกล่าวถึงวิวัฏฏะ, ใน ๔ สูตรเหล่านี้ คือ นีวรณสูตร สังโยชนสูตร อัปปมาทสูตร และอัฏฐิสัญจยสูตร ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ ส่วนในสูตรที่เหลือ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะอย่างเดียว

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพรรณนาสัตตมสูตร จบ

ပရမတ္ထဒီပနိယာ

แห่งปรมัตถทีปนี

ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

อรรถกถาขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တကဿ ဧကကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพรรณนาเอกกนิบาตแห่งอิติวุตตกะ จบ

၂. ဒုကနိပါတော

๒. ทุกนิบาต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. ဒုက္ခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาพรรณนาทุกขวิหารสูตร

၂၈. ဒုကနိပါတဿ [Pg.92] ပဌမေ ဒွီဟီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဓမ္မေဟီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ. ဒွီဟိ ဓမ္မေဟီတိ ဒွီဟိ အကုသလဓမ္မေဟိ. သမန္နာဂတောတိ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ဒုက္ခံ ဝိဟရတီတိ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ကိလေသဒုက္ခေန စေဝ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခေန စ ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. သဝိဃာတန္တိ စိတ္တူပဃာတေန စေဝ ကာယူပဃာတေန စ သဝိဃာတံ. သဥပါယာသန္တိ ကိလေသူပါယာသေန စေဝ သရီရခေဒေန စ ဗလဝအာယာသဝသေန သဥပါယာသံ. သပရိဠာဟန္တိ ကိလေသပရိဠာဟေန စေဝ ကာယပရိဠာဟေန စ သပရိဠာဟံ. ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ. ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါတိ ဒုဂ္ဂတိသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ အပါယာနံ အညတရာ ဂတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, အဝဿံဘာဝိနီတိ အတ္ထော.

๒๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกนิบาต บทว่า ทฺวีหิ เป็นการกำหนดจำนวน บทว่า ธมฺเมหิ เป็นการแสดงธรรมที่ถูกกำหนด บทว่า ทฺวีหิ ธมฺเมหิ คือ ด้วยอกุศลธรรม ๒ อย่าง บทว่า สมนฺนาคโต คือ ประกอบแล้ว บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม คือ ในอัตภาพนี้เอง บทว่า ทุกฺขํ วิหรติ คือ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ในอิริยาบถทั้ง ๔ ด้วยทุกข์คือกิเลส และด้วยทุกข์ทางกายและทางใจ บทว่า สวิฆาตํ คือ มีความคับแค้นใจด้วยความเบียดเบียนทางจิตและด้วยความเบียดเบียนทางกาย บทว่า สอุปายาสํ คือ มีความคับแค้นใจด้วยความคับแค้นคือกิเลสและด้วยความเหน็ดเหนื่อยกาย คือโดยความเป็นผู้มีความลำบากอย่างยิ่ง บทว่า สปริฬาหํ คือ มีความเร่าร้อนด้วยความเร่าร้อนคือกิเลสและด้วยความเร่าร้อนทางกาย บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการสละอุปาทินนขันธ์ บทว่า ปรํ มรณา คือ ในลำดับต่อจากนั้น คือในการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ บทว่า ปรํ มรณา คือ เบื้องหน้าแต่จุติ บทว่า ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา คือ พึงหวังทุคคติ ความว่า คติอย่างใดอย่างหนึ่งในอบาย ๔ ที่ชื่อว่าทุคคติเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา คือเป็นสิ่งที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน

အဂုတ္တဒွါရောတိ အပိဟိတဒွါရော. ကတ္ထ ပန အဂုတ္တဒွါရောတိ အာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ. တေန မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အသံဝရမာဟ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂဝသေန ဘောဇနေ မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘောဇနေ အမတ္တညူ. ‘‘ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာယ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာယာ’’တိပိ ပဌန္တိ.

บทว่า อคุตฺตทฺวาโร คือ มีทวารไม่ปิด ถามว่า มีทวารไม่คุ้มครองในที่ไหน ตอบว่า ในอินทรีย์ทั้งหลาย ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่สำรวมในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ บทว่า โภชเน อมตฺตญฺญู คือ ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ โดยการรับและการบริโภค บางแห่งก็อ่านว่า อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย โภชเน อมตฺตญฺญุตาย

ကထံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ, ကထံ ဝါ ဂုတ္တဒွါရတာတိ? ကိဉ္စာပိ ဟိ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ နတ္ထိ. န ဟိ စက္ခုပသာဒံ နိဿာယ သတိ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အပိစ ယဒါ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တဒါ ဘဝင်္ဂေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ ကိရိယာမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ, တတော ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တဒနန္တရံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တထာပိ နေဝ ဘဝင်္ဂသမယေ, န အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အညတရသမယေ [Pg.93] သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ အတ္ထိ, ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ အက္ခန္တိ ဝါ ကောသဇ္ဇံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသံဝရော ဟောတိ. ဧဝံ ဟောန္တောပိ သော ‘‘စက္ခုဒွါရေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တသ္မိံ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရေ စတူသု ဒွါရေသု အသံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရကောဋ္ဌကဂဗ္ဘာဒယော သုသံဝုတာ တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ အရက္ခိတံ အဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေဟိ ပဝိသိတွာ စောရာ ယဒိစ္ဆန္တိ, တံ ဟရေယျုံ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ, ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. တသ္မိံ ပန အသတိ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရဒွါရေသု သံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရာဒယော အသံဝုတာ, တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ သုရက္ခိတံ သုဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေသု ဟိ ပိဟိတေသု စောရာနံ ပဝေသော နတ္ထိ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ, ဘဝင်္ဂမ္ပိ, အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. တသ္မာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ‘‘စက္ခုဒွါရေ သံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ, ဂုတ္တဒွါရတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นอย่างไร หรือความเป็นผู้มีทวารคุ้มครองแล้วเป็นอย่างไร? จริงอยู่ แม้ว่าในจักขุนทรีย์จะไม่มีความสำรวมหรือความไม่สำรวมก็ตามที เพราะอาศัยจักขุประสาท สติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดขึ้น แต่ในกาลใด รูปารมณ์มาสู่คลองจักษุ ในกาลนั้น เมื่อภวังคจิตเกิดขึ้นสองครั้งแล้วดับไป กิริยามโนธาตุทำอาวัชชนกิจให้สำเร็จแล้วจึงเกิดขึ้นแล้วดับไป จากนั้นจักขุวิญญาณ (ทำ) ทัสสนกิจ จากนั้นวิปากมโนธาตุ (ทำ) สัมปฏิจฉันนกิจ จากนั้นวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ (ทำ) สันตีรณกิจ จากนั้นกิริยาเหตุกมโนวิญญาณธาตุทำโวฏฐัพพนกิจให้สำเร็จแล้วจึงเกิดขึ้นแล้วดับไป ต่อจากนั้น ชวนจิตย่อมแล่นไป ถึงกระนั้น ในสมัยที่เป็นภวังค์ก็ดี ในสมัยใดสมัยหนึ่งแห่งจิตมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ดี ความสำรวมหรือความไม่สำรวมย่อมไม่มี แต่ในขณะแห่งชวนะ ถ้าความทุศีลก็ดี ความหลงลืมสติก็ดี ความไม่รู้ก็ดี ความไม่อดทนก็ดี หรือความเกียจคร้านก็ดี เกิดขึ้น ก็ชื่อว่าความไม่สำรวม แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ความไม่สำรวมนั้นท่านก็เรียกว่า "ความไม่สำรวมในจักขุทวาร" เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่คุ้มครองแล้ว แม้ภวังค์ แม้วิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้น (ก็ชื่อว่าไม่คุ้มครองแล้ว) เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนเมื่อประตูทั้งสี่ในเมืองไม่ได้รับการปิดกั้น แม้ว่าประตูเรือน ซุ้มประตู และห้องภายในจะได้รับการปิดกั้นอย่างดีแล้วก็ตาม แต่ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในภายในเมืองก็ชื่อว่าเป็นของที่ไม่มีผู้รักษา ไม่ได้รับการคุ้มครองนั่นเอง พวกโจรเข้าไปทางประตูเมืองแล้วปรารถนาสิ่งใดย่อมนำสิ่งนั้นไปได้ ฉันใด เมื่ออกุศลธรรมมีความทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่คุ้มครองแล้ว แม้ภวังค์ แม้วิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้น (ก็ชื่อว่าไม่คุ้มครองแล้ว) ฉันนั้น แต่เมื่อความไม่สำรวมนั้นไม่มีอยู่ เมื่อกุศลธรรมมีศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าคุ้มครองแล้ว แม้ภวังค์ แม้วิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้น (ก็ชื่อว่าคุ้มครองแล้ว) เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนเมื่อประตูเมืองทั้งหลายได้รับการปิดกั้น แม้ว่าประตูเรือนเป็นต้นในภายในจะไม่ได้รับการปิดกั้นก็ตาม แต่ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในภายในเมืองก็ชื่อว่าเป็นของที่ได้รับการรักษาอย่างดี ได้รับการคุ้มครองอย่างดีนั่นเอง เพราะเมื่อประตูเมืองทั้งหลายปิดแล้ว การเข้าไปของพวกโจรย่อมไม่มี ฉันใด เมื่อกุศลธรรมมีศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ แม้ทวารก็ชื่อว่าคุ้มครองแล้ว แม้ภวังค์ แม้วิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้น (ก็ชื่อว่าคุ้มครองแล้ว) ฉันนั้น เพราะฉะนั้น แม้ความสำรวมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ท่านก็เรียกว่า "ความสำรวมในจักขุทวาร" แม้ในทวารที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้เช่นกัน พึงทราบความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วและความเป็นผู้มีทวารคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้

ကထံ ပန ဘောဇနေ အမတ္တညူ, ကထံ ဝါ မတ္တညူတိ? ယော ဟိ ပုဂ္ဂလော မဟိစ္ဆော ဟုတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ န ဇာနာတိ. မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော ဟိ ယထာ နာမ ကစ္ဆပုဋဝါဏိဇော ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဥစ္ဆင်္ဂေပိ ပက္ခိပိတဗ္ဗယုတ္တကံ ပက္ခိပိတွာ မဟာဇနဿ ပဿန္တဿေဝ ‘‘အသုကံ ဂဏှထ, အသုကံ ဂဏှထာ’’တိ မုခေန ဥဂ္ဃောသေတိ, ဧဝမေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ အတ္တနော သီလံ ဝါ ဂန္ထံ ဝါ ဓုတင်္ဂဂုဏံ ဝါ အန္တမသော အရညဝါသမတ္တကမ္ပိ မဟာဇနဿ ဇာနန္တဿေဝ သမ္ဘာဝေတိ, သမ္ဘာဝေတွာ စ ပန သကဋေဟိပိ ဥပနီတေ ပစ္စယေ ‘‘အလ’’န္တိ အဝတွာ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. တယော ဟိ ပူရေတုံ န သက္ကာ အဂ္ဂိ ဥပါဒါနေန, သမုဒ္ဒေါ ဥဒကေန, မဟိစ္ဆော ပစ္စယေဟီတိ –

ก็ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะเป็นอย่างไร หรือความเป็นผู้รู้ประมาณเป็นอย่างไร? บุคคลใดแล เป็นผู้มักมาก ไม่รู้ประมาณในการรับ จริงอยู่ บุคคลผู้มักมากนั้น เปรียบเหมือนพ่อค้าหาบเร่ที่ถือเอาเครื่องประดับด้วยมือแล้ว แม้ของที่ควรใส่ไว้ในชายพกก็ใส่ไว้ แล้วก็ป่าวร้องด้วยปากต่อหน้ามหาชนว่า "จงรับเอาสิ่งนี้เถิด จงรับเอาสิ่งนี้เถิด" ฉันใด เขาก็ฉันนั้น ย่อมยกย่องแม้ศีล การเรียนปริยัติ คุณแห่งธุดงค์ หรือที่สุดแม้เพียงการอยู่ในป่าอันเล็กน้อยของตน ให้มหาชนรู้อยู่ แล้วครั้นยกย่องแล้ว ก็ไม่กล่าวว่า "พอแล้ว" ต่อปัจจัยทั้งหลายที่เขานำมาแม้ด้วยเกวียน แต่ย่อมรับเอาไว้ เพราะว่า ธรรม ๓ อย่างนี้ใครๆ ไม่อาจทำให้เต็มได้ คือ ไฟด้วยเชื้อ มหาสมุทรด้วยน้ำ และคนมักมากด้วยปัจจัยทั้งหลาย ดังนี้

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ, မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော;

ဗဟုကေ ပစ္စယေ ဒိန္နေ, တယောပေတေ န ပူရယေတိ’’.

"กองไฟ มหาสมุทร และบุคคลผู้มักมาก เมื่อปัจจัยจำนวนมากถูกถวายแล้ว ธรรมทั้งสามประการนี้ย่อมไม่เต็ม"

မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော [Pg.94] ဟိ ဝိဇာတမာတုယာပိ မနံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. ဧဝရူပေါ ဟိ အနုပ္ပန္နံ လာဘံ န ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နလာဘတော စ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညူ ဟောတိ. ယော ပန ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓမ္ပိ အာဟာရံ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော အဇ္ဈောပန္နော အနာဒီနဝဒဿာဝီ အနိဿရဏပညော အာဟရဟတ္ထကအလံသာဋကတတ္ထဝဋ္ဋကကာကမာသကဘုတ္တဝမိတကဗြာဟ္မဏာနံ အညတရော ဝိယ အယောနိသော အနုပါယေန ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. အယံ ပရိဘောဂေ အမတ္တညူ နာမ.

จริงอยู่ บุคคลผู้มักมากย่อมไม่สามารถเอาใจแม้ของมารดาผู้ให้กำเนิดได้ บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่ทำลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และย่อมเสื่อมจากลาภที่เกิดขึ้นแล้ว ด้วยประการฉะนี้ บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในการรับ ส่วนบุคคลใดบริโภคอาหารที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอแล้ว ด้วยความเป็นผู้ละโมบ มัวเมา หมกมุ่น ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ราวกับเป็นคนหนึ่งในจำพวกพราหมณ์ผู้กินด้วยมือ ผู้กินด้วยชายผ้า ผู้กินเลียภาชนะ ผู้กินเหมือนกา ผู้กินของที่สำรอก โดยไม่แยบคาย โดยไม่มีอุบาย บริโภคจนเต็มท้องเท่าที่ต้องการแล้ว ย่อมอยู่ประกอบสุขในการนอน สุขในการเอนข้าง สุขในการหลับ นี้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในการบริโภค

ယော ပန ‘‘ယဒိပိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပမာဏဇာနနဿ စေဝ, ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ, နေဝ ဒဝါယ, န မဒါယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၅၅) ‘‘လဒ္ဓဉ္စ ပိဏ္ဍပါတံ အဂဓိတော အမုစ္ဆိတော အနဇ္ဈောပန္နော အာဒီနဝဒဿာဝီ နိဿရဏပညော ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ စ အာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဿ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနပညာယ ဇာနိတွာ အာဟာရပရိဘုဉ္ဇနသင်္ခါတဿ ပရိဘောဂေ ပမာဏဇာနနဿ စ ဝသေန ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ, အယံ ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ. ဧဝံ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ မတ္တညုတာ စ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ส่วนบุคคลใด "แม้หากเทยยธรรมมีมาก แต่ทายกใคร่จะถวายน้อย ก็ย่อมรับแต่น้อยตามความประสงค์ของทายก หากเทยยธรรมมีน้อย แต่ทายกใคร่จะถวายมาก ก็ย่อมรับแต่น้อยตามประมาณแห่งเทยยธรรม หากเทยยธรรมมีมาก แม้ทายกก็ใคร่จะถวายมาก ก็รู้กำลังของตนแล้วย่อมรับเอาแต่ที่พอเหมาะพอควร" ด้วยอาศัยการรู้ประมาณในการรับที่กล่าวไว้ดังนี้ด้วย และด้วยอาศัยการรู้ประมาณในการบริโภค กล่าวคือ การรู้อาหารที่พึงบริโภคด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาแล้วพิจารณา ตามนัยที่มาในพระบาลีเป็นอาทิว่า "ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา" และว่า "ย่อมบริโภคบิณฑบาตที่ได้มาแล้ว โดยไม่ละโมบ ไม่มัวเมา ไม่หมกมุ่น เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก" ด้วย จึงชื่อว่าเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ นี้ชื่อว่าเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ พึงทราบความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะและความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะว่ามีอยู่ ด้วยประการฉะนี้

ဂါထာသု ပန စက္ခုန္တိအာဒီသု စက္ခတီတိ စက္ခု, ရူပံ အဿာဒေတိ, သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝါ အတ္ထော. သုဏာတီတိ သောတံ. ဃာယတီတိ ဃာနံ. ဇီဝိတနိမိတ္တံ အာဟာရရသော ဇီဝိတံ, တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ. ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိ ကာယော. မနတေ ဝိဇာနာတီတိ မနော. ပေါရာဏာ ပနာဟု မုနာတီတိ မနော, နာဠိယာ မိနမာနော ဝိယ မဟာတုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ စ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ส่วนในคาถาทั้งหลาย คำว่า จกฺขุ เป็นต้น ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่า ย่อมเห็น, ย่อมลิ้มรูป, หรือมีอรรถว่า เป็นเหมือนบอกสิ่งที่เป็นที่เรียบและไม่เรียบ. ชื่อว่า โสตะ เพราะอรรถว่า ย่อมฟัง. ชื่อว่า ฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม. รสอาหารเป็นเหตุแห่งชีวิต ชื่อว่า ชีวิต, (อวัยวะใด) ย่อมเรียกชีวิตนั้นมา ชื่อว่า ชิวหา. เป็นที่ประชุมแห่งสิ่งที่น่าเกลียด ชื่อว่า กาย. ย่อมรู้แจ้ง ชื่อว่า มโน. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมรู้ คือ ย่อมรู้อารมณ์ เหมือนตวงด้วยทะนาน หรือเหมือนชั่งด้วยตาชั่งใหญ่. พึงทราบเนื้อความของบทในที่นี้อย่างนี้ก่อน

ဘာဝတ္ထတော ပန ဒုဝိဓံ စက္ခု – မံသစက္ခု စ ပညာစက္ခု စ. တေသု ဗုဒ္ဓစက္ခု, သမန္တစက္ခု, ဉာဏစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ဓမ္မစက္ခူတိ ပဉ္စဝိဓံ ပညာစက္ခု. တတ္ထ ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ [Pg.95] အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၃) ဣဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမ. ‘‘သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ (စူဠဝ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂) ဣဒံ သမန္တစက္ခု နာမ. ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဣဒံ ဉာဏစက္ခု နာမ. ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၄) ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခု နာမ. ‘‘ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၅; မဟာဝ. ၁၆) ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ခု နာမ.

ส่วนโดยอรรถแห่งภาวะ จักษุมี ๒ อย่าง คือ มังสจักษุ และปัญญาจักษุ. ในจักษุ ๒ อย่างนั้น ปัญญาจักษุมี ๕ อย่าง คือ พุทธจักษุ สมันตจักษุ ญาณจักษุ ทิพพจักษุ และธรรมจักษุ. ใน ๕ อย่างนั้น คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้เห็นแล้วแล' นี้ชื่อว่า พุทธจักษุ. คำว่า 'สัพพัญญุตญาณ ท่านเรียกว่า สมันตจักษุ' นี้ชื่อว่า สมันตจักษุ. คำว่า 'จักษุเกิดขึ้นแล้ว' นี้ชื่อว่า ญาณจักษุ. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นแล้วแล ด้วยทิพพจักษุอันบริสุทธิ์' นี้ชื่อว่า ทิพพจักษุ. คำว่า 'ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน เกิดขึ้นแล้ว' นี้ชื่อว่า ธรรมจักษุ ซึ่งนับเนื่องในมรรคเบื้องต่ำ ๓

မံသစက္ခုပိ ဒုဝိဓံ – သသမ္ဘာရစက္ခု, ပသာဒစက္ခူတိ. တတ္ထ ယွာယံ အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော ဟေဋ္ဌာ အက္ခိကူပကဋ္ဌိကေန, ဥပရိ ဘမုကဋ္ဌိကေန, ဥဘတော အက္ခိကူဋေဟိ, အန္တော မတ္ထလုင်္ဂေန, ဗဟိဒ္ဓါ အက္ခိလောမေဟိ ပရိစ္ဆိန္နော မံသပိဏ္ဍော, သင်္ခေပတော စတဿော ဓာတုယော – ဝဏ္ဏော, ဂန္ဓော, ရသော, ဩဇာသမ္ဘဝေါ သဏ္ဌာနံ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ. ဝိတ္ထာရတော စတဿော ဓာတုယော တံနိဿိတာ ဝဏ္ဏဂန္ဓရသဩဇာသဏ္ဌာနသမ္ဘဝါတိ ဣမာနိ ဒသ စတုသမုဋ္ဌာနိကတ္တာ စတ္တာလီသံ ဟောန္တိ, ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စတ္တာရိ ဧကန္တကမ္မသမုဋ္ဌာနေဝါတိ ဣမေသံ စတုစတ္တာလီသာယ ရူပါနံ ဝသေန စတုစတ္တာလီသ သမ္ဘာရာ. ယံ လောကေ ‘‘သေတံ ဝဋ္ဋံ ပုထုလံ ဝိသဋံ ဝိပုလံ စက္ခူ’’တိ သဉ္ဇာနန္တော န စက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ဝတ္ထုံ စက္ခုတော သဉ္ဇာနာတိ, ယော မံသပိဏ္ဍော အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော နှာရုသုတ္တကေန မတ္ထလုင်္ဂေန အာဗဒ္ဓေါ, ယတ္ထ သေတမ္ပိ အတ္ထိ ကဏှမ္ပိ လောဟိတကမ္ပိ ပထဝီပိ အာပေါပိ တေဇောပိ ဝါယောပိ. ယံ သေမှုဿဒတ္တာ သေတံ, ပိတ္တုဿဒတ္တာ ကဏှံ, ရုဟိရုဿဒတ္တာ လောဟိတကံ, ပထဝုဿဒတ္တာ ပတ္ထဒ္ဓံ, အာပုဿဒတ္တာ ပဂ္ဃရတိ, တေဇုဿဒတ္တာ ပရိဍယှတိ, ဝါယုဿဒတ္တာ သမ္ဘမတိ, ဣဒံ သသမ္ဘာရစက္ခု နာမ. ယော ပန ဧတ္ထ သိတော ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓေါ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ, ဣဒံ ပသာဒစက္ခု နာမ. ဣဒဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ.

แม้มังสจักษุก็มี ๒ อย่าง คือ สสัมภารจักษุ และประสาทจักษุ. ใน ๒ อย่างนั้น ก้อนเนื้อที่ตั้งอยู่ในเบ้าตา อันจำกัดเขตด้วยกระดูกเบ้าตาเบื้องล่าง ด้วยกระดูกคิ้วเบื้องบน ด้วยกระดูกหัวตาทั้งสองข้าง ด้วยเยื่อในสมองภายใน ด้วยขนตาภายนอก, โดยย่อ มีส่วนประกอบ ๑๔ อย่าง คือ มหาภูตรูป ๔, วรรณะ คันธะ รสะ โอชา สัมภวะ สัณฐาน ชีวิต ภาวะ กายประสาท และจักขุประสาท. โดยพิสดาร มีส่วนประกอบ ๔๔ อย่าง คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูปเหล่านั้น คือ วรรณะ คันธะ รสะ โอชา สัณฐาน สัมภวะ ๑๐ อย่างนี้ มีสมุฏฐาน ๔ จึงเป็น ๔๐, ส่วนชีวิต ภาวะ กายประสาท และจักขุประสาท ๔ อย่างนี้ มีกรรมเป็นสมุฏฐานอย่างเดียว ด้วยประการฉะนี้ จึงมีส่วนประกอบ ๔๔ อย่าง. สิ่งที่ชาวโลกเข้าใจว่า 'จักษุขาว กลม กว้าง แผ่ไป ใหญ่' นั้น หาใช่จักษุไม่ แต่เข้าใจวัตถุว่าเป็นจักษุ, ก้อนเนื้อใดที่ตั้งอยู่ในเบ้าตา ผูกไว้ด้วยเส้นเอ็นกับเยื่อในสมอง ซึ่งมีทั้งส่วนสีขาว ส่วนสีดำ ส่วนสีแดง ทั้งปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ. ส่วนที่เป็นสีขาวเพราะมีเสมหะมาก, เป็นสีดำเพราะมีดีมาก, เป็นสีแดงเพราะมีโลหิตมาก, แข็งกระด้างเพราะมีปฐวีธาตุมาก, ไหลเยิ้มเพราะมีอาโปธาตุมาก, รุ่มร้อนเพราะมีเตโชธาตุมาก, สั่นไหวเพราะมีวาโยธาตุมาก, นี้ชื่อว่า สสัมภารจักษุ. ส่วนประสาทรูปอันอาศัยอยู่ในก้อนเนื้อนี้ เนื่องอยู่ในก้อนเนื้อนี้ ซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดขึ้น นี้ชื่อว่า ประสาทจักษุ. เพราะว่าประสาทจักษุนี้นี่แหละ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นวัตถุและทวารแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ตามสมควร

သောတာဒီသုပိ သောတံ ဒိဗ္ဗသောတံ, မံသသောတန္တိ ဒုဝိဓံ. ဧတ္ထ ‘‘ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ ဝိသုဒ္ဓါယ အတိက္ကန္တမာနုသိကာယ ဥဘော သဒ္ဒေ သုဏာတီ’’တိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗသောတံ နာမ. မံသသောတံ ပန သသမ္ဘာရသောတံ ပသာဒသောတန္တိ ဒုဝိဓန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ စက္ခုမှိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တထာ ဃာနဇိဝှာ. ကာယော ပန စောပနကာယော, ကရဇကာယော, သမူဟကာယော, ပသာဒကာယောတိအာဒိနာ ဗဟုဝိဓော. တတ္ထ –

แม้ในโสตะเป็นต้น โสตะมี ๒ อย่าง คือ ทิพพโสตะ และมังสโสตะ. ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า 'ย่อมได้ยินเสียงทั้งสองด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ ล่วงโสตของมนุษย์' นี้ชื่อว่า ทิพพโสตะ. ส่วนมังสโสตะมี ๒ อย่าง คือ สสัมภารโสตะ และประสาทโสตะ เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องจักษุนั่นเทียว, ฆานะและชิวหาก็เช่นเดียวกัน. ส่วนกายมีหลายอย่าง มีอาทิคือ โจปนกาย กรชกาย สมูหกาย และประสาทกาย. ในกายเหล่านั้น –

‘‘ကာယေန [Pg.96] သံဝုတာ ဓီရာ, အထော ဝါစာယ သံဝုတာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၃၄) –

นักปราชญ์ทั้งหลายสำรวมด้วยกาย และสำรวมด้วยวาจา

အယံ စောပနကာယော နာမ. ‘‘ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၆; ပဋိ. မ. ၃.၁၄) အယံ ကရဇကာယော နာမ. သမူဟကာယော ပန ဝိညာဏာဒိသမူဟဝသေန အနေကဝိဓော အာဂတော. တထာ ဟိ ‘‘ဆ ဣမေ, အာဝုသော, ဝိညာဏကာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၀၁) ဝိညာဏသမူဟော ဝုတ္တော. ‘‘ဆ ဖဿကာယာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၃; မ. နိ. ၁.၉၈) ဖဿာဒိသမူဟော. တထာ ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ ကာယလဟုတာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၁၄) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော. ‘‘ဣဓေကစ္စော ပထဝိကာယံ အနိစ္စတော အနုပဿတိ, အာပေါကာယံ တေဇောကာယံ ဝါယောကာယံ ကေသကာယံ လောမကာယ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ပထဝါဒိသမူဟော. ‘‘ကာယေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၆) အယံ ပသာဒကာယော. ဣဓာပိ ပသာဒကာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ကာယဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ. မနောတိ ပန ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ဝုစ္စတိ, တထာပိ ဒွါရဘာဝဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဒွါရဘူတံ သာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

นี้ชื่อว่า โจปนกาย. คำว่า 'ย่อมเนรมิตกายอื่นจากกายนี้' นี้ชื่อว่า กรชกาย. ส่วนสมูหกาย มาโดยหลายนัยด้วยอำนาจแห่งหมู่แห่งวิญญาณเป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'ดูก่อนอาวุโส วิญญาณกาย ๖ เหล่านี้' เป็นต้น ท่านกล่าวถึงหมู่แห่งวิญญาณ. ในคำว่า 'ผัสสกาย ๖' เป็นต้น ท่านกล่าวถึงหมู่แห่งผัสสะเป็นต้น. ในคำว่า 'กายปัสสัทธิ กายลหุตา' เป็นต้น ท่านกล่าวถึงเวทนาขันธ์เป็นต้น. ในคำว่า 'บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมพิจารณาเห็นปฐวีกาย อาโปกาย เตโชกาย วาโยกาย เกสกาย โลมกาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง' เป็นต้น ท่านกล่าวถึงหมู่แห่งปฐวีธาตุเป็นต้น. คำว่า 'ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย' นี้คือ ประสาทกาย. ในที่นี้ก็พึงทราบว่าได้แก่ประสาทกาย. เพราะว่าประสาทกายนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นวัตถุและทวารแก่กายวิญญาณเป็นต้น ตามสมควร. ส่วนคำว่า มโน แม้จะหมายถึงวิญญาณทั้งหมด แต่ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นทวาร ฉะนั้น พึงทราบว่าได้แก่ภวังคจิตที่ทำหน้าที่อาวัชชนะ ซึ่งเป็นทวาร

ဧတာနိ ယဿ ဒွါရာနိ အဂုတ္တာနိ စ ဘိက္ခုနောတိ ယဿ ဘိက္ခုနော ဧတာနိ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဒွါရာနိ သတိဝေါဿဂ္ဂေန ပမာဒံ အာပန္နတ္တာ သတိကဝါဋေန အပိဟိတာနိ. ဘောဇနမှိ…ပေ… အဓိဂစ္ဆတီတိ သော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ဘောဇနေ အမတ္တညူ ဣန္ဒြိယေသု စ သံဝရရဟိတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စ ရောဂါဒိဝသေန, သမ္ပရာယိကဉ္စ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ ကာယဒုက္ခံ ရာဂါဒိကိလေသသန္တာပဝသေန, ဣစ္ဆာဝိဃာတဝသေန စ စေတောဒုက္ခန္တိ သဗ္ဗထာပိ ဒုက္ခမေဝ အဓိဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ယသ္မာ စေတဒေဝံ, တသ္မာ ဒုဝိဓေနပိ ဒုက္ခဂ္ဂိနာ ဣဓလောကေ စ ပရလောကေ စ ဍယှမာနေန ကာယေန ဍယှမာနေန စေတသာ ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ နိစ္စကာလမေဝ တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခမေဝ ဝိဟရတိ, န တဿ သုခဝိဟာရဿ သမ္ဘဝေါ, ဝဋ္ဋဒုက္ခာနတိက္ကမေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ.

บทว่า Etāni yassa dvārāni aguttāni ca bhikkhuno ความว่า ทวารมีใจเป็นที่ ๖ เหล่านี้ของภิกษุใด ไม่ได้ปิดกั้นด้วยบานประตูคือสติ เพราะถึงความประมาทด้วยการปล่อยสติ. บทว่า Bhojanamhi…pe… adhigacchatīti ความว่า ภิกษุนั้นไม่รู้จักประมาณในโภชนะและปราศจากความสำรวมในอินทรีย์ทั้งหลายตามนัยที่กล่าวแล้ว ย่อมถึงซึ่งทุกข์กายในปัจจุบันเพราะโรคเป็นต้น และทุกข์กายในสัมปรายภพอันนับเนื่องในทุคติ และย่อมถึงซึ่งทุกข์ใจเพราะความเร่าร้อนแห่งกิเลสมีราคะเป็นต้น และเพราะความขัดข้องแห่งความปรารถนา โดยประการทั้งปวง ย่อมถึง ย่อมบรรลุซึ่งทุกข์เท่านั้น. เพราะเหตุที่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น บุคคลเช่นนั้นมีกายอันถูกไฟคือทุกข์ทั้งสองอย่างเผาอยู่ มีใจอันถูกเผาอยู่ ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า ย่อมอยู่เป็นทุกข์เท่านั้นตลอดกาลเป็นนิตย์ ทั้งกลางวันและกลางคืน ความอยู่เป็นสุขของบุคคลนั้นย่อมไม่มี ส่วนในเรื่องการไม่ก้าวล่วงวัฏทุกข์ ไม่ต้องพูดถึงเลย

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาปฐมสูตร จบ.

၂. သုခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. พรรณนาสุขวิหารสูตร

၂၉. ဒုတိယေ [Pg.97] ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๒๙. ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาทุติยสูตร จบ.

၃. တပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. พรรณนาตปนียสูตร

၃၀. တတိယေ တပနီယာတိ ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ တပန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ ဝိဟေဌေန္တီတိ တပနီယာ. တပနံ ဝါ ဒုက္ခံ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယေ စ တဿ ဥပ္ပာဒနေန စေဝ အနုဗလပ္ပဒါနေန စ ဟိတာတိ တပနီယာ. အထ ဝါ တပန္တိ တေနာတိ တပနံ, ပစ္ဆာနုတာပေါ, ဝိပ္ပဋိသာရောတိ အတ္ထော, တဿ ဟေတုဘာဝတော ဟိတာတိ တပနီယာ. အကတကလျာဏောတိ အကတံ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ ပုညံ ဧတေနာတိ အကတကလျာဏော. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုညဉှိ ပဝတ္တိဟိတတာယ အာယတိံသုခတာယ စ ဘဒ္ဒကဋ္ဌေန ကလျာဏန္တိ စ ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလန္တိ စ ဒုက္ခဘီရူနံ သံသာရဘီရူနဉ္စ ရက္ခနဋ္ဌေန ဘီရုတ္တာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ကတပါပေါတိ ကတံ ဥပစိတံ ပါပံ ဧတေနာတိ ကတပါပေါ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အကုသလကမ္မဉှိ လာမကဋ္ဌေန ပါပန္တိ စ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဃောရသဘာဝတာယ လုဒ္ဒန္တိ စ ကိလေသေဟိ ဒူသိတဘာဝေန ကိဗ္ဗိသန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ တပနီယာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတွာ အကတံ ကုသလံ ဓမ္မံ ကတဉ္စ အကုသလံ ဓမ္မံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန နိဒ္ဒိသိ. ဣဒါနိ တေသံ တပနီယဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သော အကတံ မေ ကလျာဏန္တိပိ တပ္ပတိ, ကတံ မေ ပါပန္တိပိ တပ္ပတီ’’တိ အာဟ. စိတ္တသန္တာသေန တပ္ပတိ အနုတပ္ပတိ အနုသောစတီတိ အတ္ထော.

๓๐. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตปนียา คือ ย่อมเผาลน เบียดเบียน บีบคั้น ทั้งในโลกนี้และในสัมปรายภพ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปนียะ (สิ่งที่ทำให้เดือดร้อน). อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลต่อการเกิดขึ้นและต่อการให้กำลังแก่ทุกข์คือความเดือดร้อน ทั้งในทิฏฐธรรมและในอภิสัมปรายภพ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปนียะ. อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่บุคคลย่อมเดือดร้อนเพราะธรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปนะ ได้แก่ ความร้อนใจในภายหลัง ความว่า ความเดือดร้อนใจ ธรรมที่เกื้อกูลเพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนใจนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปนียะ. บทว่า อกตกลฺยาโณ คือ บุคคลที่กรรมดี กรรมเจริญ กรรมที่เป็นบุญ อันตนมิได้กระทำแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อกตกลฺยาโณ (ผู้มีกรรมดีอันมิได้ทำ). สองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ บุญอันบัณฑิตกล่าวว่า กัลยาณะ เพราะมีความหมายว่าเป็นสิ่งเจริญ เพราะเกื้อกูลในปัจจุบันและเป็นสุขในอนาคต, กล่าวว่า กุศล เพราะมีความหมายว่าตัดสิ่งน่ารังเกียจเป็นต้น, และกล่าวว่า ภีรุตตาณะ เพราะมีความหมายว่าคุ้มครองผู้กลัวทุกข์และผู้กลัวสงสาร. บทว่า กตปาโป คือ บุคคลที่บาปอันตนกระทำ สั่งสมไว้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า กตปาโป (ผู้มีบาปอันทำแล้ว). สองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ อกุศลกรรมอันบัณฑิตกล่าวว่า บาป เพราะมีความหมายว่าเป็นสิ่งเลวทราม, กล่าวว่า ลุททะ (โหดร้าย) เพราะมีสภาวะที่ร้ายกาจในขณะที่เกิดขึ้นและในขณะให้ผล, และกล่าวว่า กิพพิสะ (มลทิน) เพราะมีภาวะที่ถูกกิเลสประทุษร้าย. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกขึ้นแสดงโดยเป็นธรรมาธิษฐานว่า ‘ธรรม ๒ อย่างเป็นสิ่งที่ทำให้เดือดร้อน’ แล้วทรงชี้แจงกุศลธรรมที่มิได้ทำและอกุศลธรรมที่ทำแล้วโดยเป็นบุคคลธิษฐาน. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นสิ่งที่ทำให้เดือดร้อนของธรรมเหล่านั้น จึงตรัสว่า ‘บุคคลนั้นย่อมเดือดร้อนว่า กรรมดีเราไม่ได้ทำไว้ ย่อมเดือดร้อนว่า บาปเราทำไว้แล้ว’. ความว่า ย่อมเดือดร้อน ย่อมร้อนใจในภายหลัง ย่อมเศร้าโศก ด้วยความสะดุ้งแห่งจิต

ဂါထာသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ, ကိလေသပူတိကတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌံ စရိတန္တိ ဒုစ္စရိတံ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဧဝံ ဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ဣမာနိ စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ ယံ န ကမ္မပထပ္ပတ္တံ အကုသလဇာတံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ. တဿတ္ထော – ယမ္ပိ စ အညံ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တတ္တာ နိပ္ပရိယာယေန ကာယကမ္မာဒိသင်္ခံ န လဘတိ, ရာဂါဒိကိလေသသံသဋ္ဌတ္တာ ဒေါသသဟိတံ အကုသလံ တမ္ပိ ကတွာတိ အတ္ထော. နိရယန္တိ နိရတိအတ္ထေန နိရဿာဒဋ္ဌေန ဝါ နိရယန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဂ္ဂတိံ, အယသင်္ခါတသုခပ္ပဋိက္ခေပေန [Pg.98] ဝါ သဗ္ဗတ္ထ သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု နိရယဒုက္ခံ. သော တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ทุจฺจริตํ คือ ความประพฤติที่ประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่ชั่วเพราะความเน่าเหม็นแห่งกิเลส. ทุจริตที่ทำด้วยกาย หรือทุจริตที่เป็นไปจากกาย ชื่อว่า กายทุจริต. แม้ วจีทุจริตและมโนทุจริต ก็พึงเห็นอย่างนี้. และกายทุจริตเป็นต้นเหล่านี้ ทรงประสงค์เอากรรมที่ถึงกรรมบถ. ส่วนอกุศลชาติใดที่ไม่ถึงกรรมบถ ทรงหมายถึงอกุศลชาตินั้นจึงตรัสว่า ‘และอกุศลอื่นใดที่ประกอบด้วยโทษ’. เนื้อความของบทนั้นคือ – แม้อกุศลอื่นใด ที่ไม่ถึงความเป็นกรรมบถจึงไม่ได้ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้นโดยนิปปริยาย แต่ประกอบด้วยโทษเพราะระคนด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้น แม้อกุศลนั้นบุคคลทำแล้ว. บทว่า นิรยํ คือ ทุคติทั้งหมดที่ได้ชื่อว่า นิรยะ เพราะมีความหมายว่าไม่มีความยินดี หรือเพราะมีความหมายว่าไม่มีรสอร่อย หรือทุกข์ในนรกในสุคติและทุคติทั้งปวง เพราะปฏิเสธสุขที่เรียกว่า อยะ (ความเจริญ). พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า บุคคลเช่นนั้นย่อมเข้าถึง (ทุคติหรือทุกข์ในนรกนั้น)

ဧတ္ထ စ ကာယဒုစ္စရိတဿ တပနီယဘာဝေ နန္ဒော ယက္ခော နန္ဒော မာဏဝကော နန္ဒော ဂေါဃာတကော ဒွေ ဘာတိကာတိ ဧတေသံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ. တေ ကိရ ဂါဝိံ ဝဓိတွာ မံသံ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကံသု. တတော ကနိဋ္ဌော ဇေဋ္ဌံ အာဟ – ‘‘မယှံ ဒါရကာ ဗဟူ, ဣမာနိ မေ အန္တာနိ ဒေဟီ’’တိ. အထ နံ ဇေဋ္ဌော – ‘‘သဗ္ဗံ မံသံ ဒွေဓာ ဝိဘတ္တံ, ပုန ကိမဂ္ဂဟေသီ’’တိ ပဟရိတွာ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေသိ. နိဝတ္တိတွာ စ နံ ဩလောကေန္တော မတံ ဒိသွာ ‘‘ဘာရိယံ ဝတ မယာ ကတံ, သွာဟံ အကာရဏေနေဝ နံ မာရေသိ’’န္တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. အထဿ ဗလဝဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ဌိတဋ္ဌာနေပိ နိသိန္နဋ္ဌာနေပိ တဒေဝ ကမ္မံ အာဝဇ္ဇေတိ, စိတ္တဿာဒံ န လဘတိ, အသိတပီတခါယိတမ္ပိဿ သရီရေ ဩဇံ န ဖရတိ, အဋ္ဌိစမ္မမတ္တမေဝ အဟောသိ. အထ နံ ဧကော ထေရော ပုစ္ဆိ ‘‘ဥပါသက, တွံ အတိဝိယ ကိသော အဋ္ဌိစမ္မမတ္တော ဇာတော, ကီဒိသော တေ ရောဂေါ, ဥဒါဟု အတ္ထိ ကိဉ္စိ တပနီယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ? သော ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. အထဿ သော ‘‘ဘာရိယံ တေ, ဥပါသက, ကမ္မံ ကတံ, အနပရာဓဋ္ဌာနေ အပရဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. သော တေနေဝ ကမ္မုနာ ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဝစီဒုစ္စရိတဿ ပန သုပ္ပဗုဒ္ဓသက္ကကောကာလိကစိဉ္စမာဏဝိကာဒီနံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ, မနောဒုစ္စရိတဿ ဥက္ကလဇယဘညာဒီနံ.

ในเรื่องนี้ พึงกล่าวเรื่องราวของบุคคลเหล่านี้ คือ นันทยักษ์ นันทมาณพ นันทโคฆาตกะ และพี่น้องสองคน ในความเป็นสิ่งที่ทำให้เดือดร้อนของกายทุจริต. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นฆ่าแม่โคแล้ว ได้ทำเนื้อเป็นสองส่วน. ลำดับนั้น น้องชายได้กล่าวกะพี่ชายว่า ‘ลูกๆ ของข้าพเจ้ามีมาก ขอท่านจงให้ไส้เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเถิด’. ครั้งนั้น พี่ชายได้ทุบตีเขาด้วยกล่าวว่า ‘เนื้อทั้งหมดแบ่งเป็นสองส่วนแล้ว เจ้ายังจะเอาอะไรอีก’ แล้วทำให้ถึงความสิ้นชีวิต. ครั้นหันกลับมามองดู เห็นเขาตายแล้ว จึงเกิดความคิดขึ้นว่า ‘กรรมหนักหนอเราทำแล้ว เราฆ่าเขาโดยไม่มีเหตุผลเลย’. ครั้งนั้น ความเดือดร้อนใจอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นแก่เขา. เขาแม้ในที่ยืน แม้ในที่นั่ง ก็คำนึงถึงกรรมนั้นนั่นแหละ ไม่ได้ความยินดีแห่งจิต แม้สิ่งที่กิน ดื่ม เคี้ยวแล้ว ก็ไม่ซาบซ่านโอชาไปในร่างกายของเขา ได้เป็นแต่เพียงหนังหุ้มกระดูก. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งได้ถามเขาว่า ‘อุบาสก ท่านผอมเหลือเกิน เป็นแต่เพียงหนังหุ้มกระดูก ท่านป่วยเป็นโรคอะไร หรือว่ามีกรรมอะไรที่ทำให้เดือดร้อนที่ท่านทำไว้’. เขากล่าวว่า ‘ใช่แล้ว ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ แล้วได้เล่าเรื่องทั้งหมด. ครั้งนั้น พระเถระนั้นได้กล่าวกะเขาว่า ‘อุบาสก กรรมหนักท่านทำแล้ว ท่านประทุษร้ายในฐานะที่ไม่มีความผิด’. เขาทำกาละด้วยกรรมนั้นนั่นแหละ ได้บังเกิดในนรก. ส่วนในเรื่องวจีทุจริต พึงกล่าวเรื่องราวของพระเจ้าสุปปพุทธศากยะ โกกาลิกภิกษุ นางจิญจมาณวิกา เป็นต้น, ในเรื่องมโนทุจริต พึงกล่าวเรื่องราวของชาวเมืองอุกกลชนบทผู้กล่าวติเตียน เป็นต้น

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาตติยสูตร จบ.

၄. အတပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. พรรณนาอตปนียสูตร

၃၁. စတုတ္ထေ တတိယေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๓๑. ในสูตรที่ ๔ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๓

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาจตุตถสูตร จบ.

၅. ပဌမသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. พรรณนาปฐมสีลสูตร

၃၂. ပဉ္စမေ ပါပကေန စ သီလေနာတိ ပါပကံ နာမ သီလံ သီလဘေဒကရော အသံဝရောတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယဒိ အသံဝရော အသီလမေဝ တံဒုဿီလျဘာဝတော, ကထံ သီလန္တိ ဝုစ္စတိ? တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ [Pg.99] – ယထာ နာမ လောကေ အဒိဋ္ဌံ ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, အသီလဝါ ‘‘သီလဝါ’’တိ, ဧဝမိဓာပိ အသီလမ္ပိ အသံဝရောပိ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝေါဟရီယတိ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ, ထပတိ, အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ, အကုသလံ ဝစီကမ္မံ, ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝစနတော အကုသလဓမ္မေသုပိ အတ္ထေဝ သီလသမညာ, တသ္မာ ပရိစယဝသေန သဘာဝသိဒ္ဓိ ဝိယ ပကတိဘူတော သဗ္ဗော သမာစာရော ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယံ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ လာမကံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပါပကေန စ သီလေနာ’’တိ. ပါပိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ သဗ္ဗာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ပါပိကာဝ. ဝိသေသတော ပန အဟေတုကဒိဋ္ဌိ, အကိရိယဒိဋ္ဌိ, နတ္ထိကဒိဋ္ဌီတိ ဣမာ တိဝိဓာ ဒိဋ္ဌိယော ပါပိကတရာ. တတ္ထ ပါပကေန သီလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ပယောဂဝိပန္နော ဟောတိ, ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော အာသယဝိပန္နော ဟောတိ, ဧဝံ ပယောဂါသယဝိပန္နော ပုဂ္ဂလော နိရယူပဂေါ ဟောတိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမေဟိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော, ဧဝံ နိရယေ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န တန္တိနိဒ္ဒေသော. ယထာ တံ လောကေ ‘‘ယဒိမေ ဗျာဓိတာ သိယုံ, ဣမေသံ ဣဒံ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ. အညေသုပိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော. ဒုပ္ပညောတိ နိပ္ပညော.

๓๒. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปาปเกน จ สีเลน ความว่า ท่านกล่าวว่า ศีลชื่อว่าเลวทราม ได้แก่ ความไม่สำรวมที่ทำลายศีล. ในคำนั้น ถ้าความไม่สำรวมเป็นความไม่มีศีลนั่นเอง เพราะเป็นทุศีล เหตุไฉนจึงเรียกว่าศีล? ในเรื่องนั้น พึงมีความหมายดังนี้ว่า เหมือนอย่างในโลก สิ่งที่ยังไม่เห็น ก็เรียกว่า "เห็นแล้ว" คนไม่มีศีล ก็เรียกว่า "มีศีล" ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น แม้ความไม่มีศีล แม้ความไม่สำรวม ก็เรียกว่า "ศีล". อีกอย่างหนึ่ง ตามพระบาลีว่า "ดูก่อนถปติ ก็อกุศลศีลเป็นไฉน? คือ อกุศลกายกรรม อกุศลวจีกรรม ปาปกอาชีวะ" (ม.นิ. ๒.๒๖๔) แม้ในอกุศลธรรมทั้งหลาย ก็มีชื่อเรียกว่าศีลอยู่ เพราะฉะนั้น ความประพฤติทั้งปวงที่กลายเป็นปกติเหมือนสำเร็จโดยสภาพเพราะความคุ้นเคย จึงเรียกว่า "ศีล". ในบรรดาศีลนั้น ศีลใดที่เป็นอกุศล เป็นของเลวทราม เพราะเกิดจากความไม่ฉลาด ทรงหมายถึงศีลนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยศีลอันเลวทราม". บทว่า ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยา ความว่า มิจฉาทิฏฐิทั้งหมดเป็นของเลวทรามทั้งนั้น. แต่โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทิฏฐิ ๓ อย่างนี้ คือ อเหตุกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ นัตถิกทิฏฐิ เป็นทิฏฐิที่เลวทรามกว่า. ในบุคคลทั้งสองนั้น บุคคลผู้ประกอบด้วยศีลอันเลวทราม ชื่อว่ามีความพยายามวิบัติ บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิอันเลวทราม ชื่อว่ามีอัธยาศัยวิบัติ บุคคลผู้มีความพยายามและอัธยาศัยวิบัติอย่างนี้ ย่อมไปสู่นรกแน่นอน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ถูกนำไปวางไว้ในนรก เหมือนถูกจับไปวางไว้ฉะนั้น". ในพระดำรัสนั้น พึงเห็นว่า บทว่า "ผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ" นี้ เป็นคำแสดงลักษณะ ไม่ใช่การชี้แจงตามลำดับข้อความ. เหมือนอย่างในโลกที่ว่า "ถ้าคนเหล่านี้ป่วย ควรให้ยานี้แก่พวกเขา". ในที่อื่น ๆ ที่เป็นเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ทุปฺปญฺโญ แปลว่า ผู้ไม่มีปัญญา.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๕ จบ.

၆. ဒုတိယသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาทุติยสีลสูตร

၃၃. ဆဋ္ဌေ ဘဒ္ဒကေန စ သီလေနာတိ ကာယသုစရိတာဒိစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေန. တဉှိ အခဏ္ဍာဒိသီလဘာဝေန သယဉ္စ ကလျာဏံ, သမထဝိပဿနာဒိကလျာဏဂုဏာဝဟံ စာတိ ‘‘ဘဒ္ဒက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဘဒ္ဒိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန စေဝ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. တတ္ထ ဘဒ္ဒကေန သီလေန ပယောဂသမ္ပန္နော ဟောတိ, ဘဒ္ဒိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ အာသယသမ္ပန္နော. ဣတိ ပယောဂါသယသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဂ္ဂူပဂေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမေဟိ, ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော, ဧဝံ သဂ္ဂေ’’တိ. သပ္ပညောတိ ပညဝါ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

๓๓. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ภทฺทเกน จ สีเลน ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีลมีกายสุจริตเป็นต้น. ศีลนั้นแล ชื่อว่า "ภัททกะ" (ดีงาม) เพราะเป็นของดีงามด้วยตนเอง โดยความเป็นศีลที่ไม่ขาด เป็นต้น และเพราะนำมาซึ่งคุณอันดีงามมีสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. บทว่า ภทฺทิกาย จ ทิฏฺฐิยา ได้แก่ ด้วยกัมมัสสกตาญาณและด้วยกัมมปถสัมมาทิฏฐิ. ในบุคคลทั้งสองนั้น บุคคลผู้ประกอบด้วยศีลอันดีงาม ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยความพยายาม บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิอันดีงาม ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย. ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความพยายามและอัธยาศัย ย่อมไปสู่สวรรค์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ถูกนำไปวางไว้ในสวรรค์ เหมือนถูกจับไปวางไว้ฉะนั้น". บทว่า สปฺปญฺโญ แปลว่า ผู้มีปัญญา. ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่าย.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๖ จบ.

၇. အာတာပီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอาตาปีสูตร

၃၄. သတ္တမေ [Pg.100] အနာတာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပနဋ္ဌေန အာတာပေါ, ဝီရိယံ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ, န အာတာပီ အနာတာပီ, သမ္မပ္ပဓာနဝိရဟိတော ကုသီတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဩတ္တာပေါ ဝုစ္စတိ ပါပုတြာသော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဩတ္တာပီ, န ဩတ္တာပီ အနောတ္တာပီ, ဩတ္တာပရဟိတော. အထ ဝါ အာတာပပ္ပဋိပက္ခော အနာတာပေါ, ကောသဇ္ဇံ သော အဿ အတ္ထီတိ အနာတာပီ. ယံ ‘‘န ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, န ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ, တံ အနောတ္တပ္ပံ အနောတ္တာပေါ. သော အဿ အတ္ထီတိ အနောတ္တာပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๓๔. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อนาตาปี ความว่า อาตาปะ คือความเพียร ในความหมายว่าทำให้กิเลสร้อน, ความเพียรนั้นมีแก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาตาปี, ผู้ไม่ใช่อาตาปี ชื่อว่า อนาตาปี, หมายความว่า เป็นผู้ปราศจากสัมมัปปธาน เกียจคร้าน. โอตตัปปะ เรียกว่า ความเกรงกลัวต่อบาป, โอตตัปปะนั้นมีแก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอตตัปปี, ผู้ไม่ใชโอตตัปปี ชื่อว่า อโนตตัปปี, คือผู้ปราศจากโอตตัปปะ. อีกอย่างหนึ่ง อนาตาปะ เป็นธรรมตรงข้ามกับอาตาปะ คือความเกียจคร้าน, ความเกียจคร้านนั้นมีแก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนาตาปี. สิ่งที่ตรัสไว้ว่า "ไม่เกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว ไม่เกรงกลัวต่อการเข้าถึงธรรมที่เป็นบาปอกุศล" นั้น คือ อโนตตัปปะ หรือ อโนตตาโป. อโนตตัปปะนั้นมีแก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อโนตตัปปี พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้.

အဘဗ္ဗောတိ အနရဟော. သမ္ဗောဓာယာတိ အရိယမဂ္ဂတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမာယ အမတမဟာနိဗ္ဗာနာယ. အနုတ္တရဿ ယောဂက္ခေမဿာတိ အရဟတ္တဖလဿ. တဉှိ ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝတော အနုတ္တရံ, စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ခေမံ နိဗ္ဘယန္တိ ယောဂက္ခေမန္တိ စ ဝုစ္စတိ. အဓိဂမာယာတိ ပတ္တိယာ. အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ. သော ဟိ ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ, ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ, ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၅) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဝီရိယာရမ္ဘေန သမန္နာဂတော ကိလေသာနံ အစ္စန္တမေဝ အာတာပနသီလောတိ အာတာပီ. ဩတ္တာပီတိ ‘‘ယံ ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ (ဓ. သ. ၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဩတ္တပ္ပေန သမန္နာဂတတ္တာ ဩတ္တပနသီလောတိ ဩတ္တပ္ပီ. အယဉှိ ဩတ္တာပီတိ ဝုတ္တော. တဒဝိနာဘာဝတော ဟိရိယာ စ သမန္နာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော အဏုမတ္တေပိ ဝဇ္ဇေ ဘယဒဿာဝီ သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ. ဣစ္စဿ သီလသမ္ပဒါ ဒဿိတာ. အာတာပီတိ ဣမိနာ နယေနဿ ကိလေသပရိတာပိတာဒီပနေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တတာ ဒဿိတာ. ယထာဝုတ္တဉ္စ ဝီရိယံ သဒ္ဓါသတိသမာဓိပညာဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ သဒ္ဓါပဉ္စမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အတ္ထတော ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. တေသု စ သိဒ္ဓေသု အနိစ္စေ အနိစ္စသညာ, အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ, ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ, ပဟာနသညာ, ဝိရာဂသညာ, နိရောဓသညာတိ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ သိဒ္ဓါ ဧဝါတိ. ဧဝံ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ လောကိယာနံ [Pg.101] သီလသမာဓိပညာနံ သိဇ္ဈနတော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ ဘဗ္ဗတံ ဒဿေန္တော ‘‘အာတာပီ စ ခေါ…ပေ… အဓိဂမာယာ’’တိ အာဟ.

บทว่า อภพฺโพ แปลว่า ไม่สมควร. บทว่า สมฺโพธาย ความว่า เพื่ออริยมรรค. บทว่า นิพฺพานาย ความว่า เพื่ออมตมหานิพพานอันเป็นที่สงบระงับกิเลสโดยสิ้นเชิง. บทว่า อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส ได้แก่ เพื่ออรหัตตผล. อรหัตตผลนั้นแล ชื่อว่า อนุตตร (ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า) เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สูงกว่า และชื่อว่า โยคักเขม เพราะเป็นธรรมเกษม ปลอดภัย เนื่องจากไม่ถูกโยคะ ๔ อย่างเบียดเบียน. บทว่า อธิคมาย ความว่า เพื่อการบรรลุ. บทว่า อาตาปี แปลว่า ผู้มีความเพียร. ผู้นั้นแล ประกอบด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า "เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมถึงพร้อม เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย" (ที.นิ. ๓.๓๔๕) มีปกติเผากิเลสให้ร้อนอย่างสิ้นเชิง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาตาปี. บทว่า โอตฺตาปี ความว่า ประกอบด้วยโอตตัปปะดังที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว ย่อมเกรงกลัวต่อการเข้าถึงธรรมที่เป็นบาปอกุศล" (ธ.ส. ๓๑) มีปกติเกรงกลัว เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอตตัปปี. ผู้นี้แลเรียกว่า โอตตัปปี. เพราะเป็นธรรมที่แยกกันไม่ได้ จึงเป็นผู้ประกอบด้วยหิริด้วย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้นั้นจึงเป็นอันแสดงแล้ว. ด้วยนัยนี้ โดยบทว่า อาตาปี ความเป็นผู้หมั่นประกอบในสมถวิปัสสนาภาวนาของผู้นั้น เป็นอันแสดงแล้ว ด้วยการเผาและส่องสว่างกิเลส. และความเพียรที่กล่าวแล้วนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากศรัทธา สติ สมาธิ ปัญญา ดังนั้น อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นประธาน ซึ่งเป็นธรรมบ่มวิมุตติให้แก่กล้า จึงเป็นอันกล่าวไว้โดยอรรถแล้ว. และเมื่ออินทรีย์เหล่านั้นสำเร็จแล้ว สัญญา ๖ อย่างอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด คือ อนิจจสัญญาในสิ่งที่ไม่เที่ยง, ทุกขสัญญาในสิ่งที่ไม่เที่ยง, อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์, ปหานสัญญา, วิราคสัญญา, นิโรธสัญญา ก็เป็นอันสำเร็จแล้ว. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาตาปี จ โข...เป... อธิคมาย" เพื่อแสดงความที่บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการเหล่านี้ เป็นผู้สมควรเพื่อบรรลุมรรค ผล และนิพพาน เพราะความสำเร็จแห่งศีล สมาธิ ปัญญาที่เป็นโลกิยะ.

ဂါထာသု ကုသီတောတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကဗဟုလတာယ ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကသင်္ခါတေဟိ ကုစ္ဆိတေဟိ ပါပဓမ္မေဟိ သိတော သမ္ဗန္ဓော ယုတ္တောတိ ကုသီတော. ကုစ္ဆိတံ ဝါ သီဒတိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော အဝသီဒတီတိ ကုသီတော, ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. ဟီနဝီရိယောတိ နိဗ္ဗီရိယော, စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ဝီရိယကရဏရဟိတော. အနုဿာဟသံဟနနသဘာဝဿ စိတ္တာလသိယဿ ထိနဿ, အသတ္တိဝိဃာတသဘာဝဿ ကာယာလသိယဿ မိဒ္ဓဿ စ အဘိဏှပ္ပဝတ္တိယာ ထိနမိဒ္ဓဗဟုလော. ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ ဟိရိယာ အဘာဝေန တပ္ပဋိပက္ခေန အဟိရိကေန သမန္နာဂတတ္တာ စ အဟိရိကော. ဟိရောတ္တပ္ပဝီရိယာနံ အဘာဝေနေဝ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နတ္ထိ ဧတဿ အာဒရောတိ အနာဒရော. ဥဘယထာပိ တထာ ဓမ္မပုဂ္ဂလေန ဒုဝိဓကိရိယာကရဏေန အနာဒရော. ဖုဋ္ဌုန္တိ ဖုသိတုံ. သမ္ဗောဓိမုတ္တမန္တိ သမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ဥတ္တမံ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า กุสีโต ความว่า ชื่อว่ากุสีโต เพราะประกอบ สัมพันธ์แล้วด้วยอกุศลธรรมอันน่ารังเกียจทั้งหลาย คือ กามวิตก พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตก อันเกิดจากความมีมิจฉาวิตกมาก. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากุสีโต เพราะย่อมจมลง คือย่อมเสื่อมจากสัมมาปฏิบัติอย่างน่ารังเกียจ (โดยเปลี่ยน ท อักษร เป็น ต อักษร). บทว่า หีนวีริโย คือ ผู้ไม่มีความเพียร ปราศจากการทำความเพียรในอิริยาบถทั้ง ๔. บทว่า ถีนมิทฺธพหุโล คือ มากไปด้วยถีนมิทธะ เพราะความเกิดขึ้นเนืองๆ แห่งถีนะ คือความเกียจคร้านแห่งจิต มีความไม่ขวนขวายพยายามเป็นสภาวะ และแห่งมิทธะ คือความเกียจคร้านแห่งกาย มีความไม่สามารถและความติดขัดเป็นสภาวะ. บทว่า อหิริโก คือ ผู้ไม่มีความละอาย เพราะประกอบด้วยความไม่ละอาย อันเป็นปฏิปักษ์ต่อหิริ เนื่องจากไม่มีหิริซึ่งมีลักษณะรังเกียจต่อบาป. บทว่า อนาทโร คือ ผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ เพราะไม่มีความเอื้อเฟื้อในสัมมาปฏิบัติ เนื่องจากไม่มีหิริ โอตตัปปะ และวิริยะ. อนึ่ง ชื่อว่าอนาทร เพราะกระทำการสองอย่างต่อธรรมและบุคคลโดยอาการทั้งสองนั้น. บทว่า ผุฏฺฐุํ คือ เพื่อจะสัมผัส. บทว่า สมฺโพธมุตฺตมํ ความว่า ไม่สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตอันสูงสุด ซึ่งเรียกว่าสัมโพธิ.

သတိမာတိ စိရကတစိရဘာသိတာနံ အနုဿရဏေ သမတ္ထဿ သတိနေပက္ကဿ ဘာဝေန စတုသတိပဋ္ဌာနယောဂေန သတိမာ. နိပကောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယသမ္ပဇညသင်္ခါတေန စေဝ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏပညာသင်္ခါတေန စ နေပက္ကေန သမန္နာဂတတ္တာ နိပကော. ဈာယီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဈာနေဟိ ဈာယီ. အပ္ပမတ္တောတိ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏိယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာယ အပ္ပမတ္တော. သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိယာ စေဝ ဇရာယ စ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနန္တိ လဒ္ဓနာမံ ကာမရာဂါဒိကံ ဒသဝိဓမ္ပိ ကိလေသဇာတံ အနုသယသမုဂ္ဃာတဝသေန မူလတော ဆိန္ဒိတွာ. အထ ဝါ သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိဇရာယ သံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ. ယဿ ဟိ သံယောဇနာနိ အစ္ဆိန္နာနိ, တဿ ဇာတိဇရာယ အစ္ဆေဒေါ အသမုဂ္ဃာတောဝ. ယဿ ပန တာနိ ဆိန္နာနိ, တဿ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္နာဝ ကာရဏဿ သမုဂ္ဃာတိတတ္တာ. တသ္မာ သံယောဇနံ ဆိန္ဒန္တော ဧဝ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္ဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ [Pg.102] ဆေတွာ’’တိ. ဣဓေဝ သမ္ဗောဓိမနုတ္တရံ ဖုသေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အဂ္ဂမဂ္ဂံ အရဟတ္တံ ဝါ ဖုသေ ပါပုဏေယျ.

บทว่า สติมา คือ ผู้มีสติ เพราะมีความเป็นผู้มีสติและปัญญา สามารถในการระลึกถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้ว และด้วยการประกอบสติปัฏฐาน ๔. บทว่า นิปโก คือ ผู้มีปัญญา เพราะประกอบด้วยปัญญา คือ สัมปชัญญะในฐานะ ๗ และปัญญาในการบริหารกรรมฐาน. บทว่า ฌายี คือ ผู้เพ่งพินิจ ด้วยฌานทั้งสอง คือ อารัมมณูปนิชฌาน (การเพ่งอารมณ์) และลักขณูปนิชฌาน (การเพ่งลักษณะ). บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ผู้ไม่ประมาทในการเจริญกรรมฐาน ตามนัยที่ว่า "ในเวลากลางวัน ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่ง" เป็นต้น. บทว่า สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา ความว่า ตัดกิเลสทั้ง ๑๐ อย่าง มีกามราคะเป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะผูกสัตว์ไว้กับชาติและชรา ให้ขาดสิ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยการถอนอนุสัย. อีกนัยหนึ่ง บทว่า สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา คือ ตัดสังโยชน์ของชาติและชรา. เพราะผู้ใดที่สังโยชน์ยังไม่ถูกตัด ชาติและชราของผู้นั้นก็ยังไม่ถูกตัด ยังไม่ถูกถอนขึ้น. ส่วนผู้ใดที่สังโยชน์เหล่านั้นถูกตัดแล้ว ชาติและชราของผู้นั้นก็ถูกตัดแล้วเช่นกัน เพราะเหตุถูกถอนขึ้นแล้ว. ฉะนั้น ผู้ที่ตัดสังโยชน์ ย่อมตัดชาติและชราได้ด้วย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา". บทว่า อิเธว สมฺโพธิมนุตฺตรํ ผุเส ความว่า พึงสัมผัส คือพึงบรรลุอัคคมรรคหรือพระอรหัตในอัตภาพนี้เอง.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

၈. ပဌမနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาปฐมนกุหนสูตร

၃၅. အဋ္ဌမေ နယိဒန္တိ ဧတ္ထ နဣတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော, တဿ ‘‘ဝုဿတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော, ယကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ဣဒံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဧကမိဒါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သမယံ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရာမိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၅၀၁) နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကံ ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇) ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော.

๓๕. ในสูตรที่ ๘ บทว่า นยิทํ ในบทนั้น นะ เป็นนิบาตในความหมายปฏิเสธ มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า วุสฺสตี, ย อักษร เป็นตัวเชื่อมบท. อิทํ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาตในประโยคเช่น "เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ อุกฺกฏฺฐายํ วิหรามิ สุภควเน สาลราชมูเล" เป็นต้น. ในประโยคเช่น "อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ" เป็นต้น มาในความหมายถึงสิ่งที่กล่าวแล้วซึ่งอยู่ใกล้และประจักษ์.

‘‘ဣဒဉှိ တံ ဇေတဝနံ, ဣသိသံဃနိသေဝိတံ;

အာဝုတ္ထံ ဓမ္မရာဇေန, ပီတိသဉ္ဇနနံ မမာ’’တိ. –

“นี้แลคือเชตวันนั้น ที่หมู่ฤาษีเคยอาศัย พระธรรมราชาเคยประทับอยู่ เป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพเจ้า”

အာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၄၈) ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ. ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ အာသန္နပစ္စက္ခေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

เป็นต้น (ในสังยุตตนิกาย) มาในความหมายถึงสิ่งที่จะกล่าวต่อไปซึ่งอยู่ใกล้และประจักษ์. ในที่นี้ก็พึงเห็นว่ามาในความหมายถึงสิ่งที่จะกล่าวต่อไปซึ่งอยู่ใกล้และประจักษ์เช่นกัน.

ဗြဟ္မစရိယ-သဒ္ဒေါ –

พรหมจริยศัพท์ –

‘‘ကိံ တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,ကိဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော;

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,ဣဒဉ္စ တေ နာဂ မဟာဝိမာနံ.

“อะไรเป็นวัตรของท่าน อะไรเล่าเป็นพรหมจรรย์ของท่าน นี้เป็นวิบากของกรรมดีอะไร ฤทธิ์ รัศมี กำลัง ความเพียร และวิมานอันยิ่งใหญ่นี้ของท่าน ดูก่อนนาค”

‘‘အဟဉ္စ ဘရိယာ စ မနုဿလောကေ,သဒ္ဓါ ဥဘော ဒါနပတီ အဟုမှာ;

ဩပါနဘူတံ မေ ဃရံ တဒါသိ,သန္တပ္ပိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စ.

“ข้าพเจ้าและภรรยาในโลกมนุษย์ ทั้งสองเป็นผู้มีศรัทธา เป็นทานบดี เรือนของข้าพเจ้าในครั้งนั้นเป็นดุจบ่อน้ำ สมณพราหมณ์ทั้งหลายได้รับการบำรุงให้อิ่มหนำ”

‘‘တံ မေ ဝတံ တံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,တဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော;

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,ဣဒဉ္စ မေ ဓီရ မဟာဝိမာန’’န္တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၁၅၉၂-၁၅၉၃, ၁၅၉၅) –

“นั่นเป็นวัตรของข้าพเจ้า นั่นแลเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า นี้เป็นวิบากของกรรมดีนั้น ฤทธิ์ รัศมี กำลัง ความเพียร และวิมานอันยิ่งใหญ่นี้ของข้าพเจ้า ดูก่อนนักปราชญ์”

ဣမသ္မိံ [Pg.103] ပုဏ္ဏကဇာတကေ ဒါနေ အာဂတော.

ในปุณณกชาดกนี้ (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า ทาน.

‘‘ကေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ, ကေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ;

ကေန တေ ဗြဟ္မစရိယေန, ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတိ.

“ด้วยเหตุอะไร มือจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา ด้วยเหตุอะไร มือจึงหลั่งน้ำผึ้ง ด้วยพรหมจรรย์อะไรของท่าน บุญจึงสำเร็จในมือ”

‘‘တေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ, တေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ;

တေန မေ ဗြဟ္မစရိယေန, ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၂၇၅, ၂၇၇) –

“ด้วยเหตุนั้น มือจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา ด้วยเหตุนั้น มือจึงหลั่งน้ำผึ้ง ด้วยพรหมจรรย์นั้นของข้าพเจ้า บุญจึงสำเร็จในมือ”

ဣမသ္မိံ အင်္ကုရပေတဝတ္ထုသ္မိံ ဝေယျာဝစ္စေ. ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, တိတ္တိရိယံ နာမ ဗြဟ္မစရိယံ အဟောသီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၁၁) ဣမသ္မိံ တိတ္တိရဇာတကေ ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလေ. ‘‘တံ ခေါ ပန, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ နေဝ နိဗ္ဗိဒါယ န ဝိရာဂါယ…ပေ… ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၂၉) ဣမသ္မိံ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေ ဗြဟ္မဝိဟာရေ. ‘‘ပရေ အဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဗြဟ္မစာရိနော ဘဝိဿာမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃) သလ္လေခသုတ္တေ မေထုနဝိရတိယံ.

ในอังกุรเปตวัตถุนี้ (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า เวยยาวัจจะ. ในติตติรชาดกนี้ ในข้อความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือพรหมจรรย์ที่ชื่อว่าวัตรของนกกระทา” (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า ศีล ๕. ในมหาโควินทสูตรนี้ ในข้อความว่า “ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นั้นแล ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด... เพียงเพื่อการเข้าถึงพรหมโลกเท่านั้น” (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า พรหมวิหาร. ในสัลเลขสูตร ในข้อความว่า “คนอื่นจักไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่เราทั้งหลายในที่นี้จักเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์” (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า การเว้นจากเมถุน.

‘‘မယဉ္စ ဘရိယာ နာတိက္ကမာမ,အမှေ စ ဘရိယာ နာတိက္ကမန္တိ;

အညတြ တာဟိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမ,တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မီယရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၀.၉၇) –

“เราทั้งหลายไม่ประพฤตินอกใจภรรยา และภรรยาทั้งหลายก็ไม่ประพฤตินอกใจเรา เราทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์เว้นจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นแล บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของเราจึงไม่ตาย”

မဟာဓမ္မပါလဇာတကေ သဒါရသန္တောသေ. ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, သာရိပုတ္တ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတာ – တပဿီ သုဒံ ဟောမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၅) လောမဟံသသုတ္တေ ဝီရိယေ.

ในมหาธรรมปาลชาดก (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า ความสันโดษในภรรยาของตน. ในโลมหังสสูตร ในข้อความว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้อยู่ว่า ได้ประพฤติพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ เราเป็นผู้บำเพ็ญตบะ...” (พรหมจริยศัพท์) มาในความหมายว่า ความเพียร.

‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ;

မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ, ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၈.၇၅) –

“ด้วยพรหมจรรย์อย่างเลว ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทวดา ด้วยพรหมจรรย์อย่างสูงสุด ย่อมบริสุทธิ์”

နိမိဇာတကေ အတ္တဒမနဝသေန ကတေ အဋ္ဌင်္ဂိကဥပေါသထေ. ‘‘ဣဒံ ခေါ ပန, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ…ပေ… အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၂၉) မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေယေဝ အရိယမဂ္ဂေ. ‘‘တယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ ပုထုဘူတံ ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၇၄) ပါသာဒိကသုတ္တေ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သကလသ္မိံ သာသနေ. ဣဓာပိ အရိယမဂ္ဂေ သာသနေ စ ဝတ္တတိ.

ในเนมิชาดก หมายถึงอุโบสถมีองค์ ๘ ที่ทรงบำเพ็ญโดยนัยแห่งการฝึกตน ในมหาโควินทสูตร หมายถึงอริยมรรคอย่างเดียวว่า “ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นี้แล เพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด... อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้น” ในปาสาทิกสูตร หมายถึงพระศาสนาทั้งหมดอันเป็นที่รวบรวมสิกขา ๓ ว่า “พรหมจรรย์นั้นสำเร็จแล้ว เจริญแล้ว แพร่หลายแล้ว รู้กันมากแล้ว แผ่ไพศาลแล้ว อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศดีแล้ว” แม้ในที่นี้ (พรหมจรรย์) ก็เป็นไปในอริยมรรคและในพระศาสนา

ဝုဿတီတိ [Pg.104] ဝသီယတိ, စရီယတီတိ အတ္ထော. ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ‘‘အဟော အယျော သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ ဇနဿ သတ္တလောကဿ ဝိမှာပနတ္ထံ. ဇနလပနတ္ထန္တိ ‘‘ဧဝရူပဿ နာမ အယျဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပသန္နစိတ္တေဟိ ‘‘ကေနတ္ထော, ကိံ အာဟရီယတူ’’တိ မနုဿေဟိ ဝဒါပနတ္ထံ. လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ယွာယံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘လာဘီ အဿံ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ, သီလေ-သွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၅) သီလာနိသံသဘာဝေန ဝုတ္တော စတုပစ္စယလာဘော, ယော စ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ သက္ကစ္စဒါနသင်္ခါတော အာဒရဗဟုမာနဂရုကရဏသင်္ခါတော စ သက္ကာရော, ယော စ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော သုတဓရော အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဥဂ္ဂတထုတိဃောသသင်္ခါတော သိလောကော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အာနိသံသော, တဒတ္ထံ. ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ‘‘ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသေ သတိ ‘အယံ သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော’တိအာဒိနာ မံ ဇနော ဇာနာတု သမ္ဘာဝေတူ’’တိ အတ္တနော သန္တဂုဏဝသေန သမ္ဘာဝနတ္ထမ္ပိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

คำว่า วุสฺสติ (อยู่ประพฤติ) คือ อยู่, อธิบายว่า ประพฤติ. คำว่า ชนกุหนตฺถํ (เพื่อลวงคน) คือ เพื่อยังชน คือ สัตวโลกให้พิศวง ด้วยคำเป็นต้นว่า “โอ ท่านผู้เจริญเป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร มักน้อย สันโดษ มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก”. คำว่า ชนลปนตฺถํ (เพื่อพูดเอาใจคน) คือ เพื่อให้มนุษย์ผู้มีจิตเลื่อมใสกล่าวว่า “ทานที่ถวายแก่ท่านผู้เจริญชื่อเห็นปานนี้ จักมีผลมาก” แล้วพูดว่า “ท่านต้องการอะไร จะให้นำอะไรมา”. คำว่า ลาภสักการสิโลกานิสํสตฺถํ (เพื่ออานิสงส์คือลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ เพื่ออานิสงส์นั้น ได้แก่ ลาภคือปัจจัย ๔ ที่ตรัสไว้โดยความเป็นอานิสงส์ของศีลว่า “ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์เถิด” และสักการะอันได้แก่การถวายปัจจัย ๔ โดยเคารพ และได้แก่ความเอื้อเฟื้อ ความนับถือ และความเคารพ และชื่อเสียงอันได้แก่เสียงสรรเสริญที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า “เป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ เป็นพหูสูต ทรงสุตะ มีความเพียรปรารภแล้ว” ซึ่งเป็นอานิสงส์ในปัจจุบันของผู้ประพฤติพรหมจรรย์. คำว่า อิติ มํ ชโน ชานาตูติ (เพื่อให้คนรู้จักเราอย่างนี้) มีความเกี่ยวข้องว่า พรหมจรรย์นี้มิได้อยู่ประพฤติแม้เพื่อประสงค์ให้คนยกย่องตามคุณที่มีอยู่ของตนว่า “เมื่อเราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์อย่างนี้ ขอชนจงรู้จักเรา จงยกย่องเราด้วยคำเป็นต้นว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม’”

ကေစိ ပန ‘‘ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿ ဣစ္ဆာပကတဿ သတော သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထနိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟနဘာဝေန ဇနဿ ဝိမှာပနတ္ထံ. ဇနလပနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော ပစ္စယတ္ထံ ပရိကထောဘာသာဒိဝသေန လပနဘာဝေန ဥပလာပနဘာဝေန ဝါ ဇနဿ လပနတ္ထံ. လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော လာဘာဒိဂရုတာယ လာဘသက္ကာရသိလောကသင်္ခါတဿ အာနိသံသဥဒယဿ နိပ္ဖာဒနတ္ထံ. ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပာယေန ‘ဣတိ ဧဝံ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ပုရိမောယေဝ ပန အတ္ထော သာရတရော.

แต่บางท่านกล่าวอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า “คำว่า ชนกุหนตฺถํ (เพื่อลวงคน) คือ เพื่อยังชนให้พิศวง ด้วยความเป็นผู้หลอกลวง ด้วยวัตถุแห่งการหลอกลวง ๓ อย่าง คือ การพูดเลียบเคียง การแสดงอิริยาบถ และการบริโภคปัจจัยที่เนื่องด้วยอิริยาบถ ของผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ. คำว่า ชนลปนตฺถํ (เพื่อพูดเอาใจคน) คือ เพื่อพูดเอาใจชน ด้วยความเป็นผู้พูด หรือด้วยความเป็นผู้ยกยอ โดยนัยแห่งการพูดหว่านล้อม การให้โอกาส เป็นต้น เพื่อปัจจัย ของผู้มีความปรารถนาลามกนั่นเอง. คำว่า ลาภสักการสิโลกานิสํสตฺถํ (เพื่ออานิสงส์คือลาภ สักการะ และชื่อเสียง) คือ เพื่อทำให้เกิดอานิสงส์ที่เรียกว่าลาภ สักการะ และชื่อเสียง ของผู้มีความปรารถนาลามกนั่นเอง ผู้มีความเคารพในลาภเป็นต้น. คำว่า อิติ มํ ชโน ชานาตูติ (เพื่อให้คนรู้จักเราอย่างนี้) คือ พรหมจรรย์นี้มิได้อยู่ประพฤติ ด้วยความคิดว่า ‘ขอชนจงรู้จักเราอย่างนี้’ ด้วยความมุ่งหมายที่จะให้คนยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่ ของผู้มีความปรารถนาลามกนั่นเอง”. แต่อรรถที่กล่าวไว้ก่อนนั่นแล มีสาระกว่า.

အထ ခေါတိ ဧတ္ထ အထာတိ အညဒတ္ထေ နိပါတော, ခေါတိ အဝဓာရဏေ. တေန ကုဟနာဒိတော အညဒတ္ထာယေဝ ပန ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တံ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘သံဝရတ္ထဉ္စေဝ ပဟာနတ္ထဉ္စာ’’တိ [Pg.105] အာဟ. တတ္ထ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော – ပါတိမောက္ခသံဝရော, သတိသံဝရော, ဉာဏသံဝရော, ခန္တိသံဝရော, ဝီရိယသံဝရောတိ.

ในคำว่า อถ โข นี้ คำว่า อถ เป็นนิบาตในความหมายว่าอื่น, คำว่า โข เป็นนิบาตในความหมายว่ากำหนด. ด้วยคำนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พรหมจรรย์นี้แล อันบุคคลอยู่ประพฤติเพื่อประโยชน์อื่นจากความเป็นผู้หลอกลวงเป็นต้นนั่นเทียว”. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์นั้น จึงตรัสว่า “เพื่อสังวรและเพื่อประหาณ”. ในคำนั้น สังวรมี ๕ อย่าง คือ ปาฏิโมกขสังวร, สติสังวร, ญาณสังวร, ขันติสังวร, วิริยสังวร.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဟိ အာဒိနာ နယေန အာဂတော အယံ ပါတိမောက္ခသံဝရော နာမ, ယော သီလသံဝရောတိ စ ပဝုစ္စတိ. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃; မ. နိ. ၁.၂၉၅; သံ. နိ. ၄.၂၃၉; အ. နိ. ၃.၁၆) အာဂတော အယံ သတိသံဝရော.

ในสังวร ๕ อย่างนั้น สังวรที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมเป็นผู้เข้าถึง พร้อมแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนี้” นี้ชื่อว่า ปาฏิโมกขสังวร ซึ่งเรียกว่า สีลสังวร ด้วย. สังวรที่มาว่า “ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์” นี้คือ สติสังวร.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ),သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ,ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁) –

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบท่านอชิตะว่า) “กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าปัญญาเป็นเครื่องปิดกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นอันบุคคลย่อมปิดได้ด้วยปัญญา”

အာဂတော အယံ ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ဝီရိယသံဝရော. အတ္ထတော ပန ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပဇဟနဝသေန, ဝတ္တပဋိဝတ္တာနံ ကရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ စေတနာ ဝိရတိယော စ. သင်္ခေပတော သဗ္ဗော ကာယဝစီသံယမော, ဝိတ္ထာရတော သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမော သီလသံဝရော. သတိ ဧဝ သတိသံဝရော, သတိပ္ပဓာနာ ဝါ ကုသလာ ခန္ဓာ. ဉာဏမေဝ ဉာဏသံဝရော. အဓိဝါသနဝသေန အဒေါသော, အဒေါသပ္ပဓာနာ ဝါ တထာ ပဝတ္တာ ကုသလာ ခန္ဓာ ခန္တိသံဝရော, ပညာတိ ဧကေ. ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ ဝီရိယသံဝရော. တေသု ပဌမော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဒုဿီလျဿ သံဝရဏတော သံဝရော, ဒုတိယော မုဋ္ဌဿစ္စဿ, တတိယော အညာဏဿ, စတုတ္ထော အက္ခန္တိယာ, ပဉ္စမော ကောသဇ္ဇဿ သံဝရဏတော ပိဒဟနတော သံဝရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတဿ သံဝရဿ အတ္ထာယ သံဝရတ္ထံ, သံဝရနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

สังวรที่มา (ในคาถานั้น) นี้คือ ญาณสังวร. สังวรที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน” นี้คือ ขันติสังวร. สังวรที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมไม่อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว” นี้คือ วิริยสังวร. แต่โดยอรรถ ได้แก่ เจตนาและวิรัติทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการละปาณาติบาตเป็นต้น และโดยนัยแห่งการทำวัตรและปฏิวัตร. โดยย่อ การสำรวมกายและวาจาทั้งหมด, โดยพิสดาร การไม่ล่วงละเมิดกองอาบัติ ๗ เป็นสีลสังวร. สติเท่านั้นเป็นสติสังวร หรือขันธ์ที่เป็นกุศลมีสติเป็นประธาน. ญาณนั่นเองเป็นญาณสังวร. อโทสะโดยนัยแห่งการอดกลั้น หรือขันธ์ที่เป็นกุศลมีอโทสะเป็นประธานที่เกิดขึ้นอย่างนั้น เป็นขันติสังวร, บางพวกกล่าวว่าเป็นปัญญา. วิริยะนั่นเองที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการไม่อดกลั้นกามวิตกเป็นต้น เป็นวิริยสังวร. ในสังวรเหล่านั้น สังวรที่หนึ่งชื่อว่าสังวรเพราะสำรวมทุศีลมีกายทุจริตเป็นต้น, ที่สองเพราะสำรวมความหลงลืม, ที่สามเพราะสำรวมอัญญาณ, ที่สี่เพราะสำรวมความไม่อดทน, ที่ห้าเพราะสำรวมความเกียจคร้าน คือพึงทราบว่าชื่อว่าสังวรเพราะปิดกั้น. คำว่า สํวรตฺถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่สังวรอย่างนี้, อธิบายว่า เพื่อทำให้สังวรสำเร็จ.

ပဟာနမ္ပိ ပဉ္စဝိဓံ – တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ, နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဧကကနိပါတေ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ. တဿ ပန ပဉ္စဝိဓဿပိ တထာ တထာ ရာဂါဒိကိလေသာနံ [Pg.106] ပဋိနိဿဇ္ဇနဋ္ဌေန သမတိက္ကမနဋ္ဌေန ဝါ ပဟာနဿ အတ္ထာယ ပဟာနတ္ထံ, ပဟာနသာဓနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သံဝရေန ကိလေသာနံ စိတ္တသန္တာနေ ပဝေသနနိဝါရဏံ ပဟာနေန ပဝေသနနိဝါရဏဉ္စေဝ သမုဂ္ဃာတော စာတိ ဝဒန္တိ. ဥဘယေနာပိ ပန ယထာရဟံ ဥဘယံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီလာဒိဓမ္မာ ဧဝ ဟိ သံဝရဏတော သံဝရော, ပဇဟနတော ပဟာနန္တိ.

แม้ปหานก็มี ๕ อย่าง คือ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน นิสสรณปหาน. ในปหาน ๕ อย่างนั้น เนื้อความที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาสูตรที่ ๑ เอกกนิบาต ข้างต้นนั่นเทียว. ก็เพื่อประโยชน์แก่การละ คือเพื่อเป็นเครื่องให้สำเร็จการละ ซึ่งกิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้น โดยอาการอย่างนั้นๆ ด้วยความหมายว่าสละคืน หรือด้วยความหมายว่าก้าวล่วง แห่งปหานแม้ทั้ง ๕ อย่างนั้น. ในเรื่องนั้น บัณฑิตกล่าวว่า การห้ามกิเลสไม่ให้เข้าสู่สันดานจิตด้วยสังวร, การห้ามเข้าและทั้งการขุดรากถอนโคนด้วยปหาน. แต่พึงเห็นว่า แม้ทั้งสองอย่างย่อมสำเร็จได้ตามสมควรด้วยธรรมทั้งสองนั้น. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่าสังวร เพราะเป็นเครื่องสำรวม ชื่อว่าปหาน เพราะเป็นเครื่องละ.

ဂါထာသု အနီတိဟန္တိ ဤတိယော ဝုစ္စန္တိ ဥပဒ္ဒဝါ – ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ စ သမ္ပရာယိကာ စ. ဤတိယော ဟနတိ ဝိနာသေတိ ပဇဟတီတိ ဤတိဟံ, အနု ဤတိဟန္တိ အနီတိဟံ, သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ. အထ ဝါ ဤတီဟိ အနတ္ထေဟိ သဒ္ဓိံ ဟနန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဤတိဟာ, တဏှာဒိဥပက္ကိလေသာ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ဤတိဟာတိ အနီတိဟံ. ဤတိဟာ ဝါ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန တိတ္ထိယသမယာ, တပ္ပဋိပက္ခတော ဣဒံ အနီတိဟံ. ‘‘အနိတိဟ’’န္တိပိ ပါဌော. တဿတ္ထော – ‘‘ဣတိဟာယ’’န္တိ ဓမ္မေသု အနေကံသဂ္ဂါဟဘာဝတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဣတိဟံ နာမ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတတ္တာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ နိက္ကင်္ခဘာဝသာဓနတော နတ္ထိ ဧတ္ထ ဣတိဟန္တိ အနိတိဟံ, အပရပ္ပစ္စယန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီ’’တိ ‘‘အတက္ကာဝစရော’’တိ စ. ဂါထာသုခတ္ထံ ပန ‘‘အနီတိဟ’’န္တိ ဒီဃံ ကတွာ ပဌန္တိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อนีติหํ ความว่า อุปัทวะทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ท่านเรียกว่า อีติ. สิ่งที่ย่อมฆ่า คือทำลาย คือละซึ่งอีติทั้งหลาย เหตุนั้นชื่อว่า อีติหะ, ไม่ใช่อีติหะ เหตุนั้นชื่อว่า อนีติหะ ได้แก่ ศาสนพรหมจรรย์และมรรคพรหมจรรย์. อีกอย่างหนึ่ง อุปกิเลสทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า อีติหา เพราะย่อมไป คือเป็นไปกับด้วยสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์คืออีติทั้งหลาย. อีติหาไม่มีในพรหมจรรย์นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนีติหะ. อีกอย่างหนึ่ง สมัยของพวกเดียรถีย์ ชื่อว่า อีติหา โดยความหมายที่กล่าวแล้ว, พรหมจรรย์นี้ชื่อว่า อนีติหะ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสมัยของพวกเดียรถีย์นั้น. มีบทอ่านว่า อนิติหํ ดังนี้ก็มี. อธิบายว่า วิจิกิจฉาชื่อว่า อิติหะ เพราะมีความถือเอาโดยส่วนเดียวไม่ได้ในธรรมทั้งหลาย. อิติหะไม่มีในพรหมจรรย์นี้ เพราะเป็นเครื่องทำให้หมดความสงสัยแก่ผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้ดีแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนิติหะ. อธิบายว่า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ และ ‘เป็นธรรมที่พ้นวิสัยแห่งตรรกะ’. แต่ท่านทำทีฆะเป็น อนีติหํ แล้วอ่านเพื่อความไพเราะแห่งคาถา.

နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဩဂဓံ ပတိဋ္ဌံ ပါရံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ, ဝိမုတ္တိရသတ္တာ ဧကန္တေနေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကောတိ အတ္ထော. တံ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနံ ဗြဟ္မစရိယံ. သောတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘိန္ဒိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သော ဘဂဝါ အဒေသယိ ဒေသေသိ. နိဗ္ဗာနောဂဓောတိ ဝါ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ. တေန ဝိနာ နိဗ္ဗာနောဂါဟနဿ အသမ္ဘဝတော တဿ စ နိဗ္ဗာနံ အနာလမ္ဗိတွာ အပ္ပဝတ္တနတော, တဉ္စ တံ ဧကန္တံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဿ အန္တောဂါမိနံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ တဿ အန္တော ဧဝ ဝတ္တတိ ပဝတ္တတီတိ. မဟတ္တေဟီတိ မဟာအာတုမေဟိ ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ. မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ, မဟန္တေ ဝါ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ မဟေသိနော ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ. တေဟိ အနုယာတော ပဋိပန္နော. ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတန္တိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိဘာဝေနေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မယာ ဒေသိတံ, ဧဝံ ယေ ဧတံ [Pg.107] မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒတ္ထံ သာသနဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသန္တဿ သတ္ထု မယှံ သာသနကာရိနော ဩဝါဒပ္ပဋိကရာ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိယန္တံ အပ္ပဝတ္တိံ ကရိဿန္တိ, ဒုက္ခဿ ဝါ အန္တံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ.

ย่อมถึงโอฆะ คือที่พึ่ง คือฝั่ง กล่าวคือนิพพาน เหตุนั้นชื่อว่า นิพพาโนคธคามี, อธิบายว่า เป็นเครื่องให้ถึงนิพพานโดยส่วนเดียว เพราะมีวิมุตติเป็นรส. พรหมจรรย์นั้นเป็นเครื่องนำไปสู่นิพพานอันเป็นที่หยั่งลง. บทว่า โส ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศ ทรงทำลายกิเลสทั้งปวง ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้ทรงแสดงแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง อริยมรรค ท่านเรียกว่า นิพพาโนคธะ. เพราะเมื่อเว้นอริยมรรคนั้นเสีย การหยั่งลงสู่นิพพานย่อมไม่มี และเพราะอริยมรรคนั้นไม่อาศัยนิพพานเป็นอารมณ์แล้วย่อมไม่เป็นไป และอริยมรรคนั้นย่อมถึงนิพพานนั้นโดยส่วนเดียว เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพาโนคธคามี. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า นิพฺพาโนคธคามินํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องเข้าไปภายในแห่งนิพพาน, คือกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเป็นไปภายในนิพพานนั้นนั่นเอง. บทว่า มเหสีหิ ได้แก่ ท่านผู้มีตนใหญ่ คือมีอัธยาศัยกว้างขวาง. พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ชื่อว่า มเหสี เพราะแสวงหานิพพานอันยิ่งใหญ่ หรือแสวงหาธรรมกองใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้น. อันท่านเหล่านั้นดำเนินไปแล้ว คือปฏิบัติแล้ว. บทว่า ยถา พุทฺเธน เทสิตํ ความว่า เราผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้น โดยความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้นไว้อย่างไร ชนเหล่าใดปฏิบัติตามมรรคพรหมจรรย์นี้และศาสนพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์แก่มรรคพรหมจรรย์นั้นอย่างนั้น. ชนเหล่านั้นผู้ทำตามคำสอน เป็นผู้ทำตามโอวาทของเราผู้เป็นศาสดา ซึ่งคอยพร่ำสอนตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ จักกระทำที่สุด คือส่วนสุด คือความไม่เป็นไปอีกแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น หรือจักกระทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นที่สุดแห่งทุกข์.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

၉. ဒုတိယနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาทุติยนกุหนสูตร

၃၆. နဝမေ အဘိညတ္ထန္တိ ကုသလာဒိဝိဘာဂေန ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေန စ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန အဝိပရီတတော ဇာနနတ္ထံ. ပရိညတ္ထန္တိ တေဘူမကဓမ္မေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဇာနနတ္ထံ သမတိက္ကမနတ္ထဉ္စ. တတ္ထ အဘိညေယျအဘိဇာနနာ စတုသစ္စဝိသယာ. ပရိညေယျပရိဇာနနာ ပန ယဒိပိ ဒုက္ခသစ္စဝိသယာ, ပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ ပန ဝိနာ န ပဝတ္တတီတိ ပဟာနာဒယောပိ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

๓๖. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อภิญฺญตฺถํ ความว่า เพื่อรู้ธรรมทั้งปวงโดยไม่วิปลาสด้วยญาณอันวิเศษ โดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้น และโดยจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้น. บทว่า ปริญฺญตฺถํ ความว่า เพื่อกำหนดรู้และเพื่อก้าวล่วงธรรมในภูมิ ๓ ด้วยการกำหนดรู้ว่า ‘นี้ทุกข์’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น การรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง มีสัจจะ ๔ เป็นอารมณ์. ส่วนการกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ แม้จะมีทุกขสัจเป็นอารมณ์ แต่ก็ไม่เป็นไปได้หากเว้นจากการตรัสรู้คือการละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้การละเป็นต้น ท่านก็ถือเอาในที่นี้ด้วย. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อน.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. သောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสูมนัสสสูตร

၃၇. ဒသမေ သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဧတ္ထ သုခန္တိ ကာယိကံ သုခံ, သောမနဿန္တိ စေတသိကံ. တသ္မာ ယဿ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ အဘိဏှံ ပဝတ္တတိ, သော သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဝုတ္တော. ယောနီတိ ‘‘စတဿော ခေါ ဣမာ, သာရိပုတ္တ, ယောနိယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၅၂) ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနီတိ အာဂတော. ‘‘ယောနိ ဟေသာ, ဘူမိဇ, ဖလဿ အဓိဂမာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၂၆) ကာရဏံ.

๓๗. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สุขโสมนสฺสพหุโล ความว่า ในบทนั้น สุขะ ได้แก่ สุขทางกาย, โสมนัสสะ ได้แก่ สุขทางใจ. เพราะฉะนั้น ผู้ใดมีความสุขทางกายและทางใจเกิดขึ้นเนืองๆ ผู้นั้นท่านเรียกว่า สุขโสมนัสสพหุละ. บทว่า โยนิ ความว่า ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร โยนิเหล่านี้มี ๔ อย่างแล’ (ม.นิ. ๑.๑๕๒) คำว่า โยนิ มาในความหมายว่า ส่วนแห่งสรีระ. ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภุมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อบรรลุผล’ (ม.นิ. ๓.๒๒๖) มาในความหมายว่า เหตุ.

‘‘န စာဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဗြူမိ, ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ စ. (မ. နိ. ၂.၄၅၇;

ဓ. ပ. ၃၉၆;

သု. နိ. ၆၂၅);

และในประโยคว่า ‘เราไม่เรียกบุคคลผู้เกิดแต่กำเนิด มีมารดาเป็นแดนเกิด ว่าเป็นพราหมณ์’ (ม.นิ. ๒.๔๕๗; ธ.ป. ๓๙๖; สุ.นิ. ๖๒๕);

‘‘တမေနံ ကမ္မဇာ ဝါတာ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဥဒ္ဓံပါဒံ အဓောသိရံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ မာတု ယောနိမုခေ သမ္ပဋိပါဒေန္တီ’’တိ စ အာဒီသု ပဿာဝမဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန ကာရဏံ [Pg.108] အဓိပ္ပေတံ. အဿာတိ အနေန. အာရဒ္ဓါတိ ပဋ္ဌပိတာ ပဂ္ဂဟိတာ ပရိပုဏ္ဏာ သမ္ပာဒိတာ ဝါ.

และในประโยคเป็นต้นว่า ‘ลมเกิดแต่กรรมทำให้สัตว์นั้นกลับตัว เอาเท้าขึ้นเบื้องบน เอาศีรษะลงเบื้องต่ำ แล้วนำมาสู่ปากช่องคลอดของมารดา’ คำว่า โยนิ มาในความหมายว่า ช่องปัสสาวะ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาความหมายว่า เหตุ. บทว่า อสฺส ได้แก่ ด้วยเหตุนี้. บทว่า อารทฺธา ได้แก่ ตั้งขึ้นแล้ว ประคองไว้แล้ว บริบูรณ์แล้ว หรือให้สำเร็จแล้ว.

အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဧတ္ထ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ, စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပိ သဝန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘူ, ဩကာသတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ သဝန္တီတိ ဝါ အာသဝါ. ဧတေ ဓမ္မေ ဧတဉ္စ ဩကာသံ အန္တော ကရိတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အန္တောကရဏတ္ထော ဟိ အယံ အာကာရော. စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန မဒိရာဒယော အာသဝါ ဝိယာတိပိ အာသဝါ. လောကေ ဟိ စိရပါရိဝါသိကာ မဒိရာဒယော အာသဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ စ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ, ဧတေ ဧဝ ဘဝိတုံ အရဟန္တိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ, ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အာယတံ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီတိပိ အာသဝါ. ပုရိမာနိ စေတ္ထ နိဗ္ဗစနာနိ ယတ္ထ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ, တတ္ထ ယုဇ္ဇန္တိ; ပစ္ဆိမံ ကမ္မေပိ. န ကေဝလဉ္စ ကမ္မကိလေသာ ဧဝ အာသဝါ, အပိစ ခေါ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါပိ. အဘိဓမ္မေ ဟိ ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ – ကာမာသဝေါ, ဘဝါသဝေါ, ဒိဋ္ဌာသဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁၀၂) ကာမရာဂါဒယော ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ. သုတ္တေပိ ‘‘နာဟံ, စုန္ဒ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံယေဝ အာသဝါနံ သံဝရာယ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၂) ဧတ္ထ ဝိဝါဒမူလဘူတာ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ.

ในบทว่า อาสวานํ ขยาย (เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย) นั้น สภาวธรรมที่ชื่อว่า อาสวะ เพราะอรรถว่า ย่อมไหลไป คือกล่าวว่า ย่อมไหลไป ย่อมเป็นไป จากจักขุทวารเป็นต้น... จนถึงมโนทวาร หรือชื่อว่า อาสวะ เพราะอรรถว่า ย่อมไหลไปโดยธรรมะจนถึงโคตรภู โดยโอกาสจนถึงภวัคคพรหม ความว่า สภาวธรรมเหล่านี้กระทำธรรมะเหล่านี้และโอกาสนี้ไว้ภายในแล้วเป็นไป เพราะว่า อาการศัพท์นี้มีอรรถว่ากระทำไว้ภายใน อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อาสวะ แม้เปรียบเหมือนสุราเป็นต้น เพราะอรรถว่าเป็นของหมักดองไว้นาน จริงอยู่ ในโลก สุราเป็นต้นที่หมักดองไว้นานเรียกว่า อาสวะ และถ้าชื่อว่า อาสวะ เพราะอรรถว่าเป็นของหมักดองไว้นาน สภาวธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงควรเป็นอาสวะ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ ไม่รู้ว่า) ก่อนแต่นี้อวิชชาไม่มี" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อาสวะ แม้เพราะอรรถว่า ย่อมไหลไป ย่อมหลั่งไหลทุกข์ในสงสารอันยาวนาน ในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถต้นๆ ย่อมสมควรในที่ใดที่กิเลสมาในชื่อว่าอาสวะ อรรถหลังสมควรแม้ในกรรม ก็หาใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นเป็นอาสวะไม่ แต่โดยที่แท้ แม้อุปัทวะต่างๆ ก็เป็นอาสวะด้วย จริงอยู่ ในอภิธรรม กิเลสมีกามราคะเป็นต้นมาในชื่อว่าอาสวะ ดังที่ตรัสว่า "อาสวะ ๔ อย่าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ" แม้ในพระสูตร ในบทว่า "จุนทะ เราไม่แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรมอย่างเดียว" กิเลสทั้งหลายอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่าอาสวะ

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ, ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော;

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျ, မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ;

တေ မယှံ, အာသဝါ ခီဏာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆) –

"กรรมใดพึงเป็นเหตุให้เข้าถึงความเป็นเทวดา หรือเป็นคันธรรพ์ เป็นวิหังคมะ (ผู้ไปในอากาศ), กรรมใดพึงเป็นเหตุให้ถึงความเป็นยักษ์ และพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากดุจต้นไม้ที่ถูกถอนขึ้นทั้งรากแล้ว"

ဧတ္ထ တေဘူမကံ ကမ္မံ အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉) ဧတ္ထ ပရူပဃာတဝိပ္ပဋိသာရဝဓဗန္ဓာဒယော စေဝ အပါယဒုက္ခဘူတာ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါ စ.

ในคาถานั้น หมายถึง ไตรภูมิิกกรรมและอกุศลธรรมที่เหลือ ส่วนในบทว่า "เพื่อสังวรอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อป้องกันอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ" นี้ หมายถึง การเบียดเบียนผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะต่างๆ อันเป็นทุกข์ในอบายด้วย

တေ ပနေတေ အာသဝါ ဝိနယေ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ, သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဒွေဓာ အာဂတာ. သဠာယတနေ ‘‘တယောမေ, အာဝုသော, အာသဝါ – ကာမာသဝေါ, ဘဝါသဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.109] (သံ. နိ. ၄.၃၂၁) တိဓာ အာဂတာ. တထာ အညေသု သုတ္တန္တေသု. အဘိဓမ္မေ တေယေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေန သဒ္ဓိံ စတုဓာ အာဂတာ. နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယေ ပန ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ နိရယဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ တိရစ္ဆာနယောနိဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပေတ္တိဝိသယဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ မနုဿလောကဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဒေဝလောကဂမနီယာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၆၃) ပဉ္စဓာ အာဂတာ. ကမ္မမေဝ စေတ္ထ အာသဝါတိ အဓိပ္ပေတံ. ဆက္ကနိပါတေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၆.၅၈) နယေန ဆဓာ အာဂတာ. သဗ္ဗာသဝပရိယာယေ တေယေဝ ဒဿနပဟာတဗ္ဗေဟိ ဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တဓာ အာဂတာ. ဣဓ ပန အဘိဓမ္မပရိယာယေန စတ္တာရော အာသဝါ အဓိပ္ပေတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ก็อาสวะเหล่านั้นมาในพระวินัยโดยนัย ๒ อย่าง คือ "เพื่อสังวรอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อป้องกันอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ" มาในสฬายตนวรรค โดยนัย ๓ อย่าง คือ "ดูก่อนอาวุโส อาสวะเหล่านี้มี ๓ อย่าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ" และในพระสูตรอื่นๆ ก็เช่นกัน มาในพระอภิธรรม โดยนัย ๔ อย่าง คือ อาสวะ ๓ อย่างนั้นพร้อมกับทิฏฐาสวะ ส่วนในนิพเพธิกปริยาย มาโดยนัย ๕ อย่าง คือ "ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุษยโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่" ในที่นี้ทรงประสงค์เอากรรมว่าเป็นอาสวะ มาในฉักกนิบาต โดยนัย ๖ อย่าง ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยการสังวรมีอยู่" มาในสัพพาสวปริยาย โดยนัย ๗ อย่าง คือ อาสวะเหล่านั้นพร้อมกับธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ทรงประสงค์เอาอาสวะ ๔ อย่างโดยนัยแห่งพระอภิธรรม

ခယာယာတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ယော အာသဝါနံ ခယော ဝယော ဘေဒေါ ပရိဘေဒေါ အနိစ္စတာ အန္တရဓာန’’န္တိ အာသဝါနံ သရသဘေဒေါ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တော. ‘‘ဇာနတော အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅) ဧတ္ထ အာသဝါနံ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါ အစ္စန္တံ အသမုပ္ပာဒေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော.

ส่วนในบทว่า ขยาย (เพื่อความสิ้นไป) นั้น การแตกสลายแห่งสภาวะของอาสวะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดังที่ตรัสว่า "ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความสลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานแห่งอาสวะทั้งหลาย" ส่วนในบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ผู้รู้ผู้เห็นอยู่" นี้ อาการที่สิ้นไป ความไม่มีอยู่ ความไม่เกิดขึ้นโดยสิ้นเชิงแห่งอาสวะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะ

‘‘သေခဿ သိက္ခမာနဿ, ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော;

ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ, တတော အညာ အနန္တရာ’’တိ. (ဣတိဝု. ၆၂) –

"ญาณในความสิ้นไป (แห่งกิเลส) ย่อมมีก่อนแก่พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามทางอันตรง, ลำดับนั้น อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมมีในลำดับต่อมา"

ဧတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၃၈) ဧတ္ထ ဖလံ.

ในคาถานั้น ท่านกล่าวว่า อริยมรรคคือความสิ้นไปแห่งอาสวะ ส่วนในบทว่า "บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย" นี้ หมายถึง ผล (อรหัตตผล)

‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿ, နိစ္စံ ဥဇ္ဈာနသညိနော;

အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ, အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၅၃) –

"อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยเพ่งโทษของผู้อื่น ผู้มีความสำคัญในการยกโทษอยู่เป็นนิตย์, บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ"

ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ပန ဖလံ သန္ဓာယ ‘‘အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, အရဟတ္တဖလတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

ในคาถานั้น หมายถึง พระนิพพาน แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย" โดยมุ่งหมายถึงผล ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล

သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသူတိ သံဝေဂဇနကေသု ဇာတိအာဒီသု သံဝေဂဝတ္ထူသု. ဇာတိ, ဇရာ, ဗျာဓိ, မရဏံ, အပါယဒုက္ခံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ ဣမာနိ ဟိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနိ နာမ. အပိစ ‘‘အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ဥယျုတ္တော ပယာတော ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော, ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ, အတာဏော လောကော အနဘိဿရော, အဿကော [Pg.110] လောကော, သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’’တိဧဝမာဒီနိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) စေတ္ထ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သံဝေဇနေနာတိ ဇာတိအာဒိသံဝေဂဝတ္ထူနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နဘယသင်္ခါတေန သံဝေဇနေန. အတ္ထတော ပန သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ သံဝေဂေါ နာမ.

บทว่า สํเวชนีเยสุ ฐาเนสุ (ในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช) ได้แก่ ในสังเวควัตถุทั้งหลาย มีชาติเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความสังเวช จริงอยู่ สังเวควัตถุเหล่านี้ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ทุกข์ในอบาย ทุกข์มีวัฏฏะในอดีตเป็นมูล ทุกข์มีวัฏฏะในอนาคตเป็นมูล ทุกข์มีการแสวงหาอาหารในปัจจุบันเป็นมูล ชื่อว่าฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช อนึ่ง พึงทราบว่า แม้ธรรมมีอาทิว่า "โลกสันนิวาสนี้ลุกเป็นไฟ ถูกชักนำไปแล้ว ดำเนินไปแล้ว ดำเนินไปในทางที่ผิด, โลกถูก (มรณะ) นำเข้าไป ไม่ยั่งยืน, โลกไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีผู้เป็นใหญ่, โลกไม่มีอะไรเป็นของตน จำต้องละทิ้งทุกสิ่งไป, โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา" เป็นฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวชในที่นี้ บทว่า สํเวชเนน (ด้วยความสังเวช) ได้แก่ ด้วยความสังเวชอันนับเนื่องด้วยความกลัวที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยสังเวควัตถุมีชาติเป็นต้น แต่โดยอรรถแล้ว ญาณที่สหรคตด้วยหิริโอตตัปปะ ชื่อว่า สังเวช

သံဝိဂ္ဂဿာတိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိကာဒိဝသေန အနေကဝိဓေဟိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ သံဝေဂဇာတဿ. ‘‘သံဝေဇိတွာ’’တိ စ ပဌန္တိ. ယောနိသော ပဓာနေနာတိ ဥပါယပဓာနေန, သမ္မာဝါယာမေနာတိ အတ္ထော. သော ဟိ ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ပဒဟနတော ဥတ္တမဘာဝသာဓနတော စ ‘‘ပဓာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ သံဝေဂေန ဘဝါဒီသု ကိဉ္စိ တာဏံ လေဏံ ပဋိသရဏံ အပဿန္တော တတ္ထ အနောလီယန္တော အလဂ္ဂမာနသော တပ္ပဋိပက္ခေန စ ဝိနိဝတ္တိတဝိသညိတော အညဒတ္ထု နိဗ္ဗာနနိန္နော ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏော နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရော. သော ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ. တတ္ထ ယဒိဒံ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော, တေနဿ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ပနာယံ သမထေ ပတိဋ္ဌိတော ဝိပဿနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ, တေနဿ ယောနိ အာရဒ္ဓါ အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า สํวิคฺคสฺส ความว่า แก่ผู้มีความสังเวช คือผู้เกิดความสังเวชเพราะทุกข์มีชาติทุกข์เป็นต้นหลายอย่าง โดยนัยแห่งการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นต้น บ้างก็อ่านว่า "สํเวชิตฺวา" บทว่า โยนิโส ปธาเนน ความว่า ด้วยความเพียรอันเป็นอุบาย อธิบายว่า ด้วยสัมมาวายามะ จริงอยู่ สัมมาวายามะนั้น ชื่อว่า "ปธานะ" เพราะเพียรพยายามโดยประการที่อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมถูกละ กุศลธรรมทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์ด้วยภาวนา และเพราะเป็นเครื่องให้สำเร็จภาวะอย่างสูงสุด ในข้อนั้น ผู้มีสังเวช เมื่อไม่เห็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่พึ่งพิงอะไรๆ ในภพเป็นต้น จึงไม่จมอยู่ ไม่ติดข้องอยู่ในภพนั้น มีความสำคัญในสิ่งที่เป็นข้าศึกนั้นกลับออกแล้ว เป็นผู้มีใจน้อมไปในพระนิพพาน มีใจโน้มไปในพระนิพพาน มีใจโอนไปในพระนิพพานโดยแท้ ผู้นั้นอาศัยกัลยาณมิตร เป็นผู้มากด้วยโยนิโสมนสิการ มีความประสงค์อันบริสุทธิ์ ประกอบความเพียรในสมถะและวิปัสสนา ย่อมเบื่อหน่าย คลายกำหนัดในสังขารธรรมทั้งปวง ย่อมเพิ่มพูนวิปัสสนา ในข้อนั้น การที่ผู้นั้นเป็นผู้มากด้วยโยนิโสมนสิการ มีความประสงค์อันบริสุทธิ์ ประกอบความเพียรในสมถะและวิปัสสนา พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้มากด้วยสุขและโสมนัสจึงมีแก่เขาในปัจจุบันธรรม ส่วนการที่ผู้นี้ตั้งมั่นอยู่ในสมถะแล้ว ประกอบความเพียรด้วยวิปัสสนา ย่อมเบื่อหน่าย คลายกำหนัดในสังขารธรรมทั้งปวง ย่อมเพิ่มพูนวิปัสสนา พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น หนทางเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายอันผู้นั้นปรารภแล้ว

ဂါထာသု သံဝိဇ္ဇေထေဝါတိ သံဝိဇ္ဇေယျ ဧဝ သံဝေဂံ ကရေယျ ဧဝ. ‘‘သံဝိဇ္ဇိတွာနာ’’တိ စ ပဌန္တိ. ဝုတ္တနယေန သံဝိဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဏ္ဍိတောတိ သပ္ပညော, တိဟေတုကပဋိသန္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပညာယ သမဝေက္ခိယာတိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝိဇ္ဇနဝသေန ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိယ. အထ ဝါ ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိတွာတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สํวิชฺเชเถว ความว่า พึงสังเวชเท่านั้น พึงทำความสังเวชเท่านั้น บ้างก็อ่านว่า "สํวิชฺชิตฺวาน" อธิบายว่า เป็นผู้มีความสังเวชตามนัยที่กล่าวแล้ว บทว่า ปณฺฑิโต ความว่า ผู้มีปัญญา กล่าวคือ เป็นผู้มีปฏิสนธิเป็นติเหตุกะ บทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิย ความว่า พิจารณาเห็นสังเวควัตถุทั้งหลายโดยชอบด้วยปัญญาโดยอาการแห่งความสังเวช หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า พิจารณาเห็นโดยชอบด้วยปัญญา ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ

ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาอิติวุตตกะ ชื่อปรมัตถทีปนี

ဒုကနိပါတေ ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๑ ในทุกนิบาต จบ

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. ဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาวิตักกสูตร

၃၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ [Pg.111] ပဌမေ တထာဂတံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ တထာဂတ-သဒ္ဒေါ တာဝ သတ္တဝေါဟာရသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆၅) သတ္တဝေါဟာရေ.

๓๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ตถาคตํ ภิกฺขเว ในบทนั้น คำว่า ตถาคต ปรากฏในความหมายว่า สัตว์โวหาร พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นต้น จริงอย่างนั้น คำว่า ตถาคต นี้ปรากฏในความหมายว่า สัตว์โวหาร ในประโยคเป็นต้นว่า "ตถาคตย่อมมีอยู่ภายหลังแต่ความตาย"

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၆) –

"เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี"

အာဒီသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ.

เป็นต้น ปรากฏในความหมายว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၇) –

"เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมอันเป็นตถาคต อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี"

အာဒီသု ဓမ္မေ.

เป็นต้น ปรากฏในความหมายว่า พระธรรม

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၈) –

"เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์ผู้เป็นตถาคต อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี"

အာဒီသု သံဃေ. ဣဓ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ. တသ္မာ တထာဂတန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ကတမေဟိ အဋ္ဌဟိ? တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော, တထဒဿိတာယ တထာဂတော, တထဝါဒိတာယ တထာဂတော, တထာကာရိတာယ တထာဂတော, အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ.

เป็นต้น ปรากฏในความหมายว่า พระสงฆ์ แต่ในที่นี้หมายถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้น ในบทว่า ตถาคตํ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงได้พระนามว่า ตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ ๘ ประการอะไรบ้าง? คือ ๑. เสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ๒. เสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ๓. ทรงเข้าถึงลักษณะที่แท้จริง จึงชื่อว่า ตถาคต ๔. ทรงตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง จึงชื่อว่า ตถาคต ๕. เพราะทรงเห็นสิ่งที่เป็นจริง จึงชื่อว่า ตถาคต ๖. เพราะตรัสวาจาจริง จึงชื่อว่า ตถาคต ๗. เพราะทรงทำอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ๘. โดยความหมายว่า ทรงครอบงำ จึงชื่อว่า ตถาคต

ကထံ ဘဂဝါ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ ယေန အဘိနီဟာရေန ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမိံ ပူရေတွာ ဣမာ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ အင်္ဂပရိစ္စာဂံ, အတ္တပရိစ္စာဂံ, ဓနပရိစ္စာဂံ, ဒါရပရိစ္စာဂံ, ရဇ္ဇပရိစ္စာဂန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါနိ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ ဝိပဿိအာဒယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အာဂတာ[Pg.112], တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ အာဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต เป็นอย่างไร? คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น เสด็จมาแล้วอย่างใด โดยอภินิหารใด คือ ทรงบำเพ็ญทานบารมี ศีลบารมี เนกขัมมบารมี ปัญญาบารมี วิริยบารมี ขันติบารมี สัจจบารมี อธิษฐานบารมี เมตตาบารมี อุเบกขาบารมี ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ อุปบารมี ๑๐ ประการ ปรมัตถบารมี ๑๐ ประการ รวมเป็นบารมี ๓๐ ทัศเหล่านี้ให้บริบูรณ์แล้ว ทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการเหล่านี้ คือ อังคบริจาค อัตตบริจาค ธนบริจาค ทารบริจาค และราชยบริจาคแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ယထေဝ လောကမှိ ဝိပဿိအာဒယော,သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ;

တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ’’တိ. –

"พระมุนีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น เสด็จมาสู่ความเป็นพระสัพพัญญูในโลกนี้แล้วฉันใด พระศากยมุนีพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระจักษุจึงทรงได้พระนามว่า ตถาคต"

ဧဝံ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော.

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ด้วยประการฉะนี้

ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ သမ္ပတိဇာတာဝ ဝိပဿိအာဒယော သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တရာဘိမုခါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတာ, တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ ဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟု –

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต เป็นอย่างไร? คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น พอประสูติแล้วก็ประทับยืนบนแผ่นดินด้วยพระบาทอันเสมอกัน เสด็จดำเนินไปโดยย่างพระบาท ๗ ก้าว ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จไปแล้วฉันนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ดังที่ท่านทั้งหลายกล่าวไว้ว่า –

‘‘မုဟုတ္တဇာတောဝ ဂဝံပတီ ယထာ,သမေဟိ ပါဒေဟိ ဖုသီ ဝသုန္ဓရံ;

သော ဝိက္ကမီ သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော,သေတဉ္စ ဆတ္တံ အနုဓာရယုံ မရူ.

"พระโคตมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชน พอประสูติแล้ว ก็ทรงสัมผัสปฐพีด้วยพระบาทอันเสมอกัน ทรงย่างพระบาทไป ๗ ก้าว เหล่าทวยเทพก็กั้นเศวตฉัตรถวาย

‘‘ဂန္တွာန သော သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော,ဒိသာ ဝိလောကေသိ သမာ သမန္တတော;

အဋ္ဌင်္ဂုပေတံ ဂိရမဗ္ဘုဒီရယိ,သီဟော ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော’’တိ. –

"พระโคตมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ครั้นเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าวแล้ว ก็ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทุกทิศโดยเสมอภาค ทรงเปล่งพระวาจาอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประดุจราชสีห์ยืนอยู่บนยอดเขา"

ဧဝံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော.

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต ด้วยประการฉะนี้

ကထံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော? သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏံ, တထံ, အဝိတထံ, ဉာဏဂတိယာ အာဂတော, အဝိရဇ္ဈိတွာ ပတ္တော, အနုဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าถึงลักษณะที่แท้จริง จึงชื่อว่า ตถาคต เป็นอย่างไร? คือ ทรงเข้าถึง คือ ทรงบรรลุโดยไม่คลาดเคลื่อน คือ ทรงตรัสรู้แล้ว ซึ่งสภาวลักษณะและสามัญลักษณะ อันเป็นลักษณะที่แท้จริง ไม่ผิดเพี้ยน ของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวง ด้วยพระญาณคติ จึงชื่อว่า ตถาคต ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘သဗ္ဗေသံ ပန ဓမ္မာနံ, သကသာမညလက္ခဏံ;

တထမေဝါဂတော ယသ္မာ, တသ္မာ နာထော တထာဂတော’’တိ. –

"เพราะเหตุที่พระผู้เป็นที่พึ่งทรงเข้าถึงลักษณะของตนและลักษณะทั่วไปของธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง ฉะนั้น พระองค์จึงทรงพระนามว่า ตถาคต"

ဧဝံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าถึงลักษณะที่แท้จริง จึงชื่อว่า ตถาคต ด้วยประการฉะนี้

ကထံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော? တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာနိ [Pg.113] အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော. တာနိ စ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာပိ တထာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာဂတော. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတ-သဒ္ဒေါ. ဧဝံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมตามที่เป็นจริงอย่างไร? ธรรมตามที่เป็นจริง (ตถธรรม) ได้แก่ อริยสัจ ๔. ดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ เป็นของแท้ ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น. ๔ ประการเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ข้อว่า นี้ทุกขอริยสัจ นี้เป็นของแท้ ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐). ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้ธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้เพราะความเป็นผู้ตรัสรู้ธรรมตามที่เป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต. จริงอยู่ คตะศัพท์ในที่นี้ มีอรรถว่า ตรัสรู้แล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมตามที่เป็นจริง.

ကထံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော? ယံ သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတိ. ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စာနေန တံ ဣဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ, ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၁၆) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွေပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထမေဝ ဟောတိ, ဝိတထံ နတ္ထိ. ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသု အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเห็นตามที่เป็นจริงอย่างไร? รูปารมณ์ใดก็ตาม ที่มีอยู่ ซึ่งมาสู่คลองจักษุของสัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ ในโลกธาตุทั้งหลายหาประมาณมิได้ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...เป...ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์, พระผู้มีพระภาคทรงรู้ทรงเห็นรูปารมณ์นั้นโดยอาการทั้งปวง. เมื่อพระองค์ทรงรู้อยู่ ทรงเห็นอยู่อย่างนี้ รูปารมณ์นั้น อันพระองค์ทรงจำแนกด้วยชื่อเป็นอันมาก ด้วยวาระ ๑๓ ด้วยนัย ๕๒ โดยนัยเป็นต้นว่า “รูปายตนะนั้นเป็นไฉน? รูปใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ มีลักษณะเป็นสี เห็นได้ กระทบได้ คือ สีเขียว สีเหลือง” (ธ. ส. ๖๑๖) โดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น หรือโดยบทที่พึงได้ในสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ก็เป็นอย่างนั้นแท้เทียว ไม่มีความผิดพลาดเลย. นัยนี้แมัในสัททารมณ์เป็นต้นที่มาสู่คลองโสตทวารเป็นต้น (ก็เช่นกัน). ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ, တမဟံ ဇာနာမိ…ပေ… တမဟံ အဗ္ဘညာသိံ, တံ တထာဂတဿ ဝိဒိတံ, တံ တထာဂတော န ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄).

“ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดอันโลกพร้อมทั้งเทวโลก...เป...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้พิจารณาตามด้วยใจ, เราย่อมรู้สิ่งนั้น...เป...เราได้รู้ยิ่งแล้วซึ่งสิ่งนั้น, สิ่งนั้นตถาคตได้รู้แล้ว, แต่ตถาคตมิได้ยึดถือสิ่งนั้น” (อํ. จตุกฺก. ๔.๒๔).

ဧဝံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော. ဧတ္ထ တထဒဿိအတ္ထေ တထာဂတောတိ ပဒဿ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเห็นตามที่เป็นจริง. ในที่นี้ พึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า ตถาคโต ในอรรถว่า ผู้เห็นตามที่เป็นจริง.

ကထံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော? ယံ ရတ္တိံ ဘဂဝါ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ ယံ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုတ္တဂေယျာဒိ, သဗ္ဗံ တံ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒါဒိနိမ္မဒနံ ဧကသဒိသံ တထံ အဝိတထံ. တေနာဟ –

ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสแต่คำจริงอย่างไร? ในราตรีที่พระผู้มีพระภาคตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีที่เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, ในระหว่างกาลประมาณ ๔๕ พรรษานี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสิ่งใดไว้ มีสุตตะ เคยยะ เป็นต้น, คำตรัสนั้นทั้งหมด บริสุทธิ์ บริบูรณ์ บรรเทาความมัวเมามีราคะเป็นต้น มีรสเป็นอันเดียวกัน เป็นจริง ไม่ผิดพลาด. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘ယဉ္စ, စုန္ဒ, ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ယံ [Pg.114] ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဘာသတိ လပတိ နိဒ္ဒိသတိ, သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတိ, နော အညထာ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၈; အ. နိ. ၄.၂၃).

“จุนทะ ในราตรีที่ตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีที่ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, สิ่งใดที่ตถาคตกล่าว พูด แสดง ในระหว่างกาลนี้, สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอย่างนั้นเทียว ไม่เป็นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’” (ที. นิ. ๓.๑๘๘; อํ. จตุกฺก. ๔.๒๓).

ဂဒအတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ. ဧဝံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော. အပိစ အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ, ဧဝမ္ပေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

จริงอยู่ คตะศัพท์ในที่นี้ มีอรรถว่า กล่าวแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสแต่คำจริง. อีกอย่างหนึ่ง การกล่าว ชื่อว่า อาคทะ, อธิบายว่า คำพูด. คำพูดของพระองค์นั้นเป็นจริง ไม่ผิดพลาด, เพราะฉะนั้น จึงเปลี่ยน ทะ อักษร เป็น ตะ อักษร เป็น ตถาคโต, พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในที่นี้อย่างนี้.

ကထံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော? ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ, ကာယဿပိ ဝါစာ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ. ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော. ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာတိ တထာဂတော. တေနာဟ ‘‘ယထာဝါဒီ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ. ဣတိ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงทำตามที่ตรัสอย่างไร? จริงอยู่ กายของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปตามวาจา วาจาของพระองค์ก็เป็นไปตามกาย. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น, ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ วาจาของพระองค์เป็นเช่นใด แม้กายก็เป็นไปแล้ว (คโต) เป็นไปทั่วแล้ว (ปวัตโต) เช่นนั้น. และกายเป็นเช่นใด แม้วาจาก็เป็นไปแล้ว (คตา) เช่นนั้น, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น, ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น. เพราะเหตุที่กล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น, ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น. ฉะนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’”. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงทำตามที่ตรัส.

ကထံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော? ယသ္မာ ဘဂဝါ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ, န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ, အထ ခေါ အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော, တသ္မာ တထာဂတော. တေနာဟ –

ชื่อว่าตถาคต โดยอรรถว่าทรงครอบงำอย่างไร? เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาค ทรงกระทำภวัคคพรหมเบื้องบน อเวจีมหานรกเบื้องล่างให้เป็นที่สุด ทรงครอบงำสัตว์ทั้งปวงในโลกธาตุทั้งหลายหาประมาณมิได้โดยรอบ ด้วยศีลบ้าง ด้วยสมาธิบ้าง ด้วยปัญญาบ้าง ด้วยวิมุตติบ้าง ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะบ้าง, ผู้เสมอหรือประมาณพระองค์ไม่มี, แต่ว่าพระองค์เป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครประมาณได้ เป็นผู้ยอดเยี่ยม เป็นอติเทพของทวยเทพ เป็นอติสักกะของท้าวสักกะ เป็นอติพรหมของพรหมทั้งหลาย เป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… မနုဿာယ တထာဂတော အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထု ဒသော ဝသဝတ္တီ, တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၈; အ. နိ. ၄.၂၃).

“ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...เป...พร้อมทั้งมนุษย์ ตถาคตเป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’” (ที. นิ. ๓.๑๘๘; อํ. จตุกฺก. ๔.๒๓).

တတြာယံ ပဒသိဒ္ဓိ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ, ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေန ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဝိယ ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ, သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ. ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ယထာဝုတ္တော အဂဒေါ ဧတဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော.

ความสำเร็จแห่งบทในที่นี้มีดังนี้ – อคทะ เปรียบเหมือนโอสถ ได้แก่ ความงามแห่งเทศนาและกองบุญ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ผู้มีอานุภาพมากนี้ ย่อมทรงครอบงำปรัปวาททั้งหมดและโลกพร้อมทั้งเทวโลก เหมือนนายแพทย์ผู้มีอานุภาพมากกำจัดงูด้วยทิพยโอสถ. ด้วยเหตุนี้ ในการครอบงำโลกทั้งปวง โอสถ (อคทะ) ของพระองค์ดังที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นจริง ไม่ผิดพลาด, เพราะฉะนั้น พึงเปลี่ยน ทะ อักษร เป็น ตะ อักษร เป็น ตถาคโต. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต โดยอรรถว่าทรงครอบงำ.

အပိစ [Pg.115] တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထံ ဂတောတိ တထာဂတော. တတ္ထ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော, လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော, လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปโดยทางแห่งความจริง (ตถาย คโต), ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปสู่ความจริง (ตถํ คโต). ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงกำหนดรู้โลกทั้งปวงด้วยตีรณปริญญา จึงเสด็จไปโดยทางแห่งความจริง คือ ทรงหยั่งรู้แล้ว. ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงละโลกสมุทัยด้วยปหานปริญญา จึงเสด็จไปโดยทางแห่งความจริง คือ ทรงก้าวล่วงแล้ว. ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงทำให้แจ้งซึ่งโลกนิโรธด้วยสัจฉิกิริยา จึงเสด็จไปโดยทางแห่งความจริง คือ ทรงบรรลุแล้ว. ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงดำเนินไปสู่โลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันเป็นความจริง คือ ทรงปฏิบัติแล้ว. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘လောကော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ. လောကသ္မာ တထာဂတော ဝိသံယုတ္တော. လောကသမုဒယော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, လောကသမုဒယော တထာဂတဿ ပဟီနော. လောကနိရောဓော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, လောကနိရောဓော တထာဂတဿ သစ္ဆိကတော. လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ, လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ တထာဂတဿ ဘာဝိတာ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ…ပေ… သဗ္ဗံ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၃).

ภิกษุทั้งหลาย โลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตพรากจากโลกแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งโลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว เหตุเกิดแห่งโลกอันตถาคตละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งโลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ความดับแห่งโลกอันตถาคตทำให้แจ้งแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลกอันตถาคตเจริญแล้ว ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...ทั้งหมดนั้นอันตถาคตตรัสรู้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ตถาคต' ดังนี้ (อ. นิ. ๔.๒๓)

အပရေဟိပိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော. တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထာဝိဓောတိ တထာဂတော, တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော, တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတဘာဝေန တထာဂတောတိ.

พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระตถาคต แม้ด้วยเหตุ ๘ ประการอื่นอีก คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้, ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้, ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเห็นอย่างแท้, ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสอย่างแท้, ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงทำอย่างแท้, ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงครอบงำ

ကထံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယာ သာ ဘဂဝတာ သုမေဓဘူတေန ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ပါဒမူလေ –

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? คือ มหาปณิธานใด ที่พระผู้มีพระภาคเมื่อครั้งทรงเป็นสุเมธดาบส ได้ทรงตั้งไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรทศพลว่า –

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) –

ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุ การได้เห็นพระศาสดา บรรพชา ความถึงพร้อมแห่งคุณ อธิการ และฉันทตา ความปรารถนาอย่างยิ่งย่อมสำเร็จได้ เพราะการประชุมพร้อมแห่งธรรม ๘ ประการนี้ ดังนี้ (พุทฺธวํ. ๒.๕๙) –

ဧဝံ ဝုတ္တံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အဘိနီဟာရံ သမ္ပာဒေန္တေန ‘‘အဟံ သဒေဝကံ လောကံ တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ, မုတ္တော မောစေဿာမိ, ဒန္တော ဒမေဿာမိ, အဿတ္ထော အဿာသေဿာမိ, ပရိနိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗာပေဿာမိ, သုဒ္ဓေါ သောဓေဿာမိ[Pg.116], ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေဿာမီ’’တိ မဟာပဋိညာ ပဝတ္တိတာ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

เมื่อทรงบำเพ็ญอภินิหารอันประกอบด้วยองค์ ๘ ดังกล่าวนี้ให้สำเร็จ มหาปณิธานก็ได้ตั้งขึ้นว่า 'เราข้ามพ้นแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้น, เราหลุดพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นหลุดพ้น, เราฝึกตนแล้ว จักให้ผู้อื่นฝึกตน, เราเบาใจแล้ว จักให้ผู้อื่นเบาใจ, เราปรินิพพานแล้ว จักให้ผู้อื่นปรินิพพาน, เราบริสุทธิ์แล้ว จักให้ผู้อื่นบริสุทธิ์, เราตรัสรู้แล้ว จักให้ผู้อื่นตรัสรู้' ดังนี้. จริงดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ.

จะมีประโยชน์อะไรแก่เราผู้เป็นบุรุษผู้มีกำลัง ที่จะข้ามพ้นไปแต่ผู้เดียว เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้นไปด้วย

‘‘ဣမိနာ မေ အဓိကာရေန, ကတေန ပုရိသုတ္တမေ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရေမိ ဇနတံ ဗဟုံ.

ด้วยอธิการที่เราได้ทำไว้ในบุรุษผู้สูงสุดนี้ เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักยังมหาชนให้ข้ามพ้นไป

‘‘သံသာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ, ဝိဒ္ဓံသေတွာ တယော ဘဝေ;

ဓမ္မနာဝံ သမာရုယှ, သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ.

เราจักตัดกระแสแห่งสงสาร ทำลายภพทั้งสามให้ย่อยยับ ขึ้นสู่ธรรมนาวา แล้วจักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้นไป

‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, ဗုဒ္ဓေါ ဟေဿံ သဒေဝကေ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၅၅-၅၈);

จะมีประโยชน์อะไรแก่เราผู้มีเพศที่ไม่ปรากฏ (เป็นดาบส) ที่จะทำให้แจ้งธรรมในที่นี้ เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้ (พุทฺธวํ. ๕๕-๕๘)

တံ ပနေတံ မဟာပဋိညံ သကလဿပိ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမုဒါယဿ ပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏသမာဒါနာနံ ကာရဏဘူတံ အဝိသံဝါဒေန္တော လောကနာထော ယသ္မာ မဟာကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ နိရဝသေသတော ဒါနပါရမိအာဒယော သမတိံသပါရမိယော ပူရေတွာ, အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒယော ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇိတွာ, သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒီနိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ ပရိဗြူဟေတွာ, ပုညဉာဏသမ္ဘာရေ သမ္ဘရိတွာ ပုဗ္ဗယောဂပုဗ္ဗစရိယဓမ္မက္ခာနဉာတတ္ထစရိယာဒယော ဥက္ကံသာပေတွာ, ဗုဒ္ဓိစရိယံ ပရမကောဋိံ ပါပေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ; တသ္မာ တဿေဝ သာ မဟာပဋိညာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ, န တဿ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဝိတထံ အတ္ထိ. တထာ ဟိ ဒီပင်္ကရော ဒသဗလော ကောဏ္ဍညော, မင်္ဂလော…ပေ… ကဿပေါ ဘဂဝါတိ ဣမေ စတုဝီသတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ပဋိပါဋိယာ ဥပ္ပန္နာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နံ ဗျာကရိံသု. ဧဝံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရေဟိ ဗောဓိသတ္တေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗာ အာနိသံသာ, တေ လဘိတွာဝ အာဂတောတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ မဟာပဋိညာယ တထာယ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော.

พระโลกนาถไม่ทรงทำให้มหาปณิธานนั้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการสืบสวน การพิจารณา และการสมาทานซึ่งหมู่แห่งพุทธการกธรรมทั้งสิ้นให้คลาดเคลื่อน เพราะพระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน มีทานบารมีเป็นต้น ให้บริบูรณ์โดยเคารพ อย่างต่อเนื่อง โดยไม่มีส่วนเหลือ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนมหากัป, ทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ มีการบริจาคอวัยวะเป็นต้น, ทรงเพิ่มพูนอธิษฐาน ๔ ประการ มีสัจจาธิษฐานเป็นต้น, ทรงสั่งสมบุญและญาณสัมภาระ, ทรงยกย่องปุพพโยคะ ปุพพจริยา ธรรมากขานะ ญาณัตถจริยา เป็นต้น, ทรงยังพุทธิจริยาให้ถึงที่สุดอย่างยิ่ง แล้วได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ; เพราะเหตุนั้น มหาปณิธานนั้นของพระองค์จึงเป็นเช่นนั้น (ตถา) ไม่ผิดพลาด (อวิตถา) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถา) แม้เพียงปลายเส้นผมก็ไม่มีความผิดพลาดเลย. จริงดังนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ คือ พระทีปังกรทศพล พระโกณฑัญญะ พระมังคละ...ฯลฯ...พระผู้มีพระภาคกัสสปะ เสด็จอุบัติขึ้นโดยลำดับ ได้ทรงพยากรณ์พระองค์ว่า 'จักเป็นพระพุทธเจ้า'. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ผู้ได้รับพยากรณ์ในสำนักของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ ได้รับอานิสงส์ทั้งหลายอันพระโพธิสัตว์ผู้กระทำอภินิหารแล้วพึงได้ แล้วจึงเสด็จมา เพราะฉะนั้น ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมา (อาคโต) บรรลุ (อธิคโต) ซึ่งความเป็นผู้ตรัสรู้พร้อมอันเป็นจริง (ตถายะ) ตามมหาปณิธานที่กล่าวไว้แล้วนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น

ကထံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာယံ မဟာကရုဏာ လောကနာထဿ, ယာယ မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နံ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ [Pg.117] နတ္ထညော ကောစိ ပဋိသရဏံ, အဟမေဝ နံ ဣတော သံသာရဒုက္ခတော မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ သမုဿာဟိတမာနသော မဟာဘိနီဟာရံ အကာသိ. ကတွာ စ ယထာပဏိဓာနံ သကလလောကဟိတသမ္ပာဒနာယ ဥဿုက္ကမာပန္နော အတ္တနော ကာယဇီဝိတနိရပေက္ခော ပရေသံ သောတပထဂမနမတ္တေနပိ စိတ္တုတြာသသမုပ္ပာဒိကာ အတိဒုက္ကရာ ဒုက္ကရစရိယာ သမာစရန္တော ယထာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိပတ္တိ ဟာနဘာဂိယာ သံကိလေသဘာဂိယာ ဌိတိဘာဂိယာ ဝါ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဥတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောတိ, တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော အနုပုဗ္ဗေန နိရဝသေသေ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမာနေတွာ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိ. တတော ပရဉ္စ တာယေဝ မဟာကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော ပဝိဝေကရတိံ ပရမဉ္စ သန္တံ ဝိမောက္ခသုခံ ပဟာယ ဗာလဇနဗဟုလေ လောကေ တေဟိ သမုပ္ပာဒိတံ သမ္မာနာဝမာနဝိပ္ပကာရံ အဂဏေတွာ ဝေနေယျဇနဝိနယနေန နိရဝသေသံ ဗုဒ္ဓကိစ္စံ နိဋ္ဌပေသိ. တတြ ယော ဘဂဝတော သတ္တေသု မဟာကရုဏာယ သမောက္ကမနာကာရော, သော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ယထာ ဗုဒ္ဓဘူတဿ လောကနာထဿ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ, ဧဝံ ဗောဓိသတ္တဘူတဿပိ မဟာဘိနီဟာရကာလာဒီသူတိ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ ဧကသဒိသတာယ တထာဝ သာ အဝိတထာ အနညထာ. တသ္မာ တီသုပိ အဝတ္ထာသု သဗ္ဗသတ္တေသု သမာနရသာယ တထာယ မဟာကရုဏာယ သကလလောကဟိတာယ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? คือ พระมหากรุณาของพระโลกนาถใด ซึ่งโดยพระมหากรุณานั้น พระองค์ทอดพระเนตรเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความทุกข์และความคับแค้นอย่างใหญ่หลวง จึงทรงมีพระทัยตั้งมั่นทำมหาภินิหารว่า 'ผู้อื่นที่จะเป็นที่พึ่งของสัตว์เหล่านั้นไม่มี เราเองหลุดพ้นจากทุกข์ในสงสารนี้แล้ว จักให้พวกเขาหลุดพ้น' และเมื่อทรงทำแล้ว ก็ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์สุขแก่โลกทั้งสิ้นตามพระปณิธาน ไม่ทรงอาลัยในพระวรกายและพระชนม์ชีพของพระองค์ ทรงประพฤติทุกรกิริยาที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง ซึ่งเพียงแค่ได้ยินก็ทำให้เกิดความหวาดกลัวในจิตใจของผู้อื่นได้ ทรงปฏิบัติโดยประการที่ปฏิปทาของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นไปเพื่อความเสื่อม เพื่อความเศร้าหมอง หรือเพื่อความหยุดนิ่ง แต่เป็นไปเพื่อคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปถ่ายเดียว ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงปฏิบัติโดยลำดับ ทรงรวบรวมโพธิสมภารทั้งสิ้นโดยไม่มีส่วนเหลือแล้ว จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณ. หลังจากนั้นอีก พระองค์มีพระทัยอันพระมหากรุณานั้นนั่นแหละกระตุ้นเตือน ทรงละความยินดีในวิเวกและวิโมกขสุขอย่างยิ่งอันสงบแล้ว ในโลกที่เต็มไปด้วยปุถุชน ไม่ทรงถือสาการสักการะ การดูหมิ่น และการประทุษร้ายอันเกิดจากพวกเขาเหล่านั้น ทรงบำเพ็ญพุทธกิจทั้งสิ้นให้สำเร็จลุล่วงด้วยการแนะนำเวไนยชน. ในเรื่องนั้น อาการที่พระผู้มีพระภาคทรงหยั่งลงสู่มหากรุณาในสัตว์ทั้งหลาย จักปรากฏชัดในภายหลัง. พระมหากรุณาในสัตว์ทั้งหลายของพระโลกนาถเมื่อทรงเป็นพระพุทธเจ้าเป็นเช่นใด แม้เมื่อทรงเป็นพระโพธิสัตว์ในกาลแห่งมหาภินิหารเป็นต้น ก็เป็นเช่นนั้น เพราะมีความเป็นรสเสมอกันในทุกที่และทุกเวลา พระมหากรุณานั้นจึงเป็นเช่นนั้น (ตถา) ไม่ผิดพลาด (อวิตถา) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถา). เพราะเหตุนั้น ในอวસ્થાทั้งสาม พระองค์ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไป (คโต) ปฏิบัติ (ปฏิปันโน) เพื่อประโยชน์สุขแก่โลกทั้งสิ้น ด้วยพระมหากรุณาอันเป็นจริง (ตถายะ) ซึ่งมีรสเสมอกันในสรรพสัตว์ทั้งปวง. ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น

ကထံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော? တထာနိ နာမ စတ္တာရိ အရိယမဂ္ဂဉာဏာနိ. တာနိ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော, အယံ ဒုက္ခနိရောဓော, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗဉေယျသင်္ဂါဟကာနံ ပဝတ္တိနိဝတ္တိတဒုဘယဟေတုဘူတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ, ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော, သမုဒယဿ အာယူဟနဋ္ဌော နိဒါနဋ္ဌော သံယောဂဋ္ဌော ပလိဗောဓဋ္ဌော, နိရောဓဿ နိဿရဏဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော အသင်္ခတဋ္ဌော အမတဋ္ဌော, မဂ္ဂဿ နိယျာနဋ္ဌော ဟေတွဋ္ဌော ဒဿနဋ္ဌော အဓိပတေယျဋ္ဌောတိအာဒီနံ တဗ္ဗိဘာဂါနဉ္စ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓဝိဗန္ဓကဿ သံကိလေသပက္ခဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန ပဋိလဒ္ဓါယ တတ္ထ အသမ္မောဟာဘိသမယသင်္ခါတာယ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တာနိ [Pg.118] ဘဂဝါ အနညနေယျော သယမေဝ အာဂတော အဓိဂတော, တသ္မာ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมทั้งหลายที่เป็นจริงอย่างไร? ธรรมทั้งหลายที่เป็นจริงนั้น ได้แก่ อริยมรรคญาณ ๔. จริงอยู่ ญาณเหล่านั้นชื่อว่าเป็นธรรมจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากสภาวะ สภาพ และลักษณะของธรรมทั้งหลาย ด้วยความเป็นไปโดยอาการไม่วิปริต อันนับเนื่องด้วยการตรัสรู้โดยไม่หลงใหลในอริยสัจ ๔ นั้น ซึ่งได้มาด้วยการตัดขาดฝ่ายกิเลสเครื่องเศร้าหมอง อันเป็นเครื่องกั้นการตรัสรู้สภาวะตามความเป็นจริงของอริยสัจ ๔ ซึ่งเป็นเหตุทั้งฝ่ายเป็นไปและฝ่ายดับไป อันรวบรวมสรรพสิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดไว้ คือ ‘นี้ทุกข์, นี้ทุกขสมุทัย, นี้ทุกขนิโรธ, นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และส่วนจำแนกของอริยสัจเหล่านั้น มีอาทิคือ อรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าเป็นสังขตะ อรรถว่าแผดเผา อรรถว่าแปรปรวนของทุกข์, อรรถว่าประมวลมา อรรถว่าเป็นเหตุเกิด อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบไว้ อรรถว่าเป็นเครื่องกังวลของสมุทัย, อรรถว่าสลัดออก อรรถว่าสงัด อรรถว่าเป็นอสังขตะ อรรถว่าไม่ตายของนิโรธ, อรรถว่าเป็นเครื่องนำออก อรรถว่าเป็นเหตุ อรรถว่าเห็น อรรถว่าเป็นใหญ่ของมรรค. พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุถึงธรรมเหล่านั้นด้วยพระองค์เอง โดยไม่ต้องมีใครแนะนำ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง.

ယထာ စ မဂ္ဂဉာဏာနိ, ဧဝံ ဘဂဝတော တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒဉာဏာနိ ဆအသာဓာရဏဉာဏာနိ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိဉာဏာနိ ဒသဗလဉာဏာနိ စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာနိ.

มรรคญาณทั้งหลายเป็นฉันใด, ญาณของพระผู้มีพระภาค คือ ญาณอันไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ เวสารัชชญาณ ๔ ปัญจคติปริจเฉทญาณ อสาธารณญาณ ๖ สัตตโพชฌงควิภาวนญาณ อัฏฐมัคคังควิภาวนญาณ นวานุปุพพวิหารสมาปัตติญาณ และทศพลญาณ ก็พึงแสดงให้แจ่มแจ้งฉันนั้น.

တတြာယံ ဝိဘာဝနာ – ယဉှိ ကိဉ္စိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာသု အတီတာသု ခန္ဓာယတနဓာတူသု သဘာဝကိစ္စာဒိ အဝတ္ထာဝိသေသာဒိ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓနာမဂေါတ္တာဒိ စ ဇာနိတဗ္ဗံ. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု စ အတိသုခုမတိရောဟိတဝိဒူရဒေသေသု ရူပဓမ္မေသု ယော တံတံပစ္စယဝိသေသေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓရသဖဿာဒိဝိသေသော, တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကော ဝိယ ပစ္စက္ခတော အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, တထာ အနာဂတာသု ပစ္စုပ္ပန္နာသု စာတိ ဣမာနိ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ နာမ. ယထာဟ –

ในบรรดาญาณเหล่านั้น คำอธิบายมีดังนี้ – สิ่งใดก็ตามที่ควรรู้ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีประเภทแตกต่างกันมีชั้นต่ำเป็นต้นอันประมาณมิได้ คือ สภาวะ กิจ เป็นต้น สภาวะพิเศษ เป็นต้น ชื่อและโคตรอันเนื่องด้วยขันธ์ เป็นต้น ในขันธ์ อายตนะ ธาตุ ทั้งหลายในอดีตอันมีประเภทแตกต่างกันมีชั้นต่ำเป็นต้น. และในรูปธรรมทั้งหลายที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ อันละเอียดลอออย่างยิ่ง ถูกปิดบัง อยู่ในที่ไกลแสนไกล ความแตกต่างแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เป็นต้น ของธรรมที่เกิดจากปัจจัยพร้อมด้วยปัจจัยพิเศษนั้นๆ ใด, พระญาณของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปโดยประจักษ์ ไม่ติดขัด ไม่ขัดข้องในที่นั้นๆ ทั้งหมด ประดุจมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือฉันใด ในอนาคตและปัจจุบันก็ฉันนั้น. เหล่านี้ชื่อว่า ญาณอันไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ, အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ, ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၃.၅).

‘พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่ขัดข้องในอดีต, พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่ขัดข้องในอนาคต, พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่ขัดข้องในปัจจุบัน’ ดังนี้.

တာနိ ပနေတာနိ တတ္ထ တတ္ထ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တာနိ ဘဂဝါ သယမ္ဘုဉာဏေန အဓိဂဉ္ဆိ. ဧဝံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

ก็ญาณเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นธรรมจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากสภาวะ สภาพ และลักษณะของธรรมทั้งหลายในที่นั้นๆ, พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุถึงญาณเหล่านั้นด้วยพระสยัมภูญาณ. ด้วยเหตุอย่างนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง.

တထာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ, ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ. တတ္ထ အတ္ထပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ဓမ္မပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. နိရုတ္တိပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ နိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ. ပဋိဘာနပဘေဒဿ [Pg.119] သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ပဋိဘာနေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ปฏิสัมภิทา ๔ คือ อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ก็ฉันนั้น. ในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น ญาณที่แตกฉานในอรรถ สามารถกำหนดลักษณะ วิเคราะห์ และตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งอรรถได้ ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา. ญาณที่แตกฉานในธรรม สามารถกำหนดลักษณะ วิเคราะห์ และตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งธรรมได้ ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณที่แตกฉานในนิรุตติและอภิลาป สามารถกำหนดลักษณะ วิเคราะห์ และตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งนิรุตติได้ ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา. ญาณที่แตกฉานในปฏิภาณ สามารถกำหนดลักษณะ วิเคราะห์ และตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งปฏิภาณได้ ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘အတ္ထေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဓမ္မေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ, ဉာဏေသု ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈).

‘ปัญญาในอรรถ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ปัญญาในธรรม เป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ปัญญาในนิรุตติและอภิลาปแห่งธรรมนั้น เป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา, ปัญญาในญาณทั้งหลาย เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา’ ดังนี้.

ဧတ္ထ စ ဟေတုအနုသာရေန အရဏီယတော အဓိဂန္တဗ္ဗတော စ သင်္ခေပတော ဟေတုဖလံ အတ္ထော နာမ. ပဘေဒတော ပန ယံကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္နံ, နိဗ္ဗာနံ, ဘာသိတတ္ထော, ဝိပါကော, ကိရိယာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထော. တံ အတ္ထံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ဓမ္မောတိ သင်္ခေပတော ပစ္စယော. သော ဟိ ယသ္မာ တံ တံ အတ္ထံ ဝိဒဟတိ ပဝတ္တေတိ စေဝ ပါပေတိ စ, တသ္မာ ဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ. ပဘေဒတော ပန ယော ကောစိ ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု, အရိယမဂ္ဂေါ, ဘာသိတံ, ကုသလံ, အကုသလန္တိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မော, တံ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น โดยย่อ ผลแห่งเหตุ ชื่อว่าอรรถ เพราะเป็นสภาวะที่ควรดำเนินไปและพึงบรรลุตามเหตุ. แต่โดยประเภท ธรรม ๕ ประการนี้ คือ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง, พระนิพพาน, อรรถแห่งคำที่กล่าวแล้ว, วิบาก, กิริยา ชื่อว่าอรรถ. ญาณที่แตกฉานในอรรถนั้น ของผู้พิจารณาเห็นอรรถนั้นอยู่ ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา. โดยย่อ ปัจจัย ชื่อว่าธรรม. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ปัจจัยนั้นย่อมจัดแจง ย่อมยังอรรถนั้นๆ ให้เป็นไป และย่อมให้ถึง, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าธรรม. แต่โดยประเภท ธรรม ๕ ประการนี้ คือ เหตุใดๆ ที่ให้เกิดผล, อริยมรรค, คำที่กล่าวแล้ว, กุศล, อกุศล ชื่อว่าธรรม. ญาณที่แตกฉานในธรรมนั้น ของผู้พิจารณาเห็นธรรมนั้นอยู่ ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉).

‘ปัญญาในทุกข์ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ปัญญาในทุกขสมุทัย เป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ปัญญาในทุกขนิโรธ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ปัญญาในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นธัมมปฏิสัมภิทา’ ดังนี้.

အထ ဝါ ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ယေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ယမှာ ဓမ္မာ တေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ, တေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇရာမရဏေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဇရာမရဏသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇရာမရဏနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇာတိယာ, ဘဝေ, ဥပါဒါနေ, တဏှာယ, ဝေဒနာယ, ဖဿေ, သဠာယတနေ, နာမရူပေ, ဝိညာဏေ, သင်္ခါရေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, သင်္ခါရသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. သင်္ခါရနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ.

อีกอย่างหนึ่ง ปัญญาในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในผลแห่งเหตุเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าใดเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดยิ่งแล้ว ปรากฏแล้ว ปัญญาในธรรมเหล่านี้เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุให้ธรรมเหล่านั้นเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดยิ่งแล้ว ปรากฏแล้ว ปัญญาในธรรมเหล่านั้นเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในชรามรณะเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาในเหตุเกิดแห่งชรามรณะเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในความดับแห่งชรามรณะเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งชรามรณะเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในชาติ ในภพ ในอุปาทาน ในตัณหา ในเวทนา ในผัสสะ ในสฬายตนะ ในนามรูป ในวิญญาณ ในสังขารทั้งหลาย เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาในเหตุเกิดแห่งสังขารเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในความดับแห่งสังขารเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารเป็นธัมมปฏิสัมภิทา

‘‘ဣဓ [Pg.120] ဘိက္ခု ဓမ္မံ ဇာနာတိ – သုတ္တံ, ဂေယျံ…ပေ… ဝေဒလ္လံ. အယံ ဝုစ္စတိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. သော တဿ တဿေဝ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတိ – ‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော, အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ (ဝိဘ. ၇၂၄).

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ...ฯลฯ...เวทัลละ นี้เรียกว่า ธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุนั้นย่อมรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้นๆ ว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้’ นี้เรียกว่า อัตถปฏิสัมภิทา (วิภงฺค. ๗๒๔)

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ, တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ. ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရော (ဝိဘ. ၇၂၅).

“ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิต สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ปรารภอารมณ์คือรูป...ฯลฯ...หรือปรารภอารมณ์คือธรรม อย่างใดอย่างหนึ่ง ในสมัยนั้น มีผัสสะ...ฯลฯ...มีอวิกเขปะ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ปัญญาในธรรมเหล่านี้เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา” เป็นต้น โดยพิสดาร (วิภงฺค. ๗๒๕)

တသ္မိံ အတ္ထေ စ ဓမ္မေ စ သဘာဝနိရုတ္တိ အဗျဘိစာရဝေါဟာရော အဘိလာပေါ, တသ္မိံ သဘာဝနိရုတ္တာဘိလာပေ မာဂဓိကာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ မူလဘာသာယ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တိ, အယံ န သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ. ယထာဝုတ္တေသု တေသု ဉာဏေသု ဂေါစရကိစ္စာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဉာဏမာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ. ဣတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ သယမေဝ ဘဂဝတာ အဓိဂတာနိ အတ္ထဓမ္မာဒိကေ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တနော ဝိသယေ အဝိသံဝါဒနဝသေန အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

โวหารคือภาษาที่เป็นสภาวะ ไม่ผิดเพี้ยน ในอรรถและธรรมนั้น ปัญญาที่เข้าถึงความแตกต่างในภาษาที่เป็นสภาวะนั้น ด้วยภาษามาคธีอันเป็นภาษามูลเดิมของสัตว์ทั้งปวงว่า ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ นี้ไม่เป็นสภาวนิรุตติ’ เป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา เมื่อภิกษุพิจารณาโดยทำญาณทั้งหมดที่ดำเนินไปโดยพิสดารตามโคจร กิจ เป็นต้น ในญาณทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นให้เป็นอารมณ์ ปัญญาที่เข้าถึงความแตกต่างในญาณนั้น เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา ด้วยเหตุนี้ ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง เป็นญาณที่เป็นจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถานิ) เพราะเป็นไปในลักษณะที่ไม่คลาดเคลื่อน โดยไม่ลวงในวิสัยของตนๆ คือ อรรถ ธรรม เป็นต้น แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาถึงแล้วซึ่งญาณที่เป็นจริงเหล่านั้น

တထာ ယံ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာကာရေန ဉာတံ ဒိဋ္ဌံ အဓိဂတံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ဟိဿ အဘိညေယျာ ဓမ္မာ အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ ပရိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ, ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, ဘာဝေတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ควรรู้ (เญยยธรรม) ใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้นพระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้ว ทรงเห็นแล้ว ทรงบรรลุแล้ว ทรงตรัสรู้แล้วโดยประการทั้งปวง จริงดังนั้น ธรรมที่พึงรู้ยิ่งของพระองค์ ก็ทรงตรัสรู้แล้วตามที่เป็นธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ธรรมที่พึงกำหนดรู้ ก็ทรงตรัสรู้แล้วตามที่เป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้ ธรรมที่พึงละ ก็ทรงตรัสรู้แล้วตามที่เป็นธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ก็ทรงตรัสรู้แล้วตามที่เป็นธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ธรรมที่พึงเจริญ ก็ทรงตรัสรู้แล้วตามที่เป็นธรรมที่พึงเจริญ เพราะเหตุนั้น ไม่มีสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมผู้ใด สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยชอบธรรมได้ว่า ‘ธรรมชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้’

ယံ ကိဉ္စိ ပဟာတဗ္ဗံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ အနဝသေသတော ဗောဓိမူလေယေဝ ပဟီနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မံ, န တဿ ပဟာနာယ ဥတ္တရိ ကရဏီယံ အတ္ထိ[Pg.121]. တထာ ဟိဿ လောဘဒေါသမောဟဝိပရီတမနသိကာရအဟိရိကာနောတ္တပ္ပထိနမိဒ္ဓ- ကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယ- မာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိမာနမဒပမာဒတိဝိဓာကုသလမူလဒုစ္စရိတ- ဝိသမသညာမလဝိတက္ကပပဉ္စဧသနာတဏှာစတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝ- ဂန္ထဩဃယောဂါဂတိတဏှုပါဒါနပဉ္စာဘိနန္ဒနနီဝရဏ- စေတောခိလစေတသောဝိနိဗန္ဓဆဝိဝါဒမူလသတ္တာနုသယ- အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တနဝအာဃာတဝတ္ထုတဏှာမူလကဒသအကုသလ- ကမ္မပထဧကဝီသတိအနေသနဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတအဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိပ္ပဘေဒံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ သဟ ဝါသနာယ ပဟီနံ သမုစ္ဆိန္နံ သမူဟတံ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ကိလေသာ အပ္ပဟီနာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

สิ่งใดก็ตามที่พึงละ ทั้งหมดนั้นพระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยไม่มีเหลือ ณ โพธิมณฑลนั่นเอง มีอันไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา กิจที่จะต้องทำเพื่อละสิ่งนั้นอีกไม่มี จริงดังนั้น กิเลส ๑,๕๐๐ อันมีประเภทต่างๆ คือ โลภะ โทสะ โมหะ, มนสิการอันวิปลาส, อหิริกะ อโนตตัปปะ, ถีนะ มิทธะ, โกธะ อุปนาหะ, มักขะ ปลาสะ, อิสสา มัจฉริยะ, มายา สาเถยยะ, ถัมภะ สารัมภะ, มานะ อติมานะ, มทะ ปมาทะ, อกุศลมูล ๓, ทุจริต, วิสมสัญญา, มลทิน, วิตก, ปปัญจะ, เอสนา, ตัณหา, วิปลาส ๔, อาสวะ, คันถะ, โอฆะ, โยคะ, อคติ, ตัณหาและอุปาทาน, นิวรณ์คือความเพลิดเพลิน ๕, เจโตขีละ, เจโตโสวินิพันธะ, วิวาทมูล ๖, อนุสัย ๗, มิจฉัตตะ ๘, อาฆาตวัตถุ ๙, อกุศลกรรมบถ ๑๐ อันมีตัณหาเป็นมูล, อเนสนา ๒๑, ทิฏฐิ ๖๒, ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น พระองค์ทรงละได้แล้ว ตัดขาดแล้ว ถอนขึ้นแล้ว พร้อมทั้งวาสนา เพราะเหตุนั้น ไม่มีสมณะ...ฯลฯ...หรือพรหมผู้ใด สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยชอบธรรมได้ว่า ‘กิเลสชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังละไม่ได้’

ယေ စိမေ ဘဂဝတာ ကမ္မဝိပါကကိလေသူပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမပ္ပဘေဒါ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, အလမေဝ တေ ဧကန္တေန အန္တရာယာယ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နာလံ တေ ပဋိသေဝတော အန္တရာယာယာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

อนึ่ง อันตรายิกธรรม (ธรรมที่ทำอันตราย) เหล่านี้ ที่มีประเภทคือ กรรม วิบาก กิเลส อุปวาทะ และอาณาวีติกกมะ อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านั้นย่อมสามารถทำอันตรายได้โดยส่วนเดียวอย่างแท้จริง เพราะเหตุนั้น ไม่มีสมณะ...ฯลฯ...หรือพรหมผู้ใด สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยชอบธรรมได้ว่า ‘ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้’

ယော စ ဘဂဝတာ နိရဝသေသဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာယ သီလသမာဓိပညာသင်္ဂဟော သတ္တကောဋ္ဌာသိကော သတ္တတိံသပ္ပဘေဒေါ အရိယမဂ္ဂပုဗ္ဗင်္ဂမော အနုတ္တရော နိယျာနဓမ္မော ဒေသိတော, သော ဧကန္တေနေဝ နိယျာတိ ပဋိပန္နဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နိယျာနဓမ္မော တယာ ဒေသိတော န နိယျာတီ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) ဝိတ္ထာရော. ဧဝမေတာနိ အတ္တနော ဉာဏပ္ပဟာနဒေသနာဝိသေသာနံ အဝိတထဘာဝါဝဗောဓနတော အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

อนึ่ง นิยยานิกธรรมอันยอดเยี่ยม ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อความออกจากทุกข์ในวัฏฏะโดยไม่มีส่วนเหลือ อันสงเคราะห์เข้าด้วยศีล สมาธิ และปัญญา มีองค์ ๗ มีประเภท ๓๗ มีอริยมรรคเป็นเบื้องหน้า ธรรมนั้นย่อมนำผู้ปฏิบัติออกจากทุกข์ในวัฏฏะโดยส่วนเดียวแท้ เพราะเหตุนั้น สมณะหรือพราหมณ์... เป็นต้น... หรือพรหมไรๆ ในโลก จึงไม่มีใครสามารถที่จะติดตามซักถามโดยธรรมได้ว่า ‘นิยยานิกธรรมที่ท่านแสดงแล้ว ย่อมนำออกไปไม่ได้’ ดังนี้ เรื่องพิสดารมีอยู่ว่า ‘เมื่อท่านปฏิญญาว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมเหล่านี้ท่านยังมิได้ตรัสรู้’ (ม.น. ๑.๑๕๐) ด้วยประการฉะนี้ เวสารัชชญาณ ๔ ของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ เป็นไปโดยอาการที่ไม่คลาดเคลื่อน เพราะทรงรู้แจ้งความที่ญาณ การละ และเทศนาวิเศษของพระองค์ไม่ผิดพลาด จึงเป็นธรรมที่จริงแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต เพราะทรงบรรลุธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง

တထာ နိရယဂတိ, တိရစ္ဆာနဂတိ, ပေတဂတိ, မနုဿဂတိ, ဒေဝဂတီတိ ပဉ္စ ဂတိယော. တာသု သဉ္ဇီဝါဒယော အဋ္ဌ မဟာနိရယာ, ကုက္ကုဠာဒယော သောဠသ ဥဿဒနိရယာ, လောကန္တရိကနိရယော စာတိ သဗ္ဗေပိမေ ဧကန္တဒုက္ခတာယ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယာ စ, သကကမ္မုနာ ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိ စာတိ နိရယဂတိ[Pg.122]. တိဗ္ဗန္ဓကာရသီတနရကာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ ကိမိကီဋပဋင်္ဂသရီသပပက္ခိသောဏသိင်္ဂါလာဒယော တိရိယံ အဉ္ဆိတဘာဝေန တိရစ္ဆာနာ နာမ. တေ ဧဝ ဂတီတိ တိရစ္ဆာနဂတိ. ခုပ္ပိပါသိတပရဒတ္တူပဇီဝိနိဇ္ဈာမတဏှိကာဒယော ဒုက္ခဗဟုလတာယ ပကဋ္ဌသုခတော ဣတာ ဝိဂတာတိ ပေတာ, တေ ဧဝ ဂတီတိ ပေတဂတိ. ကာလကဉ္စိကာဒိအသုရာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ. ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ ဇမ္ဗုဒီပါဒိစတုမဟာဒီပဝါသိနော မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ, တေ ဧဝ ဂတီတိ မနုဿဂတိ. စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနူပဂါတိ ဣမေ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝနိကာယာ ဒိဗ္ဗန္တိ အတ္တနော ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ကီဠန္တိ ဇောတေန္တိ စာတိ ဒေဝါ, တေ ဧဝ ဂတီတိ ဒေဝဂတိ.

อีกนัยหนึ่ง คติ ๕ อย่าง ได้แก่ นรกคติ ติรัจฉานคติ เปตคติ มนุสสคติ และเทวคติ ในบรรดาคติเหล่านั้น มหานรก ๘ ขุม มีสัญชีวนรกเป็นต้น อุสสทนรก ๑๖ ขุม มีกุกกุฬนรกเป็นต้น และโลกันตริกนรก ทั้งหมดนี้ชื่อว่านรก เพราะเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว และเพราะไม่มีรสอร่อย และชื่อว่าคติ เพราะเป็นที่อันสัตว์พึงไปตามกรรมของตน จึงเรียกว่านรกคติ แม้นรกที่มืดมิดและเยือกเย็นอย่างยิ่งก็สงเคราะห์เข้าในนรกเหล่านี้ สัตว์มีหนอน แมลง ผีเสื้อ งู แมลงป่อง สุนัข สุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ชื่อว่าติรัจฉาน เพราะมีความคดทางขวาง สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ จึงเรียกว่าติรัจฉานคติ สัตว์จำพวกขุปปิปาสิกเปรต ปรทัตตูปชีวิเปรต และนิชฌามตัณหิกเปรตเป็นต้น ชื่อว่าเปรต เพราะปราศจากความสุขอย่างยิ่ง เนื่องจากมีความทุกข์มาก สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ จึงเรียกว่าเปตคติ แม้อสูรจำพวกกาลกัญจิกาสูรก็สงเคราะห์เข้าในเปรตเหล่านี้ มนุษย์ชาวชมพูทวีปเป็นต้นในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ พร้อมด้วยชาวทวีปน้อย ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจสูง สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ จึงเรียกว่ามนุสสคติ เทพ ๒๖ นิกายเหล่านี้ ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาไปจนถึงชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ชื่อว่าเทวดา เพราะย่อมเล่น ย่อมรุ่งเรืองด้วยอิทธานุภาพของตน สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ จึงเรียกว่าเทวคติ

တာ ပနေတာ ဂတိယော ယသ္မာ တံတံကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဥပပတ္တိဘဝဝိသေသော, တသ္မာ အတ္ထတော ဝိပါကက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာ စ ရူပံ. တတ္ထ ‘‘အယံ နာမ ဂတိ နာမ ဣမိနာ ကမ္မုနာ ဇာယတိ, တဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နတ္တာ ဝိသုံ ဧတေ သတ္တနိကာယာ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နာ’’တိ ယထာသကံဟေတုဖလဝိဘာဂပရိစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဌာနသော ဟေတုသော ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ก็คติเหล่านั้น เพราะเป็นภพที่เข้าถึงอันเป็นวิเศษซึ่งกรรมนั้นๆ ให้เกิดขึ้นแล้ว ฉะนั้น โดยเนื้อแท้จึงเป็นวิบากขันธ์และเป็นรูปที่กรรมทำแล้ว ในเรื่องนั้น ญาณของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปโดยฐานะและโดยเหตุ ด้วยอำนาจการกำหนดแยกส่วนแห่งเหตุและผลตามที่เป็นของตนๆ ว่า ‘คติชื่อนี้ ย่อมเกิดด้วยกรรมนี้ สัตว์นิกายเหล่านี้มีความแตกต่างกันอย่างนี้ เพราะกรรมนั้นมีความแตกต่างกันโดยประการต่างๆ ด้วยปัจจัยวิเศษทั้งหลาย’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမာ, သာရိပုတ္တ, ဂတိယော. ကတမာ ပဉ္စ? နိရယော, တိရစ္ဆာနယောနိ, ပေတ္တိဝိသယော, မနုဿာ, ဒေဝါ. နိရယဉ္စာဟံ, သာရိပုတ္တ, ပဇာနာမိ, နိရယဂါမိဉ္စ မဂ္ဂံ, နိရယဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ; ယထာ ပဋိပန္နော စ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ, တဉ္စ ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၅၃).

“สารีบุตร คติเหล่านี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ เทวดา สารีบุตร เรารู้ชัดซึ่งนรก หนทางไปสู่นรก และข้อปฏิบัติที่นำไปสู่นรก และเรารู้ชัดแม้กระทั่งว่า ผู้ปฏิบัติแล้วอย่างใด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” เป็นต้น (ม.น. ๑.๑๕๓)

တာနိ ပနေတာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

ก็ญาณของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้น เป็นธรรมที่จริงแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเป็นไปโดยอาการที่ไม่คลาดเคลื่อนในอารมณ์นั้นๆ และเพราะไม่ผิดพลาด แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต เพราะทรงบรรลุธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง

တထာ ယံ သတ္တာနံ သဒ္ဓါဒိယောဂဝိကလဘာဝါဝဗောဓေန အပ္ပရဇက္ခမဟာရဇက္ခတာဒိဝိသေသဝိဘာဝနံ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ပဝတ္တံ ဘဂဝတော ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၁) ဝိတ္ထာရော.

อีกนัยหนึ่ง อินทริยปโรปริยัตตญาณของพระผู้มีพระภาค ซึ่งเป็นไปโดยอาการ ๕๐ ประการ เป็นการจำแนกความต่างกัน มีความเป็นผู้มีธุลีในดวงตาน้อยและมีธุลีในดวงตามากเป็นต้น โดยการรู้ความที่สัทธาเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายหย่อนและยิ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า “บุคคลผู้มีศรัทธา เป็นผู้มีธุลีในดวงตาน้อย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา เป็นผู้มีธุลีในดวงตามาก” ดังนี้เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๑๑)

ယဉ္စ [Pg.123] ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အယံ သဿတဒိဋ္ဌိကော, အယံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကော, အယံ အနုလောမိကာယံ ခန္တိယံ ဌိတော, အယံ ယထာဘူတဉာဏေ ဌိတော, အယံ ကာမာသယော, န နေက္ခမ္မာဒိအာသယော, အယံ နေက္ခမ္မာသယော, န ကာမာဒိအာသယော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ကာမရာဂေါ အတိဝိယ ထာမဂတော, န ပဋိဃာဒိကော, ဣမဿ ပဋိဃော အတိဝိယ ထာမဂတော, န ကာမရာဂါဒိကော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န အပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော, ဣမဿ အပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော, ဣမဿ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အပုညာဘိသင်္ခါရော. ဣမဿ ကာယသုစရိတံ အဓိကံ, ဣမဿ ဝစီသုစရိတံ, ဣမဿ မနောသုစရိတံ. အယံ ဟီနာဓိမုတ္တိကော, အယံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကော, အယံ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ န ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော, န ကိလေသာဝရဏေန, န ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိနာ စ သတ္တာနံ အာသယာဒီနံ ယထာဘူတံ ဝိဘာဝနာကာရပ္ပဝတ္တံ ဘဂဝတော အာသယာနုသယဉာဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

และอาสยานุสยญาณของพระผู้มีพระภาค ซึ่งเป็นไปโดยอาการที่จำแนกอัธยาศัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง ด้วยประการต่างๆ มีอาทิว่า “บุคคลนี้มีธุลีในดวงตาน้อย บุคคลนี้มีสัสสตทิฏฐิ บุคคลนี้มีอุจเฉททิฏฐิ บุคคลนี้ตั้งอยู่ในอนุโลมิกขันติ บุคคลนี้ตั้งอยู่ในยถาภูตญาณ บุคคลนี้มีกามเป็นอัธยาศัย ไม่มีเนกขัมมะเป็นต้นเป็นอัธยาศัย บุคคลนี้มีเนกขัมมะเป็นอัธยาศัย ไม่มีกามเป็นต้นเป็นอัธยาศัย” และด้วยประการต่างๆ มีอาทิว่า “กามราคะของบุคคลนี้มีกำลังกล้าอย่างยิ่ง ปฏิฆะเป็นต้นไม่มีกำลังกล้า ปฏิฆะของบุคคลนี้มีกำลังกล้าอย่างยิ่ง กามราคะเป็นต้นไม่มีกำลังกล้า” และด้วยประการต่างๆ มีอาทิว่า “ปุญญาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า อปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารไม่มีมากกว่า อปุญญาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า ปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารไม่มีมากกว่า อาเนญชาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารไม่มีมากกว่า กายสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า วจีสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า มโนสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า บุคคลนี้มีอธิมุตติอย่างเลว บุคคลนี้มีอธิมุตติอย่างประณีต บุคคลนี้ประกอบด้วยกัมมาวรณ์ บุคคลนี้ประกอบด้วยกิเลสาวรณ์ บุคคลนี้ประกอบด้วยวิปากาวรณ์ บุคคลนี้ไม่ประกอบด้วยกัมมาวรณ์ ไม่ประกอบด้วยกิเลสาวรณ์ ไม่ประกอบด้วยวิปากาวรณ์” ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงญาณนั้นจึงตรัสว่า –

‘‘ဣဓ တထာဂတော သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ, အနုသယံ ဇာနာတိ, စရိတံ ဇာနာတိ, အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ, ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ သတ္တေ ဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃).

“ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้อัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมรู้อนุสัย ย่อมรู้จริต ย่อมรู้อธิมุตติ ย่อมรู้สัตว์ที่สามารถและไม่สามารถ (บรรลุธรรมได้)” เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๑๓)

ယဉ္စ ဥပရိမဟေဋ္ဌိမပုရတ္ထိမပစ္ဆိမကာယေဟိ ဒက္ခိဏဝါမအက္ခိကဏ္ဏသောတနာသိကာသောတအံသကူဋပဿဟတ္ထပါဒေဟိ အင်္ဂုလင်္ဂုလန္တရေဟိ လောမလောမကူပေဟိ စ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူဒကဓာရာပဝတ္တနံ အနညသာဓာရဏံ ဝိဝိဓဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိနိမ္မာပနကံ ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

พระญาณของพระผู้มีพระภาคในการกระทำยมกปาฏิหาริย์ คือการเป็นไปแห่งเปลวไฟและสายน้ำจากพระวรกายเบื้องบนและเบื้องล่าง จากพระวรกายเบื้องหน้าและเบื้องหลัง จากพระเนตร พระกรรณ พระนาสิกเบื้องขวาและเบื้องซ้าย จากอังสกุฏะ พระปัสสะ พระหัตถ์ และพระบาท จากระหว่างพระองคุลีและจากขุมพระโลมาทุกขุม อันเป็นการเนรมิตฤทธิ์มีประการต่างๆ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น (นี้) ก็ชื่อว่ายมกปาฏิหาริยญาณ สมดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဣဓ တထာဂတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောတိ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ. ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

“พระตถาคตในศาสนานี้ ย่อมทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์อันไม่ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งหลาย คือ เปลวไฟย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องบน สายน้ำย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องล่าง เปลวไฟย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องล่าง สายน้ำย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องบน” เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๑๖)

ယဉ္စ [Pg.124] ရာဂါဒီဟိ ဇာတိအာဒီဟိ စ အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ ဥပဒ္ဒုတံ သတ္တနိကာယံ တတော နီဟရိတုကာမတာဝသေန နာနာနယေဟိ ပဝတ္တဿ ဘဂဝတော မဟာကရုဏောက္ကမနဿ ပစ္စယဘူတံ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ. ယထာဟ –

พระญาณอันเป็นปัจจัยแห่งการบังเกิดขึ้นแห่งมหากรุณาของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเป็นไปโดยนัยต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาจะนำหมู่สัตว์ผู้ถูกเบียดเบียนแล้วด้วยทุกขธรรมเป็นอันมาก มีราคะเป็นต้นและมีชาติเป็นต้น ให้ออกจากทุกขธรรมนั้น (นี้) ก็ชื่อว่ามหากรุณาสมาปัตติญาณ สมดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကတမံ တထာဂတဿ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ? ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ. –

“มหากรุณาสมาปัตติญาณของพระตถาคตเป็นไฉน? เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่โดยอาการเป็นอันมาก มหากรุณาย่อมบังเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ว่า ‘โลกสันนิวาสนี้ลุกเป็นไฟ’ มหากรุณาย่อมบังเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย”

အာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ဧကူနနဝုတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇနံ ကတံ.

ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) (ในปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๑๗) การจำแนกโดยอาการ ๘๙ ประการได้ถูกกระทำไว้แล้ว

ယံ ပန ယာဝတာ ဓမ္မဓာတု, ယတ္တကံ ဉာတဗ္ဗံ သင်္ခတာသင်္ခတာဒိ, တဿ သဗ္ဗဿ ပရောပဒေသေန ဝိနာ သဗ္ဗာကာရတော ပဋိဇာနနသမတ္ထံ အာကင်္ခါမတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝတော ဉာဏံ သဗ္ဗထာ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိသစ္စာဝဗောဓတော သဗ္ဗညုတညာဏံ, တတ္ထာဝရဏာဘာဝတောဝ နိဿင်္ဂပ္ပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ก็พระญาณของพระผู้มีพระภาคใด ซึ่งสามารถที่จะรู้ทั่วถึงธรรมธาตุทั้งปวงเพียงใด สิ่งที่ควรรู้มีสังขตะและอสังขตะเป็นต้นมีประมาณเท่าใด ทั้งหมดนั้นได้โดยอาการทั้งปวง โดยไม่ต้องอาศัยคำสอนของผู้อื่น มีความเป็นไปเนื่องอยู่เพียงแค่ความปรารถนา ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น (พระญาณนั้น) ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะตรัสรู้สังขตธรรม อสังขตธรรม และสมมติสัจจะทั้งหมดโดยประการทั้งปวงไม่มีเหลือ และเรียกว่าอนาวรณญาณ เพราะอาศัยความเป็นไปอย่างไม่มีเครื่องข้องขัด เพราะไม่มีเครื่องกั้นในธรรมนั้นเลย นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารจักปรากฏในภายหน้า

ဧဝမေတာနိ ဘဂဝတော ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ယထာသကံဝိသယဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

อสาธารณญาณ ๖ ประการเหล่านี้ของพระผู้มีพระภาค เป็นธรรมจริงแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นประการอื่น เพราะเป็นไปโดยอาการที่ไม่วิปริต และเพราะไม่คลาดเคลื่อนจากอารมณ์ของตนๆ แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาถึงธรรมที่จริงแท้

တထာ ‘‘သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ – သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇; သံ. နိ. ၅.၁၈၅) ဧဝံ သရူပတော ယာယံ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာ သတိအာဒိဘေဒါ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတိ, ကိလေသနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ, သာ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿာ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. အရိယသာဝကော ဝါ ယထာဝုတ္တာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဧဝံ သာမညလက္ခဏတော[Pg.125], ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဝိစယလက္ခဏော ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဂ္ဂဟလက္ခဏော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဖရဏလက္ခဏော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဥပသမလက္ခဏော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, အဝိက္ခေပလက္ခဏော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပဋိသင်္ခါနလက္ခဏော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော.

อีกนัยหนึ่ง “ภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้คือ สติสัมโพชฌงค์, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, วิริยสัมโพชฌงค์, ปีติสัมโพชฌงค์, ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์, สมาธิสัมโพชฌงค์, อุเบกขาสัมโพชฌงค์” (ปฏิ.ม. ๒.๑๗; สํ.นิ. ๕.๑๘๕) ความประชุมพร้อมแห่งธรรมมีสติเป็นต้น อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะเป็นอันมาก มีความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค และความยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ที่พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ คือตื่นจากความหลับคือกิเลส หรือย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ หรือย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานโดยแท้ ด้วยความประชุมพร้อมแห่งธรรมใด ความประชุมพร้อมแห่งธรรมนั้นเรียกว่า “โพธิ” องค์แห่งโพธินั้นชื่อว่า โพชฌงค์ อีกอย่างหนึ่ง พระอริยสาวกชื่อว่า “โพธิ” เพราะย่อมตรัสรู้ด้วยความประชุมพร้อมแห่งธรรมที่กล่าวแล้ว องค์แห่งโพธินั้นชื่อว่า โพชฌงค์ โดยลักษณะทั่วไปอย่างนี้ และโดยลักษณะเฉพาะคือ สติสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการตั้งมั่น, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการเลือกเฟ้น, วิริยสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการประคองไว้, ปีติสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความแผ่ซ่าน, ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความสงบ, สมาธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน, อุเบกขาสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการพิจารณา

‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ ဘိက္ခု သတိမာ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော, စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ ဟောတိ အနုဿရိတာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၆၇) သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အညမညူပကာရဝသေန ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? အတ္ထိ အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတိ, အတ္ထိ ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၆၉) တေသံ ဝိသယဝိဘာဝနာပဝတ္တိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ, ဝိရာဂနိဿိတံ, နိရောဓနိဿိတံ, ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၇၁) ဘာဝနာဝိဓိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဣဓ ဘိက္ခု ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… တသ္မိံ သမယေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ…ပေ… ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ယာ သတိ အနုဿတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၇၈) ဆနဝုတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ နာနာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ တဿ တဿ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

จากการแสดงความเกิดขึ้นในขณะเดียวกันด้วยอำนาจการอุปการะแก่กันและกันแห่งโพชฌงค์ ๗ ประการว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยอดเยี่ยม ระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดแม้นานมาแล้ว” เป็นต้น (วิภงฺค์ ๔๖๗), จากการแสดงการจำแนกอารมณ์ของโพชฌงค์เหล่านั้นว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? สติในธรรมทั้งหลายภายในมีอยู่ สติในธรรมทั้งหลายภายนอกมีอยู่” เป็นต้น (วิภงฺค์ ๔๖๙), จากการแสดงวิธีเจริญว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ” เป็นต้น (วิภงฺค์ ๔๗๑), และจากการจำแนกด้วยนัย ๙๖,๐๐๐ ว่า “โพชฌงค์ ๗ เป็นไฉน? ในสมัยใด ภิกษุเจริญโลกุตตรฌาน... ในสมัยนั้น โพชฌงค์ ๗ ย่อมมี คือ สติสัมโพชฌงค์... อุเบกขาสัมโพชฌงค์ บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? สติคือความตามระลึกใด” เป็นต้น (วิภงฺค์ ๔๗๘) พระญาณในการจำแนกโพชฌงค์ของพระผู้มีพระภาค อันเป็นไปโดยอาการต่างๆ อย่างนี้ เป็นธรรมจริงแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นประการอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากอรรถนั้นๆ แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาถึงธรรมที่จริงแท้

တထာ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၀၅) ဧဝံ သရူပတော. သဗ္ဗကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယဘာဝကရတ္တာ အရိယဖလပဋိလာဘကရတ္တာ စ အရိယော. အရိယာနံ အဋ္ဌဝိဓတ္တာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမာယ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ အဋ္ဌင်္ဂိကော. ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတိ, အတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ, သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂယတီတိ မဂ္ဂေါတိ ဧဝံ သာမညလက္ခဏတော. ‘‘သမ္မာဒဿနလက္ခဏာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာအဘိနိရောပနလက္ခဏော သမ္မာသင်္ကပ္ပော, သမ္မာပရိဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ သမ္မာဝါစာ, သမ္မာသမုဋ္ဌာပနလက္ခဏော သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာဝေါဒါနလက္ခဏော သမ္မာအာဇီဝေါ, သမ္မာပဂ္ဂဟလက္ခဏော သမ္မာဝါယာမော, သမ္မာဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာ သမ္မာသတိ[Pg.126], သမ္မာအဝိက္ခေပလက္ခဏော သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ တာဝ အညေဟိပိ အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပဇဟတိ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟဝိဓမနေန အသမ္မောဟတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ပဿတိ, တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီနိ ပဇဟန္တိ, နိရောဓဉ္စ အာရမ္မဏံ ကရောန္တိ, သဟဇာတဓမ္မာနံ သမ္မာအဘိနိရောပနပရိဂ္ဂဟဏသမုဋ္ဌာပနဝေါဒါနပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနသမာဒဟနာနိ စ ကရောန္တီတိ ဧဝံ ကိစ္စဝိဘာဂတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ ဝိသုံ ဒုက္ခာဒိအာရမ္မဏာ ဟုတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ နိဗ္ဗာနမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စတော ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ နာနာရမ္မဏာ, မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ ဧကာရမ္မဏာ, တေသု သမ္မာသင်္ကပ္ပော ကိစ္စတော ‘‘နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒီနိ တီဏိ နာမာနိ လဘတိ. သမ္မာဝါစာဒယော တယော ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိဝိဘာဂါ ဝိရတိယောပိ စေတနာယောပိ ဟုတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတိယောဝ, သမ္မာဝါယာမသတိယော ကိစ္စတော သမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရိ နာမာနိ လဘန္တိ. သမ္မာသမာဓိ ပန မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန နာနာ ဧဝါတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂေသု ပဝတ္တိဝိဘာဂတော. ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၈၉) ဘာဝနာဝိဓိတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ? ဣဓ, ဘိက္ခု, ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ, တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတိ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၉၉) စတုရာသီတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ အနေကာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော အရိယမဂ္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော သဗ္ဗာနိပိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

อีกอย่างหนึ่ง โดยสรูป (แสดงตามรูปแบบ) ว่า “ในอริยสัจเหล่านั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เป็นไฉน? ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ” ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลสทั้งปวง เพราะกระทำให้เป็นพระอริยะ และเพราะกระทำให้ได้บรรลุอริยผล ชื่อว่า อัฏฐังคิกะ เพราะมีองค์ ๘ สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุอันเดียวแน่แท้เพื่อการบรรลุนิพพาน ชื่อว่า มรรค เพราะยังกิเลสให้ตายไป, อันผู้ต้องการแสวงหา, หรือตนเองแสวงหานิพพาน นี้ว่าโดยสามัญลักษณะ (ลักษณะทั่วไป) โดยวิเสสลักษณะ (ลักษณะเฉพาะ) ว่า “สัมมาทิฏฐิ มีความเห็นชอบเป็นลักษณะ, สัมมาสังกัปปะ มีความดำริชอบเป็นลักษณะ, สัมมาวาจา มีการกำหนดชอบเป็นลักษณะ, สัมมากัมมันตะ มีการกระทำชอบเป็นลักษณะ, สัมมาอาชีวะ มีความบริสุทธิ์ชอบเป็นลักษณะ, สัมมาวายามะ มีความพากเพียรชอบเป็นลักษณะ, สัมมาสติ มีการระลึกชอบเป็นลักษณะ, สัมมาสมาธิ มีความไม่ฟุ้งซ่านชอบเป็นลักษณะ” โดยการจำแนกกิจ (หน้าที่) ว่า สัมมาทิฏฐิย่อมละมิจฉาทิฏฐิพร้อมกับกิเลสที่เป็นข้าศึกของตนแม้อื่นๆ, กระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์, และเห็นสัมปยุตตธรรมทั้งหลายโดยความไม่หลง ด้วยการกำจัดโมหะที่ปกปิดธรรมนั้น, แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้นก็ย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้น, และกระทำนิโรธให้เป็นอารมณ์, ทั้งยังกระทำการน้อมไป การกำหนด การกระทำ การชำระให้บริสุทธิ์ การพากเพียร การระลึก และการตั้งมั่นโดยชอบแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยการจำแนกความเป็นไปในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย ว่า ในเบื้องต้น สัมมาทิฏฐิมีในขณะต่างๆ กัน มีทุกข์เป็นต้นเป็นอารมณ์ต่างกันไป แต่ในกาลแห่งมรรค มีในขณะเดียว กระทำนิพพานอย่างเดียวให้เป็นอารมณ์ โดยกิจย่อมได้ชื่อ ๔ อย่างว่า “ญาณในทุกข์” เป็นต้น แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ในเบื้องต้นก็มีในขณะต่างๆ กัน มีอารมณ์ต่างๆ กัน แต่ในกาลแห่งมรรค มีในขณะเดียว มีอารมณ์เดียว ในบรรดาองค์มรรคนั้น สัมมาสังกัปปะโดยกิจย่อมได้ชื่อ ๓ อย่างว่า “เนกขัมมสังกัปปะ” เป็นต้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ อย่าง ในเบื้องต้นเป็นทั้งวิรัติและเจตนา มีการจำแนกว่า “เว้นจากการพูดเท็จ” เป็นต้น แต่ในขณะแห่งมรรคเป็นวิรัติอย่างเดียว สัมมาวายามะและสัมมาสติโดยกิจย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง โดยความเป็นสัมมัปปธานและสติปัฏฐาน ส่วนสัมมาสมาธิ แม้ในขณะแห่งมรรคก็มีต่างๆ กัน โดยความเป็นปฐมฌานเป็นต้น โดยวิธีแห่งการเจริญ ด้วยข้อความเริ่มต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก” โดยการจำแนกด้วยนัยแปดหมื่นสี่พัน ด้วยข้อความเริ่มต้นว่า “ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในสมัยใดเจริญโลกุตตรฌาน...ฯลฯ...อันเป็นทุกขปฏิปทา ทันธาภิญญา, ในสมัยนั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมมี คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ” ด้วยประการฉะนี้ พระญาณของพระผู้มีพระภาคที่จำแนกอริยมรรค ซึ่งเป็นไปโดยอาการต่างๆ มากมายเหล่านี้ ทั้งหมดล้วนเป็นญาณที่เป็นจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถานิ) เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากอรรถ แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงบรรลุถึงญาณที่เป็นจริงเหล่านั้น

တထာ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ စ နိရောဓသမာပတ္တီတိ ဧတာသု အနုပဋိပါဋိယာ ဝိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန စ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီသု သမ္ပာဒနပစ္စဝေက္ခဏာဒိဝသေန ယထာရဟံ သမ္ပယောဂဝသေန စ ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထာ ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ဌာနံ[Pg.127], ဣဒံ အဋ္ဌာန’’န္တိ အဝိပရီတံ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏာကာရဏဇာနနံ, တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နဿ ကမ္မသမာဒါနဿ အနဝသေသတော ယထာဘူတံ ဝိပါကန္တရဇာနနံ, အာယူဟနက္ခဏေယေဝ တဿ တဿ သတ္တဿ ‘‘အယံ နိရယဂါမိနီ ပဋိပဒါ…ပေ… အယံ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယာထာဝတော သာသဝါနာသဝကမ္မဝိဘာဂဇာနနံ, ခန္ဓာယတနာနံ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နာဒိအနေကသဘာဝံ နာနာသဘာဝဉ္စ တဿ လောကဿ ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ အယံ ဝိသေသော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယထာဘူတံ ဓာတုနာနတ္တဇာနနံ, သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုတာဇာနနံ သံကိလေသာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဈာနဝိမောက္ခာဒိဇာနနံ, သတ္တာနံ အပရိမာဏာသု ဇာတီသု တပ္ပဋိဗန္ဓေန သဒ္ဓိံ အနဝသေသတော ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တတိဇာနနံ ဟီနာဒိဝိဘာဂေဟိ သဒ္ဓိံ စုတိပဋိသန္ဓိဇာနနံ, ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုသစ္စဇာနနန္တိ ဣမာနိ ဘဂဝတော ဒသဗလဉာဏာနိ အဝိရဇ္ဈိတွာ ယထာသကံဝိသယာဝဂါဟနတော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနတော စ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

อีกอย่างหนึ่ง พระญาณของพระผู้มีพระภาคที่ทรงเป็นไปโดยการทำให้สำเร็จ การพิจารณา เป็นต้น และโดยการประกอบตามสมควร ในอนุปุพพวิหารสมาบัติทั้งหลาย คือ ปฐมฌานสมาบัติและนิโรธสมาบัติเหล่านี้ โดยความเป็นสมาบัติที่พึงเข้าอยู่โดยลำดับ เป็นญาณที่เป็นจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถานิ) เพราะสำเร็จประโยชน์นั้น แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงบรรลุถึงญาณที่เป็นจริงเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง พระญาณคือทศพลญาณเหล่านี้ของพระผู้มีพระภาค คือ การรู้เหตุและมิใช่เหตุแห่งผลนั้นๆ โดยไม่วิปริตว่า “นี้เป็นฐานะของผลนี้, นี้มิใช่ฐานะ”, การรู้ผลวิบากแห่งกรรมสมาทานของสัตว์เหล่านั้นๆ ที่แตกต่างกันโดยส่วนมีอดีตเป็นต้น ตามความเป็นจริงโดยไม่เหลือเศษ, การรู้จำแนกกรรมที่มีอาสวะและไม่มีอาสวะตามความเป็นจริงว่า “นี้เป็นปฏิปทาไปสู่นรก...ฯลฯ...นี้เป็นปฏิปทาไปสู่นิพพาน” ของสัตว์นั้นๆ ในขณะที่กำลังสั่งสมกรรมนั่นเอง, การรู้ความที่โลกนั้นมีสภาวะต่างๆ และสภาวะมากมาย คือ ขันธ์และอายตนะที่กรรมยึดถือและไม่ยึดถือเป็นต้น และการรู้ความที่ธาตุต่างๆ กันตามความเป็นจริง โดยนัยเป็นต้นว่า “ความพิเศษนี้ย่อมเกิดในสันดานธรรมนี้ เพราะความที่ธาตุชื่อนี้มีมาก”, การรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น, การรู้ฌานวิโมกข์เป็นต้น พร้อมทั้งสังกิเลสเป็นต้น, การรู้สันติแห่งขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในชาติอันประมาณมิได้ของสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือเศษ พร้อมทั้งส่วนที่เกี่ยวข้องกับชาตินั้นๆ, การรู้จุติและปฏิสนธิ พร้อมทั้งความแตกต่างโดยส่วนหยาบและละเอียดเป็นต้น, การรู้สัจจะ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นว่า “นี้ทุกข์” เป็นต้น เป็นญาณที่เป็นจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถานิ) เพราะเป็นไปตามความเป็นจริง เนื่องจากไม่คลาดเคลื่อน หยั่งลงสู่วิสัยของตนๆ และให้สำเร็จประโยชน์ตามที่ทรงประสงค์ สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဣဓ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၈၀၉; အ. နိ. ၁၀.၂၁).

“ตถาคตในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง” ดังนี้เป็นต้น

ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงบรรลุถึงญาณที่เป็นจริงเหล่านั้น

ယထာ စေတေသမ္ပိ ဉာဏာနံ ဝသေန, ဧဝံ ယထာဝုတ္တာနံ သတိပဋ္ဌာနသမ္မပ္ပဓာနာဒိဝိဘာဝနဉာဏာဒိအနန္တာပရိမေယျဘေဒါနံ အနညသာဓာရဏာနံ ပညာဝိသေသာနံ ဝသေန ဘဂဝါ တထာနိ ဉာဏာနိ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော, ဧဝမ္ပိ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

แม้โดยนัยแห่งญาณเหล่านี้ฉันใด โดยนัยแห่งปัญญาวิเศษทั้งหลายอันมีประเภทมากมายเหลือประมาณ ไม่มีแก่ผู้อื่น เช่น ญาณที่จำแนกสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น ที่กล่าวไว้แล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคทรงมาแล้ว คือ ทรงบรรลุแล้วซึ่งญาณทั้งหลายอันเป็นเช่นนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตถาคต, แม้ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงมาแล้วอย่างนั้น

ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာ တာ ဘဂဝတော အဘိဇာတိအဘိသမ္ဗောဓိဓမ္မဝိနယပညာပနအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယော, တာ တထာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဒတ္ထံ တာ လောကနာထေန အဘိပတ္ထိတာ ပဝတ္တိတာ စ, တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဝိသံဝါဒနတော အဝိပရီတတ္ထဝုတ္တိယာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ. တထာ ဟိ အယံ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော သမတိံသပါရမိပရိပူရဏာဒိကံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓတ္တဟေတုံ သမ္ပာဒေတွာ [Pg.128] တုသိတပုရေ ဌိတော ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ သုတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာဟိ ဧကတော သန္နိပတိတာဟိ ဥပသင်္ကမိတွာ –

ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? อภิชาติ (การประสูติ) อภิสัมโพธิ (การตรัสรู้) การบัญญัติธรรมวินัย และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ของพระผู้มีพระภาคเหล่าใด, สิ่งเหล่านั้นเป็นอย่างนั้น (เป็นจริง) ถามว่า กล่าวว่าอะไร? ตอบว่า พระโลกนาถทรงปรารถนาและทรงบำเพ็ญสิ่งเหล่านั้นเพื่อประโยชน์ใด สิ่งเหล่านั้นเป็นอย่างนั้น คือ เป็นจริง ไม่เป็นอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริงในการสำเร็จประโยชน์นั้นโดยส่วนเดียว จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เมื่อยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้าทั้งปวง มีการบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์ เป็นต้น ตามประการที่กล่าวแล้ว ประทับอยู่ในดุสิตบุรี ทรงได้ยินเสียงพุทธโกลาหลแล้ว เทวดาจากหมื่นจักรวาลประชุมกันเป็นหนึ่งเดียว เข้าไปเฝ้าแล้ว –

‘‘ကာလော ခေါ တေ မဟာဝီရ, ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ;

သဒေဝကံ တာရယန္တော, ဗုဇ္ဈဿု အမတံ ပဒ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၁.၆၇) –

‘ข้าแต่พระมหาวีระ บัดนี้เป็นกาลสมควรของพระองค์แล้ว ขอพระองค์จงอุบัติในพระครรภ์ของพระมารดาเถิด เมื่อจะทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้น ขอจงตรัสรู้บทอันไม่ตายเถิด’ ดังนี้ (พุทฺธวํ. ๑.๖๗) –

အာယာစိတော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗနိမိတ္တော ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ ‘‘ဣဒါနိ အဟံ မနုဿယောနိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိဿာမီ’’တိ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယံ သကျရာဇကုလေ မဟာမာယာယ ဒေဝိယာ ကုစ္ဆိယံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဒသ မာသေ ဒေဝမနုဿေဟိ မဟတာ ပရိဟာရေန ပရိဟရိယမာနော ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ပစ္စူသသမယေ အဘိဇာတိံ ပါပုဏိ.

ครั้นทรงได้รับการทูลอาราธนาแล้ว บุพพนิมิตปรากฏขึ้นแล้ว ทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะแล้ว ทรงดำริว่า ‘บัดนี้ เราจักอุบัติในกำเนิดมนุษย์แล้วจักตรัสรู้’ ดังนี้ จึงทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางเจ้ามหามายา ในศากยราชตระกูล ในวันอาสาฬหปุรณมี ตลอด ๑๐ เดือน ทรงได้รับการบริหารอย่างยิ่งใหญ่จากเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแล้ว ได้เสด็จอุบัติในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี

အဘိဇာတိက္ခဏေ ပနဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏက္ခဏေ ဝိယ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ, အယံ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အပရိမာဏော ဩဘာသော ဖရိ, တဿ, တံ သိရိံ ဒဋ္ဌုကာမာ ဝိယ အန္ဓာ စက္ခူနိ ပဋိလဘိံသု, ဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု, မူဂါ သမာလပိံသု, ခုဇ္ဇာ ဥဇုဂတ္တာ အဟေသုံ, ပင်္ဂုလာ ပဒသာ ဂမနံ ပဋိလဘိံသု, ဗန္ဓနဂတာ သဗ္ဗသတ္တာ အန္ဒုဗန္ဓနာဒီဟိ မုစ္စိံသု, သဗ္ဗနရကေသု အဂ္ဂိ နိဗ္ဗာယိ, ပေတ္တိဝိသယေ ခုပ္ပိပါသာ ဝူပသမိ, တိရစ္ဆာနာနံ ဘယံ နာဟောသိ, သဗ္ဗသတ္တာနံ ရောဂေါ ဝူပသမိ, သဗ္ဗသတ္တာ ပိယံဝဒါ အဟေသုံ, မဓုရေနာကာရေန အဿာ ဟသိံသု, ဝါရဏာ ဂဇ္ဇိံသု, သဗ္ဗတူရိယာနိ သကသကနိန္နာဒံ မုဉ္စိံသု, အဃဋ္ဋိတာနိ ဧဝ မနုဿာနံ ဟတ္ထူပဂါဒီနိ အာဘရဏာနိ မဓုရေနာကာရေန သဒ္ဒံ မုဉ္စိံသု, သဗ္ဗဒိသာ ဝိပ္ပသန္နာ အဟေသုံ, သတ္တာနံ သုခံ ဥပ္ပာဒယမာနော မုဒုသီတလဝါတော ဝါယိ, အကာလမေဃော ဝဿိ, ပထဝိတောပိ ဥဒကံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဿန္ဒိ, ပက္ခိနော အာကာသဂမနံ ဝိဇဟိံသု, နဒိယော အသန္ဒမာနာ အဋ္ဌံသု, မဟာသမုဒ္ဒေ မဓုရံ ဥဒကံ အဟောသိ, ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တေ သူရိယေ ဒိပ္ပမာနေ ဧဝ အာကာသဂတာ သဗ္ဗာ ဇောတိယော ဇောတိံသု, ဌပေတွာ အရူပါဝစရေ ဒေဝေ အဝသေသာ သဗ္ဗေ ဒေဝါ သဗ္ဗေ စ နေရယိကာ ဒိဿမာနရူပါ အဟေသုံ, တရုကုဋ္ဋကဝါဋသေလာဒယော အနာဝရဏဘူတာ အဟေသုံ, သတ္တာနံ စုတူပပါတာ နာဟေသုံ, သဗ္ဗံ အနိဋ္ဌဂန္ဓံ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ပဝါယိ, သဗ္ဗေ ဖလူပဂါ ရုက္ခာ ဖလဓရာ သမ္ပဇ္ဇိံသု, မဟာသမုဒ္ဒေါ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပဒုမေဟိ သဉ္ဆန္နတလော အဟောသိ, ထလဇဇလဇာဒီနိ [Pg.129] သဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပုပ္ဖိံသု, ရုက္ခာနံ ခန္ဓေသု ခန္ဓပဒုမာနိ, သာခါသု သာခါပဒုမာနိ, လတာသု လတာပဒုမာနိ, ပုပ္ဖိံသု, မဟီတလသိလာတလာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥပရူပရိ သတ္တ သတ္တ ဟုတွာ ဒဏ္ဍပဒုမာနိ နာမ နိက္ခမိံသု, အာကာသေ ဩလမ္ဗကပဒုမာနိ နိဗ္ဗတ္တိံသု, သမန္တတော ပုပ္ဖဝဿံ ဝဿိ အာကာသေ ဒိဗ္ဗတူရိယာနိ ဝဇ္ဇိံသု, သကလဒသသဟဿိလောကဓာတု ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမာလာဂုဠံ ဝိယ, ဥပ္ပီဠေတွာ ပဝတ္တမာလာကလာပေါ ဝိယ, အလင်္ကတပဋိယတ္တံ မာလာသနံ ဝိယ စ ဧကမာလာမာလိနီ ဝိပ္ဖုရန္တဝါဠဗီဇနီ ပုပ္ဖဓူပဂန္ဓပရိဝါသိတာ ပရမသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ အဟောသိ, တာနိ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပရိ အဓိဂတာနံ အနေကေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ နိမိတ္တဘူတာနိ ဧဝ အဟေသုံ. ဧဝံ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝါ အယံ အဘိဇာတိ ယဒတ္ထံ တေန အဘိပတ္ထိတာ, တဿာ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ တထာဝ အဟောသိ အဝိတထာ အနညထာ.

ก็ในขณะแห่งการประสูตินั้น บุพพนิมิต ๓๒ ประการได้ปรากฏขึ้น เหมือนในขณะแห่งการถือปฏิสนธิ, หมื่นโลกธาตุนี้ได้สั่นสะเทือน หวั่นไหว, แสงสว่างอันประมาณมิได้ได้แผ่ไปในหมื่นจักรวาล, คนบอดทั้งหลายได้ดวงตาคืนมา ประหนึ่งว่าปรารถนาจะเห็นพระสิรินั้น, คนหูหนวกได้ยินเสียง, คนใบ้พูดได้, คนค่อมมีตัวตรง, คนง่อยเดินได้ด้วยเท้า, สัตว์ทั้งปวงที่ถูกจองจำได้หลุดพ้นจากเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้น, ไฟในนรกทั้งปวงดับ, ความหิวกระหายในเปรตวิสัยสงบระงับ, สัตว์เดรัจฉานไม่มีภัย, โรคของสัตว์ทั้งปวงสงบระงับ, สัตว์ทั้งปวงกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่รัก, ม้าทั้งหลายร้องด้วยเสียงอันไพเราะ, ช้างทั้งหลายร้องก้อง, ดนตรีทุกชนิดบรรเลงเสียงของตนๆ, เครื่องประดับของมนุษย์มีกำไลมือเป็นต้นที่มิได้ถูกดีดก็เปล่งเสียงอันไพเราะ, ทิศทั้งปวงแจ่มใส, ลมอ่อนเย็นพัดมาทำให้เกิดความสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, เมฆตั้งขึ้นในเวลาที่ไม่ใช่กาลแล้วฝนก็ตก, แม้น้ำก็ผุดขึ้นจากแผ่นดินแล้วไหลนองไป, นกทั้งหลายละการบินไปในอากาศ, แม่น้ำทั้งหลายหยุดนิ่งไม่ไหล, ในมหาสมุทรมีน้ำจืด, ดวงดาวทั้งปวงในอากาศส่องสว่าง ทั้งที่ดวงอาทิตย์ปราศจากมลทินกำลังส่องแสงอยู่, เทวดาทั้งปวงและสัตว์นรกทั้งปวง เว้นเทวดาในอรูปภพ ต่างก็มีรูปปรากฏให้เห็นได้, สิ่งกีดขวางมีต้นไม้ ตอไม้ บานประตู และภูเขาเป็นต้น ไม่มี, การจุติและการอุบัติของสัตว์ทั้งหลายไม่มี, กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปครอบงำกลิ่นที่ไม่น่าปรารถนาทั้งปวง, ต้นไม้ที่ออกผลทั้งปวงก็มีผลดก, ท้องมหาสมุทรทุกแห่งหนมีพื้นผิวปกคลุมด้วยดอกบัว ๕ สี, ดอกไม้ทั้งปวงมีดอกไม้ที่เกิดบนบกและในน้ำเป็นต้นบานสะพรั่ง, ที่ลำต้นของต้นไม้มีดอกบัวลำต้น, ที่กิ่งมีดอกบัวกิ่ง, ที่เถามีดอกบัวเถาบานสะพรั่ง, ดอกบัวก้านทะลุพื้นดินและแผ่นหินผุดซ้อนกันขึ้นไป ๗ ดอก, ดอกบัวห้อยย้อยเกิดขึ้นในอากาศ, ฝนดอกไม้ตกลงมาโดยรอบ, ดนตรีทิพย์บรรเลงในอากาศ, ทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุเป็นประดุจพวงมาลัยที่ถูกเหวี่ยงไปโดยรอบ, ประดุจช่อมาลัยที่ถูกคั้นแล้วคลี่ออก, ประดุจอาสนะมาลัยที่ประดับตกแต่งไว้พร้อมแล้ว, กลายเป็นพวงมาลัยหนึ่งเดียว มีพัดวาลวิชนีโบกสะบัด อบอวลด้วยกลิ่นดอกไม้และของหอม ถึงความเป็นเลิศแห่งความงาม, และบุพพนิมิตเหล่านั้นได้เป็นนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษมากมายที่จะได้บรรลุต่อไปเบื้องหน้า ด้วยประการฉะนี้ การประสูตินี้ซึ่งมีการปรากฏแห่งอัศจรรย์มากมาย ได้เป็นไปอย่างนั้น คือ เป็นจริง ไม่เป็นอื่น เพื่อความสำเร็จโดยส่วนเดียวแห่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันเป็นสิ่งที่พระองค์ทรงปรารถนาแล้ว

တထာ ယေ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝါ, တေ သဗ္ဗေပိ အနဝသေသတော သယမေဝ ဘဂဝတာ ဝိနီတာ. ယေ စ သာဝကဝေနေယျာ ဓမ္မဝေနေယျာ စ, တေပိ သာဝကာဒီဟိ ဝိနီတာ ဝိနယံ ဂစ္ဆန္တိ ဂမိဿန္တိ စာတိ ယဒတ္ထံ ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ, တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

อย่างนั้นเหมือนกัน พุทธเวไนยสัตว์เหล่าใด ซึ่งเป็นผู้ที่พระพุทธเจ้าพึงแนะนำสั่งสอนได้, สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสั่งสอนแล้วด้วยพระองค์เองโดยไม่มีเหลือ ส่วนสาวกเวไนยสัตว์และธรรมเวไนยสัตว์เหล่าใด, แม้สัตว์เหล่านั้น อันพระสาวกเป็นต้นแนะนำสั่งสอนแล้ว ย่อมถึงซึ่งความแนะนำสั่งสอน จักถึงต่อไป ดังนี้, พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนาพระอภิสัมโพธิเพื่อประโยชน์ใด, พระอภิสัมโพธินั้นเป็นอย่างนั้น คือ เป็นจริง ไม่เป็นอื่น เพราะความสำเร็จโดยส่วนเดียวแห่งประโยชน์นั้น

အပိစ ယဿ ယဿ ဉေယျဓမ္မဿ ယော ယော သဘာဝေါ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, သော သော ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အာဝဇ္ဇနမတ္တပဋိဗဒ္ဓေန အတ္တနော ဉာဏေန အဝိပရီတံ အနဝသေသတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใดๆ แห่งเญยยธรรมใดๆ อันพึงตรัสรู้, ธรรมชาติเหล่านั้นๆ ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้แล้วโดยไม่ผิดพลาดและโดยไม่มีเหลือ ด้วยพระญาณของพระองค์อันเนื่องอยู่เพียงแค่การน้อมพระทัยไป ประดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ, แม้ด้วยเหตุนี้ พระอภิสัมโพธิจึงเป็นอย่างนั้น คือ เป็นจริง ไม่เป็นอื่น

တထာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ တထာ တထာ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ, တေသံ တေသဉ္စ သတ္တာနံ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိံ သမ္မဒေဝ ဩလောကေတွာ ဓမ္မတံ အဝိဇဟန္တေနေဝ ပညတ္တိနယံ ဝေါဟာရမတ္တံ အနတိဓာဝန္တေနေဝ စ ဓမ္မတံ ဝိဘာဝေန္တေန ယထာပရာဓံ ယထာဇ္ဈာသယံ ယထာဓမ္မဉ္စ အနုသာသန္တေန ဘဂဝတာ ဝေနေယျာ ဝိနီတာ အရိယဘူမိံ သမ္ပာပိတာတိ ဓမ္မဝိနယပညာပနာပိဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ စ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอัธยาศัย อนุสัย จริยา และอธิมุตติของสัตว์ทั้งหลายนั้นๆ โดยชอบแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการที่ควรแสดงธรรมะเหล่านั้นๆ อย่างนั้นๆ โดยไม่ทรงละธรรมดา โดยไม่ทรงก้าวล่วงโวหารมาตรและบัญญัตินัย ทรงจำแนกธรรมดา ทรงพร่ำสอนตามความผิด ตามอัธยาศัย และตามธรรม เวไนยสัตว์ทั้งหลายจึงได้รับการแนะนำให้บรรลุถึงอริยภูมิ เพราะเหตุนั้น แม้การบัญญัติธรรมวินัยของพระองค์ ก็เป็นไปตามนั้น ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะสำเร็จประโยชน์นั้นและเป็นไปตามความเป็นจริง

တထာ [Pg.130] ယာ သာ ဘဂဝတာ အနုပ္ပတ္တာ ပထဝိယာဒိဖဿဝေဒနာဒိရူပါရူပသဘာဝနိမုတ္တာ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဘာဝါဘာဝတော လောကသဘာဝါတီတာ တမသာ ဝိသံသဋ္ဌတ္တာ ကေနစိ အနောဘာသနီယာ လောကသဘာဝါဘာဝတော ဧဝ ဂတိအာဒိဘာဝရဟိတာ အပ္ပတိဋ္ဌာ အနာရမ္မဏာ အမတမဟာနိဗ္ဗာနဓာတု ခန္ဓသင်္ခါတာနံ ဥပါဒီနံ လေသမတ္တဿာပိ အဘာဝတော ‘‘အနုပါဒိသေသာ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

อนึ่ง อมตมหานิพพานธาตุใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้ว ซึ่งพ้นจากสภาวะแห่งรูปและอรูป มีปฐวี ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ก้าวล่วงสภาวะของโลกเพราะไม่มีภาวะที่แตกสลายและผุพัง ใครๆ ทำให้สว่างไม่ได้เพราะไม่เจือปนด้วยความมืด ปราศจากภาวะมีคติเป็นต้น เพราะไม่มีสภาวะของโลกนั่นเอง ไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์ แม้ที่เรียกว่า "อนุปาทิเสส" ก็เพราะไม่มีอุปาทิที่เรียกว่าขันธ์แม้แต่น้อย ซึ่งทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, တဒါယတနံ, ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ န အာပေါ န တေဇော န ဝါယော န အာကာသာနဉ္စာယတနံ န ဝိညာဏဉ္စာယတနံ န အာကိဉ္စညာယတနံ န နေဝသညာနာသညာယတနံ နာယံ လောကော န ပရော လောကော န စ ဥဘော စန္ဒိမသူရိယာ. တမဟံ, ဘိက္ခဝေ, နေဝ အာဂတိံ ဝဒါမိ န ဂတိံ န ဌိတိံ န စုတိံ န ဥပပတ္တိံ; အပ္ပတိဋ္ဌံ အပ္ပဝတ္တံ အနာရမ္မဏမေဝေတံ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (ဥဒါ. ၇၁).

"ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ ที่ซึ่งไม่มีดิน ไม่มีน้ำ ไม่มีไฟ ไม่มีลม ไม่มีอากาสานัญจายตนะ ไม่มีวิญญาณัญจายตนะ ไม่มีอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีโลกนี้ ไม่มีโลกอื่น ไม่มีทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวอายตนะนั้นว่า เป็นการมา การไป การตั้งอยู่ การจุติ หรือการอุบัติ อายตนะนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่เป็นไป ไม่มีอารมณ์ นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์" (อุ. ๗๑)

သာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အတ္ထင်္ဂမော သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ သမထော, သဗ္ဗူပဓီနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ, သဗ္ဗဒုက္ခာနံ ဝူပသမော, သဗ္ဗာလယာနံ သမုဂ္ဃာတော, သဗ္ဗဝဋ္ဋာနံ ဥပစ္ဆေဒေါ, အစ္စန္တသန္တိလက္ခဏာတိ ယထာဝုတ္တသဘာဝဿ ကဒါစိပိ အဝိသံဝါဒနတော တထာ အဝိတထာ အနညထာ. ဧဝမေတာ အဘိဇာတိအာဒိကာ တထာ ဂတော ဥပဂတော အဓိဂတော ပဋိပန္နော ပတ္တောတိ တထာဂတော. ဧဝံ ဘဂဝါ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော.

นิพพานธาตุนั้น เป็นที่ดับสนิทแห่งอุปาทานขันธ์ทั้งปวง เป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่ระงับทุกข์ทั้งปวง เป็นที่ถอนอาลัยทั้งปวง เป็นที่ตัดวัฏฏะทั้งปวง มีความสงบอย่างยิ่งเป็นลักษณะ เพราะไม่ผิดไปจากสภาวะที่กล่าวแล้วนั้นเลยในกาลไหนๆ จึงเป็นไปตามนั้น ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น พระผู้มีพระภาคทรงไปแล้ว เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้ว ปฏิบัติแล้ว ถึงแล้วซึ่งอภิชาติเป็นต้นเหล่านี้อย่างนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต พระผู้มีพระภาคทรงไปแล้วอย่างนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต

ကထံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော? ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာဝိဓာ တေ ဘဂဝန္တော မဂ္ဂသီလေန, ဖလသီလေန, သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသီလေန, မဂ္ဂသမာဓိနာ, ဖလသမာဓိနာ, သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသမာဓိနာ, မဂ္ဂပညာယ, ဖလပညာယ, သဗ္ဗာယပိ လောကိယလောကုတ္တရပညာယ, ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗေဟိ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယာ နိဿရဏဝိမုတ္တိယာတိ သင်္ခေပတော, ဝိတ္ထာရတော ပန အနန္တာပရိမာဏဘေဒေဟိ အစိန္တေယျာနုဘာဝေဟိ သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ, အယမ္ပိ [Pg.131] အမှာကံ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. သဗ္ဗေသဉှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အာယုဝေမတ္တံ, သရီရပ္ပမာဏဝေမတ္တံ, ကုလဝေမတ္တံ, ဒုက္ကရစရိယာဝေမတ္တံ, ရသ္မိဝေမတ္တန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဝေမတ္တေဟိ သိယာ ဝေမတ္တံ, န ပန သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဝိသုဒ္ဓီသု သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိယံ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓဂုဏေသု စ ကိဉ္စိ နာနာကရဏံ အတ္ထိ, အထ ခေါ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ အညံမညံ နိဗ္ဗိသေသာ တေ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော. တသ္မာ ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. ဧဝံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော. ဝိဓတ္ထော စေတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ. တထာ ဟိ လောကိယာ ဝိဓယုတ္တဂတသဒ္ဒေ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ.

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเป็นเช่นนั้น เป็นอย่างไร? คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในปางก่อนทรงเป็นเช่นใด แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็ทรงเป็นเช่นนั้น อธิบายว่าอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงเป็นเช่นใด ด้วยมรรคศีล ผลศีล โลกิยโลกุตรศีลทั้งปวง ด้วยมรรคสมาธิ ผลสมาธิ โลกิยโลกุตรสมาธิทั้งปวง ด้วยมรรคปัญญา ผลปัญญา โลกิยโลกุตรปัญญาทั้งปวง ด้วยสมาปัตติวิหารสองล้านสี่แสนโกฏิที่พึงทรงเข้าอยู่ทุกวัน ด้วยตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ โดยย่อ และโดยพิสดาร ด้วยสัพพัญญูคุณทั้งสิ้นอันมีประเภทอนันต์ประมาณมิได้ มีอานุภาพอันใครๆ คิดไม่ได้ แม้พระผู้มีพระภาคของเราก็ทรงเป็นเช่นนั้น จริงอยู่ ความแตกต่างแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงพึงมีได้ด้วยความแตกต่าง ๕ ประการนี้ คือ ความแตกต่างแห่งอายุ ความแตกต่างแห่งประมาณพระสรีระ ความแตกต่างแห่งตระกูล ความแตกต่างแห่งทุกกรกิริยา และความแตกต่างแห่งพระรัศมี แต่ไม่มีความแตกต่างอะไรๆ ในวิสุทธิทั้งหลายมีศีลวิสุทธิเป็นต้น ในสมถวิปัสสนาปฏิปทา และในคุณที่ทรงแทงตลอดด้วยพระองค์เองเลย แต่พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเหล่านั้นไม่ทรงแตกต่างกันและกันเลย เปรียบเหมือนทองคำที่ผ่ากลาง ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในปางก่อนทรงเป็นเช่นใด แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็ทรงเป็นเช่นนั้น ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ คตศัพท์มีอรรถว่า วิธะ (ประเภท) จริงอยู่ ชาวโลกย่อมกล่าวคตศัพท์ที่ประกอบกับวิธะในอรรถว่า ประการ

ကထံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော? အနညသာဓာရဏေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီနံ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တိယာ အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘေန စ ဘဂဝတော ကာယပ္ပဝတ္တိယာဒီနံ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာရုစိ တထာ ဂတံ ဂတိ ဂမနံ ကာယဝစီစိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဧတဿာတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงมีความเป็นไปอย่างนั้น เป็นอย่างไร? คือ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยอิทธานุภาพอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เพราะทรงถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่งแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลายมีอัตถปฏิสัมภิทาเป็นต้น และเพราะทรงได้อนาวรณญาณ ความเป็นไปแห่งกายเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคจึงไม่มีการติดขัดในที่ไหนๆ การไป การเคลื่อนไหว ความเป็นไปแห่งกาย วาจา และจิตของพระองค์นั้น เป็นไปตามความพอพระทัยอย่างนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าตถาคต เพราะทรงมีความเป็นไปอย่างนั้น

ကထံ တထေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော? ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏေ တပ္ပဋိပက္ခပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ နတ္ထိ ဧတဿ ဂတန္တိ အဂတော. သော ပနဿ အဂတဘာဝေါ မစ္ဆေရဒါနပါရမိအာဒီသု အဝိပရီတံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာဒိနယပ္ပဝတ္တေဟိ ဉာဏေဟီတိ တထေဟိ ဉာဏေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော.

ชื่อว่าตถาคต เพราะไม่ไปแล้วด้วยญาณเหล่านั้น เป็นอย่างไร? คือ ในการสั่งสมโพธิสมภาร การไปอันได้แก่ความเป็นไปแห่งธรรมที่เป็นข้าศึกต่อโพธิสมภารนั้น ย่อมไม่มีแก่พระองค์ ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่า อคต (ผู้ไม่ไปแล้ว) ก็ความเป็นผู้ไม่ไปแล้วของพระองค์นั้น ย่อมมีได้ด้วยญาณทั้งหลายที่ดำเนินไปตามนัยแห่งการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์โดยไม่วิปลาสในมัจเฉริยะและทานบารมีเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต เพราะไม่ไปแล้วด้วยญาณอันเป็นจริงเหล่านั้น

အထ ဝါ ကိလေသာဘိသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတမေဝ ဝါ ပဉ္စသုပိ ဂတီသု ဂတံ ဂမနံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အဂတော. သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ သွာယမဿ အဂတဘာဝေါ တထေဟိ အရိယမဂ္ဂဉာဏေဟီတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

อีกอย่างหนึ่ง การไป การเคลื่อนไหวในคติทั้ง ๕ อันได้แก่ความเป็นไปแห่งกิเลสาภิสังขาร หรือความเป็นไปแห่งขันธ์ ย่อมไม่มีแก่พระองค์ ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่า อคต (ผู้ไม่ไปแล้ว) ก็ความเป็นผู้ไม่ไปแล้วของพระองค์นี้ ย่อมมีได้ด้วยอริยมรรคญาณอันเป็นจริงเหล่านั้น เพราะทรงบรรลุเสาปาทิเสสนิพพานและอนุปาทิเสสนิพพาน ด้วยเหตุนี้ แม้พระผู้มีพระภาคก็ชื่อว่าตถาคต เพราะไม่ไปแล้วด้วยธรรมอันเป็นจริงเหล่านั้น

ကထံ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော? တထာဂတဘာဝေနာတိ စ တထာဂတဿ သဗ္ဘာဝေန, အတ္ထိတာယာတိ အတ္ထော. ကော ပနေသ တထာဂတော, ယဿ အတ္ထိတာယ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ? သဒ္ဓမ္မော. သဒ္ဓမ္မော ဟိ အရိယမဂ္ဂေါ တာဝ ယထာ ယုဂနဒ္ဓသမထဝိပဿနာဗလေန အနဝသေသကိလေသပက္ခံ သမူဟနန္တေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ, တထာ [Pg.132] ဂတော. ဖလဓမ္မော ယထာ အတ္တနော မဂ္ဂါနုရူပံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ, တထာ ဂတော ပဝတ္တော. နိဗ္ဗာနဓမ္မော ပန ယထာ ဂတော ပညာယ ပဋိဝိဒ္ဓေါ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဝူပသမာယ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ တထာ ဂတော သစ္ဆိကတောတိ တထာဂတော. ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ ယထာ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာဒိပ္ပကာသနဝသေန စ ဝေနေယျာနံ အာသယာဒိအနုရူပံ ပဝတ္တိတော, အမှာကမ္ပိ ဘဂဝတာ တထာ ဂတော ဂဒိတော ပဝတ္တိတောတိ ဝါ တထာဂတော. ယထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတော, တထာ ဘဂဝတော သာဝကေဟိ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော. ဧဝံ သဗ္ဗောပိ သဒ္ဓမ္မော တထာဂတော. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ, ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၁၇; သု. နိ. ၂၄၀). သွာဿ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော.

พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นตถาคตอย่างไร? คำว่า เพราะความเป็นตถาคต หมายความว่า เพราะความเป็นสภาวะที่แท้จริงของตถาคต คือเพราะความมีอยู่ ก็อะไรเล่าชื่อว่าตถาคต ซึ่งเพราะความมีอยู่ของสิ่งนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่าตถาคต? ตอบว่า สัทธรรม. จริงอยู่ สัทธรรมคืออริยมรรค อันบุคคลพึงดำเนินไปโดยชอบ ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาที่ดำเนินไปคู่กัน กำจัดฝ่ายกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไป ด้วยการละอย่างเด็ดขาดฉันใด ก็ได้ดำเนินไปแล้วฉันนั้น. ผลธรรม อันบุคคลพึงดำเนินไปโดยชอบ ด้วยการละอย่างสงบระงับ สมควรแก่มรรคของตนฉันใด ก็ได้ดำเนินไปแล้ว คือเกิดขึ้นแล้วฉันนั้น. ส่วนนิพพานธรรม อันบุคคลพึงดำเนินไปโดยชอบ คืออันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงแทงตลอดแล้วด้วยปัญญา ย่อมสำเร็จเพื่อความสงบระงับแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นฉันใด ก็ได้ดำเนินไปแล้ว คือทรงทำให้แจ้งแล้วฉันนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. หรือแม้ปริยัติธรรม อันพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงประกาศแล้วโดยชอบ แก่เวไนยสัตว์ตามสมควรแก่อัธยาศัยเป็นต้น ด้วยความเป็นไปแห่งสุตตะ เคยยะ เป็นต้น และด้วยการแสดงประเภทแห่งความเป็นไปเป็นต้นฉันใด แม้พระผู้มีพระภาคของเราก็ได้ตรัสแล้ว คือทรงประกาศแล้วฉันนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. หรือว่า ธรรมอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วฉันใด พระสาวกของพระผู้มีพระภาคก็ได้ดำเนินไปแล้ว คือได้เข้าใจแล้วฉันนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยประการฉะนี้ สัทธรรมทั้งหมดจึงชื่อว่าตถาคต. เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า “เราขอนอบน้อมพระธรรม อันเป็นตถาคต ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้. สัทธรรมนั้นมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต.

ယထာ စ ဓမ္မော, ဧဝံ အရိယသံဃောပိ, ယထာ အတ္တဟိတာယ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နေဟိ သုဝိသုဒ္ဓံ ပုဗ္ဗဘာဂသမထဝိပဿနာပဋိပဒံ ပုရက္ခတွာ တေန တေန မဂ္ဂေန ဂန္တဗ္ဗံ, တံ တံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော. ယထာ ဝါ ဘဂဝတာ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိနယော ဒေသိတော, တထာ စ ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာ ဂဒနတော စ တထာဂတော. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝရာဇာ – ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ, သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၁၈; သု. နိ. ၂၄၁), သွာဿ သာဝကဘူတော အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော. ဧဝံ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော.

และสัทธรรมเป็นตถาคตฉันใด แม้อริยสงฆ์ก็เป็นตถาคตฉันนั้น คือ อันท่านผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น พึงดำเนินไปโดยชอบ ด้วยมรรคแต่ละอย่าง โดยตั้งมั่นในสมถวิปัสสนาปฏิปทาในเบื้องต้นอันบริสุทธิ์ยิ่งฉันใด ท่านก็ได้ดำเนินไปแล้วฉันนั้น จึงชื่อว่าตถาคต. หรืออีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนัยแห่งสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้นโดยชอบฉันใด และเพราะความเป็นผู้ตรัสรู้สัจธรรมนั้น และเพราะตรัสแต่คำจริง จึงชื่อว่าตถาคต. เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะเทวราชจึงตรัสว่า “เราขอนอบน้อมพระสงฆ์ อันเป็นตถาคต ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้, พระอริยสงฆ์ผู้เป็นสาวกนั้นมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นตถาคต.

ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝဒီပနေ မုခမတ္တကမေဝ, သဗ္ဗာကာရေန ပန တထာဂတောဝ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝံ ဝဏ္ဏေယျ. ဣဒဉှိ တထာဂတပဒံ မဟတ္ထံ, မဟာဂတိကံ, မဟာဝိသယံ, တဿ အပ္ပမာဒပဒဿ ဝိယ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ယုတ္တိတော အတ္ထဘာဝေန အာဟရန္တော ‘‘အတိတ္ထေန ဓမ္မကထိကော ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ.

แม้คำอธิบายนี้ ก็เป็นเพียงเบื้องต้นในการแสดงความเป็นตถาคตของพระตถาคตเท่านั้น โดยแท้จริงแล้ว มีเพียงพระตถาคตเท่านั้นที่จะพรรณนาความเป็นตถาคตของพระตถาคตได้โดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ คำว่าตถาคตนี้ มีอรรถลึกซึ้ง มีคติอันยิ่งใหญ่ มีขอบเขตอันกว้างใหญ่. บัณฑิตผู้นำพระพุทธวจนะแม้ทั้งพระไตรปิฎกมาเป็นเนื้อความโดยชอบธรรมสำหรับบทว่าตถาคตนี้ ซึ่งเปรียบเหมือนบทว่าอัปปมาทะ ไม่พึงถูกกล่าวว่า “เป็นธรรมกถึกผู้ยังไม่เพียงพอแล้วกระโดดเข้าไป” ดังนี้.

တတ္ထေတံ ဝုစ္စတိ –

ในอรรถนั้น มีคาถาประพันธ์ดังต่อไปนี้ว่า –

‘‘ယထေဝ လောကေ ပုရိမာ မဟေသိနော,သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ;

တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ.

“พระมหาสุรษีทั้งหลายในกาลก่อนในโลกนี้ เสด็จมาถึงความเป็นพระสัพพัญญูแล้วฉันใด พระศากยมุนีนี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระจักษุจึงถูกเรียกว่าตถาคต.”

‘‘ပဟာယ [Pg.133] ကာမာဒိမလေ အသေသတော,သမာဓိဉာဏေဟိ ယထာ ဂတာ ဇိနာ;

ပုရာတနာ သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော,တထာ ဂတော တေန တထာဂတော မတော.

“พระชินเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน ทรงละมลทินมีกามเป็นต้นได้สิ้นเชิงแล้ว เสด็จไปแล้วด้วยสมาธิและญาณฉันใด พระศากยมุนีผู้ทรงไว้ซึ่งความรุ่งเรือง ก็เสด็จไปแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถือว่าเป็นตถาคต.”

‘‘တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ,သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော;

သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနောယမာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ.

“และพระชินเจ้าพระองค์นี้ เสด็จมาถึงแล้วซึ่งลักษณะอันเป็นจริงของธาตุ อายตนะ เป็นต้น โดยการจำแนกตามสภาวะและสามัญลักษณะ ด้วยพระสยัมภูญาณ เพราะเหตุนั้น พระศากยบุตรผู้ประเสริฐจึงถูกเรียกว่าตถาคต.”

‘‘တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ,တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော;

အနညနေယျာ နယတော ဝိဘာဝိတာ,တထာ ဂတော တေန ဇိနော တထာဂတော.

“พระผู้มีสมันตจักษุ ทรงทำให้แจ้งแล้วซึ่งสัจจะทั้งหลายอันเป็นจริง และอิทัปปัจจยตาโดยประการทั้งปวง ด้วยพระปัญญาอันใครอื่นแนะนำไม่ได้โดยนัยฉันใด พระชินเจ้าเสด็จไปแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘အနေကဘေဒါသုပိ လောကဓာတုသု,ဇိနဿ ရူပါယတနာဒိဂေါစရေ;

ဝိစိတ္တဘေဒေ တထမေဝ ဒဿနံ,တထာဂတော တေန သမန္တလောစနော.

“ในโลกธาตุทั้งหลายแม้มีประเภทต่างๆ กันมากมาย การเห็นของพระชินเจ้าในอารมณ์มีรูปายตนะเป็นต้น ซึ่งมีประเภทอันวิจิตร ก็เป็นจริงอย่างนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระเนตรเห็นรอบจึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘ယတော စ ဓမ္မံ တထမေဝ ဘာသတိ,ကရောတိ ဝါစာယနုရူပမတ္တနော;

ဂုဏေဟိ လောကံ အဘိဘုယျိရီယတိ,တထာဂတော တေနပိ လောကနာယကော.

“และเพราะเหตุที่พระองค์ตรัสธรรมโดยความเป็นจริงอย่างนั้น และทรงกระทำกิจสมควรแก่วาจาของพระองค์ ทรงดำเนินไปครอบงำโลกด้วยพระคุณทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้พระโลกนายกจึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘တထာ ပရိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော,အဝေဒိ လောကံ ပဘဝံ အတိက္ကမိ;

ဂတော စ ပစ္စက္ခကိရိယာယ နိဗ္ဗုတိံ,အရိယမဂ္ဂဉ္စ ဂတော တထာဂတော.

“พระองค์ทรงกำหนดรู้โลกโดยความเป็นจริงโดยประการทั้งปวง ทรงทราบแล้วก้าวล่วงเหตุเกิดของโลก และเสด็จไปถึงความดับด้วยการทำให้แจ้ง และเสด็จไปสู่อริยมรรคแล้ว จึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘တထာ ပဋိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော,ဟိတာယ လောကဿ ယတောယမာဂတော;

တထာယ နာထော ကရုဏာယ သဗ္ဗဒါ,ဂတော စ တေနာပိ ဇိနော တထာဂတော.

“และเพราะเหตุที่พระองค์เสด็จมาแล้ว ทรงตั้งพระทัยมั่นโดยความเป็นจริงโดยประการทั้งปวง เพื่อประโยชน์แก่โลก และพระศาสดาทรงดำเนินไปด้วยพระกรุณาโดยความเป็นจริงทุกเมื่อ เพราะเหตุนั้น แม้พระชินเจ้าจึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘တထာနိ [Pg.134] ဉာဏာနိ ယတောယမာဂတော,ယထာသဘာဝံ ဝိသယာဝဗောဓတော;

တထာဘိဇာတိပ္ပဘုတီ တထာဂတော,တဒတ္ထသမ္ပာဒနတော တထာဂတော.

“พระองค์เสด็จมาถึงแล้วซึ่งญาณทั้งหลายอันเป็นจริง เพราะทรงรู้แจ้งอารมณ์ตามสภาวะ พระองค์ทรงเป็นตถาคตตั้งแต่ประสูติโดยความเป็นจริง และทรงยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ จึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘ယထာဝိဓာ တေ ပုရိမာ မဟေသိနော,တထာဝိဓောယမ္ပိ တထာ ယထာရုစိ;

ပဝတ္တဝါစာ တနုစိတ္တဘာဝတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော.

“พระมหาสุรษีทั้งหลายในกาลก่อนเป็นเช่นใด แม้พระองค์นี้ก็เป็นเช่นนั้น ทรงมีวาจา กาย และจิตเป็นไปตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น พระองค์ผู้เป็นบุคคลสูงสุดจึงถูกเรียกว่าตถาคต.”

‘‘သမ္ဗောဓိသမ္ဘာရဝိပက္ခတော ပုရေ,ဂတံ န သံသာရဂတမ္ပိ တဿ ဝါ;

န စတ္ထိ နာထဿ ဘဝန္တဒဿိနော,တထေဟိ တသ္မာ အဂတော တထာဂတော.

“ในกาลก่อน การไปจากธรรมอันเป็นข้าศึกต่อการสะสมสัมโพธิสมภาร หรือการไปในสังสารวัฏของพระองค์นั้นไม่มี และสำหรับพระศาสดาผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งภพ ก็ไม่มีการไปนั้น เพราะเหตุนั้น โดยสภาวะที่แท้จริง พระองค์จึงไม่เสด็จไป (สู่กิเลสอีก) จึงชื่อว่าตถาคต.”

‘‘တထာဂတော ဓမ္မဝရော မဟေသိနာ,ယထာ ပဟာတဗ္ဗမလံ ပဟီယတိ;

တထာဂတော အရိယဂဏော ဝိနာယကော,တထာဂတော တေန သမင်္ဂိဘာဝတော’’တိ.

“พระธรรมอันประเสริฐ อันพระมหาสุรษีทรงดำเนินไปแล้วโดยชอบ ซึ่งบุคคลละมลทินที่ควรละได้แล้ว จึงชื่อว่าตถาคต, หมู่พระอริยเจ้าผู้เป็นนายก ก็ดำเนินไปแล้วโดยชอบ จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะพระองค์ทรงพรั่งพร้อมด้วยธรรมและสงฆ์นั้น จึงชื่อว่าตถาคต.”

အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဧတ္ထ အရဟာတိ ပဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ. ယံကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ, တဿ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗာကာရတော အဝိပရီတတော သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမိနာဿ ပရောပဒေသရဟိတဿ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဓိဂမော ဒဿိတော.

ในบทว่า อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ นั้น ความหมายของบทว่า อรหา ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง. อธิบายว่า สิ่งใดก็ตามที่ควรรู้ สิ่งนั้นทั้งหมดพระองค์ทรงตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ โดยประการทั้งปวง ไม่วิปริต. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงถึงการบรรลุสัพพัญญุตญาณของพระองค์ ซึ่งได้ชื่อว่าอนาวรณญาณ อันสามารถในการรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยประการทั้งปวง โดยไม่ต้องอาศัยคำสอนของผู้อื่น และมีความเป็นไปที่ไม่ข้องขัดในสิ่งที่ทรงปรารถนาจะรู้.

နနု စ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညံ အနာဝရဏံ, အညထာ ဆ အသာဓာရဏာနိ ဉာဏာနိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနီတိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ, ဝိသယပ္ပဝတ္တိဘေဒဝသေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒွိဓာ ဝုတ္တတ္တာ. ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ, တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –

ถามว่า ก็อนาวรณญาณเป็นญาณอื่นจากสัพพัญญุตญาณมิใช่หรือ? หากมิใช่เช่นนั้น คำที่ว่า 'ญาณที่ไม่ทั่วไป ๖ อย่าง เป็นพุทธญาณ' ก็จะขัดแย้งกันมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ขัดแย้งกัน เพราะญาณอย่างเดียวกันแท้ๆ ท่านกล่าวไว้เป็น ๒ อย่าง เพื่อแสดงความเป็นญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ญาณอื่นๆ ด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างกันแห่งการเป็นไปในอารมณ์ จริงอยู่ ญาณนั้นอย่างเดียวเท่านั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะมีสังขตธรรม อสังขตธรรม และสมมติธรรมทั้งหมดไม่มีเหลือเป็นอารมณ์ และในธรรมเหล่านั้น ญาณนั้นชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะไม่มีเครื่องกั้น อาศัยการดำเนินไปโดยไม่มีความข้องขัด สมดังที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทาว่า –

‘‘သဗ္ဗံ [Pg.135] သင်္ခတာသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ. တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၉).

“ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะรู้สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหมดไม่มีเหลือ ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะในธรรมนั้นไม่มีเครื่องกั้น” เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๑๙)

တသ္မာ နတ္ထိ နေသံ အတ္ထတော ဘေဒေါ, ဧကန္တေနေဝေတံ ဧဝမိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ သာဓာရဏတာ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ ဘဂဝတော ဉာဏဿ အဏုမတ္တမ္ပိ အာဝရဏံ အတ္ထိ, အနာဝရဏဉာဏဿ စ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေ ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ တတ္ထာဝရဏသဗ္ဘာဝတော အနာဝရဏဘာဝေါယေဝ န သိယာ. အထ ဝါ ပန ဟောတု အညမေဝ အနာဝရဏံ သဗ္ဗညုတညာဏတော, ဣဓ ပန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ, တဿေဝါဓိဂမေန ဘဂဝါ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗဝိဒူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ, န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော. တထာ စ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –

เพราะฉะนั้น ญาณทั้งสองนั้นจึงไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ พึงต้องประสงค์ความข้อนี้โดยส่วนเดียวเท่านั้น มิฉะนั้น สัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณก็จะกลายเป็นญาณทั่วไป และไม่มีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ไป จริงอยู่ เครื่องกั้นแม้ประมาณน้อยหนึ่งย่อมไม่มีแก่พระญาณของพระผู้มีพระภาค และเมื่ออนาวรณญาณไม่มีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ในที่ใดที่ญาณนั้นไม่เป็นไป ในที่นั้นก็จะมีเครื่องกั้นอยู่ ความเป็นอนาวรณญาณ (ญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น) ก็จะไม่มี อีกอย่างหนึ่ง อนาวรณญาณจงเป็นญาณอื่นจากสัพพัญญุตญาณก็ได้ แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาสัพพัญญุตญาณนั่นแหละว่าอนาวรณญาณ เพราะมีความเป็นไปที่ไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง เพราะการบรรลุญาณนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่า สัพพัญญู (ผู้รู้ทุกสิ่ง) สัพพวิทู (ผู้รู้แจ้งทุกอย่าง) สัมมาสัมพุทธะ (ผู้ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง) มิใช่เพราะการตรัสรู้ธรรมทั้งปวงในคราวเดียว และสมดังที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทาว่า –

‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ.

“นี้เป็นวิโมกข์อันเป็นที่สุดของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย ที่โคนต้นโพธิ์ พร้อมกับการได้เฉพาะซึ่งสัพพัญญุตญาณ เป็นบัญญัติที่ทำให้แจ้งแล้ว ได้แก่คำว่า พุทโธ”

သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဉာဏသမဓိဂမေန ဟိ ဘဂဝတော သန္တာနေ အနဝသေသဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထတာ အဟောသီတိ.

จริงอยู่ เพราะการบรรลุญาณที่สามารถตรัสรู้ธรรมทั้งปวงได้ ความสามารถที่จะแทงตลอดธรรมทั้งปวงไม่มีเหลือจึงได้มีขึ้นในสันดานของพระผู้มีพระภาค

ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ပဝတ္တမာနံ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ, ဥဒါဟု ကမေနာတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ, အတီတာနာဂတပ္ပစ္စုပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒဘိန္နာနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ အသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ ဥပဋ္ဌာနေ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ဝိယ ဝိသယဝိဘာဂေနာဝဗောဓော န သိယာ, တထာ စ သတိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ အနတ္တာကာရေန ဝိယ သဗ္ဗဓမ္မာ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဝိသယာ ဟောန္တီတိ အာပဇ္ဇတိ. ယေပိ ‘‘သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ဌိတလက္ခဏဝိသယံ ဝိကပ္ပရဟိတံ သဗ္ဗကာလံ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, တေန တေ သဗ္ဗဝိဒူတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ –

ในเรื่องนี้ มีคำถามว่า – ก็ญาณนี้เมื่อเป็นไป ย่อมเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดในคราวเดียว หรือว่าเป็นไปโดยลำดับ? ในปัญหานั้น มีคำอธิบายว่า – หากญาณเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดในคราวเดียวก่อน เมื่อสังขตธรรมทั้งหลายอันแตกต่างกันโดยประเภทมีอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายใน ภายนอก เป็นต้น และอสังขตธรรมกับสมมติธรรมปรากฏขึ้นพร้อมกัน การรู้แจ้งโดยจำแนกอารมณ์ก็จะไม่มี เหมือนคนมองดูแผ่นผ้าจิตรกรรมแต่ไกล และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่า ธรรมทั้งปวงย่อมเป็นอารมณ์แห่งพระญาณของพระผู้มีพระภาคโดยมีสภาวะที่ไม่ได้กำหนด เหมือนกับที่ธรรมทั้งปวงปรากฏโดยอาการเป็นอนัตตาแก่ผู้เจริญวิปัสสนาว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” แม้ท่านที่กล่าวว่า “ญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเป็นไปตลอดกาล ปราศจากวิตก มีสภาวะที่ตั้งมั่นแห่งไญยธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สัพพวิทู (ผู้รู้แจ้งทุกอย่าง)” และเมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว –

‘‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ, တိဋ္ဌန္တောပိ သမာဟိတော’’တိ. –

“พระนาค (ผู้ประเสริฐ) มีพระทัยตั้งมั่นในขณะเสด็จดำเนินอยู่ แม้ในขณะประทับยืนอยู่ ก็มีพระทัยตั้งมั่น”

‘‘ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သုဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသမ္ပိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိ, ဌိတလက္ခဏာရမ္မဏတာယ စ အတီတာနာဂတသမ္မုတိဓမ္မာနံ တဒဘာဝတော, ဧကဒေသဝိသယမေဝ [Pg.136] ဘဂဝတော ဉာဏံ သိယာ. တသ္မာ သကိံယေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ န ယုဇ္ဇတိ.

“คำนี้ก็เป็นคำที่กล่าวดีแล้ว” แม้สำหรับท่านเหล่านั้น ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวมาแล้ว และเพราะการมีสภาวะที่ตั้งมั่นเป็นอารมณ์ แต่ธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และสมมติธรรมไม่มีสภาวะนั้น พระญาณของพระผู้มีพระภาคก็จะมีอารมณ์เพียงบางส่วนเท่านั้น เพราะฉะนั้น การที่ญาณจะเกิดขึ้นในคราวเดียวจึงไม่สมควร

အထ ကမေန သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ? ဧဝမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ တဿ အနဝသေသပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ အပရိယန္တဘာဝတော ဉေယျဿ. ယေ ပန ‘‘အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနေန သဗ္ဗညူ ဘဂဝါ, တဉ္စ ဉာဏံ န အနုမာနိကံ သံသယာဘာဝတော. သံသယာနုဗဒ္ဓဉှိ လောကေ အနုမာနဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသမ္ပိ န ယုတ္တံ. သဗ္ဗဿ ဟိ အပစ္စက္ခဘာဝေ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနေန ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနဿ အသမ္ဘဝတော. ယဉှိ တံ သေသံ, တံ အပစ္စက္ခန္တိ. အထ တမ္ပိ ပစ္စက္ခံ, တဿ သေသဘာဝေါ ပန န သိယာတိ သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. ကသ္မာ? အဝိသယဝိစာရဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ถ้าเช่นนั้น ญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดโดยลำดับหรือ? แม้อย่างนี้ก็ไม่สมควร เพราะเมื่อไญยธรรมอันแตกต่างกันเป็นหลายประเภทโดยชาติ ภูมิ สภาวะ เป็นต้น และโดยทิศ ประเทศ กาล เป็นต้น ถูกรู้ไปโดยลำดับ การแทงตลอดไญยธรรมนั้นทั้งหมดไม่มีเหลือย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะไญยธรรมไม่มีที่สุด ส่วนท่านที่กล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงเป็นสัพพัญญู ด้วยการทรงกำหนดหลังจากทรงกระทำให้ส่วนหนึ่งของไญยธรรมเป็นประจักษ์แล้วน้อมใจเชื่อว่า แม้ในส่วนที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น เพราะความไม่ผิดพลาดแห่งเนื้อความ และญาณนั้นก็มิใช่ความรู้โดยการอนุมาน เพราะไม่มีความสงสัย ด้วยว่าในโลกนี้ ความรู้โดยการอนุมานย่อมเนื่องด้วยความสงสัย” แม้คำของท่านเหล่านั้นก็ไม่ถูกต้อง เพราะเมื่อธรรมทั้งปวงมิได้เป็นประจักษ์ การกำหนดหลังจากกระทำให้ส่วนหนึ่งของไญยธรรมเป็นประจักษ์แล้วน้อมใจเชื่อว่า แม้ในส่วนที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น เพราะความไม่ผิดพลาดแห่งเนื้อความ ย่อมเป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ส่วนที่เหลือนั้น มิได้เป็นประจักษ์ ถ้าแม้ส่วนนั้นก็เป็นประจักษ์ ส่วนนั้นก็จะไม่ใช่ส่วนที่เหลือ ทั้งหมดนี้จึงไม่มีเหตุผล เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการพิจารณาในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော, ဘိက္ခဝေ, အစိန္တေယျော, န စိန္တေတဗ္ဗော; ယော စိန္တေယျ, ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พุทธวิสัยเป็นอจินไตย ไม่ควรคิด ผู้ใดคิด ผู้นั้นพึงมีส่วนแห่งความเป็นบ้าและความเดือดร้อน” (องฺ. จตุกฺก. ๔.๗๗)

ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ယံကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလမေကဒေသော ဝါ, တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, နိစ္စသမာဓာနဉ္စ ဝိက္ခေပါဘာဝတော, ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ သကလဿ အဝိသယဘာဝတော တဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ န သိယာ, ဧကန္တေနေဝ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါ, အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓါ, မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါ, စိတ္တုပ္ပာဒပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဝစနတော. အတီတာနာဂတဝိသယမ္ပိ ဘဂဝတော ဉာဏံ အနုမာနာဂမနတက္ကဂ္ဂဟဏဝိရဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခမေဝ.

ในเรื่องนี้ ข้อสรุปมีดังนี้ – สิ่งใดก็ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนาจะรู้ จะเป็นทั้งหมดหรือบางส่วนก็ตาม พระญาณย่อมเป็นไปในสิ่งนั้นโดยประจักษ์ ด้วยความเป็นไปที่ไม่ติดขัด และพระองค์ทรงมีสมาธิตั้งมั่นเป็นนิตย์ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่าน เพราะสิ่งทั้งปวงที่ทรงปรารถนาจะรู้ไม่ใช่อวิสัย จึงมิใช่ว่าความเป็นไปแห่งพระญาณนั้นที่ขึ้นอยู่กับความปรารถนาจะเป็นข้อจำกัด แต่พึงต้องยอมรับโดยส่วนเดียวว่าธรรมทั้งปวงเนื่องอยู่กับความปรารถนา ตามพระดำรัสที่ว่า 'ธรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เนื่องด้วยการนึกถึง เนื่องด้วยความปรารถนา เนื่องด้วยการใส่พระทัย เนื่องด้วยการเกิดขึ้นแห่งจิต' (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉานิทเทส ๘๕) แม้พระญาณของพระผู้มีพระภาคที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ ก็เป็นประจักษ์ญาณนั่นเอง เพราะปราศจากการอนุมาน การสืบต่อ และการตรึก

နနု စ ဧတသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ ယဒါ သကလံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ, တဒါ သကိမေဝ သကလဝိသယတာယ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာတိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိယေဝါတိ? န, တဿ ဝိသောဓိတတ္တာ. ဝိသောဓိတော ဟိ သော ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျောတိ. အညထာ ပစုရဇနဉာဏသမဝုတ္တိတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဉာဏဿ အစိန္တေယျတာ န သိယာ, တသ္မာ သကလဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.137] တံ ဧကဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိယ သုဝဝတ္ထာပိတေယေဝ တေ ဓမ္မေ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေတ္ထ အစိန္တေယျံ. ယာဝတကံ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဉာဏံ, ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ, ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ, ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျန္တိ ဧဝမေကဇ္ဈံ ဝိသုံ ဝိသုံ သကိံ ကမေန စ ဣစ္ဆာနုရူပံ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ. တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ.

ถามว่า ก็ในฝ่ายนี้ เมื่อทรงปรารถนาจะรู้ธรรมทั้งปวง ญาณของพระผู้มีพระภาคพึงเป็นไปโดยมีความเป็นอารมณ์ในธรรมทั้งปวงในคราวเดียว โดยไม่มีการกำหนดรูปแบบ ดังนี้ ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้วมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะวิสัยนั้นได้รับการชำระแล้ว จริงอยู่ วิสัยของพระพุทธเจ้านั้นได้รับการชำระแล้ว จึงเป็นอจินไตย. มิฉะนั้นแล้ว ความที่พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายจะเป็นอจินไตยก็จะมีไม่ได้ เพราะจะมีความเป็นไปเสมอด้วยญาณของคนจำนวนมาก เพราะฉะนั้น แม้พระญาณนั้นจะมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ก็ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นให้เป็นธรรมที่ทรงกำหนดไว้ดีแล้ว เหมือนมีธรรมอย่างหนึ่งเป็นอารมณ์ นี้แหละคือความเป็นอจินไตยในเรื่องนี้. สิ่งที่ควรรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น พระญาณมีประมาณเท่าใด สิ่งที่ควรรู้ก็มีประมาณเท่านั้น พระญาณมีสิ่งที่ควรรู้เป็นที่สุด สิ่งที่ควรรู้มีพระญาณเป็นที่สุด ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เอง ตามความปรารถนา ทั้งโดยพร้อมเพรียงกัน โดยแยกกัน โดยครั้งเดียว และโดยลำดับ. ขอนอบน้อมแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

ဒွေ ဝိတက္ကာတိ ဒွေ သမ္မာ ဝိတက္ကာ. တတ္ထ ဝိတက္ကေန္တိ ဧတေန, သယံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, ဝိတက္ကနမတ္တမေဝ ဝါတိ ဝိတက္ကော. သွာယံ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနလက္ခဏော, အာဟနနပရိယာဟနနရသော, အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာနော. ဝိသယဘေဒေန ပန တံ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဝိတက္ကာ’’တိ. သမုဒါစရန္တီတိ သမံ သမ္မာ စ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ မရိယာဒါယ စရန္တိ. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော, တေန စ ယောဂေန ‘‘တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဣဒံ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အတ္တနော ဝိသယေ သမံ သမ္မာ စ အညမညံ မရိယာဒံ အနတိက္ကမန္တာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ စရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ.

บทว่า ทฺเว วิตกฺกา ความว่า สัมมาวิตก ๒ อย่าง. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิตกฺโก คือ ธรรมชาติที่บุคคลย่อมตรึกด้วยธรรมชาตินั้น หรือตรึกเอง หรือเป็นเพียงการตรึก. วิตกนั้นมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการกระทบและกระทบซ้ำ มีอาการปรากฏคือการนำจิตไปในอารมณ์. แต่ท่านกล่าวว่า ‘วิตก ๒ อย่าง’ โดยแบ่งวิตกนั้นออกเป็น ๒ อย่างตามความแตกต่างแห่งวิสัย. บทว่า สมุทาจรนฺติ ความว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสม่ำเสมอและโดยชอบ ยิ่งๆ ขึ้นไป ตามขอบเขต. จริงอยู่ อาการศัพท์นี้มีความหมายว่าขอบเขต และด้วยการประกอบนั้น บทว่า ตถาคตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ นี้เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งสามีวิภัตติ. ความหมายที่กล่าวไว้คือ วิตกเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเนืองๆ บ่อยๆ ยิ่งๆ ขึ้นไป ในวิสัยของตน ของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยสม่ำเสมอและโดยชอบ ไม่ล่วงเกินขอบเขตของกันและกัน.

ကော ပန နေသံ ဝိသယော, ကာ ဝါ မရိယာဒါ, ကထဉ္စ တံ အနတိက္ကမိတွာ တေ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ နိစ္စံ ပဝတ္တန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – ခေမဝိတက္ကော, ပဝိဝေကဝိတက္ကောတိ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကာယေဝ. တေသု ခေမဝိတက္ကော တာဝ ဘဂဝတော ဝိသေသေန ကရုဏာသမ္ပယုတ္တော, မေတ္တာမုဒိတာသမ္ပယုတ္တောပိ လဗ္ဘတေဝ, တသ္မာ သော မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ မေတ္တာဒိသမာပတ္တိယာ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန ဖလသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝသေနာပိ လဗ္ဘတေဝ. ဣတိ နေသံ ဝိတက္ကော ဝိသယော, တသ္မာ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာနမ္ပိ ကာလေန ကာလံ သဝိသယသ္မိံယေဝ စရဏတော နတ္ထိ မရိယာဒါ, န သင်္ကရေန ဝုတ္တိ.

ถามว่า ก็อะไรเป็นวิสัยของวิตกเหล่านั้น หรืออะไรเป็นขอบเขต และวิตกเหล่านั้นไม่ล่วงละเมิดขอบเขตนั้น เป็นไปยิ่งๆ ขึ้นไป เนืองๆ บ่อยๆ ตลอดกาล ได้อย่างไร? ตอบว่า วิตก ๒ อย่างนี้คือ เขมวิตก และปวิเวกวิตก. ในวิตกทั้งสองนั้น เขมวิตกของพระผู้มีพระภาค ประกอบด้วยกรุณาเป็นพิเศษ แม้ประกอบด้วยเมตตาและมุทิตาก็ย่อมมีได้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าวิตกนั้นเป็นบุพพภาคและเป็นสัมปยุตตธรรมของมหากรุณาสมาบัติและเมตตาทิสมาบัติ. ส่วนปวิเวกวิตก เป็นบุพพภาคและเป็นสัมปยุตตธรรมของผลสมาบัติ และย่อมมีได้แม้โดยนัยแห่งทิพพวิหารเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ วิตกจึงเป็นวิสัยของวิตกเหล่านั้น เพราะฉะนั้น แม้วิตกเหล่านั้นจะเป็นไปอยู่เนืองๆ ในสันดานเดียวกัน แต่เพราะเป็นไปในวิสัยของตนตามกาลเวลา จึงไม่มีขอบเขต (ที่ต้องกังวล) ไม่มีความเป็นไปที่ปะปนกัน.

တတ္ထ ခေမဝိတက္ကော ဘဂဝတော ကရုဏောက္ကမနာဒိနာ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော, ပဝိဝေကဝိတက္ကော သမာပတ္တီဟိ. တတြာယံ ဝိဘာဝနာ – ‘‘အယံ လောကော သန္တာပဇာတော ဒုက္ခပရေတော’’တိအာဒိနာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကသန္နိဝါသဿ အာဒိတ္တတာဒိအာကာရဒဿနေဟိ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂေ, သမာပတ္တိယမ္ပိ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန ဝတ္တဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇-၁၁၈) –

ในวิตกทั้งสองนั้น เขมวิตกพึงทำให้ปรากฏด้วยการน้อมไปแห่งพระกรุณาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค, ปวิเวกวิตกพึงทำให้ปรากฏด้วยสมาบัติต่างๆ. ในเรื่องนั้น คำอธิบายมีดังนี้ – ในบุพพภาคแห่งมหากรุณาสมาบัติ ด้วยการเห็นอาการที่โลกสันนิวาสนี้ลุกโพลงแล้วด้วยไฟคือราคะเป็นต้น โดยเริ่มว่า ‘โลกนี้เกิดความเร่าร้อน ถูกทุกข์ครอบงำ’ เป็นต้น และแม้ในสมาบัติ ท่านก็กล่าวไว้โดยนัยแห่งปฐมฌาน. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ (ในปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๑๗-๑๑๘) ว่า –

‘‘ဗဟူဟိ [Pg.138] အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ. ဥယျုတ္တော, ပယာတော, ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော, ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ, အတာဏော လောကော အနဘိဿရော, အဿကော လောကော, သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော.

‘เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่โดยอาการหลายอย่าง มหากรุณาย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย, เมื่อทรงเห็นว่าโลกสันนิวาสนี้ลุกโพลงแล้ว มหากรุณาย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย. โลกนี้ขวนขวายอยู่, เดินทางไปอยู่, ดำเนินไปในทางที่ผิด, ถูกนำเข้าไปอยู่, ไม่ยั่งยืน, โลกไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่พึ่ง, โลกไม่มีอะไรเป็นของตน, จำต้องละทิ้งทุกสิ่งไป, โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา.

‘‘အတာယနော လောကသန္နိဝါသော, အလေဏော, အသရဏော, အသရဏီဘူတော, ဥဒ္ဓတော လောကော အဝူပသန္တော, သသလ္လော လောကသန္နိဝါသော ဝိဒ္ဓေါ ပုထုသလ္လေဟိ, အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏော ကိလေသပဉ္ဇရပရိက္ခိတ္တော, အဝိဇ္ဇာဂတော လောကသန္နိဝါသော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ တန္တာကုလကဇာတော ကုလာဂုဏ္ဌိကဇာတော မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတော အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ သံသာရံ နာတိဝတ္တတီတိ ပဿန္တာနံ, အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသံလိတ္တော ကိလေသကလလီဘူတော, ရာဂဒေါသမောဟဇဋာဇဋိတော.

‘โลกสันนิวาสนี้ไม่มีที่คุ้มครอง, ไม่มีที่หลบเร้น, ไม่มีที่พึ่ง, กลายเป็นไม่มีที่พึ่ง, โลกฟุ้งซ่าน ไม่สงบระงับ, โลกสันนิวาสมีลูกศร ถูกลูกศรมากมายเสียบแทง, มีความมืดคืออวิชชาเป็นเครื่องกั้นกาง ถูกกรงคือกิเลสล้อมไว้, โลกสันนิวาสตกอยู่ในอวิชชา เป็นดุจฟองไข่ ถูกหุ้มห่อไว้ เป็นดุจกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นดุจขดด้ายที่พันกันยุ่ง เป็นดุจหญ้ามุงและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้, (เมื่อทรงเห็นอยู่ดังนี้ มหากรุณาย่อมหยั่งลง), โลกสันนิวาสถูกโทษคือพิษแห่งอวิชชาฉาบทา เป็นดุจเปือกตมคือกิเลส รุงรังด้วยความรุงรังคือราคะ โทสะ และโมหะ.

‘‘တဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကော, တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋော, တဏှာသောတေန ဝုယှတိ, တဏှာသံယောဇနေန သံယုတ္တော, တဏှာနုသယေန အနုသဋော, တဏှာသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ, တဏှာပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ.

‘ถูกเครื่องผูกคือตัณหารัดรึงไว้, ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้, ถูกกระแสคือตัณหาพัดพาไป, ประกอบด้วยสังโยชน์คือตัณหา, ถูกอนุสัยคือตัณหานอนเนื่องอยู่, ย่อมเดือดร้อนด้วยความร้อนคือตัณหา, ย่อมเร่าร้อนด้วยความแผดเผาคือตัณหา.

‘‘ဒိဋ္ဌိသံဃာဋပဋိမုက္ကော, ဒိဋ္ဌိဇာလေန ဩတ္ထဋော, ဒိဋ္ဌိသောတေန ဝုယှတိ, ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန သံယုတ္တော, ဒိဋ္ဌာနုသယေန အနုသဋော, ဒိဋ္ဌိသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ, ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ.

‘ถูกเครื่องผูกคือทิฏฐิรัดรึงไว้, ถูกข่ายคือทิฏฐิปกคลุมไว้, ถูกกระแสคือทิฏฐิพัดพาไป, ประกอบด้วยสังโยชน์คือทิฏฐิ, ถูกอนุสัยคือทิฏฐินอนเนื่องอยู่, ย่อมเดือดร้อนด้วยความร้อนคือทิฏฐิ, ย่อมเร่าร้อนด้วยความแผดเผาคือทิฏฐิ.

‘‘ဇာတိယာ အနုဂတော, ဇရာယ အနုသဋော, ဗျာဓိနာ အဘိဘူတော, မရဏေန အဗ္ဘာဟတော, ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတော.

‘ถูกชาติติดตามไป, ถูกชรานอนเนื่องอยู่, ถูกพยาธิครอบงำ, ถูกมรณะประหารแล้ว, ตั้งอยู่ในทุกข์.

‘‘တဏှာယ ဩဍ္ဍိတော, ဇရာပါကာရပရိက္ခိတ္တော, မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တော, မဟာဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, လောကသန္နိဝါသော, ရာဂဗန္ဓနေန, ဒေါသမောဟဗန္ဓနေန, မာနဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ, မဟာသမ္ဗာဓပဋိပန္နော, မဟာပလိဗောဓေန ပလိဗုဒ္ဓေါ, မဟာပပါတေ ပတိတော, မဟာကန္တာရပဋိပန္နော, မဟာသံသာရပဋိပန္နော, မဟာဝိဒုဂ္ဂေ သမ္ပရိဝတ္တတိ, မဟာပလိပေ ပလိပန္နော.

‘ถูกตัณหาดักไว้, ถูกกำแพงคือชราล้อมไว้, ถูกบ่วงคือมัจจุล้อมไว้, ถูกเครื่องผูกอันใหญ่หลวงผูกไว้, โลกสันนิวาสถูกเครื่องผูกคือราคะ, เครื่องผูกคือโทสะและโมหะ, เครื่องผูกคือมานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริตผูกไว้, ดำเนินไปสู่ความคับแคบอย่างใหญ่, มีความกังวลอย่างใหญ่, ตกไปในเหวใหญ่, ดำเนินไปในกันดารใหญ่, ดำเนินไปในสังสารวัฏใหญ, ย่อมหมุนเวียนไปในทางที่ขรุขระอย่างใหญ่, ตกอยู่ในเปือกตมใหญ.

‘‘အဗ္ဘာဟတော [Pg.139] လောကသန္နိဝါသော, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ရာဂဂ္ဂိနာ, ဒေါသဂ္ဂိနာ, မောဟဂ္ဂိနာ ဇာတိယာ…ပေ… ဥပါယာသေဟိ, ဥန္နီတကော လောကသန္နိဝါသော ဟညတိ နိစ္စမတာဏော ပတ္တဒဏ္ဍော တက္ကရော, ဝဇ္ဇဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အာဃာတနပစ္စုပဋ္ဌိတော, အနာထော လောကသန္နိဝါသော ပရမကာရုညတံ ပတ္တော, ဒုက္ခာဘိတုန္နော စိရရတ္တပီဠိတော, နိစ္စဂဓိတော နိစ္စပိပါသိတော.

“ที่อาศัยของโลกถูกประหัตประหารแล้ว ที่อาศัยของโลกถูกไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ไฟคือชาติ...ฯลฯ...อุปายาสเผาแล้ว ที่อาศัยของโลกถูกชักนำไปผิด ถูกเบียดเบียน ไม่มีที่ต้านทานเป็นนิตย์ ถึงแล้วซึ่งอาชญา เป็นผู้กระทำความสะดุ้ง ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือโทษ ปรากฏเฉพาะหน้าดุจแดนประหาร ที่อาศัยของโลกไม่มีที่พึ่ง ถึงความเป็นผู้น่ากรุณายิ่ง ถูกทุกข์ครอบงำ ถูกเบียดเบียนตลอดกาลนาน มีความอยากเป็นนิตย์ มีความกระหายเป็นนิตย์

‘‘အန္ဓော, အစက္ခုကော, ဟတနေတ္တော, အပရိဏာယကော, ဝိပထပက္ခန္ဒော, အဉ္ဇသာပရဒ္ဓေါ, မဟောဃပက္ခန္ဒော.

“เป็นผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ มีดวงตาถูกทำลายแล้ว ไม่มีผู้นำ แล่นไปในทางผิด พลาดจากทางตรง แล่นไปในโอฆะใหญ่

‘‘ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော, တီဟိ ဒုစ္စရိတေဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နော, စတူဟိ ယောဂေဟိ ယောဇိတော, စတူဟိ ဂန္ထေဟိ ဂန္ထိတော, စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ဥပါဒီယတိ, ပဉ္စဂတိသမာရုဠှော, ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ရဇ္ဇတိ, ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ ဩတ္ထဋော, ဆဟိ ဝိဝါဒမူလေဟိ ဝိဝဒတိ, ဆဟိ တဏှာကာယေဟိ ရဇ္ဇတိ, ဆဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော, သတ္တဟိ အနုသယေဟိ အနုသဋော, သတ္တဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော, သတ္တဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော, အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ သမ္ပရိဝတ္တတိ, အဋ္ဌဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော, အဋ္ဌဟိ ပုရိသဒေါသေဟိ ဒုဿတိ, နဝဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော, နဝဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော, နဝဟိ တဏှာမူလကေဟိ ဓမ္မေဟိ ရဇ္ဇတိ, ဒသဟိ ကိလေသဝတ္ထူဟိ ကိလိဿတိ, ဒသဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော, ဒသဟိ အကုသလကမ္မပထေဟိ သမန္နာဂတော, ဒသဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော, ဒသဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော, ဒသဝတ္ထုကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, ဒသဝတ္ထုကာယ အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, အဋ္ဌသတတဏှာပပဉ္စေဟိ ပပဉ္စိတော, ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော လောကသန္နိဝါသောတိ သမ္ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ.

“ถูกทิฏฐิ ๒ อย่างรัดรึง ปฏิบัติผิดด้วยทุจริต ๓ ประกอบด้วยโยคะ ๔ ถูกคันถะ ๔ ร้อยรัด ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ ขึ้นสู่คติ ๕ กำหนัดด้วยกามคุณ ๕ ถูกนิวรณ์ ๕ ครอบงำ วิวาทด้วยวิวาทมูล ๖ กำหนัดด้วยตัณหากาย ๖ ถูกทิฏฐิ ๖ อย่างรัดรึง ถูกอนุสัย ๗ ตามนอน ประกอบด้วยสังโยชน์ ๗ ทะนงด้วยมานะ ๗ หมุนไปตามโลกธรรม ๘ ถูกมิจฉัตตะ ๘ กำหนดไว้ ประทุษร้ายด้วยบุรุษโทษ ๘ ถูกอาฆาตวัตถุ ๙ ทำให้ผูกอาฆาต ทะนงด้วยมานะ ๙ กำหนัดด้วยธรรมมีตัณหาเป็นมูล ๙ เศร้าหมองด้วยกิเลสวัตถุ ๑๐ ถูกอาฆาตวัตถุ ๑๐ ทำให้ผูกอาฆาต ประกอบด้วยอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประกอบด้วยสังโยชน์ ๑๐ ถูกมิจฉัตตะ ๑๐ กำหนดไว้ ประกอบด้วยทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประกอบด้วยอันตัคคาหิกทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ถูกตัณหาปปัญจธรรม ๑๐๘ ทำให้เนิ่นช้า ถูกทิฏฐิ ๖๒ รัดรึง เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ว่า ที่อาศัยของโลกเป็นเช่นนี้ มหากรุณาในสัตว์ทั้งหลายย่อมหยั่งลง

‘‘အဟဉ္စမှိ တိဏ္ဏော, လောကော စ အတိဏ္ဏော. အဟဉ္စမှိ မုတ္တော, လောကော စ အမုတ္တော. အဟဉ္စမှိ ဒန္တော, လောကော စ [Pg.140] အဒန္တော. အဟဉ္စမှိ သန္တော, လောကော စ အသန္တော. အဟဉ္စမှိ အဿတ္ထော, လောကော စ အနဿတ္ထော. အဟဉ္စမှိ ပရိနိဗ္ဗုတော, လောကော စ အပရိနိဗ္ဗုတော. ပဟောမိ ခွာဟံ တိဏ္ဏော တာရေတုံ, မုတ္တော မောစေတုံ, ဒန္တော ဒမေတုံ, သန္တော သမေတုံ, အဿတ္ထော အဿာသေတုံ, ပရိနိဗ္ဗုတော ပရေ စ ပရိနိဗ္ဗာပေတုန္တိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇-၁၁၈).

“เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ว่า ‘เราข้ามแล้ว แต่โลกยังไม่ข้าม เราหลุดพ้นแล้ว แต่โลกยังไม่หลุดพ้น เราฝึกตนแล้ว แต่โลกยังไม่ได้ฝึกตน เราสงบแล้ว แต่โลกยังไม่สงบ เราเบาใจแล้ว แต่โลกยังไม่เบาใจ เราปรินิพพานแล้ว แต่โลกยังไม่ปรินิพพาน เราผู้ข้ามแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นข้ามได้ ผู้หลุดพ้นแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นหลุดพ้นได้ ผู้ฝึกตนแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นฝึกตนได้ ผู้สงบแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นสงบได้ ผู้เบาใจแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นเบาใจได้ ผู้ปรินิพพานแล้ว สามารถเพื่อจะให้ผู้อื่นปรินิพพานได้’ ดังนี้ มหากรุณาในสัตว์ทั้งหลายย่อมหยั่งลง”

ဣမိနာဝ နယေန ဘဂဝတော သတ္တေသု မေတ္တာဩက္ကမနဉ္စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. ကရုဏာဝိသယဿ ဟိ ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သုခံ သတ္တေသု ဥပသံဟရန္တီ မေတ္တာပိ ပဝတ္တတီတိ ဣဓ အဗျာပါဒအဝိဟိံသာဝိတက္ကာ ခေမဝိတက္ကော. ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန နေက္ခမ္မဝိတက္ကောယေဝ, တဿ ဒိဗ္ဗဝိဟာရအရိယဝိဟာရေသု ပုဗ္ဗဘာဂဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ဝသေန ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယေ တေ ဘဂဝတော ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကဝသေန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ သမာပတ္တိဝိဟာရာ, ယေသံ ပုရေစရဏဘာဝေန ပဝတ္တံ သမာဓိစရိယာနုဂတံ ဉာဏစရိယာနုဂတံ ဉာဏံ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ, တေသံ ဝသေန ဘဂဝတော ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ဗဟုလံ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသစ္စကသုတ္တေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ဘဂဝတာ –

พึงแสดงการหยั่งลงแห่งเมตตาของพระผู้มีพระภาคในสัตว์ทั้งหลายโดยนัยนี้นั่นเทียว เพราะว่า แม้เมตตาซึ่งน้อมนำสุข อันเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ซึ่งเป็นวิสัยของกรุณา เข้าไปในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นไป ในที่นี้ อัพยาปาทวิตกและอวิหิงสาวิตก (ชื่อว่า) เขมวิตก ส่วนปวิเวกวิตก ก็คือเนกขัมมวิตกนั่นเอง พึงทราบความเป็นไปแห่งวิตกนั้น โดยอำนาจแห่งการพิจารณาปฐมฌานอันเป็นบุพภาคแห่งทิพพวิหารและอริยวิหาร ในข้อนั้น สมาปัตติวิหารทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค ซึ่งมีจำนวนสองล้านสี่แสนโกฏิ โดยความเป็นวัตรปฏิบัติประจำวันเหล่านั้นใด ญาณอันเป็นไปตามสมาธิจริยาและญาณจริยา ซึ่งเป็นไปโดยความเป็นธรรมนำหน้าแห่งสมาปัตติวิหารเหล่านั้น เรียกว่า มหาวชิรญาณที่เที่ยวไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ พึงทราบความเป็นไปโดยมากแห่งปวิเวกวิตกของพระผู้มีพระภาค โดยอำนาจแห่งสมาปัตติวิหารเหล่านั้น และเนื้อความนี้ พึงทราบได้แม้ด้วยมหาสัจจกสูตร จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสูตรนั้นว่า

‘‘သော ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ, သန္နိသာဒေမိ, ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นแล ย่อมตั้งจิตไว้ภายในนั่นเอง ย่อมให้จิตสงบระงับในสมาธินิมิตอันมีในก่อนนั้นนั่นเทียว ซึ่งเราย่อมอยู่เป็นนิจกาลโดยแท้”

ဣဒဉှိ ဘဂဝါ ‘‘သမဏော ဂေါတမော အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ တနုကာ, မဓုရံ ဝစနံ, တေန ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ, စိတ္တေ ပနဿ ဧကဂ္ဂတာ နတ္ထိ, ယော ဧဝံ သညတ္တိဗဟုလော စရတီ’’တိ သစ္စကေန နိဂဏ္ဌပုတ္တေန ဝိတက္ကိတေ အဝဿံ သဟောဎံ စောရံ ဂဏှန္တော ဝိယ ‘‘န အဂ္ဂိဝေဿန တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော သညတ္တိဗဟုလော ဝိစရတိ, စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧကတ္တံ ဧကဝိဟာရိသုညတာဖလသမာပတ္တိဖလံ အနုယုတ္တော’’တိ ဒဿေတုံ အာဟရိ.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงนำพระดำรัสนี้มา เพื่อทรงแสดงว่า ‘ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ตถาคตมิได้เที่ยวเป็นผู้มากด้วยการพูดชักจูงทำบริษัทให้ยินดี ย่อมแสดงธรรมแก่บริษัทแม้มีจักรวาลเป็นที่สุด ไม่ซบเซา ไม่ติดข้อง ประกอบเนืองๆ ซึ่งความเป็นหนึ่ง คือผลแห่งสุญญตผลสมาบัติอันเป็นเอกวิหาร’ ราวกับทรงจับโจรพร้อมด้วยของกลางให้ได้มั่นคง เมื่อสัจจกนิครนถบุตรวิตกว่า ‘พระสมณโคดมมีรูปงาม น่าเลื่อมใส มีแถวฟันอันงาม มีลิ้นบาง มีวาจาไพเราะ เราเข้าใจว่า ท่านย่อมเที่ยวทำบริษัทให้ยินดีด้วยเหตุนั้น แต่ความเป็นหนึ่งแห่งจิตของท่านไม่มี ผู้ใดเที่ยวเป็นผู้มากด้วยการพูดชักจูงอย่างนี้’

ဘဂဝါ [Pg.141] ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ, ဓမ္မံ ဝါ ပစ္စဝေက္ခတိ, တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗဘာဂေန ကာလံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပဇ္ဇတိ, သာဓုကာရသဒ္ဒနိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ပရိယောသာနေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော, အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တသမာပတ္တီနံ သပုဗ္ဗဘာဂါနံ ဝသေန ဘဂဝတော ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ စ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

จริงอยู่ ในขณะใดที่บริษัทให้สาธุการ หรือทรงพิจารณาธรรม ในขณะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดกาลด้วยบุพภาคแล้ว ย่อมเข้าผลสมาบัติในวาระแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออก เมื่อเสียงสาธุการยังไม่ขาดสายทีเดียว และในที่สุดแห่งการพิจารณาธรรม ก็เสด็จออกจากสมาบัติแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเริ่มตั้งแต่ที่ประทับยืนอยู่ จริงอยู่ ภวังคปริวาสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายรวดเร็ว ย่อมเข้าสมาบัติทั้งหลายในวาระแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออก พึงทราบความเป็นไปโดยมากแห่งเขมวิตกและปวิเวกวิตกของพระผู้มีพระภาค โดยอำนาจแห่งสมาบัติทั้งหลายพร้อมด้วยบุพภาคที่กล่าวแล้วอย่างนี้

တတ္ထ ယဿ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပ္ပဟာနဿ အဗျာပါဒဝိတက္ကဿ အဝိဟိံသာဝိတက္ကဿ စ အာနုဘာဝေန ကုတောစိပိ ဘယာဘာဝတော တံသမင်္ဂီ ခေမပ္ပတ္တော စ ဝိဟရတိ, တတော စ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗဒါပိ ခေမမေဝ ဟောတိ အဘယမေဝ. တသ္မာ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယေသံ ခေမင်္ကရောတိ ခေမဝိတက္ကော. ယဿ ပန ကာမဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပဟာနဿ နေက္ခမ္မဝိတက္ကဿ အာနုဘာဝေန ကာယဝိဝေကော, စိတ္တဝိဝေကော, ဥပဓိဝိဝေကောတိ တိဝိဓော; တဒင်္ဂဝိဝေကော, ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော, သမုစ္ဆေဒဝိဝေကော, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကော, နိဿရဏဝိဝေကောတိ ပဉ္စဝိဓော စ ဝိဝေကော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သော ယထာရဟံ အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ပဝိဝေကသဟဂတော ဝိတက္ကောတိ ပဝိဝေကဝိတက္ကော. ဧတေ စ ဒွေ ဝိတက္ကာ ဧဝံ ဝိဘတ္တဝိသယာပိ သမာနာ အာဒိကမ္မိကာနံ အညမညူပကာရာယ သမ္ဘဝန္တိ. ယထာ ဟိ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကော အနုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဟောတိ, ဧဝံ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿပိ ခေမဝိတက္ကော. န ဟိ ဝူပကဋ္ဌကာယစိတ္တာနမန္တရေန မေတ္တာဝိဟာရာဒယော သမ္ဘဝန္တိ ဗျာပါဒါဒိပ္ပဟာနေန စ ဝိနာ စိတ္တဝိဝေကာဒီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ အညမညဿ ဗဟူပကာရာ ဧတေ ဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗသော ပဟီနသံကိလေသဿ လောကဟိတတ္ထာယ ဧဝံ ခေမဝိတက္ကော စ ပဝိဝေကဝိတက္ကော စ အဿာသဝါရမတ္တေပိ ဟိတသုခမာဝဟန္တိယေဝါတိ. ခေမော စ ဝိတက္ကော ပဝိဝေကော စ ဝိတက္ကောတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

บรรดาวิตกเหล่านั้น บุคคลผู้ประกอบด้วยวิตกนั้น ชื่อว่าถึงความเกษมอยู่ เพราะไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ด้วยอานุภาพแห่งอัพยาปาทวิตกและอวิหิงสาวิตก ซึ่งเป็นการละสังกิเลสมีพยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตกเป็นต้น และเพราะเหตุนั้น ความเกษมและความไม่มีภัยย่อมมีแก่สรรพสัตว์ทั้งปวงในกาลทุกเมื่อ. เพราะฉะนั้น วิตกแม้ทั้งสองประเภทจึงชื่อว่า เขมวิตก เพราะกระทำความเกษมแก่ทั้งสองฝ่าย. ส่วนวิเวก ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก และวิเวก ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก นิสสรณวิเวก ย่อมถึงความบริบูรณ์แก่บุคคลใด ด้วยอานุภาพแห่งเนกขัมมวิตก ซึ่งเป็นการละสังกิเลสมีกามวิตกเป็นต้น, วิตกนั้นชื่อว่า ปวิเวกวิตก เพราะเป็นวิตกที่สหรคตด้วยความสงัดจากอารมณ์และจากธรรมที่สัมปยุตกันตามสมควร. วิตกทั้งสองนี้ แม้มีวิสัยต่างกันอย่างนี้ ก็ย่อมเกิดขึ้นเพื่ออุปการะแก่กันและกันของอาทิกัมมิกบุคคล. จริงอยู่ ปวิเวกวิตกย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งเขมวิตกที่ยังไม่เกิด เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์แห่งเขมวิตกที่เกิดขึ้นแล้วฉันใด, เขมวิตกก็ย่อมเป็นไปเพื่อ (ความเกิดขึ้นเป็นต้น) แห่งปวิเวกวิตกฉันนั้น. เพราะว่า เมตตาวิหารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นไม่ได้ หากเว้นจากผู้มีกายและจิตสงัดแล้ว และเพราะว่า จิตตวิเวกเป็นต้นก็ย่อมเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากปราศจากการละพยาบาทเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมเหล่านี้พึงเห็นว่ามีอุปการะมากแก่กันและกัน. ส่วนเขมวิตกและปวิเวกวิตกของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงละสังกิเลสได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์สุขแม้เพียงชั่วขณะหายใจเข้าออก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเท่านั้น. พึงสัมพันธ์บทว่า เขโม จ วิตกฺโก ปวิเวโก จ วิตกฺโก ดังนี้.

ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ ဒွေ ဝိတက္ကေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘အဗျာပဇ္ဈာရာမော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဗျာပဇ္ဈနံ ကဿစိ အဒုက္ခနံ အဗျာပဇ္ဈော, သော အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော [Pg.142] ဧတဿာတိ အဗျာပဇ္ဈာရာမော. အဗျာပဇ္ဈေ ရတော သေဝနဝသေန နိရတောတိ အဗျာပဇ္ဈရတော. ဧသေဝါတိ ဧသော ဧဝ. ဣရိယာယာတိ ကိရိယာယ, ကာယဝစီပယောဂေနာတိ အတ္ထော. န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမီတိ ဟီနာဒီသု ကဉ္စိပိ သတ္တံ တဏှာတသာဒိယောဂတော တသံ ဝါ တဒဘာဝတော ပဟီနသဗ္ဗကိလေသဝိပ္ဖန္ဒိတတ္တာ ထာဝရံ ဝါ န ဗာဓေမိ န ဒုက္ခာပေမိ. ကရုဏဇ္ဈာသယော ဘဂဝါ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဗဟုလော အတ္တနော ပရမရုစိတကရုဏဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝမာဟ. တေန အဝိဟိံသာဝိတက္ကံ အဗျာပါဒဝိတက္ကဉ္စ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဣမာယ ဣရိယာယ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဧဝံ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ဧဝံ သမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ ဝိဟရန္တော ဧဝံ ပုညတ္ထိကေဟိ ကတာနိ သက္ကာရဂရုကာရမာနနဝန္ဒနပူဇနာနိ အဓိဝါသေန္တော သတ္တေသု န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမိ, အပိစ ခေါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထပ္ပဘေဒံ ဟိတသုခမေဝ နေသံ ပရိဗြူဟေမီ’တိ.

เพื่อจะทรงจำแนกวิตก ๒ อย่างที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้อย่างนี้ จึงตรัสคำว่า อพฺยาปชฺฌาราโม เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น การไม่เบียดเบียนใครๆ ชื่อว่า อัพยาปัชฌะ, อัพยาปัชฌะนั้นเป็นอาราม (ที่น่าเพลิดเพลิน) ของท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัพยาปัชฌาราโม. ผู้ยินดีในอัพยาปัชฌะ คือ ผู้หมั่นประกอบโดยการเสพ ชื่อว่า อัพยาปัชฌรโต. บทว่า เอเสวาติ คือ เอโส เอว. บทว่า อิริยายาติ คือ โดยกิริยา ความว่า โดยการประกอบทางกายและวาจา. บทว่า น กญฺจิ พฺยาพาเธมิ ความว่า เราไม่เบียดเบียน ไม่ทำใหเดือดร้อน ซึ่งสัตว์ไรๆ แม้ตนหนึ่ง ในจำพวกสัตว์ที่ทรามเป็นต้น ซึ่งเป็นสัตว์สะดุ้งเพราะประกอบด้วยตัณหาเป็นเครื่องทำให้สะดุ้ง หรือเป็นสัตว์มั่นคงเพราะไม่มีตัณหานั้น เพราะความกระเพื่อมแห่งกิเลสทั้งปวงอันเราละได้แล้ว. พระผู้มีพระภาคผู้มีอัธยาศัยในกรุณา ผู้มากด้วยมหากรุณาสมาบัติ ตรัสอย่างนี้สมควรแก่อัธยาศัยในกรุณาที่พระองค์ทรงพอพระทัยอย่างยิ่ง. ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงแสดงอวิหิงสาวิตกและอัพยาปาทวิตก. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้ว่า ‘เราผู้ปฏิบัติชอบอย่างนี้ ด้วยอิริยาบถนี้ ด้วยปฏิปทานี้ อยู่ด้วยสมาบัติวิหารอย่างนี้ อธิษฐานรับสักการะ เคารพ นับถือ ไหว้ บูชา ที่ผู้ต้องการบุญกระทำแล้ว ไม่เบียดเบียนสัตว์ไรๆ ในหมู่สัตว์, ยิ่งไปกว่านั้น เราย่อมเพิ่มพูนประโยชน์สุขแก่สัตว์เหล่านั้น อันมีประเภทคือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง’.

ယံ အကုသလံ, တံ ပဟီနန္တိ ယံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿဘေဒံ အညဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တံ အနန္တပ္ပဘေဒံ အကုသလံ, တံ သဗ္ဗံ ဗောဓိမူလေယေဝ မယှံ ပဟီနံ သမူဟတန္တိ. ဣမိနာ ပဝိဝေကေသု မုဒ္ဓဘူတေန သဒ္ဓိံ နိဿရဏဝိဝေကေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကေ ဒဿေတိ. ကေစိ ပနေတ္ထ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကေပိ ဥဒ္ဓရန္တိ. အာဂမနီယပဋိပဒါယ ဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတာ အတ္တနော ကိလေသက္ခယော ဣဓ ဝုတ္တောတိ.

บทว่า ยํ อกุสลํ, ตํ ปหีนํ ความว่า อกุศลใด อันมีประเภท ๑,๕๐๐ และอกุศลอื่นที่สัมปยุตด้วยอกุศลนั้น อันมีประเภทนับไม่ถ้วน, อกุศลทั้งหมดนั้น เราละได้แล้ว ถอนขึ้นได้แล้ว ที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงสมุจเฉทวิเวกและปฏิปัสสัทธิวิเวก พร้อมด้วยนิสสรณวิเวกซึ่งเป็นยอดแห่งวิเวกทั้งหลาย. อาจารย์บางพวกในอรรถกถานี้ ยกเอาตทังควิเวกและวิกขัมภนวิเวกขึ้นแสดงด้วย. เพราะว่า ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความสิ้นไปแห่งกิเลสของพระองค์ พร้อมด้วยปฏิปทาอันเป็นทางมา (แห่งมรรค) ดังนี้.

ဣတိ ဘဂဝါ အပရိမိတကပ္ပပရိစိတ္တံ အတ္တနော ပဝိဝေကဇ္ဈာသယံ သဒ္ဓိံ နိဿရဏဇ္ဈာသယေန ဣဒါနိ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဌိတော တမဇ္ဈာသယံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တနော ကိလေသပ္ပဟာနပစ္စဝေက္ခဏမုခေန ဝိဘာဝေတိ. ယဒတ္ထံ ပနေတ္ထ သတ္ထာ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကေ ဥဒ္ဓရိ, ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါ ဟိ ဣမဿ ဝိတက္ကဒွယဿ အတ္တနော ဗဟုလသမုဒါစာရဒဿနမုခေနေဝ တတ္ထ ဘိက္ခူ နိဝေသေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงยังอัธยาศัยในวิเวกพร้อมด้วยอัธยาศัยในนิสสรณะของพระองค์ อันทรงสั่งสมมาตลอดกัปป์นับไม่ถ้วน ให้ถึงที่สุดแล้วในบัดนี้ ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วทรงประกาศอัธยาศัยนั้นโดยนัยแห่งการพิจารณาถึงการละกิเลสของพระองค์. พระศาสดาทรงยกวิตก ๒ อย่างนี้ขึ้นแสดงในพระสูตรนี้เพื่อประโยชน์ใด, บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์นั้น จึงตรัสคำว่า ตสฺมาติห, ภิกฺขเว เป็นต้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อจะทรงให้ภิกษุทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในวิตกทั้งสองนั้น โดยนัยแห่งการแสดงความประพฤติเป็นส่วนมากของพระองค์นั่นเอง.

တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ အဗျာပဇ္ဈပဝိဝေကာဘိရတဿ မေ ခေမပဝိဝေကဝိတက္ကာယေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ. တိဟာတိ နိပါတမတ္တံ. အဗျာပဇ္ဈာရာမာ [Pg.143] ဝိဟရထာတိ သဗ္ဗသတ္တေသု မေတ္တာဝိဟာရေန ကရုဏာဝိဟာရေ န စ အဘိရမန္တာ ဝိဟရထ. တေန ဗျာပါဒဿ တဒေကဋ္ဌကိလေသာနဉ္စ ဒူရီကရဏမာဟ. တေသံ ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ. ပဝိဝေကာရာမာ ဝိဟရထာတိ ကာယာဒိဝိဝေကဉ္စေဝ တဒင်္ဂါဒိဝိဝေကဉ္စာတိ သဗ္ဗဝိဝေကေ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိဟရထ. ဣမာယ မယန္တိအာဒိ ယထာ နေသံ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ, ဧဝံ ကိံ အကုသလန္တိအာဒိ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ. တတ္ထ ယထာ အနဝဇ္ဇဓမ္မေ ပရိပူရေတုကာမေန ကိံကုသလဂဝေသိနာ ဟုတွာ ကုသလဓမ္မပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာဝ, သာဝဇ္ဇဓမ္မေ ပဇဟိတုကာမေနာပိ အကုသလပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ကိံ အကုသလ’’န္တိအာဒိ. အဘိညာပုဗ္ဗိကာ ဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာ. တတ္ထ ကိံ အကုသလန္တိ အကုသလံ နာမ ကိံ, သဘာဝတော ကိမဿ လက္ခဏံ, ကာနိ ဝါ ရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီတိ အကုသလဿ သဘာဝကိစ္စာဒိတော ပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိံ ဒဿေတိ. အာဒိကမ္မိကဝသေန စေသ ဝိတက္ကော အာဂတော, ကိံ အပ္ပဟီနံ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဣဒံ ပဒဒွယံ သေက္ခဝသေန. တသ္မာ ကိံ အပ္ပဟီနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီသု အကုသလေသု ကိံ အကုသလံ အမှာကံ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နံ? ကိံ ပဇဟာမာတိ ကိံ အကုသလံ သမုဂ္ဃာတေမ? အထ ဝါ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဝီတိက္ကမပရိယုဋ္ဌာနာနုသယေသု ကိံ ဝိဘာဂံ အကုသလံ ဣဒါနိ မယံ ပဇဟာမာတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ကိံ အပ္ပဟီန’’န္တိ ပဌန္တိ. တေသံ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနာဒိဝသေန အနေကဘေဒေသု အကုသလေသု ကိံ ကတမံ အကုသလံ, ကေန ကတမေန ပကာရေန, ကတမေန ဝါ မဂ္ဂေန အမှာကံ အပ္ပဟီနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะว่า เมื่อเราผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียนและในวิเวก เขมวิตกและปวิเวกวิตกเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ฉะนั้น. บทว่า ติ ห เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อพฺยาปชฺฌารามา วิหรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในเมตตาวิหารและกรุณาวิหารในสัตว์ทั้งปวงอยู่เถิด. ด้วยบทนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงการทำให้พยาบาทและกิเลสที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับพยาบาทนั้นห่างไกล. ในบทว่า เตสํ โว นี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ปวิเวการามา วิหรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำวิเวกทั้งหมด คือ กายวิเวกเป็นต้น และตทังควิเวกเป็นต้น ให้เป็นที่น่ารื่นรมย์อยู่เถิด. บทว่า อิมาย มยํ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่เป็นไปแห่งเขมวิตกของภิกษุเหล่านั้นฉันใด บทว่า กึ อกุสลํ เป็นต้น ก็เป็นการแสดงอาการที่เป็นไปแห่งปวิเวกวิตกฉันนั้น. ในบทเหล่านั้น ผู้ที่ประสงค์จะบำเพ็ญธรรมที่ไม่มีโทษให้บริบูรณ์ เป็นผู้แสวงหาสิ่งที่เป็นกุศลแล้ว พึงทำการแสวงหากุศลธรรมฉันใด แม้ผู้ที่ประสงค์จะละธรรมที่มีโทษ ก็พึงทำการแสวงหาอกุศลฉันนั้น จึงตรัสว่า "กึ อกุสลํ" เป็นต้น. จริงอยู่ ปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา มีอภิญญาเป็นเบื้องหน้า. ในบทเหล่านั้น บทว่า กึ อกุสลํ ความว่า อกุศลชื่อว่าอะไร โดยสภาวะมีลักษณะอะไร หรือมีรส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐานอะไรบ้าง ดังนี้ เป็นการแสดงวิธีพิจารณาอกุศลโดยสภาวะและกิจเป็นต้น. และวิตกนี้มาโดยนัยของอาทิกัมมิกบุคคล ส่วนสองบทว่า กึ อปฺปหีนํ กึ ปชหาม (อะไรที่ยังละไม่ได้ เราจะละอะไร) มาโดยนัยของพระเสขะ. เพราะฉะนั้น บทว่า กึ อปฺปหีนํ ความว่า ในบรรดาอกุศลธรรมทั้งหลาย มีกามราคสังโยชน์เป็นต้น อกุศลอะไรที่พวกเรายังตัดไม่ได้ด้วยมรรค? บทว่า กึ ปชหาม ความว่า เราจะถอนรากอกุศลอะไร? อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กึ ปชหาม มีความว่า บัดนี้ พวกเราจะละอกุศลส่วนไหน ในบรรดาวีติกกมะ ปริยุฏฐานะ และอนุสัย? แต่บางอาจารย์อ่านว่า "กึ อปฺปหีนํ". สำหรับท่านเหล่านั้น มีความว่า ในบรรดาอกุศลธรรมทั้งหลายที่มีหลายประเภทโดยนัยทิฏฐิสังโยชน์เป็นต้น อกุศลธรรมอย่างไหน โดยประการใด หรือโดยมรรคใด ที่พวกเรายังละไม่ได้. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว.

ဂါထာသု ဗုဒ္ဓန္တိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဝိပရီတံ သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓတ္တာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓံ သစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า พุทฺธํ ได้แก่ พระพุทธเจ้า เพราะทรงรู้แจ้งแทงตลอดอริยสัจ ๔ ประการโดยไม่วิปริตด้วยพระสยัมภูญาณ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรรู้อื่นนอกไปจากสัจจะ. จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘အဘိညေယျံ အဘိညာတံ, ဘာဝေတဗ္ဗဉ္စ ဘာဝိတံ;

ပဟာတဗ္ဗံ ပဟီနံ မေ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါသ္မိ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ. (သု. နိ. ၅၆၃;

မ. နိ. ၂.၃၉၉);

“สิ่งที่ควรรู้ยิ่ง เราก็ได้รู้ยิ่งแล้ว สิ่งที่ควรเจริญ เราก็ได้เจริญแล้ว สิ่งที่ควรละ เราก็ได้ละแล้ว ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ”

ဌပေတွာ မဟာဗောဓိသတ္တံ အညေဟိ သဟိတုံ ဝဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ အသယှဿ သကလဿ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ မဟာကရုဏာဓိကာရဿ စ သဟနတော ဝဟနတော, တထာ အညေဟိ သဟိတုံ အဘိဘဝိတုံ ဒုက္ကရတ္တာ အသယှာနံ [Pg.144] ပဉ္စန္နံ မာရာနံ သဟနတော အဘိဘဝနတော, အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဝိဘာဂါဝဗောဓေန ယထာရဟံ ဝေနေယျာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ အနုသာသနသင်္ခါတဿ အညေဟိ အသယှဿ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ သဟနတော ဝဟနတော, တတ္ထ ဝါ သာဓုကာရိဘာဝတော အသယှသာဟိနံ. သမုဒါစရန္တိ နန္တိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ, နံ တထာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော.

(ทรงเป็น) อสยหสาหี เพราะทรงอดทน ทรงแบกรับโพธิสมภารทั้งสิ้นและมหากรุณาธิการอันใครอื่นนอกจากพระมหาโพธิสัตว์ไม่สามารถจะอดทนและแบกรับได้, และเพราะทรงอดทน ทรงครอบงำมารทั้ง ๕ ซึ่งใครอื่นอดทนและครอบงำได้ยาก, และเพราะทรงอดทน ทรงแบกรับพุทธกิจ กล่าวคือ การสั่งสอนเวไนยสัตว์ตามสมควรแก่อัธยาศัย อนุสัย จริยา และอธิมุตติเป็นต้น ด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง ซึ่งใครอื่นไม่สามารถทำได้ หรือเพราะทรงเป็นผู้กระทำดีในกิจนั้นๆ. ในบทว่า สมุദാจรนฺติ นํ ติ นี้ บทว่า นํ ติ เป็นเพียงนิบาต หรือมีความหมายว่า นํ ตถาคตํ (แด่พระตถาคตพระองค์นั้น).

သကပရသန္တာနေသု တမသင်္ခါတံ မောဟန္ဓကာရံ နုဒိ ခိပီတိ တမောနုဒေါ. ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ပါရဂတော. အထ ဝါ ‘‘မုတ္တော မောစေယျ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တိတဿ မဟာဘိနီဟာရဿ သကလဿ ဝါ သံသာရဒုက္ခဿ သဗ္ဗညုဂုဏာနံ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ပါရဂတော, တံ တမောနုဒံ ပါရဂတံ. တတော ဧဝ ပတ္တိပတ္တံ ဗုဒ္ဓံ, သီလာဒိံ ဒသဗလဉာဏာဒိဉ္စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝသိမန္တိ ဈာနာဒီသု အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓေါ ပရမော အာဝဇ္ဇနာဒိဝသိဘာဝေါ, အရိယိဒ္ဓိသင်္ခါတော အနညသာဓာရဏော စိတ္တဝသိဘာဝေါ စ အဿ အတ္ထီတိ ဝသိမာ, တံ ဝသိမံ, ဝသိနန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗေသံ ကာမာသဝါဒီနံ အဘာဝေန အနာသဝံ. ကာယဝိသမာဒိကဿ ဝိသမဿ ဝန္တတ္တာ ဝါ ဝိသသင်္ခါတံ သဗ္ဗံ ကိလေသမလံ တရိတွာ ဝါ ဝိသံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခံ သယံ တရိတွာ တာရဏတော ဝိသန္တရော တံ ဝိသန္တရံ. တဏှက္ခယေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ ဝိမုတ္တံ, ဥဘယမှိ ဂမနတော မောနသင်္ခါတေန ဉာဏေန ကာယမောနေယျာဒီဟိ ဝါ သာတိသယံ သမန္နာဂတတ္တာ မုနိံ. မုနီတိ ဟိ အဂါရိယမုနိ, အနဂါရိယမုနိ, သေက္ခမုနိ, အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကမုနိ, မုနိမုနီတိ အနေကဝိဓာ မုနယော. တတ္ထ ဂိဟီ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော အဂါရိယမုနိ, တထာရူပေါ ပဗ္ဗဇိတော အနဂါရိယမုနိ, သတ္တ သေက္ခာ သေက္ခမုနိ, ခီဏာသဝေါ အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကမုနိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မုနိမုနီတိ. အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတော. အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော အန္တိမံ, ပစ္ဆိမံ ဒေဟံ ကာယံ ဓာရေတီတိ အန္တိမဒေဟဓာရီ, တံ အန္တိမဒေဟဓာရိံ. ကိလေသမာရာဒီနံ သမ္မဒေဝ ပရိစ္စတ္တတ္တာ မာရဉ္ဇဟံ. တတော ဧဝ ဇရာဟေတုသမုစ္ဆေဒတော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဝသေန ပါကဋဇရာဒိသဗ္ဗဇရာယ ပါရဂုံ. ဇရာသီသေန စေတ္ထ ဇာတိမရဏသောကာဒီနံ ပါရဂမနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တံ ဧဝံဘူတံ တထာဂတံ ဒုဝေ ဝိတက္ကာ သမုဒါစရန္တီတိ ဗြူမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

(ทรงเป็น) ตโมทนุทะ เพราะทรงขจัด คือ ขับไล่ความมืดคือโมหะในสันดานของตนและของผู้อื่น. (ทรงเป็น) ปารคตะ เพราะเสด็จถึงฝั่งคือนิพพาน. อีกอย่างหนึ่ง (ทรงเป็น) ปารคตะ เพราะเสด็จถึงที่สุด คือ ปลายสุดแห่งมหาปณิธานที่ทรงตั้งไว้โดยนัยว่า "เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้นด้วย" เป็นต้น หรือแห่งทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้น หรือแห่งพระสัพพัญญูคุณทั้งหลาย. (ทรงเป็น) พุทฺธํ ปตฺติปตฺตํ คือ ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้บรรลุถึงสิ่งที่ควรบรรลุ มีความว่า ทรงบรรลุธรรมทั้งปวงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายพึงบรรลุ มีศีลเป็นต้น และทศพลญาณเป็นต้น. (ทรงเป็น) วสิมา เพราะพระองค์ทรงมีวสีภาพอย่างยิ่งอันเนื่องด้วยความปรารถนาในฌานเป็นต้น และทรงมีจิตตวสีภาพอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นที่เรียกว่าอริยฤทธิ์, บทว่า วสิมํ มีความหมายว่า วสินํ (ผู้มีวสี). (ทรงเป็น) อนาสวะ เพราะไม่มีอาสวะทั้งปวง มีกามาสวะเป็นต้น. (ทรงเป็น) วิสนฺตร เพราะทรงคายพิษคือกายทุจริตเป็นต้น หรือเพราะทรงข้ามพ้นมลทินคือกิเลสทั้งปวงที่เปรียบด้วยยาพิษ หรือเพราะพระองค์เองทรงข้ามพ้นพิษคือทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นแล้ว ทรงให้ผู้อื่นข้ามพ้นด้วย. (ทรงเป็น) วิมุตตะ เพราะทรงหลุดพ้นในนิพพานอันเป็นผลแห่งพระอรหัต คือความสิ้นตัณหา. (ทรงเป็น) มุนี เพราะทรงประกอบพร้อมอย่างยิ่งด้วยญาณที่เรียกว่าโมนะ เนื่องจากทรงดำเนินไปในประโยชน์ทั้งสอง (ประโยชน์ตนและประโยชน์ท่าน) หรือด้วยกายโมเนยยะเป็นต้น. จริงอยู่ มุนีมีหลายประเภท คือ อคาริยมุนี อนคาริยมุนี เสกขมุนี อเสกขมุนี ปัจเจกมุนี และมุนิมุนี. ในบรรดามุนีเหล่านั้น คฤหัสถ์ผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งคำสอนแล้ว ชื่อว่าอคาริยมุนี, บรรพชิตผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้น ชื่อว่าอนคาริยมุนี, พระเสขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขมุนี, พระขีณาสพ ชื่อว่าอเสกขมุนี, พระปัจเจกพุทธเจ้า ชื่อว่าปัจเจกมุนี, พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่ามุนิมุนี. ในที่นี้ ทรงประสงค์ถึงมุนิมุนีนี้เท่านั้น. (ทรงเป็น) อนฺติมเทหธารี เพราะทรงดำรงพระกายคืออัตภาพสุดท้าย เนื่องจากไม่มีภพใหม่ในอนาคต. (ทรงเป็น) มารัญชหะ เพราะทรงละกิเลสมารเป็นต้นได้โดยชอบแล้ว. (ทรงเป็น) ปารคู (แห่งชรา) เพราะทรงตัดขาดเหตุแห่งชราแล้ว จึงทรงถึงฝั่งแห่งชราทั้งปวง มีชราที่ปรากฏเป็นต้น ด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน. ในที่นี้ พึงทราบว่า โดยหัวข้อคือชรา ได้ตรัสถึงการข้ามพ้นชาติ มรณะ โสกะ เป็นต้นด้วย. มีความเชื่อมโยงว่า เรากล่าวว่า วิตก ๒ อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่พระตถาคตผู้เป็นเช่นนั้น.

ဣတိ [Pg.145] ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဝိတက္ကဒွယံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတော ဒုတိယဂါထာယ ပဝိဝေကဝိတက္ကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခေမဝိတက္ကံ ဒဿေတုံ ‘‘သေလေ ယထာ’’တိ တတိယဂါထမာဟ. တတ္ထ သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလေ သိလာမယေ ဧကဂ္ဃနပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတော. န ဟိ တတ္ထ ဌိတဿ ဥဒ္ဓံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ. တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတော စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ, ဧဝမေဝ သုမေဓော, သုန္ဒရပညော သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပညာမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတဉ္စ ဇနတံ သတ္တကာယံ အဝေက္ခတိ ဥပဓာရယတိ ဥပပရိက္ခတိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ ဘဝေယျ, အထဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိပ္ပဒေသံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ, န ကေဒါရပါဠိယော, န ကုဋိယော, န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ, ကုဋီသု ပန အဂ္ဂိဇာလမတ္တမေဝ ပညာယေယျ, ဧဝံ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သတ္တကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ, တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တသရာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ, တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกวิตก ๒ อย่างขึ้นแสดงด้วยคาถาที่หนึ่งแล้ว จากนั้นทรงแสดงปวิเวกวิตกด้วยคาถาที่สอง บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเขมวิตก จึงตรัสคาถาที่สามว่า “เสเล ยถา” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต ความว่า เหมือนบุคคลผู้ยืนอยู่แล้วบนยอดภูเขาศิลาล้วน. จริงอยู่ กิจคือการชูคอและเหยียดคอขึ้นเบื้องบน ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ยืนอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า ตถูปมํ ความว่า มีอุปมาเช่นนั้น คือมีอุปมาดุจภูเขาศิลา. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้: บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลา ย่อมเห็นหมู่ชนได้โดยรอบฉันใด สุเมธบัณฑิต คือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีปัญญางาม มีสมันตจักษุด้วยพระสัพพัญญุตญาณ เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ปราสาทคือปัญญา พระองค์เองปราศจากความโศกแล้ว ย่อมทรงเล็งแล ทรงพิจารณา ทรงตรวจดูหมู่ชน คือหมู่สัตว์ผู้จมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำแล้ว ฉันนั้น. นี้เป็นอธิบายในที่นี้: เปรียบเหมือนที่เชิงภูเขาโดยรอบ บุคคลทำนาใหญ่แล้ว ทำกระท่อมบนคันนาเหล่านั้น จุดไฟในเวลากลางคืน และมีความมืดประกอบด้วยองค์ ๔ เกิดขึ้น เมื่อนั้น บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดภูเขานั้น มองดูภูมิประเทศอยู่ ก็จะไม่เห็นทั้งนา ทั้งคันนา ทั้งกระท่อม ทั้งมนุษย์ที่นอนอยู่ในที่นั้น คงเห็นแต่เพียงเปลวไฟในกระท่อมเท่านั้น ฉันใด พระตถาคตเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงเล็งแลหมู่สัตว์อยู่ สัตว์เหล่าใดที่ไม่ได้ทำความดีไว้ สัตว์เหล่านั้นแม้จะนั่งอยู่ทางทิศใต้ในวิหารเดียวกัน ก็ไม่มาสู่คลองแห่งพระพุทธญาณ เป็นเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ฉันนั้น. ส่วนบุคคลเหล่าใดผู้ทำความดีไว้ เป็นเวไนยบุคคล บุคคลเหล่านั้นแม้จะอยู่ไกล ก็ย่อมมาสู่คลองแห่งพระพุทธญาณ พระองค์เปรียบเหมือนไฟ และเหมือนภูเขาหิมาลัย. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ, ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော;

အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၄;

နေတ္တိ. ၁၁);

“สัตบุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏได้ในที่ไกล ดุจภูเขาหิมาลัย, ส่วนอสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ ดุจลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ฉะนั้น.” (ธ. ป. ๓๐๔; เนตฺติ. ๑๑);

ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ.

ในพระสูตรและคาถาทั้งหลายนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำพระองค์ประหนึ่งว่าเป็นผู้อื่น แล้วทรงแสดงธรรม ด้วยประการฉะนี้.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

၂. ဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเทสนาสูตร

၃၉. ဒုတိယေ ပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတွေဝ နံ ဓာရေဟီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၅) ဒေသနာယံ အာဂတော. ‘‘အတ္ထိ ခွေသ[Pg.146], ဗြာဟ္မဏ, ပရိယာယော, ယေန မံ ပရိယာယေန သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ – အကိရိယဝါဒေါ သမဏော ဂေါတမော’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၅; အ. နိ. ၈.၁၁) ကာရဏေ. ‘‘ကဿ နု ခေါ, အာနန္ဒ, အဇ္ဇ ပရိယာယော ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒိတု’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၉၈) ဝါရေ. ဣဓ ပန ဝါရေပိ ကာရဏေပိ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ ဒွေ ဓမ္မဒေသနာ ယထာရဟံ ကာရဏေန ဘဝန္တိ, ဝါရေန ဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ကဒါစိ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ, ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ. ဣမေ သေဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ကုသလာကုသလဓမ္မေ ဝိဘဇန္တော ကုသလဓမ္မေဟိ အကုသလဓမ္မေ အသင်္ကရတော ပညာပေန္တော ‘‘ပါပံ ပါပကတော ပဿထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ကဒါစိ ‘‘ပါဏာတိပါတော, ဘိက္ခဝေ, အာသေဝိတော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော နိရယသံဝတ္တနိကော တိရစ္ဆာနယောနိသံဝတ္တနိကော ပေတ္တိဝိသယသံဝတ္တနိကော, ယော သဗ္ဗလဟုကော ပါဏာတိပါတော, သော အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကော’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၄၀) အာဒီနဝံ ပကာသေန္တော ပါပတော နိဗ္ဗိဒါဒီဟိ နိယောဇေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒထ ဝိရဇ္ဇထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

๓๙. ในทุติยสูตร บทว่า ปริยาเยน. ในบทนั้น คำว่า ปริยาย มาในอรรถว่า เทศนา ในประโยคเป็นต้นว่า “เธอจงทรงจำพระสูตรนี้ไว้ว่า มธุบิณฑิกปริยาย” (ม. นิ. ๑/๒๐๕). มาในอรรถว่า เหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เหตุนี้มีอยู่แล ที่เมื่อบุคคลกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงเราโดยเหตุนั้นว่า พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท” (ปารา. ๕; อ. นิ. ๘/๑๑). มาในอรรถว่า วาระ ในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนอานนท์ วันนี้เป็นวาระของใครหนอเพื่อจะโอวาทภิกษุณีทั้งหลาย” (ม. นิ. ๓/๓๙๘). แต่ในที่นี้ ย่อมควรทั้งในอรรถว่าวาระและในอรรถว่าเหตุ. เพราะฉะนั้น เนื้อความในที่นี้คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเทศนา ๒ อย่างของตถาคตย่อมมีตามสมควรแก่เหตุ หรือตามวาระ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ บางครั้งทรงจำแนกกุศลธรรมและอกุศลธรรมเป็นต้นว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล, ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ, ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ” ทรงบัญญัติอกุศลธรรมโดยไม่ปะปนกับกุศลธรรมว่า “ท่านทั้งหลายจงเห็นบาปโดยความเป็นบาป”. บางครั้งทรงประกาศโทษเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาณาติบาตที่เสพแล้ว ทำให้เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในนรก เป็นไปเพื่อเกิดในกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน เป็นไปเพื่อเกิดในเปรตวิสัย, ปาณาติบาตที่เบาที่สุด ย่อมเป็นไปเพื่อมีอายุสั้น” (อ. นิ. ๘/๔๐) ทรงชักนำด้วยความเบื่อหน่ายเป็นต้นจากบาป แล้วทรงแสดงธรรมว่า “ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่าย จงคลายกำหนัด”.

ဘဝန္တီတိ ဟောန္တိ ပဝတ္တန္တိ. ပါပံ ပါပကတော ပဿထာတိ သဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အာယတိဉ္စ အဟိတဒုက္ခာဝဟတော လာမကတော ပဿထ. တတ္ထ နိဗ္ဗိန္ဒထာတိ တသ္မိံ ပါပဓမ္မေ ‘‘အစ္စန္တဟီနဘာဝတော လာမကဋ္ဌေန ပါပံ, အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ, ပကတိပဘဿရဿ ပသန္နဿ စ စိတ္တဿ ပဘဿရာဒိဘာဝဝိနာသနတော သံကိလေသိကံ, ပုနပ္ပုနံ ဘဝဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တနတော ပေါနောဗ္ဘဝိကံ, သဟေဝ ဒရထေဟိ ပရိဠာဟေဟိ ဝတ္တနတော သဒရထံ, ဒုက္ခဿေဝ ဝိပစ္စနတော ဒုက္ခဝိပါကံ, အပရိမာဏမ္ပိ ကာလံ အနာဂတေ ဇာတိဇရာမရဏနိဗ္ဗတ္တနတော အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယံ, သဗ္ဗဟိတသုခဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ နယေန နာနာဝိဓေ အာဒီနဝေ, တဿ စ ပဟာနေ အာနိသံသေ သမ္မပညာယ ပဿန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ နိဗ္ဗေဒံ အာပဇ္ဇထ. နိဗ္ဗိန္ဒန္တာ စ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပါပတော ဝိရဇ္ဇထ စေဝ ဝိမုစ္စထ စ. မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆေဒဝိရာဂဝသေန ဝိရဇ္ဇထ, တတော ဖလေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စထ. အထ ဝါ ပါပန္တိ လာမကတော ပါပံ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ အနိစ္စဒုက္ခာဒိဘာဝေန ကုစ္ဆိတံ အရိယေဟိ ဇိဂုစ္ဆနီယံ [Pg.147] ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ပါပေတီတိ ပါပံ. ကိံ ပန တံ? တေဘူမကဓမ္မဇာတံ. ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန ပါပကတော ဒိသွာ တတ္ထ အနိစ္စတော, ဒုက္ခတော, ရောဂတော, ဂဏ္ဍတော, သလ္လတော, အဃတော, အာဗာဓတောတိအာဒိနာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ. အယံ ဒုတိယာတိ ယာထာဝတော အဟိတာနတ္ထဝိဘာဝနံ ပဌမံ ဥပါဒါယ တတော ဝိဝေစနံ အယံ ဒုတိယာ ဓမ္မဒေသနာ.

บทว่า ภวนฺติ ความว่า ย่อมมี ย่อมเป็นไป. บทว่า ปาปํ ปาปกโต ปสฺสถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงเห็นธรรมอันเป็นบาปทั้งหมดว่า เป็นของเลวทราม เพราะนำมาซึ่งสิ่งไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ ทั้งในทิฏฐธรรมและในภายหน้า. บทว่า ตตฺถ นิพฺพินฺทถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่ายในธรรมอันเป็นบาปนั้น ด้วยการเห็นด้วยปัญญาโดยชอบ ซึ่งโทษนานาประการโดยนัยเป็นต้นว่า “ชื่อว่าบาป เพราะเป็นของเลวทรามโดยภาวะที่เลวทรามอย่างยิ่ง, ชื่อว่าอกุศล เพราะเกิดจากความไม่ฉลาด, ชื่อว่าสังกิเลสิกธรรม เพราะทำลายภาวะที่ผ่องใสเป็นต้นของจิตที่ผ่องใสและประภัสสรโดยปกติ, ชื่อว่าโปนพภวิกธรรม เพราะให้เกิดทุกข์ในภพครั้งแล้วครั้งเล่า, ชื่อว่าสทรถธรรม เพราะเป็นไปพร้อมกับความเดือดร้อนและความเร่าร้อน, ชื่อว่าทุกขวิบาก เพราะมีทุกข์เป็นวิบาก, ชื่อว่าอายตึ ชาติชรามรณิยธรรม เพราะให้เกิดชาติ ชรา และมรณะในอนาคตแม้สิ้นกาลนานหาประมาณมิได้, สามารถทำลายประโยชน์สุขทั้งปวง” และเห็นอานิสงส์ในการละบาปนั้น จงเบื่อหน่าย คือ จงถึงความเบื่อหน่าย. และเมื่อเบื่อหน่าย ก็จงเจริญวิปัสสนาแล้วจงคลายกำหนัดและจงหลุดพ้นจากบาปด้วยการบรรลุอริยมรรค. หรือว่า จงคลายกำหนัดด้วยมรรคด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทวิราคะ จากนั้นจงหลุดพ้นด้วยผลด้วยอำนาจแห่งปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปาปํ คือ บาปเพราะเป็นของเลวทราม. ความว่าอย่างไร? ธรรมใดที่น่ารังเกียจเพราะมีความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นต้น อันพระอริยเจ้าทั้งหลายพึงเกลียดชัง ย่อมนำไปสู่ทุกข์ในวัฏฏะ ฉะนั้นจึงชื่อว่าบาป. ก็ธรรมนั้นคืออะไร? คือหมู่แห่งธรรมในภูมิ ๓. ท่านทั้งหลายเห็นว่าบาปโดยความหมายที่กล่าวแล้ว จงเบื่อหน่ายในบาปนั้น โดยเจริญวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นหัวฝี เป็นลูกศร เป็นความชั่ว เป็นอาพาธ เป็นต้น. การแสดงโทษและสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ตามความเป็นจริงนี้เป็นประการแรก การแนะนำให้หลีกออกจากโทษนั้นเป็นธรรมเทศนาประการที่สอง.

ဂါထာသု ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ. သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပိနောတိ သဗ္ဗေပိ သတ္တေ မဟာကရုဏာယ အနုကမ္ပနသဘာဝဿ. ပရိယာယဝစနန္တိ ပရိယာယေန ကထနံ ဒေသနံ. ပဿာတိ ပရိသံ အာလပတိ, ပရိသဇေဋ္ဌကံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘အတ္တာနမေဝ သန္ဓာယ ဘဂဝါ ‘ပဿာ’တိ အဝေါစာ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပါပကေ ဝိရဇ္ဇထ ရာဂံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า พุทฺธสฺส ได้แก่ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า สพฺพภูตานุกมฺปิโน ได้แก่ ผู้มีปกติอนุเคราะห์สรรพสัตว์ทั้งปวงด้วยมหากรุณา. บทว่า ปริยายวจนํ ได้แก่ การกล่าว การแสดงโดยปริยาย. บทว่า ปสฺส เป็นการตรัสเรียกบริษัท หรือตรัสหมายถึงผู้เป็นประธานในบริษัท. แต่บางท่านกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ปสฺส’ โดยทรงหมายถึงพระองค์เอง”. บทว่า ตตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงคลายกำหนัดในบาปนั้น คือจงละราคะ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ.

၃. ဝိဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาแห่งวิชชาสูตร

၄၀. တတိယေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန, ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပုရဿရာ ပဓာနကာရဏံ. န ဟိ အဝိဇ္ဇာယ ဝိနာ အကုသလုပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ, ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော. တတ္ထ အကုသလပ္ပဝတ္တိယာ အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနေန အယောနိသောမနသိကာရဿ ပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဟီနဘာဝေန စ အကုသလဓမ္မာနံ ဥပနိဿယဘာဝေါ ဒိဿတိ.

๔๐. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปุพฺพงฺคมา คือ เป็นหัวหน้า เป็นตัวนำ เป็นเหตุสำคัญ โดย ๒ ประการ คือ โดยความเป็นสหชาตธรรม และโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย. เพราะว่า ความเกิดขึ้นแห่งอกุศลย่อมไม่มี เว้นจากอวิชชา. บทว่า สมาปตฺติยา ได้แก่ เพื่อการเข้าถึง คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งสภาวะ ความว่า เพื่อความเป็นไป. ในข้อนั้น ความเป็นอุปนิสสยปัจจัยของอกุศลธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ ด้วยการปกปิดโทษแห่งความเป็นไปของอกุศล ด้วยความเป็นปัจจัยแห่งอโยนิโสมนสิการ และด้วยภาวะที่ยังละไม่ได้.

ဧဝံ ဗျာဓိမရဏာဒိဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော သဗ္ဗာပိ ဂတိယော ဣဓ ဒုဂ္ဂတိယော. အထ ဝါ ရာဂါဒိကိလေသေဟိ ဒူသိတာ ဂတိယော ကာယဝစီစိတ္တာနံ ပဝတ္တိယောတိ ဒုဂ္ဂတိယော, ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိ. အသ္မိံ လောကေတိ ဣဓ လောကေ မနုဿဂတိယံ ဝါ. ပရမှိ စာတိ တတော အညာသု ဂတီသု. အဝိဇ္ဇာမူလိကာ သဗ္ဗာတိ တာ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတဿ ဝိပတ္တိယော ဝုတ္တနယေန အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ အဝိဇ္ဇာမူလိကာ ဧဝ. ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာတိ အသမ္ပတ္တဝိသယပရိယေသနလက္ခဏာယ ဣစ္ဆာယ, သမ္ပတ္တဝိသယလုဗ္ဘနလက္ခဏေန လောဘေန စ သမုဿိတာ ဥပစိတာတိ ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာ.

ด้วยเหตุนี้ คติทั้งหมดในที่นี้จึงเป็นทุคติ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์มีพยาธิและมรณะเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คติทั้งหลายคือความเป็นไปของกาย วาจา และจิต ที่ถูกกิเลสมีราคะเป็นต้นทำลายแล้ว ชื่อว่าทุคติ ได้แก่ กายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต. บทว่า อสฺมึ โลเก ได้แก่ ในโลกนี้ หรือในมนุสสคติ. บทว่า ปรมฺหิ จ ได้แก่ ในคติอื่นๆ นอกจากนั้น. บทว่า อวิชฺชามูลิกา สพฺพา ความว่า วิบัติแห่งทุจริตทั้งหมดนั้นล้วนมีอวิชชาเป็นมูล เพราะมีอวิชชาเป็นตัวนำโดยนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า อิจฺฉาโลภสมุสฺสยา ความว่า อันอิจฉาซึ่งมีลักษณะแสวงหาวิสัยที่ยังไม่ได้ และอันโลภะซึ่งมีลักษณะยินดีในวิสัยที่ได้แล้ว ทำให้พอกพูนขึ้น คือ ทำให้เจริญขึ้น.

ယတောတိ [Pg.148] ယသ္မာ အဝိဇ္ဇာဟေတု အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော ဟုတွာ. ပါပိစ္ဆောတိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတတ္တာ ပါပိစ္ဆတာယ အာဒီနဝေ အပဿန္တော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ကောဟညာဒီနိ ကရောန္တော ပါပိစ္ဆော, လောဘေနေဝ အတြိစ္ဆတာပိ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အနာဒရောတိ လောကာဓိပတိနော ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန သဗြဟ္မစာရီသု အာဒရရဟိတော. တတောတိ တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပါပိစ္ဆတာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပဟေတု. ပသဝတီတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘေဒံ ပါပံ ဥပစိနတိ. အပါယံ တေန ဂစ္ဆတီတိ တေန တထာ ပသုတေန ပါပေန နိရယာဒိဘေဒံ အပါယံ ဂစ္ဆတိ ဥပပဇ္ဇတိ.

บทว่า ยโต ความว่า เพราะเหตุใด คือ เพราะมีอวิชชาเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ถูกอวิชชาหุ้มห่อแล้ว. บทว่า ปาปิจฺโฉ ความว่า เป็นผู้มีความปรารถนาลามก เพราะถูกอวิชชาปกปิดไว้ จึงไม่เห็นโทษในความปรารถนาลามก กระทำการโกหกเป็นต้นด้วยการยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่ พึงทราบว่า แม้ความอยากเกินประมาณด้วยโลภะก็ถูกถือเอาด้วย. บทว่า อนาทโร คือ เป็นผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย เพราะไม่มีโอตตัปปะซึ่งเป็นใหญ่ในโลก. บทว่า ตโต ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะมีอวิชชา ความปรารถนาลามก อหิริกะ และอโนตตัปปะเป็นเหตุ. บทว่า ปสวติ คือ ย่อมสั่งสมบาปมีกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า อปายํ เตน คจฺฉติ ความว่า ย่อมไปสู่ ย่อมเข้าถึงอบายมีนรกเป็นต้น ด้วยบาปที่สั่งสมไว้อย่างนั้น.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတေ ဧဝံ သဗ္ဗဒုစ္စရိတမူလဘူတာ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိပရိက္ကိလေသဟေတုဘူတာ စ အဝိဇ္ဇာဒယော, တသ္မာ ဣစ္ဆဉ္စ, လောဘဉ္စ, အဝိဇ္ဇဉ္စ, စသဒ္ဒေန အဟိရိကာနောတ္တပ္ပဉ္စ ဝိရာဇယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟံ. ကထံ ဝိရာဇေတီတိ အာဟ? ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒယန္တိ, ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စ, မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ, ဥဿက္ကိတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒယန္တော. သဗ္ဗာ ဒုဂ္ဂတိယောတိ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတသင်္ခါတာ ဒုဂ္ဂတိယော, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝါ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒုက္ခာ, သဗ္ဗာ ပဉ္စပိ ဂတိယော ဇဟေ ပဇဟေယျ သမတိက္ကမေယျ. ကိလေသဝဋ္ဋပ္ပဟာနေနေဝ ဟိ ကမ္မဝဋ္ဋံ ဝိပါကဝဋ္ဋဉ္စ ပဟီနံ ဟောတီတိ.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่อวิชชาเป็นต้นเหล่านี้เป็นมูลแห่งทุจริตทั้งปวง และเป็นเหตุแห่งความเศร้าหมองในทุคติทั้งปวงอย่างนี้ ฉะนั้น ผู้คลายกำหนัด คือ ละอิจฉา โลภะ และอวิชชา และด้วย จ ศัพท์ ละอหิริกะและอโนตตัปปะด้วย ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉท. ถามว่า จะคลายกำหนัดได้อย่างไร? ตอบว่า ผู้ทำวิชชาให้เกิดขึ้น คือ ผู้ทำอรหัตตมรรควิชชาให้เกิดขึ้นในสันดานของตน โดยลำดับแห่งวิปัสสนาและโดยลำดับแห่งมรรค ด้วยความพยายาม. บทว่า สพฺพา ทุคฺคติโย ความว่า พึงละ พึงก้าวล่วงทุคติทั้งปวงที่ชื่อว่าทุจริต หรือคติทั้ง ๕ ทั้งหมดซึ่งเป็นทุกข์เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในวัฏฏะ. เพราะว่า กัมมวัฏและวิปากวัฏย่อมเป็นอันละได้ด้วยการละกิเลสวัฏนั่นเอง.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งตติยสูตร จบ.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งปฐมภาณวาร จบ.

၄. ပညာပရိဟီနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาแห่งปัญญาปริหีนสูตร

၄၁. စတုတ္ထေ သုပရိဟီနာတိ သုဋ္ဌု ပရိဟီနာ. ယေ အရိယာယ ပညာယ ပရိဟီနာတိ ယေ သတ္တာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယပဋိဝိဇ္ဈနေန စတုသစ္စပဋိဝိဇ္ဈနေန စ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတတ္တာ အရိယာယ ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယ စ မဂ္ဂပညာယ စ ပရိဟီနာ, တေ လောကိယလောကုတ္တရာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ အတိဝိယ ပရိဟီနာ မဟာဇာနိကာ. ကေ ပန တေတိ? ယေ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ. တေ ဟိ မိစ္ဆတ္တနိယတဘာဝတော ဧကန္တေန ပရိဟီနာ အပရိပုဏ္ဏာ မဟာဇာနိကာ. တေနာဟ ‘‘ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ. ဝိပါကာဝရဏသမင်္ဂိနောပိ ပရိဟီနာ. အထ ဝါ သုက္ကပက္ခေ အပရိဟီနာ နာမ တိဝိဓာဝရဏဝိရဟိတာ [Pg.149] သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ကမ္မဿကတဉာဏေန စ သမန္နာဂတာ. သေသံ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๑. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สุปริฮีนาติ ความว่า เสื่อมอย่างยิ่ง. คำว่า เย อริยาย ปญฺญาย ปริฮีนาติ ความว่า สัตว์เหล่าใดเสื่อมจากปัญญาอันประเสริฐ เพราะตั้งอยู่ห่างไกลจากกิเลสทั้งหลายด้วยการแทงตลอดความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ และด้วยการแทงตลอดสัจจะ ๔ และเสื่อมจากวิปัสสนาปัญญาและมรรคปัญญาอันบริสุทธิ์ประเสริฐ, สัตว์เหล่านั้นเป็นมหาชนผู้เสื่อมอย่างยิ่งจากสมบัติทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นคือใคร? ตอบว่า คือผู้ประกอบด้วยกรรมกั้น. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเป็นมหาชนผู้เสื่อมโดยส่วนเดียว ไม่บริบูรณ์ เพราะภาวะที่แน่นอนในมิจฉัตตะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา” (พึงหวังทุคติได้). แม้ผู้ประกอบด้วยวิบากกั้นก็เป็นผู้เสื่อม. อีกอย่างหนึ่ง ในฝ่ายขาว ผู้ชื่อว่าไม่เสื่อม คือผู้ปราศจากอาวรณ์ ๓ อย่าง เป็นสัมมาทิฏฐิ และประกอบด้วยกัมมัสสกตาญาณ. เนื้อความที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว.

ဂါထာသု ပညာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ, ဝိပဿနာဉာဏတော မဂ္ဂဉာဏတော စ ပရိဟာနေနာတိ. သာမိဝစနံ ဝါ ဧတံ, ယထာဝုတ္တဉာဏဿ ပရိဟာနေနာတိ, ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗဿ အနုပ္ပာဒနမေဝ စေတ္ထ ပရိဟာနံ. နိဝိဋ္ဌံ နာမရူပသ္မိန္တိ နာမရူပေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌံ အဇ္ဈောသိတံ, တတော ဧဝ ဣဒံ သစ္စန္တိ မညတီတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ မညတိ. ‘‘သဒေဝကေ လောကေ’’တိ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ.

ในคาถาทั้งหลาย คำว่า ปญฺญาย เป็นนิสสัตกวจนะ (คำแสดงความพราก) มีความว่า เพราะความเสื่อมจากวิปัสสนาญาณและมรรคญาณ. หรือคำนั้นเป็นสามีวจนะ (คำแสดงความเป็นเจ้าของ) มีความว่า เพราะความเสื่อมแห่งญาณที่กล่าวแล้ว, ในที่นี้ การไม่ทำให้เกิดขึ้นซึ่งสิ่งที่พึงทำให้เกิดขึ้นนั่นแหละคือความเสื่อม. คำว่า นิวฏฺฐํ นามรูปสฺมึ ความว่า หมกมุ่น ยึดมั่นในนามรูปคืออุปาทานขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิโดยนัยเป็นต้นว่า “นั่นของเรา” เพราะเหตุนั้นจึงย่อมสำคัญว่าสิ่งนี้เท่านั้นจริง ดังนี้ คือย่อมสำคัญว่า “สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า”. ในคำว่า “สเทวเก โลเก” พึงเปลี่ยนวิภัตติ.

ဧဝံ ပဌမဂါထာယ သံကိလေသပက္ခံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယဿာ အနုပ္ပတ္တိယာ နာမရူပသ္မိံ မညနာဘိနိဝေသေဟိ ကိလေသဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ, တဿာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝဋ္ဋဿ ဥပစ္ဆေဒေါတိ ပညာယ အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိ’’န္တိ ဂါထမာဟ.

ครั้นทรงแสดงฝ่ายสังกิเลสด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศอานุภาพของปัญญาว่า เพราะการไม่บรรลุปัญญาใด วัฏฏะแห่งกิเลสย่อมเป็นไป ด้วยการสำคัญมั่นหมายและการยึดมั่นในนามรูป, แต่เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัญญานั้น ย่อมมีการตัดขาดแห่งวัฏฏะ ดังนี้ จึงตรัสคาถาว่า “ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ” (ปัญญาแลเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุดในโลก).

တတ္ထ လောကသ္မိန္တိ သင်္ခါရလောကသ္မိံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိယ သတ္တေသု, သင်္ခါရေသု ပညာသဒိသော ဓမ္မော နတ္ထိ. ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ, ပညာယ စ သိဒ္ဓါယ သဗ္ဗေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၁၄၁; သံ. နိ. ၅.၁). ယာ ပနေတ္ထ ပညာ အဓိပ္ပေတာ, သာ သေဋ္ဌာတိ ထောမိတာ. ယထာ စ သာ ပဝတ္တတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယာ အယံ ပညာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓာဒိံ နိဗ္ဗိဇ္ဈန္တီ ပဒါလေန္တီ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ, ယာယ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု သတ္တနိကာယေသု ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိသင်္ခါတာယ ဇာတိယာ တံနိမိတ္တဿ စ ကမ္မဘဝဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဇာနာတိ သစ္ဆိကရောတိ, အယံ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိန္တိ.

ในคำนั้น คำว่า โลกสฺมึ หมายถึง ในสังขารโลก. เปรียบเหมือนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่สัตว์ฉันใด, ในหมู่สังขารทั้งหลาย ธรรมที่เสมอด้วยปัญญาย่อมไม่มีฉันนั้น. จริงอยู่ กุศลธรรมทั้งหลายมีปัญญาเป็นเลิศ, และเมื่อปัญญาสำเร็จแล้ว ธรรมที่ไม่มีโทษทั้งปวงก็ย่อมสำเร็จด้วย. ดังที่ตรัสไว้ว่า “สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ” (เมื่อมีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะย่อมพอเพียง) เป็นต้น. ปัญญาใดที่ประสงค์ในที่นี้ ปัญญานั้นได้รับการสรรเสริญว่าประเสริฐสุด. และเพื่อจะทรงแสดงว่าปัญญานั้นเป็นไปอย่างไร จึงตรัสคำว่า “ยายํ นิพฺเพธคามินี” เป็นต้น. อธิบายความว่า – ปัญญาใดนี้ แทงทะลุ ทำลายกองโลภะเป็นต้นซึ่งไม่เคยถูกแทงทะลุ ไม่เคยถูกทำลายมาก่อน แล้วเป็นไปอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพเพธคามินี (เป็นไปเพื่อการแทงตลอด), และด้วยปัญญาใด บุคคลย่อมรู้ ย่อมกระทำให้แจ้งโดยชอบ ไม่วิปริต ซึ่งความสิ้นไปโดยรอบ (ปริกขัย) ความสิ้นสุด (ปริโยสาน) คือพระนิพพานและอรหัตตผล แห่งชาติคือความเกิดขึ้นครั้งแรกของขันธ์ทั้งหลาย และแห่งกรรมภพอันเป็นนิมิตของชาตินั้น ในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส และสัตตนิกายนั้นๆ, มรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนานี้แล ประเสริฐที่สุดในโลก.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တပညာနုဘာဝသမ္ပန္နေ ခီဏာသဝေ အဘိတ္ထဝန္တော ‘‘တေသံ ဒေဝါ မနုဿာ စာ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – တေသံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ပရိညာဒီနံ သောဠသန္နံ ကိစ္စာနံ နိဋ္ဌိတတ္တာ စတုသစ္စသမ္ဗောဓေန သမ္ဗုဒ္ဓါနံ, သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သတိမတံ, ဝုတ္တနယေန သမုဂ္ဃာတိတသမ္မောဟတ္တာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ဟာသပညာနံ, ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သီလာဒိပါရိပူရိတော [Pg.150] ပဋ္ဌာယ ယာဝ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဟာသဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလတာယ ဟာသပညာနံ, သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနတ္တာ အန္တိမသရီရဓာရီနံ ခီဏာသဝါနံ ဒေဝါ မနုဿာ စ ပိဟယန္တိ ပိယာ ဟောန္တိ, တဗ္ဘာဝံ အဓိဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘အဟော ပညာနုဘာဝေါ, အဟော ဝတ မယမ္ပိ ဧဒိသာ ဧဝံ နိတ္တိဏ္ဏသဗ္ဗဒုက္ခာ ဘဝေယျာမာ’’တိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งปัญญาที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคาถาปิดท้ายว่า “เตสํ เทวา มนุสฺสา จา” (เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมปรารถนาพระขีณาสพเหล่านั้น). อธิบายความว่า – เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมปรารถนา คือย่อมเป็นที่รัก และย่อมต้องการเพื่อจะบรรลุภาวะนั้น ของพระขีณาสพเหล่านั้น ผู้ซึ่ง: ๑. เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะกิจ ๑๖ อย่างมีปริญญาเป็นต้นในอริยสัจ ๔ สำเร็จแล้ว, ๒. เป็นผู้มีสติ เพราะบรรลุความไพบูลย์แห่งสติ, ๓. เป็นผู้มีปัญญาเครื่องให้ร่าเริง เพราะบรรลุความไพบูลย์แห่งปัญญา เนื่องจากทรงถอนความหลงได้แล้วตามนัยที่กล่าวแล้ว, หรือเป็นผู้มีปัญญาเครื่องให้ร่าเริง เพราะมีความร่าเริง ความยินดี ความพอใจ และความปราโมทย์มาก ตั้งแต่เบื้องต้นคือการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ จนถึงการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน, ๔. เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย เพราะภวสังโยชน์สิ้นไปโดยประการทั้งปวง, (เทวดาและมนุษย์) ปรารถนาด้วยคิดว่า “โอ อานุภาพแห่งปัญญาหนอ, โอหนอ แม้เราทั้งหลายพึงเป็นเช่นนี้ คือเป็นผู้ข้ามพ้นทุกข์ทั้งปวงได้อย่างนี้บ้าง”.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ.

၅. သုက္ကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสุกกธรรมสูตร

၄၂. ပဉ္စမေ သုက္ကာတိ န ဝဏ္ဏသုက္ကတာယ သုက္ကာ, သုက္ကဘာဝါယ ပန ပရမဝေါဒါနာယ သံဝတ္တန္တီတိ နိပ္ဖတ္တိသုက္ကတာယ သုက္ကာ. သရသေနပိ သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ သုက္ကာ ဧဝ ကဏှဘာဝပဋိပက္ခတော. တေသဉှိ ဥပ္ပတ္တိယာ စိတ္တံ ပဘဿရံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓံ. ဓမ္မာတိ ကုသလာ ဓမ္မာ. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ပါလေန္တီတိ အာဓာရသန္ဓာရဏေန မရိယာဒံ ဌပေန္တာ ရက္ခန္တိ. ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန, ဟိရိယန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဟိရီ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယံ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန, ဟိရိယတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဟိရီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၀). ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဩတ္တပ္ပံ. ဝုတ္တမ္ပိစေတံ ‘‘ယံ ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဩတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၁).

๔๒. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สุกฺกา (ธรรมขาว) ไม่ใช่ขาวเพราะสี แต่เป็นธรรมขาวเพราะสำเร็จประโยชน์ คือย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นธรรมขาว เพื่อความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง. แม้โดยสภาวะ กุศลธรรมทั้งปวงก็เป็นธรรมขาวทั้งนั้น เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเป็นธรรมดำ. จริงอยู่ เพราะการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้น จิตย่อมประภัสสร บริสุทธิ์. คำว่า ธมฺมา หมายถึง กุศลธรรม. คำว่า โลกํ หมายถึง สัตวโลก. คำว่า ปาเลนฺติ หมายถึง ย่อมรักษาโดยการตั้งขอบเขตไว้ด้วยการทรงไว้ซึ่งอุปการะ. ในคำว่า หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ นี้ หิริ คือ อันบุคคลพึงละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย หรือ สภาวะที่บุคคลละอาย. ดังที่ตรัสไว้ว่า “การที่บุคคลละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย คือละอายต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล, นี้เรียกว่า หิริ”. โอตตัปปะ คือ อันบุคคลพึงเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว หรือ สภาวะที่บุคคลเกรงกลัว. ดังที่ตรัสไว้ว่า “การที่บุคคลเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว คือเกรงกลัวต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล, นี้เรียกว่า โอตตัปปะ”.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ, ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ.

ในหิริและโอตตัปปะนั้น หิริมีสมุฏฐานภายใน, โอตตัปปะมีสมุฏฐานภายนอก. หิริมีการปรารภตนเป็นใหญ่, โอตตัปปะมีการปรารภโลกเป็นใหญ่. หิริตั้งอยู่ในสภาวะคือความละอาย, โอตตัปปะตั้งอยู่ในสภาวะคือความกลัว. หิริมีลักษณะคือความเคารพยำเกรง, โอตตัปปะมีลักษณะคือการเห็นภัยในโทษ.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ – ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ကထံ? ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ န ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကမ္မံ, ဟီနဇစ္စာနံ ကေဝဋ္ဋာဒီနံ ကမ္မံ, မာဒိသဿ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ တာဝ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ [Pg.151] သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒဟရေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မံ, မာဒိသဿ ဝယေ ဌိတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒုဗ္ဗလဇာတိကာနံ ကမ္မံ, မာဒိသဿ သူရဘာဝသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ အန္ဓဗာလာနံ ကမ္မံ, န ပဏ္ဍိတာနံ, မာဒိသဿ ပဏ္ဍိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ. သမုဋ္ဌာပေတွာ စ ပန အတ္တနော စိတ္တေ ဟိရိံ ပဝေသေတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ နာမ ဟောတိ.

บรรดาธรรม ๒ อย่างนั้น บุคคลย่อมหิริอันมีสมุฏฐานภายในให้เกิดขึ้นด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ พิจารณาถึงชาติ ๑ พิจารณาถึงวัย ๑ พิจารณาถึงความเป็นผู้กล้าหาญ ๑ พิจารณาถึงความเป็นพหูสูต ๑. อย่างไร? คือ บุคคลพิจารณาถึงชาติอย่างนี้ก่อนว่า "อันว่าการทำบาปนี้ ไม่ใช่กรรมของผู้ถึงพร้อมด้วยชาติ แต่เป็นกรรมของคนมีชาติต่ำทราม มีชาวประมงเป็นต้น อันเราผู้ถึงพร้อมด้วยชาติเช่นนี้ ไม่ควรทำกรรมนี้" ดังนี้แล้ว ไม่กระทำบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมยังหิริให้เกิดขึ้น. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลพิจารณาถึงวัยอย่างนี้ว่า "อันว่าการทำบาปนี้ เป็นกรรมที่พวกเด็กๆ พึงกระทำ อันเราผู้อยู่ในวัยเช่นนี้ ไม่ควรทำกรรมนี้" ดังนี้แล้ว ไม่กระทำบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมยังหิริให้เกิดขึ้น. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลพิจารณาถึงความเป็นผู้กล้าหาญอย่างนี้ว่า "อันว่าการทำบาปนี้ เป็นกรรมของคนชาติขี้ขลาด อันเราผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้กล้าหาญเช่นนี้ ไม่ควรทำกรรมนี้" ดังนี้แล้ว ไม่กระทำบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมยังหิริให้เกิดขึ้น. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลพิจารณาถึงความเป็นพหูสูตอย่างนี้ว่า "อันว่าการทำบาปนี้ เป็นกรรมของคนพาลมืดบอด ไม่ใช่กรรมของบัณฑิต อันเราผู้เป็นบัณฑิตเป็นพหูสูตเช่นนี้ ไม่ควรทำกรรมนี้" ดังนี้แล้ว ไม่กระทำบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมยังหิริให้เกิดขึ้น. บุคคลย่อมยังหิริอันมีสมุฏฐานภายในให้เกิดขึ้นด้วยเหตุ ๔ ประการอย่างนี้. และครั้นยังหิริให้เกิดขึ้นแล้ว ยังหิริให้เข้าไปในจิตของตนแล้ว ย่อมไม่กระทำบาปกรรม. หิริชื่อว่ามีสมุฏฐานภายใน ด้วยประการฉะนี้.

ကထံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ? ‘‘သစေ တွံ ပါပကမ္မံ ကရိဿသိ, စတူသု ပရိသာသု ဂရဟပ္ပတ္တော ဘဝိဿသိ.

โอตตัปปะชื่อว่ามีสมุฏฐานภายนอกเป็นอย่างไร? (คือบุคคลพิจารณาว่า) "ถ้าท่านจักทำบาปกรรม ท่านจักเป็นผู้ถูกติเตียนในบริษัท ๔"

‘‘ဂရဟိဿန္တိ တံ ဝိညူ, အသုစိံ နာဂရိကော ယထာ;

ဝဇ္ဇိတော သီလဝန္တေဟိ, ကထံ ဘိက္ခု ကရိဿသီ’’တိ. –

"วิญญูชนทั้งหลายจักติเตียนท่าน เหมือนชาวเมืองติเตียนของไม่สะอาดฉะนั้น ท่านอันผู้มีศีลทั้งหลายเว้นแล้ว ข้าแต่ภิกษุ ท่านจักทำ (บาป) ได้อย่างไร" ดังนี้

ပစ္စဝေက္ခန္တော ဟိ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌိတေန ဩတ္တပ္ပေန ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ.

บุคคลเมื่อพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ทำบาปกรรมด้วยโอตตัปปะที่เกิดขึ้นภายนอก. โอตตัปปะชื่อว่ามีสมุฏฐานภายนอก ด้วยประการฉะนี้.

ကထံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော အတ္တာနံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘မာဒိသဿ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဓုတဝါဒိဿ န ယုတ္တံ ပါပကမ္မံ ကာတု’’န္တိ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

หิริชื่อว่ามีตนเป็นใหญ่เป็นอย่างไร? กุลบุตรบางคนในโลกนี้ ทำตนนั่นแหละให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธานแล้ว ไม่ทำบาปกรรม (ด้วยคิดว่า) "อันเราผู้บวชด้วยศรัทธา เป็นพหูสูต กล่าวธุดงค์เช่นนี้ ไม่ควรทำบาปกรรม". หิริชื่อว่ามีตนเป็นใหญ่ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘သော အတ္တာနံယေဝ အဓိပတိံ ကရိတွာ အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).

"บุคคลนั้นทำตนนั่นแหละให้เป็นใหญ่ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ย่อมละกรรมที่มีโทษ เจริญกรรมที่ไม่มีโทษ ย่อมบริหารตนให้บริสุทธิ์" ดังนี้ (องฺ. ติก. ๔๐).

ကထံ ဩတ္တပ္ပံ လောကာဓိပတေယျံ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော လောကံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ယထာဟ –

โอตตัปปะชื่อว่ามีโลกเป็นใหญ่เป็นอย่างไร? กุลบุตรบางคนในโลกนี้ ทำโลกนั่นแหละให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธานแล้ว ไม่ทำบาปกรรม. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘မဟာ ခေါ ပနာယံ လောကသန္နိဝါသော. မဟန္တသ္မိံ ခေါ ပန လောကသန္နိဝါသေ သန္တိ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော[Pg.152], တေ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ, အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ, စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ, တေပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ ကုလပုတ္တံ, သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ. သန္တိ ဒေဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တိနိယော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော, တာ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ, အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ, စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ, တာပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ, ကုလပုတ္တံ, သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ. သော လောကံယေဝ အဓိပတိံ ကတွာ အကုသလံ ပဇဟတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).

"ก็โลกสันนิวาสนี้ใหญ่หลวงนักแล ก็ในโลกสันนิวาสอันใหญ่หลวงนี้ มีสมณพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ มีทิพยจักษุ รู้จิตของผู้อื่นอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมเห็นได้แม้จากที่ไกล แม้อยู่ใกล้ก็ไม่ปรากฏ ย่อมรู้จิตด้วยจิต ท่านเหล่านั้นก็จักรู้เราอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูกุลบุตรผู้นี้เถิด เขาเป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แต่กลับอยู่ระคนด้วยธรรมอันเป็นบาปอกุศล'. มีเทวดาผู้มีฤทธิ์ มีทิพยจักษุ รู้จิตของผู้อื่นอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมเห็นได้แม้จากที่ไกล แม้อยู่ใกล้ก็ไม่ปรากฏ ย่อมรู้จิตด้วยจิต ท่านเหล่านั้นก็จักรู้เราอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูกุลบุตรผู้นี้เถิด เขาเป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แต่กลับอยู่ระคนด้วยธรรมอันเป็นบาปอกุศล'. บุคคลนั้นทำโลกนั่นแหละให้เป็นใหญ่ ย่อมละอกุศล" ดังนี้ (องฺ. ติก. ๔๐).

ဧဝံ လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ.

โอตตัปปะมีโลกเป็นใหญ่ ด้วยประการฉะนี้.

လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ လဇ္ဇာတိ လဇ္ဇနာကာရော, တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတာ ဟိရီ. ဘယန္တိ အပါယဘယံ, တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. တဒုဘယံ ပါပပရိဝဇ္ဇနေ ပါကဋံ ဟောတိ. တတ္ထ ယထာ ဒွီသု အယောဂုဠေသု ဧကော သီတလော ဘဝေယျ ဂူထမက္ခိတော, ဧကော ဥဏှော အာဒိတ္တော. တေသု ယထာ သီတလံ ဂူထမက္ခိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိညုဇာတိကော န ဂဏှာတိ, ဣတရံ ဒါဟဘယေန, ဧဝံ ပဏ္ဍိတော လဇ္ဇာယ ဇိဂုစ္ဆန္တော ပါပံ န ကရောတိ, ဩတ္တပ္ပေန အပါယဘီတော ပါပံ န ကရောတိ. ဧဝံ လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ.

ในคำว่า "ตั้งมั่นอยู่โดยสภาวะคือความละอาย" นี้ คำว่า "ลัชชา" ได้แก่ อาการละอาย หิริชื่อว่าตั้งมั่นอยู่โดยสภาวะนั้น. คำว่า "ภยะ" ได้แก่ ความกลัวต่ออบาย โอตตัปปะชื่อว่าตั้งมั่นอยู่โดยสภาวะนั้น. ธรรมทั้งสองนั้นย่อมปรากฏในการเว้นจากบาป. ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนในก้อนเหล็ก ๒ ก้อน ก้อนหนึ่งพึงเป็นของเย็นเปื้อนด้วยคูถ ก้อนหนึ่งเป็นของร้อนลุกโชน. ในก้อนเหล็กทั้งสองนั้น วิญญูชนรังเกียจก้อนเหล็กที่เย็นเพราะเปื้อนด้วยคูถจึงไม่จับ ฉันใด, ไม่จับอีกก้อนหนึ่งเพราะกลัวความร้อน ฉันใด, บัณฑิตก็ฉันนั้น ย่อมไม่ทำบาปเพราะรังเกียจด้วยความละอาย ย่อมไม่ทำบาปเพราะกลัวอบายด้วยโอตตัปปะ. หิริชื่อว่าตั้งมั่นอยู่โดยสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะชื่อว่าตั้งมั่นอยู่โดยสภาวะคือความกลัว ด้วยประการฉะนี้.

ကထံ သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ, ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ? ဧကစ္စော ဟိ ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ တတ္ထ ဂါရဝေန သပ္ပတိဿဝလက္ခဏံ ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ, ဧကစ္စော အတ္တာနုဝါဒဘယံ, ပရာနုဝါဒဘယံ, ဒဏ္ဍဘယံ, ဒုဂ္ဂတိဘယန္တိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝဇ္ဇတော ဘာယန္တော ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ. ဧတ္ထ စ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ဟိရောတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန နေသံ ကဒါစိ အညမညဝိပ္ပယောဂေါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ, ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ.

หิริมีลักษณะคือความเคารพ โอตตัปปะมีลักษณะคือการเห็นภัยในสิ่งที่มีโทษเป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนย่อมยังหิริอันมีลักษณะคือความเคารพให้เกิดขึ้นด้วยความเคารพในเหตุ ๔ ประการนั้น คือ การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติ ๑ การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสดา ๑ การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งมรดก (ธรรม) ๑ การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งเพื่อนพรหมจารี ๑ แล้วไม่ทำบาป. บุคคลบางคนย่อมยังโอตตัปปะอันมีลักษณะคือการเห็นภัยในสิ่งที่มีโทษให้เกิดขึ้น เพราะกลัวต่อโทษด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ภัยคือการติเตียนตน ๑ ภัยคือการติเตียนของผู้อื่น ๑ ภัยคืออาชญา ๑ ภัยคือทุคติ ๑ แล้วไม่ทำบาป. และในเรื่องนี้ ความที่หิริและโอตตัปปะมีสมุฏฐานภายในเป็นต้นนั้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นส่วนที่ปรากฏในที่นั้นๆ แต่ธรรมทั้งสองนั้นจะแยกจากกันเมื่อใดเมื่อหนึ่งก็หามิได้. เพราะว่า ความละอายที่ปราศจากความกลัว หรือความกลัวบาปที่ปราศจากความละอาย ย่อมไม่มี.

ဣမေ [Pg.153] စေ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဒွေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ ယဒိ လောကံ န ရက္ခေယျုံ, လောကပါလကာ ယဒိ န ဘဝေယျုံ. နယိဓ ပညာယေထ မာတာတိ ဣဓ ဣမသ္မိံ လောကေ ဇနိကာ မာတာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ပညာယေထ, ‘‘အယံ မာတာ’’တိ န လဗ္ဘေယျ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. မာတုစ္ဆာတိ မာတုဘဂိနီ. မာတုလာနီတိ မာတုလဘရိယာ. ဂရူနန္တိ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတုအာဒီနံ ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ. သမ္ဘေဒန္တိ သင်္ကရံ, မရိယာဒဘေဒံ ဝါ. ယထာ အဇေဠကာတိအာဒီဟိ ဥပမံ ဒဿေတိ. ဧတေ ဟိ သတ္တာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဝါ ‘‘မာတုစ္ဆာ’’တိ ဝါ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ဇာနန္တိ, ယံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထပိ ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဥပမံ အာဟရန္တော အဇေဠကာဒယော အာဟရိ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ အဇေဠကာဒယော တိရစ္ဆာနာ ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာ မာတာဒိသညံ အကတွာ ဘိန္နမရိယာဒါ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တန္တိ, ဧဝမယံ မနုဿလောကော ယဒိ လောကပါလကဓမ္မာ န ဘဝေယျုံ, သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တေယျ. ယသ္မာ ပနိမေ လောကပါလကဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ, တသ္မာ နတ္ထိ သမ္ဘေဒေါတိ.

บทว่า อิเม เจ ภิกฺขเว เทฺว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าธรรมขาว ๒ อย่าง คือธรรมไม่มีโทษเหล่านี้ ไม่พึงรักษาโลกไว้ คือไม่พึงเป็นโลกบาล. บทว่า นยิธ ปญฺาเยถ มาตาติ ความว่า ในโลกนี้ มารดาผู้ให้กำเนิด ก็จะไม่ปรากฏโดยอาการทำความเคารพว่า "ผู้นี้เป็นมารดาของเรา" คือจะหาว่า "ผู้นี้เป็นมารดา" ไม่ได้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า มาตุจฺฉา ได้แก่ พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา (ป้า, น้า). บทว่า มาตุลานี ได้แก่ ภรรยาของลุงหรือน้าชาย. บทว่า ครูนํ ได้แก่ ชนทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในฐานะที่ควรเคารพ มีลุง ป้า น้า อา พี่ชายใหญ่ เป็นต้น. บทว่า สมฺเภทํ ได้แก่ ความสับสนปะปนกัน หรือการทำลายขอบเขต. ทรงแสดงอุปมาด้วยบทว่า ยถา อเชฬกา เป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์เหล่านี้ย่อมไม่รู้จักโดยอาการทำความเคารพว่า "ผู้นี้เป็นมารดาของเรา" หรือ "ผู้นี้เป็นป้า, น้า" แม้ในวัตถุที่ตนอาศัยเกิดขึ้น ก็ยังประพฤติผิด. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงนำอุปมามา จึงทรงนำสัตว์มีแพะและแกะเป็นต้นมา. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ คือ สัตว์เดรัจฉานมีแพะและแกะเป็นต้น ปราศจากหิริและโอตตัปปะ ไม่มีความสำคัญในมารดาเป็นต้น มีขอบเขตที่ถูกทำลายแล้ว ย่อมเป็นไปโดยความสับสนปะปนกันในทุกที่ฉันใด โลกมนุษย์นี้ก็ฉันนั้น หากธรรมที่เป็นโลกบาลไม่มี ก็จะพึงเป็นไปโดยความสับสนปะปนกันในทุกที่. แต่เพราะธรรมที่เป็นโลกบาลเหล่านี้ย่อมคุ้มครองโลกอยู่ เพราะเหตุนั้น ความสับสนปะปนกันจึงไม่มี.

ဂါထာသု ယေသံ စေ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ စေတိ နိပါတမတ္တံ. ယေသံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗဒါဝ သဗ္ဗကာလမေဝ န ဝိဇ္ဇတိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ တေတိ တေ သတ္တာ ကုသလမူလပစ္ဆေဒါဝဟဿာပိ ကမ္မဿ ကရဏတော ကုသလကမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတာနံ ဟိရောတ္တပ္ပာနမေဝ ဝါ အဘာဝတော ကုသလတော ဝေါက္ကမိတွာ, အပသက္ကိတွာ, ဌိတတ္တာ ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ, ပုနပ္ပုနံ ဇာယနမီယနသဘာဝတ္တာ ဇာတိမရဏဂါမိနော သံသာရံ နာတိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เยสํ เจ หิริโอตฺตปฺปํ นี้มี เจ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต. ความว่า หิริและโอตตัปปะ ไม่มี ไม่ปรากฏ แก่สัตว์เหล่าใดในกาลทุกเมื่อ. บทว่า โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา เต ความว่า สัตว์เหล่านั้น ชื่อว่ามีมูลคือธรรมขาวอันปราศไปแล้ว (โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา) เพราะกระทำกรรมที่นำมาซึ่งการตัดขาดกุศลมูล หรือเพราะไม่มีหิริและโอตตัปปะอันเป็นที่ตั้งแห่งกุศลกรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่าก้าวออกจากกุศล ถอยออกจากกุศลแล้วตั้งอยู่. ชื่อว่าผู้ไปสู่ชาติและมรณะ (ชาติมรณคามิโน) เพราะมีสภาวะที่ต้องเกิดและตายอยู่ร่ำไป ความว่า ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสารไปได้.

ယေသဉ္စ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ ယေသံ ပန ပရိသုဒ္ဓမတီနံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိန္ဒိဝံ နဝမဇ္ဈိမတ္ထေရကာလေသု သမ္မာ ဥပဂမ္မ ဌိတာ ပါပါ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဘာယန္တာ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပါပံ ပဇဟန္တာ. ဝိရူဠှဗြဟ္မစရိယာတိ သာသနဗြဟ္မစရိယေ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေ စ ဝိရူဠှံ အာပန္နာ, အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗသော သန္တကိလေသတာယ သန္တဂုဏတာယ ဝါ သန္တော, ပုနဗ္ဘဝဿ ခေပိတတ္တာ ခီဏပုနဗ္ဘဝါ ဟောန္တီတိ.

บทว่า เยสญฺจ หิริโอตฺตปฺปํ ความว่า ส่วนสัตว์เหล่าใดผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ ธรรมเหล่านี้คือหิริและโอตตัปปะ เข้าไปตั้งอยู่อย่างดีแล้วตลอดกาลทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน ในวัยต้น วัยกลาง และวัยปลาย คือเป็นผู้รังเกียจและเกรงกลัวต่อบาป ละบาปได้ด้วยตทังคปหานเป็นต้น. บทว่า วิรูฬฺหพรฺหฺมจริยา ความว่า เป็นผู้เข้าถึงความงอกงามในสาสนพรหมจรรย์และมรรคพรหมจรรย์. ชื่อว่าเป็นผู้สงบ (สนฺโต) เพราะมีกิเลสสงบแล้วโดยสิ้นเชิง หรือเพราะมีคุณคือความสงบ ด้วยการบรรลุอัคคมรรค. ชื่อว่าเป็นผู้มีภพใหม่สิ้นแล้ว (ขีณปุนพฺภวา) เพราะความเกิดในภพใหม่สิ้นไปแล้ว.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

၆. အဇာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอชาตสูตร

၄၃. ဆဋ္ဌေ [Pg.154] အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘဂဝတာ အနေကပရိယာယေန သံသာရေ အာဒီနဝံ ပကာသေတွာ တဒုပသမနာဒိဝသေန နိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မဒေသနာယ ကတာယ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ ‘‘အယံ သံသာရော ဘဂဝတာ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဟေတုကော ဝုတ္တော, နိဗ္ဗာနဿ ပန တဒုပသမဿ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တယိဒံ အဟေတုကံ ကထံ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဝိမတိဝိဓမနတ္ထဉ္စေဝ, ‘‘ဣဓ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’န္တိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ, နတ္ထိ ဟိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနံ နာမ အနုပလဗ္ဘမာနသဘာဝတ္တာ’’တိ လောကာယတိကာဒယော ဝိယ ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ပုထုဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မိစ္ဆာဝါဒဘဉ္ဇနတ္ထဉ္စ, အမတမဟာနိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဒီပနတ္ထံ တဿ စ နိဿရဏဘာဝါဒိအာနုဘာဝဝန္တတာဒီပနတ္ထံ ပီတိဝေဂေန ဥဒါနဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ. တထာ ဟိ ဣဒံ သုတ္တံ ဥဒါနေပိ (ဥဒါ. ၇၂-၇၄) သင်္ဂီတံ.

๔๓. ในสูตรที่ ๖ มีคำเริ่มต้นว่า อตฺถิ ภิกฺขเว ดังนี้ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า วันหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในสงสารโดยปริยายเป็นอันมากแล้ว ทรงกระทำธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยนิพพาน โดยนัยแห่งการเข้าไประงับโทษในสงสารนั้นเป็นต้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความคิดดังนี้ว่า "สงสารนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นสิ่งที่มีเหตุ มีปัจจัย มีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ ส่วนนิพพานอันเป็นที่ระงับแห่งสงสารนั้น พระองค์มิได้ตรัสเหตุอะไรไว้เลย สิ่งที่ไม่มีเหตุนั้น จะพึงประสบได้โดยความเป็นสัจจะอันเป็นปรมัตถ์ได้อย่างไร". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อทรงกำจัดความสงสัยของภิกษุเหล่านั้น, เพื่อทรงทำลายมิจฉาวาทของพวกนอกศาสนาและปุถุชนผู้มีทิฏฐิต่างๆ เช่นพวกโลกายติกะเป็นต้น ผู้ปฏิบัติผิดว่า "ในโลกนี้ คำว่า 'นิพพาน นิพพาน' เป็นเพียงถ้อยคำเท่านั้น นิพพานโดยปรมัตถ์ไม่มีจริง เพราะมีสภาวะที่ประสบไม่ได้", เพื่อทรงแสดงภาวะที่อมตมหานิพพานมีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพื่อทรงแสดงภาวะที่นิพพานนั้นมีอานุภาพคือเป็นสภาวะเครื่องสลัดออกเป็นต้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ด้วยกำลังแห่งปีติในลักษณะของอุทาน. จริงอยู่ พระสูตรนี้ท่านสังคายนาไว้แม้ในอุทานปาฬิ (อุ. ๗๒-๗๔).

တတ္ထ အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘတိ. အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတန္တိ သဗ္ဗာနိပိ ပဒါနိ အညမညဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ ဝေဒနာဒယော ဝိယ ဟေတုပစ္စယသမဝါယသင်္ခါတာယ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ န ဇာတံ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဇာတံ. ကာရဏေန ဝိနာ သယမေဝ န ဘူတံ န ပါတုဘူတံ န ဥပ္ပန္နန္တိ အဘူတံ. ဧဝံ အဇာတတ္တာ အဘူတတ္တာ စ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန န ကတန္တိ အကတံ. ဇာတဘူတကတသဘာဝေါ စ နာမရူပါဒီနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဟောတိ, န အသင်္ခတသဘာဝဿ နိဗ္ဗာနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ အသင်္ခတန္တိ ဝုတ္တံ. ပဋိလောမတော ဝါ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတံ, တထာ န သင်္ခတံ, သင်္ခတလက္ခဏရဟိတန္တိ စ အသင်္ခတန္တိ ဧဝံ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတဘာဝေ ပဋိသိဒ္ဓေ ‘‘သိယာ နု ခေါ ဧကေနေဝ ကာရဏေန ကတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ ‘‘န ကေနစိ ကတ’’န္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အပ္ပစ္စယမ္ပိ သမာနံ ‘‘သယမေဝ နု ခေါ ဣဒံ ဘူတံ ပါတုဘူတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ ဧတဿ အသင်္ခတာကတာဘူတဘာဝေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇာတိဓမ္မတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝမေတေသံ စတုန္နမ္ပိ ပဒါနံ သာတ္ထကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถิ ความว่า มีอยู่ คือประสบได้โดยปรมัตถ์. บทว่า อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ ทั้งหมดเป็นคำไวพจน์ของกันและกัน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อชาตํ เพราะไม่เกิด ไม่บังเกิดจากหมู่แห่งเหตุปัจจัยที่เรียกว่าการประชุมพร้อมแห่งเหตุ เหมือนเวทนาเป็นต้น. ชื่อว่า อภูตํ เพราะไม่ได้เป็นขึ้นเอง ไม่ได้ปรากฏขึ้นเอง ไม่ได้เกิดขึ้นเองโดยปราศจากเหตุ. ด้วยเหตุที่เป็นสภาวะไม่เกิดและไม่เป็นขึ้นเองเช่นนี้ จึงชื่อว่า อกตํ เพราะไม่ได้ถูกสร้างขึ้นโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง. และเพื่อแสดงว่า สภาวะที่เกิด ที่เป็นขึ้น ที่ถูกสร้างขึ้นนั้น เป็นของสังขตธรรมมีนามรูปเป็นต้น ไม่ใช่ของนิพพานซึ่งมีสภาวะเป็นอสังขตะ จึงตรัสว่า อสงฺขตํ. หรือโดยนัยตรงกันข้าม สิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันสร้างขึ้น ชื่อว่า สงฺขตํ, นิพพานไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่า อสงฺขตํ คือปราศจากลักษณะของสังขตะ. เมื่อภาวะที่บังเกิดขึ้นด้วยเหตุหลายอย่างถูกปฏิเสธไปแล้วอย่างนี้ เพื่อจะแสดงว่า "ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นโดยเหตุอะไรเลย" แก้ความสงสัยที่ว่า "จะเป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นด้วยเหตุเพียงอย่างเดียวหรือหนอ" จึงตรัสว่า อกตํ. แม้จะเป็นสิ่งที่ไม่มีปัจจัยเช่นนี้ เพื่อจะแก้ความสงสัยที่ว่า "สิ่งนี้จะเป็นขึ้นเอง ปรากฏขึ้นเองกระมังหนอ" จึงตรัสว่า อภูตํ. และเพื่อจะแสดงว่า ภาวะที่นิพพานเป็นอสังขตะ อกตะ และอภูตะนี้ เป็นสภาวะที่ไม่เกิดโดยประการทั้งปวง จึงตรัสว่า อชาตํ. พึงทราบความที่บททั้งสี่นี้มีความหมายดังนี้.

ဣတိ [Pg.155] ဘဂဝါ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဝတွာ တတ္ထ ဟေတုံ ဒဿေန္တော ‘‘နော စေတံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာယံ သင်္ခေပေါ – ဘိက္ခဝေ, ယဒိ အဇာတာဒိသဘာဝါ အသင်္ခတာ ဓာတု န အဘဝိဿ န သိယာ, ဣဓ လောကေ ဇာတာဒိသဘာဝဿ ရူပါဒိက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတဿ သင်္ခါရဂတဿ နိဿရဏံ အနဝသေသဝဋ္ဋုပသမော န ပညာယေယျ န ဥပလဗ္ဘေယျ န သမ္ဘဝေယျ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ အနဝသေသတော ကိလေသေ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, တေနေတ္ထ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အပ္ပဝတ္တိ အပဂမော နိဿရဏံ ပညာယတိ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความมีอยู่แห่งพระนิพพานโดยปรมัตถ์ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงเหตุในเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “โน เจตํ ภิกฺขเว” (ถ้าสิ่งนั้น...ไม่มี) ความย่อในเรื่องนั้นมีดังนี้ – ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอสังขตธาตุซึ่งมีสภาวะไม่เกิดเป็นต้นนั้น ไม่มี ไม่พึงมีแล้วไซร้, ในโลกนี้ การสลัดออกจากสังขารธรรมอันมีสภาวะที่เกิดเป็นต้น ที่เรียกว่าขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น อันเป็นไปในสังขาร การสงบระงับวัฏฏะโดยสิ้นเชิง ก็จะไม่พึงปรากฏ ไม่พึงประสบ ไม่พึงมีได้ จริงอยู่ อริยมรรคธรรมทั้งหลายมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ที่เกิดขึ้นโดยมีการทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมตัดขาดกิเลสได้โดยไม่มีเหลือ ด้วยเหตุนั้น การไม่เป็นไป การดับไป การสลัดออกแห่งวัฏทุกข์ทั้งปวงจึงปรากฏขึ้นในธรรมนั้น

ဧဝံ ဗျတိရေကဝသေန နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနွယဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ‘‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ, အသင်္ခတာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၇, ၈). အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, တဒါယတနံ, ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ (ဥဒါ. ၇၁). ဣဒမ္ပိ ခေါ ဌာနံ ဒုဒ္ဒသံ ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ (မဟာဝ. ၇; မ. နိ. ၁.၂၈၁). အသင်္ခတဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ အသင်္ခတဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၆) အနေကေဟိ သုတ္တပဒေဟိ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတ’’န္တိ ဣမိနာပိ သုတ္တေန နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရမတ္ထတော သဗ္ဘာဝေါ သဗ္ဗလောကံ အနုကမ္ပမာနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတော, တသ္မာ န ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. တတ္ထ အပ္ပစ္စက္ခကာရီနမ္ပိ ဝိညူနံ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ နတ္ထိ ဧဝ. ယေ ပန အဗုဒ္ဓိပုဂ္ဂလာ, တေသံ ဝိမတိဝိနောဒနတ္ထံ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယနိဒ္ဓါရဏမုခေန ယုတ္တိဝိစာရဏာ – ယထာ ပရိညေယျတာယ သဥတ္တရာနံ ကာမာနံ ရူပါနဉ္စ ပဋိပက္ခဘူတံ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝံ နိဿရဏံ ပညာယတိ, ဧဝံ တံသဘာဝါနံ သဗ္ဗေသံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဘူတေန တဗ္ဗိဓုရသဘာဝေန နိဿရဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဉ္စေတံ နိဿရဏံ, သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. ကိဉ္စ ဘိယျော, သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ အပိ အနုလောမဉာဏံ ကိလေသေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ, တထာ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ဉာဏံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ကိလေသေ ပဇဟတိ, န သမုစ္ဆေဒဝသေန. ဣတိ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏဿ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏဿ စ ဉာဏဿ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေ အသမတ္ထဘာဝတော တေသံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနကရဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ[Pg.156], သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. တထာ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဇောတကဝစနံ အဝိပရီတတ္ထံ ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ. ယဉှိ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ, တံ အဝိပရီတတ္ထံ ပရမတ္ထန္တိ ယထာ တံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၇-၂၇၉; စူဠနိ. ဟေမကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၅၆). တထာ နိဗ္ဗာနသဒ္ဒေါ ကတ္ထစိ ဝိသယေ ယထာဘူတပရမတ္ထဝိသယော ဥပစာရဝုတ္တိသဗ္ဘာဝတော သေယျထာပိ သီဟသဒ္ဒေါ. အထ ဝါ အတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော အသင်္ခတာဓာတု ဣတရတဗ္ဗိပရီတဝိနိမုတ္တသဘာဝတ္တာ သေယျထာပိ ပထဝီဓာတု ဝေဒနာတိ. ဧဝမာဒီဟိ နယေဟိ ယုတ္တိတောပိ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ครั้นทรงแสดงความมีอยู่แห่งพระนิพพานโดยวยติเรกนัย (นัยปฏิเสธ) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความมีอยู่นั้นโดยอnvยนัย (นัยอนุโลม) บ้าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยสฺมา จ โข” (ก็เพราะเหตุที่...) ซึ่งมีเนื้อความตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์แก่ชาวโลกทั้งปวง ได้ทรงแสดงสภาวะของนิพพานธาตุโดยปรมัตถ์ไว้ด้วยสุตตบทเป็นอันมาก มีอาทิว่า “ธรรมที่มีปัจจัย, ธรรมที่ไม่มีปัจจัย” (ธ.ส. ทุกมาติกา ๗, ๘), “ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ ในอายตนะนั้นไม่มีปฐวี...” (อุ. ๗๑), “ฐานะแม้นี้ก็เห็นได้ยาก คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง” (มหา. ๗; ม.นิ. ๑.๒๘๑), “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันเป็นอสังขตะและปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย” (สํ.นิ. ๔.๓๖๖) และด้วยสูตรนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด...มีอยู่” ฉะนั้น จึงไม่ควรปฏิเสธ ในเรื่องนั้น สำหรับวิญญูชนแม้ผู้ยังมิได้ประจักษ์ ก็ย่อมไม่มีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงเลย แต่สำหรับบุคคลผู้ไม่มีปัญญา เพื่อจะบรรเทาความเคลือบแคลงของพวกเขา การพิจารณาโดยเหตุผลด้วยการชี้ขาดอธิบายในที่นี้มีดังนี้ – เปรียบเหมือนการสลัดออกซึ่งมีสภาวะตรงกันข้าม อันเป็นปฏิปักษ์ต่อกามและรูปที่มีสภาวะยิ่งกว่า (สอุตตระ) อันเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ ย่อมปรากฏได้ฉันใด การสลัดออกซึ่งมีสภาวะตรงกันข้าม อันเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขตธรรมทั้งปวงที่มีสภาวะเช่นนั้น ก็พึงมีได้ฉันนั้น และการสลัดออกนั้นใด นั่นคืออสังขตธาตุ ยิ่งไปกว่านั้น วิปัสสนาญาณแม้อนุโลมญาณซึ่งมีสังขตธรรมเป็นอารมณ์ ก็ไม่สามารถละกิเลสโดยการตัดขาดได้ฉันใด ญาณในปฐมฌานเป็นต้นซึ่งมีสมมติสัจจะเป็นอารมณ์ ก็ย่อมละกิเลสได้เพียงโดยการข่มไว้ ไม่ใช่โดยการตัดขาดฉันนั้น เพราะเหตุที่ญาณซึ่งมีสังขตธรรมเป็นอารมณ์และมีสมมติสัจจะเป็นอารมณ์ ไม่สามารถในการละกิเลสโดยการตัดขาดได้ ฉะนั้น อริยมรรคญาณซึ่งกระทำการละกิเลสโดยการตัดขาดนั้น จึงต้องมีอารมณ์ที่มีสภาวะตรงกันข้ามกับอารมณ์ทั้งสองนั้น อารมณ์นั้นคืออสังขตธาตุ อีกอย่างหนึ่ง พระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่” นี้ เป็นวจนะที่แสดงความมีอยู่แห่งพระนิพพานโดยปรมัตถ์ มีเนื้อความไม่วิปริต เพราะเป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ สิ่งนั้นย่อมมีเนื้อความไม่วิปริต เป็นปรมัตถ์ เหมือนดังพระดำรัสว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” (ธ.ป. ๒๗๗-๒๗๙; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฉานิทเทส ๕๖) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “นิพพาน” ในบางกรณี เป็นวิสัยแห่งปรมัตถ์ตามความเป็นจริง เพราะมีการใช้ในเชิงอุปจาร เหมือนอย่างคำว่า “สีหะ” หรืออีกนัยหนึ่ง อสังขตธาตุมีอยู่โดยปรมัตถ์แน่นอน เพราะมีสภาวะพ้นจากสิ่งอื่นและสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น เหมือนอย่างปฐวีธาตุหรือเวทนา พึงทราบความมีอยู่แห่งอสังขตธาตุโดยปรมัตถ์ แม้โดยเหตุผลตามนัยเหล่านี้เป็นต้น

ဂါထာသု ဇာတန္တိ ဇာယနဋ္ဌေန ဇာတံ, ဇာတိလက္ခဏပ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဘူတန္တိ ဘဝနဋ္ဌေန ဘူတံ, အဟုတွာ သမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော. သမုပ္ပန္နန္တိ သဟိတဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ, သဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ စ ဥပ္ပန္နန္တိ အတ္ထော. ကတန္တိ ကာရဏဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတံ. သင်္ခတန္တိ တေဟိယေဝ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ကတန္တိ သင်္ခတံ, သဗ္ဗမေတံ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တဿ အဓိဝစနံ. နိစ္စသာရာဒိဝိရဟိတတော အဒ္ဓုဝံ. ဇရာယ မရဏေန စ ဧကန္တေနေဝ သံဃဋိတံ သံသဋ္ဌန္တိ ဇရာမရဏသံဃာတံ. ‘‘ဇရာမရဏသံဃဋ္ဋ’’န္တိပိ ပဌန္တိ, ဇရာယ မရဏေန စ ဥပဒ္ဒုတံ ပီဠိတန္တိ အတ္ထော. အက္ခိရောဂါဒီနံ အနေကေသံ ရောဂါနံ နီဠံ ကုလာဝကန္တိ ရောဂနီဠံ. သရသတော ဥပက္ကမတော စ ပဘင်္ဂုပရမသီလတာယ ပဘင်္ဂုရံ.

ในคาถาทั้งหลาย คำว่า ชาตํ (เกิดแล้ว) ได้แก่ เกิดแล้วโดยความหมายว่าเกิด คือ ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งชาติ (ความเกิด) คำว่า ภูตํ (เป็นแล้ว) ได้แก่ เป็นแล้วโดยความหมายว่ามีขึ้น คือ เกิดขึ้นจากที่ยังไม่เคยมี คำว่า สมุปฺปนฺนํ (เกิดขึ้นพร้อมแล้ว) ได้แก่ เกิดขึ้นโดยความเป็นไปร่วมกัน และเกิดขึ้นจากธรรมทั้งหลายที่ประชุมกัน คำว่า กตํ (ถูกทำแล้ว) ได้แก่ อันปัจจัยทั้งหลายที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้นแล้ว คำว่า สงฺขตํ (ถูกปรุงแต่งแล้ว) ได้แก่ อันปัจจัยเหล่านั้นนั่นเองประชุมพร้อมกันทำขึ้น จึงชื่อว่าสังขตะ ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของสิ่งที่เกิดจากปัจจัย (ชื่อว่า) อทฺธุวํ (ไม่ยั่งยืน) เพราะปราศจากความเที่ยงและสาระเป็นต้น (ชื่อว่า) ชรามรณสงฺฆาตํ (ถูกชราและมรณะประมวลไว้) เพราะถูกประมวลไว้ คลุกเคล้าไว้กับชราและมรณะโดยส่วนเดียว บางทีก็อ่านว่า “ชรามรณสงฺฆฏฺฏํ” มีความหมายว่า ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้นโดยชราและมรณะ (ชื่อว่า) โรคนีฬํ (รังแห่งโรค) เพราะเป็นรัง เป็นที่อาศัยของโรคมากมายมีโรคตาเป็นต้น (ชื่อว่า) ปภงฺคุรํ (เปราะบาง) เพราะมีปกติแตกสลายและดับไป ทั้งโดยสภาวะของมันเองและโดยความพยายาม (ของสิ่งอื่น)

စတုဗ္ဗိဓော အာဟာရော စ တဏှာသင်္ခါတာ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. သဗ္ဗောပိ ဝါ ပစ္စယော အာဟာရော. ဣဓ ပန တဏှာယ နေတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ တဏှာဝဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ အာဟာရော စ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. အာဟာရော ဧဝ ဝါ နယနဋ္ဌေန ပဝတ္တနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ ဧဝမ္ပိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. နာလံ တဒဘိနန္ဒိတုန္တိ တံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဧဝံ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိကံ, တတော ဧဝ အနိစ္စံ, ဒုက္ခဉ္စ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတုံ အဿာဒေတုံ န ယုတ္တံ.

(ชื่อว่า) อาหารเนตฺติปฺปภวํ (มีอาหารและตัณหาเป็นแดนเกิด) เพราะมีอาหาร ๔ อย่างและตัณหาที่เรียกว่าเนตติ (เครื่องนำไป) เป็นแดนเกิด เป็นที่ตั้งขึ้น อีกนัยหนึ่ง ปัจจัยทั้งหมดก็ชื่อว่าอาหาร แต่ในที่นี้ เพราะถือเอาตัณหาด้วยคำว่าเนตติ จึงพึงทราบ (ปัจจัยที่เหลือ) เว้นตัณหา (ว่าเป็นอาหาร) ฉะนั้น จึงชื่อว่า อาหารเนตฺติปฺปภวํ เพราะมีอาหารและเนตติเป็นแดนเกิด อีกนัยหนึ่ง อาหารนั่นเองชื่อว่าเนตติ โดยความหมายว่านำไป โดยความหมายว่าเป็นไป แม้อย่างนี้ก็ชื่อว่า อาหารเนตฺติปฺปภวํ บทว่า นาลํ ตทภินนฺทิตุํ (ไม่ควรเพลิดเพลินในสิ่งนั้น) ความว่า อุปาทานขันธ์ ๕ นั้นมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้นเองจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ควรที่จะเพลิดเพลิน ลิ้มรส ด้วยตัณหาและทิฏฐิ

တဿ [Pg.157] နိဿရဏန္တိ ‘‘ဇာတံ ဘူတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ တဿ သက္ကာယဿ နိဿရဏံ နိက္ကမော အနုပသန္တသဘာဝဿ ရာဂါဒိကိလေသဿ သဗ္ဗသင်္ခါရဿ စ အဘာဝေန တဒုပသမဘာဝေန ပသတ္ထဘာဝေန စ သန္တံ, တက္ကဉာဏဿ အဂေါစရဘာဝတော အတက္ကာဝစရံ, နိစ္စဋ္ဌေန ဓုဝံ, တတော ဧဝ အဇာတံ အသမုပ္ပန္နံ, သောကဟေတူနံ အဘာဝတော အသောကံ, ဝိဂတရာဂါဒိရဇတ္တာ ဝိရဇံ, သံသာရဒုက္ခဋ္ဋိတေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ပဒံ, ဇာတိအာဒိဒုက္ခဓမ္မာနံ နိရောဓဟေတုတာယ နိရောဓော ဒုက္ခဓမ္မာနံ, သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥပသမဟေတုတာယ သင်္ခါရူပသမော, တတော ဧဝ အစ္စန္တသုခတာယ သုခေါတိ သဗ္ဗပဒေဟိ အမတမဟာနိဗ္ဗာနမေဝ ထောမေတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဗျတိရေကဝသေန, ဒုတိယဂါထာယ အနွယဝသေန စ နိဗ္ဗာနံ ဝိဘာဝေသိ.

บทว่า ตสฺส นิสฺสรณํ ความว่า การสลัดออก คือ การก้าวออกแห่งสักกายนั้น ที่ตรัสไว้โดยคำเป็นต้นว่า ชาตํ ภูตํ (สิ่งที่เกิดแล้ว มีแล้ว) ชื่อว่า สันตะ (สงบ) เพราะไม่มีราคะเป็นต้น กิเลสอันมีสภาพไม่สงบ และเพราะไม่มีสังขารทั้งปวง เพราะมีสภาพสงบจากกิเลสและสังขารนั้น และเพราะมีสภาพอันประเสริฐ, ชื่อว่า อตักกาวจร (ไม่อยู่ในวิสัยแห่งตรึก) เพราะไม่อยู่ในวิสัยแห่งญาณที่เกิดจากความตรึก, ชื่อว่า ธุวะ (ยั่งยืน) โดยความหมายว่าเที่ยง, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า อชาตะ (ไม่เกิด) อสมุปปันนะ (ไม่เกิดขึ้น), ชื่อว่า อโสกะ (ไม่มีความโศก) เพราะไม่มีเหตุแห่งความโศก, ชื่อว่า วิรชะ (ปราศจากธุลี) เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น, ชื่อว่า ปทะ (ทาง) เพราะเป็นสภาวะที่ผู้ตั้งอยู่ในทุกข์ในสงสารพึงปฏิบัติ, ชื่อว่า นิโรธ (ความดับ) แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งความดับแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นทุกข์มีชาติเป็นต้น, ชื่อว่า สังขารูปสมะ (ความสงบแห่งสังขาร) เพราะเป็นเหตุแห่งความสงบแห่งสังขารทั้งปวง, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า สุขะ (ความสุข) โดยความหมายว่าเป็นสุขอย่างยิ่ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญอมตมหานิพพานด้วยบททั้งหมด (ด้วยประการฉะนี้) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงนิพพานโดยปฏิเสธนัยในคาถาแรก และโดยอนุโลมนัยในคาถาที่สอง ด้วยประการฉะนี้

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๖ จบแล้ว

၇. နိဗ္ဗာနဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถานิพพานธาตุสูตร

၄၄. သတ္တမေ ဒွေမာတိ ဒွေ ဣမာ. ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, နိက္ခန္တံ ဝါနတော, နတ္ထိ ဝါ ဧတ္ထ ဝါနံ, ဣမသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ဝါနဿ အဘာဝေါတိ နိဗ္ဗာနံ, တဒေဝ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန စ ဓာတူတိ နိဗ္ဗာနဓာတု. ယဒိပိ တဿာ ပရမတ္ထတော ဘေဒေါ နတ္ထိ, ပရိယာယေန ပန ပညာယတီတိ တံ ပရိယာယဘေဒံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိ ဝတွာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘သဥပါဒိသေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဏှာဒီဟိ ဖလဘာဝေန ဥပါဒီယတီတိ ဥပါဒိ, ခန္ဓပဉ္စကံ. ဥပါဒိယေဝ သေသောတိ ဥပါဒိသေသော, သဟ ဥပါဒိသေသေနာတိ သဥပါဒိသေသာ, တဒဘာဝတော အနုပါဒိသေသာ.

๔๔. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เทฺวมา ความว่า สองอย่างเหล่านี้ ตัณหาเรียกว่า วานะ, สภาวะที่ออกจากวานะ, หรือวานะไม่มีในสภาวะนี้, หรือเมื่อบรรลุสภาวะนี้แล้ว วานะย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพาน, นิพพานนั้นแหละชื่อว่า นิพพานธาตุ เพราะมีความหมายว่าไม่ใช่สัตว์ไม่ใช่ชีวะ และเพราะมีความหมายว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะ แม้ว่าโดยปรมัตถ์แล้ว นิพพานธาตุนั้นจะไม่มีความแตกต่างกัน แต่ก็ปรากฏโดยปริยาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงความแตกต่างโดยปริยายนั้น จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย นิพพานธาตุ ๒ อย่างเหล่านี้" แล้วจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สอุปาทิเสสา" เพื่อทรงแสดงความแตกต่างตามที่ทรงประสงค์ ในคำเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ชื่อว่า อุปาทิ เพราะเป็นสภาวะที่ตัณหาเป็นต้นยึดถือโดยความเป็นผล อุปาทิเท่านั้นที่เหลืออยู่ ชื่อว่า อุปาทิเสส, นิพพานธาตุที่เป็นไปพร้อมกับอุปาทิเสส ชื่อว่า สอุปาทิเสสา, นิพพานธาตุที่ไม่มีอุปาทิเสสนั้น ชื่อว่า อนุปาทิเสสา

အရဟန္တိ အာရကကိလေသော, ဒူရကိလေသောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

บทว่า อรหํ ความว่า ผู้มีกิเลสอันไกลแล้ว อธิบายว่า ผู้ไกลจากกิเลส สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတိ, အာရကာဿ ဟောန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ, သံကိလေသိကာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ, သဒရာ [Pg.158] ဒုက္ခဝိပါကာ, အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၃၄).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอรหันต์เป็นอย่างไร คือ ธรรมทั้งหลายที่เป็นบาปอกุศล เป็นเครื่องเศร้าหมอง นำไปสู่ภพใหม่ ก่อความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะในอนาคต ย่อมอยู่ไกลจากภิกษุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอรหันต์ด้วยอาการอย่างนี้แล" (ม. นิ. ๑.๔๓๔)

ခီဏာသဝေါတိ ကာမာသဝါဒယော စတ္တာရောပိ အာသဝါ အရဟတော ခီဏာ သမုစ္ဆိန္နာ ပဟီနာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာတိ ခီဏာသဝေါ. ဝုသိတဝါတိ ဂရုသံဝါသေပိ အရိယမဂ္ဂေပိ ဒသသု အရိယဝါသေသုပိ ဝသိ ပရိဝသိ ပရိဝုဋ္ဌော ဝုဋ္ဌဝါသော စိဏ္ဏစရဏောတိ ဝုသိတဝါ. ကတကရဏီယောတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဥပါဒါယ သတ္တ သေခါ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကရဏီယံ ကရောန္တိ နာမ, ခီဏာသဝဿ သဗ္ဗကရဏီယာနိ ကတာနိ ပရိယောသိတာနိ, နတ္ထိ ဥတ္တရိံ ကရဏီယံ ဒုက္ခက္ခယာဓိဂမာယာတိ ကတကရဏီယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

บทว่า ขีณาสโว ความว่า อาสวะทั้ง ๔ มีกามาสวะเป็นต้น ของพระอรหันต์สิ้นแล้ว คือถูกตัดขาด ละได้แล้ว สงบระงับแล้ว ไม่สามารถเกิดขึ้นได้อีก ถูกเผาด้วยไฟคือญาณแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ขีณาสวะ (ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว) บทว่า วุสิตวา ความว่า อยู่แล้ว จบแล้ว อยู่จบแล้ว มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว มีกิจอันประพฤติแล้ว ในการอยู่ร่วมกับครูบ้าง ในอริยมรรคบ้าง ในอริยวาส ๑๐ บ้าง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วุสิตวา (ผู้มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว) บทว่า กตกรณีโย ความว่า กัลยาณปุถุชนและพระเสขะ ๗ จำพวก ย่อมทำกิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ ชื่อว่าทำกิจที่ควรทำอยู่ แต่สำหรับพระขีณาสพ กิจที่ควรทำทั้งหมดทำเสร็จแล้ว จบสิ้นแล้ว ไม่มีกิจอื่นที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปเพื่อการบรรลุความสิ้นทุกข์อีก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กตกรณีโย (ผู้มีกิจที่ควรทำอันทำเสร็จแล้ว) สมดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

ကတဿ ပဋိစယော နတ္ထိ, ကရဏီယံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (အ. နိ. ၆.၅၅;

မဟာဝ. ၂၄၄);

"สำหรับภิกษุนั้น ผู้หลุดพ้นโดยชอบแล้ว มีจิตสงบแล้ว การสั่งสมกรรมที่ทำแล้วย่อมไม่มี กิจที่ควรทำอีกย่อมไม่มี" (อ. นิ. ๖.๕๕; มหาว. ๒๔๔)

ဩဟိတဘာရောတိ တယော ဘာရာ – ခန္ဓဘာရော, ကိလေသဘာရော, အဘိသင်္ခါရဘာရောတိ. တဿိမေ တယောပိ ဘာရာ ဩဟိတာ ဩရောပိတာ နိက္ခိတ္တာ ပါတိတာတိ ဩဟိတဘာရော. အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထောတိ အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထံ, သကတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ကကာရဿ ဒကာရော ကတော. အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော, သဒတ္ထောတိ စ အရဟတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ အတ္တုပနိဗန္ဓဋ္ဌေန အတ္တနော အဝိဇဟနဋ္ဌေန အတ္တနော ပရမတ္ထေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ သကတ္ထော ဟောတိ. ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနောတိ ကာမရာဂသံယောဇနံ, ပဋိဃသံယောဇနံ, မာနဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသဘဝရာဂဣဿာမစ္ဆရိယအဝိဇ္ဇာသံယောဇနန္တိ ဣမာနိ သတ္တေ ဘဝေသု. ဘဝံ ဝါ ဘဝေန သံယောဇေန္တိ ဥပနိဗန္ဓန္တီတိ ဘဝသံယောဇနာနိ နာမ. တာနိ အရဟတော ပရိက္ခီဏာနိ, ပဟီနာနိ, ဉာဏဂ္ဂိနာ, ဒဍ္ဎာနီတိ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ ဧတ္ထ သမ္မဒညာတိ သမ္မာ အညာယ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခန္ဓာနံ ခန္ဓဋ္ဌံ, အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ, ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ, ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌံ, သမုဒယဿ ပဘဝဋ္ဌံ, နိရောဓဿ သန္တဋ္ဌံ, မဂ္ဂဿ ဒဿနဋ္ဌံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝမာဒိဘေဒံ ဝါ သမ္မာ ယထာဘူတံ အညာယ ဇာနိတွာ တီရယိတွာ တုလယိတွာ ဝိဘာဝေတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ. ဝိမုတ္တောတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော [Pg.159] စိတ္တဿ စ ဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စ. အရဟာ ဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ စိတ္တဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တော, နိဗ္ဗာနေပိ ဝိမုတ္တောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော’’တိ.

บทว่า โอหิตภาโร ความว่า ภาระ ๓ อย่าง คือ ขันธภาระ กิเลสภาระ และอภิสังขารภาระ ภาระทั้ง ๓ เหล่านี้ของพระอรหันต์นั้นถูกปลงลงแล้ว วางลงแล้ว ทิ้งแล้ว ตกไปแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอหิตภาโร (ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว) บทว่า อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ความว่า บรรลุประโยชน์ของตนแล้ว ท่านกล่าวว่า สกตฺถํ (ประโยชน์ของตน) มีการทำอักษร กะ เป็นอักษร ทะ ผู้ที่บรรลุประโยชน์ของตนแล้วด้วยเหตุนี้ ชื่อว่า อนุปฺปตฺตสทตฺโถ และคำว่า สทตฺถะ พึงทราบว่าคืออรหัตตผล อรหัตตผลนั้นชื่อว่าเป็นประโยชน์ของตน เพราะมีความหมายว่าผูกพันกับตน เพราะมีความหมายว่าตนไม่ละทิ้ง และเพราะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งของตน บทว่า ปริกฺขีณภวสํโยชโน ความว่า สังโยชน์เหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ภวราคะ อิสสา มัจฉริยะ และอวิชชาสังโยชน์ ผูกสัตว์ไว้ในภพทั้งหลาย หรือผูกภพไว้ด้วยภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภวสังโยชน์ สังโยชน์เหล่านั้นของพระอรหันต์สิ้นไปรอบแล้ว คือละได้แล้ว ถูกเผาด้วยไฟคือญาณแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริกฺขีณภวสํโยชโน (ผู้มีภวสังโยชน์สิ้นไปรอบแล้ว) บทว่า สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ในบทนี้ บทว่า สมฺมทญฺญา คือ รู้โดยชอบแล้ว ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า คือรู้โดยชอบตามความเป็นจริงซึ่งความหมายของขันธ์ว่าเป็นขันธ์ ความหมายของอายตนะว่าเป็นอายตนะ ความหมายของธาตุว่าเป็นของสูญ ความหมายของทุกข์ว่าบีบคั้น ความหมายของสมุทัยว่าเป็นแดนเกิด ความหมายของนิโรธว่าสงบ ความหมายของมรรคว่าเป็นการเห็น หรือความแตกต่างเป็นต้นว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" คือ รู้แล้ว วินิจฉัยแล้ว ชั่งใจแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว บทว่า วิมุตฺโต ความว่า วิมุตติมี ๒ อย่าง คือ เจโตวิมุตติ และนิพพาน พระอรหันต์ย่อมหลุดพ้นด้วยเจโตวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง และหลุดพ้นในนิพพานด้วย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต" (หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ)

တဿ တိဋ္ဌန္တေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ တဿ အရဟတော စရိမဘဝဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ယာဝ န ခီယတိ, တာဝ တိဋ္ဌန္တိယေဝ စက္ခာဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. အဝိဃာတတ္တာတိ အနုပ္ပာဒနိရောဓဝသေန အနိရုဒ္ဓတ္တာ. မနာပါမနာပန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ ရူပါဒိဂေါစရံ. ပစ္စနုဘောတီတိ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတိ. သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝိပါကဘူတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ တေဟိ ဒွါရေဟိ ပဋိလဘတိ.

บทว่า ตสฺส ติฏฺฐนฺเตว ปญฺจินฺทฺริยานิ ความว่า อินทรีย์ ๕ มีจักษุเป็นต้น ของพระอรหันต์นั้นยังคงตั้งอยู่ตราบเท่าที่กรรมอันเป็นเหตุแห่งภพสุดท้ายยังไม่สิ้นไป บทว่า อวิฆาตตฺตา ความว่า เพราะยังไม่ถูกทำลายโดยความไม่เกิดขึ้นและดับไป บทว่า มนาปามนาปํ ความว่า อารมณ์คือรูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา บทว่า ปจฺจนุโภติ ความว่า ย่อมได้ ย่อมประสบ บทว่า สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ ความว่า ย่อมเสวยสุขและทุกข์อันเป็นวิบาก คือย่อมได้รับสุขและทุกข์นั้นทางทวารเหล่านั้น

ဧတ္တာဝတာ ဥပါဒိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဥပါဒိသေသံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ တဿ သဥပါဒိသေသဿ သတော အရဟတော. ယော ရာဂက္ခယောတိ ရာဂဿ ခယော ခီဏာကာရော အဘာဝေါ အစ္စန္တမနုပ္ပာဒေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧတ္တာဝတာ ရာဂါဒိက္ခယော သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဒဿိတံ ဟောတိ.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงอุปาทิเสสแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "tassa yo" (ของพระขีณาสพนั้นใด) ในบทเหล่านั้น บทว่า "tassā" ได้แก่ ของพระอรหันต์ผู้ยังมีสอุปาทิเสสอยู่ บทว่า "yo rāgakkhayo" คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไป ความไม่มี ความไม่เกิดขึ้นอีกอย่างเด็ดขาด นัยนี้ก็มีในบทที่เหลือเช่นกัน ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงว่า ความสิ้นไปแห่งราคะเป็นต้น คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သဗ္ဗဝေဒယိတာနီတိ သုခါဒယော သဗ္ဗာ အဗျာကတဝေဒနာ, ကုသလာကုသလဝေဒနာ ပန ပုဗ္ဗေယေဝ ပဟီနာတိ. အနဘိနန္ဒိတာနီတိ တဏှာဒီဟိ န အဘိနန္ဒိတာနိ. သီတိဘဝိဿန္တီတိ အစ္စန္တဝူပသမေန သင်္ခါရဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သီတလီ ဘဝိဿန္တိ, အပ္ပဋိသန္ဓိကနိရောဓေန နိရုဇ္ဈိဿန္တီတိ အတ္ထော. န ကေဝလံ ဝေဒယိတာနိယေဝ, သဗ္ဗေပိ ပန ခီဏာသဝသန္တာနေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ နိရုဇ္ဈိဿန္တိ, ဝေဒယိတသီသေန ဒေသနာ ကတာ.

บทว่า "idheva" คือ ในอัตภาพนี้เอง บทว่า "sabbavedayitāni" คือ อัพยากตเวทนาทั้งปวง มีสุขเวทนาเป็นต้น ส่วนกุศลเวทนาและอกุศลเวทนาละได้แล้วตั้งแต่ก่อน บทว่า "anabhinanditāni" คือ อันตัณหาเป็นต้นไม่เพลิดเพลินแล้ว บทว่า "sītibhavissantī" คือ จักเป็นสภาพเย็นด้วยการสงบระงับอย่างเด็ดขาด ด้วยการระงับความเร่าร้อนของสังขาร อธิบายว่า จักดับไปด้วยการดับแบบไม่ปฏิสนธิอีก ไม่ใช่เพียงเวทนาเท่านั้น แต่เบญจขันธ์ทั้งปวงในกระแสแห่งพระขีณาสพก็จักดับไป ทรงแสดงโดยยกเวทนาขึ้นเป็นประธาน

ဂါထာသု စက္ခုမတာတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဓမ္မစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ပညာစက္ခု, သမန္တစက္ခူတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမတာ. အနိဿိတေနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယဝသေန ကဉ္စိ ဓမ္မံ အနိဿိတေန, ရာဂဗန္ဓနာဒီဟိ ဝါ အဗန္ဓေန. တာဒိနာတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဣဋ္ဌာဒီသု ဧကသဘာဝတာသင်္ခါတေန တာဒိလက္ခဏေန တာဒိနာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဘဝါ ဝတ္တမာနာ. ဘဝနေတ္တိသင်္ခယာတိ ဘဝနေတ္တိယာ တဏှာယ ပရိက္ခယာ. သမ္ပရာယိကာတိ သမ္ပရာယေ ခန္ဓဘေဒတော ပရဘာဂေ ဘဝါ. ယမှီတိ ယသ္မိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ. ဘဝါနီတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ, ဥပပတ္တိဘဝါ သဗ္ဗသော အနဝသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ, န ပဝတ္တန္တိ.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า "cakkhumatā" คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ พุทธจักษุ, ธรรมจักษุ, ทิพยจักษุ, ปัญญาจักษุ และสมันตจักษุ บทว่า "anissitena" คือ ผู้ไม่ไม่อาศัยธรรมใดๆ ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ หรือผู้ไม่ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือราคะเป็นต้น บทว่า "tādinā" คือ ผู้เป็นผู้คงที่ด้วยลักษณะที่เป็นผู้คงที่ อันกล่าวคือความเป็นผู้มีสภาวะเดียวในอารมณ์ทั้งปวงมีอิฏฐารมณ์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเบกขา บทว่า "diṭṭhadhammikā" คือ ที่มีอยู่ในอัตภาพนี้ ที่เป็นไปอยู่ในปัจจุบัน บทว่า "bhavanettisaṅkhayā" คือ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ บทว่า "samparāyikā" คือ ที่มีอยู่ในสัมปรายภพ ในส่วนเบื้องหน้าแต่การแตกแห่งขันธ์ บทว่า "yamhi" คือ ในอนุปาทิเสสนิพพานใด บทว่า "bhavāni" ท่านกล่าวโดยสับเปลี่ยนเพศ (ลิงควิปลาส) หมายถึง อุปปัตติภพทั้งหลายย่อมดับไปโดยประการทั้งปวงไม่เหลือ ไม่เป็นไปอีก

တေတိ [Pg.160] တေ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တာ. ဓမ္မသာရာဓိဂမာတိ ဝိမုတ္တိသာရတ္တာ ဣမဿ ဓမ္မဝိနယဿ, ဓမ္မေသု သာရဘူတဿ အရဟတ္တဿ အဓိဂမနတော. ခယေတိ ရာဂါဒိက္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ရတာ အဘိရတာ. အထ ဝါ နိစ္စဘာဝတော သေဋ္ဌဘာဝတော စ ဓမ္မေသု သာရန္တိ ဓမ္မသာရံ, နိဗ္ဗာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ (ဓ. ပ. ၂၇၃), ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) စ. တဿ ဓမ္မသာရဿ အဓိဂမဟေတု ခယေ သဗ္ဗသင်္ခါရပရိက္ခယေ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ ရတာ. ပဟံသူတိ ပဇဟိံသု. တေတိ နိပါတမတ္တံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

บทว่า "te" คือ ท่านเหล่านั้นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนั้น บทว่า "dhammasārādhigamā" คือ เพราะบรรลุพระอรหัตอันเป็นสาระในธรรมทั้งหลาย เพราะความเป็นสาระคือวิมุตติแห่งพระธรรมวินัยนี้ บทว่า "khaye" คือ ยินดีแล้ว อภิรมย์แล้วในนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งราคะเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ธรรมสาระ" เพราะเป็นสาระในธรรมทั้งหลายโดยความเป็นสภาพเที่ยงและโดยความเป็นสภาพประเสริฐ ได้แก่ นิพพาน สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "วิราคะประเสริฐที่สุดในบรรดาธรรมทั้งหลาย" (ขุ.ธ. ๒๗๓) และว่า "วิราคะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น" (ขุ.อิติ. ๙๐; อํ.จตุกฺก. ๔.๓๔) เพราะเหตุแห่งการบรรลุธรรมสาระนั้น จึงชื่อว่าผู้ยินดีในความสิ้นไป คือในอนุปาทิเสสนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งสังขารทั้งปวง บทว่า "pahaṃsu" คือ ละแล้ว บทว่า "te" เป็นเพียงนิบาต ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความแห่งสูตรที่ ๗ จบแล้ว

၈. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. การพรรณนาความแห่งปฏิสัลลานสูตร

၄၅. အဋ္ဌမေ ပဋိသလ္လာနရာမာတိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ သလ္လာနံ ပဋိသလ္လာနံ, ဧကဝိဟာရော ဧကမန္တသေဝိတာ, ကာယဝိဝေကောတိ အတ္ထော. တံ ပဋိသလ္လာနံ ရမန္တိ ရောစန္တီတိ ပဋိသလ္လာနရာမာ. ‘‘ပဋိသလ္လာနာရာမာ’’တိပိ ပါဌော. ယထာ ဝုတ္တံ ပဋိသလ္လာနံ အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ဧတေသန္တိ ပဋိသလ္လာနာရာမာ. ဝိဟရထာတိ ဧဝံဘူတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. ပဋိသလ္လာနေ ရတာ နိရတာ သမ္မုဒိတာတိ ပဋိသလ္လာနရတာ. ဧတ္တာဝတာ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, တဿ နိမိတ္တဘူတာ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ စ ဒဿိတာ. ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, သီလသံဝရော, ဣန္ဒြိယေသု, ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, သတိသမ္ပဇညန္တိ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိနာ န ဝတ္တတီတိ တေပိ ဣဓ အတ္ထတော ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๔๕. ในสูตรที่ ๘ บทว่า "paṭisallānarāmā" ความว่า การหลีกเร้นจากสัตว์และสังขารนั้นๆ ชื่อว่า "ปฏิสัลลานะ" อธิบายว่า ความเป็นผู้เดียว การเสพที่สงัด กายวิเวก ภิกษุทั้งหลายย่อมยินดี คือชอบใจการหลีกเร้นนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิสัลลานรามา" (ผู้ยินดีในการหลีกเร้น) แม้บทว่า "paṭisallānārāmā" ก็เป็นบทอ่านเช่นกัน ชื่อว่า "ปฏิสัลลานารามะ" เพราะการหลีกเร้นตามที่กล่าวแล้วเป็นที่มายินดี (อาราม) ของภิกษุเหล่านั้น บทว่า "viharatha" อธิบายว่า จงเป็นผู้เป็นเช่นนั้นแล้วอยู่เถิด บทว่า "paṭisallānaratā" คือ ผู้ยินดี ผู้รื่นรมย์ ผู้บันเทิงในความหลีกเร้น ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงการประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่น (ชาคริยานุโยค) และความเป็นผู้มีกายหลีกเร้นอันเป็นนิมิตแห่งชาคริยานุโยคนั้น พึงทราบว่า แม้ธรรมเหล่านี้คือ ชาคริยานุโยค, ศีลสังวร, ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย, ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ, สติสัมปชัญญะ ก็เป็นอันตรัสไว้โดยอรรถในที่นี้ด้วย เพราะ (การหลีกเร้น) ย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากธรรมเหล่านี้

အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာတိ အတ္တနော စိတ္တသမထေ အနုယုတ္တာ. အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနောတိ စ ဧတံ ဧကတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဘုမ္မတ္ထေ စေတံ သမထန္တိ အနုသဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနံ. အနိရာကတဇ္ဈာနာတိ ဗဟိ အနီဟတဇ္ဈာနာ အဝိနာသိတဇ္ဈာနာ ဝါ. နီဟရဏံ ဝိနာသော ဝါတိ ဣဒံ နိရာကတံ နာမ ‘‘ထမ္ဘံ နိရံကတွာ နိဝါတဝုတ္တီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၃၂၈) ဝိယ. ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာတိ သတ္တဝိဓာယ အနုပဿနာယ ယုတ္တာ. သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ နာမ [Pg.161] အနိစ္စာနုပဿနာ, ဒုက္ခာနုပဿနာ, အနတ္တာနုပဿနာ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ, ဝိရာဂါနုပဿနာ, နိရောဓာနုပဿနာ, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ စ, တာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

บทว่า "ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttā" คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ในความสงบแห่งจิตของตน คำว่า "ajjhattaṃ" และ "attano" นี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น และคำว่า "samathaṃ" นี้เป็นอุปโยควิภัตติในความหมายของภุมมวิภัตติ เพราะประกอบกับ "anu" ศัพท์ บทว่า "anirākatajjhānā" คือ ผู้มีฌานอันไม่ถูกกำจัดออกไปภายนอก หรือผู้มีฌานอันไม่เสื่อมสลาย คำว่า "nirākata" นี้หมายถึง การนำออกไป หรือความพินาศ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī" (กำจัดความดื้อรั้นแล้ว เป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อม) บทว่า "vipassanāya samannāgatā" คือ ผู้ประกอบด้วยอนุปัสนา ๗ ประการ อนุปัสนา ๗ ประการ ได้แก่ อนิจจานุปัสนา, ทุกขานุปัสนา, อนัตตานุปัสนา, นิพพิทานุปัสนา, วิราคานุปัสนา, นิโรธานุปัสนา และปฏินิสสัคคานุปัสนา อนุปัสนาเหล่านั้นมีรายละเอียดพิสดารอยู่ในวิสุทธิมรรคแล้ว

ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာရော သုညာဂါရာနံ. ဧတ္ထ စ ‘‘သုညာဂါရာန’’န္တိ ယံကိဉ္စိ ဝိဝိတ္တံ ဘာဝနာနုယောဂဿ အနုစ္ဆဝိကဋ္ဌာနံ. သမထဝိပဿနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ သုညာဂါရံ ပဝိသိတွာ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန နိသီဒမာနာ ဘိက္ခူ ‘‘ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေပိ ပန ဝါသံ ကုရုမာနာ ဈာယိနော သုညာဂါရာနံ ဗြူဟေတာရောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า "brūhetāro suññāgārānaṃ" คือ ผู้ทำให้เรือนว่างเจริญขึ้น และในบทนี้ คำว่า "suññāgārānaṃ" (แห่งเรือนว่าง) หมายถึง สถานที่สงัดแห่งใดแห่งหนึ่งที่เหมาะสมแก่การประกอบภาวนา พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ถือเอาพระกรรมฐานด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา เข้าสู่เรือนว่างทั้งกลางวันและกลางคืน นั่งประกอบภาวนาอยู่ ชื่อว่า "ผู้ทำให้เรือนว่างเจริญขึ้น" แม้ผู้เพ่งพินิจ (ผู้ได้ฌาน) ที่อาศัยอยู่ในปราสาทชั้นเดียวเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นผู้ทำให้เรือนว่างเจริญขึ้นเช่นกัน

ဧတ္ထ စ ယာ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ ပဋိသလ္လာနရတာ’’တိ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ ဝိဟိတာ, သာ ပရိသုဒ္ဓသီလဿ, န အသီလဿ အဝိသုဒ္ဓသီလဿ ဝါ တဿ ရူပါရမ္မဏာဒိတော စိတ္တဝိနိဝတ္တနဿေဝ အဘာဝတောတိ အတ္ထတော သီလဝိသုဒ္ဓိ ဒဿိတာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာ အနိရာကတဇ္ဈာနာ’’တိ ပဒဒွယေန သမာဓိဘာဝနာ, ‘‘ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာ’’တိ ဣမိနာ ပညာဘာဝနာ ဝိဟိတာတိ လောကိယာ တိဿော သိက္ခာ ဒဿိတာ.

และในบทนี้ ความเป็นผู้มีกายหลีกเร้นที่ทรงบัญญัติไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในการหลีกเร้น อยู่เถิด" นั้น เป็นของผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ใช่ของผู้ไม่มีศีลหรือผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ เพราะผู้นั้นไม่มีการถอนจิตออกจากรูปารมณ์เป็นต้นเลย ดังนั้น จึงเป็นอันทรงแสดงศีลวิสุทธิไว้โดยอรรถ ดังที่กล่าวมาแล้วนี้ ด้วยบททั้งสองว่า "ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttā anirākatajjhānā" ทรงบัญญัติสมาธิภาวนา ด้วยบทว่า "vipassanāya samannāgatā" นี้ ทรงบัญญัติปัญญาภาวนา เป็นอันทรงแสดงโลกิยสิกขา ๓ ประการไว้

ဣဒါနိ တာသု ပတိဋ္ဌိတဿ အဝဿံဘာဝိဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗြူဟေတာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာနံ. ဒွိန္နံ ဖလာနန္တိ တတိယစတုတ္ထဖလာနံ. ပါဋိကင်္ခန္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ အဝဿံဘာဝီ. အညာတိ အရဟတ္တံ. တဉှိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏေဟိ ဉာတမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဇာနနတော ပရိပုဏ္ဏဇာနနတ္တာ ဥပရိ ဇာနနကိစ္စာဘာဝတော စ ‘‘အညာ’’တိ ဝုစ္စတိ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ သတိ ဝါ ကိလေသူပါဒိသေသေ, ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျေ သတိ. ဉာဏေ ဟိ အပရိပက္ကေ ယေ တေန ပရိပက္ကေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာ, တေ န ပဟီယန္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ’’တိ. သတိ စ ကိလေသေ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရာ တိဋ္ဌန္တိ ဧဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနာဂါမိဖလံ အရဟတ္တန္တိ ဒွေ ဓမ္မာ ဒဿိတာ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဒွီသု သုတ္တေသု.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงผลที่จะต้องบังเกิดอย่างแน่นอนแก่ผู้ตั้งมั่นแล้วในธรรมะเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปฏสลฺลานรามานํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรูเหตานํ ได้แก่ พึงให้เพิ่มพูน บทว่า ทฺวินฺนํ ผลานํ ได้แก่ แห่งผลที่สามและผลที่สี่ บทว่า ปาฏิกงฺขํ หมายถึง พึงปรารถนาได้ คือ เป็นสิ่งที่จะต้องบังเกิดอย่างแน่นอน บทว่า อญฺญา ได้แก่ อรหัตตผล อรหัตตผลนั้นแล ชื่อว่า "อัญญา" เพราะรู้โดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่มรรคญาณเบื้องต่ำรู้แล้ว เพราะเป็นการรู้อย่างบริบูรณ์ และเพราะไม่มีกิจที่จะต้องรู้อีกต่อไป บทว่า สติ วา อุปาทิเสเส หมายถึง หรือเมื่อกิเลสอุปาทิเสสยังเหลืออยู่ คือ เมื่อยังไม่สามารถละได้ จริงอยู่ เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า กิเลสเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยญาณที่แก่กล้านั้น กิเลสเหล่านั้นก็ยังละไม่ได้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "สติ วา อุปาทิเสเส" และเมื่อกิเลสยังอยู่ ขันธาภิสังขารก็ยังคงตั้งอยู่ ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ธรรมะ ๒ ประการ คือ อนาคามิผลและอรหัตตผล จึงได้ถูกแสดงไว้ ในพระสูตรนี้เป็นฉันใด แม้ในพระสูตรอีก ๒ สูตรถัดไปก็เป็นฉันนั้น

ဂါထာသု ယေ သန္တစိတ္တာတိ ယေ ယောဂါဝစရာ တဒင်္ဂဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေဝ စ သမိတကိလေသတာယ သန္တစိတ္တာ. နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကာ. ဣမိနာ တေသံ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဉာဏံ ဒဿေတိ. သတိမန္တော [Pg.162] စ ဈာယိနောတိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဟေတုဘူတာယ သတိယာ သတိမန္တော, အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏေန ဈာနေန ဈာယိနော. သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿန္တိ, ကာမေသု အနပေက္ခိနောတိ ပုဗ္ဗေယေဝ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇) ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေသု စ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန အနပေက္ခိနော အနတ္ထိကာ တေ ပဟာယ အဓိဂတံ ဥပစာရသမာဓိံ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ ပါဒကံ ကတွာ နာမရူပံ တဿ ပစ္စယေ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိက္ကမေန သမ္မာ အဝိပရီတံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ အနိစ္စာဒိတော ဝိပဿန္တိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เย สนฺตจิตฺตา ได้แก่ พระโยคาวจรเหล่าใดมีจิตสงบแล้วเพราะระงับกิเลสได้ด้วยตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน ปัญญาเรียกว่าเนปักกะ ท่านเหล่านั้นชื่อว่านิปกา เพราะประกอบด้วยปัญญานั้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงญาณในการบริหารกรรมฐานของพระโยคาวจรเหล่านั้น บทว่า สติมนฺโต จ ฌายิโน หมายความว่า เป็นผู้มีสติด้วยสติอันเป็นเหตุไม่ละกรรมฐานในอิริยาบถยืนและนั่งเป็นต้น เป็นผู้เพ่งด้วยฌานอันมีลักษณะคือการเพ่งอารมณ์ บทว่า สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ, กาเมสุ อนเปกฺขิโน หมายความว่า ท่านเหล่านั้นไม่เยื่อใย ไม่ต้องการในวัตถุกามและกิเลสกาม เพราะพิจารณาเห็นโทษด้วยนัยเป็นต้นว่า "กามทั้งหลายเปรียบด้วยร่างกระดูก" มาก่อนแล้ว ละกามเหล่านั้นแล้ว ทำอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิที่ได้บรรลุแล้วให้เป็นบาท กำหนดนามรูปและปัจจัยของนามรูปนั้นแล้ว ย่อมเห็นธรรมคือขันธ์ ๕ โดยชอบ ไม่วิปริต โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยลำดับแห่งกลาปสัมมสนะเป็นต้น

အပ္ပမာဒရတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အပ္ပမဇ္ဇနေ ရတာ အဘိရတာ တတ္ထ အပ္ပမာဒေနေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေန္တာ. သန္တာတိ သမာနာ. ‘‘သတ္တာ’’တိပိ ပါဌော, ပုဂ္ဂလာတိ အတ္ထော. ပမာဒေ ဘယဒဿိနောတိ နိရယူပပတ္တိအာဒိကံ ပမာဒေ ဘယံ ပဿန္တာ. အဘဗ္ဗာ ပရိဟာနာယာတိ တေ ဧဝရူပါ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ပရိဟာနာယ အဘဗ္ဗာ. သမထဝိပဿနာတော ဟိ သမ္ပတ္တတော န ပရိဟာယန္တိ, ဣတရာနိ စ အပ္ပတ္တာနိ ပါပုဏန္တိ. နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေတိ နိဗ္ဗာနဿ စ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စ သန္တိကေ ဧဝ, န စိရဿေဝ နံ အဓိဂမိဿန္တီတိ.

บทว่า อปฺปมาทรตา หมายถึง ผู้ยินดี ผู้เพลิดเพลินในการไม่ประมาทในสมถวิปัสสนาภาวนาตามที่กล่าวแล้ว คือยังคืนและวันให้ล่วงไปด้วยความไม่ประมาทนั่นเองในภาวนานั้น บทว่า สนฺตา ได้แก่ ผู้สงบ อีกนัยหนึ่งมีบทว่า "สตฺตา" ก็มี ความว่า บุคคล บทว่า ปมาเท ภยทสฺสิโน หมายถึง ผู้เห็นภัยในความประมาท คือการเข้าถึงนรกเป็นต้น บทว่า อภพฺพา ปริหานาย หมายถึง ท่านผู้เป็นเช่นนั้น ไม่ควรเพื่อความเสื่อมจากธรรมคือสมถะและวิปัสสนา หรือจากมรรคและผล จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมไม่เสื่อมจากสมบัติคือสมถะและวิปัสสนา และย่อมบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ บทว่า นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก หมายถึง อยู่ใกล้พระนิพพานและอนุปาทาปรินิพพานนั่นเอง คือ จักบรรลุธรรมนั้นในไม่ช้า

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ.

၉. သိက္ခာနိသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสิกขานิสังสสูตร

၄၆. နဝမေ သိက္ခာနိသံသာတိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ, သာ တိဝိဓာ အဓိသီလသိက္ခာ, အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဓိပညာသိက္ခာတိ. တိဝိဓာပိ စေသာ သိက္ခာ အာနိသံသာ ဧတေသံ, န လာဘသက္ကာရသိလောကာတိ သိက္ခာနိသံသာ. ဝိဟရထာတိ သိက္ခာနိသံသာ ဟုတွာ ဝိဟရထ, တီသု သိက္ခာသု အာနိသံသဒဿာဝိနော ဟုတွာ တာဟိ သိက္ခာဟိ လဒ္ဓဗ္ဗံ အာနိသံသမေဝ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. ပညုတ္တရာတိ တာသု သိက္ခာသု ယာ အဓိပညာသိက္ခာသင်္ခါတာ ပညာ, သာ ဥတ္တရာ ပဓာနာ ဝိသိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ ပညုတ္တရာ. ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ဝိဟရန္တိ, တေ ပညုတ္တရာ ဘဝန္တီတိ. ဝိမုတ္တိသာရာတိ [Pg.163] အရဟတ္တဖလသင်္ခါတာ ဝိမုတ္တိ သာရံ ဧတေသန္တိ ဝိမုတ္တိသာရာ, ယထာဝုတ္တံ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဌိတာတိ အတ္ထော. ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ပညုတ္တရာ စ, န တေ ဘဝဝိသေသံ ပတ္ထေန္တိ, အပိစ ခေါ ဝိဘဝံ အာကင်္ခန္တာ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ပစ္စေန္တိ. သတာဓိပတေယျာတိ ဇေဋ္ဌကကရဏဋ္ဌေန သတိ အဓိပတေယျံ ဧတေသန္တိ သတာဓိပတေယျာ အဓိပတိ ဧဝ အဓိပတေယျန္တိ ကတွာ, စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာ ကာယာနုပဿနာဒိမုခေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော.

๔๖. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สิกฺขานิสํสา ในบทนั้น ธรรมที่พึงศึกษา ชื่อว่า สิกขา สิกขานั้นมี ๓ อย่าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา สิกขาทั้ง ๓ ประการนี้แล เป็นอานิสงส์ของภิกษุเหล่านั้น ไม่ใช่ลาภ สักการะ และชื่อเสียง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สิกขานิสํสา บทว่า วิหรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีสิกขาเป็นอานิสงส์อยู่เถิด ความว่า จงเป็นผู้เห็นอานิสงส์ในสิกขาทั้ง ๓ แล้ว แลเห็นแต่อานิสงส์ที่พึงได้ด้วยสิกขาเหล่านั้นอยู่เถิด บทว่า ปญฺญุตฺตรา ความว่า ในสิกขาเหล่านั้น ปัญญาใดที่ชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา ปัญญานั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน เป็นธรรมอันวิเศษของภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัญญุตตรา จริงอยู่ ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้มีสิกขาเป็นอานิสงส์อยู่ ภิกษุเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีปัญญาเป็นใหญ่ บทว่า วิมุตฺติสารา ความว่า วิมุตติที่ชื่อว่าอรหัตตผล เป็นสาระของภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมุตติสารา ความว่า เป็นผู้ยึดถือวิมุตติตามที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่าเป็นสาระ จริงอยู่ ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้มีสิกขาเป็นอานิสงส์และมีปัญญาเป็นใหญ่ ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ปรารถนาภพวิเศษ แต่ปรารถนาวิภพ ย่อมเข้าถึงวิมุตติโดยความเป็นสาระ บทว่า สตาธิปเตยฺยา ความว่า สติเป็นใหญ่ของภิกษุเหล่านั้นโดยอรรถว่าเป็นธรรมอันประเสริฐ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตาธิปเตยยา โดยถือว่า อธิปติ นั่นแหละคือ อธิปเตยยะ ความว่า เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ประกอบความเพียรในสมถวิปัสสนาภาวนาโดยมีกายานุปัสสนาเป็นต้น

အထ ဝါ သိက္ခာနိသံသာတိ ဘိက္ခဝေ, ဧဝရူပေ ဒုလ္လဘက္ခဏပဋိလာဘေ တိဝိဓသိက္ခာသိက္ခနမေဝ အာနိသံသံ ကတွာ ဝိဟရထ, ဧဝံ ဝိဟရန္တာ စ ပညုတ္တရာ ပညာယ ဥတ္တရာ လောကုတ္တရပညာယ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထ, ဧဝံဘူတာ စ ဝိမုတ္တိသာရာ နိဗ္ဗာနသာရာ အနညသာရာ ဝိဟရထ. တထာဘာဝဿ စာယံ ဥပါယော, ယံ သတာဓိပတေယျာ ဝိဟရထ, သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဟောထ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ သတာရက္ခေန စေတသာ ဝိဟရထာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ တီသု သိက္ခာသု ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ယထာ တာ သိက္ခိတဗ္ဗာ, ယေန စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, တံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာနံ ဖလဝိသေသဒဿနေန တဿာ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘သိက္ခာနိသံသာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า สิกฺขานิสํสา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อได้โอกาสที่หาได้ยากเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจงทำสักว่าการศึกษาในสิกขาสามให้เป็นอานิสงส์อยู่เถิด และเมื่ออยู่อย่างนี้ จงเป็นผู้มีปัญญาเป็นใหญ่ คือเป็นผู้เลิศด้วยปัญญา เป็นผู้ประกอบด้วยโลกุตตรปัญญาอยู่เถิด และเมื่อเป็นเช่นนั้นแล้ว จงเป็นผู้มีวิมุตติเป็นสาระ มีนิพพานเป็นสาระ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นสาระอยู่เถิด และนี่เป็นอุบายแห่งความเป็นเช่นนั้น คือ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีสติเป็นใหญ่ จงเป็นผู้หมั่นประกอบในสติปัฏฐานภาวนา หรือจงเป็นผู้มีจิตอันสติรักษาแล้วในที่ทั้งปวงอยู่เถิด พึงทราบความในที่นี้อย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงชักชวนภิกษุทั้งหลายในสิกขาสาม ทรงแสดงโดยย่อว่าสิกขาเหล่านั้นพึงศึกษาอย่างไร และจะถึงความบริบูรณ์ได้อย่างไรแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปัตตินั้น ด้วยการแสดงผลวิเศษแก่ผู้ปฏิบัติตามที่ทรงพร่ำสอน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สิกฺขานิสํสานํ" ความหมายของบทนั้น ก็ตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง

ဂါထာသု ပရိပုဏ္ဏသိက္ခန္တိ အဂ္ဂဖလပ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသိက္ခံ, အသေက္ခန္တိ အတ္ထော. အပဟာနဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပဟာနဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ကုပ္ပာ ဝိမုတ္တိယော. ပဟာနဓမ္မောတိ ဟိ ဟာနဓမ္မော ကုပ္ပဓမ္မော. န ပဟာနဓမ္မောတိ အပဟာနဓမ္မော, အကုပ္ပဓမ္မော. ‘‘အပ္ပဟာနဓမ္မော’’တိပိ ပါဠိ, သော ဧဝ အတ္ထော. ခယော ဧဝ အန္တောတိ ခယန္တော, ဇာတိယာ ခယန္တော ဇာတိခယန္တော, နိဗ္ဗာနံ. ခယော ဝါ မရဏံ, ဇာတိခယန္တော နိဗ္ဗာနမေဝ, တဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိခယန္တဒဿီ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ปริปุณฺณสิกฺขํ ได้แก่ สิกขาที่บริสุทธิ์เพื่อการบรรลุอัคผล อธิบายว่า เป็นพระอเสขะ. ในบทว่า อปหานธมฺมํ นี้ วิมุตติที่กำเริบได้ ท่านเรียกว่า ปหานธรรม. จริงอยู่ ปหานธรรม คือ ธรรมที่เสื่อมได้ คือ ธรรมที่กำเริบได้. ธรรมที่ไม่ใช่ปหานธรรม ชื่อว่า อปหานธรรม คือ ธรรมที่ไม่กำเริบ. แม้บาลีว่า "อัปปหานธัมโม" ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน. ความสิ้นไปนั่นแหละเป็นที่สุด ชื่อว่า ขยันตะ, ความสิ้นไปแห่งชาติ ชื่อว่า ชาติขยันตะ ได้แก่ พระนิพพาน. หรือว่า ความสิ้นไป คือ มรณะ, ชาติขยันตะ ก็คือพระนิพพานนั่นเอง, เพราะเห็นพระนิพพานนั้น จึงชื่อว่า ชาติขยันตทัสสี.

တသ္မာတိ ယသ္မာ သိက္ခာပါရိပူရိယာ အယံ ဇရာပါရင်္ဂမနပရိယောသာနော အာနိသံသော, တသ္မာ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ. ဈာနရတာတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေ, အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေတိ ဒုဝိဓေပိ ဈာနေ ရတာ, တတော ဧဝ [Pg.164] သမာဟိတာ. မာရံ သသေနံ အဘိဘုယျာတိ ကိလေသသေနာယ အနဋ္ဌသေနာယ စ သသေနံ အနဝသိဋ္ဌံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ မာရံ အဘိဘဝိတွာ. ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဟိ ဂုဏမာရဏေ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကိလေသာ ‘‘သေနာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာ ရောဂါဒယော အနဋ္ဌာ မစ္စုမာရဿ. ယထာဟ –

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่อานิสงส์นี้มีการก้าวล่วงความชราเป็นที่สุด มีได้เพราะความบริบูรณ์แห่งสิกขา ฉะนั้น. บทว่า สทา ได้แก่ ตลอดกาลทั้งปวง. บทว่า ฌานรตา ได้แก่ ยินดีแล้วในฌานแม้ทั้งสอง คือ ในลักขณูปนิชฌาน และอารัมมณูปนิชฌาน, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น. บทว่า มารํ สเสนํ อภิภุยฺย ความว่า ครอบงำมารแม้ทั้ง ๔ อย่าง พร้อมทั้งเสนา คือ พร้อมทั้งเสนากิเลสและเสนาคือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โดยไม่เหลือ. จริงอยู่ กิเลสทั้งหลาย ท่านเรียกว่า "เสนา" เพราะเข้าถึงความเป็นสหายในการทำลายคุณธรรม แม้ของเทวปุตตมาร. ฉันใด สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีโรคเป็นต้น ก็เป็นเสนาของมัจจุมาร ฉันนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ, ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ;

တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ, စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ.

"กามทั้งหลายเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน, ความไม่ยินดี ท่านเรียกว่าเป็นเสนาที่สอง, ความหิวและความกระหายเป็นเสนาที่สามของท่าน, ตัณหา ท่านเรียกว่าเป็นเสนาที่สี่.

‘‘ပဉ္စမီ ထိနမိဒ္ဓံ တေ, ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ;

သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ, မက္ခော ထမ္ဘော စ အဋ္ဌမော.

"ความถีนมิทธะเป็นเสนาที่ห้าของท่าน, ความขลาดกลัว ท่านเรียกว่าเป็นเสนาที่หก, ความลังเลสงสัยเป็นเสนาที่เจ็ดของท่าน, ความลบหลู่และความหัวดื้อเป็นเสนาที่แปด.

‘‘လာဘော သိလောကော သက္ကာရော, မိစ္ဆာလဒ္ဓေါ စ ယော ယသော;

ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ, ပရေ စ အဝဇာနတိ.

"ลาภ สรรเสริญ สักการะ และยศที่ได้มาโดยมิชอบ, ผู้ใดยกตน และข่มผู้อื่น.

‘‘ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ, ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ;

န နံ အသူရော ဇိနာတိ, ဇေတွာ စ လဘတေ သုခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၄၃၈-၄၄၁;

မဟာနိ. ၂၈);

"ดูก่อนนಮುจิ นี่คือกองทัพของท่าน เป็นกองทัพที่ประหัตประหารของมารผู้มีใจดำ, คนที่ไม่ใช่ผู้กล้า ย่อมชนะกองทัพนั้นไม่ได้, แต่ผู้ที่ชนะแล้ว ย่อมได้ความสุข ดังนี้." (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑; มหานิ. ๒๘);

ယထာ စာဟ –

และดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စမာတပ္ပံ, ကော ဇညာ မရဏံ သုဝေ;

န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန, မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၈၀;

ဇာ. ၂.၂၂.၁၂၁);

"พึงทำความเพียรในวันนี้แหละ, ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง, เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย ดังนี้." (ม. นิ. ๓.๒๘๐; ชา. ๒.๒๒.๑๒๑);

ဘဝထ ဇာတိမရဏဿ ပါရဂါတိ ဇာတိယာ မရဏဿ စ ပါရဂါမိနော နိဗ္ဗာနဂါမိနော ဘဝထာတိ.

บทว่า ภวถ ชาติมรณสฺส ปารคา ความว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งชาติและมรณะ คือเป็นผู้ไปสู่พระนิพพานเถิด.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ဇာဂရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาชาคริยสูตร

၄၇. ဒသမေ ဇာဂရောတိ ဇာဂရကော ဝိဂတနိဒ္ဒေါ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော, ရတ္တိန္ဒိဝံ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ –

๔๗. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ชาคโร ได้แก่ ผู้ตื่นอยู่ คือ ผู้ปราศจากความหลับ ประกอบแล้วซึ่งความเพียรเครื่องตื่น, อธิบายว่า เป็นผู้หมั่นประกอบในการมนสิการกรรมฐานทั้งกลางวันและกลางคืน. คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတိ? ဣဓ ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ, ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ စင်္ကမေန [Pg.165] နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ, ရတ္တိယာ မဇ္ဈိမံ ယာမံ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သီဟသေယျံ ကပ္ပေတိ ပါဒေ ပါဒံ အစ္စာဓာယ သတော သမ္ပဇာနော ဥဋ္ဌာနသညံ မနသိ ကရိတွာ, ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမံ ယာမံ ပစ္စုဋ္ဌာယ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဧဝံ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၉).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นในปุริมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี เป็นอย่างไร? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดวัน, ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดปฐมยามแห่งราตรี, ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ย่อมสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันที่จะลุกขึ้นไว้ในใจ, ในปัจฉิมยามแห่งราตรี ลุกขึ้นแล้ว ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง. ภิกษุชื่อว่าผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นในปุริมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี อย่างนี้แล ดังนี้" (วิภงฺค. ๕๑๙).

စသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တေန ဝက္ခမာနေ သတာဒိဘာဝေ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. အဿာတိ သိယာ, ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ‘‘ဇာဂရော စ ဘိက္ခု ဝိဟရေယျာ’’တိ စ ပဌန္တိ. သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန သတိအဝိပ္ပဝါသေန သတော သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယဿ စတုဗ္ဗိဓဿပိ သမ္ပဇညဿ ဝသေန သမ္ပဇာနော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရသမာဓိနာ အပ္ပနာသမာဓိနာ စ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော. ပမုဒိတောတိ ပဋိပတ္တိယာ အာနိသံသဒဿနေန ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမေန ဝီရိယာရမ္ဘဿ စ အမောဃဘာဝဒဿနေန ပမုဒိတော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော. ဝိပ္ပသန္နောတိ တတော ဧဝ ပဋိပတ္တိဘူတာသု တီသု သိက္ခာသု ပဋိပတ္တိဒေသကေ စ သတ္ထရိ သဒ္ဓါဗဟုလတာယ သုဋ္ဌု ပသန္နော. သဗ္ဗတ္ထ အဿာတိ သမ္ဗန္ဓော ဝိဟရေယျာတိ ဝါ.

จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม, จ-ศัพท์นั้นย่อมรวบรวมภาวะมีสติเป็นต้นอันจะกล่าวต่อไป. บทว่า อสฺส แปลว่า พึงมี, พึงเป็น. บางทีก็อ่านว่า "ชาคโร จ ภิกฺขุ วิหเรยฺยา". บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้มีสติ เพราะไม่ละกรรมฐานในที่ทุกสถานในกาลทุกเมื่อ เพราะไม่ปราศจากสติ, เป็นผู้มีสัมปชัญญะ ด้วยสัมปชัญญะแม้ทั้ง ๔ อย่างซึ่งมี ๗ สถานะ. บทว่า สมาหิโต ได้แก่ มีจิตตั้งมั่น มีจิตเป็นเอกัคคตา ด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า ปมุทิโต ได้แก่ ผู้บันเทิงแล้ว ผู้มากด้วยความปราโมทย์ เพราะเห็นอานิสงส์แห่งการปฏิบัติ, เพราะบรรลุคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป, และเพราะเห็นความไม่เป็นหมันแห่งการปรารภความเพียร. บทว่า วิปฺปสนฺโน ได้แก่ ผู้เลื่อมใสดีแล้ว เพราะมีความศรัทธามากในสิกขาสามอันเป็นข้อปฏิบัติ และในพระศาสดาผู้ทรงแสดงข้อปฏิบัตินั้นนั่นเอง. พึงเชื่อมกับบทว่า อสฺส หรือ วิหเรยฺยา ในทุกบท.

တတ္ထ ကာလဝိပဿီ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿကော, တတ္ထ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလဝိပဿီ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန သမ္မသန္တော အာဝါသာဒိကေ သတ္တ အသပ္ပာယေ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယေ သေဝန္တော အန္တရာ ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ ပဟိတတ္တော စိတ္တဿ သမာဟိတာကာရံ သလ္လက္ခေန္တော သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိံ ပဝတ္တေန္တော ယသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿနာစိတ္တံ လီနံ ဟောတိ, တသ္မိံ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသင်္ခါတေသု, ယသ္မိံ ပန ကာလေ စိတ္တံ ဥဒ္ဓတံ ဟောတိ, တသ္မိံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတေသု ကုသလေသု အနဝဇ္ဇေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မေသူတိ ဧဝံ တတ္ထ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ, တသ္မိံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော အဿာတိ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပန သဗ္ဗတ္ထေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄; မိ. ပ. ၂.၁.၁၃). ဧတ္တာဝတာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဇာဂရိယံ ဒဿေတွာ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေ ပကာသေတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กาลวิปสฺสี จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ได้แก่ ผู้เห็นแจ้งในกาลนั้น, หรือว่า ในการประกอบกรรมฐานนั้น เป็นผู้เห็นแจ้งตามกาล คือ เป็นผู้เห็นแจ้งสมควรแก่กาล. ท่านกล่าวอะไรไว้? คือ ตั้งวิปัสสนาแล้วพิจารณาด้วยอำนาจแห่งกลาปสัมมสนะเป็นต้น, เว้นอสัปปายะ ๗ อย่างมีอาวาสเป็นต้น เสพสัปปายะ, ไม่ถึงความหยุดในระหว่าง, มีตนส่งไปแล้ว, กำหนดอาการที่จิตตั้งมั่น, ให้ความเป็นไปแห่งอนิจจานุปัสสนาเป็นต้นเป็นไปโดยเคารพ ไม่ขาดสาย, ในกาลใด วิปัสสนาจิตหดหู่, ในกาลนั้น (พึงมนสิการ) ถึงธรรมทั้งหลายอันเป็นกุศล ไม่มีโทษ คือ โพชฌงค์ธรรมที่ชื่อว่า ธัมมวิจยะ วิริยะ และปีติ, ส่วนในกาลใด จิตฟุ้งซ่าน, ในกาลนั้น (พึงมนสิการ) ถึงธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่า ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา, อย่างนี้ ในกาลนั้นๆ หรือในการประกอบกรรมฐานนั้น พึงเป็นผู้เห็นแจ้งสมควรแก่กาล. ส่วนสติสัมโพชฌงค์ พึงปรารถนาในที่ทุกสถานทีเดียว. คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติว่ามีประโยชน์ในที่ทั้งปวง" (สํ. นิ. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓). ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความเพียรเครื่องตื่นด้วยเทศนาที่อ้างถึงบุคคลแล้ว จึงทรงประกาศธรรมทั้งหลายที่การประกอบความเพียรเครื่องตื่นสำเร็จได้ด้วยธรรมเหล่านั้น.

ဧဝံ [Pg.166] ဘဂဝါ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဘိက္ခုနော သင်္ခေပေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥပကာရကဓမ္မေဟိ သမ္မသနစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ပဋိပတ္တိယာ အဝဉ္ဈဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဇာဂရဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာဂရိယာနုယောဂေ သတိသမ္ပဇညသမာဒါနာနိ သဗ္ဗတ္ထကာနိ သမ္မောဒပသာဒါဝဟာနိ, တတ္ထ ကာလဝိပဿနာ နာမ ဝိပဿနာယ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ပရိပါကဂတံ. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တေ ဟိ ဝီထိပဋိပန္နေ ဝိပဿနာဉာဏေ တိက္ခေ သူရေ ဝဟန္တေ ယောဂိနော ဥဠာရံ ပါမောဇ္ဇံ ပသာဒေါ စ ဟောတိ, တေဟိ စ ဝိသေသာဓိဂမဿ သန္တိကေယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงอาการพิจารณาพร้อมด้วยธรรมที่เป็นอุปการะแก่ภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาโดยย่ออย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่การปฏิบัติของผู้ปฏิบัติอยู่อย่างนั้นไม่เป็นหมัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ตื่นอยู่” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บรรดาการประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ การสมาทานสติสัมปชัญญะย่อมเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง นำมาซึ่งความบันเทิงและความเลื่อมใส. ในข้อนั้น วิปัสสนาที่ถูกกาล ชื่อว่า การตั้งครรภ์แห่งวิปัสสนาถึงความแก่รอบแล้ว. จริงอยู่ เมื่อวิปัสสนาญาณพ้นจากอุปกิเลส ดำเนินไปตามวิถี เป็นญาณที่กล้าแข็ง มีกำลัง แล่นไปอยู่, ปราโมทย์และปราสาทะอย่างยิ่งย่อมเกิดแก่โยคี, และเพราะปราโมทย์และปราสาทะนั้น การบรรลุคุณวิเศษก็อยู่ใกล้ทีเดียว. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတံ.

“ผู้มีปัญญาพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลายในกาลใดๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ในกาลนั้นๆ, ปีติและปราโมทย์นั้น เป็นอมตธรรมของผู้รู้ทั้งหลาย.

‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု, ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ;

အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ, သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄, ၃၈၁);

“ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ คือความเข้าไปสงบแห่งสังขารอันเป็นสุข” ดังนี้. (ธ. ป. 374, 381);

ဂါထာသု ဇာဂရန္တာ သုဏာထေတန္တိ ဧတံ မမ ဝစနံ ဧကန္တေနေဝ ပမာဒနိဒ္ဒါယ အဝိဇ္ဇာနိဒ္ဒါယ ပဗောဓနတ္ထံ ဇာဂရန္တာ သတိသမ္ပဇညာဒိဓမ္မသမာယောဂေန ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တာ သုဏာထ. ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာတိ ယေ ယထာဝုတ္တနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ သုပနံ ဥပဂတာ, တေ တုမှေ ဇာဂရိယာနုယောဂဝသေန ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂေ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိယာ တတော ပဗုဇ္ဈထ အထ ဝါ ဇာဂရန္တာတိ ဇာဂရနိမိတ္တာ. ‘‘သုဏာထေတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကိံ တံ ဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယေ သုတ္တာတိ ယေ ကိလေသနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ, တေ တုမှေ အရိယမဂ္ဂပဋိဗောဓေန ပဗုဇ္ဈထ. သုတ္တာ ဇာဂရိတံ သေယျောတိ ဣဒံ ပဗောဓဿ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ ယထာဝုတ္တသုပတော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဇာဂရိတံ ဇာဂရဏံ အတ္ထကာမဿ ကုလပုတ္တဿ သေယျော ပါသံသတရော ဟိတသုခါဝဟော, တသ္မာ ပဗုဇ္ဈထ. နတ္ထိ ဇာဂရတော ဘယန္တိ ဣဒံ တတ္ထ အာနိသံသဒဿနံ. ယော ဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဇာဂရဏဓမ္မေဟိ သမန္နာဂမေန ဇာဂရော ဇဂ္ဂတိ, ပမာဒနိဒ္ဒံ န ဥပဂစ္ဆတိ, တဿ အတ္တာနုဝါဒဘယံ ပရာနုဝါဒဘယံ ဒဏ္ဍဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဇာတိအာဒိနိမိတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า “ท่านทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ จงฟัง” ความว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเรานี้ ซึ่งเป็นไปเพื่อปลุกให้ตื่นจากความหลับคือกิเลสและความหลับคืออวิชชาโดยส่วนเดียว เป็นผู้ตื่นอยู่ด้วยการประกอบพร้อมด้วยธรรมมีสติสัมปชัญญะเป็นต้น ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่. บทว่า “ผู้ใดหลับ ผู้นั้นจงตื่นเถิด” ความว่า ท่านทั้งหลายเหล่าใดหลับแล้วด้วยความหลับดังกล่าว ถึงความหลับแล้ว, ท่านทั้งหลายเหล่านั้นจงตื่นจากความหลับนั้นด้วยการปฏิบัติในความไม่ประมาท โดยอาศัยการประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ประคองอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ บำเพ็ญวิปัสสนาให้เข้มแข็งขึ้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ผู้ตื่นอยู่” หมายถึง นิมิตแห่งผู้ตื่นอยู่. ในบทว่า “จงฟังเถิด” นี้ มีคำว่า “นั่น” อยู่, คำนั้นคืออะไร? จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ผู้ใดหลับ ผู้นั้นจงตื่นเถิด”. ในบทเหล่านั้น บทว่า “ผู้ใดหลับ” หมายถึง ผู้ใดหลับแล้วด้วยความหลับคือกิเลส, ท่านทั้งหลายจงตื่นขึ้นด้วยการตรัสรู้แห่งอริยมรรค. บทว่า “ตื่นอยู่ดีกว่าหลับ” นี้เป็นคำบอกเหตุแห่งการปลุกให้ตื่น. เพราะว่า การตื่นอยู่โดยประการที่กล่าวแล้ว ดีกว่า ประเสริฐกว่า นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่กุลบุตรผู้ต้องการประโยชน์ ยิ่งกว่าการหลับดังกล่าว, เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงตื่นเถิด. บทว่า “ภัยย่อมไม่มีแก่ผู้ตื่นอยู่” นี้เป็นการแสดงอานิสงส์ในข้อนั้น. จริงอยู่ ผู้ใดตื่นอยู่ คือตื่นอยู่ด้วยการประกอบพร้อมด้วยธรรมเครื่องตื่นมีศรัทธาเป็นต้น ไม่เข้าถึงความหลับคือความประมาท, ภัยคือการติเตียนตน ภัยคือการติเตียนผู้อื่น ภัยคืออาชญา ภัยคือทุคติ และภัยในวัฏฏะทั้งปวงอันมีชาติเป็นนิมิต ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น.

ကာလေနာတိ [Pg.167] အာဝါသသပ္ပာယာဒီနံ လဒ္ဓကာလေန. သောတိ နိပါတမတ္တံ. သမ္မာ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတံ တေဘူမကဓမ္မံ သမ္မာ ဉာယေန ယထာ နိဗ္ဗိန္ဒနဝိရဇ္ဇနာဒယော သမ္ဘဝန္တိ, ဧဝံ ပရိတော ဝီမံသန္တော, သဗ္ဗာကာရေန ဝိပဿန္တောတိ အတ္ထော. ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, သမာဓိ. သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတော ဥပ္ပန္နော ဧတဿာတိ ဧကောဒိဘူတော. အဂ္ဂိအာဟိတာဒိသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧတ္ထ ဘူတသဒ္ဒဿ ပရဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကောဒိံ ဝါ ဘူတော ပတ္တောတိ ဧကောဒိဘူတော. ဧတ္ထ စ ဧကောဒီတိ မဂ္ဂသမာဓိ အဓိပ္ပေတော, ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဧတ္ထ ပန ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိနာ သဒ္ဓိံ ဝိပဿနာသမာဓိ. အထ ဝါ ကာလေနာတိ မဂ္ဂပဋိဝေဓကာလေန. သမ္မာ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ သမ္မဒေဝ စတုသစ္စဓမ္မံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝီမံသန္တော, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေန္တော. ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော အသဟာယော ဝါ ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, စတုကိစ္စသာဓကော သမ္မပ္ပဓာနော. သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ဝိဟနေ တမံ သောတိ သော ဧဝံဘူတော အရိယသာဝကော အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇာတမံ အနဝသေသတော ဝိဟနေယျ သမုစ္ဆိန္ဒေယျ.

บทว่า “ในกาล” หมายถึง ในกาลที่ได้อาวาสสัปปายะเป็นต้น. บทว่า “โส” เป็นเพียงนิบาต. บทว่า “พิจารณาธรรมโดยชอบ” หมายถึง พิจารณาธรรมในภูมิ ๓ อันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนาโดยรอบ โดยชอบ โดยนัยที่ความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัดเป็นต้นจะพึงเกิดขึ้น, ความว่า เห็นแจ้งอยู่โดยอาการทั้งปวง. บทว่า “มีภาวะเป็นหนึ่งผุดขึ้น” อธิบายว่า ธรรมที่ชื่อว่า “เอโกทิ” เพราะเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง คือเป็นเลิศ ได้แก่ สมาธิ. ท่านผู้มีเอโกทินั้นเกิดขึ้นแล้ว เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว ชื่อว่า “เอโกทิภูโต”. ในที่นี้ พึงเห็นการกล่าวคำว่า “ภูตะ” ไว้ข้างหลัง เหมือนในคำทั้งหลายมี “อัคคิอาหิตะ” เป็นต้น. หรือ ผู้ถึงแล้วซึ่งเอโกทิ ชื่อว่า “เอโกทิภูโต”. ในที่นี้ คำว่า “เอโกทิ” ประสงค์เอา มรรคสมาธิ. ส่วนในบทว่า “มีจิตตั้งมั่น” ประสงค์เอา วิปัสสนาสมาธิพร้อมด้วยปาทกฌานสมาธิ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ในกาล” หมายถึง ในกาลที่แทงตลอดมรรค. บทว่า “พิจารณาธรรมโดยชอบ” หมายถึง พิจารณาธรรมคือสัจจะ ๔ โดยชอบทีเดียว ด้วยอำนาจแห่งปริญญาอภิสมัยเป็นต้น คือตรัสรู้พร้อมกันด้วยอภิสมัยเดียว. บทว่า “มีภาวะเป็นหนึ่งผุดขึ้น” อธิบายว่า ธรรมที่ชื่อว่า “เอโกทิ” เพราะเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง คือเป็นเลิศ หรือไม่มีเพื่อนสอง ได้แก่ สัมมัปปธานที่ทำกิจ ๔ ให้สำเร็จ. ส่วนที่เหลือมีความหมายเหมือนที่กล่าวไว้ก่อนแล้วทั้งสิ้น. บทว่า “พึงกำจัดความมืดนั้นเสีย” ความว่า อริยสาวกผู้เป็นเช่นนั้น พึงกำจัด คือพึงตัดขาดความมืดคืออวิชชาให้สิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรค.

ဣတိ ဘဂဝါ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒဠှံ နိယောဇေန္တော ‘‘တသ္မာ ဟဝေ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဇာဂရတော သတိအဝိပ္ပဝါသာဒိနာ သမထဝိပဿနာဘာဝနာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ, အနုက္ကမေန အရိယမဂ္ဂေါ ပါတုဘဝတိ, တတော စဿ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ, တသ္မာ. ဟဝေတိ ဧကံသေန ဒဠှံ ဝါ. ဘဇေထာတိ ဘဇေယျ. ဧဝံ ဇာဂရိယံ ဘဇန္တော စ အာတာပိဘာဝါဒိဂုဏယုတ္တော ဘိက္ခု သံယောဇနာနိ ဘိန္ဒိတွာ အဂ္ဂဖလဉာဏသင်္ခါတံ အနုတ္တရံ ဥတ္တရရဟိတံ သမ္ဗောဓိံ ဖုသေ ပါပုဏေယျ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความที่การปฏิบัติไม่เป็นหมันดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวนให้มั่นคงในการปฏิบัตินั้น จึงตรัสคาถาปิดท้ายว่า “ตสฺมา หเว” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า “ตสฺมา” (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุว่า เมื่อบุคคลตื่นอยู่ การเจริญสมถะและวิปัสสนาย่อมถึงความบริบูรณ์ด้วยการไม่ละเว้นสติเป็นต้น, อริยมรรคย่อมปรากฏโดยลำดับ, และจากนั้น ภัยในวัฏฏะทั้งปวงย่อมไม่มีแก่เขา, เพราะเหตุนั้น. บทว่า “หเว” หมายถึง โดยส่วนเดียว หรือโดยมั่นคง. บทว่า “ภเชถ” หมายถึง พึงเสพ. และภิกษุผู้เสพความเพียรเครื่องตื่นอยู่อย่างนี้ ประกอบด้วยคุณมีความเพียรเป็นต้น ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายแล้ว พึงถูกต้อง คือพึงบรรลุสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่เรียกว่า อัคคผลญาณ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ.

၁၁. အာပါယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาอาปายิกสูตร

၄၈. ဧကာဒသမေ အာပါယိကာတိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ အာပါယိကာ. တတ္ထာပိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ နေရယိကာ. ဣဒမပ္ပဟာယာတိ ဣဒံ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဒုဝိဓံ ပါပသမာစာရံ အပ္ပဇဟိတွာ, တထာပဋိပတ္တိတထာပဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ဝါစံ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိဉ္စ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. အဗြဟ္မစာရီတိ [Pg.168] ဗြဟ္မသေဋ္ဌံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ, ဗြဟ္မာ ဝါ သေဋ္ဌော အာစာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဗြဟ္မစာရီ, န ဗြဟ္မစာရီတိ အဗြဟ္မစာရီ, ဗြဟ္မစာရိပဋိရူပကော ဒုဿီလောတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မစာရိပဋိညောတိ ‘‘ဗြဟ္မစာရီ အဟ’’န္တိ ဧဝံပဋိညော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန အဝိကလံ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ ဥပက္ကိလေသာဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ. အမူလကေနာတိ ဒိဋ္ဌာဒိမူလဝိရဟိတေန, ဒိဋ္ဌံ သုတံ ပရိသင်္ကိတန္တိ ဣမေဟိ စောဒနာမူလေဟိ ဝဇ္ဇိတေန. အဗြဟ္မစရိယေန အသေဋ္ဌစရိယေန. အနုဒ္ဓံသေတီတိ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ အယ’’န္တိ ဇာနန္တောဝ ပါရာဇိကဝတ္ထုနာ ဓံသေတိ ပဓံသေတိ, စောဒေတိ အက္ကောသတိ ဝါ.

๔๘. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อาปายิกา ความว่า ผู้ที่จะบังเกิดในอบาย ชื่อว่า อาปายิกา แม้ในอบายนั้น ผู้ที่จะบังเกิดในนรก ชื่อว่า เนรยิกา บทว่า อิทมปฺปหาย ความว่า ไม่ละปาปสมาจาร ๒ อย่างนี้ที่จะกล่าวต่อไป อธิบายว่า ไม่สละวาจา จิต และทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยความเป็นไปอย่างนั้นและการยึดถืออย่างนั้น บทว่า อพฺรหฺมจารี ความว่า ผู้ประพฤติพรหมคือสิ่งประเสริฐ ชื่อว่า พรหมจารี หรือผู้มีพรหมคืออาจาระอันประเสริฐ ชื่อว่า พรหมจารี ผู้ที่ไม่ใช่พรหมจารี ชื่อว่า อพรหมจารี อธิบายว่า ผู้ทุศีล ปลอมตัวเป็นพรหมจารี บทว่า พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ความว่า ผู้ปฏิญญาว่า “เราเป็นพรหมจารี” บทว่า ปริปุณฺณํ ความว่า ไม่วิกัลโดยความเป็นของไม่ขาดเป็นต้น บทว่า ปริสุทฺธํ ความว่า บริสุทธิ์เพราะไม่มีอุปกิเลส บทว่า อมูลเกน ความว่า ไม่มีมูลคือการเห็นเป็นต้น ปราศจากมูลแห่งการโจทคือ การเห็น การได้ยิน และการรังเกียจ บทว่า อพฺรหฺมจริเยน ความว่า ด้วยความประพฤติไม่ประเสริฐ บทว่า อนุทฺธํเสติ ความว่า รู้อยู่ว่า “ผู้นี้บริสุทธิ์” แต่ก็ยังกำจัด คือทำลายด้วยวัตถุแห่งปาราชิก โจท หรือด่า

ဂါထာသု အဘူတဝါဒီတိ ပရဿ ဒေါသံ အဒိသွာဝ အဘူတေန တုစ္ဆေန မုသာဝါဒံ ကတွာ ပရံ အဗ္ဘာစိက္ခန္တော. ကတွာတိ ယော ဝါ ပန ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘နာဟံ ဧတံ ကရောမီ’’တိ အာဟ. ဥဘောပိ တေ ပေစ္စ သမာ ဘဝန္တီတိ တေ ဥဘောပိ ဇနာ ဣတော ပရလောကံ ဂန္တွာ နိရယံ ဥပဂမနတော ဂတိယာ သမာနာ ဘဝန္တိ. တတ္ထ ဂတိယေဝ နေသံ ပရိစ္ဆိန္နာ, န ပန အာယု. ဗဟုဉှိ ပါပံ ကတွာ စိရံ နိရယေ ပစ္စတိ, ပရိတ္တံ ကတွာ အပ္ပမတ္တကမေဝ ကာလံ. ယသ္မာ ပန တေသံ ဥဘိန္နမ္ပိ ကမ္မံ လာမကမေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဟီနကမ္မာ မနုဇာ ပရတ္ထာ’’တိ. ‘‘ပရတ္ထာ’’တိ ပန ပဒဿ ပုရတော ‘‘ပေစ္စာ’’တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော – ပရတ္ထ ပေစ္စ ဣတော ဂန္တွာ တေ နိဟီနကမ္မာ သမာ ဘဝန္တီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อภูตวาที ความว่า ผู้ไม่เห็นโทษของผู้อื่น แต่กล่าวเท็จด้วยเรื่องไม่จริง เรื่องเปล่า กล่าวตู่ผู้อื่น บทว่า กตฺวา ความว่า หรือผู้ใดทำกรรมชั่วแล้วกล่าวว่า “เราไม่ได้ทำสิ่งนี้” บทว่า อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺติ ความว่า ชนทั้งสองนั้นละโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมเป็นผู้เสมอกันโดยคติ เพราะเข้าถึงนรก ในนรกนั้น คติของพวกเขาเท่านั้นที่ถูกกำหนดไว้ แต่หาใช่อายุไม่ เพราะว่า ผู้ทำบาปมาก ย่อมไหม้ในนรกนาน ผู้ทำบาปน้อย ย่อมไหม้ในนรกเพียงเล็กน้อย แต่เพราะกรรมของคนทั้งสองนั้นเป็นกรรมเลวทรามเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “นิหีนกมฺมา มนุชา ปรตฺถา” บทว่า “ปรตฺถา” นี้ มีความสัมพันธ์กับบทว่า “เปจฺจ” ที่อยู่ข้างหน้า คือ ละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว พวกเขาผู้มีกรรมเลวทรามย่อมเป็นผู้เสมอกัน

ဧဝံ ဘဂဝါ အဘူတဗ္ဘက္ခာနဝသေန ဘူတဒေါသပဋိစ္ဆာဒနဝသေန စ ပဝတ္တဿ မုသာဝါဒဿ ဝိပါကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နာနံ ဗဟူနံ ပါပဘိက္ခူနံ ဒုစ္စရိတကမ္မဿ ဝိပါကဒဿနေန သံဝေဇနတ္ထံ ဒွေ ဂါထာ အဘာသိ. တတ္ထ ကာသာဝကဏ္ဌာတိ ကသာဝရသပီတတ္တာ ကာသာဝေန ဝတ္ထေန ပလိဝေဌိတကဏ္ဌာ. ပါပဓမ္မာတိ လာမကဓမ္မာ. အသညတာတိ ကာယာဒီဟိ သညမရဟိတာ. ပါပါတိ တထာရူပါ ပါပပုဂ္ဂလာ, ပါပေဟိ ကမ္မေဟိ ဥပပဇ္ဇိတွာ ‘‘တဿ ကာယောပိ အာဒိတ္တော သမ္ပဇ္ဇလိတော သဇောတိဘူတော, သံဃာဋိပိ အာဒိတ္တာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၂၁၈-၂၁၉; ပါရာ. ၂၃၀) လက္ခဏသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေန မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိယေဝ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงวิบากของมุสาวาทที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการกล่าวตู่ด้วยเรื่องไม่จริง และด้วยอำนาจการปกปิดโทษที่มีอยู่จริงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงยังความสังเวชให้เกิดแก่ปาปภิกษุจำนวนมากที่นั่งอยู่ในที่นั้น ด้วยการแสดงวิบากของกรรมชั่ว จึงได้ตรัส ๒ คาถา ในคาถานั้น บทว่า กาสาวกณฺฐา ความว่า ผู้มีคอพันด้วยผ้ากาสาวะ เพราะผ้ากาสาวะย้อมด้วยรสฝาด บทว่า ปาปธมฺมา ความว่า ผู้มีธรรมอันเลวทราม บทว่า อสญฺญตา ความว่า ผู้ไม่มีความสำรวมทางกายเป็นต้น บทว่า ปาปา ความว่า ปาปบุคคลเช่นนั้น ย่อมบังเกิดด้วยกรรมชั่วทั้งหลาย แล้วเสวยทุกข์ใหญ่หลวงตามนัยที่กล่าวไว้ในลักขณสังยุตต์ว่า “แม้กายของผู้นั้นก็ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ แม้ผ้าสังฆาฏิก็ลุกโพลง” เป็นต้น

တတိယဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဉ္စေ ဘုဉ္ဇေယျ ဒုဿီလော နိဿီလပုဂ္ဂလော ကာယာဒီဟိ အသညတော ရဋ္ဌဝါသီဟိ သဒ္ဓါယ ဒိန္နံ ယံ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ‘‘သမဏောမှီ’’တိ ပဋိဇာနန္တော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇေယျ, တတော အာဒိတ္တော အဂ္ဂိဝဏ္ဏော အယောဂုဠောဝ ဘုတ္တော သေယျော သုန္ဒရတရော. ကိံကာရဏာ? တပ္ပစ္စယာ [Pg.169] ဟိဿ ဧကောဝ အတ္တဘာဝေါ ဈာယေယျ, ဒုဿီလော ပန ဟုတွာ သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇိတွာ အနေကာနိပိ ဇာတိသတာနိ နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ.

นี้เป็นเนื้อความโดยย่อของคาถาที่สาม – หากบุคคลผู้ทุศีล ไม่มีศีล ไม่สำรวมทางกายเป็นต้น ปฏิญญาว่า “เราเป็นสมณะ” แล้วรับก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้นที่เขาถวายด้วยศรัทธามาบริโภค การบริโภคก้อนเหล็กที่ลุกโพลง มีสีดังไฟ ยังประเสริฐกว่า สวยงามกว่าการบริโภคนั้น เพราะเหตุไร เพราะว่า เพราะการบริโภคก้อนเหล็กนั้น อัตภาพเดียวของเขาเท่านั้นจะไหม้ แต่บุคคลผู้ทุศีลบริโภคศรัทธาไทยแล้ว ย่อมบังเกิดในนรกหลายร้อยชาติ

ဧကာဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาของสูตรที่ ๑๑ จบ

၁၂. ဒိဋ္ဌိဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาทิฏฐิคตสูตร

၄၉. ဒွါဒသမေ ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၉.၁၁) ဝိယ. ဂဟိတာကာရသုညတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌီနံ ဂတမတ္တာနီတိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ, တေဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ. ပရိယုဋ္ဌိတာတိ အဘိဘူတာ ပလိဗုဒ္ဓါ ဝါ. ပလိဗောဓတ္ထော ဝါပိ ဟိ ပရိယုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ‘‘စောရာ မဂ္ဂေ ပရိယုဋ္ဌိံသူ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၄၃၀) ဝိယ. ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ. တေ ဟိ ဒိဗ္ဗန္တိ ဥဠာရတမေဟိ ကာမဂုဏေဟိ ဈာနာဒီဟိ စ ကီဠန္တိ, ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝါ ယထိစ္ဆိတမတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ အဓိဂစ္ဆန္တီတိ စ ဒေဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. မနဿ ဥဿန္နတ္တာ မနုဿာ, ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ. ဩလီယန္တိ ဧကေတိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဘဝေသု ဩလီယနာဘိနိဝေသဘူတေန သဿတဘာဝေန ဧကစ္စေ ဒေဝါ မနုဿာ စ အဝလီယန္တိ အလ္လီယန္တိ သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တိ, န တတော နိဿရန္တိ. အတိဓာဝန္တီတိ ပရမတ္ထတော ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ သဘာဝဓမ္မာနံ ယွာယံ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော, တံ အဂ္ဂဟေတွာ နာနတ္တနယဿပိ ဂဟဏေန တတ္ထ တတ္ထေဝ ဓာဝန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ အတ္တာ စ လောကော စ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ ဥစ္ဆေဒေ ဝါ ဘဝနိရောဓပဋိပတ္တိယာ ပဋိက္ခေပဓမ္မတံ အတိဓာဝန္တိ အတိက္ကမန္တိ. စက္ခုမန္တော စ ပဿန္တီတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. ပုဗ္ဗယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏပရိပါကေန ပညာစက္ခုမန္တော ပန ဒေဝမနုဿာ တေနေဝ ပညာစက္ခုနာ သဿတံ ဥစ္ဆေဒဉ္စ အန္တဒွယံ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမပဋိပတ္တိဒဿနေန ပစ္စက္ခံ ကရောန္တိ. တေ ဟိ ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ, တသ္မာ န သဿတံ, နာပိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ အဝိပရီတတော ပဿန္တိ.

๔๙. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหิ ในที่นี้ ทิฏฐิทั้งหลายนั่นเองชื่อว่า ทิฏฐิคตะ เหมือนในคำว่า “คูถคตํ มุตฺตคตํ” เป็นต้น หรือเพราะความว่างเปล่าแห่งอาการที่ยึดถือ จึงเป็นเพียงการไปแห่งทิฏฐิทั้งหลาย ชื่อว่า ทิฏฐิคตะ ด้วยทิฏฐิคตะเหล่านั้น บทว่า ปริยุฏฺฐิตา ความว่า ถูกครอบงำ หรือถูกผูกมัด เพราะว่า ปริยุฏฐานศัพท์มีความหมายว่า ผูกมัด ก็มี เหมือนในคำว่า “โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสู” เป็นต้น บทว่า เทวา คือ อุปปัตติเทพ เพราะว่า เทพเหล่านั้นย่อมเล่นด้วยกามคุณอันโอฬารยิ่ง ด้วยฌานเป็นต้น หรือย่อมไป ย่อมบรรลุถึงสิ่งที่ปรารถนาได้ด้วยอิทธานุภาพ จึงเรียกว่า เทพ เพราะมีใจสูง จึงชื่อว่า มนุษย์ และคำนี้กล่าวไว้โดยเป็นอุกกัฏฐนิเทศ เหมือนในคำว่า “สตฺถา เทวมนุสฺสานํ” บทว่า โอลียนฺติ เอเก ความว่า เทวดาและมนุษย์บางพวกย่อมซบเซา ย่อมติดอยู่ ย่อมถึงความหดหู่ในภพทั้งหลาย ด้วยสัสสตภาวะอันเป็นความยึดมั่นว่า “อัตตาและโลกเที่ยง” ไม่สลัดออกจากภพนั้น บทว่า อติธาวนฺติ ความว่า ไม่ยึดถือความสัมพันธ์โดยความเป็นเหตุและผลของสภาวธรรมทั้งหลาย แม้มีสภาวะต่างกันโดยปรมัตถ์ แต่กลับแล่นไปในที่นั้นๆ ด้วยการยึดถือนัยต่างๆ เพราะฉะนั้น พวกเขาย่อมแล่นไปเกิน คือล่วงเลยธรรมที่ปฏิเสธปฏิปทาเพื่อความดับแห่งภพ ในอุจเฉททิฏฐิว่า “อัตตาและโลกขาดสูญ เบื้องหน้าแต่ตายไปไม่มี” บทว่า จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ, จ ศัพท์ในที่นี้ใช้ในความหมายว่า แต่ แต่เทวดาและมนุษย์ผู้มีปัญญาจักษุ เพราะความถึงพร้อมแห่งบุพพโยคะ และเพราะความแก่รอบแห่งญาณ ย่อมไม่เข้าไปหาที่สุดทั้งสองคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ แต่กระทำให้แจ้งด้วยการเห็นมัชฌิมาปฏิปทาด้วยปัญญาจักษุนั้นเอง เพราะว่า ท่านเหล่านั้นย่อมเห็นโดยไม่วิปลาสว่า “นี้เป็นเพียงนามรูป อาศัยกันเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง และก็ไม่ขาดสูญ”

ဧဝံ ဩလီယနာဒိကေ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတုံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဘဝါတိ ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, အရူပဘဝေါ. အပရေပိ တယော [Pg.170] ဘဝါ သညီဘဝေါ, အသညီဘဝေါ, နေဝသညီနာသညီဘဝေါ. အပရေပိ တယော ဘဝါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါတိ. ဧတေဟိ ဘဝေဟိ အာရမန္တိ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဘဝါရာမာ. ဘဝေသု ရတာ အဘိရတာတိ ဘဝရတာ. ဘဝေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ ဘဝသမ္မုဒိတာ. ဘဝနိရောဓာယာတိ တေသံ ဘဝါနံ အစ္စန္တနိရောဓာယ အနုပ္ပာဒနတ္ထာယ. ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေတိ တထာဂတပ္ပဝေဒိတေ နိယျာနိကဓမ္မေ ဝုစ္စမာနေ. န ပက္ခန္ဒတီတိ သဿတာဘိနိဝိဋ္ဌတ္တာ သံခိတ္တဓမ္မတ္တာ န ပဝိသတိ န ဩဂါဟတိ. န ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ န တံ သဒ္ဒဟတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ တဿံ ဒေသနာယံ န တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ဧဝံ သဿတတော အဘိနိဝိသနေန ဘဝေသု ဩလီယန္တိ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำเป็นต้นว่า ‘กถญฺจ ภิกฺขเว’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า) เพื่อทรงแสดงถึงบุคคลผู้มีความย่อท้อเป็นต้นโดยอ้างอิงบุคคล ในคำเหล่านั้น คำว่า ภพ ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ภพอีก ๓ อย่าง ได้แก่ สัญญีภพ อสัญญีภพ เนวสัญญีนาสัญญีภพ ภพอีก ๓ อย่าง ได้แก่ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ชนทั้งหลายผู้ยินดี เพลิดเพลินในภพเหล่านี้ ชื่อว่า ภวารามา (ผู้ยินดีในภพ) ชนทั้งหลายผู้กำหนัดแล้ว ยินดียิ่งแล้วในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวรตา (ผู้ยินดีในภพ) ชนทั้งหลายผู้บันเทิงดีแล้วในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวสมฺมุทิตา (ผู้บันเทิงดีในภพ) บทว่า ภวนิโรธาย ได้แก่ เพื่อความดับสนิทแห่งภพเหล่านั้น เพื่อความไม่เกิดขึ้น บทว่า ธมฺเม เทสิยมาเน ได้แก่ เมื่อนิยยานิกธรรมอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันบุคคลแสดงอยู่ บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า เพราะความยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ เพราะธรรมมีความย่อหย่อน จึงไม่แล่นเข้าไป ไม่หยั่งลง บทว่า น ปสีทติ ความว่า ย่อมไม่เกิดความเลื่อมใส ไม่เชื่อธรรมนั้น บทว่า น สนฺติฏฺฐติ ความว่า ย่อมไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมใจเชื่อในเทศนานั้น ด้วยประการฉะนี้ ชนทั้งหลายย่อมย่อท้อในภพทั้งหลาย ด้วยความยึดมั่นโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิ

အဋ္ဋီယမာနာတိ ဘဝေ ဇရာရောဂမရဏာဒီနိ ဝဓဗန္ဓနစ္ဆေဒနာဒီနိ စ ဒိသွာ သံဝိဇ္ဇနေန တေဟိ သမင်္ဂိဘာဝေန ဘဝေန ပီဠိယမာနာ ဒုက္ခာပိယမာနာ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ပဋိကူလတော ဒဟန္တာ. ဝိဘဝန္တိ ဥစ္ဆေဒံ. အဘိနန္ဒန္တီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အဇ္ဈောသာယ နန္ဒန္တိ. ယတော ကိရ ဘောတိအာဒိ တေသံ အဘိနန္ဒနာကာရဒဿနံ. တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ. ဘောတိ အာလပနံ. အယံ အတ္တာတိ ကာရကာဒိဘာဝေန အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ. ဝိနဿတီတိ န ဒိဿတိ, ဝိနာသံ အဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. န ဟောတိ ပရံ မရဏာတိ မရဏေန ဥဒ္ဓံ န ဘဝတိ. ဧတံ သန္တန္တိ ယဒေတံ အတ္တနော ဥစ္ဆေဒါဒိ, ဧတံ သဗ္ဗဘဝဝူပသမတော သဗ္ဗသန္တာပဝူပသမတော စ သန္တံ, သန္တတ္တာ ဧဝ ပဏီတံ, တစ္ဆာဝိပရီတဘာဝတော ယာထာဝံ. တတ္ထ ‘‘သန္တံ ပဏီတ’’န္တိ ဣဒံ ဒွယံ တဏှာဘိနန္ဒနာယ ဝဒန္တိ, ‘‘ယာထာဝ’’န္တိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယ. ဧဝန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသနေန.

บทว่า อฏฺฏิยมานา ความว่า เห็นความแก่ ความเจ็บ ความตายเป็นต้น และการฆ่า การจองจำ การตัดเป็นต้นในภพแล้ว มีความสลดใจ ถูกภพนั้นซึ่งประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นเบียดเบียน ทำให้เป็นทุกข์ บทว่า หรายมานา ความว่า มีความละอาย รังเกียจ คือพิจารณาโดยความเป็นของปฏิกูล บทว่า วิภวํ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ) บทว่า อภินนฺทนฺติ ความว่า ย่อมเพลิดเพลิน สยบอยู่ด้วยความเพลิดเพลินคือกิเลสและทิฏฐิ คำเป็นต้นว่า ยโต กิร โภ เป็นการแสดงอาการเพลิดเพลินของพวกเขา ในคำเหล่านั้น บทว่า ยโต ได้แก่ ในกาลใด บทว่า โภ เป็นคำร้องเรียก บทว่า อยํ อตฺตา ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่ตนกำหนดขึ้นเองโดยความเป็นผู้กระทำเป็นต้นว่า อัตตานี้ บทว่า อุจฺฉิชฺชติ แปลว่า ย่อมขาดสูญ บทว่า วินสฺสติ แปลว่า ย่อมไม่ปรากฏ ย่อมถึงความพินาศ ความไม่มี บทว่า น โหติ ปรํ มรณา ความว่า เบื้องหน้าแต่ความตาย ย่อมไม่มี บทว่า เอตํ สนฺตํ ความว่า ความขาดสูญแห่งตนเป็นต้นนี้นั้น เป็นของสงบ เพราะความสงบระงับแห่งภพทั้งปวง และเพราะความสงบระงับแห่งความเดือดร้อนทั้งปวง, เป็นของประณีต เพราะเป็นของสงบ, เป็นของจริง เพราะเป็นสภาวะที่ไม่วิปริต ในคำเหล่านั้น สองบทว่า ‘สนฺตํ ปณีตํ’ พวกเขากล่าวด้วยความเพลิดเพลินคือตัณหา, บทว่า ‘ยาถาวํ’ กล่าวด้วยความเพลิดเพลินคือทิฏฐิ บทว่า เอวํ ความว่า ด้วยประการฉะนี้ คือด้วยความยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิที่กล่าวแล้ว

ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ. တဉှိ ပစ္စယသမ္ဘူတတ္တာ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ စ ဘူတန္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဘူတမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿထာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၁). ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ ပဿတိ. ဣဒဉှိ ခန္ဓပဉ္စကံ နာမရူပမတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဣမေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ရူပံ, ဣမေ ဖဿာဒယော ဓမ္မာ နာမံ, ဣမာနိ နေသံ လက္ခဏာဒီနိ, ဣမေ နေသံ အဝိဇ္ဇာဒယော ပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ သပစ္စယနာမရူပဒဿနဝသေန စေဝ, ‘‘သဗ္ဗေပိမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ, တသ္မာ အနိစ္စာ, အနိစ္စတ္တာ ဒုက္ခာ, ဒုက္ခတ္တာ အနတ္တာ’’တိ ဧဝံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန စ ပဿတီတိ [Pg.171] အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ တရုဏဝိပဿနာပရိယောသာနာ ဝိပဿနာဘူမိ ဒဿိတာ. နိဗ္ဗိဒါယာတိ ဘူတသင်္ခါတဿ တေဘူမကဓမ္မဇာတဿ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ, ဧတေန ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ. ဝိရာဂါယာတိ ဝိရာဂတ္ထံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထံ, ဣမိနာ မဂ္ဂံ ဒဿေတိ. နိရောဓာယာတိ နိရုဇ္ဈနတ္ထံ, ဣမိနာပိ မဂ္ဂမေဝ ဒဿေတိ. နိရောဓာယာတိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိရောဓေန သဒ္ဓိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုမန္တော ပဿန္တီတိ ဧဝံ ပညာစက္ခုမန္တော သပုဗ္ဗဘာဂေန မဂ္ဂပညာစက္ခုနာ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဿန္တိ.

บทว่า ภูตํ ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้นเรียกว่า ภูตะ เพราะเกิดขึ้นจากปัจจัย และเพราะมีอยู่โดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงพิจารณาเห็นภูตะนี้’ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง คือตามสภาวะที่ไม่วิปริต ตามสลักขณะและสามัญลักษณะ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ในคำนั้น มีความหมายว่า ย่อมเห็นด้วยอำนาจการเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยว่า ‘ธรรมเหล่านี้คือปฐวีธาตุเป็นต้นเป็นรูป, ธรรมเหล่านี้คือผัสสะเป็นต้นเป็นนาม, เหล่านี้เป็นลักษณะเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น, เหล่านี้คืออวิชชาเป็นต้นเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้ และด้วยอำนาจการพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดไม่มีแล้วย่อมเกิดขึ้น, มีแล้วย่อมดับไป, เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง, เพราะไม่เที่ยงจึงเป็นทุกข์, เพราะเป็นทุกข์จึงเป็นอนัตตา’ ด้วยประการฉะนี้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงวิปัสสนาภูมิอันมีตรุณวิปัสสนาเป็นที่สุด บทว่า นิพฺพิทาย ได้แก่ เพื่อความเบื่อหน่ายในหมู่ธรรมในภูมิ ๓ ที่เรียกว่าภูตะ, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพลววิปัสสนา บทว่า วิราคาย ได้แก่ เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความสิ้นกำหนัด, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงมรรค บทว่า นิโรธาย ได้แก่ เพื่อความดับ, ด้วยบทนี้ก็ทรงแสดงมรรคเช่นกัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า นิโรธาย ทรงแสดงอนุปาทิเสสนิพพานพร้อมกับปฏิปัสสัทธินิโรธ บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว จกฺขุมนฺโต ปสฺสนฺติ ความว่า ผู้มีจักษุคือปัญญา ย่อมเห็นธรรมคือสัจจะ ๔ ด้วยจักษุคือมรรคปัญญาพร้อมทั้งบุพภาค ด้วยประการฉะนี้

ဂါထာသု ယေ ဘူတံ ဘူတတော ဒိသွာတိ ယေ အရိယသာဝကာ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဒိသွာ. ဧတေန ပရိညာဘိသမယံ ဒဿေတိ. ဘူတဿ စ အတိက္ကမန္တိ ဘာဝနာဘိသမယံ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ ဘူတံ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ ‘‘ဘူတဿ အတိက္ကမော’’တိ ဝုတ္တော. ယထာဘူတေတိ အဝိပရီတသစ္စသဘာဝေ နိဗ္ဗာနေ. ဝိမုစ္စန္တိ အဓိမုစ္စန္တိ, ဧတေန သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဒဿေတိ. ဘဝတဏှာပရိက္ခယာတိ ဘဝတဏှာယ သဗ္ဗသော ခေပနာ သမုစ္ဆိန္ဒနတော, ဧတေန သမုဒယပ္ပဟာနံ ဒဿေတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เย ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา ความว่า อริยสาวกเหล่าใด เห็นภูตะคือขันธ์ ๕ ตามความเป็นจริง คือตามสภาวะที่ไม่วิปริต ด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนาปัญญา ด้วยบทนี้ ทรงแสดงปริญญาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้) บทว่า ภูตสฺส จ อติกฺกมํ ทรงแสดงภาวนาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการเจริญ) จริงอยู่ อริยมรรคย่อมก้าวล่วงภูตะด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า ‘การก้าวล่วงภูตะ’ บทว่า ยถาภูเต ได้แก่ ในนิพพานอันมีสภาวะเป็นสัจจะที่ไม่วิปริต บทว่า วิมุจฺจนฺติ แปลว่า ย่อมน้อมใจเชื่อ, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัจฉิกิริยาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง) บทว่า ภวตณฺหาปริกฺขยา ความว่า เพราะความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง เพราะการตัดขาดซึ่งภวตัณหา, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงการละสมุทัย

သဝေ ဘူတပရိညော သောတိ ဧတ္ထ ပန သဝေတိ နိပါတမတ္တံ. သော ဘူတပရိညော ဘူတဿ အတိက္ကမနူပါယေန မဂ္ဂေန ဘဝတဏှာပရိက္ခယာ ပရိညာတက္ခန္ဓော တတော ဧဝ ယထာဘူတေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုတ္တော. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ, ဥစ္ဆေဒါဒိဒဿနေ ဝါ ဝီတတဏှော ဘိန္နကိလေသော. ဘိက္ခု ဘူတဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ အတ္တဘာဝဿ ဝိဘဝါ, အာယတိံ အနုပ္ပာဒါ ပုနဗ္ဘဝံ နာဂစ္ဆတိ, အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

ในบทว่า สเว ภูตปริญฺโญ โส นี้ คำว่า สเว เป็นเพียงนิบาต ภิกษุนั้นชื่อว่า ภูตปริญโญ (ผู้กำหนดรู้ภูตะ) คือมีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว เพราะสิ้นภวตัณหา ด้วยมรรคอันเป็นอุบายก้าวล่วงภูตะ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงน้อมใจเชื่อในนิพพานตามความเป็นจริง บทว่า ภวาภเว ได้แก่ ในภพน้อยและภพใหญ่ หรือในทิฏฐิมีความเห็นว่าขาดสูญเป็นต้น เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีกิเลสอันทำลายแล้ว ภิกษุนั้น เพราะความไม่มีแห่งอัตภาพที่เรียกว่าอุปาทานขันธ์อันเป็นภูตะ เพราะความไม่เกิดขึ้นในอนาคต ย่อมไม่มาสู่ภพใหม่ ย่อมถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้เท่านั้น ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဧကာဒသမေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, တတိယစတုတ္ထပဉ္စမေသု ပရိယောသာနသုတ္တေ စ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, သေသေသု ဝိဝဋ္ဋမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบว่า ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรื่องวัฏฏะไว้ในสูตรที่ ๑๑, ตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ในสูตรที่ ๓, ๔, ๕ และในสูตรสุดท้าย, ส่วนในสูตรที่เหลือ ตรัสเรื่องวิวัฏฏะอย่างเดียว

ဒွါဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๒ จบ

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တကဿ ဒုကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอิติวุตตกะ ทุกนิบาต จบ

၃. တိကနိပါတော

๓. ติกนิบาต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. မူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถามูลสูตร

၅၀. တိကနိပါတဿ [Pg.172] ပဌမေ တီဏီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဣမာနီတိ အဘိမုခီကရဏံ. အကုသလမူလာနီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ. တတ္ထ အကုသလာနိ စ တာနိ မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ. အထ ဝါ အကုသလာနံ ဟေတုပစ္စယပဘဝဇနကသမုဋ္ဌာပကနိဗ္ဗတ္တကဋ္ဌေန မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ, အကုသလဓမ္မာနံ ကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကာရဏဉှိ ယထာ ဟိနောတိ ဧတသ္မာ ဖလံ ပဝတ္တတီတိ ဟေတု, ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဧတီတိ ပစ္စယော, ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, အတ္တနော ဖလံ ဇနေတီတိ ဇနကံ, သမုဋ္ဌာပေတီတိ သမုဋ္ဌာပကံ, နိဗ္ဗတ္တေတီတိ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန မူလန္တိ, တသ္မာ အကုသလမူလာနီတိ အကုသလာနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနာနိ, ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

๕๐. ในติกนิบาตอันดับแรก บทว่า ตีณิ เป็นการกำหนดจำนวนนับ บทว่า อิมานิ เป็นการชี้ให้เห็นซึ่งหน้า บทว่า อกุสลมูลานิ เป็นการแสดงธรรมที่กำหนดไว้ ในบทนั้น บทว่า อกุสลมูลานิ คือ เป็นอกุศลด้วย เป็นมูลด้วย หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า อกุสลมูลานิ คือ เป็นมูลของอกุศลธรรมทั้งหลาย โดยความหมายว่าเป็นเหตุ เป็นปัจจัย เป็นแดนเกิด เป็นตัวก่อ เป็นตัวให้ตั้งขึ้น เป็นตัวให้บังเกิด ความหมายคือ เป็นเหตุแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย จริงอยู่ คำว่า เหตุ เพราะผลย่อมเป็นไปจากสิ่งนี้, คำว่า ปัจจัย เพราะอาศัยสิ่งนี้จึงเกิดขึ้น, คำว่า ปภว เพราะเกิดจากสิ่งนี้, คำว่า ชนก เพราะทำให้ผลของตนเกิด, คำว่า สมุฏฺฐาปก เพราะทำให้ตั้งขึ้น, คำว่า นิพฺพตฺตก เพราะทำให้บังเกิด ฉันนั้นเหมือนกัน คำว่า มูล โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น ฉะนั้น บทว่า อกุสลมูลานิ จึงหมายถึง ธรรมที่ทำความเป็นไปอย่างมั่นคงแห่งอกุศลทั้งหลาย กล่าวคือ เป็นเหตุแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย

ကေစိ ပန ‘‘သာလိအာဒီနံ သာလိဗီဇာဒီနိ ဝိယ မဏိပ္ပဘာဒီနံ မဏိဝဏ္ဏာဒယော ဝိယ စ အကုသလာနံ အကုသလဘာဝသာဓကော လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သန္တေ အကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပေသု တေသံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါ န သိယာ. န ဟိ တာနိ တေသံ အကုသလဘာဝံ သာဓေန္တိ, န စ ပစ္စယာ န ဟောန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

แต่บางพวกกล่าวว่า "ความเป็นมูลของโลภะเป็นต้น คือการทำความเป็นอกุศลของอกุศลธรรมทั้งหลายให้สำเร็จ เหมือนเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้นของต้นข้าวสาลีเป็นต้น และเหมือนสีของแก้วมณีเป็นต้นของแสงแก้วมณีเป็นต้น" เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยของโลภะเป็นต้นในรูปที่เกิดจากอกุศลจิตก็ไม่มี เพราะรูปเหล่านั้นไม่ได้ทำความเป็นอกุศลของจิตเหล่านั้นให้สำเร็จ และก็ใช่ว่าจะไม่ใช่ปัจจัย (ของกันและกัน) ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ.၁).

"เหตุทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและรูปอันมีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 1. ปัจจยนิทเทส. 1)

အဟေတုကဿ စ မောဟဿ အကုသလဘာဝေါ န သိယာ အကုသလဘာဝသာဓကဿ မူလန္တရဿ အဘာဝတော. အထာပိ သိယာ လောဘာဒီနံ သဘာဝသိဒ္ဓေါ အကုသလာဒိဘာဝေါ, တံသမ္ပယုတ္တာနံ ပန လောဘာဒိပဋိဗဒ္ဓေါတိ. ဧဝမ္ပိ ယထာ လောဘာဒီနံ, ဧဝံ အလောဘာဒီနမ္ပိ သဘာဝသိဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါတိ အလောဘာဒယော ကုသလာ ဧဝ သိယုံ, န အဗျာကတာ, န စ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယထာ သမ္ပယုတ္တေသု, ဧဝံ မူလေသုပိ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယောနိသောမနသိကာရာဒိကော ဝိယ ဟိ ကုသလဘာဝဿ, အယောနိသောမနသိကာရာဒိကော [Pg.173] အကုသလဘာဝဿ ကာရဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝံ အကုသလဘာဝသာဓနဝသေန လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌံ အဂ္ဂဟေတွာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနဝသေန ဂယှမာနေ န ကောစိ ဒေါသော. လဒ္ဓဟေတုပစ္စယာ ဟိ ဓမ္မာ ဝိရူဠှမူလာ ဝိယ ပါဒပါ ထိရာ ဟောန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ, ဟေတုရဟိတာ ပန တိလဗီဇကာဒိသေဝါလာ ဝိယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတာတိ ဟေတုအာဒိအတ္ထေန အကုသလာနံ ဥပကာရကတ္တာ မူလာနီတိ အကုသလမူလာနိ. ယသ္မာ ပန မူလေန မုတ္တော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ နတ္ထိ, တသ္မာ တီဟိ မူလေဟိ သဗ္ဗော အကုသလရာသိ ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

และความเป็นอกุศลของโมหะที่ไม่มีเหตุก็จะไม่มี เพราะไม่มีมูลอื่นที่ทำความเป็นอกุศลให้สำเร็จ ถึงแม้จะกล่าวว่า ความเป็นอกุศลเป็นต้นของโลภะเป็นต้นสำเร็จได้โดยสภาวะของมันเอง แต่สำหรับธรรมที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้น ความเป็นอกุศลย่อมเนื่องด้วยโลภะเป็นต้น แม้เช่นนั้น ก็จะต้องยอมรับว่า ความเป็นกุศลเป็นต้นของอโลภะเป็นต้นก็สำเร็จได้โดยสภาวะของมันเองเหมือนกับโลภะเป็นต้น ดังนั้น อโลภะเป็นต้นก็จะต้องเป็นกุศลอย่างเดียว ไม่เป็นอัพยากฤต แต่ความจริงหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะฉะนั้น พึงแสวงหาความเป็นกุศลเป็นต้นในมูลทั้งหลายเหมือนในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย พึงเข้าใจว่า โยนิโสมนสิการเป็นต้นเป็นเหตุแห่งความเป็นกุศลฉันใด อโยนิโสมนสิการเป็นต้นก็เป็นเหตุแห่งความเป็นอกุศลฉันนั้น เมื่อไม่ถือเอาความหมายของความเป็นมูลของโลภะเป็นต้นโดยนัยว่าเป็นเครื่องทำความเป็นอกุศลให้สำเร็จ แต่ถือเอาโดยนัยว่าเป็นเครื่องทำความตั้งมั่นอย่างดีให้สำเร็จ ย่อมไม่มีโทษใดๆ เลย จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ได้เหตุปัจจัยย่อมมั่นคง ตั้งมั่นดี เหมือนต้นไม้ที่หยั่งรากลึก ส่วนธรรมที่ปราศจากเหตุย่อมไม่ตั้งมั่น เหมือนตะไคร่น้ำบนเมล็ดงาเป็นต้น เพราะฉะนั้น เพราะอุปการะแก่อกุศลธรรมทั้งหลายโดยความหมายว่าเป็นเหตุเป็นต้น จึงชื่อว่า อกุสลมูลานิ อนึ่ง เพราะการเกิดขึ้นแห่งอกุศลจิตที่ปราศจากมูลไม่มีเลย ฉะนั้น พึงเห็นว่า กองอกุศลทั้งหมดถูกรวบรวมแสดงไว้ด้วยมูล ๓ ประการ

တာနိ အကုသလမူလာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လောဘာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. တတ္ထ ပန တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ လောဘာဒယော အာဂတာ, ဣဓ ပန အနဝသေသာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

เพื่อแสดงอกุสลมูลเหล่านั้นโดยสภาวะของมัน พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "โลโภ อกุสลมูลํ" เป็นต้น ในบรรดาอกุสลมูลเหล่านั้น สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องโลภะเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่ในที่นั้น โลภะเป็นต้นที่พึงละด้วยมรรคที่สามมาแล้ว ส่วนในที่นี้มาโดยไม่มีส่วนเหลือ นี้เป็นความแตกต่างกัน

ဂါထာယံ ပါပစေတသန္တိ အကုသလဓမ္မသမာယောဂတော လာမကစိတ္တံ. ဟိံသန္တီတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ အာယတိံ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဝိဗာဓေန္တိ. အတ္တသမ္ဘူတာတိ အတ္တနိ ဇာတာ. တစသာရန္တိ ဂဏ္ဌိတံ, ဝေဠုန္တိ အတ္ထော. သမ္ဖလန္တိ အတ္တနော ဖလံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခဒိရသီသပါဒယော ဝိယ အန္တောသာရော အဟုတွာ ဗဟိသာရတာယ တစသာရန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဝေဠုအာဒိံ ယထာ အတ္တသမ္ဘူတမေဝ ဖလံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ, ဧဝမေဝ အန္တော သီလာဒိသာရရဟိတံ လာမကစိတ္တံ ပုဂ္ဂလံ အတ္တသမ္ဘူတာယေဝ လောဘာဒယော ဝိနာသေန္တီတိ.

ในคาถา บทว่า ปาปเจตสํ คือ จิตที่เลวทรามเพราะประกอบด้วยอกุศลธรรม บทว่า หึสนฺติ คือ ย่อมเบียดเบียนในขณะที่ตนเกิดขึ้นและในอนาคตในขณะให้ผลวิบาก บทว่า อตฺตสมฺภูตา คือ เกิดในตน บทว่า ตจสารํ คือ สิ่งที่มีข้อปล้อง หมายถึง ต้นไผ่ บทว่า สมฺผลํ คือ ผลของตนเอง ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ผลที่เกิดจากตนเองย่อมทำลายต้นไผ่เป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่า "ตจสาร" (มีเปลือกเป็นแก่น) เพราะไม่มีแก่นในภายในเหมือนต้นตะเคียนหรือต้นประดู่ แต่มีแก่นอยู่ภายนอก ฉันใด โลภะเป็นต้นที่เกิดในตนเองก็ย่อมทำลายบุคคลผู้มีจิตเลวทราม ผู้ปราศจากแก่นคือศีลเป็นต้นในภายใน ฉันนั้นเหมือนกัน

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาของสูตรที่หนึ่ง จบ.

၂. ဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาธาตุสูตร

၅၁. ဒုတိယေ ဓာတုယောတိ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတုယော. ယဉ္စေတ္ထ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ, တံ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ, ဣတရံ သဘာဝဿေဝ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတု. ရူပဓာတူတိ ရူပဘဝေါ. ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ, ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဓ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. တသ္မာ –

๕๑. ในสูตรที่สอง บทว่า ธาตุโย คือ สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งผลและสภาวะของตน ในบรรดาธาตุเหล่านั้น ธาตุใดที่ก่อให้เกิดผล ธาตุนั้นชื่อว่าธาตุเพราะทรงไว้ซึ่งผลและสภาวะของตน ธาตุอื่นชื่อว่าธาตุเพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตนอย่างเดียว บทว่า รูปธาตุ คือ รูปภพ ในที่ที่คำว่าธาตุมา พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่คำว่าภพมา พึงกำหนดด้วยธาตุ ในที่นี้ การกำหนดด้วยภพได้ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น –

‘‘ကတမေ [Pg.174] ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော အကနိဋ္ဌေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ, ဣမေ ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၈၉) –

"ธรรมเหล่าไหนเป็นรูปาวจร? ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่ท่องเที่ยวไปในภพนี้ ที่นับเนื่องในภพนี้ โดยกำหนดเอาพรหมโลกเป็นที่สุดเบื้องต่ำ และกำหนดเอาอกนิฏฐเทวดาในเบื้องบนไว้ในภายใน ธรรมเหล่านี้เป็นรูปาวจร" (ธัมมสังคณี 1289) –

ဧဝံ ဝုတ္တာ ရူပါဝစရဓမ္မာ ရူပဓာတု. အရူပဓာတူတိ အရူပဘဝေါ. ဣဓာပိ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ –

ธรรมที่เป็นรูปาวจรที่กล่าวมาดังนี้คือรูปธาตุ บทว่า อรูปธาตุ คือ อรูปภพ แม้ในที่นี้ การกำหนดด้วยภพก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว คือ –

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ, ဥပရိတော နေဝသညာနာသညာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ, ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ, ဣမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၉၁) –

"ธรรมเหล่าไหนเป็นอรูปาวจร? ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่ท่องเที่ยวไปในภพนี้ ที่นับเนื่องในภพนี้ โดยกำหนดเอาเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะเป็นที่สุดเบื้องต่ำ และกำหนดเอาเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะในเบื้องบนไว้ในภายใน ธรรมเหล่านี้เป็นอรูปาวจร" (ธัมมสังคณี 1291) –

ဧဝံ ဝုတ္တာ အရူပါဝစရဓမ္မာ အရူပဓာတု. နိရောဓဓာတူတိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ธรรมที่เป็นอรูปาวจรที่กล่าวมาดังนี้คืออรูปธาตุ พึงทราบว่า บทว่า นิโรธธาตุ คือ พระนิพพาน

အပရော နယော – ရူပသဟိတာ, ရူပပဋိဗဒ္ဓါ, ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ ရူပဓာတု, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ, တေန သကလော ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ စ သင်္ဂဟိတော. ရူပရဟိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓာတု, စတုဝေါကာရဘဝေါ, တေန အရူပဘဝေါ သင်္ဂဟိတော. ဣတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ တယော ဘဝါ သဗ္ဗာ သံသာရပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. တတိယပဒေန ပန အသင်္ခတဓာတုယေဝ သင်္ဂဟိတာတိ မဂ္ဂဖလာနိ ဣဓ တိကဝိနိမုတ္တဓမ္မာ နာမ ဇာတာ. ကေစိ ပန ‘‘ရူပဓာတူတိ ရူပသဘာဝါ ဓမ္မာ, အရူပဓာတူတိ အရူပသဘာဝါ ဓမ္မာတိ ပဒဒွယေန အနဝသေသတော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဂဟိတာ’’တိ. ‘‘ရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ရူပဓာတု, အရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ အရူပဓာတူ’’တိ စ ဝဒန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

นัยหนึ่งอีกอย่างหนึ่ง ความเป็นไปแห่งธรรมที่สหรคตด้วยรูป เกี่ยวเนื่องด้วยรูป ชื่อว่ารูปธาตุ ได้แก่ ปัญจโวการภพและเอกโวการภพ ด้วยบทนั้น กามภพและรูปภพทั้งหมดจึงเป็นอันสงเคราะห์แล้ว. ความเป็นไปแห่งธรรมที่ปราศจากรูป ชื่อว่าอรูปธาตุ ได้แก่ จตุโวการภพ ด้วยบทนั้น อรูปภพจึงเป็นอันสงเคราะห์แล้ว. ด้วยบท ๒ บทนี้ ภพ ๓ คือความเป็นไปแห่งสังสารวัฏทั้งหมดจึงเป็นอันแสดงแล้ว. ส่วนด้วยบทที่ ๓ ทรงสงเคราะห์เอาแต่อสังขตธาตุเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคและผลในที่นี้จึงชื่อว่าเป็นธรรมที่พ้นจากติกะ. แต่บางพวกกล่าวว่า "ธรรมที่มีสภาวะเป็นรูป ชื่อว่ารูปธาตุ, ธรรมที่มีสภาวะเป็นอรูป ชื่อว่าอรูปธาตุ, ด้วยบท ๒ บทนี้ ขันธ์ ๕ ทั้งหมดจึงเป็นอันถือเอาโดยไม่มีส่วนเหลือ". และกล่าวว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของรูปตัณหา ชื่อว่ารูปธาตุ, ธรรมที่เป็นอารมณ์ของอรูปตัณหา ชื่อว่าอรูปธาตุ" ทั้งหมดนั้นไม่ทรงประสงค์ในที่นี้. เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น.

ဂါထာသု ရူပဓာတုံ ပရိညာယာတိ ရူပပဋိဗဒ္ဓဓမ္မပဝတ္တိံ ဉာတပရိညာဒီဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. အာရုပ္ပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပါဝစရဓမ္မေသု ဘဝရာဂဝသေန ဘဝဒိဋ္ဌိဝသေန စ န ပတိဋ္ဌိတာ အနလ္လီနာ. ‘‘အရူပေသု အသဏ္ဌိတာ’’တိ စ ပဌန္တိ, သော ဧဝ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ တေဘူမကဓမ္မာနံ ပရိညာ ဝုတ္တာ. နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏဘူတေ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဝသေန [Pg.175] သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓီဟိ အနဝသေသကိလေသတော ဝိမုစ္စန္တိ. တေ ဇနာ မစ္စုဟာယိနောတိ တေ ခီဏာသဝဇနာ မရဏံ သမတီတာ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า รูปธาตุํ ปริญฺญาย ความว่า กำหนดรู้ความเป็นไปแห่งธรรมที่เกี่ยวเนื่องด้วยรูป ด้วยปริญญา ๓ มีญาตปริญญาเป็นต้น. บทว่า อารุปฺเปสุ อสณฺฐิตา ความว่า ไม่ตั้งมั่น ไม่หมกมุ่นในอรูปาวจรธรรมทั้งหลาย ด้วยภวราคะและภวทิฏฐิ. บางทีก็อ่านว่า อรูเปสุ อสณฺฐิตา ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงปริญญาในเตภูมิกธรรม. บทว่า นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดมีนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิ โดยอัคคมรรคและผล. บทว่า เต ชนา มจฺจุหายิโน ความว่า ชนเหล่านั้นผู้เป็นขีณาสพ ก้าวล่วงความตายไปแล้ว.

ဧဝံ ဓာတုတ္တယသမတိက္ကမေန အမတာဓိဂမံ ဒဿေတွာ ‘‘အယဉ္စ ပဋိပဒါ မယာ ဂတမဂ္ဂေါ စ တုမှာကံ ဒဿိတော’’တိ တတ္ထ နေသံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော ဒုတိယံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ကာယေနာတိ နာမကာယေန မဂ္ဂဖလေဟိ. ဖုသယိတွာတိ ပတွာ. နိရူပဓိန္တိ ခန္ဓာဒိသဗ္ဗူပဓိရဟိတံ. ဥပဓိပ္ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ တေသံယေဝ စ ဥပဓီနံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ မဂ္ဂဉာဏေန သစ္ဆိကိရိယာယ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ တံ တေသံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ. သစ္ဆိကတွာတိ ကာလေန ကာလံ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန အတ္တပစ္စက္ခံ ကတွာ အနာသဝေါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တမေဝ အသောကံ ဝိရဇံ နိဗ္ဗာနပဒံ ဒေသေတိ. တသ္မာ တဒဓိဂမာယ ဥဿုက္ကံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

ครั้นทรงแสดงการบรรลุอมตะด้วยการก้าวล่วงธาตุ ๓ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงปลุกความอุตสาหะของชนเหล่านั้นในข้อนั้นว่า "ปฏิปทานี้และทางที่เราไปแล้วนี้ เราได้แสดงแก่พวกเธอแล้ว" จึงตรัสคาถาที่ ๒. ในคาถานั้น บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย คือด้วยมรรคและผล. บทว่า ผุสยิตฺวา ความว่า บรรลุแล้ว. บทว่า นิรูปธึ ได้แก่ ธรรมที่ปราศจากอุปธิทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น. บทว่า อุปธิปฺปฏินิสฺสคฺคํ ความว่า เป็นเหตุแห่งการสละคืนอุปธิเหล่านั้นนั่นเอง. จริงอยู่ เพราะการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยมรรคญาณ อุปธิทั้งปวงย่อมเป็นอันสละคืนแล้ว ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงเป็นเหตุแห่งการสละคืนอุปธิเหล่านั้น. บทว่า สจฺฉิกตฺวา ความว่า กระทำให้ประจักษ์แก่ตนด้วยการเข้าผลสมาบัติตามกาลอันควร. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีอาสวะ ทรงแสดงบทแห่งนิพพานอันไม่มีโศก ปราศจากธุลีนั่นเอง. เพราะฉะนั้น พึงทำความขวนขวายเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้น.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ.

၃. ပဌမဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปฐมเวทนาสูตร

၅၂. တတိယေ ဝေဒနာတိ အာရမ္မဏရသံ ဝေဒိယန္တိ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနာ. တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ ပန ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၇; ဝိဘ. ၁၉၀) ဒုက္ခဝတ္ထုသ္မိံ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) ဒုက္ခာရမ္မဏေ. ‘‘ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၇) ဒုက္ခပစ္စယေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရာ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ, ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀) ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂; ဓ. သ. ၁၆၅) ဒုက္ခဝေဒနာယံ. ဣဓာပိ ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ.

๕๒. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เวทนา ความว่า สภาวะที่เสวย คือย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่าเวทนา. เพื่อจะทรงแสดงเวทนาเหล่านั้นโดยจำแนก จึงตรัสคำว่า สุขา เวทนา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น สุขศัพท์ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นโดยอรรถแห่งการยกขึ้นแสดง. ส่วนทุกขศัพท์ มาในอรรถว่าวัตถุแห่งทุกข์ ในคำเป็นต้นว่า ชาติปิ ทุกฺขา (แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์). มาในอรรถว่าอารมณ์แห่งทุกข์ ในคำเป็นต้นว่า ยสฺมา จ โข มหาลิ รูปํ ทุกฺขํ ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺตํ (ดูก่อนมหาลิ เพราะเหตุที่รูปเป็นทุกข์ เข้าถึงทุกข์ หยั่งลงสู่ทุกข์). มาในอรรถว่าปัจจัยแห่งทุกข์ ในคำเป็นต้นว่า ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย (ความสั่งสมบาปเป็นทุกข์). มาในอรรถว่าที่ตั้งแห่งปัจจัยของทุกข์ ในคำเป็นต้นว่า ยาวญฺจิทํ ภิกฺขเว น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว ทุกฺขา นิรยา (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นรกเป็นทุกข์เพียงใด อันใครๆ ไม่อาจบรรยายให้ถึงได้ง่ายเพียงนั้น). มาในอรรถว่าทุกขเวทนา ในคำเป็นต้นว่า สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา (เพราะละสุขและทุกข์ได้). ในที่นี้ก็มาในอรรถว่าทุกขเวทนาเช่นกัน.

ဝစနတ္ထတော ပန သုခယတီတိ သုခါ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ. န ဒုက္ခာ န သုခါတိ အဒုက္ခမသုခါ, မကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. တာသု ဣဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ သုခါ, အနိဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ ဒုက္ခာ, ဥဘယဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ အဒုက္ခမသုခါ. တသ္မာ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ, [Pg.176] န အဒုက္ခမသုခါယ. ယဒါ ဟိ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သကလသရီရံ ဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ သတဓောတသပ္ပိံ ခါဒါပေန္တံ ဝိယ, သတပါကတေလံ မက္ခေန္တံ ဝိယ, ဃဋသဟဿေန ပရိဠာဟံ နိဗ္ဗာပယမာနံ ဝိယ စ ‘‘အဟော သုခံ, အဟော သုခ’’န္တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရယမာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သကလသရီရံ ခေါဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ တတ္တဖာလံ ပဝေသေန္တံ ဝိယ ဝိလီနတမ္ဗလောဟံ အာသိဉ္စန္တံ ဝိယ စ ‘‘အဟော ဒုက္ခံ, အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝိပ္ပလာပေန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ.

ส่วนโดยอรรถแห่งวจนะ สภาวะที่ทำให้เป็นสุข ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขา. สภาวะที่ทำให้เป็นทุกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทุกขา. ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สุข ฉะนั้นจึงชื่อว่า อทุกขมสุขา, ม-อักษร กล่าวไว้โดยเป็นบทสนธิ. ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนามีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ, ทุกขเวทนามีการเสวยอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ, อทุกขมสุขเวทนามีการเสวยอารมณ์ที่ตรงกันข้ามกับทั้งสองอย่างนั้นเป็นลักษณะ. เพราะฉะนั้น ความเกิดขึ้นแห่งสุขเวทนาและทุกขเวทนาจึงปรากฏชัด, แต่อทุกขมสุขเวทนาไม่เป็นเช่นนั้น. จริงอยู่ เมื่อใดสุขเวทนาเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับเปล่งวาจาว่า "โอ้ สุขหนอ, โอ้ สุขหนอ" ราวกับทำให้เคี้ยวกินเนยใสที่ชำระแล้วร้อยครั้ง, ราวกับทำให้ทาทาน้ำมันที่หุงแล้วร้อยครั้ง, และราวกับดับความเร่าร้อนด้วยหม้อน้ำพันใบ แผ่ซ่านไปทั่วทั้งร่างกาย บีบคั้นทำลายอยู่. เมื่อใดทุกขเวทนาเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคร่ำครวญว่า "โอ้ ทุกข์หนอ, โอ้ ทุกข์หนอ" ราวกับสอดผาลไถที่ร้อนเข้าไป, ราวกับรดด้วยโลหะทองแดงที่หลอมเหลว แผ่ซ่านไปทั่วทั้งร่างกาย ทำให้หวั่นไหว บีบคั้นอยู่. ด้วยเหตุนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสุขเวทนาและทุกขเวทนาจึงปรากฏชัด.

အဒုက္ခမသုခါ ပန ဒုဗ္ဗိဇာနာ ဒုဒ္ဒီပနာ အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ. သာ သုခဒုက္ခာနံ အပဂမေ သာတာသာတပဋိပက္ခဝသေန မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ နယတော ဂဏှန္တဿေဝ ပါကဋာ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ပုဗ္ဗာပရံ သပံသုကေ ပဒေသေ ဥပစရိတမဂ္ဂဝသေန ပိဋ္ဌိပါသာဏေ မိဂေန ဂတမဂ္ဂေါ, ဧဝံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနေနပိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာနုဘဝနဘာဝေန ဝိညာယတိ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂမနံ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝတော. ယဉ္စ တတြာနုဘဝနံ, သာ အဒုက္ခမသုခါတိ.

ส่วนอทุกขมสุขเวทนา เป็นสภาวะที่รู้ได้ยาก แสดงได้ยาก มืดมน ไม่ปรากฏชัด. เวทนานั้นจะปรากฏแก่ผู้ที่กำหนดโดยนัยเท่านั้น โดยเป็นสภาวะที่มีอาการเป็นกลาง เป็นปฏิปักษ์ต่อความยินดียินร้าย ในเวลาที่สุขและทุกข์หายไป. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนรอยเท้าของเนื้อที่เดินไปบนแผ่นหิน ซึ่งรู้ได้โดยอาศัยทางที่มันเดินผ่านในบริเวณที่มีฝุ่นทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ฉันใด, การเสวยอารมณ์ที่เป็นกลางก็ย่อมรู้ได้โดยอาศัยการเสวยสุขและทุกข์ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ฉันนั้น. การรับรู้อารมณ์ที่เป็นกลางเปรียบเหมือนการเดินไปบนแผ่นหิน เพราะไม่มีการรับรู้อารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา. และการเสวยอารมณ์ใดในอารมณ์ที่เป็นกลางนั้น การเสวยอารมณ์นั้นชื่อว่าอทุกขมสุขเวทนา.

ဧဝမေတ္ထ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန တိဓာ ဝုတ္တာပိ ကတ္ထစိ သုခဒုက္ခဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၉). ကတ္ထစိ တိဿောပိ ဝိသုံ ဝိသုံ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅). ကတ္ထစိ သဗ္ဗာပိ ဒုက္ခဘာဝေန. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

ในเรื่องเวทนานี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะตรัสไว้ 3 อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา และอทุกขมสุขเวทนา แต่ในบางแห่งก็ตรัสไว้ 2 อย่าง คือ สุขเวทนาและทุกขเวทนา ดังที่ตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย คือ สุขเวทนาและทุกขเวทนา” ในบางแห่งก็ตรัสเวทนาทั้ง 3 อย่างแยกกันโดยความเป็นสุข ทุกข์ และอทุกขมสุขว่า “สุขเวทนา เป็นสุขเมื่อตั้งอยู่ เป็นทุกข์เมื่อแปรปรวนไป, ทุกขเวทนา เป็นทุกข์เมื่อตั้งอยู่ เป็นสุขเมื่อแปรปรวนไป, อทุกขมสุขเวทนา เป็นสุขเมื่อรู้ เป็นทุกข์เมื่อไม่รู้” ในบางแห่งก็ตรัสเวทนาทั้งหมดโดยความเป็นทุกข์ ดังที่ตรัสไว้ว่า “สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยแล้ว เรากล่าวว่าสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์”

တတ္ထ သိယာ – ယဒိ တိဿော ဝေဒနာ ယထာ ဣဓ ဝုတ္တာ, အညေသု စ ဧဒိသေသု သုတ္တေသု အဘိဓမ္မေ စ ဧဝံ အဝတွာ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ, ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ စ? သန္ဓာယဘာသိတမေတံ, တသ္မာ သာ ပရိယာယဒေသနာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ในข้อนั้น อาจมีคำถามว่า หากเวทนามี 3 อย่างดังที่กล่าวไว้ในที่นี้ และในพระสูตรอื่น ๆ ที่คล้ายกันนี้และในพระอภิธรรมก็ไม่ได้ตรัสไว้อย่างนี้ เหตุใดจึงตรัสว่า “สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยแล้ว เรากล่าวว่าสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์” และ “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้” เล่า? คำตอบคือ พระดำรัสนั้นเป็นคำที่ตรัสโดยทรงหมายถึง (ความหมายอื่น) เพราะฉะนั้น เทศนานั้นจึงเป็นปริยายเทศนา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ, အာနန္ဒ, မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ, ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

“ดูก่อนอานนท์ เราอาศัยความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลาย อาศัยความแปรปรวนไปแห่งสังขารทั้งหลาย จึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยแล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์’”

‘‘ဒွေပိ [Pg.177] မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေနာ’’တိ စ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

และ “ดูก่อนอานนท์ เวทนา 2 อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย”

ဧတ္ထ ဟိ သုခါ အဒုက္ခမသုခါတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ နတ္ထိ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ပန တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒဒဿနတ္ထံ ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ သာ တာဒိသီ ပရိယာယဒေသနာ. အယံ ပန ဝေဒနတ္တယဒေသနာ သဘာဝကထာတိ ကတွာ နိပ္ပရိယာယဒေသနာတိ အယမေတ္ထ အာစရိယာနံ သမာနကထာ.

ในข้อนั้น ความจริงแล้ว เวทนา 2 อย่าง คือ สุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา ไม่มีสภาพเป็นทุกข์โดยนิปปริยาย (โดยตรง) แต่พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นทุกข์โดยปริยาย (โดยอ้อม) เพื่อทรงแสดงความสิ้นฉันทะในเวทนาเหล่านั้นตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ ฉะนั้น เทศนาเช่นนั้นจึงเป็นปริยายเทศนา ส่วนเทศนาว่าด้วยเวทนา 3 นี้ เป็นการกล่าวตามสภาวะ จึงเป็นนิปปริยายเทศนา นี่เป็นคำกล่าวที่เหมือนกันของอาจารย์ทั้งหลายในเรื่องนี้

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘ဒုက္ခတာဒွယဝစနတော ပရိယာယဒေသနာဝ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ’’တိ. သော ‘‘မာ ဟေဝ’’န္တိဿ ဝစနီယော, ယသ္မာ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ အဓိပ္ပာယဝသေန ဝုတ္တော ‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ, အာနန္ဒ, မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ. ယဒိ ပနေတ္ထ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ ပရိယာယဒေသနာ သိယာ, ‘‘ဣဒံ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပနေတံ ဝုတ္တံ.

ส่วนวิตัณฑวาที (ผู้กล่าวคำค้าน) กล่าวว่า “เพราะพระดำรัสว่าด้วยทุกขตา 2 อย่าง เทศนาว่าด้วยเวทนา 3 จึงเป็นปริยายเทศนา” วิตัณฑวาทีนั้นพึงถูกกล่าวตอบว่า “อย่าได้กล่าวเช่นนั้นเลย” เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นทุกข์ของเวทนาทั้งปวงตามพระประสงค์ว่า “ดูก่อนอานนท์ เราอาศัยความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลาย อาศัยความแปรปรวนไปแห่งสังขารทั้งหลาย จึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยแล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์’” หากเทศนาว่าด้วยเวทนา 3 ในข้อนี้เป็นปริยายเทศนา ก็พึงต้องตรัสว่า “เราอาศัยเวทนา 3 อย่างนี้จึงกล่าว” แต่พระองค์ก็มิได้ตรัสไว้อย่างนั้น

အပိစာယမေဝ ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကော, ပနာဝုသော, ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ အဓိပ္ပာယော’’တိ? သစေ ဝဒေယျ ‘‘မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သုခါ, အဓိမတ္တာ ဒုက္ခာ, မဇ္ဈိမာ အဒုက္ခမသုခါတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာ. တာသု ဟိ န သတ္တာနံ သုခါဒိဝဍ္ဎီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ကော ပနာဝုသော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ, ယေန ‘‘သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝုစ္စေယျုံ? ယဒိ ယာယ ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ ဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ. ယာယ စ ပန ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ အဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, ယာယ န ဥဘယံ ဣစ္ဆန္တိ, သာ ကထံ ဒုက္ခဝေဒနာ သိယာ? အထ ယာ အတ္တနော နိဿယဿ ဥပဃာတကာရီ, သာ ဒုက္ခာ. ယာ အနုဂ္ဂဟကာရီ, သာ ကထံ ဒုက္ခာ သိယာ. အထ ပန ယဒရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ, သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ, သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဝေဒနံ အရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ, သာ စ အဘိဏှသဘာဝါတိ ကထံ တာသံ ဝေဒနာနံ မုဒုမဇ္ဈိမာဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ? ယဒိ စ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ, ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခတာယော ဒုက္ခဒုက္ခတာ, ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ, သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) အယံ ဒုက္ခတာနံ ဝိဘာဂဒေသနာ နိပ္ပယောဇနာ သိယာ. တထာ စ သတိ သုတ္တမေဝ ပဋိဗာဟိတံ သိယာ, ပုရိမေသု စ တီသု ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု [Pg.178] မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ အာပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာဝစနတော. စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အရူပဇ္ဈာနေသု စ မဇ္ဈိမာ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနာဝစနတော. ဧဝံ သန္တေ ပုရိမာ တိဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အရူပသမာပတ္တီဟိ စ သန္တတရာတိ အာပဇ္ဇတိ. ကထံ ဝါ သန္တတရပ္ပဏီတတရာသု သမာပတ္တီသု ဒုက္ခဝေဒနာယ အဓိကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ? တသ္မာ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ.

อนึ่ง พึงถามวิตัณฑวาทีนั้นอย่างนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโส อะไรคือพระประสงค์ของเทศนาว่าด้วยเวทนา 3” หากเขาพึงตอบว่า “ทุกขเวทนาอย่างอ่อนเรียกว่าสุขเวทนา, อย่างแรงกล้าเรียกว่าทุกขเวทนา, อย่างปานกลางเรียกว่าอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพราะในเวทนาเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายไม่มีความสุขเป็นต้นเพิ่มขึ้น” เขาพึงถูกถามตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส อะไรเล่าคือสภาวะของทุกขเวทนา ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวได้ว่า ‘เวทนาทั้งหมดเป็นทุกข์’” หากว่าสภาวะของทุกขเวทนาคือเวทนาที่เมื่อเกิดขึ้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาแต่ความพรากไป แล้วเวทนาที่เมื่อเกิดขึ้นแล้ว สัตว์ทั้งหลายปรารถนาแต่ความไม่พรากไป และเวทนาที่สัตว์ทั้งหลายไม่ปรารถนาทั้งสองอย่าง จะเป็นทุกขเวทนาได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง หากว่าเวทนาที่ทำลายที่อาศัยของตนเป็นทุกขเวทนา แล้วเวทนาที่อนุเคราะห์ (ที่อาศัย) จะเป็นทุกขเวทนาได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง หากว่าสภาวะของทุกขเวทนาคือสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นว่าเป็นทุกข์ และพระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นเวทนาว่าเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์ และสังขารทุกข์นั้นก็มีอยู่เป็นปกติ แล้วความเป็นทุกข์อย่างอ่อน อย่างปานกลาง และอย่างแรงกล้าของเวทนาเหล่านั้นจะมีได้อย่างไร? และหากความเป็นทุกข์ของเวทนาทั้งหลายมีได้โดยความเป็นสังขารทุกข์เท่านั้น เทศนาที่จำแนกทุกขตาทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย ทุกขตา 3 อย่างเหล่านี้คือ ทุกขทุกขตา วิปริณามทุกขตา สังขารทุกขตา” ก็จะกลายเป็นเทศนาที่ไร้ประโยชน์ไป เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสูตรก็จะถูกคัดค้านไปเอง และจะกลายเป็นว่า ในรูปาวจรฌาน 3 เบื้องต้นมีทุกขเวทนาอย่างอ่อน เพราะมีคำกล่าวถึงสุขเวทนา ในจตุตถฌานและอรูปฌานมีทุกขเวทนาอย่างปานกลาง เพราะมีคำกล่าวถึงอทุกขมสุขเวทนา เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่า รูปาวจรสมาบัติ 3 เบื้องต้นสงบกว่าจตุตถฌานสมาบัติและอรูปสมาบัติทั้งหลาย หรือความเป็นทุกขเวทนาที่มากกว่าจะสมควรในสมาบัติที่สงบกว่าและประณีตกว่าได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น การที่เทศนาว่าด้วยเวทนา 3 จะเป็นปริยายเทศนาจึงไม่สมควร

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာဝိပလ္လာသော’’တိ (အ. နိ. ၄.၄၉; ပဋိ. မ. ၁.၂၃၆), တံ ကထန္တိ? ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ယထာဘူတာနဝဗောဓေန ယာ ဧကန္တတော သုခသညာ, ယာ စ ဒုက္ခနိမိတ္တေ သုခနိမိတ္တသညာ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ (ဣတိဝု. ၅၃) ဣဒံ ပန ကထန္တိ? ဣဒံ ပန ဝိပရိဏာမဒဿနေ သန္နိယောဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ တဿ တတ္ထ ဝိရာဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဗဟုဒုက္ခာနုဂတဘာဝတော စ. တထာ ဟိ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘာဝတော အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ အနုဗဒ္ဓတ္တာ စ ပဏ္ဍိတာ သုခမ္ပိ ဒုက္ခမိစ္စေဝ ပဋိပန္နာ.

ส่วนที่ตรัสว่า “สัญญาว่าเป็นสุขในสิ่งที่เป็นทุกข์ เป็นสัญญาவிปลาส” นั้น เป็นอย่างไร? คำตอบคือ พระองค์ตรัสโดยทรงหมายถึง สัญญาว่าเป็นสุขโดยส่วนเดียวที่เกิดขึ้นเพราะไม่รู้ตามความเป็นจริงถึงวิปริณามทุกข์และสังขารทุกข์ และหมายถึงสัญญาว่ามีนิมิตแห่งสุขในนิมิตแห่งทุกข์ แม้เช่นนั้น ที่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พึงเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์” พระดำรัสนี้เป็นอย่างไร? คำตอบคือ พระดำรัสนี้ตรัสไว้เพื่อชักนำให้เห็นความแปรปรวนไป เพราะเป็นอุบายให้เกิดความคลายกำหนัดในสุขเวทนานั้น และเพราะสุขเวทนามีทุกข์เป็นอันมากติดตามมา จริงอย่างนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์และเนื่องอยู่กับธรรมที่เป็นทุกข์หลายอย่าง บัณฑิตทั้งหลายจึงปฏิบัติโดยเห็นว่าแม้สุขก็เป็นทุกข์นั่นเอง

ဧဝမ္ပိ နတ္ထေဝ သုခါ ဝေဒနာ, သုခဟေတူနံ နိယမာဘာဝတော. ယေ ဟိ သုခဝေဒနာယ ဟေတုသမ္မတာ ဃာသစ္ဆာဒနာဒယော, တေ ဧဝ အဓိမတ္တံ အကာလေ စ ပဋိသေဝိယမာနာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတုဘာဝမာပဇ္ဇန္တိ. န စ ယေနေဝ ဟေတုနာ သုခံ, တေနေဝ ဒုက္ခန္တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. တသ္မာ န တေ သုခဟေတူ, ဒုက္ခန္တရာပဂမေ ပန အဝိညူနံ သုခသညာ ယထာ စိရတရံ ဌာနာဒိဣရိယာပထသမင်္ဂီ ဟုတွာ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂေ မဟန္တဉ္စ ဘာရံ ဝဟတော ဘာရနိက္ခေပေ စေဝ ဝူပသမေ စ, တသ္မာ နတ္ထေဝ သုခန္တိ? တယိဒံ သမ္မဒေဝ သုခဟေတုံ အပရိညာယ တဿ နိယမာဘာဝပရိကပ္ပနံ. အာရမ္မဏမတ္တမေဝ ဟိ ကေဝလံ သုခဟေတုံ မနသိကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, အဇ္ဈတ္တိကသရီရဿ အဝတ္ထာဝိသေသံ သမုဒိတံ ပန ဧကဇ္ဈံ တဒုဘယံ သုခါဒိဟေတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာဒိသဉ္စ တဒုဘယံ သုခဝေဒနာယ ဟေတု, တာဒိသံ န ကဒါစိပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတု ဟောတီတိ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ သုခါဒိဟေတု. ယထာ နာမ တေဇောဓာတု သာလိယဝဍာကသဿာဒီနံ ယာဒိသမဝတ္ထန္တရံ ပတွာ သာတမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ, န တာဒိသမေဝ ပတွာ ကဒါစိပိ အသာတအမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

แม้อย่างนี้ สุขเวทนาก็ไม่มีเลย เพราะเหตุแห่งสุขไม่มีความแน่นอน จริงอยู่ เหตุที่สมมติกันว่าเป็นเหตุแห่งสุขเวทนา มีอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น เหตุเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อบุคคลเสพมากเกินไปและในเวลาที่ไม่สมควร ก็ย่อมกลายเป็นเหตุแห่งทุกขเวทนา และไม่ควรกล่าวว่า สุขเกิดจากเหตุใด ทุกข์ก็เกิดจากเหตุนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงไม่ใช่เหตุแห่งสุข แต่เมื่อทุกข์อย่างอื่นดับไป คนเขลาทั้งหลายย่อมมีความสำคัญว่าเป็นสุข เหมือนบุคคลผู้ประกอบด้วยอิริยาบถมีการยืนเป็นต้นเป็นเวลานาน เมื่อเปลี่ยนไปสู่อิริยาบถอื่น หรือเหมือนบุคคลผู้แบกของหนัก เมื่อวางของหนักลงแล้วก็สงบระงับไป เพราะฉะนั้น สุขจึงไม่มีเลย (ใช่หรือไม่)? คำกล่าวนั้น เป็นการกำหนดว่าเหตุแห่งสุขไม่มีความแน่นอน เพราะไม่รู้เหตุแห่งสุขโดยชอบนั่นเอง จริงอยู่ คำกล่าวเช่นนั้น เป็นการกล่าวโดยมนสิการเพียงแค่อารมณ์เท่านั้นว่าเป็นเหตุแห่งสุข แต่พึงทราบว่า ทั้งสองอย่างนั้น คือ สภาวะพิเศษแห่งสรีระภายในที่ประชุมกัน และอารมณ์ รวมกันเป็นเหตุแห่งสุขเป็นต้น และทั้งสองอย่างนั้นเป็นเหตุแห่งสุขเวทนาเช่นใด ก็ไม่เคยเป็นเหตุแห่งทุกขเวทนาเช่นนั้นเลย เหตุแห่งสุขเป็นต้นจึงเป็นสิ่งที่แน่นอนแล้ว เปรียบเหมือนเตโชธาตุ ถึงสภาวะที่แตกต่างกันเช่นใดแล้วเป็นเหตุให้พืชผลมีข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์เป็นต้นมีรสอร่อยและหวาน ก็ไม่เคยถึงสภาวะเช่นนั้นแล้วเป็นเหตุให้มีรสไม่อร่อยและไม่หวานเลยฉันใด พึงเห็นข้ออุปมานี้ฉันนั้น

ဒုက္ခာပဂမေဝ [Pg.179] ကဒါစိ သုခဝေဒနန္တရံ ဥပလဗ္ဘတိ. တတ္ထ သုခေယေဝ သုခသညာ, န ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ယထာ အဒ္ဓါနဂမနပရိဿမကိလန္တဿ သမ္ဗာဟနေ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနေ စ, အညထာ ကာလန္တရေပိ ပရိဿမာပဂမေ တာဒိသီ သုခသညာ သိယာ. ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ပန သုခန္တိ ပရိကပ္ပနာ ဝေဒနာဝိသေသဿ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ. ဧကန္တေနေဝ စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, ယတော ပဏီတပ္ပဏီတာနိယေဝ အာရမ္မဏာနိ မဟတာ အာယာသေန သတ္တာ အဘိပတ္ထယန္တိ, န စ နေသံ ယေန ကေနစိ ယထာလဒ္ဓမတ္တေန ပစ္စယေန ပတိကာရံ ကာတုံ သက္ကာ တဏှုပ္ပာဒေနာတိ. ဝေဒနာပစ္စယာ ဟိ တဏှာဥပါဒိ, တထာဘာဝေ စ သုဂန္ဓမဓုရသုခသမ္ဖဿာဒိဝတ္ထူနံ ဣတရီတရဘာဝေန သုခဝိသေသသညာ ဇာယမာနာ ကတမဿ ဒုက္ခဝိသေသဿ အပဂမနေ ဃာနဇိဝှာကာယဒွါရေသု, သောတဒွါရေ စ ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတသဒိသပဉ္စင်္ဂိကတူရိယသဒ္ဒါဝဓာရဏေ. တသ္မာ န ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ သုခသညာ, နာပိ ကေဝလေ ဒုက္ခာပဂမမတ္တေတိ အာဂမတော ယုတ္တိတောပိ ဝဝတ္ထိတာ တိဿော ဝေဒနာတိ ဘဂဝတော ဝေဒနတ္တယဒေသနာ နီတတ္ထာယေဝ, န နေယျတ္ထာတိ သညာပေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စေတံ ဥပေတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ, နော စေ, ကမ္မံ ကတွာ ဥယျောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဂစ္ဆ ယထာသုခ’’န္တိ.

บางครั้ง การดับไปแห่งทุกข์เท่านั้น ย่อมปรากฏขึ้นหลังจากสุขเวทนา ในเรื่องนั้น ความสำคัญว่าเป็นสุขย่อมมีในสุขเท่านั้น ไม่ใช่มีเพียงแค่การดับไปแห่งทุกข์ เหมือนบุคคลผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางไกล เมื่อได้รับการนวดเฟ้นและเปลี่ยนอิริยาบถ มิฉะนั้นแล้ว แม้ในเวลาอื่น เมื่อความเหน็ดเหนื่อยหายไป ก็พึงมีความสำคัญว่าเป็นสุขเช่นนั้นได้ แต่การกำหนดว่าสุขมีอยู่เพียงแค่การดับไปแห่งทุกข์นั้น (ไม่ถูกต้อง) เพราะไม่ปรากฏเวทนาที่พิเศษ และข้อนี้พึงรับรองโดยส่วนเดียวอย่างนี้ เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งอารมณ์อันประณีตต่างๆ ด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวง และตัณหาที่เกิดขึ้นของสัตว์เหล่านั้น ไม่อาจแก้ไขได้ด้วยปัจจัยใดๆ เพียงตามที่ได้มา จริงอยู่ ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเวทนาเป็นปัจจัย และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความสำคัญในสุขที่พิเศษอันเกิดจากความแตกต่างกันแห่งวัตถุมีกลิ่นหอม รสหวาน และสัมผัสที่น่าสบายเป็นต้น จะเกิดขึ้นที่ฆานทวาร ชิวหาทวาร และกายทวาร เพราะการดับไปแห่งทุกข์ที่พิเศษชนิดไหนกันเล่า และที่โสตทวาร เมื่อกำหนดเสียงดนตรีประกอบด้วยองค์ ๕ ที่คล้ายกับดนตรีทิพย์ (จะเกิดขึ้นเพราะการดับไปแห่งทุกข์ชนิดไหนกัน) เพราะฉะนั้น ความสำคัญว่าเป็นสุขจึงไม่ได้มีอยู่ในการดับไปแห่งทุกข์อย่างอื่นในขณะที่มีทุกขเวทนา และก็ไม่ได้มีอยู่เพียงแค่การดับไปแห่งทุกข์เท่านั้น ดังนั้น เวทนา ๓ ประการที่ทรงวางไว้โดยอาศัยพระบาลีและเหตุผล เทศนาเรื่องเวทนา ๓ ของพระผู้มีพระภาคจึงเป็นเทศนาที่มีเนื้อความอันทรงนำไปแล้ว ไม่ใช่เทศนาที่มีเนื้อความอันบุคคลพึงนำไป ดังนี้ พึงให้ทราบ หากเขายอมรับข้อนี้ ข้อนั้นเป็นการดี หากไม่ยอมรับ พึงทำกรรมแล้วส่งไปด้วยคำว่า "ท่านจงไปตามสบายเถิด"

ဧဝမေတာ အညမညပဋိပက္ခသဘာဝဝဝတ္ထိတလက္ခဏာ ဧဝ တိဿော ဝေဒနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာ. တဉ္စ ခေါ ဝိပဿနာကမ္မိကာနံ ယောဂါဝစရာနံ ဝေဒနာမုခေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ. ဒုဝိဓဉှိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ, အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော သင်္ခေပမနသိကာရဝသေန ဝါ ဝိတ္ထာရမနသိကာရဝသေန ဝါ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဝါ ကထေတိ. အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ပန ကထေန္တော ဖဿဝသေန ဝါ ဝေဒနာဝသေန ဝါ စိတ္တဝသေန ဝါ ကထေတိ. ဧကစ္စဿ ဟိ အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ အာဝဇ္ဇတော တတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဌမာဘိနိပါတော ဖဿော တံ အာရမ္မဏံ ဖုသန္တော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပါကဋော ဟောတိ, ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ, ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣတိ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ယထာပါကဋံ ဖဿာဒိမုခေန တိဓာ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเวทนา ๓ ประการเหล่านี้ ซึ่งมีลักษณะที่ตั้งอยู่โดยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกันอย่างนี้ และการแสดงนั้น ก็เพื่อแสดงอรูปกรรมฐานโดยทางเวทนาแก่พระโยคาวจรผู้ทำวิปัสสนากรรม จริงอยู่ กรรมฐานมี ๒ อย่าง คือ รูปกรรมฐาน และอรูปกรรมฐาน ในกรรมฐาน ๒ อย่างนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถึงรูปกรรมฐาน ย่อมตรัสโดยนัยแห่งการมนสิการโดยย่อ หรือโดยนัยแห่งการมนสิการโดยพิสดาร หรือโดยนัยแห่งการกำหนดธาตุ ๔ เป็นต้น แต่เมื่อตรัสถึงอรูปกรรมฐาน ย่อมตรัสโดยนัยแห่งผัสสะ หรือโดยนัยแห่งเวทนา หรือโดยนัยแห่งจิต จริงอยู่ สำหรับบุคคลบางคน เมื่อน้อมใจไปในอารมณ์ที่มาสู่คลอง ผัสสะอันเป็นการกระทบกันครั้งแรกของจิตและเจตสิกในอารมณ์นั้น ซึ่งกำลังเกิดขึ้นกระทบอารมณ์นั้น ย่อมปรากฏชัด สำหรับบางคน เวทนาซึ่งกำลังเกิดขึ้นเสวยอารมณ์นั้น ย่อมปรากฏชัด สำหรับบางคน วิญญาณซึ่งกำลังเกิดขึ้นรู้อารมณ์นั้น ย่อมปรากฏชัด ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงตรัสอรูปกรรมฐานเป็น ๓ อย่าง โดยทางผัสสะเป็นต้น ตามที่ปรากฏชัด ตามอัธยาศัยของบุคคลเหล่านั้นๆ

တတ္ထ [Pg.180] ယဿ ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဖဿောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝ အာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ, ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝေဒနာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာယ သဒ္ဓိံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ, ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝိညာဏမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝါရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ.

ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดมีผัสสะปรากฏชัด แม้ผู้นั้นก็ย่อมกำหนดธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ว่า "ไม่ใช่เพียงผัสสะเท่านั้นที่เกิดขึ้น พร้อมกับผัสสะนั้น เวทนาที่เสวยอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น สัญญาที่จำอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น เจตนาที่คิดอ่านในอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น วิญญาณที่รู้อารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น" ผู้ใดมีเวทนาปรากฏชัด แม้ผู้นั้นก็ย่อมกำหนดธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ว่า "ไม่ใช่เพียงเวทนาเท่านั้นที่เกิดขึ้น พร้อมกับเวทนานั้น ผัสสะที่กระทบอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น สัญญาที่จำอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น เจตนาที่คิดอ่านในอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น วิญญาณที่รู้อารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น" ผู้ใดมีวิญญาณปรากฏชัด แม้ผู้นั้นก็ย่อมกำหนดธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ว่า "ไม่ใช่เพียงวิญญาณเท่านั้นที่เกิดขึ้น พร้อมกับวิญญาณนั้น ผัสสะที่กระทบอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น เวทนาที่เสวยอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น สัญญาที่จำอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น เจตนาที่คิดอ่านในอารมณ์นั้นก็เกิดขึ้น"

သော ‘‘ဣမေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ ကိံနိဿိတာ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘ဝတ္ထုနိဿိတာ’’တိ ပဇာနာတိ. ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ ပန မေ ဝိညာဏံ ဧတ္ထသိတံ ဧတ္ထပဋိဗဒ္ဓ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၅; မ. နိ. ၂.၂၅၂). သော အတ္ထတော ဘူတာ စေဝ ဥပါဒါရူပါနိ စ, ဧဝမေတ္ထ ဝတ္ထု ရူပံ, ဖဿပဉ္စမကာ နာမန္တိ နာမရူပမတ္တမေဝ ပဿတိ. ရူပဉ္စေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော, နာမံ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓမတ္တံ ဟောတိ. နာမရူပဝိနိမုတ္တာ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ပဉ္စက္ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ နာမရူပံ နတ္ထိ. သော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ကိံဟေတုကာ’’တိ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုကာ’’တိ, တတော ‘‘ပစ္စယော စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဉ္စ ဣဒံ, အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထိ, သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇမတ္တမေဝါ’’တိ သပ္ပစ္စယနာမရူပဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သမ္မသန္တော ဝိစရတိ. သော ‘‘အဇ္ဇ အဇ္ဇာ’’တိ ပဋိဝေဓံ အာကင်္ခမာနော တထာရူပေ သမယေ ဥတုသပ္ပာယံ, ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ, ဘောဇနသပ္ပာယံ, ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နောဝ ဝိပဿနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဘဂဝါ ဝေဒနာဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဝေဒနာဝသေန ကထေသိ. တတ္ထ –

โยคีนั้น เมื่อพิจารณาอยู่ว่า "ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่านี้ อาศัยอะไร" ย่อมรู้ชัดว่า "อาศัยวัตถุ" วัตถุชื่อว่ากรัชกาย ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า "ก็วิญญาณของเรานี้ อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้" โดยอรรถ วัตถุนั้นคือภูตรูปและอุปาทายรูป ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ วัตถุเป็นรูป ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เป็นนาม โยคีนั้นย่อมเห็นเพียงนามรูปเท่านั้น ในนามรูปนั้น รูปเป็นรูปขันธ์ นามคืออรูปขันธ์ ๔ จึงเป็นเพียงเบญจขันธ์เท่านั้น จริงอยู่ เบญจขันธ์ที่ปราศจากนามรูป หรือนามรูปที่ปราศจากเบญจขันธ์ ย่อมไม่มี โยคีนั้นเมื่อตรวจสอบว่า "เบญจขันธ์เหล่านี้มีอะไรเป็นเหตุ" ก็รู้ว่า "มีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ" จากนั้นจึงพิจารณาอยู่ว่า "นี้เป็นปัจจัยและเป็นปัจจยุปบันธรรม สัตว์หรือบุคคลอื่นไม่มี เป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ เท่านั้น" แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่นามรูปพร้อมทั้งปัจจัย โดยลำดับแห่งวิปัสสนาว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" โยคีนั้นหวังการบรรลุอยู่ว่า "วันนี้ๆ" เมื่อได้อุตุสัปปายะ บุคคลสัปปายะ โภชนสัปปายะ หรือธัมมัสสวนสัปปายะ ในสมัยเช่นนั้นแล้ว นั่งด้วยบัลลังก์เดียวเท่านั้น ยังวิปัสสนาให้ถึงยอดแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในพระอรหัต พึงทราบกรรมฐานของบุคคล ๓ จำพวกนี้จนถึงพระอรหัต ด้วยประการฉะนี้ แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงอรูปกรรมฐานโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้จะตรัสรู้ด้วยอำนาจเวทนา จึงตรัสโดยนัยแห่งเวทนา ในเรื่องนั้น มีคำอธิบายดังนี้

‘‘လက္ခဏဉ္စ အဓိဋ္ဌာနံ, ဥပ္ပတ္တိ အနုသယော တထာ;

ဌာနံ ပဝတ္တိကာလော စ, ဣန္ဒြိယဉ္စ ဒွိဓာဒိတာ’’တိ. –

ลักษณะ ที่ตั้ง ความเกิดขึ้น อนุสัย ที่อาศัย กาลเป็นไป อินทรีย์ และความเป็น ๒ อย่าง เป็นต้น

ဣဒံ [Pg.181] ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တတ္ထ လက္ခဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဖဿော. ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ ဟိ ဝစနတော ဖဿော ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ သော ဝေဒနာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော နိစ္စမ္မဂါဝီဥပမာယ ဥပမိတော. တတ္ထ သုခဝေဒနီယော ဖဿော သုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ, ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ, အာသန္နကာရဏန္တိ အတ္ထော. ဝေဒနာ ကဿ ပဒဋ္ဌာနံ? ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ ဝစနတော တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ အဘိပတ္ထနီယဘာဝတော. သုခါ ဝေဒနာ တာဝ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတု, ဣတရာ ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ သုခသမင်္ဂီပိ တာဝ တံသဒိသံ တတော ဝါ ဥတ္တရိတရံ သုခံ အဘိပတ္ထေတိ, ကိမင်္ဂ ပန ဒုက္ခသမင်္ဂီဘူတော. အဒုက္ခမသုခါ စ သန္တဘာဝေန သုခမိစ္စေဝ ဝုစ္စတီတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

พึงทราบข้อปกิณณกะนี้ ในบรรดาหัวข้อเหล่านั้น ลักษณะได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ที่ตั้ง (อธิฏฐาน) คือผัสสะ จริงอยู่ เพราะพระบาลีว่า "เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี" ผัสสะจึงเป็นที่ตั้งของเวทนา ด้วยเหตุนั้น เพราะความเป็นที่ตั้งของเวทนา ท่านจึงเปรียบผัสสะนั้นไว้ด้วยอุปมาแม่โคที่ถูกเลาะหนัง ในเรื่องนั้น สุขเวทนียผัสสะเป็นที่ตั้งของสุขเวทนา ทุกขเวทนียผัสสะเป็นที่ตั้งของทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนียผัสสะเป็นที่ตั้งของอทุกขมสุขเวทนา อธิบายว่า เป็นเหตุใกล้ เวทนาเป็นปทัฏฐานของอะไร? เพราะพระบาลีว่า "เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี" เวทนาจึงเป็นปทัฏฐานของตัณหา เพราะเป็นสภาวะที่น่าปรารถนา สุขเวทนาเป็นปทัฏฐานของตัณหาได้อยู่ แต่เวทนาที่เหลือเล่าเป็นได้อย่างไร? ตอบว่า แม้ผู้เพียบพร้อมด้วยสุขก็ยังปรารถนาสุขเช่นนั้นหรือสุขที่ยิ่งกว่านั้น จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่เพียบพร้อมด้วยทุกข์เล่า ส่วนอทุกขมสุขเวทนา เพราะมีความสงบ จึงเรียกว่าสุขนั่นเอง เพราะฉะนั้น เวทนาทั้ง ๓ จึงเป็นปทัฏฐานของตัณหา

ဥပ္ပတ္တီတိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဟိ သတ္တသင်္ခါရာ သုခဝေဒနာယ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ, တေ ဧဝ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဒုက္ခဝေဒနာယ, မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဘူတာ အဒုက္ခမသုခါယ. ဝိပါကတော တဒါကာရဂ္ဂဟဏတော စေတ္ထ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ความเกิดขึ้น (อุปปัตติ) คือ เหตุแห่งการเกิดขึ้น จริงอยู่ สัตตสังขารที่เป็นอิฏฐารมณ์เป็นเหตุให้เกิดสุขเวทนา สัตตสังขารเหล่านั้นนั่นแหละที่เป็นอนิฏฐารมณ์เป็นเหตุให้เกิดทุกขเวทนา ที่เป็นมัชฌัตตารมณ์เป็นเหตุให้เกิดอทุกขมสุขเวทนา พึงทราบความเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในเรื่องนี้ โดยความเป็นวิบากและโดยการรับรู้อาการนั้นๆ

အနုသယောတိ ဣမာသု တီသု ဝေဒနာသု သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ, ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော, အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

อนุสัย คือ ในเวทนา ๓ เหล่านี้ ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘သုခါယ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา เป็นต้น

ဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ စေတ္ထ ရာဂပက္ခိယာ ကာတဗ္ဗာ. သုခါဘိနန္ဒနေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဿတ’’န္တိအာဒိနာ သက္ကာယေ အဘိနိဝိသန္တိ, မာနဇာတိကာ စ မာနံ ဇပ္ပေန္တိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ. ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ပန အဝိဇ္ဇာပက္ခိကော ကာတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၂၈၈-၂၈၉) ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ. အနုသယာနဉ္စ တတ္ထ တတ္ထ သန္တာနေ အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂမနံ. တသ္မာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနတ္တာ အနုရူပကာရဏလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရာဂေါ, တတ္ထ သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

ในเรื่องนี้ พึงจัดทิฏฐานุสัยและมานานุสัยเข้าในฝ่ายราคะ จริงอยู่ เพราะความเพลิดเพลินในสุข ผู้มีทิฏฐิเป็นคติย่อมยึดมั่นในสักกายะว่า "เที่ยง" เป็นต้น และผู้มีมานะเป็นปกติย่อมพร่ำบ่นถึงมานะว่า "เราประเสริฐกว่า" เป็นต้น ส่วนวิจิกิจฉานุสัย พึงจัดเข้าในฝ่ายอวิชชา ดังที่ตรัสไว้ในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ว่า "เพราะเวทนาเป็นปัจจัย วิจิกิจฉาจึงมี" และการที่อนุสัยทั้งหลายมีกำลังในสันดานนั้นๆ ก็เพราะยังละไม่ได้ ฉะนั้น คำว่า "ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา" มีความหมายว่า ราคะที่ยังละไม่ได้ด้วยมรรค พร้อมจะเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุอันสมควร เป็นประดุจนอนเนื่องอยู่ในเวทนานั้น นัยนี้ใช้ได้ในอนุสัยที่เหลือเช่นกัน

ဌာနန္တိ [Pg.182] ကာယော စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာယ ဌာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ယံ တသ္မိံ သမယေ ကာယိကံ သုခံ ကာယသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတံ (ဓ. သ. ၄၄၉). ယံ တသ္မိံ သမယေ စေတသိကံ သုခံ စေတောသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၄၇၁) စ.

ที่ตั้ง (ฐาน) คือ กายและจิตเป็นที่ตั้งของเวทนา ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในสมัยนั้น สุขทางกาย ความสำราญ ความสุข ที่เกิดจากกายสัมผัส อันใด" และ "ในสมัยนั้น สุขทางใจ ความสำราญ ความสุข ที่เกิดจากเจโตสัมผัส อันใด"

ပဝတ္တိကာလောတိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ပဝတ္တနာကလနဉ္စ. ပဝတ္တိက္ခဏေန ဟိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ သုခဒုက္ခဘာဝေါ ဝဝတ္ထိတော. ယထာဟ –

กาลเป็นไป (ปวัตติกาล) คือ ขณะที่เกิดขึ้น และการกำหนดรู้ความเกิดขึ้น จริงอยู่ ความเป็นสุขและความเป็นทุกข์ของสุขเวทนาและทุกขเวทนา ถูกกำหนดไว้ด้วยขณะที่เกิดขึ้น ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘သုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ဒုက္ခာ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สุขเวทนาเป็นสุขเมื่อตั้งอยู่ เป็นทุกข์เมื่อแปรปรวนไป ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ทุกขเวทนาเป็นทุกข์เมื่อตั้งอยู่ เป็นสุขเมื่อแปรปรวนไป

သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ, နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ, နတ္ထိဘာဝေါ သုခန္တိ အတ္ထော. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ပဝတ္တနာကလနံ ပဝတ္တိယာ အာကလနံ အနာကလနဉ္စ ဇာနနံ အဇာနနဉ္စ သုခဒုက္ခဘာဝဝဝတ္ထာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

อธิบายว่า สำหรับสุขเวทนา ความมีอยู่เป็นสุข ความไม่มีอยู่เป็นทุกข์ สำหรับทุกขเวทนา ความมีอยู่เป็นทุกข์ ความไม่มีอยู่เป็นสุข สำหรับอทุกขมสุขเวทนา การกำหนดรู้ความเกิดขึ้น คือการรู้ และการไม่กำหนดรู้ คือการไม่รู้ เป็นการกำหนดภาวะสุขและทุกข์ ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘အဒုက္ခမသုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ.

ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะความรู้ เป็นทุกข์เพราะความไม่รู้

ဣန္ဒြိယန္တိ ဧတာ ဟိ သုခါဒယော တိဿော ဝေဒနာ သုခိန္ဒြိယံ, ဒုက္ခိန္ဒြိယံ, သောမနဿိန္ဒြိယံ, ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယတော ပဉ္စဓာ ဝိဘတ္တာ. ကာယိကဉှိ သာတံ သုခိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ, အသာတံ ဒုက္ခိန္ဒြိယန္တိ. မာနသံ ပန သာတံ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ, အသာတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ. ဒုဝိဓမ္ပိ နေဝ သာတံ နာသာတံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ – ယထာ ကာယိကစေတသိကာ သုခဒုက္ခဝေဒနာ ‘‘သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ, ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာ, န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါတိ? ဘေဒါဘာဝတော. ယထေဝ ဟိ အနုဂ္ဂဟသဘာဝါ ဗာဓကသဘာဝါ စ သုခဒုက္ခဝေဒနာ အညထာ ကာယဿ အနုဂ္ဂဟံ ဗာဓကဉ္စ ကရောန္တိ, စိတ္တဿ စ အညထာ, န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါ, တသ္မာ ဘေဒါဘာဝတော ဝိဘဇိတွာ န ဝုတ္တာ.

คำว่า อินทรีย์ ความว่า เวทนา ๓ อย่าง มีสุขเวทนาเป็นต้นเหล่านั้นแล ท่านจำแนกไว้ ๕ อย่าง โดยความเป็นอินทรีย์ เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ คือ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์. จริงอยู่ ความสบายทางกาย ท่านเรียกว่า สุขินทรีย์, ความไม่สบาย (ทางกาย) ท่านเรียกว่า ทุกขินทรีย์. ส่วนความสบายทางใจ ท่านเรียกว่า โสมนัสสินทรีย์, ความไม่สบาย (ทางใจ) ท่านเรียกว่า โทมนัสสินทรีย์. เวทนาที่ไม่ใช่ทั้งความสบายและไม่ใช่ทั้งความไม่สบาย ทั้ง ๒ อย่าง ท่านเรียกว่า อุเบกขินทรีย์. อะไรเป็นเหตุในข้อนี้ คือ เหตุไร สุขเวทนาและทุกขเวทนาที่เป็นไปทางกายและทางใจ ท่านจึงจำแนกตรัสไว้ว่า สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์, ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์, แต่อทุกขมสุขเวทนา ท่านไม่ตรัสไว้อย่างนั้น? ตอบว่า เพราะไม่มีความแตกต่างกัน. จริงอยู่ สุขเวทนาและทุกขเวทนาซึ่งมีสภาวะเกื้อกูลและมีสภาวะเบียดเบียน ย่อมกระทำการเกื้อกูลและเบียดเบียนแก่กายอย่างหนึ่ง และแก่จิตอีกอย่างหนึ่ง ฉันใด, อทุกขมสุขเวทนาไม่เป็นฉันนั้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่จำแนกตรัสไว้ เพราะไม่มีความแตกต่างกัน.

ဒွိဓာဒိတာတိ သဗ္ဗာပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒယိတဋ္ဌေန ဧကဝိဓာပိ နိဿယဘေဒေန ဒုဝိဓာ – ကာယိကာ စေတသိကာတိ, သုခါ, ဒုက္ခာ, အဒုက္ခမသုခါတိ တိဝိဓာ, စတုယောနိဝသေန [Pg.183] စတုဗ္ဗိဓာ, ဣန္ဒြိယဝသေန, ဂတိဝသေန စ ပဉ္စဝိဓာ, ဒွါရဝသေန စ အာရမ္မဏဝသေန စ ဆဗ္ဗိဓာ, သတ္တဝိညာဏဓာတုယောဂေန သတ္တဝိဓာ, အဋ္ဌလောကဓမ္မပစ္စယတာယ အဋ္ဌဝိဓာ, သုခါဒီနံ ပစ္စေကံ အတီတာဒိဝိဘာဂေန နဝဝိဓာ, တာ ဧဝ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒေန အဋ္ဌာရသဝိဓာ, တထာ ရူပါဒီသု ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ သုခါဒိဝသေန တိဿော တိဿော ကတွာ. ရူပါရမ္မဏသ္မိဉှိ သုခါပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုက္ခာပိ, အဒုက္ခမသုခါပိ, ဧဝံ ဣတရေသုပိ. အထ ဝါ အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရဝသေန အဋ္ဌာရသ. ဝုတ္တဉှိ –

คำว่า มี ๒ อย่างเป็นต้น ความว่า เวทนาทั้งหมด แม้เป็นอย่างเดียวโดยอรรถว่าเสวยอารมณ์ ก็เป็น ๒ อย่างโดยความต่างแห่งที่อาศัย คือ ทางกายและทางใจ, เป็น ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา, เป็น ๔ อย่างโดยนัยแห่งโยนิ ๔, เป็น ๕ อย่างโดยนัยแห่งอินทรีย์และโดยนัยแห่งคติ, เป็น ๖ อย่างโดยนัยแห่งทวารและโดยนัยแห่งอารมณ์, เป็น ๗ อย่างโดยประกอบกับวิญญาณธาตุ ๗, เป็น ๘ อย่างโดยความเป็นปัจจัยแห่งโลกธรรม ๘, เป็น ๙ อย่างโดยจำแนกสุขาเวทนาเป็นต้นแต่ละอย่างออกเป็นอดีตเป็นต้น, เวทนาเหล่านั้นนั่นแหละเป็น ๑๘ อย่างโดยความต่างแห่งภายในและภายนอก, อีกอย่างหนึ่ง โดยกระทำเป็น ๓ อย่างๆ โดยนัยแห่งสุขเวทนาเป็นต้นในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้นแต่ละอย่าง. จริงอยู่ ในรูปารมณ์ สุขเวทนาก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาก็เกิดขึ้น, ในอารมณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เป็น ๑๘ อย่างโดยนัยแห่งมโนปวิจาร ๑๘. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ, ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ, ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ, သောတေန သဒ္ဒံ…ပေ… မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတိ, ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ, ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၆၂).

“บุคคลเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์คือรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส, (พิจารณาอารมณ์คือรูป) อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส, (พิจารณาอารมณ์คือรูป) อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา, ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ...รู้อารมณ์คือธรรมด้วยใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์คือธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส, (พิจารณาอารมณ์คือธรรม) อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส, (พิจารณาอารมณ์คือธรรม) อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ดังนี้”

ဧဝံ အဋ္ဌာရသဝိဓာ ဟောန္တိ. တထာ ဆ ဂေဟဿိတာနိ သောမနဿာနိ, ဆ ဂေဟဿိတာနိ ဒေါမနဿာနိ, ဆ ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ, တထာ နေက္ခမ္မဿိတာ သောမနဿာဒယောတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသဝိဓာ. အတီတေ ဆတ္တိံသ, အနာဂတေ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆတ္တိံသာတိ အဋ္ဌုတ္တရသတမ္ပိ ဘဝန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဒွိဓာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

เวทนาเป็น ๑๘ อย่างด้วยประการฉะนี้. อีกนัยหนึ่ง โสมนัสที่อิงเรือน ๖, โทมนัสที่อิงเรือน ๖, อุเบกขาที่อิงเรือน ๖, และโสมนัสเป็นต้นที่อิงเนกขัมมะก็เช่นกัน, ด้วยประการฉะนี้ เวทนาจึงเป็น ๓๖ อย่าง. เวทนาในอดีต ๓๖, ในอนาคต ๓๖, ในปัจจุบัน ๓๖, จึงเป็น ๑๐๘ อย่างก็ได้. พึงทราบความเป็น ๒ อย่างเป็นต้นในเวทนานี้ ด้วยประการฉะนี้.

ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ปกิณณกกถา จบ.

ဂါထာသု သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတော. တေန သမထဘာဝနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သမ္ပဇာနောတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓေန သမ္ပဇညေန သမ္ပဇာနော. တေန ဝိပဿနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သတောတိ သတောကာရီ. တေန သမထဝိပဿနာနယေန ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန သမန္နာဂတတ္တံ ဒဿေတိ. ဝေဒနာ စ ပဇာနာတီတိ ‘‘ဣမာ ဝေဒနာ, ဧတ္တကာ ဝေဒနာ’’တိ သဘာဝတော ဝိဘာဂတော ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတော စ ပုဗ္ဗဘာဂေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂေန ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဇာနာတိ. ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယသစ္စံ. ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္တာဝတာ ဝေဒနာ ယတ္ထ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ နိရောဓသစ္စံ. ခယဂါမိနန္တိ ဝေဒနာနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ ပဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝေဒနာနံ ခယာတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ [Pg.184] ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန အရိယမဂ္ဂေန ဝေဒနာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ. နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော, ပဟီနတဏှော, ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန စ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สมาหิโต ความว่า มีจิตตั้งมั่นด้วยสมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงการประกอบสมถภาวนา. บทว่า สมฺปชาโน ความว่า มีสัมปชัญญะด้วยสัมปชัญญะ ๔ อย่าง มีสาตถกสัมปชัญญะเป็นต้น. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงการประกอบวิปัสสนา. บทว่า สโต ความว่า เป็นผู้มีสติ. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงความที่ธรรมทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาโดยนัยแห่งสมถะและวิปัสสนา. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงความที่ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยคุณนั้น. บทว่า เวทนา จ ปชานาติ ความว่า ในเบื้องต้น กำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ โดยสภาวะและโดยประเภทว่า 'เหล่านี้คือเวทนา, เวทนามีเท่านี้' และโดยลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้นว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา' แล้วเจริญวิปัสสนา ย่อมรู้แจ้งด้วยการแทงตลอดแห่งปริญญาด้วยอริยมรรค. บทว่า เวทนานญฺจ สมฺภวํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มีประมาณเท่านี้ว่า เวทนาทั้งหลายย่อมดับในที่ใด ที่นั้นคือ นิโรธสัจ. บทว่า ขยคามินํ มีความเกี่ยวข้องว่า ย่อมรู้แจ้งแม้ซึ่งอริยมรรคอันเป็นทางไปสู่ความสิ้นไปแห่งเวทนาทั้งหลาย. บทว่า เวทนานํ ขยา ความว่า ความไม่เกิดขึ้นและความดับแห่งเวทนาทั้งหลายด้วยอริยมรรคผู้แทงตลอดสัจจะ ๔ อย่างนี้. บทว่า นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต ความว่า เป็นผู้หมดตัณหา ละตัณหาได้แล้ว ชื่อว่าปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพานและขันธปรินิพพาน.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

၄. ဒုတိယဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยเวทนาสูตร

၅၃. စတုတ္ထေ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ သုခဝေဒနာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခဝသေန ဒုက္ခာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတဗ္ဗာ. သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒုန္နီဟရဏဋ္ဌေန အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခဒုက္ခဘာဝေန ဒုက္ခဝေဒနာ သလ္လန္တိ ပဿိတဗ္ဗာ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိပက္ခတော စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စာတိ ပဿိတဗ္ဗာ. ကာမဉ္စေတ္ထ သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ပဿိတဗ္ဗာ, အနိစ္စဒဿနတော ပန သာတိသယံ ဝိရာဂနိမိတ္တံ ဒုက္ခဒဿနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ ယတ္ထ ပုထုဇ္ဇနာ သုခါဘိနိဝေသိနော, တတ္ထ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ တထာ ဝုတ္တံ. တေနဿာ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဘာဝေါ ဒဿိတော. ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခါပိ တာဝ ဧဒိသီ, ဒုက္ခာ နု ခေါ ကီဒိသီ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ဒုက္ခဒုက္ခတာယ ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ, ဣတရာ ပန သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဒုက္ခာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အဝေါစ.

๕๓. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา ความว่า สุขเวทนา พึงเห็นด้วยญาณจักษุว่าเป็นทุกข์ โดยความเป็นวิปริณามทุกข์. บทว่า สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา ความว่า ทุกขเวทนา พึงเห็นว่าเป็นลูกศร โดยอรรถว่านำออกได้ยาก โดยอรรถว่าทิ่มแทงภายใน โดยอรรถว่าเบียดเบียน และโดยความเป็นทุกขทุกข์. บทว่า อนิจฺจโต ความว่า อทุกขมสุขเวทนา พึงเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีแล้วกลับไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเที่ยง. แม้โดยจริง เวทนาทั้งหมดในที่นี้ พึงเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง แต่เมื่อพระศาสดาจะทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า การเห็นทุกข์เป็นเหตุแห่งความหน่ายอย่างยิ่งกว่าการเห็นความไม่เที่ยง จึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นว่าเป็นทุกข์ ทุกขเวทนาพึงเห็นว่าเป็นลูกศร'. หรืออีกนัยหนึ่ง พระองค์ตรัสไว้อย่างนั้นเพื่อทรงก่อความเบื่อหน่ายในเรื่องที่ปุถุชนยึดมั่นในสุข. ด้วยคำนั้น ความเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์แห่งสุขเวทนานั้นจึงเป็นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว. ครั้นตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นว่าเป็นทุกข์' โดยความเป็นวิปริณามทุกข์ ตามหลักว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' แล้ว จึงตรัสว่า 'ทุกขเวทนาพึงเห็นว่าเป็นลูกศร' โดยความเป็นทุกขทุกข์ แก่ผู้ที่คิดว่า 'แม้สุขเวทนายังเป็นเช่นนี้ ทุกขเวทนาจะเป็นเช่นไรหนอ' ส่วนเวทนาที่เหลือ ทรงแสดงว่าเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์เท่านั้น จึงตรัสว่า 'อทุกขมสุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง'.

ဧတ္ထ စ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ရာဂဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. သုခဝေဒနာယ ဟိ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ. ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ဒေါသဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟိ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတိ. ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန မောဟဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. အဒုက္ခမသုခဝေဒနာယ ဟိ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ.

ในข้อนั้น บทว่า 'พึงเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์' นี้ เป็นการแสดงอุบายถอนราคะ จริงอยู่ ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา บทว่า 'พึงเห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร' นี้ เป็นการแสดงอุบายถอนโทสะ จริงอยู่ ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา บทว่า 'พึงเห็นอทุกขมสุขเวทนาโดยความเป็นของไม่เที่ยง' นี้ เป็นการแสดงอุบายถอนโมหะ จริงอยู่ อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา

တထာ [Pg.185] ပဌမေန တဏှာသံကိလေသဿ ပဟာနံ ဒဿိတံ တဿ သုခဿာဒဟေတုကတ္တာ, ဒုတိယေန ဒုစ္စရိတသံကိလေသဿ ပဟာနံ. ယထာဘူတဉှိ ဒုက္ခံ အပရိဇာနန္တာ တဿ ပရိဟရဏတ္ထံ ဒုစ္စရိတံ စရန္တိ. တတိယေန ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ ပဟာနံ အနိစ္စတော ပဿန္တဿ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသာဘာဝတော အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ, အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တဉ္စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ. ပဌမေန ဝါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခပရိညာ, ဒုတိယေန ဒုက္ခဒုက္ခပရိညာ, တတိယေန သင်္ခါရဒုက္ခပရိညာ. ပဌမေန ဝါ ဣဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ, ဒုတိယေန အနိဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ, တတိယေန မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏပရိညာ. ဝိရတ္တေသု ဟိ တဒါရမ္မဏဓမ္မေသု အာရမ္မဏာနိပိ ဝိရတ္တာနေဝ ဟောန္တီတိ. ပဌမေန ဝါ ရာဂပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန ဒုက္ခာနုပဿနာယ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတိ, ဒုတိယေန ဒေါသပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခော, တတိယေန မောဟပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနတ္တာနုပဿနာယ သုညတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยข้อแรก ทรงแสดงการละตัณหาสังกิเลส เพราะตัณหานั้นมีสุขัสสาทะเป็นเหตุ ด้วยข้อที่สอง ทรงแสดงการละทุจริตสังกิเลส จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายเมื่อไม่กำหนดรู้ทุกข์ตามความเป็นจริง ย่อมประพฤติทุจริตเพื่อจะหลีกเลี่ยงทุกข์นั้น ด้วยข้อที่สาม ทรงแสดงการละทิฏฐิสังกิเลส เพราะผู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมไม่มีทิฏฐิสังกิเลส เพราะทิฏฐิสังกิเลสมีอวิชชาเป็นนิมิต และอทุกขมสุขเวทนาก็เป็นนิมิตแห่งอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อแรก เป็นการกำหนดรู้วิปริณามทุกข์ ด้วยข้อที่สอง เป็นการกำหนดรู้ทุกขทุกข์ ด้วยข้อที่สาม เป็นการกำหนดรู้สังขารทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อแรก เป็นการกำหนดรู้อิฏฐารมณ์ ด้วยข้อที่สอง เป็นการกำหนดรู้อนิฏฐารมณ์ ด้วยข้อที่สาม เป็นการกำหนดรู้มัชฌัตตารมณ์ จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหลายอันเป็นอารมณ์นั้นปราศจากความกำหนัดแล้ว แม้อารมณ์ทั้งหลายก็ย่อมเป็นของปราศจากความกำหนัดนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยข้อแรก คือการประกาศการละราคะ ทรงแสดงอัปปณิหิตวิโมกข์ด้วยทุกขานุปัสสนา ด้วยข้อที่สอง คือการประกาศการละโทสะ ทรงแสดงอนิมิตตวิโมกข์ด้วยอนิจจานุปัสสนา ด้วยข้อที่สาม คือการประกาศการละโมหะ ทรงแสดงสุญญตวิโมกข์ด้วยอนัตตานุปัสสนา

ယတောတိ ယဒါ, ယသ္မာ ဝါ. အရိယောတိ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတော ပရိသုဒ္ဓေါ. သမ္မဒ္ဒသောတိ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ စတုန္နမ္ပိ ဝါ သစ္စာနံ အဝိပရီတဒဿာဝီ. အစ္ဆေစ္ဆိ တဏှန္တိ ဝေဒနာမူလကံ တဏှံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဆိန္ဒိ, အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိ. ဝိဝတ္တယိ သံယောဇနန္တိ ဒသဝိဓံ သံယောဇနံ ပရိဝတ္တယိ, နိမ္မူလမကာသိ. သမ္မာတိ ဟေတုနာ ကာရဏေန. မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ ဒဿနာဘိသမယာ, ပဟာနာဘိသမယာ ဝါ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ကိစ္စဝသေန မာနံ ပဿတိ, အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. တေန ဒိဋ္ဌော ပန သော တာဝဒေဝ ပဟီယတိ ဒိဋ္ဌဝိသေန ဒိဋ္ဌသတ္တာနံ ဇီဝိတံ ဝိယ, အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကောဋိသင်္ခါတံ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိဝဋုမံ အကာသိ, အန္တိမသမုဿယမတ္တာဝသေသံ ဒုက္ခမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

บทว่า ยโต คือ ในกาลใด หรือ เพราะเหตุใด บทว่า อริโย คือ ผู้บริสุทธิ์ ตั้งอยู่ห่างไกลจากกิเลส บทว่า สัมมัททโส คือ ผู้เห็นเวทนาทั้งปวง หรือสัจจะทั้ง ๔ โดยไม่วิปลาส บทว่า อัจเฉจฉิ ตัณหัง คือ ตัดตัณหาอันมีเวทนาเป็นมูล ด้วยอัคคมรรค คือตัดขาดโดยไม่เหลือ บทว่า วิวัตตยิ สังโยชนัง คือ คลี่คลายสังโยชน์ ๑๐ ประการ ทำให้ไม่มีรากเหง้า บทว่า สัมมา คือ โดยเหตุ โดยเหตุผล บทว่า มานาภิสมยา คือ เพราะการตรัสรู้คือการเห็นมานะ หรือเพราะการตรัสรู้คือการละมานะ จริงอยู่ อรหัตตมรรคย่อมเห็นมานะโดยกิจ นี้เป็นการตรัสรู้คือการเห็นของท่าน ส่วนมานะนั้น อันอรหัตตมรรคนั้นเห็นแล้ว ย่อมถูกละในขณะนั้นนั่นเอง เหมือนชีวิตของสัตว์ที่ถูกอสรพิษมีพิษร้ายในสายตาเห็นเข้า นี้เป็นการตรัสรู้คือการละของท่าน บทว่า อันตมกาสิ ทุกขัสสะ คือ ด้วยเหตุที่เห็นและละมานะได้ด้วยอรหัตตมรรคอย่างนี้ จึงได้กระทำที่สุด คือส่วนกำหนด คือขอบเขต อันนับว่าเป็นที่สุดแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น กล่าวคือ ได้กระทำทุกข์ให้เหลือเพียงสมุทัยสุดท้ายเท่านั้น

ဂါထာသု ယောတိ ယော အရိယသာဝကော. အဒ္ဒါတိ အဒ္ဒသ, သုခဝေဒနံ ဒုက္ခတော ပဿီတိ အတ္ထော. သုခဝေဒနာ ဟိ ဝိသမိဿံ ဝိယ ဘောဇနံ ပရိဘောဂကာလေ အဿာဒံ ဒဒမာနာ ဝိပရိဏာမကာလေ ဒုက္ခာယေဝါတိ. ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ယထာ သလ္လံ သရီရံ အနုပဝိသန္တမ္ပိ ပဝိဋ္ဌမ္ပိ ဥဒ္ဓရိယမာနမ္ပိ ပီဠမေဝ ဇနေတိ, ဧဝံ ဒုက္ခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ ဌိတိပ္ပတ္တာပိ ဘိဇ္ဇမာနာပိ ဝိဗာဓတိယေဝါတိ တံ သလ္လတော ဝိပဿီတိ ဝုတ္တံ. အဒ္ဒက္ခိ [Pg.186] နံ အနိစ္စတောတိ သုခဒုက္ခတော သန္တသဘာဝတာယ သန္တတရဇာတိကမ္ပိ နံ အဒုက္ခမသုခံ အနိစ္စန္တိကတာယ အနိစ္စတော ပဿိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า โย คือ อริยสาวกใด บทว่า อัททา คือ ได้เห็นแล้ว ความว่า เห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์ จริงอยู่ สุขเวทนาเปรียบเหมือนโภชนะเจือด้วยยาพิษ เมื่อบริโภคย่อมให้รสอร่อย แต่ในกาลวิปริตย่อมเป็นทุกข์นั่นเอง บทว่า ทุกขมัททักขิ สัลลโต คือ เหมือนลูกศร แม้เมื่อกำลังเข้าไปสู่ร่างกาย เข้าไปแล้ว หรือถูกถอนออก ย่อมก่อให้เกิดความเจ็บปวดเท่านั้น ฉันใด ทุกขเวทนา แม้เมื่อเกิดขึ้น ตั้งอยู่ หรือสลายไป ย่อมเบียดเบียนเท่านั้น ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เห็นทุกขเวทนานั้นโดยความเป็นลูกศร บทว่า อัททักขิ นัง อนิจจโต คือ ได้เห็นอทุกขมสุขเวทนานั้น ซึ่งมีชาติสงบกว่าสุขและทุกข์ เพราะมีสภาวะสงบ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีความไม่เที่ยงเป็นที่สุด

သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသောတိ သော ဧဝံ တိဿန္နံ ဝေဒနာနံ သမ္မဒေဝ ဒုက္ခာဒိတော ဒဿာဝီ. ယတောတိ ယသ္မာ. တတ္ထာတိ ဝေဒနာယံ. ဝိမုစ္စတီတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ သုခါဒီနိ ဒုက္ခာဒိတော အဒ္ဒသ, တသ္မာ တတ္ထ ဝေဒနာယ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိမုစ္စတိ. ယံသဒ္ဒေ ဟိ ဝုတ္တေ တံသဒ္ဒေါ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ဝါ ယတောတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သံယတော ယတတ္တော, ယတတိ ပဒဟတီတိ ဝါ ယတော, အာယတတီတိ အတ္ထော. အဘိညာဝေါသိတောတိ ဝေဒနာမုခေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပရိယောသိတော ကတကိစ္စော. သန္တောတိ ရာဂါဒိကိလေသဝူပသမေန သန္တော. ယောဂါတိဂေါတိ ကာမယောဂါဒိံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ယောဂံ အတိက္ကန္တော. ဥဘယဟိတမုနနတော မုနီတိ.

บทว่า ส เว สัมมัททโส คือ ท่านผู้เห็นเวทนา ๓ อย่างโดยความเป็นทุกข์เป็นต้นโดยชอบอย่างนั้นนั่นแล บทว่า ยโต คือ เพราะเหตุใด บทว่า ตัตถะ คือ ในเวทนานั้น บทว่า วิมุจจติ คือ ย่อมหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติ ความว่า เพราะเหตุที่ท่านได้เห็นสุขเวทนาเป็นต้นโดยความเป็นทุกข์เป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงหลุดพ้นในเวทนานั้นโดยสมุจเฉท ด้วยการละฉันทราคะที่เนื่องอยู่ในเวทนานั้น จริงอยู่ เมื่อกล่าว ย ศัพท์แล้ว พึงนำ ต ศัพท์มากล่าว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยโต คือ ผู้สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา ใจ มีตนสำรวมแล้ว หรือชื่อว่า ยโต เพราะย่อมพยายาม คือเพียรอยู่ ความว่า ย่อมพากเพียร บทว่า อภิญฺญโวสิโต คือ ผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว จบสิ้นแล้วด้วยอภิญญาที่ ๖ โดยเจริญจตุสัจจกรรมฐานมีเวทนาเป็นทาง บทว่า สันโต คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบระงับกิเลสมีราคะเป็นต้น บทว่า โยคาติโค คือ ผู้ก้าวล่วงโยคะทั้ง ๔ มีกามโยคะเป็นต้น ชื่อว่า มุนี เพราะรู้ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

၅. ပဌမဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาปฐมเอสนาสูตร

၅၄. ပဉ္စမေ ဧသနာတိ ဂဝေသနာ ပရိယေသနာ မဂ္ဂနာ. တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ကာမေသနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ, ကာမသင်္ခါတာ ဝါ ဧသနာ ကာမေသနာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๕๔. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เอสนา คือ การค้นหา การแสวงหา การเสาะหา เพื่อจะแสดงเอสนานั้นโดยจำแนก ท่านจึงกล่าวคำว่า กาเมสนา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเมสนา คือ การแสวงหากามทั้งหลาย หรือเอสนาที่ชื่อว่ากาม ชื่อว่า กาเมสนา สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော, ကာမရာဂေါ, ကာမနန္ဒီ, ကာမသ္နေဟော, ကာမပိပါသာ, ကာမမုစ္ဆာ, ကာမဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

ในบทเหล่านั้น กาเมสนาเป็นไฉน? ความพอใจในกาม ความกำหนัดในกาม ความเพลิดเพลินในกาม ความรักในกาม ความกระหายในกาม ความมัวเมาในกาม ความสยบในกาม อันใด นี้เรียกว่า กาเมสนา (วิภังค์ ๙๑๙)

တသ္မာ ကာမရာဂေါ ကာမေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘဝေသနာယပိ ဧသေဝ နယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า กามราคะ ชื่อว่า กาเมสนา แม้ในภเวสนาก็นัยนี้เหมือนกัน สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော…ပေ… ဘဝဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

ในบทเหล่านั้น ภเวสนาเป็นไฉน? ความพอใจในภพ...ฯลฯ...ความสยบในภพ อันใด นี้เรียกว่า ภเวสนา (วิภังค์ ๙๑๙)

တသ္မာ ဘဝေသနရာဂေါ ရူပါရူပဘဝပတ္ထနာ ဘဝေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ. ယထာဟ –

เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภวราคะ คือความปรารถนาในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภเวสนา การแสวงหาพรหมจรรย์ ชื่อว่า พรหมจริเยสนา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘တတ္ထ [Pg.187] ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ဒိဋ္ဌိကန္တာရော ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိကံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဒိဋ္ဌိသညောဇနံ ဂါဟော ပတိဋ္ဌာဟော အဘိနိဝေသော ပရာမာသော ကုမ္မဂ္ဂေါ မိစ္ဆာပထော မိစ္ဆတ္တံ တိတ္ထာယတနံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

ในบรรดาเอสนานั้น พรหมจริเยสนา เป็นไฉน? ความเห็นว่า โลกเที่ยงก็ดี, โลกไม่เที่ยงก็ดี, โลกมีที่สุดก็ดี, โลกไม่มีที่สุดก็ดี, ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นก็ดี, ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นก็ดี, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมมีอยู่ก็ดี, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่มีอยู่ก็ดี, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยก็ดี, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมมีอยู่ก็หามิได้ ไม่มีอยู่ก็หามิได้ก็ดี, ทิฏฐิเห็นปานนี้ อันใด ได้แก่ ความเห็นผิด ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความถือมั่น ความตั้งมั่น ความยึดมั่น ความลูบคลำ ทางชั่ว หนทางผิด ความเป็นผิด บ่อเกิดแห่งลัทธิ ความยึดถือโดยวิปลาส นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา (วิภังค์ ๙๑๙)

တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဒိဋ္ဌိဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ဧတ္တာဝတာ ရာဂဒိဋ္ဌိယော ဧသနာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ရာဂဒိဋ္ဌိယောဝ ဧသနာ, တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

เพราะฉะนั้น การแสวงหาพรหมจรรย์อันสมมติกันด้วยทิฏฐิ พึงทราบว่า เป็นทิฏฐิพรหมจริเยสนา ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงว่า ราคะและทิฏฐิทั้งหลายเป็นเอสนา ก็ไม่ใช่เพียงแต่ราคะและทิฏฐิเท่านั้นที่เป็นเอสนา แม้กรรมที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับราคะและทิฏฐินั้น (ก็เป็นเอสนาด้วย) แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ, ဝစီကမ္မံ, မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉) –

ในบรรดาเอสนานั้น กาเมสนา เป็นไฉน? กามราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับกามราคะนั้น นี้เรียกว่า กาเมสนา. ในบรรดาเอสนานั้น ภเวสนา เป็นไฉน? ภวราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับภวราคะนั้น นี้เรียกว่า ภเวสนา. ในบรรดาเอสนานั้น พรหมจริเยสนา เป็นไฉน? อันตคาหิกทิฏฐิ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับอันตคาหิกทิฏฐินั้น นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา (วิภังค์ ๙๑๙) –

ဧဝမေတာ တိဿော ဧသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

เอสนา ๓ ประการเหล่านี้ พึงทราบอย่างนี้

ဂါထာသု သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ဧသနာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ အဝိဇ္ဇာဒယော တဏှာ စာတိ သမ္ဘဝေါ, သမုဒယောတိ အတ္ထော. ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ပဌမမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတိ, ကာမေသနာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန, ဘဝေသနာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย คำว่า สมฺภโว ความว่า อวิชชาเป็นต้นและตัณหา อันเป็นเหตุเกิดแห่งเอสนาทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นในธรรมนั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่า สัมภวะ อธิบายว่า สมุทัย. และคำว่า ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ ความว่า พึงทราบว่า พรหมจริเยสนา ย่อมดับด้วยปฐมมรรค, กาเมสนา ย่อมดับด้วยอนาคามิมรรค, ภเวสนา ย่อมดับด้วยอรหัตตมรรค. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

၆. ဒုတိယဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาทุติยเอสนสูตร

၅၅. ဆဋ္ဌေ [Pg.188] ဗြဟ္မစရိယေသနာ သဟာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ. ဝိဘတ္တိလောပေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော, ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ ကာမေသနာ, ဘဝေသနာတိ တိဿော ဧသနာ’’တိ. တာသု ဗြဟ္မစရိယေသနံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိသစ္စပရာမာသော, ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမုဿယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ဣတိ ဧဝံ သစ္စန္တိ ပရာမာသော ဣတိသစ္စပရာမာသော. ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀). တာ ဧဝ စ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎမာနာ လောဘာဒိကိလေသသမုဿယေန စ သမုဿယာ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ မိစ္ဆာဘိနိဝိသမာနာ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘူတာ ကိလေသဒုက္ခူပစယဟေတုဘူတာ စ ဒိဋ္ဌိယော ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဝတ္တိအာကာရတော နိဗ္ဗတ္တိတော စ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๕๕. ในสูตรที่ ๖ คำว่า พฺรหฺมจริเยสนา สหา คือ พร้อมกับพรหมจริเยสนา. คำนี้เป็นนิเทศโดยการลบวิภัตติ หรือจะเป็นปัจจัตตวจนะในอรรถกรณะก็ได้. ความหมายที่กล่าวไว้คือ "กาเมสนา ภเวสนา พร้อมกับพรหมจริเยสนา ชื่อว่า เอสนา ๓". เพื่อแสดงพรหมจริเยสนาโดยสรูปในบรรดาเอสนาเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า "อิติสจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยา". อธิบายความแห่งคำนั้นว่า การลูบคลำว่า อย่างนี้เท่านั้นจริง ชื่อว่า อิติสัจจปรามาส. เป็นการแสดงอาการเป็นไปของทิฏฐิว่า นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า. ทิฏฐิทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า ทิฏฐิฏฐานา เพราะเป็นเหตุแห่งความฉิบหายทั้งปวง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า มิจฉาทิฏฐิเป็นโทษอย่างยิ่ง" (อํ. เอก. ๑.๓๑๐). และทิฏฐิเหล่านั้นนั่นแหละที่เจริญขึ้นไปโดยลำดับ ชื่อว่า สมุสสยา เพราะการสั่งสมโลภะเป็นต้นกิเลส. ความว่า ทิฏฐิทั้งหลายที่ยึดมั่นโดยผิดว่า "นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า" อันเป็นเหตุแห่งความฉิบหายทั้งปวง และเป็นเหตุแห่งการสั่งสมกิเลสและทุกข์ ชื่อว่า พรหมจริเยสนา. พึงทราบว่า ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงพรหมจริเยสนาโดยอาการที่เป็นไปและโดยสิ่งที่ทิฏฐินั้นก่อขึ้น

သဗ္ဗရာဂဝိရတ္တဿာတိ သဗ္ဗေဟိ ကာမရာဂဘဝရာဂေဟိ ဝိရတ္တဿ. တတော ဧဝ တဏှက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုတ္တတ္တာ တဏှက္ခယဝိမုတ္တိနော အရဟတော. ဧသနာ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ ကာမေသနာ, ဘဝေသနာ စ သဗ္ဗသော နိဿဋ္ဌာ ပဟီနာ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမူဟတာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ စ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ သမုဂ္ဃာတိတာ. ဧသနာနံ ခယာတိ ဧဝမေတာသံ တိဿန္နံ ဧသနာနံ ခယာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ ဘိန္နကိလေသတ္တာ. ဘိက္ခူတိ စ သဗ္ဗသော အာသာဘာ ဝါ. နိရာသောတိ စ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌဿ ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လဿ ပဟီနတ္တာ အကထံကထီတိ စ ဝုစ္စတီတိ.

คำว่า สพฺพราควิรตฺตสฺส คือ ผู้ปราศจากราคะทั้งปวง คือ กามราคะและภวราคะ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระอรหันต์ผู้หลุดพ้นแล้วในพระนิพพานอันนับเนื่องด้วยความสิ้นตัณหา จึงชื่อว่า ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน. คำว่า เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา คือ กาเมสนาและภเวสนาถูกสละคืนแล้ว ละได้แล้วโดยสิ้นเชิง. คำว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา คือ ทิฏฐิฏฐานะทั้งหลายอันได้แก่พรหมจริเยสนา ก็ถูกถอนขึ้นด้วยปฐมมรรคทีเดียว. คำว่า เอสนานํ ขยา คือ เพราะความสิ้นไปแห่งเอสนาทั้ง ๓ ประการเหล่านี้อย่างนี้ คือเพราะความดับโดยไม่เกิดอีก. และชื่อว่า ภิกฺขุ เพราะทำลายกิเลสแล้ว หรือเพราะไม่มีความหวังโดยประการทั้งปวง. และชื่อว่า นิราโส และเรียกว่า อกถํกถี เพราะละลูกศรคือวิจิกิจฉาและความสงสัยเคลือบแคลงที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกับทิฏฐิได้แล้ว

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

၇-၈. အာသဝသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

๗-๘. อรรถกถาอาสวสูตร ๒ สูตร

၅၆-၅၇. သတ္တမေ ကာမာသဝေါတိ ကာမေသု အာသဝေါ, ကာမသင်္ခါတော ဝါ အာသဝေါ ကာမာသဝေါ, အတ္ထတော ပန ကာမရာဂေါ ရူပါဒိအဘိရတိ စ ကာမာသဝေါ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော [Pg.189] ရာဂေါ ဘဝပတ္ထနာ စ ဘဝါသဝေါ. အဝိဇ္ဇာဝ အဝိဇ္ဇာသဝေါ.

๕๖-๕๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า กามาสโว คือ อาสวะในกามทั้งหลาย หรืออาสวะที่ชื่อว่ากามะ ชื่อว่า กามาสวะ. แต่โดยอรรถแล้ว กามราคะและความยินดีในรูปเป็นต้น ชื่อว่า กามาสวะ. ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ความพอใจในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และความปรารถนาในภพ ชื่อว่า ภวาสวะ. อวิชชานั่นแหละ ชื่อว่า อวิชชาสวะ

အာသဝါနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အဝိဇ္ဇာဒယော စ ကိလေသာ အာသဝါနံ သမ္ဘဝေါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

และคำว่า อาสวานญฺจ สมฺภโว ความว่า อโยนิโสมนสิการและกิเลสทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น เป็นที่เกิดแห่งอาสวะทั้งหลายในธรรมนั้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘အယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အာသဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အာသဝါ ပဝဍ္ဎန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅).

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเจริญ (ม. นิ. ๑.๑๕)

‘‘အဝိဇ္ဇာ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၄၀) စ.

และตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย อวิชชาเป็นตัวนำหน้าในการเข้าถึงธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศล ความไม่มีหิริและความไม่มีโอตตัปปะย่อมตามมาทีหลัง" (ขุ. อิติ. ๔๐)

မဂ္ဂဉ္စ ခယဂါမိနန္တိ အာသဝါနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ. တတ္ထ ကာမာသဝေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယတိ, ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ကာမုပါဒါနံ ဝိယ ကာမာသဝေါပိ အဂ္ဂမဂ္ဂဝဇ္ဈောတိ စ ဝဒန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ.

คำว่า มคฺคญฺจ ขยคามินํ คือ และอริยมรรคอันเป็นทางไปสู่ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. ในอาสวะเหล่านั้น กามาสวะย่อมถูกละด้วยอนาคามิมรรค, ภวาสวะและอวิชชาสวะย่อมถูกละด้วยอรหัตตมรรค. บางท่านกล่าวว่า แม้กามาสวะก็พึงละด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) เหมือนกามุปาทาน. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ในสูตรที่ ๘ ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่

သတ္တမအဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัตตมและอัฏฐมสูตร จบ

၉. တဏှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาตัณหาสูตร

၅၈. နဝမေ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ, ရူပါဒိဝိသယံ တသတီတိ ဝါ တဏှာ. ဣဒါနိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမတဏှာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ စ ဘဝတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ. အပိစ ပစ္ဆိမတဏှာဒွယံ ဌပေတွာ သေသာ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ကာမတဏှာ ဧဝ. ယထာဟ –

๕๘. ในสูตรที่ ๙ ชื่อว่าตัณหา เพราะอรรถว่าแผ่ไป หรือชื่อว่าตัณหา เพราะกระหายในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกตัณหานั้นแสดง จึงตรัสคำว่า “กามตัณหา” เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ราคะที่ประกอบด้วยกามคุณ ๕ เป็นกามตัณหา. ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ความใคร่ในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ เป็นภวตัณหา. ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ เป็นวิภวตัณหา. อีกอย่างหนึ่ง ยกเว้นตัณหาสองอย่างหลังเสีย ตัณหาที่เหลือทั้งหมดเป็นกามตัณหาทั้งสิ้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝတဏှာ. တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝတဏှာ? ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘဝတဏှာ. အဝသေသာ တဏှာ ကာမတဏှာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၆).

“ในตัณหาเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ ความกำหนัด ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ – นี้เรียกว่า ภวตัณหา. ในตัณหาเหล่านั้น วิภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ ความกำหนัด ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ, นี้เรียกว่า วิภวตัณหา. ตัณหาที่เหลือ เป็นกามตัณหา” (วิภังค์ ๙๑๖).

ဣမာ [Pg.190] စ တိဿော တဏှာ ရူပတဏှာ…ပေ… ဓမ္မတဏှာတိ ဝိသယဘေဒတော ပစ္စေကံ ဆဗ္ဗိဓာတိ ကတွာ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တိ. တာ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသ, ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ, ဣတိ အတီတာ ဆတ္တိံသ, အနာဂတာ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နာ ဆတ္တိံသာတိ ဝိဘာဂတော အဋ္ဌသတံ ဟောန္တိ. ပုန သင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ဂယှမာနာ ဆတ္တိံသေဝ ဟောန္တိ, ရူပါဒီနံ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝိဘာဂေ အကရိယမာနေ အဋ္ဌာရသေဝ, ရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဘာဂမတ္တေ ဂယှမာနေ ဆဠေဝ, အာရမ္မဏဝိဘာဂမ္ပိ အကတွာ ဂယှမာနာ တိဿောယေဝ ဟောန္တီတိ.

และตัณหา ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปตัณหา...ฯลฯ...ธรรมตัณหา โดยความต่างแห่งอารมณ์ แต่ละอย่างมี ๖ ชนิด รวมเป็น ๑๘ อย่าง. ตัณหา ๑๘ อย่างนั้นในรูปภายในเป็นต้น ๑๘, ในรูปภายนอกเป็นต้น ๑๘ รวมเป็น ๓๖. ด้วยประการฉะนี้ โดยการจำแนกเป็นอดีต ๓๖, อนาคต ๓๖, ปัจจุบัน ๓๖ จึงมี ๑๐๘ อย่าง. เมื่อทำการสงเคราะห์อีกครั้ง โดยไม่คำนึงถึงความต่างแห่งกาล ก็จะมี ๓๖ อย่าง, เมื่อไม่ทำการจำแนกรูปเป็นต้นว่าเป็นภายในและภายนอก ก็จะมี ๑๘ อย่าง, เมื่อถือเอาเพียงการจำแนกอารมณ์มีรูปเป็นต้น ก็จะมี ๖ อย่าง, เมื่อไม่ทำการจำแนกอารมณ์เลย ก็จะมีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น.

ဂါထာသု တဏှာယောဂေနာတိ တဏှာသင်္ခါတေန ယောဂေန, ကာမယောဂေန, ဘဝယောဂေန စ. သံယုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓာ, ဘဝါဒီသု သံယောဇိတာ ဝါ. တေနေဝါဟ ‘‘ရတ္တစိတ္တာ ဘဝါဘဝေ’’တိ. ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ လဂ္ဂစိတ္တာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဘဝေါတိ သဿတဒိဋ္ဌိ, အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ ဘဝါဘဝေ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီသု သတ္တဝိသတ္တစိတ္တာတိ. ဧတေန ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ စ ဒဿိတာ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘တဏှာယောဂေနာ’’တိ ဣမိနာ ကာမတဏှာဝ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ယောဂယုတ္တာ မာရဿာတိ တေ ဧဝံဘူတာ ပုဂ္ဂလာ မာရဿ ပါသသင်္ခါတေန ယောဂေန ယုတ္တာ ဗဒ္ဓါ. ရာဂေါ ဟိ မာရယောဂေါ မာရပါသောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ตัณหาโยเคน ความว่า ด้วยโยคะคือกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ อันได้แก่ตัณหา คือด้วยกาโยคะและภวโยคะ. บทว่า สํยุตฺตา ความว่า เกี่ยวข้องแล้ว หรือถูกผูกไว้ในภพเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “รตฺตจิตฺตา ภวาภเว” ความว่า มีจิตติดอยู่ในภพน้อยและภพใหญ่. หรืออีกนัยหนึ่ง ภพ คือ สัสสตทิฏฐิ, อภพ คือ อุจเฉททิฏฐิ. เพราะฉะนั้น ในภพและอภพ คือ มีจิตข้องอยู่ ติดอยู่ ในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ด้วยคำนี้ เป็นอันทรงแสดงภวตัณหาและวิภวตัณหา. ในปักษ์นี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า “ตณฺหาโยเคน” นี้ ทรงแสดงกามตัณหานั่นเอง. บทว่า เต โยคยุตฺตา มารสฺส ความว่า บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นเหล่านั้น ประกอบแล้ว คือถูกผูกไว้แล้วด้วยโยคะอันได้แก่บ่วงแห่งมาร. จริงอยู่ ราคะเรียกว่า มารโยคะ มารปาส (บ่วงแห่งมาร). ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော;

တေန တံ ဗာဓယိဿာမိ, န မေ သမဏ မောက္ခသီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၁;

မဟာဝ. ၃၃);

“บ่วงอันเที่ยวไปในอากาศ คือบ่วงทางใจนี้ใด ย่อมเที่ยวไป, เราจักผูกท่านไว้ด้วยบ่วงนั้น, ดูก่อนสมณะ ท่านจักไม่พ้นเราไปได้” (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓);

စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ, နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ, တဿ အနဓိဂမေန အယောဂက္ခေမိနော. ဥပရူပရိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာနံ ဇနနတော ဇနာ, ပါဏိနော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ.

นิพพานและอรหัตตผล ชื่อว่า โยคักเขมธรรม (ธรรมอันเกษมจากโยคะ) เพราะไม่ถูกโยคะ ๔ ประการเบียดเบียน, ผู้ที่ยังไม่บรรลุธรรมนั้น ชื่อว่า อโยคักเขมี (ผู้ยังไม่ถึงธรรมอันเกษมจากโยคะ). ชื่อว่า ชน เพราะก่อให้เกิดกิเลสและอภิสังขารขึ้นไปเบื้องบนๆ, คือเป็นผู้มีลมปราณ. ชื่อว่า สัตว์ เพราะข้องอยู่ ติดอยู่ ในอารมณ์มีรูปเป็นต้น.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. –

“ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย ธาตุและอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปอย่างไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสาระ” –

ဧဝံ ဝုတ္တံ ခန္ဓာဒီနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိသင်္ခါတံ သံသာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တတော န မုစ္စန္တိ. ကသ္မာ? တဏှာယောဂယုတ္တတ္တာ. ဇာတိမရဏဂါမိနော ပုနပ္ပုနံ ဇနနမရဏဿေဝ ဥပဂမနသီလာတိ. ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ [Pg.191] ‘‘ယေ စ တဏှံ ပဟန္တွာနာ’’တိ ဂါထမာဟ. သာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျာဝ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สังสาระ อันได้แก่การเกิดขึ้นสืบต่อกันแห่งขันธ์เป็นต้น ที่กล่าวมาอย่างนี้, ย่อมไม่หลุดพ้นไปจากสังสาระนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะประกอบด้วยโยคะคือตัณหา. ชื่อว่า ผู้ไปสู่ชาติและมรณะ เพราะมีปกติเข้าถึงความเกิดและความตายอยู่เนืองๆ. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงวัฏฏะแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคาถาว่า “เย จ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน” (ส่วนชนเหล่าใดละตัณหาได้แล้ว). คาถานั้นมีความหมายที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ จึงเป็นคาถาที่เข้าใจได้ง่าย.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. မာရဓေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาแห่งมารเธยยสูตร

၅၉. ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ သတ္ထာ သေက္ခဗဟုလာယ ပရိသာယ ပရိဝုတော နိသိန္နော တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမာယ ဥဿာဟံ ဇနေတုံ အသေက္ခဘူမိံ ထောမေန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ. တတ္ထ အတိက္ကမ္မာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ. မာရဓေယျံ မာရဿ ဝိသယံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. အာဒိစ္စောဝ ယထာ အာဒိစ္စော အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တော အတ္တနော ဣဒ္ဓိယာ အာနုဘာဝေန တေဇသာတိ တီဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ တမံ အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝိဓမိတွာ ဝိရောစတိ, ဩဘာသတိ, တပတိ; ဧဝမေဝ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သဗ္ဗုပက္ကိလေသဝိမုတ္တော မာရဓေယျသင်္ခါတံ တေဘူမကဓမ္မပ္ပဝတ္တံ အဘိဘဝိတွာ ဝိရောစတီတိ.

๕๙. สูตรที่ ๑๐ มีอุบัติเหตุเป็นไฉน? ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งแวดล้อมด้วยบริษัทซึ่งมีพระเสขะเป็นส่วนมาก ทรงเล็งเห็นอัธยาศัยของพระเสขะเหล่านั้นแล้ว เพื่อจะทรงปลุกความอุตสาหะเพื่อบรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป จึงทรงสรรเสริญอเสขภูมิ ตรัสพระสูตรนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อติกฺกมฺม เป็นต้น มีความหมายโดยย่อดังนี้ – บทว่า อติกฺกมฺม คือ ก้าวล่วงไปแล้ว ครอบงำแล้ว. บทว่า มารเธยฺยํ คือ วิสัยของมาร สถานที่แห่งความเป็นใหญ่ของมาร. บทว่า อาทิจฺโจว ความว่า เปรียบเหมือนพระอาทิตย์ผู้พ้นแล้วจากอุปกิเลสมีเมฆเป็นต้น ประกอบด้วยคุณ ๓ ประการ คือ ด้วยฤทธิ์ ด้วยอานุภาพ และด้วยเดชของตน ลอยขึ้นสู่ท้องฟ้า ก้าวล่วง ครอบงำ กำจัดความมืดทั้งหมดที่อยู่ในอากาศแล้ว ย่อมรุ่งโรจน์ ส่องสว่าง แผดเผาอยู่ ฉันใด; พระภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ พ้นแล้วจากอุปกิเลสทั้งปวง ครอบงำความเป็นไปแห่งธรรมในภูมิ ๓ อันได้ชื่อว่ามารเธยยะแล้ว ย่อมรุ่งโรจน์ ฉันนั้น.

အသေက္ခေနာတိ ဧတ္ထ သိက္ခာသု ဇာတာတိ သေက္ခာ, သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ ဧတေတိ ဝါ သေက္ခာ, အပရိယောသိတသိက္ခတ္တာ သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ ဝါ သေက္ခာ မဂ္ဂဓမ္မာ ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ စ. အဂ္ဂဖလဓမ္မာ ပန ဥပရိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝေန န သေက္ခာတိ အသေက္ခာ. ယတ္ထ ဟိ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနေ စ အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော သာတိသယံ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, အဋ္ဌသုပိ မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ; တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ ‘‘တာသု သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ ‘‘သေက္ခဿ ဧတေ’’တိ စ ‘‘သိက္ခာ သီလံ ဧတေသ’’န္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အသေက္ခာတိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပ္ပဋိသေဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တဖလေ ပဝတ္တမာနာ ဟိ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ [Pg.192] န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ သိက္ခနသီလာ. ‘‘သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ ဧဝမာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ. ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ စ သိက္ခနသီလာ. သေက္ခဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိယေဝ.

ในบทว่า อเสกฺเขน นี้ ธรรมที่ชื่อว่า "เสกขะ" เพราะเกิดในสิกขาทั้งหลาย หรือธรรมเหล่านี้เป็นของพระเสกขะ ๗ จำพวก หรือธรรมที่ชื่อว่า "เสกขะ" เพราะยังศึกษาอยู่เองเนื่องจากยังศึกษาไม่จบ ได้แก่ มรรคธรรมและผลธรรมเบื้องต่ำ ๓ ส่วนอัคคผลธรรม (ธรรมคืออรหัตตผล) ชื่อว่า "อเสกขะ" เพราะไม่มีสิ่งที่พึงศึกษาให้ยิ่งขึ้นไป พึงทราบว่า การปฏิเสธนี้มีในที่ใดที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ ในที่นั้นจึงไม่มีการถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยธรรมและพระนิพพาน อันที่จริง สิกขาที่ชื่อว่า ศีล สมาธิ ปัญญา เป็นสิกขาที่บริสุทธิ์ ปราศจากกิเลสอันเป็นปฏิปักษ์ต่อตน และไม่เป็นอารมณ์ของอุปกิเลส จึงควรเรียกว่าเป็นสิกขาอย่างยิ่งยวด มีอยู่ในมรรคผลทั้ง ๘ เพราะฉะนั้น แม้อรหัตตผลธรรมก็เหมือนกับมรรค ๔ และผลเบื้องต่ำ ๓ อาจมีความสงสัยว่าเป็น "เสกขะ" ด้วยเหตุผลว่า "เกิดในสิกขาทั้งหลาย" ก็ดี, เมื่อพระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขานั้นเป็นเสกขะเหมือนบุคคลอื่น ๆ ก็อาจสงสัยว่าเป็น "ธรรมเหล่านี้ของพระเสกขะ" ก็ดี, หรือ "ศีลคือสิกขาเป็นของท่านเหล่านี้" ก็ดี, เพื่อจะกำจัดความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวปฏิเสธความเป็นเสกขะตามที่กล่าวมาแล้วด้วยบทว่า "อเสกขะ" จริงอยู่ สิกขาที่ดำเนินไปในอรหัตตผล มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว จึงไม่ทำกิจแห่งสิกขา เพียงแต่ดำเนินไปในฐานะเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรเรียกว่าสิกขา แม้ผู้ประกอบด้วยสิกขานั้นก็ไม่ควรเรียกว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขานั้นก็ไม่มีปกติที่จะต้องศึกษา อัคคผลธรรมทั้งหลายจึงไม่เป็นเสกขะด้วยอรรถว่า "เกิดในสิกขาทั้งหลาย" เป็นต้น ส่วนในผลเบื้องต่ำ สิกขาทั้งหลายยังทำกิจแห่งสิกขาอยู่ เพราะเป็นอุปนิสัยแห่งสกทาคามิมรรควิปัสสนาเป็นต้น จึงควรเรียกว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขานั้นก็ควรเรียกว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขานั้นก็มีปกติที่จะต้องศึกษา เสกขธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

အထ ဝါ သေက္ခာတိ အပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဝစနန္တိ, အသေက္ခာတိ ပဒံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယဓမ္မနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခဘာဝါပတ္တိ. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ သေက္ခာ အသေက္ခာ စ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ. ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ စေ? တံ န, သဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရတော. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာဝ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เสกขะ" เป็นคำเรียกผู้ที่ยังศึกษาไม่จบ ส่วนบทว่า "อเสกขะ" เป็นคำแสดงถึงผู้ที่ศึกษาจบแล้ว ดังนั้นจึงไม่มีการถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยธรรมและพระนิพพาน พระเสกขะที่ถึงความเจริญแล้วนั่นแหละคือพระอเสกขะ ความเป็นอเสกขะย่อมมีแก่ธรรมบางอย่างที่ถึงความเจริญแล้วในบรรดาเสกขธรรมทั้งหลายนั่นเอง คือ อรหัตตมรรคธรรมทั้งหลายที่ถึงความเจริญแล้ว หากจะถามว่า ก็เมื่อเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว เหตุไฉนจึงกลายเป็นอเสกขะได้เล่า? ตอบว่า ข้อนั้นไม่ถูก เพราะเป็นโวหารที่ใช้ในสิ่งที่คล้ายคลึงกัน จริงอยู่ อรหัตตผล เว้นจากการทำกิจคือปริญญาเป็นต้นและความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรคเลย เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า เสกขธรรมเหล่านั้นเองได้ถึงความเป็นอรหัตตผล และวิบากสุขย่อมประณีตกว่าเพราะสงบกว่ากุศลสุข เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า "อเสกขะ"

တေ ပန အသေက္ခဓမ္မေ ခန္ဓဝသေန ဣဓ တိဓာ ဝိဘဇိတွာ တေဟိ သမန္နာဂမေန ခီဏာသဝဿ အာနုဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သီလသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ခန္ဓသဒ္ဒေါ ပန ရာသိမှိ ပညတ္တိယံ ရုဠှိယံ ဂုဏေတိ ဗဟူသု အတ္ထေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ. တထာ ဟိ ‘‘အသင်္ခေယျော အပ္ပမေယျော မဟာဥဒကက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၅၁; ၆.၃၇) ရာသိမှိ အာဂတော. ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၁) ပညတ္တိယံ. ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသံ ဟဒယံ ပဏ္ဍရံ မနော မနာယတနံ ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆၃, ၆၅) ရုဠှိယံ. ‘‘န ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန တယော ခန္ဓာ သင်္ဂဟိတာ, တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော [Pg.193] ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ဂုဏေ. ဣဓာပိ ဂုဏေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အသေက္ခေန သီလသင်္ခါတေန ဂုဏေနာတိ အတ္ထော. သမန္နာဂတောတိ သမ္ပယုတ္တော သမင်္ဂီဘူတော. သမာဒဟတိ ဧတေန, သယံ ဝါ သမာဒဟတိ, သမာဓာနမေဝ ဝါတိ သမာဓိ. ပကာရေဟိ ဇာနာတိ ယထာသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပညာ. သီလမေဝ ခန္ဓော သီလက္ခန္ဓော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกอเสกขธรรมเหล่านั้นในที่นี้ออกเป็น ๓ อย่างโดยความเป็นขันธ์ แล้วทรงแสดงอานุภาพของพระขีณาสพผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน" ในบทเหล่านั้น อรรถของศัพท์ว่า "สีล" ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ส่วนศัพท์ว่า "ขันธ์" มีการใช้ปรากฏในอรรถหลายอย่าง คือ ในอรรถว่า กอง, บัญญัติ, รูฬหี (การใช้ตามความนิยม), และคุณ ดังที่มาในประโยคเป็นต้นว่า "ประมาณมิได้ นับไม่ได้ ถึงการนับว่าเป็นกองน้ำใหญ่" มาในอรรถว่า กอง ในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งอันกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดพาไป" มาในอรรถว่า บัญญัติ ในประโยคเป็นต้นว่า "จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มโน มนายตนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์" มาในอรรถว่า รูฬหี ในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ขันธ์ ๓ ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ ต่างหากที่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓" มาในอรรถว่า คุณ แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า คุณ นั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ด้วยคุณอันชื่อว่าอเสกขศีล บทว่า สมนฺนาคโต แปลว่า ประกอบพร้อมแล้ว เป็นผู้พร้อมเพรียง ชื่อว่า "สมาธิ" เพราะเป็นเครื่องตั้งมั่น หรือตั้งมั่นเอง หรือเป็นเพียงความตั้งมั่น ชื่อว่า "ปัญญา" เพราะรู้โดยประการต่างๆ คือ แทงตลอดตามสภาวะ ศีลนั่นเองเป็นขันธ์ ชื่อว่า สีลขันธ์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

တတ္ထ အဂ္ဂဖလဘူတာ သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာအာဇီဝေါ စ သဘာဝေနေဝ အသေက္ခော သီလက္ခန္ဓော နာမ, တထာ သမ္မာသမာဓိ အသေက္ခော သမာဓိက္ခန္ဓော. တဒုပကာရကတော ပန သမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အသေက္ခော ပညာက္ခန္ဓော. တဒုပကာရကတော သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌပိ အရဟတ္တဖလဓမ္မာ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในธรรมเหล่านั้น สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ อันเป็นอัคคผล โดยสภาวะแล้วชื่อว่า อเสกขสีลขันธ์, สัมมาสมาธิ ชื่อว่า อเสกขสมาธิขันธ์ ส่วนสัมมาวายามะและสัมมาสติ ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์ เพราะเป็นธรรมอุปการะแก่สมาธิขันธ์นั้น สัมมาทิฏฐิ ชื่อว่า อเสกขปัญญขันธ์ สัมมาสังกัปปะ ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในปัญญขันธ์ เพราะเป็นธรรมอุปการะแก่ปัญญขันธ์นั้น พึงทราบว่า ด้วยประการฉะนี้ อรหัตตผลธรรมทั้ง ๘ ประการ ท่านสงเคราะห์แสดงไว้ด้วยขันธ์ ๓

ယဿ ဧတေ သုဘာဝိတာတိ ယေန အရဟတာ ဧတေ သီလာဒယော အသေက္ခဓမ္မက္ခန္ဓာ သုဘာဝိတာ သုဋ္ဌု ဝဍ္ဎိတာ, သော အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယဿ စေတေ’’တိပိ ပဌန္တိ. တေသဉ္စ သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ဧဝမေတသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တေ ဝဋ္ဋံ, ပရိယောသာနသုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

บทว่า ยสฺส เอเต สุภาวิตา มีความเชื่อมโยงว่า พระอรหันต์ใด อบรมดีแล้ว คือ ทำให้เจริญดีแล้ว ซึ่งอเสกขธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้นเหล่านี้ พระอรหันต์นั้นย่อมรุ่งเรืองประดุจพระอาทิตย์ บางท่านก็อ่านว่า ยสฺส เจเต บ้าง, ในบทนั้น จะ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต ด้วยประการฉะนี้ ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรื่องวัฏฏะในสูตรแรก ตรัสเรื่องวิวัฏฏะในสูตรสุดท้าย และตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะในสูตรอื่นๆ

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งทสมสูตร จบ

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งปฐมวรรค จบ

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. ทุติยวรรค

၁. ပုညကိရိယဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปุญญกิริยาวัตถุสูตร

၆၀. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုဇ္ဇဘဝဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, အတ္တနော သန္တာနံ ပုနန္တီတိ ဝါ ပုညာနိ, ပုညာနိ စ တာနိ ဟေတုပစ္စယေဟိ ကတ္တဗ္ဗတော ကိရိယာ စာတိ ပုညကိရိယာ. တာ ဧဝ စ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ [Pg.194] ဝတ္ထုဘာဝတော ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ဒါနမယန္တိ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အနုဂ္ဂဟဝသေန ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော ဒေယျဓမ္မဿ ပရေသံ ပရိစ္စာဂစေတနာ ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒါနံ, ဒါနမေဝ ဒါနမယံ. စီဝရာဒီသု ဟိ စတူသု ပစ္စယေသု အန္နာဒီသု ဝါ ဒသသု ဒါနဝတ္ထူသု ရူပါဒီသု ဝါ ဆသု အာရမ္မဏေသု တံ တံ ဒေန္တဿ တေသံ ဥပ္ပာဒနတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပရိစ္စာဂကာလေ ပစ္ဆာ သောမနဿစိတ္တေန အနုဿရဏေ စာတိ တီသု ကာလေသု ဝုတ္တနယေန ပဝတ္တစေတနာ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ.

๖๐. ในปฐมคาถาแห่งวรรคที่ ๒ คำว่า ปุญญกิริยาวัตถูนิ ความว่า ธรรมชาติใดย่อมให้เกิดผลคือภพที่น่าบูชา หรือว่าย่อมชำระสันดานของตน ธรรมชาตินั้นชื่อว่า บุญ. บุญเหล่านั้นนั่นแหละ อันบุคคลพึงกระทำโดยเหตุและปัจจัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า กิริยา ด้วย ดังนั้นจึงชื่อว่า ปุญญกิริยา. ปุญญกิริยาเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นที่ตั้งแห่งอานิสงส์นั้นๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุ. คำว่า ทานมัย ได้แก่ เจตนาสละไทยธรรมของตนแก่ผู้อื่น ด้วยอำนาจการอนุเคราะห์ หรือด้วยอำนาจการบูชาแก่ผู้มีรากแห่งภพยังไม่ขาด. ธรรมชาติใดย่อมให้ทาน ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ทาน, ทานนั่นแหละชื่อว่า ทานมัย. จริงอยู่ เจตนาที่ดำเนินไปตามนัยที่กล่าวแล้วในกาลทั้ง ๓ คือ ในบุพภาค ตั้งแต่การแสวงหาปัจจัยเหล่านั้นเป็นต้นไป, ในเวลาสละ, และในภายหลัง เมื่อระลึกถึงด้วยจิตโสมนัส ของผู้ให้สิ่งนั้นๆ ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น หรือในทานวัตถุ ๑๐ มีข้าวเป็นต้น หรือในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น ชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยทาน.

သီလမယန္တိ နိစ္စသီလဥပေါသထနိယမာဒိဝသေန ပဉ္စ, အဋ္ဌ, ဒသ ဝါ သီလာနိ သမာဒိယန္တဿ သီလပူရဏတ္ထံ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဗ္ဗဇန္တဿ မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ‘‘ပဗ္ဗဇိတော ဝတမှိ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တဿ သဒ္ဓါယ ပါတိမောက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ ပညာယ စီဝရာဒိကေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတိယာ အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု စက္ခုဒွါရာဒီနိ သံဝရန္တဿ ဝီရိယေန အာဇီဝံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလတီတိ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ.

คำว่า สีลมัย ได้แก่ เจตนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานศีล ๕ ศีล ๘ หรือศีล ๑๐ ด้วยอำนาจនិចจศีล อุโบสถศีล และข้อกำหนดเป็นต้น, แก่ผู้ไปสู่วิหารด้วยคิดว่า "เราจักบวชเพื่อบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์", แก่ผู้บวชแล้วยังความปรารถนาให้ถึงที่สุดแล้วคำนึงว่า "โอหนอ เราบวชแล้ว ดีแล้วหนอ", แก่ผู้บำเพ็ญปาฏิโมกข์ให้บริบูรณ์ด้วยศรัทธา, แก่ผู้พิจารณาปัจจัยมีจีวรเป็นต้นด้วยปัญญา, แก่ผู้สำรวมอินทรีย์มีจักษุทวารเป็นต้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่มาสู่คลองด้วยสติ, และแก่ผู้ชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ด้วยวิริยะ ชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยศีล เพราะเป็นไปในศีล.

တထာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၄၈) ဝုတ္တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂေန စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ သောတံ, ဃာနံ, ဇိဝှံ, ကာယံ, မနံ. ရူပေ…ပေ… ဓမ္မေ, စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ. ရူပသညံ…ပေ… ဓမ္မသညံ. ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ ယာ စေတနာ, ယာ စ ပထဝီကသိဏာဒီသု အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဈာနစေတနာ, ယာ စ အနဝဇ္ဇေသု ကမ္မာယတနသိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု ပရိစယမနသိကာရာဒိဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ, သဗ္ဗာ ဘာဝေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာမယံ ဝုတ္တနယေန ပုညကိရိယဝတ္ထု စာတိ.

ฉันนั้นเหมือนกัน เจตนาใดของผู้เห็นแจ้งซึ่งจักษุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา, โสตะ, ฆานะ, ชิวหา, กาย, มโน, รูป...ฯลฯ...ธรรม, จักษุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ, จักษุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส, เวทนาเกิดแต่จักษุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส, รูปสัญญา...ฯลฯ...ธรรมสัญญา, ชรามรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ด้วยวิปัสสนามรรคที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค, และฌานเจตนาใดที่เกิดขึ้นในอารมณ์ ๓๘ ประการ มีปฐวีกสิณเป็นต้น, และเจตนาใดที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการฝึกฝน การมนสิการ เป็นต้น ในกรรมฐาน ศิลปสถาน และวิชชาสถานอันไม่มีโทษ, เจตนาทั้งหมดนั้น ชื่อว่า ภาวนามัย เพราะบุคคลย่อมเจริญด้วยเจตนานั้น และชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุตามนัยที่กล่าวแล้ว.

ဧကမေကဉ္စေတ္ထ ယထာရဟံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ကာယေန ကရောန္တဿ ကာယကမ္မံ ဟောတိ, တဒတ္ထံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ ဝစီကမ္မံ, ကာယင်္ဂံ ဝါစင်္ဂဉ္စ အစောပေတွာ မနသာ စိန္တေန္တဿ မနောကမ္မံ. အန္နာဒီနိ ဒေန္တဿ စာပိ ‘‘အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီ’’တိ ဝါ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါ ဒါနကာလေ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ, ခယတော [Pg.195] ဝယတော ကမ္မတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ.

ในปุญญกิริยาวัตถุแต่ละอย่างนั้น ตามสมควร ตั้งแต่บุพภาคเป็นต้นไป เมื่อบุคคลกระทำด้วยกาย ก็เป็นกายกรรม, เมื่อเปล่งวาจาเพื่อประโยชน์นั้น ก็เป็นวจีกรรม, เมื่อไม่ยังกายและวาจาให้ไหว คิดด้วยใจ ก็เป็นมโนกรรม. แม้เมื่อบุคคลให้ทานมีข้าวเป็นต้น ในกาลที่ให้ทานนั้น ก็เป็นปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยทาน ด้วยการคำนึงว่า "เราให้ทานมีข้าวเป็นต้น" หรือด้วยการคำนึงถึงทานบารมี. เมื่อตั้งอยู่ในวัตรแล้วให้ทาน ก็เป็นปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยศีล. เมื่อตั้งการพิจารณาโดยความสิ้นไป ความเสื่อมไป และโดยความเป็นกรรมแล้วให้ทาน ก็เป็นปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยภาวนา.

အပရာနိပိ သတ္တ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဒေသနာမယံ သဝနမယံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ. သရဏဂမနမ္ပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဇုဂတေနေဝ သင်္ဂယှတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ปุญญกิริยาวัตถุอื่นอีก ๗ ประการก็มี คือ ปุญญกิริยาวัตถุที่สหรคตด้วยความอ่อนน้อม, ปุญญกิริยาวัตถุที่สหรคตด้วยการขวนขวาย, การให้ส่วนบุญ, การอนุโมทนา, ปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยการแสดงธรรม, ปุญญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยการฟังธรรม, และปุญญกิริยาวัตถุคือการทำความเห็นให้ตรง. แม้การถึงสรณะก็สงเคราะห์เข้าด้วยการทำความเห็นให้ตรงนั่นเทียว. สิ่งใดที่พึงกล่าวในเรื่องนี้ สิ่งนั้นจักปรากฏชัดในภายหน้า.

တတ္ထ ဝုဍ္ဎတရံ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏာဘိဝါဒနမဂ္ဂသမ္ပဒါနာဒိဝသေန အပစာယနသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပဋိပတ္တိကရဏဝသေန, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမေ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ ဥပသံဟရဏဝသေန ‘‘ဂစ္ဆ ဘိက္ခူနံ ပတ္တံ အာဟရာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ပတ္တာဟရဏာဒိဝသေန စ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ရတနတ္တယဿ ပူဇံ ကတွာ အညံ ဝါ တာဒိသံ ပုညံ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ ပတ္တိ ဟောတူ’’တိ ပရိဏာမဝသေန ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ပရေဟိ ဒိန္နာယ ပတ္တိယာ ကေဝလံ ဝါ ပရေဟိ ကတံ ပုညံ ‘‘သာဓု, သုဋ္ဌူ’’တိ အနုမောဒနဝသေန အဗ္ဘနုမောဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္တနော ပဂုဏဓမ္မံ အပစ္စာသီသန္တော ဟိတဇ္ဈာသယေန ပရေသံ ဒေသေတိ – ဣဒံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ယံ ပန ဧကော ‘‘ဧဝံ မံ ဓမ္မကထိကောတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ လာဘသက္ကာရသိလောကသန္နိဿိတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ‘‘အဒ္ဓါ အယံ အတ္တဟိတပရဟိတာနံ ပဋိပဇ္ဇနူပါယော’’တိ ယောနိသောမနသိကာရပုရေစာရိကဟိတဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဣဒံ သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ယံ ပနေကော ‘‘ဣတိ မံ သဒ္ဓေါတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ သုဏာတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဂမနံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ, ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ သမ္မာဒဿနဿ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဒဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ ပစ္ဆာဘာဂေ ဝါ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ဥဇုကရဏကာလေ ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ ဟောတိ. အပရေ ပနာဟု ‘‘ဝိဇာနနပဇာနနဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ ကုသလဉ္စ ဝိညာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိ စ သမ္မာဒဿန’’န္တိ. တတ္ထ ကုသလေန ဝိညာဏေန ဉာဏဿ အနုပ္ပာဒေပိ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏဝဏ္ဏာရဟဝဏ္ဏနာဒီနံ သင်္ဂဟော, ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ[Pg.196]. ဣတရံ ပန ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ သဗ္ဗေသံ နိယမလက္ခဏံ. ယဉှိ ကိဉ္စိ ပုညံ ကရောန္တဿ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝ တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ.

ในบรรดาบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้น พึงทราบอปจายนสหคตะ ด้วยอำนาจแห่งการลุกรับ การรับบาตรและจีวร การไหว้ การหลีกทางให้ เป็นต้น เมื่อเห็นผู้เจริญวัยกว่า. พึงทราบเวยยาวัจจสหคตะ ด้วยอำนาจแห่งการทำวัตรปฏิบัติแก่ผู้เจริญวัยกว่า, ด้วยอำนาจแห่งการเห็นภิกษุผู้เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้วรับบาตรไปจัดหาภิกษาในบ้านมาถวาย, และด้วยอำนาจแห่งการได้ยินว่า ‘เธอจงไปนำบาตรของภิกษุทั้งหลายมา’ แล้วรีบไปนำบาตรมา เป็นต้น. พึงทราบปัตติทาน ด้วยอำนาจแห่งการอุทิศส่วนบุญว่า ‘ขอส่วนบุญจงมีแก่สรรพสัตว์’ หลังจากถวายปัจจัย ๔ บูชาพระรัตนตรัยด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น หรือทำบุญอย่างอื่นเช่นนั้น. พึงทราบอัพภานุโมทนา ด้วยอำนาจแห่งการอนุโมทนาว่า ‘สาธุ ดีแล้ว’ ต่อส่วนบุญที่ผู้อื่นให้ หรือเพียงแค่บุญที่ผู้อื่นทำ. การที่บุคคลแสดงธรรมที่ตนชำนาญแก่ผู้อื่นด้วยความมุ่งดี โดยไม่หวังผลตอบแทน นี้ชื่อว่าเทศนามัยบุญกิริยาวัตถุ. ส่วนการที่บุคคลใดตั้งความปรารถนาว่า ‘คนทั้งหลายจักรู้จักเราว่าเป็นธรรมกถึกอย่างนี้’ แล้วอาศัยลาภ สักการะ และชื่อเสียงแสดงธรรม การแสดงธรรมนั้นย่อมไม่มีผลมาก. การที่บุคคลฟังธรรมด้วยจิตอ่อนโยน มีโยนิโสมนสิการเป็นเบื้องหน้า มีความแผ่ไปซึ่งประโยชน์ว่า ‘นี้เป็นอุบายปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นโดยแท้’ นี้เป็นสวนมัยบุญกิริยาวัตถุ. ส่วนการที่บุคคลใดฟังธรรมโดยคิดว่า ‘คนทั้งหลายจักรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธาอย่างนี้’ การฟังธรรมนั้นย่อมไม่มีผลมาก. การทำความเห็นให้ตรง ชื่อว่าทิฏฐุชุกัมม์ เป็นชื่อของสัมมาทัสสนะที่ดำเนินไปในนัยเป็นต้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล’. ทิฏฐุชุกัมม์นี้ แม้จะไม่ประกอบด้วยญาณในเบื้องต้นหรือเบื้องปลาย แต่ในเวลาที่ทำให้ตรง ย่อมประกอบด้วยญาณทีเดียว. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ‘ทิฏฐิ คือ การเห็นด้วยอำนาจแห่งการรู้แจ้งแทงตลอด, กุศลวิญญาณและกัมมัสสกตาญาณเป็นต้น คือ สัมมาทัสสนะ’. ในคำกล่าวนั้น การสงเคราะห์การระลึกถึงบุญที่ตนทำ การพรรณนาคุณของผู้ควรพรรณนาเป็นต้น ด้วยกุศลวิญญาณ แม้เมื่อญาณยังไม่เกิด, และการสงเคราะห์กัมมปถสัมมาทิฏฐิ ด้วยกัมมัสสกตาญาณ. ส่วนทิฏฐุชุกัมม์ที่เหลือ เป็นลักษณะที่แน่นอนของบุญกิริยาวัตถุทั้งหมด. ด้วยว่า เมื่อบุคคลทำบุญอย่างใดอย่างหนึ่ง บุญนั้นย่อมมีผลมากได้ ก็ด้วยความเป็นผู้มีความเห็นตรงเท่านั้น.

ဣမေသံ ပန သတ္တန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမေဟိ တီဟိ ဒါနမယာဒီဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟော. တတ္ထ ဟိ အပစာယနဝေယျာဝစ္စာနိ သီလမယေ, ပတ္တိအနုပ္ပဒါနအဗ္ဘနုမောဒနာနိ ဒါနမယေ, ဓမ္မဒေသနာသဝနာနိ ဘာဝနာမယေ, ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ တီသုပိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ก็บุญกิริยาวัตถุ ๗ ประการเหล่านี้ ย่อมสงเคราะห์เข้ากับบุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการข้างต้น คือ ทานมัย เป็นต้น. กล่าวคือ ในบุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการนั้น อปจายนะและเวยยาวัจจะ สงเคราะห์ในสีลมัย, ปัตติทานและอัพภานุโมทนา สงเคราะห์ในทานมัย, ธรรมเทศนาและธรรมสวนะ สงเคราะห์ในภาวนามัย, ส่วนทิฏฐุชุกัมม์ สงเคราะห์ได้ในทั้ง ๓ ประการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဒါနမယံ…ပေ… ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိ (အ. နိ. ၈.၃၆).

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการนี้ ๓ ประการเป็นไฉน? คือ ทานมัย...ฯลฯ...ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุ’

ဧတ္ထ စ အဋ္ဌန္နံ ကာမာဝစရကုသလစေတနာနံ ဝသေန တိဏ္ဏမ္ပိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပဝတ္တိ ဟောတိ. ယထာ ဟိ ပဂုဏံ ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တဿ ဧကစ္စေ အနုသန္ဓိံ အသလ္လက္ခေန္တဿေဝ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ပဂုဏံ သမထဝိပဿနာဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ အန္တရန္တရာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနာပိ မနသိကာရော ပဝတ္တတိ. သဗ္ဗံ တံ ပန မဟဂ္ဂတကုသလစေတနာနံ ဝသေန ဘာဝနာမယမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ, န ဣတရာနိ. ဂါထာယ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

ในข้อนี้ ความเป็นไปของบุญกิริยาวัตถุทั้ง ๓ ประการ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกุศลเจตนา ๘ ดวง. เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลสาธยายธรรมที่ชำนาญ ข้อความบางตอนย่อมผ่านไปโดยไม่ทันสังเกตความเชื่อมต่อฉันใด เมื่อบุคคลเจริญสมถวิปัสสนาภาวนาที่ชำนาญ การมนสิการด้วยจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณก็ย่อมเกิดขึ้นในระหว่างๆ ฉันนั้น. แต่ทั้งหมดนั้น ด้วยอำนาจแห่งมหัคคตกุศลเจตนา ย่อมเป็นภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น ไม่เป็นบุญกิริยาวัตถุอย่างอื่น. ส่วนเนื้อความแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาสูตรที่ ๑ จบ.

၂. စက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาจักขุสูตร

၆၁. ဒုတိယေ စက္ခူနီတိ စက္ခန္တီတိ စက္ခူနိ, သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တာနိ ဝိယ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ. ကိမိဒံ စက္ခနံ နာမ? အဿာဒနံ, တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘မဓုံ စက္ခတိ ဗျဉ္ဇနံ စက္ခတီ’’တိ ဣမာနိ စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တာနိ အဿာဒေန္တာနိ ဝိယ ဟောန္တီတိ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ. တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒွေ စက္ခူနိ – ဉာဏစက္ခု, မံသစက္ခု စာတိ. တေသု မံသစက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဉာဏစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု, ပညာစက္ခူတိ ဣဓ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ.

๖๑. ในสูตรที่ ๒ บทว่า จักขูนิ ความว่า ย่อมบอกเหตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า จักขุ อธิบายว่า ย่อมเป็นไปประหนึ่งว่าบอกทางที่เรียบและไม่เรียบ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า จักขุ เพราะมีอรรถว่าลิ้มรส. การลิ้มรสนั้นเป็นอย่างไร? คือ การลิ้มรส จริงอยู่ เขาทั้งหลายย่อมพูดว่า ‘ลิ้มรสน้ำผึ้ง ลิ้มรสกับข้าว’ ฉันใด จักษุเหล่านี้ก็ฉันนั้น เมื่อเสวยอารมณรส ย่อมเป็นประหนึ่งว่าลิ้มรสอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า จักขุ เพราะมีอรรถว่าลิ้มรส. ก็จักษุเหล่านั้น โดยย่อมี ๒ อย่าง คือ ญาณจักษุ และมังสจักษุ. ในจักษุทั้งสองนั้น มังสจักษุได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ส่วนญาณจักษุ ในที่นี้ท่านจำแนกเป็น ๒ อย่าง คือ ทิพพจักษุ และปัญญาจักษุ.

တတ္ထ [Pg.197] ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာ. တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု, ဒိဗ္ဗဉ္စ တံ စက္ခု စာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု.

ในจักษุทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทิพพจักษุ เพราะเป็นเหมือนของทิพย์. จริงอยู่ ทิพพจักษุ คือ ประสาทจักษุของเทวดาทั้งหลาย อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่แปดเปื้อนด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล เพราะปราศจากอุปกิเลส. แม้ญาณจักษุนี้ อันเกิดจากกำลังแห่งความเพียรและภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทิพพจักษุ เพราะเป็นเหมือนของทิพย์, เพราะได้บรรลุด้วยอำนาจแห่งทิพพวิหาร, เพราะตนเองอาศัยทิพพวิหาร, เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการกำหนดแสงสว่าง. และชื่อว่า ทิพพจักษุ เพราะมีคติอันยิ่งใหญ่ด้วยการเห็นรูปที่อยู่เลยฝาเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยแห่งสัททศาสตร์. และชื่อว่า จักษุ เพราะทำหน้าที่ของจักษุ คือ การเห็น, เป็นเหมือนจักษุ. เป็นของทิพย์ด้วย เป็นจักษุด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทิพพจักษุ.

ပဇာနာတီတိ ပညာ. ကိံ ပဇာနာတိ? စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ชื่อว่า ปัญญา เพราะรู้ชัด. รู้ชัดซึ่งอะไร? รู้ชัดซึ่งอริยสัจ ๔ โดยนัยเป็นต้นว่า ‘นี้ทุกข์’. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ပဇာနာတီတိ ခေါ, အာဝုသော, တသ္မာ ပညာတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ပဇာနာတိ? ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၄၉).

‘ดูก่อนอาวุโส เพราะรู้ชัด ฉะนั้นจึงเรียกว่าปัญญา. ก็รู้ชัดซึ่งอะไร? รู้ชัดว่า นี้ทุกข์’ เป็นต้น.

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ပညာပနဝသေန ပညာ. ကိန္တိ ပညာပေတိ? အနိစ္စန္တိ ပညာပေတိ, ဒုက္ခန္တိ ပညာပေတိ, အနတ္တာတိ ပညာပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပနာယံ လက္ခဏာဒိတော ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာ, အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ, ဝိသယောဘာသနရသာ ပဒီပေါ ဝိယ, အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ. ဝိသေသတော ပနေတ္ထ အာသဝက္ခယဉာဏသင်္ခါတာ ပညာ စတုသစ္စဒဿနဋ္ဌေန ပညာစက္ခူတိ အဓိပ္ပေတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒိ, ဉာဏံ ဥဒပါဒိ, ပညာ ဥဒပါဒိ, ဝိဇ္ဇာ ဥဒပါဒိ, အာလောကော ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅).

ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่าทำให้รู้แจ้ง. ทำให้รู้แจ้งอย่างไร? คือทำให้รู้แจ้งว่า ไม่เที่ยง, ทำให้รู้แจ้งว่า เป็นทุกข์, ทำให้รู้แจ้งว่า เป็นอนัตตา”. ก็ปัญญานั้น โดยลักษณะเป็นต้น มีการแทงตลอดตามสภาวะเป็นลักษณะ หรือมีการแทงตลอดโดยไม่ผิดพลาดเป็นลักษณะ เหมือนการยิงลูกศรที่นายขมังธนูผู้ฉลาดปล่อยไป, มีการทำอารมณ์ให้สว่างเป็นกิจ เหมือนประทีป, มีความไม่หลงเป็นอาการปรากฏ เหมือนผู้นำทางที่ดีในป่า. โดยเฉพาะในที่นี้ ปัญญาที่ชื่อว่าอาสวักขยญาณ ท่านประสงค์เอาว่าเป็นปัญญาจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นอริยสัจ ๔. ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า “จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว” (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕).

ဧတေသု စ မံသစက္ခု ပရိတ္တံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု မဟဂ္ဂတံ, ဣတရံ အပ္ပမာဏံ. မံသစက္ခု ရူပံ, ဣတရာနိ အရူပါနိ. မံသစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု စ လောကိယာနိ သာသဝါနိ ရူပဝိသယာနိ, ဣတရံ လောကုတ္တရံ အနာသဝံ စတုသစ္စဝိသယံ. မံသစက္ခု အဗျာကတံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု သိယာ ကုသလံ သိယာ အဗျာကတံ, တထာ ပညာစက္ခု. မံသစက္ခု ကာမာဝစရံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု ရူပါဝစရံ, ဣတရံ လောကုတ္တရန္တိ ဧဝမာဒိ ဝိဘာဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

และในจักษุทั้งหลายนั้น มังสจักษุเป็นของเล็กน้อย, ทิพพจักษุเป็นมหัคคตะ, ส่วนจักษุที่เหลือ (ปัญญาจักษุ) เป็นอัปปมาณะ. มังสจักษุเป็นรูป, จักษุที่เหลือเป็นอรูป. มังสจักษุและทิพพจักษุเป็นโลกิยะ เป็นสาสวะ มีรูปเป็นอารมณ์, ส่วนจักษุที่เหลือเป็นโลกุตตระ เป็นอนาสวะ มีอริยสัจ ๔ เป็นอารมณ์. มังสจักษุเป็นอัพยากตะ, ทิพพจักษุเป็นกุศลบ้าง เป็นอัพยากตะบ้าง, ปัญญาจักษุก็เช่นนั้น. มังสจักษุเป็นกามาวจร, ทิพพจักษุเป็นรูปาวจร, ส่วนจักษุที่เหลือเป็นโลกุตตระ พึงทราบการจำแนกมีประการฉะนี้เป็นต้น.

ဂါထာသု အနုတ္တရန္တိ ပညာစက္ခုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဉှိ အာသဝက္ခယဉာဏဘာဝတော အနုတ္တရံ. အက္ခာသိ ပုရိသုတ္တမောတိ ပုရိသာနံ ဥတ္တမော အဂ္ဂေါ [Pg.198] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေသေသိ. ဥပ္ပာဒေါတိ မံသစက္ခုဿ ပဝတ္တိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော, ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ကာရဏံ. ပကတိစက္ခုမတော ဧဝ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယသ္မာ ကသိဏာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ဥပ္ပာဒနံ, သော စ ကသိဏမဏ္ဍလေ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေန ဝိနာ နတ္ထီတိ. ယတောတိ ယဒါ. ဉာဏန္တိ အာသဝက္ခယဉာဏံ. တေနေဝါဟ ‘‘ပညာစက္ခု အနုတ္တရ’’န္တိ. ယဿ စက္ခုဿ ပဋိလာဘာတိ ယဿ အရိယဿ ပညာစက္ခုဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဘာဝနာယ သဗ္ဗသ္မာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပမုစ္စတိ ပရိမုစ္စတီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อนುತ್ತรํ ท่านกล่าวหมายถึงปัญญาจักษุ. จริงอยู่ ปัญญาจักษุนั้นชื่อว่ายอดเยี่ยม เพราะเป็นอาสวักขยญาณ. บทว่า อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม ความว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุด ผู้เลิศกว่าบุรุษทั้งหลาย ได้ทรงแสดงแล้ว. บทว่า อุปฺปาโท คือ ความเกิดขึ้นแห่งมังสจักษุ. บทว่า มคฺโค คือ อุบาย เป็นเหตุแห่งทิพพจักษุ. จริงอยู่ ทิพพจักษุย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจักษุปกติเท่านั้น เพราะว่าการทำทิพพจักขุญาณให้เกิดขึ้น ย่อมมีได้ด้วยการขยายกสิณาลোক (แสงสว่างแห่งกสิณ) และกสิณาโลกนั้นย่อมไม่มีได้หากปราศจากอุคคหนิมิตในกสิณมณฑล. บทว่า ยโต คือ ในกาลใด. บทว่า ญาณํ คือ อาสวักขยญาณ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ปัญญาจักษุเป็นธรรมอันยอดเยี่ยม”. บทว่า ยสฺส จกฺขุสฺส ปฏิลาภา ความว่า บุคคลย่อมหลุดพ้น คือ พ้นรอบแล้วจากวัฏทุกข์ทั้งปวง เพราะการเกิดขึ้น เพราะการเจริญซึ่งปัญญาจักษุของพระอริยเจ้าใด.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ.

၃. ဣန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอินทริยสูตร

၆၂. တတိယေ ဣန္ဒြိယာနီတိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာနိ. ယာနိ ဟိ သဟဇာတဓမ္မေသု ဣဿရာ ဝိယ ဟုတွာ တေဟိ အနုဝတ္တိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ. အပိစ ဣန္ဒော ဘဂဝါ ဓမ္မိဿရော ပရမေန စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော. တေန ဣန္ဒေန သဗ္ဗပဌမံ ဒိဋ္ဌတ္တာ အဓိဂတတ္တာ ပရေသဉ္စ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒေသိတတ္တာ ဝိဟိတတ္တာ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာဟိ ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဣန္ဒြိယာနိ. ဣန္ဒံ ဝါ မဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယဘူတံ ပုညကမ္မံ, တဿ လိင်္ဂါနီတိပိ ဣန္ဒြိယာနိ. အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနညာတံ အနဓိဂတံ အမတပဒံ စတုသစ္စဓမ္မမေဝ ဝါ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ ဣမိနာ ပုဗ္ဗဘာဂေန ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂပညာယေတံ အဓိဝစနံ. အညိန္ဒြိယန္တိ အာဇာနနဣန္ဒြိယံ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာဇာနာတိ ပဌမမဂ္ဂဉာဏေန ဒိဋ္ဌမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာဝ ဇာနာတီတိ အညာ. ယထေဝ ဟိ ပဌမမဂ္ဂပညာ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ, တထေဝ အယမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ အညာ စ သာ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယံ စာတိ အညိန္ဒြိယံ. အာဇာနနဋ္ဌေနေဝ အညဿ ဝါ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဣန္ဒြိယန္တိ အညိန္ဒြိယံ, သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ ဆသု ဌာနေသု ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝိနော စတူသု သစ္စေသု နိဋ္ဌိတဉာဏကိစ္စဿ ခီဏာသဝဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဣန္ဒြိယဋ္ဌသမ္ဘဝတော စ အညာတာဝိန္ဒြိယံ. ဧတ္ထ စ ပဌမပစ္ဆိမာနိ ပဌမမဂ္ဂစတုတ္ထဖလဝသေန ဧကဋ္ဌာနိကာနိ, ဣတရံ ဣတရမဂ္ဂဖလဝသေန ဆဋ္ဌာနိကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๖๒. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อินฺทฺริยานิ ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่. จริงอยู่ ธรรมเหล่าใดเป็นประดุจเจ้าเป็นใหญ่ในสหชาตธรรมทั้งหลาย และสหชาตธรรมเหล่านั้นต้องเป็นไปตาม ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอินทรีย์. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นใหญ่ในธรรม ทรงพระนามว่าอินทะ เพราะทรงประกอบด้วยความเป็นใหญ่อย่างยิ่งแห่งจิต. ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะพระอินทะนั้นทรงเห็นเป็นครั้งแรก ทรงบรรลุเป็นครั้งแรก และเพราะทรงเห็น ทรงแสดง ทรงบัญญัติแก่ชนเหล่าอื่น และเพราะทรงเห็นด้วยการมีโคจร การเจริญ และการเสพ. หรืออีกนัยหนึ่ง บุญกรรมอันเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุมรรค ชื่อว่าอินทัง, ชื่อว่าอินทรีย์ แม้เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งอินทะนั้น. บทว่า อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ คือ อินทรีย์ที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นนี้แก่ผู้ปฏิบัติว่า “เราจักรู้ซึ่งอมตบท หรือธรรมคืออริยสัจ ๔ อันเราไม่เคยรู้ ไม่เคยบรรลุในสงสารอันไม่มีเบื้องต้น” นี้เป็นชื่อของปัญญาในโสดาปัตติมรรค. บทว่า อญฺญินฺทฺริยํ คือ อินทรีย์คือการรู้ทั่ว. ในบทนั้นมีคำอธิบายดังนี้: ชื่อว่าอัญญา เพราะรู้ คือรู้โดยไม่ก้าวล่วงขอบเขตที่เห็นแล้วด้วยญาณในมรรคที่หนึ่ง. จริงอยู่ ปัญญาในมรรคที่หนึ่งเป็นไปโดยนัยแห่งปริญญาภิสมัย (การกำหนดรู้) เป็นต้นในทุกข์เป็นอาทิฉันใด แม้ปัญญานี้ก็เป็นไปฉันนั้น, และปัญญานั้นเป็นอัญญาและเป็นอินทรีย์ตามอรรถที่กล่าวแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่าอัญญินทรีย์. หรือชื่อว่าอัญญินทรีย์ เพราะเป็นอินทรีย์ของพระอริยบุคคลอื่น (อัญญะ) โดยอรรถว่ารู้ทั่ว, นี้เป็นชื่อของญาณในฐานะ ๖ ตั้งแต่โสดาปัตติผลเป็นต้นไป. บทว่า อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ชื่อว่าอัญญาตาวินทรีย์ เพราะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพผู้มีกิจแห่งญาณในสัจจะ ๔ สำเร็จแล้ว ผู้มีชื่อว่าอัญญาตาวี และเพราะมีความเป็นอินทรีย์. ในอินทรีย์ ๓ อย่างนั้น พึงทราบว่า อินทรีย์ที่หนึ่งและที่สามมีในฐานะเดียวโดยนัยแห่งมรรคที่หนึ่งและผลที่สี่, ส่วนอินทรีย์ที่สองมีในฐานะ ๖ โดยนัยแห่งมรรคและผลที่เหลือ.

ဂါထာသု [Pg.199] သိက္ခမာနဿာတိ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သိက္ခမာနဿ ဘာဝေန္တဿ. ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ ဥဇုမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ, အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇိတတ္တာ တဿ အနုဿရဏတော ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော, ပဋိပါဋိယာ မဂ္ဂေ ဥပ္ပာဒေန္တဿာတိ အတ္ထော. ခယသ္မိန္တိ အနဝသေသကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသင်္ခါတေ အဂ္ဂမဂ္ဂေ ဉာဏံ ပဌမံ ပုရေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော မဂ္ဂဉာဏတော အနန္တရာ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ဝါ ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနာဒိကေ ဝဇ္ဇေတွာ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ အနုဿရန္တဿ အနုဂစ္ဆန္တဿ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနံ ကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသ္မိံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဌမံ ဉာဏံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော ပဌမဉာဏတော အနန္တရာ အနန္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ အညာ အညိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สิกฺขมานสฺส คือ แก่ผู้กำลังศึกษา กำลังเจริญซึ่งสิกขาทั้งหลายมีอธิสีลสิกขาเป็นต้น. บทว่า อุชุมคฺคานุสาริโน ความว่า อริยมรรคชื่อว่ามรรคตรง เพราะเว้นจากส่วนสุดทั้งสอง, แก่ผู้ตามระลึกถึงมรรคนั้น คือแก่ผู้ยังมรรคให้เกิดขึ้นตามลำดับ. บทว่า ขยสฺมึ ความว่า ในอัคคมรรคอันชื่อว่าความสิ้นไป เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือ ญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนเป็นอันดับแรก. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า ในลำดับต่อจากมรรคญาณนั้น อรหัตตผลย่อมเกิดขึ้น. หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า อุชุมคฺคานุสาริโน คือ แก่ผู้ตามระลึกถึง ตามไป ปฏิบัติซึ่งมรรคในส่วนเบื้องต้น อันเป็นไปโดยนัยแห่งการเจริญสมถะและวิปัสสนาให้เป็นคู่กันไป โดยเว้นจากความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน การตั้งมั่น การประคองไว้ เป็นต้น, ในลำดับต่อจากโคตรภูญาณ ในโสดาปัตติมรรคอันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลายที่เห็นได้ในขณะเดียว ญาณที่หนึ่งคืออนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า ในลำดับต่อจากญาณที่หนึ่งนั้น ตั้งแต่ลำดับนั้นไปจนถึงอัคคมรรค อัญญาคืออัญญินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น.

တတော အညာ ဝိမုတ္တဿာတိ တတော အညာ အညိန္ဒြိယတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာနန္တရာ အရဟတ္တဖလေန ပညာဝိမုတ္တိယာ အညာတာဝိန္ဒြိယေန ဝိမုတ္တဿ. ဉာဏံ ဝေ ဟောတိ တာဒိနောတိ အရဟတ္တဖလုပ္ပတ္တိတော ဥတ္တရကာလေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီ’’တိ. တဿ အကုပ္ပဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝသံယောဇနက္ခယာ’’တိ.

คำว่า 'วิมุตติของบุคคลนั้นย่อมมีได้ด้วยอัญญา' หมายความว่า ภายหลังจากอัญญินทรีย์นั้น ในลำดับแห่งอรหัตตมรรคญาณ แห่งบุคคลผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอัญญาตาวินทรีย์ คือปัญญาวิมุตติอันเป็นอรหัตตผล. คำว่า 'ญาณย่อมมีแก่พระขีณาสพผู้คงที่' หมายความว่า ในกาลภายหลังจากการบังเกิดแห่งอรหัตตผล ปัจจเวกขณญาณย่อมเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า (ปัจจเวกขณญาณนั้น) ย่อมเกิดขึ้นอย่างไร คือ (พิจารณาว่า) 'วิมุตติของเราไม่กำเริบ'. ท่านแสดงเหตุแห่งความไม่กำเริบนั้นด้วยคำว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งภวสังโยชน์'.

ဣဒါနိ တာဒိသံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော ‘‘သ ဝေ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ တတိယံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ လောကုတ္တရိန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော, သုဒ္ဓေဟိပိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော ပရိပုဏ္ဏော, တတော ဧဝ စက္ခာဒီဟိ သုဋ္ဌု ဝူပသန္တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော. တေနာဟ ‘‘သန္တော’’တိ, သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမေန ဥပသန္တောတိ အတ္ထော. သန္တိပဒေ ရတောတိ နိဗ္ဗာနေ အဘိရတော အဓိမုတ္တော. ဧတ္ထ စ ‘‘ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန ဘာဝိတမဂ္ဂတာ, ပရိညာတက္ခန္ဓတာ စဿ ဒဿိတာ. ‘‘သန္တော’’တိ ဧတေန ပဟီနကိလေသတာ, ‘‘သန္တိပဒေ ရတော’’တိ ဧတေန သစ္ဆိကတနိရောဓတာတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพเช่นนั้น จึงตรัสคาถาที่สามว่า 'พระขีณาสพนั้นแลเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรีย์' ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรีย์' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยโลกุตตรินทรีย์ ๓ ประการตามที่กล่าวแล้ว หรือผู้ประกอบพร้อมบริบูรณ์ด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นอันบริสุทธิ์ซึ่งได้มาด้วยความสงบระงับ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้ประกอบด้วยอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นอันสงบระงับดีแล้ว ไม่เสพเสวยอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้สงบ' ความว่า เป็นผู้สงบระงับแล้วด้วยความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง. บทว่า 'ยินดีในสันติบท' หมายความว่า ยินดี น้อมใจเชื่อในพระนิพพาน. ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'ผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรีย์' นี้ ท่านแสดงความเป็นผู้มีมรรคอันอบรมแล้ว และความเป็นผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว. ด้วยบทว่า 'เป็นผู้สงบ' ท่านแสดงความเป็นผู้มีกิเลสอันละแล้ว, ด้วยบทว่า 'ยินดีในสันติบท' ท่านแสดงความเป็นผู้มีนิโรธอันกระทำให้แจ้งแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

၄. အဒ္ဓါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัทธาสูตร

၆၃. စတုတ္ထေ [Pg.200] အဒ္ဓါတိ ကာလာ. အတီတော အဒ္ဓါတိအာဒီသု ဒွေ ပရိယာယာ – သုတ္တန္တပရိယာယော, အဘိဓမ္မပရိယာယော စ. တတ္ထ သုတ္တန္တပရိယာယေန ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ, စုတိတော ပစ္ဆာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ, သဟ စုတိပဋိသန္ဓီဟိ တဒနန္တရံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန ဥပ္ပာဒေါ, ဌိတိ, ဘင်္ဂေါတိ ဣမေ တယော ခဏေ ပတွာ နိရုဒ္ဓဓမ္မာ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ, တယောပိ ခဏေ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ, ခဏတ္တယသမင်္ဂိနော ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ.

๖๓. ในสูตรที่ ๔ บทว่า 'อัทธา' ได้แก่ กาล. ในคำว่า 'อดีตกาล' เป็นต้น มี ๒ นัย คือ สุตตันตปริยาย และอภิธรรมปริยาย. ใน ๒ นัยนั้น ตามสุตตันตปริยาย ก่อนแต่ปฏิสนธิ ชื่อว่า อดีตกาล, ภายหลังแต่จุติ ชื่อว่า อนาคตกาล, ในลำดับถัดจากจุติและปฏิสนธิ ชื่อว่า ปัจจุบันกาล. ตามอภิธรรมปริยาย ธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วโดยถึงขณะทั้ง ๓ คือ อุปปาทะ ฐิติ ภังคะ ชื่อว่า อดีตกาล, ธรรมที่ยังไม่ถึงขณะทั้ง ๓ ชื่อว่า อนาคตกาล, ธรรมที่ประกอบด้วยขณะทั้ง ๓ ชื่อว่า ปัจจุบันกาล.

အပရော နယော – အယဉှိ အတီတာဒိဝိဘာဂေါ အဒ္ဓါသန္တတိသမယခဏဝသေန စတုဓာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေသု အဒ္ဓါဝိဘာဂေါ ဝုတ္တော. သန္တတိဝသေန သဘာဂါ ဧကဥတုသမုဋ္ဌာနာ, ဧကာဟာရသမုဋ္ဌာနာ စ ပုဗ္ဗာပရိယဝသေန ဝတ္တမာနာပိ ပစ္စုပ္ပန္နာ. တတော ပုဗ္ဗေ ဝိသဘာဂဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနာ အတီတာ ပစ္ဆာ အနာဂတာ. စိတ္တဇာ ဧကဝီထိဧကဇဝနဧကသမာပတ္တိသမုဋ္ဌာနာ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ ပါဋိယေက္ကံ သန္တတိဝသေန အတီတာဒိဘေဒေါ နတ္ထိ, တေသံယေဝ ပန ဥတုအာဟာရစိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဝသေန တဿ အတီတာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမယဝသေန ဧကမုဟုတ္တပုဗ္ဗဏှသာယနှရတ္တိဒိဝါဒီသု သမယေသု သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာ တံတံသမယေ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. အယံ တာဝ ရူပဓမ္မေသု နယော. အရူပဓမ္မေသု ပန ခဏဝသေန ဥပ္ပာဒါဒိက္ခဏတ္တယပရိယာပန္နာ ပစ္စုပ္ပန္နာ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. အပိစ အတိက္ကန္တဟေတုပစ္စယကိစ္စာ အတီတာ, နိဋ္ဌိတဟေတုကိစ္စာ အနိဋ္ဌိတပစ္စယကိစ္စာ ပစ္စုပ္ပန္နာ, ဥဘယကိစ္စံ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတာ. အတ္တနော ဝါ ကိစ္စက္ခဏေ ပစ္စုပ္ပန္နာ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. ဧတ္ထ စ ခဏာဒိကထာဝ နိပ္ပရိယာယာ, သေသာ ပရိယာယာ. အယဉှိ အတီတာဒိဘေဒေါ နာမ ဓမ္မာနံ ဟောတိ, န ကာလဿ. အတီတာဒိဘေဒေ ပန ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော ဣဓ တေနေဝ ဝေါဟာရေန အတီတောတိအာဒိနာ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

อีกนัยหนึ่ง การแบ่งอดีตเป็นต้นนี้ พึงทราบว่ามี ๔ อย่าง คือ โดยอัทธา โดยสันตติ โดยสมัย และโดยขณะ. ใน ๔ อย่างนั้น การแบ่งโดยอัทธาได้กล่าวไว้แล้ว. โดยสันตติ (รูป) ที่มีส่วนเสมอกัน มีอุตุเดียวกันเป็นสมุฏฐาน และมีอาหารเดียวกันเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเป็นไปอยู่โดยลำดับก่อนหลัง ก็จัดเป็นปัจจุบัน. ก่อนหน้านั้น (รูป) ที่มีอุตุและอาหารต่างกันเป็นสมุฏฐาน เป็นอดีต, ภายหลังจากนั้น เป็นอนาคต. (รูป) ที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเกิดในวิถีเดียวกัน ชวนะเดียวกัน สมาบัติเดียวกัน ชื่อว่า ปัจจุบัน, ก่อนหน้านั้น เป็นอดีต, ภายหลังจากนั้น เป็นอนาคต. สำหรับ (รูป) ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน ไม่มีอดีตเป็นต้นโดยสันตติเฉพาะตน แต่พึงทราบความเป็นอดีตเป็นต้นของกรรมสมุฏฐานนั้น โดยความเป็นอุปัตถัมภกของรูปที่มีอุตุ อาหาร และจิตเป็นสมุฏฐานนั่นเอง. โดยสมัย (รูป) ที่เป็นไปโดยสืบต่อกันในสมัยนั้นๆ คือ ในสมัยมีหนึ่งมุหุต ยามเช้า ยามเย็น กลางคืน กลางวัน เป็นต้น ชื่อว่า ปัจจุบัน, ก่อนหน้านั้น เป็นอดีต, ภายหลังจากนั้น เป็นอนาคต. นี้เป็นนัยในรูปธรรมก่อน. ส่วนในอรูปธรรม โดยขณะ (ธรรม) ที่นับเนื่องในขณะทั้ง ๓ มีอุปปาทขณะเป็นต้น เป็นปัจจุบัน, ก่อนหน้านั้น เป็นอดีต, ภายหลังจากนั้น เป็นอนาคต. อีกอย่างหนึ่ง (ธรรม) ที่มีกิจแห่งเหตุและปัจจัยล่วงไปแล้ว เป็นอดีต, (ธรรม) ที่มีกิจแห่งเหตุสำเร็จแล้ว แต่กิจแห่งปัจจัยยังไม่สำเร็จ เป็นปัจจุบัน, (ธรรม) ที่ยังไม่ถึงกิจทั้งสอง เป็นอนาคต. หรือ (ธรรม) ในขณะแห่งกิจของตน เป็นปัจจุบัน, ก่อนหน้านั้น เป็นอดีต, ภายหลังจากนั้น เป็นอนาคต. ในที่นี้ คำกล่าวโดยขณะเป็นต้นเท่านั้นเป็นนิปปริยาย, ที่เหลือเป็นปริยาย. อันที่จริง ความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้นนี้ ย่อมมีแก่ธรรมทั้งหลาย, ไม่ใช่มีแก่กาล. แต่พึงทราบว่า ในที่นี้ แม้กาลซึ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ อาศัยธรรมทั้งหลายที่มีความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้น ก็ถูกกล่าวด้วยโวหารนั้นนั่นเองว่า อดีต เป็นต้น.

ဂါထာသု [Pg.201] အက္ခေယျသညိနောတိ ဧတ္ထ အက္ခာယတိ, ကထီယတိ, ပညာပီယတီတိ အက္ခေယျံ, ကထာဝတ္ထု, အတ္ထတော ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า 'อักเขยยสัญญิโน' ในบทนั้น สิ่งที่ถูกบอก ถูกกล่าว ถูกบัญญัติ ชื่อว่า อักเขยยะ ได้แก่ กถาวัตถุ, โดยอรรถะ ได้แก่ ขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျ, အနာဂတံ ဝါ…ပေ… ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅).

'พึงกล่าวถ้อยคำปรารภอดีตกาล หรือ...ฯลฯ...พึงกล่าวถ้อยคำปรารภปัจจุบันกาล' ดังนี้.

တထာ –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ အတ္ထီတိ, န တဿ သင်္ခါ ဘဝိဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၆၂) –

'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว, การนับ การขนานนาม การบัญญัติของรูปนั้นมีว่า 'ได้มีแล้ว'; การนับของรูปนั้นไม่มีว่า 'มีอยู่', การนับของรูปนั้นไม่มีว่า 'จักมี' ดังนี้ –

ဧဝံ ဝုတ္တေန နိရုတ္တိပထသုတ္တေနပိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော. ဧဝံ ကထာဝတ္ထုဘာဝေန အက္ခေယျသင်္ခါတေ ခန္ဓပဉ္စကေ အဟန္တိ စ မမန္တိ စ ဒေဝေါတိ စ မနုဿောတိ စ ဣတ္ထီတိ စ ပုရိသောတိ စ အာဒိနာ ပဝတ္တသညာဝသေန အက္ခေယျသညိနော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု သတ္တပုဂ္ဂလာဒိသညိနောတိ အတ္ထော. အက္ခေယျသ္မိံ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ပတိဋ္ဌိတာ, ရာဂါဒိဝသေန ဝါ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ ပတိဋ္ဌိတာ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ, ဒုဋ္ဌော ဒေါသဝသေန, မူဠှော မောဟဝသေန, ပရာမဋ္ဌော ဒိဋ္ဌိဝသေန, ထာမဂတော အနုသယဝသေန, ဝိနိဗဒ္ဓေါ မာနဝသေန, အနိဋ္ဌင်္ဂတော ဝိစိကိစ္ဆာဝသေန, ဝိက္ခေပဂတော ဥဒ္ဓစ္စဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတီတိ.

พึงแสดงอรรถในที่นี้ แม้ด้วยนิรุตติปถสูตรที่ตรัสไว้ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ ผู้มีความสำคัญในสิ่งที่ควรกล่าว คือ มีความสำคัญเป็นไปโดยอาการมีว่า 'เรา' 'ของเรา' 'เทวดา' 'มนุษย์' 'หญิง' 'ชาย' เป็นต้น ในขันธ์ ๕ อันชื่อว่า อักเขยยะ เพราะเป็นกถาวัตถุ, ความว่า ผู้มีความสำคัญว่าเป็นสัตว์ เป็นบุคคล เป็นต้น ในอุปาทานขันธ์ ๕. ผู้ตั้งมั่นแล้วในสิ่งที่ควรกล่าว ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิ, หรือตั้งมั่นแล้วด้วยอาการ ๘ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้กำหนัดย่อมชื่อว่าตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งราคะ, ผู้ประทุษร้ายด้วยอำนาจแห่งโทสะ, ผู้หลงด้วยอำนาจแห่งโมหะ, ผู้ยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ, ผู้มีกำลังด้วยอำนาจแห่งอนุสัย, ผู้ผูกพันด้วยอำนาจแห่งมานะ, ผู้ไม่แน่ใจด้วยอำนาจแห่งวิจิกิจฉา, ผู้ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งอุทธัจจะ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว ดังนี้.

အက္ခေယျံ အပရိညာယာတိ တံ အက္ခေယျံ တေဘူမကဓမ္မေ တီဟိ ပရိညာဟိ အပရိဇာနိတွာ တဿ အပရိဇာနနဟေတု. ယောဂမာယန္တိ မစ္စုနောတိ မရဏဿ ယောဂံ တေန သံယောဂံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, န ဝိသံယောဂန္တိ အတ္ထော.

บทว่า 'เพราะไม่กำหนดรู้สิ่งที่ควรกล่าว' ความว่า เพราะไม่กำหนดรู้สิ่งที่ควรกล่าวนั้น คือ ธรรมในภูมิ ๓ ด้วยปริญญา ๓ ประการ, เพราะเหตุแห่งการไม่กำหนดรู้นั้น. บทว่า 'ย่อมไปสู่โยคะแห่งมัจจุ' ความว่า ย่อมเข้าถึงโยคะ คือ ความประกอบกับมัจจุนั้น, ไม่ใช่ความพรากจากกัน.

အထ ဝါ ယောဂန္တိ ဥပါယံ, တေန ယောဇိတံ ပသာရိတံ မာရသေနဋ္ဌာနိယံ အနတ္ထဇာလံ ကိလေသဇာလဉ္စ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า โยคะ หมายถึงอุบาย ท่านกล่าวไว้ว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าไปหาข่ายคือความพินาศและข่ายคือกิเลส อันเป็นที่ตั้งแห่งเสนาแห่งมาร ซึ่งมารประกอบแล้วแผ่ไปแล้วด้วยอุบายนั้น. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန, မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၇၂;

ဇာ. ၂.၂၂.၁၂၁;

နေတ္တိ. ၁၀၃);

‘การทำสัญญาของเรากับมัจจุผู้มีเสนาใหญ่นั้นไม่มีเลย’ ดังนี้.

ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ‘‘အက္ခေယျဉ္စ ပရိညာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ, တေန အက္ခေယျပရိဇာနနေန လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝက္ခမာနမေဝ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ပရိညာယာတိ ဝိပဿနာသဟိတာယ [Pg.202] မဂ္ဂပညာယ ဒုက္ခန္တိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနိတွာ, တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနေန ဝါ တံ သမတိက္ကမိတွာ တိဿန္နမ္ပိ ပရိညာနံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ. အက္ခာတာရံ န မညတီတိ သဗ္ဗသော မညနာနံ ပဟီနတ္တာ ခီဏာသဝေါ အက္ခာတာရံ န မညတိ, ကာရကာဒိသဘာဝံ ကိဉ္စိ အတ္တာနံ န ပစ္စေတီတိ အတ္ထော. ဖုဋ္ဌော ဝိမောက္ခော မနသာ, သန္တိပဒမနုတ္တရန္တိ ယသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခတဝိမုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိမောက္ခော’’တိ သဗ္ဗကိလေသသန္တာပဝူပသမနဋ္ဌာနတာယ ‘‘သန္တိပဒ’’န္တိ လဒ္ဓနာမော နိဗ္ဗာနဓမ္မော ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ပတ္တော, တသ္မာ အက္ခာတာရံ န မညတီတိ. အထ ဝါ ‘‘ပရိညာယာ’’တိ ပဒေန ဒုက္ခသစ္စဿ ပရိညာဘိသမယံ သမုဒယသစ္စဿ ပဟာနာဘိသမယဉ္စ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝိမောက္ခော မနသာ, သန္တိပဒမနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ မဂ္ဂနိရောဓာနံ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဝဒတိ. တဿတ္ထော – သမုစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခော, အရိယမဂ္ဂေါ. သော ပနဿ မဂ္ဂစိတ္တေန ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ဘာဝိတော, တေနေဝ အနုတ္တရံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ ဖုဋ္ဌံ ဖုသိတံ သစ္ဆိကတန္တိ.

ทรงแสดงวัฏฏะไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อักเขยฺยญฺจ ปริญฺญายา’ (และครั้นทรงกำหนดรู้อักเขยยธรรม). ในบทเหล่านั้น จ-ศัพท์ เป็นไปในความแตกต่าง จ-ศัพท์นั้นย่อมประกาศความพิเศษอันจะพึงได้ด้วยการกำหนดรู้อักเขยยธรรมนั้น ซึ่งจะกล่าวต่อไปนั่นเอง. คำว่า ปริญฺญายา คือ กำหนดรู้ด้วยมรรคปัญญาอันสหรคตด้วยวิปัสสนาว่า นี้ทุกข์ หรือก้าวล่วงทุกข์นั้นด้วยการละกิเลสที่เนื่องด้วยทุกข์นั้น แล้วยังกิจแห่งปริญญาทั้ง ๓ ให้ถึงที่สุด. ความว่า ไม่สำคัญตนว่าเป็นผู้บอก เพราะละความสำคัญตนได้โดยประการทั้งปวง พระขีณาสพจึงไม่สำคัญตนว่าเป็นผู้บอก อธิบายว่า ไม่ยึดถืออัตตาอะไรๆ ว่ามีสภาวะเป็นผู้กระทำเป็นต้น. ความว่า วิโมกข์อันใจถูกต้องแล้ว สันติบทอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุว่าธรรมคือนิพพานได้ชื่อว่า ‘วิโมกข์’ เพราะพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง ได้ชื่อว่า ‘สันติบท’ เพราะเป็นที่สงบระงับความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง อันท่านถูกต้องแล้ว สัมผัสแล้ว บรรลุแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่สำคัญตนว่าเป็นผู้บอก. หรืออีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า ‘ปริญฺญายา’ ตรัสปริญญาภิสมัยแห่งทุกขสัจจะและปหานาภิสมัยแห่งสมุทัยสัจจะแล้ว บัดนี้ ด้วยบทว่า ‘ผุฏฺโฐ วิโมกฺโข มนสา, สนฺติปทมนุตฺตรํ’ (วิโมกข์อันใจถูกต้องแล้ว สันติบทอันยอดเยี่ยม) นี้ ย่อมตรัสภาวนาภิสมัยและสัจฉิกิริยาภิสมัยแห่งมรรคและนิโรธ. อธิบายความข้อนั้นว่า อริยมรรคชื่อว่าวิโมกข์ เพราะย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสมุจเฉท. ก็อริยมรรคนั้น อันพระขีณาสพนั้นถูกต้องแล้ว สัมผัสแล้ว อบรมแล้วด้วยมรรคจิต ท่านทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นสันติบทอย่างยอดเยี่ยม ซึ่งถูกต้องแล้ว สัมผัสแล้ว ด้วยอริยมรรคนั้นนั่นเอง ดังนี้.

အက္ခေယျသမ္ပန္နောတိ အက္ခေယျနိမိတ္တံ ဝိဝိဓာဟိ ဝိပတ္တီဟိ ဥပဒ္ဒုတေ လောကေ ပဟီနဝိပလ္လာသတာယ တတော သုပရိမုတ္တော အက္ခေယျပရိညာဘိနိဗ္ဗတ္တာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော. သင်္ခါယ သေဝီတိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ စီဝရာဒိပစ္စယေ သင်္ခါယ ပရိတုလေတွာဝ သေဝနသီလော, သင်္ခါတဓမ္မတ္တာ စ အာပါထဂတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝိသယံ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သင်္ခါယ သေဝနသီလော. ဓမ္မဋ္ဌောတိ အသေက္ခဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနဓမ္မေ ဧဝ ဝါ ဌိတော. ဝေဒဂူတိ ဝေဒိတဗ္ဗဿ စတုသစ္စဿ ပါရင်္ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ. ဧဝံဂုဏော အရဟာ ဘဝါဒီသု ကတ္ထစိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော မနုဿဒေဝါတိ သင်္ချံ န ဥပေတိ, အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

บทว่า อกฺเขยฺยสมฺปนฺโน คือ ในโลกอันถูกอุปัทวะด้วยวิบัติต่างๆ อันเป็นนิมิตแห่งอักเขยยธรรม ท่านเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้วจากโลกนั้น เพราะละวิปลาสได้ ถึงพร้อมแล้ว สมบูรณ์แล้ว ด้วยสมบัติทั้งหลายอันเกิดจากการกำหนดรู้อักเขยยธรรม. บทว่า สงฺขาย เสวี คือ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา จึงมีปกติเสพปัจจัยมีจีวรเป็นต้นโดยพิจารณาชั่งใจแล้วเท่านั้น และเพราะเป็นผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว จึงมีปกติเสพโดยพิจารณาอารมณ์ทั้งหมดที่มาสู่คลองด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเปกขา. บทว่า ธมฺมฏฺโฐ คือ ตั้งอยู่แล้วในอเสกขธรรมทั้งหลาย หรือในนิพพานธรรมนั่นเอง. บทว่า เวทคู คือ ชื่อว่าเวทคู เพราะถึงฝั่งแห่งจตุสัจจะอันควรรู้. พระอรหันต์ผู้มีคุณอย่างนี้ เพราะไม่มีภพใหม่ในอนาคตในภพเป็นต้นที่ไหนๆ ย่อมไม่เข้าถึงการนับว่าเป็นมนุษย์ เป็นเทวดา ย่อมถึงความเป็นผู้มีบัญญัติไม่ได้นั่นเอง ทรงจบเทศนาลงด้วยอนุปาทาปรินิพพาน.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๔ จบ.

၅. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาทุจริตสูตร

၆၄. ပဉ္စမေ ဒုဋ္ဌု စရိတာနိ, ဒုဋ္ဌာနိ ဝါ စရိတာနိ ဒုစ္စရိတာနိ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော[Pg.203]. ဣမာနိ စ ဒုစ္စရိတာနိ ပညတ္တိယာ ဝါ ကထေတဗ္ဗာနိ ကမ္မပထေဟိ ဝါ. တတ္ထ ပညတ္တိယာ တာဝ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ, ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ ဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ ကာယဒွါရေပိ, ဝစီဒွါရေပိ, ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ, တထာ စတဿော မုသာဝါဒါဒိစေတနာ ဝစီဒုစ္စရိတံ, အဘိဇ္ဈာ, ဗျာပါဒေါ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ.

๖๔. ในสูตรที่ ๕ ความประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่ถูกประทุษร้าย ชื่อว่า ทุจริต. ทุจริตทางกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นทางกาย ชื่อว่า กายทุจริต. ในส่วนที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ก็ทุจริตเหล่านี้ พึงกล่าวโดยบัญญัติ หรือโดยกรรมบถ. ในทุจริตเหล่านั้น ว่าโดยบัญญัติก่อน การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในกายทวาร เป็นกายทุจริต, การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในวจีทวาร เป็นวจีทุจริต, การล่วงละเมิดสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ในทวารทั้งสอง เป็นมโนทุจริต นี้เป็นกถาว่าด้วยบัญญัติ. ส่วนเจตนา ๓ อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เกิดขึ้นในกายทวารบ้าง ในวจีทวารบ้าง เป็นกายทุจริต, ฉันใดก็ฉันนั้น เจตนา ๔ อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีทุจริต, ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา ๓ อย่าง คือ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ เป็นมโนทุจริต นี้เป็นกถาว่าด้วยกรรมบถ.

ဂါထာယံ ကမ္မပထပ္ပတ္တောယေဝ ပါပဓမ္မော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘာဝေန ဝုတ္တောတိ တဒညံ ပါပဓမ္မံ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒေါသသဉှိတန္တိ ရာဂါဒိကိလေသသံဟိတံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ในคาถา บาปธรรมที่ถึงซึ่งกรรมบถนั่นเอง ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นกายทุจริตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพื่อจะรวบรวมบาปธรรมอื่นจากนั้น จึงตรัสว่า ‘ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิตํ’ (และบาปธรรมอื่นใดที่ประกอบด้วยโทษ). ในบทเหล่านั้น บทว่า โทสสญฺหิตํ คือ ประกอบด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายนั่นเทียว.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๕ จบ.

၆. သုစရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสุจริตสูตร

၆၅. ဆဋ္ဌေ သုဋ္ဌု စရိတာနိ, သုန္ဒရာနိ ဝါ စရိတာနိ သုစရိတာနိ. ကာယေန သုစရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ သုစရိတံ ကာယသုစရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာပိ ပန ပညတ္တိဝသေန, ကမ္မပထဝသေန စာတိ ဒုဝိဓာ ကထာ. တတ္ထ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတံ, ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ဝစီသုစရိတံ, ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရမန္တဿ ဥပ္ပန္နာ တိဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ, မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမန္တဿ စတဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ဝစီသုစရိတံ, အနဘိဇ္ဈာ, အဗျာပါဒေါ, သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

๖๕. ในสูตรที่ ๖ ความประพฤติดี หรือความประพฤติที่งดงาม ชื่อว่า สุจริต. สุจริตทางกาย หรือสุจริตที่เกิดขึ้นทางกาย ชื่อว่า กายสุจริต. ในส่วนที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. แม้ในสูตรนี้ ก็มีกถา ๒ อย่าง คือ โดยบัญญัติ และโดยกรรมบถ. ในสุจริตเหล่านั้น การไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในกายทวาร เป็นกายสุจริต, การไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในวจีทวาร เป็นวจีสุจริต, การไม่ล่วงละเมิดสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ในทวารทั้งสอง เป็นมโนสุจริต นี้เป็นกถาว่าด้วยบัญญัติ. ส่วนเจตนางดเว้น ๓ อย่างก็ดี วิรัติ ๓ อย่างก็ดี ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น เป็นกายสุจริต, เจตนา ๔ อย่างก็ดี วิรัติ ๔ อย่างก็ดี ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีสุจริต, ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา ๓ อย่าง คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ เป็นมโนสุจริต นี้เป็นกถาว่าด้วยกรรมบถ. เนื้อความที่เหลือ มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๖ จบ.

၇. သောစေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาโสเจยยสูตร

၆၆. သတ္တမေ [Pg.204] သောစေယျာနီတိ သုစိဘာဝါ. ကာယသောစေယျန္တိ ကာယသုစရိတံ, ဝစီမနောသောစေယျာနိပိ ဝစီမနောသုစရိတာနေဝ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယသောစေယျံ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၁၂၁-၁၂၂).

๖๖. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โสเจยฺยานิ คือ ความเป็นผู้สะอาด. บทว่า กายโสเจยฺยํ ได้แก่ กายสุจริต, แม้วจีโสเจยยะและมโนโสเจยยะ ก็ได้แก่ วจีสุจริตและมโนสุจริตนั่นเอง. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในโสเจยยะเหล่านั้น กายโสเจยยะเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต’ เป็นต้น.

ဂါထာယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီနသဗ္ဗကာယဒုစ္စရိတတ္တာ ကာယေန သုစီတိ ကာယသုစိ. သောစေယျသမ္ပန္နန္တိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ သုပရိသုဒ္ဓါယ သောစေယျသမ္ပတ္တိယာ ဥပေတံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถานี้ (บทว่า) กาเยน สุจีติ (สะอาดด้วยกาย) ได้แก่ กายสุจริต เพราะละกายทุจริตทั้งหมดได้ด้วยสมุจเฉทปหาน. (บทว่า) โสเจยฺยสมฺปนฺนํ (ถึงพร้อมด้วยความสะอาด) ได้แก่ เข้าถึงความถึงพร้อมด้วยความสะอาดอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะกิเลสสงบระงับแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

၈. မောနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโมเนยยสูตร

၆၇. အဋ္ဌမေ မောနေယျာနီတိ ဧတ္ထ ဣဓလောကပရလောကံ အတ္တဟိတပရဟိတဉ္စ မုနာတီတိ မုနိ, ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ သတ္တ သေက္ခာ အရဟာ စ. ဣဓ ပန အရဟာဝ အဓိပ္ပေတော. မုနိနော ဘာဝါတိ မောနေယျာနိ, အရဟတော ကာယဝစီမနောသမာစာရာ.

๖๗. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โมเนยฺยานิ ความว่า ผู้ที่ชื่อว่ามุนี เพราะย่อมรู้โลกนี้และโลกหน้า ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ได้แก่ พระเสขะ ๗ จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน และพระอรหันต์. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาพระอรหันต์เท่านั้น. ภาวะของมุนี ชื่อว่าโมเนยยะ ได้แก่ สมจารทางกาย วาจา และใจของพระอรหันต์.

အထ ဝါ မုနိဘာဝကရာ မောနေယျပဋိပဒါဓမ္မာ မောနေယျာနိ. တေသမယံ ဝိတ္ထာရော –

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมคือโมเนยยปฏิปทาที่ทำให้เป็นมุนี ชื่อว่าโมเนยยะ. คำอธิบายโดยพิสดารของโมเนยยธรรมเหล่านั้นมีดังนี้ –

‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယမောနေယျံ? တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, တိဝိဓံ ကာယသုစရိတံ ကာယမောနေယျံ, ကာယာရမ္မဏေ ဉာဏံ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာ ကာယမောနေယျံ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ ကာယမောနေယျံ, ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, ကာယသင်္ခါရနိရောဓာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကာယမောနေယျံ.

“ในโมเนยยธรรมเหล่านั้น กายโมเนยยะเป็นไฉน? การละกายทุจริต ๓ อย่าง เป็นกายโมเนยยะ, กายสุจริต ๓ อย่าง เป็นกายโมเนยยะ, ญาณในอารมณ์คือกาย เป็นกายโมเนยยะ, กายปริญญา เป็นกายโมเนยยะ, มรรคที่สหรคตด้วยปริญญา เป็นกายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย เป็นกายโมเนยยะ, การเข้าจตุตถฌานเพราะกายสังขารดับ เป็นกายโมเนยยะ.”

‘‘တတ္ထ ကတမံ ဝစီမောနေယျံ? စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ဝစီမောနေယျံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီသုစရိတံ, ဝါစာရမ္မဏေ ဉာဏံ, ဝါစာပရိညာ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, ဝါစာယ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဝစီသင်္ခါရနိရောဓာ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဝစီမောနေယျံ.

“ในโมเนยยธรรมเหล่านั้น วจีโมเนยยะเป็นไฉน? การละวจีทุจริต ๔ อย่าง เป็นวจีโมเนยยะ, วจีสุจริต ๔ อย่าง, ญาณในอารมณ์คือวาจา, วาจาปริญญา, มรรคที่สหรคตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในวาจา, การเข้าทุติยฌานเพราะวจีสังขารดับ เป็นวจีโมเนยยะ.”

‘‘တတ္ထ [Pg.205] ကတမံ မနောမောနေယျံ? တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ မနောမောနေယျံ, တိဝိဓံ မနောသုစရိတံ, မနာရမ္မဏေ ဉာဏံ, မနောပရိညာ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓာ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ မနောမောနေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၄; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၁).

“ในโมเนยยธรรมเหล่านั้น มโนโมเนยยะเป็นไฉน? การละมโนทุจริต ๓ อย่าง เป็นมโนโมเนยยะ, มโนสุจริต ๓ อย่าง, ญาณในอารมณ์คือใจ, มโนปริญญา, มรรคที่สหรคตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในใจ, การเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเพราะจิตตสังขารดับ เป็นมโนโมเนยยะ” (มหานิ. ๑๔; จูฬนิ. เมตตคูมาณวกปุจฉานิทเทส ๒๑).

နိနှာတပါပကန္တိ အဂ္ဂမဂ္ဂဇလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခာလိတပါပမလံ.

บทว่า นินฺหาตปาปกํ ได้แก่ ผู้มีมลทินคือบาปอันล้างออกดีแล้วด้วยน้ำคืออัคคมรรค.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

၉. ပဌမရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาปฐมราคสูตร

၆၈. နဝမေ ယဿ ကဿစီတိ အနိယမိတဝစနံ, တသ္မာ ယဿ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ. ရာဂေါ အပ္ပဟီနောတိ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ သမုစ္ဆေဒဝသေန န ပဟီနော, မဂ္ဂေန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ န အာပါဒိတော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ အပါယဂမနီယာ ရာဂဒေါသမောဟာ ပဌမမဂ္ဂေန, ဩဠာရိကာ ကာမရာဂဒေါသာ ဒုတိယမဂ္ဂေန, တေယေဝ အနဝသေသာ တတိယမဂ္ဂေန, ဘဝရာဂေါ အဝသိဋ္ဌမောဟော စ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ. ဧဝမေတေသု ပဟီယန္တေသု တဒေကဋ္ဌတော သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ပဟီယန္တေဝ. ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ယဿ ကဿစိ ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနာ. ဗဒ္ဓေါ မာရဿာတိ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ယဒဂ္ဂေန စ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါ, တဒဂ္ဂေန အဘိသင်္ခါရမာရာဒီဟိပိ ဗဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ. ပဋိမုက္ကဿ မာရပါသောတိ ပဋိမုက္ကော အဿ အနေန အပ္ပဟီနကိလေသေန ပုဂ္ဂလေန တာယေဝ အပ္ပဟီနကိလေသတာယ မာရပါသသင်္ခါတော ကိလေသော အတ္တနော စိတ္တသန္တာနေ ပဋိမုက္ကော ပဝေသိတော, တေန သယံ ဗန္ဓာပိတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပဋိမုက္ကော အဿ ဘဝေယျ မာရပါသော. သုက္ကပက္ခေ ဩမုက္ကဿာတိ အဝမုက္ကော မောစိတော အပနီတော အဿ. သေသံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๖๘. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ยสฺส กสฺสจิ เป็นคำไม่เจาะจง ฉะนั้น จึงหมายถึงบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิต. บทว่า ราโค อปฺปหีโน ความว่า ราคะโดยความหมายว่าความกำหนัด ยังละไม่ได้ด้วยสมุจเฉทปหาน ยังไม่ถูกทำให้เป็นธรรมที่เกิดขึ้นไม่ได้อีกด้วยมรรค. ในโทสะและโมหะก็นัยนี้เช่นกัน. ในราคะ โทสะ และโมหะเหล่านั้น ราคะ โทสะ และโมหะที่จะนำไปสู่อบาย ย่อมถูกละได้ด้วยปฐมมรรค, กามราคะและโทสะอย่างหยาบ ถูกละได้ด้วยทุติยมรรค, กามราคะและโทสะเหล่านั้นเองที่ไม่มีส่วนเหลือ ถูกละได้ด้วยตติยมรรค, ภวราคะและโมหะที่เหลือ ถูกละได้ด้วยจตุตถมรรค. เมื่อราคะ โทสะ และโมหะเหล่านี้ถูกละอยู่ กิเลสทั้งหมดก็ถูกละได้ด้วย เพราะมีสภาวะเป็นอันเดียวกัน. ด้วยประการฉะนี้ ราคะเป็นต้นเหล่านี้ อันภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาใดๆ ยังละไม่ได้ด้วยมรรค. บทว่า พทฺโธ มารสฺส หมายความว่า ถูกกิเลสมารผูกไว้. และเพราะเหตุที่ถูกกิเลสมารผูกไว้ จึงชื่อว่าถูกอภิสังขารมารเป็นต้นผูกไว้ด้วย. บทว่า ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส ความว่า กิเลสที่ชื่อว่าบ่วงแห่งมาร อันบุคคลผู้มีกิเลสยังละไม่ได้นั้น สวมไว้ คือนำเข้าไปไว้ในจิตสันดานของตน ด้วยความเป็นผู้มีกิเลสยังละไม่ได้นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า ผูกตนเองไว้. อีกอย่างหนึ่ง บ่วงแห่งมารพึงสวมไว้แก่บุคคลนั้น. ในฝ่ายขาว (สุกกปักข์) บทว่า โอมุกฺกสฺส หมายความว่า บ่วงแห่งมารนั้นอันบุคคลนั้นปลดออกแล้ว แก้แล้ว นำออกไปแล้ว. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

ဣဓ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ရာဂဒေါသာဝိဇ္ဇာ ဝိရာဇိတာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန နိရောဓိတာ, တံ ဘာဝိတကာယသီလစိတ္တပညတာယ [Pg.206] ဘာဝိတတ္တေသု အရဟန္တေသု အညတရံ အဗ္ဘန္တရံ ဧကံ ဗြဟ္မဘူတံ ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တံ. ယထာ အညေ ခီဏာသဝါ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိသမန္နာဂတာ ဟုတွာ အာဂတာ, ယထာ စ တေ အန္တဒွယရဟိတာယ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓသဟဂတာယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ အဓိဂတာ. ယထာ ဝါ တေ ခန္ဓာဒီနံ တထလက္ခဏံ ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိံသု, ယထာ စ တေ တထဓမ္မေ ဒုက္ခာဒယော အဝိပရီတတော အဗ္ဘညိံသု, ရူပါဒိကေ စ ဝိသယေ ယထာ တေ ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေနေဝ ပဿိံသု, ယထာ ဝါ ပန တေ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အရိယဝေါဟာရဝသေနေဝ ပဝတ္တဝါစာ, ဝါစာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တကာယာ, ကာယာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တဝါစာ, တထာ အယမ္ပိ အရိယပုဂ္ဂလောတိ တထာဂတံ, စတုသစ္စဗုဒ္ဓတာယ ဗုဒ္ဓံ, ပုဂ္ဂလဝေရံ ကိလေသဝေရံ အတ္တာနုဝါဒါဒိဘယဉ္စ အတိက္ကန္တန္တိ ဝေရဘယာတီတံ. သဗ္ဗေသံ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒီနံ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗပ္ပဟာယိနံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာဟု ကထေန္တိ ကိတ္တေန္တီတိ.

ในที่นี้ คาถามาโดยนัยแห่งฝ่ายขาว (สุกกปักข์). เนื้อความโดยย่อในคาถานั้นมีดังนี้ – พระอริยบุคคลใดมีราคะ โทสะ และอวิชชาอันจางคลายแล้ว ดับสิ้นแล้วด้วยอัคคมรรค, พระอริยบุคคลนั้น เพราะมีกาย ศีล จิต และปัญญาอันอบรมแล้ว จึงเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ผู้มีตนอบรมแล้ว เป็นผู้ประเสริฐ บรรลุอรหัตผลอันประเสริฐ. พระขีณาสพเหล่าอื่นมาแล้วเพราะถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยสมบัติในปางก่อนฉันใด, และท่านเหล่านั้นไปถึง บรรลุพระนิพพานด้วยมัชฌิมาปฏิปทาอันปราศจากที่สุด ๒ อย่าง ซึ่งประกอบด้วยกองศีล สมาธิ และปัญญาฉันใด, หรือท่านเหล่านั้นแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงของขันธ์เป็นต้นตามที่เป็นจริงฉันใด, และท่านเหล่านั้นรู้แจ้งธรรมตามความเป็นจริงคือทุกข์เป็นต้นโดยไม่วิปริตฉันใด, และท่านเหล่านั้นเห็นอารมณ์มีรูปเป็นต้นโดยเป็นเพียงสิ่งที่เห็นเป็นต้นฉันใด, หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านเหล่านั้นเว้นอริยวาท ๘ อย่างแล้ว มีวาจาเป็นไปโดยอริยวาทฉันใด, มีกายเป็นไปตามวาจา และมีวาจาเป็นไปตามกายฉันใด, พระอริยบุคคลนี้ก็ฉันนั้น, ท่านเรียกว่า ตถาคต, เรียกว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔, เรียกว่า เวรภยาตีตะ เพราะก้าวล่วงเวรในบุคคล เวรคือกิเลส และภัยคือการติเตียนตนเป็นต้น. พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมกล่าว ย่อมบอก ย่อมสรรเสริญพระอริยบุคคลนั้นว่า เป็นผู้ละสิ่งทั้งปวงได้ เพราะละกิเลสและอภิสังขารเป็นต้นได้ทั้งหมด.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ဒုတိယရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาทุติยราคสูตร

၆၉. ဒသမေ အတရီတိ တိဏ္ဏော, န တိဏ္ဏော အတိဏ္ဏော. သမုဒ္ဒန္တိ သံသာရသမုဒ္ဒံ, စက္ခာယတနာဒိသမုဒ္ဒံ ဝါ. တဒုဘယမ္ပိ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒေါ ဝိယာတိ သမုဒ္ဒံ. အထ ဝါ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန သမုဒ္ဒံ, ကိလေသဝဿနေန သတ္တသန္တာနဿ ကိလေသသဒနတောတိ အတ္ထော. သဝီစိန္တိ ကောဓူပါယာသဝီစီဟိ သဝီစိံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝီစိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉; မ. နိ. ၂.၁၆၂). သာဝဋ္ဋန္တိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေဟိ သဟ အာဝဋ္ဋံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အာဝဋ္ဋဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉; မ. နိ. ၂.၁၆၄; အ. နိ. ၄.၁၂၂). သဂဟံ သရက္ခသန္တိ အတ္တနော ဂေါစရဂတာနံ အနတ္ထဇနနတော စဏ္ဍမကရမစ္ဆကစ္ဆပရက္ခသသဒိသေဟိ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလေဟိ သဟိတံ. တထာ စာဟ ‘‘သဂဟံ သရက္ခသန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉). အတရီတိ မဂ္ဂပညာနာဝါယ ယထာဝုတ္တံ သမုဒ္ဒံ ဥတ္တရိ. တိဏ္ဏောတိ နိတ္တိဏ္ဏော. ပါရင်္ဂတောတိ [Pg.207] တဿ သမုဒ္ဒဿ ပါရံ ပရတီရံ နိရောဓံ ဥပဂတော. ထလေ တိဋ္ဌတီတိ တတော ဧဝ သံသာရမဟောဃံ ကာမာဒိမဟောဃဉ္စ အတိက္ကမိတွာ ထလေ ပရတီရေ နိဗ္ဗာနေ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏော တိဋ္ဌတီတိ ဝုစ္စတိ.

๖๙. ในบทที่ 10 คำว่า อตรีติ (ข้ามแล้ว) คือ ข้ามพ้นแล้ว, ผู้ที่ยังข้ามไม่ได้ ชื่อว่า อติณโณ (ยังข้ามไม่ได้). คำว่า สมุทฺทํ (ซึ่งสมุทร) คือ สังสารสมุทร หรือสมุทรคืออายตนะมีจักขุเป็นต้น. ทั้งสองอย่างนั้นเปรียบเหมือนสมุทรเพราะอรรถว่าเต็มได้ยาก จึงชื่อว่าสมุทร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าสมุทรเพราะอรรถว่าทำให้เปียกโชก อธิบายว่า ทำให้สันดานของสัตว์เปียกชุ่มด้วยฝนคือกิเลส. คำว่า สวีจึ (มีคลื่น) คือ มีคลื่นคือความโกรธและความคับแค้นใจ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุ ภัยคือคลื่นนี้ เป็นชื่อของความโกรธและความคับแค้นใจ". คำว่า สาวฏฺฏํ (มีน้ำวน) คือ มีน้ำวนพร้อมด้วยวังวนคือกามคุณ 5. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุ ภัยคือน้ำวนนี้ เป็นชื่อของกามคุณ 5". คำว่า สคหํ สรกฺขสํ (มีจระเข้และรากษส) คือ พร้อมด้วยบุคคลผู้มีส่วนวิภาค ผู้เปรียบด้วยจระเข้ร้าย ปลา เต่า และรากษส เพราะก่อความพินาศแก่ผู้ที่เข้ามาในโคจรของตน. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุ คำว่า มีจระเข้และรากษสนี้ เป็นชื่อของมาตุคาม". คำว่า อตรีติ (ข้ามแล้ว) คือ ข้ามสมุทรดังกล่าวแล้วด้วยเรือคือปัญญาแห่งมรรค. คำว่า ติณฺโณติ (ข้ามพ้นแล้ว) คือ ข้ามพ้นเด็ดขาดแล้ว. คำว่า ปารงฺคโตติ (ถึงฝั่ง) คือ ถึงฝั่งฟากโน้น คือนิโรธของสมุทรนั้น. คำว่า ถเล ติฏฺฐตีติ (ยืนอยู่บนบก) คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงข้ามสังสารมหรรณพและมหรรณพคือกามเป็นต้นแล้ว ยืนอยู่บนบกคือฝั่งฟากโน้นคือนิพพาน เป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว ดังนี้.

ဣဓာပိ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ. တတ္ထ ဦမိဘယန္တိ ယထာဝုတ္တဦမိဘယံ, ဘာယိတဗ္ဗံ ဧတသ္မာတိ တံ ဦမိ ဘယံ. ဒုတ္တရန္တိ ဒုရတိက္ကမံ. အစ္စတာရီတိ အတိက္ကမိ.

แม้ในที่นี้ คาถามาโดยนัยแห่งสุกกปักษ์. ในคาถานั้น คำว่า อูมิภยํ (ภัยคือคลื่น) คือ ภัยคือคลื่นดังที่กล่าวแล้ว. ภัยคือคลื่นนั้นเป็นสิ่งที่พึงกลัว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อูมิภยํ. คำว่า ทุตฺตรํ (ข้ามได้ยาก) คือ ก้าวล่วงได้ยาก. คำว่า อจฺจตารีติ (ข้ามล่วงไปแล้ว) คือ ก้าวล่วงไปแล้ว.

သင်္ဂါတိဂေါတိ ရာဂါဒီနံ ပဉ္စန္နံ သင်္ဂါနံ အတိက္ကန္တတ္တာ ပဟီနတ္တာ သင်္ဂါတိဂေါ. အတ္ထင်္ဂတော သော န ပမာဏမေတီတိ သော ဧဝံဘူတော အရဟာ ရာဂါဒီနံ ပမာဏကရဓမ္မာနံ အစ္စန္တမေဝ အတ္ထံ ဂတတ္တာ အတ္ထင်္ဂတော, တတော ဧဝ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ စ ‘‘ဧဒိသော သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ကေနစိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျော ပမာဏံ န ဧတိ, အထ ဝါ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ အတ္ထံ ဂတော သော အရဟာ ‘‘ဣမာယ နာမ ဂတိယာ ဌိတော, ဧဒိသော စ နာမဂေါတ္တေနာ’’တိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပမာဏံ န ဧတိ န ဥပဂစ္ဆတိ. တတော ဧဝ အမောဟယိ မစ္စုရာဇံ, တေန အနုဗန္ဓိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ ဝဒါမီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမပဉ္စမဆဋ္ဌေသု ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဒုတိယသတ္တမအဋ္ဌမေသု ဝိဝဋ္ဋံ, သေသေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า สงฺคาติโค (ผู้ก้าวล่วงเครื่องข้อง) คือ ผู้ก้าวล่วงเครื่องข้อง 5 ประการ มีราคะเป็นต้น เพราะก้าวล่วงได้แล้ว ละได้แล้ว. คำว่า อตฺถงฺคโต โส น ปมาณเมติ (ท่านผู้นั้นถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ย่อมไม่เข้าถึงการนับ) คือ พระอรหันต์ผู้เป็นเช่นนั้น ชื่อว่าถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำหนด มีราคะเป็นต้น ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้โดยสิ้นเชิง. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง และเพราะความบริบูรณ์แห่งธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น ใครๆ ไม่อาจจะนับได้ว่า "ท่านเป็นผู้เช่นนี้ด้วยศีล ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญา" จึงไม่เข้าถึงการนับ. อีกอย่างหนึ่ง พระอรหันต์นั้นผู้อันปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว ไม่อาจจะนับได้ว่า "ท่านดำรงอยู่ในคติชื่อนี้ และมีชื่อและโคตรเช่นนี้" จึงไม่เข้าถึง ไม่ไปสู่การนับ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงตรัสว่า อโมหยิ มจฺจุราชํ (ยังมัจจุราชให้หลง) คือ มัจจุราชติดตามไม่ได้. คำว่า วทามิ (เรากล่าว) คือ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. พึงทราบว่า ในวรรคนี้ ในสูตรที่ 1 ที่ 5 และที่ 6 กล่าวถึงวัฏฏะ, ในสูตรที่ 2 ที่ 7 และที่ 8 กล่าวถึงวิวัฏฏะ, ในสูตรที่เหลือกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ 10 จบ.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ 2 จบ.

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

๓. วรรคที่ 3

၁. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถามิจฉาทิฏฐิกสูตร

၇၀. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဒိဋ္ဌာ မယာတိ မယာ ဒိဋ္ဌာ, မမ သမန္တစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ စာတိ ဒွီဟိပိ စက္ခူဟိ ဒိဋ္ဌာ ပစ္စက္ခတော ဝိဒိတာ. တေန အနုဿဝါဒိံ ပဋိက္ခိပတိ, အယဉ္စ အတ္ထော ဣဒါနေဝ ပါဠိယံ အာဂမိဿတိ. ကာယဒုစ္စရိတေန သမန္နာဂတာတိ ကာယဒုစ္စရိတေန သမင်္ဂီဘူတာ. အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ ဂုဏပရိဓံသနေန အဘူတဗ္ဘက္ခာနေန ဥပဝါဒကာ အက္ကောသကာ ဂရဟကာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ [Pg.208] ဝိပရီတဒဿနာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒဿနဟေတု သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ ယေ စ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ သမာဒပေန္တိ. ဧတ္ထ စ ဝစီမနောဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏေနေဝ အရိယူပဝါဒမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ဂဟိတာသု ပုနဝစနံ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ နေသံ. မဟာသာဝဇ္ဇော ဟိ အရိယူပဝါဒေါ အာနန္တရိယသဒိသော. ယထာဟ –

๗๐. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 3 คำว่า ทิฏฺฐา มยา (อันเราเห็นแล้ว) คือ อันเราเห็นแล้ว, เห็นแล้วด้วยจักษุทั้งสอง คือด้วยสมันตจักษุและทิพยจักษุของเรา รู้แจ้งประจักษ์แก่ใจ. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงปฏิเสธการฟังตามๆ กันมาเป็นต้น, และอรรถนี้จักมีมาในบาลีในบัดนี้ทีเดียว. คำว่า กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา (ผู้ประกอบด้วยกายทุจริต) คือ ผู้พรั่งพร้อมด้วยกายทุจริต. คำว่า อริยานํ อุปวาทกา (ผู้กล่าวร้ายพระอริยะ) คือ ผู้กล่าวร้าย ผู้ด่า ผู้ติเตียนพระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น แม้ที่สุดคฤหัสถ์ผู้เป็นโสดาบัน ด้วยการทำลายคุณและด้วยการกล่าวหาด้วยเรื่องไม่จริง. คำว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกา (ผู้มีความเห็นผิด) คือ ผู้มีการเห็นวิปริต. คำว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา (ผู้สมาทานกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ) คือ ผู้ที่สมาทานกรรมต่างๆ อันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นเหตุ และยังชักชวนผู้อื่นในกายกรรมเป็นต้นอันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล. และในที่นี้ แม้การกล่าวร้ายพระอริยะและมิจฉาทิฏฐิจะถูกรวมเข้าไว้ด้วยการกล่าวถึงวจีทุจริตและมโนทุจริตแล้วก็ตาม การกล่าวซ้ำก็เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมากของกรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ การกล่าวร้ายพระอริยะมีโทษมากเสมอด้วยอนันตริยกรรม. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘သေယျထာပိ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု သီလသမ္ပန္နော, သမာဓိသမ္ပန္နော, ပညာသမ္ပန္နော, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျ; ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ, သာရိပုတ္တ, ဝဒါမိ တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ, တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ, တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၉).

"สารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตผลในปัจจุบัน, สารีบุตร เรากล่าวข้อนี้อุปมาฉันนั้นว่า บุคคลไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นดุจถูกนำมาเก็บไว้ในนรก ฉันนั้น"

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော စ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ. ယထာဟ –

และกรรมอื่นชื่อว่ามีโทษมากกว่ามิจฉาทิฏฐิไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀).

"ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งมีโทษมากเหมือนอย่างมิจฉาทิฏฐินี้เลย. ภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง"

တံ ခေါ ပနာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ အတ္တပစ္စက္ခဘာဝံ ဒဠှတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. တမ္ပိ သုဝိညေယျမေဝ.

คำว่า ตํ โข ปนาติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่พระองค์เองแห่งเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วนั้นให้มั่นคงยิ่งขึ้น. แม้ข้อนั้นก็เป็นสิ่งที่พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

ဂါထာသု မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝသေန စိတ္တံ အယောနိသော ဌပေတွာ. မိစ္ဆာ ဝါစဉ္စ ဘာသိယာတိ မိစ္ဆာ မုသာဝါဒါဒိဝသေန ဝါစံ ဘာသိတွာ. မိစ္ဆာ ကမ္မာနိ ကတွာနာတိ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယကမ္မာနိ ကတွာ. အထ ဝါ မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန စိတ္တံ ဝိပရီတံ ဌပေတွာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒါနိဿ တထာ ဒုစ္စရိတစရဏေ ကာရဏံ ဒဿေတိ အပ္ပဿုတောတိ, အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတာဝဟေန သုတေန ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. အပုညကရောတိ တတော ဧဝ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ ကိဗ္ဗိသကာရီ ပါပဓမ္မော. အပ္ပသ္မိံ ဣဓ ဇီဝိတေတိ ဣဓ မနုဿလောကေ ဇီဝိတေ အတိပရိတ္တေ. တထာ စာဟ ‘‘ယော စိရံ ဇီဝတိ, သော ဝဿသတံ အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၃; သံ. နိ. ၁.၁၄၅), ‘‘အပ္ပမာယု မနုဿာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၄၅; မဟာနိ. ၁၀) စ. တသ္မာ ဗဟုဿုတော သပ္ပညော သီဃံ ပုညာနိ ကတွာ သဂ္ဂူပဂေါ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌော [Pg.209] ဝါ ဟောတိ. ယော ပန အပ္ပဿုတော အပုညကရော, ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော နိရယံ သော ဥပပဇ္ဇတီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า มิชฺฉา มนํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งจิตไว้โดยไม่แยบคาย ด้วยอำนาจอภิชฌาเป็นต้น บทว่า มิชฺฉา วาจญฺจ ภาสิย ได้แก่ กล่าววาจาโดยมิชอบ ด้วยอำนาจมุสาวาทเป็นต้น บทว่า มิชฺฉา กมฺมานิ กตฺวาน ได้แก่ กระทำกายกรรม ด้วยอำนาจปาณาติบาตเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มิชฺฉา มนํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งจิตให้วิปริต ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บัดนี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงเหตุในการประพฤติทุจริตเช่นนั้นของบุคคลนั้น ด้วยบทว่า อปฺปสฺสุโต ความว่า เป็นผู้ปราศจากสุตะอันนำมาซึ่งประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น บทว่า อปุญฺญกโร ได้แก่ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นผู้ไม่ฉลาดในอริยธรรม เป็นผู้ทำกรรมชั่ว เป็นผู้มีธรรมอันเลวทราม บทว่า อปฺปสฺมึ อิธ ชีวิเต ได้แก่ ในชีวิตที่น้อยนิดในมนุษยโลกนี้ และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ผู้ใดมีชีวิตยืนยาว ผู้นั้นก็มีอายุหนึ่งร้อยปี น้อยหรือมากกว่านั้น” และ “อายุของมนุษย์ทั้งหลายน้อย” เพราะฉะนั้น ผู้เป็นพหูสูต มีปัญญา รีบทำบุญทั้งหลาย ย่อมเข้าถึงสวรรค์ หรือตั้งมั่นอยู่ในพระนิพพาน ส่วนผู้ใดเป็นคนมีสุตะน้อย ทำแต่กรรมอันเป็นบาป มีปัญญาทราม เมื่อกายแตกทำลายไป เขาย่อมเข้าถึงนรก

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ

၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสัมมาทิฏฐิกสูตร

၇၁. ဒုတိယေ ပဌမသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๗๑. ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ

၃. နိဿရဏိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถานิสสรณิยสูตร

၇၂. တတိယေ နိဿရဏိယာတိ နိဿရဏပဋိသံယုတ္တာ. ဓာတုယောတိ သတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနဉ္စေဝ ဝတ္ထုကာမာနဉ္စ. အထ ဝါ ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနံ. ကိလေသကာမတော ဟိ နိဿရဏာ ဝတ္ထုကာမေဟိပိ နိဿရဏံယေဝ ဟောတိ, န အညထာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๗๒. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นิสฺสรณิยา ได้แก่ ที่ประกอบด้วยการสลัดออก บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะที่ว่างจากสัตว์ บทว่า กามานํ ได้แก่ ของกิเลสกามและวัตถุกาม อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กามานํ ได้แก่ ของกิเลสกาม เพราะว่า การสลัดออกจากกิเลสกาม ย่อมเป็นการสลัดออกจากวัตถุกามด้วยทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘န တေ ကာမာ ယာနိ စိတြာနိ လောကေ,သင်္ကပ္ပရာဂေါ ပုရိသဿ ကာမော;

တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ လောကေ,အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ. (အ. နိ. ၆.၆၃);

“อารมณ์อันวิจิตรในโลก ไม่ใช่กาม แต่ความกำหนัดที่เกิดจากความดำริของบุรุษต่างหาก คือ กาม อารมณ์อันวิจิตรเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่ในโลกตามสภาพของมัน ส่วนผู้มีปัญญาย่อมกำจัดความพอใจในอารมณ์เหล่านั้นเสีย”

နိဿရဏန္တိ အပဂမော. နေက္ခမ္မန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ, ဝိသေသတော တံ အသုဘာရမ္မဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တမေဝ ကာမေဟိ နိဿဋန္တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌတော ကာမာနံ နိဿရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပါနန္တိ ရူပဓမ္မာနံ, ဝိသေသေန သဒ္ဓိံ အာရမ္မဏေဟိ ကုသလဝိပါကကိရိယာဘေဒတော သဗ္ဗေသံ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ. အာရုပ္ပန္တိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ. ကေစိ ပန ‘‘ကာမာန’’န္တိ ပဒဿ ‘‘သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရဓမ္မာန’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ‘‘နေက္ခမ္မ’’န္တိ စ ‘‘ပဉ္စ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီ’’တိ. တံ အဋ္ဌကထာသု [Pg.210] နတ္ထိ, န ယုဇ္ဇတိ စ. ဘူတန္တိ ဇာတံ. သင်္ခတန္တိ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတံ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ ကာရဏတော နိဗ္ဗတ္တံ. တီဟိပိ ပဒေဟိ တေဘူမကေ ဓမ္မေ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယတိ. နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. ဧတ္ထ စ ပဌမာယ ဓာတုယာ ကာမပရိညာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယာယ ရူပပရိညာ, တတိယာယ သဗ္ဗသင်္ခတပရိညာ သဗ္ဗဘဝသမတိက္ကမော ဝုတ္တော.

บทว่า นิสฺสรณํ ได้แก่ การออกไป บทว่า เนกฺขมฺมํ ได้แก่ ปฐมฌาน โดยเฉพาะพึงเห็นว่าฌานนั้นมีอสุภะเป็นอารมณ์ ส่วนผู้ใดทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุถึงมรรคที่ ๓ กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยอนาคามิมรรค จิตของผู้นั้นย่อมสลัดออกจากกามทั้งหลายโดยสิ้นเชิง พึงทราบว่า นี้เป็นการสลัดออกจากกามอย่างยอดเยี่ยม บทว่า รูปานํ ได้แก่ ของรูปธรรมทั้งหลาย โดยเฉพาะคือของรูปาวจรธรรมทั้งปวง พร้อมทั้งอารมณ์ โดยจำแนกเป็นกุศล วิบาก และกิริยา บทว่า อารุปฺปํ ได้แก่ อรูปาวจรฌาน แต่บางท่านกล่าวอธิบายความของบทว่า กามานํ ว่า “ของกามาวจรธรรมทั้งปวง” และบทว่า เนกฺขมฺมํ ว่า “รูปาวจรฌาน ๕” คำอธิบายนั้นไม่มีในอรรถกถาทั้งหลาย และไม่สมควรด้วย บทว่า ภูตํ ได้แก่ ที่เกิดแล้ว บทว่า สงฺขตํ ได้แก่ ที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันกระทำขึ้น บทว่า ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ได้แก่ ที่เกิดขึ้นจากเหตุ ด้วยบททั้งสามนี้ ย่อมครอบคลุมธรรมในไตรภูมิทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ บทว่า นิโรโธ ได้แก่ พระนิพพาน และในที่นี้ ด้วยธาตุที่หนึ่ง ตรัสถึงกามปริญญา, ด้วยธาตุที่สอง ตรัสถึงรูปปริญญา, ด้วยธาตุที่สาม ตรัสถึงสัพพสังขตปริญญา คือการก้าวล่วงภพทั้งปวง

ဂါထာသု ကာမနိဿရဏံ ဉတွာတိ ‘‘ဣဒံ ကာမနိဿရဏံ – ဧဝဉ္စ ကာမတော နိဿရဏ’’န္တိ ဇာနိတွာ. အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ အတိက္ကမော, အတိက္ကမနူပါယော, တံ အတိက္ကမံ အာရုပ္ပံ ဉတွာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမန္တိ ဝူပသမန္တိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော, နိဗ္ဗာနံ, တံ ဖုသံ ဖုသန္တော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า กามนิสฺสรณํ ญตฺวา ได้แก่ รู้ว่า “นี้คือการสลัดออกจากกาม และการสลัดออกจากกามย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” ธรรมชาติที่บุคคลก้าวล่วงได้ด้วยเหตุนั้น ชื่อว่า อติกฺกโม ได้แก่ อุบายแห่งการก้าวล่วง, คือรู้ซึ่งอรูปฌานอันเป็นอุบายแห่งการก้าวล่วงนั้น ธรรมชาติที่สังขารทั้งปวงย่อมสงบ ย่อมระงับในธรรมชาตินั้น เหตุนั้นชื่อว่า สพฺพสงฺขารสมโถ ได้แก่ พระนิพพาน, บทว่า ผุสํ ได้แก่ ผู้สัมผัสอยู่ซึ่งพระนิพพานนั้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ

၄. သန္တတရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาสันตตรสูตร

၇၃. စတုတ္ထေ ရူပေဟီတိ ရူပါဝစရဓမ္မေဟိ. သန္တတရာတိ အတိသယေန သန္တာ. ရူပါဝစရဓမ္မာ ဟိ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနတော ဝိတက္ကာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနတော သမာဓိဘူမိဘာဝတော စ သန္တာ နာမ, အာရုပ္ပာ ပန တေဟိပိ အင်္ဂသန္တတာယ စေဝ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ အတိသယေန သန္တဝုတ္တိကာ, တေန သန္တတရာတိ ဝုတ္တာ. နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိတောပိ ဟိ စတုတ္ထာရုပ္ပတော ဖလသမာပတ္တိယောဝ သန္တတရာ ကိလေသဒရထပဋိပဿဒ္ဓိတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော စ, ကိမင်္ဂံ ပန သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော နိဗ္ဗာနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာရုပ္ပေဟိ နိရောဓော သန္တတရော’’တိ.

๗๓. ในสูตรที่ ๔ บทว่า รูเปหิ ได้แก่ กว่ารูปาวจรธรรมทั้งหลาย บทว่า สนฺตตรา ได้แก่ สงบกว่าโดยยิ่ง จริงอยู่ รูปาวจรธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าสงบ เพราะข่มกิเลสได้ เพราะละองค์ฌานที่หยาบมีวิตกเป็นต้น และเพราะเป็นภูมิแห่งสมาธิ ส่วนอรูปธรรมทั้งหลาย มีความเป็นไปที่สงบอย่างยิ่งกว่ารูปาวจรธรรมเหล่านั้น เพราะความสงบแห่งองค์ฌานและเพราะความสงบแห่งอารมณ์ ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า สนฺตตรา (สงบกว่า) บทว่า นิโรโธ ได้แก่ พระนิพพาน จริงอยู่ แม้ผลสมาบัติก็ยังสงบกว่าจตุตถอรูปฌาน เพราะถึงความเป็นธรรมที่ละเอียดอันเป็นส่วนเหลือแห่งสังขาร เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนของกิเลส และเพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์, จะกล่าวไปไยถึงพระนิพพานอันเป็นที่สงบระงับแห่งสังขารทั้งปวงเล่า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “นิโรธสงบกว่าอรูปธรรมทั้งหลาย”

ဂါထာသု ရူပူပဂါတိ ရူပဘဝူပဂါ. ရူပဘဝေါ ဟိ ဣဓ ရူပန္တိ ဝုတ္တော, ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အရူပဋ္ဌာယိနောတိ အရူပါဝစရာ. နိရောဓံ အပ္ပဇာနန္တာ, အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ဧတေန ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေဟိ နိရောဓဿ သန္တဘာဝမေဝ ဒဿေတိ. အရူပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပရာဂေန အရူပဘဝေသု အပ္ပတိဋ္ဌဟန္တာ, တေပိ ပရိဇာနန္တာတိ အတ္ထော. နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ဧတ္ထ ယေတိ နိပါတမတ္တံ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า รูปูปคา ได้แก่ ผู้เข้าถึงรูปภพ จริงอยู่ รูปภพในที่นี้เรียกว่า รูปะ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ย่อมเจริญมรรคเพื่อเข้าถึงรูปภพ” บทว่า อรูปฏฺฐายิโน ได้แก่ ผู้ตั้งอยู่ในอรูปาวจรธรรม บทว่า นิโรธํ อปฺปชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวํ (ไม่รู้แจ้งซึ่งนิโรธ ย่อมเป็นผู้มาสู่ภพใหม่อีก) ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงความเป็นธรรมที่สงบของนิโรธกว่ารูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรม บทว่า อรูเปสุ อสณฺฐิตา ได้แก่ ผู้ไม่ตั้งมั่นอยู่ในอรูปภพทั้งหลายด้วยอรูปราคะ ความว่า ท่านเหล่านั้นย่อมกำหนดรู้แม้ซึ่งอรูปธรรมเหล่านั้นด้วย ในบทว่า นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ นี้ คำว่า เย เป็นเพียงนิบาต ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

၅. ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาปุตตสูตร

၇၄. ပဉ္စမေ [Pg.211] ပုတ္တာတိ အတြဇာ ဩရသပုတ္တာ, ဒိန္နကာဒယောပိ ဝါ. သန္တောတိ ဘဝန္တာ သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိန္တိ ဣမသ္မိံ လောကေ ဥပလဗ္ဘမာနာ. အတ္ထိဘာဝေန သန္တော, ပါကဋဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနာ. အတိဇာတောတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ မာတာပိတရော အတိက္ကမိတွာ ဇာတော, တေဟိ အဓိကဂုဏောတိ အတ္ထော. အနုဇာတောတိ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အနုရူပေါ ဟုတွာ ဇာတော, တေဟိ သမာနဂုဏောတိ အတ္ထော. အဝဇာတောတိ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အဓမော ဟုတွာ ဇာတော, တေဟိ ဟီနဂုဏောတိ အတ္ထော. ယေဟိ ပန ဂုဏေဟိ ယုတ္တော မာတာပိတူနံ အဓိကော သမော ဟီနောတိ စ အဓိပ္ပေတော, တေ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တော အတိဇာတော ဟောတီ’’တိ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆံ ကတွာ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသော အာရဒ္ဓေါ.

๗๔. บทว่า ปุตฺตา ในลำดับที่ ๕ ได้แก่ อตรัชบุตร คือ โอรสพุทธ หรือบุตรที่รับมาเลี้ยงเป็นต้น. บทว่า สนฺโต ความว่า ผู้มีอยู่ คือ ผู้ปรากฏอยู่ในโลกนี้ อันบุคคลพบเห็นได้ในโลกนี้. (อธิบายว่า) มีอยู่โดยความเป็นผู้มีอยู่ ปรากฏอยู่โดยความปรากฏ. บทว่า อติชาโต ความว่า เกิดมาแล้วก้าวล่วงมารดาบิดาด้วยคุณของตน อธิบายว่า มีคุณยิ่งกว่ามารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า อนุชาโต ความว่า เกิดมาแล้วเป็นผู้สมควรแก่มารดาบิดาด้วยคุณทั้งหลาย อธิบายว่า มีคุณเสมอกับมารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า อวชาโต ความว่า เกิดมาแล้วเป็นผู้เลวกว่ามารดาบิดาด้วยคุณทั้งหลาย อธิบายว่า มีคุณด้อยกว่ามารดาบิดาเหล่านั้น. ก็บุตรที่ประกอบด้วยคุณเหล่าใด อันบัณฑิตประสงค์ว่า เป็นผู้ยิ่งกว่า เสมอกัน หรือด้อยกว่ามารดาบิดา, เพื่อจะจำแนกคุณเหล่านั้นแสดง จึงทรงตั้งคำถามด้วยความประสงค์จะตรัสว่า “กถญฺจ ภิกฺขเว ปุตฺโต อติชาโต โหติ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุตรเป็นอติชาตบุตร เป็นอย่างไร) แล้วทรงเริ่มนิเทศด้วยคำว่า “อิธ ภิกฺขเว ปุตฺตสฺส” เป็นต้น.

တတ္ထ န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာတိအာဒီသု ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ, သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တိကော သတ္တာတိသယော ဗုဒ္ဓေါ. ယထာဟ –

ในบทเหล่านั้นว่า น พุทฺธํ สรณํ คตา เป็นต้น บทว่า พุทฺโธ ได้แก่ สันดานแห่งขันธ์อันอบรมแล้วด้วยการบรรลุวิโมกข์อันยอดเยี่ยมซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งพระญาณอันไม่ติดขัดในธรรมทั้งปวง หรือพระพุทธเจ้าเป็นสัตบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ เป็นบัญญัติที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยการตรัสรู้สัจจะด้วยพระองค์เองโดยชอบ ซึ่งเป็นเหตุใกล้ให้เกิดสัพพัญญุตญาณ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁) –

“พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงเป็นผู้ตรัสรู้เอง ไม่มีอาจารย์ ทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เองในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน และในสัจจะเหล่านั้น พระองค์ได้บรรลุสัพพัญญุตญาณและความเป็นผู้มีอำนาจในพละทั้งหลาย พระองค์นั้นชื่อว่า พุทฺโธ” (จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑) –

အယံ တာဝ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.

นี้เป็นการอธิบายความหมายของคำว่า “พุทธะ” โดยอรรถก่อน.

ဗျဉ္ဇနတော ပန သဝါသနာယ ကိလေသနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တဝိဂမေန ဗုဒ္ဓဝါ ပဋိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိကသိတဘာဝေန ဗုဒ္ဓဝါ ဝိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဇ္ဈိတာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာတိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ –

ส่วนโดยพยัญชนะ พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงตื่นแล้ว คือทรงตื่นขึ้นแล้วด้วยการปราศไปโดยสิ้นเชิงจากความหลับคือกิเลสพร้อมทั้งวาสนา, หรือชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงเบิกบานแล้ว คือทรงเบิกบานแล้วด้วยความเป็นผู้มีปัญญาเบิกบาน, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงรู้แล้ว, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปลุกให้ตื่น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, နိရုပက္ကိလေသသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ [Pg.212] ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဒ္ဓေါတိ စေတံ နာမံ န မာတရာ ကတံ, န ပိတရာ ကတံ, န ဘာတရာ ကတံ, န ဘဂိနိယာ ကတံ, န မိတ္တာမစ္စေဟိ ကတံ, န ဉာတိသာလောဟိတေဟိ ကတံ, န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ, န ဒေဝတာဟိ ကတံ, အထ ခေါ ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ, ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂).

“ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงรู้แจ้งสัจจะทั้งหลาย, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปลุกหมู่สัตว์ให้ตื่น, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงมีพระสัพพัญญุตญาณ, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงมีพระสัพพทัสสาวีญาณ, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงเป็นผู้มีอำนาจ, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงเป็นผู้สิ้นอาสวะ, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงเป็นผู้ปราศจากอุปกิเลส, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมแต่เพียงพระองค์เดียว, ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงได้ปัญญาคืนมาเนื่องจากทรงกำจัดความไม่รู้ได้แล้ว. ก็คำว่า พุทฺโธ นี้ มารดาไม่ได้ตั้งให้ บิดาไม่ได้ตั้งให้ พี่ชายน้องชายไม่ได้ตั้งให้ พี่สาวน้องสาวไม่ได้ตั้งให้ มิตรสหายไม่ได้ตั้งให้ ญาติสาโลหิตไม่ได้ตั้งให้ สมณพราหมณ์ไม่ได้ตั้งให้ เทวดาไม่ได้ตั้งให้ แต่คำว่า พุทฺโธ นี้ เป็นบัญญัติที่เกิดขึ้นจริง เป็นคุณนามที่เนื่องด้วยวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย ณ โคนต้นโพธิ์ พร้อมกับการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, ที่เรียกว่า พุทฺโธ” (จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

ဟိံသတီတိ သရဏံ, သဗ္ဗံ အနတ္ထံ အပါယဒုက္ခံ သဗ္ဗံ သံသာရဒုက္ခံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. သရဏံ ဂတာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ အမှာကံ သရဏံ ဂတိ ပရာယဏံ ပဋိသရဏံ အဃဿ ဟန္တာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ ဂစ္ဆာမ ဘဇာမ သေဝါမ ပယိရုပါသာမ. ဧဝံ ဝါ ဇာနာမ ဗုဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဂတာ ဥပဂတာ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ.

ชื่อว่า สรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน อธิบายว่า ย่อมเบียดเบียน คือย่อมทำลาย ย่อมกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง ทุกข์ในอบาย และทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง. บทว่า สรณํ คตา ความว่า ด้วยความตั้งใจว่า “พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเป็นสรณะ เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งพำนัก เป็นผู้กำจัดสิ่งชั่วร้าย เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งประโยชน์แก่เราทั้งหลาย” เราทั้งหลายจึงเข้าไปหา คบหา เข้าไปนั่งใกล้พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค. หรือว่า “เรารู้ เราเข้าใจอย่างนี้” ด้วยเหตุนั้น จึงชื่อว่า เข้าไปแล้ว เข้าถึงแล้ว คือ ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ. โดยการปฏิเสธจากนั้น จึงเป็นบทว่า น พุทฺธํ สรณํ คตา.

ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာတိ အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စတူသု အပါယေသု အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. သော အတ္ထတော အရိယမဂ္ဂေါ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဝုတ္တဉှေတံ –

บทว่า ธมฺมํ สรณํ คตา ความว่า ชื่อว่า ธรรมะ เพราะย่อมทรงไว้ คือย่อมทรงผู้ปฏิบัติแล้วตามที่ทรงสั่งสอนไว้ในมรรคที่ได้บรรลุแล้ว ในนิโรธที่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔. ธรรมนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและพระนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဝိတ္ထာရော (အ. နိ. ၄.၃၄).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น” (พึงขยายความให้พิสดาร) (อํ. จตุกฺก. ๔.๓๔).

န ကေဝလဉ္စ အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနိ ဧဝ, အပိစ ခေါ အရိယဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မော စ. ဝုတ္တဉှေတံ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနေ –

มิใช่เพียงอริยมรรคและพระนิพพานเท่านั้น แต่ยังรวมถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า –

‘‘ရာဂဝိရာဂမနေဇမသောကံ,ဓမ္မမသင်္ခတမပ္ပဋိကူလံ;

မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ,ဓမ္မမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၇);

“ท่านจงเข้าถึงธรรมนี้อันเป็นที่สิ้นราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, เป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่น่ารังเกียจ, เป็นธรรมอันไพเราะ คล่องแคล่ว และจำแนกไว้ดีแล้ว, จงเข้าถึงธรรมนี้เพื่อเป็นสรณะเถิด” (วิ. ว. ๘๘๗);

တတ္ထ ဟိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော, အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ, ဓမ္မသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ, အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တန္တိ ပိဋကတ္တယေန ဝိဘတ္တာ [Pg.213] သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ ကထိတာ. တံ ဓမ္မံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ.

ในคาถานั้น คำว่า ราควิราโค ท่านกล่าวหมายถึงมรรค, คำว่า อเนชมโสกํ หมายถึงผล, คำว่า ธมฺมมสงฺขตํ หมายถึงนิพพาน, คำว่า อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึงธรรมขันธ์ทั้งปวงที่จำแนกไว้โดยปิฎกสาม. ผู้ที่ถึงธรรมนั้นเป็นสรณะโดยนัยที่กล่าวแล้ว ชื่อว่า ถึงธรรมเป็นสรณะ. โดยการปฏิเสธจากนั้น จึงเป็นบทว่า น ธมฺมํ สรณํ คตา.

ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေန သံဟတောတိ သံဃော. သော အတ္ထတော အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟော. ဝုတ္တဉှေတံ တသ္မိံ ဧဝ ဝိမာနေ –

ชื่อว่า สังฆะ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันด้วยทิฏฐิและศีล. สังฆะนั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า –

‘‘ယတ္ထ စ ဒိန္န မဟပ္ဖလမာဟု,စတူသု သုစီသု ပုရိသယုဂေသု;

အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေ,သံဃမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၈);

“ท่านจงเข้าถึงสังฆะนี้เพื่อเป็นสรณะเถิด ซึ่งเป็นหมู่ที่ท่านผู้รู้กล่าวว่า ทานที่ถวายแล้วมีผลมาก, ในบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่, คือ บุคคล ๘ ท่านผู้เห็นธรรม” (วิ. ว. ๘๘๘);

တံ သံဃံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ သံဃံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န သံဃံ သရဏံ ဂတာတိ.

ผู้ที่ถึงสังฆะนั้นเป็นสรณะโดยนัยที่กล่าวแล้ว ชื่อว่า ถึงสังฆะเป็นสรณะ. โดยการปฏิเสธจากนั้น จึงเป็นบทว่า น สงฺฆํ สรณํ คตา.

ဧတ္ထ စ သရဏဂမနကောသလ္လတ္ထံ သရဏံ သရဏဂမနံ, ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတိ သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါ, ဖလံ, သံကိလေသော, ဘေဒေါ, ဝေါဒါနန္တိ အယံ ဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในเรื่องนี้ เพื่อความฉลาดในการถึงสรณะ พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, การถึงสรณะ, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทของการถึงสรณะ, ผล, ความเศร้าหมอง, การแตก, และความบริสุทธิ์.

တတ္ထ ပဒတ္ထတော တာဝ ဟိံသတီတိ သရဏံ, သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိံ ပရိကိလေသံ ဟနတိ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထော, ရတနတ္တယဿေတံ အဓိဝစနံ. အထ ဝါ ဟိတေ ပဝတ္တနေန အဟိတာ နိဝတ္တနေန စ သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ဗုဒ္ဓေါ သရဏံ, ဘဝကန္တာရတော ဥတ္တာရဏေန အဿာသဒါနေန စ ဓမ္မော, အပ္ပကာနမ္ပိ ကာရာနံ ဝိပုလဖလပဋိလာဘကရဏေန သံဃော. တသ္မာ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန ရတနတ္တယံ သရဏံ. တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ ဝိဟတကိလေသော တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သရဏဂမနံ. တံသမင်္ဂိသတ္တော သရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ‘‘ဧတာနိ မေ တီဏိ ရတနာနိ သရဏံ, ဧတာနိ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ ဥပေတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ တာဝ သရဏံ သရဏဂမနံ, ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတီတိ ဣဒံ တယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ก่อนอื่น ศัพท์ว่า สรณะ มาจากธาตุว่า หึสฺ (เบียดเบียน) ความว่า ย่อมเบียดเบียน คือย่อมทำลายเสียซึ่งภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ ทุคติ และกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ของผู้ถึงสรณะ ด้วยการถึงสรณะนั้นเอง นี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัย อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์และห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะช่วยให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพและประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะกระทำให้ได้รับผลอันไพบูลย์แม้จากการกระทำเพียงเล็กน้อย เพราะฉะนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าเป็นสรณะ จิตตุปบาทที่กิเลสถูกกำจัดแล้วด้วยความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้น เป็นไปในอาการมีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า ชื่อว่า สรณคมน์ สัตว์ผู้ประกอบด้วยจิตตุปบาทนั้น ชื่อว่าย่อมถึงสรณะ ความว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามที่กล่าวแล้วว่า ‘รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นสรณะของเรา, รัตนะเหล่านี้เป็นที่พึ่งเบื้องหน้าของเรา’ พึงทราบธรรม ๓ ประการนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ถึงสรณะ ดังนี้ก่อน

ပဘေဒတော ပန ဒုဝိဓံ သရဏဂမနံ – လောကိယံ, လောကုတ္တရဉ္စ. တတ္ထ လောကုတ္တရံ ဒိဋ္ဌသစ္စာနံ မဂ္ဂက္ခဏေ သရဏဂမနုပက္ကိလေသသမုစ္ဆေဒေန အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ကိစ္စတော သကလေပိ ရတနတ္တယေ ဣဇ္ဈတိ, လောကိယံ ပုထုဇ္ဇနာနံ သရဏဂမနုပက္ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေန အာရမ္မဏတော ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏာရမ္မဏံ ဟုတွာ ဣဇ္ဈတိ. တံ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓါဒီသု ဝတ္ထူသု သဒ္ဓါပဋိလာဘော[Pg.214], သဒ္ဓါမူလိကာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒသသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ.

ก็โดยประเภท สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกิยะ และโลกุตตระ ใน ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์ ของท่านผู้เห็นสัจจะแล้ว ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้นโดยกิจ โดยมีการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ในขณะแห่งมรรค มีพระนิพพานเป็นอารมณ์โดยความเป็นอารมณ์ ส่วนโลกิยสรณคมน์ ของปุถุชนทั้งหลาย ย่อมสำเร็จโดยมีการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ มีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์โดยความเป็นอารมณ์ สรณคมน์นั้น โดยอรรถคือการได้ศรัทธาในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น และเป็นสัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูล ซึ่งเรียกว่า ทิฏฐุชุกัมม์ ในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ

တယိဒံ စတုဓာ ပဝတ္တတိ – အတ္တသန္နိယျာတနေန, တပ္ပရာယဏတာယ, သိဿဘာဝူပဂမနေန, ပဏိပါတေနာတိ. တတ္ထ အတ္တသန္နိယျာတနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဿ နိယျာတေမိ, ဓမ္မဿ, သံဃဿာ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အတ္တပရိစ္စဇနံ. တပ္ပရာယဏံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓပရာယဏော, ဓမ္မပရာယဏော, သံဃပရာယဏော ဣတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ တပ္ပဋိသရဏဘာဝေါ တပ္ပရာယဏတာ. သိဿဘာဝူပဂမနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓဿ အန္တေဝါသိကော, ဓမ္မဿ, သံဃဿ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ သိဿဘာဝဿ ဥပဂမနံ. ပဏိပါတော နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဧဝ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ကရောမိ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပရမနိပစ္စကာရော. ဣမေသဉှိ စတုန္နံ အာကာရာနံ အညတရံ ကရောန္တေန ဂဟိတံ ဧဝ ဟောတိ သရဏဂမနံ.

สรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน, ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า, ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์, และด้วยการนอบน้อม ใน ๔ ประการนั้น การมอบตน (อัตตสันนิยยาตนะ) ได้แก่ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นว่า ‘ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์’ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า (ตัปปรายณตา) ได้แก่ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งเฉพาะหน้าว่า ‘ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นเบื้องหน้า มีพระธรรมเป็นเบื้องหน้า มีพระสงฆ์เป็นเบื้องหน้า’ การเข้าถึงความเป็นศิษย์ (สิสสภาวูปคมนะ) ได้แก่ การเข้าถึงความเป็นศิษย์ว่า ‘ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอันเตวาสิกของพระพุทธเจ้า ของพระธรรม ของพระสงฆ์’ การนอบน้อม (ปณิปาต) ได้แก่ การแสดงความนอบน้อมอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นว่า ‘ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจักกระทำอภิวาท ปัจจุฏฐาน อัญชลีกรรม สามีจิกรรม แก่วัตถุ ๓ คือพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ขอท่านจงทรงจำข้าพเจ้าไว้ดังนี้’ ก็โดยแท้จริง เมื่อบุคคลกระทำอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ อย่างนี้ สรณคมน์ย่อมเป็นอันยึดถือแล้วทีเดียว

အပိစ ‘‘ဘဂဝတော အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ, ဓမ္မဿ, သံဃဿ အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ, ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇာမိ, ပရိစ္စတ္တော ဧဝ မေ အတ္တာ ဇီဝိတဉ္စ, ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဗုဒ္ဓေါ မေ သရဏံ တာဏံ လေဏ’’န္တိ ဧဝမ္ပိ အတ္တသန္နိယျာတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သတ္ထာရဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ, ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ; သုဂတဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ, ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ; သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ; ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဧဝံ မဟာကဿပတ္ထေရဿ သရဏဂမနံ ဝိယ သိဿဘာဝူပဂမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบการมอบตนแม้ดังนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าสละตนแด่พระผู้มีพระภาค สละตนแด่พระธรรม แด่พระสงฆ์ สละชีวิต ตนและชีวิตของข้าพเจ้าเป็นอันสละแล้วทีเดียว ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้นของข้าพเจ้า’ พึงเห็นการเข้าถึงความเป็นศิษย์ เหมือนสรณคมน์ของพระมหากัสสปเถระว่า ‘หนอ เราพึงได้เห็นพระศาสดา พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า, หนอ เราพึงได้เห็นพระสุคต พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า, หนอ เราพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า’ ดังนี้

‘‘သော အဟံ ဝိစရိဿာမိ, ဂါမာ ဂါမံ ပုရာ ပုရံ;

နမဿမာနော သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဓမ္မဿ စ သုဓမ္မတ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၆;

သု. နိ. ၁၉၄) –

เรานั้นจักเที่ยวไป จากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นอบน้อมอยู่ซึ่งพระสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม

ဧဝံ အာဠဝကာဒီနံ သရဏဂမနံ ဝိယ တပ္ပရာယဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အထ ခေါ, ဗြဟ္မာယု, ဗြာဟ္မဏော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဘဂဝတော ပါဒေသု သိရသာ နိပတိတွာ ဘဂဝတော ပါဒါနိ မုခေန စ ပရိစုမ္ဗတိ, ပါဏီဟိ စ ပရိသမ္ဗာဟတိ, နာမဉ္စ သာဝေတိ ‘ဗြဟ္မာယု အဟံ, ဘော ဂေါတမ, ဗြာဟ္မဏော, ဗြဟ္မာယု အဟံ, ဘော ဂေါတမ, ဗြာဟ္မဏော’’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၄) ဧဝံ ပဏိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า เหมือนสรณคมน์ของอาฬวกยักษ์เป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมาข้างต้น) พึงเห็นการนอบน้อม ดังนี้ว่า ‘ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า หมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยปากและนวดฟั้นด้วยมือทั้งสอง พร้อมกับประกาศชื่อว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อพรหมายุพราหมณ์ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อพรหมายุพราหมณ์’

သော [Pg.215] ပနေသ ဉာတိဘယာစရိယဒက္ခိဏေယျဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတေန သရဏဂမနံ ဟောတိ, န ဣတရေဟိ. သေဋ္ဌဝသေနေဝ ဟိ သရဏံ ဂယှတိ, သေဋ္ဌဝသေန ဘိဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယော ‘‘အယမေဝ လောကေ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော’’တိ ဝန္ဒတိ, တေနေဝ သရဏံ ဂဟိတံ ဟောတိ, န ဉာတိဘယာစရိယသညာယ ဝန္ဒန္တေန. ဧဝံ ဂဟိတသရဏဿ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ အညတိတ္ထိယေသု ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ ‘‘ဉာတကော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတော သရဏံ န ဘိဇ္ဇတိ, ပဂေဝ အပဗ္ဗဇိတံ. တထာ ရာဇာနံ ဘယေန ဝန္ဒတော. သော ဟိ ရဋ္ဌပူဇိတတ္တာ အဝန္ဒိယမာနော အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာတိ. တထာ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပံ သိက္ခာပကံ တိတ္ထိယမ္ပိ ‘‘အာစရိယော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတောပိ န ဘိဇ္ဇတိ. ဧဝံ သရဏဂမနဿ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ก็การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งความเป็นญาติ ความกลัว ความเป็นอาจารย์ และความเป็นทักขิไณยบุคคล ใน ๔ อย่างนั้น สรณคมน์ย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมต่อทักขิไณยบุคคล ไม่มีได้ด้วยการนอบน้อมอย่างอื่น เพราะว่า สรณะย่อมเป็นอันบุคคลยึดถือโดยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด และย่อมขาดโดยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนั้น ผู้ใดไหว้ด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้นี้เท่านั้นเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง เป็นอัครทักขิไณยบุคคลในโลก’ สรณะย่อมเป็นอันผู้นั้นยึดถือแล้ว, ไม่ใช่ผู้ที่ไหว้ด้วยความสำคัญว่าเป็นญาติ เป็นที่น่ากลัว หรือเป็นอาจารย์ เมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้ยึดถือสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้แม้บรรพชิตในลัทธิอื่นโดยคิดว่า ‘ผู้นี้เป็นญาติของเรา’ สรณะก็ยังไม่ขาด ไม่ต้องพูดถึงผู้ที่มิได้บวช ฉันใดก็ฉันนั้น (สรณะไม่ขาด) เมื่อไหว้พระราชาด้วยความกลัว เพราะว่าหากไม่ไหว้ท่านผู้เป็นที่บูชาของแว่นแคว้น ก็อาจจะทำความพินาศให้ได้ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อไหว้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งโดยคิดว่า ‘ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา’ สรณะก็ไม่ขาด พึงทราบประเภทแห่งสรณคมน์ดังนี้

ဧတ္ထ စ လောကုတ္တရဿ သရဏဂမနဿ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဝိပါကဖလံ, သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယော အာနိသံသဖလံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในสรณคมน์นั้น สามัญผล ๔ เป็นวิปากผล, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงสผล ของโลกุตตรสรณคมน์ สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ, သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော;

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ.

ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะแล้ว ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาอันชอบ

‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ, ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ;

အရိယံ စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

คือ ทุกข์, เหตุเกิดแห่งทุกข์, ความก้าวล่วงทุกข์, และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบแห่งทุกข์

‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ, ဧတံ သရဏမုတ္တမံ;

ဧတံ သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၀-၁၉၂);

สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

အပိစ နိစ္စတော အနုပဂမနာဒီနိပိ ဧတဿ အာနိသံသဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

อนึ่ง แม้การไม่เข้าไปยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นอานิสงส์และผลของสรณคมน์นี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျ, သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျ, ကဉ္စိ ဓမ္မံ အတ္တတော ဥပဂစ္ဆေယျ, မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, ပိတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, အရဟန္တံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, ဒုဋ္ဌစိတ္တော တထာဂတဿ လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျ, သံဃံ ဘိန္ဒေယျ, အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၇-၁၂၈; အ. နိ. ၁.၂၆၈-၂၇၆; ဝိဘ. ၈၀၉).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ จะพึงเข้าไปยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข หรือจะพึงเข้าไปยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา จะพึงปลงมารดาจากชีวิต จะพึงปลงบิดาจากชีวิต จะพึงปลงพระอรหันต์จากชีวิต มีจิตประทุษร้าย จะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น จะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือจะพึงอุทิศศาสดาอื่น ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี

လောကိယဿ [Pg.216] ပန သရဏဂမနဿ ဘဝသမ္ပဒါပိ ဘောဂသမ္ပဒါပိ ဖလမေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ก็สรณคมน์ที่เป็นโลกิยะนั้น แม้ความถึงพร้อมด้วยภพ แม้ความถึงพร้อมด้วยโภคะ ก็เป็นผลนั่นเทียว ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ,န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ;

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ,ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၃၇);

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

แม้ข้ออื่นก็มีที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘အထ ခေါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အသီတိယာ ဒေဝတာသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ယေနာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ ဌိတံ ခေါ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဧတဒဝေါစ – ‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂဏှန္တိ – ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ, ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန, ဒိဗ္ဗေန သုခေန, ဒိဗ္ဗေန ယသေန, ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန, ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟိ…ပေ… ဓမ္မံ, သံဃံ…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁).

ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดาแปดหมื่นองค์ เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า ‘ขอถวายพระพรจอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นการดีแล ขอถวายพระพรจอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นโดยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ โผฏฐัพพะทิพย์...ฯลฯ... (การถึง) พระธรรม (เป็นสรณะ)... (การถึง) พระสงฆ์ (เป็นสรณะ)...ฯลฯ... ด้วยโผฏฐัพพะทิพย์’

ဝေလာမသုတ္တာဒိဝသေနပိ (အ. နိ. ၉.၂၀) သရဏဂမနဿ ဖလဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ သရဏဂမနဿ ဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบผลวิเศษแห่งสรณคมน์แม้โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้น พึงทราบผลแห่งสรณคมน์อย่างนี้

လောကိယသရဏဂမနဉ္စေတ္ထ တီသု ဝတ္ထူသု အညာဏသံသယမိစ္ဆာဉာဏာဒီဟိ သံကိလိဿတိ, န မဟာဇုတိကံ ဟောတိ န မဟာဝိပ္ဖာရံ. လောကုတ္တရဿ ပန သံကိလေသော နတ္ထိ. လောကိယဿ စ သရဏဂမနဿ ဒုဝိဓော ဘေဒေါ – သာဝဇ္ဇော, အနဝဇ္ဇော စ. တတ္ထ သာဝဇ္ဇော အညသတ္ထာရာဒီသု အတ္တသန္နိယျာတနာဒီဟိ ဟောတိ, သော အနိဋ္ဌဖလော. အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယ, သော အဝိပါကတ္တာ အဖလော. လောကုတ္တရဿ ပန နေဝတ္ထိ ဘေဒေါ. ဘဝန္တရေပိ ဟိ အရိယသာဝကော အညံ သတ္ထာရံ န ဥဒ္ဒိသတီတိ ဧဝံ သရဏဂမနဿ သံကိလေသော စ ဘေဒေါ စ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ก็สรณคมน์ที่เป็นโลกิยะในที่นี้ ย่อมเศร้าหมองด้วยอัญญาณ สังสัย และมิจฉาญาณเป็นต้นในวัตถุ ๓ ประการ ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก ส่วนสรณคมน์ที่เป็นโลกุตตระนั้นไม่มีความเศร้าหมอง และสรณคมน์ที่เป็นโลกิยะมีการแตกทำลาย ๒ อย่าง คือ มีโทษ และไม่มีโทษ ในสองอย่างนั้น การแตกทำลายที่มีโทษย่อมมีได้ด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น การแตกทำลายนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา การแตกทำลายที่ไม่มีโทษย่อมมีได้ด้วยการทำกาละ การแตกทำลายนั้นไม่มีผล เพราะไม่มีวิบาก ส่วนสรณคมน์ที่เป็นโลกุตตระนั้นไม่มีการแตกทำลายเลย เพราะว่าแม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่อุทิศศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและการแตกทำลายแห่งสรณคมน์อย่างนี้

ဝေါဒါနမ္ပိ [Pg.217] စ လောကိယဿေဝ ယဿ ဟိ သံကိလေသော, တဿေဝ တတော ဝေါဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. လောကုတ္တရံ ပန နိစ္စဝေါဒါနမေဝါတိ.

และความบริสุทธิ์ก็มีแก่สรณคมน์ที่เป็นโลกิยะเท่านั้น เพราะสรณคมน์ใดมีความเศร้าหมอง สรณคมน์นั้นเท่านั้นจึงพึงมีความบริสุทธิ์จากความเศร้าหมองนั้น ส่วนสรณคมน์ที่เป็นโลกุตตระนั้นบริสุทธิ์เป็นนิตย์ทีเดียว

ပါဏာတိပါတာတိ ဧတ္ထ ပါဏဿ သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရာ ဧဝ အတိပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော, ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါဏောတိ စေတ္ထ ခန္ဓသန္တာနော, ယော သတ္တောတိ ဝေါဟရီယတိ, ပရမတ္ထတော ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတီတိ. တသ္မိံ ပန ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော. ယာယ ဟိ စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတုကမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ ပုရိမသဒိသာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိသဒိသာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သာ တာဒိသပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော. လဒ္ဓူပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ ပုရိမဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိယာနံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ. ‘‘ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ’’တိ ဣဒံ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတတာသမ္ဘဝဒဿနံ. ကုလုမ္ဗသုတ္တေပိ ဟိ ‘‘ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣဒ္ဓိမာ စေတော ဝသိပ္ပတ္တော အညိဿာ ကုစ္ဆိဂတံ ဂဗ္ဘံ ပါပကေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ ဟောတီ’’တိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ဝစီဒွါရံ မုဉ္စိတွာ န သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုန္တိ ဝစီဒွါရဝသေနေဝ နိပ္ပဇ္ဇတိ. ယေ ပန ‘‘ဘာဝနာမယိဒ္ဓိ တတ္ထ အဓိပ္ပေတာ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ကုသလတ္တိကဝေဒနတ္တိကဝိတက္ကတ္တိကဘူမန္တရေဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ.

ในคำว่า ปาณาติปาตา นี้ การยังสัตว์ผู้มีสภาวะตกไปตามสภาพของตนให้ตกไปเสียในระหว่างทีเดียว ชื่อว่า อติปาตะ ความว่า ไม่ให้ตกไปช้าๆ แต่ให้ตกไปเร็ว หรือว่า การก้าวล่วง คือครอบงำด้วยศัสตราเป็นต้นแล้วให้ตกไป ชื่อว่า อติปาตะ ได้แก่ การฆ่าสัตว์ ในที่นี้ คำว่า ปาณะ ได้แก่ ความสืบต่อแห่งขันธ์ ซึ่งเรียกกันว่า สัตว์ โดยปรมัตถ์ ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ เพราะเมื่อรูปชีวิตินทรีย์ถูกทำลาย แม้อรูปชีวิตินทรีย์ก็ย่อมพินาศไปด้วยเพราะความเกี่ยวเนื่องกันนั้น ก็ในสัตว์นั้น วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ของผู้มีสัญญาว่าสัตว์เป็น เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวาร ซึ่งให้เกิดอุปക്രമ (ความพยายาม) ที่จะตัดชีวิตินทรีย์ ชื่อว่า ปาณาติบาต เพราะว่า มหาภูตรูปที่จะพึงเกิดขึ้นซึ่งมีมหาภูตรูปอันเป็นเหตุแห่งการกระทำอุปക്രമเป็นปัจจัย ในมหาภูตรูปอันเป็นที่อาศัยของชีวิตินทรีย์ที่กำลังเป็นไปอยู่ ย่อมไม่เกิดขึ้นเหมือนมหาภูตรูปก่อนๆ แต่ย่อมเกิดขึ้นต่างกัน ด้วยเจตนาใด เจตนานั้นซึ่งให้เกิดประโยคเช่นนั้น ชื่อว่า ปาณาติบาต เพราะว่า ภูตรูปทั้งหลายที่ได้รับอุปക്രമแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์เหมือนภูตรูปก่อนๆ จึงไม่เป็นปัจจัยแก่ภูตรูปที่มีชาติเสมอกัน คำว่า 'เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวาร' นี้ เป็นการแสดงว่าวธกเจตนาที่เกิดขึ้นในมโนทวารไม่เป็นปาณาติบาต แม้ในกุลุมพสูตรที่ว่า 'สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ ผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญในเจโตสมาบัติ เพ่งเล็งครรภ์ในท้องของหญิงอื่นด้วยใจอันเป็นบาป' ท่านก็ประสงค์เอาวิชชามยิทธิ และฤทธิ์นั้น เว้นจากวจีทวารแล้ว ไม่อาจให้เกิดขึ้นได้ จึงสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งวจีทวารนั่นเอง ส่วนผู้ที่กล่าวว่า 'ในที่นั้น ท่านประสงค์เอาภาวนามยิทธิ' วาทะของท่านเหล่านั้นย่อมขัดแย้งกับกุสลัตติกะ เวทนัตติกะ วิตักกัตติกะ และภูมันดร

သွာယံ ပါဏာတိပါတော ဂုဏရဟိတေသု တိရစ္ဆာနဂတာဒီသု ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာသရီရေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ. ပယောဂသမတ္တေပိ ဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇော, ဂုဏဝန္တေသု မနုဿာဒီသု အပ္ပဂုဏေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇော. သရီရဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော.

ปาณาติบาตนั้น ในสัตว์ดิรัจฉานเป็นต้นที่ปราศจากคุณ ในสัตว์เล็กมีโทษน้อย ในสัตว์มีร่างกายใหญ่มีโทษมาก เพราะเหตุไร? เพราะความพยายามมีมาก แม้เมื่อความพยายามเท่ากัน ก็มีโทษมากเพราะวัตถุใหญ่เป็นต้น ในสัตว์มีคุณ เช่น มนุษย์เป็นต้น ในสัตว์มีคุณน้อยมีโทษน้อย ในสัตว์มีคุณมากมีโทษมาก ก็เมื่อร่างกายและคุณมีส่วนเสมอกัน มีโทษน้อยเพราะกิเลสและความพยายามอ่อน มีโทษมากเพราะกิเลสและความพยายามรุนแรง

ဧတ္ထ စ ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဓိပ္ပေတဿ ပယောဂဿ [Pg.218] သဟသာ နိပ္ဖာဒနဝသေန သကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ. သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုမဟန္တတာပိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဿ ကာရဏံ. ဣတိ ဥဘယမ္ပေတံ စေတနာဗလဝဘာဝေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ဟေတု ဟောတိ. တထာ ဟန္တဗ္ဗဿ မဟာဂုဏဘာဝေ တတ္ထ ပဝတ္တဥပကာရစေတနာ ဝိယ ခေတ္တဝိသေသနိပ္ဖတ္တိယာ အပကာရစေတနာပိ ဗလဝတီ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တသ္မာ ပယောဂဝတ္ထုအာဒိပစ္စယာနံ အမဟတ္တေပိ ဂုဏမဟန္တတာဒိပစ္စယေဟိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဝသေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในปาณาติบาตนั้น พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษมาก เพราะความที่เจตนามีกำลัง ซึ่งเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้น คือ ความที่ประโยคและวัตถุเป็นต้นเป็นของใหญ่ ตามที่ประสงค์ไว้ ความที่ประโยคเป็นของใหญ่ คือ สันนิฏฐานเจตนาที่สำเร็จกิจของตนได้ ด้วยสามารถแห่งการทำประโยคให้สำเร็จได้โดยพลัน และที่ได้การสั่งสมมาด้วยชวนะที่เกิดขึ้นหลายครั้ง แม้ในบางครั้งเมื่อประโยคในสัตว์เล็กและสัตว์ใหญ่มีประมาณเท่ากัน เจตนาของผู้ฆ่าสัตว์ใหญ่ย่อมเกิดขึ้นแรงกล้ายิ่งกว่า เพราะฉะนั้น แม้ความที่วัตถุเป็นของใหญ่ ก็เป็นเหตุแห่งความที่เจตนามีกำลัง เพราะเหตุนั้น ปัจจัยทั้งสองประการแม้นี้ ย่อมเป็นเหตุแห่งความเป็นกรรมมีโทษมาก ด้วยความที่เจตนามีกำลังนั่นเอง อนึ่ง ในความที่สัตว์ที่จะพึงฆ่าเป็นผู้มีคุณมาก อปการเจตนา (เจตนาจะทำความชั่ว) ก็ย่อมเกิดขึ้นมีกำลังแรงกล้ายิ่งกว่า เหมือนอุปการเจตนา (เจตนาจะทำความดี) ที่เกิดขึ้นในสัตว์นั้น เพราะสำเร็จเป็นเขตพิเศษ พึงเห็นความเป็นกรรมมีโทษมากของปาณาติบาตนั้น (ด้วยเหตุนี้) เพราะฉะนั้น แม้เมื่อปัจจัยมีประโยคและวัตถุเป็นต้นไม่ใหญ่ พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษมาก ด้วยสามารถแห่งความที่เจตนามีกำลัง เพราะปัจจัยมีความที่ (สัตว์) มีคุณมากเป็นต้น นั่นเทียว

တဿ ပါဏော, ပါဏသညိတာ, ဝဓကစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန မရဏန္တိ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ. ပဉ္စသမ္ဘာရယုတ္တော ပါဏာတိပါတောတိ ပဉ္စသမ္ဘာရာဝိနိမုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသု ပါဏသညိတာဝဓကစိတ္တာနိ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိပိ ဟောန္တိ, ဥပက္ကမော ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော. တဿ ဆ ပယောဂါ – သာဟတ္ထိကော, အာဏတ္တိကော, နိဿဂ္ဂိယော, ထာဝရော, ဝိဇ္ဇာမယော, ဣဒ္ဓိမယောတိ. တေသု သဟတ္ထေန နိဗ္ဗတ္တော သာဟတ္ထိကော. ပရေသံ အာဏာပနဝသေန ပဝတ္တော အာဏတ္တိကော. ဥသုသတ္တိအာဒီနံ နိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တော နိဿဂ္ဂိယော. ဩပါတခဏနာဒိဝသေန ပဝတ္တော ထာဝရော. အာထဗ္ဗဏိကာဒီနံ ဝိယ မန္တပရိဇပ္ပနပယောဂေါ ဝိဇ္ဇာမယော. ဒါဌာကောဋ္ဋနာဒီနံ ဝိယ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော.

องค์ประกอบของปาณาติบาตนั้นมี ๕ อย่าง คือ สัตว์มีชีวิต ๑ ความสำคัญว่าสัตว์มีชีวิต ๑ จิตคิดจะฆ่า ๑ ความพยายาม ๑ ความตายด้วยความพยายามนั้น ๑ พึงทราบว่า ปาณาติบาตที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๕ อย่าง (จึงจะครบองค์) เว้นไปจากองค์ประกอบ ๕ อย่าง (ไม่ครบองค์) ในองค์ประกอบเหล่านั้น ความสำคัญว่าสัตว์มีชีวิตและจิตคิดจะฆ่า แม้เป็นส่วนเบื้องต้นก็มีได้, ความพยายามอันมีเจตนาจะฆ่าให้เกิดขึ้น ประโยคของปาณาติบาตนั้นมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค ๑ อาณัตติกประโยค ๑ นิสสัคคิยประโยค ๑ ถาวรประโยค ๑ วิชชามยประโยค ๑ อิทธิมยประโยค ๑ ในประโยคเหล่านั้น ประโยคที่สำเร็จด้วยมือตนเอง ชื่อว่า สาหัตถิกประโยค ประโยคที่เป็นไปด้วยอำนาจการสั่งผู้อื่น ชื่อว่า อาณัตติกประโยค ประโยคที่เป็นไปด้วยอำนาจการปล่อยหรือซัดไปซึ่งลูกศรและหอกเป็นต้น ชื่อว่า นิสสัคคิยประโยค ประโยคที่เป็นไปด้วยอำนาจการขุดหลุมพรางเป็นต้น ชื่อว่า ถาวรประโยค ประโยคคือการบริกรรมมนต์ เหมือนของพวกหมออาถรรพณ์เป็นต้น ชื่อว่า วิชชามยประโยค ประโยคคือฤทธิ์อันเกิดจากวิบากแห่งกรรม เหมือนของพวกมีเขี้ยวงูเป็นต้น ชื่อว่า อิทธิมยประโยค

ဧတ္ထာဟ – ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု, ကော ဟန္တာ, ကော ဝါ ဟညတိ? ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, သော အရူပိတာယ န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန ဝိကောပနသမတ္ထော, နာပိ ဝိကောပနီယော, အထ ရူပသန္တာနော, သော အစေတနတာယ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတော လဗ္ဘတိ, ယထာ မတသရီရေ. ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ယထာဝုတ္တော ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိကော အတီတေသု သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ အနာဂတေသု ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ. တတ္ထ န တာဝ အတီတေသု အနာဂတေသု စ သမ္ဘဝတိ တေသံ အဝိဇ္ဇမာနသဘာဝတ္တာ, ပစ္စုပ္ပန္နေသု [Pg.219] စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ, ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိပ္ပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟတ္တာ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ, ခဏိကဘာဝေန ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလမေဝ ဘိဇ္ဇနကဿ ယာဝ ကိရိယာပရိယောသာနကာလမနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ဝါ ပါဏာတိပါတော ကမ္မဗန္ဓောတိ?

ในปัญหานี้ มีผู้กล่าวว่า - ในเมื่อสังขารทั้งหลายมีสภาวะดับไปในขณะๆ ใครเป็นผู้ฆ่า หรือใครถูกฆ่า? หากว่าสันดานแห่งจิตและเจตสิก (เป็นผู้ถูกฆ่า) สันดานนั้นเพราะเป็นอรูป จึงไม่สามารถที่จะทำให้กำเริบได้ด้วยอำนาจการตัดการทำลายเป็นต้น ทั้งยังเป็นสิ่งที่ทำให้กำเริบไม่ได้ด้วย, แต่ถ้าสันดานแห่งรูป (เป็นผู้ถูกฆ่า) สันดานนั้นเพราะไม่มีเจตนา จึงเป็นดุจท่อนไม้และร่างท่อนไม้ ฉะนั้น ปาณาติบาตย่อมไม่มีได้ด้วยการตัดเป็นต้นในสันดานนั้น เหมือนในสรีระที่ตายแล้ว แม้ประโยคแห่งปาณาติบาตมีการประหารด้วยอาวุธเป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว พึงมีในสังขารที่เป็นอดีต อนาคต หรือปัจจุบัน ในสังขารเหล่านั้น (ประโยค) ย่อมมีในสังขารที่เป็นอดีตและอนาคตไม่ได้ก่อน เพราะสังขารเหล่านั้นมีสภาวะที่ไม่มีอยู่, และในสังขารที่เป็นปัจจุบัน ก็เพราะสังขารทั้งหลายเป็นขณิกะ มีสภาวะดับไปเองโดยธรรมชาติ มุ่งหน้าต่อความพินาศอยู่แล้ว ประโยคจึงพึงเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ และเพราะความพินาศไม่มีเหตุ ความตายจึงไม่ใช่มีประโยคคือการประหารด้วยอาวุธเป็นต้นเป็นเหตุ, และเพราะสังขารทั้งหลายไม่มีเจตจำนง ประโยคนั้นเป็นของใครเล่า, และเพราะความเป็นขณิกะ ผู้มีความดำริจะฆ่าก็ย่อมแตกดับไปพร้อมกันกับความดำรินั้น ไม่ตั้งอยู่จนถึงเวลาสิ้นสุดแห่งกิริยา ปาณาติบาตที่เป็นเครื่องผูกพันคือกรรม จะพึงมีแก่ใครเล่า?

ဝုစ္စတေ – ယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသမင်္ဂီ သင်္ခါရာနံ ပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တာ. တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတုသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတောတိ ဝေါဟာရဿ ဝတ္ထုဘူတော ယထာဝုတ္တဝဓပ္ပယောဂါကရဏေ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မပုဉ္ဇော ဟညတိ, စိတ္တစေတသိကသန္တာနော ဧဝ ဝါ. ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ဘူတရူပေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန ဇီဝိတိန္ဒြိယဝိစ္ဆေဒေန သောပိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ, နာပိ အဟေတုကော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော. ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော ခဏိကာနဉ္စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္ထိဘာဝမတ္တေနေဝ အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနနိယတာနိ ကာရဏာနိယေဝ ကရောန္တီတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ ပဒီပေါ ပကာသေတီတိ, တထေဝ ဃာတကဝေါဟာရော. န စ ကေဝလဿ ဝဓာဓိပ္ပာယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော, သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနဿေဝ ပန ဣစ္ဆိတောတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မဗန္ဓော. သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနာနဉ္စ ပဒီပါဒီနံ အတ္ထကိရိယာသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ. အယဉ္စ ဝိစာရဏာ အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. တသ္မာ ပါဏာတိပါတာ. န ပဋိဝိရတာတိ အပ္ပဋိဝိရတာ.

ตอบว่า - กองแห่งสังขารอันเรียกว่าสัตว์ ผู้ประกอบด้วยเจตนาจะฆ่าดังที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้ฆ่า กองแห่งรูปธรรมและอรูปธรรม ซึ่งเป็นวัตถุแห่งโวหารว่า "ตายแล้ว" เพราะมีไออุ่น วิญญาณ และชีวิตินทรีย์ปราศไปแล้ว อันเป็นผลมาจากประโยคคือการฆ่าที่ผู้นั้นกระทำขึ้น ซึ่งหากมิได้กระทำประโยคคือการฆ่าดังที่กล่าวแล้ว ก็ยังสามารถเป็นไปได้ในเบื้องหน้าเหมือนแต่ก่อน ชื่อว่าเป็นผู้ถูกฆ่า หรือหมายถึงสันดานแห่งจิตและเจตสิกนั่นเอง แม้สันดานนั้นจะมิใช่วิสัยแห่งประโยคคือการฆ่า แต่ในปัญจโวการภพ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยรูปสันดาน เมื่อประโยคอันบุคคลกระทำแล้วในมหาภูตรูปทั้งหลาย ชีวิตินทรีย์ย่อมถูกตัดขาด แม้สันดานนั้นก็ย่อมถูกตัดขาดไปด้วย เพราะฉะนั้น ความเป็นไปไม่ได้แห่งปาณาติบาตย่อมไม่มี ทั้งมิใช่ไม่มีเหตุ และประโยคก็มิใช่ไร้ประโยชน์ เพราะประโยคอันบุคคลกระทำแล้วในสังขารที่เป็นปัจจุบัน เป็นเหตุให้หมู่สังขารที่ควรจะเกิดขึ้นในลำดับถัดไปมิได้เกิดขึ้นเช่นนั้น และเพราะความตายชั่วขณะของสังขารทั้งหลายที่เป็นขณิกะ มิได้ประสงค์ว่าเป็นความตายในที่นี้ แต่ความตายแห่งสันดานย่อมมีเหตุตามนัยที่กล่าวแล้ว ฉะนั้น ความตายจึงมิใช่ไม่มีเหตุ แม้ในสังขารทั้งหลายที่ไม่มีเจตจำนง ก็กล่าวได้ว่า "ย่อมกระทำ" ซึ่งเหตุทั้งหลายอันแน่นอนในการยังผลที่สมควรแก่ตนๆ ให้เกิดขึ้น เพียงด้วยการมีอยู่ของตนหลังจากเกิดขึ้นตามปัจจัยแล้ว เหมือนที่กล่าวว่า "ประทีปย่อมส่องสว่าง" ฉันใด โวหารว่า "ผู้ฆ่า" ก็ฉันนั้น และปาณาติบาตมิได้ประสงค์ว่ามีแก่เพียงหมู่จิตและเจตสิกที่เกิดร่วมกับความดำริจะฆ่าเท่านั้น แต่ประสงค์ว่ามีแก่ผู้เป็นไปโดยความเป็นสันดาน ฉะนั้น เครื่องผูกพันคือกรรมด้วยปาณาติบาตจึงมีอยู่แท้ และความสำเร็จแห่งกิจประโยชน์ของประทีปเป็นต้นที่เป็นไปโดยความเป็นสันดาน ย่อมปรากฏอยู่ และการพิจารณานี้ พึงจำแนกในอทินนาทานเป็นต้นตามสมควร เพราะฉะนั้น (คำว่า อปฺปฏิวิรตา) คือ ไม่เว้นขาดจากปาณาติบาต

အဒိန္နဿ အာဒါနံ အဒိန္နာဒါနံ, ပရဿ ဟရဏံ ထေယျံ စောရိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အဒိန္နန္တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ယတ္ထ ပရော ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇန္တော အဒဏ္ဍာရဟော အနုပဝဇ္ဇော စ ဟောတိ. တသ္မိံ ပရပရိဂ္ဂဟိတေ [Pg.220] ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိနော တဒါဒါယကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ထေယျစေတနာ အဒိန္နာဒါနံ. တံ ဟီနေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ပဏီတေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ဝတ္ထုပဏီတတာယ. တထာ ခုဒ္ဒကေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, မဟန္တေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ဝတ္ထုမဟန္တတာယ ပယောဂမဟန္တတာယ စ. ဝတ္ထုသမတ္တေ ပန သတိ ဂုဏာဓိကာနံ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ မဟာသာဝဇ္ဇံ, တံတံဂုဏာဓိကံ ဥပါဒါယ တတော တတော ဟီနဂုဏဿ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ. ဝတ္ထုဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ပယောဂဿ စ မုဒုဘာဝေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တိဗ္ဗဘာဝေ မဟာသာဝဇ္ဇံ.

การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทาน กล่าวคือ การลักของผู้อื่น การขโมย การโจรกรรม. ในกรรมนั้น คำว่า 'สิ่งที่เจ้าของมิได้ให้' หมายถึง สิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหน ซึ่งเมื่อผู้อื่นกระทำตามความพอใจในสิ่งของนั้น ย่อมไม่ต้องถูกลงโทษและไม่ถูกตำหนิ. ในสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น เถยยเจตนา (เจตนาลัก) ที่ทำให้เกิดความพยายามเพื่อจะถือเอาสิ่งของนั้น โดยมีความสำคัญว่าสิ่งของนั้นเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า อทินนาทาน. กรรมนั้น มีโทษน้อยในทรัพย์สินของผู้อื่นที่ด้อยค่า มีโทษมากในทรัพย์สินที่ประณีต. เพราะเหตุไร? เพราะความที่วัตถุนั้นประณีต. ฉันนั้นเหมือนกัน มีโทษน้อยในทรัพย์สินของผู้อื่นที่มีขนาดเล็ก มีโทษมากในทรัพย์สินที่มีขนาดใหญ่. เพราะเหตุไร? เพราะความที่วัตถุนั้นมีขนาดใหญ่ และเพราะความที่ความพยายามนั้นใหญ่. แต่เมื่อวัตถุมีค่าเท่ากัน การลักในวัตถุที่เป็นของท่านผู้มีคุณยิ่งกว่า ย่อมมีโทษมาก อาศัยท่านผู้มีคุณยิ่งกว่านั้นๆ การลักในวัตถุที่เป็นของท่านผู้มีคุณด้อยกว่า ย่อมมีโทษน้อย. แต่เมื่อคุณของวัตถุเท่ากัน การลักมีโทษน้อยเพราะกิเลสและความพยายามอ่อน มีโทษมากเพราะกิเลสและความพยายามแรงกล้า.

တဿ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ – ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိတာ, ထေယျစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန ဟရဏန္တိ. ဆ ပယောဂါ သာဟတ္ထိကာဒယောဝ. တေ စ ခေါ ယထာနုရူပံ ထေယျာဝဟာရော, ပသယှာဝဟာရော, ပရိကပ္ပာဝဟာရော, ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော, ကုသာဝဟာရောတိ ဣမေသံ အဝဟာရာနံ ဝသေန ပဝတ္တာ. ဧတ္ထ စ မန္တပရိဇပ္ပနေန ပရသန္တကဟရဏံ ဝိဇ္ဇာမယော ပယောဂေါ. ဝိနာ မန္တေန တာဒိသေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝသိဒ္ဓေန ကာယဝစီပယောဂေန ပရသန္တကဿ အာကဍ္ဎနံ ဣဒ္ဓိမယော ပယောဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

องค์ประกอบของอทินนาทานนั้นมี ๕ อย่าง คือ ๑. สิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหน ๒. ความสำคัญว่าสิ่งของนั้นเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๓. จิตคิดจะลัก ๔. ความพยายาม ๕. การลักมาได้ด้วยความพยายามนั้น. ประโยค (ความพยายาม) มี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค เป็นต้นนั่นเทียว. และประโยคเหล่านั้น ย่อมเป็นไปตามสมควรโดยอำนาจแห่งอวหาร (การลัก) เหล่านี้ คือ เถยยาวหาร ปสัยหาวหาร ปริกัปปาวหาร ปฏิจฉันนาวหาร และกุสาวหาร. ในอทินนาทานนี้ การลักทรัพย์สินของผู้อื่นด้วยการบริกรรมมนต์ เป็นวิชชามยประโยค. พึงทราบว่า การฉุดคร่าทรัพย์สินของผู้อื่นด้วยกายประโยคและวจีประโยคที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์เช่นนั้น โดยไม่ต้องใช้มนต์ เป็นอิทธิมยประโยค.

ကာမေသူတိ မေထုနသမာစာရေသု. မိစ္ဆာစာရောတိ ဧကန္တနိန္ဒိတော လာမကာစာရော. လက္ခဏတော ပန အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသု မိစ္ဆာစာရော. တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ, ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ ဣတ္ထိယော, ဣတ္ထီသု ပန ဒွိန္နံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ, ဒသန္နဉ္စ ဓနက္ကီတာဒီနန္တိ ဒွါဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ အညပုရိသာ. သွာယံ မိစ္ဆာစာရော သီလာဒိဂုဏရဟိတေ အဂမနီယဋ္ဌာနေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ဂုဏရဟိတေပိ စ အဘိဘဝိတွာ မိစ္ဆာ စရန္တဿ မဟာသာဝဇ္ဇော, ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော. သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေပိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပ္ပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ. တတ္ထ အတ္တနော ရုစိယာ ပဝတ္တိတဿ တယော, ဗလက္ကာရေန ပဝတ္တိတဿ တယောတိ အနဝသေသဂ္ဂဟဏေန စတ္တာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, အတ္ထသိဒ္ဓိ ပန တီဟေဝ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝ.

บทว่า กาเมสุ ได้แก่ ในเมถุนสมาจารทั้งหลาย. บทว่า มิจฉาจาโร ได้แก่ ความประพฤติเลวทรามที่ถูกติเตียนโดยส่วนเดียว. แต่โดยลักษณะแล้ว เจตนาที่ล่วงละเมิดในฐานะที่ไม่ควรไป อันเป็นไปทางกายทวาร ด้วยความประสงค์ในอสัทธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร. ในกรรมนั้น ที่ชื่อว่า ฐานะที่ไม่ควรไป สำหรับบุรุษ ได้แก่ สตรี ๒๐ จำพวก คือ สตรี ๑๐ จำพวกมีมาตุรักขิตาเป็นต้น และสตรี ๑๐ จำพวกมีธนังกีตาเป็นต้น, ส่วนสำหรับสตรี ได้แก่ ชายอื่นจากสามีของสตรี ๑๒ จำพวก คือ สตรี ๒ จำพวกที่มีผู้คุ้มครองและมีอาชญา และสตรี ๑๐ จำพวกมีธนังกีตาเป็นต้น. กาเมสุมิจฉาจารนั้น มีโทษน้อยในฐานะที่ไม่ควรไปซึ่งเป็นบุคคลผู้ปราศจากคุณมีศีลเป็นต้น, มีโทษมากในบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. แม้ในบุคคลผู้ปราศจากคุณ การประพฤติผิดโดยการข่มขี่ ย่อมมีโทษมาก, มีโทษน้อยเพราะความพอใจเสมอกันของคนทั้งสอง. แม้ในภาวะที่พอใจเสมอกัน ก็มีโทษน้อยเพราะกิเลสและความพยายามอ่อน, มีโทษมากเพราะกิเลสและความพยายามแรงกล้า. องค์ประกอบของกาเมสุมิจฉาจารนั้นมี ๔ อย่าง คือ ๑. วัตถุที่ไม่ควรไปถึง ๒. จิตคิดจะเสพในวัตถุนั้น ๓. ความพยายามในการเสพ ๔. การยอมรับการถึงพร้อมแห่งมรรคด้วยมรรค. ในองค์ประกอบเหล่านั้น พึงเห็นว่ามี ๔ อย่างโดยถือเอาทั้งหมด คือ ๓ อย่างสำหรับผู้ที่ประพฤติไปตามความพอใจของตน และ ๓ อย่างสำหรับผู้ที่ประพฤติไปโดยการใช้กำลัง, แต่ความสำเร็จแห่งกรรมมีได้ด้วยองค์ ๓ เท่านั้น. ประโยคมีอย่างเดียว คือ สาหัตถิกประโยค.

မုသာတိ [Pg.221] ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿ အတ္ထဘဉ္ဇကော ကာယဝစီပယောဂေါ, ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ပနဿ ပရဝိသံဝါဒကကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒေါ. အပရော နယော မုသာတိ အဘူတံ ဝတ္ထု, ဝါဒေါတိ တဿ ဘူတတော တစ္ဆတော ဝိညာပနံ. တသ္မာ အတထံ ဝတ္ထုံ တထတော ပရံ ဝိညာပေတုကာမဿ တထာဝိညာပနပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒေါ.

บทว่า มุสา ได้แก่ กายประโยคและวจีประโยคที่ทำลายประโยชน์ของผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน, แต่เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคอันทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ด้วยความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท. อีกนัยหนึ่ง บทว่า มุสา ได้แก่ เรื่องที่ไม่จริง, บทว่า วาโท ได้แก่ การทำให้ผู้อื่นรู้เรื่องนั้นโดยความเป็นจริง โดยความแท้จริง. เพราะฉะนั้น เจตนาที่ทำให้เกิดความพยายามในการทำให้ผู้อื่นรู้เรื่องที่ไม่จริงโดยความเป็นจริง ของผู้ที่ประสงค์จะทำให้ผู้อื่นรู้เช่นนั้น ชื่อว่า มุสาวาท.

သော ယမတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. အပိစ ဂဟဋ္ဌာနံ အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယ နတ္ထီတိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သက္ခိနာ ဟုတွာ အတ္ထဘဉ္ဇနဝသေန ဝုတ္တော မဟာသာဝဇ္ဇော. ပဗ္ဗဇိတာနံ အပ္ပကမ္ပိ တေလံ ဝါ သပ္ပိံ ဝါ လဘိတွာ ဟသာဓိပ္ပာယေန ‘‘အဇ္ဇ ဂါမေ တေလံ နဒီ မညေ သန္ဒတီ’’တိ ပူရဏကထာနယေန ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, အဒိဋ္ဌံယေဝ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝဒန္တာနံ မဟာသာဝဇ္ဇော. တထာ ယဿ အတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေန စ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ လဗ္ဘတေဝ.

มุสาวาทนั้น ทำลายประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นมีค่าน้อย ก็มีโทษน้อย, มีค่ามาก ก็มีโทษมาก. อีกอย่างหนึ่ง มุสาวาทที่เกิดขึ้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยความไม่ประสงค์จะให้สิ่งของของตน โดยนัยเป็นต้นว่า 'ไม่มี' มีโทษน้อย, มุสาวาทที่กล่าวโดยความเป็นพยาน ด้วยอำนาจแห่งการทำลายประโยชน์ มีโทษมาก. มุสาวาทที่เกิดขึ้นของบรรพชิตทั้งหลาย เมื่อได้น้ำมันหรือเนยใสแม้เพียงเล็กน้อย ด้วยความประสงค์จะพูดเล่น โดยนัยแห่งการกล่าวเกินจริงว่า 'วันนี้ในบ้าน ข้าพเจ้าเข้าใจว่าแม่น้ำน้ำมันไหลไป' มีโทษน้อย, แต่การกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า 'เห็น' ทั้งที่ยังไม่ได้เห็น มีโทษมาก. ฉันนั้นเหมือนกัน มุสาวาททำลายประโยชน์ของผู้ใด ผู้นั้นมีคุณน้อย ก็มีโทษน้อย, มีคุณมาก ก็มีโทษมาก. และความเป็นกรรมมีโทษน้อยและมีโทษมาก ย่อมมีได้โดยอำนาจความอ่อนและความแรงกล้าของกิเลสทั้งหลายนั่นเทียว.

တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – အတထံ ဝတ္ထု, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ. ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ဟိ ပယောဂေ ကတေပိ ပရေန တသ္မိံ အတ္ထေ အဝိညာတေ ဝိသံဝါဒနဿ အသိဇ္ဈနတော ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနမ္ပိ ဧကော သမ္ဘာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘အဘူတဝစနံ, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ တယော သမ္ဘာရာ’’တိ ဝဒန္တိ. သစေ ပန ပရော ဒန္ဓတာယ ဝိစာရေတွာ တမတ္ထံ ဇာနာတိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ပဝတ္တတ္တာ ကိရိယာသမုဋ္ဌာပကစေတနာက္ခဏေယေဝ မုသာဝါဒကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ.

องค์ประกอบของมุสาวาทนั้นมี ๔ อย่าง คือ ๑. เรื่องไม่จริง ๒. จิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อน ๓. ความพยายามที่เกิดจากจิตนั้น ๔. การที่ผู้อื่นรู้ความหมายนั้น. เพราะว่า แม้เมื่อได้กระทำความพยายามด้วยความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน แต่เมื่อผู้อื่นยังไม่รู้ความหมายนั้น การพูดให้คลาดเคลื่อนย่อมไม่สำเร็จ ฉะนั้น พึงทราบว่า การที่ผู้อื่นรู้ความหมายนั้น ก็เป็นองค์ประกอบอย่างหนึ่ง. แต่บางท่านกล่าวว่า 'องค์ประกอบมี ๓ อย่าง คือ ๑. คำพูดที่ไม่จริง ๒. จิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อน ๓. การที่ผู้อื่นรู้ความหมายนั้น'. แต่ถ้าผู้อื่นเป็นคนโง่เขลา ใคร่ครวญแล้วจึงรู้ความหมายนั้น ผู้พูดก็ย่อมต้องโทษกรรมมุสาวาทในขณะแห่งเจตนาที่ทำให้เกิดกิริยานั่นเทียว เพราะเป็นไปแล้วด้วยเจตนาที่ตัดสินใจแน่วแน่.

သုရာတိ ပိဋ္ဌသုရာ, ပူဝသုရာ, ဩဒနသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စ သုရာ. မေရယန္တိ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါ, မဓွာသဝေါ, ဂုဠာသဝေါ သမ္ဘာရသံယုတ္တောတိ ပဉ္စ အာသဝါ. တဒုဘယမ္ပိ မဒနီယဋ္ဌေန မဇ္ဇံ. ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝတိ, သာ ပမာဒကာရဏတ္တာ ပမာဒဋ္ဌာနံ. လက္ခဏတော ပန ယထာဝုတ္တဿ သုရာမေရယသင်္ခါတဿ မဇ္ဇဿ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ မဒဝသေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ ပမာဒစေတနာ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ. တဿ မဇ္ဇဘာဝေါ, ပါတုကမျတာစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, အဇ္ဈောဟရဏန္တိ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ. အကုသလစိတ္တေနေဝ စဿ ပါတဗ္ဗတော ဧကန္တေန သာဝဇ္ဇဘာဝေါ[Pg.222]. အရိယသာဝကာနံ ပန ဝတ္ထုံ အဇာနန္တာနမ္ပိ မုခံ န ပဝိသတိ, ပဂေဝ ဇာနန္တာနံ. အဍ္ဎပသတမတ္တဿ ပါနံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, အဒ္ဓါဠှကမတ္တဿ ပါနံ တတော မဟန္တံ မဟာသာဝဇ္ဇံ, ကာယသဉ္စာလနသမတ္ထံ ဗဟုံ ပိဝိတွာ ဂါမဃာတကာဒိကမ္မံ ကရောန္တဿ မဟာသာဝဇ္ဇမေဝ. ပါပကမ္မဉှိ ပါဏာတိပါတံ ပတွာ ခီဏာသဝေ မဟာသာဝဇ္ဇံ, အဒိန္နာဒါနံ ပတွာ ခီဏာသဝဿ သန္တကေ မဟာသာဝဇ္ဇံ, မိစ္ဆာစာရံ ပတွာ ခီဏာသဝါယ ဘိက္ခုနိယာ ဝီတိက္ကမေ, မုသာဝါဒံ ပတွာ မုသာဝါဒေန သံဃဘေဒေ, သုရာပါနံ ပတွာ ကာယသဉ္စာလနသမတ္ထံ ဗဟုံ ပိဝိတွာ ဂါမဃာတကာဒိကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇံ. သဗ္ဗေဟိပိ စေတေဟိ မုသာဝါဒေန သံဃဘေဒေါဝ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဉှိ ကတွာ ကပ္ပံ နိရယေ ပစ္စတိ.

คำว่า สุรา ได้แก่ สุรา ๕ อย่าง คือ สุราที่ทำด้วยแป้ง สุราที่ทำด้วยขนม สุราที่ทำด้วยข้าวสุก สุราที่ใส่เชื้อ และสุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง คำว่า เมรัย ได้แก่ อาสวะ ๕ อย่าง คือ น้ำดองดอกไม้ น้ำดองผลไม้ น้ำดองน้ำผึ้ง น้ำดองน้ำอ้อย และน้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง ทั้งสองอย่างนั้นเป็นมัชชะโดยความหมายว่าเป็นของทำให้เมา เจตนาใดที่บุคคลดื่มของเมานั้น เจตนานั้นเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเพราะเป็นเหตุแห่งความประมาท แต่โดยลักษณะแล้ว เจตนาแห่งความประมาทที่เกิดขึ้นทางกายทวารด้วยอำนาจความเมา เริ่มตั้งแต่เมล็ดพืชของมัชชะที่ชื่อว่าสุราและเมรัยตามที่กล่าวมาแล้ว เป็นสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน องค์ประกอบ ๔ อย่างของการดื่มนั้นคือ ความเป็นของเมา จิตที่อยากจะดื่ม ความพยายามอันเกิดจากจิตนั้น และการดื่มกิน การดื่มนั้นต้องดื่มด้วยอกุศลจิตเท่านั้นจึงมีโทษโดยส่วนเดียว แต่ของเมานั้นย่อมไม่เข้าสู่ปากของพระอริยสาวกทั้งหลายแม้ไม่รู้ว่าเป็นของเมา ไม่ต้องกล่าวถึงเมื่อรู้ การดื่มประมาณครึ่งฟายมือมีโทษน้อย การดื่มประมาณครึ่งทะนานมีโทษมากกว่านั้น คือมีโทษมาก การดื่มมากจนสามารถทำให้ร่างกายโคลงเคลงแล้วกระทำกรรมมีปล้นบ้านเป็นต้น มีโทษมากทีเดียว ก็บาปกรรมนั้น เมื่อถึงปาณาติบาตที่พระขีณาสพทำ มีโทษมาก เมื่อถึงอทินนาทานในของที่เป็นของพระขีณาสพ มีโทษมาก เมื่อถึงมิจฉาจารในการล่วงละเมิดของภิกษุณีผู้เป็นขีณาสพ เมื่อถึงมุสาวาทในการทำสงฆ์ให้แตกกันด้วยมุสาวาท เมื่อถึงการดื่มสุรา การดื่มมากจนสามารถทำให้ร่างกายโคลงเคลงแล้วกระทำกรรมมีปล้นบ้านเป็นต้น มีโทษมาก ในบรรดาบาปกรรมเหล่านั้นทั้งหมด การทำสงฆ์ให้แตกกันด้วยมุสาวาทเท่านั้นมีโทษมากที่สุด เพราะบุคคลทำกรรมนั้นแล้วย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป

ဣဒါနိ ဧတေသု သဘာဝတော, အာရမ္မဏတော, ဝေဒနတော, မူလတော, ကမ္မတော, ဖလတောတိ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သဘာဝတော ပါဏာတိပါတာဒယော သဗ္ဗေပိ စေတနာသဘာဝါဝ. အာရမ္မဏတော ပါဏာတိပါတော ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏော, အဒိန္နာဒါနံ သတ္တာရမ္မဏံ ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏံ ဝါ, မိစ္ဆာစာရော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏော, သတ္တာရမ္မဏောတိ ဧကေ. မုသာဝါဒေါ သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, သုရာပါနံ သင်္ခါရာရမ္မဏံ. ဝေဒနတော ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနော, အဒိန္နာဒါနံ တိဝေဒနံ, မိစ္ဆာစာရော သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနော, တထာ သုရာပါနံ. သန္နိဋ္ဌာပကစိတ္တေန ပန ဥဘယမ္ပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနံ န ဟောတိ. မုသာဝါဒေါ တိဝေဒနော. မူလတော ပါဏာတိပါတော ဒေါသမောဟဝသေန ဒွိမူလကော, အဒိန္နာဒါနံ မုသာဝါဒေါ စ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ, မိစ္ဆာစာရော သုရာပါနဉ္စ လောဘမောဟဝသေန ဒွိမူလံ. ကမ္မတော မုသာဝါဒေါယေဝေတ္ထ ဝစီကမ္မံ, သေသံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ကာယကမ္မမေဝ. ဖလတော သဗ္ဗေပိ အပါယူပပတ္တိဖလာ စေဝ သုဂတိယမ္ပိ အပ္ပာယုကတာဒိနာနာဝိဓအနိဋ္ဌဖလာ စာတိ ဧဝမေတ္ထ သဘာဝါဒိတော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บัดนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในปาณาติบาตเป็นต้นเหล่านี้โดย ๖ ประการ คือ โดยสภาวะ โดยอารมณ์ โดยเวทนา โดยมูล โดยกรรม และโดยผล ใน ๖ ประการนั้น โดยสภาวะ ปาณาติบาตเป็นต้นทั้งหมดล้วนมีเจตนาเป็นสภาวะ โดยอารมณ์ ปาณาติบาตมีสังขารเป็นอารมณ์เพราะมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์, อทินนาทานมีสัตว์หรือสังขารเป็นอารมณ์, มิจฉาจารมีสังขารเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจโผฏฐัพพะ บางพวกกล่าวว่ามีสัตว์เป็นอารมณ์ มุสาวาทมีสัตว์หรือสังขารเป็นอารมณ์, การดื่มสุรามีสังขารเป็นอารมณ์ โดยเวทนา ปาณาติบาตประกอบด้วยทุกขเวทนา, อทินนาทานประกอบด้วยเวทนา ๓, มิจฉาจารประกอบด้วยเวทนา ๒ คือสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา, การดื่มสุราก็เช่นกัน แต่เมื่อว่าโดยจิตที่ตัดสิน ทั้งสองอย่างนั้นก็ไม่ประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา มุสาวาทประกอบด้วยเวทนา ๓ โดยมูล ปาณาติบาตมีมูล ๒ ด้วยอำนาจโทสะและโมหะ, อทินนาทานและมุสาวาทมีมูล ๒ ด้วยอำนาจโทสะและโมหะ หรือด้วยอำนาจโลภะและโมหะ, มิจฉาจารและการดื่มสุรามีมูล ๒ ด้วยอำนาจโลภะและโมหะ โดยกรรม ในบรรดากรรมเหล่านี้ มุสาวาทเท่านั้นเป็นวจีกรรม, ที่เหลือทั้ง ๔ อย่างเป็นกายกรรม โดยผล กรรมทั้งหมดมีผลคือการเข้าถึงอบาย และแม้ในสุคติก็มีผลที่ไม่น่าปรารถนาต่างๆ มีความเป็นผู้มีอายุน้อยเป็นต้น พึงทราบการวินิจฉัยโดยสภาวะเป็นต้นในเรื่องนี้ดังนี้

အပ္ပဋိဝိရတာတိ သမာဒါနဝိရတိယာ သမ္ပတ္တဝိရတိယာ စ အဘာဝေန န ပဋိဝိရတာ. ဒုဿီလာတိ တတော ဧဝ ပဉ္စသီလမတ္တဿာပိ အဘာဝေန နိဿီလာ. ပါပဓမ္မာတိ လာမကဓမ္မာ, ဟီနာစာရာ. ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတောတိ [Pg.223] သိက္ခာပဒသမာဒါနေန ပါဏာတိပါတတော ဝိရတော, အာရကာ ဌိတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

คำว่า ไม่ได้งดเว้น คือ ไม่ได้งดเว้นเพราะไม่มีสมาทานวิรัติและสัมปัตตวิรัติ คำว่า ผู้ทุศีล คือ เป็นผู้ไม่มีศีลเพราะเหตุนั้นนั่นเอง คือเพราะไม่มีแม้เพียงศีล ๕ คำว่า ผู้มีธรรมอันเลวทราม คือ ผู้มีธรรมอันลามก ผู้มีความประพฤติเลวทราม คำว่า งดเว้นจากปาณาติบาต คือ งดเว้นแล้วจากปาณาติบาตด้วยการสมาทานสิกขาบท ตั้งอยู่ห่างไกล นัยนี้พึงใช้ในข้อที่เหลือทั้งหลายด้วย

ဣဓာပိ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒီနံ သဘာဝတော အာရမ္မဏတော, ဝေဒနတော, မူလတော, ကမ္မတော, သမာဒါနတော, ဘေဒတော, ဖလတော စ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထ သဘာဝတော ပဉ္စပိ စေတနာယောပိ ဟောန္တိ ဝိရတိယောပိ, ဝိရတိဝသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာ. ယာ ပါဏာတိပါတာ ဝိရမန္တဿ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ပါဏာတိပါတာ အာရတိ ဝိရတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတိ. သာ ပဘေဒတော တိဝိဓာ – သမ္ပတ္တဝိရတိ, သမာဒါနဝိရတိ, သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ. တတ္ထ အသမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ အတ္တနော ဇာတိဝယဗာဟုသစ္စာဒီနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘အယုတ္တမေတံ အမှာကံ ကာတု’’န္တိ သမ္ပတ္တဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမ္ပတ္တဝိရတိ နာမ. သမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ သိက္ခာပဒသမာဒါနေ တဒုတ္တရိ စ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ ပရိစ္စဇိတွာ ဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမာဒါနဝိရတိ နာမ. အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ပန ဝိရတိ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ နာမ, ယဿာ ဥပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ အရိယပုဂ္ဂလာနံ ‘‘ပါဏံ ဃာတေဿာမာ’’တိ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာသု သမာဒါနဝိရတိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ.

ในข้อนี้ก็เช่นกัน พึงทราบการวินิจฉัยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น โดยสภาวะ โดยอารมณ์ โดยเวทนา โดยมูล โดยกรรม โดยการสมาทาน โดยความแตกต่าง และโดยผล ในบรรดาข้อเหล่านั้น โดยสภาวะ ทั้ง ๕ อย่างเป็นเจตนาก็ได้ เป็นวิรัติก็ได้ แต่เทศนานี้มาโดยนัยแห่งวิรัติ วิรัติที่ประกอบด้วยกุศลจิต ซึ่งกล่าวไว้ว่า "ในสมัยนั้น การงด การเว้นจากปาณาติบาตใด" ของผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต วิรัตินั้นมี ๓ อย่างโดยประเภท คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ ใน ๓ อย่างนั้น วิรัติที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่ได้สมาทานสิกขาบท ซึ่งพิจารณาถึงชาติ วัย ความเป็นพหูสูตเป็นต้นของตนแล้ว ไม่ล่วงละเมิดวัตถุที่มาถึงเฉพาะหน้า ด้วยคิดว่า "การกระทำสิ่งนี้ไม่สมควรแก่เรา" ชื่อว่า สัมปัตตวิรัติ วิรัติที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่สมาทานสิกขาบทแล้ว ซึ่งสละแม้ชีวิตของตน ไม่ล่วงละเมิดวัตถุ ในขณะที่สมาทานสิกขาบทและหลังจากนั้น ชื่อว่า สมาทานวิรัติ ส่วนวิรัติที่ประกอบด้วยอริยมรรค ชื่อว่า สมุจเฉทวิรัติ ซึ่งนับตั้งแต่เกิดขึ้น จิตที่คิดว่า "เราจะฆ่าสัตว์" ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลทั้งหลาย ในวิรัติเหล่านั้น สมาทานวิรัติเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้

အာရမ္မဏတော ပါဏာတိပါတာဒီနံ အာရမ္မဏာနေဝ ဧတေသံ အာရမ္မဏာနိ. ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတောယေဝ ဟိ ဝိရတိ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော အရိယမဂ္ဂေါ ကိလေသေ ပဇဟတိ, ဧဝံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာယေဝ ဧတေ ကုသလဓမ္မာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿီလျာနိ ပဇဟန္တိ. ဝေဒနတော သဗ္ဗာပိ သုခဝေဒနာဝ.

โดยอารมณ์ อารมณ์ของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ เป็นอารมณ์ของการงดเว้นเหล่านี้ เพราะว่า การงดเว้นย่อมมีจากสิ่งที่พึงล่วงละเมิด เปรียบเหมือนอริยมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสได้ฉันใด กุศลธรรมเหล่านี้มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ก็ย่อมละความทุศีลมีปาณาติบาตเป็นต้นได้ฉันนั้น โดยเวทนา วิรัติทั้งหมดประกอบด้วยสุขเวทนาเท่านั้น

မူလတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသအမောဟဝသေန တိမူလာ ဟောန္တိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသဝသေန ဒွိမူလာ. ကမ္မတော မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ ဝစီကမ္မံ, သေသာ ကာယကမ္မံ. သမာဒါနတော အညဿ ဂရုဋ္ဌာနိယဿ သန္တိကေ တံ အလဘန္တေန သယမေဝ ဝါ ပဉ္စ သီလာနိ ဧကဇ္ဈံ ပါဋိယေက္ကံ ဝါ သမာဒိယန္တေန သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ. ဘေဒတော ဂဟဋ္ဌာနံ ယံ ယံ ဝီတိက္ကန္တံ, တံ တဒေဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဣတရံ န ဘိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ဂဟဋ္ဌာ ဟိ အနိဗဒ္ဓသီလာ ဟောန္တိ, ယံ ယံ သက္ကောန္တိ, တံ တဒေဝ ရက္ခန္တိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ဧကသ္မိံ ဝီတိက္ကန္တေ သဗ္ဗာနိ ဘိဇ္ဇန္တီတိ.

โดยราก การงดเว้นของผู้มีจิตประกอบด้วยญาณ มีมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ, การงดเว้นของผู้มีจิตไม่ประกอบด้วยญาณ มีมูล ๒ คือ อโลภะ อโทสะ. โดยกรรม มุสาวาทาเวรมณีเป็นวจีกรรม, ที่เหลือเป็นกายกรรม. โดยการสมาทาน ศีล ๕ อันบุคคลสมาทานแล้ว คือสมาทานในสำนักของท่านผู้ควรแก่ฐานะครูอื่น หรือเมื่อไม่ได้ท่านนั้น ก็สมาทานด้วยตนเอง จะสมาทานพร้อมกันทั้งหมดหรือทีละข้อก็ได้. โดยความขาด สำหรับคฤหัสถ์ ล่วงละเมิดข้อใด ข้อนั้นก็ขาดไป ข้ออื่นไม่ขาด. เพราะเหตุไร? เพราะคฤหัสถ์มีศีลไม่เนื่องกัน ข้อใดสามารถรักษาได้ ก็รักษาเฉพาะข้อนั้น. ส่วนของบรรพชิต เมื่อล่วงละเมิดข้อหนึ่ง ศีลทั้งหมดก็ขาด.

ဖလတောတိ [Pg.224] ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိယာ စေတ္ထ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမ္ပန္နတာ, အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ, ဇဝနသမ္ပတ္တိ, သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာ, စာရုတာ, မုဒုတာ, သုစိတာ, သူရတာ, မဟဗ္ဗလတာ, ဝိဿဋ္ဌဝစနတာ, သတ္တာနံ ပိယမနာပတာ, အဘိဇ္ဇပရိသတာ, အစ္ဆမ္ဘိတာ, ဒုပ္ပဓံသိယတာ, ပရူပက္ကမေန အမရဏတာ, မဟာပရိဝါရတာ, သုဝဏ္ဏတာ, သုသဏ္ဌာနတာ, အပ္ပာဗာဓတာ, အသောကတာ, ပိယမနာပေဟိ အဝိပ္ပယောဂေါ, ဒီဃာယုကတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ.

โดยผล ในข้อนี้ ผลของการงดเว้นจากปาณาติบาตมีดังนี้คือ ความสมบูรณ์แห่งอวัยวะน้อยใหญ่, ความสมบูรณ์แห่งส่วนสูงและส่วนกว้าง, ความสมบูรณ์แห่งความเร็ว, ความมีเท้าตั้งมั่นดี, ความงดงาม, ความอ่อนโยน, ความสะอาด, ความกล้าหาญ, ความมีกำลังมาก, ความมีวาจาชัดเจน, ความเป็นที่รักที่พอใจของสัตว์ทั้งหลาย, ความมีบริษัทไม่แตกแยก, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงได้ยาก, การไม่ตายด้วยความพยายามของผู้อื่น, ความมีบริวารมาก, ความมีผิวพรรณดุจทอง, ความมีสัณฐานดี, ความมีอาพาธน้อย, ความไม่มีความโศก, การไม่พลัดพรากจากของรักของชอบใจ, ความมีอายุยืน เป็นต้น.

အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိယာ မဟာဓနဓညတာ, အနန္တဘောဂတာ, ထိရဘောဂတာ, ဣစ္ဆိတာနံ ဘောဂါနံ ခိပ္ပံ ပဋိလာဘော, ရာဇာဒီဟိ အသာဓာရဏဘောဂတာ, ဥဠာရဘောဂတာ, တတ္ထ တတ္ထ ဇေဋ္ဌကဘာဝေါ, နတ္ထိဘာဝဿ အဇာနနတာ, သုခဝိဟာရိတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

ผลของการงดเว้นจากอทินนาทานมีดังนี้คือ ความมีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก, ความมีโภคะหาที่สุดมิได้, ความมีโภคะมั่นคง, การได้โภคะที่ปรารถนาอย่างรวดเร็ว, ความมีโภคะที่ไม่ทั่วไปแก่พระราชาเป็นต้น, ความมีโภคะโอฬาร, ความเป็นผู้ประเสริฐสุดในที่นั้นๆ, การไม่รู้จักภาวะที่ว่า "ไม่มี", ความเป็นอยู่ผาสุก เป็นต้น.

အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိယာ ဝိဂတပစ္စတ္ထိကတာ, သဗ္ဗသတ္တာနံ ပိယမနာပတာ, အန္နပါနဝတ္ထစ္ဆာဒနာဒီနံ လာဘိတာ, သုခသုပနတာ, သုခပဋိဗုဇ္ဈနတာ, အပါယဘယဝိမောက္ခော, ဣတ္ထိဘာဝနပုံသကဘာဝါနံ အဘဗ္ဗတာ, အက္ကောဓနတာ, သစ္စကာရိတာ, အမင်္ကုတာ, အာရာဓနသုခတာ, ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယတာ, ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏတာ, နိရာသင်္ကတာ, အပ္ပောဿုက္ကတာ, သုခဝိဟာရိတာ, အကုတောဘယတာ, ပိယဝိပ္ပယောဂါဘာဝေါတိ ဧဝမာဒီနိ. ယသ္မာ ပန မိစ္ဆာစာရာဝေရမဏိယာ ဖလာနိပိ ဧတ္ထေဝ အန္တောဂဓာနိ, တသ္မာ (အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိယာ).

ผลของการงดเว้นจากอพรหมจรรย์มีดังนี้คือ ความไม่มีศัตรู, ความเป็นที่รักที่พอใจของสัตว์ทั้งปวง, ความเป็นผู้ได้ข้าว น้ำ ผ้า และเครื่องมุงบังเป็นต้น, การหลับเป็นสุข, การตื่นเป็นสุข, การพ้นจากภัยในอบาย, ความไม่เป็นสตรีเพศและนปุงสกเพศ, ความไม่โกรธ, การกระทำสัจจะ, ความไม่เก้อเขิน, ความเป็นผู้อันใครๆ ให้ยินดีได้ง่าย, ความมีอินทรีย์บริบูรณ์, ความมีลักษณะบริบูรณ์, ความไม่มีความกังวล, ความไม่ขวนขวาย, ความเป็นอยู่ผาสุก, ความไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ, ความไม่มีการพลัดพรากจากของรัก เป็นต้น. ก็เพราะว่าผลของการงดเว้นจากมิจฉาจารรวมอยู่ในข้อนี้ด้วย ฉะนั้น (จึงกล่าวว่า ผลของการงดเว้นจากอพรหมจรรย์).

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိယာ ဝိပ္ပသန္နိန္ဒြိယတာ, ဝိဿဋ္ဌမဓုရဘာဏိတာ, သမသိတသုဒ္ဓဒန္တတာ, နာတိထူလတာ, နာတိကိသတာ, နာတိရဿတာ, နာတိဒီဃတာ, သုခသမ္ဖဿတာ, ဥပ္ပလဂန္ဓမုခတာ, သုဿူသကပရိသတာ, အာဒေယျဝစနတာ, ကမလဒလသဒိသမုဒုလောဟိတတနုဇိဝှတာ, အလီနတာ, အနုဒ္ဓတတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

ผลของการงดเว้นจากมุสาวาทมีดังนี้คือ ความมีอินทรีย์ผ่องใส, การพูดจาชัดเจนไพเราะ, การมีฟันเรียบเสมอกันและสะอาด, ความไม่เป็นคนอ้วนเกินไป, ไม่ผอมเกินไป, ไม่เตี้ยเกินไป, ไม่สูงเกินไป, การมีสัมผัสอันเป็นสุข, การมีกลิ่นปากหอมดุจดอกอุบล, การมีบริษัทที่เชื่อฟัง, การมีวาจาที่น่าเชื่อถือ, การมีลิ้นอ่อนนุ่มแดงบางเหมือนกลีบปทุม, ความไม่ท้อแท้, ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นต้น.

သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိယာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အပ္ပမာဒတာ, ဉာဏဝန္တတာ, သဒါ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနဝန္တတာ, အနလသတာ, အဇဠတာ, အနုမ္မတ္တတာ, အစ္ဆမ္ဘိတာ, အသာရမ္ဘိတာ, အနိဿုကိတာ, အမစ္ဆရိတာ, သစ္စဝါဒိတာ, အပိသုဏအဖရုသအသမ္ဖပ္ပလာပဝါဒိတာ, ကတညုတာ, ကတဝေဒိတာ, စာဂဝန္တတာ, သီလဝန္တတာ, ဥဇုကတာ, အက္ကောဓနတာ, ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နတာ[Pg.225], ဥဇုဒိဋ္ဌိတာ, မဟန္တတာ, ပဏ္ဍိတတာ, အတ္ထာနတ္ထကုသလတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ. ဧဝမေတ္ထ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒီနမ္ပိ သဘာဝါဒိတော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ผลของการงดเว้นจากเหตุแห่งความประมาทคือสุราและเมรัยมีดังนี้คือ ความไม่ประมาทในกิจที่ควรทำในอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ความเป็นผู้มีญาณ, ความเป็นผู้มีสติมั่นคงอยู่เสมอ, ความเป็นผู้มีปฏิภาณในกิจที่ควรทำอันเกิดขึ้นเฉพาะหน้า, ความไม่เกียจคร้าน, ความไม่โง่เขลา, ความไม่เป็นบ้า, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความไม่พูดแข่งดี, ความไม่ริษยา, ความไม่ตระหนี่, การพูดความจริง, การไม่พูดส่อเสียด ไม่พูดคำหยาบ ไม่พูดเพ้อเจ้อ, ความเป็นผู้กตัญญู, ความเป็นผู้กตเวที, ความเป็นผู้มีจาคะ, ความเป็นผู้มีศีล, ความเป็นผู้ซื่อตรง, ความไม่โกรธ, ความสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ, ความเป็นผู้มีทิฏฐิที่ตรง, ความเป็นผู้ใหญ่, ความเป็นบัณฑิต, ความฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ เป็นต้น. พึงทราบวินิจฉัยในปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้น โดยสภาวะเป็นต้น แม้ในข้อนี้อย่างนี้.

သီလဝါတိ ယထာဝုတ္တပဉ္စသီလဝသေန သီလဝါ. ကလျာဏဓမ္မောတိ သုန္ဒရဓမ္မော, သရဏဂမနပရိဒီပိတာယ ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိယာ သမ္ပန္နပညောတိ အတ္ထော. ယော ပန ပုတ္တော မာတာပိတူသု အဿဒ္ဓေသု ဒုဿီလေသု စ သယမ္ပိ တာဒိသော, သောပိ အဝဇာတောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿဒ္ဓိယာဒယော ဟိ ဣဓ အဝဇာတဘာဝဿ လက္ခဏံ ဝုတ္တာ, တေ စ တသ္မိံ သံဝိဇ္ဇန္တိ. မာတာပိတရော ပန ဥပါဒါယ ပုတ္တဿ အတိဇာတာဒိဘာဝေါ ဝုစ္စတီတိ.

คำว่า ผู้มีศีล (สีลวา) คือ ผู้มีศีลโดยนัยแห่งเบญจศีลที่กล่าวแล้ว. คำว่า ผู้มีกัลยาณธรรม (กัลยาณธัมโม) คือ ผู้มีธรรมอันงาม ความว่า เป็นผู้มีปัญญาสมบูรณ์ด้วยสัมมาทิฏฐิอันการถึงสรณะแสดงไว้. ส่วนบุตรใด ที่เมื่อมารดาบิดาเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีศีล ตนเองก็เป็นเช่นนั้นด้วย บุตรนั้นพึงทราบว่า เป็นอวชาตบุตร. เพราะว่า ความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ในที่นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นลักษณะของความเป็นอวชาตบุตร และลักษณะเหล่านั้นก็มีอยู่ในบุตรนั้น. แต่ความเป็นอติชาตบุตรเป็นต้นของบุตร ท่านกล่าวอ้างอิงถึงมารดาบิดา.

ယော ဟောတိ ကုလဂန္ဓနောတိ ကုလစ္ဆေဒကော ကုလဝိနာသကော. ဆေဒနတ္ထော ဟိ ဣဓ ဂန္ဓသဒ္ဒေါ, ‘‘ဥပ္ပလဂန္ဓပစ္စတ္ထိကာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၆၅) ဝိယ. ကေစိ ပန ‘‘ကုလဓံသနော’’တိ ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော.

บทว่า โย โหติ กุลคันธโน ความว่า ผู้ตัดตระกูล ผู้ทำลายตระกูล. เพราะว่า คันธศัพท์ในที่นี้มีความหมายว่า ตัด เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อุปปลคันธปัจจัตถิกา" (พวกข้าศึกผู้ตัดดอกอุบล). แต่บางท่านอ่านว่า "กุลธํสโน" ซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกัน.

ဧတေ ခေါ ပုတ္တာ လောကသ္မိန္တိ ဧတေ အတိဇာတာဒယော တယော ပုတ္တာ ဧဝ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ပုတ္တာ နာမ, န ဣတော ဝိနိမုတ္တာ အတ္ထိ. ဣမေသု ပန ယေ ဘဝန္တိ ဥပါသကာ ယေ သရဏဂမနသမ္ပတ္တိယာ ဥပါသကာ ဘဝန္တိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မဿ ကောဝိဒါ, တေ စ ပဏ္ဍိတာ ပညဝန္တော, ပဉ္စသီလဒသသီလေန သမ္ပန္နာ ပရိပုဏ္ဏာ. ယာစကာနံ ဝစနံ ဇာနန္တိ, တေသံ မုခါကာရဒဿနေနေဝ အဓိပ္ပာယပူရဏတောတိ ဝဒညူ, တေသံ ဝါ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣမေ ပုဗ္ဗေ ဒါနံ အဒတွာ ဧဝံဘူတာ, မယာ ပန ဧဝံ န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ တေသံ ပရိစ္စာဂေန တဒတ္ထံ ဇာနန္တီတိ ဝဒညူ, ပဏ္ဍိတာနံ ဝါ ကမ္မဿကတာဒိဒီပကံ ဝစနံ ဇာနန္တီတိ ဝဒညူ. ‘‘ပဒညူ’’တိ စ ပဌန္တိ, ပဒါနိယာ ပရိစ္စာဂသီလာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ ဝိဂတမစ္ဆေရမလတ္တာ ဝီတမစ္ဆရာ. အဗ္ဘဃနာတိ အဗ္ဘသင်္ခါတာ ဃနာ, ဃနမေဃပဋလာ ဝါ မုတ္တော စန္ဒောဝိယ, ဥပါသကာဒိပရိသာသု ခတ္တိယာဒိပရိသာသု စ ဝိရောစရေ ဝိရောစန္တိ, သောဘန္တီတိ အတ္ထော.

บทว่า เอเต โข ปุตฺตา โลกสฺมึ ความว่า บุตร ๓ จำพวกเหล่านี้ คือ อติชาตบุตรเป็นต้นเท่านั้น ชื่อว่าบุตรในสัตวโลกนี้ ไม่มีบุตรนอกเหนือไปจากนี้. แต่ในบรรดาบุตรเหล่านั้น บุตรเหล่าใดเป็นอุบาสก คือเป็นอุบาสกด้วยความถึงพร้อมแห่งสรณคมน์ เป็นผู้ฉลาดในเรื่องกรรมด้วยกัมมัสสกตาญาณ และบุตรเหล่านั้นเป็นบัณฑิต มีปัญญา สมบูรณ์พรั่งพร้อมด้วยศีล ๕ และศีล ๑๐. ชื่อว่า วทัญญู เพราะรู้คำพูดของผู้ขอ คือเพียงเห็นหน้าตาก็สามารถบำเพ็ญความประสงค์ให้เต็มได้, หรือชื่อว่า วทัญญู เพราะฟังคำว่า "จงให้" ของผู้ขอเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ความหมายนั้นด้วยการบริจาคของตนว่า "คนเหล่านี้ไม่ได้ให้ทานในกาลก่อนจึงเป็นเช่นนี้ แต่เราไม่ควรเป็นเช่นนั้น", หรือชื่อว่า วทัญญู เพราะรู้คำพูดของบัณฑิตทั้งหลายที่แสดงถึงกัมมัสสกตาเป็นต้น. บางท่านอ่านว่า "ปทัญญู" ก็มี ความว่า ศีลคือการบริจาคอันเป็นรากฐาน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า วีตมัจฉรา เพราะปราศจากมลทินคือความตระหนี่. บทว่า อัพภฆนา คือ หมู่เมฆที่เรียกว่าอัพภะ หรือเหมือนพระจันทร์ที่พ้นจากกลุ่มเมฆหนาทึบ. บทว่า วิโรจเร คือ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมงดงาม ในบริษัทของอุบาสกเป็นต้น และในบริษัทของกษัตริย์เป็นต้น.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

၆. အဝုဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอวุฏฐิกสูตร

၇၅. ဆဋ္ဌေ [Pg.226] အဝုဋ္ဌိကသမောတိ အဝုဋ္ဌိကမေဃသမော. ဧကစ္စော ဟိ မေဃော သတပဋလသဟဿပဋလော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ထနန္တော ဂဇ္ဇန္တော ဝိဇ္ဇောတန္တော ဧကံ ဥဒကဗိန္ဒုမ္ပိ အပါတေတွာ ဝိဂစ္ဆတိ, တထူပမော ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝုဋ္ဌိကသမော’’တိ. ပဒေသဝဿီတိ ဧကဒေသဝဿိမေဃသမော. ပဒေသဝဿီ ဝိယာတိ ဟိ ပဒေသဝဿီ. ဧကစ္စော ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌိတေသု မနုဿေသု ယထာ ဧကစ္စေ တေမေန္တိ, ဧကစ္စေ န တေမေန္တိ, ဧဝံ မန္ဒံ ဝဿတိ, တထူပမံ ဧကစ္စံ ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ ‘‘ပဒေသဝဿီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီတိ သဗ္ဗသ္မိံ ပထဝီပဗ္ဗတသမုဒ္ဒါဒိကေ ဇဂတိပ္ပဒေသေ အဘိဝဿိမေဃသမော. ဧကစ္စော ဟိ သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပတ္ထရိတွာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ အဘိဝဿတိ, တံ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃံ ဧကစ္စဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပမံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီ’’တိ.

๗๕. ในลำดับที่ ๖ บทว่า อวุฏฺฐิกสโม ได้แก่ ผู้เสมอด้วยเมฆฝนไม่ตก. จริงอยู่ เมฆบางลูกตั้งขึ้นเป็นกลุ่มก้อนซ้อนกันร้อยชั้นพันชั้น ส่งเสียงคำรามกึกก้อง มีฟ้าแลบแปลบปลาบ แต่ไม่ยังหยาดน้ำแม้หยดหนึ่งให้ตกลงแล้วก็หายไป เมื่อทรงแสดงว่า บุคคลบางคนก็มีอุปมาเช่นนั้น จึงตรัสว่า "อวุฏฺฐิกสโม" (ผู้เสมอด้วยเมฆฝนไม่ตก). บทว่า ปเทสวสฺสี ได้แก่ ผู้เสมอด้วยเมฆที่ตกในบางพื้นที่. อธิบายว่า เป็นเช่นกับเมฆที่ตกในบางพื้นที่. เมฆบางลูกตกปรอยๆ ในที่แห่งเดียว ในหมู่มนุษย์ที่อยู่ในที่นั้น บางพวกก็เปียก บางพวกก็ไม่เปียก (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงบุคคลบางคนผู้มีอุปมาเช่นนั้นว่า "ปเทสวสฺสี" (ผู้ตกในบางพื้นที่). บทว่า สพฺพตฺถาภิวสฺสี ได้แก่ ผู้เสมอด้วยเมฆที่ตกทั่วทุกแห่งในภาคพื้นโลก มีแผ่นดิน ภูเขา และทะเล เป็นต้น. จริงอยู่ เมฆบางลูกแผ่ไปทั่วท้องจักรวาลแล้วย่อมตกทั่วทุกแห่งทีเดียว มหาเมฆที่ตกทั่วทวีปทั้งสี่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำเป็นอุปมาสำหรับบุคคลบางคนแล้วจึงตรัสว่า "สพฺพตฺถาภิวสฺสี" (ผู้ตกทั่วทุกแห่ง).

သဗ္ဗေသာနန္တိ သဗ္ဗေသံ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. န ဒါတာ ဟောတီတိ အဒါနသီလော ဟောတိ, ထဒ္ဓမစ္ဆရိတာယ န ကဿစိ ကိဉ္စိ ဒေတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ဒါနဿ ခေတ္တံ ဒေယျဓမ္မဉ္စ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမိတပါပသမဏာ စေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇမတ္တသမဏာ စ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏာ စေဝ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာ စ ဣဓ ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. ကပဏာ နာမ ဒုဂ္ဂတာ ဒလိဒ္ဒမနုဿာ. အဒ္ဓိကာ နာမ ပထာဝိနော ပရိဗ္ဗယဝိဟီနာ. ဝနိဗ္ဗကာ နာမ ယေ ‘‘ဣဋ္ဌံ ဒေထ ကန္တံ မနာပံ ကာလေန အနဝဇ္ဇံ ဥဒဂ္ဂစိတ္တာ ပသန္နစိတ္တာ, ဧဝံ ဒေန္တာ ဂစ္ဆထ သုဂတိံ, ဂစ္ဆထ ဗြဟ္မလောက’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဒါနေ နိယောဇေန္တာ ဒါနဿ ဝဏ္ဏံ ထောမေန္တာ ဝိစရန္တိ. ယာစကာ နာမ ယေ ကေဝလံ ‘‘မုဋ္ဌိမတ္တံ ဒေထ, ပသတမတ္တံ ဒေထ, သရာဝမတ္တံ ဒေထာ’’တိ အပ္ပကမ္ပိ ယာစမာနာ ဝိစရန္တိ. တတ္ထ သမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏေန ဂုဏခေတ္တံ ဥပကာရိခေတ္တဉ္စ ဒဿေတိ, ကပဏာဒိဂ္ဂဟဏေန ကရုဏာခေတ္တံ. အန္နန္တိ ယံကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ. ပါနန္တိ အမ္ဗပါနာဒိပါနကံ. ဝတ္ထန္တိ နိဝါသနပါရုပနာဒိအစ္ဆာဒနံ. ယာနန္တိ ရထဝယှာဒိ အန္တမသော ဥပါဟနံ ဥပါဒါယ ဂမနသာဓနံ. မာလာတိ ဂန္ထိတာဂန္ထိတဘေဒံ သဗ္ဗံ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ ပိသိတံ အပိသိတံ ဂန္ဓူပကရဏဉ္စ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. သေယျာတိ မဉ္စပီဌာဒိ စေဝ ပါဝါရကောဇဝါဒိ စ သယိတဗ္ဗဝတ္ထု. သေယျဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ အာသနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာဝသထန္တိ ဝါတာတပါဒိပရိဿယဝိနောဒနံ ပတိဿယံ. ပဒီပေယျန္တိ ဒီပကပလ္လိကာဒိပဒီပူပကရဏံ.

บทว่า สพฺเพสานํ ได้แก่ สพฺเพสํ (แก่ชนทั้งปวง) หรือจะเป็นปาฐะนี้ก็ได้. บทว่า น ทาตา โหติ ความว่า เป็นผู้ไม่มีปกติให้ คือ ไม่ให้อะไรๆ แก่ใครๆ เพราะความตระหนี่เหนียวแน่น. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเขตแห่งทานและเทยยธรรมโดยจำแนก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สมณพฺราหฺมณา". ในบทนั้น สมณะผู้มีบาปสงบแล้วและสมณะเพียงแค่บวช กับพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้วและพราหมณ์โดยชาติกำเนิด ท่านประสงค์เอาว่า "สมณพราหมณ์" ในที่นี้. ชื่อว่า กปณะ ได้แก่ คนยากจน คนขัดสน. ชื่อว่า อัทธิกะ ได้แก่ คนเดินทางที่ขาดเสบียง. ชื่อว่า วณิพพกะ ได้แก่ ผู้ที่เที่ยวชักชวนในการให้ สรรเสริญคุณแห่งทาน ด้วยนัยมีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ของที่น่าปรารถนา ที่น่าใคร่ ที่น่าพอใจ ตามกาล อันไม่มีโทษ ด้วยจิตอันร่าเริง ด้วยจิตอันผ่องใส เมื่อให้อยู่อย่างนี้ ย่อมไปสู่สุคติ ย่อมไปสู่พรหมโลก". ชื่อว่า ยาจก ได้แก่ ผู้ที่เที่ยวขอแม้ของเล็กน้อยว่า "จงให้สักหนึ่งกำมือเถิด จงให้สักหนึ่งฟายมือเถิด จงให้สักหนึ่งกระบวยเถิด". ในบรรดาทานวัตถุเหล่านั้น การถือเอาสมณพราหมณ์ เป็นการแสดงคุณเขตและอุปการิกเขต, การถือเอาคนกำพร้าเป็นต้น เป็นการแสดงกรุณาเขต. บทว่า อนฺนํ ได้แก่ ของควรเคี้ยวของควรบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า ปานํ ได้แก่ น้ำปานะมีน้ำมะม่วงเป็นต้น. บทว่า วตฺถํ ได้แก่ เครื่องนุ่งห่มมีผ้านุ่งผ้าห่มเป็นต้น. บทว่า ยานํ ได้แก่ เครื่องช่วยในการเดินทาง มีรถและวอเป็นต้น จนกระทั่งถึงรองเท้า. บทว่า มาลา ได้แก่ ดอกไม้ทุกชนิด ทั้งที่ร้อยและไม่ได้ร้อย. บทว่า คนฺธํ ได้แก่ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง ทั้งที่บดและไม่ได้บด และเครื่องปรุงของหอม. บทว่า วิเลปนํ ได้แก่ เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม. บทว่า เสยฺยา ได้แก่ วัตถุสำหรับนอน มีเตียงและตั่งเป็นต้น และผ้าปูนอนมีผ้าโกเชาว์เป็นต้น. พึงทราบว่า ในการถือเอาเสนาสนะนี้ ท่านถือเอาอาสนะด้วย. บทว่า อาวสถํ ได้แก่ ที่พักอาศัยสำหรับบรรเทาอันตรายมีลมและแดดเป็นต้น. บทว่า ปทีเปยฺยํ ได้แก่ อุปกรณ์สำหรับประทีปมีตะเกียงและตลับประทีปเป็นต้น.

ဧဝံ [Pg.227] ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဒေယျဓမ္မေ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဧဝံ ဒါတဗ္ဗဝတ္ထုံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဒေန္တော ပုဂ္ဂလော အဝဿိကမေဃသဒိသော ဟောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယထာ သော မေဃော သတပဋလသဟဿပဋလော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိတွာ န ကိဉ္စိ ဝဿိ ဝိဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ ယော ဥဠာရံ ဝိပုလဉ္စ ဘောဂံ သံဟရိတွာ ဂေဟံ အာဝသန္တော ကဿစိ ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘိက္ခံ ဝါ ဥဠုင်္ကမတ္တံ ယာဂုံ ဝါ အဒတွာ ဝိဂစ္ဆတိ, ဝိဝသော မစ္စုဝသံ ဂစ္ဆတိ, သော အဝုဋ္ဌိကသမော နာမ ဟောတီတိ. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ နိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမေသု စ တီသု ပုဂ္ဂလေသု ပဌမော ဧကံသေနေဝ ဂရဟိတဗ္ဗော, ဒုတိယော ပသံသနီယော, တတိယော, ပသံသနီယတရော. ပဌမော ဝါ ဧကန္တေနေဝ သဗ္ဗနိဟီနော, ဒုတိယော မဇ္ဈိမော, တတိယော ဥတ္တမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่ให้วัตถุที่ควรให้เช่นนี้แก่ปฏิคาหกทั้งหลายโดยประการทั้งปวง แม้เมื่อเทยยธรรมมีอยู่ ย่อมเป็นผู้เสมอด้วยเมฆฝนไม่ตก. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมฆนั้นตั้งขึ้นเป็นกลุ่มก้อนซ้อนกันร้อยชั้นพันชั้นแล้ว ไม่ตกเลย หายไป ฉันใด, บุคคลใดรวบรวมโภคทรัพย์มากมายมหาศาล ครองเรือนอยู่ ไม่ให้ภิกษาแม้เพียงทัพพีหนึ่ง หรือข้าวต้มแม้เพียงกระบวยหนึ่งแก่ใครๆ แล้วก็จากไป คือตกอยู่ในอำนาจของมัจจุราชโดยไม่เป็นอิสระ บุคคลนั้นชื่อว่า อวุฏฺฐิกสโม (ผู้เสมอด้วยเมฆฝนไม่ตก) ฉันนั้น. พึงทราบบทสรุปในบุคคลที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้. และในบุคคล ๓ จำพวกนี้ บุคคลแรกเป็นผู้ควรถูกตำหนิโดยส่วนเดียว, บุคคลที่สองเป็นผู้ควรสรรเสริญ, บุคคลที่สามเป็นผู้ควรสรรเสริญยิ่งกว่า. หรือพึงทราบว่า บุคคลแรกเป็นผู้เลวที่สุดโดยส่วนเดียว, บุคคลที่สองเป็นปานกลาง, บุคคลที่สามเป็นผู้สูงสุด.

ဂါထာသု သမဏေတိ ဥပယောဂဝသေန ဗဟုဝစနံ တထာ သေသေသုပိ. လဒ္ဓါနာတိ လဘိတွာ, သမဏေ ဒက္ခိဏေယျေ ပဝါရေတွာ ပုဋ္ဌော န သံဝိဘဇတိ. အန္နံ ပါနဉ္စ ဘောဇနန္တိ အန္နံ ဝါ ပါနံ ဝါ အညံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗယုတ္တကံ ဘောဇနံ, တံ န သံဝိဘဇတိ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယော အတ္ထိကဘာဝေန ဥပဂတေ သမ္ပဋိဂ္ဂါဟကေ လဘိတွာ အန္နာဒိနာ သံဝိဘာဂမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ, ကိံ သော အညံ ဒါနံ ဒဿတိ, တံ ဧဝရူပံ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယံ ပုရိသာဓမံ နိဟီနပုဂ္ဂလံ ပဏ္ဍိတာ အဝုဋ္ဌိကသမောတိ အာဟု ကထယန္တီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สมเณ เป็นพหูพจน์ด้วยอำนาจแห่งการใช้ เช่นเดียวกับในบทที่เหลือ. บทว่า ลทฺธาน ได้แก่ ครั้นได้แล้ว, (ได้) สมณทักขิไณยบุคคลแล้ว ปวารณาแล้ว ถูกทวงถามแล้ว ก็ไม่แบ่งปัน. บทว่า อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ ได้แก่ ข้าว หรือ น้ำ หรือ โภชนะอื่นที่ควรบริโภค, เขาไม่แบ่งปันสิ่งนั้น. นี้เป็นความหมายโดยย่อในที่นี้ – บุคคลใดได้ปฏิคาหกผู้เข้ามาหาด้วยความเป็นผู้ต้องการแล้ว ไม่กระทำการแบ่งปันแม้เพียงข้าวเป็นต้น, เขาจะให้ทานอย่างอื่นอะไรได้เล่า, บัณฑิตทั้งหลายกล่าว คือ บอกบุรุษต่ำช้า บุคคลเลวทราม ผู้ตระหนี่เหนียวแน่นเช่นนั้นว่า เป็นผู้เสมอด้วยเมฆฝนไม่ตก.

ဧကစ္စာနံ န ဒဒါတီတိ ဝိဇ္ဇမာနေပိ မဟတိ ဒါတဗ္ဗဓမ္မေ ဧကေသံ သတ္တာနံ တေသု ကောဓဝသေန ဝါ, ဒေယျဓမ္မေ လောဘဝသေန ဝါ န ဒဒါတိ. ဧကစ္စာနံ ပဝေစ္ဆတီတိ ဧကေသံယေဝ ပန ဒဒါတိ. မေဓာဝိနောတိ ပညဝန္တော ပဏ္ဍိတာ ဇနာ.

บทว่า เอกจฺจานํ น ททาติ ความว่า แม้เมื่อทานวัตถุมากมายมีอยู่ เขาก็ไม่ให้แก่สัตว์บางพวก ด้วยอำนาจความโกรธในสัตว์เหล่านั้น หรือด้วยอำนาจความโลภในเทยยธรรม. บทว่า เอกจฺจานํ ปเวจฺฉติ ความว่า แต่เขาย่อมให้แก่บางพวกเท่านั้น. บทว่า เมธาวิโน ได้แก่ ชนผู้มีปัญญา คือ บัณฑิต.

သုဘိက္ခဝါစောတိ ယော ဥပဂတာနံ ယာစကာနံ ‘‘အန္နံ ဒေထ, ပါနံ ဒေထာ’’တိအာဒိနာ တံ တံ ဒါပေတိ, သော သုလဘဘိက္ခတာယ သုဘိက္ခာ ဝါစာ ဧတဿာတိ သုဘိက္ခဝါစော. ‘‘သုဘိက္ခဝဿီ’’တိပိ ပဌန္တိ. ယထာ လောကော သုဘိက္ခော ဟောတိ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿိတမဟာမေဃော သုဘိက္ခဝဿီ နာမ ဟောတိ. ဧဝမယမ္ပိ မဟာဒါနေဟိ သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီ သုဘိက္ခဝဿီတိ. အာမောဒမာနော ပကိရေတီတိ တုဋ္ဌဟဋ္ဌမာနသော သဟတ္ထေန ဒါနံ ဒေန္တော ပဋိဂ္ဂါဟကခေတ္တေ ဒေယျဓမ္မံ ပကိရေန္တော ဝိယ ဟောတိ, ဝါစာယပိ ‘‘ဒေထ ဒေထာ’’တိ ဘာသတိ.

บทว่า สุภิกฺขวาโจ ความว่า ผู้ใดให้คนถวายสิ่งนั้นๆ แก่ยาจกที่เข้ามาหา ด้วยคำพูดมีอาทิว่า "จงให้ข้าวเถิด จงให้น้ำเถิด", ผู้นั้นชื่อว่า สุภิกฺขวาโจ เพราะวาจาของเขามีภิกษาหาได้ง่าย. บางแห่งก็อ่านว่า "สุภิกฺขวสฺสี". โลกมีความอุดมสมบูรณ์ ฉันใด, มหาเมฆที่ตกทั่วทุกแห่งก็ชื่อว่า สุภิกฺขวสฺสี (ผู้ตกให้เกิดความอุดมสมบูรณ์) ฉันนั้น. แม้บุคคลนี้ก็เป็นผู้ตกทั่วทุกแห่งด้วยมหาทานทั้งหลาย ชื่อว่า สุภิกฺขวสฺสี ฉันนั้น. บทว่า อาโมทมาโน ปกิเรติ ความว่า มีใจยินดีร่าเริง ให้ทานด้วยมือของตน ย่อมเป็นประดุจโปรยเทยยธรรมลงในเขตแห่งปฏิคาหก, และกล่าวด้วยวาจาว่า "จงให้เถิด จงให้เถิด".

ဣဒါနိ [Pg.228] နံ သုဘိက္ခဝဿိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာပိ မေဃော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ မဟာမေဃော ပဌမံ မန္ဒနိဂ္ဃောသေန ထနယိတွာ ပုန သကလနဒီကန္ဒရာနိ ဧကနိန္နာဒံ ကရောန္တော ဂဇ္ဇယိတွာ ပဝဿတိ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဝါရိနာ ဥဒကေန ထလံ နိန္နဉ္စ အဘိသန္ဒန္တော ပူရေတိ ဧကောဃံ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဣဓ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ဧကစ္စော ဥဠာရပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမတာယ သော မဟာမေဃော ဝိယ ဝဿိတဗ္ဗတ္တာ တာဒိသော ယထာ ဓနံ ဥဋ္ဌာနာဓိဂတံ အတ္တနော ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဘိနိဗ္ဗတ္တံ ဟောတိ, ဧဝံ အနလသော ဟုတွာ တဉ္စ ဓမ္မေန ဉာယေန သံဟရိတွာ တန္နိဗ္ဗတ္တေန အန္နေန ပါနေန အညေန စ ဒေယျဓမ္မေန ပတ္တေ သမ္ပတ္တေ ဝနိဗ္ဗကေ သမ္မာ သမ္မဒေဝ ဒေသကာလာနုရူပဉ္စေဝ ဣစ္ဆာနုရူပဉ္စ တပ္ပေတိ သမ္ပဝါရေတီတိ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นผู้ยังฝนคือภิกษาให้ตกดี จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยถาปิ เมโฆ” (เปรียบเหมือนเมฆ) เนื้อความย่อในคำนั้นมีดังนี้: เหมือนอย่างว่า มหาเมฆเบื้องต้นคำรนด้วยเสียงเบาๆ แล้วคำรามก้องทำให้แม่น้ำและซอกเขาทั้งปวงมีเสียงเป็นอันเดียวกันแล้ว ย่อมตกลงมา ย่อมหลั่งรดให้เต็มที่ดอนและที่ลุ่มด้วยน้ำ ทำให้เป็นห้วงน้ำเดียวกันทั่วทุกแห่งฉันใด, ในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้ยิ่งใหญ่บางคนในสัตวโลกนี้ เป็นผู้เช่นนั้น เพราะเป็นผู้พึงให้ทานดุจมหาเมฆนั้นโดยความเสมอกันทุกอย่าง, เหมือนอย่างว่า ทรัพย์ที่ได้มาด้วยความหมั่น เป็นผลสำเร็จจากความเพียรพยายามของตน, ฉันใด บุคคลนั้นก็เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน รวบรวมทรัพย์นั้นโดยธรรมโดยชอบแล้ว ย่อมบำรุง ย่อมให้อิ่มหนำแก่ยาจกทั้งหลายผู้มาถึงแล้ว ด้วยข้าว น้ำ และไทยธรรมอย่างอื่นอันสำเร็จจากทรัพย์นั้น โดยชอบทีเดียว ตามสมควรแก่เทศะและกาล และตามสมควรแกความต้องการ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๖ จบแล้ว.

၇. သုခပတ္ထနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาสุขปัตถนาสูตร

၇၆. သတ္တမေ သုခါနီတိ သုခနိမိတ္တာနိ. ပတ္ထယမာနောတိ ဣစ္ဆမာနော အာကင်္ခမာနော. သီလန္တိ ဂဟဋ္ဌသီလံ ပဗ္ဗဇိတသီလဉ္စ. ဂဟဋ္ဌော စေ ဂဟဋ္ဌသီလံ, ပဗ္ဗဇိတော စေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရက္ခေယျာတိ သမာဒိယိတွာ အဝီတိက္ကမန္တော သမ္မဒေဝ ဂေါပေယျ. ပသံသာ မေ အာဂစ္ဆတူတိ ‘‘မမ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အာဂစ္ဆတူ’’တိ ဣစ္ဆန္တော ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော သီလံ ရက္ခေယျ. သီလဝတော ဟိ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ ‘‘အသုကော အသုကကုလဿ ပုတ္တော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဒါယကော ကာရကော’’တိအာဒိနာ ပရိသမဇ္ဈေ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘အသုကော နာမ ဘိက္ခု သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော သောရတော သုခသံဝါသော သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော’’တိအာဒိနာ…ပေ… အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๗๖. ในสูตรที่ ๗ คำว่า สุขานิ ได้แก่ เหตุแห่งความสุข. คำว่า ปัตถยมาโน ได้แก่ ผู้ปรารถนาอยู่ ผู้มุ่งหวังอยู่. คำว่า สีลํ ได้แก่ ศีลของคฤหัสถ์และศีลของบรรพชิต. อธิบายว่า ถ้าเป็นคฤหัสถ์ ก็คือศีลของคฤหัสถ์, ถ้าเป็นบรรพชิต ก็คือจตุปาริสุทธิศีล. คำว่า รักฺเขยฺย ได้แก่ สมาทานแล้วไม่ล่วงละเมิด พึงคุ้มครองไว้โดยชอบทีเดียว. บัณฑิตผู้มีปัญญา เมื่อปรารถนาว่า “ขอสรรเสริญจงมาถึงเรา” คือ “ขอกิตติศัพท์อันงามจงมาถึงแก่เรา” พึงรักษาศีล. จริงอยู่ กิตติศัพท์อันงามย่อมฟุ้งขจรไปในท่ามกลางบริษัทของคฤหัสถ์ผู้มีศีลก่อนว่า “บุตรของตระกูลโน้นชื่อโน้น เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม มีศรัทธา เลื่อมใส เป็นทายก เป็นผู้กระทำ” เป็นต้น, ของบรรพชิตว่า “ภิกษุชื่อโน้น เป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยสบาย มีความเคารพ มีความยำเกรง” เป็นต้น...ฯลฯ...ย่อมฟุ้งขจรไป. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ပုန စပရံ, ဂဟပတယော, သီလဝတော သီလသမ္ပန္နဿ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၂၁၃; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၅).

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กิตติศัพท์อันงามย่อมฟุ้งขจรไปแก่ผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล” (อ. นิ. ๕.๒๑๓; อุ. ๗๖; มหาว. ๒๘๕).

တထာ [Pg.229] –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု – ‘သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော စဿံ မနာပေါ, ဂရု စ ဘာဝနီယော စာ’တိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၆၅).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นที่รักที่พอใจ เป็นที่เคารพและน่ายกย่องของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์เถิด” เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๖๕).

ဘောဂါ မေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တူတိ ဧတ္ထ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ သီလဝတော ကလျာဏဓမ္မဿ ယေန ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ – ယဒိ ကသိယာ, ယဒိ ဝဏိဇ္ဇာယ, ယဒိ ရာဇပေါရိသေန, တံ တံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓိဉ္စ အတိဝိယ အပ္ပမတ္တဘာဝတော အထဿ အနုပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ဘောဂါ ဖာတိံ ဂမိဿန္တိ. ပဗ္ဗဇိတဿ ပန သီလာစာရသမ္ပန္နဿ အပ္ပမာဒဝိဟာရိဿ သတော သီလသမ္ပန္နဿ သီလသမ္ပဒါယ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏေသု စ ပသန္နာ မနုဿာ ဥဠာရုဠာရေ ပစ္စယေ အဘိဟရန္တိ, ဧဝမဿ အနုပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ထိရာ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

ในคำว่า “ขอโภคะทั้งหลายจงเกิดขึ้นแก่เรา” นั้น สำหรับคฤหัสถ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม เลี้ยงชีพด้วยศิลปะสถานใดๆ คือ หากด้วยกสิกรรม หากด้วยพาณิชยกรรม หากด้วยราชการ, เพราะความเป็นผู้ไม่ประมาทอย่างยิ่งในกิจนั้นๆ ตามกาลและตามวิธี, โภคะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และโภคะที่เกิดขึ้นแล้วก็จะถึงความเจริญ. ส่วนบรรพชิตผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล, มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสในความถึงพร้อมด้วยศีลและในคุณธรรมมีความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้นของท่าน ย่อมนำปัจจัยอันโอฬารมาถวาย, ด้วยเหตุนี้ โภคะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และโภคะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมมั่นคง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ပုန စပရံ, ဂဟပတယော, သီလဝါ သီလသမ္ပန္နော အပ္ပမာဒါဓိကရဏံ မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ အဓိဂစ္ဆတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၂၁၃; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၅).

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล อาศัยความไม่ประมาทเป็นเหตุ ย่อมได้กองโภคะอันใหญ่หลวง” (อ. นิ. ๕.๒๑๓; อุ. ๗๖; มหาว. ๒๘๕).

တထာ –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု – ‘လာဘီ အဿ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၅) စ –

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์เถิด” (ม. นิ. ๑.๖๕) และ –

သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ဂါထာသု ပတ္ထယာနောတိ ပတ္ထယန္တော. တယော သုခေတိ တီဏိ သုခါနိ. ဝိတ္တလာဘန္တိ ဓနလာဘံ, ဘောဂုပ္ပတ္တိန္တိ အတ္ထော. ဝိသေသတော စေတ္ထ ပသံသာယ စေတသိကသုခံ, ဘောဂေဟိ ကာယိကသုခံ, ဣတရေန ဥပပတ္တိသုခံ; တထာ ပဌမေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခံ, တတိယေန သမ္ပရာယသုခံ, ဒုတိယေန ဥဘယသုခံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในคาถาทั้งหลาย คำว่า ปัตถยาโน คือ ปัตถยันโต (ผู้ปรารถนาอยู่). คำว่า ตโย สุเข คือ สุข ๓ อย่าง. คำว่า วิตฺตลาภํ คือ การได้ทรัพย์ อธิบายว่า การเกิดขึ้นแห่งโภคะ. โดยเฉพาะในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่าสรรเสริญ ท่านหมายถึงเจตสิกสุข, ด้วยโภคะ ท่านหมายถึงกายิกสุข, ด้วยข้ออื่น (คือการไปสวรรค์) ท่านหมายถึงอุปปัตติสุข; อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยข้อแรก ท่านหมายถึงทิฏฐธัมมสุข (สุขในปัจจุบัน), ด้วยข้อที่สาม ท่านหมายถึงสัมปรายสุข (สุขในภพหน้า), ด้วยข้อที่สอง ท่านหมายถึงสุขทั้งสองอย่าง.

ဣဒါနိ ပသံသာဒိကာရဏဿ သီလဿ ဝိယ ပသံသာဒီနမ္ပိ ဝိသေသကာရဏံ ပါပမိတ္တပရိဝဇ္ဇနံ ကလျာဏမိတ္တသေဝနဉ္စ အာဒီနဝါနိသံသေဟိ သဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘အကရောန္တော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သင်္ကိယောတိ ပါပသ္မိံ ပရိသင်္ကိတဗ္ဗော ‘‘အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပါပံ ကတံ ဝါ ကရိဿတိ ဝါ, တထာ ဟေသ [Pg.230] ပါပပုရိသေဟိ သဒ္ဓိံ သဉ္စရတီ’’တိ. အဿာတိ ဣမဿ ပါပဇနသေဝိနော ပုဂ္ဂလဿ ဥပရိ, အဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဝဏ္ဏော အဘူတောပိ ပါပဇနသေဝိတာယ ရုဟတိ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ ပတ္ထရတိ. အဿာတိ ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေတိ အတ္ထော. သ ဝေ တာဒိသကော ဟောတီတိ ယော ယာဒိသံ ပါပမိတ္တံ ဝါ ကလျာဏမိတ္တံ ဝါ ဘဇတိ ဥပသေဝတိ စ, သော ပုဂ္ဂလော ဘူမိဘာဂဝသေန ဥဒကံ ဝိယ တာဒိသောဝ ဟောတိ, ပါပဓမ္မော ကလျာဏဓမ္မော ဝါ ဟောတိ. ကသ္မာ? သဟဝါသော ဟိ တာဒိသော; ယသ္မာ သဟဝါသော သံသဂ္ဂေါ ဥပရာဂေါ ဝိယ ဖလိကမဏီသု ပုရိသဥပနိဿယဘူတံ ပုဂ္ဂလာကာရံ ဂါဟာပေတိ, တသ္မာ ပါပပုဂ္ဂလေန သဟ ဝါသော န ကာတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเว้นจากปาปมิตรและการคบหากัลยาณมิตร ซึ่งเป็นเหตุพิเศษแห่งสรรเสริญเป็นต้น เหมือนศีลที่เป็นเหตุแห่งสรรเสริญเป็นต้น พร้อมทั้งโทษและอานิสงส์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อกรนฺโต”. ในคำเหล่านั้น คำว่า สงฺกิโย คือ เป็นผู้ที่ถูกระแวงในบาปว่า “แน่แท้ ผู้นี้ได้ทำบาปแล้ว หรือจักทำบาป เพราะเขาคบค้าสมาคมกับคนชั่วเช่นนั้น”. คำว่า อสฺส คือ เหนือบุคคลผู้คบคนชั่วนี้, หรือว่า คำติเตียนของบุคคลนั้น แม้ไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมเกิดขึ้น เจริญ งอกงามไพบูลย์ แผ่ขยายไป เพราะการคบคนชั่ว. หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า อสฺส เป็นสามีวิภัตติในอรรถของภูมิวิภัตติ อธิบายว่า ในบุคคลนั้น. คำว่า ส เว ตาทิสโก โหติ ความว่า บุคคลใดคบหา เข้าไปนั่งใกล้ปาปมิตรหรือกัลยาณมิตรเช่นใด, บุคคลนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นเหมือนน้ำที่อาศัยภาคพื้นดิน คือ ย่อมเป็นผู้มีธรรมอันเลวทรามหรือมีกัลยาณธรรม. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะการอยู่ร่วมกันเป็นเช่นนั้น, เพราะว่าการอยู่ร่วมกัน การสังสรรค์ ย่อมทำให้รับเอานิสัยใจคอของบุคคลผู้เป็นที่อิงอาศัย เหมือนสีย้อมในแก้วผลึก ฉะนั้น อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรอยู่ร่วมกับคนชั่ว.

သေဝမာနော သေဝမာနန္တိ ပရံ ပကတိသုဒ္ဓံ ပုဂ္ဂလံ ကာလေန ကာလံ အတ္တာနံ သေဝမာနံ သေဝမာနော ဘဇမာနော ပါပပုဂ္ဂလော, တေန ဝါ သေဝိယမာနော. သမ္ဖုဋ္ဌော သမ္ဖုသန္တိ တေန ပကတိသုဒ္ဓေန ပုဂ္ဂလေန သဟဝါသေန သံသဂ္ဂေန သမ္ဖုဋ္ဌော ပါပပုဂ္ဂလော သယမ္ပိ, တထာ တံ ဖုသန္တော. သရော ဒိဒ္ဓေါ ကလာပံ ဝါတိ ယထာ နာမ သရော ဝိသေန ဒိဒ္ဓေါ လိတ္တော သရကလာပဂတော သရသမူဟသင်္ခါတံ သရကလာပံ အတ္တနာ ဖုဋ္ဌံ အလိတ္တမ္ပိ ဥပလိမ္ပတိ, ဧဝံ ပါပေန ဥပလေပဘယာ ဓီရောတိ ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရော ပဏ္ဍိတပုရိသော ပါပသဟာယော န ဘဝေယျ.

บทว่า เสวมาโน เสวมานํ ความว่า คนชั่วคบหา คือ เข้าไปคบหาบุคคลอื่นผู้บริสุทธิ์โดยปกติ ซึ่งคบหาตนอยู่เป็นครั้งคราว หรือถูกบุคคลนั้นคบหา. บทว่า สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสนฺติ ความว่า คนชั่วถูกบุคคลผู้บริสุทธิ์โดยปกตินั้นถูกต้องแล้วด้วยการอยู่ร่วมกัน ด้วยการสมาคมกัน แม้ตนเองก็ถูกต้องบุคคลนั้นอย่างนั้น. บทว่า สโร ทิทฺโธ กลาปํ วา ความว่า เปรียบเหมือนลูกศรที่อาบ คือ ทาไว้ด้วยยาพิษ ย่อมแปดเปื้อนแล่ง คือ หมู่ลูกศรที่อยู่ในแล่งลูกศร ซึ่งตนถูกต้องแล้ว แม้ที่ไม่ได้ทา (ยาพิษ) ฉันใด, ผู้มีปรีชา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความมั่นคง ชื่อว่า ธีระ คือบุรุษผู้เป็นบัณฑิต เพราะกลัวจะแปดเปื้อนด้วยบาป จึงไม่พึงมีคนชั่วเป็นสหาย ฉันนั้น.

ပူတိမစ္ဆံ ကုသဂ္ဂေနာတိ ယထာ ကုစ္ဆိတဘာဝေန ပူတိဘူတံ မစ္ဆံ ကုသတိဏဂ္ဂေန ယော ပုရိသော ဥပနယှတိ ပုဋဗန္ဓဝသေန ဗန္ဓတိ, တဿ တေ ကုသာ အပူတိကာပိ ပူတိမစ္ဆသမ္ဗန္ဓေန ပူတိ ဒုဂ္ဂန္ဓမေဝ ဝါယန္တိ. ဧဝံ ဗာလူပသေဝနာတိ ဧဝံသမ္ပဒါ ဗာလဇနူပသေဝနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝံ ဓီရူပသေဝနာတိ ယထာ အသုရဘိနောပိ ပတ္တာ တဂရသမ္ဗန္ဓေန သုရဘိံ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ပဏ္ဍိတူပသေဝနာ ပကတိယာ အသီလဝတော သီလသမာဒါနာဒိဝသေန သီလဂန္ဓဝါယနဿ ကာရဏံ ဟောတိ.

บทว่า ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน ความว่า เปรียบเหมือนบุรุษใดห่อ คือ พันปลาที่เน่าเพราะมีความน่ารังเกียจ ด้วยใบหญ้าคา, หญ้าคาเหล่านั้นของบุรุษนั้น แม้จะไม่เน่า ก็ย่อมส่งกลิ่นเหม็นเน่าไปเพราะความเกี่ยวข้องกับปลาเน่า. บทว่า เอวํ พาลูปเสวนา ความว่า การคบคนพาลพึงเห็นว่ามีลักษณะเช่นนั้น. บทว่า เอวํ ธีรูปเสวนา ความว่า เปรียบเหมือนใบไม้แม้ไม่มีกลิ่นหอม ก็ย่อมส่งกลิ่นหอมไปเพราะความเกี่ยวข้องกับกฤษณา ฉันใด, การคบบัณฑิตย่อมเป็นเหตุให้กลิ่นแห่งศีลฟุ้งไป สำหรับผู้ที่โดยปกติไม่มีศีล ด้วยอำนาจแห่งการสมาทานศีลเป็นต้น ฉันนั้น.

တသ္မာတိ ယသ္မာ အကလျာဏမိတ္တသေဝနာယ ကလျာဏမိတ္တသေဝနာယ စ အယံ ဧဒိသော အာဒီနဝေါ အာနိသံသော စ, တသ္မာ ပတ္တပုဋဿေဝ ပလာသပုဋဿ ဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓသုဂန္ဓဝတ္ထုသံသဂ္ဂေန အသာဓုသာဓုဇနသန္နိဿယေန စ. ဉတွာ သမ္ပာကမတ္တနောတိ အတ္တနော ဒုက္ခုဒြယံ သုခုဒြယဉ္စ ဖလနိပ္ဖတ္တိံ [Pg.231] ဉတွာ ဇာနိတွာ အသန္တေ ပါပမိတ္တေ န ဥပသေဝေယျ, သန္တေ ဥပသန္တေ ဝန္တဒေါသေ ပသတ္ထေ ဝါ ပဏ္ဍိတေ သေဝေယျ. တထာ ဟိ အသန္တော နိရယံ နေန္တိ, သန္တော ပါပေန္တိ သုဂ္ဂတိန္တိ. ဣတိ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ယထာဝုတ္တာနိ တီဏိ သုခနိမိတ္တာနိ ဒဿေတွာ တတော ပရာဟိ ပဉ္စဟိ ဂါထာဟိ ပဋိပက္ခပရိဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ပသံသာသုခဿ အာဂမနံ ဒဿေတွာ ဩသာနဂါထာယ တိဏ္ဏမ္ပိ သုခါနံ အာဂမနကာရဏေန သဒ္ဓိံ ဩသာနသုခံ ဒဿေတိ.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่การคบมิตรชั่วและการคบมิตรดี มีโทษและมีอานิสงส์เช่นนี้, เพราะเหตุนั้น เพราะการสังสรรค์กับวัตถุมีกลิ่นเหม็นและกลิ่นหอม และเพราะการอาศัยอสัตบุรุษและสัตบุรุษ ดุจกระทงใบไม้. บทว่า ญตฺวา สมฺปากมตฺตโน ความว่า รู้ คือ ทราบถึงความบังเกิดผล คือ ความมีทุกข์เป็นผลและความมีสุขเป็นผลของตนแล้ว ไม่พึงคบอสัตบุรุษ คือ มิตรชั่ว, พึงคบสัตบุรุษ คือ บัณฑิตผู้สงบ ผู้คลายโทษแล้ว หรือผู้ที่น่าสรรเสริญ. จริงอย่างนั้น อสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรก, สัตบุรุษย่อมนำไปสู่สุคติ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงนิมิตแห่งสุข ๓ ประการที่ตรัสไว้แล้วด้วยคาถาแรก, แต่นั้นทรงแสดงการมาถึงแห่งสุขคือการสรรเสริญพร้อมกับการเว้นจากฝ่ายตรงข้ามด้วยคาถา ๕ คาถาถัดมา, และทรงแสดงสุขในตอนท้ายพร้อมกับเหตุแห่งการมาถึงของสุขทั้ง ๓ ประการด้วยคาถาสุดท้าย.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

၈. ဘိဒုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาภิทุรสูตร

၇၇. အဋ္ဌမေ ဘိဒုရာယန္တိ ဘိဒုရော အယံ. ကာယောတိ ရူပကာယော. သော ဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ကေသာဒီနဉ္စ သမူဟဋ္ဌေန, ဧဝံ ကုစ္ဆိတာနံ ဇေဂုစ္ဆာနံ အာယော ဥပ္ပတ္တိဒေသောတိပိ ကာယော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာယန္တိ ဧတ္ထာတိ အာယော. ကေ အာယန္တိ? ကုစ္ဆိတာ ကေသာဒယော. ဣတိ ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိပိ ကာယော. အတ္ထတော ပန စတုသန္တတိဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဘူတုပါဒါယဓမ္မာနံ ပုဉ္ဇော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, အယံ စတုမဟာဘူတမယော ရူပကာယော ဘိဒုရော ဘေဒနသီလော ဘေဒနသဘာဝေါ ခဏေ ခဏေ ဝိဒ္ဓံသနသဘာဝေါတိ. ‘‘ဘိန္ဒရာယ’’န္တိပိ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော. ဝိညာဏန္တိ တေဘူမကံ ကုသလာဒိစိတ္တံ. ဝစနတ္ထော ပန – တံ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ. ယဉှိ သဉ္ဇာနနပဇာနနဝိဓုရံ အာရမ္မဏဝိဇာနနံ ဥပလဒ္ဓိ, တံ ဝိညာဏံ. ဝိရာဂဓမ္မန္တိ ဝိရဇ္ဇနဓမ္မံ, ပလုဇ္ဇနသဘာဝန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဥပဓီတိ ခန္ဓူပဓိ, ကိလေသူပဓိ, အဘိသင်္ခါရူပဓိ, ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဧတေ ‘‘ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခ’’န္တိ ဥပဓိသညိတာ သဗ္ဗေပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓကိလေသာဘိသင်္ခါရပဉ္စကာမဂုဏဓမ္မာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ, ဥဒယဗ္ဗယပ္ပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခာ, ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗသဘာဝတာယ ပကတိဝိဇဟနဋ္ဌေန ဝိပရိဏာမဓမ္မာ. ဧဝမေတ္ထ အနိစ္စဒဿနသုခတာယ ရူပဓမ္မေ ဝိညာဏဉ္စ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ပုန ဥပဓိဝိဘာဂေန သဗ္ဗေပိ တေဘူမကဓမ္မေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ အနိစ္စဒုက္ခာနုပဿနာမုခေန တထာဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန သမ္မသနစာရော.ကထိတော. ကာမဉ္စေတ္ထ [Pg.232] လက္ခဏဒွယမေဝ ပါဠိယံ အာဂတံ, ‘‘ယံ ဒုက္ခံ, တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ပန ဝစနတော ဒုက္ခလက္ခဏေနေဝ အနတ္တလက္ခဏမ္ပိ ဒဿိတမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๗๗. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ภิทุรา ความว่า กายนี้เป็นของแตกง่าย. บทว่า กาโย ได้แก่ รูปกาย. กายนั้นชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่ประชุมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่และผมเป็นต้น และเพราะเป็นที่เกิด คือเป็นแดนเกิดแห่งสิ่งที่น่ารังเกียจ น่าเกลียด. ในคำว่า กาโย นั้น มีคำอธิบายดังนี้: สิ่งที่น่ารังเกียจ คือ ผมเป็นต้น ย่อมมาสู่ที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้จึงชื่อว่า อายะ. เพราะฉะนั้น แม้เพราะเป็นที่มาแห่งสิ่งที่น่ารังเกียจ จึงชื่อว่า กาย. แต่โดยอรรถแล้ว ได้แก่ กองแห่งภูตรูปและอุปาทายรูปที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสันตติ ๔. ความหมายที่กล่าวไว้คือ: ภิกษุทั้งหลาย รูปกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ เป็นของแตกง่าย มีความแตกเป็นปกติ มีความแตกเป็นสภาวะ มีความพินาศไปในทุกขณะ. แม้คำว่า "ภินฺทราย" ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง มีความหมายอย่างเดียวกัน. บทว่า วิญฺญาณํ ได้แก่ จิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ มีกุศลจิตเป็นต้น. ส่วนคำอธิบายศัพท์คือ: ธรรมชาติที่รู้แจ้งอารมณ์นั้นๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิญญาณ. การรู้แจ้งอารมณ์ คือ การรับรู้ ที่ปราศจากวิธีการรู้และการรู้ทั่วถึงนั้น คือ วิญญาณ. บทว่า วิราคธมฺมํ ความว่า มีความคลายกำหนัดเป็นธรรมดา, อธิบายว่า มีความสลายไปเป็นสภาวะ. บทว่า สพฺเพ อุปธีติ อุปธิคือขันธ์, อุปธิคือกิเลส, อุปธิคืออภิสังขาร, อุปธิคือเบญจกามคุณ, สิ่งเหล่านี้ชื่อว่า อุปธิ เพราะทุกข์ถูกนำมาตั้งไว้ในสิ่งเหล่านี้. ธรรมทั้งปวงคือ อุปาทานขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และเบญจกามคุณ เป็นของไม่เที่ยงโดยความหมายว่าไม่มี, เป็นทุกข์โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ, และเป็นวิปริณามธรรมโดยความหมายว่าละทิ้งสภาวะเดิม เพราะมีสภาวะที่ต้องแปรปรวนไปสองอย่างคือด้วยชราและมรณะ. ในที่นี้ พระองค์ตรัสถึงแนวทางการพิจารณาโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้รู้แจ้งอย่างนั้น โดยมุขแห่งอนิจจานุปัสสนาและทุกขานุปัสสนา โดยทรงยกรูปธรรมและวิญญาณขึ้นแสดงต่างหากเพื่อความสุขในการเห็นความไม่เที่ยง แล้วทรงรวบรวมธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดเข้าด้วยกันโดยการจำแนกอุปธิอีกครั้ง. แม้ว่าในพระบาลีจะกล่าวถึงลักษณะเพียงสองอย่าง แต่พึงทราบว่าลักษณะของอนัตตาก็ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยลักษณะของทุกข์นั่นเอง ตามนัยแห่งพระดำรัสที่ว่า "สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" (สํ. นิ. ๓.๑๕).

ဂါထာယံ ဥပဓီသု ဘယံ ဒိသွာတိ ဥပဓီသု ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏဝသေန ဘယံ ဒိသွာ, တေသံ ဘာယိတဗ္ဗတံ ပဿိတွာ. ဣမိနာ ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ. ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏမေဝ ဟိ ဝိဘဇိတွာ ဝိသေသဝသေန အာဒီနဝါနုပဿနာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာတိ စ ဝုစ္စတိ. ဇာတိမရဏမစ္စဂါတိ ဧဝံ သမ္မသန္တော ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ မဂ္ဂပရမ္ပရာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဇာတိမရဏံ အတီတော နာမ ဟောတိ. ကထံ? သမ္ပတွာ ပရမံ သန္တိန္တိ ပရမံ ဥတ္တမံ အနုတ္တရံ သန္တိံ သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမံ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂန္တွာ. ဧဝံဘူတော စ ကာလံ ကင်္ခတိ ဘာဝိတတ္တောတိ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဝသေန ဘာဝနာဘိသမယနိပ္ဖတ္တိယာ ဘာဝိတကာယသီလစိတ္တပညတ္တာ ဘာဝိတတ္တော မရဏံ ဇီဝိတဉ္စ အနဘိနန္ဒန္တော ကေဝလံ အတ္တနော ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနကာလံ ကင်္ခတိ ဥဒိက္ခတိ, န တဿ ကတ္ထစိ ပတ္ထနာ ဟောတီတိ. တေနာဟ –

ในคาถา บทว่า อุปธีสุ ภยํ ทิสฺวา ความว่า เห็นภัยในอุปธิทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งภยตูปัฏฐานญาณ คือเห็นความน่ากลัวของอุปธิเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงถึงวิปัสสนาที่มีกำลัง. จริงอยู่ ภยตูปัฏฐานญาณนั่นเอง เมื่อจำแนกโดยพิเศษแล้ว เรียกว่า อาทีนวานุปัสสนา และนิพพิทานุปัสสนา. บทว่า ชาติมรณมจฺจคา ความว่า ผู้ที่พิจารณาอยู่อย่างนี้ เชื่อมวิปัสสนาญาณเข้ากับมรรค บรรลุอรหัตผลโดยลำดับแห่งมรรค ชื่อว่าล่วงพ้นชาติและมรณะ. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า บทว่า สมฺปตฺวา ปรมํ สนฺตึ คือ บรรลุสันติอันเป็นเยี่ยม สูงสุด ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า คือนิพพานอันเป็นที่สงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง. และผู้เป็นเช่นนี้ บทว่า กาลํ กงฺขติ ภาวิตตฺโต คือ ผู้มีตนอันอบรมแล้ว เพราะความสำเร็จแห่งการอบรมและการตรัสรู้ด้วยอริยมรรค ๔ คือ มีกาย ศีล จิต และปัญญาอันอบรมแล้ว ไม่ยินดีทั้งความตายและความเป็นอยู่ เพียงแต่รอคอย คือเฝ้ามองกาลแห่งขันธปรินิพพานของตน ไม่มีความปรารถนาในสิ่งใดเลย. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า –

‘‘နာဘိနန္ဒာမိ မရဏံ, နာဘိနန္ဒာမိ ဇီဝိတံ;

ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ, နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၆၀၆);

"เราไม่ยินดีในความตาย, เราไม่ยินดีในชีวิต; แต่เรารอคอยกาลเวลา, เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้าง ฉะนั้น." (เถรคา. ๖๐๖);

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ

၉. ဓာတုသောသံသန္ဒနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาธาตุโสสังสันทนสูตร

၇၈. နဝမေ ဓာတုသောတိ ဓာတုတော. ဓာတူတိ စ အဇ္ဈာသယဓာတု အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, ယော အဓိမုတ္တီတိပိ ဝုစ္စတိ. သံသန္ဒန္တီတိ တာယ ဓာတုသဘာဂတာယ ယထာဓာတု ယထာအဇ္ဈာသယံ အလ္လီယန္တိ ဧကတော ဟောန္တိ. သမေန္တီတိ တာယ ဧဝ သမာနဇ္ဈာသယတာယ ဧကစိတ္တာ ဟုတွာ သမာဂစ္ဆန္တိ အညမညံ ဘဇန္တိ ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော ရုစိဘာဝခန္တိဒိဋ္ဌိယော ဝါ တတ္ထ တတ္ထ သမေ ကရောန္တာ ပဝတ္တန္တိ. ဟီနာဓိမုတ္တိကာတိ ဟီနေ ကာမဂုဏာဒိကေ အဓိမုတ္တိ ဧတေသန္တိ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ, ဟီနဇ္ဈာသယာ. ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာတိ ကလျာဏေ နေက္ခမ္မာဒိကေ အဓိမုတ္တိ ဧတေသန္တိ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာ, ပဏီတဇ္ဈာသယာ. သစေ ဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ န သီလဝန္တော[Pg.233], အန္တေဝါသိကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာ စ သီလဝန္တော, တေ အာစရိယုပဇ္ဈာယေပိ န ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ သာရုပ္ပဘိက္ခူယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. သစေ ပန အာစရိယုပဇ္ဈာယာ သီလဝန္တော, ဣတရေ န သီလဝန္တော, တေပိ န အာစရိယုပဇ္ဈာယေ ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ ဟီနာဓိမုတ္တိကေယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. ဧဝံ ဥပသင်္ကမနံ ပန န ကေဝလံ ဧတရဟိ ဧဝ, အထ ခေါ အတီတာနာဂတေပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အတီတမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. သင်္ခေပတော သံကိလေသဓမ္မေသု အဘိနိဝိဋ္ဌာ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ, ဝေါဒါနဓမ္မေသု အဘိနိဝိဋ္ဌာ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာ.

๗๘. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ธาตุโส คือ โดยธาตุ คำว่า ธาตุ ในที่นี้ ประสงค์ถึงอัชฌาสยธาตุ คือ สภาพแห่งอัธยาศัย ซึ่งเรียกว่า อธิมุตติ ก็ได้ บทว่า สํสนฺทนฺติ (ย่อมไหลไปรวมกัน) คือ ย่อมเข้ากัน ย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ตามธาตุ ตามอัธยาศัย เพราะความมีสภาวะแห่งธาตุนั้นเหมือนกัน บทว่า สเมนฺติ (ย่อมเข้ากันได้) คือ มีจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะความมีอัธยาศัยเสมอกันนั้นเอง จึงมาประชุมกัน คบหากัน เข้าไปหากันและกัน หรือทำความชอบใจ ความพอใจ และความเห็นของตนให้เสมอกันในที่นั้นๆ แล้วเป็นไป บทว่า หีนอธิมุตฺติกา คือ ผู้มีอธิมุตติในกามคุณเป็นต้นอันเลว ชื่อว่า หีนอธิมุตฺติกา ได้แก่ ผู้มีอัธยาศัยเลว บทว่า กลฺยาณอธิมุตฺติกา คือ ผู้มีอธิมุตติในเนกขัมมะเป็นต้นอันดีงาม ชื่อว่า กลฺยาณอธิมุตฺติกา ได้แก่ ผู้มีอัธยาศัยประณีต จริงอยู่ ถ้าอาจารย์และอุปัชฌาย์ไม่มีศีล ส่วนอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกมีศีล พวกเขาก็ไม่เข้าไปหาแม้แต่อาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมเข้าไปหาแต่ภิกษุผู้มีศีลเสมอกับตนเท่านั้น แต่ถ้าอาจารย์และอุปัชฌาย์มีศีล ส่วนพวกอื่นไม่มีศีล แม้พวกเขาก็ไม่เข้าไปหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมเข้าไปหาแต่ผู้มีอธิมุตติเลวเสมอกับตนเท่านั้น แต่การเข้าไปหาเช่นนี้ มิใช่มีแต่ในบัดนี้เท่านั้น แต่มีแม้ในอดีตและอนาคตด้วย เมื่อทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตีตมฺปิ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในอดีต) โดยย่อ ผู้ที่ยึดมั่นในสังกิเลสธรรม เป็นผู้มีอธิมุตติเลว ผู้ที่ยึดมั่นในโวทานธรรม เป็นผู้มีอธิมุตติดีงาม

ဣဒံ ပန ဒုဿီလာနံ ဒုဿီလသေဝနမေဝ, သီလဝန္တာနံ သီလဝန္တသေဝနမေဝ, ဒုပ္ပညာနံ ဒုပ္ပညသေဝနမေဝ, ပညဝန္တာနံ ပညဝန္တသေဝနမေဝ ကော နိယာမေတီတိ? အဇ္ဈာသယဓာတု နိယာမေတိ. သမ္ဗဟုလာ ကိရ ဘိက္ခူ ဧကသ္မိံ ဂါမေ ဘိက္ခာစာရံ စရန္တိ. တေ မနုဿာ ဗဟုံ ဘတ္တံ အာဟရိတွာ ပတ္တာနိ ပူရေတွာ ‘‘ယထာသဘာဂံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသုံ. ဘိက္ခူ အာဟံသု ‘‘အာဝုသော, မနုဿာ ဓာတုသံယုတ္တကမ္မေ ပယောဇေန္တီ’’တိ. ဧဝံ အဇ္ဈာသယဓာတု နိယာမေတီတိ. ဓာတုသံယုတ္တေန အယမတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော – ဂိဇ္ဈကူဋပဗ္ဗတသ္မိဉှိ ဂိလာနသေယျာယ နိပန္နော ဘဂဝါ အာရက္ခတ္ထာယ ပရိဝါရေတွာ ဝသန္တေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒီသု ဧကမေကံ အတ္တနော ပရိသာယ သဒ္ဓိံ စင်္ကမန္တံ ဩလောကေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘‘ပဿထ နော တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တံ သမ္ဗဟုလေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ စင်္ကမန္တန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ. သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မဟာပညာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၉၉) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

ก็อะไรเล่ากำหนดการคบหาคนทุศีลของคนทุศีล, การคบหาคนมีศีลของคนมีศีล, การคบหาคนมีปัญญาทรามของคนมีปัญญาทราม, การคบหาคนมีปัญญาของคนมีปัญญา? อัชฌาสยธาตุกำหนด ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง มนุษย์เหล่านั้นนำภัตตาหารมามาก เติมบาตรให้เต็มแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงบริโภคตามส่วนเถิด' แล้วส่งกลับไป ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'อาวุโสทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายกำลังให้เราทำกรรมที่เนื่องด้วยธาตุ' อัชฌาสยธาตุย่อมกำหนดดังนี้ เนื้อความนี้พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยธาตุสังยุต คือ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับบรรทมในเตียงสำหรับคนไข้ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ท่ามกลางพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ เป็นต้น ซึ่งแวดล้อมเพื่ออารักขา ทอดพระเนตรเห็นพระเถระแต่ละรูปกำลังจงกรมอยู่กับบริษัทของตน จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นสารีบุตรกำลังจงกรมอยู่กับภิกษุจำนวนมากหรือไม่' 'เห็น พระเจ้าข้า' 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดล้วนเป็นผู้มีปัญญามาก' (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๒.๙๙) พึงขยายความทั้งหมด

ဂါထာသု သံသဂ္ဂါတိ သံကိလေသတော သဟဝါသာဒိဝသေန သမာယောဂတော, အထ ဝါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ, သဝနသံသဂ္ဂေါ, သမုလ္လာပသံသဂ္ဂေါ, သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ, ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ သံသဂ္ဂေ ယတော ကုတောစိ သံသဂ္ဂတော. ဝနထော ဇာတောတိ ကိလေသော ဥပ္ပန္နော မဂ္ဂေန အသမူဟတော. အသံသဂ္ဂေန ဆိဇ္ဇတီတိ သံသဂ္ဂပဋိက္ခေပေန ကာယဝိဝေကာဒိနာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဆိဇ္ဇိတွာ ပုန အစ္စန္တာသံသဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိဝေကေန ဆိဇ္ဇတိ ပဟီယတိ. ဧတ္တာဝတာ သင်္ခေပတော ဟီနာဓိမုတ္တိယာ သမုဒယော အတ္ထင်္ဂမော စ ဒဿိတော ဟောတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สํสคฺคา คือ จากการคบหาด้วยอำนาจแห่งการอยู่ร่วมกันเป็นต้นโดยเป็นสังกิเลส หรือจากสังคหะอย่างใดอย่างหนึ่งในสังคหะ ๕ อย่าง คือ ทัสสนสังสัคคะ สวนสังสัคคะ สมุลลาปสังสัคคะ สัมโภคสังสัคคะ และกายสังสัคคะ บทว่า วนโถ ชาโต คือ กิเลสเกิดขึ้นแล้ว อันมรรคยังมิได้ถอนขึ้น บทว่า อสํสคฺเคน ฉิชฺชติ คือ ย่อมขาดไปในเบื้องต้นด้วยกายวิเวกเป็นต้นโดยการปฏิเสธการคบหา แล้วย่อมขาดไป ย่อมละได้อีกด้วยสมุจเฉทวิเวกโดยการไม่คบหาอย่างเด็ดขาด ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงสมุทัยและความดับแห่งหีนอธิมุตติโดยย่อ

ယသ္မာ [Pg.234] ပန တေ သံသဂ္ဂါ တေ စ ကိလေသာ ကောသဇ္ဇဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ ဝဍ္ဎန္တိ စ, န ဝီရိယာရမ္ဘဝသေန, တသ္မာ ဟီနာဓိမုတ္တိကေ ကုသီတပုဂ္ဂလေ ဝဇ္ဇေတွာ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကေ အာရဒ္ဓဝီရိယေ သေဝန္တေန အသံသဂ္ဂေန သံသဂ္ဂဇော ဝနထော ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ကုသီတသေဝနာယ တာဝ အာဒီနဝံ ပကာသေတုံ ‘‘ပရိတ္တံ ဒါရု’’န္တိအာဒိမာဟ.

ก็เพราะว่า การคบหานั้นและกิเลสเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นและเจริญขึ้นด้วยอำนาจแห่งความเกียจคร้าน มิใช่ด้วยอำนาจแห่งการปรารภความเพียร ฉะนั้น บุคคลผู้คบหาผู้มีอธิมุตติดีงาม ผู้ปรารภความเพียร โดยเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน ผู้มีอธิมุตติเลว พึงตัดกิเลสเครื่องร้อยรัดอันเกิดจากการคบหาด้วยการไม่คบหา เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วโดยพิสดาร เพื่อประกาศโทษในการคบหาคนเกียจคร้านก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปริตฺตํ ทารุํ

တတ္ထ ပရိတ္တံ ဒါရုန္တိ ခုဒ္ဒကံ ကဋ္ဌမယံ ကုလ္လံ. ယထာ သီဒေ မဟဏ္ဏဝေတိ ယထာ ခုဒ္ဒကံ ကုလ္လံ အာရုဟိတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ တရိတုကာမော တီရံ အပ္ပတွာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေယေဝ သီဒေယျ, ပတိတွာ မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခော ဘဝေယျ. ဧဝံ ကုသီတံ အာဂမ္မ, သာဓုဇီဝီပိ သီဒတီတိ ဧဝမေဝ ကုသီတံ ဝီရိယာရမ္ဘရဟိတံ ကိလေသဝသိကံ ပုဂ္ဂလံ နိဿာယ တေန ကတသံသဂ္ဂေါ သာဓုဇီဝီပိ ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ပရိသုဒ္ဓသီလောပိ သမာနော ဟီနသံသဂ္ဂတော ဥပ္ပန္နေဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ ခဇ္ဇမာနော ပါရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထော သံသာရဏ္ဏဝေယေဝ သီဒတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ အနတ္ထာဝဟော ကုသီတသံသဂ္ဂေါ, တသ္မာ တံ အာဂမ္မ အာလသိယာနုယောဂေန ကုစ္ဆိတံ သီဒတီတိ ကုသီတံ. တတော ဧဝ ဟီနဝီရိယံ နိဗ္ဗီရိယံ အကလျာဏမိတ္တံ ပရိဝဇ္ဇေယျ. ဧကန္တေနေဝ ပန ကာယဝိဝေကာဒီနဉ္စေဝ တဒင်္ဂဝိဝေကာဒီနဉ္စ ဝသေန ပဝိဝိတ္တေဟိ, တတော ဧဝ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယေဟိ ပရိသုဒ္ဓေဟိ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တဘာဝတော ပဟိတတ္တေဟိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနာနံ ဝသေန ဈာယနတော ဈာယီဟိ သဗ္ဗကာလံ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယတာယ အာရဒ္ဓဝီရိယေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သပ္ပညေဟိယေဝ သဟ အာဝသေယျ သံဝသေယျာတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริตฺตํ ทารุํ คือ แพไม้เล็กๆ บทว่า ยถา สีเท มหณฺณเว คือ เหมือนบุคคลผู้ประสงค์จะข้ามมหาสมุทร ขึ้นแพเล็กๆ แล้ว ยังไม่ถึงฝั่ง ก็พึงจมลงในท่ามกลางสมุทร ตกลงไปเป็นภักษาของปลาและเต่า บทว่า เอวํ กุสีตํ อาคมฺม, สาธุชีวีปิ สีทติ คือ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ผู้มีชีวิตดีงาม อาศัยบุคคลผู้เกียจคร้าน ปราศจากการปรารภความเพียร อยู่ในอำนาจกิเลส คบหากับผู้นั้นแล้ว แม้จะเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ มีศีลบริสุทธิ์ ก็ถูกกามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากการคบหาคนเลวเคี้ยวกิน ไม่สามารถถึงฝั่งได้ ย่อมจมลงในห้วงน้ำคือสงสารนั่นเอง บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่การคบหาคนเกียจคร้านนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์อย่างนี้ ฉะนั้น บุคคลอาศัยผู้นั้นแล้ว ย่อมจมลงอย่างน่ารังเกียจด้วยการประกอบความเกียจคร้าน ชื่อว่า กุสีตะ เพราะเหตุนั้นเอง พึงเว้นคนมีความเพียรเลวทราม ไม่มีเพียร ซึ่งเป็นมิตรชั่ว แต่โดยส่วนเดียว พึงอยู่ร่วม พึงสมาคมกับผู้สงัดด้วยอำนาจแห่งกายวิเวกเป็นต้นและตทังควิเวกเป็นต้น, ผู้ไกลจากกิเลสเพราะเหตุนั้นเอง, ผู้เป็นอริยะ, ผู้บริสุทธิ์, ผู้มีตนส่งไปแล้วเพราะมีตนอันส่งไปสู่นิพพาน, ผู้เพ่งพินิจด้วยอำนาจแห่งการเพ่งอารมณ์และลักษณะ, ผู้ปรารภความเพียรเพราะมีความเพียรประคองไว้ทุกเมื่อ, ผู้เป็นบัณฑิต, ผู้มีปัญญาเท่านั้น

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานวมสูตร จบ

၁၀. ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปริหานสูตร

၇၉. ဒသမေ ပရိဟာနာယ သံဝတ္တန္တီတိ အဝုဒ္ဓိယာ ဘဝန္တိ, မဂ္ဂါဓိဂမဿ ပရိပန္ထာယ ဟောန္တိ. အဓိဂတဿ ပန မဂ္ဂဿ ပရိဟာနိ နာမ နတ္ထိ. ‘‘တယော ဓမ္မာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဘဇန္တော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သေခေါ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိမာဟ.

๗๙. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปริหานาย สํวตฺตนฺติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เจริญ เป็นอันตรายต่อการบรรลุมรรค แต่ว่า ความเสื่อมแห่งมรรคที่บรรลุแล้วย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงจำแนกธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงโดยธรรมาธิษฐาน ด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว เสโข ภิกฺขุ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเสขะในธรรมวินัยนี้)

တတ္ထ ကမ္မံ အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ဧတဿာတိ ကမ္မာရာမော. ကမ္မေ ရတောတိ ကမ္မရတော. ကမ္မာရာမတံ ကမ္မာဘိရတိံ အနုယုတ္တော ပယုတ္တောတိ [Pg.235] ကမ္မာရာမတမနုယုတ္တော. တတ္ထ ကမ္မံ နာမ ဣတိကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ, သေယျထိဒံ – စီဝရဝိစာရဏံ, စီဝရကရဏံ, ဥပတ္ထမ္ဘနံ, ပတ္တတ္ထဝိကံ, အံသဗန္ဓနံ, ကာယဗန္ဓနံ, ဓမကရဏံ, အာဓာရကံ, ပါဒကထလိကံ, သမ္မဇ္ဇနီတိ ဧဝမာဒီနံ ဥပကရဏာနံ ကရဏံ, ယဉ္စ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍဖုလ္လာဒိပဋိသင်္ခရဏံ. ဧကစ္စော ဟိ ဧတာနိ ကရောန္တော သကလဒိဝသံ ဧတာနေဝ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယော ပန ဧတေသံ ကရဏဝေလာယမေဝ ဧတာနိ ကရောတိ, ဥဒ္ဒေသဝေလာယံ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, သဇ္ဈာယဝေလာယံ သဇ္ဈာယတိ, စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒိကရဏဝေလာယံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ ကရောတိ, မနသိကာရဝေလာယံ မနသိကာရံ ကရောတိ သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ, န သော ကမ္မာရာမော နာမ. တဿ တံ –

ในบทเหล่านั้น บุคคลผู้มีการงานเป็นที่มายินดี เพราะเป็นการงานที่พึงเริ่มต้น ชื่อว่า กัมมารามะ ผู้ยินดีในการงาน ชื่อว่า กัมมรตะ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความมีความยินดีในการงาน คือความยินดีในการงาน ชื่อว่า กัมมารามตมนุยุตตะ ในบทเหล่านั้น การงานที่พึงทำอย่างนี้ ชื่อว่า กรรม ได้แก่ การตระเตรียมจีวร การทำจีวร การดาม การทำถลกบาตร การทำอังสพันธนะ การทำกายพันธนะ การทำธมกรก การทำอาธารกะ การทำรองเท้า การทำไม้กวาด เป็นต้น และการซ่อมแซมสิ่งที่ชำรุดในวิหาร จริงอยู่ บางคนเมื่อทำการงานเหล่านี้ ก็ทำการงานเหล่านี้ตลอดทั้งวัน คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงบุคคลนั้น ส่วนผู้ใดทำการงานเหล่านี้ในเวลาที่ควรทำเท่านั้น ในเวลาเรียนบาลีก็เรียนบาลี ในเวลาสาธยายก็สาธยาย ในเวลาทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นก็ทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้น ในเวลาทำไว้ในใจก็ทำไว้ในใจในสัพพัตถกกัมมัฏฐานหรือในปาริหาริยกัมมัฏฐาน ผู้นั้นไม่ชื่อว่ากัมมารามะ การงานของภิกษุนั้น

‘‘ယာနိ ခေါ ပန တာနိ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစာနိ ကိံကရဏီယာနိ, တတ္ထ ဒက္ခော ဟောတိ အနလသော, တတြုပါယာယ ဝီမံသာယ သမန္နာဂတော, အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတု’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၅; အ. နိ. ၁၀.၁၈) –

ก็กรณียกิจน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ ในกรณียกิจเหล่านั้น เธอเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกรณียกิจนั้น สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดทำได้ (ที. นิ. ๓.๓๔๕; อํ. นิ. ๑๐.๑๘)

အာဒိနာ သတ္ထာရာ အနုညာတကရဏမေဝ ဟောတိ.

เป็นต้น ย่อมเป็นการงานที่พระศาสดาทรงอนุญาตแล้วนั่นเอง

ဘဿာရာမောတိ ယော ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တရာဇကထာဒိဝသေန ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေတိ, အယံ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီ န ဟောတီတိ ဘဿာရာမော နာမ. ယော ပန ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါပိ ဓမ္မံ ကထေတိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အယံ အပ္ပဘဿော ဘဿေ ပရိယန္တကာရီယေဝ. ကသ္မာ? ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွယံ ကရဏီယံ – ဓမ္မီ ဝါ ကထာ, အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃) ဝုတ္တဝိဓိံယေဝ ပဋိပန္နောတိ.

บทว่า ภสฺสาราโม ความว่า ผู้ใดย่อมยังคืนและวันให้ล่วงไปด้วยราชกถาเป็นต้นที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ผู้นี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดในการพูดคุย จึงชื่อว่า ภัสสารามะ ส่วนผู้ใดกล่าวธรรม แก้ปัญหา ทั้งกลางคืนทั้งกลางวัน ผู้นี้แม้จะพูดน้อย ก็เป็นผู้กระทำที่สุดในการพูดคุยนั่นเอง เพราะเหตุไร เพราะปฏิบัติตามวิธีที่ตรัสไว้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน พึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมีกถา หรือ อริยดุษณีภาพ (ม. นิ. ๑.๒๗๓)

နိဒ္ဒါရာမောတိ ယော ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ, ပဿသုခံ, မိဒ္ဓသုခံ အနုယုဉ္ဇတိ, ယော စ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ ဌိတောပိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော နိဒ္ဒါယတိ, အယံ နိဒ္ဒါရာမော နာမ. ယဿ ပန ကရဇကာယဂေလညေန စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ, နာယံ နိဒ္ဒါရာမော, တေနေဝါဟ –

บทว่า นิทฺทาราโม ความว่า ผู้ใดฉันอาหารเต็มท้องตามที่ต้องการแล้ว ย่อมประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับ และผู้ใดถูกถีนมิทธะครอบงำแล้ว ย่อมหลับแม้กำลังเดิน แม้กำลังนั่ง แม้กำลังยืน ผู้นี้ชื่อว่า นิททารามะ ส่วนผู้ใดมีจิตหยั่งลงสู่ภวังค์เพราะความป่วยไข้ทางกายที่เกิดจากธุลี ผู้นี้ไม่ชื่อว่า นิททารามะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราย่อมรู้ชัด ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน กลับจากบิณฑบาตภายหลังภัต ปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นแล้ว มีสติสัมปชัญญะ สำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา (ม. นิ. ๑.๓๘๗)

ဧတ္ထ [Pg.236] စ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကောပိ သေခေါတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ တဿ သဗ္ဗဿပိ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဣတရေသံ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမဿ စ ပရိဟာနာယ ဝတ္တန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုက္ကပက္ခဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในที่นี้ แม้กัลยาณปุถุชนก็พึงทราบว่าเป็นเสขะ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรม ๓ ประการนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งคุณวิเศษที่ตนได้บรรลุแล้วทั้งหมด และแห่งคุณวิเศษที่ยิ่งกว่าคุณวิเศษของผู้อื่น พึงทราบการจำแนกเนื้อความแห่งสุกกปักษ์โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

ဂါထာသု ဥဒ္ဓတောတိ စိတ္တဝိက္ခေပကရေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဥဒ္ဓတော အဝူပသန္တော. အပ္ပကိစ္စဿာတိ အနုညာတဿပိ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ကိစ္စဿ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေယေဝ ကရဏတော အပ္ပကိစ္စော အဿ ဘဝေယျ. အပ္ပမိဒ္ဓေါတိ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဇာဂရိယာနုယောဂေန နိဒ္ဒါရဟိတော အဿ. အနုဒ္ဓတောတိ ဘဿာရာမတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကစိတ္တဝိက္ခေပဿ အဘဿာရာမော ဟုတွာ ပရိဝဇ္ဇနေန န ဥဒ္ဓတော ဝူပသန္တစိတ္တော, သမာဟိတောတိ အတ္ထော. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမဒုတိယပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမအဋ္ဌမနဝမေသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อุทฺธโต คือ ฟุ้งซ่าน ไม่สงบระงับ ด้วยอุทธัจจะอันกระทำความฟุ้งซ่านแห่งจิต บทว่า อปฺปกิจฺจสฺส ความว่า พึงเป็นผู้มีกิจน้อย เพราะกระทำกิจแม้ที่ทรงอนุญาตแล้วตามที่กล่าวแล้ว ในเวลาที่สมควรเท่านั้น บทว่า อปฺปมิทฺโธ ความว่า พึงเป็นผู้ปราศจากความหลับ ด้วยการประกอบความเพียรเครื่องตื่นตามที่ตรัสไว้เป็นต้นว่า กลางวันพึงชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นเครื่องกางกั้นด้วยการจงกรมและด้วยการนั่ง บทว่า อนุทฺธโต คือ ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับ เพราะเว้นความฟุ้งซ่านแห่งจิตอันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีในการพูดคุย ด้วยการเป็นผู้ไม่ยินดีในการพูดคุย ความว่า มีจิตตั้งมั่น บทที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อน ด้วยประการฉะนี้ ในวรรคนี้ ในสูตรที่ ๑, ๒, ๕, ๖, ๗, ๘ และ ๙ ทรงแสดงเรื่องวัฏฏะ ในสูตรที่เหลือทรงแสดงเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๓ จบ

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

๔. วรรคที่ ๔

၁. ဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาวิตักกสูตร

၈၀. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အကုသလဝိတက္ကာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ ဝိတက္ကာ, မိစ္ဆာဝိတက္ကာတိ အတ္ထော. အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထ အနဝညတ္တီတိ အနဝညာ ပရေဟိ အတ္တနော အဟီဠိတတာ အပရိဘူတတာ, ‘‘အဟော ဝတ မံ ပရေ န အဝဇာနေယျု’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဣစ္ဆာစာရော, တာယ အနဝညတ္တိယာ ပဋိသံယုတ္တော သံသဋ္ဌော, တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တော အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. တသ္မာ ‘‘ကထံ နု ခေါ မံ ပရေ ဂဟဋ္ဌာ စေဝ ပဗ္ဗဇိတာ စ န ဩရကတော ဒဟေယျု’’န္တိ သမ္ဘာဝနကမျတာယ ဣစ္ဆာစာရေ, ဌတွာ ပဝတ္တိတဝိတက္ကဿေတံ အဓိဝစနံ. လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တောတိ စီဝရာဒိလာဘေန စေဝ သက္ကာရေန စ ကိတ္တိသဒ္ဒေန [Pg.237] စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဋိသံယုတ္တော. ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တောတိ ပရေသု အနုဒ္ဒယတာပတိရူပကေန ဂေဟသိတပေမေန ပဋိသံယုတ္တော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

๘๐. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อกุสลวิตกฺกา คือ วิตกที่เกิดจากความไม่ฉลาด ความว่า มิจฉาวิตก ในบทว่า อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต นี้ อนวญฺญตฺติ คือ ความไม่ดูหมิ่น คือ ความไม่เหยียดหยาม ความไม่ดูแคลนตนจากผู้อื่น ความประพฤติตามความปรารถนาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย วิตกที่ประกอบแล้ว คือระคนแล้วด้วยความไม่ดูหมิ่นนั้น หรือเกิดขึ้นปรารภความไม่ดูหมิ่นนั้น ชื่อว่า อนวัญญัตติปฏิสังยุตตะ เพราะฉะนั้น คำนี้เป็นชื่อของวิตกที่เกิดขึ้นเมื่อดำรงอยู่ในการประพฤติตามความปรารถนาด้วยความต้องการให้เขานับถือว่า ทำอย่างไรหนอ ผู้อื่นทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตจะไม่ดูหมิ่นเรา บทว่า ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต คือ ประกอบแล้วด้วยลาภมีจีวรเป็นต้น ด้วยสักการะ และด้วยเสียงสรรเสริญ โดยการกระทำเป็นอารมณ์ บทว่า ปรอนุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต คือ ประกอบแล้วด้วยความรักอาศัยเรือนอันมีลักษณะคล้ายความเอ็นดูในผู้อื่น ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงความรักนั้นว่า

‘‘သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ ရာဇူဟိ ရာဇမဟာမတ္တေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဂဟပတိကေဟိ တိတ္ထိယေဟိ တိတ္ထိယသာဝကေဟိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ, သုခိတေသု သုခိတော, ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာဝ ယောဂံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃; ၄.၂၄၁; ဝိဘ. ၈၈၈).

ย่อมเป็นผู้คลุกคลีอยู่กับพระราชา ราชมหาอำมาตย์ พราหมณ์ คฤหบดี ติรถิยะ และสาวกของติรถิยะ มีสุขร่วมกัน มีทุกข์ร่วมกัน เมื่อเขาเหล่านั้นมีความสุข ก็สุขด้วย เมื่อเขาเหล่านั้นมีความทุกข์ ก็ทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจกรณียะเกิดขึ้น ก็ประกอบตนเข้าด้วยตนเอง (สํ. นิ. ๓.๓; ๔.๒๔๑; วิภงฺ. ๘๘๘)

ဂါထာသု အနဝညတ္တိယာ ပဋိသံယုတ္တော ပုဂ္ဂလော အနဝညတ္တိသံယုတ္တော. လာဘသက္ကာရေ ဂါရဝေါ ဧတဿ, န ဓမ္မေတိ လာဘသက္ကာရဂါရဝေါ. သုခဒုက္ခေသု အမာ သဟ ဘဝါတိ အမစ္စာ, သဟာယသဒိသာ ဥပဋ္ဌာကာ. တေဟိ ဂေဟသိတပေမဝသေန သဟ နန္ဒနသီလော သဟနန္ဒီ အမစ္စေဟိ, ဣမိနာ ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တံ ဝိတက္ကံ ဒဿေတိ. အာရာ သံယောဇနက္ခယာတိ ဣမေဟိ တီဟိ ဝိတက္ကေဟိ အဘိဘူတော ပုဂ္ဂလော သံယောဇနက္ခယတော အရဟတ္တတော ဒူရေ, တဿ တံ ဒုလ္လဘန္တိ အတ္ထော.

บุคคลผู้ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น ในคาถาทั้งหลาย ชื่อว่า อนวัญญัตติสังยุตโต (ผู้ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น) ความเคารพในลาภและสักการะของบุคคลนั้นมีอยู่, ไม่ใช่ในธรรม, เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ลาภสักการคารโว (ผู้เคารพในลาภและสักการะ) ชนทั้งหลายผู้มีร่วมกันในสุขและทุกข์ ชื่อว่า อมัจจา (อำมาตย์) ได้แก่ อุปัฏฐากผู้เป็นดุจสหาย ผู้มีปกติเพลิดเพลินร่วมกับอำมาตย์เหล่านั้น ด้วยอำนาจความรักอันอาศัยเรือน ชื่อว่า สหนันที อมัจเจหิ (ผู้เพลิดเพลินร่วมกับอำมาตย์) ด้วยบทนี้ ทรงแสดงวิตกที่ประกอบด้วยความเอ็นดูในผู้อื่น บทว่า อารา สํโยชนกฺขยา ความว่า บุคคลผู้ถูกวิตก ๓ อย่างนี้ครอบงำ ย่อมอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ คือจากพระอรหัต, อธิบายว่า พระอรหัตนั้นเป็นสิ่งที่บุคคลนั้นได้โดยยาก

ပုတ္တပသုန္တိ ပုတ္တေ စ ပသဝေါ စ. ပုတ္တသဒ္ဒေန စေတ္ထ ဒါရာဒယော; ပသုသဒ္ဒေန အဿမဟိံသခေတ္တဝတ္ထာဒယော စ သင်္ဂဟိတာ. ဝိဝါဟေတိ ဝိဝါဟကာရာပနေ. ဣမိနာ အာဝါဟောပိ သင်္ဂဟိတော. သံဟရာနီတိ ပရိဂ္ဂဟာနိ, ပရိက္ခာရသင်္ဂဟာနီတိ အတ္ထော. ‘‘သန္ထဝါနီ’’တိ စ ပဌန္တိ, မိတ္တသန္ထဝါနီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ ဟိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဗ္ဗော သော တာဒိသော ဘိက္ခူတိ သော ယထာဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ သတ္ထာရာ ဝုတ္တာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ, တထာ ပဿိတဗ္ဗတော တာဒိသော သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အရဟတိ.

บทว่า ปุตฺตปสุํ ได้แก่ บุตรทั้งหลายและปศุสัตว์ทั้งหลาย ด้วยบทว่า ปุตฺตสทฺเทน ในที่นี้ ทรงสงเคราะห์แม้ภรรยาเป็นต้น ด้วยบทว่า ปสุสทฺเทน ทรงสงเคราะห์แม้ ม้า กระบือ ไร่นา และที่ดินเป็นต้น บทว่า วิวาเห ได้แก่ ในการให้ทำการวิวาหะ ด้วยบทนี้ แม้อาวาหะก็ทรงสงเคราะห์ด้วย บทว่า สํหรานิ ความว่า เราพึงรวบรวม, อธิบายว่า เราพึงรวบรวมบริขาร บางท่านก็อ่านว่า "สนฺถวานี" อธิบายว่า เราพึงทำความเป็นมิตร บทว่า สพฺพตฺถ หิตฺวา มีความเกี่ยวข้อง (กับทุกบท) บทว่า ภพฺโพ โส ตาทิโส ภิกฺขู ความว่า ภิกษุนั้นละปปัญจธรรมทั้งหมดดังที่กล่าวแล้ว ด้วยสัมมาปฏิบัติที่พระศาสดาตรัสไว้แล้ว, เป็นผู้เห็นอย่างนั้น คือเป็นผู้เห็นภัยในสงสาร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภิกขุ ย่อมควรเพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด คือพระอรหัต

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ

၂. သက္ကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสักการสูตร

၈၁. ဒုတိယေ သက္ကာရေနာတိ သက္ကာရေန ဟေတုဘူတေန, အထ ဝါ သက္ကာရေနာတိ သက္ကာရဟေတုနာ, သက္ကာရဟေတုကေန ဝါ. သက္ကာရဉှိ နိဿာယ [Pg.238] ဣဓေကစ္စေ ပုဂ္ဂလာ ပါပိစ္ဆာ ဣစ္ဆာပကတာ ဣစ္ဆာစာရေ ဌတွာ ‘‘သက္ကာရံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမာ’’တိ အနေကဝိဟိတံ အနေသနံ အပ္ပတိရူပံ အာပဇ္ဇိတွာ ဣတော စုတာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ, အပရေ ယထာသက္ကာရံ လဘိတွာ တန္နိမိတ္တံ မာနမဒမစ္ဆရိယာဒိဝသေန ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတွာ ဣတော စုတာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သက္ကာရေန အဘိဘူတာ ပရိယာဒိန္နစိတ္တာ’’တိ. တတ္ထ အဘိဘူတာတိ အဇ္ဈောတ္ထဋာ. ပရိယာဒိန္နစိတ္တာတိ ခေပိတစိတ္တာ, ဣစ္ဆာစာရေန မာနမဒါဒိနာ စ ခယံ ပါပိတကုသလစိတ္တာ. အထ ဝါ ပရိယာဒိန္နစိတ္တာတိ ပရိတော အာဒိန္နစိတ္တာ, ဝုတ္တပ္ပကာရေန အကုသလကောဋ္ဌာသေန ယထာ ကုသလစိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိဝါရော န ဟောတိ, ဧဝံ သမန္တတော ဂဟိတစိတ္တသန္တာနာတိ အတ္ထော. အသက္ကာရေနာတိ ဟီဠေတွာ ပရိဘဝိတွာ ပရေဟိ အတ္တနိ ပဝတ္တိတေန အသက္ကာရေန ဟေတုနာ, အသက္ကာရဟေတုကေန ဝါ မာနာဒိနာ. သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စာတိ ကေဟိစိ ပဝတ္တိတေန သက္ကာရေန ကေဟိစိ ပဝတ္တိတေန အသက္ကာရေန စ. ယေ ဟိ ကေဟိစိ ပဌမံ သက္ကတာ ဟုတွာ တေဟိယေဝ အသာရဘာဝံ ဉတွာ ပစ္ဆာ အသက္ကတာ ဟောန္တိ, တာဒိသေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စာ’’တိ.

๘๑. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สกฺกาเรน ได้แก่ เพราะสักการะอันเป็นเหตุ, หรือว่า บทว่า สกฺกาเรน ได้แก่ เพราะเหตุแห่งสักการะ หรือมีสักการะเป็นเหตุ จริงอยู่ บุคคลบางพวกในโลกนี้ อาศัยสักการะ เป็นผู้มีความปรารถนาลามก มีความอยากเป็นปกติ ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความอยาก คิดว่า "เราจักให้สักการะเกิดขึ้น" จึงต้องอนาจารอันไม่สมควรมีประการต่างๆ จุติจากอัตภาพนี้แล้ว ย่อมบังเกิดในอบาย ส่วนบางพวกได้สักการะตามสมควรแล้ว อาศัยสักการะนั้นเป็นเหตุ ถึงความประมาทด้วยอำนาจมานะ ความมัวเมา และความตระหนี่เป็นต้น จุติจากอัตภาพนี้แล้ว ย่อมบังเกิดในอบาย ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า – "สกฺกาเรน อภิภูตา ปริยาทินฺนจิตฺตา" (ถูกสักการะครอบงำ มีจิตถูกครอบครอง) ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิภูตา ได้แก่ ถูกครอบงำ บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺตา ได้แก่ มีจิตอันถูกกำจัด คือมีกุศลจิตอันถูกทำให้สิ้นไป ด้วยความประพฤติตามความอยาก และด้วยมานะความมัวเมาเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺตา ได้แก่ มีจิตอันถูกยึดถือไว้โดยรอบ อธิบายว่า มีสันดานแห่งจิตอันส่วนอกุศลตามที่กล่าวแล้วยึดถือไว้โดยรอบ โดยประการที่วาระแห่งกุศลจิตจะเกิดขึ้นไม่ได้ บทว่า อสกฺกาเรน ได้แก่ เพราะอสักการะที่ผู้อื่นกระทำในตน ด้วยการดูหมิ่นและเหยียดหยามเป็นเหตุ, หรือเพราะมานะเป็นต้นอันมีอสักการะเป็นเหตุ บทว่า สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จ ได้แก่ เพราะสักการะที่บางคนกระทำ และเพราะอสักการะที่บางคนกระทำ จริงอยู่ ชนเหล่าใดอันบางคนสักการะในเบื้องต้นแล้ว ภายหลังเมื่อชนเหล่านั้นรู้ถึงความไม่มีสาระ จึงไม่สักการะ, พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงบุคคลเช่นนั้นจึงตรัสว่า "สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จา" (ทั้งเพราะสักการะและเพราะอสักการะ)

ဧတ္ထ သက္ကာရေန အဘိဘူတာ ဒေဝဒတ္တာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ในเรื่องนี้ พึงแสดงพระเทวทัตเป็นต้นว่าเป็นผู้ถูกสักการะครอบงำ และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ဖလံ ဝေ ကဒလိံ ဟန္တိ, ဖလံ ဝေဠုံ ဖလံ နဠံ;

သက္ကာရော ကာပုရိသံ ဟန္တိ, ဂဗ္ဘော အဿတရိံ ယထာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၃;

အ. နိ. ၄.၆၈;

စူဠဝ. ၃၃၅);

“ผลกล้วยย่อมฆ่าต้นกล้วย, ผลขุยไผ่ย่อมฆ่าต้นไผ่, ผลอ้อย่อมฆ่าต้นอ้อ; สักการะย่อมฆ่าคนชั่ว ดุจครรภ์ฆ่าแม่อัสดร ฉะนั้น”

သာဓူနံ ဥပရိ ကတေန အသက္ကာရေန အဘိဘူတာ ဒဏ္ဍကီရာဇကာလိင်္ဂရာဇမဇ္ဈရာဇာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

พึงแสดงพระเจ้าทัณฑกี พระเจ้ากาลิงคะ และพระเจ้ามัชฌะเป็นต้น ว่าเป็นผู้ถูกอสักการะที่กระทำต่อสัตบุรุษครอบงำ และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ကိသဉှိ ဝစ္ဆံ အဝကိရိယ ဒဏ္ဍကီ,ဥစ္ဆိန္နမူလော သဇနော သရဋ္ဌော;

ကုက္ကုဠနာမေ နိရယမှိ ပစ္စတိ,တဿ ဖုလိင်္ဂါနိ ပတန္တိ ကာယေ.

“พระเจ้าทัณฑกีประทุษร้ายต่อพระกีสวัจจดาบส จึงถูกถอนรากเหง้าพร้อมทั้งประชาชนและแว่นแคว้น ย่อมไหม้อยู่ในนรกชื่อว่ากุกกุฬะ สะเก็ดไฟย่อมตกลงบนร่างกายของพระองค์

‘‘ယော [Pg.239] သညတေ ပဗ္ဗဇိတေ အဝဉ္စယိ,ဓမ္မံ ဘဏန္တေ သမဏေ အဒူသကေ;

တံ နာဠိကေရံ သုနခါ ပရတ္ထ,သင်္ဂမ္မ ခါဒန္တိ ဝိဖန္ဒမာနံ’’. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၀-၇၁);

“ผู้ใดลวงสมณะผู้สำรวม ผู้ออกบวช ผู้ไม่ประทุษร้าย ผู้กล่าวธรรม; สุนัขทั้งหลายในปรโลก ย่อมประชุมกันกัดกินผู้นั้นซึ่งชื่อว่านาฬิเกระ ผู้กำลังดิ้นรนอยู่”

‘‘ဥပဟစ္စ မနံ မဇ္ဈော, မာတင်္ဂသ္မိံ ယသဿိနေ;

သပါရိသဇ္ဇော ဥစ္ဆိန္နော, မဇ္ဈာရညံ တဒါ အဟူ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၉.၉၆);

“พระเจ้ามัชฌะทรงประทุษร้ายจิตของพระมาตังคดาบสผู้มียศ จึงทรงพินาศพร้อมทั้งบริษัท แคว้นมัชฌะได้กลายเป็นป่าไปในครั้งนั้น”

သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စ အဘိဘူတာ အညတိတ္ထိယာ နာဋပုတ္တာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ.

พึงแสดงพวกอัญญเดียรถีย์มีนาฏบุตรเป็นต้น ว่าเป็นผู้ถูกทั้งสักการะและอสักการะครอบงำ

ဂါထာသု ဥဘယန္တိ ဥဘယေန သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စ. သမာဓိ န ဝိကမ္ပတီတိ န စလတိ, ဧကဂ္ဂဘာဝေန တိဋ္ဌတိ. ကဿ ပန န စလတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပမာဒဝိဟာရိနော’’တိ. ယော ပမာဒကရဓမ္မာနံ ရာဂါဒီနံ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ အပ္ပမာဒဝိဟာရီ အရဟာ, တဿ. သော ဟိ လောကဓမ္မေဟိ န ဝိကမ္ပတိ. သုခုမဒိဋ္ဌိဝိပဿကန္တိ ဖလသမာပတ္တိအတ္ထံ သုခုမာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပညာယ အဘိဏှံ ပဝတ္တဝိပဿနတ္တာ သုခုမဒိဋ္ဌိဝိပဿကံ. ဥပါဒါနက္ခယာရာမန္တိ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ ခယံ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တဖလံ အာရမိတဗ္ဗံ ဧတဿာတိ ဥပါဒါနက္ခယာရာမံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อุภยํ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งสอง คือทั้งสักการะและอสักการะ บทว่า สมาธิ น วิกมฺปติ ความว่า สมาธิย่อมไม่หวั่นไหว คือไม่คลอนแคลน ย่อมตั้งมั่นด้วยภาวะที่เป็นหนึ่ง แต่สมาธิของใครเล่าไม่หวั่นไหว? จึงตรัสว่า “อปฺปมาทวิหาริโน” (ของผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท) คือ สมาธิของพระอรหันต์ผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท เพราะละธรรมอันเป็นเหตุแห่งความประมาทมีราคะเป็นต้นได้เป็นอย่างดี จริงอยู่ พระอรหันต์นั้นย่อมไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมทั้งหลาย บทว่า สุขุมทิฏฺฐิวิปสฺสกํ ได้แก่ ผู้มีวิปัสสนาอันเห็นได้อย่างสุขุม เพราะมีวิปัสสนาที่ดำเนินไปเนืองๆ ด้วยทิฏฐิคือปัญญาอันสุขุม เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติ บทว่า อุปาทานกฺขยารามํ ได้แก่ ผู้มีความสิ้นไปแห่งอุปาทาน ๔ อันเป็นที่สุด คือพระอรหัตผล เป็นที่น่ารื่นรมย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ

၃. ဒေဝသဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาเทวสัททสูตร

၈၂. တတိယေ ဒေဝေသူတိ ဌပေတွာ အရူပါဝစရဒေဝေ စေဝ အသညဒေဝေ စ တဒညေသု ဥပပတ္တိဒေဝေသု. ဒေဝသဒ္ဒါတိ ဒေဝါနံ ပီတိသမုဒါဟာရသဒ္ဒါ. နိစ္ဆရန္တီတိ အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ပဝတ္တန္တိ. သမယာ သမယံ ဥပါဒါယာတိ သမယတော သမယံ ပဋိစ္စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မိံ ကာလေ ဌိတာ တေ ဒေဝါ တံ ကာလံ အာဂမ္မ နံ ပဿိဿန္တိ, တတော တံ သမယံ သမ္ပတ္တံ အာဂမ္မာတိ. ‘‘သမယံ သမယံ ဥပါဒါယာ’’တိ စ ကေစိ ပဌန္တိ, တေသံ [Pg.240] တံ တံ သမယံ ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော. ယသ္မိံ သမယေတိ ယဒါ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇), ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၄) စ ကာမေသု ဃရာဝါသေ စ အာဒီနဝါ, တပ္ပဋိပက္ခတော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသာ စ သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, တသ္မိံ သမယေ. တဒါ ဟိဿ ဧကန္တေန ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ နမတိ. အရိယသာဝကောတိ အရိယဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာဝကော, သာဝကဘာဝံ ဥပဂန္တုကာမော, အရိယသာဝကော ဝါ အဝဿံဘာဝီ. အန္တိမဘဝိကံ သာဝကဗောဓိသတ္တံ သန္ဓာယ အယမာရမ္ဘော. ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာတိ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ အပနေတွာ. ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာတိ ကသာယေန ရတ္တတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသေတွာ စေဝ ပါရုပိတွာ စ. အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတီတိ အဂါရသ္မာ ဃရာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတိ ပကပ္ပေတိ, ပဗ္ဗဇတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ, တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယန္တိ ဉာတဗ္ဗာ.

๘๒. ในคาถาที่ ๓ บทว่า devesu ความว่า ในเหล่าเทพผู้เข้าถึงกำเนิด เว้นอรูปาวจรเทพและอสัญญีเทพ. บทว่า Devasaddā ความว่า เสียงอันเกิดจากปีติของเหล่าเทพ. บทว่า Niccharanti ความว่า ย่อมเป็นไปโดยอาการสนทนาปราศรัยกันและกัน. บทว่า Samayā samayaṃ upādāya ความว่า อาศัยสมัยต่อสมัย. อธิบายว่า เหล่าเทพนั้นดำรงอยู่ในกาลใด ย่อมอาศัยกาลนั้นมาเห็นบุคคลนั้น เพราะฉะนั้น จึงอาศัยสมัยนั้นที่มาถึง. บางท่านก็อ่านว่า “Samayaṃ samayaṃ upādāya” ความของท่านเหล่านั้นว่า อาศัยสมัยนั้นๆ. บทว่า Yasmiṃ samaye ความว่า ในสมัยใด โทษในกามทั้งหลายและในฆราวาส อันอริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยร่างกระดูก” และ “การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ” และอานิสงส์ในเนกขัมมะอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษนั้น ก็เห็นดีแล้ว ในสมัยนั้น. จริงอยู่ ในกาลนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมน้อมไปเพื่อบรรพชาโดยส่วนเดียว. บทว่า Ariyasāvako ความว่า เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ, หรือผู้ประสงค์จะเข้าถึงความเป็นสาวก, หรือเป็นอริยสาวกผู้จะบังเกิดอย่างแน่นอน. คำปรารภนี้มุ่งถึงสาวกโพธิสัตว์ผู้มีภพเป็นที่สุด. บทว่า Kesamassuṃ ohāretvā ความว่า ปลงผมและหนวด คือนำออกแล้ว. บทว่า Kāsāyāni vatthāni acchādetvā ความว่า นุ่งห่มผ้ากาสายะ คือผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด อันสมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า Agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti ความว่า ออกจากเรือนแล้ว ตั้งใจเพื่อบรรพชาอันไม่มีเรือน คือดำริเพื่อจะบวช ความว่า ย่อมบวช. ในข้อนี้ พึงทราบว่า เพราะกรรมอันเป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีแก่บรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงเรียกว่า อนาคาริยะ.

မာရေနာတိ ကိလေသမာရေန. သင်္ဂါမာယ စေတေတီတိ ယုဇ္ဈနတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတိ, မာရံ အဘိဝိဇေတုံ သန္နယှတိ. ယသ္မာ ပန ဧဝရူပဿ ပဋိပဇ္ဇနကပုဂ္ဂလဿ ဒေဝပုတ္တမာရောပိ အန္တရာယာယ ဥပက္ကမတိ, တသ္မာ တဿပိ ဝသေန မာရေနာတိ ဧတ္ထ ဒေဝပုတ္တမာရေနာတိပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဿာပိ အယံ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ ကရိဿတေဝါတိ. ယသ္မာ ပန ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ခုရဂ္ဂတော ဝါ ပဋ္ဌာယ သီလာနိ သမာဒိယန္တော ပရိသောဓေန္တော သမထဝိပဿနာသု ကမ္မံ ကရောန္တော ယထာရဟံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနာနံ ဝသေန ကိလေသမာရံ ပရိပါတေတိ နာမ, န ယုဇ္ဈတိ နာမ သမ္ပဟာရဿ အဘာဝတော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မာရေန သဒ္ဓိံ သင်္ဂါမာယ စေတေတီ’’တိ.

บทว่า Mārena ได้แก่ ด้วยกิเลสมาร. บทว่า Saṅgāmāya ceteti ความว่า ย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อจะรบ, ย่อมเตรียมตัวเพื่อจะพิชิตมาร. แต่เพราะว่า แม้เทวบุตรมารก็ย่อมพยายามเพื่อทำอันตรายแก่บุคคลผู้ปฏิบัติเช่นนี้ ฉะนั้น ในบทว่า mārena นี้ พึงทราบความว่า แม้ด้วยเทวบุตรมารก็ได้ โดยนัยแห่งเทวบุตรมารนั้น. (อธิบายว่า) เทวบุตรมารนั้นก็จะทำความขัดขวางความปรารถนาของบุคคลนี้ด้วย. แต่เพราะว่า (บุคคลนั้น) ตั้งแต่วันที่บวช หรือตั้งแต่จรดปลายมีดโกน สมาทานรักษาศีลให้บริสุทธิ์ ทำกรรมในสมถะและวิปัสสนา ย่อมชื่อว่ายังกิเลสมารให้ตกไปโดยอาการแห่งตทังคปหานและวิกขัมภนปหานตามสมควร, ไม่ชื่อว่ารบ เพราะไม่มีการประหารกัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “mārena saddhiṃ saṅgāmāya cetetī” (ตั้งใจเพื่อจะทำสงครามกับมาร).

သတ္တန္နန္တိ ကောဋ္ဌာသတော သတ္တန္နံ, ပဘေဒတော ပန တေ သတ္တတိံသ ဟောန္တိ. ကထံ? စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ. ဧဝံ ပဘေဒတော သတ္တတိံသဝိဓာပိ သတိပဋ္ဌာနာဒိကောဋ္ဌာသတော သတ္တေဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တန္န’’န္တိ. ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ လဒ္ဓနာမဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ မဂ္ဂဉာဏဿေဝ ဝါ ပက္ခေ ဘဝါနံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ[Pg.241], ဗောဓိကောဋ္ဌာသိယာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဗောဓိပက္ခိကာန’’န္တိပိ ပါဌော, ဗောဓိပက္ခဝန္တာနံ, ဗောဓိပက္ခေ ဝါ နိယုတ္တာနန္တိ အတ္ထော. ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တောတိ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏေ ဟိ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ပရိယာယေန ဗောဓိပက္ခိယာ နာမ, မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ ပန တေ နိပ္ပရိယာယေန ဗောဓိပက္ခိယာ နာမ ဟောန္တိ.

บทว่า Sattannaṃ ความว่า แห่งธรรม ๗ หมวด, แต่โดยการจำแนก ธรรมเหล่านั้นมี ๓๗ ประการ. อย่างไร? คือ สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘. แม้เมื่อจำแนกได้ ๓๗ ประการอย่างนี้ แต่โดยหมวดมีสติปัฏฐานเป็นต้น ก็มีเพียง ๗ หมวดเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “sattannaṃ”. บทว่า Bodhipakkhiyānaṃ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในฝ่ายแห่งมรรคญาณของพระอริยบุคคล หรือแห่งมรรคญาณนั่นเอง ซึ่งได้ชื่อว่า โพธิ เพราะอรรถว่าตรัสรู้, ความว่า แห่งธรรมอันเป็นส่วนแห่งโพธิ. มีอีก పాఠหนึ่งว่า “Bodhipakkhikānaṃ” ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายอันมีฝ่ายแห่งโพธิ, หรือแห่งธรรมทั้งหลายอันประกอบในฝ่ายแห่งโพธิ. บทว่า Bhāvanānuyogamanuyutto ความว่า เพียรพยายามในวิปัสสนาแล้ว ประกอบความเพียรในการเจริญอริยมรรค. จริงอยู่ ในขณะแห่งวิปัสสนา ธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น ชื่อว่า โพธิปักขิยะโดยปริยาย, แต่ในขณะแห่งมรรค ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า โพธิปักขิยะโดยนิปปริยาย.

အာသဝါနံ ခယာတိ ကာမာသဝါဒီနံ သဗ္ဗေသံ အာသဝါနံ ခယာ. အာသဝေသု ဟိ ခီဏေသု သဗ္ဗေ ကိလေသာ ခီဏာယေဝ ဟောန္တိ. တေန အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. အနာသဝန္တိ အာသဝဝိရဟိတံ. စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဧတ္ထ စေတောဝစနေန အရဟတ္တဖလသမာဓိ, ပညာဝစနေန တံသမ္ပယုတ္တာ စ ပညာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ သမာဓိ ရာဂတော ဝိမုတ္တတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ, ပညာ အဝိဇ္ဇာယ ဝိမုတ္တတ္တာ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

บทว่า Āsavānaṃ khayā ความว่า เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวง มีกามาสวะเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่ออาสวะทั้งหลายสิ้นไปแล้ว กิเลสทั้งปวงก็เป็นอันสิ้นไปนั่นเอง. ด้วยบทนั้น เป็นอันท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรค. บทว่า Anāsavaṃ ความว่า ปราศจากอาสวะ. ในบทว่า Cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ นี้ ด้วยคำว่า เจโต ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลสมาธิ, ด้วยคำว่า ปัญญา ท่านกล่าวถึงปัญญาที่สัมปยุตด้วยสมาธินั้น. ในธรรมทั้งสองนั้น สมาธิชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะพ้นจากราคะ, ปัญญาชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ เพราะพ้นจากอวิชชา พึงทราบดังนี้. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယော ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိ, တဒဿ သမာဓိန္ဒြိယံ. ယာ ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, ပညာ, တဒဿ ပညိန္ဒြိယံ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၆).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิใดของอริยสาวกนั้น นั่นเป็นสมาธินทรีย์ของเธอ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญญาใดของอริยสาวกนั้น นั่นเป็นปัญญินทรีย์ของเธอ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เจโตวิมุตติย่อมมีเพราะความคลายจากราคะ, ปัญญาวิมุตติย่อมมีเพราะความคลายจากอวิชชา.”

အပိစေတ္ထ သမထဖလံ စေတောဝိမုတ္တိ, ဝိပဿနာဖလံ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာတိ အတ္တနာယေဝ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပစ္စက္ခံ ကတွာ အပရပ္ပစ္စယေန ဉတွာ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ပါပုဏိတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရတိ. တမေဝ သင်္ဂါမသီသံ အဘိဝိဇိယ အဇ္ဈာဝသတီတိ မာရံ အဘိဝိဇိနိတွာ ဝိဇိတဝိဇယတ္တာ တေန ကတသင်္ဂါမသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ သီသဘူတံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိဣဿရိယဋ္ဌာနံ, အဘိဘဝန္တော အာဝသတိ, သမာပဇ္ဇတိ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ဣမေ စ ဒေဝသဒ္ဒါ ဒိဋ္ဌသစ္စေသု ဒေဝေသု ပဝတ္တန္တိ, ဝိသေသတော သုဒ္ဓါဝါသဒေဝေသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ผลแห่งสมถะคือเจโตวิมุตติ, ผลแห่งวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติ. บทว่า Diṭṭheva dhamme ความว่า ในอัตภาพนี้เอง. บทว่า Sayaṃ abhiññā sacchikatvā ความว่า กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งของตนเอง คือรู้ได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น. บทว่า Upasampajja viharati ความว่า เข้าถึงแล้ว ให้สำเร็จแล้ว ย่อมอยู่. บทว่า Tameva saṅgāmasīsaṃ abhivijiya ajjhāvasatīti ความว่า พิชิตมารได้แล้ว เพราะเป็นผู้มีชัยชนะอันได้มาแล้ว ย่อมครอบงำอยู่ คือย่อมเข้าถึงซึ่งฐานะอันเป็นอิสระคืออรหัตตผลสมาบัติ อันเป็นยอดแห่งอริยมรรคที่ชื่อว่าสงครามอันมารกระทำแล้วนั้น. และเสียงของเทพเหล่านี้ ย่อมเป็นไปในหมู่เทพผู้เห็นสัจจะแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พึงทราบว่าเป็นเหล่าสุทธาวาสเทพ.

ဂါထာသု မဟန္တန္တိ သီလာဒိဂုဏမဟတ္တေန မဟန္တံ. ဝီတသာရဒန္တိ သာရဇ္ဇကရာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန ဝိဂတသာရဇ္ဇံ အပဂတမင်္ကုဘာဝံ. ပုရိသာဇညာတိ အဿာဒီသု အဿာဇာနီယာဒယော ဝိယ ပုရိသေသု အာဇာနီယဘူတာ [Pg.242] ဥတ္တမပုရိသာ. ဒုဇ္ဇယမဇ္ဈဘူတိ ပစုရဇနေဟိ ဇေတုံ အသက္ကုဏေယျံ ကိလေသဝါဟိနိံ အဘိဘဝိ အဇ္ဈောတ္ထရိ. ‘‘အဇ္ဇယီ’’တိပိ ပဌန္တိ, အဇိနီတိ အတ္ထော. ဇေတွာန မစ္စုနော သေနံ, ဝိမောက္ခေန အနာဝရန္တိ လောကတ္တယာဘိဗျာပနတော ဒိယဍ္ဎသဟဿာဒိဝိဘာဂတော စ ဝိပုလတ္တာ အညေဟိ အာဝရိတုံ ပဋိသေဓေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အနာဝရံ, မစ္စုနော မာရဿ သေနံ ဝိမောက္ခေန အရိယမဂ္ဂေန ဇေတွာ ယော တွံ ဒုဇ္ဇယံ အဇယိ, တဿ နမော, တေ ပုရိသာဇညာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า มหนฺตํ ได้แก่ ผู้ยิ่งใหญ่ด้วยความยิ่งใหญ่แห่งคุณมีศีลเป็นต้น บทว่า วีตสารทํ ได้แก่ ผู้หมดความครั่นคร้าม คือมีความเก้อเขินไปปราศแล้ว เพราะไม่มีกิเลสอันกระทำความครั่นคร้าม บทว่า ปุริสาชญฺญาติ ได้แก่ บุรุษผู้ประเสริฐ เปรียบเหมือนม้าอาชาไนยเป็นต้นในหมู่ม้าฉันใด ก็เป็นบุรุษอาชาไนยในหมู่บุรุษฉันนั้น บทว่า ทุชฺชยมชฺฌภูติ ได้แก่ ครอบงำ ย่ำยี ซึ่งกองทัพกิเลสที่ชนเป็นอันมากไม่สามารถจะชนะได้ บางแห่งก็อ่านว่า อชฺชยี ความว่า ชนะแล้ว บทว่า วิโมกฺเขน อนาวรํ ความว่า วิโมกข์อันไม่มีเครื่องกั้น เพราะไพบูลย์เนื่องจากแผ่ไปในโลกทั้งสาม และเนื่องจากการจำแนกเป็นพันห้าร้อยเป็นต้น และเพราะอันผู้อื่นไม่สามารถจะกั้นหรือห้ามได้ มีความสัมพันธ์ดังนี้ว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นบุรุษอาชาไนยนั้น พระองค์ใดทรงชนะแล้วซึ่งเสนาของมัจจุราช คือมาร ด้วยวิโมกข์คืออริยมรรค ได้ทรงชนะสิ่งที่ชนะได้โดยยาก

ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ဟိ-ဣတိ နိပါတမတ္တံ. ဧတံ ပတ္တမာနသံ အဓိဂတာရဟတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒေဝတာ နမဿန္တီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဣတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ကိံ ပန ဧတံ ကာရဏံ? နမုစိသေနာဝိဇယေန ပတ္တမာနသတ္တံ. ဣမိနာ ကာရဏေန တံ ဒေဝတာ နမဿန္တီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ ကာရဏံ ဖလတော ဒဿေတုံ ‘‘တဉှိ တဿ န ပဿန္တိ, ယေန မစ္စုဝသံ ဝဇေ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယသ္မာ တဿ ပုရိသာဇညဿ ပဏိဓာယ ဂဝေသန္တာပိ ဒေဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ တံ ကာရဏံ န ပဿန္တိ, ယေန သော မစ္စုနော မရဏဿ ဝသံ ဝဇေ ဥပဂစ္ဆေယျ. တသ္မာ တံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နမဿန္တီတိ.

บทว่า อิติ ความว่า ด้วยประการที่กล่าวแล้ว บทว่า หิ เป็นเพียงนิบาต ทรงแสดงเนื้อความที่ตรัสแล้วนั่นแหละโดยความเป็นบทสรุปว่า เทวดาทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระขีณาสพนั้น ผู้มีพระทัยบรรลุแล้ว คือบรรลุพระอรหัตแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิติ ความว่า ด้วยเหตุนี้ ก็เหตุนั้นคืออะไร? คือความเป็นผู้มีพระทัยบรรลุแล้วด้วยการชนะเสนาของพญามาร ความว่า ด้วยเหตุนี้ เทวดาทั้งหลายจึงนอบน้อมพระองค์ บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเหตุนั้นโดยผล จึงตรัสว่า "ตญฺหิ ตสฺส น ปสฺสนฺติ เยน มจฺจุวสํ วเช" อธิบายความแห่งคำนั้นว่า เพราะเหตุที่เทวดาทั้งหลายแม้ตั้งใจค้นหาก็ไม่เห็นเหตุแม้ประมาณน้อยนิดของบุรุษอาชาไนยนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้ท่านพึงไปสู่อำนาจแห่งมัจจุคือความตาย เพราะเหตุนั้น วิสุทธิเทพทั้งหลายจึงนอบน้อมพระองค์

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๓ จบ

၄. ပဉ္စပုဗ္ဗနိမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาปัญจปุพพนิมิตตสูตร

၈၃. စတုတ္ထေ ယဒါတိ ယသ္မိံ ကာလေ. ဒေဝေါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေါ. တယော ဟိ ဒေဝါ – သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. တေသု သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ခတ္တိယာ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ တဒုပရိဒေဝါ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ ခီဏာသဝါ. ဣဓ ပန ကာမာဝစရဒေဝေါ အဓိပ္ပေတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝေါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေါ’’တိ. ဒေဝကာယာတိ ဒေဝသမူဟတော, ဒေဝဋ္ဌာနတော ဝါ, ဒေဝလောကတောတိ အတ္ထော. သမူဟနိဝါသဝါစကော ဟိ အယံ ကာယသဒ္ဒေါ. စဝနဓမ္မောတိ မရဏဓမ္မော, အာယုက္ခယေန ဝါ ပုညက္ခယေန ဝါ ဥပဋ္ဌိတမရဏောတိ အတ္ထော.

๘๓. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ยทา ความว่า ในกาลใด บทว่า เทโว ได้แก่ อุปปัตติเทพ จริงอยู่ เทพมี ๓ จำพวก คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ ในเทพเหล่านั้น ที่ชื่อว่าสมมติเทพ ได้แก่ พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ที่ชื่อว่าอุปปัตติเทพ ได้แก่ เทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นขึ้นไป ที่ชื่อว่าวิสุทธิเทพ ได้แก่ พระขีณาสพทั้งหลาย แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเทวดาในกามาวจรภูมิ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เทโวติ อุปปตฺติเทโว" บทว่า เทวกายา ความว่า จากหมู่เทพ หรือจากที่อยู่ของเทพ คือจากเทวโลก จริงอยู่ กายศัพท์นี้เป็นคำกล่าวถึงหมู่และที่อยู่ บทว่า จวนธมฺโม ความว่า มีความตายเป็นธรรมดา คือมีความตายปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว เพราะสิ้นอายุหรือเพราะสิ้นบุญ

ပဉ္စဿ [Pg.243] ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ အဿ ဥပဋ္ဌိတမရဏဿ ဒေဝပုတ္တဿ ပဉ္စ မရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပကာသာနိ ဝါ ဟောန္တိ. မာလာ မိလာယန္တီတိ တေန ပိဠန္ဓိတမာလာ မဇ္ဈနှိကသမယေ အာတပေ ခိတ္တာ ဝိယ မိလာတာ ဝိဟတသောဘာ ဟောန္တိ.

บทว่า ปญฺจสฺส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุภวนฺติ ความว่า บุพนิมิตแห่งความตาย ๕ ประการ ย่อมเกิดขึ้น หรือย่อมปรากฏแก่เทพบุตรนั้นผู้มีความตายปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว บทว่า มาลา มิลายติ ความว่า พวงมาลัยที่เทพบุตรนั้นประดับแล้ว ย่อมเหี่ยวแห้ง ปราศจากความงดงาม เหมือนถูกทิ้งไว้กลางแดดในเวลาเที่ยงวัน

ဝတ္ထာနိ ကိလိဿန္တီတိ သရဒသမယေ ဝိဂတဝလာဟကေ အာကာသေ အဗ္ဘုဿက္ကမာနဗာလသူရိယသဒိသပ္ပဘာနိ နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏာနိ တေန နိဝတ္ထပါရုတဝတ္ထာနိ တံ ခဏံယေဝ ကဒ္ဒမေ ခိပိတွာ မဒ္ဒိတာနိ ဝိယ ဝိဟတပ္ပဘာနိ မလိနာနိ ဟောန္တိ.

บทว่า วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ ความว่า ผ้าที่เทพบุตรนั้นนุ่งห่ม ซึ่งมีสีสันต่างๆ มีรัศมีดุจดวงอาทิตย์อ่อนที่กำลังขึ้นสู่ท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆในสมัยศารทกาล ก็จะกลายเป็นผ้าที่ปราศจากรัศมีและเศร้าหมองในขณะนั้นเอง ราวกับถูกโยนลงไปในโคลนแล้วเหยียบย่ำ

ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တီတိ သုပရိသုဒ္ဓဇာတိမဏိ ဝိယ သုသိက္ခိတသိပ္ပာစရိယရစိတသုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ စ ပုဗ္ဗေ သေဒမလဇလ္လိကာရဟိတသရီရဿ တသ္မိံ ခဏေ ဥဘောဟိ ကစ္ဆေဟိ သေဒဓာရာ သန္ဒန္တိ ပဂ္ဃရန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ကစ္ဆေဟိယေဝ, သကလသရီရတောပိ ပနဿ သေဒဇလကဏ္ဏိကာ မုစ္စတိယေဝ, ယေန အာမုတ္တမုတ္တာဇာလဂဝစ္ဆိတော ဝိယ တဿ ကာယော ဟောတိ.

บทว่า กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ ความว่า ในกาลก่อน ร่างกายของเทพบุตรนั้นปราศจากเหงื่อไคลและมลทิน ดุจแก้วมณีชาติอันบริสุทธิ์ยิ่ง หรือดุจรูปปั้นทองคำที่อาจารย์ผู้ชำนาญในศิลปะสร้างขึ้นอย่างดี แต่ในขณะนั้น สายเหงื่อย่อมไหลหลั่งออกจากรักแร้ทั้งสองข้าง และมิใช่เพียงแต่จากรักแร้เท่านั้น แต่หยาดเหงื่อย่อมไหลออกจากทั่วทั้งร่างกายของเทพบุตรนั้นด้วย ซึ่งทำให้ร่างกายของท่านเป็นประดุจถูกประดับด้วยตาข่ายไข่มุกที่สวมไว้

ကာယေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏိယံ ဩက္ကမတီတိ ပုဗ္ဗေ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ယထာနုဘာဝံ ဧကယောဇနံ ဒွိယောဇနံ ယာဝ ဒွါဒသယောဇနမတ္တမ္ပိ ပဒေသံ အာဘာယ ဖရိတွာ ဝိဇ္ဇောတမာနော ကာယော ဟောတိ ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စာဒိဝိရဟိတော, န သီတံ န ဥဏှံ ဥပဃာတကံ, ဒေဝဓီတာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောတိ, ဒေဝပုတ္တော ဝီသတိဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ, တံ ခဏံယေဝ နိပ္ပဘေ နိတ္တေဇေ ကာယေ ဝိရူပဘာဝေါ အနုပဝိသတိ သဏ္ဌာတိ.

บทว่า กาเย ทุพฺพณฺณิยํ โอกฺกมติ ความว่า ในกาลก่อน ตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นมา กายของเทพบุตรนั้นย่อมรุ่งเรือง แผ่รัศมีไปในบริเวณประมาณ ๑ โยชน์ ๒ โยชน์ จนถึง ๑๒ โยชน์ ตามสมควรแก่อานุภาพ ปราศจากความพิการมีฟันหลุดและผมหงอกเป็นต้น ไม่มีความเย็นความร้อนเบียดเบียน เทพธิดาเป็นดุจหญิงอายุ ๑๖ ปี เทพบุตรเป็นดุจชายอายุ ๒๐ ปี แต่ในขณะนั้นเอง ความมีผิวพรรณทรามย่อมก้าวลงสู่ คือตั้งอยู่ในกายที่ปราศจากรัศมีและเดช

သကေ ဒေဝေါ ဒေဝါသနေ နာဘိရမတီတိ အတ္တနော အစ္ဆရာဂဏေဟိ သဒ္ဓိံ ကီဠနပရိစရဏကဒိဗ္ဗာသနေ န ရမတိ, န စိတ္တဿာဒံ လဘတိ. တဿ ကိရ မနုဿဂဏနာယ သတ္တဟိ ဒိဝသေဟိ မရဏံ ဘဝိဿတီတိ ဣမာနိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုဘဝန္တိ. သော တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဧဝရူပါယ နာမ သမ္ပတ္တိယာ ဝိနာ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဗလဝသောကာဘိဘူတော ဟောတိ. တေနဿ ကာယေ မဟာပရိဠာဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဗ္ဗတော ဂတ္တေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ. စိရတရံ ကာလံ အပရိစိတဒုက္ခော တံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဧကစ္စော ‘‘ဒယှာမိ ဒယှာမီ’’တိ ကန္ဒန္တော ပရိဒေဝန္တော ကတ္ထစိ အဿာဒံ အလဘန္တော ဝိဇပ္ပန္တော ဝိလပန္တော တဟိံ တဟိံ အာဟိဏ္ဍတိ. ဧကစ္စော သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ [Pg.244] ကာယဝါစာဟိ ဝိကာရံ အကရောန္တောပိ ပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခံ အသဟန္တော ဝိဟညမာနော ဝိစရတိ.

บทว่า สเก เทโว เทวาสเน นาภิรมติ ความว่า เทพบุตรนั้นย่อมไม่ยินดี ไม่ได้ความชื่นใจในทิพยอาสน์ของตน อันเป็นที่เล่นและบำเรอร่วมกับหมู่นางอัปสร ได้ยินว่า บุพนิมิตเหล่านี้ย่อมปรากฏเมื่อความตายจักมีแก่เทพบุตรนั้นใน ๗ วันโดยการนับของมนุษย์ เทพบุตรนั้นเพราะความเกิดขึ้นแห่งบุพนิมิตเหล่านั้น จึงถูกความโศกอย่างแรงครอบงำว่า "เราจักต้องปราศจากสมบัติเห็นปานนี้หนอ" เพราะเหตุนั้น ความเร่าร้อนใหญ่จึงเกิดขึ้นในกายของเทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น เหงื่อจึงไหลออกจากอวัยวะทั่วทุกส่วน เทพบุตรบางองค์ไม่คุ้นเคยกับทุกข์มาเป็นเวลานาน ไม่สามารถอดทนต่อทุกข์นั้นได้ ก็คร่ำครวญรำพันว่า "เราเร่าร้อน เราเร่าร้อน" ไม่ได้ความยินดีในที่ไหนๆ พร่ำเพ้อรำพัน เที่ยวไปในที่นั้นๆ เทพบุตรบางองค์ แม้ตั้งสติไว้ ไม่กระทำวิการทางกายและวาจา แต่ก็ทนทุกข์เพราะความพลัดพรากจากของรักไม่ได้ ย่อมเดือดร้อนเที่ยวไป

ဣမာနိ ပန ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ယထာ လောကေ မဟာပုညာနံ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံယေဝ ဥက္ကာပါတဘူမိစာလစန္ဒဂ္ဂါဟာဒီနိ နိမိတ္တာနိ ပညာယန္တိ, န သဗ္ဗေသံ; ဧဝမေဝ မဟေသက္ခဒေဝါနံယေဝ ပညာယတိ. ဥပ္ပန္နာနိ စ တာနိ ‘‘ဣမာနိ မရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ နာမာ’’တိ ကေစိ ဒေဝါ ဇာနန္တိ, န သဗ္ဗေ. တတ္ထ ယော မန္ဒေန ကုသလကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တော, သော ‘‘ဣဒါနိ ကော ဇာနာတိ, ‘ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တိဿာမီ’’’တိ ဘာယတိ. ယော ပန မဟာပုညော, သော ‘‘ဗဟုံ မယာ ဒါနံ ဒိန္နံ, သီလံ ရက္ခိတံ, ပုညံ ဥပစိတံ, ဣတော စုတဿ မေ သုဂတိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ န ဘာယတိ န ဝိကမ္ပတိ. ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ပန တံ ဂဟေတွာ ဒေဝတာ နန္ဒနဝနံ ပဝေသေန္တိ သဗ္ဗဒေဝလောကေသု နန္ဒနဝနံ အတ္ထိယေဝ.

ก็บุพพนิมิตเหล่านี้ ย่อมปรากฏแก่ทวยเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่เท่านั้น ไม่ปรากฏแก่เทพทั่วไป เหมือนอย่างในโลกที่นิมิตทั้งหลาย มีอุกกาบาต แผ่นดินไหว และจันทรคราสเป็นต้น ย่อมปรากฏแก่ผู้มีบุญมาก มีพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ปรากฏแก่คนทั่วไป. และเมื่อนิมิตเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว เทพบางพวกย่อมรู้ว่า "เหล่านี้ชื่อว่าเป็นบุพพนิมิตแห่งความตาย" แต่ไม่ใช่ทุกองค์. ในบรรดาเทพเหล่านั้น เทพองค์ใดบังเกิดด้วยกุศลกรรมอันน้อยนิด เทพองค์นั้นย่อมกลัวว่า "บัดนี้ ใครจะรู้ว่าเราจักบังเกิด ณ ที่ไหน". ส่วนเทพผู้มีบุญมาก ย่อมไม่กลัว ไม่หวั่นไหว ด้วยคิดว่า "เราได้ให้ทานไว้มาก รักษาศีลไว้แล้ว สั่งสมบุญไว้แล้ว เมื่อเราจุติจากที่นี่ไป สุคติเท่านั้นเป็นที่หวังได้". ก็เมื่อบุพพนิมิตปรากฏขึ้นอย่างนี้แล้ว เหล่าเทวดาย่อมพาเทพองค์นั้นเข้าไปยังสวนนันทวัน เพราะสวนนันทวันมีอยู่แล้วในเทวโลกทุกชั้น.

တီဟိ ဝါစာဟိ အနုမောဒေန္တီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေဟိ တီဟိ ဝစနေဟိ အနုမောဒေန္တိ, မောဒံ ပမောဒံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, အဿာသေန္တိ, အဘိဝဒနဝသေန ဝါ တံခဏာနုရူပံ ပမောဒံ ကရောန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘အနုမောဒေန္တီ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဩဝဒန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣတောတိ ဒေဝလောကတော. ဘောတိ အာလပနံ. သုဂတိန္တိ သုန္ဒရဂတိံ, မနုဿလောကံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. ဂစ္ဆာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပေဟိ.

บทว่า Tīhi vācāhi anumodentī (ย่อมอนุโมทนาด้วยวาจา ๓ อย่าง) ความว่า ย่อมอนุโมทนา คือ ทำให้เกิดความยินดี ความบันเทิงใจ ให้ความเบาใจ หรือกระทำการชื่นชมอันสมควรแก่ขณะนั้นด้วยถ้อยคำ ๓ อย่างที่จะกล่าวต่อไปนี้. แต่บางท่านกล่าวว่า บทว่า anumodentī มีความหมายว่า "ย่อมให้โอวาท". บทว่า Ito (จากที่นี่) หมายถึง จากเทวโลก. บทว่า Bho (ท่านผู้เจริญ) เป็นคำเรียก. บทว่า Sugatiṃ (สู่สุคติ) หมายถึง สู่คติอันดีงาม ท่านกล่าวหมายถึงมนุษยโลก. บทว่า Gaccha (จงไป) หมายถึง จงเข้าถึงโดยการถือปฏิสนธิ.

ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ဧဝံ တဒါ တေဟိ ဒေဝေဟိ တဿ ‘‘ဣတော ဘော သုဂတိံ ဂစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗဝစနေ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ အညတရော နာမဂေါတ္တေန အပါကဋော တဿံ ပရိသာယံ နိသိန္နော အနုသန္ဓိကုသလော ဧကော ဘိက္ခု ‘‘ဧတေ သုဂတိအာဒယော ဘဂဝတာ အဝိသေသတော ဝုတ္တာ အဝိဘူတာ, ဟန္ဒ တေ ဝိဘူတတရေ ကာရာပေဿာမီ’’တိ ဧတံ ‘‘ကိံနု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. သဒ္ဓါဒိဂုဏဝိသေသပဋိလာဘကာရဏတော ဒေဝူပပတ္တိဟေတုတော စ မနုဿတ္တံ ဒေဝါနံ အဘိသမ္မတန္တိ အာဟ ‘‘မနုဿတ္တံ ခေါ ဘိက္ခု ဒေဝါနံ သုဂတိဂမနသင်္ခါတ’’န္တိ.

บทว่า Evaṃ vutte (ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว) ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถ้อยคำที่เทวดาเหล่านั้นจะพึงกล่าวแก่เทพบุตรนั้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงไปสู่สุคติจากที่นี่เถิด" เป็นอาทิ อย่างนั้นในกาลนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่ปรากฏชื่อและโคตร นั่งอยู่ในบริษัทนั้น เป็นผู้ฉลาดในการเชื่อมความ ได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแล" เป็นอาทิ ด้วยคิดว่า "คำว่าสุคติเป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจง ยังไม่แจ่มแจ้ง เอาเถิด เราจะทูลขอให้พระองค์ทรงกระทำให้แจ่มแจ้งยิ่งขึ้น". เพราะความเป็นเหตุแห่งการได้คุณวิเศษมีศรัทธาเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการอุบัติเป็นเทวดา ความเป็นมนุษย์จึงเป็นที่ยอมรับของเหล่าเทวดา (ว่าเป็นสุคติ) ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ความเป็นมนุษย์แล อันเทวดาทั้งหลายเรียกว่าเป็นการไปสู่สุคติ".

သုဂတိဂမနသင်္ခါတန္တိ ‘‘သုဂတိဂမန’’န္တိ သမ္မာ ကထိတံ, ဝဏ္ဏိတံ ထောမိတန္တိ အတ္ထော. ယံ မနုဿဘူတောတိ ဧတ္ထ ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ, တေန ပဋိလဘတီတိ ဧတ္ထ ပဋိလဘနကိရိယာ အာမသီယတိ, ယော သဒ္ဓါပဋိလာဘောတိ အတ္ထော. မနုဿဘူတောတိ မနုဿေသု ဥပ္ပန္နော, မနုဿဘာဝံ ဝါ [Pg.245] ပတ္တော. ယသ္မာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာနံ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာ ယေဘုယျေန ဒုလ္လဘာ သဝနာယ, န တထာ မနုဿာနံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနုဿဘူတော’’တိ. တထာဂတပ္ပဝေဒိတေ ဓမ္မဝိနယေတိ တထာဂတေန ဘဂဝတာ ဒေသိတေ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သာသနေ. တဉှိ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော စ, အာသယာနုရူပံ ဝိနေယျာနံ ဝိနယနတော ဝိနယော စာတိ ဓမ္မဝိနယော, ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ဝါ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မံ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကံ ဝိနေတီတိ ဓမ္မဝိနယော. ဓမ္မေနေဝ ဝါ ဝိနယော, န ဒဏ္ဍသတ္ထေဟီတိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မယုတ္တော ဝါ ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မာယ ဝါ သဟ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာယ ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော, မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိဓမ္မတော ဝါ ပဝတ္တော ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော. ဓမ္မော ဝါ ဘဂဝါ ဓမ္မဘူတော ဓမ္မကာယော ဓမ္မဿာမီ, တဿ ဓမ္မဿ ဝိနယော, န တက္ကိယာနန္တိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မေ ဝါ မဂ္ဂဖလေ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗဝိသယဘူတေ ဝါ ပဝတ္တော ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ.

บทว่า Sugatigamanasaṅkhātaṃ (อันเรียกว่าเป็นการไปสู่สุคติ) ความว่า อันเรียกว่า "การไปสู่สุคติ" คือ อันกล่าวไว้ดีแล้ว พรรณนาแล้ว สรรเสริญแล้ว. ในบทว่า Yaṃ manussabhūto (บุคคลผู้เป็นมนุษย์แล้วได้...) นี้ ศัพท์ว่า yaṃ เป็นการอ้างถึงกิริยา ด้วยศัพท์นั้นจึงอ้างถึงกิริยาคือการได้ในบทว่า paṭilabhati (ย่อมได้) ความว่า การได้ศรัทธาใด. บทว่า Manussabhūto (ผู้เป็นมนุษย์แล้ว) หมายถึง เกิดในหมู่มนุษย์ หรือถึงความเป็นมนุษย์. เพราะว่า การแสดงธรรมของพระตถาคตเป็นสิ่งที่ผู้เกิดในเทวโลกโดยมากหาฟังได้ยาก ไม่เหมือนมนุษย์ทั้งหลาย ฉะนั้นจึงตรัสว่า "ผู้เป็นมนุษย์แล้ว". บทว่า Tathāgatappavedite dhammavinaye (ในพระธรรมวินัยอันพระตถาคตประกาศแล้ว) หมายถึง ในพระศาสนาอันเป็นที่รวบรวมไตรสิกขา ที่พระตถาคตผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว. คำสอนนั้นชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นทั้งธรรม เนื่องจากไม่พ้นไปจากธรรม และเป็นทั้งวินัย เนื่องจากแนะนำเวไนยสัตว์ตามสมควรแก่อัธยาศัย. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะแนะนำบุคคลผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ผู้ไม่พ้นไปจากธรรมเพราะมีอุปนิสัยสมบัติ. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นวินัยด้วยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอาชญาและศัสตรา. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นวินัยที่ประกอบด้วยธรรม. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นวินัยเพื่อธรรมพร้อมทั้งมรรค ผล นิพพาน. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นวินัยที่ดำเนินไปจากธรรมมีพระมหากรุณาและพระสัพพัญญุตญาณเป็นต้น. หรือพระผู้มีพระภาคทรงเป็นธรรม เป็นพระธรรมกาย เป็นเจ้าของแห่งธรรม วินัยนี้เป็นของพระธรรมนั้น ไม่ใช่ของนักตรรกะ จึงชื่อว่าธรรมวินัย. หรือชื่อว่าธรรมวินัย เพราะเป็นวินัยที่ดำเนินไปในธรรมคือมรรคและผลอันเป็นวิสัยที่พึงทำให้แจ้ง. (หมายถึง) ในพระธรรมวินัยนั้น.

သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ‘‘သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေတိ. သဒ္ဓေါ ဟိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေ အာရာဓေဿတိ. သုလဒ္ဓလာဘသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ယထာ ဟိရညသုဝဏ္ဏခေတ္တဝတ္ထာဒိလာဘော သတ္တာနံ ဥပဘောဂသုခံ အာဝဟတိ, ခုပ္ပိပါသာဒိဒုက္ခံ ပဋိဗာဟတိ, ဓနဒါလိဒ္ဒိယံ ဝူပသမေတိ, မုတ္တာဒိရတနပဋိလာဘဟေတု ဟောတိ, လောကသန္တတိဉ္စ အာဝဟတိ; ဧဝံ လောကိယလောကုတ္တရာ သဒ္ဓါပိ ယထာသမ္ဘဝံ လောကိယလောကုတ္တရံ ဝိပါကသုခမာဝဟတိ, သဒ္ဓါဓုရေန ပဋိပန္နာနံ ဇာတိဇရာဒိဒုက္ခံ ပဋိဗာဟတိ, ဂုဏဒါလိဒ္ဒိယံ ဝူပသမေတိ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိရတနပဋိလာဘဟေတု ဟောတိ, လောကသန္တတိဉ္စ အာဝဟတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

บทว่า Saddhaṃ paṭilabhati (ย่อมได้ศรัทธา) ความว่า ย่อมยังศรัทธาให้เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาเป็นต้นว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว". ด้วยว่า ผู้มีศรัทธา เมื่อปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมจะยังประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่งให้สำเร็จได้. บทว่า Suladdhalābhasaṅkhātaṃ (อันเรียกว่าเป็นลาภที่ได้มาดีแล้ว) ในบทนี้ มีอธิบายว่า เหมือนอย่างการได้ลาภมีเงินทอง ที่นา และที่ดินเป็นต้น ย่อมนำความสุขในการบริโภคมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย ย่อมป้องกันทุกข์มี ความหิวและความกระหายเป็นต้น ย่อมระงับความยากจนในทรัพย์ ย่อมเป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีมุกดาเป็นต้น และย่อมนำมาซึ่งการสืบต่อวงศ์ตระกูลในโลก; ฉันใด ศรัทธาที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระก็ฉันนั้น ย่อมนำวิบากสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระมาให้ตามสมควร ย่อมป้องกันทุกข์มีชาติและชราเป็นต้นของผู้ปฏิบัติโดยมีศรัทธาเป็นธุระ ย่อมระงับความขัดสนในคุณธรรม ย่อมเป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีสติสัมโพชฌงค์เป็นต้น และย่อมนำมาซึ่งการสืบต่อวงศ์ตระกูล (คืออริยวงศ์). ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘သဒ္ဓေါ သီလေန သမ္ပန္နော, ယသော ဘောဂသမပ္ပိတော;

ယံ ယံ ပဒေသံ ဘဇတိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပူဇိတော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၃);

"ผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยยศและโภคะ ย่อมไปสู่ประเทศใดๆ ก็ย่อมเป็นที่บูชาในประเทศนั้นๆ" (ธ. ป. ๓๐๓).

ဧဝံ သဒ္ဓါပဋိလာဘဿ သုလဒ္ဓလာဘတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပနာယံ သဒ္ဓါပဋိလာဘော အနုဂါမိကော အနညသာဓာရဏော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဟေတု, လောကိယဿ စ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဓနလာဘဿ ကာရဏံ. သဒ္ဓေါယေဝ ဟိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကတွာ ဥဠာရုဠာရဝိတ္တူပကရဏာနိ အဓိဂစ္ဆတိ, တေဟိ စ အတ္တနော [Pg.246] ပရေသဉ္စ အတ္ထမေဝ သမ္ပာဒေတိ. အဿဒ္ဓဿ ပန တာနိ အနတ္ထာဝဟာနိ ဟောန္တိ, ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စာတိ, ဧဝမ္ပိ သဒ္ဓါယ သုလဒ္ဓလာဘတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ –

พึงทราบความเป็นลาภที่ได้มาดีแล้วของการได้ศรัทธาอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง เพราะการได้ศรัทธานี้เป็นสิ่งที่ติดตามไปได้ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นเหตุแห่งสมบัติทั้งปวง และเป็นเหตุแห่งการได้ทรัพย์สมบัติทางโลกมีเงินและทองเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้มีศรัทธาเท่านั้น ครั้นทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว ย่อมได้ทรัพย์และอุปกรณ์อันโอฬาร และย่อมยังประโยชน์ของตนและของผู้อื่นให้สำเร็จด้วยทรัพย์เหล่านั้น. แต่สำหรับผู้ไม่มีศรัทธา ทรัพย์เหล่านั้นกลับนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า ฉะนี้แล. แม้อย่างนี้ ก็พึงทราบความเป็นลาภที่ได้มาดีแล้วของศรัทธา. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ’’. (သံ. နိ. ၁.၇၉).

"ศรัทธาย่อมเป็นเสบียงเดินทาง" (สํ. นิ. ๑.๗๙).

‘‘သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၃၆, ၅၉).

และ "ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ" (สํ. นิ. ๑.๓๖, ๕๙).

‘‘သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၇၃; သု. နိ. ၁၈၄).

และ "ศรัทธาเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้" (สํ. นิ. ๑.๗๓; สุ. นิ. ๑๘๔).

‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော မဟာနာဂေါ’’တိ စ. (အ. နိ. ၆.၄၃; ထေရဂါ. ၆၉၄).

และตรัสว่า ‘มหาบุรุษผู้มีศรัทธาเป็นหัตถ์’ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๓๕๘; เถร. ๒๖/๓๗๔)

‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၁၉၇; သု. နိ. ၇၇).

และตรัสว่า ‘ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน’ (สํ. ส. ๑๕/๑๘๘; ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๒)

‘‘သဒ္ဓေသိကော, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇) စ.

และตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกมีศรัทธาเป็นหัวหน้า’ (อํ. สตฺตก. ๒๓/๖๕)

‘‘သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃ’’န္တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၆) –

และตรัสว่า ‘คนข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา’ (สํ. ส. ๑๕/๒๓๒) ดังนี้

အနေကေသု ဌာနေသု အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ သဒ္ဓါ သံဝဏ္ဏိတာ.

ศรัทธาอันพระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วในที่หลายแห่ง ด้วยเหตุหลายประการ

ဣဒါနိ ယာယ သဒ္ဓါယ သာသနေ ကုသလဓမ္မေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ နိယာမောက္ကန္တိယာ, တံ သဒ္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ခေါ ပနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဿာတိ ဣမဿ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. နိဝိဋ္ဌာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ စိတ္တသန္တာနံ အနုပဝိဋ္ဌာ. မူလဇာတာတိ ဇာတမူလာ. ကိံ ပန သဒ္ဓါယ မူလံ နာမ? သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ ဩကပ္ပနဟေတုဘူတော ဥပါယမနသိကာရော. အပိစ သပ္ပုရိသသေဝနာ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ မူလာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပတိဋ္ဌိတာတိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ကေနစိ အကမ္ပနီယဘာဝေန အဝဋ္ဌိတာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒဠှာ အသံဟာရိယာ’’တိ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ ကေနစိ သံဟရိတုံ ဝါ ဟာပေတုံ ဝါ အပနေတုံ ဝါ အသက္ကုဏေယျာ. ဣတိ တေ ဒေဝါ တဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမဓိဂမံ အာသီသန္တာ ဧဝံ ဝဒန္တိ. အတ္တနော ဒေဝလောကေ ကာမသုခူပဘောဂါရဟမေဝ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလံ တေ ဣစ္ဆန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧဟိ, ဒေဝ, ပုနပ္ပုန’’န္တိ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงศรัทธาที่บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้วในกุศลธรรมทั้งหลายในพระศาสนา มีความก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จึงตรัสคำว่า ‘สา โข ปนสฺสา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อสฺสา นี้ มีความหมายว่า พึงมี. บทว่า นิวฏฺฐา คือ น้อมไปแล้ว หยั่งลงในสันดานจิต. บทว่า มูลชาตา คือ มีรากเกิดแล้ว. ก็อะไรเล่าชื่อว่าเป็นรากของศรัทธา? คือ อุปายมนสิการ อันเป็นเหตุแห่งความปลงใจเชื่อในสัทเธยยวัตถุ. อีกอย่างหนึ่ง โสตาปัตติยังคะ ๔ ประการ คือ สัปปุริสเสวนา สัทธัมมัสสวนะ โยนิโสมนสิการ ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ พึงทราบว่าเป็นราก. บทว่า ปติฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยภาวะที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ เพราะการบรรลุอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ทฬฺหา อสํหาริยา’ (มั่นคง ใครๆ นำไปไม่ได้). บทว่า ทฬฺหา คือ มั่นคง. บทว่า อสํหาริยา คือ ใครๆ ไม่สามารถจะนำไป ลดลง หรือขจัดเสียได้. ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นเมื่อปรารถนาการบรรลุโสดาปัตติมรรคของเทพบุตรนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมปรารถนาพระอริยบุคคลผู้สมควรแก่การบริโภคกามสุขในเทวโลกของตนเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เอหิ เทว ปุนปฺปุนํ’ (ข้าแต่เทพบุตร ขอท่านจงมาบ่อยๆ).

ဂါထာသု ပုညက္ခယမရဏမ္ပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စဝတိ အာယုသင်္ခယာ’’တိ. အနုမောဒတန္တိ အနုမောဒန္တာနံ. မနုဿာနံ သဟဗျတန္တိ [Pg.247] မနုဿေဟိ သဟဘာဝံ. သဟ ဗျေတီတိ သဟဗျော, သဟပဝတ္တနကော, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ. နိဝိဋ္ဌဿာတိ နိဝိဋ္ဌာ ဘဝေယျ. ယာဝဇီဝန္တိ ယာဝ ဇီဝိတပ္ပဝတ္တိယာ, ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่า แม้การตายเพราะสิ้นบุญก็ย่อมมีได้ด้วยการตัดขาดแห่งชีวิตินทรีย์นั่นเอง จึงตรัสว่า ‘จวติ อายุสงฺขยา’ (ย่อมจุติเพราะสิ้นอายุ). บทว่า อนุโมทนฺติ คือ แห่งเทวดาผู้กำลังอนุโมทนา. บทว่า มนุสฺสานํ สหพฺยตํ คือ ความเป็นผู้มีภาวะร่วมกับมนุษย์ทั้งหลาย. ชื่อว่า สหัพโย เพราะไปด้วยกัน คือ เป็นไปร่วมกัน, ภาวะของสหัพโยนั้นชื่อว่า สหัพยตา. บทว่า นิวฏฺฐสฺสา คือ พึงตั้งมั่น. บทว่า ยาวชีวํ คือ ตราบเท่าที่ชีวิตยังเป็นไป, ความว่า จนกว่าจะปรินิพพาน.

အပ္ပမာဏန္တိ သက္ကစ္စံ ဗဟုံ ဥဠာရံ ဗဟုက္ခတ္တုဉ္စ ကရဏဝသေန ပမာဏရဟိတံ. နိရူပဓိန္တိ ကိလေသူပဓိရဟိတံ, သုဝိသုဒ္ဓံ နိမ္မလန္တိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တေ ဒေဝါ မဟဂ္ဂတကုသလံ န ဣစ္ဆန္တိ ကာမလောကသမတိက္ကမနတော, ကာမာဝစရပုညမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ‘‘ဣတော ဒေဝလောကတော စုတော မနုဿေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ကာယဒုစ္စရိတာဒိံ သဗ္ဗံ ဒုစ္စရိတံ ပဟာယ ကာယသုစရိတာဒိံ သဗ္ဗံ သုစရိတံ ဥဠာရံ ဝိပုလံ ဥပစိနိတွာ အရိယမဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓေါ ဘဝါဟီ’’တိ. ယသ္မာ ပန လောကုတ္တရေသု ပဌမမဂ္ဂံ ဒုတိယမဂ္ဂမ္ပိ ဝါ ဣစ္ဆန္တိ အတ္တနော ဒေဝလောကူပပတ္တိယာ အနတိဝတ္တနတော, တသ္မာ တေသမ္ပိ ဝသေန ‘‘အပ္ပမာဏံ နိရူပဓိ’’န္တိပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ပမာဏကရာနံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌဩဠာရိကကာမရာဂါဒိကိလေသာနံ ဥပစ္ဆေဒေန အပ္ပမာဏံ, သတ္တမဘဝတော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ ခန္ဓူပဓိဿ တံနိဗ္ဗတ္တကအဘိသင်္ခါရူပဓိဿ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသူပဓိဿ စ ပဟာနေန တေသံ အနိဗ္ဗတ္တနတော နိရုပဓိသင်္ခါတနိဗ္ဗာနသန္နိဿိတတ္တာ စ နိရုပဓီတိ.

บทว่า อปฺปมาณํ คือ ไม่มีประมาณ ด้วยอำนาจแห่งการกระทำโดยเคารพ มากมาย ยิ่งใหญ่ และหลายครั้ง. บทว่า นิรูปธึ คือ ปราศจากกิเลสอุปธิ, ความว่า บริสุทธิ์หมดจด ปราศจากมลทิน. แต่เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นไม่ปรารถนามหัคคตกุศล เพราะเป็นการก้าวล่วงกามาวจรโลก ปรารถนาแต่กามาวจรบุญเท่านั้น ฉะนั้น พึงทราบความในที่นี้อย่างนี้ว่า ‘ท่านจุติจากเทวโลกนี้แล้ว ไปเกิดในหมู่มนุษย์ ถึงความเป็นผู้รู้แจ้งแล้ว ละทุจริตทั้งหมดมีกายทุจริตเป็นต้น สั่งสมสุจริตทั้งหมดมีกายสุจริตเป็นต้นอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์แล้ว จงเป็นผู้มีศรัทธาที่มาแล้วด้วยอริยมรรคเถิด’. แต่เพราะเหตุที่ในบรรดาโลกุตตรธรรมทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นย่อมปรารถนาปฐมมรรคหรือแม้ทุติยมรรค เพราะไม่เป็นการก้าวล่วงการอุบัติในเทวโลกของตน ฉะนั้น พึงทราบความแห่งบทว่า ‘อปฺปมาณํ นิรูปธิ’ โดยนัยแห่งเทวดาเหล่านั้นด้วยว่า ชื่อว่า อัปปมาณัง เพราะตัดขาดกิเลสทั้งหลายมีทิฏฐิ ความยึดมั่น และกามราคะอย่างหยาบเป็นต้น อันเป็นตัวการทำประมาณ, ชื่อว่า นิรูปธิ เพราะละขันธอุปธิอันควรจะเกิดขึ้นในภพที่ ๗ เป็นต้น อภิสังขารอุปธิอันเป็นตัวก่อให้เกิดขันธ์นั้น และกิเลสอุปธิอันมรรคนั้นๆ พึงละเสียได้ จึงไม่เกิดขึ้นอีก และเพราะอาศัยพระนิพพานอันชื่อว่า นิรูปธิ.

ဧဝံ အစ္စန္တမေဝ အပါယဒွါရပိဓာယကံ ကမ္မံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘တတော ဩပဓိက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဩပဓိကန္တိ ဥပဓိဝေပက္ကံ အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ဘောဂသမ္ပတ္တိယာ စ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ အတ္ထော. ဥပဓီတိ ဟိ အတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘သန္တေကစ္စာနိ ပါပကာနိ ကမ္မသမာဒါနာနိ ဥပဓိသမ္ပတ္တိပဋိဗာဟိတာနိ န ဝိပစ္စန္တီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၁၀). ကာမဂုဏာပိ. ယထာဟ ‘‘ဥပဓီဟိ နရဿ သောစနာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂; သု. နိ. ၃၄). တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ သုခဒုက္ခန္တိ ဥပဓိ, အတ္တဘာဝေါ ကာမဂုဏာ စ. ဥပဓိကရဏံ သီလံ ဧတဿ, ဥပဓိံ ဝါ အရဟတီတိ ဩပဓိကံ, ပုညံ, တံ ဗဟုံ ဥဠာရံ ကတွာ. ကထံ? ဒါနေန. ဒါနဉှိ ဣတရေဟိ သုကရန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဒါနေနာတိ ဝါ ပဒေန အဘယဒါနမ္ပိ ဝုတ္တံ, န အာမိသဒါနမေဝါတိ သီလဿာပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန တေ ဒေဝါ အသုရကာယဟာနိံ ဧကန္တေနေဝ ဒေဝကာယပါရိပူရိဉ္စ ဣစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တဿ ဥပါယံ [Pg.248] ဒဿေန္တာ ‘‘အညေပိ မစ္စေ သဒ္ဓမ္မေ, ဗြဟ္မစရိယေ နိဝေသယာ’’တိ ဓမ္မဒါနေ နိယောဇေန္တိ. ယဒါ ဝိဒူတိ ယသ္မိံ ကာလေ ဒေဝါ ဒေဝံ စဝန္တံ ဝိဒူ ဝိဇာနေယျုံ, တဒါ ဣမာယ ယထာဝုတ္တာယ အနုကမ္ပာယ ဒုက္ခာပနယနကမျတာယ ‘‘ဒေဝ, ဣမေ ဒေဝကာယေ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ဧဟိ အာဂစ္ဆာဟီ’’တိ စ အနုမောဒေန္တီတိ.

ครั้นทรงแสดงกรรมอันเป็นเครื่องปิดประตูอบายโดยสิ้นเชิงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงกรรมอันเป็นเครื่องยังสวรรคสมบัติให้เกิด จึงตรัสคำว่า ‘ตโต โอปธิกํ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า โอปธิกํ ความว่า มีอุปธิเป็นวิบาก เป็นเครื่องยังอัตภาพสมบัติและโภคสมบัติให้เกิด. จริงอยู่ อัตภาพเรียกว่า อุปธิ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘กรรมสมาทานอันเป็นบาปบางอย่าง อันอุปธิสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล’ (วิภงฺค์ ๑๘/๘๑๐). แม้กามคุณทั้งหลาย (ก็เรียกว่าอุปธิ). ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ความโศกของคนย่อมมีเพราะอุปธิทั้งหลาย’ (สํ. ส. ๑๕/๑๒; ขุ. สุ. ๒๕/๓๑๒). ในเรื่องนั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ว่า สุขและทุกข์อันเขาย่อมเข้าไปตั้งไว้ในสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า อุปธิ ได้แก่ อัตภาพและกามคุณ. ศีลเป็นเครื่องทำอุปธิของบุญนั้น หรือบุญนั้นย่อมควรแก่อุปธิ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอปธิกะ, คือบุญ, กระทำบุญนั้นให้มาก ให้ยิ่งใหญ่. ถามว่า ทำอย่างไร? ตอบว่า ด้วยทาน. จริงอยู่ ทานอันบุคคลอื่นทำได้ง่าย เพราะฉะนั้นจึงตรัสอย่างนี้. หรือว่า ด้วยบทว่า ทาเนน นี้ ทรงประสงค์ถึงอภัยทานด้วย พึงเห็นว่าทรงสงเคราะห์แม้ศีลไว้ด้วย ไม่ใช่เพียงอามิสทานเท่านั้น. แต่เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นปรารถนาความเสื่อมแห่งหมู่ทวยอสูรและความบริบูรณ์แห่งหมู่ทวยเทพโดยส่วนเดียว ฉะนั้น เมื่อจะแสดงอุบายนั้น จึงชักชวนในธรรมทานว่า ‘อญฺเญปิ มจฺเจ สทฺธมฺเม, พฺรหฺมจริเย นิเวสยา’ (ท่านจงยังมรรตัยชนเหล่าอื่นให้ตั้งมั่นในสัทธรรม ในพรหมจรรย์ด้วย). บทว่า ยทา วิทู คือ ในกาลใด เทวดาทั้งหลายพึงรู้ พึงทราบเทพบุตรผู้กำลังจะจุติ, ในกาลนั้น เทวดาเหล่านั้นย่อมอนุโมทนาด้วยความอนุเคราะห์ ด้วยความปรารถนาจะบำบัดทุกข์ดังที่กล่าวมานี้ว่า ‘ข้าแต่เทพบุตร ท่านจงมา คือจงกลับมา ด้วยอำนาจแห่งการเกิดบ่อยๆ ในหมู่เทพเหล่านี้’ ดังนี้.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ.

၅. ဗဟုဇနဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาพหุชนหิตสูตร

၈၄. ပဉ္စမေ လောကေတိ ဧတ္ထ တယော လောကာ – သတ္တလောကော, သင်္ခါရလောကော, ဩကာသလောကောတိ. တေသု ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနဉ္စ သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနာနံ သမူဟော သတ္တလောကော, ပထဝီပဗ္ဗတာဒိဘေဒေါ ဩကာသလောကော, ဥဘယေပိ ခန္ဓာ သင်္ခါရလောကော. တေသု သတ္တလောကော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ လောကေတိ သတ္တလောကေ. တတ္ထာပိ န ဒေဝလောကေ, န ဗြဟ္မလောကေ, မနုဿလောကေ. မနုဿလောကေပိ န အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ, ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ. တတြာပိ န သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု, ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော, တဿ အပရေန မဟာသာလာ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဥသိရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နေ အာယာမတော တိယောဇနသတေ ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျယောဇနသတေ ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတေ မဇ္ဈိမဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တထာဂတော. န ကေဝလဉ္စ တထာဂတောဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ အသီတိမဟာထေရာ ဗုဒ္ဓမာတာ ဗုဒ္ဓပိတာ စက္ကဝတ္တိရာဇာ အညေ စ သာရပ္ပတ္တာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣဓ ပန တထာဂတဝါရေယေဝ သဗ္ဗတ္ထကဝသေန အယံ နယော လဗ္ဘတိ, ဣတရေသု ဧကဒေသဝသေန.

๘๔. ในบทที่ห้าว่า โลเก นี้ มีโลก ๓ อย่าง คือ สัตวโลก สังขารโลก โอกาสโลก ในโลกทั้ง ๓ นั้น หมู่แห่งรูปธรรม อรูปธรรม และรูปารูปธรรมทั้งหลาย อันเนื่องด้วยอินทรีย์ ที่เป็นไปโดยกระแสแห่งสันตติ ชื่อว่า สัตวโลก โอกาสโลก ได้แก่ ปฐพี ภูเขา เป็นต้น ขันธ์ทั้งสองก็คือ สังขารโลก ในบรรดาโลกทั้งสามนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาสัตวโลก เพราะฉะนั้น บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก แม้ในสัตวโลกนั้น ก็มิใช่ในเทวโลก มิใช่ในพรหมโลก แต่ในมนุษยโลก แม้ในมนุษยโลก ก็มิใช่ในจักรวาลอื่น แต่ในจักรวาลนี้เท่านั้น แม้ในจักรวาลนี้ ก็มิใช่ในทุกสถาน พระตถาคตย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ อันมีเขตกำหนดไว้ดังนี้ว่า “ในทิศบูรพา มีนิคมชื่อคชังคละ ถัดจากนั้นไปมีหมู่บ้านมหาศาลา ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนด้านในเป็นมัชฌิมชนบท ในทิศอาคเนย์ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนด้านในเป็นมัชฌิมชนบท ในทิศทักษิณ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนด้านในเป็นมัชฌิมชนบท ในทิศประจิม มีพราหมณคามชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนด้านในเป็นมัชฌิมชนบท ในทิศอุดร มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนด้านในเป็นมัชฌิมชนบท” (มหาวรรค ๒๕๙) ซึ่งยาว ๓๐๐ โยชน์ กว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์ มิใช่แต่พระตถาคตเท่านั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก พระมหาเถระ ๘๐ รูป พระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พระเจ้าจักรพรรดิ และพราหมณ์คหบดีผู้บรรลุคุณวิเศษอื่นๆ ก็ย่อมอุบัติในที่นี้เท่านั้น แต่ในที่นี้ นัยนี้ย่อมได้โดยนัยทั่วไปในวาระแห่งพระตถาคตเท่านั้น ส่วนในบุคคลอื่นๆ ย่อมได้โดยส่วนเดียว

ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ [Pg.249] ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ပန ဥဘယမ္ပိ ဝိပ္ပကတဝစနမေဝ, ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ ဗဟုဇနဟိတတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အညေန ကာရဏေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝရူပဉှေတ္ထ သဒ္ဒလက္ခဏံ န သက္ကာ အညေန သဒ္ဒလက္ခဏေန ပဋိဗာဟိတုံ.

ส่วนบทว่า อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ นี้ ทั้งสองบทเป็นวิปปกาตวจนะ (คำที่ยังทำไม่เสร็จ) นั่นเทียว พึงทราบเนื้อความในที่นี้ว่า ท่านผู้กำลังอุบัติ ย่อมอุบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก มิใช่ด้วยเหตุอื่น ก็ลักษณะแห่งศัพท์เช่นนี้ในที่นี้ อันใครๆ ไม่สามารถจะคัดค้านด้วยลักษณะแห่งศัพท์อื่นได้

အပိစ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ ဥပ္ပန္နော နာမာတိ အယံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာဂတော ဟိ မဟာဘိနီဟာရံ ကရောန္တော, ဗုဒ္ဓကရေ ဓမ္မေ ပရိယေသန္တော, ပါရမိယော ပူရေန္တော, ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇန္တော, ဉာတတ္ထစရိယံ စရန္တော, လောကတ္ထစရိယံ, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယံ ကောဋိံ ပါပေန္တော, ပါရမိယော ပူရေတွာ တုသိတဘဝနေ တိဋ္ဌန္တော, တတော ဩတရိတွာ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တော, အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တော, အဘိနိက္ခမန္တော, မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တော, ပရိပက္ကဉာဏော ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ မာရဗလံ ဝိဓမေန္တော ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေန္တော, ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ အနေကာကာရံ သဗ္ဗသင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တော ယာဝ အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရောန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဧဝ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပန ဥပ္ပန္နော နာမ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သာဝကာနံ ဝိယ န ပဋိပါဋိယာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနံ ဥပ္ပာဒနကိစ္စံ အတ္ထိ, သဟေဝ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သကလောပိ ဗုဒ္ဓဂုဏရာသိ အာဂတောဝ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ တေ နိဗ္ဗတ္တသဗ္ဗကိစ္စတ္တာ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာ နာမ ဟောန္တိ. ဣဓ အရဟတ္တဖလက္ခဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တော. ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความแตกต่างนี้ว่า ชื่อว่า กำลังอุบัติ, ชื่อว่า ย่อมอุบัติ, ชื่อว่า อุบัติแล้ว ด้วยว่า พระตถาคตเมื่อทรงกระทำมหาภินิหาร เมื่อทรงแสวงหาพุทธการกธรรม เมื่อทรงบำเพ็ญบารมี เมื่อทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ เมื่อทรงบำเพ็ญญาตัตถจริยา โลกัตถจริยา พุทธัตถจริยาให้ถึงที่สุด เมื่อทรงบำเพ็ญบารมีให้บริบูรณ์แล้วประทับอยู่ในดุสิตภพ เสด็จลงจากภพนั้นแล้วทรงถือปฏิสนธิในภพสุดท้าย ประทับอยู่ท่ามกลางเรือน เสด็จออกบรรพชา ทรงบำเพ็ญมหาปธาน มีพระญาณแก่กล้าแล้วเสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงทำลายหมู่มาร ในปฐมยามทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพยจักษุ ในปัจฉิมยามทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาท ทรงพิจารณาสังขารทั้งปวงโดยอาการเป็นอันมาก ทรงแทงตลอดโสดาปัตติมรรค จนกระทั่งทรงกระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล ก็ยังชื่อว่า เป็นผู้กำลังอุบัติอยู่นั่นเอง ในขณะแห่งอรหัตตมรรค ชื่อว่า ย่อมอุบัติ แต่ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่า อุบัติแล้ว ด้วยว่า สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย กิจในการให้เกิดอิทธิวิธญาณเป็นต้นตามลำดับ เหมือนอย่างของพระสาวก ย่อมไม่มี แต่หมู่แห่งพุทธคุณทั้งสิ้นย่อมมาถึงพร้อมกับอรหัตตมรรคทีเดียว เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่าอุบัติแล้วในขณะแห่งอรหัตตผล เพราะมีกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุปฺปชฺชติ” โดยทรงหมายถึงขณะแห่งอรหัตตผล เนื้อความในที่นี้คือ ท่านอุบัติแล้ว

သာဝကောပိ ခီဏာသဝေါ သာဝကဗောဓိယာ ဟေတုဘူတေ ပုညသမ္ဘာရေ သမ္ဘရန္တော ပုဗ္ဗယောဂံ ပုဗ္ဗစရိယံ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေန္တော စရိမဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တော အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတွာ သံသာရေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတယမာနော ပဗ္ဗဇ္ဇံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ သီလာဒီနိ ပရိပူရေန္တော ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တမာနော ဇာဂရိယံ အနုယုဉ္ဇန္တော ဉာဏာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဧဝ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပန ဥပ္ပန္နော နာမ. သေက္ခော ပန ပုဗ္ဗူပနိဿယတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဂေါတြဘုဉာဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ, ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, ပဌမဖလက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ပဒါနံ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.

แม้พระสาวกผู้สิ้นอาสวะ เมื่อสั่งสมบุญสมภารอันเป็นเหตุแห่งสาวกโพธิ เมื่อบำเพ็ญปุพพโยคะ ปุพพจริยา คตปัจจาคตวัตรให้บริบูรณ์ บังเกิดในภพสุดท้าย บรรลุถึงความเป็นผู้รู้โดยลำดับ เห็นโทษในสงสาร มีจิตมุ่งต่อการบวช บรรลุถึงที่สุดแห่งการบวช บำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ สมาทานธุดงคธรรมปฏิบัติอยู่ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ให้ญาณทั้งหลายบังเกิด ตั้งวิปัสสนาขึ้น จนกระทั่งบรรลุมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย ก็ยังชื่อว่า เป็นผู้กำลังอุบัติอยู่นั่นเอง ในขณะแห่งอรหัตตมรรค ชื่อว่า ย่อมอุบัติ แต่ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่า อุบัติแล้ว ส่วนพระเสขะ ตั้งแต่มีปุพพูปนิสัยเป็นต้นไป จนถึงโคตรภูญาณ ชื่อว่า เป็นผู้กำลังอุบัติ ในขณะแห่งปฐมมรรค ชื่อว่า ย่อมอุบัติ ตั้งแต่ขณะแห่งปฐมผลเป็นต้นไป ชื่อว่า อุบัติแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความหมายแห่งบทว่า “ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ” (ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้ กำลังอุบัติ ย่อมอุบัติในโลก) เป็นอันท่านกล่าวแล้ว

ဣဒါနိ [Pg.250] ဗဟုဇနဟိတာယာတိအာဒီသု ဗဟုဇနဟိတာယာတိ မဟာဇနဿ ဟိတတ္ထာယ. ဗဟုဇနသုခါယာတိ မဟာဇနဿ သုခတ္ထာယ. လောကာနုကမ္ပာယာတိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. ကတရသတ္တလောကဿာတိ? ယော တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, အမတပါနံ ပိဝတိ, တဿ. ဘဂဝတော ဟိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တဒေသနာယ အညာတကောဏ္ဍညပ္ပမုခါ အဋ္ဌာရသ ဗြဟ္မကောဋိယော ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. ဧဝံ ယာဝ သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကဝိနယနာ ဓမ္မံ ပဋိဝိဒ္ဓသတ္တာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ, မဟာသမယသုတ္တန္တဒေသနာယံ မင်္ဂလသုတ္တံ, စူဠရာဟုလောဝါဒံ, သမစိတ္တဒေသနာယန္တိ ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု အဘိသမယံ ပတ္တသတ္တာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ဧဝမေတဿ အပရိမာဏဿ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ. သာဝကဿ ပန အရဟတော သေက္ခဿ စ လောကာနုကမ္ပာယ ဥပ္ပတ္တိ ဓမ္မသေနာပတိအာဒီဟိ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကာဒီဟိ စ ဒေသိတဒေသနာယ ပဋိဝေဓပ္ပတ္တသတ္တာနံ ဝသေန, အပရဘာဂေ စ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရာဒီဟိ ဒေသိတဒေသနာယ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ဝသေန, ယာဝဇ္ဇတနာ ဣတော ပရံ အနာဂတေ စ သာသနံ နိဿာယ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂေသု ပတိဋ္ဌဟန္တာနံ ဝသေနပိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

บัดนี้ ในบทว่า พหุชนหิตาย เป็นต้น บทว่า พหุชนหิตาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่มหาชน บทว่า พหุชนสุขาย ได้แก่ เพื่อความสุขแก่มหาชน บทว่า โลกานุกมฺปาย ได้แก่ อาศัยความอนุเคราะห์แก่สัตวโลก แก่สัตวโลกไหน? คือแก่สัตวโลกที่ได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ย่อมตรัสรู้ธรรม ย่อมดื่มอมตธรรม จริงอยู่ ในคราวที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร พรหม 18 โกฏิ มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประมุข ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว อย่างนี้ จนถึงการแนะนำสุภัททปริพาชก จำนวนสัตว์ที่ได้ตรัสรู้ธรรมแล้วนับไม่ถ้วน ในการแสดงมหาสมัยสูตร มงคลสูตร จูฬราหุโลวาทสูตร และสมจิตตเทศนา ใน 4 สถานที่เหล่านี้ การกำหนดจำนวนสัตว์ที่บรรลุธรรมแล้วย่อมไม่มี เพื่ออนุเคราะห์แก่สัตวโลกที่ประมาณมิได้นี้อย่างนี้ ส่วนการอุบัติขึ้นเพื่ออนุเคราะห์โลกของพระสาวกผู้เป็นพระอรหันต์และพระเสขะ พึงทราบโดยนัยแห่งสัตว์ทั้งหลายที่บรรลุธรรมด้วยเทศนาที่พระธรรมเสนาบดีเป็นต้นและพระธรรมภัณฑาคาริกเป็นต้นแสดงแล้ว และในภายหลัง โดยนัยแห่งสัตว์ทั้งหลายที่แทงตลอดสัจจะด้วยเทศนาที่พระมหามหินทเถระเป็นต้นแสดงแล้ว แม้โดยนัยแห่งชนทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในสวรรคมรรคและโมกขมรรค อาศัยพระศาสนา ตั้งแต่บัดนี้ไปในอนาคต พึงทราบเนื้อความนี้

အပိစ ဗဟုဇနဟိတာယာတိ ဗဟုဇနဿ ဟိတတ္ထာယ, နေသံ ပညာသမ္ပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဟိတူပဒေသကောတိ. ဗဟုဇနသုခါယာတိ ဗဟုဇနဿ သုခတ္ထာယ, စာဂသမ္ပတ္တိယာ ဥပကရဏသုခသမ္ပဒါယကောတိ. လောကာနုကမ္ပာယာတိ လောကဿ အနုကမ္ပနတ္ထာယ, မေတ္တာကရုဏာသမ္ပတ္တိယာ မာတာပိတရော ဝိယ လောကဿ ရက္ခိတာ ဂေါပိတာတိ. အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဣဓ ဒေဝမနုဿဂ္ဂဟဏေန ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ဝေနေယျသတ္တေ ဧဝ ဂဟေတွာ တေသံ နိဗ္ဗာနမဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ တထာဂတဿ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ပဌမဝါရေ, ဒုတိယတတိယဝါရေသု ပန အရဟတော သေက္ခဿ စ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ အတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ပရမတ္ထာယ, နိဗ္ဗာနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟိတာယာတိ တံသမ္ပာပကမဂ္ဂတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကမဂ္ဂတော ဟိ ဥတ္တရိံ ဟိတံ နာမ နတ္ထိ. သုခါယာတိ ဖလသမာပတ္တိသုခတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တတော ဥတ္တရိ သုခါဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၇; ဝိဘ. ၈၀၄).

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พหุชนหิตาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่ชนหมู่มาก คือ เป็นการแนะนำประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ด้วยปัญญาสัมปทาของชนเหล่านั้น บทว่า พหุชนสุขาย ได้แก่ เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก คือ เป็นการให้ถึงพร้อมซึ่งความสุขจากเครื่องอุปโภคบริโภค ด้วยจาคสัมปทา บทว่า โลกานุกมฺปาย ได้แก่ เพื่ออนุเคราะห์โลก คือ เป็นผู้รักษาคุ้มครองโลก ดุจมารดาบิดา ด้วยเมตตากรุณาสัมปทา ในบทว่า อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ นี้ ในวาระแรก การถือเอาเทวดาและมนุษย์ หมายถึงการถือเอาเฉพาะภัพพบุคคลผู้เป็นเวไนยสัตว์ แล้วแสดงการอุบัติขึ้นของพระตถาคตเพื่อการบรรลุมรรคผลนิพพานของสัตว์เหล่านั้น ส่วนในวาระที่สองและที่สาม พึงประกอบความโดยนัยแห่งพระอรหันต์และพระเสขะ ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย นี้ หมายถึง เพื่อประโยชน์อย่างยิ่ง คือ เพื่อพระนิพพาน บทว่า หิตาย หมายถึง เพื่อมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงพระนิพพานนั้น เพราะว่า ประโยชน์อื่นยิ่งกว่ามรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงพระนิพพานนั้นไม่มี บทว่า สุขาย หมายถึง เพื่อความสุขคือผลสมาบัติ เพราะไม่มีสุขอื่นยิ่งกว่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต"

တထာဂတောတိအာဒီနံ [Pg.251] ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိအာဒီသု တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝေ (မ. နိ. ၁.၃၄ အာဒယော) အာဂတနယေန, ဆပိ ဝိဇ္ဇာ ဆဠဘိညာဝသေန, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ အာဂတာတိ ဝိဇ္ဇာဟိ, သီလသံဝရာဒီဟိ, ပန္နရသဟိ စရဏဓမ္မေဟိ စ, အနညသာဓာရဏေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော. သောဘနဂမနတ္တာ, သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာ, သမ္မာ ဂတတ္တာ, သမ္မာ ဂဒတ္တာ စ သုဂတော. သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ လောကဝိဒူ. နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရောတိ အနုတ္တရော. ပုရိသဒမ္မေ ပုရိသဝေနေယျေ သာရေတိ ဝိနေတီတိ ပုရိသဒမ္မသာရထိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသတီတိ သတ္ထာ. သဗ္ဗဿာပိ နေယျဿ သဗ္ဗပ္ပကာရေန သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၂-၁၃၃) ဂဟေတဗ္ဗော.

ความหมายของบทต่างๆ มีคำว่า ตถาคโต เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ในบทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน เป็นต้น ชื่อว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน เพราะถึงพร้อมด้วยวิชชาทั้งหลาย คือ วิชชา 3 ตามนัยที่มาในภยเภรวสูตร, วิชชา 6 โดยนัยแห่งอภิญญา 6, และวิชชา 8 ที่มาในอัมพัฏฐสูตร และด้วยจรณธรรม 15 มีศีลสังวรเป็นต้น อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ชื่อว่า สุคโต เพราะมีพระดำเนินอันงดงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงาม, เพราะเสด็จไปโดยชอบ, และเพราะตรัสโดยชอบ ชื่อว่า โลกวิทู เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง ชื่อว่า อนุตฺตโร เพราะไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ ชื่อว่า ปุริสทมฺมสารถิ เพราะทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึก คือ บุรุษผู้เป็นเวไนยสัตว์ ชื่อว่า สตฺถา เพราะทรงสั่งสอนตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง ชื่อว่า พุทฺโธ เพราะทรงตรัสรู้เวไนยสัตว์ทั้งหมดโดยประการทั้งปวงด้วยพระสยัมภูญาณ นี้เป็นความโดยย่อในที่นี้ ส่วนความโดยพิสดาร พึงถือเอาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค

သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ. ကထံ? ဧကဂါထာပိ ဟိ သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ ဓမ္မဿ ပဌမပါဒေန အာဒိကလျာဏာ, ဒုတိယတတိယေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏာ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏာ. ဧကာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ နိဒါနေန အာဒိကလျာဏံ, နိဂမနေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေန မဇ္ဈေကလျာဏံ. နာနာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ ပဌမေန အနုသန္ဓိနာ အာဒိကလျာဏံ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏံ. သကလောပိ ဝါ သာသနဓမ္မော အတ္တနော အတ္ထဘူတေန သီလေန အာဒိကလျာဏော, သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, နိဗ္ဗာနေန ပရိယောသာနကလျာဏော. သီလသမာဓီဟိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ပရိယောသာနကလျာဏော. ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဓမ္မသုဓမ္မတာယ မဇ္ဈေကလျာဏော, သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တံ သုတွာ တထတ္တာယ ပဋိပန္နေန အဓိဂန္တဗ္ဗာယ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ပစ္စေကဗောဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, သာဝကဗောဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. သုယျမာနော စေသ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနတော သဝနေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ အာဒိကလျာဏော, ပဋိပဇ္ဇိယမာနော သမထဝိပဿနာသုခါဝဟနတော ပဋိပတ္တိယာပိ [Pg.252] သုခမေဝ အာဝဟတီတိ မဇ္ဈေကလျာဏော, တထာပဋိပန္နော စ ပဋိပတ္တိဖလေ နိဋ္ဌိတေ တာဒိဘာဝါဝဟနတော ပဋိပတ္တိဖလေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ ပရိယောသာနကလျာဏော. နာထပ္ပဘဝတ္တာ စ ပဘဝသုဒ္ဓိယာ အာဒိကလျာဏော, အတ္ထသုဒ္ဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, ကိစ္စသုဒ္ဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏ’’န္တိ.

บทว่า "พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...งามในที่สุด" ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละความสุขอันเกิดจากวิเวกอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมากก็ตาม ย่อมทรงแสดงให้มีประการต่างๆ มีงามในเบื้องต้นเป็นต้น. อย่างไร? คือ แม้คาถาเดียว ก็เพราะธรรมมีความงามโดยรอบ จึงงามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและที่สาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย. พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคมน์ งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ. พระสูตรที่มีอนุสนธิหลายอย่าง งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ. หรือธรรมในพระศาสนาทั้งหมด งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นประโยชน์ของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน. หรือว่า งามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน. หรือว่า งามในเบื้องต้นเพราะพระพุทธเจ้าตรัสรู้ดี งามในท่ามกลางเพราะพระธรรมเป็นธรรมดี งามในที่สุดเพราะพระสงฆ์ปฏิบัติดี. หรือว่า งามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิญาณที่ผู้ฟังแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นพึงบรรลุ งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิญาณ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิญาณ. และธรรมนี้ เมื่อบุคคลฟังอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการฟัง เพราะข่มนิวรณ์ได้ จึงชื่อว่างามในเบื้องต้น, เมื่อบุคคลปฏิบัติอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความสุขแม้ด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความสุขคือสมถะและวิปัสสนา จึงชื่อว่างามในท่ามกลาง, และเมื่อบุคคลปฏิบัติอย่างนั้นแล้ว เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้คงที่ จึงชื่อว่างามในที่สุด. และงามในเบื้องต้นเพราะมีความบริสุทธิ์แห่งที่เกิด เนื่องจากมีพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งเป็นแดนเกิด งามในท่ามกลางเพราะมีความบริสุทธิ์แห่งเนื้อความ งามในที่สุดเพราะมีความบริสุทธิ์แห่งกิจ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...งามในที่สุด".

ယံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပကာသေတိ, နာနာနယေဟိ ဒီပေတိ, တံ ယထာနုရူပံ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သင်္ကာသန, ပကာသန, ဝိဝရဏ, ဝိဘဇန, ဥတ္တာနီကရဏ ပညတ္တိအတ္ထပဒသမာယောဂတော သာတ္ထံ, အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ, အတ္ထဂမ္ဘီရတာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရတာဟိ ဝါ သာတ္ထံ, ဓမ္မဂမ္ဘီရတာဒေသနာဂမ္ဘီရတာဟိ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော ဝါ သာတ္ထံ, ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သဗျဉ္ဇနံ. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယတော ပရိက္ခကဇနပ္ပသာဒကန္တိ သာတ္ထံ, သဒ္ဓေယျတော လောကိယဇနပ္ပသာဒကန္တိ သဗျဉ္ဇနံ. ဂမ္ဘီရာဓိပ္ပာယတော သာတ္ထံ, ဥတ္တာနပဒတော သဗျဉ္ဇနံ. ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သကလပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ, အပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော နိဒ္ဒေါသဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ, အပိစ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂမဗျတ္တိတော သာတ္ထံ, ပရိယတ္တိယာ အာဂမဗျတ္တိတော သဗျဉ္ဇနံ, သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ ပရိပုဏ္ဏံ, နိရုပက္ကိလေသတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပဝတ္တိတော လောကာမိသနိရပေက္ခတော စ ပရိသုဒ္ဓံ, သိက္ခတ္တယပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဗြဟ္မဘူတေဟိ သေဋ္ဌေဟိ စရိတဗ္ဗတော တေသံ စရိယဘာဝတော စ ဗြဟ္မစရိယံ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ…ပေ… ပကာသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဌမောတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတော သဗ္ဗလောကုတ္တမဘာဝတော စ ပဌမော ပုဂ္ဂလော.

ส่วนธรรมที่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงอยู่ ทรงประกาศศาสนพรหมจรรย์และมรรคพรหมจรรย์ ทรงชี้แจงโดยนัยต่างๆ ธรรมนั้นชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถ และชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ตามสมควร. ชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะประกอบด้วยบทที่เป็นอรรถแห่งบัญญัติ คือ การชี้แจง การประกาศ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะถึงพร้อมด้วยการแสดงอักขระ บท พยัญชนะ อาการ และนิรุตติ. หรือชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งเทศนา. หรือชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะเป็นวิสัยของอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะเป็นวิสัยของธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา. ชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะบัณฑิตพึงรู้ จึงทำให้ผู้พิจารณาเลื่อมใส. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะน่าเชื่อถือ จึงทำให้ปุถุชนเลื่อมใส. ชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะมีบทตื้น. ชื่อว่า "บริบูรณ์สิ้นเชิง" เพราะมีความบริบูรณ์ครบถ้วน เนื่องจากไม่มีสิ่งที่ต้องนำเข้ามาเพิ่ม. ชื่อว่า "บริสุทธิ์" เพราะไม่มีโทษ เนื่องจากไม่มีสิ่งที่ต้องนำออก. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "พร้อมทั้งอรรถ" เพราะปรากฏชัดด้วยการบรรลุด้วยการปฏิบัติ. ชื่อว่า "พร้อมทั้งพยัญชนะ" เพราะปรากฏชัดด้วยการเรียนด้วยปริยัติ. ชื่อว่า "บริบูรณ์" เพราะเต็มเปี่ยมด้วยธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้น. ชื่อว่า "บริสุทธิ์" เพราะไม่มีอุปกิเลส เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้น และเพราะไม่เยื่อใยในโลกามิส. ชื่อว่า "พรหมจรรย์" เพราะสิกขา ๓ ทรงประคองไว้ เพราะเป็นสิ่งที่ท่านผู้ประเสริฐคือผู้เป็นพรหมพึงประพฤติ และเพราะเป็นจริยาของท่านเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทรงประกาศ...พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ...ฯลฯ...". บทว่า "บุคคลที่หนึ่ง" คือ บุคคลที่หนึ่งโดยลำดับการนับ และเพราะเป็นผู้สูงสุดกว่าโลกทั้งปวง.

တဿေဝ သတ္ထု သာဝကောတိ တဿေဝ ယထာဝုတ္တဂုဏဿ သတ္ထု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဝနန္တေ ဇာတော ဓမ္မသေနာပတိသဒိသော သာဝကော, န ပူရဏာဒိ ဝိယ ပဋိညာမတ္တေန သတ္ထု သာဝကော. ပါဋိပဒေါတိ ပဋိပဒါသင်္ခါတေန အရိယမဂ္ဂေန အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော ဘဝေါတိ ပါဋိပဒေါ, အနိဋ္ဌိတပဋိပတ္တိကိစ္စော ပဋိပဇ္ဇမာနောတိ အတ္ထော. သုတ္တဂေယျာဒိ ပရိယတ္တိဓမ္မော ဗဟုံ သုတော ဧတေနာတိ ဗဟုဿုတော. ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိသီလေန [Pg.253] စေဝ အာရညိကင်္ဂါဒိဓုတင်္ဂဝတေဟိ စ ဥပပန္နော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ သီလဝတူပပန္နော. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘လောကာနုကမ္ပာ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဓမ္မဒေသနာ, သာ စ ဣမေသု ဧဝ တီသု ပုဂ္ဂလေသု ပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

บทว่า "สาวกของพระศาสดาพระองค์นั้นนั่นเทียว" คือ สาวกผู้เปรียบดังเสนาบดีแห่งธรรม เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการฟังธรรมเทศนาของพระศาสดา คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีคุณดังที่กล่าวแล้วนั้นนั่นเทียว, ไม่ใช่เป็นสาวกของพระศาสดาเพียงแค่การปฏิญญา เหมือนอย่างปูรณะเป็นต้น. บทว่า "ผู้ดำเนินตามปฏิปทา" คือ ผู้เกิดแล้วโดยชาติอันประเสริฐ ด้วยอริยมรรคอันชื่อว่าปฏิปทา เหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้ดำเนินตามปฏิปทา, ความว่า ผู้กำลังปฏิบัติ มีกิจในการปฏิบัติยังไม่เสร็จสิ้น. ปริยัติธรรมมีสุตตะ เคยยะ เป็นต้น อันท่านผู้นี้ฟังมามากแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้ได้สดับมาก". ท่านผู้ถึงพร้อม สมบูรณ์ ประกอบแล้วด้วยศีลมีปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้นด้วย และด้วยธุดงควัตรมีอารัญญิกังคะเป็นต้นด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตร". ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า "การอนุเคราะห์โลก คือการแสดงธรรมด้วยอัธยาศัยเกื้อกูล, และการแสดงธรรมนั้น ก็เนื่องอยู่กับบุคคลสามจำพวกนี้เท่านั้น". ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่าย.

ဂါထာသု တဿနွယောတိ တဿေဝ သတ္ထု ပဋိပတ္တိယာ ဓမ္မဒေသနာယ စ အနုဂမနေန တဿနွယော အနုဇာတော. အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ သပရသန္တာနေသု ဓမ္မာလောကသင်္ခါတာယ ပဘာယ ကရဏတော ပဘင်္ကရာ. ဓမ္မမုဒီရယန္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ကထေန္တာ. အပါပုရန္တီတိ ဥဂ္ဃာဋေန္တိ. အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ. ဒွါရံ အရိယမဂ္ဂံ. ယောဂါတိ ကာမယောဂါဒိတော. သတ္ထဝါဟေနာတိ ဝေနေယျသတ္ထဝါဟနတော ဘဝကန္တာရနိတ္ထရဏတော သတ္ထဝါဟော, ဘဂဝါ, တေန သတ္ထဝါဟေန. သုဒေသိတံ မဂ္ဂမနုက္ကမန္တီတိ တေန သမ္မာ ဒေသိတံ အရိယမဂ္ဂံ တဿ ဒေသနာနုသာရေန အနုဂစ္ဆန္တိ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า "ผู้คล้อยตามพระองค์" คือ ผู้เกิดตาม คล้อยตามพระศาสดาพระองค์นั้นนั่นเทียว ด้วยการปฏิบัติตามและด้วยการแสดงธรรม. บทว่า "ผู้ทำแสงสว่าง" คือ ผู้ทำแสงสว่างคืิอธรรมในสันดานของตนและของผู้อื่น โดยกำจัดความมืดคืออวิชชา. บทว่า "ย่อมประกาศธรรม" คือ ผู้กล่าวธรรมคืออริยสัจ ๔. บทว่า "ย่อมเปิด" คือ ย่อมเปิดเผย. แห่งอมตะ คือนิพพาน. ซึ่งประตู คืออริยมรรค. บทว่า "จากโยคะ" คือ จากโยคะมีกามโยคะเป็นต้น. บทว่า "ด้วยนายกองเกวียน" คือ ด้วยพระผู้มีพระภาคผู้เป็นนายกองเกวียน เพราะทรงนำหมู่เวไนยสัตว์ และเพราะทรงให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ, ด้วยนายกองเกวียนพระองค์นั้น. บทว่า "ย่อมดำเนินตามมรรคที่ทรงแสดงไว้ดีแล้ว" คือ ย่อมตามไป คือย่อมปฏิบัติซึ่งอริยมรรคที่พระองค์ทรงแสดงไว้ดีแล้ว ตามคำสอนของพระองค์. บทว่า "ในที่นี้เทียว" คือ ในอัตภาพนี้นั่นเทียว. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

၆. အသုဘာနုပဿီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอสุภานุปัสสีสูตร

၈၅. ဆဋ္ဌေ အသုဘာနုပဿီတိ အသုဘံ အနုပဿန္တာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန စေဝ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဂဟိတနိမိတ္တဿ ဥပသံဟရဏဝသေန စ ကာယသ္မိံ အသုဘံ အသုဘာကာရံ အနုပဿကာ ဟုတွာ ဝိဟရထ. အာနာပါနဿတီတိ အာနာပါနေ သတိ, တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ သတိ, အဿာသပဿာသပရိဂ္ဂါဟိကာ သတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အာနန္တိ အဿာသော, နော ပဿာသော. ပါနန္တိ ပဿာသော, နော အဿာသော’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၀).

๘๕. ในข้อที่ ๖ บทว่า อสุภานุปสฺสี ความว่า พวกเธอจงเป็นผู้พิจารณาเห็นอสุภะ คือพิจารณาเห็นอสุภะ เห็นอาการที่เป็นอสุภะในกาย โดยอาการ ๓๒ อย่างด้วย และโดยการน้อมนิมิตที่ถือเอาในซากศพที่ขึ้นพองเป็นต้นเข้ามาด้วยอยู่เถิด. บทว่า อานาปานสฺสติ ความว่า สติในลมหายใจเข้าและลมหายใจออก คือสติที่เกิดขึ้นโดยปรารภลมหายใจนั้น ได้แก่ สติที่กำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "อานะ คือลมหายใจเข้า ไม่ใช่ลมหายใจออก, ปานะ คือลมหายใจออก ไม่ใช่ลมหายใจเข้า" เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๖๐).

ဝေါတိ တုမှာကံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဣဓ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. ပရိမုခန္တိ အဘိမုခံ. သူပဋ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အာနာပါနဿတိ စ တုမှာကံ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတူတိ. အထ ဝါ ပရိမုခန္တိ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ – ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, မုခန္တိ နိယျာနဋ္ဌော[Pg.254], သတီတိ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄). ဣမိနာ စတုသတိပဋ္ဌာနသောဠသပ္ပဘေဒါ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

บทว่า โว คือ ของพวกเธอ. บทว่า อชฺฌตฺตํ ในที่นี้ ประสงค์เอาภายในโคจร. บทว่า ปริมุขํ คือ เฉพาะหน้า. บทว่า สุปฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นดีแล้ว. ความหมายที่กล่าวไว้คือ ขออานาปานสติจงเป็นสติที่พวกเธอตั้งมั่นไว้ดีแล้วเฉพาะหน้ากรรมฐาน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริมุขํ คือ การกำหนดทางออก (จากทุกข์). จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า "ปริ มีอรรถว่า กำหนดรู้, มุขะ มีอรรถว่า เป็นทางออก, สติ มีอรรถว่า เป็นที่ตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ" (ปฏิ.ม. ๑.๑๖๔). พึงทราบว่า ด้วยคำนี้ ทรงแสดงการเจริญอานาปานสติกรรมฐานอันมี ๑๖ ประเภทในสติปัฏฐาน ๔.

ဧဝံ သင်္ခေပေနေဝ ရာဂစရိတဝိတက္ကစရိတာနံ သပ္ပာယံ ပဋိကူလမနသိကာရကာယာနုပဿနာဝသေန သမထကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ဥပဒိသိတွာ ဣဒါနိ သုဒ္ဓဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာနုပဿိနော ဝိဟရထာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အနိစ္စံ, အနိစ္စလက္ခဏံ, အနိစ္စာနုပဿနာ, အနိစ္စာနုပဿီတိ ဣဒံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟုတွာ, အဘာဝတော, ဥဒယဗ္ဗယယောဂတော, တာဝကာလိကတော, နိစ္စပဋိက္ခေပတော စ ခန္ဓပဉ္စကံ အနိစ္စံ နာမ. တဿ ယော ဟုတွာ အဘာဝါကာရော, တံ အနိစ္စလက္ခဏံ နာမ. တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ. တံ အနိစ္စန္တိ ဝိပဿကော အနိစ္စာနုပဿီ. ဧတ္ထ စ ဧကာဒသဝိဓာ အသုဘကထာ ပဌမဇ္ဈာနံ ပါပေတွာ, သောဠသဝတ္ထုကာ စ အာနာပါနကထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပါပေတွာ, ဝိပဿနာကထာ စ ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာ, သာ ပန သဗ္ဗာကာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၇-၇၄၀) ကထိတာတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ครั้นทรงแสดงสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน อันเป็นสัปปายะแก่ราคจริตและวิตกจริต โดยนัยแห่งปฏิกูลมนสิการและกายานุปัสสนาโดยสังเขปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเฉพาะสุทธวิปัสสนากรรมฐาน จึงตรัสว่า "พวกเธอจงเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด". ในเรื่องนั้น พึงทราบจตุกะ (หมวด ๔) นี้ คือ อนิจจัง, อนิจจลักษณะ, อนิจจานุปัสสนา, อนิจจานุปัสสี. ขันธ์ ๕ ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี, เพราะประกอบด้วยความเกิดขึ้นและความดับไป, เพราะเป็นของชั่วคราว, และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเที่ยง. อาการที่เกิดขึ้นแล้วไม่มีไปแห่งขันธ์ ๕ นั้น ชื่อว่าอนิจจลักษณะ. วิปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยปรารภอาการนั้น ชื่อว่าอนิจจานุปัสสนา. ผู้เห็นแจ้งอาการนั้นว่าไม่เที่ยง ชื่อว่าอนิจจานุปัสสี. ในที่นี้ อสุภกถา ๑๑ อย่างที่ทำให้บรรลุปฐมฌาน, อานาปานกถาอันมีวัตถุ ๑๖ อย่างที่ทำให้บรรลุจตุตถฌาน และวิปัสสนากถา พึงกล่าวโดยพิสดาร แต่เพราะเรื่องนั้นพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้ว (วิสุทธิ. ๒.๗๓๗-๗๔๐) จึงพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นั้นเทียว.

ဣဒါနိ အသုဘာနုပဿနာဒီဟိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗံ ဖလဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အသုဘာနုပဿီန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဘာယ ဓာတုယာတိ သုဘဘာဝေ, သုဘနိမိတ္တေတိ အတ္ထော. ရာဂါနုသယောတိ သုဘာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ကာမရာဂါနုသယော. သော ကေသာဒီသု ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ အသုဘာနုပဿီနံ အသုဘနိမိတ္တံ ဂဟေတွာ တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အဓိဂတေန အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယတိ, သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္ဒီယတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ကာမရာဂဿ ပဟာနာယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁). ဗာဟိရာတိ ဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုကတ္တာ အနတ္ထာဝဟတ္တာ စ ဗာဟိရာ ဗဟိဘူတာ. ဝိတက္ကာသယာတိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိမိစ္ဆာဝိတက္ကာ. တေ ဟိ အပ္ပဟီနာ အာသယာနုဂတာ သတိ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဝိတက္ကာသယာတိ ဝုတ္တာ. ကာမဝိတက္ကော စေတ္ထ ကာမရာဂဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော ဧဝါတိ တဒဝသေသာ ဝိတက္ကာ ဧဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဃာတပက္ခိကာတိ ဒုက္ခဘာဂိယာ, ဣစ္ဆာဝိဃာတနိဗ္ဗတ္တနကာ ဝါ. တေ န ဟောန္တီတိ [Pg.255] တေ ပဟီယန္တိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော, ဉာတိဝိတက္ကော, ဇနပဒဝိတက္ကော, အမရာဝိတက္ကော, အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကောတိ အဋ္ဌ, ကာမဝိတက္ကေန သဒ္ဓိံ နဝဝိဓာ မဟာဝိတက္ကာ အာနာပါနဿတိသမာဓိနာ တန္နိဿိတာယ စ ဝိပဿနာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိက္ခမ္ဘိတာ. တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတေန အရိယမဂ္ဂေန ယထာရဟံ အနဝသေသတော ပဟီယန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အာနာပါနဿတိ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁).

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงผลวิเศษอันจะพึงสำเร็จได้ด้วยอสุภานุปัสสนาเป็นต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อสุภานุปสฺสีนํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุภาย ธาตุยา ความว่า ในภาวะที่งาม, ในสุภนิมิต. บทว่า ราคานุสโย คือ กามราคานุสัยที่ควรจะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่งาม. กามราคานุสัยนั้น อันผู้พิจารณาเห็นอสุภะในผมเป็นต้น หรือในซากศพที่ขึ้นพองเป็นต้น ถือเอาอสุภนิมิตแล้ว ทำปฐมฌานให้เกิดขึ้นในอารมณ์นั้น แล้วทำฌานนั้นให้เป็นบาท ตั้งวิปัสสนาขึ้น ย่อมละได้ด้วยอนาคามิมรรคที่บรรลุแล้ว, ความว่า ย่อมตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "พึงเจริญอสุภะเพื่อละกามราคะ" (องฺ. นวก. ๓; อุ. ๓๑). บทว่า พาหิรา คือ เป็นภายนอก เพราะมีวัตถุภายนอก และเพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า วิตกฺกาสยา คือ มิจฉาวิตกมีกามสังกัปปะเป็นต้น. จริงอยู่ วิตกเหล่านั้น เมื่อยังละไม่ได้ ย่อมเป็นไปตามอาสยะ เมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกันก็เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า วิตักกาสยา. พึงทราบว่า ในที่นี้ กามวิตกถูกถือเอาแล้วด้วยการกล่าวถึงกามราคะนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวถึงเฉพาะวิตกที่เหลือ. บทว่า วิฆาตปกฺขิกา คือ เป็นส่วนแห่งทุกข์ หรือทำให้เกิดความคับแค้นใจ. บทว่า เต น โหนฺติ คือ วิตกเหล่านั้นย่อมถูกละ. มหาวิตก ๙ อย่าง คือ พยาบาทวิตก, วิหิงสาวิตก, ญาติวิตก, ชนปทวิตก, อมราวิตก, วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ดูหมิ่น, วิตกที่ประกอบด้วยลาภสักการะและชื่อเสียง, วิตกที่ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น ๘ อย่าง, รวมกับกามวิตกอีก ๑ อย่าง, ย่อมถูกข่มไว้ในเบื้องต้นด้วยอานาปานสติสมาธิและด้วยวิปัสสนาที่อาศัยสมาธินั้น. ครั้นทำสมาธิและวิปัสสนานั้นให้เป็นบาทแล้ว วิตกเหล่านั้นย่อมถูกละโดยไม่เหลือ ตามสมควร ด้วยอริยมรรคที่บรรลุแล้ว. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "พึงเจริญอานาปานสติเพื่อตัดวิตก" (องฺ. นวก. ๓; อุ. ๓๑).

ယာ အဝိဇ္ဇာ, သာ ပဟီယတီတိ ယာ သစ္စသဘာဝပဋိစ္ဆာဒိနီ သဗ္ဗာနတ္ထကာရီ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ မူလဘူတာ အဝိဇ္ဇာ, သာ အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတံ သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ. ဣဒံ ကိရ ဘဂဝတာ အနိစ္စာကာရတော ဝုဋ္ဌိတဿ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – တေဘူမကေသု သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာဒိတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဝိပဿန္တာနံ ယဒါ အနိစ္စန္တိ ပဝတ္တမာနာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ မဂ္ဂေန ဃဋီယတိ, အနုက္ကမေန အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတံ အဝိဇ္ဇာ အနဝသေသတော ပဟီယတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတန္တိ ဣဒံ အနိစ္စလက္ခဏဿ တေသံ ပါကဋဘာဝတော ဣတရဿ လက္ခဏဒွယဿ ဂဟဏေ ဥပါယဘာဝတော ဝါ ဝုတ္တံ, န ပန ဧကဿေဝ လက္ခဏဿ အနုပဿိတဗ္ဗတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စသညိနော ဟိ, မေဃိယ, အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတိ, အနတ္တသညီ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတံ ပါပုဏာတီ’’တိ.

บทว่า ยา อวิชฺชา สา ปหียติ ความว่า อวิชชาใดที่ปกปิดสภาวะแห่งสัจจะ ทำความพินาศทั้งปวง เป็นรากเหง้าแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น อวิชชานั้นย่อมถูกตัดขาด สำหรับผู้ที่อยู่ด้วยการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง. ได้ยินว่า คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้ก้าวออกจากสมาบัติโดยอาการแห่งความไม่เที่ยง. ความย่อในเรื่องนั้นมีดังนี้: เมื่อวิปัสสนาที่นำไปสู่การก้าวออก ซึ่งดำเนินไปโดยพิจารณาว่า "ไม่เที่ยง" ประกอบเข้ากับมรรค สำหรับผู้ที่ตั้งการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นในสังขารทั้งปวงในสามภูมิอยู่, อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นโดยลำดับ, อวิชชาย่อมถูกละโดยไม่เหลือสำหรับผู้ที่อยู่ด้วยการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเหล่านั้น, วิชชาคืออรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้น. คำว่า อนิจฺจานุปสฺสีนํ วิหรตํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะอนิจจลักษณะปรากฏชัดแก่ท่านเหล่านั้น หรือเพราะเป็นอุบายในการถือเอาลักษณะอีกสองอย่างที่เหลือ, แต่ไม่ใช่เพราะพึงพิจารณาเห็นลักษณะเพียงอย่างเดียว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์, สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" (สํ. นิ. ๓.๑๕). อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนเมฆิยะ สำหรับผู้มีอนิจจสัญญา อนัตตสัญญาย่อมตั้งมั่น, ผู้มีอนัตตสัญญา ย่อมบรรลุการถอนอัสมิมานะได้".

ဂါထာသု အာနာပါနေ ပဋိဿတောတိ အာနာပါနနိမိတ္တသ္မိံ ပဋိ ပဋိ သတော, ဥပဋ္ဌိတဿတီတိ အတ္ထော. ပဿန္တိ အာသဝက္ခယဉာဏစက္ခုနာ သင်္ခါရူပသမံ နိဗ္ဗာနံ ပဿန္တော. အာတာပီ သဗ္ဗဒါတိ အန္တရာဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ အသုဘာနုပဿနာဒီသု သတတံ အာတာပီ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော, တတော ဧဝ ယတော ဝါယမမာနော, နိယတော ဝါ သမ္မတ္တနိယာမေန တတ္ထ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ နိဗ္ဗာနေ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုစ္စတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า านาปาเน ปฏิสฺสโต ความว่า มีสติมั่นในอานาปานนิมิตเนืองๆ อธิบายว่า มีสติตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ปสฺสนฺติ คือ เห็นอยู่ซึ่งนิพพานอันเป็นที่สงบสังขารทั้งปวง ด้วยจักษุคืออาสวักขยญาณ. บทว่า อาตาปี สพฺพทา ความว่า ไม่หยุดในระหว่าง มีความเพียร ประกอบความเพียรติดต่อในอสุภานุปัสสนาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พากเพียรพยายามอยู่ หรือเป็นผู้เที่ยงโดยสัมมัตตนิยาม ย่อมหลุดพ้นด้วยอรหัตตผลวิมุตติในนิพพานอันเป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวงนั้น. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

၇. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาธัมมานุธัมมปฏิปันนสูตร

၈၆. သတ္တမေ [Pg.256] ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နဿာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော နာမ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော, တဿ ဓမ္မဿ အနုဓမ္မော သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဓမ္မော, တံ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပန္နဿ အဓိဂန္တုံ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ. အယမနုဓမ္မော ဟောတီတိ အယံ အနုစ္ဆဝိကသဘာဝေါ ပတိရူပသဘာဝေါ ဟောတိ. ဝေယျာကရဏာယာတိ ကထနာယ. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နောယန္တိ ယန္တိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေန အနုဓမ္မေန တံ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပန္နောတိ ဗျာကရမာနော သမ္မဒေဝ ဗျာကရောန္တော နာမ သိယာ, န တတောနိဒါနံ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗော သိယာတိ. ယန္တိ ဝါ ကိရိယာပရာမသနံ, တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘ယဒိဒံ ဓမ္မဿေဝ ဘာသနံ, ဓမ္မဝိတက္ကဿေဝ စ ဝိတက္ကနံ တဒုဘယာဘာဝေ ဉာဏုပေက္ခာယ, အယံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နဿ ဘိက္ခုနော တထာရူပေါ အယန္တိ ကထနာယာနုရူပဟေတု အနုစ္ဆဝိကကာရဏံ. ဘာသမာနော ဓမ္မံယေဝ ဘာသေယျာတိ ကထေန္တော စေ ဒသကထာဝတ္ထုဓမ္မံယေဝ ကထေယျ, န တပ္ပဋိပက္ခမဟိစ္ဆတာဒိအဓမ္မံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๘๖. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ความว่า ในบทนั้น ธรรมะ ได้แก่ โลกุตรธรรม ๙ อย่าง, อนุธรรมของธรรมะ คือโลกุตรธรรมนั้น ได้แก่ ธรรมะคือปฏิปทาส่วนเบื้องต้น มีสีลวิสุทธิเป็นต้น, (บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส) คือ ของผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุธัมมานุธรรมนั้น. บทว่า อยมนุธมฺโม โหติ ความว่า นี้เป็นสภาวะที่สมควร เป็นสภาวะที่เหมาะสม. บทว่า เวยฺยากรณาย ความว่า เพื่อการกล่าว. ในบทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโนยนฺติ ย ศัพท์ เป็นปัจจัตตวจนะ ในอรรถว่า กรณะ. ความว่า บุคคลพยากรณ์อยู่ว่า เป็นผู้ปฏิบัติธัมมานุธรรมนั้นด้วยอนุธรรมใด ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบทีเดียว ไม่พึงถูกวิญญูชนติเตียนเพราะเหตุนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ย ศัพท์ เป็นกิริยาปรามาส, ด้วย ย ศัพท์นั้น ท่านแสดงข้อนี้ว่า การกล่าวธรรมะอย่างเดียว และการตรึกธรรมวิตกอย่างเดียว ในเมื่อไม่มีทั้งสองอย่างนั้น ก็มีญาณุเบกขา นี้เป็นเหตุสมควร เป็นเหตุอันสมควรเพื่อจะกล่าวว่า ภิกษุผู้ปฏิบัติธัมมานุธรรมเป็นเช่นนั้น. บทว่า ภาสมาโน ธมฺมํเยว ภาเสยฺย ความว่า ถ้าจะกล่าว ก็พึงกล่าวธรรมะคือกถาวัตถุ ๑๐ อย่างเท่านั้น ไม่พึงกล่าวอธรรมอันเป็นข้าศึกต่อธรรมนั้น มีมิจฉตตาธรรมเป็นต้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘ယာယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. သေယျထိဒံ – အပ္ပိစ္ဆကထာ, သန္တုဋ္ဌိကထာ, ပဝိဝေကကထာ, အသံသဂ္ဂကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သီလကထာ, သမာဓိကထာ, ပညာကထာ, ဝိမုတ္တိကထာ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ, ဧဝရူပါယ ကထာယ နိကာမလာဘီ ဟောတိ အကိစ္ဆလာဘီ အကသိရလာဘီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁).

“วาจาเครื่องขัดเกลากิเลส เป็นที่สบายในการเปิดจิต ซึ่งเป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ได้แก่ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา ปวิเวกกถา อสังสัคคกถา วิริยารัมภกถา สีลกถา สมาธิกถา ปัญญากถา วิมุตติกถา วิมุตติญาณทัสสนกถา, เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งวาจาเช่นนี้นั้น” (องฺ. ทสก. ๒๔/๖๙/๑๒๘; อุ. ขุ. ๒๕/๓๑/๑๕๘).

အဘိသလ္လေခိကာယ ကထာယ လာဘီ ဧဝ ဟိ တံ ဘာသေယျ. ဧတေန ကလျာဏမိတ္တသမ္ပဒါ ဒဿိတာ.

จริงอยู่ ผู้ที่ได้อภิสัลเลขิกกถาเท่านั้น จึงจะกล่าวถ้อยคำนั้นได้. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยกัลยาณมิตร.

ဓမ္မဝိတက္ကန္တိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိံ ဓမ္မတော အနပေတံ ဝိတက္ကယတော ‘‘သီလာဒိပဋိပဒံ ပရိပူရေဿာမီ’’တိ ဥပရူပရိ ဥဿာဟော အဘိဝဍ္ဎိဿတိ. သော ပန ဝိတက္ကော သီလာဒီနံ အနုပကာရဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ ဥပကာရဓမ္မေ အနုဗြူဟနဝသေန ဟာနဘာဂိယဘာဝံ အပနေတွာ ဌိတိဘာဂိယဘာဝေပိ အဋ္ဌတွာ ဝိသေသဘာဂိယတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတဉ္စ ပါပနဝသေန ပဝတ္တိယာ အနေကပ္ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နော အဓမ္မဝိတက္ကန္တိ ကာမဝိတက္ကံ နော ဝိတက္ကေယျာတိ [Pg.257] အတ္ထော. တဒုဘယံ ဝါ ပနာတိ ယဒေတံ ပရေသံ အနုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မဘာသနံ အတ္တနော အနုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မဝိတက္ကနဉ္စ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပန တံ ဥဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ အပ္ပဋိပဇ္ဇိတွာ အကတွာ. ဥပေက္ခကောတိ တထာပဋိပတ္တိယံ ဥဒါသီနော သမထဝိပဿနာဘာဝနမေဝ အနုဗြူဟန္တော ဝိဟရေယျ, သမထပဋိပတ္တိယံ ဥပေက္ခကော ဟုတွာ ဝိပဿနာယမေဝ ကမ္မံ ကရောန္တော ဝိဟရေယျ. ဝိပဿနမ္ပိ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတ္ထပိ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဝသေန ဥပေက္ခကော ယာဝ ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေန ဃဋီယတိ, တာဝ ယထာ တံ တိက္ခံ သူရံ ပသန္နံ ဟုတွာ ဝဟတိ, တထာ ဝိဟရေယျ သတော သမ္ပဇာနောတိ.

บทว่า ธมฺมวิตกฺกํ ความว่า เมื่อบุคคลตรึกถึงวิตกที่ไม่ปราศจากธรรมะ มีเนกขัมมวิตกเป็นต้น ความอุตสาหะย่อมเจริญขึ้นโดยลำดับว่า “เราจักบำเพ็ญปฏิปทามีศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์”. ก็วิตกนั้น พึงทราบว่ามีหลายประเภทโดยความเป็นไป ด้วยอำนาจการเว้นธรรมะที่ไม่เกื้อกูลแก่ศีลเป็นต้น ด้วยอำนาจการเพิ่มพูนธรรมะที่เกื้อกูล ด้วยอำนาจการนำออกซึ่งภาวะที่เสื่อม ไม่ตั้งอยู่แม้ในฐิติภาคิยธรรม ด้วยอำนาจการให้ถึงวิเสสภาคิยธรรมและนิพเพธภาคิยธรรม. บทว่า โน อธมฺมวิตกฺกํ ความว่า ไม่พึงตรึกถึงกามวิตก. บทว่า ตทุภยํ วา ปนาติ คือ ธรรมะทั้งสองอย่างนั้น ได้แก่ การกล่าวธรรมะเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่น และการตรึกธรรมวิตกเพื่ออนุเคราะห์ตน ที่กล่าวมาแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง คือ ละเว้นเด็ดขาด ไม่ปฏิบัติ ไม่กระทำ ซึ่งธรรมะทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า อุเปกฺขโก ความว่า เป็นผู้เฉยในการปฏิบัติเช่นนั้น พึงอยู่เจริญสมถวิปัสสนาภาวนาอย่างเดียว, เป็นผู้วางเฉยในสมถปฏิปทา พึงอยู่กระทำกรรมในวิปัสสนาอย่างเดียว. แม้วิปัสสนา ก็ทรงอธิบายว่า แม้ในวิปัสสนานั้น ก็เป็นผู้วางเฉยด้วยอำนาจสังขารุเปกขาญาณ จนกว่าวิปัสสนาญาณจะประกอบกับมรรค พึงมีสติสัมปชัญญะอยู่โดยประการที่วิปัสสนาญาณนั้นเป็นไปอย่างแก่กล้า แข็งแรง และผ่องใส.

ဂါထာသု သမထဝိပဿနာဓမ္မော အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရာမော ဧတဿာတိ ဓမ္မာရာမော. တသ္မိံယေဝ ဓမ္မေ ရတောတိ ဓမ္မရတော. တဿေဝ ဓမ္မဿ ပုနပ္ပုနံ ဝိစိန္တနတော ဓမ္မံ အနုဝိစိန္တယံ တံ ဓမ္မံ အာဝဇ္ဇေန္တော, မနသိ ကရောန္တောတိ အတ္ထော. အနုဿရန္တိ တမေဝ ဓမ္မံ ဥပရူပရိဘာဝနာဝသေန အနုဿရန္တော. အထ ဝါ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ပရေသံ ဒေသနာဝသေန သီလာဒိဓမ္မော အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရာမော ဧတဿာတိ ဓမ္မာရာမော. တထေဝ တသ္မိံ ဓမ္မေ ရတော အဘိရတောတိ ဓမ္မရတော. တေသံယေဝ သီလာဒိဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသန္တော ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဩကာသံ အဒတွာ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒိဓမ္မံယေဝ အနုဝိစိန္တနတော ဓမ္မံ အနုဝိစိန္တယံ. တဒုဘယံ ဝါ ပန ဩဠာရိကတော ဒဟန္တော အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ သမထဝိပဿနာဓမ္မမေဝ ဥပရူပရိ ဘာဝနာဝသေန အနုဿရန္တော အနုဗြူဟနဝသေန ပဝတ္တေန္တော. သဒ္ဓမ္မာတိ သတ္တတိံသပ္ပဘေဒါ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ နဝဝိဓလောကုတ္တရဓမ္မာ စ န ပရိဟာယတိ, န စိရဿေဝ တံ အဓိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ธมฺมาราโม ความว่า สมถวิปัสสนาธรรมเป็นอารามคือเป็นที่น่าบันเทิงของภิกษุนั้น เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงชื่อว่าธัมมารามะ. บทว่า ธมฺมรโต ความว่า ยินดีในธรรมนั้นนั่นแหละ. บทว่า ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ ความว่า พิจารณาธรรมนั้นเนืองๆ อธิบายว่า คำนึงถึง ใส่ใจถึงธรรมนั้น. บทว่า อนุสฺสรํ คือ ระลึกถึงธรรมนั้นนั่นแหละ ด้วยอำนาจการเจริญโดยลำดับ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมาราโม ความว่า ยืนอยู่ในหัวข้อแห่งวิมุตตายตนะ ด้วยอำนาจการแสดงธรรมแก่ผู้อื่น ธรรมะมีศีลเป็นต้น เป็นอารามคือเป็นที่น่าบันเทิงของภิกษุนั้น เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงชื่อว่าธัมมารามะ. บทว่า ธมฺมรโต ความว่า ยินดีแล้ว เพลิดเพลินแล้วในธรรมนั้นนั่นแหละ. บทว่า ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ ความว่า แสวงหาคติแห่งธรรมะมีศีลเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ไม่ให้โอกาสแก่กามวิตกเป็นต้น พิจารณาแต่ธรรมะคือเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คือ เผา วางเฉยธรรมะทั้งสองอย่างนั้นโดยความเป็นของหยาบ แล้วเป็นไปโดยอาการเพิ่มพูน ระลึกถึงสมถวิปัสสนาธรรมอย่างเดียวโดยลำดับด้วยอำนาจภาวนา. บทว่า สทฺธมฺมา ความว่า ย่อมไม่เสื่อมจากโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ และโลกุตรธรรม ๙ อย่าง อธิบายว่า ย่อมบรรลุธรรมนั้นในไม่ช้า.

ဣဒါနိ တဿ အနုဿရဏဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘စရံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စရံ ဝါတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန စင်္ကမနဝသေန စ စရန္တော ဝါ. ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌန္တိ တိဋ္ဌန္တော ဝါ နိသိန္နော ဝါ, ဥဒ ဝါ သယန္တိ သယန္တော ဝါ. ဧဝံ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု. အဇ္ဈတ္တံ သမယံ စိတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ အတ္တနော စိတ္တံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ဝူပသမနဝသေန ပဇဟနဝသေန သမယံ သမေန္တော. သန္တိမေဝါဓိဂစ္ဆတီတိ အစ္စန္တသန္တိံ နိဗ္ဗာနမေဝ ပါပုဏာတီတိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิธีระลึกถึงกรรมฐานนั้น จึงตรัสคำว่า ‘จรํ วา’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า จรํ วา ความว่า เที่ยวไปอยู่ คือ เที่ยวไปเพื่อภิกขาจาร หรือเดินจงกรมอยู่ หรือว่า ยืนอยู่ คือ ยืนอยู่ หรือนั่งอยู่ หรือว่า นอนอยู่ คือ นอนอยู่ อย่างนี้ ในอิริยาบถทั้ง ๔ บทว่า อชฺฌตฺตํ สมยํ จิตฺตํ ความว่า ยังจิตของตนให้สงบภายในอารมณ์คือกรรมฐานที่กล่าวแล้ว โดยการสงบระงับและโดยการละกิเลสมีราคะเป็นต้น บทว่า สนฺติเมวาธิคจฺฉติ ความว่า ย่อมบรรลุสันติอย่างยิ่ง คือ พระนิพพานนั่นเอง

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

၈. အန္ဓကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาอันธกรณสูตร

၈၇. အဋ္ဌမေ [Pg.258] အကုသလဝိတက္ကာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ ဝိတက္ကာ. အန္ဓကရဏာတိအာဒီသု ယဿ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ယထာဘူတဒဿနနိဝါရဏေန အန္ဓံ ကရောန္တီတိ အန္ဓကရဏာ. န ပညာစက္ခုံ ကရောန္တီတိ အစက္ခုကရဏာ. အညာဏံ ကရောန္တီတိ အညာဏကရဏာ. ပညာနိရောဓိကာတိ ကမ္မဿကတာပညာ, ဈာနပညာ, ဝိပဿနာပညာတိ ဣမာ တိဿော ပညာ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန နိရောဓေန္တီတိ ပညာနိရောဓိကာ. အနိဋ္ဌဖလဒါယကတ္တာ ဒုက္ခသင်္ခါတဿ ဝိဃာတဿ ပက္ခေ ဝတ္တန္တီတိ ဝိဃာတပက္ခိကာ. ကိလေသနိဗ္ဗာနံ န သံဝတ္တယန္တီတိ အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာ.

๘๗. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อกุสลวิตกฺกา คือ วิตกที่เกิดจากความไม่ฉลาด ในบทว่า อนฺธกรณา เป็นต้น วิตกเหล่านั้นเกิดขึ้นแก่ผู้ใด ย่อมทำผู้นั้นให้มืดบอดโดยการห้ามการเห็นตามความเป็นจริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันธกรณา (ทำความมืดบอด) ไม่ทำจักษุคือปัญญา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจักขุกรณา (ไม่ทำจักษุ) ทำความไม่รู้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัญญาณกรณา (ทำความไม่รู้) บทว่า ปญฺญานิโรธิกา คือ ย่อมยับยั้งปัญญาสามอย่างนี้ คือ กัมมัสสกตาปัญญา ฌานปัญญา และวิปัสสนาปัญญา โดยทำให้ไม่เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญานิโรธิกา (ยับยั้งปัญญา) เพราะให้ผลที่ไม่น่าปรารถนา จึงเป็นไปในฝ่ายของความคับแค้นที่เรียกว่าทุกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิฆาตปักขิกา (เป็นฝ่ายแห่งความคับแค้น) ไม่เป็นไปเพื่อความดับกิเลส ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิพพานสังวัตตนิกา (ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน)

ကာမဝိတက္ကောတိ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. သော ဟိ ကိလေသကာမသဟိတော ဟုတွာ ဝတ္ထုကာမေသု ပဝတ္တတိ. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ဣမေ ဒွေ စ သတ္တေသုပိ သင်္ခါရေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကာမဝိတက္ကော ဟိ ပိယမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဝိတက္ကေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဗျာပါဒဝိတက္ကော အပ္ပိယေ အမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နာသနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော သင်္ခါရေသု န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာပေတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ, ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တု ဝါ ဗဇ္ဈန္တု ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဝိနဿန္တု ဝါ မာ ဝါ အဟေသု’’န္တိ စိန္တနကာလေ ပန သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

บทว่า กามวิตกฺโก คือ วิตกที่ประกอบด้วยกาม วิตกนั้นแล ประกอบด้วยกิเลสกามแล้ว ย่อมเป็นไปในวัตถุกามทั้งหลาย วิตกที่ประกอบด้วยพยาบาท ชื่อว่า พยาบาทวิตก วิตกที่ประกอบด้วยวิหิงสา ชื่อว่า วิหิงสาวิตก วิตกสองอย่างนี้ (กามวิตกและพยาบาทวิตก) ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งในสัตว์และในสังขาร จริงอยู่ กามวิตกย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ตรึกถึงสัตว์หรือสังขารอันเป็นที่รักที่พอใจ พยาบาทวิตกย่อมเกิดขึ้นตั้งแต่เวลาที่มองดูสัตว์หรือสังขารที่ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจด้วยความโกรธ ไปจนถึงการคิดทำลาย วิหิงสาวิตกไม่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย เพราะสังขารที่ควรจะเบียดเบียนนั้นไม่มี แต่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายในเวลาที่คิดว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า หรือจงถูกจองจำ หรือจงขาดสูญ หรือจงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย’

ဣမေယေဝ ပန ကာမသင်္ကပ္ပာဒယော. အတ္ထတော ဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, တံသမ္ပယုတ္တာ ပန သညာဒယော ကာမသညာဒယော. ကာမဓာတုအာဒီနံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ –

ก็วิตกเหล่านี้แหละ คือ กามสังกัปปะ เป็นต้น โดยอรรถแล้ว ความแตกต่างระหว่างกามวิตกเป็นต้นกับกามสังกัปปะเป็นต้นนั้นไม่มี แต่สัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิตกนั้น คือ กามสัญญาเป็นต้น ส่วนกามธาตุเป็นต้นนั้น เพราะในพระบาลีมีมาว่า –

‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတု. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဒသသု အာဃာတဝတ္ထူသု စိတ္တဿ အာဃာတော ပဋိဃာတော…ပေ… အနတ္တမနတာ စိတ္တဿ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော[Pg.259], အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓေကစ္စော ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အညတရညတရေန သတ္တေ ဝိဟေဌေတိ, အယံ ဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂, ၉၁၀) –

“ความตรึก ความวิตก...ฯลฯ...มิจฉาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยกาม นี้เรียกว่า กามธาตุ, ธรรมที่เป็นอกุศลทั้งหมดก็เป็นกามธาตุ ความตรึก ความวิตก...ฯลฯ...มิจฉาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ ความอาฆาต ความกระทบกระทั่ง...ฯลฯ...ความไม่พอใจแห่งจิต ในอาฆาตวัตถุ ๑๐ ประการ นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ ความตรึก ความวิตก มิจฉาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยวิหิงสา นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยมือ หรือด้วยก้อนดิน หรือด้วยท่อนไม้ หรือด้วยศัสตรา หรือด้วยเชือก หรือด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง นี้คือ วิหิงสาธาตุ” (วิ. ๑๘๒, ๙๑๐) –

အာဂတတ္တာ ဝိသေသော လဗ္ဘတိ.

เพราะมีมาในพระบาลีดังนี้ จึงได้ความแตกต่างกัน

တတ္ထ ဒွေ ကထာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ စ အသမ္ဘိန္နာ စ. တတ္ထ ကာမဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဣတရာ ဒွေပိ ဂဟိတာ နာမ ဟောန္တိ. တတော ပန နီဟရိတွာ အယံ ဗျာပါဒဓာတု, အယံ ဝိဟိံသာဓာတူတိ ဒဿေတီတိ အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ နာမ. ကာမဓာတုံ ကထေန္တော ပန ဘဂဝါ ဗျာပါဒဓာတုံ ဗျာပါဒဓာတုဋ္ဌာနေ, ဝိဟိံသာဓာတုံ ဝိဟိံသာဓာတုဋ္ဌာနေ ဌပေတွာဝ အဝသေသံ ကာမဓာတု နာမာတိ ကထေသီတိ အယံ အသမ္ဘိန္နကထာ နာမ.

ในเรื่องนั้น มีคำอธิบายสองอย่าง คือ แบบสงเคราะห์ทั้งหมด และแบบไม่ปะปนกัน ในสองอย่างนั้น เมื่อกล่าวถึงกามธาตุแล้ว อีกสองธาตุที่เหลือก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงด้วย แต่จากนั้น ทรงแยกออกมาแสดงว่า ‘นี้คือพยาบาทธาตุ, นี้คือวิหิงสาธาตุ’ นี้ชื่อว่า สัพพสังคาหิกกถา (คำอธิบายแบบสงเคราะห์ทั้งหมด) ส่วนเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถึงกามธาตุ ทรงตั้งพยาบาทธาตุไว้ในฐานะของพยาบาทธาตุ ตั้งวิหิงสาธาตุไว้ในฐานะของวิหิงสาธาตุ แล้วจึงตรัสส่วนที่เหลือว่าเป็นกามธาตุ นี้ชื่อว่า อสัมภินนกถา (คำอธิบายแบบไม่ปะปนกัน)

သုက္ကပက္ခေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော. သော အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ, အသုဘဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော. သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ, မေတ္တာဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. သော ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော, ကရုဏာဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. ယဒါ ပန အလောဘော သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ. ယဒါ မေတ္တာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ. ယဒါ ကရုဏာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ.

ในฝ่ายขาว (กุศล) พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว วิตกที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ ชื่อว่า เนกขัมมวิตก วิตกนั้นเป็นกามาวจรในส่วนเบื้องต้นของอสุภกรรมฐาน, เป็นรูปาวจรในอสุภฌาน, เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคและผลเกิดขึ้นโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท วิตกที่ประกอบด้วยอพยาบาท ชื่อว่า อพยาบาทวิตก วิตกนั้นเป็นกามาวจรในส่วนเบื้องต้นของเมตตาภาวนา, เป็นรูปาวจรในเมตตาฌาน, เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคและผลเกิดขึ้นโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท วิตกที่ประกอบด้วยอวิหิงสา ชื่อว่า อวิหิงสาวิตก วิตกนั้นเป็นกามาวจรในส่วนเบื้องต้นของกรุณาภาวนา, เป็นรูปาวจรในกรุณาฌาน, เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคและผลเกิดขึ้นโดยทำฌานนั้นให้เป็นบาท แต่เมื่ออโลภะเป็นประธาน, อีกสองอย่างที่เหลือก็คล้อยตามนั้น เมื่อเมตตาเป็นประธาน, อีกสองอย่างที่เหลือก็คล้อยตามนั้น เมื่อกรุณาเป็นประธาน, อีกสองอย่างที่เหลือก็คล้อยตามนั้น

ဣမေယေဝ ပန နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော. အတ္ထတော ဟိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒီနံ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, တံသမ္ပယုတ္တာ ပန သညာဒယော နေက္ခမ္မသညာဒယော. နေက္ခမ္မဓာတုအာဒီနံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ –

ก็วิตกเหล่านี้แหละ คือ เนกขัมมสังกัปปะ เป็นต้น โดยอรรถแล้ว ความแตกต่างระหว่างเนกขัมมวิตกเป็นต้นกับเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้นนั้นไม่มี แต่สัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิตกนั้น คือ เนกขัมมสัญญาเป็นต้น ส่วนเนกขัมมธาตุเป็นต้นนั้น เพราะในพระบาลีมีมาว่า –

‘‘နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မဓာတု, သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မဓာတု. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ မေတ္တာယနာ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ[Pg.260], အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော – အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတု. ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ ကရုဏာယနာ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ – အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ. (ဝိဘ. ၁၈၂) –

“ความตรึก วิตก ความดำริ ที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ นี้เรียกว่าเนกขัมมธาตุ, ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมดก็เป็นเนกขัมมธาตุ. ความตรึก วิตก ความดำริ ที่ประกอบด้วยอพยาบาท นี้เรียกว่าอพยาบาทธาตุ. ความรัก ความเป็นผู้มีเมตตา เมตตาเจโตวิมุตติในสัตว์ทั้งหลาย นี้เรียกว่าอพยาบาทธาตุ. ความตรึก วิตก ความดำริ ที่ประกอบด้วยอวิหิงสา นี้เรียกว่าอวิหิงสาธาตุ. ความกรุณา ความเป็นผู้มีกรุณา กรุณาเจโตวิมุตติในสัตว์ทั้งหลาย นี้เรียกว่าอวิหิงสาธาตุ” ดังนี้ (วิภงฺค. 182) –

အာဂတတ္တာ ဝိသေသော လဗ္ဘတိ. ဣဓာပိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ, အသမ္ဘိန္နာတိ ဒွေ ကထာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ความแปลกกันมีอยู่เพราะมาในพระบาลี. แม้ในที่นี้ คำ ๒ อย่าง คือ คำว่า สพฺพสงฺคาหิกา (สงเคราะห์ทั้งหมด) และคำว่า อสมฺภินฺนา (ไม่เจือปน) พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่าย.

ဂါထာသု ဝိတက္ကယေတိ ဝိတက္ကေယျ. နိရာကရေတိ အတ္တနော သန္တာနတော နီဟရေယျ ဝိနောဒေယျ, ပဇဟေယျာတိ အတ္ထော. သဝေ ဝိတက္ကာနိ ဝိစာရိတာနိ, သမေတိ ဝုဋ္ဌီဝ ရဇံ သမူဟတန္တိ ယထာ နာမ ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပထဝိယံ သမူဟတံ သမန္တတော ဥဋ္ဌိတံ ရဇံ မဟတော အကာလမေဃဿ ဝဿတော ဝုဋ္ဌိ ဌာနသော ဝူပသမေတိ, ဧဝမေဝ သော ယောဂါဝစရော ဝိတက္ကာနိ မိစ္ဆာဝိတက္ကေ စ ဝိစာရိတာနိ တံသမ္ပယုတ္တဝိစာရေ စ သမေတိ ဝူပသမေတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တထာဘူတော စ ဝိတက္ကူပသမေန စေတသာ သဗ္ဗေသံ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ ဥပသမနတော ဝိတက္ကူပသမေန အရိယမဂ္ဂစိတ္တေန. ဣဓေဝ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ, သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ, သမဇ္ဈဂါ သမဓိဂတော ဟောတီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า วิตกฺกเยติ คือ วิตกฺเกยฺย (พึงตรึก). บทว่า นิรากเร ความว่า พึงนำออก คือ บรรเทา ละเสียจากสันดานของตน. บทว่า สเว วิตกฺกานิ วิจาริตานิ, สเมติ วุฏฺฐีว รชํ สมูหตํ ความว่า ฝนที่เกิดจากเมฆใหญ่ในสมัยมิใช่กาล ย่อมยังธุลีที่ฟุ้งขึ้นโดยรอบบนแผ่นดินในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนให้สงบลง ณ ที่นั้นๆ ฉันใด, พระโยคาวจรนั้นก็ย่อมยังวิตกทั้งหลาย คือมิจฉาวิตก และวิจารทั้งหลาย คือวิจารที่สัมปยุตด้วยมิจฉาวิตกนั้นให้สงบ ระงับ ตัดขาดได้ ฉันนั้น. และผู้เป็นเช่นนั้น ชื่อว่าย่อมบรรลุ คือ บรรลุแล้วซึ่งสันติบท คือ พระนิพพาน ในทิฏฐธรรมนี้เอง ด้วยจิตที่สงบวิตก เพราะความสงบแห่งมิจฉาวิตกทั้งปวง ด้วยอริยมรรคจิต.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ.

၉. အန္တရာမလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอันตรามลสูตร

၈၈. နဝမေ အန္တရာမလာတိ ဧတ္ထ အန္တရာသဒ္ဒေါ –

๘๘. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อนฺตรามลา ดังนี้ ในบทนั้น อันตรา ศัพท์-

‘‘နဒီတီရေသု သဏ္ဌာနေ, သဘာသု ရထိယာသု စ;

ဇနာ သင်္ဂမ္မ မန္တေန္တိ, မဉ္စ တဉ္စ ကိမန္တရ’’န္တိ. –

“ชนทั้งหลายมาประชุมปรึกษากันที่ฝั่งแม่น้ำ ที่สถานประชุม ที่สภา และที่ถนนทั้งหลายว่า เรื่องนั้นเรื่องนี้มีเหตุอะไร” ดังนี้

အာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၂၈) ကာရဏေ အာဂတော. ‘‘အဒ္ဒသာ မံ, ဘန္တေ, အညတရာ ဣတ္ထီ ဝိဇ္ဇန္တရိကာယ ဘာဇနံ ဓောဝန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၄၉) ခဏေ. ‘‘အပိစာယံ တပေါဒါ ဒွိန္နံ မဟာနိရယာနံ အန္တရိကာယ အာဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၃၁) ဝိဝရေ.

เป็นต้น (สํ. นิ. 1.228) มาในอรรถว่า เหตุ. ในคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งเห็นข้าพระองค์กำลังล้างภาชนะในระหว่างฟ้าแลบ” (ม. นิ. 2.149) มาในอรรถว่า ขณะ. ในคำเป็นต้นว่า “อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตะโปทานี้ไหลมาในระหว่างมหานรกทั้งสอง” (ปารา. 231) มาในอรรถว่า ช่องว่าง.

‘‘ပီတဝတ္ထေ ပီတဓဇေ, ပီတာလင်္ကာရဘူသိတေ;

ပီတန္တရာဟိ ဝဂ္ဂူဟိ, အပိဠန္ဓာဝ သောဘသီ’’တိ. –

“ท่านผู้นุ่งห่มผ้าเหลือง มีธงเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง งดงามประดุจประดับด้วยผ้าห่มสีเหลืองที่งดงาม” ดังนี้

အာဒီသု [Pg.261] (ဝိ. ဝ. ၆၅၈) ဥတ္တရိသာဋကေ. ‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀) စိတ္တေ. ဣဓာပိ စိတ္တေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အန္တရေ စိတ္တေ ဘဝါ အန္တရာ. ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာ, တဿ မလိနဘာဝကရဏတော မလာ. တတ္ထ မလံ နာမ ဒုဝိဓံ – သရီရမလံ, စိတ္တမလန္တိ. တေသု သရီရမလံ သေဒဇလ္လိကာဒိ သရီရေ နိဗ္ဗတ္တံ, တတ္ထ လဂ္ဂံ အာဂန္တုကရဇဉ္စ, တံ ဥဒကေနပိ နီဟရဏီယံ, န တထာ သံကိလေသိကံ. စိတ္တမလံ ပန ရာဂါဒိသံကိလေသိကံ, တံ အရိယမဂ္ဂေဟေဝ နီဟရဏီယံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

เป็นต้น (วิ. ว. 658) มาในอรรถว่า ผ้าห่ม. ในคำเป็นต้นว่า “ความโกรธทั้งหลายไม่มีในภายในของบุคคลใด” (อุ. 20) มาในอรรถว่า จิต. แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่า จิต นั่นเทียว. เพราะฉะนั้น สิ่งที่เกิดในภายใน คือ ในจิต จึงชื่อว่า อันตรา. สิ่งเหล่านั้นเมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมกระทำสันดานนั้นให้เศร้าหมอง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มล. ในบรรดามลนั้น มลมี ๒ อย่าง คือ สรีรมล และจิตตมล. ใน ๒ อย่างนั้น สรีรมล คือ เหงื่อไคลเป็นต้นที่เกิดในสรีระ และธุลีที่จรมาติดอยู่ในสรีระนั้น มลนั้นสามารถกำจัดได้แม้ด้วยน้ำ ไม่เป็นเครื่องเศร้าหมองถึงเพียงนั้น. ส่วนจิตตมลเป็นเครื่องเศร้าหมองมีราคะเป็นต้น มลนั้นพึงกำจัดได้ด้วยอริยมรรคทั้งหลาย. คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า-

‘‘ရူပေန သံကိလိဋ္ဌေန, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

ရူပေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, အနက္ခာတံ မဟေသိနာ.

“สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง เพราะรูปที่เศร้าหมอง, ย่อมบริสุทธิ์ เพราะรูปที่บริสุทธิ์, (ข้อนี้) พระมหาสีมิได้ตรัสไว้.

‘‘စိတ္တေန သံကိလိဋ္ဌေန, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

စိတ္တေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၆);

“สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง เพราะจิตที่เศร้าหมอง, ย่อมบริสุทธิ์ เพราะจิตที่บริสุทธิ์, ดังนี้ พระมหาสีได้ตรัสไว้” (ที. นิ. อฏฺฐ. 2.373; ม. นิ. อฏฺฐ. 1.106);

တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ, စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀). တသ္မာ ဘဂဝါ ဣဓာပိ စိတ္တမလဝိသောဓနာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တရာမလာ’’တိ အာဟ.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองเพราะจิตเศร้าหมอง ย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องใส” (สํ. นิ. 3.100). เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า พึงปฏิบัติเพื่อชำระมลทินแห่งจิต แม้ในสูตรนี้ จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย มลทินภายในเหล่านี้ ๓ อย่าง”.

ယထာ စေတေ လောဘာဒယော သတ္တာနံ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ မလိနဘာဝကရာ နာနပ္ပကာရသံကိလေသဝိဓာယကာတိ အန္တရာမလာ, ဧဝံ ဧကတော ဘုဉ္ဇိတွာ, ဧကတော သယိတွာ, ဩတာရဂဝေသီ အမိတ္တသတ္တု ဝိယ စိတ္တေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သတ္တာနံ နာနာဝိဓအနတ္ထာဝဟာ, နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အန္တရာအမိတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မိတ္တပဋိပက္ခတော အမိတ္တာ, သပတ္တကိစ္စကရဏတော သပတ္တာ, ဟိံသနတော ဝဓကာ, ဥဇုဝိပစ္စနီကတော ပစ္စတ္ထိကာ.

โลภะเป็นต้นเหล่านี้ เกิดขึ้นในจิตของสัตว์ทั้งหลายแล้ว กระทำให้เศร้าหมอง ก่อให้เกิดความเศร้าหมองนานาประการ ฉันใด จึงชื่อว่ามลทินภายใน, ฉันนั้นเหมือนกัน โลภะเป็นต้นเหล่านี้ บริโภคอยู่ร่วมกัน นอนอยู่ร่วมกัน เป็นดุจมิตรเทียมศัตรูผู้แสวงหาช่องว่าง เกิดขึ้นในจิตนั่นเอง นำมาซึ่งความพินาศมิใช่ประโยชน์นานาชนิด ก่อให้เกิดทุกข์นานาประการ, เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อนฺตราอมิตฺตา” (ศัตรูภายใน). ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อมิตฺตา เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร, ชื่อว่า สปตฺตา เพราะกระทำกิจของข้าศึก, ชื่อว่า วธกา เพราะเบียดเบียน, ชื่อว่า ปจฺจตฺถิกา เพราะเป็นข้าศึกโดยตรง.

တတ္ထ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ လောဘာဒီနံ အမိတ္တာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေရီပုဂ္ဂလော ဟိ အန္တရံ လဘမာနော အတ္တနော ဝေရိဿ သတ္ထေန ဝါ သီသံ ပါတေတိ, ဥပါယေန ဝါ မဟန္တံ အနတ္ထံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဣမေ စ လောဘာဒယော ပညာသိရပါတနေန ယောနိသမ္ပဋိပါဒနေန စ တာဒိသံ တတော ဗလဝတရံ အနတ္ထံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာဒီသု အာရမ္မဏေသု အာပါထဂတေသု ယထာရဟံ တာနိ အာရဗ္ဘ လောဘာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧတ္တာဝတာဿ ပညာသိရံ [Pg.262] ပါတိတံ နာမ ဟောတိ. သောတဒွါရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တာဝ ပညာသိရပါတနတော အမိတ္တာဒိသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. လောဘာဒယော ပန ကမ္မနိဒါနာ ဟုတွာ အဏ္ဍဇာဒိဘေဒါ စတဿော ယောနိယော ဥပနေန္တိ. တဿ ယောနိဥပဂမနမူလကာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကရဏာနိ စ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ. ဧဝံ ယောနိသမ္ပဋိပါဒနတောပိ နေသံ အမိတ္တာဒိသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ လောဘာဒယော အမိတ္တာဒိသဒိသတာယ စိတ္တသမ္ဘူတတာယ စ ‘‘အန္တရာအမိတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ. အပိစ အမိတ္တေဟိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ လောဘာဒယော ကရောန္တိ, အမိတ္တာဒိဘာဝေါ စ လောဘာဒီဟိ ဇာယတီတိ တေသံ အမိတ္တာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในเรื่องนั้น ความที่โลภะเป็นต้นเป็นศัตรูเป็นต้น พึงทราบโดยอาการ ๒ อย่าง. จริงอยู่ บุคคลผู้เป็นเวร เมื่อได้ช่อง ย่อมตัดศีรษะของเวรของตนด้วยศัสตรา หรือก่อความพินาศใหญ่หลวงด้วยอุบาย. ส่วนโลภะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมก่อให้เกิดความพินาศเช่นนั้นและที่ร้ายแรงกว่านั้น ด้วยการตัดศีรษะคือปัญญา และด้วยการนำไปสู่กำเนิด. อย่างไร? คือ เมื่ออารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้นมาสู่คลองในจักขุทวาร โลภะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นปรารภอารมณ์เหล่านั้นตามสมควร, เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าศีรษะคือปัญญาของบุคคลนั้นถูกตัดแล้ว. แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยนี้. ความที่โลภะเป็นต้นเป็นดุจศัตรูเป็นต้น พึงทราบโดยการตัดศีรษะคือปัญญาอย่างนี้ก่อน. อีกอย่างหนึ่ง โลภะเป็นต้นมีกรรมเป็นเหตุ ย่อมนำไปสู่โยนิ ๔ มีอัณฑชะเป็นต้น. มหาภัย ๒๕ และกรรมกรณ์ ๓๒ อันมีการเข้าถึงโยนิเป็นมูล ย่อมมาถึงบุคคลนั้นแน่นอน. ความที่โลภะเป็นต้นเหล่านั้นเป็นดุจศัตรูเป็นต้น พึงทราบแม้โดยการนำไปสู่โยนิอย่างนี้. ด้วยเหตุนี้ โลภะเป็นต้นจึงถูกเรียกว่า “ศัตรูภายใน” เป็นต้น เพราะความเป็นดุจศัตรูเป็นต้น และเพราะความที่เกิดในจิต. อีกประการหนึ่ง โลภะเป็นต้นย่อมกระทำสิ่งที่ศัตรูทั้งหลายไม่สามารถกระทำได้ และความเป็นศัตรูเป็นต้นก็เกิดจากโลภะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นศัตรูเป็นต้นของธรรมเหล่านั้นพึงทราบ. คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า-

‘‘ဒိသော ဒိသံ ယန္တံ ကယိရာ, ဝေရီ ဝါ ပန ဝေရိနံ;

မိစ္ဆာပဏိဟိတံ စိတ္တံ, ပါပိယော နံ တတော ကရေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၄၂;

ဥဒါ. ၃၃);

“โจรเห็นโจร หรือคนมีเวรเห็นคนมีเวร พึงทำ (ความพินาศ) ให้แก่กันฉันใด จิตที่ตั้งไว้ผิด พึงทำเขาให้เลวร้ายยิ่งกว่านั้น” (ธ. ป. ๔๒; อุ. ๓๓);

ဂါထာသု အတ္တနော ပရေသဉ္စ အနတ္ထံ ဇနေတီတိ အနတ္ထဇနနော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถาทั้งหลาย ชื่อว่านำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้ เพราะนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယဒပိ လုဒ္ဓေါ အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ တဒပိ အကုသလံ; ယဒပိ လုဒ္ဓေါ လောဘေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပရဿ အသတာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ ဝဓေန ဝါ ဗန္ဓေန ဝါ ဇာနိယာ ဝါ ဂရဟာယ ဝါ ပဗ္ဗာဇနာယ ဝါ ဗလဝမှိ ဗလတ္ထော ဣတိ, တဒပိ အကုသလံ, ဣတိဿမေ လောဘဇာ လောဘနိဒါနာ လောဘသမုဒယာ လောဘပစ္စယာ အနေကေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၀).

“คนโลภย่อมปรุงแต่งกรรมใดด้วยกาย วาจา ใจ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล, คนโลภถูกความโลภครอบงำ มีจิตถูกความโลภยึดครองแล้ว ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นโดยไม่เป็นธรรม ด้วยการฆ่าก็ดี การจองจำก็ดี การริบทรัพย์ก็ดี การติเตียนก็ดี หรือการเนรเทศก็ดี ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้มีกำลังเพราะมีอำนาจ’ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล, ด้วยประการฉะนี้ อกุศลธรรมอันเป็นบาปเป็นอันมากเหล่านี้ เกิดแต่โลภะ มีโลภะเป็นเหตุ มีโลภะเป็นแดนเกิด มีโลภะเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้น” (อํ. นิ. ๓.๗๐)

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ရတ္တော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ပရဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ဥဘယဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, စေတသိကမ္ပိ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၅၄).

“ดูก่อนพราหมณ์ ผู้กำหนัดแล้ว ถูกราคะครอบงำ มีจิตถูกราคะยึดครองแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสอันเป็นไปในจิตบ้าง” เป็นต้น (อํ. นิ. ๓.๕๔)

စိတ္တပ္ပကောပနောတိ စိတ္တသင်္ခေါဘနော. လောဘော ဟိ လောဘနီယေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော စိတ္တံ ခေါဘေန္တော ပကောပေန္တော ဝိပရိဏာမေန္တော ဝိကာရံ [Pg.263] အာပါဒေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပသာဒါဒိဝသေန ပဝတ္တိတုံ န ဒေတိ. ဘယမန္တရတော ဇာတံ, တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတီတိ တံ လောဘသင်္ခါတံ အန္တရတော အဗ္ဘန္တရေ အတ္တနော စိတ္တေယေဝ ဇာတံ အနတ္ထဇနနစိတ္တပ္ပကောပနာဒိံ ဘယံ ဘယဟေတုံ အယံ ဗာလမဟာဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ န ဇာနာတီတိ.

บทว่า จิตฺตปฺปโกปโน ความว่า ทำให้จิตหวั่นไหว. จริงอยู่ โลภะเมื่อเกิดขึ้นในวัตถุอันน่าปรารถนา ย่อมเกิดขึ้นโดยทำจิตให้หวั่นไหว ให้กำเริบ ให้แปรปรวน ให้ถึงความวิการ ไม่ยอมให้เป็นไปโดยอาการแห่งความผ่องใสเป็นต้น. บทว่า ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ ความว่า มหาชนผู้เป็นพาลนี้ ย่อมไม่รู้ ย่อมไม่ทราบภัย คือเหตุแห่งภัยนั้น กล่าวคือโลภะ ซึ่งเกิดจากภายใน คือเกิดในจิตของตนนั่นเอง อันนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้และทำให้จิตกำเริบเป็นต้น.

လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတီတိ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒံ အတ္ထံ ဟိတံ လုဒ္ဓပုဂ္ဂလော ယထာဘူတံ န ဇာနာတိ. ဓမ္မံ န ပဿတီတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မမ္ပိ လုဒ္ဓေါ လောဘေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော န ပဿတိ ပစ္စက္ခတော န ဇာနာတိ, ပဂေဝ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

บทว่า ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ ความว่า คนโลภย่อมไม่รู้ประโยชน์ คือสิ่งเกื้อกูล อันมีประเภทเป็นประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. บทว่า ธมฺมํ น ปสฺสติ ความว่า คนโลภถูกความโลภครอบงำ มีจิตถูกความโลภยึดครองแล้ว ย่อมไม่เห็น คือไม่รู้แจ้งซึ่งธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้, ไม่ต้องกล่าวถึงอุตตริมนุสสธรรมเลย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘ရတ္တော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ပရတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ဥဘယတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၅၅).

“ดูก่อนพราหมณ์ ผู้กำหนัดแล้ว ถูกราคะครอบงำ มีจิตถูกราคะยึดครองแล้ว ย่อมไม่รู้ประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ประโยชน์ทั้งสองฝ่ายตามความเป็นจริง” เป็นต้น (อํ. นิ. ๓.๕๕)

အန္ဓတမန္တိ အန္ဓဘာဝကရံ တမံ. ယန္တိ ယတ္ထ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ယသ္မိံ ကာလေ လောဘော သဟတေ အဘိဘဝတိ နရံ, အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ. ယန္တိ ဝါ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နရံ သဟတေ အဘိဘဝတိ, တသ္မာ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ ယောဇနာ, ယ-တ-သဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဘာဝတော. အထ ဝါ ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ, ‘‘လောဘော သဟတေ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ လောဘဿ သဟနံ အဘိဘဝနံ ဝုတ္တံ. ဧတံ အန္ဓဘာဝကရဿ တမဿ ဂမနံ ဥပ္ပာဒေါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယံ နရံ လောဘော သဟတေ အဘိဘဝတိ, တဿ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, တတော စ လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, လုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

บทว่า อนฺธตมํ คือ ความมืดที่ทำให้บอด. บทว่า ยํ คือ ในกาลใด. จริงอยู่ คำว่า ยํ นี้เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ. ความว่า ในกาลใด โลภะย่ำยี คือครอบงำบุคคล ในกาลนั้น ความมืดมิดย่อมมี. หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ เป็นคำแสดงเหตุ. พึงประกอบความว่า เพราะเหตุที่โลภะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมย่ำยี คือครอบงำบุคคล ฉะนั้น ในกาลนั้น ความมืดมิดจึงมี เพราะ ย-สัพพนาม และ ต-สัพพนาม มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกิริยา ความว่า ในคำว่า “โลโภ สหเต” นี้ การย่ำยี คือการครอบงำของโลภะใดที่กล่าวไว้. การย่ำยีนั้น เป็นการเกิดขึ้น เป็นการบังเกิดแห่งความมืดที่ทำให้บอด. หรืออีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า โลภะย่ำยี คือครอบงำบุคคลใด ความมืดมิดย่อมมีแก่บุคคลนั้นในกาลนั้น และเพราะเหตุนั้น คนโลภจึงไม่รู้ประโยชน์ คนโลภจึงไม่เห็นธรรม.

ယော စ လောဘံ ပဟန္တွာနာတိ ယော ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ ယထာရဟံ သမထဝိပဿနာဟိ လောဘံ ပဇဟိတွာ တထာ ပဇဟနဟေတု လောဘနေယျေ ဒိဗ္ဗေပိ ရူပါဒိကေ ဥပဋ္ဌိတေ န လုဗ္ဘတိ, ဗလဝဝိပဿနာနုဘာဝေန လောဘော ပဟီယတေ တမှာတိ တသ္မာ အရိယပုဂ္ဂလာ အရိယမဂ္ဂေန လောဘော ပဟီယတိ ပဇဟီယတိ, အစ္စန္တမေဝ ပရိစ္စဇီယတိ. ယထာ ကိံ? ဥဒဗိန္ဒူဝ ပေါက္ခရာတိ ပဒုမိနိပဏ္ဏတော ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ. သေသဂါထာနမ္ပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า โย จ โลภํ ปหนฺตฺวาน ความว่า บุคคลใดในเบื้องต้น ละโลภะได้ด้วยสมถะและวิปัสสนาตามสมควร ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหานและวิกขัมภนปหานแล้ว เพราะเหตุที่ละได้อย่างนั้น เมื่อรูปเป็นต้นแม้เป็นทิพย์อันน่าปรารถนาปรากฏขึ้น ก็ไม่โลภ. ด้วยอานุภาพแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง โลภะย่อมถูกละได้ เพราะเหตุนั้น อริยบุคคลย่อมละ คือสละ คือสละคืนโดยสิ้นเชิงซึ่งโลภะด้วยอริยมรรค. เปรียบเหมือนอะไร? บทว่า อุทพินฺทูว โปกฺขรา ความว่า เหมือนหยาดน้ำจากใบบัว. พึงทราบความแห่งคาถาที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้.

တထာ [Pg.264] ဒေါသဿ –

ฉันนั้นเหมือนกัน ในเรื่องของโทสะ –

‘‘ယဒပိ ဒုဋ္ဌော အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ တဒပိ အကုသလံ; ယဒပိ ဒုဋ္ဌော ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပရဿ အသတာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ ဝဓေန ဝါ ဗန္ဓေန ဝါ ဇာနိယာ ဝါ ဂရဟာယ ဝါ ပဗ္ဗာဇနာယ ဝါ ဗလဝမှိ ဗလတ္ထော ဣတိ, တဒပိ အကုသလံ. ဣတိဿမေ ဒေါသဇာ ဒေါသနိဒါနာ ဒေါသသမုဒယာ ဒေါသပစ္စယာ အနေကေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၀).

“ผู้ประทุษร้ายย่อมปรุงแต่งกรรมใดด้วยกาย วาจา ใจ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล, ผู้ประทุษร้ายถูกโทสะครอบงำ มีจิตถูกโทสะยึดครองแล้ว ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นโดยไม่เป็นธรรม ด้วยการฆ่าก็ดี การจองจำก็ดี การริบทรัพย์ก็ดี การติเตียนก็ดี หรือการเนรเทศก็ดี ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้มีกำลังเพราะมีอำนาจ’ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล. ด้วยประการฉะนี้ อกุศลธรรมอันเป็นบาปเป็นอันมากเหล่านี้ เกิดแต่โทสะ มีโทสะเป็นเหตุ มีโทสะเป็นแดนเกิด มีโทสะเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้น” (อํ. นิ. ๓.๗๐)

တထာ –

ฉันนั้นเหมือนกัน –

‘‘ဒုဋ္ဌော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ပရဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ဥဘယဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ စေတသိကမ္ပိ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၅).

“ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ประทุษร้ายแล้ว ถูกโทสะครอบงำ มีจิตถูกโทสะยึดครองแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสอันเป็นไปในจิตบ้าง” (อํ. นิ. ๓.๕๕)

တထာ –

ฉันนั้นเหมือนกัน –

‘‘ဒုဋ္ဌော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ပရတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ဥဘယတ္ထမ္ပိ ယထာ ဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၅) –

“ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ประทุษร้ายแล้ว ถูกโทสะครอบงำ มีจิตถูกโทสะยึดครองแล้ว ย่อมไม่รู้ประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ประโยชน์ทั้งสองฝ่ายตามความเป็นจริง” (อํ. นิ. ๓.๕๕) –

အာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန အနတ္ထဇနနတာ အတ္ထဟာနိဟေတုတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

พึงทราบความเป็นผู้ก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และความเป็นเหตุแห่งความเสื่อมประโยชน์ ตามแนวแห่งบทพระสูตรเป็นต้น (ที่ยกมา) นั้น.

တထာ မောဟဿ ‘‘ယဒပိ မူဠှော အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၇၀), ‘‘မူဠှော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, မောဟေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတီ’’တိအာဒိနာ(အ. နိ. ၃.၅၅), ‘‘အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၅၅) စ အာဂတသုတ္တပဒါနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ฉันนั้นเหมือนกัน ในเรื่องของโมหะ พึงทราบตามแนวแห่งบทพระสูตรที่มาแล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “คนหลงย่อมปรุงแต่งกรรมใดด้วยกาย วาจา ใจ” (อํ. นิ. ๓.๗๐), “ดูก่อนพราหมณ์ คนหลงถูกโมหะครอบงำ มีจิตถูกโมหะยึดครองแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง” (อํ. นิ. ๓.๕๕), และ “ย่อมไม่รู้ประโยชน์ตนตามความเป็นจริง” (อํ. นิ. ๓.๕๕).

တာလပက္ကံဝ ဗန္ဓနာတိ တာလဖလံ ဝိယ ဥသုမုပ္ပာဒေန ဝဏ္ဋတော, တတိယမဂ္ဂဉာဏုပ္ပာဒေန တဿ စိတ္တတော ဒေါသော ပဟီယတိ, ပရိစ္စဇီယတီတိ အတ္ထော. မောဟံ ဝိဟန္တိ သော သဗ္ဗန္တိ သော အရိယပုဂ္ဂလော သဗ္ဗံ [Pg.265] အနဝသေသံ မောဟံ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ဝိဟန္တိ ဝိဓမတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. အာဒိစ္စောဝုဒယံ တမန္တိ အာဒိစ္စော ဝိယ ဥဒယံ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တော တမံ အန္ဓကာရံ.

บทว่า ตาลปกฺกํว พนฺธนา ความว่า โทสะย่อมถูกละ ย่อมถูกสละไปจากจิตของพระอริยบุคคลนั้น ด้วยการเกิดขึ้นแห่งญาณคือมรรคที่ ๓ เหมือนผลตาลสุกหลุดจากขั้วด้วยความร้อนที่เกิดขึ้น ฉะนี้แล บทว่า โมหํ วิหนฺติ โส สพฺพํ ความว่า พระอริยบุคคลนั้นย่อมกำจัด คือย่ำยี คือตัดขาดซึ่งโมหะทั้งหมดไม่ให้มีเหลือ ด้วยมรรคที่ ๔ บทว่า อาทิจฺโจวุทยํ ตมํ ความว่า เหมือนพระอาทิตย์อุทัยขึ้นมา กำจัดความมืด คืออันธการ ฉะนั้น

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานวมสูตร จบ

၁၀. ဒေဝဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาเทวทัตตสูตร

၈၉. ဒသမေ တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, အသဒ္ဓမ္မေဟိ အဘိဘူတောတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဒေဝဒတ္တေ ဟိ အဝီစိမဟာနိရယံ ပဝိဋ္ဌေ ဒေဝဒတ္တပက္ခိယာ အညတိတ္ထိယာ စ ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန အဘိသပိတော ဒေဝဒတ္တော ပထဝိံ ပဝိဋ္ဌော’’တိ အဗ္ဘာစိက္ခိံသု. တံ သုတွာ သာသနေ အနဘိပ္ပသန္နာ မနုဿာ ‘‘သိယာ နု ခေါ ဧတဒေဝံ, ယထာ ဣမေ ဘဏန္တီ’’တိ အာသင်္ကံ ဥပ္ပာဒေသုံ. တံ ပဝတ္တိံ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော အာရောစေသုံ. အထ ဘဂဝါ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတာ ကဿစိ အဘိသပံ ဒေန္တိ, တသ္မာ န ဒေဝဒတ္တော မယာ အဘိသပိတော, အတ္တနော ကမ္မေနေဝ နိရယံ ပဝိဋ္ဌော’’တိ ဝတွာ တေသံ မိစ္ဆာဂါဟံ ပဋိသေဓေန္တော ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ.

๘๙. ในสูตรที่ ๑๐ มีคำถามว่า อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งพระสูตรที่ขึ้นต้นว่า ตีหิ ภิกฺขเว อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโต (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกอสัทธรรม ๓ ประการครอบงำ) เรื่องมีอยู่ว่า เมื่อพระเทวทัตตก้าวลงสู่อเวจีมหานรกแล้ว พวกที่เป็นฝ่ายพระเทวทัตและพวกเดียรถีย์อื่น ๆ ได้กล่าวหาว่า "พระเทวทัตถูกพระสมณโคดมสาปแช่งจึงถูกแผ่นดินสูบ" พวกมนุษย์ที่ยังไม่เลื่อมใสในพระศาสนาได้ฟังดังนั้น จึงเกิดความสงสัยขึ้นว่า "เรื่องนี้จะเป็นจริงดังที่คนพวกนี้กล่าวหรือไม่หนอ" ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ให้คำสาปแช่งแก่ใคร ๆ เพราะฉะนั้น พระเทวทัตมิได้ถูกเราสาปแช่ง แต่ได้ก้าวลงสู่นรกด้วยกรรมของตนเอง" แล้วทรงปฏิเสธความเห็นผิดของคนเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้โดยมีเรื่องนี้เป็นเหตุเกิด

တတ္ထ အသဒ္ဓမ္မေဟီတိ အသတံ ဓမ္မေဟိ, အသန္တေဟိ ဝါ ဓမ္မေဟိ. အတေကိစ္ဆောတိ ဗုဒ္ဓေဟိပိ အနိဝတ္တနီယတ္တာ အဝီစိနိဗ္ဗတ္တိယာ တိကိစ္ဆာဘာဝတော အတေကိစ္ဆော, အတိကိစ္ဆနီယောတိ အတ္ထော. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပာယေန ပဝတ္တာ ပါပါ ဣစ္ဆာ ဧတဿာတိ ပါပိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ပါပိစ္ဆတာ, တာယ. ‘‘အဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, သံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိ တဿ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာ. ကောကာလိကာဒယော ပါပါ လာမကာ မိတ္တာ ဧတဿာတိ ပါပမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ, တာယ. ဥတ္တရိကရဏီယေတိ ဈာနာဘိညာဟိ ဥတ္တရိကရဏီယေ အဓိဂန္တဗ္ဗေ မဂ္ဂဖလေ အနဓိဂတေ သတိ ဧဝ, တံ အနဓိဂန္တွာတိ အတ္ထော. ဩရမတ္တကေနာတိ အပ္ပမတ္တကေန ဈာနာဘိညာမတ္တေန. ဝိသေသာဓိဂမေနာတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဓိဂမေန. အန္တရာတိ ဝေမဇ္ဈေ. ဝေါသာနံ အာပါဒီတိ အကတကိစ္စောဝ သမာနော ‘‘ကတကိစ္စောမှီ’’တိ မညမာနော သမဏဓမ္မတော ဝိဂမံ အာပဇ္ဇိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမိနာ သုတ္တေန ဝိသေသတော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေ အာဒီနဝံ ပကာသေသိ ဘာရိယော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ, ယတြ ဟိ နာမ ဈာနာဘိညာပရိယောသာနာ [Pg.266] သမ္ပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ အနေကာနတ္ထာဝဟံ နာနာဝိဓံ ဒုက္ခဟေတုံ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနံ အသပ္ပုရိသသံသဂ္ဂံ အာလသိယာနုယောဂဉ္စ အဝိဇဟန္တော အဝီစိမှိ ကပ္ပဋ္ဌိယံ အတေကိစ္ဆံ ကိဗ္ဗိသံ ပသဝိဿတီတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อสทฺธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมของอสัตบุรุษ หรือด้วยธรรมที่ไม่มีอยู่จริง บทว่า อเตกิจฺโฉ ได้แก่ เยียวยาไม่ได้ เพราะแม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ให้กลับคืนไม่ได้ และเพราะไม่มีการเยียวยาการบังเกิดในอเวจีนรก ความว่า เป็นสิ่งที่เยียวยาได้ยากยิ่ง ความปรารถนาอันลามกที่เกิดขึ้นโดยมีความมุ่งหมายในการยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่จริงของบุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า ปาปิจฺโฉ (ผู้มีความปรารถนาลามก) ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่า ปาปิจฺฉตา (ความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก) ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาลามกนั้น ความปรารถนาของพระเทวทัตนั้นเกิดขึ้นว่า "เราจักเป็นพระพุทธเจ้า เราจักบริหารสงฆ์" มิตรผู้ลามกเลวทรามมีโกกาลิกะเป็นต้นของบุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺโต (ผู้มีมิตรชั่ว) ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺตตา (ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว) ด้วยความเป็นผู้มีมิตรชั่วนั้น บทว่า อุตฺตริกรณีเย ความว่า เมื่อกิจที่ต้องทำให้ยิ่งขึ้น คือมรรคผลที่พึงบรรลุให้สูงกว่าฌานและอภิญญายังมิได้บรรลุ คือยังมิได้บรรลุธรรมนั้น บทว่า โอรมตฺตเกน ได้แก่ ด้วยคุณเพียงเล็กน้อย คือเพียงแค่ฌานและอภิญญา บทว่า วิเสสาธิคเมน ได้แก่ ด้วยการบรรลุคุณวิเศษ คืออุตตริมนุสสธรรม บทว่า อนฺตรา ได้แก่ ในระหว่าง บทว่า โวสานํ อาปาที ความว่า ถึงความหยุดอยู่ คือเป็นผู้มีกิจที่ยังมิได้ทำ แต่สำคัญว่า "เราเป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว" จึงถึงความเสื่อมจากสมณธรรม ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงประกาศโทษในความเป็นปุถุชนโดยพิเศษด้วยพระสูตรนี้ว่า ความเป็นปุถุชนเป็นของหนักหนา เพราะบุคคลผู้ยังความเป็นปุถุชนอยู่ แม้จะยังสมบัติมีฌานและอภิญญาเป็นที่สุดให้เกิดขึ้นแล้ว แต่ยังไม่ละการยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่จริง การคบหาอสัตบุรุษ และการประกอบความเกียจคร้าน ซึ่งนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มากมายและเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด ก็จะก่อให้เกิดมลทินที่เยียวยาไม่ได้ ตั้งมั่นอยู่ในอเวจีนรกตลอดกัป

ဂါထာသု မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ဇာတူတိ ဧကံသေန. ကောစီတိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝစနံ. လောကသ္မိန္တိ သတ္တလောကေ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ကောစိ ပုဂ္ဂလော ဧကံသေန ပါပိစ္ဆော မာ ဟောတူ’’တိ. တဒမိနာပိ ဇာနာထ, ပါပိစ္ဆာနံ ယထာ ဂတီတိ ပါပိစ္ဆာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ယထာ ဂတိ ယာဒိသီ နိပ္ဖတ္တိ, ယာဒိသော အဘိသမ္ပရာယော, တံ ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဇာနာထာတိ ဒေဝဒတ္တံ နိဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ သမညာတောတိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စေန ပဏ္ဍိတောတိ ဉာတော. ဘာဝိတတ္တောတိ သမ္မတောတိ ဈာနာဘိညာဟိ ဘာဝိတစိတ္တောတိ သမ္ဘာဝိတော. တထာ ဟိ သော ပုဗ္ဗေ ‘‘မဟိဒ္ဓိကော ဂေါဓိပုတ္တော, မဟာနုဘာဝေါ ဂေါဓိပုတ္တော’’တိ ဓမ္မသေနာပတိနာပိ ပသံသိတော အဟောသိ. ဇလံဝ ယသသာ အဋ္ဌာ, ဒေဝဒတ္တောတိ ဝိဿုတောတိ အတ္တနော ကိတ္တိယာ ပရိဝါရေန ဇလန္တော ဝိယ ဩဘာသေန္တော ဝိယ ဌိတော ဒေဝဒတ္တောတိ ဧဝံ ဝိဿုတော ပါကဋော အဟောသိ. ‘‘မေ သုတ္တ’’န္တိပိ ပါဌော, မယာ သုတံ သုတမတ္တံ, ကတိပါဟေနေဝ အတထာဘူတတ္တာ တဿ တံ ပဏ္ဍိစ္စာဒိ သဝနမတ္တမေဝါတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า มา เป็นนิบาตในความหมายปฏิเสธ บทว่า ชาตู แปลว่า โดยส่วนเดียว บทว่า โกจิ เป็นคำที่รวบรวมทั้งหมด บทว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก ความหมายที่กล่าวไว้คือ "ในสัตวโลกนี้ บุคคลใด ๆ ไม่พึงเป็นผู้มีความปรารถนาลามกโดยส่วนเดียวเลย" บทว่า ตทมินาปิ ชานาถ, ปาปิจฺฉานํ ยถา คติ ความว่า ท่านทั้งหลายจงรู้คติ คือความสำเร็จ คือสัมปรายภพของผู้มีความปรารถนาลามกทั้งหลายว่าเป็นเช่นไร แม้ด้วยเหตุนี้ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้ถึงพระเทวทัตแล้วตรัสอย่างนี้ บทว่า ปณฺฑิโตติ สมญฺญาโต ความว่า เป็นที่รู้จักกันว่าเป็นบัณฑิตด้วยความเป็นผู้คงแก่เรียน บทว่า ภาวิตตฺโตติ สมฺมโต ความว่า เป็นที่ยอมรับกันว่าเป็นผู้มีจิตอบรมแล้วด้วยฌานและอภิญญาทั้งหลาย จริงอยู่ ในกาลก่อน พระเทวทัตนั้นแม้พระธรรมเสนาบดีก็เคยสรรเสริญว่า "บุตรของนางโคธีมีฤทธิ์มาก บุตรของนางโคธีมีอานุภาพมาก" บทว่า ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ วิสฺสุโต ความว่า พระเทวทัตผู้ปรากฏชื่ออย่างนั้น ได้ยืนอยู่ประดุจลุกโพลง ประดุจส่องสว่างด้วยเกียรติยศและบริวารของตน อีกนัยหนึ่งมีบทว่า เม สุตฺตํ ความว่า เรื่องนั้นเป็นเพียงสิ่งที่ข้าพเจ้าได้ฟังมาเท่านั้น เพราะความเป็นบัณฑิตเป็นต้นของพระเทวทัตนั้นได้กลายเป็นสิ่งไม่จริงในไม่กี่วัน ดังนั้นจึงเป็นเพียงเรื่องที่ได้ยินได้ฟังมาเท่านั้น

သော သမာနမနုစိဏ္ဏော, အာသဇ္ဇ နံ တထာဂတန္တိ သော ဧဝံဘူတော ဒေဝဒတ္တော ‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ သကျပုတ္တော, အဟမ္ပိ သကျပုတ္တော, ဗုဒ္ဓေါပိ သမဏော, အဟမ္ပိ သမဏော, ဗုဒ္ဓေါပိ ဣဒ္ဓိမာ, အဟမ္ပိ ဣဒ္ဓိမာ, ဗုဒ္ဓေါပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, အဟမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, ဗုဒ္ဓေါပိ ဒိဗ္ဗသောတကော, အဟမ္ပိ ဒိဗ္ဗသောတကော, ဗုဒ္ဓေါပိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ, အဟမ္ပိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ, ဗုဒ္ဓေါပိ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေ ဓမ္မေ ဇာနာတိ, အဟမ္ပိ တေ ဇာနာမီ’’တိ အတ္တနော ပမာဏံ အဇာနိတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေန သမာနံ အာပဇ္ဇန္တော ‘‘ဣဒါနာဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိ အဘိမာရပယောဇနာ တထာဂတံ အာသဇ္ဇ အာသာဒေတွာ ဝိဟေဌေတွာ. ‘‘ပမာဒမနုဇီနော’’တိပိ ပဌန္တိ. တဿတ္ထော ‘‘ဝုတ္တနယေန ပမာဒံ [Pg.267] အာပဇ္ဇန္တော ပမာဒံ နိဿာယ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ယုဂဂ္ဂါဟစိတ္တုပ္ပာဒေန သဟေဝ ဈာနာဘိညာဟိ အနုဇီနော ပရိဟီနော’’တိ. အဝီစိနိရယံ ပတ္တော, စတုဒွါရံ ဘယာနကန္တိ ဇာလာနံ တတ္ထ ဥပ္ပန္နသတ္တာနံ ဝါ နိရန္တရတာယ ‘‘အဝီစီ’’တိ လဒ္ဓနာမံ စတူသု ပဿေသု စတုမဟာဒွါရယောဂေန စတုဒွါရံ အတိဘယာနကံ မဟာနိရယံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ပတ္တော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

บทว่า โส สมานมนุจิณฺโณ, อาสชฺช นํ ตถาคตํ ความว่า พระเทวทัตผู้เป็นเช่นนั้น ไม่รู้จักประมาณของตน คิดว่า "พระพุทธเจ้าก็เป็นศากยบุตร แม้เราก็เป็นศากยบุตร, พระพุทธเจ้าก็เป็นสมณะ แม้เราก็เป็นสมณะ, พระพุทธเจ้าก็มีฤทธิ์ แม้เราก็มีฤทธิ์, พระพุทธเจ้าก็มีทิพพจักขุ แม้เราก็มีทิพพจักขุ, พระพุทธเจ้าก็มีทิพพโสต แม้เราก็มีทิพพโสต, พระพุทธเจ้าก็ได้เจโตปริยญาณ แม้เราก็ได้เจโตปริยญาณ, พระพุทธเจ้าย่อมทรงรู้ธรรมทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน แม้เราก็ย่อมรู้ธรรมเหล่านั้น" ดังนี้ จึงทำตนเสมอด้วยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เข้าถึงความเป็นผู้เสมอกัน ด้วยความประสงค์จะข่มขี่ว่า "บัดนี้เราจักเป็นพระพุทธเจ้า เราจักบริหารภิกษุสงฆ์" จึงเข้าไปกระทบกระทั่ง คือล่วงเกิน คือเบียดเบียนพระตถาคต อีกนัยหนึ่งอ่านว่า ปมาทมนุชีโน ความว่า "ผู้เข้าถึงความประมาทตามนัยที่กล่าวแล้ว อาศัยความประมาท พร้อมกับการเกิดจิตคิดขัดขืนกับพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเสื่อม คือตกต่ำจากฌานและอภิญญาทั้งหลาย" บทว่า อวีจินิรยํ ปตฺโต, จตุทฺวารํ พยานกํ ความว่า ได้ถึงมหานรกอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง มี ๔ ประตู ซึ่งได้ชื่อว่า "อเวจี" เพราะความไม่มีระหว่างคั่นแห่งเปลวไฟหรือแห่งสัตว์ที่เกิดในที่นั้น มีประตูใหญ่ ๔ ประตูใน ๔ ด้าน โดยการถือปฏิสนธิ ดังที่ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘စတုက္ကဏ္ဏော စတုဒွါရော, ဝိဘတ္တော ဘာဂသော မိတော;

အယောပါကာရပရိယန္တော, အယသာ ပဋိကုဇ္ဇိတော.

“นรกนั้นมี ๔ มุม มี ๔ ประตู แบ่งเป็นส่วน ๆ เท่ากัน มีกำแพงเหล็กล้อมรอบ ครอบไว้ด้วยแผ่นเหล็ก”

‘‘တဿ အယောမယာ ဘူမိ, ဇလိတာ တေဇသာ ယုတာ;

သမန္တာ ယောဇနသတံ, ဖရိတွာ တိဋ္ဌတိ သဗ္ဗဒါ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၅၀;

အ. နိ. ၃.၃၆;

ပေ. ဝ. ၆၉၃-၆၉၄;

ဇာ. ၂.၁၉.၈၆-၈၇);

“แผ่นดินของนรกนั้นทำด้วยเหล็ก ลุกโชนประกอบด้วยเดช แผ่ไปโดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ตั้งอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ”

အဒုဋ္ဌဿာတိ အဒုဋ္ဌစိတ္တဿ. ဒုဗ္ဘေတိ ဒူသေယျ. တမေဝ ပါပံ ဖုသတီတိ တမေဝ အဒုဋ္ဌဒုဗ္ဘိံ ပါပပုဂ္ဂလံ ပါပံ နိဟီနံ ပါပဖလံ ဖုသတိ ပါပုဏာတိ အဘိဘဝတိ. ဘေသ္မာတိ ဝိပုလဘာဝေန ဂမ္ဘီရဘာဝေန စ ဘိံသာပေန္တော ဝိယ, ဝိပုလဂမ္ဘီရောတိ အတ္ထော. ဝါဒေနာတိ ဒေါသေန. ဝိဟိံသတီတိ ဗာဓတိ အာသာဒေတိ. ဝါဒေါ တမှိ န ရူဟတီတိ တသ္မိံ တထာဂတေ ပရေန အာရောပိယမာနော ဒေါသော န ရုဟတိ, န တိဋ္ဌတိ, ဝိသကုမ္ဘော ဝိယ သမုဒ္ဒဿ, န တဿ ဝိကာရံ ဇနေတီတိ အတ္ထော.

บทว่า อทุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้มีจิตไม่ประทุษร้าย. บทว่า ทุพฺเภติ คือ พึงประทุษร้าย. บทว่า ตเมว ปาปํ ผุสติ ความว่า บาปคือผลแห่งบาปอันเลวทราม ย่อมถูกต้อง คือ ย่อมถึง ย่อมครอบงำบุคคลผู้มีบาปนั้นนั่นแหละ ผู้ประทุษร้ายต่อท่านผู้ไม่ประทุษร้าย. บทว่า เภสฺมา ความว่า ราวกับยังความน่าสะพรึงกลัวให้เกิด โดยความไพศาลและโดยความลึกซึ้ง อธิบายว่า กว้างใหญ่และลึกซึ้ง. บทว่า วาเทน ได้แก่ ด้วยโทษ. บทว่า วิหึสตีติ คือ ย่อมเบียดเบียน ย่อมประทุษร้าย. บทว่า วาโท ตมฺหิ น รูหติ ความว่า โทษที่ผู้อื่นยกขึ้นใส่ในพระตถาคตนั้น ย่อมไม่ตั้งขึ้น ย่อมไม่ดำรงอยู่ เหมือนหม้อยาพิษในมหาสมุทร ย่อมไม่ทำความแปรปรวนให้เกิดแก่พระตถาคตนั้น.

ဧဝံ ဆဟိ ဂါထာဟိ ပါပိစ္ဆတာဒိသမန္နာဂတဿ နိရယူပဂဘာဝဒဿနေန ဒုက္ခတော အပရိမုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တပ္ပဋိပက္ခဓမ္မသမန္နာဂတဿ ဒုက္ခက္ခယံ ဒဿေန္တော ‘‘တာဒိသံ မိတ္တ’’န္တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – ယဿ သမ္မာ ပဋိပန္နဿ မဂ္ဂါနုဂေါ ပဋိပတ္တိမဂ္ဂံ အနုဂတော သမ္မာ ပဋိပန္နော အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမန္နာဂမေန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခယံ ပရိယောသာနံ ပါပုဏေယျ. တာဒိသံ ဗုဒ္ဓံ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကံ ဝါ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော, အတ္တနော မိတ္တံ ကုဗ္ဗေထ တေန မေတ္တိကံ ကရေယျ, တဉ္စ သေဝေယျ တမေဝ ပယိရုပါသေယျာတိ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความไม่พ้นไปจากทุกข์ ด้วยการแสดงภาวะแห่งการเข้าถึงนรกของผู้ประกอบด้วยความปรารถนาลามกเป็นต้น ด้วย ๖ คาถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความสิ้นทุกข์ของผู้ประกอบด้วยธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมนั้น จึงตรัสคาถาปิดท้ายว่า “ตาทิสํ มิตฺตํ”. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า บัณฑิตผู้มีปัญญา พึงกระทำพระพุทธเจ้าหรือพระพุทธสาวกเช่นนั้น ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ซึ่งผู้ดำเนินตามมรรค ดำเนินไปตามปฏิปทามรรค ปฏิบัติดีแล้ว พึงถึงความสิ้นไป คือความจบสิ้นแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นได้ ด้วยการประกอบด้วยคุณมีความปรารถนาน้อยเป็นต้น ให้เป็นมิตรของตน พึงกระทำความเป็นมิตรกับท่านนั้น และพึงเสพ พึงเข้าไปนั่งใกล้ท่านนั้นนั่นเทียว.

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဆဋ္ဌသတ္တမသုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรื่องวิวัฏฏะไว้ในสูตรที่ ๖ และที่ ๗ ส่วนในสูตรที่เหลือ ตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๔ จบ.

၅. ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

๕. วรรคที่ ๕

၁. အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอัคคัปปสาทสูตร

၉၀. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ [Pg.268] ပဌမေ အဂ္ဂပ္ပသာဒါတိ ဧတ္ထ အယံ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ အာဒိကောဋိကောဋ္ဌာသသေဋ္ဌေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ, သမ္မ ဒေါဝါရိက, အာဝရာမိ ဒွါရံ နိဂဏ္ဌာနံ နိဂဏ္ဌီနံ (မ. နိ. ၂.၇၀). အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပါဏုပေတံ သရဏံ ဂတ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၀; ပါရာ. ၁၅) စ အာဒီသု အာဒိမှိ ဒိဿတိ. ‘‘တေနေဝ အင်္ဂုလဂ္ဂေန တံ အင်္ဂုလဂ္ဂံ ပရာမသေယျ (ကထာ. ၄၄၁). ဥစ္ဆဂ္ဂံ ဝေဠဂ္ဂ’’န္တိ စ အာဒီသု ကောဋိယံ. ‘‘အမ္ဗိလဂ္ဂံ ဝါ မဓုရဂ္ဂံ ဝါ တိတ္တကဂ္ဂံ ဝါ (သံ. နိ. ၅.၃၇၄). အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟာရဂ္ဂေန ဝါ ပရိဝေဏဂ္ဂေန ဝါ ဘာဇေတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၁၈) စ အာဒီသု ကောဋ္ဌာသေ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ (အ. နိ. ၄.၉၅). အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ စ အာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁; မ. နိ. ၃.၂၀၇) သေဋ္ဌေ. သွာယမိဓာပိ သေဋ္ဌေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အဂ္ဂေသု သေဋ္ဌေသု ပသာဒါ, အဂ္ဂဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာ ဝါ ပသာဒါ အဂ္ဂပ္ပသာဒါတိ အတ္ထော.

๙๐. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อคฺคปฺปสาท ดังนี้. ในบทนั้น อัคคศัพท์นี้ ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และเลิศ. จริงอย่างนั้น อัคคศัพท์นี้ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น ในคำเป็นต้นว่า “อชฺชตคฺเค ดูก่อนนายประตูผู้สหาย ตั้งแต่วันนี้ไป เราจะปิดประตูไม่ให้พวกนิครนถ์และนิครนถีนีเข้า” และ “อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ” (ข้าพเจ้าถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป). ปรากฏในความหมายว่า ปลาย ในคำเป็นต้นว่า “เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย” (พึงลูบคลำปลายนิ้วนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นนั่นแหละ) และ “อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺคํ” (ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่). ปรากฏในความหมายว่า ส่วน ในคำเป็นต้นว่า “อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา” (ส่วนที่เปรี้ยว หรือส่วนที่หวาน หรือส่วนที่ขม) และ “อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ). ปรากฏในความหมายว่า เลิศ ในคำเป็นต้นว่า “อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ อุตฺตโม จ ปวโร จ” (บุคคลนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐสูงสุด และประเสริฐกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้) และ “อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา” (เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก). อัคคศัพท์แม้นี้ในที่นี้ พึงเห็นในความหมายว่า เลิศ นั่นเทียว. เพราะฉะนั้น ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย ชื่อว่า อัคคัปปสาทะ หรือความเลื่อมใสที่เป็นของเลิศ เป็นของประเสริฐ ชื่อว่า อัคคัปปสาทะ.

ပုရိမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ အဂ္ဂသဒ္ဒေန ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ ဝုစ္စတိ. တေသု ဘဂဝါ တာဝ အသဒိသဋ္ဌေန, ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန, အသမသမဋ္ဌေန စ အဂ္ဂေါ. သော ဟိ မဟာဘိနီဟာရံ ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပဝိစယဉ္စ အာဒိံ ကတွာ တေဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရဂုဏေဟိ စေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ စ သေသဇနေဟိ အသဒိသောတိ အသဒိသဋ္ဌေန အဂ္ဂေါ. ယေ စဿ ဂုဏာ မဟာကရုဏာဒယော, တေ သေသသတ္တာနံ ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌာတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေနပိ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမတာယ အဂ္ဂေါ. ယေ ပန ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမာ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အယမေဝ ရူပကာယဂုဏေဟိ စေဝ ဓမ္မကာယဂုဏေဟိ စ သမောတိ အသမသမဋ္ဌေနပိ အဂ္ဂေါ. တထာ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတော အစ္ဆရိယမနုဿဘာဝတော ဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟတော အဒုတိယအသဟာယာဒိဘာဝတော စ ဘဂဝါ လောကေ အဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

และในอรรถะก่อน อัคคศัพท์กล่าวถึงรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในรัตนตรัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ โดยความหมายว่าไม่มีใครเสมอเหมือน, โดยความหมายว่าทรงมีพระคุณอันวิเศษ, และโดยความหมายว่าทรงเสมอด้วยท่านผู้ไม่มีใครเสมอ. จริงอยู่ พระองค์ทรงเป็นผู้เลิศโดยความหมายว่าไม่มีใครเสมอเหมือน เพราะไม่ทรงเสมอเหมือนกับชนที่เหลือ ด้วยพระคุณอันเป็นสัมภาระแห่งพระโพธิญาณและด้วยพุทธคุณเหล่านั้น โดยทรงกระทำมหาภินิหารและการพิจารณาบารมี ๑๐ ประการให้เป็นเบื้องต้น. และพระคุณของพระองค์เหล่าใด มีมหากรุณาเป็นต้น พระคุณเหล่านั้นวิเศษกว่าคุณของสัตว์ที่เหลือทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงทรงเป็นผู้เลิศโดยความเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง แม้โดยความหมายว่าทรงมีพระคุณอันวิเศษ. ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในปางก่อนเหล่าใด ไม่เสมอกับสัตว์ทั้งปวง พระองค์นี้เท่านั้นทรงเสมอกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่านั้น ด้วยคุณแห่งรูปกายและด้วยคุณแห่งธรรมกาย เพราะฉะนั้น จึงทรงเป็นผู้เลิศแม้โดยความหมายว่าทรงเสมอด้วยท่านผู้ไม่มีใครเสมอ. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศในโลก เพราะทรงมีอุบัติที่หาได้ยาก, เพราะทรงมีความเป็นมนุษย์อัศจรรย์, เพราะทรงนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมาก, เพราะทรงเป็นผู้ไม่มีสอง ไม่มีผู้ช่วย เป็นต้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿ, ဘိက္ခဝေ, ပါတုဘာဝေါ ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ, ကတမဿ ဧကပုဂ္ဂလဿ? တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การปรากฏขึ้นของบุคคลผู้หนึ่งหาได้ยากในโลก บุคคลผู้หนึ่งคือใคร? คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော[Pg.269], ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นมนุษย์อัศจรรย์.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇန…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก...ฯลฯ...คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အဒုတိယော အသဟာယော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိသမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အသမော အသမသမော ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀-၁၇၂, ၁၇၄).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีสอง ไม่มีผู้ช่วย ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครเทียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ ไม่มีใครเสมอ และไม่มีใครเสมอเหมือน เป็นผู้เลิศกว่าสัตว์สองเท้า. บุคคลผู้หนึ่งคือใคร? คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า”

ဓမ္မသံဃာပိ အညဓမ္မသံဃေဟိ အသဒိသဋ္ဌေန ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝါဒိနာ စ အဂ္ဂါ. တထာ ဟိ တေသံ သွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ အညဓမ္မသံဃာ သဒိသာ အပ္ပတရနိဟီနာ ဝါ နတ္ထိ, ကုတော သေဋ္ဌာ. သယမေဝ စ ပန တေဟိ ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ သေဋ္ဌာ. တထာ ဒုလ္လဘုပ္ပာဒအစ္ဆရိယဘာဝဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟာ အဒုတိယအသဟာယာဒိသဘာဝါ စ တေ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဘဂဝါ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝေါ, တဒဂ္ဂေန ဓမ္မသံဃာပီတိ. အစ္ဆရိယာဒိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ အဂ္ဂေသု သေဋ္ဌေသု ဥတ္တမေသု ပဝရေသု ဂုဏဝိသိဋ္ဌေသု ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ.

แม้พระธรรมและพระสงฆ์ ก็เป็นผู้เลิศ โดยความหมายว่าไม่เสมอเหมือนกับธรรมและสงฆ์อื่น, โดยความเป็นผู้มีคุณอันวิเศษ, และโดยความเป็นผู้มีอุบัติที่หาได้ยากเป็นต้น. จริงอย่างนั้น ธรรมและสงฆ์อื่นที่เสมอเหมือน เลวทรามกว่า หรือต่ำกว่าพระธรรมและพระสงฆ์เหล่านั้น โดยคุณวิเศษมีความเป็นสวากขาตธรรมและความเป็นผู้ปฏิบัติดีเป็นต้น ย่อมไม่มี, ที่จะประเสริฐกว่าจะมีแต่ที่ไหน. และพระธรรมและพระสงฆ์เหล่านั้นเอง ก็ประเสริฐกว่าธรรมและสงฆ์เหล่านั้นโดยความเป็นผู้มีคุณอันวิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง พระธรรมและพระสงฆ์เหล่านั้น มีอุบัติที่หาได้ยาก มีความเป็นอัศจรรย์ นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมาก มีสภาพไม่มีสอง ไม่มีผู้ช่วย เป็นต้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีอุบัติที่หาได้ยากเพียงใด แม้พระธรรมและพระสงฆ์ก็มีอุบัติที่หาได้ยากเพียงนั้น. แม้ในความเป็นอัศจรรย์เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ด้วยประการฉะนี้ ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ ประเสริฐ สูงสุด และมีคุณวิเศษทั้งหลาย ชื่อว่า อัคคัปปสาทะ.

ဒုတိယသ္မိံ ပန အတ္ထေ ယထာဝုတ္တေသု အဂ္ဂေသု ဗုဒ္ဓါဒီသု ဥပ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ယေ ပန အရိယမဂ္ဂေန အာဂတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒါ, တေ ဧကန္တေနေဝ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ယထာဟ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၂၇). အဂ္ဂဝိပါကတ္တာပိ စေတေ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော’’တိ.

ส่วนในอรรถะที่ ๒ ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ตามที่กล่าวแล้ว ชื่อว่า อัคคัปปสาทะ (ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ) ส่วนความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่มาด้วยอริยมรรค ความเลื่อมใสนั้นชื่อว่า อัคคัปปสาทะ เพราะเป็นความเลื่อมใสที่เลิศโดยส่วนเดียว สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า' เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๑๐๒๗) อีกอย่างหนึ่ง ความเลื่อมใสเหล่านี้ชื่อว่า อัคคัปปสาทะ แม้เพราะมีวิบากอันเลิศ สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'ก็วิบากอันเลิศย่อมมีแก่ผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ'

ယာဝတာတိ ယတ္တကာ. သတ္တာတိ ပါဏိနော. အပဒါတိ အပါဒကာ. ဒွိပဒါတိ ဒွိပါဒကာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော. ယထာ ‘‘အနုပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၇) ဧတ္ထ အနုပ္ပန္နော စ ဥပ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ [Pg.270] (မ. နိ. ၁.၄၀၂; သံ. နိ. ၂.၁၂) ဧတ္ထ ဘူတာနဉ္စ သမ္ဘဝေသီနဉ္စာတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘အဂ္ဂိတော ဝါ ဥဒကတော ဝါ မိထုဘေဒတော ဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၂; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၆) ဧတ္ထ အဂ္ဂိတော စ ဥဒကတော စ မိထုဘေဒတော စာတိ အတ္ထော, ဧဝံ ‘‘အပဒါ ဝါ…ပေ… အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ အပဒါ စ ဒွိပဒါ စာတိ သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော’’တိ.

บทว่า ยาวตา คือ มีประมาณเท่าใด บทว่า สตฺตา คือ สัตว์มีปราณ บทว่า อปทา คือ สัตว์ไม่มีเท้า บทว่า ทฺวิปทา คือ สัตว์สองเท้า แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม (และ) ไม่มีอรรถว่าเลือก (หรือ) เหมือนอย่างในประโยคว่า 'กามาสวะที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น หรือกามาสวะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเจริญ' (ม. นิ. ๑.๑๗) ในที่นี้มีความหมายว่า ที่ยังไม่เกิดด้วย และที่เกิดขึ้นแล้วด้วย และเหมือนอย่างในประโยคว่า 'เพื่อความดำรงอยู่ของภูตสัตว์ทั้งหลาย หรือเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสัมภเวสี' (ม. นิ. ๑.๔๐๒; สํ. นิ. ๒.๑๒) ในที่นี้มีความหมายว่า ของภูตสัตว์ทั้งหลายด้วย และของเหล่าสัมภเวสีด้วย และเหมือนอย่างในประโยคว่า 'จากไฟ หรือจากน้ำ หรือจากการแตกกันเอง' (ที. นิ. ๒.๑๕๒; อุ. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) ในที่นี้มีความหมายว่า จากไฟด้วย จากน้ำด้วย และจากการแตกกันเองด้วย ฉันใด แม้ในประโยคว่า 'อปทา วา...เป... อคฺคมกฺขายตี' นี้ ก็พึงเห็นความหมายโดยการรวบรวมว่า สัตว์ไม่มีเท้าด้วย และสัตว์สองเท้าด้วย ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ไม่มีอรรถว่าเลือก'

ရူပိနောတိ ရူပဝန္တော. န ရူပိနောတိ အရူပိနော. သညိနောတိ သညာဝန္တော. န သညိနောတိ အသညိနော. နေဝသညိနာသညိနော နာမ ဘဝဂ္ဂပရိယာပန္နာ. ဧတ္တာဝတာ စ ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, အရူပဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, သညီဘဝေါ, အသညီဘဝေါ, နေဝသညီနာသညီဘဝေါတိ နဝဝိဓေပိ ဘဝေ သတ္တေ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ. ဧတ္ထ ဟိ ရူပိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော, အရူပိဂ္ဂဟဏေန အရူပဘဝေါ စတုဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော. သညီဘဝါဒယော ပန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ. အပဒါဒိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝပဉ္စဝေါကာရဘဝသညီဘဝါနံ ဧကဒေသော ဒဿိတောတိ.

บทว่า รูปิโน คือ สัตว์มีรูป บทว่า น รูปิโน คือ สัตว์ไม่มีรูป บทว่า สญฺญิโน คือ สัตว์มีสัญญา บทว่า น สญฺญิโน คือ สัตว์ไม่มีสัญญา ชื่อว่า เนวสัญญีนาสัญญี ได้แก่ สัตว์ที่นับเนื่องในภวัคคภูมิ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระธรรมราชาทรงแสดงโดยรวบรวมสัตว์ทั้งหลายในภพทั้ง ๙ ประการ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ สัญญีภพ อสัญญีภพ และเนวสัญญีนาสัญญีภพ ไว้โดยไม่มีส่วนเหลือ จริงอยู่ ในบทเหล่านั้น การกล่าวถึงสัตว์มีรูป แสดงถึงกามภพ รูปภพ ปัญจโวการภพ และเอกโวการภพ การกล่าวถึงสัตว์ไม่มีรูป แสดงถึงอรูปภพและจตุโวการภพ ส่วนสัญญีภพเป็นต้น แสดงไว้ตามสภาวะของตน ส่วนการกล่าวถึงสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น แสดงถึงส่วนหนึ่งของกามภพ ปัญจโวการภพ และสัญญีภพ

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အဒုတိယသုတ္တေ ‘‘ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ’’တိ ဒွိပဒါနံ ဂဟဏမေဝ အကတွာ အပဒါဒိဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဒုတိယသုတ္တေ တာဝ သေဋ္ဌတရဝသေန ဒွိပဒဂ္ဂဟဏမေဝ ကတံ. ဣမသ္မိဉှိ လောကေ သေဋ္ဌော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အပဒစတုပ္ပဒဗဟုပ္ပဒေသု န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒွိပဒေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကတရေသု ဒွိပဒေသု? မနုဿေသု စေဝ ဒေဝေသု စ. မနုဿေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သကလလောကံ ဝသေ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘တိသဟဿိမဟာသဟဿိလောကဓာတုံ ဝသေ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထော’’တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၄) ဝုတ္တံ. ဒေဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝသေ ဝတ္တနကော မဟာဗြဟ္မာ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တဿ ကပ္ပိယကာရကော ဝါ အာရာမိကော ဝါ သမ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ တတောပိ သေဋ္ဌတရဝသေနေသ ‘‘ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ’’တိ တတ္ထ ဝုတ္တော, ဣဓ ပန အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ယာဝတ္တကာ ဟိ သတ္တာ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ အပဒါ ဝါ…ပေ… နေဝသညီနာသညိနော ဝါ, တထာဂတော တေသံ [Pg.271] အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ, မကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဂ္ဂေါ အက္ခာယတီတိ ပဒဝိဘာဂေါ.

ถามว่า เพราะเหตุไร ในพระสูตรนี้ ท่านจึงไม่กล่าวถึงเพียงสัตว์สองเท้าว่า 'เป็นผู้เลิศแห่งสัตว์สองเท้า' เหมือนในอทุติยสูตร แต่กลับกล่าวถึงสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น? ตอบว่า ในอทุติยสูตรนั้น ท่านกล่าวถึงเพียงสัตว์สองเท้าโดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่า จริงอยู่ ในโลกนี้ ผู้ที่ชื่อว่าประเสริฐ เมื่อจะเกิด ย่อมไม่เกิดในจำพวกสัตว์ไม่มีเท้า สัตว์สี่เท้า หรือสัตว์หลายเท้า แต่ย่อมเกิดในจำพวกสัตว์สองเท้าเท่านั้น ในบรรดาสัตว์สองเท้าพวกไหน? คือในพวกมนุษย์และเทวดา เมื่อเกิดในพวกมนุษย์ ย่อมเป็นพระพุทธเจ้า ผู้สามารถยังโลกทั้งสิ้นให้เป็นไปในอำนาจได้ แต่ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายกล่าวว่า 'สามารถยังติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุให้เป็นไปในอำนาจ' (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๔) เมื่อเกิดในพวกเทวดา ย่อมเป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยังหมื่นโลกธาตุให้เป็นไปในอำนาจได้ ท่านผู้นั้นย่อมเป็นกัปปิยการกหรืออารามิกของพระพุทธเจ้า ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวไว้ในที่นั้นว่า 'เป็นผู้เลิศแห่งสัตว์สองเท้า' โดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าแม้กว่านั้น แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยความหมายว่ารวบรวมไว้ทั้งหมดไม่มีเหลือ คือ สัตว์ทั้งหลายที่นับเนื่องในอัตภาพมีประมาณเท่าใด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ไม่มีเท้า...ไปจนถึง...เนวสัญญีนาสัญญีสัตว์ก็ตาม พระตถาคตย่อมถูกขนานนามว่าเป็นผู้เลิศของสัตว์เหล่านั้น นี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถว่ากำหนด ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท การแบ่งบทคือ อคฺโค อกฺขายติ

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ အဂ္ဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာနံ ယော ပသာဒေါ, သော အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ကောဋိဘူတော ဝါ, တသ္မာ တဿ ဝိပါကောပိ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ကောဋိဘူတော ဥဠာရတမော ပဏီတတမော ဟောတိ. သော ပန ပသာဒေါ ဒုဝိဓော လောကိယလောကုတ္တရဘေဒတော. တေသု လောကိယဿ တာဝ –

บทว่า อคฺโค วิปาโก โหติ ความว่า ความเลื่อมใสใดของบุคคลผู้เลื่อมใสในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เลิศ ความเลื่อมใสนั้นเป็นสิ่งเลิศ ประเสริฐ สูงสุด หรือเป็นที่สุด เพราะฉะนั้น แม้วิบากของความเลื่อมใสนั้นก็เป็นสิ่งเลิศ ประเสริฐ สูงสุด เป็นที่สุด โอฬารที่สุด ประณีตที่สุด ก็ความเลื่อมใสนั้นมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ ในสองอย่างนั้น (จะกล่าวถึง) โลกิยะก่อน ดังนี้

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ, န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ;

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

'ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์' (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗);

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ.

'ปีติใดเกิดในกายของผู้ที่กล่าวสรรเสริญว่า พุทโธ ปีตินั้นแลประเสริฐกว่าชมพูทวีปทั้งสิ้น'

‘‘သတံ ဟတ္ထီ သတံ အဿာ, သတံ အဿတရီ ရထာ;

သတံ ကညာသဟဿာနိ, အာမုက္ကမဏိကုဏ္ဍလာ;

ဧကဿ ပဒဝီတိဟာရဿ, ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ’’. (သံ. နိ. ၁.၂၄၂;

စူဠဝ. ၃၀၅);

'ช้าง ๑๐๐ เชือก ม้า ๑๐๐ ตัว รถเทียมอัสดร ๑๐๐ คัน หญิงสาวหนึ่งแสนนาง ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ ของการย่างเท้าก้าวหนึ่ง (ที่ไปเพื่อบูชาพระพุทธเจ้า)' (สํ. นิ. ๑.๒๔๒; จูฬว. ๓๐๕);

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂဏှန္တိ – ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ, ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန, ဒိဗ္ဗေန သုခေန, ဒိဗ္ဗေန ယသေန, ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန, ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

'ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแล ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์' (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

ဧဝမာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ သော အပါယဒုက္ခဝိနိဝတ္တနေန သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိဘဝေသု သုခဝိပါကဒါယကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကုတ္တရော ပန သာမညဖလဝိပါကဒါယကော ဝဋ္ဋဒုက္ခဝိနိဝတ္တကော စ. သဗ္ဗောပိ စာယံ ပသာဒေါ ပရမ္ပရာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဝိနိဝတ္တေတိယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

พึงทราบการประกอบด้วยผลวิเศษแห่งความเลื่อมใส โดยนัยแห่งบทพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ความเลื่อมใสนั้น พึงเห็นว่าเป็นธรรมให้สุขวิบากในสมบัติภพ พร้อมกับการยังทุกข์ในอบายให้สิ้นไป ส่วนโลกุตรธรรม เป็นธรรมให้สามัญผลวิบาก และเป็นธรรมยังวัฏทุกข์ให้สิ้นไป ก็ความเลื่อมใสทั้งหมดนี้ โดยลำดับ ย่อมยังวัฏทุกข์ให้สิ้นไปนั่นเทียว สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယသ္မိံ[Pg.272], ဘိက္ခဝေ, သမယေ အရိယသာဝကော အတ္တနော သဒ္ဓံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသပရိယုဋ္ဌိတံ, န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ. ဥဇုဂတစိတ္တဿ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၂၆).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกย่อมระลึกถึงศรัทธาของตน สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว เมื่อจิตดำเนินไปตรง ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๓๒๗/๒๖๕)

ဓမ္မာတိ သဘာဝဓမ္မာ. သင်္ခတာတိ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတာတိ သင်္ခတာ, သပ္ပစ္စယဓမ္မာ. ဟေတူဟိ ပစ္စယေဟိ စ န ကေဟိစိ ကတာတိ အသင်္ခတာ, အပ္ပစ္စယနိဗ္ဗာနံ. သင်္ခတာနံ ပဋိယောဂိဘာဝေန ‘‘အသင်္ခတာ’’တိ ပုထုဝစနံ. ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ တေသံ သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မာနံ ယော ဝိရာဂသင်္ခါတော အသင်္ခတဓမ္မော, သော သဘာဝေနေဝ သဏှသုခုမဘာဝတော သန္တတရပဏီတတရဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝတော မဒနိမ္မဒနာဒိဘာဝတော စ အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ပဝရန္တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယော အယန္တိ အတ္ထော. မဒနိမ္မဒနောတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ နိဗ္ဗာနဝေဝစနာနိယေဝ. တထာ ဟိ တံ အာဂမ္မ မာနမဒပုရိသမဒါဒိကော သဗ္ဗော မဒေါ နိမ္မဒီယတိ ပမဒ္ဒီယတိ, ကာမပိပါသာဒိကာ သဗ္ဗာ ပိပါသာ ဝိနီယတိ, ကာမာလယာဒိကာ သဗ္ဗေပိ အာလယာ သမုဂ္ဃာတီယန္တိ, သဗ္ဗေပိ ကမ္မဝဋ္ဋကိလေသဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာ ဥပစ္ဆိဇ္ဇန္တိ, အဋ္ဌသတဘေဒါ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ခီယတိ, သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ဝိရဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ မဒနိမ္မဒနော…ပေ… နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ယာ ပနေသာ တဏှာ ဘဝေန ဘဝံ, ဖလေန ကမ္မံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ ကတွာ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ဝါနံ ဧတ္ထ နတ္ထိ, ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ အရိယပုဂ္ဂလဿ န ဟောတီတိ နိဗ္ဗာနံ.

คำว่า ธมฺมา ได้แก่ สภาวธรรมทั้งหลาย คำว่า สงฺขตา คือ ธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันกระทำแล้ว ชื่อว่า สังขตะ ได้แก่ สัปปัจจยธรรม (ธรรมที่มีปัจจัย) ธรรมที่เหตุและปัจจัยทั้งหลายไม่ได้กระทำแล้ว ชื่อว่า อสังขตะ ได้แก่ อัปปัจจยนิพพาน (นิพพานที่ไม่มีปัจจัย) คำว่า “อสงฺขตา” เป็นพหูพจน์ โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขตธรรมทั้งหลาย ความว่า วิราคะ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น คือ อสังขตธรรมที่ชื่อว่าวิราคะใด แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะและอสังขตะเหล่านั้น อสังขตธรรมนั้น ท่านเรียกว่า เป็นเลิศ เป็นของประเสริฐ เป็นของสูงสุด เป็นของดีเยี่ยม โดยสภาวะของตนเองนั่นแหละ เพราะเป็นของละเอียดสุขุม เพราะเป็นของสงบและประณีตยิ่งกว่า เพราะมีความลึกซึ้งเป็นต้น และเพราะเป็นธรรมย่ำยีความเมาเป็นต้น บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต มีความหมายว่า อันใดนี้ บทว่า มทนิมฺมทโน เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของนิพพานทั้งนั้น จริงอย่างนั้น เพราะอาศัยนิพพานนั้น ความเมาทั้งหมด มีมานมทะและปุริสมทะเป็นต้น ย่อมถูกย่ำยี ถูกขจัด ความกระหายทั้งหมด มีกามปิปาสาเป็นต้น ย่อมถูกนำออกไป อาลัยทั้งหมด มีกามลัยเป็นต้น ย่อมถูกถอนขึ้น วัฏฏะทั้งหมด คือ กรรมวัฏฏ์ กิเลสวัฏฏ์ และวิปากวัฏฏ์ ย่อมถูกตัดขาด ตัณหาทั้งหมดมี ๑๐๘ อย่าง ย่อมสิ้นไป กิเลสทั้งปวงย่อมคลายไป ทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไป เพราะฉะนั้น นิพพานจึงเรียกว่า มทนิมมทโน (ธรรมย่ำยีความเมา) ...ฯลฯ... นิโรธ (ความดับทุกข์) ส่วนตัณหานี้ใด ย่อมร้อยรัด ย่อมเย็บภพต่อภพ กรรมต่อผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วานะ วานะนั้นไม่มีในธรรมนี้ หรือเมื่ออริยบุคคลบรรลุธรรมนี้แล้ว วานะนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นิพพาน

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ –

แม้ในข้อว่า วิบากเป็นเลิศ (ดังจะกล่าวต่อไป) นี้ ก็มีพระสูตรเป็นเครื่องสาธกดังนี้ –

‘‘ယေ ကေစိ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

“ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ถึงพระธรรมว่าเป็นที่พึ่ง ...ฯลฯ... (ที. มหา. ๑๐/๑๔๖/๑๘๐; สํ. ส. ๑๕/๘๘/๘๙);

‘‘ဓမ္မောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ….

“ปีติใดเกิดในกายของผู้ที่เปล่งว่า พระธรรม ...ฯลฯ...

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဓမ္မံ သရဏဂမနံ ဟောတိ. ဓမ္မံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพระธรรมเป็นสรณะ เป็นการดีแล ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพระธรรมเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ ...ฯลฯ... ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์” (สํ. สฬา. ๑๘/๔๙๘/๓๐๘) –

ဧဝမာဒီနံ [Pg.273] သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ဓမ္မေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတ္ထ အသင်္ခတဓမ္မဝသေနေဝ အဂ္ဂဘာဝေါ အာဂတော, သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏဒဿနတ္ထံ အရိယမဂ္ဂဝသေနပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

พึงทราบการประกอบด้วยผลวิเศษแห่งความเลื่อมใสในพระธรรม โดยนัยแห่งบทพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ ในข้อนี้ ความเป็นเลิศมาถึงแล้วโดยนัยแห่งอสังขตธรรมนั่นเทียว และเนื้อความนี้ย่อมได้แม้โดยนัยแห่งอริยมรรค เพื่อทัสสนะคือการเห็นทางออกจากสังขตธรรมทั้งปวง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น” (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๓๔/๔๔)

‘‘မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော’’တိ စ. (ဓ. ပ. ၂၇၃).

และ (ตรัสไว้ว่า) “บรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด” (ขุ. ธ. ๒๕/๕๐/๘๗)

သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါတိ ဇနသမူဟသင်္ခါတာ ယာဝတာ လောကေ သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါ. တထာဂတသာဝကသံဃောတိ အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟသင်္ခါတော ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော တထာဂတဿ သာဝကသံဃော. တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ အတ္တနော သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိအာဒိဂုဏဝိသေသေန တေသံ သံဃာနံ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ပဝရောတိ ဝုစ္စတိ. ယဒိဒန္တိ ယာနိ ဣမာနိ. စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနီတိ ယုဂဠဝသေန ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠံ, ယာဝ စတုတ္ထမဂ္ဂဋ္ဌော စတုတ္ထဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠန္တိ ဧဝံ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ. အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ ပုရိသပုဂ္ဂလဝသေန ဧကော ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော ဧကော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣမိနာ နယေန အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ. ဧတ္ထ စ ပုရိသောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ဧကတ္ထာနိ ဧတာနိ ပဒါနိ, ဝေနေယျဝသေန ပနေဝံ ဝုတ္တံ. ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိ ယာနိမာနိ ယုဂဝသေန စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ, ပါဋေက္ကတော အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ, ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃော.

ความว่า สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใดในโลก ที่นับว่าเป็นหมู่ชน พระสงฆ์สาวกของพระตถาคต คือ สงฆ์สาวกของพระตถาคต ที่นับว่าเป็นหมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก ผู้พร้อมเพรียงกันโดยทิฏฐิสามัญญตาและสีลสามัญญตา ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าสงฆ์หรือคณะเหล่านั้น คือ ท่านเรียกว่า เป็นเลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุด เป็นผู้ดีเยี่ยมกว่าสงฆ์เหล่านั้น ด้วยคุณวิเศษของตน มีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ เป็นต้น บทว่า ยทิทํ ได้แก่ เหล่าใดนี้ ความว่า บุรุษคู่ ๔ คือ โดยนัยแห่งคู่ ได้แก่ พระผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคและพระผู้ตั้งอยู่ในปฐมผล นี้เป็นคู่ที่หนึ่ง จนถึง พระผู้ตั้งอยู่ในจตุตถมรรคและพระผู้ตั้งอยู่ในจตุตถผล นี้เป็นคู่ที่หนึ่ง อย่างนี้เป็นบุรุษคู่ ๔ ความว่า บุรุษบุคคล ๘ คือ โดยนัยแห่งบุรุษบุคคล ได้แก่ พระผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค ๑ พระผู้ตั้งอยู่ในปฐมผล ๑ โดยนัยนี้ เป็นบุรุษบุคคล ๘ ในข้อนี้ บทว่า ปุริโส หรือ ปุคฺคโล นี้ เป็นบทที่มีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยนัยแห่งเวไนยสัตว์ ความว่า บุรุษคู่ ๔ โดยนัยแห่งคู่ บุรุษบุคคล ๘ โดยส่วนบุคคล เหล่าใดนี้ นั่นคือสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค

အာဟုနေယျောတိအာဒီသု အာနေတွာ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ အာဟုနံ, ဒူရတောပိ အာဂန္တွာ သီလဝန္တေသု ဒါတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. စတုန္နံ ပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. မဟပ္ဖလဘာဝကရဏတော တံ အာဟုနံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တောတိ အာဟုနေယျော. အထ ဝါ ဒူရတောပိ အာဂန္တွာ သဗ္ဗံ သာပတေယျမ္ပိ ဧတ္ထ ဟုနိတဗ္ဗံ, သက္ကာဒီနမ္ပိ အာဟဝနံ အရဟတီတိ ဝါ အာဟဝနီယော. ယော စာယံ ဗြာဟ္မဏာနံ အာဟဝနီယော နာမ အဂ္ဂိ, ယတ္ထ ဟုတံ မဟပ္ဖလန္တိ တေသံ လဒ္ဓိ, သော စေ ဟုတဿ မဟပ္ဖလတာယ အာဟဝနီယော, သံဃောဝ အာဟဝနီယော. သံဃေ ဟုတဉှိ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ယထာဟ –

ในบทว่า อาหุเนยฺโย เป็นต้น (มีคำอธิบายว่า) สิ่งที่เขานำมาแล้วพึงบูชา ชื่อว่า อาหุนะ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงนำมาแม้จากที่ไกลแล้วถวายในท่านผู้มีศีล คำว่า อาหุนะ นี้ เป็นชื่อของปัจจัย ๔ เพราะกระทำให้มีผลมาก ท่านจึงสมควรเพื่อจะรับอาหุนะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาหุเนยโย (ผู้ควรแก่ของคำนับ) อีกอย่างหนึ่ง ทรัพย์สมบัติทั้งหมด พึงนำมาแม้จากที่ไกลแล้วบูชาในพระสงฆ์นี้ หรือท่านย่อมควรซึ่งการบูชาแม้ของท้าวสักกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาหวนีโย (ผู้ควรแก่การบูชา) ก็ไฟชื่ออาหวนียะของพราหมณ์เหล่าใดนี้ ซึ่งเป็นที่ที่พวกเขามีลัทธิว่า ของที่บูชาแล้วมีผลมาก หากไฟนั้นชื่อว่าอาหวนียะเพราะเป็นเหตุให้ของที่บูชามีผลมากไซร้ พระสงฆ์เท่านั้นเป็นอาหวนียะ เพราะว่า ของที่บูชาแล้วในพระสงฆ์ย่อมมีผลมาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယော [Pg.274] စ ဝဿသတံ ဇန္တု, အဂ္ဂိံ ပရိစရေ ဝနေ;

ဧကဉ္စ ဘာဝိတတ္တာနံ, မုဟုတ္တမပိ ပူဇယေ;

သာ ဧဝ ပူဇနာ သေယျော, ယဉ္စေ ဝဿသတံ ဟုတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၀၇);

“ผู้ใดพึงบำเรอไฟในป่าตลอดร้อยปี และพึงบูชาท่านผู้มีตนอบรมแล้วผู้หนึ่ง แม้เพียงครู่เดียว การบูชานั้นแลประเสริฐกว่าการบูชายัญตลอดร้อยปี” (ขุ. ธ. ๒๕/๒๙/๕๐);

တယိဒံ နိကာယန္တရေ ‘‘အာဟဝနီယော’’တိ ပဒံ ဣဓ ‘‘အာဟုနေယျော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန အတ္ထတော ဧကံ, ဗျဉ္ဇနတော ပန ကိဉ္စိမတ္တမေဝ နာနံ, တသ္မာ ဧဝမတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာ.

คำว่า “อาหวนีโย” นี้ ในนิกายอื่น เป็นบทเดียวกันโดยอรรถกับบทว่า “อาหุเนยโย” ในที่นี้ แต่โดยพยัญชนะต่างกันเล็กน้อยเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพรรณนาอรรถไว้ดังนี้

ပါဟုနေယျောတိ ဧတ္ထ ပန ပါဟုနံ ဝုစ္စတိ ဒိသာဝိဒိသတော အာဂတာနံ ပိယမနာပါနံ ဉာတိမိတ္တာနံ အတ္ထာယ သက္ကာရေန ပဋိယတ္တံ အာဂန္တုကဒါနံ, တမ္ပိ ဌပေတွာ တေ တထာရူပေ ပါဟုနကေ သံဃဿေဝ ဒါတုံ ယုတ္တံ. တထာ ဟေသ ဧကဗုဒ္ဓန္တရေပိ ဒိဿတိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏဉ္စ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ‘‘ပိယမနာပတ္တကရေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဧဝံ ပါဟုနမဿ ဒါတုံ ယုတ္တံ, ပါဟုနဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တောတိ ပါဟုနေယျော. ယေသံ ပန ပါဟဝနီယောတိ ပါဠိ, တေသံ ယသ္မာ သံဃော ပုဗ္ဗကာရံ အရဟတိ, တသ္မာ သံဃော သဗ္ဗပဌမံ အာနေတွာ ဧတ္ထ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ ပါဟဝနီယော, သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဝါ အာဟဝနံ အရဟတီတိ ပါဟဝနီယော. သွာယမိဓ တေနေဝ အတ္ထေန ပါဟုနေယျောတိ ဝုစ္စတိ.

ในคำว่า ปาหุเนยโย นั้น คำว่า ปาหุนะ ได้แก่ อาคันตุกทานที่บุคคลตระเตรียมไว้โดยความเคารพ เพื่อประโยชน์แก่ญาติและมิตรผู้เป็นที่รักที่พอใจ ผู้มาจากทิศน้อยทิศใหญ่, แม้ทานนั้นก็สมควรที่จะถวายแก่สงฆ์เท่านั้น เว้นจากปาหุณกะ (แขก) ผู้มีรูปเช่นนั้น. จริงอยู่ แม้ในระหว่างพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งๆ ก็ปรากฏว่าไม่เจือปน. นี้เป็นอรรถแห่งบทในที่นี้ คือ “ท่านผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งหลายอันกระทำความเป็นที่รักที่พอใจ” ด้วยเหตุนี้ จึงสมควรที่จะถวายปาหุนะ (ของต้อนรับ) แก่ท่าน และท่านก็สมควรที่จะรับปาหุนะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาหุเนยโย. ส่วนสำหรับท่านที่ใช้บาลีว่า ปาหวนีโย, ความว่า เพราะเหตุที่สงฆ์เป็นผู้ควรแก่บุพพการ (การกระทำก่อน) ฉะนั้น บุคคลจึงควรนำมาบูชาในท่านก่อนเป็นอันดับแรก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาหวนีโย, หรือว่า ท่านผู้ควรแก่การบูชาโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาหวนีโย. คำนั้น ในที่นี้ ท่านเรียกว่า ปาหุเนยโย โดยอรรถเดียวกันนั่นเอง.

‘‘ဒက္ခိဏာ’’တိ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗဒါနံ, တံ ဒက္ခိဏံ အရဟတိ ဒက္ခိဏာယ ဝါ ဟိတော မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိသောဓနတောတိ ဒက္ခိဏေယျော. ဥဘော ဟတ္ထေ သိရသိ ပတိဋ္ဌပေတွာ သဗ္ဗလောကေန ကရိယမာနံ အဉ္ဇလိကမ္မံ အရဟတီတိ အဉ္ဇလိကရဏီယော. အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာတိ သဗ္ဗလောကဿ အသဒိသံ ပုညဝိရူဟနဋ္ဌာနံ. ယထာ ဟိ ရတ္တသာလီနံ ဝါ ယဝါနံ ဝါ ဝိရူဟနဋ္ဌာနံ ‘‘ရတ္တသာလိက္ခေတ္တံ ယဝက္ခေတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သံဃော သဒေဝကဿ လောကဿ ပုညဝိရူဟနဋ္ဌာနံ. သံဃံ နိဿာယ ဟိ လောကဿ နာနပ္ပကာရဟိတသုခနိဗ္ဗတ္တကာနိ ပုညာနိ ဝိရူဟန္တိ, တသ္မာ သံဃော အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ. ဣဓာပိ –

คำว่า “ทักขิณา” ได้แก่ ทานที่บุคคลเชื่อปรโลกแล้วพึงให้, ท่านผู้ควรแก่ทักษิณานั้น หรือท่านผู้เป็นประโยชน์แก่ทักษิณาโดยการทำให้มีผลมากและโดยการชำระให้บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทักขิไณยโย. ท่านผู้ควรแก่อัญชลีกรรมที่โลกทั้งปวงประนมมือทั้งสองไว้เหนือศีรษะกระทำ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัญชลีกรณีโย. คำว่า อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส (เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก) ความว่า เป็นที่งอกงามแห่งบุญอันหาที่เปรียบมิได้ของโลกทั้งปวง. เปรียบเหมือนที่งอกงามแห่งข้าวสาลีแดงหรือข้าวบาร์เลย์ ย่อมเรียกว่า “นาข้าวสาลีแดง นาข้าวบาร์เลย์” ฉันใด สงฆ์ก็เป็นที่งอกงามแห่งบุญของโลกพร้อมทั้งเทวโลก ฉันนั้น. จริงอยู่ บุญทั้งหลายอันก่อให้เกิดประโยชน์สุขต่างๆ ของโลก ย่อมงอกงามเพราะอาศัยสงฆ์ เพราะเหตุนั้น สงฆ์จึงเป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก. ในที่นี้ก็เช่นกัน –

‘‘ယေ ကေစိ သံဃံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

“ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงสงฆ์เป็นสรณะ...ฯลฯ... (ที.นิ. 2/332; สํ.นิ. 1/37);”

‘‘သံဃောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ…’’.

“เมื่อบุคคลกล่าวสรรเสริญว่า สงฆ์ ปีติใดย่อมเกิดในกาย...ฯลฯ...”

‘‘သာဓု [Pg.275] ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, သံဃံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, သံဃံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ ဒေဝါနမိန္ဒ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดีแล, ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงสงฆ์เป็นสรณะ...ฯลฯ... ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์” (สํ.นิ. 4/341) –

အာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန သံဃေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ, တေနဿ အဂ္ဂတာ အဂ္ဂဝိပါကတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ အနုတ္တရိယပဋိလာဘော သတ္တမဘဝါဒိတော ပဋ္ဌာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခသမုစ္ဆေဒေါ အနုတ္တရသုခါဓိဂမောတိ ဧဝမာဒိဥဠာရဖလနိပ္ဖာဒနဝသေန အဂ္ဂဝိပါကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

พึงทราบความประกอบพร้อมด้วยผลวิเศษแห่งความเลื่อมใสในพระสงฆ์ ด้วยอำนาจแห่งบทพระสูตรเป็นต้น (เหล่านี้), ด้วยเหตุนั้น พึงทราบความเป็นเลิศและความมีวิบากอันเลิศของพระสงฆ์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความมีวิบากอันเลิศ ด้วยอำนาจแห่งการยังผลอันโอฬารให้สำเร็จ มีอาทิคือ การได้บรรลุภาวะอันยอดเยี่ยม การตัดขาดทุกข์ในวัฏฏะโดยสิ้นเชิงนับตั้งแต่ภพที่เจ็ดเป็นต้นไป และการบรรลุสุขอันยอดเยี่ยม.

ဂါထာသု အဂ္ဂတောတိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ, အဂ္ဂဘာဝတော ဝါ ပသန္နာနံ. အဂ္ဂံ ဓမ္မန္တိ အဂ္ဂသဘာဝံ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဓမ္မသုဓမ္မတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ ရတနတ္တယဿ အနညသာဓာရဏံ ဥတ္တမသဘာဝံ, ဒသဗလာဒိသွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏသဘာဝံ ဝါ ဝိဇာနတံ ဝိဇာနန္တာနံ. ဧဝံ သာဓာရဏတော အဂ္ဂပ္ပသာဒဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အသာဓာရဏတော တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပသန္နာနန္တိ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန ဣတရပ္ပသာဒေန စ ပသန္နာနံ အဓိမုတ္တာနံ. ဝိရာဂူပသမေတိ ဝိရာဂေ ဥပသမေ စ, သဗ္ဗဿ ရာဂဿ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝိရာဂဟေတုဘူတေ အစ္စန္တဥပသမဟေတုဘူတေ စာတိ အတ္ထော. သုခေတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခက္ခယဘာဝေန သင်္ခါရူပသမသုခဘာဝေန စ သုခေ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อคฺคโต ความว่า ในพระรัตนตรัยอันเลิศ หรือเพราะความเป็นผู้เลิศแห่งท่านผู้เลื่อมใส. บทว่า อคฺคํ ธมฺมํ ความว่า (รู้แจ้ง) ซึ่งสภาวะอันเลิศ คือ ความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมดีของพระธรรม ความเป็นผู้ปฏิบัติดีของพระสงฆ์ อันเป็นสภาวะสูงสุดแห่งพระรัตนตรัยซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น หรือ (รู้แจ้ง) ซึ่งสภาวะแห่งคุณมีทศพลญาณเป็นต้น ความที่ธรรมเป็นสวากขาตะเป็นต้น และความเป็นผู้ปฏิบัติดีเป็นต้น ของผู้รู้. ครั้นแสดงวัตถุแห่งความเลื่อมใสอันเลิศโดยทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงวัตถุนั้นโดยจำแนกเป็นส่วนๆ โดยไม่ทั่วไป จึงกล่าวคำว่า อคฺเค พุทฺเธ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสนฺนานํ ความว่า แห่งท่านผู้เลื่อมใส คือน้อมใจเชื่อด้วยอเวจจัปปสาทะและด้วยความเลื่อมใสอย่างอื่น. บทว่า วิราคูปสเม ความว่า ในธรรมอันเป็นที่สิ้นราคะและเป็นที่สงบระงับ, อธิบายว่า ในธรรมอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นราคะโดยสิ้นเชิงจากราคะทั้งปวง และเป็นเหตุแห่งความสงบระงับโดยสิ้นเชิงจากกิเลสทั้งปวง. บทว่า สุเข ความว่า ในธรรมอันเป็นสุข เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งทุกข์ในวัฏฏะ และเพราะเป็นสุขคือความสงบแห่งสังขาร.

အဂ္ဂသ္မိံ ဒါနံ ဒဒတန္တိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ ဒါနံ ဒေန္တာနံ ဒေယျဓမ္မံ ပရိစ္စဇန္တာနံ. တတ္ထ ဓရမာနံ ဘဂဝန္တံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ပရိနိဗ္ဗုတဉ္စ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဓာတုစေတိယာဒိကေ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဗုဒ္ဓေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. ‘‘ဓမ္မံ ပူဇေဿာမာ’’တိ ဓမ္မဓရေ ပုဂ္ဂလေ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဓမ္မဉ္စ စိရဋ္ဌိတိကံ ကရောန္တာ ဓမ္မေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. တထာ အရိယသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ တံ ဥဒ္ဒိဿ ဣတရသ္မိမ္ပိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာ သံဃေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. အဂ္ဂံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဧဝံ ရတနတ္တယေ ပသန္နေန စေတသာ ဥဠာရံ ပရိစ္စာဂံ ဥဠာရဉ္စ ပူဇာသက္ကာရံ ပဝတ္တေန္တာနံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ အဂ္ဂံ ဥဠာရံ ကုသလံ ဥပစီယတိ. ဣဒါနိ တဿ ပုညဿ အဂ္ဂဝိပါကတာယ အဂ္ဂဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂံ အာယူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂံ အာယူတိ ဒိဗ္ဗံ ဝါ မာနုသံ ဝါ အဂ္ဂံ ဥဠာရတမံ အာယု. ပဝဍ္ဎတီတိ ဥပရူပရိ ဗြူဟတိ. ဝဏ္ဏောတိ ရူပသမ္ပဒါ. ယသောတိ [Pg.276] ပရိဝါရသမ္ပဒါ. ကိတ္တီတိ ထုတိဃောသော. သုခန္တိ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ ဉာဏဗလဉ္စ.

บทว่า อคฺคสฺมึ ทานํ ททตํ ความว่า แห่งท่านผู้ถวายทาน คือสละเทยยธรรมในพระรัตนตรัยอันเลิศ. ในบทเหล่านั้น ผู้ที่อุปัฏฐาก บูชา สักการะพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ด้วยปัจจัย ๔ และผู้ที่อุปัฏฐาก บูชา สักการะธาตุเจดีย์เป็นต้น โดยอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้ว ชื่อว่าถวายทานในพระพุทธเจ้า. ผู้ที่คิดว่า “เราจักบูชาพระธรรม” แล้วอุปัฏฐาก บูชา สักการะบุคคลผู้ทรงธรรมด้วยปัจจัย ๔ และกระทำพระธรรมให้ดำรงอยู่ยั่งยืน ชื่อว่าถวายทานในพระธรรม. ผู้ที่อุปัฏฐาก บูชา สักการะพระอริยสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ และปฏิบัติต่อสงฆ์อื่นโดยอุทิศท่านอย่างนั้นเช่นกัน ชื่อว่าถวายทานในพระสงฆ์. บทว่า อคฺคํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ความว่า เมื่อบุคคลผู้มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัย กระทำการบริจาคอันโอฬาร และกระทำการบูชาสักการะอันโอฬารอยู่อย่างนี้ กุศลอันเลิศอันโอฬารย่อมพอกพูนขึ้นทุกๆ วัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นเลิศแห่งบุญนั้นโดยความเป็นวิบากอันเลิศ ท่านจึงกล่าวคำว่า อคฺคํ อายุ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺคํ อายุ คือ อายุอันเลิศ อันโอฬารที่สุด ไม่ว่าเป็นของทิพย์หรือของมนุษย์. บทว่า ปวฑฺฒติ คือ ย่อมเจริญขึ้นไปโดยลำดับ. บทว่า วณฺโณ คือ ความถึงพร้อมด้วยรูป. บทว่า ยโส คือ ความถึงพร้อมด้วยบริวาร. บทว่า กิตฺติ คือ เสียงสรรเสริญ. บทว่า สุขํ คือ สุขทางกายและสุขทางใจ. บทว่า พลํ คือ กำลังกายและกำลังญาณ.

အဂ္ဂဿ ဒါတာတိ အဂ္ဂဿ ရတနတ္တယဿ ဒါတာ, အထ ဝါ အဂ္ဂဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါနံ ဥဠာရံ ကတွာ တတ္ထ ပုညံ ပဝတ္တေတာ. အဂ္ဂဓမ္မသမာဟိတောတိ အဂ္ဂေန ပသာဒဓမ္မေန ဒါနာဒိဓမ္မေန စ သမာဟိတော သမန္နာဂတော အစလပ္ပသာဒယုတ္တော, တဿ ဝါ ဝိပါကဘူတေဟိ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပတာဒိဓမ္မေဟိ ယုတ္တော. အဂ္ဂပ္ပတ္တော ပမောဒတီတိ ယတ္ထ ယတ္ထ သတ္တနိကာယေ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ အဓိဂတော, အဂ္ဂဘာဝံ ဝါ လောကုတ္တရမဂ္ဂဖလံ အဓိဂတော ပမောဒတိ အဘိရမတိ ပရိတုဿတီတိ.

บทว่า อคฺคสฺส ทาตา ความว่า เป็นผู้ถวายแด่พระรัตนตรัยอันเลิศ หรือว่าเป็นผู้กระทำการให้ทานซึ่งไทยธรรมอันเลิศให้ยิ่งใหญ่แล้วยังบุญให้เป็นไปในทานนั้น. บทว่า อคฺคธมฺมสมาหิโต ความว่า เป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยธรรมอันเลิศ คือด้วยธรรมคือความเลื่อมใสและด้วยธรรมมีทานเป็นต้น ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว หรือว่าเป็นผู้ประกอบแล้วด้วยธรรมทั้งหลายมีความเป็นที่รักที่พอใจของมหาชนเป็นต้น อันเป็นวิบากของธรรมนั้น. บทว่า อคฺคปฺปตฺโต ปโมทติ ความว่า เกิดแล้วในหมู่สัตว์ใดๆ ก็ตาม ย่อมบรรลุความเป็นผู้เลิศ ความเป็นผู้ประเสริฐในหมู่สัตว์นั้นๆ หรือว่า บรรลุความเป็นผู้เลิศ คือโลกุตรมรรคและผลแล้ว ย่อมบันเทิง ย่อมยินดียิ่ง ย่อมปราโมทย์.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาปฐมสูตร จบแล้ว.

၂. ဇီဝိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. พรรณนาชีวิกสูตร

၉၁. ဒုတိယံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နိဂြောဓာရာမေ ဝိဟရန္တေ ဘိက္ခူ အာဂန္တုကဘိက္ခူနံ သေနာသနာနိ ပညာပေန္တာ ပတ္တစီဝရာနိ ပဋိသာမေန္တာ သာမဏေရာ စ လာဘဘာဇနီယဋ္ဌာနေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာနံ လာဘံ ဂဏှန္တာ ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ အဟေသုံ. တံ သုတွာ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ ပဏာမေသိ. တေ ကိရ သဗ္ဗေဝ နဝါ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တံ ဉတွာ မဟာဗြဟ္မာ အာဂန္တွာ ‘‘အဘိနန္ဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၅၈) တေသံ ပဏာမိတဘိက္ခူနံ အနုဂ္ဂဏှနံ ယာစိ. ဘဂဝါ တဿ ဩကာသံ အကာသိ. အထ မဟာဗြဟ္မာ ‘‘ကတာဝကာသော ခေါမှိ ဘဂဝတာ’’တိ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. အထ ဘဂဝါ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရဿ အာကာရံ ဒဿေသိ. အထ တေ ဘိက္ခူ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပက္ကောသိတာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဘဂဝါ တေသံ သပ္ပာယဒေသနံ ဝီမံသန္တော ‘‘ဣမေ အာမိသဟေတု ပဏာမိတာ, ပိဏ္ဍိယာလောပဓမ္မဒေသနာ နေသံ သပ္ပာယာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ ဒေသေသိ.

๙๑. พระสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยอ้างอิงถึงเหตุเกิดเรื่อง. ความจริง ในสมัยหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ ภิกษุทั้งหลายผู้จัดแจงเสนาสนะให้แก่ภิกษุอาคันตุกะ เก็บบาตรและจีวร และสามเณรทั้งหลายผู้รับลาภของภิกษุผู้ถึงพร้อมแล้วในสถานที่อันเป็นภาชนะแห่งลาภ ได้ส่งเสียงดังอื้ออึง. พระผู้มีพระภาคทรงสดับเสียงนั้นแล้ว จึงทรงขับไล่ภิกษุทั้งหลาย. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นภิกษุใหม่ เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้. ท้าวมหาพรหมทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงมาทูลขอการอนุเคราะห์ภิกษุผู้ถูกขับไล่เหล่านั้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงชื่นชมภิกษุสงฆ์เถิด". พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาสแก่ท้าวมหาพรหมนั้น. ลำดับนั้น ท้าวมหาพรหมคิดว่า "เราเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโอกาสให้แล้ว" จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอาการแก่พระอานนทเถระว่า "ให้ภิกษุสงฆ์มาเถิด". ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้น อันพระอานนทเถระเรียกแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค มีอาการประหม่า นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงพิจารณาเทศนาที่เหมาะสมแก่ภิกษุเหล่านั้น ทรงดำริว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกเราขับไล่เพราะเหตุแห่งอามิส ปิณฑิยาโลปธรรมเทศนาจึงเป็นที่สบายแก่พวกเขา" แล้วจึงทรงแสดงเทศนานี้ว่า "อนฺตมิทํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุด).

တတြာယံ [Pg.277] အန္တသဒ္ဒေါ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၉) ကောဋ္ဌာသေ အာဂတော. ‘‘အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿ, အန္တဝါ အယံ လောကော ပရိဝဋုမော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅၅) ပရိစ္ဆေဒေ. ‘‘ဟရိတန္တံ ဝါ ပထန္တံ ဝါ သေလန္တံ ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၄) မရိယာဒါယံ. ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; ခု. ပါ. ၃.ဒွတ္တိံသာကာရ) သရီရာဝယဝေ ‘‘စရန္တိ လောကေ ပရိဝါရဆန္နာ, အန္တော အသုဒ္ဓါ ဗဟိ သောဘမာနာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၂; မဟာနိ. ၁၉၁) စိတ္တေ. ‘‘အပ္ပေကစ္စာနိ ဥပ္ပလာနိ ဝါ ပဒုမာနိ ဝါ ပုဏ္ဍရီကာနိ ဝါ ဥဒကေ ဇာတာနိ ဥဒကေ သံဝဍ္ဎာနိ ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ အန္တော နိမုဂ္ဂပေါသီနီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၉; သံ. နိ. ၁.၁၇၂; မဟာဝ. ၉) အဗ္ဘန္တရေ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น อันตศัพท์นี้ มาในความหมายว่า ส่วน ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ผู้กำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีทิฏฐิไปตามขันธ์ส่วนอดีต". มาในความหมายว่า ที่สุด ในคำเป็นต้นว่า "ได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว" และ "โลกนี้มีที่สุด มีความหมุนรอบ". มาในความหมายว่า เขตแดน ในคำเป็นต้นว่า "ที่สุดแห่งของเขียว หรือที่สุดแห่งทาง หรือที่สุดแห่งภูเขา". มาในความหมายว่า อวัยวะของร่างกาย ในคำเป็นต้นว่า "ไส้ใหญ่ ไส้น้อย". มาในความหมายว่า จิตใจ ในคำเป็นต้นว่า "มีบริวารห้อมล้อมเที่ยวไปในโลก ภายในไม่สะอาด ภายนอกดูงดงาม". มาในความหมายว่า ภายใน ในคำเป็นต้นว่า "ดอกอุบลก็ดี ดอกปทุมก็ดี ดอกบุณฑริกก็ดี บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ ได้รับการบำรุงเลี้ยงอยู่ภายใน".

‘‘မိဂါနံ ကောဋ္ဌုကော အန္တော, ပက္ခီနံ ပန ဝါယသော;

ဧရဏ္ဍော အန္တော ရုက္ခာနံ, တယော အန္တာ သမာဂတာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၃.၁၃၅) –

"ในบรรดาสัตว์สี่เท้า สุนัขจิ้งจอกต่ำทรามที่สุด, ในบรรดานก กาต่ำทรามที่สุด, ในบรรดาต้นไม้ ต้นละหุ่งต่ำทรามที่สุด, สัตว์และพืชที่ต่ำทรามทั้งสามมาประชุมกันแล้ว" ดังนี้.

အာဒီသု လာမကေ. ဣဓာပိ လာမကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အန္တမိဒံ ဘိက္ခဝေ ဇီဝိကာနန္တိ ဘိက္ခဝေ ဣဒံ ဇီဝိကာနံ အန္တံ ပစ္ဆိမံ လာမကံ, သဗ္ဗနိဟီနံ ဇီဝိတန္တိ အတ္ထော. ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျန္တိ ယံ ဣဒံ ပိဏ္ဍပရိယေသနေန ဘိက္ခာစရိယာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တဿ ဇီဝိတံ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ပိဏ္ဍာယ ဥလတီတိ ပိဏ္ဍောလော, တဿ ကမ္မံ ပိဏ္ဍောလျံ, ပိဏ္ဍပရိယေသနေန ဇီဝိကာတိ အတ္ထော.

ในคำเป็นต้น (ในคาถานั้น) มาในความหมายว่า ต่ำทราม. แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในความหมายว่า ต่ำทราม นั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น บทว่า อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกานํ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพนี้ เป็นการเลี้ยงชีพที่ต่ำทราม เป็นที่สุดท้าย เป็นของเลว เป็นชีวิตที่ต่ำต้อยที่สุด. บทว่า ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ ความว่า ได้แก่ชีวิตนี้ คือชีวิตของผู้ที่สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยการแสวงหาก้อนข้าว ด้วยการเที่ยวภิกขาจาร. นี้เป็นเนื้อความของบทในที่นี้ คือ ผู้ที่เที่ยวไปเพื่อก้อนข้าว ชื่อว่า ปิณโฑละ, กรรมของผู้นั้น ชื่อว่า ปิณโฑลฺยํ, ความว่า การเลี้ยงชีพด้วยการแสวงหาก้อนข้าว.

အဘိသာပေါတိ အက္ကောသော. ကုပိတာ ဟိ မနုဿာ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကံ ‘‘ပိလောတိကခဏ္ဍံ နိဝါသေတွာ ကပါလဟတ္ထော ပိဏ္ဍံ ပရိယေသမာနော စရေယျာသီ’’တိ အက္ကောသန္တိ. အထ ဝါ ‘‘ကိံ တုယှံ အကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ, ယော တွံ ဧဝံ ဗလဝီရိယူပပန္နောပိ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပဟာယ ကပဏော ပိဏ္ဍောလော ဝိစရသိ ပတ္တပါဏီ’’တိ ဧဝမ္ပိ အက္ကောသန္တိယေဝ. တဉ္စ ခေါ ဧတန္တိ တံ ဧတံ အဘိသပမ္ပိ သမာနံ ပိဏ္ဍောလျံ. ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝသိကာတိ မမ သာသနေ ဇာတိကုလပုတ္တာ စ အာစာရကုလပုတ္တာ စ အတ္ထဝသိကာ ကာရဏဝသိကာ ဟုတွာ ကာရဏဝသံ ပဋိစ္စ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

บทว่า อภิสาโป คือ คำด่า. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายผู้โกรธเคือง ย่อมด่าศัตรูของตนว่า "เจ้าจงนุ่งผ้าขี้ริ้ว ถือกะลาในมือ เที่ยวแสวงหาก้อนข้าวเถิด". หรือว่า พวกเขาย่อมด่าอย่างนี้ว่า "มีอะไรที่เจ้าทำไม่ได้หรือ? ที่เจ้าแม้มีกำลังและความเพียรถึงเพียงนี้ ก็ยังละหิริโอตตัปปะ เป็นคนกำพร้า เป็นผู้เที่ยวขอทาน มีบาตรในมือเที่ยวไป". บทว่า ตญฺจ โข เอตํ ความว่า การเที่ยวขอทานนั้น แม้จะเป็นคำสาปแช่ง. บทว่า กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา ความว่า ในศาสนาของเรา กุลบุตรโดยชาติและกุลบุตรโดยอาจาระ เป็นผู้มีเหตุผลเป็นอำนาจ อาศัยอำนาจแห่งเหตุผล จึงเข้ามาสู่ (การบวช) คือ เข้าถึง.

ရာဇာဘိနီတာတိအာဒီသု ယေ ရညော သန္တကံ ခါဒိတွာ ရညာ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗန္ဓာပိတာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ရညာ ဗန္ဓနံ အဘိနီတတ္တာ ရာဇာဘိနီတာ နာမ. ယေ ပန စောရေဟိ အဋဝိယံ ဂဟေတွာ ဧကစ္စေသု မာရိယမာနေသု [Pg.278] ဧကစ္စေ ‘‘မယံ သာမိ တုမှေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ဂေဟံ အနဇ္ဈာဝသိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမ, တတ္ထ တတ္ထ ယံ ယံ ဗုဒ္ဓပူဇာဒိပုညံ ကရိဿာမ, တတော တတော တုမှာကံ ပတ္တိံ ဒဿာမာ’’တိ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ စောရာဘိနီတာ နာမ စောရေဟိ မာရေတဗ္ဗတံ အဘိနီတတ္တာ. ယေ ပန ဣဏံ ဂဟေတွာ ပဋိဒါတုံ အသက္ကောန္တာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ဣဏဋ္ဋာ နာမ. တဉ္စ ခေါ ဧတံ ပိဏ္ဍောလျံ ကုလပုတ္တာ မမ သာသနေ နေဝ ရာဇာဘိနီတာ…ပေ… န အာဇီဝိကာပကတာ ဥပေန္တိ, အပိစ ခေါ ‘‘ဩတိဏ္ဏမှာ ဇာတိယာ…ပေ… ပညာယေထာ’’တိ ဥပေန္တီတိ ပဒသမ္ဗန္ဓော.

ในบทว่า ราชภินีตา เป็นต้น ชนเหล่าใดบริโภคทรัพย์สินของพระราชา แล้วถูกพระราชาให้จองจำในเรือนจำ หนีไปบวช ชนเหล่านั้นชื่อว่า ราชภินีตา เพราะถูกพระราชานำไปสู่การจองจำ. ส่วนชนเหล่าใดถูกโจรจับในป่า เมื่อบางพวกกำลังถูกฆ่า บางพวกกล่าวว่า "นายท่าน หากพวกท่านปล่อยเราไป เราจักไม่ครองเรือน แต่จักบวช เราจักทำบุญมีการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นในที่นั้นๆ แล้วจักอุทิศส่วนบุญให้แก่พวกท่านจากบุญนั้นๆ" แล้วบวชเพราะถูกโจรเหล่านั้นปล่อยตัวไป ชนเหล่านั้นชื่อว่า โจราภินีตา เพราะถูกโจรนำไปสู่การถูกฆ่า. ส่วนชนเหล่าใดกู้หนี้แล้วไม่สามารถใช้คืนได้ หนีไปบวช ชนเหล่านั้นชื่อว่า อิณฏฺฐา (ผู้มีหนี้). การเชื่อมบทมีดังนี้ว่า และการเที่ยวขอทานนั้น กุลบุตรในศาสนาของเราเข้ามาบวช มิใช่เพราะถูกพระราชาบีบคั้น...ฯลฯ... มิใช่เพราะการเลี้ยงชีพเสียหาย แต่ทว่าเข้ามาบวชด้วยคิดว่า "เราทั้งหลายถูกชาติครอบงำแล้ว...ฯลฯ... พึงปรากฏ" ดังนี้.

တတ္ထ ဩတိဏ္ဏမှာတိ ဩတိဏ္ဏာ အမှာ. ဇာတိယာတိအာဒီသု တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ, ပရိပါကော ဇရာ, ဘေဒေါ မရဏံ. ဉာတိရောဂဘောဂသီလဒိဋ္ဌိဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ သန္တာပေါ အန္တော နိဇ္ဈာနံ သောကော, တေဟိ ဖုဋ္ဌဿ ဝစီဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒေဝေါ. အနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗပဋိဟတကာယဿ ကာယပီဠနံ ဒုက္ခံ, အာဃာတဝတ္ထူသု ဥပဟတစိတ္တဿ စေတောပီဠနံ ဒေါမနဿံ. ဉာတိဗျသနာဒီဟိ ဧဝ ဖုဋ္ဌဿ ပရိဒေဝေနပိ အဓိဝါသေတုံ အသမတ္ထဿ စိတ္တသန္တာပသမုဋ္ဌိတော ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော. ဧတေဟိ ဇာတိအာဒီဟိ ဩတိဏ္ဏာ ဒုက္ခောတိဏ္ဏာ, တေဟိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ. ဒုက္ခပရေတာတိ တေဟိ ဒုက္ခဒုက္ခဝတ္ထူဟိ အဘိဘူတာ. ဇာတိအာဒယော ဟိ ဒုက္ခဿ ဝတ္ထုဘာဝတော ဒုက္ခာ, ဒုက္ခဘာဝတော စ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ ဒုက္ခာတိ. အပ္ပေဝ နာမ…ပေ… ပညာယေထာတိ ဣမဿ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခရာသိဿ ပရိစ္ဆေဒကရဏံ ဩသာနကိရိယာ အပိ နာမ ပညာယေယျ.

ในคำนั้น บทว่า โอติณฺณมฺหา ความว่า เราทั้งหลายเป็นผู้หยั่งลงแล้ว ในบทว่า ชาติยา เป็นต้นนั้น การบังเกิดขึ้นครั้งแรกแห่งขันธ์ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้นๆ ชื่อว่า ชาติ, ความแก่หง่อม ชื่อว่า ชรา, ความแตกทำลาย ชื่อว่า มรณะ ความเศร้าโศก คือความเร่าร้อน ความไหม้ในภายใน ของผู้ที่ถูกความวิบัติคือญาติ โรค โภคะ ศีล และทิฏฐิกระทบแล้ว ชื่อว่า โสกะ, การพูดพล่ามของผู้ที่ถูกความวิบัติเหล่านั้นกระทบแล้ว ชื่อว่า ปริเทวะ ความบีบคั้นทางกายของผู้มีกายอันโผฏฐัพพะที่ไม่น่าปรารถนากระทบแล้ว ชื่อว่า ทุกข์, ความบีบคั้นทางใจของผู้มีจิตอันถูกกระทบในอาฆาตวัตถุทั้งหลาย ชื่อว่า โทมนัส ความลำบากอย่างยิ่งที่เกิดจากความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ที่ถูกความวิบัติคือญาติเป็นต้นกระทบแล้ว ไม่สามารถจะอดกลั้นได้แม้ด้วยการคร่ำครวญ ชื่อว่า อุปายาส เป็นผู้หยั่งลงแล้วด้วยชาติเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่า ทุกฺโขติณฺณา (หยั่งลงในทุกข์), คือเป็นผู้เข้าไปแล้วในภายในด้วยทุกข์คือชาติเป็นต้นเหล่านั้น บทว่า ทุกฺขปเรตา ความว่า ถูกทุกข์และวัตถุแห่งทุกข์เหล่านั้นครอบงำแล้ว จริงอยู่ ชาติเป็นต้น ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์, และโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นตัวทุกข์ บทว่า อปฺเปว นาม...ฯลฯ...ปญฺญาเยถาติ ความว่า การกำหนด การกระทำที่สุดแห่งกองวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นนี้ พึงปรากฏได้บ้างหนอ

သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလူတိ ဣဒံ ယော ကုလပုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿာမီ’’တိ ပုဗ္ဗေ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပဗ္ဗဇိတော အပရဘာဂေ တံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ တထာရူပံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာလူတိ ပရဘဏ္ဍာနံ အဘိဇ္ဈာယိတာ. တိဗ္ဗသာရာဂေါတိ ဗလဝရာဂေါ. ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ဗျာပါဒေန ပူတိဘူတတ္တာ ဝိပန္နစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ တိခိဏသိင်္ဂေါ ဝိယ စဏ္ဍဂေါဏော ပရေသံ ဥပဃာတဝသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တော. မုဋ္ဌဿတီတိ ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကော ဝိယ, မံသနိက္ခိတ္တသုနခေါ ဝိယ စ နဋ္ဌဿတိ, ဣဓ ကတံ ဧတ္ထ န သရတိ. အသမ္ပဇာနောတိ နိပ္ပညော ခန္ဓာဒိပရိစ္ဆေဒရဟိတော. အသမာဟိတောတိ စဏ္ဍသောတေ ဗဒ္ဓနာဝါ ဝိယ အသဏ္ဌိတော. ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တောတိ ပန္ထာရုဠှမိဂေါ ဝိယ ဘန္တမနော. ပါကတိန္ဒြိယောတိ ယထာ ဂိဟီ [Pg.279] သံဝရာဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟပရိဇနေ ဩလောကေန္တိ အသံဝုတိန္ဒြိယာ, ဧဝံ အသံဝုတိန္ဒြိယော ဟောတိ.

บทว่า โส จ โหติ อภิชฺฌาลูติ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อแสดงถึงกุลบุตรใด ผู้ที่ในกาลก่อนได้ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า 'เราจักทำที่สุดแห่งทุกข์' แล้วบวช แต่ในภายหลังไม่สามารถทำบรรพชานั้นให้เป็นเช่นนั้นได้ ในบทนั้น บทว่า อภิชฺฌาลู ความว่า เป็นผู้เพ่งเล็งของของผู้อื่น บทว่า ติพฺพสาราโค ความว่า มีราคะกล้า บทว่า พฺยาปนฺนจิตฺโต ความว่า มีจิตประทุษร้ายแล้ว เพราะความเป็นผู้เน่าแล้วด้วยพยาบาท บทว่า ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป ความว่า มีจิตคิดร้ายโดยประสงค์จะเบียดเบียนผู้อื่น ดุจโคดุร้ายมีเขาแหลม บทว่า มุฏฺฐสฺสตีติ ความว่า เป็นผู้มีสติหลงลืม ดุจกาที่วางก้อนข้าวไว้ หรือดุจสุนัขที่วางชิ้นเนื้อไว้, ทำสิ่งใดในที่นี้แล้ว ก็จำในที่นั้นไม่ได้ บทว่า อสมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ไม่มีปัญญา ปราศจากการกำหนดรู้ขันธ์เป็นต้น บทว่า อสมาหิโต ความว่า เป็นผู้ไม่ตั้งมั่น ดุจเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ความว่า มีใจฟุ้งซ่าน ดุจเนื้อที่ขึ้นสู่ทาง บทว่า ปากตินฺทฺริโย ความว่า เป็นผู้มีอินทรีย์ไม่สำรวม เหมือนคฤหัสถ์ทั้งหลายผู้มีอินทรีย์ไม่สำรวม มองดูสมบัติและบริวารของตนเพราะไม่มีความสำรวม ฉันใด ก็ฉันนั้น

ဆဝါလာတန္တိ ဆဝါနံ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနေ အလာတံ. ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထဂတန္တိ ပမာဏေန အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တံ ဥဘတော ဒွီသု ကောဋီသု အာဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထမက္ခိတံ. နေဝ ဂါမေတိ သစေ ဟိ တံ ယုဂနင်္ဂလဂေါပါနသိပက္ခပါသကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ အဿ ဂါမေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. သစေ ခေတ္တကုဋိယာ ကဋ္ဌတ္ထရမဉ္စကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ အဿ, အရညေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. ယသ္မာ ပန ဥဘယတ္ထာပိ န သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တထူပမာဟန္တိ တထူပမံ ဆဝါလာတသဒိသံ အဟံ ဣမံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလံ ဝဒါမိ. ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနောတိ ယော အဂါရေ ဝသန္တေဟိ ဂိဟီဟိ ဒါယဇ္ဇေ ဘာဇိယမာနေ အညထာ စ ဘောဂေါ လဒ္ဓဗ္ဗော အဿ, တတော စ ပရိဟီနော. သာမညတ္ထဉ္စာတိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဝသေန ပတ္တဗ္ဗံ သာမညတ္ထဉ္စ န ပရိပူရေတိ. ဣမံ ပန ဥပမံ သတ္ထာ န ဒုဿီလဿ ဝသေန အာဟရိ, ပရိသုဒ္ဓသီလဿ ပန အလသဿ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒေါသေဟိ ဒူသိတစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အာဟရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า ฉวาลาตํ ได้แก่ ท่อนไม้ที่ติดไฟในที่เผาซากศพ บทว่า อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ ความว่า มีประมาณยาวแปดนิ้ว ติดไฟแล้วที่ปลายทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ บทว่า เนว คาเม ความว่า ถ้าหากว่าท่อนไม้นั้นสามารถนำไปใช้ประโยชน์เป็นแอก ไถ กลอน บานหน้าต่าง สลัก เป็นต้นได้ ก็จะสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในบ้านได้ ถ้าหากสามารถนำไปใช้ประโยชน์เป็นเตียงตั่งที่ทำด้วยไม้ในกระท่อมที่นาได้ ก็จะสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในป่าได้ แต่เพราะไม่สามารถ (ใช้ประโยชน์) ได้ในที่ทั้งสองแห่งนั้น ฉะนั้นจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า ตถูปมาหํ ความว่า เรากล่าวบุคคลดังที่กล่าวมานี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น คือเหมือนกับท่อนไม้ที่ติดไฟในป่าช้า บทว่า คิหิโภคา จ ปริหีโน ความว่า โภคะใดอันคฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนพึงได้เมื่อมีการแบ่งมรดกหรือโดยประการอื่น เขาก็เสื่อมจากโภคะนั้น บทว่า สามญฺญตฺถญฺจาติ และไม่บำเพ็ญประโยชน์แห่งสมณะอันจะพึงบรรลุได้ด้วยปริยัติและปฏิเวธ โดยตั้งอยู่ในโอวาทของอาจารย์และอุปัชฌาย์ให้บริบูรณ์ พึงทราบว่า พระศาสดาทรงนำอุปมานี้มา ไม่ใช่โดยหมายถึงบุคคลผู้ทุศีล แต่ทรงนำมาโดยหมายถึงบุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์ แต่เกียจคร้าน มีจิตถูกโทษคืออภิชฌาเป็นต้นประทุษร้ายแล้ว

ဂါထာသု ဂိဟိဘောဂါတိ ကာမသုခသမ္ဘောဂတော. ပရိဟီနောတိ ဇီနော. သာမညတ္ထန္တိ ပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စဉ္စေဝ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စဉ္စ. တာဒိသော ဟိ အသုတံ သောတုံ သုတံ ပရိယောဒါပေတုံ န သက္ကောတိ အလသဘာဝတော. ဒုဋ္ဌု ဘဂေါတိ ဒုဗ္ဘဂေါ, အလက္ခိကော ကာဠကဏ္ဏိပုရိသော. ပရိဓံသမာနောတိ ဝိနဿမာနော. ပကိရေတီတိ ဝိကိရေတိ ဝိဒ္ဓံသေတိ. သဗ္ဗမေတံ ဘာဝိနော သာမညတ္ထဿ အနုပ္ပာဒနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဆဝါလာတံဝ နဿတီတိ သော တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ယထာဝုတ္တံ ဆဝါလာတံ ဝိယ ကဿစိ အနုပယုဇ္ဇမာနော ဧဝ နဿတိ ဥဘတော ပရိဘဋ္ဌဘာဝတော. ဧဝံ ‘‘ကာယဝါစာဟိ အကတဝီတိက္ကမောပိ စိတ္တံ အဝိသောဓေန္တော နဿတိ, ပဂေဝ ကတဝီတိက္ကမော ဒုဿီလော’’တိ တဿ အပါယဒုက္ခဘာဂိဘာဝဒဿနေန ဒုဿီလေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ တတော သတ္တေ ဝိဝေစေတုကာမော ‘‘ကာသာဝကဏ္ဌာ’’တိအာဒိနာ ဂါထာဒွယမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า คิหิโภคา ได้แก่ จากการเสวยกามสุข บทว่า ปริหีโน ความว่า เสื่อมแล้ว บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ พาหุสัจจะคือปฏิเวธ และพาหุสัจจะคือปริยัติ จริงอยู่ บุคคลเช่นนั้นย่อมไม่สามารถเพื่อจะฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง เพื่อจะชำระสิ่งที่ฟังแล้วให้หมดจดได้ เพราะความเป็นผู้เกียจคร้าน บทว่า ทุฏฺฐุ ภโค ความว่า เป็นคนมีส่วนชั่ว คือเป็นคนอับโชค เป็นบุรุษกาลกิณี บทว่า ปริธํสมาโน ความว่า กำลังพินาศ บทว่า ปกิเรติ ความว่า ย่อมเรี่ยราย ย่อมทำลาย ทั้งหมดนี้ ตรัสหมายถึงการไม่ยังประโยชน์แห่งสมณะที่จะพึงมีในอนาคตให้เกิดขึ้นนั่นเอง บทว่า ฉวาลาตํว นสฺสตีติ ความว่า บุคคลเช่นนั้นย่อมพินาศไปโดยไม่เป็นประโยชน์แก่ใครเลย เหมือนท่อนไม้ติดไฟในป่าช้าดังที่กล่าวแล้ว เพราะความเป็นผู้เสื่อมจากประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโทษในคนทุศีลด้วยการแสดงภาวะที่เขามีส่วนแห่งทุกข์ในอบายว่า 'แม้ผู้ไม่ทำการล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา แต่ไม่ชำระจิตให้บริสุทธิ์ ก็ย่อมพินาศไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนทุศีลผู้ทำการล่วงละเมิดแล้ว' ดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากความเป็นเช่นนั้น จึงตรัสคาถาสองบทมีคำว่า 'กาสาวกณฺฐา' เป็นต้น ซึ่งเนื้อความของคาถานั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๒ จบ

၃. သံဃာဋိကဏ္ဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสังฆาฏิสูตร

၉၂. တတိယေ [Pg.280] သံဃာဋိကဏ္ဏေတိ စီဝရကောဋိယံ. ဂဟေတွာတိ ပရာမသိတွာ. အနုဗန္ဓော အဿာတိ အနုဂတော ဘဝေယျ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု အတ္တနော ဟတ္ထေန မယာ ပါရုတဿ သုဂတမဟာစီဝရဿ ကဏ္ဏေ ပရာမသန္တော ဝိယ မံ အနုဂစ္ဆေယျ, ဧဝံ မယှံ အာသန္နတရော ဟုတွာ ဝိဟရေယျာ’’တိ. ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိပန္တောတိ ဂစ္ဆန္တဿ မမ ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိတ္တဋ္ဌာနေ ပါဒုဒ္ဓါရဏာနန္တရံ အတ္တနော ပါဒံ နိက္ခိပန္တော. ဥဘယေနာပိ ‘‘ဌာနဂမနာဒီသု အဝိဇဟန္တော သဗ္ဗကာလံ မယှံ သမီပေ ဧဝ ဝိဟရေယျ စေပီ’’တိ ဒဿေတိ. သော အာရကာဝ မယှံ, အဟဉ္စ တဿာတိ သော ဘိက္ခု မယာ ဝုတ္တံ ပဋိပဒံ အပူရေန္တော မမ ဒူရေယေဝ, အဟဉ္စ တဿ ဒူရေယေဝ. ဧတေန မံသစက္ခုနာ တထာဂတဒဿနံ ရူပကာယသမောဓာနဉ္စ အကာရဏံ, ဉာဏစက္ခုနာဝ ဒဿနံ ဓမ္မကာယသမောဓာနမေဝ စ ပမာဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မဉှိ သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု န ပဿတိ, ဓမ္မံ အပဿန္တော န မံ ပဿတီ’’တိ. တတ္ထ ဓမ္မော နာမ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော. သော စ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒူသိတစိတ္တေန န သက္ကာ ပဿိတုံ, တသ္မာ ဓမ္မဿ အဒဿနတော ဓမ္မကာယဉ္စ န ပဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

๙๒. ในตติยวรรค บทว่า สงฺฆาฏิกณฺเณ ได้แก่ ที่ชายจีวร. บทว่า คเหตฺวา ความว่า ลูบคลำแล้ว. บทว่า อนุพนฺโธ อสฺสา ความว่า พึงเป็นผู้ติดตามไป. อธิบายว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงติดตามเราไป ประหนึ่งลูบคลำอยู่ที่ชายสุคตมหาจีวรที่เราห่มอยู่ด้วยมือของตนเอง อย่างนี้แล้วพึงเป็นผู้ที่อยู่ใกล้ชิดเราอย่างยิ่ง”. บทว่า ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺโต ความว่า เมื่อเรากำลังเดินไป ก็วางเท้าของตนลงในที่ที่เราวางเท้าแล้วยกขึ้นทันที. ด้วยทั้งสองอย่างนั้น ทรงแสดงว่า “แม้หากว่าเธอไม่ละไปในอิริยาบถมีการยืนและการเดินเป็นต้น อยู่ใกล้เราตลอดกาลก็ตาม”. บทว่า โส อารกาว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺสา ความว่า ภิกษุนั้นเมื่อไม่บำเพ็ญปฏิปทาที่เรากล่าวไว้ ก็ย่อมอยู่ไกลจากเรา และเราก็อยู่ไกลจากเธอ. ด้วยเหตุนี้ ทรงแสดงว่า การเห็นตถาคตด้วยมังสจักษุและการอยู่ร่วมกับรูปกายไม่ใช่เหตุ แต่การเห็นด้วยญาณจักษุและการอยู่ร่วมกับธรรมกายเท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อไม่เห็นธรรม ก็ย่อมไม่เห็นเรา”. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ธรรม ได้แก่ โลกุตรธรรม ๙ ประการ. และธรรมนั้น อันบุคคลผู้มีจิตถูกอภิชฌาเป็นต้นประทุษร้ายแล้ว ไม่สามารถจะเห็นได้ เพราะฉะนั้น เพราะไม่เห็นธรรม จึงไม่เห็นธรรมกายด้วย. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန? ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ သော မံ ပဿတိ; ယော မံ ပဿတိ, သော ဓမ္မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇).

“จักมีประโยชน์อะไรแก่เธอ วักกลิ ด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้ที่เธอเห็นแล้ว? วักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม” (สํ. นิ. ๓.๘๗).

‘‘ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃; ပဋိ. မ. ၃.၅) စ.

และ (ดังที่ตรัสไว้ว่า) “เป็นผู้เป็นธรรม เป็นผู้เป็นพรหม” (ม. นิ. ๑.๒๐๓; ปฏิ. ม. ๓.๕).

‘‘ဓမ္မကာယော ဣတိပိ, ဗြဟ္မကာယော ဣတိပီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၈) စ အာဒိ.

และ (ดังที่ตรัสไว้) เป็นต้นว่า “แม้เรียกว่าธรรมกาย แม้เรียกว่าพรหมกาย” (ที. นิ. ๓.๑๑๘).

ယောဇနသတေတိ ယောဇနသတေ ပဒေသေ, ယောဇနသတမတ္ထကေတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဝသေန စဿ အနဘိဇ္ဈာလုအာဒိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

บทว่า โยชนสเต ได้แก่ ในประเทศที่ห่างไปร้อยโยชน์ อธิบายว่า ที่ระยะทางร้อยโยชน์. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. และความเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาเป็นต้นของภิกษุนั้น พึงเห็นได้ด้วยการบรรลุอริยมรรค.

ဂါထာသု မဟိစ္ဆောတိ ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂတာယ မဟာဣစ္ဆော. ဝိဃာတဝါတိ ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပတာယ သတ္တေသု အာဃာတဝသေန မဟိစ္ဆတာယ ဣစ္ဆိတာလာဘေန စ ဝိဃာတဝါ. ဧဇာနုဂေါတိ ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ [Pg.281] ဒါသော ဝိယ ဟုတွာ တံ အနုဂစ္ဆန္တော. ရာဂါဒိကိလေသပရိဠာဟာဘိဘဝေန အနိဗ္ဗုတော. ရူပါဒိဝိသယာနံ အဘိကင်္ခနေန ဂိဒ္ဓေါ. ပဿ ယာဝဉ္စ အာရကာတိ အနေဇဿ နိဗ္ဗုတဿ ဝီတဂေဓဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩကာသဝသေန သမီပေပိ သမာနော မဟိစ္ဆော ဝိဃာတဝါ ဧဇာနုဂေါ အနိဗ္ဗုတော ဂိဒ္ဓေါ ဗာလပုထုဇ္ဇနော ဓမ္မသဘာဝတော ယတ္တကံ ဒူရေ, တဿ သော ဒူရဘာဝေါ ပဿ, ဝတ္တုမ္ပိ န သုကရန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า มหิจฺโฉ ได้แก่ ผู้มีความปรารถนาใหญ่ เพราะมีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย. บทว่า วิฆาตวา ได้แก่ ผู้มีความคับแค้นใจ เพราะมีความดำริในใจที่ถูกประทุษร้ายแล้ว คือมีความอาฆาตในสัตว์ทั้งหลาย และเพราะไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาเนื่องจากความมักใหญ่ใฝ่สูง. บทว่า เอชานุโค ได้แก่ ผู้ติดตามตัณหาอันชื่อว่าเอชาไป เป็นประดุจทาสของตัณหานั้น. บทว่า อนิพฺพุโต คือ ไม่ดับเย็น เพราะถูกความเร่าร้อนแห่งกิเลสมีราคะเป็นต้นครอบงำ. บทว่า คิทฺโธ คือ ผู้ละโมบ เพราะความอยากยิ่งในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า ปสฺส ยาวญฺจ อารกา ความว่า ปุถุชนผู้เขลาซึ่งเป็นผู้มักใหญ่ มีความคับแค้นใจ ติดตามตัณหา ไม่ดับเย็น และละโมบ แม้จะอยู่ใกล้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่หวั่นไหว ผู้ดับเย็นแล้ว ผู้ปราศจากความอยาก โดยสถานที่ก็ตาม แต่โดยสภาวะแห่งธรรมแล้ว อยู่ไกลเพียงใด ท่านจงดูความห่างไกลนั้นเถิด อธิบายว่า แม้จะกล่าวก็ทำได้ยาก. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘နဘဉ္စ ဒူရေ ပထဝီ စ ဒူရေ,ပါရံ သမုဒ္ဒဿ တထာဟု ဒူရေ;

တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ,သတဉ္စ ဓမ္မော အသတဉ္စ ရာဇာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၄၇;

ဇာ. ၂.၂၁.၄၁၄);

“ข้าแต่พระราชา ท้องฟ้าก็ไกล แผ่นดินก็ไกล ฝั่งแห่งสมุทร บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าไกลฉันใด บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ธรรมของสัตบุรุษและของอสัตบุรุษไกลกันยิ่งกว่านั้นแล” (อ. นิ. ๔.๔๗; ชา. ๒.๒๑.๔๑๔).

ဓမ္မမဘိညာယာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ အဘိညာယ အညာယ ဉာတတီရဏပရိညာဟိ ယထာရဟံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဇာနိတွာ. ဓမ္မမညာယာတိ တမေဝ ဓမ္မံ အပရဘာဂေ မဂ္ဂဉာဏေန ပရိညာဒိဝသေန ယထာမရိယာဒံ ဇာနိတွာ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စေန ပဏ္ဍိတော. ရဟဒေါဝ နိဝါတေ စာတိ နိဝါတဋ္ဌာနေ ရဟဒေါ ဝိယ အနေဇော ကိလေသစလနရဟိတော ဥပသမ္မတိ, ယထာ သော ရဟဒေါ နိဝါတဋ္ဌာနေ ဝါတေန အနဗ္ဘာဟတော သန္နိသိန္နောဝ ဟောတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ သဗ္ဗထာပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသော ကိလေသစလနရဟိတော အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ ဝူပသမ္မတိ, သဗ္ဗကာလံ ဥပသန္တသဘာဝေါဝ ဟောတိ. အနေဇောတိ သော ဧဝံ အနေဇာဒိသဘာဝေါ အရဟာ အနေဇာဒိသဘာဝဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩကာသတော ဒူရေပိ သမာနော ဓမ္မသဘာဝတော အဒူရေ သန္တိကေ ဧဝါတိ.

บทว่า ธมฺมมภิญฺญาย ความว่า รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔ ในเบื้องต้น ตามสมควรด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา. บทว่า ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ธรรมนั้นนั่นแหละในเบื้องปลาย ด้วยมรรคญาณ โดยนัยแห่งปริญญาเป็นต้น ตามลำดับ. บทว่า ปณฺฑิโต ได้แก่ เป็นบัณฑิตด้วยการแทงตลอดและพาหุสัจจะ. บทว่า รหโทว นิวาเต จ ความว่า เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ปราศจากความหวั่นไหวคือกิเลส ย่อมสงบระงับ เหมือนห้วงน้ำในที่ที่ไม่มีลม ฉันใด คือ ห้วงน้ำนั้นในที่ที่ไม่มีลม ไม่ถูกลมพัด ย่อมสงบนิ่งอยู่อย่างไร แม้ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น มีกิเลสสงบระงับแล้วโดยประการทั้งปวง ปราศจากความหวั่นไหวคือกิเลส ย่อมสงบระงับด้วยอรหัตตผลสมาธิ เป็นผู้มีสภาวะสงบระงับตลอดกาล. บทว่า อเนโช ความว่า พระอรหันต์ผู้มีสภาวะไม่หวั่นไหวเป็นต้นอย่างนี้ แม้อยู่ไกลจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีสภาวะไม่หวั่นไหวเป็นต้นโดยสถานที่ แต่โดยสภาวะแห่งธรรมแล้ว ก็หาอยู่ไกลไม่ อยู่ใกล้ทีเดียว.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

၄. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัคคิสูตร

၉၃. စတုတ္ထေ အနုဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ, ရာဂေါ ဧဝ အဂ္ဂိ ရာဂဂ္ဂိ. ရာဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ အနုဒဟတိ ဈာပေတိ, တသ္မာ ‘‘အဂ္ဂီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယထာ အဂ္ဂိ ယဒေဝ ဣန္ဓနံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ နိဒဟတိ, မဟာပရိဠာဟော စ ဟောတိ, ဧဝမိမေပိ [Pg.282] ရာဂါဒယော ယသ္မိံ သန္တာနေ သယံ ဥပ္ပန္နာ, တံ နိဒဟန္တိ, မဟာပရိဠာဟာ စ ဟောန္တိ ဒုန္နိဗ္ဗာပယာ. တေသု ရာဂပရိဠာဟေန သန္တတ္တဟဒယာနံ ဣစ္ဆိတာလာဘဒုက္ခေန မရဏပ္ပတ္တာနံ သတ္တာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ. အယံ တာဝ ရာဂဿ အနုဒဟနတာ. ဒေါသဿ ပန အနုဒဟနတာယ ဝိသေသတော မနောပဒေါသိကာ ဒေဝါ, မောဟဿ အနုဒဟနတာယ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ ဒေဝါ စ နိဒဿနံ. မောဟဝသေန ဟိ တေသံ သတိသမ္မောသော ဟောတိ, တသ္မာ ခိဍ္ဍာဝသေန အာဟာရဝေလံ အတိဝတ္တေန္တာ ကာလံ ကရောန္တိ. အယံ တာဝ ရာဂါဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အနုဒဟနဘာဝေါ. သမ္ပရာယိကော ပန နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တာပနဝသေန ဃောရတရော ဒုရဓိဝါသော စ. အယဉ္စ အတ္ထော အာဒိတ္တပရိယာယေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

๙๓. ในสูตรที่ ๔ ชื่อว่า ไฟ เพราะมีความหมายว่าเผาไหม้, ราคะนั่นแหละคือไฟ ชื่อว่า ราคัคคิ (ไฟคือราคะ). จริงอยู่ ราคะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเผาไหม้ ทำให้สัตว์เร่าร้อน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า “ไฟ”. แม้ในกิเลสอีก ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในกิเลสเหล่านั้น ไฟอาศัยเชื้อใดเกิดขึ้น ย่อมเผาไหม้เชื้อนั้น และมีความร้อนแรงฉันใด ราคะเป็นต้นเหล่านี้ก็ฉันนั้น เกิดขึ้นเองในสันดานใด ก็ย่อมเผาไหม้สันดานนั้น และมีความร้อนแรง ดับได้ยาก. ในบรรดากิเลสเหล่านั้น ประมาณแห่งสัตว์ทั้งหลายผู้มีใจเร่าร้อนด้วยความแผดเผาของราคะ ถึงความตายด้วยทุกข์เพราะไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา ย่อมไม่มี. นี้คือความเป็นผู้เผาไหม้ของราคะในเบื้องต้น. ส่วนความเป็นผู้เผาไหม้ของโทสะ มีพวกมโนปโทสิกาเทวดาเป็นตัวอย่างโดยเฉพาะ, ความเป็นผู้เผาไหม้ของโมหะ มีพวกขิฑฑาปโทสิกาเทวดาเป็นตัวอย่าง. จริงอยู่ เพราะอำนาจโมหะ เทวดาเหล่านั้นจึงมีความหลงลืมสติ เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงเพลิดเพลินจนล่วงเลยเวลาอาหารแล้วทำกาละ. นี้คือภาวะที่เผาไหม้ในปัจจุบันของราคะเป็นต้น. ส่วนในสัมปรายภพนั้น ย่อมร้ายแรงกว่าและทนได้ยากกว่า โดยการทำให้บังเกิดในนรกเป็นต้น. และเนื้อความนี้ พึงทำให้แจ่มแจ้งโดยอาทิตตปริยายสูตร.

ဂါထာသု ကာမေသု မုစ္ဆိတေတိ ဝတ္ထုကာမေသု ပါတဗျတာဝသေန မုစ္ဆံ ဗာလျံ ပမာဒံ မိစ္ဆာစာရံ အာပန္နေ. ဗျာပန္နေတိ ဗျာပန္နစိတ္တေ ဒဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော. နရေ ပါဏာတိပါတိနောတိ ဣဒံ ဒေါသဂ္ဂိဿ. အရိယဓမ္မေ အကောဝိဒေတိ ယေ ခန္ဓာယတနာဒီသု သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာယ မနသိကာရရဟိတာ အရိယဓမ္မဿ အကုသလာ, တေ သမ္မောဟေန အဘိဘူတာ ဝိသေသေန သမ္မူဠှာ နာမာတိ ဝုတ္တာ. ဧတေ အဂ္ဂီ အဇာနန္တာတိ ‘‘ဧတေ ရာဂဂ္ဂိအာဒယော ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ အနုဒဟန္တီ’’တိ အဇာနန္တာ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပဟာနာဘိသမယဝသေန စ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ. သက္ကာယာဘိရတာတိ သက္ကာယေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနနန္ဒနာဘိရတာ. ဝဍ္ဎယန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝဍ္ဎယန္တိ အာစိနန္တိ. နိရယန္တိ အဋ္ဌဝိဓံ မဟာနိရယံ, သောဠသဝိဓံ ဥဿဒနိရယန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ နိရယံ. တိရစ္ဆာနဉ္စ ယောနိယောတိ တိရစ္ဆာနယောနိယော စ. အသုရန္တိ အသုရကာယံ ပေတ္တိဝိသယဉ္စ ဝဍ္ဎယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า กาเมสุ มุจฺฉิเต ความว่า ผู้ถึงความมัวเมา ความเป็นพาล ความประมาท ความประพฤติผิด ในวัตถุกามทั้งหลาย โดยความที่พึงปรากฏ. บทว่า พฺยาปนฺเน ความว่า ย่อมแผดเผาคนผู้มีจิตพยาบาท. มีความเกี่ยวข้องดังนี้. บทว่า นเร ปาณาติปาติโน นี้เป็นบทแสดงถึงโทษัคคิ. บทว่า อริยธมฺเม อโกวิเท ความว่า ชนเหล่าใดปราศจากการเรียน การสอบถาม และการมนสิการในขันธ์ อายตนะ เป็นต้น โดยประการทั้งปวง เป็นผู้ไม่ฉลาดในอริยธรรม, ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำแล้ว ท่านเรียกว่าเป็นผู้หลงใหลโดยพิเศษ. บทว่า เอเต อคฺคี อชานนฺตา ความว่า ไม่รู้ คือไม่ตรัสรู้ด้วยปริญญาภิสมัยและปหานาภิสมัยว่า "ไฟคือราคะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมแผดเผาตามในโลกนี้และในโลกหน้า". บทว่า สกฺกายาภิรตา ความว่า ผู้ยินดียิ่งด้วยตัณหา ทิฏฐิ มานะ และความเพลิดเพลินในสักกายะ คืออุปาทานขันธ์ ๕. บทว่า วฑฺฒยนฺติ ความว่า ย่อมเพิ่มพูน ย่อมสั่งสม ด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ. บทว่า นิรยํ ความว่า นรกทั้งหมด คือมหานรก ๘ ขุม และอุสสทนรก ๑๖ ขุม. บทว่า ติรจฺฉานญฺจ โยนิโย ความว่า และกำเนิดเดรัจฉานทั้งหลาย. บทว่า อสุรํ ความว่า ย่อมเพิ่มพูนอสูรกายและเปรตวิสัย. มีความเกี่ยวข้องดังนี้.

ဧတ္တာဝတာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ အနုဒဟနဘာဝဒဿနမုခေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နေသံ နိဗ္ဗာပနေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စ ရတ္တိန္ဒိဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယုတ္တာတိ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန ယုတ္တာ. ကတ္ထ? သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ. တေန အညသာသနေ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ နိဗ္ဗာပနာဘာဝံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ အနညသာဓာရဏံ တေသံ နိဗ္ဗာပနဝိဓိံ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေန္တော –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัฏฏะ โดยนัยแห่งการแสดงภาวะที่ไฟคือราคะเป็นต้นแผดเผาตามในโลกนี้และในโลกหน้าแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะด้วยการดับไฟเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เย จ รตฺตินฺทิวา". ในบทเหล่านั้น บทว่า ยุตฺตา ความว่า ผู้ประกอบแล้วโดยการประกอบความเพียรในภาวนา. ในที่ไหน? ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงความไม่มีแห่งการดับไฟคือราคะเป็นต้นในศาสนาอื่น. จริงอย่างนั้น เมื่อจะทรงแสดงวิธีดับไฟเหล่านั้นอันไม่ทั่วไปแก่ศาสนาอื่น คืออสุภกรรมฐานโดยสังเขป (จึงตรัสว่า) –

‘‘တေ နိဗ္ဗာပေန္တိ ရာဂဂ္ဂိံ, နိစ္စံ အသုဘသညိနော;

ဒေါသဂ္ဂိံ ပန မေတ္တာယ, နိဗ္ဗာပေန္တိ နရုတ္တမာ;

မောဟဂ္ဂိံ ပန ပညာယ, ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိ. –

“นรชนผู้มีอสุภสัญญาเป็นนิตย์ ย่อมดับไฟคือราคะ, ส่วนนรอุดมทั้งหลาย ย่อมดับไฟคือโทสะด้วยเมตตา, และย่อมดับไฟคือโมหะด้วยปัญญา อันเป็นไปเพื่อการแทงตลอดกิเลส.” –

အာဟ[Pg.283]. တတ္ထ အသုဘသညိနောတိ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန စေဝ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန စ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေန အသုဘသညိနော. မေတ္တာယာတိ ‘‘သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၆၄, ၆၆) ဝုတ္တာယ မေတ္တာဘာဝနာယ. ဧတ္ထ စ အသုဘဇ္ဈာနဉ္စ ပါဒကံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တိတအနာဂါမိမဂ္ဂေန ရာဂဂ္ဂိဒေါသဂ္ဂီနံ နိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပညာယာတိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ. တေနေဝါဟ ‘‘ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိ. သာ ဟိ ကိလေသက္ခန္ဓံ ဝိနိဝိဇ္ဈန္တီ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီတိ ဝုစ္စတိ. အသေသံ ပရိနိဗ္ဗန္တီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အသေသံ ရာဂဂ္ဂိအာဒိံ နိဗ္ဗာပေတွာ သဥပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဌိတာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ နိပကာ ပုဗ္ဗေဝ သမ္မပ္ပဓာနေန သဗ္ဗသော ကောသဇ္ဇဿ သုပ္ပဟီနတ္တာ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန အကိလာသုဘာဝေန စ ရတ္တိန္ဒိဝမတန္ဒိတာ စရိမကစိတ္တနိရောဓေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ အသေသံ ပရိနိဗ္ဗန္တိ. တတော စ အသေသံ နိဿေသံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အစ္စဂုံ အတိက္ကမံသု.

(พระผู้มีพระภาค) ตรัสแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า อสุภสญฺญิโน ความว่า ผู้มีอสุภสัญญาด้วยการประกอบความเพียรในอสุภภาวนา โดยอาการ ๓๒ และโดยอุทธุมาตกะเป็นต้น. บทว่า เมตฺตายา ความว่า ด้วยเมตตาภาวนาที่ตรัสไว้ว่า "เธอย่อมมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่". ในที่นี้ พึงทราบการดับไฟคือราคะและไฟคือโทสะ ด้วยอนาคามิมรรคที่เกิดขึ้นโดยทำอสุภฌานให้เป็นบาท. บทว่า ปญฺญายา ความว่า ด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนาปัญญา. ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า "ยายํ นิพฺเพธคามินี". จริงอยู่ ปัญญานั้นย่อมแทงตลอดกองกิเลสแล้วเป็นไปอยู่ ฉะนั้นจึงเรียกว่า นิพเพธคามินี. บทว่า อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ ความว่า ท่านผู้มีปัญญาถึงความไพบูลย์ มีปัญญารักษาตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน ดับไฟคือราคะเป็นต้นทั้งหมดไม่มีเหลือด้วยอรหัตตมรรคแล้ว ตั้งอยู่ในสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะความเกียจคร้านอันท่านละได้ดีแล้วโดยประการทั้งปวงด้วยสัมมัปปธานในกาลก่อน และเพราะความเป็นผู้ไม่ลำบากด้วยการเข้าผลสมาบัติ ย่อมปรินิพพานโดยไม่มีเหลือด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ด้วยการดับแห่งจริมกจิต. และเพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงล่วงพ้น ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ.

ဧဝံ ယေ ရာဂဂ္ဂိအာဒိကေ နိဗ္ဗာပေန္တိ, တေသံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဋိဝိဒ္ဓဂုဏေဟိ ထောမေန္တော ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ အရိယဒ္ဒသာတိ အရိယေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ကိလေသေဟိ ဝါ အာရကတ္တာ အရိယံ နိဗ္ဗာနံ, အရိယံ စတုသစ္စမေဝ ဝါ ဒိဋ္ဌဝန္တောတိ အရိယဒ္ဒသာ. ဝေဒဿ မဂ္ဂဉာဏဿ, တေန ဝါ ဝေဒေန သံသာရဿ ပရိယောသာနံ ဂတာတိ ဝေဒဂုနော. သမ္မဒညာယာတိ သမ္မဒေဝ သဗ္ဗံ အာဇာနိတဗ္ဗံ ကုသလာဒိံ ခန္ဓာဒိဉ္စ ဇာနိတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความดับด้วยอนุปาทิเสสนิพพานของท่านผู้ดับไฟคือราคะเป็นต้นเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญด้วยคุณที่ได้บรรลุแล้ว จึงตรัสคาถาปิดท้าย. ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยทฺทสา ความว่า ผู้เห็นนิพพานอันพระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นพึงเห็น หรืออันชื่อว่าอริยะเพราะไกลจากกิเลส หรือผู้เห็นอริยสัจ ๔ นั่นเอง. บทว่า เวทคุโน ความว่า ผู้ถึงที่สุดแห่งสงสารด้วยเวทะ คือมรรคญาณ หรือด้วยเวทะนั้น. บทว่า สมฺมทญฺญายา ความว่า รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด คือกุศลเป็นต้นและขันธ์เป็นต้นโดยชอบนั่นเทียวแล้ว. บทที่เหลือมีความหมายตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๔ จบ.

၅. ဥပပရိက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอุปปริกขสูตร

၉၄. ပဉ္စမေ တထာ တထာတိ တေန တေန ပကာရေန. ဥပပရိက္ခေယျာတိ ဝီမံသေယျ ပရိတုလေယျ သမ္မသေယျ ဝါ. ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတောတိ ယထာ ယထာ အဿ ဘိက္ခုနော ဥပပရိက္ခန္တဿ. ဗဟိဒ္ဓါ စဿ ဝိညာဏံ အဝိက္ခိတ္တံ အဝိသဋန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိက္ခေပါဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တံ သမာဟိတံ, တတော ဧဝ အဝိသဋံ သိယာ[Pg.284]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယေန ယေန ပကာရေန ဣမဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဘိက္ခုနော ဥပပရိက္ခတော သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ ပုဗ္ဗေ သမာဟိတာကာရသလ္လက္ခဏဝသေန သမထနိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ သမ္မသနဉာဏံ ပဝတ္တေန္တဿ အတ္တနော ဝိပဿနာစိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ န သိယာ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိယံ န သိယာ, တေန တေန ပကာရေန ဘိက္ခု ဥပပရိက္ခေယျ ပရိတုလေယျာတိ. အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတန္တိ ယသ္မာ ဝီရိယေ မန္ဒံ ဝဟန္တေ သမာဓိဿ ဗလဝဘာဝတော ကောသဇ္ဇာဘိဘဝေန အဇ္ဈတ္တံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ သင်္ကောစဝသေန ဌိတတ္တာ သဏ္ဌိတံ နာမ ဟောတိ, ဝီရိယသမတာယ ပန ယောဇိတာယ အသဏ္ဌိတံ ဟောတိ ဝီထိံ ပဋိပန္နံ. တသ္မာ ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတော ဝိညာဏံ အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတံ အဿ, ဝီထိပဋိပန္နံ သိယာ, တထာ တထာ ဥပပရိက္ခေယျ. အနုပါဒါယ န ပရိတဿေယျာတိ ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတော ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ရူပါဒီသု ကဉ္စိ သင်္ခါရံ အဂ္ဂဟေတွာ တတော ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန န ပရိတဿေယျ, တထာ တထာ ဥပပရိက္ခေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ပန ဥပပရိက္ခတော တိဝိဓမ္ပေတံ သိယာတိ? ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိယေ ကောသဇ္ဇပက္ခိယေ စ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေန္တော ဝီရိယသမတံ ယောဇေတွာ ပုဗ္ဗေဝ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေဟိ စိတ္တံ ဝိသောဓေတွာ ယထာ သမ္မဒေဝ ဝိပဿနာဉာဏံ ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ, တထာ သမ္မသတော.

๙๔. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตถา ตถา ความว่า โดยประการนั้นๆ บทว่า อุปปริกฺเขยฺย ความว่า พึงพิจารณา พึงใคร่ครวญ หรือพึงพิจารณาโดยแยบคาย บทว่า ยถา ยถสฺส อุปปริกฺขโต ความว่า ภิกษุนั้นพิจารณาอยู่โดยประการใดๆ บทว่า พหิทฺธา จสฺส วิญฺญาณํ อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏํ ความว่า วิญญาณเป็นสมาธิ ไม่ฟุ้งซ่าน เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านที่จะเกิดขึ้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้นภายนอก ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ซัดส่าย มีคำอธิบายว่า ภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนานี้ พิจารณาสังขารอยู่โดยประการใดๆ คือ เมื่อถือเอานิมิตแห่งสมถะโดยอาการที่กำหนดไว้ดีแล้วในเบื้องต้น แล้วยังญาณเครื่องพิจารณาให้เป็นไปโดยเคารพติดต่อกันอยู่ วิปัสสนาจิตของตนไม่พึงเกิดขึ้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้นภายนอกจากกรรมฐาน ไม่พึงเป็นไปในฝ่ายแห่งอุทธัจจะเพราะความเพียรที่ปรารภจัดเกินไป ภิกษุพึงพิจารณา พึงใคร่ครวญโดยประการนั้นๆ บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ ความว่า เพราะเมื่อดำเนินความเพียรย่อหย่อน สมาธิมีกำลัง ความเกียจคร้านจึงครอบงำ จิตจึงชื่อว่าหยุดนิ่ง เพราะตั้งอยู่โดยอาการหดหู่ในอารมณ์คือกรรมฐานอันเป็นภายในโคจร แต่เมื่อประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ จิตก็ไม่หยุดนิ่ง ดำเนินไปสู่ทาง ฉะนั้น ภิกษุพิจารณาอยู่โดยประการใดๆ วิญญาณเป็นภายในไม่หยุดนิ่ง ดำเนินไปสู่ทางได้ พึงพิจารณาโดยประการนั้นๆ บทว่า อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย ความว่า ภิกษุพิจารณาอยู่โดยประการใดๆ ไม่ยึดถือสังขารอะไรๆ ในรูปเป็นต้น ด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ฉะนั้น จึงไม่สะดุ้งด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิ พึงพิจารณาโดยประการนั้นๆ นี้คือความเชื่อมโยง ก็เมื่อพิจารณาอยู่ การทั้ง ๓ อย่างนี้จะมีได้อย่างไร? ตอบว่า เมื่อเว้นธรรมที่เป็นฝ่ายอุทธัจจะและฝ่ายโกสัชชะ ประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิปัสสนูปกิเลสทั้งหลายก่อนแล้วพิจารณาโดยประการที่วิปัสสนาญาณจะดำเนินไปสู่วิถีแห่งวิปัสสนาโดยชอบทีเดียว

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော အနုက္ကမေန ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ အာရဒ္ဓါယ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယအတိသိထိလဝီရိယဝိပဿနုပက္ကိလေသေဟိ စိတ္တဿ ဝိသောဓနူပါယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တထာ ဝိသောဓိတေ ဝိပဿနာဉာဏေ န စိရဿေဝ ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခသမတိက္ကမာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏဒုက္ခသမုဒယသမ္ဘဝေါ န ဟောတီ’’တိ, တဿတ္ထော – ဧဝံ ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန အနဝသေသတော ကိလေသေသု ခီဏေသု အာယတိံ အနာဂတေ ဇာတိဇရာမရဏသကလဝဋ္ဋဒုက္ခသမုဒယသင်္ခါတော သမ္ဘဝေါ ဥပ္ပာဒေါ စ န ဟောတိ, ဇာတိသင်္ခါတော ဝါ ဒုက္ခသမုဒယော ဇရာမရဏသင်္ခါတော ဒုက္ခသမ္ဘဝေါ စ န ဟောတိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุบายชำระจิตจากความเพียรที่ปรารภจัดเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป และวิปัสสนูปกิเลส แก่ภิกษุผู้มีจตุสัจกรรมฐานเป็นอารมณ์ ผู้ปรารภปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิโดยลำดับแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่า เมื่อวิปัสสนาญาณบริสุทธิ์อย่างนั้นแล้ว ไม่นานนักก็ย่อมประกอบวิปัสสนาเข้ากับมรรค เป็นไปเพื่อก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “พหิทฺธา ภิกฺขเว วิญฺญาเณ” ซึ่งมีนัยดังที่กล่าวแล้ว ส่วนคำที่ตรัสว่า “อายตึ ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว น โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งสมุทัยคือทุกข์คือชาติ ชรา มรณะ ในอนาคตย่อมไม่มี) นั้น มีความหมายว่า เมื่อประกอบวิปัสสนาเข้ากับมรรคอย่างนี้แล้ว เมื่อกิเลสทั้งหลายสิ้นไปโดยไม่เหลือด้วยอัคคมรรคตามลำดับแห่งมรรคแล้ว ความเกิดขึ้นและการบังเกิดขึ้นอันได้แก่สมุทัยแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นคือชาติ ชรา มรณะ ในอนาคตย่อมไม่มี หรือว่า ทุกขสมุทัยอันได้แก่ชาติ และทุกขสมภพอันได้แก่ชราและมรณะ ย่อมไม่มี

ဂါထာယံ [Pg.285] သတ္တသင်္ဂပ္ပဟီနဿာတိ တဏှာသင်္ဂေါ, ဒိဋ္ဌိသင်္ဂေါ, မာနသင်္ဂေါ, ကောဓသင်္ဂေါ, အဝိဇ္ဇာသင်္ဂေါ, ကိလေသသင်္ဂေါ, ဒုစ္စရိတသင်္ဂေါတိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ သင်္ဂါနံ ပဟီနတ္တာ သတ္တသင်္ဂပ္ပဟီနဿ. ကေစိ ပန ‘‘သတ္တာနုသယာ ဧဝ သတ္တ သင်္ဂါ’’တိ ဝဒန္တိ. နေတ္တိစ္ဆိန္နဿာတိ ဆိန္နဘဝနေတ္တိကဿ. ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရောတိ ပုနပ္ပုနံ ဇာယနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဇာတိဟေတုကတ္တာ စ ဇာတိဘူတော သံသာရောတိ ဇာတိသံသာရော, သော ဘဝနေတ္တိယာ ဆိန္နတ္တာ ဝိက္ခီဏော ပရိက္ခီဏော, တတော ဧဝ နတ္ထိ တဿ ပုနဗ္ဘဝေါတိ.

ในคาถา บทว่า สตฺตสงฺคปฺปหีนสฺส ความว่า ผู้ละสัṅคะ (เครื่องข้อง) ๗ ประการได้แล้ว เพราะละสัṅคะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ ตัณหาสัṅคะ ทิฏฐิสัṅคะ มานสัṅคะ โกธสัṅคะ อวิชชาสัṅคะ กิเลสสัṅคะ และทุจริตสัṅคะได้ แต่บางพวกกล่าวว่า “อนุสัย ๗ นั่นแหละคือสัṅคะ ๗” บทว่า เนตฺติจฺฉินฺนสฺส ความว่า ผู้มีตัณหาเครื่องนำไปในภพอันตัดขาดแล้ว บทว่า วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร ความว่า สังสารวัฏอันเป็นชาติเพราะเป็นไปโดยการเกิดบ่อยๆ และเพราะเป็นเหตุแห่งชาติ ชื่อว่าชาติสังสาร ชาติสังสารนั้นสิ้นไปแล้ว หมดสิ้นไปแล้ว เพราะตัณหาเครื่องนำไปในภพถูกตัดขาดแล้ว ฉะนั้น ภพใหม่ของท่านจึงไม่มี

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

၆. ကာမူပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถากามูปปัตติสูตร

၉၅. ဆဋ္ဌေ ကာမူပပတ္တိယောတိ ကာမပဋိလာဘာ ကာမပဋိသေဝနာ ဝါ. ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာတိ နိဗဒ္ဓကာမာ နိဗဒ္ဓါရမ္မဏာ ယထာ တံ မနုဿာ. မနုဿာ ဟိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ယတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ဟောန္တိ, သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒတွာ တမေဝ မာတုဂါမံ အာနေတွာ နိဗဒ္ဓဘောဂံ ဘုဉ္ဇန္တိ. ဧကစ္စေ စ ဒေဝါ. စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ဟိ စတုဒေဝလောကဝါသိနော နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ပဉ္စသိခဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿနံ. တထာ ဧကစ္စေ အာပါယိကေ နေရယိကေ ဌပေတွာ သေသအပါယသတ္တာပိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. မစ္ဆာ ဟိ အတ္တနော မစ္ဆိယာ, ကစ္ဆပေါ ကစ္ဆပိယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိရစ္ဆာနာ ပေတာ ဝိနိပါတိကာ စ. တသ္မာ နေရယိကေ ဌပေတွာ သေသအပါယသတ္တေ ဥပါဒါယ ယာဝ တုသိတကာယာ ဣမေ သတ္တာ ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာ နာမ, နိမ္မာနရတိနောတိ သယံ နိမ္မိတေ နိမ္မာနေ ရတိ ဧတေသန္တိ နိမ္မာနရတိနော. တေ ဟိ နီလပီတာဒိဝသေန ယာဒိသံ ယာဒိသံ ရူပံ ဣစ္ဆန္တိ, တာဒိသံ တာဒိသံ နိမ္မိနိတွာ ရမန္တိ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ပုရတော မနာပကာယိကာ ဒေဝတာ ဝိယ. ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနောတိ ပရေဟိ နိမ္မိတေ ကာမေ ဝသံ ဝတ္တေန္တီတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနော. တေသဉှိ မနံ ဉတွာ ပရေ ယထာရုစိတံ ကာမဘောဂံ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ကထံ တေ ပရဿ မနံ ဇာနန္တီတိ? ပကတိသေဝနာဝသေန. ယထာ ဟိ ကုသလော သူဒေါ ရညော ဘုဉ္ဇန္တဿ ယံ ယံ ရုစ္စတိ, တံ တံ ဇာနာတိ, ဧဝံ ပကတိယာ အဘိရုစိတာရမ္မဏံ ဉတွာ တာဒိသေယေဝ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ [Pg.286] ဝတ္တေန္တိ, မေထုနသေဝနာဒိဝသေန ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဟသိတမတ္တေန ဩလောကိတမတ္တေန အာလိင်္ဂိတမတ္တေန ဟတ္ထဂ္ဂဟဏမတ္တေန စ တေသံ ကာမကိစ္စံ ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧတံ ပန နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တံ. န ဟိ ကာယေန အဖုသန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ကာမကိစ္စံ သာဓေတိ. ဆန္နမ္ပိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ ကာမာ ပါကတိကာ ဧဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

๙๕. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กามูปปตฺติโย ได้แก่ การได้กาม หรือการเสพกาม. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิตกามา ได้แก่ ผู้มีกามอันปรากฏเฉพาะหน้า คือมีอารมณ์เนื่องเป็นนิจ เหมือนอย่างพวกมนุษย์. จริงอยู่ พวกมนุษย์ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่เนื่องเป็นนิจ. เมื่อมีจิตปฏิพัทธ์ในสิ่งใด แม้ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งพันหนึ่ง ก็นำมาตุคามนั้นนั่นแหละมาบริโภคโภคะที่เนื่องเป็นนิจ. แม้เทวดาบางพวกก็เหมือนกัน. จริงอยู่ เทวดาผู้อยู่ในเทวโลก ๔ ชั้น ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่เนื่องเป็นนิจนั่นเอง. เรื่องของปัญจสิขะเป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้. ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ในอบายบางพวก เว้นสัตว์นรกเสีย สัตว์ในอบายที่เหลือก็ยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่เนื่องเป็นนิจนั่นเอง. จริงอยู่ ปลา (ย่อมยินดี) ในปลาตัวเมียของตน เต่า (ย่อมยินดี) ในเต่าตัวเมียของตน ด้วยประการฉะนี้ สัตว์เดรัจฉาน เปรต และวินิปาติกะทั้งหมดก็เช่นกัน. เพราะฉะนั้น เว้นสัตว์นรกเสีย สัตว์ในอบายที่เหลือจนถึงเทวดาชั้นดุสิต สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าผู้มีกามอันปรากฏเฉพาะหน้า. บทว่า นิมฺมานรติโน ความว่า เทวดาเหล่าใดมีความยินดีในสิ่งที่ตนเนรมิตเอง เทวดาเหล่านั้นชื่อว่านิมมานรดี. จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นปรารถนารูปอย่างใดๆ มีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น ก็เนรมิตรูปอย่างนั้นๆ แล้วย่อมยินดี เหมือนนางเทพธิดาชื่อมนาปกายิกา (เนรมิตรูป) ต่อหน้าท่านพระอนุรุทธะ. บทว่า ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน ความว่า เทวดาเหล่าใดยังอำนาจให้เป็นไปในกามที่ผู้อื่นเนรมิตให้ เทวดาเหล่านั้นชื่อว่าปรนิมมิตวสวัตตี. จริงอยู่ เทวดาเหล่าอื่นรู้ใจของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ย่อมเนรมิตกามโภคะตามที่ชอบใจให้ เทวดาเหล่านั้นก็ยังอำนาจให้เป็นไปในกามโภคะนั้น. ถามว่า เทวดาเหล่านั้นรู้ใจของผู้อื่นได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นโดยปกติ. เปรียบเหมือนพ่อครัวผู้ฉลาด เมื่อพระราชากำลังเสวย ย่อมรู้ว่าสิ่งใดๆ เป็นที่พอพระทัย ฉันใด เทวดาเหล่านั้นก็ฉันนั้น รู้ถึงอารมณ์ที่พอใจโดยปกติแล้ว ก็เนรมิตสิ่งเช่นนั้นนั่นแหละให้ เทวดาเหล่านั้นก็ยังอำนาจให้เป็นไปในสิ่งนั้น บริโภคกามด้วยอำนาจแห่งการเสพเมถุนเป็นต้น. แต่บางพวกกล่าวว่า "กิจแห่งกามของเทวดาเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้เพียงด้วยการยิ้ม เพียงด้วยการมอง เพียงด้วยการสวมกอด และเพียงด้วยการจับมือ" คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถาว่า "แต่ข้อนั้นไม่มี". จริงอยู่ กิจแห่งกามอันเป็นโผฏฐัพพะ ย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ที่ไม่ได้สัมผัสด้วยกาย. กามของเทวดาในกามาวจรทั้ง ๖ ชั้น ล้วนเป็นของปกติทั้งนั้น. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဆ ဧတေ ကာမာဝစရာ, သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိနော;

သဗ္ဗေသံ ဧကသင်္ခါတံ, အာယု ဘဝတိ ကိတ္တက’’န္တိ. (ဝိဘ. ၁၀၂၃);

เทวดาในกามาวจร ๖ ชั้นเหล่านี้ ผู้สมบูรณ์ด้วยกามทุกอย่าง อายุของเทวดาทั้งหมดนั้นรวมกันเป็นเท่าไร (วิภงฺค. ๑๐๒๓)

ဂါထာသု ယေ စညေတိ ယေ ယထာဝုတ္တဒေဝေဟိ အညေ စ ကာမဘောဂိနော မနုဿာ စေဝ ဧကစ္စေ အပါယူပဂါ စ သဗ္ဗေ တေ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣမံ ယထာပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဉ္စေဝ, ဥပပတ္တိဘဝန္တရသင်္ခါတံ ဣတော အညထာဘာဝဉ္စာတိ ဒွိပ္ပဘေဒံ သံသာရံ နာတိဝတ္တရေ န အတိက္ကမန္တိ. သဗ္ဗေ ပရိစ္စဇေ ကာမေတိ ဒိဗ္ဗာဒိဘေဒေ သဗ္ဗေပိ ကာမေ ဝတ္ထုကာမေ စ ကိလေသကာမေ စ ပရိစ္စဇေယျ. ကိလေသကာမေ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟန္တောယေဝ ဟိ ဝတ္ထုကာမေ ပရိစ္စဇတိ နာမ. ပိယရူပသာတဂဓိတန္တိ ပိယရူပေသု ရူပါဒီသု သုခဝေဒနဿာဒေန ဂဓိတံ ဂိဒ္ဓံ. ဆေတွာ သောတံ ဒုရစ္စယန္တိ အညေဟိ ဒုရစ္စယံ ဒုရတိက္ကမံ တဏှာသောတံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เย จญฺเญ ความว่า สัตว์เหล่าใดเป็นผู้บริโภคกาม นอกจากเทวดาที่กล่าวแล้ว คือ มนุษย์ทั้งหลายและสัตว์บางพวกผู้เข้าถึงอบาย สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ ความว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่ล่วงพ้น คือไม่ก้าวล่วงสงสารซึ่งมี ๒ ประเภท คือ อัตภาพที่ตนได้แล้วนี้ และความเป็นอย่างอื่นจากนี้ อันได้แก่ภพอื่นที่เกิดใหม่. บทว่า สพฺเพ ปริจฺจเช กาเม ความว่า พึงสละกามทั้งหมด คือ กามทั้งปวงมีกามทิพย์เป็นต้น ทั้งวัตถุกามและกิเลสกาม. จริงอยู่ ผู้ที่ละกิเลสกามด้วยอนาคามิมรรคเท่านั้น จึงจะชื่อว่าสละวัตถุกาม. บทว่า ปิยรูปสาตคธิตํ ได้แก่ ความกำหนัด ความติดใจในปิยรูปทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ด้วยรสแห่งสุขเวทนา. บทว่า เฉตฺวา โสตํ ทุรจฺจยํ ความว่า ตัดกระแสแห่งตัณหาที่ผู้อื่นข้ามได้ยาก ก้าวล่วงได้ยากให้ขาด ด้วยอรหัตตมรรค. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

၇. ကာမယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถากามโยคสูตร

၉၆. သတ္တမေ ကာမယောဂယုတ္တောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမယောဂေါ, တေန ယုတ္တော ကာမယောဂယုတ္တော, အသမုစ္ဆိန္နကာမရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဘဝယောဂေါ, တထာ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော စ ရာဂေါ, တေန ယုတ္တော ဘဝယောဂယုတ္တော, အပ္ပဟီနဘဝရာဂေါတိ အတ္ထော. အာဂါမီတိ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတောပိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဣမံ မနုဿလောကံ အာဂမနသီလော. တေနေဝါဟ ‘‘အာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တ’’န္တိ. မနုဿတ္တဘာဝသင်္ခါတံ ဣတ္ထဘာဝံ အာဂမနဓမ္မော[Pg.287], မနုဿေသု ဥပပဇ္ဇနသီလောတိ အတ္ထော. ကာမဉ္စေတ္ထ ကာမယောဂေါ ဣတ္ထတ္တံ အာဂမနဿ ကာရဏံ. ယော ပန ကာမယောဂယုတ္တော, သော ဧကန္တေန ဘဝယောဂယုတ္တောပိ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမယောဂယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘဝယောဂယုတ္တော’’တိ ဥဘယမ္ပိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တံ.

๙๖. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กามโยคยุตฺโต ความว่า ราคะอันเป็นไปในกามคุณ ๕ ชื่อว่ากามโยคะ, ผู้ประกอบด้วยโยคะนั้น ชื่อว่ากามโยคยุตตะ, นี้เป็นชื่อของผู้ที่ยังตัดกามราคะไม่ได้. ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าภวโยคะ, และราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิอันเป็นความใคร่ในฌาน ก็ชื่อว่าภวโยคะ, ผู้ประกอบด้วยโยคะนั้น ชื่อว่าภวโยคยุตตะ, ความว่า ผู้ที่ยังละภวราคะไม่ได้. บทว่า อาคามี ความว่า แม้จะตั้งอยู่ในพรหมโลก ก็ยังมีปกติมาสู่มนุสสโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ" (เป็นผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้). ความว่า มีธรรมดาที่จะมาสู่ความเป็นอย่างนี้ อันได้แก่ภาวะแห่งความเป็นมนุษย์ คือ มีปกติที่จะมาเกิดในหมู่มนุษย์. และในที่นี้ กามโยคะเป็นเหตุแห่งการมาสู่ความเป็นอย่างนี้. เพื่อแสดงว่า ผู้ใดประกอบด้วยกามโยคะ ผู้นั้นย่อมประกอบด้วยภวโยคะโดยส่วนเดียวด้วย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทั้งสองบทควบกันว่า "กามโยคยุตฺโต ภิกฺขเว ภวโยคยุตฺโต" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ประกอบด้วยกามโยคะ ย่อมประกอบด้วยภวโยคะ).

ကာမယောဂဝိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထ အသုဘဇ္ဈာနမ္ပိ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ, တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတော အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဧကန္တေနေဝ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ နာမ, တသ္မာ တတိယမဂ္ဂဖလေ ဌိတော အရိယပုဂ္ဂလော ‘‘ကာမယောဂဝိသံယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန န ပဟီယတိ, တသ္မာ သော အပ္ပဟီနဘဝယောဂတ္တာ ‘‘ဘဝယောဂယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. အနာဂါမီတိ ကာမလောကံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အနာဂမနတော အနာဂါမီ. ကာမယောဂဝိသံယောဂဝသေနေဝ ဟိ သဒ္ဓိံ အနဝသေသဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမုဂ္ဃာတေန အဇ္ဈတ္တသံယောဇနာဘာဝသိဒ္ဓိတော ဣတ္ထတ္တံ အနာဂန္တွာ ဟောတိ, တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဝတ္တိဓမ္မော. ယဿ ပန အနဝသေသံ ဘဝယောဂေါ ပဟီနော, တဿ အဝိဇ္ဇာယောဂါဒိအဝသိဋ္ဌကိလေသာပိ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော ပဟီနာ ဧဝ ဟောန္တီတိ, သော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော ‘‘အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကာမယောဂဝိသံယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘဝယောဂဝိသံယုတ္တော အရဟံ ဟောတိ ခီဏာသဝေါ’’တိ. ဧတ္ထ စ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ အနာဂါမီ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ သုခဒုက္ခသောမနဿဒေါမနဿပ္ပဟာနံ ဝိယ, တတိယမဂ္ဂဿ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနပရိက္ခယော ဝိယ စ စတုတ္ထမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဌမပဒေန သောတာပန္နသကဒါဂါမီဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗော ပုထုဇ္ဇနော ဂဟိတော, ဒုတိယပဒေန ပန သဗ္ဗော အနာဂါမီ, တတိယပဒေန အရဟာတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

ในคำว่า กามโยควิสังยุตโต นี้ แม้อสุภฌานก็ชื่อว่า กามโยควิสังโยค, อนาคามิมรรคที่บุคคลบรรลุโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่า กามโยควิสังโยคโดยส่วนเดียว, เพราะฉะนั้น พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในตติยมรรคตติยผล จึงถูกเรียกว่า ‘กามโยควิสังยุตโต’ (ผู้พรากจากกามโยคะ). แต่เพราะว่าฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ อนาคามิมรรคยังละไม่ได้, เพราะฉะนั้น พระอนาคามีนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ภวโยคยุตโต’ (ผู้ประกอบด้วยภวโยคะ) เพราะยังละภวโยคะไม่ได้. ที่ชื่อว่า อนาคามี เพราะไม่มาสู่กามโลกโดยการถือปฏิสนธิ. จริงอยู่ โดยอำนาจแห่งการพรากจากกามโยคะ พร้อมด้วยการถอนโอรัมภาคิยสังโยชน์ที่เหลือโดยสิ้นเชิง และเพราะความสำเร็จแห่งการไม่มีอัชฌัตติกสังโยชน์ จึงไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้ เป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้น มีธรรมดาที่จะไม่กลับมา. ส่วนภวโยคะอันบุคคลใดละได้โดยไม่เหลือ, กิเลสที่เหลือมีอวิชชาโยคะเป็นต้นของบุคคลนั้น ก็เป็นอันละได้แล้วเหมือนกัน เพราะมีวัตถุเป็นอันเดียวกัน, บุคคลนั้นผู้มีภวสังโยชน์สิ้นไปรอบแล้ว จึงถูกเรียกว่า ‘พระอรหันต์ขีณาสพ’. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้พรากจากกามโยคะ แต่ยังไม่พรากจากภวโยคะ... ผู้พรากจากภวโยคะ เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ”. และในที่นี้ พึงเห็นว่า การพรากจากกามโยคะของพระอนาคามี ตรัสไว้เพื่อพรรณนาคุณของจตุตถมรรค เหมือนการละสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส ของจตุตถฌาน และเหมือนการทำลายสังโยชน์คือทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาสของตติยมรรค. ด้วยบทแรก ทรงถือเอามวลปุถุชนพร้อมด้วยพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทที่สอง ทรงถือเอาพระอนาคามีทั้งหมด, ด้วยบทที่สามว่า อรหา (พระอรหันต์) ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต.

ဂါထာသု ဥဘယန္တိ ဥဘယေန, ကာမယောဂေန, ဘဝယောဂေန စ သံယုတ္တာတိ အတ္ထော. သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ သောတာပန္နာ သကဒါဂါမိနောတိ ဣမေ တိဝိဓာ သတ္တာ ကာမယောဂဘဝယောဂါနံ အပ္ပဟီနတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရန္တိ. တတော ဧဝ ဇာတိမရဏဂါမိနော ဟောန္တိ. ဧတ္ထ ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တီသု သောတာပန္နေသု သဗ္ဗမုဒု သတ္တက္ခတ္တုပရမော, သော အဋ္ဌမံ ဘဝံ န နိဗ္ဗတ္တေတိ, အတ္တနော [Pg.288] ပရိစ္ဆိန္နဇာတိဝသေန ပန သံသရတိ, တထာ ဣတရေပိ. သကဒါဂါမီသုပိ ယော ဣဓ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တတိ, သော အတ္တနော ပရိစ္ဆိန္နဇာတိဝသေနေဝ သံသရတိ. ယေ ပန သကဒါဂါမိနော ဝေါမိဿကနယေန ဝိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဒေဝေသုယေဝ မနုဿေသုယေဝ ဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ယာဝ ဣန္ဒြိယပရိပါကာ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သံသရန္တိယေဝ. ပုထုဇ္ဇနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ သဗ္ဗဘဝသံယောဇနာနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ –

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า อุภยัง ความว่า ประกอบด้วยโยคะทั้งสอง คือ กามโยคะและภวโยคะ. บทว่า สัตตา คัจฉันติ สังสารัง ความว่า สัตว์ ๓ จำพวกเหล่านี้ คือ ปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ย่อมท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ เพราะยังละกามโยคะและภวโยคะไม่ได้. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ สัตว์เหล่านั้นจึงเป็นผู้ไปสู่ชาติและมรณะ. ในบรรดาพระโสดาบัน ๓ ประเภท คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะนั้น สัตตักขัตตุปรมะมีอินทรีย์อ่อนที่สุด, ท่านย่อมไม่เกิดในภพที่ ๘, แต่ท่านย่อมท่องเที่ยวไปโดยอำนาจแห่งชาติที่ตนกำหนดไว้, แม้พระโสดาบันที่เหลือก็เช่นกัน. แม้ในบรรดาพระสกทาคามี ผู้ใดบรรลุสกทาคามิมรรคในโลกนี้แล้ว เกิดในเทวโลก แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีก, ผู้นั้นย่อมท่องเที่ยวไปโดยอำนาจแห่งชาติที่ตนกำหนดไว้. ส่วนพระสกทาคามีเหล่าใด เว้นจากนัยที่ระคนกัน ย่อมเกิดในหมู่เทวดาเท่านั้น หรือในหมู่มนุษย์เท่านั้นในที่นั้นๆ, ท่านเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปนั่นแหละ เพราะเกิดบ่อยๆ จนกว่าอินทรีย์จะแก่กล้าเพื่อบรรลุมรรคเบื้องสูง. ส่วนในปุถุชน ไม่ต้องพูดถึงเลย เพราะยังทำลายภวสังโยชน์ทั้งหมดไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘ကာမယောဂေန သံယုတ္တာ, ဘဝယောဂေန စူဘယံ;

သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရံ, ဇာတိမရဏဂါမိနော’’တိ.

“สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกามโยคะ และประกอบด้วยภวโยคะทั้งสอง ย่อมท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ เป็นผู้ไปสู่ชาติและมรณะ” ดังนี้.

ကာမေ ပဟန္တွာနာတိ ကာမရာဂသင်္ခါတေ ကိလေသကာမေ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာ. ဆိန္နသံသယာတိ သမုစ္ဆိန္နကင်္ခါ, တဉ္စ ခေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ. ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ပန စတုတ္ထမဂ္ဂဿ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အရဟန္တော ဟိ ဣဓ ‘‘ဆိန္နသံသယာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. တေနေဝါဟ ‘‘ခီဏမာနပုနဗ္ဘဝါ’’တိ. သဗ္ဗသော ခီဏော နဝဝိဓောပိ မာနော အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝေါ စ ဧတေသန္တိ ခီဏမာနပုနဗ္ဘဝါ. မာနဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဒေကဋ္ဌတာယ လက္ခဏဝသေန ဝါ သဗ္ဗော စတုတ္ထမဂ္ဂဝဇ္ဈော ကိလေသော ဂဟိတောတိ. ခီဏမာနတာယ စ သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ဝုတ္တာ ဟောတိ, ခီဏပုနဗ္ဘဝတာယ အနုပါဒိသေသာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

บทว่า กาเม ปหันตฺวาน ความว่า ละกิเลสกามที่เรียกว่ากามราคะได้ด้วยอนาคามิมรรค. บทว่า ฉินฺนสํสยา ความว่า มีความสงสัยอันตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง, และความสงสัยนั้นถูกตัดขาดได้ด้วยโสดาปัตติมรรค. แต่ท่านกล่าวอย่างนี้เพื่อพรรณนาคุณของจตุตถมรรค. จริงอยู่ ในที่นี้ พระอรหันต์ทั้งหลายท่านประสงค์เอาว่า ‘ผู้มีความสงสัยอันตัดขาดแล้ว’. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ขีณมานปุนพฺภวา’ (ผู้มีมานะและภพใหม่สิ้นแล้ว). ชื่อว่า ขีณมานปุนพฺภวา เพราะมานะแม้ทั้ง ๙ อย่างและภพใหม่ในอนาคตของท่านเหล่านั้นสิ้นไปแล้วโดยประการทั้งปวง. และในที่นี้ โดยการถือเอามานะ ท่านถือเอาว่า กิเลสทั้งหมดที่พึงประหารด้วยจตุตถมรรคก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะมีวัตถุเป็นอันเดียวกัน หรือโดยลักษณะ. และโดยความเป็นผู้มีมานะสิ้นแล้ว ท่านกล่าวถึงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, โดยความเป็นผู้มีภพใหม่สิ้นแล้ว ท่านกล่าวถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่าย.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

၈. ကလျာဏသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถากัลยาณสีลสูตร

၉၇. အဋ္ဌမေ ကလျာဏသီလောတိ သုန္ဒရသီလော, ပသတ္ထသီလော, ပရိပုဏ္ဏသီလော. တတ္ထ သီလပါရိပူရီ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ ဟောတိ သမ္မဒေဝ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ စ အာနိသံသဒဿနေန. ဣဓ ပန သဗ္ဗပရိဗန္ဓဝိပ္ပမုတ္တဿ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏဿ မဂ္ဂသီလဿ ဖလသီလဿ စ ဝသေန ကလျာဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကလျာဏဓမ္မောတိ သဗ္ဗေ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ကလျာဏာ သတိပဋ္ဌာနာဒိဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဧတဿာတိ ကလျာဏဓမ္မော. ကလျာဏပညောတိ စ မဂ္ဂဖလပညာဝသေနေဝ [Pg.289] ကလျာဏပညော. လောကုတ္တရာ ဧဝ ဟိ သီလာဒိဓမ္မာ ဧကန္တကလျာဏာ နာမ အကုပ္ပသဘာဝတ္တာ. ကေစိ ပန ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန ကလျာဏသီလော, ဝိပဿနာမဂ္ဂဓမ္မဝသေန ကလျာဏဓမ္မော, မဂ္ဂဖလပညာဝသေန ကလျာဏပညော’’တိ ဝဒန္တိ. အသေက္ခာ ဧဝ တေ သီလဓမ္မပညာတိ ဧကေ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – သောတာပန္နသကဒါဂါမီနံ မဂ္ဂဖလသီလံ ကလျာဏသီလံ နာမ, တသ္မာ ‘‘ကလျာဏသီလော’’တိ ဣမိနာ သောတာပန္နော သကဒါဂါမီ စ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တေ ဟိ သီလေသု ပရိပူရကာရိနော နာမ. အနာဂါမိမဂ္ဂဖလဓမ္မာ အဂ္ဂမဂ္ဂဓမ္မာ စ ကလျာဏဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဟိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. တသ္မာ ‘‘ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဣမိနာ တတိယမဂ္ဂဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ တယော အရိယာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ပညာကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂဖလေ ပညာ ကလျာဏပညာ နာမ, တသ္မာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တော အရဟာ ‘‘ကလျာဏပညော’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝမေဝ ပုဂ္ဂလာ ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ. ကိံ ဣမိနာ ပပဉ္စေန? အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဣဓ ကလျာဏသီလာဒယော ဝုတ္တာတိ အယမမှာကံ ခန္တိ. ဓမ္မဝိဘာဂေန ဟိ အယံ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ, န ဓမ္မဝိဘာဂေါတိ.

๙๗. ในบทที่แปด บทว่า กลฺยาณสีโล ได้แก่ ผู้มีศีลอันงาม, ผู้มีศีลอันน่าสรรเสริญ, ผู้มีศีลอันบริบูรณ์. ในบทเหล่านั้น ความบริบูรณ์แห่งศีลย่อมมีได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการเห็นโทษในความวิบัติแห่งศีลโดยชอบทีเดียว และด้วยการเห็นอานิสงส์ในความสมบูรณ์แห่งศีล. แต่ในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีศีลอันงาม โดยนัยแห่งมรรคศีลและผลศีลของผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูกทั้งปวง ผู้บริบูรณ์แล้วด้วยอาการทั้งปวง. บทว่า กลฺยาณธมฺโม ได้แก่ โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงเป็นที่ประสงค์, เพราะฉะนั้น โพธิปักขิยธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้นอันงามมีอยู่แก่ท่านผู้นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีธรรมอันงาม. และบทว่า กลฺยาณปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญาอันงามโดยนัยแห่งมรรคปัญญาและผลปัญญานั่นเอง. จริงอยู่ ศีลเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ชื่อว่าเป็นธรรมอันงามโดยส่วนเดียว เพราะมีสภาวะไม่กำเริบ. แต่บางพวกกล่าวว่า "ชื่อว่าผู้มีศีลอันงามโดยนัยแห่งจตุปาริสุทธิศีล, ชื่อว่าผู้มีธรรมอันงามโดยนัยแห่งวิปัสสนาธรรมและมรรคธรรม, ชื่อว่าผู้มีปัญญาอันงามโดยนัยแห่งมรรคปัญญาและผลปัญญา". บางพวกกล่าวว่า ศีล ธรรม และปัญญานั้นเป็นของพระอเสขะเท่านั้น. ส่วนพวกอื่นกล่าวว่า มรรคศีลและผลศีลของพระโสดาบันและพระสกทาคามี ชื่อว่าศีลอันงาม, เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า "กลฺยาณสีโล" นี้ จึงเป็นอันถือเอาพระโสดาบันและพระสกทาคามี. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. อนาคามิมรรคธรรมและผลธรรม และอัคคมรรคธรรม ชื่อว่าธรรมอันงาม. จริงอยู่ ในธรรมเหล่านั้น โพธิปักขิยธรรมย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า "กลฺยาณธมฺโม" นี้ จึงเป็นอันถือเอาพระอริยบุคคล ๓ จำพวก ตั้งแต่ผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สามเป็นต้นไป. ปัญญาในอัคคผล ชื่อว่าปัญญาอันงาม เพราะถึงที่สุดแห่งกิจของปัญญา, เพราะฉะนั้น พระอรหันต์ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา จึงถูกเรียกว่า "ผู้มีปัญญาอันงาม". ท่านถือเอาบุคคลทั้งหลายอย่างนี้นี่เอง. จะมีประโยชน์อะไรด้วยความเนิ่นช้านี้? ความเห็นของเราคือ ในที่นี้ ธรรมมีศีลอันงามเป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงอัคคมรรคธรรมและผลธรรม. จริงอยู่ การจำแนกบุคคลนี้เป็นการจำแนกโดยธรรม ไม่ใช่การจำแนกธรรม.

ကေဝလီတိ ဧတ္ထ ကေဝလံ ဝုစ္စတိ ကေနစိ အဝေါမိဿကတာယ သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ, တဿ အဓိဂတတ္တာ အရဟာ ကေဝလီ. အထ ဝါ ပဟာနဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပရိယောသာနအနဝဇ္ဇဓမ္မပါရိပူရိယာ စ ကလျာဏကဋ္ဌေန အဗျာသေကသုခတာယ စ ကေဝလံ အရဟတ္တံ, တဒဓိဂမေန ကေဝလီ ခီဏာသဝေါ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတွာ ပရိယောသာပေတွာ ဌိတောတိ ဝုသိတဝါ. ဥတ္တမေဟိ အဂ္ဂဘူတေဟိ ဝါ အသေက္ခဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ဥတ္တမပုရိသော’’တိ ဝုစ္စတိ.

ในบทว่า เกวลี นี้ นิพพานอันสงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง เพราะไม่เจือปนด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ท่านเรียกว่า เกวลํ, พระอรหันต์ชื่อว่า เกวลี เพราะได้บรรลุพระนิพพานนั้น. อีกอย่างหนึ่ง อรหัตตผลชื่อว่า เกวลํ เพราะความบริบูรณ์แห่งการละและการเจริญ, เพราะความบริบูรณ์แห่งธรรมอันไม่มีโทษในที่สุด, เพราะความเป็นธรรมอันงาม และเพราะความเป็นสุขที่ไม่ต้องเสพเสวย, พระขีณาสพชื่อว่า เกวลี เพราะการบรรลุอรหัตตผลนั้น. ชื่อว่า วุสิตวา เพราะอยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว ตั้งอยู่. ชื่อว่า "อุตฺตมปุริโส" เพราะประกอบด้วยอเสขธรรมทั้งหลายอันสูงสุดหรืออันเลิศ.

သီလဝါတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သီလံ? သီလနဋ္ဌေန သီလံ. ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ, သုသီလျဝသေန ကာယကမ္မာဒီနံ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပဓာရဏံ, ဈာနာဒိကုသလဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဝသေန အာဓာရဘာဝေါတိ အတ္ထော. တသ္မာ သီလတိ, သီလေတီတိ ဝါ သီလံ. အယံ တာဝ သဒ္ဒလက္ခဏနယေန သီလဋ္ဌော. အပရေ ပန ‘‘သိရဋ္ဌော သီလဋ္ဌော, သီတလဋ္ဌော သီလဋ္ဌော, သိဝဋ္ဌော သီလဋ္ဌော’’တိ နိရုတ္တိနယေန အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ. တယိဒံ ပါရိပူရိတော အတိသယတော ဝါ သီလံ အဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန သီလသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယံ ဇေဋ္ဌကသီလံ[Pg.290], တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဧကစ္စာနံ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပာယော.

ในบทว่า สีลวา นี้ ศีลมีความหมายว่าอย่างไร? ศีลมีความหมายว่า สีลนะ. ชื่อว่า สีลนะ นี้คืออะไร? คือ สมาธานะ ความว่า ความไม่กระจัดกระจายแห่งกายกรรมเป็นต้น โดยความเป็นผู้มีศีลดี. อีกอย่างหนึ่ง คือ อุปธารณะ ความว่า ความเป็นที่รองรับโดยความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมทั้งหลายมีฌานเป็นต้น. เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ศีล เพราะอรรถว่า ทรงไว้ (สีลติ) หรือเป็นที่ตั้ง (สีเลติ). นี้เป็นความหมายของศีลโดยนัยแห่งลักษณะของศัพท์ก่อน. ส่วนพวกอื่นอธิบายความหมายโดยนัยแห่งนิรุกติว่า "ศีลมีอรรถว่า เป็นยอด, ศีลมีอรรถว่า เย็น, ศีลมีอรรถว่า เป็นมงคล". ศีลนั้นมีอยู่แก่ท่านผู้นี้โดยความบริบูรณ์หรือโดยความยอดเยี่ยม เหตุนั้นจึงชื่อว่า สีลวา ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลโดยนัยแห่งจตุปาริสุทธิศีล. ในศีลเหล่านั้น ศีลที่เป็นประธาน เพื่อจะแสดงศีลนั้นโดยพิสดาร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต" ดังนี้ เป็นความเห็นของอาจารย์บางพวก.

အပရေန ပန ဘဏန္တိ – ဥဘယတ္ထာပိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဘဂဝတာ ဝုတ္တော. ပါတိမောက္ခသံဝရော ဧဝ ဟိ သီလံ, ဣတရေသု ဣန္ဒြိယသံဝရော ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေန ပစ္စယုပ္ပာဒနမတ္တမေဝ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ‘‘ဣဒမတ္ထ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တမေဝ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, သော သီသစ္ဆိန္နော ပုရိသော ဝိယ ဟတ္ထပါဒေ ‘‘သေသာနိ ရက္ခိဿတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော, တာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ သီလဝါတိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသီလမေဝ ဥဒ္ဒိသိတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ.

ส่วนพวกอื่นกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาฏิโมกขสังวรไว้ในทั้งสองแห่ง. ปาฏิโมกขสังวรนั่นแหละคือศีล, ในศีลที่เหลือ อินทรียสังวรเป็นเพียงการรักษทวารทั้งหก, อาชีวปาริสุทธิเป็นเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรม, ปัจจัยสันนิสสิตะเป็นเพียงการพิจารณาว่า "เพื่อประโยชน์นี้" ในปัจจัยที่ได้มาแล้วจึงบริโภค. โดยไม่มีปริยาย ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นคือศีล. ผู้ใดที่ปาฏิโมกขสังวรนั้นขาดแล้ว ผู้นั้นเปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกตัดศีรษะ ไม่ควรกล่าวว่า "จักรรักษาส่วนที่เหลือ" คือมือและเท้า. ส่วนผู้ใดที่ปาฏิโมกขสังวรนั้นไม่บกพร่อง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ศีรษะไม่ขาด ย่อมสามารถกระทำอวัยวะเหล่านั้นให้เป็นปกติแล้วรักษาไว้ได้. เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า สีลวา นี้ ท่านยกเอาปาฏิโมกขศีลขึ้นแสดงแล้ว เพื่อจะขยายความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต" ดังนี้.

တတ္ထ ပါတိမောက္ခန္တိ သိက္ခာပဒသီလံ. တဉှိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ, တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခံ. သံဝရဏံ သံဝရော, ကာယဝါစာဟိ အဝီတိက္ကမော. ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရော ပါတိမောက္ခသံဝရော, တေန သံဝုတော ပိဟိတကာယဝါစောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော. ဣဒမဿ တသ္မိံ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝပရိဒီပနံ. ဝိဟရတီတိ တဒနုရူပဝိဟာရသမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဟေဋ္ဌာ ပါတိမောက္ခသံဝရဿ, ဥပရိ ဝိသေသာနုယောဂဿ စ ဥပကာရကဓမ္မပရိဒီပနံ. အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ ပါတိမောက္ခသီလတော အစဝနဓမ္မတာပရိဒီပနံ. သမာဒါယာတိ သိက္ခာပဒါနံ အနဝသေသတော အာဒါနပရိဒီပနံ. သိက္ခတီတိ သိက္ခာယ သမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခိတဗ္ဗဓမ္မပရိဒီပနံ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกฺขํ ได้แก่ สิกขาปทศีล. จริงอยู่ ศีลนั้นชื่อว่า ปาติโมกข์ เพราะย่อมคุ้มครอง (ปาติ) ผู้นั้นที่รักษาตนอยู่, ย่อมให้พ้น (โมกฺเขติ) คือปลดเปลื้องจากทุกข์ทั้งหลายมีทุกข์ในอบายเป็นต้น. การสังวรชื่อว่า สังวร ได้แก่ การไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา. ปาติโมกข์นั่นเองเป็นสังวร ชื่อว่า ปาฏิโมกขสังวร, ผู้สังวรแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนั้น คือผู้มีกายและวาจาอันปิดแล้ว ชื่อว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. คำนี้เป็นการแสดงถึงภาวะที่ท่านผู้นั้นตั้งมั่นอยู่ในศีลนั้น. บทว่า วิหรติ เป็นการแสดงถึงการประกอบพร้อมด้วยวิหารธรรมอันสมควรแก่ศีลนั้น. บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺโน เป็นการแสดงถึงธรรมที่อุปการะแก่ปาฏิโมกขสังวรในเบื้องต่ำ และแก่วิเสสานุโยคในเบื้องสูง. บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี เป็นการแสดงถึงธรรมคือความไม่เคลื่อนจากปาฏิโมกขศีล. บทว่า สมาทาย เป็นการแสดงถึงการสมาทานสิกขาบททั้งหลายโดยไม่เหลือเศษ. บทว่า สิกฺขติ เป็นการแสดงถึงการประกอบพร้อมด้วยสิกขา. บทว่า สิกฺขาปเทสุ เป็นการแสดงถึงธรรมที่พึงศึกษา.

အပရော နယော – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော ပါပကိရိယာယ သုကရဘာဝတော ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ, ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တော ဃဋိယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ, မရဏဝသေန ဝါ တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပါတနသီလောတိ ပါတီ, သတ္တသန္တာနော, စိတ္တမေဝ ဝါ. တံ ပါတိနံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ဝိမုတ္တော[Pg.291]. ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀) ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၀၆) စ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိနာ ဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄; ၅.၅၂၀) ဟိ ဝုတ္တံ. တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ‘‘ကဏ္ဌေကာလော’’တိအာဒီနံ ဝိယဿ သမာသသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

อีกนัยหนึ่ง ปุถุชนชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติย่อมตกไปในอบายทั้งหลายบ่อยๆ ด้วยเหตุที่กิเลสมีกำลัง ด้วยเหตุที่การทำบาปทำได้ง่าย และด้วยเหตุที่การทำบุญทำได้ยาก หรืออีกอย่างหนึ่ง สันดานสัตว์หรือจิตนั่นเอง ชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติย่อมไป คือท่องเที่ยวไปโดยไม่ตั้งมั่น เหมือนหม้อที่ถูกแรงกรรมซัดไปในภพเป็นต้น เพราะความไม่เที่ยง หรือชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติยังอัตภาพให้ตกไปในหมู่สัตว์นั้นๆ โดยความตาย ศีลที่ย่อมช่วยปาตีนั้นให้พ้นจากทุกข์ในสงสาร ชื่อว่า ปาติโมกข์ จริงอยู่ สัตว์ย่อมหลุดพ้นด้วยความหลุดพ้นแห่งจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยความผ่องแผ้วแห่งจิต' (สํ.นิ. 3.100) และ 'จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น' (ม.นิ. 2.206) อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่า ปาติ เพราะย่อมตกไป ย่อมไป ย่อมเป็นไปในสงสาร โดยมีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบ ย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไป' (สํ.นิ. 2.124; 5.520) ศีลเป็นเครื่องพ้นจากสังกิเลส ๓ อย่าง มีตัณหาเป็นต้น ของสัตว์ผู้เป็นปาตีนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ พึงทราบความสำเร็จรูปสมาสของศัพท์นี้เหมือนอย่างศัพท์ว่า กณฺเฐกาโล เป็นต้น

အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ, စိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တေန နီယတိ လောကော, စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၆၂). တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတိ, တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ (သံ. နိ. ၁.၅၆-၅၇), တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅; စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇) စ အာဒိ. တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတိ, ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဗာဟိရာနိ စ အာယတနာနိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော, ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၇၀). တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ, သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ပတီတိ ဝုစ္စတိ, မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော, ပတိနော မောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ ပတိမောက္ခော, ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တဋ္ဌေန မောက္ခော စာတိ ပတိမောက္ခော, ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

อีกอย่างหนึ่ง จิตชื่อว่า ปาติ เพราะย่อมยังสัตว์ให้ตกไป ให้ฉิบหาย ให้ลำบาก จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'โลกอันจิตย่อมนำไป โลกอันจิตย่อมชักไป' (สํ.นิ. 1.62) ศีลเป็นเครื่องพ้นจากปาติคือจิตนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ หรืออีกอย่างหนึ่ง สังกิเลสมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสงสารด้วยสังกิเลสนั้น จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้เป็นอาทิว่า 'ตัณหาย่อมยังบุรุษให้เกิด' (สํ.นิ. 1.56-57) 'บุรุษมีตัณหาเป็นเพื่อนสอง' (ขุ.อิติ. 15, 105; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส 107) ศีลเป็นเครื่องพ้นจากปาติคือสังกิเลสนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายในและภายนอก ๖ ชื่อว่า ปาติ เพราะสัตว์ย่อมตกไปในอายตนะนั้น จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'โลกเกิดขึ้นแล้วในอายตนะ ๖ สัตว์ย่อมกระทำความสนิทสนมในอายตนะ ๖' (สํ.นิ. 1.70) ศีลเป็นเครื่องพ้นจากปาติคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง สงสารชื่อว่า ปาตี เพราะมีความตกต่ำ ความฉิบหาย ศีลเป็นเครื่องพ้นจากสงสารนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคผู้เป็นใหญ่ในธรรม ชื่อว่า ปติ เพราะทรงเป็นอธิบดีแห่งโลกทั้งปวง ธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้น ชื่อว่า โมกข์, ปาติโมกข์ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะเป็นโมกข์ของพระผู้เป็นเจ้า ด้วยเหตุที่พระองค์ทรงบัญญัติไว้ ปติโมกข์นั่นแหละคือปาติโมกข์ หรืออีกอย่างหนึ่ง ศีลนั้นเป็นประธานด้วยอรรถว่าประเสริฐสุด เพราะเป็นมูลแห่งคุณทั้งปวง และเป็นโมกข์ด้วยอรรถดังที่กล่าวแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปติโมกข์, ปติโมกข์นั่นแหละคือปาติโมกข์ จริงอยู่ ดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า 'ปาติโมกข์นี้เป็นเบื้องต้น เป็นประมุข' (มหาว. 135)

အထ ဝါ ပဣတိ ပကာရေ, အတီတိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော. တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ဣဒဉှိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန, သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန စ အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ [Pg.292] ပတိမောက္ခော, တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗဒေါသတော ပတိ ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော. ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. မောက္ခောတိ ဝါ နိဗ္ဗာနံ, တဿ မောက္ခဿ ပဋိဗိမ္ဗဘူတန္တိ ပတိမောက္ခံ. ပါတိမောက္ခသီလသံဝရော ဟိ သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါ ဝိယ ဟောတိ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတောတိ ပတိမောက္ခံ, ပတိမောက္ခံ ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ပတိမောက္ခံ, ပတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

อีกอย่างหนึ่ง ป-อุปสรรค เป็นไปในอรรถว่า โดยประการต่างๆ, อติ-นิบาต เป็นไปในอรรถว่า อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ศีลที่ย่อมช่วยให้พ้นอย่างยิ่งโดยประการต่างๆ ชื่อว่า ปาติโมกข์ จริงอยู่ ศีลนี้ด้วยตนเอง ย่อมช่วยให้พ้นอย่างยิ่งโดยเป็นตทังควิมุตติ, ศีลที่สัมปยุตด้วยสมาธิและปัญญา ย่อมช่วยให้พ้นอย่างยิ่งโดยเป็นวิกขัมภนวิมุตติและสมุจเฉทวิมุตติ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกข์ หรือว่า ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะเป็นเครื่องพ้นไปจากโทษที่พึงล่วงละเมิดนั้นๆ ทุกๆ อย่าง อธิบายว่า เป็นเครื่องพ้นไปเฉพาะอย่างๆ ปติโมกข์นั่นแหละคือปาติโมกข์ หรือว่า นิพพานชื่อว่า โมกข์, ศีลนี้ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะเป็นประดุจเงาของโมกข์คือนิพพานนั้น จริงอยู่ ปาติโมกขสังวรศีลเป็นประดุจอรุณขึ้นของพระอาทิตย์ คือเป็นแดนเกิดแห่งนิพพาน เป็นประดุจส่วนเปรียบของนิพพานนั้น เพราะดับกิเลสได้ตามสมควร เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปติโมกข์, ปติโมกข์นั่นแหละคือปาติโมกข์ อีกอย่างหนึ่ง ศีลนี้ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะย่อมเป็นไปสู่โมกข์ คือมีหน้าเฉพาะต่อโมกข์, ปติโมกข์นั่นแหละคือปาติโมกข์ พึงทราบความหมายของศัพท์ว่า ปาติโมกข์ ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้ก่อน

သံဝရတိ ပိဒဟတိ ဧတေနာတိ သံဝရော, ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. အတ္ထတော ပန တတော တတော ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတော ဝိရတိယော စေတနာ ဝါ, တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော သမန္နာဂတော ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ ဝုတ္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိဘင်္ဂေ –

ศีลเป็นเครื่องสำรวม คือปิดกั้นไว้ด้วยศีลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สังวร, ปาติโมกข์นั่นเองเป็นสังวร เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาติโมกขสังวร แต่โดยอรรถ ได้แก่ วิรตีเจตสิกหรือเจตนาที่งดเว้นจากโทษที่พึงล่วงละเมิดนั้นๆ บุคคลผู้เข้าถึงแล้ว ประกอบพร้อมแล้วด้วยปาติโมกขสังวรนั้น จึงเรียกว่า ปาติโมกขสังวรสังวุโต (ผู้สำรวมแล้วด้วยปาติโมกขสังวร) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า –

‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော. တေန ဝုစ္စတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁).

'บุคคลย่อมเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงแล้ว เข้าไปถึง เข้าไปถึงแล้ว ถึงพร้อม ประกอบพร้อมแล้วด้วยปาติโมกขสังวรนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยปาติโมกขสังวร' (วิภงฺ. 511)

ဝိဟရတီတိ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတိ, ဣရိယတိ, ဝတ္တတိ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဝေဠုဒါနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဿ ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီနဉ္စ အကရဏေန, သဗ္ဗသော အနာစာရံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဘိက္ခုသာရုပ္ပအာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဝေသိယာဒိအဂေါစရံ ဝဇ္ဇေတွာ ပိဏ္ဍပါတာဒိအတ္ထံ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနသင်္ခါတဂေါစရေန စ သမ္ပန္နတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော. အပိစ ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော သဗြဟ္မစာရီသု သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော သုနိဝတ္ထော သုပါရုတော ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေန အာလောကိတေန ဝိလောကိတေန သမိဉ္ဇိတေန ပသာရိတေန ဩက္ခိတ္တစက္ခု ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယုတ္တော သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာဘိသမာစာရိကေသု သက္ကစ္စကာရီ ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော ဝိဟရတိ, အယံ ဝုစ္စတိ အာစာရသမ္ပန္နော.

บทว่า วิหรติ ความว่า ย่อมอยู่ด้วยอิริยาบถวิหาร คือ ย่อมเป็นไป ย่อมประพฤติ บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺโน ความว่า ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เพราะไม่ทำมิจฉาชีพมีการให้ไม้ไผ่เป็นต้น และความคะนองกายเป็นต้น, เพราะเว้นอนาจารโดยสิ้นเชิง, เพราะถึงพร้อมด้วยอาจาระที่สมควรแก่ภิกษุซึ่งกล่าวไว้ว่า 'ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา', และเพราะถึงพร้อมด้วยโคจรคือสถานะที่สมควรเข้าไปหาเพื่อบิณฑบาตเป็นต้น โดยเว้นอโคจรมีถิ่นหญิงแพศยาเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดา มีความเคารพ มีความยำเกรงในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ นุ่งห่มเรียบร้อย มีความน่าเลื่อมใสในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก มีตาทอดลง ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เสมอ ประกอบพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี กระทำโดยเคารพในอภิสมาจาริกวัตร มีจิตเคารพยำเกรงเป็นส่วนมากอยู่ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ

ဂေါစရော [Pg.293] ပန – ဥပနိဿယဂေါစရော, အာရက္ခဂေါစရော, ဥပနိဗန္ဓဂေါစရောတိ တိဝိဓော. တတ္ထ ဒသကထာဝတ္ထုဂုဏသမန္နာဂတော ဝုတ္တလက္ခဏော ကလျာဏမိတ္တော ယံ နိဿာယ အသုတံ သုဏာတိ, သုတံ ပရိယောဒပေတိ, ကင်္ခံ ဝိတရတိ, ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုကံ ကရောတိ, စိတ္တံ ပသာဒေတိ, ယဿ စ အနုသိက္ခန္တော သဒ္ဓါယ ဝဍ္ဎတိ, သီလေန, သုတေန, စာဂေန, ပညာယ ဝဍ္ဎတိ, အယံ ဥပနိဿယဂေါစရော. ယော ဘိက္ခု အန္တရဃရံ ပဝိဋ္ဌော ဝီထိံ ပဋိပန္နော ဩက္ခိတ္တစက္ခု ယုဂမတ္တဒဿာဝီ သံဝုတော ဂစ္ဆတိ, န ဟတ္ထိံ ဩလောကေန္တော, န အဿံ, န ရထံ, န ပတ္တိံ, န ဣတ္ထိံ, န ပုရိသံ ဩလောကေန္တော, န ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော, န အဓော ဩလောကေန္တော, န ဒိသာဝိဒိသာ ပေက္ခမာနော ဂစ္ဆတိ, အယံ အာရက္ခဂေါစရော. ဥပနိဗန္ဓဂေါစရော ပန စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, ယတ္ထ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ก็แล โคจรมี ๓ อย่าง คือ อุปนิสสยโคจร อารักขโคจร อุปนิพันธโคจร. ในโคจร ๓ อย่างนั้น กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยคุณคือเป็นผู้มีปกติกล่าวถ้อยคำอันเป็นวัตถุ ๑๐ ประการ มีลักษณะที่กล่าวแล้ว ซึ่งภิกษุอาศัยแล้วย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ย่อมชำระสิ่งที่ได้ฟังแล้วให้หมดจด ย่อมข้ามพ้นความสงสัย ย่อมทำความเห็นให้ตรง ย่อมทำจิตให้ผ่องใส และเมื่อศึกษาตามกัลยาณมิตรใด ย่อมเจริญด้วยศรัทธา ด้วยศีล ด้วยสุตะ ด้วยจาคะ ด้วยปัญญา นี้ชื่อว่า อุปนิสสยโคจร. ภิกษุใดเข้าไปสู่ภายในบ้าน ดำเนินไปตามถนน มีตาทอดลง มองดูเพียงชั่วแอก สำรวมแล้วไป ไม่มองดูช้าง ไม่มองดูม้า ไม่มองดูรถ ไม่มองดูคนเดินเท้า ไม่มองดูหญิง ไม่มองดูชาย ไม่มองดูเบื้องบน ไม่มองดูเบื้องล่าง ไม่มองดูทิศน้อยทิศใหญ่ไป นี้ชื่อว่า อารักขโคจร. ส่วนอุปนิพันธโคจร ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุผูกจิตของตนไว้. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယော? ယဒိဒံ – စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโคจร เป็นวิสัยอันเป็นของตน เป็นแดนบิดาของภิกษุ? ได้แก่สิ่งนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔” (สังยุตตนิกาย ๕.๓๗๒).

ဣတိ ယထာဝုတ္တာယ အာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဣမာယ စ ဂေါစရသမ္ပတ္တိယာ သမန္နာဂတတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော.

เพราะเหตุที่ประกอบด้วยอาจารสมบัติที่กล่าวแล้วอย่างนี้ และด้วยโคจรสมบัตินี้ จึงชื่อว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร.

အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ အပ္ပမတ္တကေသု အဏုပ္ပမာဏေသု အသဉ္စိစ္စ အာပန္နသေခိယအကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဘေဒေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿနသီလော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပရမာဏုမတ္တံ ဝဇ္ဇံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓသိနေရုပဗ္ဗတရာဇသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ, ယောပိ ဘိက္ခု သဗ္ဗလဟုကံ ဒုဗ္ဘာသိတမတ္တံ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ, အယံ အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီ နာမ. သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူတိ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ အနဝသေသံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခတိ ဝတ္တတိ, ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဣတိ ကလျာဏသီလောတိ ဣမိနာ ပကာရေန ကလျာဏသီလော သမာနော. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သီလံ ‘‘ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကလျာဏသီလော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ နိဂမေတွာ ‘‘ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မေ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ‘‘တေသံ ဓမ္မာနံ ဣဒံ သီလံ အဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဣတိ ကလျာဏသီလော’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တန္နံ ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ပုန ကလျာဏသီလောတိအာဒိ နိဂမနံ.

บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี ความว่า มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย คือมีประมาณเล็กน้อย ได้แก่โทษมีประเภทคือการต้องอาบัติเสขิยะโดยไม่จงใจ และการเกิดอกุศลจิตเป็นต้น. ด้วยว่า ภิกษุใดเห็นโทษแม้ประมาณเท่าปรมาณู กระทำให้เป็นเช่นกับขุนเขาพระสุเมรุอันสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์, ภิกษุใดเห็นแม้เพียงทุพภาสิตที่เบาที่สุด กระทำให้เป็นเช่นกับอาบัติปาราชิก, ภิกษุนี้ชื่อว่า เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย. บทว่า สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สิ่งใดก็ตามที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย, เธอย่อมสมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง ไม่ให้มีเหลือ แล้วศึกษา คือ ประพฤติ, ทำให้บริบูรณ์. บทว่า อิติ กลฺยาณสีโล ความว่า เป็นผู้มีศีลดีโดยประการอย่างนี้. อธิบายว่า ศีลที่ทรงแสดงโดยมุ่งถึงบุคคลว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีศีลดีด้วยประการอย่างนี้แล” ดังนี้แล้ว ทรงสรุปโดยมุ่งถึงบุคคลตามที่ตรัสไว้นั่นเอง แต่เพราะทรงประสงค์จะแสดงธรรมที่ตรัสไว้ในบทว่า “กลฺยาณธมฺโม” จึงตรัสซ้ำอีกว่า “อิติ กลฺยาณสีโล” เพื่อแสดงว่า “ศีลนี้เป็นอธิษฐาน (เป็นที่ตั้ง) ของธรรมเหล่านั้น”. คำเป็นต้นว่า สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานํ ทั้งหมดมีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. คำเป็นต้นว่า ปุน กลฺยาณสีโล เป็นบทสรุป.

ဂါထာသု [Pg.294] ဒုက္ကဋန္တိ ဒုဋ္ဌု ကတံ, ဒုစ္စရိတန္တိ အတ္ထော. ဟိရိမနန္တိ ဟိရိမန္တံ ဟိရိသမ္ပန္နံ, သဗ္ဗသော ပါပပဝတ္တိယာ ဇိဂုစ္ဆနသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဟိရိမနန္တိ ဝါ ဟိရိသဟိတစိတ္တံ. ဟိရိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟိရောတ္တပ္ပဂ္ဂဟဏေန စ သဗ္ဗသော ဒုစ္စရိတာဘာဝဿ ဟေတုံ ဒဿေန္တော ကလျာဏသီလတံ ဟေတုတော ဝိဘာဝေတိ. သမ္ဗောဓီတိ အရိယဉာဏံ, တံ ဂစ္ဆန္တိ ဘဇန္တီတိ သမ္ဗောဓိဂါမိနော, ဗောဓိပက္ခိကာတိ အတ္ထော. အနုဿဒန္တိ ရာဂုဿဒါဒိရဟိတံ. ‘‘တထာဝိဓ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ‘‘ဗောဓိပက္ခိကာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော’’တိ ယထာ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, တထာဝိဓံ တာဒိသန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဟေတုနော ဝါ. ဣဓေဝ ခယမတ္တနောတိ အာသဝက္ခယာဓိဂမေန အတ္တနော ဝဋ္ဋဒုက္ခဟေတုနော သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ ဣဓေဝ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ခယံ အနုပ္ပာဒံ ပဇာနာတိ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿေဝ ဝါ ဣဓေဝ စရိမကစိတ္တနိရောဓေန ခယံ ခီဏဘာဝံ ပဇာနာတိ. တေဟိ ဓမ္မေဟိ သမ္ပန္နန္တိ တေဟိ ယထာဝုတ္တသီလာဒိဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ. အသိတန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟီနတ္တာ အသိတံ, ကတ္ထစိ အနိဿိတံ. သဗ္ဗလောကဿာတိ သဗ္ဗသ္မိံ သတ္တလောကေ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ทุกฺกฏํ คือ ที่ทำชั่วแล้ว, หมายความว่า ทุจริต. บทว่า หิริมนํ คือ ผู้มีหิริ, ผู้ถึงพร้อมด้วยหิริ, หมายความว่า ผู้มีสภาวะรังเกียจในการประพฤติชั่วโดยประการทั้งปวง. หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า หิริมนํ คือ จิตที่สหรคตด้วยหิริ. พึงทราบว่า ในที่นี้ แม้โอตตัปปะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาหิรินั่นเอง. และด้วยการถือเอาหิริและโอตตัปปะ ท่านแสดงเหตุแห่งความไม่มีทุจริตโดยประการทั้งปวง ชื่อว่าจำแนกความเป็นผู้มีศีลดีโดยแสดงเหตุ. บทว่า สมฺโพธิ ได้แก่ อริยญาณ. สัตว์ทั้งหลายย่อมไป ย่อมเข้าถึงอริยญาณนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมฺโพธิคามิโน, หมายความว่า โพธิปักขิยธรรม. บทว่า อนุสฺสทํ คือ ปราศจากความกำเริบแห่งราคะเป็นต้น. บางแห่งก็อ่านว่า “ตถาวิธํ”. ความว่า เป็นผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย ตามที่กล่าวไว้แล้วในก่อนๆ อย่างไร ก็เป็นเช่นนั้นอย่างนั้น. บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ แห่งวัฏทุกข์, หรือแห่งเหตุของวัฏทุกข์. บทว่า อิเธว ขยมตฺตโน ความว่า ย่อมรู้ชัดซึ่งความสิ้นไป คือความไม่เกิดขึ้น แห่งหมู่กิเลสของตนอันเป็นฝ่ายสมุทัยซึ่งเป็นเหตุแห่งวัฏทุกข์ ในอัตภาพนี้แหละ ด้วยการบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ. หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมรู้ชัดซึ่งความสิ้นไป คือภาวะที่สิ้นแล้ว แห่งวัฏทุกข์นั่นเอง ในอัตภาพนี้แหละ ด้วยการดับแห่งจิตดวงสุดท้าย. บทว่า เตหิ ธมฺเมหิ สมฺปนฺนํ คือ ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น มีศีลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า อสิตํ คือ ผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว เพราะละที่อาศัยคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว, ไม่ติดข้องในที่ไหนๆ. บทว่า สพฺพโลกสฺส ได้แก่ ในสัตวโลกทั้งปวง. ที่เหลือมีความหมายตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

၉. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาทานสูตร

၉၈. နဝမေ ဒါနန္တိ ဒါတဗ္ဗံ, သဝတ္ထုကာ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, သမ္ပတ္တိပရိစ္စာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. အာမိသဒါနန္တိ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဒေယျဘာဝဝသေန အာမိသဒါနံ နာမ. တေ ဟိ တဏှာဒီဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသန္တိ ဝုစ္စန္တိ. တေသံ ဝါ ပရိစ္စာဂစေတနာ အာမိသဒါနံ. ဓမ္မဒါနန္တိ ဣဓေကစ္စော ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဝိညုဂရဟိတာ, ဣမေ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ; ဣမေ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ, ဣမေ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ကုသလာကုသလကမ္မပထေ ဝိဘဇန္တော ကမ္မကမ္မဝိပါကေ ဣဓလောကပရလောကေ ပစ္စက္ခတော ဒဿေန္တော ဝိယ ပါကဋံ ကရောန္တော အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ နိဝတ္တာပေန္တော, ကုသလေသု ဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာပေန္တော, ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဣဒံ ဓမ္မဒါနံ. ယော ပန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဘိညေယျာ[Pg.295], ဣမေ ပရိညေယျာ, ဣမေ ပဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ သစ္စာနိ ဝိဘာဝေန္တော အမတာဓိဂမာယ ပဋိပတ္တိဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဣဒံ သိခါပ္ပတ္တံ ဓမ္မဒါနံ နာမ. ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဧတံ အဂ္ဂံ. ယဒိဒန္တိ ယံ ဣဒံ ဓမ္မဒါနံ ဝုတ္တံ, ဧတံ ဣမေသု ဒွီသု ဒါနေသု အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိဓမ္မဒါနဉှိ နိဿာယ သဗ္ဗာနတ္ထတော ပရိမုစ္စတိ, သကလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကမတိ. လောကိယံ ပန ဓမ္မဒါနံ သဗ္ဗေသံ ဒါနာနံ နိဒါနံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ မူလံ. တေနာဟ –

๙๘. ในข้อที่ 9 คำว่า ทาน ได้แก่ สิ่งที่พึงให้ หรือเจตนาที่มีวัตถุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า ทาน คำว่า ทาน นี้เป็นชื่อของการสละสมบัติ. คำว่า อามิสทาน ได้แก่ ปัจจัย 4 โดยความเป็นวัตถุที่พึงให้ ชื่อว่า อามิสทาน. จริงอยู่ ปัจจัย 4 เหล่านั้น อันตัณหาเป็นต้นพึงลูบคลำ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อามิส. หรือเจตนาสละปัจจัย 4 เหล่านั้น ชื่อว่า อามิสทาน. คำว่า ธรรมทาน ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ จำแนกกุศลกรรมบถและอกุศลกรรมบถว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้วิญญูชนติเตียน ธรรมเหล่านี้วิญญูชนสรรเสริญ ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานถือมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อสุข’ ทำให้กรรมและวิบากของกรรมในโลกนี้และโลกหน้าปรากฏประหนึ่งแสดงให้เห็นด้วยตาตนเอง ให้เว้นจากธรรมที่เป็นอกุศล ให้ตั้งมั่นในธรรมที่เป็นกุศล แสดงธรรมอยู่ นี้ชื่อว่า ธรรมทาน. ส่วนผู้ใดจำแนกสัจจะทั้งหลายว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ธรรมเหล่านี้ควรละ ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ’ แสดงธรรมอันเป็นข้อปฏิบัติเพื่อบรรลุอมตธรรม นี้ชื่อว่า ธรรมทานอันถึงยอด. คำว่า เอตทคฺคํ ความว่า ธรรมทานนี้เป็นเลิศ. คำว่า ยทิทํ ความว่า ธรรมทานใดที่กล่าวมานี้ ธรรมทานนั้นเป็นเลิศ เป็นของประเสริฐ เป็นของสูงสุดในทาน 2 อย่างนี้. จริงอยู่ บุคคลอาศัยธรรมทานที่นำออกจากวัฏฏะ ย่อมพ้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง ย่อมก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้น. ส่วนโลกิยธรรมทาน เป็นเหตุแห่งทานทั้งปวง เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘သဗ္ဗဒါနံ ဓမ္မဒါနံ ဇိနာတိ, သဗ္ဗရသံ ဓမ္မရသော ဇိနာတိ;

သဗ္ဗရတိံ ဓမ္မရတီ ဇိနာတိ, တဏှက္ခယော သဗ္ဗဒုက္ခံ ဇိနာတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၅၄) –

‘ธรรมทาน ย่อมชนะทานทั้งปวง, รสแห่งธรรม ย่อมชนะรสทั้งปวง, ความยินดีในธรรม ย่อมชนะความยินดีทั้งปวง, ความสิ้นไปแห่งตัณหา ย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง’ ดังนี้. (ขุ. ธ. 25/61)

အဘယဒါနမေတ္ထ ဓမ္မဒါနေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

พึงทราบว่า อภัยทานในที่นี้ สงเคราะห์เข้าด้วยธรรมทานนั่นเอง.

သာဓာရဏဘောဂိတာဓိပ္ပာယေန အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော စတုပစ္စယတော သယမေဝ အဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ သံဝိဘဇနံ အာမိသသံဝိဘာဂေါ. သာဓာရဏဘောဂိတာဓိပ္ပာယေနေဝ အတ္တနာ ဝိဒိတဿ အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ အပ္ပောဿုက္ကော အဟုတွာ ပရေသံ ဥပဒေသော ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ. စတူဟိ ပစ္စယေဟိ စတူဟိ စ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ပရေသံ အနုဂ္ဂဏှနံ အနုကမ္ပနံ အာမိသာနုဂ္ဂဟော. ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမ္မေန ပရေသံ အနုဂ္ဂဏှနံ အနုကမ္ပနံ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

การที่ตนเองไม่บริโภคปัจจัย 4 ที่ตนพึงบริโภคแล้วแบ่งปันให้แก่ผู้อื่น ด้วยความประสงค์จะเป็นผู้มีโภคทรัพย์ร่วมกัน (กับผู้อื่น) ชื่อว่า อามิสสังวิภาค. การที่ตนไม่เป็นผู้ขวนขวายน้อยในธรรมที่ตนรู้แล้ว บรรลุแล้ว แต่แนะนำแก่ผู้อื่น ด้วยความประสงค์จะเป็นผู้มีโภคทรัพย์ร่วมกันนั่นเอง ชื่อว่า ธรรมสังวิภาค. การอนุเคราะห์ การเอ็นดูผู้อื่นด้วยปัจจัย 4 และสังคหวัตถุ 4 ชื่อว่า อามิสานุเคราะห์. การอนุเคราะห์ การเอ็นดูผู้อื่นด้วยธรรมตามนัยที่กล่าวแล้ว ชื่อว่า ธรรมานุเคราะห์. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ဂါထာသု ယမာဟု ဒါနံ ပရမန္တိ ယံ ဒါနံ စိတ္တခေတ္တဒေယျဓမ္မာနံ ဥဠာရဘာဝေန ပရမံ ဥတ္တမံ, ဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒီနံ ဝါ ပူရဏတော ဖလနတော, ပရဿ ဝါ လောဘမစ္ဆရိယာဒိကဿ ပဋိပက္ခဿ မဒ္ဒနတော ဟိံသနတော ‘‘ပရမ’’န္တိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အာဟု. အနုတ္တရန္တိ ယံ ဒါနံ စေတနာဒိသမ္ပတ္တိယာ သာတိသယပဝတ္တိယာ အဂ္ဂဘာဝေန အဂ္ဂဝိပါကတ္တာ စ ဥတ္တရရဟိတံ အနုတ္တရဘာဝသာဓနံ စာတိ အာဟု. ယံ သံဝိဘာဂန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ပရမံ အနုတ္တရ’’န္တိ ပဒဒွယံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဝဏ္ဏယီတိ ကိတ္တယိ, ‘‘ဘောဇနံ, ဘိက္ခဝေ, ဒဒမာနော ဒါယကော ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၅.၃၇), ‘‘ဧဝံ စေ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဇာနေယျုံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါက’’န္တိအာဒိနာ (ဣတိဝု. ၂၆) စ ပသံသယိ. ယထာ ပန ဒါနံ သံဝိဘာဂေါ စ ပရမံ အနုတ္တရဉ္စ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂမှီတိ သီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန သေဋ္ဌေ အနုတ္တရေ ပုညက္ခေတ္တေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ အရိယသံဃေ စ. ပသန္နစိတ္တောတိ [Pg.296] ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ စ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော ဩကပ္ပေန္တော. စိတ္တသမ္ပတ္တိယာ ဟိ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ စ ပရိတ္တေပိ ဒေယျဓမ္မေ ဒါနံ မဟာနုဘာဝံ ဟောတိ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖာရံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถาทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายตรัสทานใดว่า เป็นของอย่างยิ่ง (ปรมํ) คือ ทานใดเป็นของอย่างยิ่ง เป็นของสูงสุด เพราะความที่จิต เขต และไทยธรรมเป็นของเลิศ หรือเพราะเป็นเครื่องทำให้บริบูรณ์และให้เกิดผลคือโภคสมบัติเป็นต้น หรือเพราะย่ำยี คือเบียดเบียนปฏิปักษ์ คือ โลภะและมัจฉริยะเป็นต้นของผู้อื่น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายจึงตรัสว่า ‘อย่างยิ่ง’. พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสทานใดว่า เป็นของไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า (อนุตฺตรํ) คือ เป็นของที่ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า เพราะถึงความเป็นของเลิศและมีวิบากเลิศ ด้วยความถึงพร้อมแห่งเจตนาเป็นต้น และด้วยความเป็นไปอย่างยิ่งยวด และเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นธรรมไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า. ในคำว่า ยํ สํวิภาคํ นี้ ก็พึงนำบทว่า ปรมํ และ อนุตฺตรํ ทั้งสองบทมาเชื่อมความ. บทว่า อวณฺณยี คือ ทรงพรรณนา ทรงสรรเสริญด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ทายกผู้ให้โภชนะ ชื่อว่าย่อมให้ฐานะ 5 อย่างแก่ปฏิคาหกทั้งหลาย” (องฺ. ปญฺจก. 22/44) และ “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายพึงรู้วิบากแห่งทานและการแบ่งปันอย่างนี้” (ขุ. อิติ. 25/249). แต่เพื่อจะทรงแสดงว่า ทานและการแบ่งปันเป็นของอย่างยิ่งและไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าได้อย่างไร จึงตรัสคำว่า อคฺคมฺหิ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺคมฺหิ ได้แก่ ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและในพระอริยสงฆ์ ผู้เป็นบุญเขตอันประเสริฐ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า เพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น. บทว่า ปสนฺนจิตฺโต คือ ทำจิตให้เลื่อมใส น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม และด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัย. จริงอยู่ เพราะความถึงพร้อมแห่งจิตและความถึงพร้อมแห่งเขต ทานแม้มีไทยธรรมเล็กน้อย ก็ย่อมเป็นทานมีอานุภาพมาก มีรุ่งเรืองมาก มีผลไพบูลย์มาก. และข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘နတ္ထိ စိတ္တေ ပသန္နမှိ, အပ္ပကာ နာမ ဒက္ခိဏာ;

တထာဂတေ ဝါ သမ္ဗုဒ္ဓေ, အထ ဝါ တဿ သာဝကေ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၀၄;

နေတ္တိ. ၉၅);

‘เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาชื่อว่าน้อย ย่อมไม่มี (ในการถวาย) แด่พระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือแด่สาวกของพระองค์’ ดังนี้. (ขุ. วิ. 26/528; ขุ. เนตฺติ. 29/169)

ဝိညူတိ သပ္ပညော. ပဇာနန္တိ သမ္မဒေဝ ဒါနဖလံ ဒါနာနိသံသံ ပဇာနန္တော. ကော န ယဇေထ ကာလေတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ ကော နာမ ဒါနံ န ဒဒေယျ? သဒ္ဓါ, ဒေယျဓမ္မော, ပဋိဂ္ဂါဟကာတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သမ္မုခိဘူတကာလေယေဝ ဟိ ဒါနံ သမ္ဘဝတိ, န အညထာ, ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝါ ဒါတုံ ယုတ္တကာလေ.

บทว่า วิญฺญู ได้แก่ ผู้มีปัญญา. บทว่า ปชานนฺติ คือ รู้ผลของทาน อานิสงส์ของทานโดยชอบทีเดียว. บทว่า โก น ยเชถ กาเล ความว่า ในกาลอันควรและถึงพร้อมแล้ว ใครเล่าจะไม่พึงให้ทาน? จริงอยู่ ทานย่อมมีได้ในกาลที่องค์ 3 เหล่านี้ คือ ศรัทธา ไทยธรรม และปฏิคาหก ปรากฏพร้อมหน้ากันเท่านั้น, ในกาลอื่นหามิได้, หรือในกาลที่ควรให้แก่ปฏิคาหกทั้งหลาย.

ဧဝံ ပဌမဂါထာယ အာမိသဒါနသံဝိဘာဂါနုဂ္ဂဟေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဓမ္မဒါနသံဝိဘာဂါနုဂ္ဂဟေ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စေဝ ဘာသန္တီ’’တိ ဒုတိယဂါထမာဟ. တတ္ထ ဥဘယန္တိ ‘‘ဘာသန္တိ သုဏန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ ဒေသကာ ပဋိဂ္ဂါဟကာတိ ဥဘယံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယေ သုဂတဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဒ္ဓမ္မေ ပသန္နစိတ္တာ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဒေသေန္တိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ စ, တေသံ ဒေသကပဋိဂ္ဂါဟကာနံ သော ဓမ္မဒါနဓမ္မသံဝိဘာဂဓမ္မာနုဂ္ဂဟသင်္ခါတော အတ္ထော. ပရမတ္ထသာဓနတော ပရမော. တဏှာသံကိလေသာဒိသဗ္ဗသံကိလေသမလဝိသောဓနေန ဝိသုဇ္ဈတိ. ကီဒိသာနံ? ယေ အပ္ပမတ္တာ သုဂတဿ သာသနေ. ယေ စ –

ครั้นทรงแสดงอามิสทาน อามิสสังวิภาค และอามิสานุเคราะห์ ด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมทาน ธรรมสังวิภาค และธรรมานุเคราะห์ จึงตรัสคาถาที่ 2 มีคำว่า เย เจว ภาสนฺติ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุภยํ ได้แก่ ทั้งสองฝ่าย คือ ผู้แสดงและผู้รับ ที่ตรัสไว้ว่า ‘ผู้กล่าวและผู้ฟัง’. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้: ชนเหล่าใดมีจิตเลื่อมใสในสัทธรรมในศาสนาของพระสุคตผู้มีพระภาค ยืนอยู่ในจุดสูงสุดคือวิมุตตายตนะแล้ว แสดงและรับธรรม, ประโยชน์นั้นของท่านผู้เป็นผู้แสดงและผู้รับเหล่านั้น อันได้ชื่อว่า ธรรมทาน ธรรมสังวิภาค และธรรมานุเคราะห์. (ประโยชน์นั้น) เป็นอย่างยิ่ง เพราะให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง. ย่อมบริสุทธิ์ เพราะชำระมลทินคือกิเลสทั้งปวงมีตัณหาสังกิเลสเป็นต้นให้หมดจด. (ประโยชน์นั้น) ของชนทั้งหลายผู้เช่นไร? คือ ผู้ไม่ประมาทในศาสนาของพระสุคต. และผู้ใด...

‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ;

သစိတ္တပရိယောဒပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသန’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၉၀;

ဓ. ပ. ၁၈၃) –

‘การไม่ทำบาปทั้งปวง, การบำเพ็ญกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว, นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย’ ดังนี้. (ที. มหา. 10/63; ขุ. ธ. 25/39)

သင်္ခေပတော ဧဝံ ပကာသိတေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဩဝါဒေ အနုသိဋ္ဌိယံ အပ္ပမတ္တာ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒေန္တိ. တေသံ ဝိသုဇ္ဈတိ, အရဟတ္တဖလဝိသုဒ္ဓိယာ အတိဝိယ ဝေါဒါယတီတိ.

เมื่อพระศาสนา คำสั่งสอน คำพร่ำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อันท่านประกาศแล้วอย่างนี้โดยย่อ, ผู้ไม่ประมาททั้งหลายย่อมบำเพ็ญอธิสีลสิกขาเป็นต้นให้บริบูรณ์โดยเคารพ. ความบริสุทธิ์ย่อมมีแก่ท่านเหล่านั้น, ย่อมผ่องแผ้วอย่างยิ่งด้วยความบริสุทธิ์คืออรหัตตผล.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานวมสูตร จบ.

၁၀. တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาเตวิชชสูตร

၉၉. ဒသမေ ဓမ္မေနာတိ ဉာယေန, သမ္မာပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ဟေတုနာ ကာရဏေန. ယာယ ဟိ ပဋိပဒါယ တေဝိဇ္ဇော ဟောတိ, သာ ပဋိပဒါ ဣဓ ဓမ္မောတိ [Pg.297] ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာ ပန သာ ပဋိပဒါတိ? စရဏသမ္ပဒါ စ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ စ. တေဝိဇ္ဇန္တိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏာဒီဟိ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သမန္နာဂတံ. ဗြာဟ္မဏန္တိ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏံ. ပညာပေမီတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဇာနာပေမိ ပတိဋ္ဌပေမိ. နာညံ လပိတလာပနမတ္တေနာတိ အညံ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏံ အဋ္ဌကာဒီဟိ လပိတမတ္တဝိပ္ပလပနမတ္တေန ဗြာဟ္မဏံ န ပညာပေမီတိ. အထ ဝါ လပိတလာပနမတ္တေနာတိ မန္တာနံ အဇ္ဈေနအဇ္ဈာပနမတ္တေန. ဥဘယထာပိ ယံ ပန ဗြာဟ္မဏာ သာမဝေဒါဒိဝေဒတ္တယအဇ္ဈေနေန တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ဝဒန္တိ, တံ ပဋိက္ခိပတိ. ဘဂဝတာ ဟိ ‘‘ပရမတ္ထတော အတေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံယေဝ စေတေ ဘောဝါဒိနော အဝိဇ္ဇာနိဝုတာ ‘တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော’တိ ဝဒန္တိ, ဧဝံ ပန တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ.

๙๙. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ธมฺเมน ความว่า โดยนัย คือโดยเหตุ โดยปัจจัย ได้แก่ สัมมาปฏิบัติ. จริงอยู่ ข้อปฏิบัติใดที่ทำให้เป็นผู้มีวิชชา ๓, ข้อปฏิบัตินั้น พึงทราบว่าคือธรรมในที่นี้. ก็ข้อปฏิบัตินั้นคืออะไร? คือ จรณสัมปทาและวิชชาสัมปทา. บทว่า เตวิชฺชํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา ๓ มีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น. บทว่า พฺราหฺมณํ ได้แก่ พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า ปญฺญาเปมิ ความว่า เราย่อมให้รู้ ย่อมตั้งไว้ว่า "เป็นพราหมณ์". บทว่า นาญฺญํ ลปิตลาปนมตฺเตน ความว่า เราไม่บัญญัติพราหมณ์อื่น คือพราหมณ์โดยชาติกำเนิด เพียงสักว่าพูดพร่ำเพ้อด้วยอัฏฐกะเป็นต้นว่าเป็นพราหมณ์. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ลปิตลาปนมตฺเตน ความว่า เพียงสักว่าสาธยายและสอนมนต์. ในทั้งสองนัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงคัดค้านคำที่พวกพราหมณ์กล่าวถึงพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ ด้วยการสาธยายไตรเพทมีสามเวทเป็นต้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภเทศนานี้ด้วยอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ได้อย่างนั้น เพื่อทรงแสดงว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว พราหมณ์ผู้เรียกผู้อื่นว่าโภวาทะเหล่านี้ ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ย่อมกล่าวถึงพราหมณ์ผู้ไม่มีวิชชา ๓ ว่า 'เป็นพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓' แต่พราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ ย่อมเป็นได้อย่างนี้".

တတ္ထ ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နော စရဏသမ္ပန္နောယေဝ ဟောတိ စရဏသမ္ပဒါယ ဝိနာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော, တသ္မာ စရဏသမ္ပဒံ အန္တောဂဓံ ကတွာ ဝိဇ္ဇာသီသေနေဝ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေတုကာမော ‘‘ဓမ္မေနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေမီ’’တိ ဒေသနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ‘‘ကထဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေန တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေမီ’’တိ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆံ ကတွာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဇ္ဇတ္တယံ ဝိဘဇန္တော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ’’တိအာဒိမာဟ.

ในข้อนั้น เพราะเหตุว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะด้วย เพราะความถึงพร้อมด้วยวิชชาจะไม่มีได้หากปราศจากจรณสัมปทา, ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะบัญญัติพราหมณ์โดยมีวิชชาเป็นประธาน โดยทรงรวมจรณสัมปทาไว้ในภายใน จึงทรงตั้งเทศนาขึ้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมบัญญัติพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ โดยธรรม" แล้วทรงตั้งคำถามด้วยความประสงค์จะตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราย่อมบัญญัติพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ โดยธรรมอย่างไร" เมื่อจะทรงจำแนกวิชชา ๓ ด้วยเทศนาที่ทรงอ้างอิงบุคคล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้".

တတ္ထ အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ, အနေကေဟိ ဝါ ပကာရေဟိ ပဝတ္တိတံ, သံဝဏ္ဏိတန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ သမနန္တရာတီတဘဝံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တာနံ. နိဝုတ္ထန္တိ အဇ္ဈာဝုတ္ထံ အနုဘူတံ, အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓံ, နိဝုတ္ထဓမ္မံ ဝါ နိဝုတ္ထံ, ဂေါစရနိဝါသေန နိဝုတ္ထံ, အတ္တနော ဝိညာဏေန ဝိညာတံ ပရဝိညာဏဝိညာတမ္ပိ ဝါ ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏာဒီသု. အနုဿရတီတိ ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိံ ဒွေပိ ဇာတိယော’’တိ ဧဝံ ဇာတိပဋိပါဋိဝသေန အနုဂန္တွာ သရတိ, အနုဒေဝ ဝါ သရတိ, စိတ္တေ အဘိနိန္နာမိတေ ပရိကမ္မသမနန္တရံ သရတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกวิหิตํ ได้แก่ หลายอย่าง หรือเป็นไปโดยประการหลาย ๆ อธิบายว่า อันท่านพรรณนาไว้. บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ สันดานแห่งขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในที่นั้น ๆ โดยกระทำภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับก่อนเป็นเบื้องต้น. บทว่า นิวุตฺถํ ได้แก่ ที่เคยอยู่อาศัย ที่เคยเสวย ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วในสันดานของตน, หรือธรรมที่เคยอยู่เรียกว่านิวุตถะ, ที่เคยอยู่โดยเป็นโคจร, ที่รู้ได้ด้วยวิญญาณของตน หรือแม้ที่รู้ได้ด้วยวิญญาณของผู้อื่นในเรื่องการระลึกถึงสะดือที่ขาดเป็นต้น. บทว่า อนุสฺสรติ ความว่า ย่อมระลึกตามไปโดยลำดับชาติอย่างนี้ว่า "ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง", หรือว่า ย่อมระลึกตามไปทีเดียว, เมื่อจิตน้อมไปแล้ว ย่อมระลึกได้ในลำดับแห่งบริกรรม.

သေယျထိဒန္တိ အာရဒ္ဓပ္ပကာရဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တေနေဝ ယွာယံ ပုဗ္ဗေနိဝါသော အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ, တဿ ပကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလကံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသု. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော သံဝဋ္ဋကပ္ပော[Pg.298], ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တမ္မူလကတ္တာ, ဝိဝဋ္ဋေန စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော, သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ, ဝိဝဋ္ဋော, ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၅၆) ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ, တာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ.

บทว่า เสยฺยถีทํ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงประการที่ปรารภแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงประการแห่งปุพเพนิวาสที่ทรงปรารภแล้วนั้นนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เอกมฺปิ ชาตึ". ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกมฺปิ ชาตึ ได้แก่ สันดานแห่งขันธ์อันนับเนื่องในภพหนึ่ง มีปฏิสนธิเป็นเบื้องต้น มีจุติเป็นที่สุด แม้ชาติหนึ่ง. นัยนี้มีในบททั้งหลายมีอาทิว่า ทฺเวปิ ชาติโย. ส่วนในบททั้งหลายมีอาทิว่า อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป กัปที่เสื่อมลงชื่อว่าสังวัฏฏกัป, กัปที่เจริญขึ้นชื่อว่าวิวัฏฏกัป. ในบทเหล่านั้น สังวัฏฏัฏฐายีเป็นอันท่านถือเอาด้วยสังวัฏฏะ เพราะมีสังวัฏฏะนั้นเป็นมูล, และวิวัฏฏัฏฐายีเป็นอันท่านถือเอาด้วยวิวัฏฏะ. เมื่อเป็นเช่นนี้ อสงไขยแห่งกัป ๔ ประการที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปเหล่านี้มี ๔ ประการ. ๔ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี" (อํ. จตุกฺก. ๔.๑๕๖) เหล่านั้น ย่อมเป็นอันท่านกำหนดถือเอาแล้ว.

တတ္ထ တယော သံဝဋ္ဋာ – တေဇောသံဝဋ္ဋော, အာပေါသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ. တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ – အာဘဿရာ, သုဘကိဏှာ, ဝေဟပ္ဖလာတိ. ယဒါ ကပ္ပော တေဇေန သံဝဋ္ဋတိ, အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂိနာ ဍယှတိ. ယဒါ ဥဒကေန သံဝဋ္ဋတိ, သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကေန ဝိလီယတိ. ယဒါ ဝါတေန သံဝဋ္ဋတိ, ဝေဟပ္ဖလတော ဟေဋ္ဌာ ဝါတေန ဝိဒ္ဓံသိယတိ. ဝိတ္ထာရတော ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဧကတော ဝိနဿတိ. ဣတိ ဧဝရူပေါ အယံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော ဘိက္ခု အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ အနုဿရတိ. ကထံ? အမုတြာသိန္တိအာဒိနာ နယေန.

ในข้อนั้น สังวัฏฏะมี ๓ อย่าง คือ เตโชสังวัฏฏะ อาโปสังวัฏฏะ วาโยสังวัฏฏะ. ขอบเขตแห่งสังวัฏฏะมี ๓ ชั้น คือ ชั้นอาภัสสรา ชั้นสุภกิณหา ชั้นเวหัปผลา. เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ, โลกเบื้องต่ำกว่าชั้นอาภัสสราย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปพินาศด้วยน้ำ, โลกเบื้องต่ำกว่าชั้นสุภกิณหาย่อมถูกน้ำละลาย. เมื่อใดกัปพินาศด้วยลม, โลกเบื้องต่ำกว่าชั้นเวหัปผลาย่อมถูกลมทำลาย. แต่โดยพิสดารแล้ว แสนโกฏิจักรวาลย่อมพินาศไปพร้อมกัน. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสเห็นปานนี้ ย่อมระลึกถึงสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง. อย่างไร? โดยนัยมีอาทิว่า "ในภพโน้น".

တတ္ထ အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂတိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အဟမဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဝါ ဖုဿော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဂေါတမော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ အနေကပ္ပကာရာနံ ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ ဝါ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိကပ္ပသတသဟဿပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ. သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သောဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂတိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော ပုန အမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ အထ တတြပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อมุตฺราสึ ความว่า เราได้เคยเป็นแล้วในสังวัฏฏกัปโน้น หรือในภพโน้น ในกำเนิดโน้น ในคติโน้น ในวิญญาณฐิติโน้น ในสัตตาวาสโน้น หรือในสัตตนิกายโน้น. บทว่า เอวํนาโม ความว่า มีชื่ออย่างนี้ คือชื่อว่าติสสะ หรือผุสสะ. บทว่า เอวํโคตฺโต ความว่า มีโคตรอย่างนี้ คือโคตรว่าโคตมะ หรือกัสสปะ. บทว่า เอวํวณฺโณ ความว่า มีผิวพรรณอย่างนี้ คือผิวขาว หรือผิวคล้ำ. บทว่า เอวมาหาโร ความว่า มีอาหารอย่างนี้ คือมีข้าวสุกแห่งข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหาร หรือบริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. บทว่า เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที ความว่า ได้เสวยสุขและทุกข์มีประการต่างๆ ทั้งทางกายและทางใจ มีทั้งที่เป็นสามิสและนิรามิสเป็นต้น. บทว่า เอวมายุปริยนฺโต ความว่า มีอายุขัยอย่างนี้ คือมีอายุขัยกำหนดร้อยปี หรือมีอายุขัยกำหนดแปดหมื่นสี่พันแสนกัป. บทว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ ความว่า เรานั้นจุติจากภพนั้น จากกำเนิดนั้น จากคตินั้น จากวิญญาณฐิตินั้น จากสัตตาวาสนั้น หรือจากสัตตนิกายนั้นแล้ว ได้ไปเกิดอีกในภพชื่อโน้น ในกำเนิดโน้น ในคติโน้น ในวิญญาณฐิติโน้น ในสัตตาวาสโน้น หรือในสัตตนิกายโน้น. บทว่า ตตฺราปาสึ ความว่า ครั้งนั้น แม้ในภพนั้น ในกำเนิดนั้น ในคติโน้น ในวิญญาณฐิติโน้น ในสัตตาวาสโน้น หรือในสัตตนิกายโน้น เราก็ได้เป็นอีก. บทว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

အထ [Pg.299] ဝါ ယသ္မာ ‘‘အမုတြာသိ’’န္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ယထာဗလံ သရဏံ, ‘‘သော တတော စုတော’’တိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ, တသ္မာ ‘‘ဣဓူပပန္နော’’တိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရံ ‘‘အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတြာပါသိန္တိ တတြပိ ဘဝေ…ပေ… သတ္တနိကာယေ ဝါ အာသိံ. ဧဝံနာမောတိ ဒတ္တော ဝါ မိတ္တော ဝါ, ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဝါသေဋ္ဌော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ကာဠော ဝါ ဩဒါတော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သုဓာဟာရော ဝါ သာလိဩဒနာဒိအာဟာရော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ဒိဗ္ဗသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝါ မာနုသသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝါ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ တံတံပရမာယုပရိယန္တော. သော တတော စုတောတိ သောဟံ တတော ဘဝါဒိတော စုတော. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ ဣမသ္မိံ စရိမဘဝေ မနုဿော ဟုတွာ ဥပပန္နော နိဗ္ဗတ္တော.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า บทว่า "อมุตฺราสึ" นี้ เป็นการระลึกตามกำลังตามอธิการของตนของผู้ไล่ลำดับขึ้นไป, บทว่า "โส ตโต จุโต" เป็นการพิจารณาของผู้ย้อนกลับมา, ฉะนั้น หลังจากบทว่า "อิธูปปนฺโน" คือการบังเกิดในภพนี้ จึงตรัสว่า "อมุตฺร อุทปาทึ". บทว่า ตตฺราปาสึ ความว่า เราได้เคยเป็นแล้ว แม้ในภพนั้น... หรือในสัตตนิกายนั้น. บทว่า เอวํนาโม ความว่า มีชื่อว่าทัตตะ หรือมิตตะ, บทว่า เอวํโคตฺโต ความว่า มีโคตรว่าวาเสฏฐะ หรือกัสสปะ. บทว่า เอวํวณฺโณ ความว่า มีผิวพรรณดำ หรือขาว. บทว่า เอวมาหาโร ความว่า มีอาหารคือสุธาโภชน์ หรือมีข้าวสาลีเป็นต้นเป็นอาหาร. บทว่า เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที ความว่า ได้เสวยทิพยสุข หรือได้เสวยสุขและทุกข์ของมนุษย์. บทว่า เอวมายุปริยนฺโต ความว่า มีอายุขัยอย่างนี้ คือมีอายุขัยอย่างยิ่งในภพนั้นๆ. บทว่า โส ตโต จุโต ความว่า เรานั้นจุติจากภพเป็นต้นนั้นแล้ว. บทว่า อิธูปปนฺโน ความว่า บังเกิดแล้วในภพนี้ คือในปัจฉิมภพนี้ โดยเป็นมนุษย์ เกิดขึ้นแล้ว.

ဣတီတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တာဒိဝသေန သဥဒ္ဒေသံ, ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တေန ဟိ သတ္တာ ‘‘တိဿော ဂေါတမော’’တိ ဥဒ္ဒိသီယန္တိ, ဝဏ္ဏာဒီဟိ ‘‘သာမော ဩဒါတော’’တိ နာနတ္တတော ပညာယန္တိ. တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော, ဣတရေ အာကာရာ. အယမဿ ပဌမာ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အယံ ဣမိနာ ဘိက္ခုနာ ပဌမံ အဓိဂမဝသေန ပဌမာ, ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ သစ္ဆိကတာ ဟောတိ. ကိံ ပနာယံ ဝိဒိတံ ကရောတိ? ပုဗ္ဗေနိဝါသံ. အဝိဇ္ဇာတိ တဿေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန တဿ ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝုစ္စတိ. တမောတိ သွေဝ မောဟော ပဋိစ္ဆာဒကဋ္ဌေန တမောတိ ဝုစ္စတိ. အာလောကောတိ သာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာ ဩဘာသကရဏဋ္ဌေန အာလောကော. ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အယံ အတ္ထော, သေသံ ပသံသာဝစနံ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ – အယံ ခေါ တေန ဘိက္ခုနာ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ, တဿ အဓိဂတဝိဇ္ဇဿ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိနဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

บทว่า อิติ ความว่า อย่างนี้. บทว่า สาการํ สอุทฺเทสํ ความว่า พร้อมทั้งอุเทศ คือโดยชื่อและโคตรเป็นต้น, พร้อมทั้งอาการ คือโดยผิวพรรณเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมถูกระบุถึงโดยชื่อและโคตรว่า "ติสสะ โคตมะ", ย่อมปรากฏโดยความแตกต่างกันโดยผิวพรรณเป็นต้นว่า "ผิวคล้ำ ผิวขาว". ฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นอุเทศ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ. บทว่า อยมสฺส ปฐมา วิชฺชา อธิคตา ความว่า วิชชานี้ อันภิกษุนี้บรรลุแล้ว เป็นวิชชาที่หนึ่ง เพราะบรรลุเป็นอันดับแรก, เป็นวิชชา เพราะมีความหมายว่าทำให้แจ้ง, บทว่า อธิคตา คือ ทำให้ประจักษ์แล้ว. ก็วิชชานี้ทำให้แจ้งซึ่งอะไร? ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาส. บทว่า อวิชฺชา ได้แก่ โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นเอง เพราะมีความหมายว่าไม่ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาสนั้น. บทว่า ตโม ได้แก่ โมหะนั้นเอง เรียกว่า ตมะ เพราะมีความหมายว่าปกปิด. บทว่า อาโลโก ได้แก่ วิชชานั้นเอง เป็นแสงสว่าง เพราะมีความหมายว่าทำให้สว่าง. ในที่นี้ บทว่า วิชฺชา อธิคตา นี้เป็นเนื้อความ, ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ. การประกอบความในที่นี้คือ - วิชชานี้แล อันภิกษุนั้นบรรลุแล้ว, อวิชชาของภิกษุผู้บรรลุวิชชาแล้วนั้น ถูกกำจัดแล้ว, อธิบายว่า พินาศไปแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. ในบทอีกสองคู่ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ, တန္တိ နိပါတမတ္တံ. သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမတ္တဿ. ဝီရိယာတာပေန အာတာပိနော. ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခတာယ ပဟိတတ္တဿ ပေသိတစိတ္တဿာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟညေယျ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တမော ဝိဟညေယျ, အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ; ဧဝမေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ[Pg.300], တမော ဝိဟတော, အာလောကော ဥပ္ပန္နော, တဿ ပဓာနာနုယောဂဿ အနုရူပမေဝ ဖလံ လဘိတွာ ဝိဟရတီတိ.

ในบทว่า ยถา ตํ นี้ บทว่า ยถา อยู่ในอรรถว่าอุปมา, บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปฺปมตฺตสฺส (ของผู้ไม่ประมาท) คือ เพราะไม่ปราศจากสติ. บทว่า อาตาปิโน (ผู้มีความเพียร) คือ เพราะความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส. บทว่า ปหิตตฺตสฺส (ผู้มีตนส่งไปแล้ว) คือ เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต อธิบายว่า มีจิตส่งไปแล้ว. ความหมายที่กล่าวไว้คือ – อวิชชาพึงถูกกำจัด, วิชชาพึงเกิดขึ้น, ความมืดพึงถูกกำจัด, แสงสว่างพึงเกิดขึ้น แก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่ ฉันใด; อวิชชาของภิกษุนั้นก็ถูกกำจัดแล้ว, วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว, ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว, แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน, ท่านอยู่โดยได้รับผลสมควรแก่การประกอบความเพียรของท่านนั่นเทียว.

ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဝိသုဒ္ဓေနာတိ စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုဘာဝတော ဝိသုဒ္ဓံ. ယော ဟိ စုတိမတ္တမေဝ ပဿတိ န ဥပပါတံ, သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ဥပပါတမတ္တမေဝ ပဿတိ န စုတိံ, သော နဝသတ္တပါတုဘာဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ပန တဒုဘယံ ပဿတိ, သော ယသ္မာ ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတိဝတ္တတိ, တသ္မာဿ တံ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတု ဟောတိ, တဒုဘယမ္ပာယံ ဗုဒ္ဓပုတ္တော ပဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုဘာဝတော ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ဧကာဒသဥပက္ကိလေသဝိရဟတော ဝါ ဝိသုဒ္ဓံ. ယထာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသောတိ – ဣတိ ဝိဒိတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသံ ပဇဟိံ, အမနသိကာရော…ပေ… ထိနမိဒ္ဓံ, ဆမ္ဘိတတ္တံ, ဥပ္ပိလ္လံ, ဒုဋ္ဌုလ္လံ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ, အတိလီနဝီရိယံ, အဘိဇပ္ပာ, နာနတ္တသညာ, အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ ရူပါနံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၄၂) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ဧကာဒသဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ ဝိသုဒ္ဓံ. မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ ရူပဒဿနေန အတိက္ကန္တမာနုသကံ, မံသစက္ခုံ ဝါ အတိက္ကန္တတ္တာ အတိက္ကန္တမာနုသကံ. တေန ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန. သတ္တေ ပဿတီတိ မနုဿမံသစက္ခုနာ ဝိယ သတ္တေ ပဿတိ ဒက္ခတိ အာလောကေတိ.

ในบทว่า ทิพฺเพน จกฺขุนา นี้ สิ่งที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. บทว่า วิสุทฺเธน (อันบริสุทธิ์) คือ บริสุทธิ์เพราะการเห็นจุติและอุบัติเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. จริงอยู่ ผู้ใดเห็นแต่จุติ ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ผู้ใดเห็นแต่อุบัติ ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่ามีสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิอันเป็นข้าศึกทั้งสองอย่างนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การเห็นของท่านจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ, และพุทธบุตรนี้ย่อมเห็นทั้งสองอย่างนั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "บริสุทธิ์เพราะการเห็นจุติและอุบัติเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ". หรือว่า บริสุทธิ์เพราะปราศจากอุปกิเลส 11 ประการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "วิจิกิจฉาเป็นอุปกิเลสของจิต – เราทราบดังนี้แล้ว จึงละวิจิกิจฉาอันเป็นอุปกิเลสของจิตเสีย, อมนสิการ... ถีนมิทธะ, ความหวาดสะดุ้ง, ความฟูใจ, ความหยาบกระด้าง, ความเพียรที่ปรารภเกินไป, ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป, ความอยาก, นานัตตสัญญา, การเพ่งรูปจนเกินไป เป็นอุปกิเลสของจิต" (ม.นิ. 3/242) ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะไม่เศร้าหมองด้วยอุปกิเลส 11 ประการที่ตรัสไว้ดังนี้. บทว่า อติกฺกนฺตมานุสกํ (ก้าวล่วงของมนุษย์) คือ ก้าวล่วงของมนุษย์เพราะเห็นรูปโดยก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์, หรือก้าวล่วงของมนุษย์เพราะก้าวล่วงมังสจักษุ. ด้วยทิพยจักษุนั้น อันบริสุทธิ์ ก้าวล่วงของมนุษย์. บทว่า สตฺเต ปสฺสติ (ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลาย) คือ ย่อมเห็น ย่อมแลดู ย่อมสอดส่องสัตว์ทั้งหลาย ประหนึ่งว่าด้วยมังสจักษุของมนุษย์.

စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ စုတိက္ခဏေ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ. ယေ ပန အာသန္နစုတိကာ ဣဒါနိ စဝိဿန္တိ, တေ စဝမာနာ. ယေ စ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ သမ္ပတိနိဗ္ဗတ္တာ ဝါ, တေ ဥပပဇ္ဇမာနာတိ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဧဝရူပေ စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ ပဿတီတိ ဒဿေတိ. ဟီနေတိ မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဟီနာနံ ဇာတိကုလဘောဂါဒီနံ ဝသေန ဟီဠိတေ ပရိဘူတေ. ပဏီတေတိ အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ တဗ္ဗိပရီတေ. သုဝဏ္ဏေတိ အဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဣဋ္ဌကန္တမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏေတိ ဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌအကန္တာမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. အဘိရူပေ ဝိရူပေတိပိ အတ္ထော. သုဂတေတိ သုဂတိဂတေ, အလောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ. ဒုဂ္ဂတေတိ ဒုဂ္ဂတိဂတေ, လောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ ဒလိဒ္ဒေ အပ္ပန္နပါနဘောဇနေ. ယထာကမ္မူပဂေတိ ယံ ယံ ကမ္မံ ဥပစိတံ, တေန တေန ဥပဂတေ[Pg.301]. တတ္ထ ပုရိမေဟိ ‘‘စဝမာနေ’’တိအာဒီဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စံ ဝုတ္တံ, ဣမိနာ ပန ပဒေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏကိစ္စံ.

ในบทว่า Cavamāne upapajjamāne นั้น แม้ด้วยทิพยจักษุก็ไม่อาจเห็นในขณะจุติหรือในขณะอุบัติได้ ส่วนสัตว์เหล่าใดใกล้จะจุติ จักจุติในบัดนี้ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้กำลังจุติ และสัตว์เหล่าใดถือปฏิสนธิแล้ว หรือบังเกิดพร้อมแล้ว สัตว์เหล่านั้นท่านประสงค์เอาว่าผู้กำลังอุบัติ ท่านแสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติเห็นปานนั้น บทว่า Hīne (เลว) ได้แก่ ผู้ที่ถูกดูหมิ่น ถูกดูแคลน ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล และโภคะเป็นต้นที่เลวทราม เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ บทว่า Paṇīte (ประณีต) ได้แก่ ผู้ที่ตรงกันข้ามกับจำพวกนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ บทว่า Suvaṇṇe (มีผิวพรรณดี) ได้แก่ ผู้มีผิวพรรณน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ บทว่า Dubbaṇṇe (มีผิวพรรณทราม) ได้แก่ ผู้มีผิวพรรณไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งโทสะ อธิบายว่า ผู้มีรูปงามและมีรูปไม่งาม บทว่า Sugate (ไปดี) ได้แก่ ผู้ไปสู่สุคติ หรือผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ บทว่า Duggate (ไปไม่ดี) ได้แก่ ผู้ไปสู่ทุคติ หรือผู้ยากจน มีข้าวและน้ำน้อย เพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ บทว่า Yathākammūpage (เป็นไปตามกรรม) ได้แก่ ผู้เข้าถึงตามกรรมนั้นๆ ที่ตนสั่งสมไว้ ในบทเหล่านั้น บทก่อนๆ มีบทว่า cavamāne เป็นต้น ท่านกล่าวถึงกิจของทิพยจักษุ แต่ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงกิจของยถากัมมูปคญาณ

တဿ စ ဉာဏဿ အယံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမော – ဣဓ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာ နိရယာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နေရယိကေ သတ္တေ ပဿတိ မဟန္တံ ဒုက္ခံ အနုဘဝမာနေ, ဣဒံ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကိစ္စမေဝ. သော စ ဧဝံ မနသိ ကရောတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တီ’’တိ, အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဥပရိ ဒေဝလောကာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နန္ဒနဝနမိဿကဝနဖာရုသကဝနာဒီသု သတ္တေ ပဿတိ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနေ, ဣဒမ္ပိ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကိစ္စမေဝ. သော ဧဝံ မနသိ ကရောတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တီ’’တိ? အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒံ ယထာကမ္မူပဂဉာဏံ နာမ. ဣမဿ ဝိသုံ ပရိကမ္မံ နာမ နတ္ထိ. ယထာ စိမဿ, ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏဿပိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနေဝ ဟိ ဣမာနိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တိ. ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣဓ ဝိဇ္ဇာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

และลำดับการเกิดขึ้นแห่งญาณนั้นเป็นดังนี้ ในศาสนานี้ ภิกษุขยายแสงสว่างมุ่งตรงไปยังนรกเบื้องล่างแล้ว เห็นสัตว์นรกกำลังเสวยทุกข์ใหญ่หลวง การเห็นนี้เป็นกิจของทิพยจักษุญาณนั่นเอง และภิกษุนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า “สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอจึงเสวยทุกข์นี้” ลำดับนั้น ญาณที่มีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า “ทำกรรมชื่อนี้” ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุขยายแสงสว่างมุ่งตรงไปยังเทวโลกเบื้องบนแล้ว เห็นสัตว์ทั้งหลายกำลังเสวยทิพยสมบัติในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน และสวนปารุสกวันเป็นต้น การเห็นแม้นี้ก็เป็นกิจของทิพยจักษุญาณนั่นเอง เธอย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า “สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอจึงเสวยสมบัตินี้” ลำดับนั้น ญาณที่มีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า “ทำกรรมชื่อนี้” ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอ ญาณนี้ชื่อว่ายถากัมมูปคญาณ บริกรรมต่างหากสำหรับญาณนี้ไม่มี บริกรรมสำหรับญาณนี้เป็นฉันใด สำหรับอนาคตังสญาณก็เป็นฉันนั้น เพราะว่าญาณเหล่านี้มีทิพยจักษุเป็นบาท ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุนั่นเอง ในบทว่า Kāyaduccaritena เป็นต้น สิ่งที่ควรกล่าว ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ในที่นี้ วิชชา ได้แก่ ทิพยจักษุญาณวิชชา อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว

တတိယဝါရေ ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ စတုသစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ဧဝံ ခေါတိအာဒိ နိဂမနံ.

ในวาระที่สาม วิชชา ได้แก่ อรหัตตมรรคญาณวิชชา อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดอริยสัจ ๔ ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายเพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น บทว่า Evaṃ kho เป็นต้น เป็นบทสรุป

ဂါထာသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယော ယထာဝုတ္တံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အဝေတိ အဝဂစ္ဆတိ, ဝုတ္တနယေန ပါကဋံ ကတွာ ဇာနာတိ. ‘‘ယောဝေဒီ’’တိပိ ပါဌော, ယော အဝေဒိ ဝိဒိတံ ကတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဆဗ္ဗီသတိဒေဝလောကသင်္ခါတံ သဂ္ဂံ စတုဗ္ဗိဓံ အပါယဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ပဿတိ. အထောတိ တတော ပရံ ဇာတိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ပတ္တော အဓိဂတော. တတော ဧဝ အဘိညာ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတဗ္ဗံ စတုသစ္စဓမ္မံ ဇာနိတွာ ကိစ္စဝေါသာနေန ဝေါသိတော နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တော. မောနေယျဓမ္မသမန္နာဂမေန မုနိ, ခီဏာသဝေါ ယသ္မာ ဧတာဟိ ယထာဝုတ္တာဟိ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တတော တတိယဝိဇ္ဇာယ သဗ္ဗထာ ဗာဟိတပါပတ္တာ စ တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော နာမ ဟောတိ. တသ္မာ တမေဝ အဟံ တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ [Pg.302] ဝဒါမိ, အညံ ပန လပိတလာပနံ ယဇုအာဒိမန္တပဒါနံ အဇ္ဈာပနပရံ တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ န ဝဒါမိ, တေဝိဇ္ဇောတိ တံ န ကထေမီတိ.

ในคาถาทั้งหลาย มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ ผู้ใดย่อมรู้ คือย่อมเข้าใจปุพเพนิวาสตามที่กล่าวแล้ว คือกระทำให้แจ้งแล้วย่อมรู้ตามนัยที่กล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า Yovedī ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว คือกระทำให้เป็นสิ่งที่รู้แล้วตั้งอยู่ ย่อมเห็นสวรรค์อันนับได้ว่าเทวโลก ๒๖ ชั้น และอบาย ๔ ประการ ด้วยทิพยจักษุตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า Atho ความว่า ในลำดับนั้น ได้บรรลุ คือได้ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผลอันชื่อว่าชาติักขยะ หรือพระนิพพานนั่นเอง แต่นั้นมารู้แจ้ง คือรู้ธรรมคืออริยสัจ ๔ อันพึงรู้ด้วยปัญญาในมรรคอันประเสริฐยิ่งแล้ว เป็นผู้จบกิจ ถึงที่สุดแล้ว ชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยโมเนยยธรรม เป็นพระขีณาสพ เพราะเหตุที่ท่านประกอบด้วยวิชชา ๓ เหล่านี้ตามที่กล่าวแล้ว และเพราะเป็นผู้มีบาปอันกำจัดได้แล้วโดยสิ้นเชิงด้วยวิชชาที่สามแต่นั้น จึงชื่อว่าเป็นเตวิชชพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เราตถาคตจึงกล่าวถึงบุคคลนั้นนั่นแหละว่าเป็นเตวิชชพราหมณ์ แต่เราไม่กล่าวถึงเตวิชชพราหมณ์อื่นผู้มุ่งแต่จะสอนบทมนต์คือยชุเวทเป็นต้น ว่าเป็นเตวิชชะ คือเราไม่เรียกผู้นั้นว่าเตวิชชะ

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဒုတိယသုတ္တေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပဉ္စမအဋ္ဌမဒသမသုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบว่า ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องวัฏฏะไว้ในสูตรที่ ๒, ตรัสเรื่องวิวัฏฏะไว้ในสูตรที่ ๕ ที่ ๘ และที่ ๑๐, ในสูตรที่เหลือตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๕ จบ

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တကဿ တိကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอิติวุตตกะ ติกนิบาต จบ

၄. စတုက္ကနိပါတော

๔. จตุกกนิบาต

၁. ဗြာဟ္မဏဓမ္မယာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาพราหมณธัมมยาคสูตร

၁၀၀. စတုက္ကနိပါတဿ [Pg.303] ပဌမေ အဟန္တိ အတ္တနိဒ္ဒေသော. ယော ဟိ ပရော န ဟောတိ, သော နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတော အတ္တာ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အသ္မီတိ ပဋိဇာနနာ. ယော ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဘာဝေါ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝုစ္စမာနော, တဿ အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟိ သတ္ထာ ‘‘အသ္မီ’’တိ အဝေါစ. ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ စ ယထာ ‘‘အဟမသ္မိ ဗြဟ္မာ မဟာဗြဟ္မာ, သေယျောဟမသ္မီ’’တိ စ အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ ပုထုဇ္ဇနာ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိမာနမညနာဘိနိဝေသဝသေန အဘိဝဒန္တိ, န ဧဝံ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသော ပန ပဟီနဒိဋ္ဌိမာနာနုသယော ဘဂဝါ သမညံ အနတိဓာဝန္တော လောကသမညာနုရောဓေန ဝေနေယျသန္တာနေသု ဓမ္မံ ပတိဋ္ဌပေန္တော ကေဝလံ တာဒိသဿ ဂုဏဿ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနတံ ပဋိဇာနန္တော ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ အာဟ. ဗြာဟ္မဏောတိ ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြဟ္မဿ စ အဏနတော ဗြာဟ္မဏော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ပရမတ္ထတော ဗြာဟ္မဏောသ္မီတိ. ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏဿ ဒါနသံယမာဒိဝတသမာဒါနဿ နိရဝသေသာယ တပစရိယာယ ပါရံ ဂတော သမ္မဒေဝ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယဝါသော သကလဝေဒန္တဂူ သုဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာစရဏော သဗ္ဗထာ နိနှာတပါပမလော အနုတ္တရဿ အရိယမဂ္ဂသင်္ခါတဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဝတ္တာ ပဝတ္တာ, သုပရိသုဒ္ဓဿ စ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ ပဝေဒေတာ, တသ္မာ သဗ္ဗသော ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြဟ္မဿ စ အဏနတော ကထနတော ပရမတ္ထေန ဗြာဟ္မဏောတိ ဝုစ္စတိ.

๑๐๐. ในจตุกกนิบาตอันดับแรก บทว่า อหํ เป็นการแสดงถึงตน. จริงอยู่ บุคคลใดไม่ใช่ผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่า อัตตา ซึ่งนับว่าเป็นสภาวะภายในของตน เรียกว่า "เรา". บทว่า อสฺมิ เป็นการยืนยัน. ภาวะแห่งความเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ใดที่ถูกเรียกว่า "เรา" พระศาสดาทรงยืนยันความมีอยู่แห่งภาวะนั้นในพระองค์ จึงตรัสว่า "อสฺมิ" (เราเป็น). และคำว่า "อหมสฺมิ" นี้ พระองค์มิได้ตรัสเหมือนดังที่ปุถุชนผู้ยังละทิฏฐิมานานุสัยไม่ได้ ย่อมกล่าวอย่างแข็งขันด้วยอำนาจความยึดมั่นในทิฏฐิ มานะ และความสำคัญผิดของตนว่า "เราเป็นพรหม เป็นมหาพรหม เราประเสริฐกว่า". แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงละทิฏฐิมานานุสัยได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ไม่ทรงก้าวล่วงสมัญญา แต่ทรงอนุโลมตามสมัญญาของโลก เพื่อทรงประดิษฐานธรรมไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์ เพียงแต่ทรงยืนยันความมีอยู่แห่งคุณเช่นนั้นในพระองค์ จึงตรัสว่า "อหมสฺมิ". บทว่า พฺราหฺมโณ (พราหมณ์) คือ ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว และเพราะการบอกกล่าวพรหม (คืออริยมรรค). ในที่นี้มีความหมายดังนี้ว่า – ภิกษุทั้งหลาย เราเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์. พระผู้มีพระภาคทรงถึงฝั่งแห่งตบจริยาโดยสิ้นเชิง คือการสมาทานทาน สัญญมะ เป็นต้น อันบริบูรณ์ทุกประการ ทรงเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้วโดยชอบแท้ ทรงเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวททั้งปวง ทรงมีวิชชาและจรณะอันบริสุทธิ์ยิ่ง ทรงเป็นผู้มีมลทินคือบาปอันล้างเสียแล้วโดยประการทั้งปวง ทรงเป็นผู้กล่าว เป็นผู้ประกาศพรหมคืออริยมรรคอันยอดเยี่ยม และทรงเป็นผู้ประกาศพรหมจรรย์ในพระศาสนาอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่าเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ เพราะทรงมีบาปอันลอยเสียแล้วโดยสิ้นเชิง และเพราะการบอกกล่าวพรหม (คืออริยมรรค).

ဣတိ ဘဂဝါ သဒေဝကေ လောကေ အတ္တနော အနုတ္တရံ ဗြာဟ္မဏဘာဝံ ပဝေဒေတွာ ယာနိ တာနိ ဗြာဟ္မဏဒါနာဒီနိ ဆ ကမ္မာနိ ဗြာဟ္မဏဿ ပညာပေန္တိ, တေသမ္ပိ သုပရိသုဒ္ဓါနံ ဥက္ကံသတော အတ္တနိ သံဝိဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာစယောဂေါ’’တိအာဒိမာဟ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงประกาศความเป็นพราหมณ์อันยอดเยี่ยมของพระองค์ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกแล้ว เพื่อจะทรงแสดงความมีอยู่แห่งกรรม ๖ ประการของพราหมณ์ มีทานเป็นต้น ที่เขากำหนดไว้สำหรับพราหมณ์ แม้กรรมเหล่านั้นอันบริสุทธิ์ยิ่ง โดยความเป็นเลิศในพระองค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ยาจโยโค".

တတ္ထ ယာစယောဂေါတိ ယာစေဟိ ယုတ္တော. ယာစန္တီတိ ယာစာ, ယာစကာ, တေ ပနေတ္ထ ဝေနေယျာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ ‘‘ဒေသေတု, ဘန္တေ ဘဂဝါ[Pg.304], ဓမ္မံ; ဒေသေတု, သုဂတော, ဓမ္မ’’န္တိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မဒေသနံ ယာစန္တိ. ဘဂဝါ စ တေသံ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ အကရောန္တော ယထာရုစိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဓမ္မဒါနံ ဒေတီတိ ယာစယောဂေါ, သဒါ သဗ္ဗကာလံ တေဟိ အဝိရဟိတော. အထ ဝါ ယာစယောဂေါတိ ယာစနယောဂ္ဂေါ, အဓိပ္ပာယပူရဏတော ယာစိတုံ ယုတ္တောတိ အတ္ထော ‘‘ယာဇယောဂေါ’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ယာဇော ဝုစ္စတိ မဟာဒါနံ, ယိဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ဓမ္မဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယာဇေ နိယုတ္တောတိ ယာဇယောဂါ. သဒါတိ သဗ္ဗဒါ, အနဝရတပ္ပဝတ္တသဒ္ဓမ္မမဟာဒါနောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာဇေန ယောဇေတီတိပိ ယာဇယောဂေါ. တိဝိဓဒါနသင်္ခါတေန ယာဇေန သတ္တေ ယထာရဟံ ယောဇေတိ, တတ္ထ ဒါနေ နိယောဇေတီတိ အတ္ထော. ‘‘ယာဇယောဂေါ သတတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ပယတပါဏီတိ ပရိသုဒ္ဓဟတ္ထော. ယော ဟိ ဒါနာဓိမုတ္တော အာမိသဒါနံ ဒေန္တော သက္ကစ္စံ သဟတ္ထေန ဒေယျဓမ္မံ ဒါတုံ သဒါ ဓောတဟတ္ထောယေဝ ဟောတိ, သော ‘‘ပယတပါဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါပိ ဓမ္မဒါနာဓိမုတ္တော သက္ကစ္စံ သဗ္ဗကာလံ ဓမ္မဒါနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပယတပါဏီ’’တိ. ‘‘သဒါ’’တိ စ ပဒံ ဣမိနာပိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သဒါ ပယတပါဏီ’’တိ. အဝိဘာဂေန ဟိ သတ္ထာ ဝေနေယျလောကဿ သဒ္ဓမ္မဒါနံ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ပဝတ္တေန္တော တတ္ထ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาจโยโค คือ ผู้ประกอบด้วยผู้ขอ. ผู้ที่ขอ ชื่อว่า ยาจา คือ ยาจก ในที่นี้พึงทราบว่าได้แก่เวไนยสัตว์. จริงอยู่ เวไนยสัตว์เหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลขอธรรมเทศนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมเถิด ข้าแต่พระสุคต ขอโปรดแสดงธรรมเถิด". และพระผู้มีพระภาคไม่ทรงทำความขัดข้องในความปรารถนาของพวกเขา ทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัย ประทานธรรมทาน จึงชื่อว่า ยาจโยโค คือผู้ไม่ปราศจากยาจกเหล่านั้นทุกเมื่อ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยาจโยโค คือ ผู้ควรแก่การขอ ความว่า เป็นผู้สมควรที่จะขอ เพราะทรงทำให้ความประสงค์สำเร็จ. อีกนัยหนึ่งมีบทว่า "ยาชโยโค". ในบทนั้น ยาชะ เรียกว่า มหาทาน ความว่า การบูชายัญ. แต่ในที่นี้พึงทราบว่าได้แก่ธรรมทาน, ผู้หมั่นประกอบในยาชะ ชื่อว่า ยาชโยโค. บทว่า สทา คือ ทุกเมื่อ ความว่า ผู้มีมหาทานคือสัทธรรมอันเป็นไปไม่ขาดสาย. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ประกอบสัตว์ทั้งหลายด้วยยาชะ จึงชื่อว่า ยาชโยโค. คือ ทรงประกอบสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยยาชะอันได้แก่ทาน 3 อย่าง ความว่า ทรงแนะนำในทานนั้น. บางทีก็อ่านว่า "ยาชโยโค สตตํ". บทว่า ปยตปาณี คือ ผู้มีมืออันบริสุทธิ์. จริงอยู่ ผู้ใดน้อมใจในการให้ทาน เมื่อให้อามิสทาน ย่อมเป็นผู้มีมือล้างสะอาดอยู่เสมอเพื่อถวายไทยธรรมด้วยมือของตนโดยเคารพ ผู้นั้นเรียกว่า "ปยตปาณี". แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงน้อมพระทัยในธรรมทาน ทรงขวนขวายในธรรมทานโดยเคารพทุกเมื่อ ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปยตปาณี". และพึงประกอบบทว่า "สทา" เข้ากับบทนี้ด้วยว่า "สทา ปยตปาณี". จริงอยู่ พระศาสดาทรงยังสัทธรรมทานให้เป็นไปแก่โลกคือเวไนยสัตว์โดยไม่แบ่งแยกทุกเมื่อ ทรงเป็นผู้ขวนขวายในธรรมทานนั้นอยู่.

အပရော နယော – ယောဂေါ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာ. ယထာဟ ‘‘ယောဂါ ဝေ ဇာယတေ ဘူရီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈၂). တသ္မာ ယာဇယောဂေါတိ ယာဇဘာဝနံ, ပရိစ္စာဂဘာဝနံ အနုယုတ္တောတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ အဘိသမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ကရုဏာသမုဿာဟိတော အနဝသေသတော ဒါနံ ပရိဗြူဟေန္တော တတ္ထ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော ဟုတွာ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိ, ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာပိ တိဝိဓံ ဒါနံ ပရိဗြူဟေသိ ဝိသေသတော ဓမ္မဒါနံ, ပရေပိ တတ္ထ နိယောဇေသိ. တထာ ဟိ သော ဝေနေယျယာစကာနံ ကဿစိ သရဏာနိ အဒါသိ, ကဿစိ ပဉ္စ သီလာနိ, ကဿစိ ဒသ သီလာနိ, ကဿစိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ, ကဿစိ ဓုတဓမ္မေ, ကဿစိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ, ကဿစိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော, ကဿစိ ပဉ္စာဘိညာယော, စတ္တာရော မဂ္ဂေ, စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ, တိဿော ဝိဇ္ဇာ, စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧဝမာဒိလောကိယလောကုတ္တရဘေဒံ ဂုဏဓနံ ဓမ္မဒါနဝသေန ယထာဓိပ္ပာယံ ဒေန္တော ပရေ စ ‘‘ဒေထာ’’တိ နိယောဇေန္တော ပရိစ္စာဂဘာဝနံ ပရိဗြူဟေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရိစ္စာဂဘာဝနံ အနုယုတ္တော’’တိ.

อีกนัยหนึ่ง โยคะ เรียกว่า ภาวนา. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ปัญญาย่อมเกิดเพราะความประกอบ" (ธ. ป. ๒๘๒). เพราะฉะนั้น บทว่า ยาชโยโค คือ การอบรมยาชะ ความว่า ผู้หมั่นประกอบในการอบรมจาคะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค แม้เมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ ก่อนตรัสรู้ ก็ทรงมีพระกรุณาเป็นเครื่องกระตุ้น ทรงบำเพ็ญทานโดยไม่เหลือเศษ ทรงถึงความเป็นผู้ยอดเยี่ยมในบารมีนั้นแล้ว จึงได้บรรลุพระโพธิญาณ, ครั้นเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังทรงบำเพ็ญทาน ๓ อย่าง โดยเฉพาะอย่างยิ่งธรรมทาน และทรงชักชวนผู้อื่นในทานนั้นด้วย. เป็นดังนี้ พระองค์ได้ประทานสรณะแก่ยาจกคือเวไนยสัตว์บางพวก, ประทานศีล ๕ แก่บางพวก, ประทานศีล ๑๐ แก่บางพวก, ประทานจตุปาริสุทธิศีลแก่บางพวก, ประทานธุตธรรมแก่บางพวก, ประทานฌาน ๔ แก่บางพวก, ประทานสมาบัติ ๘ แก่บางพวก, ประทานอภิญญา ๕ แก่บางพวก, ประทานมรรค ๔, ประทานสามัญผล ๔, ประทานวิชชา ๓, ประทานปฏิสัมภิทา ๔, ด้วยประการฉะนี้ ทรงประทานคุณธรรมอันเป็นทรัพย์ มีความแตกต่างกันเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งธรรมทานตามอัธยาศัย และทรงชักชวนผู้อื่นว่า "ท่านทั้งหลายจงให้" ทรงบำเพ็ญจาคภาวนา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ผู้หมั่นประกอบในการอบรมจาคะ".

ပယတပါဏီတိ [Pg.305] ဝါ အာယတပါဏီ, ဟတ္ထဂတံ ကိဉ္စိ ဒါတုံ ‘‘ဧဟိ ဂဏှာ’’တိ ပသာရိတဟတ္ထော ဝိယ အာစရိယမုဋ္ဌိံ အကတွာ သဒ္ဓမ္မဒါနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော. ပယတပါဏီတိ ဝါ ဥဿာဟိတဟတ္ထော, အာမိသဒါနံ ဒါတုံ ဥဿာဟိတဟတ္ထော ဝိယ ဓမ္မဒါနေ ကတုဿာဟောတိ အတ္ထော. အန္တိမဒေဟဓရောတိ ဗြဟ္မစရိယဝသေန ဗြာဟ္မဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ ပါရိပူရိယာ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝဓာရီ. အဝုသိတဝတော ဟိ ဝသလကရဏာနံ ဓမ္မာနံ အပ္ပဟာနေန ဝသလာဒိသမညာ ဂတိ အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ သိယာ. တေန ဘဂဝါ အတ္တနော အစ္စန္တဝုသိတဗြာဟ္မဏဘာဝံ ဒဿေတိ. အနုတ္တရော ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ဒုတ္တိကိစ္ဆဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခရောဂဿ တိကိစ္ဆနတော ဥတ္တမော ဘိသက္ကော, အညေဟိ အနုဒ္ဓရဏီယာနံ ရာဂါဒိသလ္လာနံ ကန္တနတော သမုစ္ဆေဒဝသေန သမုဒ္ဓရဏတော ဥတ္တမော သလ္လကန္တနဝေဇ္ဇော. ဣမိနာ နိပ္ပရိယာယတော ဗြာဟ္မဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိ ပတိဋ္ဌိတာနံ ပရသန္တတိယံ ပတိဋ္ဌာပနေန ပရေသမ္ပိ ဗြာဟ္မဏကရဏမာဟ.

คำว่า ปยตปาณี หรือ อายตปาณี เหมือนผู้เหยียดมือออกไปเพื่อจะให้สิ่งของอะไรๆ ที่อยู่ในมือ พร้อมกับกล่าวว่า 'มาเถิด จงรับเอาไป' ความว่า ไม่ทำอาจริยมุฏฐิ หมั่นประกอบในการให้สัทธรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปยตปาณี คือ ผู้มีมือที่ชูขึ้นแล้ว ความว่า เหมือนผู้มีมือที่ชูขึ้นเพื่อจะให้อามิสทาน ฉันใด ก็เป็นผู้มีความอุตสาหะในการให้ธรรมทาน ฉันนั้น คำว่า อันติมเทหธโร คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย เพราะความบริบูรณ์แห่งธรรมทั้งหลายอันกระทำให้เป็นพราหมณ์ ด้วยอำนาจแห่งพรหมจรรย์ จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้อยู่จบพรหมจรรย์ เพราะยังละธรรมที่ทำให้เป็นคนเลวไม่ได้ สมัญญาว่าเป็นคนเลวเป็นต้น คติ และการนอนในครรภ์ในอนาคตย่อมมีได้ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงความเป็นพราหมณ์ผู้ทรงอยู่จบพรหมจรรย์อย่างยิ่งของพระองค์ คำว่า อนุตฺตโร ภิสกฺโก สลฺลกตฺโต คือ เป็นแพทย์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะทรงเยียวยาโรคคือวัฏทุกข์ที่เยียวยาได้ยาก เป็นศัลยแพทย์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะทรงถอนขึ้นโดยตัดขาด คือถอนลูกศรคือราคะเป็นต้นที่ผู้อื่นถอนขึ้นไม่ได้ ด้วยคำนี้ พระองค์ตรัสถึงการกระทำแม้ชนเหล่าอื่นให้เป็นพราหมณ์ ด้วยการยังธรรมทั้งหลายอันกระทำให้เป็นพราหมณ์ที่ตั้งมั่นแล้วในตน ให้ตั้งมั่นในสันดานของผู้อื่นโดยไม่มีปริยาย

တဿ မေ တုမှေ ပုတ္တာတိ တဿ ဧဝရူပဿ မမ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တာ အတြဇာ ဟောထ. ဩရသာတိ ဥရသိ သမ္ဗန္ဓာ. ယထာ ဟိ သတ္တာနံ ဩရသပုတ္တာ အတြဇာ ဝိသေသေန ပိတုသန္တကဿ ဒါယဇ္ဇဿ ဘာဂိနော ဟောန္တိ, ဧဝမေတေပိ အရိယပုဂ္ဂလာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတာ. တဿ သန္တကဿ ဝိမုတ္တိသုခဿ အရိယဓမ္မရတနဿ စ ဧကံသဘာဂိယတာယ ဩရသာ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာနုဘာဝေန အရိယဘူမိံ ဩက္ကမမာနာ ဩက္ကန္တာ စ အရိယသာဝကာ သတ္ထု ဥရေ ဝါယာမဇနိတာဘိဇာတိတာယ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘ဩရသပုတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဘဂဝတာ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဝေါလောကနေန ဝဇ္ဇာနုစိန္တနေန စ ဟဒယေ ကတွာ ဝဇ္ဇတော နိဝါရေတွာ အနဝဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌပေန္တေန သီလာဒိဓမ္မသရီရပေါသနေန သံဝဍ္ဎိတာ. မုခတော ဇာတာတိ မုခတော ဇာတာယ ဓမ္မဒေသနာယ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ မုခတော ဇာတာ. အထ ဝါ အနညသာဓာရဏတော သဗ္ဗဿ ကုသလဓမ္မဿ မုခတော ပါတိမောက္ခတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသင်္ခါတတော ဝိမောက္ခမုခတော ဝါ အရိယမဂ္ဂဇာတိယာ ဇာတာတိပိ မုခတော ဇာတာ. သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သာသနဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဓမ္မေ ဝါ ဇာတာတိ ဓမ္မဇာ. တေနေဝ ဓမ္မေန နိမ္မိတာ မာပိတာတိ ဓမ္မနိမ္မိတာ. သတိဓမ္မဝိစယာဒိ ဓမ္မဒါယာဒါ, န လာဘသက္ကာရာဒိ [Pg.306] အာမိသဒါယာဒါ, ဓမ္မဒါယာဒါ နော အာမိသဒါယာဒါ ဟောထာတိ အတ္ထော.

คำว่า ตสฺส เม ตุมฺเห ปุตฺตา คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นบุตร เป็นอัตรชะของเราผู้มีอย่างนี้ คำว่า โอรสา คือ ผู้เนื่องในอุระ จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า โอรสบุตรผู้เป็นอัตรชะของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งมรดกอันเป็นของบิดาโดยพิเศษ ฉันใด อริยบุคคลเหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เกิดแล้วด้วยอริยชาติในที่สุดแห่งการฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าเป็นโอรส เพราะเป็นผู้มีส่วนโดยส่วนเดียวแห่งวิมุตติสุขอันเป็นของพระองค์ และแห่งอริยธรรมรัตนะ อีกอย่างหนึ่ง พระอริยสาวกทั้งหลายผู้กำลังก้าวลงสู่อริยภูมิและผู้ก้าวลงแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค ย่อมควรเพื่อจะกล่าวได้ว่า 'โอรสบุตร' โดยไม่มีปริยาย เพราะเกิดดีแล้วอันเกิดจากความพยายามในพระอุระของพระศาสดา จริงอยู่ พระอริยสาวกเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคทรงทำให้เจริญแล้ว ด้วยการทรงพิจารณาเห็นอัธยาศัย อนุสัย จริยา อธิมุตติ เป็นต้น และด้วยการทรงคำนึงถึงโทษ ทรงกระทำไว้ในพระหฤทัย ทรงห้ามจากโทษ แล้วทรงให้ตั้งมั่นในธรรมที่ไม่มีโทษ และด้วยการทรงบำรุงเลี้ยงสรีระคือศีลาธิธรรม คำว่า มุขโต ชาตา คือ เกิดจากพระโอษฐ์ เพราะเกิดแล้วด้วยอริยชาติโดยธรรมเทศนาที่เกิดจากพระโอษฐ์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเกิดจากพระโอษฐ์ แม้เพราะเกิดด้วยอริยมรรคชาติจากพระปาฏิโมกข์อันเป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งปวง อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น หรือจากวิโมกขมุขคือวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ชื่อว่า ธรรมชา คือ เกิดในศาสนธรรมอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ หรือเกิดในอริยมรรคธรรม ชื่อว่า ธรรมนิมมิตา คือ อันธรรมนั้นเองเนรมิตแล้ว สร้างแล้ว เป็นธรรมทายาท คือ สติ ธัมมวิจยะ เป็นต้น ไม่ใช่อามิสทายาท คือ ลาภสักการะ เป็นต้น ความว่า เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาท อย่าเป็นอามิสทายาทเลย

တတ္ထ ဓမ္မော ဒုဝိဓော – နိပ္ပရိယာယဓမ္မော, ပရိယာယဓမ္မောတိ. အာမိသမ္ပိ ဒုဝိဓံ – နိပ္ပရိယာယာမိသံ, ပရိယာယာမိသန္တိ. ကထံ? မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပ္ပဘေဒေါ ဟိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော နိပ္ပရိယာယဓမ္မော, နိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မောယေဝ, န ကေနစိ ပရိယာယေန ကာရဏေန ဝါ လေသေန ဝါ ဓမ္မော. ယံ ပနိဒံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ ကုသလံ, သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တော ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ, ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ, ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ဝတ္ထုပူဇံ ကရောတိ, ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဒေသေတိ, ဈာနသမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဧဝံ ကရောန္တော အနုပုဗ္ဗေန နိပ္ပရိယာယံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပဋိလဘတိ, အယံ ပရိယာယဓမ္မော. တထာ စီဝရာဒယော စတ္တာရော ပစ္စယာ နိပ္ပရိယာယာမိသမေဝ, န အညေန ပရိယာယေန ဝါ ကာရဏေန ဝါ လေသေန ဝါ အာမိသံ. ယံ ပနိဒံ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ, သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တော သမ္ပတ္တိဘဝံ ဣစ္ဆမာနော ဒါနံ ဒေတိ…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဧဝံ ကရောန္တော အနုပုဗ္ဗေန ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိယော ပဋိလဘတိ, ဣဒံ ပရိယာယာမိသံ နာမ.

ในคำนั้น ธรรมมี ๒ อย่าง คือ นิปปริยายธรรม และปริยายธรรม อามิสก็มี ๒ อย่าง คือ นิปปริยายอามิส และปริยายอามิส เป็นอย่างไร? จริงอยู่ โลกุตรธรรม ๙ ประการ มีมรรค ผล นิพพาน เป็นประเภท ชื่อว่านิปปริยายธรรม เป็นธรรมที่สำเร็จแล้วเท่านั้น ไม่ใช่ธรรมโดยปริยาย โดยเหตุ หรือโดยเลศนัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนกุศลนี้ใด อาศัยวิวัฏฏะ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ ปรารถนาวิวัฏฏะ ให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม กระทำวัตถุบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ฟังธรรม แสดงธรรม ยังฌานสมาบัติให้เกิด เมื่อกระทำอย่างนี้ ย่อมได้บรรลุนิปปริยายธรรม คืออมตนิพพานโดยลำดับ นี้ชื่อว่าปริยายธรรม ฉันนั้นเหมือนกัน ปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น เป็นนิปปริยายอามิสเท่านั้น ไม่ใช่อามิสโดยปริยาย โดยเหตุ หรือโดยเลศนัยอย่างอื่น ส่วนกุศลที่เป็นไปในวัฏฏะนี้ใด ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ ปรารถนาวัฏฏะ ประสงค์สมบัติภพ ให้ทาน...ฯลฯ...ยังสมาบัติให้เกิด เมื่อกระทำอย่างนี้ ย่อมได้บรรลุเทวสมบัติและมนุสสสมบัติโดยลำดับ นี้ชื่อว่าปริยายอามิส

တတ္ထ နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဘိက္ခူ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ အဓိဂစ္ဆန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในธรรมและอามิสเหล่านั้น แม้นิปปริยายธรรมก็เป็นของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ภิกษุทั้งหลายจึงบรรลุมรรค ผล และนิพพาน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘သော, ဟိ, ဗြာဟ္မဏ, ဘဂဝါ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ…ပေ… မဂ္ဂါနုဂါ စ ပနေတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၇၉; စူလနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅).

ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล ทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดพร้อม...ฯลฯ...ก็บัดนี้ สาวกทั้งหลายเป็นผู้ดำเนินตามมรรค อยู่ในภายหลัง ประกอบพร้อมแล้ว (ม. นิ. ๓/๗๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉานิทเทส ๘๕)

‘‘သော, ဟာဝုသော, ဘဂဝါ ဇာနံ ဇာနာတိ, ပဿံ ပဿတိ, စက္ခုဘူတော ဉာဏဘူတော ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော, ဝတ္တာ ပဝတ္တာ, အတ္ထဿ နိန္နေတာ, အမတဿ ဒါတာ, ဓမ္မဿာမီ တထာဂတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃; ၃.၂၈၁) စ.

ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น เป็นผู้เป็นจักขุ เป็นผู้เป็นญาณ เป็นผู้เป็นธรรม เป็นผู้เป็นพรหม เป็นผู้กล่าว เป็นผู้ให้เป็นไป เป็นผู้นำออกซึ่งประโยชน์ เป็นผู้ประทานอมตะ เป็นเจ้าของธรรม เป็นพระตถาคต (ม. นิ. ๑/๒๐๓; ๓/๒๘๑) และ

ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဧဝ ဇာနန္တိ ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေတွာ ဒါနံ ဒေန္တော…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေန္တော အနုက္ကမေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပဋိလဘတီ’’တိ. နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ [Pg.307] သန္တကံ. ဘဂဝတာ ဟိ အနုညာတတ္တာယေဝ ဘိက္ခူဟိ ဇီဝကဝတ္ထုံ အာဒိံ ကတွာ ပဏီတစီဝရံ လဒ္ဓံ. ယထာဟ –

แม้ปริยายธรรมก็เป็นของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนั่นเทียว ชนทั้งหลายจึงรู้ว่า 'ผู้ปรารถนาวิวัฏฏะ ให้ทาน...ฯลฯ...ยังสมาบัติให้เกิด ย่อมบรรลุอมตนิพพานโดยลำดับ' แม้นิปปริยายอามิสก็เป็นของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วนั่นเทียว จีวรอันประณีตมีเรื่องของหมอชีวกเป็นต้น อันภิกษุทั้งหลายจึงได้แล้ว ดังที่ตรัสว่า

‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဟပတိစီဝရံ. ယော ဣစ္ဆတိ, ပံသုကူလိကော ဟောတု. ယော ဣစ္ဆတိ, ဂဟပတိစီဝရံ သာဒိယတု. ဣတရီတရေနပါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သန္တုဋ္ဌိံယေဝ ဝဏ္ဏေမီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၃၇).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตคหบดีจีวร ผู้ใดปรารถนา จงเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล ผู้ใดปรารถนา จงยินดีคหบดีจีวร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมสรรเสริญสันโดษด้วยเหตุนั้นๆ นั่นเทียว (มหาวา. ๓๓7)

ဧဝံ ဣတရေပိ ပစ္စယာ ဘဂဝတာ အနုညာတတ္တာ ဧဝ ဘိက္ခူဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ လဒ္ဓါ. ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကံ. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဧဝ ဇာနန္တိ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝံ ပတ္ထေန္တော ဒါနံ ဒတွာ သီလံ…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ပရိယာယာမိသံ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ မနုဿသမ္ပတ္တိဉ္စ ပဋိလဘတီ’’တိ. ယဒေဝ ယသ္မာ နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ပရိယာယဓမ္မောပိ နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပိ ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကံ, တသ္မာ တတ္ထ အတ္တနော သာမိဘာဝံ ဒဿေန္တော တတ္ထ စ ယံ သေဋ္ဌတရံ အစ္စန္တဟိတသုခါဝဟံ တတ္ထေဝ နေ နိယောဇေန္တော ဧဝမာဟ ‘‘တဿ မေ တုမှေ ပုတ္တာ ဩရသာ…ပေ… နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိ.

แม้ปัจจัยเหล่าอื่นอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายก็ได้เพื่อบริโภคเพราะพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วเท่านั้น. แม้ปริยายอามิสก็เป็นของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนั่นแหละ ชนทั้งหลายจึงรู้ว่า ‘ผู้ปรารถนาสมบัติภพ ครั้นให้ทาน รักษาศีล...ฯลฯ...ทำสมาบัติให้บังเกิดแล้ว ย่อมได้ปริยายอามิส คือ ทิพยสมบัติและมนุสสสมบัติโดยลำดับ’. เพราะเหตุที่นิปปริยายธรรมก็ดี ปริยายธรรมก็ดี นิปปริยายอามิสก็ดี ปริยายอามิสก็ดี เป็นของพระผู้มีพระภาคทั้งนั้น ฉะนั้น พระองค์เมื่อจะทรงแสดงความเป็นเจ้าของในธรรมและอามิสนั้น และเมื่อจะทรงชักนำภิกษุเหล่านั้นในธรรมอันประเสริฐกว่าซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์สุขอย่างยิ่ง จึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘เธอทั้งหลายเป็นบุตร เป็นโอรสของเรา...ฯลฯ... ไม่ใช่ทายาทแห่งอามิส’.

ဣတိ ဘဂဝါ ပရိပုဏ္ဏဝတသမာဒါနံ တပစရိယံ သမ္မဒေဝ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယံ သုဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နံ အနဝသေသဝေဒန္တပါရဂုံ ဗာဟိတသဗ္ဗပါပံ သတတံ ယာစယောဂံ သဒေဝကေ လောကေ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝပ္ပတ္တံ အတ္တနော ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဘာဝံ အရိယသာဝကာနဉ္စ အတ္တနော ဩရသပုတ္တာဒိဘာဝံ ပဝေဒေသိ. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘သီဟောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (အ. နိ. ၅.၉၉) ဧတ္ထ သီဟသဒိသံ, ‘‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလောတိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၄) ဧတ္ထ မဂ္ဂဒေသကပုရိသသဒိသံ, ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၉) ဧတ္ထ ရာဇသဒိသံ, ‘‘ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ခေါ, သုနက္ခတ္တ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၆၅) ဧတ္ထ ဝေဇ္ဇသဒိသံ, ‘‘ဗြာဟ္မဏောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၅) ဧတ္ထ ဗြာဟ္မဏသဒိသံ အတ္တာနံ ကထေသိ. ဣဓာပိ ဗြာဟ္မဏ သဒိသံ ကတွာ ကထေသိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงสมาทานวัตรบริบูรณ์ มีตบจริยา มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้วโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะอันบริสุทธิ์ยิ่ง ถึงฝั่งแห่งเวททั้งปวงโดยไม่มีส่วนเหลือ มีบาปทั้งปวงอันลอยแล้ว ประกอบในยาคธรรมเป็นนิตย์ ถึงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยมในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ได้ทรงประกาศความเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ของพระองค์ และความเป็นโอรสบุตรเป็นต้นของพระอริยสาวกทั้งหลาย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสพระองค์ว่าเหมือนสีหะในข้อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า สีหะ นี้ เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ดังนี้, ตรัสว่าเหมือนบุรุษผู้ชี้ทางในข้อว่า ‘ดูก่อนติสสะ คำว่า บุรุษผู้ฉลาดในทาง นี้ เป็นชื่อของตถาคต’ ดังนี้, ตรัสว่าเหมือนพระราชาในข้อว่า ‘เสละ เราเป็นราชา’ ดังนี้, ตรัสว่าเหมือนแพทย์ในข้อว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า แพทย์ผู้ผ่าตัด นี้ เป็นชื่อของตถาคต’ ดังนี้, ตรัสว่าเหมือนพราหมณ์ในข้อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พราหมณ์ นี้ เป็นชื่อของตถาคต’ ดังนี้. ในที่นี้ก็ทรงกระทำ (พระองค์) เหมือนพราหมณ์แล้วตรัส.

ဣဒါနိ ယေဟိ ဒါနာဒီဟိ ယုတ္တဿ ဣတော ဗာဟိရကဗြာဟ္မဏဿ ဗြာဟ္မဏကိစ္စံ ပရိပုဏ္ဏံ မညန္တိ, တေဟိ အတ္တနော ဒါနာဒီနံ အဂ္ဂသေဋ္ဌဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘ဒွေမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဒါနာနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယာဂါတိ မဟာယညာ[Pg.308], မဟာဒါနာနီတိ အတ္ထော, ယာနိ ‘‘ယိဋ္ဌာနီ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဝေလာမဒါနဝေဿန္တရဒါနမဟာဝိဇိတယညသဒိသာ အာမိသယာဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ, မဟာသမယသုတ္တမင်္ဂလသုတ္တစူဠရာဟုလောဝါဒသုတ္တသမစိတ္တသုတ္တဒေသနာဒယော ဓမ္မယာဂါ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศความเป็นทานอันเลิศอันประเสริฐของพระองค์ ด้วยทานเป็นต้นเหล่านั้น ที่พวกเขาย่อมสำคัญว่า กิจของพราหมณ์ผู้เป็นพราหมณ์ภายนอกนี้ ผู้ประกอบด้วยทานเป็นต้นเหล่านั้น บริบูรณ์แล้ว จึงทรงปรารภคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทาน ๒ อย่างนี้’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาคา คือ มหายัญ หมายความว่า มหาทาน ซึ่งเรียกว่า ‘ยิฏฐะ’ ก็มี. ในทาน ๒ อย่างนั้น อามิสยาคะเช่น เวลามทาน เวสสันดรทาน และมหาาวิชิตยัญ พึงทราบว่าเป็นอามิสยาคะ, การแสดงมหาสมัยสูตร มงคลสูตร จูฬราหุโลวาทสูตร สมจิตตสูตร เป็นต้น เป็นธรรมยาคะ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

ဂါထာယံ အယဇီတိ အဒါသိ. အမစ္ဆရီတိ သဗ္ဗမစ္ဆရိယာနံ ဗောဓိမူလေယေဝ သုပ္ပဟီနတ္တာ မစ္ဆေရရဟိတော. သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပီတိ မဟာကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေ ပိယပုတ္တံ ဝိယ အနုဂ္ဂဏှနသီလော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถา บทว่า อยชี ความว่า ได้ให้แล้ว. บทว่า อมจฺฉรี คือ ปราศจากความตระหนี่ เพราะความตระหนี่ทั้งปวงอันพระองค์ทรงละได้ดีแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. บทว่า สพฺพภูตานุกมฺปี คือ มีปกติอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงดุจบุตรสุดที่รักด้วยมหากรุณา. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဝဓကေ ဒေဝဒတ္တေ စ, စောရေ အင်္ဂုလိမာလကေ;

ဓနပါလေ ရာဟုလေ စေဝ, သမစိတ္တော မဟာမုနီ’’တိ. (မိ. ပ. ၆.၆.၅) –

‘พระมหามุนีมีจิตสม่ำเสมอ ทั้งในพระเทวทัตผู้มุ่งประทุษร้าย ทั้งในองคุลิมาลผู้เป็นโจร ทั้งในช้างธนบาลและในพระราหุล’.

သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

เนื้อความที่เหลือเป็นอันเข้าใจได้ง่ายทีเดียว.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

၂. သုလဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสุลภสูตร

၁၀၁. ဒုတိယေ အပ္ပာနီတိ ပရိတ္တာနိ. သုလဘာနီတိ သုခေန လဒ္ဓဗ္ဗာနိ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝါ သက္ကာ ဟောတိ လဒ္ဓုံ. အနဝဇ္ဇာနီတိ ဝဇ္ဇရဟိတာနိ နိဒ္ဒေါသာနိ အာဂမနသုဒ္ဓိတော ကာယမဏ္ဍနာဒိကိလေသဝတ္ထုဘာဝါဘာဝတော စ. တတ္ထ သုလဘတာယ ပရိယေသနဒုက္ခဿ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အပ္ပတာယ ပရိဟရဏဒုက္ခဿပိ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အနဝဇ္ဇတာယ အဂရဟိတဗ္ဗတာယ ဘိက္ခုသာရုပ္ပဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. အပ္ပတာယ ဝါ ပရိတ္တာသဿ အဝတ္ထုတာ, သုလဘတာယ ဂေဓာယ အဝတ္ထုတာ, အနဝဇ္ဇတာယ အာဒီနဝဝသေန နိဿရဏပညာယ ဝတ္ထုတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အပ္ပတာယ ဝါ လာဘေန န သောမနဿံ ဇနယန္တိ, သုလဘတာယ အလာဘေန န ဒေါမနဿံ ဇနယန္တိ, အနဝဇ္ဇတာယ ဝိပ္ပဋိသာရနိမိတ္တံ အညာဏုပေက္ခံ န ဇနယန္တိ အဝိပ္ပဋိသာရဝတ္ထုဘာဝတော.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อปฺปานิ คือ มีเล็กน้อย. บทว่า สุลภานิ คือ หาได้ง่าย หรืออาจหาได้ในที่ไหนๆ. บทว่า อนวชฺชานิ คือ ไม่มีโทษ ปราศจากโทษ เพราะบริสุทธิ์โดยที่มา และเพราะไม่เป็นวัตถุแห่งกิเลสมีการประดับกายเป็นต้น. ในปัจจัยเหล่านั้น ความที่ปัจจัยเป็นของหาได้ง่าย แสดงถึงการไม่มีทุกข์ในการแสวงหา, ความที่ปัจจัยเป็นของมีน้อย แสดงถึงการไม่มีทุกข์แม้ในการบริหาร, ความที่ปัจจัยเป็นของไม่มีโทษ แสดงถึงความเป็นของสมควรแก่ภิกษุเพราะไม่ถูกติเตียน. อีกอย่างหนึ่ง ความที่ปัจจัยเป็นของมีน้อย แสดงถึงการไม่เป็นที่ตั้งแห่งความหวาดสะดุ้ง, ความที่ปัจจัยเป็นของหาได้ง่าย แสดงถึงการไม่เป็นที่ตั้งแห่งความโลภ, ความที่ปัจจัยเป็นของไม่มีโทษ แสดงถึงการเป็นที่ตั้งแห่งปัญญาเครื่องสลัดออกโดยความเป็นโทษ. อีกอย่างหนึ่ง ความที่ปัจจัยเป็นของมีน้อย ย่อมไม่ก่อให้เกิดโสมนัสเพราะได้ลาภ, ความที่ปัจจัยเป็นของหาได้ง่าย ย่อมไม่ก่อให้เกิดโทมนัสเพราะไม่ได้ลาภ, ความที่ปัจจัยเป็นของไม่มีโทษ ย่อมไม่ก่อให้เกิดอัญญาณุเบกขาอันเป็นนิมิตแห่งความเดือดร้อนใจ เพราะเป็นวัตถุแห่งความไม่เดือดร้อนใจ.

ပံသုကူလန္တိ ရထိကာသုသာနသင်္ကာရကူဋာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပံသူနံ ဥပရိ ဌိတတ္တာ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ပံသုကူလံ ဝိယာတိ ပံသုကူလံ, ပံသု ဝိယ ကုစ္ဆိတဘာဝံ ဥလတိ ဂစ္ဆတီတိ ပံသုကူလန္တိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ ရထိကာဒီသု ပတိတနန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ ကတစီဝရံ. ပိဏ္ဍိယာလောပေါတိ ဇင်္ဃပိဏ္ဍိယာ ဗလေန [Pg.309] စရိတွာ ဃရေ ဃရေ အာလောပမတ္တံ ကတွာ လဒ္ဓဘောဇနံ. ရုက္ခမူလန္တိ ဝိဝေကာနုရူပံ ယံကိဉ္စိ ရုက္ခသမီပံ. ပူတိမုတ္တန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂေါမုတ္တံ. ယထာ ဟိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောပိ ကာယော ပူတိကာယောဝ ဧဝံ အဘိနဝမ္ပိ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တမေဝ. တတ္ထ ကေစိ ဂေါမုတ္တဘာဝိတံ ဟရိတကီခဏ္ဍံ ‘‘ပူတိမုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ပူတိဘာဝေန အာပဏာဒိတော ဝိဿဋ္ဌံ ဆဍ္ဍိတံ အပရိဂ္ဂဟိတံ ယံကိဉ္စိ ဘေသဇ္ဇံ ပူတိမုတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အပရေ.

บทว่า ปํสุกูลํ คือ จีวรที่ทำขึ้นโดยเก็บผ้าชิ้นเล็กชิ้นน้อยที่ตกอยู่ในถนนเป็นต้น ชื่อว่า บังสุกุล เพราะเป็นเหมือนกองฝุ่น (ปังสุกูละ) โดยความหมายว่าตั้งขึ้นแล้ว เพราะตั้งอยู่บนฝุ่นในที่ไหนๆ เช่น ถนน ป่าช้า กองขยะ เป็นต้น หรือชื่อว่า บังสุกุล เพราะถึงความเป็นของน่ารังเกียจดุจฝุ่น. บทว่า ปิณฺฑิยาโลโป คือ โภชนะที่ได้มาโดยเที่ยวไปด้วยกำลังแข้ง ทำเป็นคำๆ ในบ้านทุกๆ หลัง. บทว่า รุกฺขมูลํ คือ บริเวณโคนไม้ใดๆ ที่สมควรแก่ความสงัด. บทว่า ปูติมุตฺตํ คือ น้ำมูตรโคอย่างใดอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า กายแม้มีสีเหมือนทองคำก็เป็นกายเน่า ฉันใด แม้น้ำมูตรที่ถ่ายใหม่ๆ ก็เป็นของเน่า ฉันนั้น. ในเรื่องนั้น บางพวกกล่าวว่า ชิ้นสมอที่ดองด้วยน้ำมูตรโคเรียกว่า ‘ปูติมุตตะ’. ส่วนพวกอื่นประสงค์ว่า เภสัชอย่างใดอย่างหนึ่งที่เขาปล่อยทิ้ง สละแล้ว ไม่ได้ถือเอาเป็นเจ้าของ จากร้านค้าเป็นต้น เพราะความเป็นของเน่า เรียกว่า ปูติมุตตะ.

ယတော ခေါတိ ပစ္စတ္တေ နိဿက္ကဝစနံ, ယံ ခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေန ‘‘တုဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တကိရိယံ ပရာမသတိ. တုဋ္ဌောတိ သန္တုဋ္ဌော. ဣဒမဿာဟန္တိ ယွာယံ စတုဗ္ဗိဓေန ယထာဝုတ္တေန ပစ္စယေန အပ္ပေန သုလဘေန သန္တောသော, ဣဒံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော သီလသံဝရာဒီသု အညတရံ ဧကံ သာမညင်္ဂံ သမဏဘာဝကာရဏန္တိ အဟံ ဝဒါမိ. သန္တုဋ္ဌဿ ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သုပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. အထ ဝါ သာမညံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ. တဿ သင်္ခေပတော ဒွေ အင်္ဂါနိ – ဗာဟိရံ, အဇ္ဈတ္တိကန္တိ. တတ္ထ ဗာဟိရံ သပ္ပုရိသူပနိဿယော သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ, အဇ္ဈတ္တိကံ ပန ယောနိသော မနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ စ. တေသု ယသ္မာ ယထာရဟံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိဘူတာ တဿာ မူလဘူတာ စေတေ ဓမ္မာ, ယဒိဒံ အပ္ပိစ္ဆတာ သန္တုဋ္ဌိတာ ပဝိဝိတ္တတာ အသံသဋ္ဌတာ အာရဒ္ဓဝီရိယတာတိ ဧဝမာဒယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒမဿာဟံ အညတရံ သာမညင်္ဂန္တိ ဝဒါမီ’’တိ.

คำว่า ยโต โข นี้ เป็นคำกล่าวถึงการสลัดออกเฉพาะตน คือเป็นคำที่กล่าวว่า ยํ โข. ด้วยคำนั้น ท่านจึงปรารภถึงกิริยาที่กล่าวไว้ว่า ‘ย่อมยินดี’. คำว่า ยินดี หมายถึง สันโดษ. คำว่า อิทมสฺสาหํ... ความว่า ความสันโดษในปัจจัย ๔ ตามที่กล่าวแล้ว ซึ่งเป็นของเล็กน้อยและหาได้ง่ายนี้ เรากล่าวว่า เป็นองค์แห่งสามัญญะอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นเหตุแห่งความเป็นสมณะของภิกษุนี้. จริงอยู่ จตุปาริสุทธิศีลของผู้สันโดษย่อมบริบูรณ์ดี ทั้งสมถะและวิปัสสนาก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าสามัญญะ ได้แก่ อริยมรรค. อริยมรรคนั้นมีองค์ประกอบ ๒ อย่างโดยย่อ คือ องค์ภายนอก และองค์ภายใน. ในสองอย่างนั้น องค์ภายนอกได้แก่ การคบสัตบุรุษ และการฟังพระสัทธรรม ส่วนองค์ภายในได้แก่ โยนิโสมนสิการ และธัมมานุธัมมปฏิบัติ. ในบรรดาองค์เหล่านั้น เพราะเหตุที่ธรรมเหล่านี้ คือ ความมักน้อย ความสันโดษ ความสงัด ความไม่คลุกคลี ความปรารภความเพียร เป็นต้น เป็นธัมมานุธัมมปฏิบัติตามสมควร และเป็นรากฐานของอริยมรรคนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เรากล่าวว่า นี้เป็นองค์แห่งสามัญญะอย่างใดอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น’.

ဂါထာသု သေနာသနမာရဗ္ဘာတိ ဝိဟာရာဒိံ မဉ္စပီဌာဒိဉ္စ သေနာသနံ နိဿာယ. စီဝရံ ပါနဘောဇနန္တိ နိဝါသနာဒိစီဝရံ, အမ္ဗပါနကာဒိပါနံ, ခါဒနီယဘောဇနီယာဒိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဝတ္ထုဉ္စ အာရဗ္ဘာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဃာတော ဝိဟတဘာဝေါ စေတောဒုက္ခံ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ‘‘အသုကသ္မိံ နာမ အာဝါသေ ပစ္စယာ သုလဘာ’’တိ လဘိတဗ္ဗဋ္ဌာနဂမနေန ဝါ ‘‘မယှံ ပါပုဏာတိ န တုယှ’’န္တိ ဝိဝါဒါပဇ္ဇနေန ဝါ နဝကမ္မကရဏာဒိဝသေန ဝါ သေနာသနာဒီနိ ပရိယေသန္တာနံ အသန္တုဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိတလာဘာဒိနာ ယော ဝိဃာတော စိတ္တဿ ဟောတိ, သော တတ္ထ သန္တုဋ္ဌဿ န ဟောတီတိ. ဒိသာ နပ္ပဋိဟညတီတိ သန္တုဋ္ဌိယာ စာတုဒ္ဒိသာဘာဝေန ဒိသာ နပ္ပဋိဟန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในคาถาทั้งหลาย คำว่า ปรารภเสนาสนะ หมายถึง อาศัยเสนาสนะ คือ วิหารเป็นต้น และเตียงตั่งเป็นต้น. คำว่า จีวร ปานะ และโภชนะ มีความเชื่อมโยงกันว่า ปรารภจีวรมีผ้าสบงเป็นต้น, ปานะมีน้ำมะม่วงเป็นต้น, และวัตถุที่พึงบริโภคมีของเคี้ยวของฉันเป็นต้น. พึงประกอบความว่า ความคับแค้น คือ ความขัดข้อง ความทุกข์ใจ ย่อมไม่มี. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ คือ ความคับแค้นแห่งจิตที่เกิดขึ้นแก่ผู้ไม่สันโดษ ผู้แสวงหาเสนาสนะเป็นต้น เพราะไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นต้น ด้วยการไปยังสถานที่ที่ควรจะได้ โดยคิดว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น ปัจจัยหาได้ง่าย’ หรือด้วยการเกิดวิวาทว่า ‘สิ่งนี้เป็นของข้าพเจ้า ไม่ใช่ของท่าน’ หรือด้วยอำนาจการทำนวกรรมเป็นต้น ความคับแค้นนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้สันโดษในที่นั้น. คำว่า ทิศย่อมไม่ขัดข้อง หมายความว่า ทิศทั้งหลายย่อมไม่ขัดข้อง เพราะความสันโดษเป็นดุจทิศทั้งสี่. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘စာတုဒ္ဒိသော [Pg.310] အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေနာ’’တိ. (သု. နိ. ၄၂;

စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈);

‘ภิกษุผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ย่อมเป็นผู้มีทิศทั้งสี่ และไม่ขัดข้อง’ ดังนี้. (สุ. นิ. ๔๒; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘);

ယဿ ဟိ ‘‘အသုကဋ္ဌာနံ နာမ ဂတော စီဝရာဒီနိ လဘိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဒိသာ ပဋိဟညတိ နာမ. ယဿ ပန ဧဝံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဒိသာ န ပဋိဟညတိ နာမ. ဓမ္မာတိ ပဋိပတ္တိဓမ္မာ. သာမညဿာနုလောမိကာတိ သမဏဓမ္မဿ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အရိယမဂ္ဂဿေဝ ဝါ အနုစ္ဆဝိကာ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော. အဓိဂ္ဂဟိတာတိ သဗ္ဗေ တေ တုဋ္ဌစိတ္တဿ သန္တုဋ္ဌစိတ္တေန ဘိက္ခုနာ အဓိဂ္ဂဟိတာ ပဋိပက္ခဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ အဗ္ဘန္တရဂတာ, န ဗာဟိရဂတာတိ.

จริงอยู่ จิตของผู้ใดเกิดขึ้นว่า ‘เราไปสู่สถานที่ชื่อโน้น จักได้จีวรเป็นต้น’ ผู้นั้นชื่อว่าทิศย่อมขัดข้อง. ส่วนจิตของผู้ใดไม่เกิดขึ้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าทิศย่อมไม่ขัดข้อง. คำว่า ธรรมทั้งหลาย หมายถึง ปฏิปทาธรรม. คำว่า อนุโลมแก่สามัญญะ หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีความมักน้อยเป็นต้น ซึ่งสมควรแก่สมณธรรม คือ สมถวิปัสสนาภาวนา หรืออริยมรรค. คำว่า อันภิกษุนั้นครอบงำแล้ว หมายถึง ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด อันภิกษุผู้มีจิตยินดีแล้ว มีจิตสันโดษแล้ว ครอบงำธรรมที่เป็นข้าศึกแล้ว ถือเอาไว้ได้ คือ เข้าไปสู่ภายใน ไม่ได้ออกไปภายนอก.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๒ จบ.

၃. အာသဝက္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอาสวักขยสูตร

၁၀၂. တတိယေ ဇာနတောတိ ဇာနန္တဿ. ပဿတောတိ ပဿန္တဿ. ယဒိပိ ဣမာနိ ဒွေပိ ပဒါနိ ဧကတ္ထာနိ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ, ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ဇာနတော’’တိ ဉာဏလက္ခဏံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသတိ. ဇာနနလက္ခဏဉှိ ဉာဏံ. ‘‘ပဿတော’’တိ ဉာဏပ္ပဘာဝံ ဥပါဒါယ. ဒဿနပ္ပဘာဝဉှိ ဥပါဒါယ ဉာဏသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော စက္ခုမာ ဝိယ ပုဂ္ဂလော စက္ခုနာ ရူပါနိ, ဉာဏေန ဝိဝဋေ ဓမ္မေ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနတောတိ အနုဗောဓဉာဏေန ဇာနတော. ပဿတောတိ ပဋိဝေဓဉာဏေန ပဿတော. ပဋိလောမတော ဝါ ဒဿနမဂ္ဂေန ပဿတော, ဘာဝနာမဂ္ဂေန ဇာနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ဇာနတော, သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာယ ပဿတော’’တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန ဇာနတော, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန ပဿတော. တဒုဘယေ စ သတိ ပဟာနဘာဝနာဘိသမယာ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တီတိ စတုသစ္စာဘိသမယော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယဒါ စေတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဒါ ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ပဒါနံ ဟေတုအတ္ထဒီပနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒါ ပန မဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဒါ မဂ္ဂကိစ္စတ္ထဒီပနတာ.

๑๐๒. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ชานโต หมายถึง ของผู้รู้. คำว่า ปสฺสโต หมายถึง ของผู้เห็น. แม้ว่าทั้งสองบทนี้จะมีความหมายเดียวกัน มีเพียงพยัญชนะต่างกัน ถึงกระนั้น คำว่า ‘ชานโต’ ท่านระบุถึงบุคคลโดยอาศัยลักษณะแห่งญาณ. จริงอยู่ ญาณมีลักษณะคือการรู้. คำว่า ‘ปสฺสโต’ ท่านระบุโดยอาศัยอานุภาพแห่งญาณ. จริงอยู่ บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณ ย่อมเห็นธรรมที่ญาณเปิดเผยแล้ว เหมือนบุคคลผู้มีจักษุเห็นรูปทั้งหลายด้วยจักษุ โดยอาศัยอานุภาพแห่งการเห็น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ชานโต หมายถึง รู้ด้วยอนุโพธญาณ. คำว่า ปสฺสโต หมายถึง เห็นด้วยปฏิเวธญาณ. หรือโดยปฏิโลมว่า เห็นด้วยทัสสนมรรค รู้ด้วยภาวนามรรค. แต่บางท่านกล่าวว่า ‘รู้ด้วยญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา, เห็นด้วยสิขาปัตตวิปัสสนา’. อีกอย่างหนึ่ง รู้ทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย, เห็นนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย. และเมื่อทั้งสองอย่างนั้นมีอยู่ ปหานาภิสมัยและภาวนาภิสมัยก็ย่อมสำเร็จโดยแท้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ ๔. เมื่อใดในที่นี้ประสงค์เอาวิปัสสนาญาณ เมื่อนั้นพึงเห็นว่าบทว่า ‘ชานโต ปสฺสโต’ เป็นการแสดงถึงความเป็นเหตุ. แต่เมื่อใดประสงค์เอามรรคญาณ เมื่อนั้นพึงเห็นว่าเป็นการแสดงถึงกิจของมรรค.

အာသဝါနံ [Pg.311] ခယန္တိ ‘‘ဇာနတော, အဟံ ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅; သံ. နိ. ၃.၁၀၁; ၅.၁၀၉၅) ဧဝမာဂတေ သဗ္ဗာသဝသံဝရပရိယာယေ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၃၈) စ သုတ္တပဒေသု အာသဝါနံ ပဟာနံ အစ္စန္တက္ခယော အသမုပ္ပာဒေါ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါ ‘‘အာသဝက္ခယော’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၃၈) ဖလံ.

ในบทว่า อาสวานํ ขยํ นี้, ในสัพพาสวสังวรปริยายที่มาอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ของผู้รู้ ผู้เห็น’ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๓.๑๐๑; ๕.๑๐๙๕) และในสุตตบททั้งหลายมีอาทิว่า ‘อนาสวเจโตวิมุตติ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย’ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) การละอาสวะทั้งหลาย ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้นอีก สภาพที่สิ้นไปแล้ว ความไม่มี ท่านเรียกว่า ‘อาสวักขยะ’. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ‘ย่อมเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย’ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) หมายถึง ผล.

‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿ, နိစ္စံ ဥဇ္ဈာနသညိနော;

အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ, အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၅၃);

–

‘สำหรับผู้คอยเพ่งโทษของผู้อื่น มีความสำคัญในการเพ่งโทษอยู่เป็นนิตย์ อาสวะทั้งหลายของผู้นั้นย่อมเจริญ ผู้นั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ’ ดังนี้. (ธ. ป. ๒๕๓);

အာဒီသု နိဗ္ဗာနံ.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่าดังนี้ หมายถึง นิพพาน.

‘‘သေခဿ သိက္ခမာနဿ, ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော;

ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ, တတော အညာ အနန္တရာ;

တတော အညာဝိမုတ္တဿ, ဉာဏံ ဝေ ဟောတိ တာဒိနော’’တိ. (အ. နိ. ၃.၈၆;

ဣတိဝု. ၆၂) –

‘สำหรับพระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ญาณในความสิ้นไปย่อมเกิดขึ้นก่อน จากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดมา จากนั้น ปัจจเวกขณญาณย่อมมีแก่ท่านผู้คงที่ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลญาณนั้น’ ดังนี้. (อ. นิ. ๓.๘๖; อิติวุ. ๖๒) –

ဧဝမာဂတေ ဣန္ဒြိယသုတ္တေ ဣဓ စ မဂ္ဂေါ ‘‘အာသဝက္ခယော’’တိ ဝုတ္တော. တသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန ဇာနန္တဿ ပဿန္တဿ အဟံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမံ ဝဒါမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော အဇာနတော နော အပဿတောတိ ယော ပန န ဇာနာတိ န ပဿတိ, တဿ နော ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ဧတေန ယေ အဇာနတော အပဿတောပိ သံသာရသုဒ္ဓိံ ဝဒန္တိ, တေ ပဋိက္ခိပတိ. ပုရိမေန ဝါ ပဒဒွယေန ဥပါယော ဝုတ္တော, ဣမိနာ အနုပါယပဋိသေဓော. သင်္ခေပေန စေတ္ထ ဉာဏံ အာသဝက္ခယကရံ, သေသံ တဿ ပရိက္ခာရောတိ ဒဿေတိ.

เมื่อมาอย่างนี้ในอินทริยสูตร และในสูตรนี้ มรรคท่านเรียกว่า “อาสวักขัย” เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า เรากล่าวการบรรลุอริยมรรคแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ตามนัยที่กล่าวแล้ว บทว่า โน อชานโต โน อปสฺสโต ความว่า เราไม่กล่าวแก่ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงปฏิเสธพวกที่กล่าวความบริสุทธิ์แห่งสงสารแม้แก่ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น อีกอย่างหนึ่ง ด้วยสองบทแรก ท่านกล่าวอุบายไว้ ด้วยบทนี้ ท่านปฏิเสธสิ่งที่ไม่ใช่อุบาย โดยสรุป ในที่นี้ ท่านแสดงว่า ญาณเป็นเครื่องกระทำความสิ้นอาสวะ ส่วนที่เหลือเป็นบริขารของญาณนั้น

ဣဒါနိ ယံ ဇာနတော ယံ ပဿတော အာသဝက္ခယော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော’’တိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ ဇာနနာ ဗဟုဝိဓာ. ဒဗ္ဗဇာတိကော ဧဝ ဟိ ကောစိ ဘိက္ခု ဆတ္တံ ကာတုံ ဇာနာတိ, ကောစိ စီဝရာဒီနံ အညတရံ, တဿ ဤဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ကရောန္တဿ သာ ဇာနနာ ‘‘မဂ္ဂဖလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ န ဟောတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယော ပန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီနိ ကာတုံ ဇာနာတိ, တဿေဝံ ဇာနတော အာသဝါ ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. တသ္မာ ယံ ဇာနတော ယံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ, တဒေဝ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ယောနိသောမနသိကာရသုတ္တေ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမေဝ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้อะไร เห็นอะไร จึงทรงเริ่มคำถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อรู้อะไร” ในข้อนั้น การรู้มีหลายอย่าง จริงอยู่ ภิกษุบางรูปผู้มีฝีมือ ย่อมรู้จักทำร่ม บางรูปย่อมรู้จักทำจีวรเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง การรู้ของภิกษุนั้นผู้ตั้งอยู่ในวัตรแล้วทำการงานเช่นนี้ ไม่ควรกล่าวว่า “ไม่เป็นปทัฏฐานแห่งมรรคและผล” ส่วนผู้ใดบวชในพระศาสนาแล้ว รู้จักทำการแพทย์เป็นต้น อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่ผู้นั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ทีเดียว เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเฉพาะสิ่งที่เมื่อรู้ เมื่อเห็นแล้ว ความสิ้นอาสวะย่อมมี จึงตรัสว่า “นี้ทุกข์” เป็นต้น ในข้อนั้น จตุสัจจกรรมฐานที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วโดยย่อในโยนิโสมนสิการสูตรข้างต้น

တတ္ထ [Pg.312] ပန ‘‘ယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၆) အာဂတတ္တာ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ. ဣဓ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅; သံ. နိ. ၃.၁၀၁; ၅.၁၀၉၅) အာဂတတ္တာ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ပရိညာပဋိဝေဓဝသေန ပရိညာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဉာဏေန ဇာနတော ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အာသဝေသု စ ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌာသဝေါ ခီယတိ, တတိယမဂ္ဂေန ကာမာသဝေါ, စတုတ္ထမဂ္ဂေန ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ ခီယတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

แต่ในโยนิโสมนสิการสูตรนั้น เพราะมีพระบาลีมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการโดยโยนิโส ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล” ท่านจึงได้วิเคราะห์อรรถไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมมนสิการโดยโยนิโสว่า นี้ทุกข์” ส่วนในสูตรนี้ เพราะมีพระบาลีมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้ ผู้เห็นว่า นี้ทุกข์” จึงควรประกอบความตามนัยเป็นต้นว่า “ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้ ผู้เห็นว่า นี้ทุกข์ ด้วยมรรคญาณ โดยนัยแห่งการแทงตลอดด้วยปริญญา โดยนัยแห่งการตรัสรู้ด้วยปริญญา” และในบรรดาอาสวะทั้งหลาย พึงทราบว่า ทิฏฐาสวะสิ้นไปด้วยปฐมมรรค กามาสวะสิ้นไปด้วยตติยมรรค ภวาสวะและอวิชชาสวะสิ้นไปด้วยจตุตถมรรค

ဂါထာသု ဝိမုတ္တိဉာဏန္တိ ဝိမုတ္တိယံ နိဗ္ဗာနေ ဖလေ စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဥတ္တမန္တိ ဥတ္တမဓမ္မာရမ္မဏတ္တာ ဥတ္တမံ. ခယေ ဉာဏန္တိ အာသဝါနံ သံယောဇနာနဉ္စ ခယေ ခယကရေ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ. ‘‘ခီဏာ သံယောဇနာ ဣတိ ဉာဏ’’န္တိ ဣဓာပိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ဒဿေတိ. ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိပိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ. အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ ဟိ ဣဓ နတ္ထိ အရဟတ္တဖလာဓိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ စေတ္ထ ဇာနတော ပဿတောတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမေန သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စံ အဓိကံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနကိစ္စမ္ပိ အဓိကမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န တွေဝိဒံ ကုသီတေနာ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า วิมุตฺติญาณํ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณในวิมุตติ คือในนิพพานและในผล บทว่า อุตฺตมํ ได้แก่ ญาณอันสูงสุด เพราะมีธรรมอันสูงสุดเป็นอารมณ์ บทว่า ขเย ญาณํ ได้แก่ ญาณในอริยมรรคอันเป็นเครื่องทำลาย ในความสิ้นไปแห่งอาสวะและสังโยชน์ทั้งหลาย ควรนำบทว่า “ญาณว่า สังโยชน์ทั้งหลายสิ้นแล้ว” มาเชื่อมในที่นี้ด้วย ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงการพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้จึงเป็นอันกล่าวปัจจเวกขณญาณทั้ง ๔ ประการ จริงอยู่ การพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ย่อมไม่มีในที่นี้ เพราะทรงประสงค์การบรรลุอรหัตผล ในที่นี้ พระองค์ตรัสบทว่า ชานโต ปสฺสโต โดยทรงกระทำกิจแห่งสัมมาทิฏฐิคือการบรรลุนิพพานให้เป็นใหญ่ฉันใด เมื่อจะทรงแสดงว่า กิจแห่งสัมมัปปธานก็ทรงประสงค์ให้เป็นใหญ่ด้วยฉันนั้น จึงตรัสคาถาปิดท้ายว่า “น ตฺเววิทํ กุสีเตน”

တတ္ထ န တွေဝိဒန္တိ န တု ဧဝ ဣဒံ. တုသဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ဗာလေနမဝိဇာနတာတိ မကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဣဒံ သေက္ခမဂ္ဂေန အသေက္ခမဂ္ဂေန စ ပတ္တဗ္ဗံ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိသဗ္ဗဂန္ထာနံ ပမောစနံ ပမောစနဿ နိမိတ္တဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ယထာဘူတံ အဝိဇာနတာ တတော ဧဝ ဗာလေန အဝိဒ္ဒသုနာ ယထာ အဓိဂန္တုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ကုသီတေန နိဗ္ဗီရိယေနာပိ, တသ္မာ တဒဓိဂမာယ အာရဒ္ဓဝီရိယေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယဿာယံ ဓမ္မော, နော ကုသီတဿ’’ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈).

ในบทเหล่านั้น บทว่า น ตฺเววิทํ ได้แก่ น ตุ เอว อิทํ ตุศัพท์เป็นเพียงนิบาต ในบทว่า พาเลนมวิชานตา ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท นี้เป็นความหมายโดยสรุปในที่นี้: นิพพานนี้อันเป็นเครื่องเปลื้องจากคันถะทั้งปวงมีอภิชฌากายคันถะเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการเปลื้อง ซึ่งบุคคลพึงบรรลุด้วยเสกขมรรคและอเสกขมรรค บุคคลผู้ไม่รู้แจ้งอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง มีอาทิว่า “นี้ทุกข์” เพราะเหตุนั้นจึงเป็นคนพาล เป็นคนไม่มีปัญญา ไม่สามารถจะบรรลุได้ฉันใด แม้บุคคลผู้เกียจคร้าน ไม่มีเพียร ก็ไม่สามารถจะบรรลุได้ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เพื่อบรรลุนิพพานนั้น พึงเป็นผู้ปรารภความเพียร ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรมนี้สำหรับผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่สำหรับคนเกียจคร้าน”

‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ, ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ;

ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ, နဠာဂါရံဝ ကုဉ္ဇရော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၅;

နေတ္တိ. ၂၉;

မိ. ပ. ၅.၁.၄);

“ท่านทั้งหลายจงเริ่ม จงออกไป จงประกอบตนในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุราชเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ ฉะนั้น”

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยสูตร จบ

၄. သမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

၁၀၃. စတုတ္ထေ [Pg.313] ယေ ဟိ ကေစီတိ ယေ ကေစိ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တီတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဘိယျော’’တိ အဝိပရီတံ သဘာဝသရသလက္ခဏတော ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဒုက္ခသစ္စံ န ဇာနန္တိ န ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. န မေ တေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ အနနုယုတ္တာ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တသမဏာ စေဝ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာ စ န မယာ တေ သမိတပါပသမဏေသု သမဏောတိ, ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏေသု ဗြာဟ္မဏောတိ စ သမ္မတာ အနုညာတာ. ကသ္မာ? သမဏကရဏာနံ ဗြာဟ္မဏကရဏာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဘာဝတောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော’’တိအာဒိ. တတ္ထ သာမညတ္ထန္တိ သာမညသင်္ခါတံ အတ္ထံ, စတ္တာရိ သာမညဖလာနီတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပရေ ပန ‘‘သာမညတ္ထန္တိ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ, ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ စတ္တာရိ အရိယဖလာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂါထာသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เย หิ เกจิ คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ความว่า ไม่รู้ ไม่แทงตลอดทุกขสัจด้วยมรรคปัญญาอันสัมปยุตด้วยวิปัสสนาปัญญา ตามสภาวะ สาระ และลักษณะ โดยไม่วิปลาสว่า “นี้ทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้” แม้ในสัจจะที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบทว่า น เม เต ภิกฺขเว เป็นต้น มีความโดยสรุปดังนี้: ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะเพียงแต่บรรพชาและพราหมณ์เพียงแต่ชาติ ผู้ไม่ประกอบในจตุสัจจกรรมฐาน เราไม่นับ ไม่อนุญาตว่าเป็นสมณะในบรรดาสมณะผู้สงบบาปแล้ว และว่าเป็นพราหมณ์ในบรรดาพราหมณ์ผู้ลอยบาปแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่มีธรรมอันกระทำความเป็นสมณะและกระทำความเป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “น จ ปน เต อายสฺมนฺโต” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ ประโยชน์ชื่อว่าสามัญญะ ความว่า สามัญผล ๔ บทว่า พฺรหฺมญฺญตฺถํ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยมรรค ๔, บทว่า พฺรหฺมญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยผล ๔” ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในคาถาทั้งหลาย ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

၅. သီလသမ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสีลสัมปันนสูตร

၁၀၄. ပဉ္စမေ သီလသမ္ပန္နာတိ ဧတ္ထ သီလံ နာမ ခီဏာသဝါနံ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ, တေန သမ္ပန္နာ သမန္နာဂတာတိ သီလသမ္ပန္နာ. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန ဖလဝိမုတ္တိယေဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဧဝမေတ္ထ သီလာဒယော တယော လောကိယလောကုတ္တရာ, ဝိမုတ္တိ လောကုတ္တရာဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ လောကိယမေဝ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ ပရေ ဩဝဒန္တိ အနုသာသန္တီတိ ဩဝါဒကာ. ဝိညာပကာတိ ကမ္မာနိ ကမ္မဖလာနိ စ, ဝိညာပကာ, တတ္ထ စ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ကုသလာဒိဝိဘာဂတော ခန္ဓာဒိဝိဘာဂတော သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတောတိ ဝိဝိဓေဟိ နယေဟိ ဓမ္မာနံ ဉာပကာ အဝဗောဓကာ[Pg.314]. သန္ဒဿကာတိ တေယေဝ ဓမ္မေ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပရဿ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတာရော. သမာဒပကာတိ ယံ သီလာဒိ ယေဟိ အသမာဒိန္နံ, တဿ သမာဒါပေတာရော, တတ္ထ တေ ပတိဋ္ဌာပေတာရော. သမုတ္တေဇကာတိ ဧဝံ ကုသလဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌိတာနံ ဥပရိ အဓိစိတ္တာနုယောဂေ နိယောဇနဝသေန စိတ္တဿ သမ္မာ ဥတ္တေဇကာ, ယထာ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ, ဧဝံ နိသာမနဝသေန တေဇကာ. သမ္ပဟံသကာတိ တေသံ ယထာလဒ္ဓေဟိ ဥပရိလဒ္ဓဗ္ဗေဟိ စ ဂုဏဝိသေသေဟိ စိတ္တဿ သမ္မာ ပဟံသကာ, လဒ္ဓဿာဒဝသေန သုဋ္ဌု တောသကာ. အလံသမက္ခာတာရောတိ အလံ ပရိယတ္တံ ယထာဝုတ္တံ အပရိဟာပေတွာ သမ္မဒေဝ အနုဂ္ဂဟာဓိပ္ပာယေန အက္ခာတာရော.

๑๐๔. ในข้อที่ห้า บทว่า สีลสมฺปนฺนา ความว่า ศีลในที่นี้ ได้แก่ โลกิยศีลและโลกุตตรศีลของพระขีณาสพทั้งหลาย ผู้ถึงพร้อมแล้ว สมบูรณ์แล้วด้วยศีลนั้น ชื่อว่า สีลสัมปันนา (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) แม้ในสมาธิและปัญญาก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนวิมุตติ ได้แก่ ผลวิมุตติเท่านั้น วิมุตติญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ ธรรม ๓ อย่างมีศีลเป็นต้น เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ วิมุตติเป็นโลกุตตระอย่างเดียว วิมุตติญาณทัสสนะเป็นโลกิยะเท่านั้น ชื่อว่า โอวาทกา เพราะย่อมโอวาท ย่อมพร่ำสอนชนเหล่าอื่นตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และปรมัตถประโยชน์ ชื่อว่า วิญญาปกา เพราะเป็นผู้ประกาศกรรมและผลของกรรม และในเรื่องนั้น ชื่อว่า ญาปกา อวโพธกา เพราะเป็นผู้ให้รู้ ให้เข้าใจธรรมทั้งหลายโดยนัยต่างๆ คือ โดยการจำแนกกุศลเป็นต้น โดยการจำแนกขันธ์เป็นต้น โดยสภาวลักษณะ โดยสามัญลักษณะ ด้วยคำว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ" เป็นต้น ชื่อว่า สันทัสสกา เพราะเป็นผู้แสดงธรรมเหล่านั้นนั่นแหละให้ประจักษ์แก่ผู้อื่น ประหนึ่งว่าจับใส่มือ ชื่อว่า สมาทปกา เพราะเป็นผู้ชักชวนให้สมาทานศีลเป็นต้นที่ชนเหล่าใดยังมิได้สมาทาน เป็นผู้ให้ชนเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ในศีลเป็นต้นนั้น ชื่อว่า สมุตเตชกา เพราะเป็นผู้ปลุกเร้าจิตโดยชอบ ด้วยการชักนำในการประกอบอธิจิตยิ่งขึ้นไป แก่ชนผู้ตั้งมั่นแล้วในกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้ ด้วยการลับคมปัญญา เพื่อให้บรรลุคุณวิเศษ ชื่อว่า สัมปหังสกา เพราะเป็นผู้ทำให้จิตของชนเหล่านั้นร่าเริงโดยชอบ ด้วยคุณวิเศษทั้งที่ได้แล้วและที่พึงได้ต่อไป ด้วยการให้ได้ลิ้มรส ทำให้ยินดียิ่งนัก ชื่อว่า อลังสมักขาตาโร เพราะเป็นผู้สามารถ กล่าวสอนโดยชอบถ้วนทั่วตามที่กล่าวแล้ว ไม่ให้บกพร่อง ด้วยมีความประสงค์จะอนุเคราะห์

အထ ဝါ သန္ဒဿကာတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော သဘာဝသရသလက္ခဏတော သမ္မဒေဝ ဒဿေတာရော. သမာဒပကာတိ စိတ္တေ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တဿေဝ အတ္ထဿ ဂါဟာပကာ. သမုတ္တေဇကာတိ တဒတ္ထဂ္ဂဟဏေ ဥဿာဟဇနနေန သမ္မဒေဝ ဝေါဒပကာ ဇောတကာ ဝါ. သမ္ပဟံသကာတိ တဒတ္ထပဋိပတ္တိယံ အာနိသံသဒဿနေန သမ္မဒေဝ ပဟံသကာ တောသကာ. အလံသမက္ခာတာရောတိ သမတ္ထာ ဟုတွာ ဝုတ္တနယေန သမက္ခာတာရော. သဒ္ဓမ္မဿာတိ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မဿ, တိဝိဓဿာပိ ဝါ သဒ္ဓမ္မဿ ဒေသေတာရော.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สันทัสสกา เพราะเมื่อแสดงธรรม ย่อมแสดงความเป็นไปและความสิ้นไปโดยชอบ โดยสภาวะ โดยสาระ และโดยลักษณะเฉพาะ ชื่อว่า สมาทปกา เพราะเป็นผู้ให้ยึดถือเนื้อความนั้นนั่นแหละด้วยการให้ตั้งมั่นอยู่ในจิต ชื่อว่า สมุตเตชกา เพราะเป็นผู้ทำให้หมดจด หรือผู้ทำให้รุ่งเรืองโดยชอบ ด้วยการให้เกิดความอุตสาหะในการยึดถือเนื้อความนั้น ชื่อว่า สัมปหังสกา เพราะเป็นผู้ทำให้ร่าเริง ทำให้ยินดีโดยชอบ ด้วยการแสดงอานิสงส์ในการปฏิบัติเนื้อความนั้น ชื่อว่า อลังสมักขาตาโร เพราะเป็นผู้สามารถแล้ว กล่าวสอนโดยชอบตามนัยที่กล่าวแล้ว บทว่า สทฺธมฺมสฺส ได้แก่ เป็นผู้แสดงสัทธรรมคือปฏิเวธ หรือสัทธรรมแม้ทั้ง ๓ อย่าง

ဒဿနမ္ပဟန္တိ ဒဿနမ္ပိ အဟံ. တံ ပနေတံ စက္ခုဒဿနံ ဉာဏဒဿနန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ အရိယာနံ ဩလောကနံ စက္ခုဒဿနံ နာမ. အရိယဘာဝကရာနံ ပန ဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ အဓိဂမော ဉာဏဒဿနံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ. အရိယာနဉှိ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ ဩလောကနမ္ပိ သတ္တာနံ ဗဟူပကာရမေဝ. သဝနန္တိ ‘‘အသုကော နာမ ခီဏာသဝေါ အသုကသ္မိံ နာမ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝိဟာရေ ဝါ လေဏေ ဝါ ဝသတီ’’တိ ကထေန္တာနံ သောတေန သဝနံ, ဧတမ္ပိ ဗဟူပကာရမေဝ. ဥပသင်္ကမနန္တိ ‘‘ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိဿာမိ, ဓမ္မံ ဝါ သောဿာမိ, သက္ကာရံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပေန စိတ္တေန အရိယာနံ ဥပသင်္ကမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ပဉှပယိရုပါသနံ, အရိယာနံ ဂုဏေ သုတွာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဒါနံ [Pg.315] ဝါ ဒတွာ ဝတ္တံ ဝါ ကတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဉှပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော. ဝေယျာဝစ္စာဒိကရဏံ ပယိရုပါသနံယေဝ. အနုဿရဏန္တိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု နိသိန္နဿ ‘‘ဣဒါနိ အရိယာ ဂုမ္ဗလေဏမဏ္ဍပါဒီသု ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခေဟိ ဝီတိနာမေန္တီ’’တိ တေသံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဂုဏဝိသေသာရမ္မဏံ အနုဿရဏံ. ယော ဝါ တေသံ သန္တိကာ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ ဟောတိ, တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂေါ, ဣမသ္မိံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အနုဿရဏံ.

บทว่า ทสฺสนมฺปาหํ คือ ทสฺสนมฺปิ อหํ (เรากล่าวว่า แม้การเห็น) การเห็นนั้นมี ๒ อย่าง คือ จักษุทัสสนะ และญาณทัสสนะ ใน ๒ อย่างนั้น การมองดูพระอริยเจ้าทั้งหลายด้วยจักษุอันเลื่อมใส ชื่อว่า จักษุทัสสนะ ส่วนการบรรลุธรรมทั้งหลายอันกระทำความเป็นพระอริยะและความเป็นพระอริยะด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ชื่อว่า ญาณทัสสนะ แต่ในอรรถนี้ ประสงค์เอาจักษุทัสสนะ เพราะว่า แม้เพียงการมองดูพระอริยเจ้าทั้งหลายด้วยจักษุอันเลื่อมใส ก็มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลายแล้ว บทว่า สวนํ คือ การฟังด้วยหูซึ่งคำของผู้ที่กล่าวว่า "พระขีณาสพชื่อโน้น อยู่ในรัฐโน้น หรือชนบทโน้น หรือบ้านโน้น หรือนิคมโน้น หรือวิหารโน้น หรือถ้ำโน้น" แม้การฟังนี้ก็มีอุปการะมากเช่นกัน บทว่า อุปสงฺกมนํ คือ การเข้าไปหาพระอริยเจ้าทั้งหลายด้วยจิตเช่นนี้ว่า "เราจักให้ทานบ้าง จักถามปัญหาบ้าง จักฟังธรรมบ้าง หรือจักทำสักการะบ้าง" บทว่า ปยิรุปาสนํ คือ การเข้าไปสอบถามปัญหา ความว่า การได้ฟังคุณของพระอริยเจ้าทั้งหลายแล้ว เข้าไปหาท่านเหล่านั้น นิมนต์แล้ว ถวายทานบ้าง ทำวัตรบ้าง แล้วสอบถามปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล" การกระทำไวยาวัจจะ เป็นต้น ก็คือ ปยิรุปาสนะ นั่นเอง บทว่า อนุสฺสรณํ คือ การระลึกถึงคุณวิเศษมีทิพพวิหารเป็นต้นของท่านเหล่านั้นเป็นอารมณ์ ของผู้ที่นั่งอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันว่า "บัดนี้ พระอริยเจ้าทั้งหลายกำลังยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความสุขคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ในพุ่มไม้ ถ้ำ และมณฑป เป็นต้น" หรือว่า โอวาทใดที่ตนได้รับจากสำนักของท่านเหล่านั้น ก็คำนึงถึงโอวาทนั้นแล้วระลึกอย่างนี้ว่า "ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงศีล ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิ ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนา ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงผล"

အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အရိယေသု စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ဃရာ နိက္ခမ္မ တေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. အရိယေသု ဟိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ, အညေသံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ, အရိယေသု ပသာဒေန အညတ္ထ ပဗ္ဗဇိတွာ အရိယာနံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာဝ. အညေသု ပန ပသာဒေန အညေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အညေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတိ. ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတေသု ပန မဟာကဿပတ္ထေရဿ တာဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ သတသဟဿမတ္တာ အဟေသုံ, တထာ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ စန္ဒဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ သူရိယဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ အဿဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿ. တဿ ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အသောကရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ တိဿတ္ထေရော နာမ အဟောသိ. တဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ အဍ္ဎတေယျကောဋိသင်္ခါ အဟေသုံ. ဒီပပ္ပသာဒကမဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿ ပန အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ လင်္ကာဒီပေ သတ္ထရိ ပသာဒေန ပဗ္ဗဇန္တာ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿေဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ နာမ.

ชื่อว่าบวชตาม คือ ยังจิตให้เลื่อมใสในพระอริยเจ้าทั้งหลายแล้ว ออกจากเรือนบวชในสำนักของท่านเหล่านั้น. จริงอยู่ การบวชของผู้ที่ยังจิตให้เลื่อมใสในพระอริยเจ้าทั้งหลายแล้ว บวชในสำนักของท่านเหล่านั้นนั่นแหละ หวังโอวาทและอนุศาสนีของท่านเหล่านั้น ประพฤติอยู่ ชื่อว่าบวชตาม, การบวชของผู้ที่หวังโอวาทและอนุศาสนีในสำนักของผู้อื่น ประพฤติอยู่ ก็ชื่อว่าบวชตาม, การบวชของผู้ที่เลื่อมใสในพระอริยเจ้าทั้งหลายแล้วไปบวชในที่อื่น หวังโอวาทและอนุศาสนีในสำนักของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ประพฤติอยู่ ก็ชื่อว่าบวชตามเหมือนกัน. แต่การบวชของผู้ที่เลื่อมใสในผู้อื่น บวชในสำนักของผู้อื่นนั่นแหละ หวังโอวาทและอนุศาสนีของผู้อื่นนั่นแหละ ประพฤติอยู่ ไม่ชื่อว่าบวชตาม. ก็บรรดาผู้ที่บวชตามนัยที่กล่าวแล้ว ผู้ที่บวชตามพระมหากัสสปเถระได้มีประมาณหนึ่งแสนรูป, เช่นเดียวกับพระจันทคุตตเถระ สัทธิวิหาริกของพระเถระ, พระสุริยคุตตเถระ สัทธิวิหาริกของท่าน, พระอัสสคุตตเถระ สัทธิวิหาริกของท่าน, และพระโยนกธัมมรักขิตเถระ สัทธิวิหาริกของท่าน. ก็สัทธิวิหาริกของท่านนั้น ได้แก่ พระติสสเถระ พระอนุชาของพระเจ้าอโศก. ผู้ที่บวชตามท่านมีจำนวนสองโกฏิครึ่ง. ส่วนผู้ที่บวชตามพระมหามหินทเถระผู้ยังเกาะลังกาให้เลื่อมใส ไม่มีการกำหนดนับจำนวน. จนกระทั่งทุกวันนี้ ผู้ที่บวชในเกาะลังกาด้วยความเลื่อมใสในพระศาสดา ชื่อว่าบวชตามพระมหามหินทเถระนั่นเอง.

ဣဒါနိ ယေန ကာရဏေန တေသံ အရိယာနံ ဒဿနာဒိ ဗဟူပကာရန္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာရူပေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တထာရူပေတိ တာဒိသေ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ အရိယေ. ယသ္မာ ဒဿနသဝနာနုဿရဏာနိ ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနဋ္ဌာနာနိ, တသ္မာ တာနိ အနာမသိတွာ ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနာနိယေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.316]. ဒဿနသဝနာနုဿရဏတော ဟိ အရိယေသု ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပယိရုပါသိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ လဒ္ဓသဝနာနုတ္တရိယော အပရိပူရေ သီလာဒိဂုဏေ ပရိပူရေဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော ပယိရုပါသတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၁၈၃).

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุที่กล่าวไว้ว่า การเห็นพระอริยเจ้าเหล่านั้นเป็นต้น มีอุปการะมาก จึงกล่าวคำว่า “ตถารูเป” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถารูเป ได้แก่ พระอริยเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเช่นนั้น. เพราะว่า การเห็น การฟัง และการระลึกถึง เป็นที่ตั้งแห่งการเข้าไปหาและการเข้าไปนั่งใกล้ ฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวถึงสิ่งเหล่านั้น แต่เพื่อจะแสดงการเข้าไปหาและการเข้าไปนั่งใกล้เท่านั้น จึงกล่าวว่า “เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต”. จริงอยู่ ผู้มีศรัทธาเกิดขึ้นในพระอริยเจ้าทั้งหลายเพราะการเห็น การฟัง และการระลึกถึง ย่อมเข้าไปหาท่านเหล่านั้น เข้าไปนั่งใกล้แล้ว ถามปัญหา ได้การฟังอันยอดเยี่ยมแล้ว จักยังคุณมีศีลเป็นต้นที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ผู้เกิดศรัทธาแล้วย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหาย่อมเข้าไปนั่งใกล้” เป็นต้น (ม. นิกาย 2.183).

တတ္ထ သေဝတောတိ ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏဝသေန ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမတော. ဘဇတောတိ သမ္ပိယာယနဘတ္တိဝသေန ဘဇတော. ပယိရုပါသတောတိ ပဉှပုစ္ဆနေန ပဋိပတ္တိအနုကရဏေန စ ပယိရုပါသတောတိ တိဏ္ဏံ ပဒါနံ အတ္ထဝိဘာဂေါ ဒီပေတဗ္ဗော. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဿ ပါရိပူရိ ဧကူနဝီသတိမဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เสวโต ได้แก่ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวโดยกระทำวัตรและปฏิวัตร. บทว่า ภชโต ได้แก่ การคบหาโดยความเป็นที่รักและความภักดี. บทว่า ปยิรุปาสโต ได้แก่ การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหาและโดยการประพฤติตามปฏิปทา พึงแสดงการจำแนกความหมายของบททั้งสามดังนี้. ความบริบูรณ์แห่งวิมุตติญาณทัสสนะ พึงทราบได้โดยการเกิดขึ้นแห่งปัจจเวกขณญาณที่ 19.

ဧဝရူပါ စ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူတိအာဒီသု ယေ ယထာဝုတ္တဂုဏသမန္နာဂမေန ဧဝရူပါ ဧဒိသာ ဘိန္နသဗ္ဗကိလေသာ ဘိက္ခူ, တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဟိတေသု သတ္တာနံ နိယောဇနဝသေန အနုသာသနတော သတ္ထာရောတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏတော သတ္ထဝါဟာတိပိ, ရာဂါဒိရဏာနံ ဇဟနတော ဇဟာပနတော စ ရဏဉ္ဇဟာတိပိ, အဝိဇ္ဇာတမဿ ဝိနောဒနတော ဝိနောဒါပနတော စ တမောနုဒါတိပိ, သပရသန္တာနေသု ပညာအာလောကပညာဩဘာသပညာပဇ္ဇောတာနံ ကရဏေန နိဗ္ဗတ္တနေန အာလောကာဒိကရာတိပိ, တထာ ဉာဏုက္ကာဉာဏပ္ပဘာဓမ္မုက္ကာဓမ္မပ္ပဘာနံ ဓာရဏေန ကရဏေန စ ဥက္ကာဓာရာတိပိ, ပဘင်္ကရာတိပိ, အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော ပရေသံ တထာဘာဝဟေတုဘာဝတော, သဒေဝကေန လောကေန အရဏီယတော အရိယာတိပိ, ပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခူနံ သာတိသယပဋိလာဘေန စက္ခုမန္တောတိပိ ဝုစ္စန္တိ.

ในคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นมีรูปเช่นนี้” เป็นต้น ภิกษุเหล่าใดผู้มีรูปเช่นนี้ คือมีลักษณะเช่นนี้ ผู้ทำลายกิเลสทั้งปวงได้แล้ว ด้วยการประกอบพร้อมด้วยคุณที่กล่าวแล้ว ภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า สัตถาโร (ศาสดา) ก็มี เพราะสั่งสอนโดยการชักนำสัตว์ทั้งหลายในประโยชน์มีทิฏฐธรรมิกประโยชน์เป็นต้น. ชื่อว่า สัตถวาหา (ผู้นำกองเกวียน) ก็มี เพราะนำให้ข้ามพ้นกันดารคือชาติเป็นต้น. ชื่อว่า รณัญชหา (ผู้ละสงคราม) ก็มี เพราะละและทำให้ละสงครามคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า ตโมนุทา (ผู้บรรเทาความมืด) ก็มี เพราะบรรเทาและทำให้บรรเทาความมืดคืออวิชชา. ชื่อว่า อาโลกาทิกรา (ผู้ทำแสงสว่างเป็นต้น) ก็มี เพราะกระทำและบังเกิดแสงสว่างแห่งปัญญา ความรุ่งเรืองแห่งปัญญา ประทีปแห่งปัญญา ในสันดานของตนและผู้อื่น. และชื่อว่า อุกกาธารา (ผู้ทรงคบเพลิง) ก็มี, ชื่อว่า ปภังกรา (ผู้ทำรัศมี) ก็มี เพราะทรงไว้และกระทำคบเพลิงคือญาณ รัศมีคือญาณ คบเพลิงคือธรรม รัศมีคือธรรม. ชื่อว่า อริยา (พระอริยะ) ก็มี เพราะไกลจากกิเลส, เพราะไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่ถูก, เพราะดำเนินไปในทางที่ถูก และเพราะเป็นเหตุให้ผู้อื่นเป็นเช่นนั้น, เพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าไปหา. ชื่อว่า จักขุมันโต (ผู้มีจักษุ) ก็มี เพราะได้จักษุคือปัญญาและจักษุคือธรรมอย่างยอดเยี่ยม.

ဂါထာသု ပါမောဇ္ဇကရဏံ ဌာနန္တိ နိရာမိသဿ ပမောဒဿ နိဗ္ဗတ္တကံ ဌာနံ ကာရဏံ. ဧတန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗနိဒဿနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝိဇာနတန္တိ သံကိလေသဝေါဒါနေ ယာထာဝတော ဇာနန္တာနံ. ဘာဝိတတ္တာနန္တိ ဘာဝိတသဘာဝါနံ, ကာယဘာဝနာဒီဟိ ဘာဝိတသန္တာနာနန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မဇီဝိနန္တိ မိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ ဓမ္မေန ဉာယေန ဇီဝိကကပ္ပနတော, ဓမ္မေန ဝါ ဉာယေန အတ္တဘာဝဿ ပဝတ္တနတော, သမာပတ္တိဗဟုလတာယ ဝါ အဂ္ဂဖလဓမ္မေန ဇီဝနတော ဓမ္မဇီဝိနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယဒိဒံ ဘာဝိတတ္တာနံ ပရိနိဋ္ဌိတသမာဓိပညာဘာဝနာနံ တတော ဧဝ ဓမ္မဇီဝိနံ အရိယာနံ ဒဿနံ[Pg.317]. ဧတံ အဝိပ္ပဋိသာရနိမိတ္တာနံ သီလာဒီနံ ပါရိပူရိဟေတုဘာဝတော ဝိဇာနတံ သပ္ပညဇာတိကာနံ ဧကန္တေနေဝ ပီတိပါမောဇ္ဇကာရဏန္တိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ปาโมชฺชกรณํ ฐานํ คือ ที่ตั้ง เหตุอันยังความปราโมทย์ที่ไม่มีอามิสให้เกิดขึ้น. บทว่า เอตํ ท่านกล่าวหมายถึงตัวอย่างที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า วิชานตํ ได้แก่ ผู้รู้สังกิเลสและโวทานตามความเป็นจริง. บทว่า ภาวิตตฺตานํ ได้แก่ ผู้มีตนอันอบรมแล้ว, อธิบายว่า ผู้มีสันดานอันอบรมแล้วด้วยกายภาวนาเป็นต้น. บทว่า ธมฺมชีวินํ ได้แก่ ผู้มีชีวิตโดยธรรม เพราะละมิจฉาอาชีวะแล้ว ดำรงชีวิตอยู่โดยธรรมโดยชอบ, หรือเพราะความเป็นไปแห่งอัตภาพโดยธรรมโดยชอบ, หรือเพราะมีชีวิตอยู่ด้วยธรรมคืออัคคผลโดยความเป็นผู้มากด้วยสมาบัติ. นี้เป็นความหมายโดยย่อในที่นี้ คือ การเห็นพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้มีตนอันอบรมแล้ว ผู้มีการอบรมสมาธิและปัญญาอันสำเร็จบริบูรณ์แล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นเองจึงเป็นผู้มีชีวิตโดยธรรม. การเห็นนั้น เป็นเหตุแห่งความปิติและความปราโมทย์โดยส่วนเดียวแก่ผู้รู้ทั้งหลายซึ่งเป็นผู้มีปัญญา เพราะเป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์ของศีลเป็นต้นอันเป็นนิมิตแห่งความไม่เดือดร้อนใจ.

ဣဒါနိ တံ တဿ ကာရဏဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ဇောတယန္တီ’’တိ ဩသာနဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ တေတိ တေ ဘာဝိတတ္တာ ဓမ္မဇီဝိနော အရိယာ. ဇောတယန္တီတိ ပကာသယန္တိ. ဘာသယန္တီတိ သဒ္ဓမ္မောဘာသေန လောကံ ပဘာသယန္တိ, ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ အတ္ထော. ယေသန္တိ ယေသံ အရိယာနံ. သာသနန္တိ ဩဝါဒံ. သမ္မဒညာယာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏေဟိ သမ္မဒေဝ ဇာနိတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นเหตุนั้นของสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวคาถาสองบทสุดท้ายว่า “เต โชตยนฺติ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า เต ได้แก่ พระอริยเจ้าเหล่านั้นผู้มีตนอันอบรมแล้ว ผู้มีชีวิตโดยธรรม. บทว่า โชตยนฺติ คือ ย่อมประกาศ. บทว่า ภาสยนฺติ คือ ย่อมยังโลกให้สว่างไสวด้วยแสงสว่างแห่งสัทธรรม, อธิบายว่า ย่อมแสดงธรรม. บทว่า เยสํ ได้แก่ ของพระอริยเจ้าเหล่าใด. บทว่า สาสนํ ได้แก่ โอวาท. บทว่า สมฺมทญฺญาย คือ รู้โดยชอบแล้วด้วยญาณในเบื้องต้น. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

၆. တဏှုပ္ပာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาตัณหุปปาทสูตร

၁၀၅. ဆဋ္ဌေ တဏှုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေသူတိ ဥပ္ပာဒါ. ကာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? တဏှာ. တဏှာယ ဥပ္ပာဒါ တဏှုပ္ပာဒါ, တဏှာဝတ္ထူနိ တဏှာကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ယတ္ထာတိ ယေသု နိမိတ္တဘူတေသု. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနသီလာ. စီဝရဟေတူတိ ‘‘ကတ္ထ မနာပံ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ စီဝရကာရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိဘဝါဘဝဟေတူတိ ဧတ္ထ ပန ဣတီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော. ယထာ စီဝရာဒိဟေတု, ဧဝံ ဘဝါဘဝဟေတုပီတိ အတ္ထော. ဘဝါဘဝါတိ စေတ္ထ ပဏီတပ္ပဏီတာနိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနိ အဓိပ္ပေတာနိ ဘဝတိ အာရောဂျံ ဧတေနာတိ ကတွာ. ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝေသု ပဏီတပ္ပဏီတတရော ဘဝါဘဝေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဘဝေါတိ ဝါ သမ္ပတ္တိ, အဘဝေါတိ ဝိပတ္တိ. ဘဝေါတိ ဝုဍ္ဎိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. တံ နိမိတ္တဉ္စ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝါဘဝဟေတု ဝါ’’တိ.

๑๐๕. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ตณฺหุปฺปาทา ความว่า ธรรมชาติใดย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์เหล่านี้ เหตุนั้น อารมณ์เหล่านั้นชื่อว่า อุปปาทะ (แดนเกิด) ถามว่า ธรรมชาติอะไรเกิดขึ้น ตอบว่า ตัณหา แดนเกิดแห่งตัณหา ชื่อว่า ตัณหุปปาทา อธิบายว่า เป็นวัตถุแห่งตัณหา เป็นเหตุแห่งตัณหา บทว่า ยตฺถ ได้แก่ ในอารมณ์เหล่าใดที่เป็นนิมิต บทว่า อุปฺปชฺชมานา ได้แก่ มีความเกิดขึ้นเป็นปกติ บทว่า จีวรเหตุ ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวร (ด้วยดำริว่า) "เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่ไหน" แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ ส่วนในบทว่า อิติภวาภวเหตุ นี้ บทว่า อิติ เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่าแสดงตัวอย่าง อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด เป็นเหตุแห่งภพและอภพฉันนั้นเหมือนกัน ในบทว่า ภวาภวา นั้น ท่านประสงค์เอาของประณีตและไม่ประณีต มีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น เพราะทำความเจริญคือความไม่มีโรคให้เกิดขึ้น หรือท่านกล่าวว่า "ในภพคือสมบัติทั้งหลาย ภพและอภพเป็นสิ่งที่ประณีตและไม่ประณีตกว่า" อีกอย่างหนึ่ง ภพ คือ สมบัติ อภพ คือ วิบัติ ภพ คือ ความเจริญ อภพ คือ ความเสื่อม และตัณหาย่อมเกิดขึ้นในนิมิตนั้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "หรือเป็นเหตุแห่งภพและอภพ"

ဂါထာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. အပိစ တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော. အယဉှိ သတ္တော အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ သံသရန္တော န ဧကကောဝ သံသရတိ, တဏှံ ပန ဒုတိယိကံ သဟာယိကံ လဘိတွာဝ သံသရတိ. တထာ ဟိ တံ ပပါတပါတံ အစိန္တေတွာ မဓုဂဏှနကလုဒ္ဒကံ ဝိယ အနေကာဒီနဝါကုလေသုပိ ဘဝေသု အာနိသံသမေဝ ဒဿေန္တီ အနတ္ထဇာလေ သာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ. ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ခန္ဓေသု [Pg.318] ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝသညိတံ အာဒီနဝံ ဇာနိတွာ. တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ ‘‘တဏှာ စာယံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါ ပဘဝေါ ကာရဏ’’န္တိ ဇာနိတွာ. ဧတ္တာဝတာ စ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တုပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒါနိ တံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော ‘‘ဝီတတဏှော’’တိအာဒိမာဟ. ယံ ပနေတ္ထ အဝုတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

คาถามีอรรถดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า มีตัณหาเป็นเพื่อน จริงอยู่ สัตว์นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมไม่ท่องเที่ยวไปผู้เดียว แต่ได้ตัณหาเป็นเพื่อนคนที่สอง เป็นสหายแล้วจึงท่องเที่ยวไป จริงอย่างนั้น ตัณหานั้นไม่คำนึงถึงการตกจากเหว เหมือนคนโลภในการเอาน้ำผึ้ง ย่อมแสดงให้เห็นแต่อานิสงส์ในภพทั้งหลายที่สับสนไปด้วยโทษมากมาย แล้วยังสัตว์ให้ท่องเที่ยวไปในข่ายแห่งความพินาศ บทว่า เอตมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้โทษนี้ คือโทษที่เรียกว่าความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นในขันธ์ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า รู้ว่า "ตัณหานี้เป็นแดนเกิด เป็นต้นกำเนิด เป็นเหตุแห่งวัฏทุกข์" ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงการบรรลุอรหัตผลของภิกษุรูปหนึ่งด้วยการเจริญวิปัสสนา บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำว่า วีตตณฺโห เป็นต้น คำใดที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

၇. သဗြဟ္မကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาสพรหมกสูตร

၁၀၆. သတ္တမေ သဗြဟ္မကာနီတိ သသေဋ္ဌကာနိ. ယေသန္တိ ယေသံ ကုလာနံ. ပုတ္တာနန္တိ ပုတ္တေဟိ ပူဇိတသဒ္ဒယောဂေန ဟိ ဣဒံ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ. အဇ္ဈာဂါရေတိ သကေ ဃရေ. ပူဇိတာ ဟောန္တီတိ ယံ ဃရေ အတ္ထိ, တေန ပဋိဇဂ္ဂိတာ မနာပေန စေဝ ကာယိကဝါစသိကေန စ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဣတိ မာတာပိတုပူဇကာနိ ကုလာနိ ‘‘သဗြဟ္မကာနီ’’တိ ပသံသိတွာ ဥပရိပိ နေသံ ပသံသနီယတံ ဒဿေန္တော ‘‘သပုဗ္ဗဒေဝတာနီ’’တိအာဒိမာဟ.

๑๐๖. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สพฺรหฺมกานิ ความว่า เป็นสกุลที่มีพรหม (ผู้ประเสริฐ) บทว่า เยสํ ได้แก่ แห่งสกุลทั้งหลายเหล่าใด บทว่า ปุตฺตานํ นี้เป็นสามีวิภัตติลงในอรรถกรณะ เพราะประกอบกับศัพท์ว่า ปูชิตะ (อันบุตรบูชาแล้ว) บทว่า อชฺฌาคาเร ความว่า ในเรือนของตน บทว่า ปูชิตา โหนฺติ ความว่า เป็นผู้ที่บุตรเลี้ยงดูด้วยสิ่งของที่มีอยู่ในเรือน และเป็นผู้ที่บุตรบำรุงด้วยกายและวาจาอันเป็นที่พอใจ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญสกุลที่บูชามารดาบิดาว่า "เป็นสกุลที่มีพรหม" แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความน่าสรรเสริญของสกุลเหล่านั้นยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำว่า สปุพฺพเทวตานิ เป็นต้น

တတ္ထ ဗြဟ္မာတိအာဒီနိ တေသံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝသာဓနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. တတြာယမတ္ထဝိဘာဝနာ – ဗြဟ္မာတိ သေဋ္ဌာဓိဝစနံ. ယထာ ဟိ ဗြဟ္မုနော စတဿော ဘာဝနာ အဝိဇဟိတာ ဟောန္တိ မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာ, ဥပေက္ခာတိ, ဧဝံ မာတာပိတူနံ ပုတ္တေသု စတဿော ဘာဝနာ အဝိဇဟိတာ ဟောန္တိ. တာ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ကုစ္ဆိဂတသ္မိဉှိ ဒါရကေ ‘‘ကဒါ န ခေါ ပုတ္တကံ အရောဂံ ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ပဿိဿာမာ’’တိ မာတာပိတူနံ မေတ္တစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ပနေသ မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကော ဦကာဟိ ဝါ မင်္ကုလေဟိ ဝါ ဒဋ္ဌော ဒုက္ခသေယျာယ ဝါ ပီဠိတော ပရောဒတိ ဝိရဝတိ, တဒါဿ သဒ္ဒံ သုတွာ မာတာပိတူနံ ကာရုညံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာဓာဝိတွာ ဝိဓာဝိတွာ ကီဠနကာလေ ပန လောဘနီယဝယသ္မိံ ဝါ ဌိတကာလေ ဒါရကံ ဩလောကေတွာ မာတာပိတူနံ စိတ္တံ သပ္ပိမဏ္ဍေ ပက္ခိတ္တသတဝိဟတကပ္ပာသပိစုပဋလံ ဝိယ မုဒုကံ အာမောဒိတံ ပမောဒိတံ, တဒါ နေသံ မုဒိတာ လဗ္ဘတိ. ယဒါ ပန တေသံ ပုတ္တော ဒါရဘရဏံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ပါဋိယေက္ကံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ, တဒါ မာတာပိတူနံ ‘‘သက္ကောတိ ဒါနိ နော ပုတ္တကော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဇီဝိတု’’န္တိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ [Pg.319] ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ တသ္မိံ ကာလေ ဥပေက္ခာ လဗ္ဘတိ. ဧဝံ မာတာပိတူနံ ပုတ္တေသု ယထာကာလံ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဗြဟ္မဝိဟာရဿ လဗ္ဘနတော ဗြဟ္မသဒိသဝုတ္တိတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

ในบทเหล่านั้น คำว่า พฺรหฺมา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นพรหมเป็นต้นของมารดาบิดาเหล่านั้น ในเรื่องนั้น มีการจำแนกอรรถดังนี้ คำว่า พฺรหฺมา เป็นชื่อของผู้ประเสริฐ เปรียบเหมือนพรหมวิหาร ๔ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา เป็นธรรมที่พรหมไม่ละฉันใด พรหมวิหาร ๔ ในบุตรทั้งหลายก็เป็นธรรมที่มารดาบิดาไม่ละฉันนั้น พรหมวิหารเหล่านั้นพึงทราบได้ในกาลนั้นๆ คือ เมื่อเด็กอยู่ในครรภ์ เมตตาจิตของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นบุตรผู้ไม่มีโรค มีอวัยวะน้อยใหญ่บริบูรณ์" แต่เมื่อเด็กอ่อนนอนหงาย ถูกตัวเรือดหรือตัวริ้นกัด หรือถูกเบียดเบียนเพราะนอนไม่สบาย ร้องไห้คร่ำครวญอยู่ เมื่อได้ยินเสียงของเด็กนั้น ความกรุณาของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้น แต่ในเวลาที่เด็กวิ่งไปวิ่งมาเล่น หรือในวัยที่น่ารักน่าใคร่ เมื่อมองดูเด็ก จิตของมารดาบิดาย่อมอ่อนนุ่ม ยินดี ร่าเริง เหมือนปุยนุ่นที่ตีแล้วร้อยครั้งซึ่งจุ่มลงในเนยใส ในเวลานั้น มุทิตาของท่านย่อมปรากฏ แต่เมื่อบุตรของท่านมีภรรยาและครองเรือนอยู่ต่างหาก ในเวลานั้น ความเป็นกลางของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "บัดนี้ บุตรของเราสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ตามธรรมดาของตน" ในเวลานั้น อุเบกขาย่อมปรากฏ ด้วยเหตุที่พรหมวิหารทั้ง ๔ ประการย่อมมีได้ในบุตรทั้งหลายของมารดาบิดาตามกาลอย่างนี้ เพราะความเป็นผู้มีปกติวัตรเสมอด้วยพรหม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย คำว่า พรหม นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา"

ပုဗ္ဗဒေဝတာတိ ဧတ္ထ ဒေဝါ နာမ တိဝိဓာ – သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. တေသု သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ခတ္တိယာ. တေ ဟိ ‘‘ဒေဝေါ, ဒေဝီ’’တိ လောကေ ဝေါဟရီယန္တိ, ဒေဝါ ဝိယ လောကဿ နိဂ္ဂဟာနုဂ္ဂဟသမတ္ထာ စ ဟောန္တိ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာ သတ္တာ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ ခီဏာသဝါ သဗ္ဗကိလေသဝိသုဒ္ဓိတော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဒိဗ္ဗန္တိ, ကီဠန္တိ, လဠန္တိ, ဇောတန္တိ ပဋိပက္ခံ ဇယန္တိ ဝါတိ ဒေဝါ. တေသု သဗ္ဗသေဋ္ဌာ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ. ယထာ တေ ဗာလဇနေဟိ ကတံ အပရာဓံ အဂဏေတွာ ဧကန္တေနေဝ တေသံ အနတ္ထဟာနိံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဉ္စ အာကင်္ခန္တာဝ ယထာဝုတ္တဗြဟ္မဝိဟာရယောဂေန အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ဒက္ခိဏေယျတာယ စ တေသံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ မဟာနိသံသတဉ္စ အာဝဟန္တိ; ဧဝမေဝ မာတာပိတရောပိ ပုတ္တာနံ အပရာဓံ အဂဏေတွာ ဧကန္တေနေဝ တေသံ အနတ္ထဟာနိံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဉ္စ အာကင်္ခန္တာ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဗြဟ္မဝိဟာရဿ လဗ္ဘနတော အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇန္တာ ပရမဒက္ခိဏေယျာ ဟုတွာ အတ္တနိ ကတာနံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ မဟာနိသံသတဉ္စ အာဝဟန္တိ. သဗ္ဗဒေဝေဟိ စ ပဌမံ တေသံ ဥပကာရဝန္တတာယ တေ အာဒိတောယေဝ ဒေဝါ. တေသဉှိ ဝသေန တေ ပဌမံ အညေ ဒေဝေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဇာနန္တိ အာရာဓေန္တိ ပယိရုပါသန္တိ, အာရာဓနဝိဓိံ ဉတွာ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာ တဿာ ပဋိပတ္တိယာ ဖလံ အဓိဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တေ ပစ္ဆာဒေဝါ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗဒေဝတာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

ในคำว่า ปุพฺพเทวตา นั้น คำว่า เทวดา มี 3 อย่าง คือ สมมติเทวดา อุปปัตติเทวดา และวิสุทธิเทวดา. ในเทวดา 3 อย่างนั้น สมมติเทวดา ได้แก่ พระราชาผู้เป็นกษัตริย์. เพราะว่าในโลกนี้ เขาย่อมเรียกกันว่า "เทวะ, เทวี" และพระราชาเหล่านั้นย่อมสามารถในการข่มและการอนุเคราะห์แก่โลกเหมือนเทวดา. อุปปัตติเทวดา ได้แก่ สัตว์ที่เกิดขึ้นตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาไปจนถึงภวัคคพรหม. วิสุทธิเทวดา ได้แก่ พระขีณาสพ เพราะบริสุทธิ์จากกิเลสทั้งปวง. ในคำว่า เทวดา นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้: ชื่อว่าเทวดา เพราะย่อมเล่น ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมรุ่งเรือง หรือย่อมชนะข้าศึก. ในเทวดาเหล่านั้น วิสุทธิเทวดาประเสริฐที่สุด. วิสุทธิเทวดาเหล่านั้นไม่ถือโทษความผิดที่คนพาลทำแล้ว ปรารถนาแต่ความเสื่อมจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความเกิดขึ้นแห่งประโยชน์แก่คนพาลเหล่านั้นโดยส่วนเดียว ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข ด้วยการประกอบพรหมวิหารตามที่กล่าวแล้ว และย่อมนำมาซึ่งความเป็นผู้มีผลมาก มีอานิสงส์มากแห่งการกระทำของคนพาลเหล่านั้น เพราะความเป็นทักขิไณยบุคคลฉันใด; มารดาบิดาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ถือโทษความผิดของบุตร ปรารถนาแต่ความเสื่อมจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความเกิดขึ้นแห่งประโยชน์แก่บุตรเหล่านั้นโดยส่วนเดียว ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข เพราะได้พรหมวิหารแม้ทั้ง 4 ประการโดยนัยที่กล่าวแล้ว เป็นทักขิไณยบุคคลอย่างยิ่ง ย่อมนำมาซึ่งความเป็นผู้มีผลมาก มีอานิสงส์มากแห่งการกระทำที่บุตรทำแล้วในตน. และเพราะมารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะก่อนเทวดาทั้งปวง ฉะนั้น มารดาบิดาจึงเป็นเทวดาตั้งแต่ต้น. จริงอยู่ เพราะอาศัยมารดาบิดาเหล่านั้น บุตรจึงรู้จักเทวดาอื่น ๆ ว่าเป็น "เทวดา" ก่อน แล้วจึงอาราธนา บำรุง เมื่อรู้วิธีอาราธนาแล้ว ปฏิบัติอย่างนั้น ย่อมบรรลุผลแห่งการปฏิบัตินั้น ฉะนั้น เทวดาเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวดาในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ปุพพเทวดา นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา".

ပုဗ္ဗာစရိယာတိ ပဌမအာစရိယာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တေ သိက္ခာပေန္တာ အတိတရုဏကာလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဧဝံ နိသီဒ, ဧဝံ ဂစ္ဆ, ဧဝံ တိဋ္ဌ, ဧဝံ သယ, ဧဝံ ခါဒ, ဧဝံ ဘုဉ္ဇ, အယံ တေ ‘တာတာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, အယံ ‘ဘာတိကာ’တိ, အယံ ‘ဘဂိနီ’တိ, ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဣဒံ န ဝဋ္ဋတိ, အသုကံ နာမ ဥပသင်္ကမိတုံ ဝဋ္ဋတိ, အသုကံ နာမ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဂါဟေန္တိ သိက္ခာပေန္တိ. အပရဘာဂေ အညေ အာစရိယာပိ သိပ္ပံ မုဒ္ဒံ ဂဏနန္တိ ဧဝမာဒိံ သိက္ခာပေန္တိ, အညေ သရဏာနိ ဒေန္တိ, သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေန္တိ, ပဗ္ဗာဇေန္တိ[Pg.320], ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနိ ပါပေန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ပစ္ဆာအာစရိယာ နာမ. မာတာပိတရော ပန သဗ္ဗပဌမံ. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာစရိယာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

คำว่า ปุพพาจารย์ คือ อาจารย์คนแรก. จริงอยู่ มารดาบิดาเมื่อสอนบุตร ย่อมให้เรียน ให้ศึกษาตั้งแต่ยังเยาว์วัยว่า "จงนั่งอย่างนี้ จงไปอย่างนี้ จงยืนอย่างนี้ จงนอนอย่างนี้ จงเคี้ยวอย่างนี้ จงกินอย่างนี้ ผู้นี้ควรเรียกว่า 'พ่อ' ผู้นี้ควรเรียกว่า 'พี่ชาย' ผู้นี้ควรเรียกว่า 'พี่สาว' สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ ควรเข้าไปหาคนชื่อนี้ ไม่ควรเข้าไปหาคนชื่อนี้" ในภายหลัง อาจารย์คนอื่น ๆ ก็สอนศิลปะ การนับ การคำนวณ เป็นต้น, อาจารย์พวกอื่นให้สรณะ ให้ตั้งอยู่ในศีล ให้บรรพชา ให้เรียนธรรมะ ให้อุปสมบท ให้บรรลุโสดาปัตติมรรคเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่าเป็นอาจารย์ในภายหลัง. ส่วนมารดาบิดาเป็นอาจารย์ก่อนใครทั้งหมด. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ปุพพาจารย์ นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา".

အာဟုနေယျာတိ အာနေတွာ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ အာဟုနံ, ဒူရတောပိ အာနေတွာ ဖလဝိသေသံ အာကင်္ခန္တေန ဂုဏဝန္တေသု ဒါတဗ္ဗာနံ အန္နပါနဝတ္ထစ္ဆာဒနာဒီနံ ဧတံ နာမံ, ဥပကာရခေတ္တတာယ တံ အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဟုနေယျာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

คำว่า อาหุไนย คือ สิ่งที่เขานำมาบูชา เรียกว่า อาหุนะ, คำว่า อาหุนะ นี้เป็นชื่อของสิ่งของมีข้าว น้ำ ผ้า และเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น ที่บุคคลผู้หวังผลวิเศษพึงนำมาแม้จากที่ไกลแล้วถวายในท่านผู้มีคุณ, มารดาบิดาชื่อว่า อาหุไนย เพราะเป็นผู้ควรแก่ของที่นำมาบูชานั้น เนื่องจากเป็นเนื้อนาบุญของผู้มีอุปการะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย คำว่า อาหุไนย นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา".

ဣဒါနိ တေသံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတု? ဗဟုကာရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ မာတာပိတူနံ ဗြဟ္မာဒိအဓိဝစနံ ကေန ကာရဏေနာတိ စေတိ အတ္ထော. ဗဟုကာရာတိ ဗဟူပကာရာ. အာပါဒကာတိ ဇီဝိတဿ အာပါဒကာ, ပါလကာ. ပုတ္တာနဉှိ မာတာပိတူဟိ ဇီဝိတံ အာပါဒိတံ ပါလိတံ ဃဋိတံ အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိတံ သမ္ပာဒိတံ. ပေါသကာတိ ဟတ္ထပါဒေ ဝဍ္ဎေတွာ ဟဒယလောဟိတံ ပါယေတွာ ပေါသေတာရော. ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရောတိ ပုတ္တာနံ ဣမသ္မိံ လောကေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဒဿနံ နာမ မာတာပိတရော နိဿာယ ဇာတန္တိ တေ နေသံ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော နာမ. ဣတိ တေသံ ဗဟုကာရတ္တံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿိတံ, ယေန ပုတ္တော မာတာပိတူနံ လောကိယေန ဥပကာရေန ကေနစိ ပရိယာယေန ပရိယန္တံ ပဋိကာရံ ကာတုံ န သမတ္ထောယေဝ. သစေ ဟိ ပုတ္တော ‘‘မာတာပိတူနံ ဥပကာရဿ ပစ္စုပကာရံ ကရိဿာမီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ဝါယမန္တော ဒက္ခိဏေ အံသကူဋေ မာတရံ, ဣတရသ္မိံ ပိတရံ ဌပေတွာ ဝဿသတာယုကော သကလံ ဝဿသတမ္ပိ ပရိဟရေယျ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနာဒီဟိ စ ယထာရုစိ ဥပဋ္ဌဟန္တော တေသံ မုတ္တကရီသမ္ပိ အဇိဂုစ္ဆန္တော, န ဧတ္တာဝတာ ပုတ္တေန မာတာပိတူနံ ပဋိကာရော ကတော ဟောတိ အညတြ သဒ္ဓါဒိဂုဏဝိသေသေ ပတိဋ္ဌာပနာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุแห่งความเป็นพรหมเป็นต้นของมารดาบิดาเหล่านั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ตํ กิสฺส เหตุ? พหุการา" เป็นต้น. คำว่า ตํ กิสฺส เหตุ มีความว่า คำที่เรียกมารดาบิดาว่าเป็นพรหมเป็นต้นนั้น มีเหตุอะไร. คำว่า พหุการา คือ เป็นผู้มีอุปการะมาก. คำว่า อาปาทกา คือ เป็นผู้ให้ชีวิต เป็นผู้รักษา. จริงอยู่ ชีวิตของบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาให้เกิดแล้ว รักษาแล้ว ทำให้ประกอบแล้ว ให้เป็นไปสืบเนื่องกันแล้ว ให้สำเร็จแล้ว. คำว่า โปสกา คือ เป็นผู้เลี้ยงดู โดยทำให้มือและเท้าเจริญเติบโต และให้ดื่มโลหิตในหทัย. คำว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร คือ การเห็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในโลกนี้ของบุตรทั้งหลายเกิดขึ้นเพราะอาศัยมารดาบิดา ฉะนั้น มารดาบิดาจึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรเหล่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ความที่มารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมากจึงถูกแสดงว่าเป็นเหตุแห่งความเป็นพรหมเป็นต้น ซึ่งด้วยเหตุนั้น บุตรย่อมไม่สามารถทำการตอบแทนคุณของมารดาบิดาด้วยอุปการะทางโลกโดยปริยายใดปริยายหนึ่งให้ถึงที่สุดได้เลย. จริงอยู่ หากบุตรลุกขึ้นพากเพียรพยายามด้วยคิดว่า "เราจักทำการตอบแทนอุปการะของมารดาบิดา" ประคองมารดาไว้บนบ่าขวา ประคองบิดาไว้บนบ่าอีกข้างหนึ่ง มีอายุ 100 ปี พึงปรนนิบัติท่านตลอด 100 ปี ด้วยปัจจัย 4 และด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวดเป็นต้น ตามความพอใจ ไม่รังเกียจแม้ซึ่งมูตรและกรีสของท่าน, เพียงเท่านี้ บุตรก็ยังไม่ได้ชื่อว่าทำการตอบแทนคุณของมารดาบิดาแล้ว เว้นแต่จะให้ท่านตั้งมั่นอยู่ในคุณวิเศษมีศรัทธาเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ဒွိန္နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, န သုပ္ပဋိကာရံ ဝဒါမိ. ကတမေသံ ဒွိန္နံ? မာတု စ ပိတု စ. ဧကေန, ဘိက္ခဝေ, အံသေန မာတရံ ပရိဟရေယျ, ဧကေန အံသေန ပိတရံ ပရိဟရေယျ ဝဿသတာယုကော ဝဿသတဇီဝီ, သော စ နေသံ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနေန, တေ စ တတ္ထေဝ မုတ္တကရီသံ စဇေယျုံ, န တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတံ [Pg.321] ဝါ ဟောတိ ပဋိကတံ ဝါ. ဣမိဿာ စ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပထဝိယာ ပဟူတရတ္တရတနာယ မာတာပိတရော ဣဿရိယာဓိပစ္စေ ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာပေယျ, န တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတံ ဝါ ဟောတိ ပဋိကတံ ဝါ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဗဟုကာရာ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတရော ပုတ္တာနံ အာပါဒကာ ပေါသကာ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော.

"ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าบุคคล 2 จำพวกเป็นผู้ที่ตอบแทนคุณได้ไม่ง่าย. สองจำพวกไหนบ้าง? คือ มารดาและบิดา. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง พึงประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง มีอายุ 100 ปี มีชีวิตอยู่ 100 ปี และเขาพึงบำรุงท่านด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวด และท่านทั้งสองพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่านั้นเอง, ภิกษุทั้งหลาย เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ได้ชื่อว่าทำแล้ว หรือทำตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดา. ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง บุคคลพึงสถาปนามารดาบิดาไว้ในราชสมบัติอันเป็นอิสริยาธิปัตย์แห่งมหาปฐพีนี้อันมีรัตนะมากมาย, ภิกษุทั้งหลาย เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ได้ชื่อว่าทำแล้ว หรือทำตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดา. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย มารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมาก เป็นผู้ให้กำเนิด เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรทั้งหลาย"

‘‘ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတရော အဿဒ္ဓေ သဒ္ဓါသမ္ပဒါယ သမာဒပေတိ နိဝေသေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဒုဿီလေ သီလသမ္ပဒါယ, မစ္ဆရိနော စာဂသမ္ပဒါယ, ဒုပ္ပညေ ပညာသမ္ပဒါယ သမာဒပေတိ နိဝေသေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတဉ္စ ဟောတိ ပဋိကတဉ္စာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၃၄).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง บุตรผู้ใด ชักชวนมารดาบิดาผู้ไม่มีศรัทธา ให้ตั้งมั่นในศรัทธาสัมปทา ชักชวนมารดาบิดาผู้ทุศีล ให้ตั้งมั่นในศีลสัมปทา ชักชวนมารดาบิดาผู้ตระหนี่ ให้ตั้งมั่นในจาคสัมปทา ชักชวนมารดาบิดาผู้มีปัญญาทราม ให้ตั้งมั่นในปัญญาสัมปทา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล บุตรชื่อว่าได้ทำและทำตอบแทนแก่มารดาบิดาแล้ว (อ. นิ. ๒.๓๔)

တထာ –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ, ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော’’တိ;

(ခု. ပါ. ၅.၆);

‘‘မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတပညတ္တ’’န္တိ စ –

ว่า ‘การบำรุงมารดาบิดา การสงเคราะห์บุตรและภรรยา’ (ขุ. ปา. ๕.๖) และว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบำรุงมารดาบิดา บัณฑิตบัญญัติไว้’ ดังนี้ –

ဧဝမာဒီနိ မာတာပိတူနံ ပုတ္တဿ ဗဟူပကာရဘာဝသာဓကာနိ သုတ္တာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ.

พึงเห็นพระสูตรทั้งหลายที่แสดงถึงความเป็นผู้อุปการะมากของมารดาบิดาต่อบุตร เป็นต้นอย่างนี้

ဂါထာသု ဝုစ္စရေတိ ဝုစ္စန္တိ ကထီယန္တိ. ပဇာယ အနုကမ္ပကာတိ ပရေသံ ပါဏံ ဆိန္ဒိတွာပိ အတ္တနော သန္တကံ ယံကိဉ္စိ စဇိတွာပိ အတ္တနော ပဇံ ပဋိဇဂ္ဂန္တိ ဂေါပယန္တိ, တသ္မာ ပဇာယ အတ္တနော ပုတ္တာနံ အနုကမ္ပကာ အနုဂ္ဂါဟကာ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า วุจฺจเร แปลว่า ย่อมกล่าว ย่อมพูด. บทว่า ปชาย อนุกมฺปกา ความว่า แม้จะตัดชีวิตของผู้อื่น หรือแม้จะสละสิ่งของอะไรๆ ที่เป็นของตน ก็ย่อมเลี้ยงดู คุ้มครองบุตรของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นผู้อนุเคราะห์ เป็นผู้ช่วยเหลือแก่ประชาคือบุตรของตน

နမဿေယျာတိ သာယံ ပါတံ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒံ မယှံ ဥတ္တမံ ပုညက္ခေတ္တ’’န္တိ နမက္ကာရံ ကရေယျ. သက္ကရေယျာတိ သက္ကာရေန ပဋိမာနေယျ. ဣဒါနိ တံ သက္ကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘အန္နေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အန္နေနာတိ ယာဂုဘတ္တခါဒနီယေန. ပါနေနာတိ အဋ္ဌဝိဓပါနေန. ဝတ္ထေနာတိ နိဝါသနပါရုပနေန. သယနေနာတိ မဉ္စပီဌဘိသိဗိမ္ဗောဟနာဒိနာ သယနေန. ဥစ္ဆာဒနေနာတိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ပဋိဝိနောဒေတွာ သုဂန္ဓကရဏုစ္ဆာဒနေန. နှာနေနာတိ သီတကာလေ ဥဏှောဒကေန, ဥဏှကာလေ သီတောဒကေန ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ နှာပနေန. ပါဒါနံ ဓောဝနေန စာတိ ဥဏှောဒကသီတောဒကေဟိ ပါဒဓောဝနေန စေဝ တေလမက္ခနေန စ.

บทว่า นมสฺเสยฺย ความว่า พึงเข้าไปบำรุงในเวลาเย็นและเช้า แล้วพึงทำการนอบน้อมว่า ‘นี้เป็นบุญเขตอันสูงสุดของเรา’. บทว่า สกฺกเรยฺย ความว่า พึงนับถือด้วยสักการะ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงสักการะนั้น จึงกล่าวคำว่า อนฺเนน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺเนน ได้แก่ ด้วยข้าวต้ม ข้าวสวย และของเคี้ยว. บทว่า ปาเนน ได้แก่ ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง. บทว่า วตฺเถน ได้แก่ ด้วยผ้านุ่งและผ้าห่ม. บทว่า สยเนน ได้แก่ ด้วยที่นอนมีเตียง ตั่ง ฟูก และหมอน เป็นต้น. บทว่า อุจฺฉาทเนน ได้แก่ ด้วยเครื่องลูบไล้ที่กำจัดกลิ่นเหม็นและทำให้มีกลิ่นหอม. บทว่า นฺหาเนน ได้แก่ ด้วยการอาบน้ำ คือรดกายด้วยน้ำร้อนในฤดูหนาว และด้วยน้ำเย็นในฤดูร้อน. บทว่า ปาทานํ โธวเนน จ ได้แก่ ด้วยการล้างเท้าด้วยน้ำร้อนและน้ำเย็น และด้วยการทาน้ำมัน

တာယ [Pg.322] နံ ပါရိစရိယာယာတိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာဝုတ္တပရိစရဏေန. အထ ဝါ ပါရိစရိယာယာတိ ဘရဏကိစ္စကရဏကုလဝံသပတိဋ္ဌာပနာဒိနာ ပဉ္စဝိဓဥပဋ္ဌာနေန. ဝုတ္တဉှေတံ –

ในบทว่า ตาย นํ ปาริจริยาย นี้ บทว่า นํ เป็นเพียงนิบาต (หมายถึง) ด้วยการบำรุงดังที่กล่าวแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปาริจริยาย ได้แก่ ด้วยการอุปัฏฐาก ๕ อย่าง มีการเลี้ยงดู การทำกิจของท่าน และการดำรงวงศ์สกุล เป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ပဉ္စဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌာတဗ္ဗာ ‘ဘတော နေ ဘရိဿာမိ, ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမိ, ကုလဝံသံ ဌပေဿာမိ, ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. အထ ဝါ ပန နေသံ ပေတာနံ ကာလကတာနံ ဒက္ခိဏမနုပ္ပဒဿာမီ’တိ. ဣမေဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တံ အနုကမ္ပန္တိ – ပါပါ နိဝါရေန္တိ, ကလျာဏေ နိဝေသေန္တိ, သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ, ပတိရူပေန ဒါရေန သံယောဇေန္တိ, သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၇).

ดูก่อนคหบดีบุตร บุตรพึงบำรุงมารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า ด้วยสถาน ๕ อย่าง คือ ‘ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่าน’ ‘เราจักทำกิจของท่าน’ ‘เราจักดำรงวงศ์สกุล’ ‘เราจักปฏิบัติตนให้สมควรแก่การรับมรดก’ ‘อนึ่ง เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว เราจักถวายทักษิณาอุทิศให้ท่าน’ ดูก่อนคหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ เหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ อย่าง คือ ห้ามจากความชั่ว ให้ตั้งอยู่ในความดี ให้ศึกษาศิลปะ หาภรรยาที่สมควรให้ มอบมรดกให้ในสมัย (ที. นิ. ๓.๒๖๗)

အပိစ ယော မာတာပိတရော တီသု ဝတ္ထူသု အဘိပ္ပသန္နေ ကတွာ သီလေသု ဝါ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါ နိယောဇေတွာ ဥပဋ္ဌဟတိ, အယံ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာကာနံ အဂ္ဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သာ ပနာယံ ပါရိစရိယာ ပုတ္တဿ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေဝ နံ ပသံသန္တိ, ပေစ္စ သဂ္ဂေ ပမောဒတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. မာတာပိတုဥပဋ္ဌာကဉှိ ပုဂ္ဂလံ ပဏ္ဍိတမနုဿာ တတ္ထ ပါရိစရိယာယ ပသံသန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ ထောမေန္တိ, တဿ စ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇန္တာ သယမ္ပိ အတ္တနော မာတာပိတူသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိတွာ မဟန္တံ ပုညံ ပသဝန္တိ. ပေစ္စာတိ ပရလောကံ ဂန္တွာ သဂ္ဂေ ဌိတော မာတာပိတုပဋ္ဌာကော ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ မောဒတိ ပမောဒတိ အဘိနန္ဒတီတိ.

อีกอย่างหนึ่ง บุตรผู้ใดทำให้มารดาบิดาเลื่อมใสในวัตถุ ๓ หรือให้ตั้งมั่นในศีลทั้งหลาย หรือชักชวนให้ออกบวชแล้วบำรุงอยู่ บุตรผู้นี้พึงทราบว่าเป็นผู้เลิศกว่าผู้บำรุงมารดาบิดาทั้งหลาย. เมื่อจะแสดงว่า การบำรุงนั้นย่อมนำประโยชน์สุขในโลกทั้งสองมาให้แก่บุตร จึงกล่าวว่า ‘บัณฑิตย่อมสรรเสริญเขาในโลกนี้เอง เขาละไปแล้วย่อมบันเทิงในสวรรค์’. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ได้แก่ ในโลกนี้. จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญ ยกย่อง ชมเชยบุคคลผู้บำรุงมารดาบิดา เพราะการบำรุงนั้น และชนทั้งหลายผู้ถือเอาเป็นแบบอย่างของเขานั้น แม้ตนเองก็ปฏิบัติต่อมารดาบิดาของตนเช่นนั้น ย่อมประสบบุญเป็นอันมาก. บทว่า เปจฺจ ความว่า ผู้บำรุงมารดาบิดาไปสู่ปรโลกแล้ว ตั้งอยู่ในสวรรค์ ย่อมเพลิดเพลิน บันเทิง ร่าเริงด้วยทิพยสมบัติทั้งหลาย

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

၈. ဗဟုကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาพหุการสูตร

၁၀၇. အဋ္ဌမေ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာတိ ဗြာဟ္မဏာ စေဝ ဂဟပတိကာ စ. ဌပေတွာ ဗြာဟ္မဏေ ယေ ကေစိ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တာ ဣဓ ဂဟပတိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ[Pg.323]. ယေတိ အနိယမတော နိဒ္ဒိဋ္ဌပရာမသနံ. ဝေါတိ ဥပယောဂဗဟုဝစနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ ဗဟူပကာရာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ, ယေ ဗြာဟ္မဏာ စေဝ သေသအဂါရိကာ စ ‘‘တုမှေ ဧဝ အမှာကံ ပုညက္ခေတ္တံ, ယတ္ထ မယံ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကံ ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေမ သောဝဂ္ဂိကံ သုခဝိပါကံ သဂ္ဂသံဝတ္တနိက’’န္တိ စီဝရာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ ပတိဥပဋ္ဌိတာတိ.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พฺราหฺมณคหปติกา ได้แก่ พราหมณ์และคหบดี. เว้นพราหมณ์เสียแล้ว ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้อยู่ครองเรือน พึงทราบว่าเป็นคหบดีในที่นี้. บทว่า เย เป็นคำกล่าวอ้างถึงสิ่งที่ระบุไว้โดยไม่เจาะจง. บทว่า โว เป็นพหูพจน์ในความหมายเชื่อมโยง. นี้เป็นความหมายโดยย่อในที่นี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์และคหบดีเป็นผู้มีอุปการะมากแก่เธอทั้งหลาย คือ พราหมณ์และคฤหัสถ์ที่เหลือย่อมอุปัฏฐากด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ด้วยคิดว่า ‘ท่านทั้งหลายเป็นบุญเขตของเรา ซึ่งเป็นที่ที่เราจะตั้งทักษิณาอันเลิศ อันมีสุขเป็นวิบาก เป็นไปเพื่อสวรรค์’

ဧဝံ ‘‘အာမိသဒါနေန အာမိသသံဝိဘာဂေန အာမိသာနုဂ္ဂဟေန ဂဟဋ္ဌာ ဘိက္ခူနံ ဥပကာရဝန္တော’’တိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဓမ္မဒါနေန ဓမ္မသံဝိဘာဂေန ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဘိက္ခူနမ္ပိ တေသံ ဥပကာရဝန္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘တုမှေပိ, ဘိက္ခဝေ,’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ครั้นทรงแสดงอย่างนี้ว่า ‘คฤหัสถ์ทั้งหลายเป็นผู้มีอุปการะแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยอามิสทาน ด้วยการแบ่งปันอามิส ด้วยการอนุเคราะห์ด้วยอามิส’ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความที่แม้ภิกษุทั้งหลายก็เป็นผู้มีอุปการะแก่คฤหัสถ์เหล่านั้น ด้วยธรรมทาน ด้วยการแบ่งปันธรรม ด้วยการอนุเคราะห์ด้วยธรรม จึงตรัสคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลาย’ เป็นต้น ซึ่งคำนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ပိဏ္ဍာပစာယနံ နာမ ကထိတံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ ဣမေ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ နေဝ တုမှာကံ ဉာတကာ, န မိတ္တာ, န ဣဏံ ဝါ ဓာရေန္တိ, အထ ခေါ ‘‘ဣမေ သမဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ဧတ္ထ နော ကာရာ မဟပ္ဖလာ ဘဝိဿန္တိ မဟာနိသံသာ’’တိ ဖလဝိသေသံ အာကင်္ခန္တာ တုမှေ စီဝရာဒီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တသ္မာ တံ တေသံ အဓိပ္ပာယံ ပရိပူရေန္တာ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ, ဓမ္မဒေသနာပိ ဝေါ ကာရကာနံယေဝ သောဘတိ, အာဒေယျာ စ ဟောတိ, န ဣတရေသန္တိ ဧဝံ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အပ္ပမာဒေါ ကရဏီယောတိ.

ด้วยพระดำรัสนี้ ทรงกล่าวอะไร? ชื่อว่าทรงกล่าวถึงปิณฑาปจายนกรรม (การเคารพในบิณฑบาต). นี้เป็นอธิบายในที่นี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พราหมณ์และคหบดีเหล่านี้ ไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่มิตรของเธอทั้งหลาย และไม่ได้เป็นหนี้อะไร แต่ว่า พวกเขาหวังผลวิเศษว่า ‘สมณะเหล่านี้เป็นผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติดีแล้ว การกระทำของเราในสมณะเหล่านี้จักมีผลมาก มีอานิสงส์มาก’ จึงอุปัฏฐากเธอทั้งหลายด้วยจีวรเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายเมื่อจะทำความประสงค์ของเขาเหล่านั้นให้บริบูรณ์ ก็จงพากเพียรด้วยความไม่ประมาท. แม้การแสดงธรรมของเธอทั้งหลาย ก็ย่อมงดงามและน่าเชื่อถือสำหรับผู้ถวายเท่านั้น ไม่ใช่สำหรับคนอื่น ด้วยเหตุนี้ พึงทำความไม่ประมาทในสัมมาปฏิบัติ

ဧဝမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အာမိသဒါနဓမ္မဒါနဝသေန အညမညံ သန္နိဿာယ ကာမာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဩဃဿ နိတ္ထရဏတ္ထာယ သကလဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္မဒေဝ ပရိယောသာနကရဏာယ ဥပေါသထသီလနိယမာဒိဝသေန စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒိဝသေန ဝါ ဣဒံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ဝုဿတိ စရီယတီတိ.

ในบทว่า เอวํ อิทํ ภิกฺขเว เป็นต้นนี้ มีเนื้อความย่อดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์ในศาสนานี้และมรรคพรหมจรรย์นี้ อันคฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน ด้วยอำนาจอามิสทานและธรรมทาน ด้วยประการที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ย่อมอยู่ ย่อมประพฤติ เพื่อข้ามโอฆะแม้ทั้ง ๔ มีกาโมฆะเป็นต้น เพื่อกระทำที่สุดโดยชอบแห่งวัฏทุกข์แม้ทั้งสิ้น ด้วยอำนาจอุโบสถศีลเป็นต้น หรือด้วยอำนาจจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น.

ဂါထာသု သာဂါရာတိ ဂဟဋ္ဌာ. အနဂါရာတိ ပရိစ္စတ္တအဂါရာ ပဗ္ဗဇိတာ. ဥဘော အညောညနိဿိတာတိ တေ ဥဘောပိ အညမညသန္နိဿိတာ. သာဂါရာ ဟိ အနဂါရာနံ ဓမ္မဒါနသန္နိဿိတာ, အနဂါရာ စ သာဂါရာနံ ပစ္စယဒါနသန္နိဿိတာ. အာရာဓယန္တီတိ သာဓေန္တိ သမ္ပာဒေန္တိ. သဒ္ဓမ္မန္တိ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မံ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မဉ္စ. တတ္ထ ယံ ဥတ္တမံ, တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယောဂက္ခေမံ [Pg.324] အနုတ္တရ’’န္တိ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ. သာဂါရေသူတိ သာဂါရေဟိ, နိဿက္ကေ ဣဒံ ဘုမ္မဝစနံ, သာဂါရာနံ ဝါ သန္တိကေ. ပစ္စယန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဒုဝိဓံ ပစ္စယံ ပိဏ္ဍပါတံ ဘေသဇ္ဇဉ္စ. ပရိဿယဝိနောဒနန္တိ ဥတုပရိဿယာဒိပရိဿယဟရဏံ ဝိဟာရာဒိအာဝသထံ. သုဂတန္တိ သမ္မာ ပဋိပန္နံ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌဝိဓံ အရိယပုဂ္ဂလံ. သာဝကော ဟိ ဣဓ သုဂတောတိ အဓိပ္ပေတော. ဃရမေသိနောတိ ဃရံ ဧသိနော, ဂေဟေ ဌတွာ ဃရာဝါသံ ဝသန္တာ ဘောဂူပကရဏာနိ စေဝ ဂဟဋ္ဌသီလာဒီနိ စ ဧသနသီလာတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဟာနော အရဟတန္တိ အရဟန္တာနံ အရိယာနံ ဝစနံ, တေသံ ဝါ သမ္မာပဋိပတ္တိံ သဒ္ဒဟန္တာ. ‘‘အဒ္ဓါ ဣမေ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ယထာ ဣမေ ကထေန္တိ, တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ သာ ပဋိပတ္တိ သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပတ္တိယာ သံဝတ္တတီ’’တိ အဘိသဒ္ဒဟန္တာတိ အတ္ထော. ‘‘သဒ္ဒဟန္တာ’’တိပိ ပါဌော. အရိယပညာယာတိ သုဝိသုဒ္ဓပညာယ. ဈာယိနောတိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဝသေန ဒုဝိဓေနပိ ဈာနေန ဈာယိနော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สาคารา ได้แก่ คฤหัสถ์. บทว่า อนคารา ได้แก่ บรรพชิตผู้สละเรือนแล้ว. บทว่า อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตา ความว่า ทั้งสองฝ่ายนั้นต่างอาศัยซึ่งกันและกัน. จริงอยู่ คฤหัสถ์ทั้งหลายอาศัยธรรมทานของอนาคาริกชน, และอนาคาริกชนทั้งหลายก็อาศัยปัจจัยทานของสาคาริกชน. บทว่า อาราธยนฺติ ความว่า ย่อมให้สำเร็จ ย่อมให้ถึงพร้อม. บทว่า สทฺธมฺมํ ได้แก่ ปฏิบัติสัทธรรมและปฏิเวธสัทธรรม. ในสัทธรรมนั้น สิ่งใดเป็นธรรมอันสูงสุด เมื่อจะทรงแสดงสิ่งนั้น จึงตรัสว่า โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ ดังนี้ หมายถึงพระอรหัตและพระนิพพาน. บทว่า สาคาเรสุ ได้แก่ จากคฤหัสถ์ทั้งหลาย, บทนี้เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่านิสสัคคะ, หรือในสำนักของคฤหัสถ์ทั้งหลาย. บทว่า ปจฺจยํ ได้แก่ ปัจจัย ๒ อย่างที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว คือ บิณฑบาตและเภสัช. บทว่า ปริสฺสยวินทนํ ได้แก่ ที่อยู่อาศัยมีวิหารเป็นต้น อันเป็นเครื่องบรรเทาอันตรายมีอุตุปริสสัยเป็นต้น. บทว่า สุคตํ ได้แก่ พระอริยบุคคล ๘ ประเภท พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ผู้ปฏิบัติดีแล้ว. จริงอยู่ ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสาวกว่าเป็นสุคต. บทว่า ฆรเมสิโน ความว่า ผู้แสวงหาเรือน คือ ผู้ครองเรือนอยู่ในบ้าน มีปกติแสวงหาโภคสมบัติและเครื่องอุปโภคบริโภค และศีลของคฤหัสถ์เป็นต้น. บทว่า สทฺทหาโน อรหตํ ความว่า เชื่อถ้อยคำของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นพระอริยะ หรือเชื่อมั่นในสัมมาปฏิบัติของท่านเหล่านั้น. อธิบายว่า เชื่อมั่นอย่างยิ่งว่า "โดยแท้จริง ท่านเหล่านี้ปฏิบัติชอบแล้ว, ปฏิปทานั้นย่อมเป็นไปเพื่อสมบัติคือสวรรค์และโมกข์แก่ผู้ปฏิบัติเหมือนดังที่ท่านเหล่านี้กล่าว" ดังนี้. อีกนัยหนึ่ง อ่านว่า สทฺทหนฺตา ก็มี. บทว่า อริยปญฺญาย ได้แก่ ด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ยิ่ง. บทว่า ฌายิโน ได้แก่ ผู้เพ่งด้วยฌานแม้ทั้งสองอย่าง ด้วยอำนาจแห่งอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน.

ဣဓ ဓမ္မံ စရိတွာနာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ, ဣမသ္မိံ ဝါ သာသနေ လောကိယလောကုတ္တရသုခဿ မဂ္ဂဘူတံ သီလာဒိဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝဒေဝ သုဂတိဂါမိနော. နန္ဒိနောတိ ပီတိသောမနဿယောဂေန နန္ဒနသီလာ. ကေစိ ပန ‘‘ဓမ္မံ စရိတွာန မဂ္ဂန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပါပုဏိတွာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဒေဝလောကသ္မိန္တိ ဆဗ္ဗိဓေပိ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ. မောဒန္တိ ကာမကာမိနောတိ ယထိစ္ဆိတဝတ္ထုနိပ္ဖတ္တိတော ကာမကာမိနော ကာမဝန္တော ဟုတွာ ပမောဒန္တီတိ.

บทว่า อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ความว่า ประพฤติธรรมมีศีลเป็นต้น อันเป็นทางแห่งโลกิยสุขและโลกุตรสุข ในอัตภาพนี้ หรือในศาสนานี้แล้ว, ตราบใดที่ยังไม่บรรลุปริพนิพพาน, ตราบนั้นย่อมไปสู่สุคติ. บทว่า นนฺทิโน ได้แก่ ผู้มีปกติเพลิดเพลินด้วยการประกอบด้วยปีติและโสมนัส. แต่บางพวกกล่าวว่า "บทว่า ธมฺมํ จริตฺวาน มคฺคํ หมายถึง บรรลุโสดาปัตติมรรคแล้ว". บทว่า เทวโลกสฺมึ ได้แก่ ในเทวโลกอันเป็นกามาวจรแม้ทั้ง ๖ ชั้น. บทว่า โมนฺทติ กามกามิโน ความว่า ผู้ใคร่กาม มีกามสมบัติแล้ว ย่อมบันเทิง เพราะได้สิ่งที่ปรารถนาตามต้องการ.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

၉. ကုဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถากุหสูตร

၁၀၈. နဝမေ ကုဟာတိ သာမန္တဇပ္ပနာဒိနာ ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟကာ, အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ ကောဟညံ ကတွာ ပရေသံ ဝိမှာပကာတိ အတ္ထော. ထဒ္ဓါတိ ကောဓေန စ မာနေန စ ထဒ္ဓမာနသာ. ‘‘ကောဓနော ဟောတိ ဥပါယာသဗဟုလော, အပ္ပမ္ပိ ဝုတ္တော သမာနော အဘိသဇ္ဇတိ ကုပ္ပတိ ဗျာပဇ္ဇတိ ပတိတ္ထီယတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၂၅; ပု. ပ. ၁၀၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ကောဓေန စ, ‘‘ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ ဒေါဝစဿကရဏေဟိ [Pg.325] ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အက္ခမော အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဒေါဝစဿေန စ, ‘‘ဇာတိမဒေါ, ဂေါတ္တမဒေါ, သိပ္ပမဒေါ, အာရောဂျမဒေါ, ယောဗ္ဗနမဒေါ, ဇီဝိတမဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၃၂) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဇာတိမဒါဒိဘေဒေန မဒေန စ ဂရုကာတဗ္ဗေသု ဂရူသု ပရမနိပစ္စကာရံ အကတွာ အယောသလာကံ ဂိလိတွာ ဌိတာ ဝိယ အနောနတာ ဟုတွာ ဝိစရဏကာ. လပါတိ ဥပလာပကာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ကုလသင်္ဂါဟကာ ပစ္စယတ္ထံ ပယုတ္တဝါစာဝသေန နိပ္ပေသိကတာဝသေန စ လပကာတိ ဝါ အတ္ထော.

๑๐๘. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กุหา ได้แก่ ผู้หลอกลวงด้วยวัตถุแห่งการหลอกลวงมีสามันตชัปปนาเป็นต้น, ความว่า ผู้ทำให้ผู้อื่นพิศวงด้วยการทำโกหัญญะ เพราะความปรารถนาจะแสดงคุณที่ไม่มีอยู่. บทว่า ถทฺธา ได้แก่ ผู้มีใจกระด้างด้วยความโกรธและมานะ. คือ ผู้เที่ยวไปด้วยความเป็นผู้ไม่นอบน้อม ประดุจดังว่ากลืนกินหลาวเหล็กแล้วตั้งอยู่ ไม่กระทำการนอบน้อมอย่างยิ่งในบุคคลที่ควรเคารพทั้งหลาย ด้วยความโกรธที่ตรัสไว้ว่า "เป็นคนมักโกรธ มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวเล็กน้อยก็ข้องใจ โกรธ พยาบาท ขัดเคือง" ดังนี้, ด้วยความเป็นผู้ว่ายากที่ตรัสไว้ว่า "เป็นผู้ว่ายาก ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก ไม่อดทน ไม่รับเอาอนุศาสนีโดยเคารพ" ดังนี้, และด้วยความเมามีชาติมทะเป็นต้น ที่ตรัสไว้ว่า "ความเมาในชาติ, ความเมาในโคตร, ความเมาในศิลปะ, ความเมาในความไม่มีโรค, ความเมาในวัย, ความเมาในชีวิต" ดังนี้. บทว่า ลปา ได้แก่ ผู้พูดเลียบเคียง คือผู้เกลี้ยกล่อมตระกูลด้วยอำนาจมิจฉาอาชีวะ, หรือความว่า ผู้พูดพล่ามด้วยวาจาที่ใช้เพื่อปัจจัยและด้วยความเป็นผู้พูดส่อเสียด.

သိင်္ဂီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သိင်္ဂံ? ယံ သိင်္ဂံ သိင်္ဂါရတာ စာတုရတာ စာတုရိယံ ပရိက္ခတ္တတာ ပါရိက္ခတ္တိယ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၅၂) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ သိင်္ဂသဒိသေဟိ ပါကဋကိလေသေဟိ သမန္နာဂတာ. ဥန္နဠာတိ ဥဂ္ဂတနဠာ, နဠသဒိသံ တုစ္ဆမာနံ ဥက္ခိပိတွာ ဝိစရဏကာ. အသမာဟိတာတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာမတ္တဿာပိ အလာဘိနော. န မေ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မာမကာတိ တေ မယှံ ဘိက္ခူ မမ သန္တကာ န ဟောန္တိ. မေတိ ဣဒံ ပဒံ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တေ ကုဟနာဒိယောဂတော န သမ္မာ ပဋိပန္နာ, တသ္မာ ‘‘န မာမကာ’’တိ ဝုတ္တာ. အပဂတာတိ ယဒိပိ တေ မမ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပန အပ္ပဋိပဇ္ဇနတော အပဂတာ ဧဝ ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ, ဣတော တေ သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတာတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

บทว่า สิงฺคี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกิเลสที่ปรากฏซึ่งเปรียบด้วยเขา ที่ตรัสไว้ว่า "ในกิเลสเหล่านั้น อะไรชื่อว่าเขา? สิ่งใดเป็นเขา คือ ความเจ้าเล่ห์ ความฉลาดแกมโกง ความแคล่วคล่อง ความหลอกลวง ความมีเล่ห์เหลี่ยม" ดังนี้. บทว่า อุนฺนฬา ได้แก่ ผู้มีไม้อ้ออันยกขึ้นแล้ว คือ ผู้เที่ยวไปโดยยกมานะอันว่างเปล่าซึ่งเปรียบด้วยไม้อ้อขึ้น. บทว่า อสมาหิตา ได้แก่ ผู้ไม่ได้แม้เพียงความเป็นผู้มีจิตเป็นหนึ่ง. บทว่า น เม เต ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่ภิกษุของเรา ไม่ใช่คนของเรา. บทว่า เม นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงพระองค์เอง เพราะภิกษุเหล่านั้นบวชอุทิศพระองค์. แต่เพราะภิกษุเหล่านั้นไม่ปฏิบัติชอบเนื่องจากการประกอบด้วยการหลอกลวงเป็นต้น ฉะนั้นจึงตรัสว่า "ไม่ใช่ของเรา". บทว่า อปคตา ความว่า แม้ว่าภิกษุเหล่านั้นจะบวชในศาสนาของเรา แต่เพราะไม่ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน จึงชื่อว่าหลีกไปแล้วจากธรรมวินัยนี้, ทรงแสดงว่า ภิกษุเหล่านั้นตั้งอยู่ไกลแสนไกลจากธรรมวินัยนี้. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘နဘဉ္စ ဒူရေ ပထဝီ စ ဒူရေ,ပါရံ သမုဒ္ဒဿ တဒါဟု ဒူရေ;

တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ,သတဉ္စ ဓမ္မံ အသတဉ္စ ရာဇာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၄၇;

ဇာ. ၂.၂၁.၄၁၄);

"ท้องฟ้าก็ไกล แผ่นดินก็ไกล, ฝั่งแห่งสมุทร บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าไกล; แต่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ธรรมของสัตบุรุษและธรรมของอสัตบุรุษไกลยิ่งกว่านั้นแล มหาบพิตร."

ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တီတိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎနဝသေန ဝုဒ္ဓိံ, တတ္ထ နိစ္စလဘာဝေန ဝိရူဠှိံ, သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋဘာဝေန သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ ဝေပုလ္လံ. န စ တေ ကုဟာဒိသဘာဝါ ဘိက္ခူ အာပဇ္ဇန္တိ, န စ ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တေ ခေါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မာမကာတိ ဣဓာပိ မေတိ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဝဒတိ, သမ္မာ ပဋိပန္နတ္တာ ပန ‘‘မာမကာ’’တိ အာဟ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယာဝ [Pg.326] အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဝိရူဟန္တိ နာမ, အရဟတ္တဖလေ ပန သမ္ပတ္တေ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပန္နာ နာမ. ဂါထာ သုဝိညေယျာ ဧဝ.

บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญ ด้วยการเจริญด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, ถึงความงอกงาม ด้วยความเป็นผู้มั่นคงในคุณนั้น, ถึงความไพบูลย์ ด้วยความบริบูรณ์แห่งกองธรรมมีศีลเป็นต้นโดยแผ่ไปในที่ทั้งปวง. ส่วนภิกษุผู้มีสภาวะหลอกลวงเป็นต้น ย่อมไม่ถึง อธิบายว่า ย่อมไม่บรรลุ. บทว่า เต โข เม ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นแลเป็นของตถาคต ในบทนี้ พระองค์ตรัสคำว่า 'เม' เพราะทรงหมายถึงพระองค์เองที่ภิกษุเหล่านั้นบวชอุทิศให้ แต่ตรัสคำว่า 'มามกา' เพราะเป็นผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ. พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักข์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ในฝ่ายขาวนั้น ชื่อว่างอกงามอยู่ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงอรหัตตมรรค แต่เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าถึงความงอกงามและความไพบูลย์แล้ว. ส่วนคาถาทั้งหลายมีความหมายเข้าใจง่ายทีเดียว.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนานวมสูตร จบ.

၁၀. နဒီသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. พรรณนานทีโสตสูตร

၁၀၉. ဒသမေ သေယျထာပီတိ ဩပမ္မဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ယထာ နာမာတိ အတ္ထော. နဒိယာ သောတေန ဩဝုယှေယျာတိ သီဃသောတာယ ဟာရဟာရိနိယာ နဒိယာ ဥဒကဝေဂေန ဟေဋ္ဌတော ဝုယှေယျ အဓော ဟရိယေထ. ပိယရူပသာတရူပေနာတိ ပိယသဘာဝေန သာတသဘာဝေန စ ကာရဏဘူတေန, တဿံ နဒိယံ တဿာ ဝါ ပရတီရေ မဏိသုဝဏ္ဏာဒိ အညံ ဝါ ပိယဝတ္ထု ဝိတ္တူပကရဏံ အတ္ထိ, တံ ဂဟေဿာမီတိ နဒိယံ ပတိတွာ သောတေန အဝကဍ္ဎေယျ. ကိဉ္စာပီတိ အနုဇာနနအသမ္ဘာဝနတ္ထေ နိပါတော. ကိံ အနုဇာနာတိ, ကိံ န သမ္ဘာဝေတိ? တေန ပုရိသေန အဓိပ္ပေတဿ ပိယဝတ္ထုဿ တတ္ထ အတ္ထိဘာဝံ အနုဇာနာတိ, တထာဂမနံ ပန အာဒီနဝဝန္တတာယ န သမ္ဘာဝေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အမ္ဘော, ပုရိသ, ယဒိပိ တယာ အဓိပ္ပေတံ ပိယဝတ္ထု တတ္ထ ဥပလဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဂမနေ ပန အယမာဒီနဝေါ, ယံ တွံ ဟေဋ္ဌာ ရဟဒံ ပတွာ မရဏံ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပုဏေယျာသီတိ.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงอุปมา ความว่า เปรียบเหมือนว่า. บทว่า นทิยา โสเตน โอวุยฺเหยฺย ความว่า พึงถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว พัดพาไปเบื้องต่ำ คือพึงถูกนำไปสู่ที่ต่ำ. บทว่า ปิยรูปสาตรูเปน ความว่า เพราะสิ่งอันเป็นที่รักและเป็นที่พอใจเป็นเหตุ คือ ในแม่น้ำนั้นหรือที่ฝั่งตรงข้ามของแม่น้ำนั้น มีวัตถุอันเป็นที่รักหรือเครื่องปลื้มใจอย่างอื่น มีแก้วมณีและทองเป็นต้นอยู่ เขาคิดว่า 'เราจักเอาวัตถุนั้น' จึงตกลงไปในแม่น้ำ แล้วพึงถูกกระแสน้ำฉุดคร่าไป. บทว่า กิญฺจาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอนุญาตและไม่น่าจะเป็นไปได้. อนุญาตอะไร ไม่น่าจะเป็นไปได้อย่างไร? คือ อนุญาตความมีอยู่ ณ ที่นั้นแห่งวัตถุอันเป็นที่รักที่บุรุษนั้นปรารถนา แต่ไม่เห็นว่าการไปเช่นนั้นจะเป็นไปได้ เพราะมีโทษ. ความหมายที่กล่าวไว้คือ ดูก่อนบุรุษ แม้ว่าวัตถุอันเป็นที่รักที่ท่านปรารถนาจะพึงหาได้ในที่นั้น แต่ในการไปอย่างนั้นมีโทษนี้อยู่ คือ ท่านเมื่อถึงห้วงน้ำลึกเบื้องล่างแล้ว ก็จะพึงประสบความตายหรือทุกข์ปางตาย.

အတ္ထိ စေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ရဟဒေါတိ ဧတိဿာ နဒိယာ ဟေဋ္ဌာ အနုသောတဘာဂေ အတိဝိယ ဂမ္ဘီရဝိတ္ထတော ဧကော မဟာသရော အတ္ထိ. သော စ သမန္တတော ဝါတာဘိဃာတသမုဋ္ဌိတာဟိ မဏိမယပဗ္ဗတကူဋသန္နိဘာဟိ မဟတီဟိ ဦမီဟိ ဝီစီဟိ သဦမိ, ဝိသမေသု ဘူမိပ္ပဒေသေသု သဝေဂံ အနုပက္ခန္ဒန္တေန ဣမိဿာ တာဝ နဒိယာ မဟောဃေန တဟိံ တဟိံ အာဝဋ္ဋမာနဝိပုလဇလတာယ ဗလဝါမုခသဒိသေဟိ သဟ အာဝဋ္ဋေဟီတိ သာဝဋ္ဋော. တံ ရဟဒံ ဩတိဏ္ဏသတ္တေယေဝ အတ္တနော နိဗဒ္ဓါမိသဂေါစရေ ကတွာ အဇ္ဈာဝသန္တေန အတိဝိယ ဘယာနကဒဿနေန ဃောရစေတသာ ဒကရက္ခသေန သဂဟော သရက္ခသော, စဏ္ဍမစ္ဆမကရာဒိနာ ဝါ သဂဟော, ယထာဝုတ္တရက္ခသေန သရက္ခသော.

บทว่า อตฺถิ เจตฺถ เหฏฺฐา รหโท ความว่า เบื้องต่ำแห่งแม่น้ำสายนี้ ในส่วนที่ตามกระแสน้ำไป มีสระใหญ่แห่งหนึ่ง ลึกและกว้างใหญ่นัก. สระนั้นชื่อว่ามีคลื่น (สอูมิ) เพราะมีระลอกคลื่นและลูกคลื่นใหญ่ ๆ ดุจยอดภูเขาแก้วมณี อันเกิดจากการปะทะของลมโดยรอบ, ชื่อว่ามีน้ำวน (สาวฏฺโฏ) เพราะมีน้ำวนทั้งหลายคล้ายปากม้าตัวมีกำลัง อันเกิดจากกระแสน้ำใหญ่ของแม่น้ำนี้ที่ไหลบ่าเข้าไปโดยเร็วในภูมิประเทศที่ไม่สม่ำเสมอ และเพราะน้ำที่กว้างใหญ่หมุนวนอยู่ในที่นั้น ๆ. ชื่อว่ามีสัตว์ร้ายและรากษส (สคโห สรกฺขโส) เพราะมีรากษสกินน้ำ (ผีเสื้อน้ำ) ซึ่งมีรูปร่างน่ากลัวอย่างยิ่ง มีจิตใจโหดร้าย อาศัยอยู่ โดยกระทำสัตว์ทั้งหลายที่ลงสู่ห้วงน้ำนั้นให้เป็นเหยื่อประจำของตน. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่ามีสัตว์ร้าย (สคโห) เพราะมีปลาและมังกรที่ดุร้ายเป็นต้น และชื่อว่ามีรากษส (สรกฺขโส) เพราะมีรากษสดังที่กล่าวแล้ว.

ယန္တိ [Pg.327] ဧဝံ သပ္ပဋိဘယံ ယံ ရဟဒံ. အမ္ဘော ပုရိသာတိ အာလပနံ. မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆသီတိ တာဟိ ဝါ ဦမီဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော, တေသု ဝါ အာဝဋ္ဋေသု နိပတိတော သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကောန္တော တေသံ ဝါ စဏ္ဍမစ္ဆမကရာဒီနံ မုခေ နိပတိတော. တဿ ဝါ ဒကရက္ခသဿ ဟတ္ထံ ဂတော မရဏံ ဝါ ဂမိဿသိ, အထ ဝါ ပန အာယုသေသေ သတိ တတော မုစ္စိတွာ အပဂစ္ဆန္တော တေဟိ ဦမိအာဒီဟိ ဇနိတဃဋ္ဋိတဝသေန မရဏမတ္တံ မရဏပ္ပမာဏံ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသိ. ပဋိသောတံ ဝါယမေယျာတိ သော ပုဗ္ဗေ အနုသောတံ ဝုယှမာနော တဿ ပုရိသဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အနတ္ထော ကိရ မေ ဥပဋ္ဌိတော, မစ္စုမုခေ ကိရာဟံ ပရိဝတ္တာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နဗလဝဘယော သမ္ဘမန္တော ဒိဂုဏံ ကတွာ ဥဿာဟံ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝါယမေယျ တရေယျ, န စိရေနေဝ တီရံ သမ္ပာပုဏေယျ.

คือห้วงน้ำใดที่มีภัยน่ากลัวเช่นนี้. บทว่า อมฺโภ ปุริส เป็นคำร้องเรียก. บทว่า มรณํ วา นิคจฺฉสิ ความว่า ท่านถูกคลื่นเหล่านั้นท่วมทับ หรือตกลงไปในเกลียวน้ำเหล่านั้น ไม่สามารถจะยกศีรษะขึ้นได้ หรือตกลงไปในปากของปลาและมังกรที่ดุร้ายเป็นต้นเหล่านั้น หรือตกไปในเงื้อมมือของรากษสกินน้ำนั้น ก็จักถึงความตาย, หรืออีกอย่างหนึ่ง หากยังมีอายุเหลืออยู่ เมื่อหลุดพ้นจากที่นั้นไปได้ ก็จะประสบทุกข์ปางตาย คือทุกข์ประมาณเท่าความตาย เพราะการถูกกระทบกระแทกอันเกิดจากคลื่นเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า ปฏิโสตํ วายเมยฺย ความว่า บุรุษนั้นผู้ซึ่งแต่ก่อนถูกพัดไปตามกระแส เมื่อได้ฟังคำของบุรุษนั้นแล้ว เกิดความกลัวอย่างยิ่ง คิดว่า 'อนิจจา ภัยใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ เรากำลังตกอยู่ในปากมัจจุราช' จึงสลดใจ ทำความพยายามเป็นสองเท่า พึงพยายามด้วยมือและเท้า พึงว่ายข้ามไป ไม่นานนักก็จะถึงฝั่งได้.

အတ္ထဿ ဝိညာပနာယာတိ စတုသစ္စပဋိဝေဓာနုကူလဿ အတ္ထဿ သမ္ဗောဓနာယ ဥပမာ ကတာ. အယဉ္စေတ္ထ အတ္ထောတိ အယမေဝ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ဣဓ မယာ အဓိပ္ပေတော ဥပမေယျတ္ထော, ယဿ ဝိညာပနာယ ဥပမာ အာဟဋာ.

บทว่า อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย ความว่า อุปมานี้พระองค์ทรงกระทำแล้วเพื่อจะทรงประกาศเนื้อความอันเป็นไปเพื่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. บทว่า อยญฺเจตฺถ อตฺโถ ความว่า เนื้อความอันเป็นอุปไมยที่เราประสงค์ในที่นี้ ซึ่งกำลังจะกล่าวต่อไปนี้แหละ คือเนื้อความที่พระองค์ทรงนำอุปมามาเพื่อประกาศให้ทราบ.

တဏှာယေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ စတူဟိ အာကာရေဟိ တဏှာယ သောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အနုက္ကမပရိဝုဍ္ဎိတော အနုပ္ပဗန္ဓတော ဩသီဒါပနတော ဒုရုတ္တရဏတော စ. ယထာ ဟိ ဥပရိ မဟာမေဃေ အဘိပ္ပဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ ပဗ္ဗတကန္ဒရပဒရသာခါယော ပူရေတွာ တတော ဘဿိတွာ ကုသုဗ္ဘေ ပူရေတွာ တတော ဘဿိတွာ ကုန္နဒိယော ပူရေတွာ တတော မဟာနဒိယော ပက္ခန္ဒိတွာ ဧကောဃံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ ‘‘နဒီသောတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမေဝ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာဒိဝသေန အနေကဘေဒေသု ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အနုက္ကမေန ပရိဝုဍ္ဎိံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘တဏှာသောတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ စ နဒီသောတော အာဂမနတော ယာဝ သမုဒ္ဒပ္ပတ္တိ, တာဝ သတိ ဝိစ္ဆေဒပစ္စယာဘာဝေ အဝိစ္ဆိဇ္ဇမာနော အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တတိ, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ အသတိ ဝိစ္ဆေဒပစ္စယေ အဝိစ္ဆိဇ္ဇမာနော အပါယသမုဒ္ဒါဘိမုခေါ အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တတိ. ယထာ ပန နဒီသောတော တဒန္တောဂဓေ သတ္တေ ဩသီဒါပေတိ, သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န ဒေတိ, မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပေတိ, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ အတ္တနော သောတန္တောဂတေ သတ္တေ ဩသီဒါပေတိ, ပညာသီသံ [Pg.328] ဥက္ခိပိတုံ န ဒေတိ, ကုသလမူလစ္ဆေဒနေန သံကိလေသဓမ္မသမာပဇ္ဇနေန စ မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပေတိ.

บทว่า ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ ความว่า ในบทนี้ พึงทราบความที่ตัณหาเป็นเช่นเดียวกับกระแสน้ำโดยอาการ ๔ อย่าง คือ โดยการเจริญขึ้นโดยลำดับ ๑ โดยการไหลไปไม่ขาดสาย ๑ โดยการทำให้จมลง ๑ และโดยการข้ามได้ยาก ๑. จริงอยู่ เปรียบเหมือนเมื่อเมฆใหญ่ตั้งขึ้นเบื้องบนฝนตกลงมา น้ำย่อมเต็มถ้ำ ซอกเขา และลำธารสาขา แล้วไหลลงมาเต็มคูคลองเล็กๆ จากนั้นไหลลงมาเต็มแม่น้ำน้อย แล้วไหลบ่าสู่แม่น้ำใหญ่ รวมเป็นกระแสน้ำอันหนึ่งไหลไป เรียกว่า 'กระแสแห่งแม่น้ำ' ฉันใด โลภะที่เกิดขึ้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ซึ่งมีประเภทต่างๆ โดยเป็นภายในและภายนอกเป็นต้น เจริญขึ้นโดยลำดับ ก็เรียกว่า 'กระแสแห่งตัณหา' ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ นับตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงมหาสมุทร เมื่อไม่มีเหตุปัจจัยให้ขาดตอน ย่อมไหลไปไม่ขาดสายฉันใด กระแสแห่งตัณหาก็นับตั้งแต่เกิดขึ้น เมื่อไม่มีเหตุปัจจัยให้ขาดตอน ย่อมไหลไปไม่ขาดสาย มุ่งหน้าสู่มหาสมุทรคืออบายฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายที่ลงไปในกระแสนั้นจมลง ไม่ให้ยกศีรษะขึ้นได้ และย่อมทำให้ถึงความตายหรือทุกข์ปางตายฉันใด กระแสแห่งตัณหาก็ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายที่ตกอยู่ในกระแสของตนจมลง ไม่ให้ยกศีรษะคือปัญญาขึ้นได้ และย่อมทำให้ถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย โดยการตัดรากเหง้าแห่งกุศลและโดยการเข้าถึงธรรมเครื่องเศร้าหมองฉันนั้น.

ယထာ စ နဒိယာ သောတော မဟောဃဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ဥဠုမ္ပံ ဝါ နာဝံ ဝါ ဗန္ဓိတုံ နေတုဉ္စ ဆေကံ ပုရိသံ နိဿာယ ပရတီရံ ဂန္တုံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ တဇ္ဇံ ဝါယာမံ ကရောန္တေန တရိတဗ္ဗော, န ယေန ဝါ တေန ဝါတိ ဒုရုတ္တရော, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ ကာမောဃဘဝေါဃဘူတော သီလသံဝရံ ပူရေတုံ သမထဝိပဿနာသု ကမ္မံ ကာတုံ ‘‘နိပကေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ကလျာဏမိတ္တေ နိဿာယ သမထဝိပဿနာနာဝံ အဘိရုဟိတွာ သမ္မာဝါယာမံ ကရောန္တေန တရိတဗ္ဗော, န ယေန ဝါ တေန ဝါတိ ဒုရုတ္တရော. ဧဝံ အနုက္ကမပရိဝုဍ္ဎိတော အနုပ္ပဗန္ဓတော ဩသီဒါပနတော ဒုရုတ္တရဏတောတိ စတူဟိ အာကာရေဟိ တဏှာယ နဒီသောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

และกระแสแห่งแม่น้ำที่ไหลไปด้วยความเป็นห้วงน้ำใหญ่ อันบุคคลผู้มีอัธยาศัยจะไปสู่ฝั่งอื่น อาศัยบุรุษผู้ฉลาดในการผูกและนำไปซึ่งแพหรือเรือ แล้วกระทำความพยายามที่สมควรแก่การนั้น พึงข้ามได้, มิใช่ใครๆ ก็ข้ามได้ ชื่อว่าข้ามได้ยาก ฉันใด, แม้กระแสแห่งตัณหาที่เป็นกาโมฆะและภโวฆะ ก็ฉันนั้น อันบุคคลผู้ทำศีลสังวรให้บริบูรณ์ ทำกรรมในสมถะและวิปัสสนา ตั้งอัธยาศัยขึ้นว่า ‘เราผู้มีปัญญาจักบรรลุพระอรหัต’ แล้วอาศัยกัลยาณมิตร ขึ้นสู่เรือคือสมถะและวิปัสสนา กระทำความพยายามโดยชอบ พึงข้ามได้, มิใช่ใครๆ ก็ข้ามได้ ชื่อว่าข้ามได้ยาก. พึงทราบความที่ตัณหาเป็นเช่นกับกระแสแห่งแม่น้ำโดยอาการ ๔ อย่าง คือ โดยความเจริญขึ้นโดยลำดับ โดยความสืบเนื่องไม่ขาดสาย โดยความทำให้จมลง และโดยความข้ามได้ยาก ด้วยประการฉะนี้.

ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ပိယဇာတိကံ ပိယသဘာဝံ ပိယရူပံ, မဓုရဇာတိကံ မဓုရသဘာဝံ သာတရူပံ, ဣဋ္ဌသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဆန္နေတန္တိ ဆန္နံ ဧတံ. အဇ္ဈတ္တိကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧဝံ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာ’’တိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပာယေန အတ္တာနံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. တတ္ထ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ, နိယကဇ္ဈတ္တံ, ဝိသယဇ္ဈတ္တံ, အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ အဇ္ဈတ္တံ. တေသု ‘‘အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဝုတ္တံ ဣဒံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈; ဓ. သ. ၁၆၁) အာဂတံ ဣဒံ နိယကဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) ဧဝမာဂတံ ဣဒံ ဝိသယဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာ ဓမ္မာ, ဗာဟိရာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တံ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ နာမ. ဣဓာပိ ဧတဒေဝ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ အဇ္ဈတ္တာနိယေဝ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တေနေဝ အတ္ထေန ‘‘အဇ္ဈတ္တာ ဓမ္မာ, ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ တေသု အဇ္ဈတ္တေသု ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ, စက္ခာဒီနိ. တေသံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ.

บทว่า ปิยรูปํ สาตรูปํ ความว่า สิ่งมีชาติเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่รัก ชื่อว่าปิยรูป, สิ่งมีชาติเป็นที่พอใจ มีสภาวะเป็นที่พอใจ ชื่อว่าสาตรูป, อธิบายว่า มีสภาวะเป็นที่น่าปรารถนา. บทว่า ฉนฺเนตํ คือ ฉนฺนํ เอตํ (เหล่านี้ ๖). ในบทว่า อชฺฌตฺติกานํ นี้ ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยกระทำตนให้เป็นใหญ่ ด้วยความประสงค์อย่างนี้ว่า ‘ด้วยอาการอย่างนี้ เราทั้งหลายจักยึดถือว่าเป็นอัตตา’ ชื่อว่าอัชฌัตติกะ. ในบรรดาอัชฌัตตะเหล่านั้น อัชฌัตตะมี ๔ อย่าง คือ โคจรัชฌัตตะ นิยกัชฌัตตะ วิสยัชฌัตตะ อัชฌัตตัชฌัตตะ. ในอัชฌัตตะ ๔ อย่างนั้น อัชฌัตตะที่กล่าวไว้ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น’ (ธ. ป. ๓๖๒) นี้ ชื่อว่าโคจรัชฌัตตะ. อัชฌัตตะที่มาในพระบาลีว่า ‘ความผ่องใสในภายใน’ (ที. นิ. ๑/๒๒๘; ธ. ส. ๑๖๑) นี้ ชื่อว่านิยกัชฌัตตะ. อัชฌัตตะที่มาในพระบาลีอย่างนี้ว่า ‘เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง จึงเข้าถึงสุญญตาภายในอยู่’ (ม. นิ. ๓/๑๘๗) นี้ ชื่อว่าวิสยัชฌัตตะ. อัชฌัตตะที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า ‘ธรรมภายใน, ธรรมภายนอก’ (ธ. ส. ติกมาติกา ๒๐) นี้ ชื่อว่าอัชฌัตตัชฌัตตะ. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาอัชฌัตตัชฌัตตะนี้แหละ เพราะฉะนั้น ธรรมภายในนั่นแหละชื่อว่าอัชฌัตติกะ. อีกอย่างหนึ่ง โดยความหมายที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ธรรมที่เกิดในภายในเหล่านั้น เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ธรรมภายใน, ธรรมภายนอก’ ชื่อว่าอัชฌัตติกะ ได้แก่ จักษุเป็นต้น. แห่งอายตนะภายในเหล่านั้น.

အာယတနာနန္တိ ဧတ္ထ အာယတနတော, အာယာနံ တနနတော, အာယတဿ စ နယနတော အာယတနာနီတိ. စက္ခာဒီသု ဟိ တံတံဒွါရဝတ္ထုကာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သကေန သကေန အနုဘဝနာဒိနာ ကိစ္စေန အာယတန္တိ ဥဋ္ဌဟန္တိ ဃဋန္တိ ဝါယမန္တိ, တေ စ အာယဘူတေ ဓမ္မေ ဧတာနိ တနောန္တိ ဝိတ္ထာရေန္တိ[Pg.329], ယဉ္စ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ပဝတ္တံ အတိဝိယ အာယတံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ, တံ နယန္တိ ပဝတ္တေန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗထာပိမေ ဓမ္မာ အာယတနတော, အာယာနံ တနနတော, အာယတဿ စ နယနတော အာယတနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. အပိစ နိဝါသဋ္ဌာနဋ္ဌေန, အာကရဋ္ဌေန, သမောသရဏဋ္ဌာနဋ္ဌေန, သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန, ကာရဏဋ္ဌေန စ အာယတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ လောကေ ‘‘ဣဿရာယတနံ ဒေဝါယတန’’န္တိအာဒီသု နိဝါသဋ္ဌာနံ အာယတနန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သုဝဏ္ဏာယတနံ ရဇတာယတန’’န္တိအာဒီသု အာကရော. သာသနေ ပန ‘‘မနောရမေ အာယတနေ, သေဝန္တိ နံ ဝိဟင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု သမောသရဏဋ္ဌာနံ. ‘‘ဒက္ခိဏာပထော ဂုန္နံ အာယတန’’န္တိအာဒီသု သဉ္ဇာတိဒေသော. ‘‘တတြ တတြေဝ သက္ခိဘဗ္ဗတံ ပါပုဏာတိ သတိ သတိအာယတနေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၅၈; အ. နိ. ၃.၁၀၂) ကာရဏံ အာယတနန္တိ ဝုစ္စတိ. စက္ခာဒီသု စ တေ တေ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ နိဝသန္တိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ စက္ခာဒယော တေသံ နိဝါသဋ္ဌာနံ. တတ္ထ စ တေ အာကိဏ္ဏာ တန္နိဿိတတ္တာတိ တေ နေသံ အာကရော, သမောသရဏဋ္ဌာနဉ္စ တတ္ထ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန သမောသရဏတော, သဉ္ဇာတိဒေသော စ တန္နိဿယဘာဝေန တေသံ တတ္ထေဝ ဥပ္ပတ္တိတော, ကာရဏဉ္စ တဒဘာဝေ တေသံ အဘာဝတောတိ. ဣတိ နိဝါသဋ္ဌာနဋ္ဌေန, အာကရဋ္ဌေန, သမောသရဏဋ္ဌာနဋ္ဌေန, သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန, ကာရဏဋ္ဌေနာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ စက္ခာဒီနိ အာယတနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာန’’န္တိ.

ในบทว่า อายตนานํ นี้ ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าพยายาม, เพราะอรรถว่าแผ่ไปซึ่งสิ่งที่เกิดขึ้น, และเพราะอรรถว่านำไปซึ่งสิ่งที่ยาว. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายคือจิตและเจตสิกอันมีทวารและวัตถุนั้นๆ เป็นที่อาศัย ในจักษุเป็นต้น ย่อมพยายาม คือ เกิดขึ้น ขวนขวาย พากเพียร ด้วยกิจมีการเสวยอารมณ์เป็นต้นของตนๆ, และธรรมเหล่านั้นย่อมแผ่ไป คือ ขยายไปซึ่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น, และวัฏทุกข์ใดที่ยาวนานอย่างยิ่ง เป็นไปในสงสารอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว, ธรรมเหล่านั้นย่อมนำไป คือให้เป็นไปซึ่งวัฏทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอายตนะ โดยประการทั้งปวง เพราะอรรถว่าพยายาม, เพราะอรรถว่าแผ่ไปซึ่งสิ่งที่เกิดขึ้น, และเพราะอรรถว่านำไปซึ่งสิ่งที่ยาว. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอายตนะโดยความหมายว่าเป็นที่อยู่, โดยความหมายว่าเป็นบ่อเกิด, โดยความหมายว่าเป็นที่ประชุม, โดยความหมายว่าเป็นแดนเกิด, และโดยความหมายว่าเป็นเหตุ. จริงอยู่ ในโลก ที่อยู่เรียกว่าอายตนะ ในคำเป็นต้นว่า ‘อิสสรายตนะ (ที่อยู่ของพระอิศวร) เทวายตนะ (ที่อยู่ของเทวดา)’. บ่อเกิดเรียกว่าอายตนะ ในคำเป็นต้นว่า ‘สุวัณณายตนะ (บ่อทอง) รชตายตนะ (บ่อเงิน)’. ส่วนในพระศาสนา ที่ประชุมเรียกว่าอายตนะ ในคำเป็นต้นว่า ‘ฝูงนกย่อมอาศัยอยู่ในอายตนะอันน่ารื่นรมย์’. แดนเกิดเรียกว่าอายตนะ ในคำเป็นต้นว่า ‘ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโค’. เหตุเรียกว่าอายตนะ ในคำเป็นต้นว่า ‘ย่อมถึงความเป็นผู้ควรแก่การประจักษ์แจ้งในธรรมนั้นๆ ได้ เมื่อเหตุคือสติมีอยู่’ (ม. นิ. ๓/๑๕๘; อํ. นิ. ๓/๑๐๒). ก็ในจักษุเป็นต้น ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้นย่อมอยู่ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจักษุเป็นต้นนั้น ฉะนั้น จักษุเป็นต้นจึงเป็นที่อยู่ของธรรมเหล่านั้น. และธรรมเหล่านั้นเกลื่อนกล่นในจักษุเป็นต้นนั้น เพราะอาศัยจักษุเป็นต้นนั้น ฉะนั้น จักษุเป็นต้นจึงเป็นบ่อเกิดและเป็นที่ประชุมของธรรมเหล่านั้น เพราะประชุมกันในจักษุเป็นต้นนั้นโดยความเป็นวัตถุและทวาร, และเป็นแดนเกิด เพราะธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นในจักษุเป็นต้นนั้นเองโดยความเป็นที่อาศัย, และเป็นเหตุ เพราะเมื่อจักษุเป็นต้นนั้นไม่มี ธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี. เพราะเหตุเหล่านี้ คือ โดยความหมายว่าเป็นที่อยู่, โดยความหมายว่าเป็นบ่อเกิด, โดยความหมายว่าเป็นที่ประชุม, โดยความหมายว่าเป็นแดนเกิด, และโดยความหมายว่าเป็นเหตุ ฉะนั้น จักษุเป็นต้นจึงเรียกว่าอายตนะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ’.

ယဒိပိ ရူပါဒယောပိ ဓမ္မာ ‘‘ရူပံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ တဏှာဝတ္ထုဘာဝတော ပိယရူပသာတရူပဘာဝေန ဝုတ္တာ. စက္ခာဒိကေ ပန မုဉ္စိတွာ အတ္တဘာဝပညတ္တိယာ အဘာဝတော ‘‘မမ စက္ခု မမ သောတ’’န္တိအာဒိနာ အဓိကသိနေဟဝတ္ထုဘာဝေန စက္ခာဒယော သာတိသယံ ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ နိဒ္ဒေသံ အရဟန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

แม้ว่าธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้โดยความเป็นปิยรูปสาตรูป เพราะเป็นที่ตั้งแห่งตัณหาว่า ‘รูปในโลกเป็นปิยรูปสาตรูป ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในรูปนั้น’ ก็ตาม, แต่ว่า เพื่อทรงแสดงว่า จักษุเป็นต้นเป็นปิยรูปสาตรูปอย่างยิ่ง เพราะเป็นวัตถุแห่งความรักใคร่ที่ยิ่งกว่า โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ตาของเรา หูของเรา’ เพราะเว้นจากจักษุเป็นต้นเสีย บัญญัติว่าอัตภาพย่อมไม่มี, พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปิยรูปสาตรูป เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ เหล่านี้’.

ဩရမ္ဘာဂိယာနန္တိ ဧတ္ထ ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, တပ္ပရိယာပန္နာ ဩရမ္ဘာဂါ, ပစ္စယဘာဝေန တေသံ ဟိတာတိ ဩရမ္ဘာဂိယာ. ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသကာမရာဂဗျာပါဒါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေ [Pg.330] ဟိ ကာမဘဝူပဂါနံ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယာ ဟုတွာ ရူပါရူပဓာတုတော ဟေဋ္ဌာဘာဝေန နိဟီနဘာဝေန ဩရမ္ဘာဂဘူတေန ကာမဘဝေန သတ္တေ သံယောဇေန္တိ. ဧတေနေဝ တေသံ ဟေဋ္ဌာရဟဒသဒိသတာ ဒီပိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဦမိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ကောဓုပါယာသဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဦမိ ဧဝ ဘယန္တိ ဦမိဘယံ. ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော, သွေဝ စိတ္တဿ သရီရဿ စ အဘိပ္ပမဒ္ဒနပဝေဓနုပ္ပာဒနေန ဒဠှံ အာယာသနဋ္ဌေန ဥပါယာသော.

ในคำว่า โอรัมภาคิยานิ นั้น คำว่า โอรํ ได้แก่ กามธาตุ, ธรรมที่นับเนื่องในกามธาตุนั้นชื่อว่า โอรัมภาค, ธรรมที่เป็นประโยชน์แก่โอรัมภาคเหล่านั้นโดยความเป็นปัจจัย ชื่อว่า โอรัมภาคิยะ. สังโยชน์มีอยู่แก่บุคคลใด ย่อมผูก คือรัดรึงบุคคลนั้นไว้ในวัฏฏะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สังโยชน์. นี้เป็นชื่อของสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะ และพยาบาท. จริงอยู่ สังโยชน์เหล่านั้นเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายอันยังสัตว์ให้เข้าถึงกามภพ ย่อมผูกสัตว์ทั้งหลายไว้ในกามภพ ซึ่งเป็นส่วนเบื้องต่ำ เป็นส่วนเลวทราม อยู่ต่ำกว่ารูปธาตุและอรูปธาตุ. พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง ความที่สังโยชน์เหล่านั้นเป็นดุจห้วงน้ำเบื้องต่ำจึงเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ภัยคือคลื่น นี้เป็นชื่อของความโกรธและความคับแค้นใจ. สัตว์ย่อมกลัวจากสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภัย, คลื่นนั่นเองเป็นภัย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภัยคือคลื่น. ชื่อว่า โกรธ เพราะอรรถว่า โกรธเคือง, ความโกรธนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า คับแค้นใจ เพราะอรรถว่า ทำให้ลำบากอย่างยิ่ง โดยทำให้จิตและสรีระถูกบีบคั้นและสั่นสะท้าน.

ဧတ္ထ စ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ အတ္တနာ သမဝေတံ သတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနာပါဒနေန ကောဓုပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ကာမဂုဏာနံ ကိလေသာဘိဘူတေ သတ္တေ ဣတော စ ဧတ္တော, ဧတ္တော စ ဣတောတိ ဧဝံ မနာပိယရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အတ္တနိ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ပန ဂဟရက္ခသောပိ အာရက္ခရဟိတံ အတ္တနော ဂေါစရဘူမိဂတံ ပုရိသံ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ အဂေါစရေ ဌိတမ္ပိ ရက္ခသမာယာယ ဂေါစရံ နေတွာ ဘေရဝရူပဒဿနာဒိနာ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရံ ကာတုံ အသမတ္ထံ ကတွာ အနွာဝိသိတွာ ဝဏ္ဏဗလဘောဂယသသုခေဟိပိ ဝိယောဇေန္တော မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမောပိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဝီရပုရိသံ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဝီရဇာတိယမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန ဣတ္ထိမာယာယ အနွာဝိသိတွာ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒယော သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော ဂုဏဝဏ္ဏာဒီဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမဿ ဂဟရက္ခသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဝဋ္ဋန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစနံ, ဂဟရက္ခသောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

ในข้อนี้ พึงเห็นความที่ความโกรธและความคับแค้นใจเป็นดุจคลื่น โดยการที่มันเกิดขึ้นหลายครั้งแล้วครอบงำสัตว์ผู้ประกอบด้วยตน ไม่ให้ผงกศีรษะขึ้นได้ แล้วนำมาซึ่งความพินาศและความฉิบหาย. พึงเห็นความที่กามคุณทั้งหลายเป็นดุจน้ำวน โดยการที่มันทำให้สัตว์ผู้ถูกกิเลสครอบงำแล้วท่องเที่ยวไปในอารมณ์คือรูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าพอใจของตน จากที่นี่ไปที่โน่น จากที่โน่นมาที่นี่ แล้วหมุนวนจนจิตไม่เกิดขึ้นในเนกขัมมะซึ่งอยู่นอกกามคุณนั้นได้ แล้วนำมาซึ่งความฉิบหาย. เปรียบเหมือนรากษสกินคน ครอบงำจับบุรุษผู้ไม่มีเครื่องป้องกันซึ่งเข้าไปสู่ถิ่นหากินของตน แม้ผู้ที่อยู่นอกถิ่นหากิน ก็ใช้มายาของรากษสนำเข้าไปสู่ถิ่นหากิน แล้วแสดงรูปอันน่าสะพรึงกลัวเป็นต้น ทำให้หมดอำนาจ ไม่สามารถทำประโยชน์เกื้อกูลแก่ตนได้ แล้วเข้าสิง ทำให้พรากจากวรรณะ กำลัง โภคะ ยศ และสุข นำมาซึ่งความพินาศและความฉิบหายใหญ่หลวง ฉันใด, มาตุคามก็ฉันนั้น ครอบงำจับบุรุษผู้มิใช่วีรบุรุษ ผู้ปราศจากโยนิโสมนสิการ ด้วยมารยาหญิง คือท่าทีและจริตของตน แม้บุรุษผู้เป็นวีรชาติ ก็ใช้มายาหญิงเข้าสิงโดยการล่อลวงด้วยรูปเป็นต้นของตน ทำให้หมดอำนาจ ไม่สามารถบำเพ็ญธรรมที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ตนมีศีลเป็นต้นได้ ทำให้พรากจากคุณความดีและวรรณะเป็นต้น นำมาซึ่งความพินาศและความฉิบหายใหญ่หลวง. พึงเห็นความที่มาตุคามเป็นดุจรากษสกินคน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า น้ำวน นี้เป็นชื่อของกามคุณ ๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า รากษสกินคน นี้เป็นชื่อของมาตุคาม".

ပဋိသောတောတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ နေက္ခမ္မဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သဟ ဥပစာရေန ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိပဿနာပညာ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ နေက္ခမ္မံ နာမ. သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မံ နာမ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ทวนกระแส นี้เป็นชื่อของเนกขัมมะ. ในข้อนั้น บรรพชาพร้อมทั้งอุปจาระ ปฐมฌาน วิปัสสนาปัญญา และนิพพาน ชื่อว่า เนกขัมมะ. แม้กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า เนกขัมมะ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ [Pg.331] ပဌမံ ဈာနံ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ;

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ, နေက္ခမ္မန္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ.

"บรรพชา ปฐมฌาน นิพพาน และวิปัสสนา แม้กุศลธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า เนกขัมมะ".

ဣမေသံ ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနံ တဏှာသောတဿ ပဋိလောမတော ပဋိသောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝိသေသေန ဟိ ဓမ္မဝိနယော နေက္ခမ္မံ, တဿ အဓိဋ္ဌာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ, ဓမ္မဝိနယော စ တဏှာသောတဿ ပဋိသောတံ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ก็พึงทราบความที่บรรพชาเป็นต้นเหล่านี้เป็นดุจการทวนกระแส เพราะเป็นการทวนกระแสแห่งตัณหา. จริงอยู่ โดยไม่ต่างกัน พระธรรมวินัยชื่อว่าเนกขัมมะ และบรรพชาก็เป็นที่ตั้งมั่นแห่งเนกขัมมะนั้น และพระธรรมวินัยท่านเรียกว่าเป็นธรรมทวนกระแสแห่งตัณหา. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ပဋိသောတဂါမိံ နိပုဏံ, ဂမ္ဘီရံ ဒုဒ္ဒသံ အဏုံ;

ရာဂရတ္တာ န ဒက္ခန္တိ, တမောခန္ဓေန အာဝုတာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၆၅;

မ. နိ. ၁.၂၈၁;

သံ. နိ. ၁.၁၇၂);

"ธรรมอันเป็นไปทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก แผ่วเบา, ชนผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืดห่อหุ้มไว้ ย่อมมองไม่เห็น". (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒);

ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿ. တဿ ကာမောဃာဒိဘေဒတဏှာသောတသန္တရဏဿ ဟတ္ထေဟိ ပါဒေဟိ စတုရင်္ဂနဒီသောတသန္တရဏဝါယာမဿ သဒိသတာ ပါကဋာယေဝ. တထာ နဒီသောတဿ တီရေ ဌိတဿ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ကာမာဒိံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဩဃံ တရိတွာ တဿ ပရတီရဘူတေ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတဿ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမတော ဘဂဝတော သဒိသဘာဝေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုမာ ပုရိသော…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ.

คำว่า การปรารภความเพียร ได้แก่ ความเพียรคือสัมมัปปธาน ๔. ความที่ความเพียรนั้นซึ่งเป็นการข้ามกระแสแห่งตัณหาอันมีประเภทคือ กาโมฆะ เป็นต้น เป็นดุจความพยายามข้ามกระแสแม่น้ำที่มีองค์ ๔ ด้วยมือและเท้า ย่อมปรากฏชัดทีเดียว. ฉันใดก็ฉันนั้น ความที่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งแห่งกระแสแม่น้ำ เป็นดุจพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุคือจักษุ ๕ ประการ ผู้ทรงข้ามโอฆะทั้ง ๔ มีกาโมฆะเป็นต้นแล้ว ประทับยืนอยู่บนพื้นคือพระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นแห่งโอฆะนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุรุษผู้มีจักษุ...ฯลฯ...เป็นชื่อของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า".

တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – နဒီသောတော ဝိယ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနော တဏှာသောတော, တေန ဝုယှမာနော ပုရိသော ဝိယ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ ပရိဗ္ဘမနတော တဏှာသောတေန ဝုယှမာနော သတ္တော, တဿ တတ္ထ ပိယရူပသာတရူပဝတ္ထုသ္မိံ အဘိနိဝေသော ဝိယ ဣမဿ စက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသော, သဦမိသာဝဋ္ဋသဂဟရက္ခသော ဟေဋ္ဌာရဟဒေါ ဝိယ ကောဓုပါယာသပဉ္စကာမဂုဏမာတုဂါမသမာကုလော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမူဟော, တမတ္ထံ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ တဿ နဒီသောတဿ ပရတီရေ ဌိတော စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ သကလံ သံသာရာဒီနဝံ သဗ္ဗဉ္စ ဉေယျဓမ္မံ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ တဏှာသောတဿ ပရတီရဘူတေ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတော သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ, တဿ ပုရိသဿ တသ္မိံ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာနေ ပုရိသေ အနုကမ္ပာယ ရဟဒဿ ရဟဒါဒီနဝဿ စ အာစိက္ခနံ ဝိယ တဏှာသောတေန ဝုယှမာနဿ သတ္တဿ မဟာကရုဏာယ ဘဂဝတော တဏှာဒီနံ တဒါဒီနဝဿ စ ဝိဘာဝနာ, တဿ ဝစနံ အသဒ္ဒဟိတွာ အနုသောတဂါမိနော [Pg.332] တဿ ပုရိသဿ တသ္မိံ ရဟဒေ မရဏပ္ပတ္တိမရဏမတ္တဒုက္ခပ္ပတ္တိယော ဝိယ ဘဂဝတော ဝစနံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တဿ အပါယုပ္ပတ္တိ, သုဂတိယံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ စ, တဿ ပန ဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝါယာမကရဏံ ဝိယ တေန စ ဝါယာမေန ပရတီရံ ပတွာ သုခေန ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနဂမနံ ဝိယ ဘဂဝတော ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တဏှာဒီသု အာဒီနဝံ ပဿိတွာ တဏှာသောတဿ ပဋိသောတပဗ္ဗဇ္ဇာဒိနေက္ခမ္မဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘော, အာရဒ္ဓဝီရိယဿ စ တေနေဝ ဝီရိယာရမ္ဘေန တဏှာသောတာတိက္ကမနံ နိဗ္ဗာနတီရံ ပတွာ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိဝသေန ယထာရုစိ သုခဝိဟာရောတိ.

การเปรียบเทียบอุปมาในเรื่องนี้มีดังนี้ – กระแสตัณหาที่ไหลไปไม่ขาดสาย เปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, สัตว์ผู้ถูกกระแสตัณหาพัดพาไปในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกกระแสน้ำนั้นพัดพาไป, ความยึดมั่นในวัตถุอันเป็นที่รักที่ชอบใจของสัตว์นั้น เปรียบเหมือนความยึดมั่นในจักษุเป็นต้นของบุรุษนี้, หมู่แห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ซึ่งระคนด้วยความโกรธ ความคับแค้นใจ กามคุณ ๕ และมาตุคาม เปรียบเหมือนห้วงน้ำเบื้องล่างที่มีทั้งคลื่น น้ำวน สัตว์ร้าย และรากษส, พระผู้มีพระภาคผู้มีสมันตจักษุ ทรงทราบสภาวธรรมทั้งปวงและโทษทั้งสิ้นในสังสารวัฏตามความเป็นจริงแล้ว ประทับยืนอยู่ ณ ฝั่งพระนิพพานอันเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งกระแสตัณหา เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ ทราบเนื้อความนั้นตามความเป็นจริงแล้ว ยืนอยู่ ณ ฝั่งตรงข้ามแห่งกระแสแม่น้ำนั้น, การที่พระผู้มีพระภาคทรงมีพระมหากรุณาต่อสัตว์ผู้ถูกกระแสตัณหาพัดพาไป ทรงจำแนกโทษของตัณหาเป็นต้นและโทษนั้น เปรียบเหมือนการที่บุรุษนั้นมีใจอนุเคราะห์บุรุษผู้ถูกกระแสแม่น้ำพัดพาไป บอกถึงห้วงน้ำและโทษของห้วงน้ำนั้น, การบังเกิดในอบายและการบังเกิดทุกข์ในสุคติของผู้ไม่รับเอาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เปรียบเหมือนการถึงความตายและความทุกข์ปางตายในห้วงน้ำนั้นของบุรุษนั้นผู้ไม่เชื่อถ้อยคำ (ของบุรุษผู้มีจักษุ) แล้วไหลไปตามกระแสน้ำ, การปรารภความเพียรด้วยอำนาจแห่งเนกขัมมะมีการบวชทวนกระแสตัณหาเป็นต้น ของผู้รับเอาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วเห็นโทษในตัณหาเป็นต้น เปรียบเหมือนการพยายามด้วยมือและเท้า (ของบุรุษนั้น) ผู้เชื่อถ้อยคำ (ของบุรุษผู้มีจักษุ), และการที่ผู้ปรารภความเพียรแล้วก้าวล่วงกระแสตัณหาได้ด้วยการปรารภความเพียรนั้นเอง ถึงฝั่งคือพระนิพพานแล้วอยู่เป็นสุขตามความพอใจด้วยอำนาจแห่งอรหัตตผลสมาบัติ เปรียบเหมือนการที่ (บุรุษนั้น) ถึงฝั่งตรงข้ามได้ด้วยความพยายามนั้นแล้วไปสู่ที่ที่ต้องการได้โดยสะดวก

ဂါထာသု သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေတိ ဈာနမဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ သမထဝိပဿနာနုယောဂံ ကရောန္တော ဘိက္ခု ယဒိပိ တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမ္ပဇ္ဇတိ, န သုခေန ဝီထိံ ဩတရတိ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော, ဣန္ဒြိယာနံ ဝါ အတိက္ခဘာဝတော. တထာ သတိ သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေ, ပဌမဇ္ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘေန္တော တတိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒန္တော ကိလေသကာမေ ပဇဟေယျ. ဧတေန ဒုက္ခပဋိပဒေ ဈာနမဂ္ဂေ ဒဿေတိ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม ความว่า ภิกษุผู้ประกอบสมถวิปัสสนาเพื่อบรรลุฌานและมรรค แม้บุพภาคปฏิปทาของฌานและมรรคนั้นจะสำเร็จได้ด้วยความยากลำบาก ไม่ก้าวลงสู่วิถีได้โดยง่าย เพราะกิเลสมีกำลังในบุพภาคภาวนา หรือเพราะอินทรีย์แก่กล้าเกินไป เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงละกามทั้งหลายแม้ด้วยความลำบาก คือ พึงละกิเลสกามด้วยการข่มไว้ด้วยปฐมฌาน และตัดขาดด้วยตติยมรรค ด้วยบทนี้ ทรงแสดงฌานและมรรคที่มีทุกขปฏิปทา

ယောဂက္ခေမံ အာယတိံ ပတ္ထယာနောတိ အနာဂါမိတံ အရဟတ္တံ ဣစ္ဆန္တော အာကင်္ခမာနော. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယဒိပိ ဧတရဟိ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဈာနပုရိမမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆာမိ, ဣမေ ပန နိဿာယ ဥပရိ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တွာ ကတကိစ္စော ပဟီနသဗ္ဗဒုက္ခော ဘဝိဿာမီတိ သဟာပိ ဒုက္ခေန ဈာနာဒီဟိ ကာမေ ပဇဟေယျာတိ. အထ ဝါ ယော ကာမဝိတက္ကဗဟုလော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တဿ ဝသေန ပဗ္ဗဇ္ဇံ သီလဝိသောဓနံ ဈာနာဒီနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိံ ဝါ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိစ္ဆေန ကသိရေန အဿုမုခေါ ရောဒမာနော တံ ဝိတက္ကံ ဝိက္ခမ္ဘေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေ’’တိ. သော ဟိ ကိစ္ဆေနပိ ကာမေ ပဇဟန္တော ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿန္တော အနုက္ကမေန အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယောဂက္ခေမံ အာယတိံ ပတ္ထယာနော’’တိ.

บทว่า โยคกฺเขมํ อายตึ ปตฺถยาโน ความว่า ผู้ปรารถนา ต้องการอนาคามิผลและอรหัตตผลในอนาคต อธิบายในที่นี้ว่า – แม้บัดนี้เราจะบรรลุฌานและมรรคเบื้องต้นได้ด้วยความยากลำบาก แต่เมื่ออาศัยธรรมเหล่านี้แล้ว ในเบื้องหน้าจักบรรลุอรหัตตผล เป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว มีทุกข์ทั้งปวงอันละได้แล้ว ดังนี้ จึงพึงละกามทั้งหลายด้วยฌานเป็นต้นแม้ด้วยความลำบาก อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดผู้มากด้วยกามวิตก อาศัยกัลยาณมิตร บวช ชำระศีลให้บริสุทธิ์ หรือปฏิบัติบุพภาคปฏิปทาของฌานเป็นต้น แล้วข่มวิตกนั้นได้ด้วยความยากลำบาก มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่, ทรงหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสว่า สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม จริงอยู่ บุคคลนั้นแม้ละกามทั้งหลายได้ด้วยความยากลำบาก ยังฌานให้เกิดขึ้นแล้ว กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทเจริญวิปัสสนา ก็จะพึงตั้งอยู่ในอรหัตตผลได้โดยลำดับ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า โยคกฺเขมํ อายตึ ปตฺถยาโน

သမ္မပ္ပဇာနောတိ ဝိပဿနာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မဒေဝ ပဇာနန္တော. သုဝိမုတ္တစိတ္တောတိ တဿ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ အနန္တရံ ဖလဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တစိတ္တော. ဝိမုတ္တိယာ ဖဿယေ တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမနကာလေ [Pg.333] ဝိမုတ္တိံ နိဗ္ဗာနံ ဖဿယေ ဖုသေယျ ပါပုဏေယျ အဓိဂစ္ဆေယျ သစ္ဆိကရေယျ. ဥပယောဂတ္ထေ ဟိ ‘‘ဝိမုတ္တိယာ’’တိ ဣဒံ သာမိဝစနံ. ဝိမုတ္တိယာ ဝါ အာရမ္မဏဘူတာယ တတ္ထ တတ္ထ တံတံဖလသမာပတ္တိကာလေ အတ္တနော ဖလစိတ္တံ ဖဿယေ ဖုသေယျ ပါပုဏေယျ, နိဗ္ဗာနောဂဓာယ ဖလသမာပတ္တိယာ ဝိဟရေယျာတိ အတ္ထော. သ ဝေဒဂူတိ သော ဝေဒသင်္ခါတေန မဂ္ဂဉာဏေန စတုန္နံ သစ္စာနံ ဂတတ္တာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒဂူ. လောကန္တဂူတိ ခန္ဓလောကဿ ပရိယန္တံ ဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

บทว่า สมฺมปฺปชาโน คือ รู้โดยชอบด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนา บทว่า สุวิมุตฺตจิตฺโต คือ มีจิตหลุดพ้นด้วยดีด้วยผลวิมุตติ ในลำดับแห่งการบรรลุอริยมรรคนั้น บทว่า วิมุตฺติยา ผสฺสเย ตตฺถ ตตฺถาติ ความว่า ในกาลแห่งการบรรลุถึงมรรคและผลนั้นๆ พึงสัมผัส คือ พึงถูกต้อง พึงถึง พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้ง ซึ่งวิมุตติ คือ พระนิพพาน จริงอยู่ คำว่า วิมุตฺติยา นี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติลงในอรรถทุติยาวิภัตติ อีกอย่างหนึ่ง มีวิมุตติเป็นอารมณ์ ในกาลแห่งผลสมาบัตินั้นๆ พึงยังผลจิตของตนให้สัมผัส คือ ให้ถูกต้อง ให้ถึงพระนิพพาน ความว่า พึงอยู่ด้วยผลสมาบัติอันหยั่งลงสู่พระนิพพาน บทว่า ส เวทคู ความว่า ผู้นั้นชื่อว่า เวทคู เพราะถึงแล้ว คือ แทงตลอดแล้วซึ่งสัจจะ ๔ ด้วยมรรคญาณอันชื่อว่า เวท บทว่า โลกนฺตคู คือ ถึงที่สุดแห่งขันธโลก ส่วนที่เหลือ พึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ

၁၁. စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาจรสูตร

၁၁၀. ဧကာဒသမေ စရတောတိ ဂစ္ဆန္တဿ, စင်္ကမန္တဿ ဝါ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမဝိတက္ကော ဝါတိ ဝတ္ထုကာမေသု အဝီတရာဂတာယ တာဒိသေ ပစ္စယေ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကော ဝါတိ အာဃာတနိမိတ္တဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပရဝိဟေဌနဝသေန ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတိ သမ္ဗန္ဓော. အဓိဝါသေတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကာမဝိတက္ကာဒိံ ယထာပစ္စယံ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော ပါပကော, ဣတိပိ အကုသလော, ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော, သော စ ခေါ အတ္တဗျာဗာဓာယပိ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပစ္စဝေက္ခဏာယ အဘာဝတော အဓိဝါသေတိ အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ ဝါသေတိ စေ. အဓိဝါသေန္တောယေဝ စ နပ္ပဇဟတိ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, တတော ဧဝ န ဝိနောဒေတိ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနတော န နုဒတိ န နီဟရတိ, တထာ အဝိနောဒနတော န ဗျန္တီကရောတိ န ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. အာတာပီ ပဟိတတ္တော ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ ဧဝံ ကရောတိ, အယံ ပန တထာ န ကရောတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတောဝ န အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ န ဂမေတိ. န ပဇဟတိ စေ, န ဝိနောဒေတိ စေတိအာဒိနာ စေ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๑๐. ในข้อที่ ๑๑ บทว่า จรโต คือ ของผู้กำลังไป หรือกำลังจงกรมอยู่. บทว่า อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา ความว่า หากกามวิตกเกิดขึ้น คือ เพราะยังไม่ปราศจากความกำหนัดในวัตถุกาม ในปัจจัยเช่นนั้น วิตกที่ประกอบด้วยกามจึงเกิดขึ้น. บทว่า พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา ความว่า หรือวิตกที่ประกอบด้วยพยาบาทคืออาฆาตินิมิต หรือวิตกที่ประกอบด้วยวิหิงสาคือการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น เกิดขึ้น มีความเชื่อมโยงกันดังนี้. บทว่า อธิวาเสติ ความว่า หากย่อมอดกลั้นวิตกมีกามวิตกเป็นต้นดังที่กล่าวแล้วนั้น ซึ่งเกิดขึ้นในจิตของตนตามปัจจัย เพราะไม่มีการพิจารณาด้วยนัยเป็นต้นว่า “วิตกนี้ลามก เป็นอกุศล มีโทษ และย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน” จึงอดกลั้น คือให้ตั้งอยู่ในจิตของตน. และผู้อดกลั้นอยู่นั่นแหละ ย่อมไม่ละ คือไม่สละทิ้งด้วยการละมีตทังคปหานเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่บรรเทา คือไม่ขับไล่ ไม่นำออกจากสันดานจิตของตน เพราะไม่บรรเทาอย่างนั้น จึงไม่ทำให้สิ้นสุดไป คือไม่ทำให้มีที่สุดไปปราศ. ผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ย่อมกระทำโดยประการที่วิตกเหล่านั้นแม้ส่วนในก็ไม่เหลืออยู่ แม้ที่สุดเพียงชั่วขณะที่แตกดับ แต่บุคคลนี้ไม่กระทำอย่างนั้น ดังนี้ความ. ผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มีโดยลำดับ. พึงทราบความโดยเชื่อมกับ เจ-ศัพท์ ในบทว่า น ปชหติ เจ, น วิโนเทติ เจ เป็นต้น.

စရန္တိ စရန္တော. ဧဝံဘူတောတိ ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒိပါပဝိတက္ကေဟိ သမင်္ဂီဘူတော. အနာတာပီ အနောတ္တာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပနဿ ဝီရိယဿ [Pg.334] အဘာဝေန အနာတာပီ, ပါပုတြာသအာတာပနပရိတာပနလက္ခဏဿ ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန အနောတ္တာပီ. သတတံ သမိတန္တိ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရံ. ကုသီတော ဟီနဝီရိယောတိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ပရိဟာယိတွာ အကုသလပက္ခေ ကုစ္ဆိတံ သီဒနတော ကောသဇ္ဇသမန္နာဂမေန စ ကုသီတော, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယာဘာဝေန ဟီနဝီရိယော ဝီရိယဝိရဟိတောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတိ. ဌိတဿာတိ ဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌတော. သယနဣရိယာပထဿ ဝိသေသတော ကောသဇ္ဇပက္ခိကတ္တာ ယထာ တံသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကာ သမ္ဘဝန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာဂရဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า จรนฺติ คือ จรนฺโต (เมื่อเที่ยวไป). บทว่า เอวํภูโต คือ ผู้เป็นเช่นนี้ คือผู้ประกอบด้วยบาปวิตกมีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า อนาตาปี อโนตฺตาปี ความว่า ชื่อว่า อนาตาปี เพราะไม่มีความเพียรที่เผากิเลส, ชื่อว่า อโนตฺตาปี เพราะไม่มีโอตตัปปะซึ่งมีลักษณะคือความกลัวบาป ความสะดุ้ง และความเดือดร้อน. บทว่า สตตํ สมิตํ คือ ทุกเมื่อ ไม่ขาดสาย. บทว่า กุสีโต หีนวีริโย ความว่า ชื่อว่า กุสีโต เพราะเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลายแล้วจมอยู่ในฝ่ายอกุศลอย่างน่ารังเกียจ และเพราะประกอบด้วยความเกียจคร้าน, ชื่อว่า หีนวีริโย เพราะไม่มีสัมมัปปธานวิริยะ คือเป็นผู้ปราศจากความเพียร ดังนี้เรียกว่า หรือกล่าวว่า. บทว่า ฐิตสฺส คือ ของผู้หยุดการเดินแล้วยืนอยู่. เพราะอิริยาบถนอนเป็นฝ่ายของความเกียจคร้านโดยพิเศษ วิตกทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ประกอบด้วยความเกียจคร้านนั้นฉันใด เพื่อแสดงถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า “ชาครสฺส” (ของผู้ตื่นอยู่).

သုက္ကပက္ခေ တဉ္စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု နာဓိဝါသေတီတိ အာရဒ္ဓဝီရိယဿာပိ ဝိဟရတော အနာဒိမတိ သံသာရေ စိရကာလဘာဝိတေန တထာရူပပ္ပစ္စယသမာယောဂေန သတိသမ္မောသေန ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, တံ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ စေ, အဗ္ဘန္တရေ န ဝါသေတိ စေတိ အတ္ထော. အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ပဇဟတိ ဆဍ္ဍေတိ. ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေန? န ဟိ, အပိစ ခေါ တံ ဝိနောဒေတိ နုဒတိ နီဟရတိ. ကိံ ဗလီဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေန? န ဟိ, အထ ခေါ နံ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, တထာ တေ ကရောတိ. ကထံ ပန တေ တထာ ကရောတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတာ ဟောန္တိ တထာ နေ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ในฝ่ายขาว (กุศล) บทว่า ตญฺเจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ความว่า แม้เมื่อภิกษุผู้ปรารภความเพียรอยู่ หากกามวิตกเป็นต้นเกิดขึ้น เพราะได้อบรมมานานในสงสารที่ไม่มีเบื้องต้น เพราะการประจวบกับปัจจัยเช่นนั้น หรือเพราะความหลงลืมสติ, หากภิกษุนั้นไม่ให้วิตกนั้นตั้งอยู่ในจิตของตน คือไม่ให้ดำรงอยู่ในภายใน ดังนี้ความ. เมื่อไม่อดกลั้น ย่อมทำอย่างไร? ย่อมละ คือ ย่อมทิ้ง. เหมือนทิ้งขยะด้วยกระเช้าหรือ? ไม่ใช่. แต่ว่า ย่อมบรรเทาวิตกนั้น คือ ย่อมขับไล่ ย่อมนำออก. เหมือนไล่วัวด้วยประตักหรือ? ไม่ใช่. แต่ว่า ย่อมทำให้วิตกนั้นสิ้นสุดไป คือ ทำให้มีที่สุดไปปราศ. ย่อมกระทำวิตกเหล่านั้นโดยประการที่แม้ส่วนในก็ไม่เหลืออยู่ แม้ที่สุดเพียงชั่วขณะที่แตกดับ. ก็ย่อมกระทำวิตกเหล่านั้นอย่างนั้นได้อย่างไร? ย่อมทำให้ถึงความไม่มีโดยลำดับ คือ กล่าวได้ว่า ย่อมกระทำวิตกเหล่านั้นให้ถูกข่มไว้อย่างดีด้วยวิกขัมภนปหาน.

ဧဝံဘူတောတိအာဒီသု ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသနေန သုဝိသုဒ္ဓါသယော သမာနော တာယ စ အာသယသမ္ပတ္တိယာ တန္နိမိတ္တာယ စ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသီလော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ အာတာပနလက္ခဏေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ အာတာပီ, သဗ္ဗသော ပါပုတြာသေန သမန္နာဂတတ္တာ. ဩတ္တာပီ သတတံ ရတ္တိန္ဒိဝံ, သမိတံ နိရန္တရံ သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသိဒ္ဓိယာ, အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တော နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတစိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในบทว่า เอวํภูโต เป็นต้น ความว่า ผู้เป็นเช่นนี้ คือผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยการไม่อดกลั้นกามวิตกเป็นต้น, และเพราะความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัยนั้น และเพราะความถึงพร้อมแห่งการประกอบความเพียรซึ่งเป็นนิมิตแห่งอัธยาศัยนั้น จึงเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ตามประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่. ชื่อว่า อาตาปี เพราะประกอบด้วยความเพียรมีลักษณะเผากิเลสด้วยการละมีตทังคปหานเป็นต้น. ชื่อว่า โอตฺตาปี เพราะประกอบด้วยความกลัวบาปโดยสิ้นเชิง. สตตํ คือ ตลอดคืนและวัน, สมิตํ คือ ไม่ขาดสาย. เพราะความสำเร็จแห่งสัมมัปปธาน ๔ ด้วยการตามประกอบสมถวิปัสสนาภาวนา จึงชื่อว่า อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว มีจิตส่งไปแล้วสู่นิพพาน ดังนี้เรียกว่า หรือกล่าวว่า ดังนี้ความ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ဂါထာသု [Pg.335] ဂေဟနိဿိတန္တိ ဧတ္ထ ဂေဟဝါသီဟိ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ဂေဟဝါသီနံ သဘာဝတ္တာ ဂေဟဓမ္မတ္တာ ဝါ ဂေဟံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကာမော. အထ ဝါ ဂေဟပဋိဗဒ္ဓဘာဝတော ကိလေသကာမာနံ နိဝါသဋ္ဌာနဘာဝတော တံဝတ္ထုကတ္တာ ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဂေဟနိဿိတံ နာမ. ကုမ္မဂ္ဂံ ပဋိပန္နောတိ ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂဿ ဥပ္ပထဘာဝတော အဘိဇ္ဈာဒယော တဒေကဋ္ဌဓမ္မာ စ ကုမ္မဂ္ဂေါ, တသ္မာ ကာမဝိတက္ကာဒိဗဟုလော ပုဂ္ဂလော ကုမ္မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော နာမ. မောဟနေယျေသု မုစ္ဆိတောတိ မောဟသံဝတ္တနိယေသု ရူပါဒီသု မုစ္ဆိတော သမ္မတ္တော အဇ္ဈောပန္နော. သမ္ဗောဓိန္တိ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ. ဖုဋ္ဌုန္တိ ဖုသိတုံ ပတ္တုံ, သော တာဒိသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဂေါစရော အဘဗ္ဗော, န ကဒါစိ တံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เคหนิสฺสิตํ ความว่า ในบทนี้ วัตถุกามเรียกว่า เคหะ (เรือน) เพราะชาวบ้านยังละไม่ได้ เพราะเป็นสภาวะของชาวบ้าน หรือเพราะเป็นธรรมของเรือน. อีกอย่างหนึ่ง กามวิตกเป็นต้น ชื่อว่า เคหนิสฺสิตํ (อาศัยเรือน) เพราะเนื่องอยู่กับเรือน เพราะเป็นที่อยู่ของกิเลสกาม หรือเพราะมีวัตถุกามนั้นเป็นอารมณ์. บทว่า กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺโน ความว่า เพราะอภิชฌาเป็นต้นและธรรมที่มีอรรถเดียวกันนั้นเป็นทางผิดจากอริยมรรค ฉะนั้น บุคคลผู้มากด้วยกามวิตกเป็นต้น จึงชื่อว่า ผู้ดำเนินไปในทางที่ผิด. บทว่า โมหเนยฺเยสุ มุจฺฉิโต คือ ผู้มัวเมา สยบ ติดข้องอยู่ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ. บทว่า สมฺโพธึ คือ พระอริยมรรคญาณ. บทว่า ผุฏฺฐุํ คือ เพื่อจะสัมผัส เพื่อจะบรรลุ. บุคคลเช่นนั้นผู้มีมิจฉาสังกัปปะเป็นโคจร ย่อมเป็นผู้อาภัพ ไม่สามารถบรรลุสัมโพธินั้นได้ในกาลไหนๆ เลย ดังนี้ความ.

ဝိတက္ကံ သမယိတွာနာတိ ယထာဝုတ္တံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလေဟိ ဝူပသမေတွာ. ဝိတက္ကူပသမေ ရတောတိ နဝန္နမ္ပိ မဟာဝိတက္ကာနံ အစ္စန္တဝူပသမဘူတေ အရဟတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ဧဝ ဝါ အဇ္ဈာသယေန ရတော အဘိရတော. ဘဗ္ဗော သော တာဒိသောတိ သော ယထာဝုတ္တော သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလော ပုဗ္ဗဘာဂေ သမထဝိပဿနာဗလေန သဗ္ဗဝိတက္ကေ ယထာရဟံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဝူပသမေတွာ ဌိတော, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ဗောဓိံ ဖုဋ္ဌုံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော သမတ္ထောတိ.

บทว่า วิตกฺกํ สมยิตฺวานาติ ความว่า ยังมิจฉาวิตกที่กล่าวไว้แล้วให้สงบระงับด้วยกำลังแห่งปฏิสังขานาและภาวนา บทว่า วิตกฺกูปสเม รโตติ ความว่า ยินดีแล้ว คือ เพลิดเพลินแล้วโดยอัธยาศัยในอรหัตตผล หรือในพระนิพพานอันเป็นภูมิที่สงบระงับมหาวิตกแม้ทั้ง ๙ โดยสิ้นเชิง บทว่า ภพฺโพ โส ตาทิโสติ ความว่า บุคคลผู้ปฏิบัติดีโดยชอบดังที่กล่าวแล้วนั้น ในเบื้องต้นดำรงอยู่ด้วยการยังวิตกทั้งปวงให้สงบระงับตามสมควรด้วยวิธีทตังคนิโรธเป็นต้น ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาแล้ว พากเพียรในวิปัสสนา ย่อมเป็นผู้ควร คือสามารถเพื่อจะถูกต้อง เพื่อจะบรรลุสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม คือ อรหัตตมรรคญาณและพระนิพพาน ตามลำดับแห่งมรรค

ဧကာဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๑ จบ

၁၂. သမ္ပန္နသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาสัมปันนสีลสูตร

၁၁၁. ဒွါဒသမေ သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္ထ တိဝိဓံ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏသမင်္ဂီမဓုရဝသေန. တေသု –

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า สมฺปนฺนสีลา นี้ คำว่า สมฺปนฺน มี ๓ อย่าง คือ โดยความหมายว่า บริบูรณ์, ประกอบด้วย, และหวาน

‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရံ, သုဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ ကောသိယ;

ပဋိဝေဒေမိ တေ ဗြဟ္မေ, န နေ ဝါရေတုမုဿဟေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၄.၁) –

ข้าแต่ท่านโกสิยพราหมณ์ นกแขกเต้าทั้งหลายกำลังกินนาข้าวสาลีที่สมบูรณ์ ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ท่านทราบ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะห้ามมันได้ (ชา. ๑.๑๔.๑)

ဧတ္ထ ပရိပုဏ္ဏတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဧတ္ထ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ‘‘ဣမိဿာ, ဘန္တေ, မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလံ [Pg.336] သမ္ပန္နံ – သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီလကံ, ဧဝမဿာဒ’’န္တိ (ပါရာ. ၁၇) ဧတ္ထ မဓုရတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ဣဓ ပန ပရိပုဏ္ဏတ္ထေပိ သမင်္ဂိဘာဝေပိ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ ဟုတွာတိပိ, သီလသမင်္ဂိနော ဟုတွာတိပိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในคาถานั้น สัมปันนศัพท์มีความหมายว่า บริบูรณ์. ในข้อว่า "เป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อม สมบูรณ์ เพียบพร้อม ด้วยปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค์. ๕๑๑) นี้ สัมปันนศัพท์มีความหมายว่า ประกอบด้วย. ในข้อว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พื้นเบื้องล่างแห่งมหาปฐพีนี้มีรสหวาน - เปรียบเหมือนน้ำผึ้งเล็กที่ไม่มีตัวผึ้ง มีรสชาติฉันใดก็ฉันนั้น" (ปารา. ๑๗) นี้ สัมปันนศัพท์มีความหมายว่า หวาน. แต่ในที่นี้ ย่อมควรทั้งในความหมายว่า บริบูรณ์ และในความหมายว่า ประกอบด้วย. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พึงทราบความหมายของบทว่า สมฺปนฺนสีลา ว่า เป็นผู้มีศีลบริบูรณ์ หรือ เป็นผู้ประกอบด้วยศีล.

တတ္ထ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရိ ဝိယ ပရိပုဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရိ ဝိယ သီလဒေါသဝိဂမေန သီလပါရိပူရိ ဝုတ္တာ’’တိ. ‘‘သီလသမင်္ဂိနော’’တိ ဣမိနာ ပန အတ္ထေန သီလေန သမင်္ဂီဘူတာ သမောဓာနဂတာ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သမ္ပန္နသီလတာ ဟောတိ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ အာနိသံသဒဿနေန စ. တဒုဘယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၀-၂၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကိရ ဘဂဝါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’’တိ ဣမိနာ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဒဿေတီတိအာဒိနာ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ကိမဿ ဥတ္တရိ ကရဏီယန္တိ ဧဝံ သမ္ပန္နသီလာနံ ဝိဟရတံ တုမှာကံ ကိန္တိ သိယာ ဥတ္တရိ ကာတဗ္ဗံ, ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ စေတိ အတ္ထော.

ในสองความหมายนั้น โดยความหมายว่า ปริปุณฺณสีลา (มีศีลบริบูรณ์) ชื่อว่าบริบูรณ์ เหมือนความบริบูรณ์แห่งนาด้วยการปราศจากโทษแห่งนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความบริบูรณ์แห่งศีล ท่านกล่าวไว้ว่าเหมือนความบริบูรณ์แห่งนาด้วยการปราศจากโทษแห่งนา ด้วยการปราศจากโทษแห่งศีล". แต่โดยความหมายว่า สีลสมงฺคิโน (ผู้ประกอบด้วยศีล) ท่านกล่าวว่า พวกเธอจงเป็นผู้ประกอบด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยศีลอยู่เถิด. ในเรื่องนั้น ความเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ย่อมมีได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการเห็นโทษในความวิบัติแห่งศีล และด้วยการเห็นอานิสงส์ในความสมบูรณ์แห่งศีล. ทั้งสองอย่างนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๒๐-๒๑). ในข้อนั้น ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงด้วยบทว่า สมฺปนฺนสีลา เพียงเท่านี้แล้ว ทรงแสดงศีลที่เป็นประธานด้วยบทว่า ปาฏิโมกฺขสํวรสุํวุตา เป็นต้น สิ่งที่ควรกล่าวในที่นี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. บทว่า กิมสฺส อุตฺตริ กรณียนฺติ ความว่า เมื่อพวกเธอผู้มีศีลสมบูรณ์อยู่อย่างนี้ อะไรเล่าพึงเป็นกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป คือ พึงปฏิบัติ.

ဧဝံ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာ’’တိအာဒိနာ သမ္ပာဒနူပါယေန သဒ္ဓိံ သီလသမ္ပဒါယ ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော အနေကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဒေသနံ အာရဘိတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပဝတ္တိတာပိ ဘဂဝတော ဒေသနာ အနေကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာဝ ဟောတိ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ, တသ္မာ တံ ဧကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘စရတော စေပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိမာဟ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มเทศนาโดยปรารภบุคคลหลายคน ทรงชักชวนภิกษุทั้งหลายในศีลสัมปทาพร้อมทั้งอุบายให้ถึงพร้อมด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์อยู่เถิด" เป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่เทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแม้จะเป็นไปโดยปรารภบุคคลคนเดียว ก็ย่อมเป็นเทศนาที่ปรารภบุคคลหลายคนนั่นเอง เพราะเป็นเรื่องทั่วไปแก่ทุกคน ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเทศนานั้นโดยปรารภบุคคลคนเดียว จึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อภิกษุเดินอยู่" เป็นต้น.

တတ္ထ အဘိဇ္ဈာယတိ ဧတာယာတိ အဘိဇ္ဈာ, ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏဿ လောဘဿေတံ အဓိဝစနံ. ဗျာပဇ္ဇတိ ပူတိဘဝတိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ ဗျာပါဒေါ, ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ ဧကူနဝီသတိအာဃာတဝတ္ထုဝိသယဿ ဒေါသဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမော ကာမစ္ဆန္ဒော? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမသ္နေဟော ကာမပိပါသာ ကာမပရိဠာဟော ကာမမုစ္ဆာ ကာမဇ္ဈောသာန’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၁၅၉), တထာ ‘‘လောဘော လုဗ္ဘနာ လုဗ္ဘိတတ္တံ သာရာဂေါ သာရဇ္ဇနာ သာရဇ္ဇိတတ္တံ အဘိဇ္ဈာ လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၃၉၁), ‘‘ဒေါသော ဒုဿနာ ဒုဿိတတ္တံ [Pg.337] ဗျာပတ္တိ ဗျာပဇ္ဇနာ ဗျာပဇ္ဇိတတ္တံ ဝိရောဓော ပဋိဝိရောဓော စဏ္ဍိက္ကံ အသုရောပေါ အနတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၄၁၈, ၁၂၃၇) စ ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဂတော ဟောတီတိ အယဉ္စ အဘိဇ္ဈာ, အယဉ္စ ဗျာပါဒေါ ဝိဂတော ဟောတိ အပဂတော, ပဟီနော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ စ ဗျာပါဒနီဝရဏဿ စ ပဟာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติใดย่อมเพ่งเล็ง เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อภิชฌา เป็นชื่อของโลภะซึ่งมีลักษณะเพ่งเล็งสิ่งของของผู้อื่น. จิตย่อมประทุษร้าย คือเน่าเสียด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้ชื่อว่า พยาบาท เป็นชื่อของโทสะซึ่งมีอาฆาตวัตถุ ๑๙ อย่างเป็นอารมณ์ อันเป็นไปโดยนัยว่า "เขาได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา" เป็นต้น. พึงทราบความพิสดารของทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยที่มาในพระบาลีว่า "ในธรรมเหล่านั้น กามฉันทะเป็นไฉน? ความพอใจในกาม ความรักในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกาม ความหมกมุ่นในกาม ความสยบในกาม" (ธ. ส. ๑๑๕๙) และ "โลภะ ความโลภ สภาพที่โลภ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก สภาพที่กำหนัดนัก อภิชฌา โลภะ อกุศลมูล" เป็นต้น (ธ. ส. ๓๙๑) และ "โทสะ ความประทุษร้าย สภาพที่ถูกประทุษร้าย ความขัดเคือง ความขัดเคืองนัก สภาพที่ขัดเคืองนัก ความโกรธ ความแค้น ความดุร้าย ความไม่แช่มชื่น ความไม่สบายใจแห่งจิต" เป็นต้น (ธ. ส. ๔๑๘, ๑๒๓๗). บทว่า วิคโต โหติ ความว่า อภิชฌาและพยาบาทนี้ปราศไปแล้ว คือ ไปปราศแล้ว ละได้แล้ว. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงการละกามฉันทนิวรณ์และพยาบาทนิวรณ์.

ထိနမိဒ္ဓန္တိ ထိနဉ္စေဝ မိဒ္ဓဉ္စ. တေသု စိတ္တဿ အကမ္မညတာ ထိနံ, အာလသိယဿေတံ အဓိဝစနံ, ဝေဒနာဒီနံ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ အကမ္မညတာ မိဒ္ဓံ, ပစလာယိကဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ထိနံ? ယာ စိတ္တဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ ဩလီယနာ သလ္လီယနာ. တတ္ထ ကတမံ မိဒ္ဓံ? ယာ ကာယဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ ဩနာဟော ပရိယောနာဟော’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၂-၁၁၆၃) နယေန ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า ถีนมิทฺธํ คือ ถีนะและมิทธะ. ในสองอย่างนั้น ความไม่ควรแก่การงานแห่งจิต คือ ถีนะ เป็นชื่อของความเกียจคร้าน. ความไม่ควรแก่การงานแห่งขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น คือ มิทธะ เป็นชื่อของความเป็นผู้โงกง่วง. พึงทราบความพิสดารของทั้งสองอย่างนั้นโดยนัยที่มาในพระบาลีว่า "ในธรรมเหล่านั้น ถีนะเป็นไฉน? ความไม่สมประกอบ ความไม่ควรแก่การงาน ความหดหู่ ความท้อถอยแห่งจิต. ในธรรมเหล่านั้น มิทธะเป็นไฉน? ความไม่สมประกอบ ความไม่ควรแก่การงาน ความห่อหุ้ม ความถูกห่อหุ้มแห่งกาย" เป็นต้น (ธ. ส. ๑๑๖๒-๑๑๖๓).

ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စန္တိ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စေဝ ကုက္ကုစ္စဉ္စ. တတ္ထ ဥဒ္ဓစ္စံ နာမ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓတာကာရော, ကုက္ကုစ္စံ နာမ အကတကလျာဏဿ ကတပါပဿ တပ္ပစ္စယာ ဝိပ္ပဋိသာရော. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဥဒ္ဓစ္စံ? ယံ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စံ အဝူပသမော စေတသော ဝိက္ခေပေါ ဘန္တတ္တံ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၅) ဝိတ္ထာရော. ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏံ, အကတံ ကုသလံ, အကတံ ဘီရုတ္တာနံ; ကတံ ပါပံ, ကတံ လုဒ္ဒံ, ကတံ ကိဗ္ဗိသ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄၈; နေတ္တိ. ၁၂၀) ပဝတ္တိအာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า อุทธัจจกุกกุจจะ คือ อุทธัจจะและกุกกุจจะ. ในธรรม ๒ อย่างนั้น อุทธัจจะ ชื่อว่า อาการที่จิตฟุ้งซ่าน, กุกกุจจะ ชื่อว่า ความเดือดร้อนใจเพราะอาศัยการไม่ได้ทำความดีและการทำความชั่ว. พึงทราบเนื้อความพิสดารของนิวรณ์ทั้งสองนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น อุทธัจจะเป็นไฉน? ความที่จิตฟุ้งซ่าน ความไม่สงบแห่งใจ ความซัดส่าย ความพล่านแห่งจิต’ (ธ.ส. 1165). พึงทราบอาการที่เป็นไป (ของกุกกุจจะ) โดยนัยเป็นต้นว่า ‘อนิจจาหนอ เราไม่ได้ทำความดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำที่ต้านทานความกลัวไว้เลย แต่เราได้ทำบาป ทำกรรมหยาบช้า ทำกรรมเลวทรามไว้’ (ม.นิ. 3/248; เนตติ. 120).

ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သံသယော. တဿာ ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတိ, နာဓိမုစ္စတိ န သမ္ပသီဒတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၁၅), ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိစိကိစ္ဆာ? ယာ ကင်္ခါ ကင်္ခါယနာ ကင်္ခါယိတတ္တံ ဝိမတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဠှကံ ဒွေဓာပထော သံသယော အနေကံသဂ္ဂါဟော အာသပ္ပနာ ပရိသပ္ပနာ အပရိယောဂါဟနာ ဆမ္ဘိတတ္တံ စိတ္တဿ မနောဝိလေခေါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၀၈) စ နယေန ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า วิจิกิจฉา คือ ความสงสัยในพระพุทธเจ้าเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความพิสดารของวิจิกิจฉานั้น โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ย่อมเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส’ (วิ. 915) และโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น วิจิกิจฉาเป็นไฉน? ความเคลือบแคลง ความสงสัย สภาวะที่สงสัย ความลังเลใจ ความตัดสินลงไม่ได้ ภาวะสองแง่ สองทาง ความสงสัย การยึดถือหลายแง่ ความครั่นคร้าม ความหวั่นไหว ความไม่หยั่งลงโดยถ่องแท้ ความที่จิตแข็งกระด้าง ความที่ใจขุ่นมัว’ (ธ.ส. 1008).

ဧတ္ထ စ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါဒီနံ ဝိဂမဝသေန စ ပဟာနဝသေန စ တေသံ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นการข่มไว้ซึ่งนิวรณ์เหล่านั้นนั่นเอง โดยอำนาจแห่งการปราศไปและโดยอำนาจแห่งการละเสียซึ่งอภิชฌาและพยาบาทเป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า –

‘‘သော အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယ ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန စေတသာ ဝိဟရတိ, အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယ အဗျာပန္နစိတ္တော ဝိဟရတိ, ဗျာပါဒပဒေါသာ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ထိနမိဒ္ဓံ ပဟာယ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဝိဟရတိ အာလောကသညီ သတော [Pg.338] သမ္ပဇာနော, ထိနမိဒ္ဓါ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟာယ အနုဒ္ဓတော ဝိဟရတိ အဇ္ဈတ္တံ ဥပသန္တစိတ္တော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဝိစိကိစ္ဆံ ပဟာယ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော ဝိဟရတိ အကထံကထီ ကုသလေသု ဓမ္မေသု, ဝိစိကိစ္ဆာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈).

‘เธอนั้นละอภิชฌาในโลกแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา. ละพยาบาทปโทสะแล้ว มีจิตไม่พยาบาทอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ. ละถีนมิทธะแล้ว เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ. ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ. ละวิจิกิจฉาแล้ว เป็นผู้ข้ามพ้นวิจิกิจฉาอยู่ ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา’ (วิ. 508).

တတ္ထ ယထာ နီဝရဏာနံ ပဟာနံ ဟောတိ, တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထဉ္စ နေသံ ပဟာနံ ဟောတိ? ကာမစ္ဆန္ဒဿ တာဝ အသုဘနိမိတ္တေ ယောနိသောမနသိကာရေန ပဟာနံ ဟောတိ, သုဘနိမိတ္တေ အယောနိသောမနသိကာရေနဿ ဥပ္ပတ္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ในข้อนั้น พึงทราบวิธีที่การละนิวรณ์ทั้งหลายย่อมมี. ก็การละนิวรณ์เหล่านั้นย่อมมีได้อย่างไร? ก่อนอื่น การละกามฉันทะย่อมมีได้ด้วยโยนิโสมนสิการในอสุภนิมิต, ส่วนการเกิดขึ้นแห่งกามฉันทะนั้น ย่อมมีได้ด้วยอโยนิโสมนสิการในสุภนิมิต. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

‘ภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่. การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้มากในสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้กามฉันทะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อให้กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นไป’ (สํ.นิ. 5/232).

ဧဝံ သုဘနိမိတ္တေ အယောနိသောမနသိကာရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ တပ္ပဋိပက္ခတော အသုဘနိမိတ္တေ ယောနိသောမနသိကာရေန ပဟာနံ ဟောတိ. တတ္ထ အသုဘနိမိတ္တံ နာမ အသုဘမ္ပိ အသုဘာရမ္မဏမ္ပိ, ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, အနိစ္စေ အနိစ္စန္တိ ဝါ, ဒုက္ခေ ဒုက္ခန္တိ ဝါ, အနတ္တနိ အနတ္တာတိ ဝါ, အသုဘေ အသုဘန္တိ ဝါ မနသိကာရော. တံ တတ္ထ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

การละกามฉันทะที่กำลังเกิดขึ้นด้วยอโยนิโสมนสิการในสุภนิมิต ย่อมมีได้ด้วยโยนิโสมนสิการในอสุภนิมิตซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อกันอย่างนี้. ในข้อนั้น ชื่อว่าอสุภนิมิต ได้แก่ สิ่งไม่งามด้วย อารมณ์ที่ไม่งามด้วย, ชื่อว่าโยนิโสมนสิการ ได้แก่ การทำไว้ในใจโดยอุบาย, การทำไว้ในใจอันเป็นทาง, หรือการทำไว้ในใจว่า ไม่เที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง, ว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ว่าเป็นอนัตตาในสิ่งที่เป็นอนัตตา, หรือว่าไม่งามในสิ่งที่ไม่งาม. เมื่อบุคคลยังโยนิโสมนสิการนั้นให้เป็นไปมากในอสุภนิมิตนั้น กามฉันทะย่อมถูกละได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

‘ภิกษุทั้งหลาย อสุภนิมิตมีอยู่. การกระทำไว้ในใจโดยแยบคายให้มากในอสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้กามฉันทะที่ยังไม่เกิดไม่เกิดขึ้น หรือเพื่อละกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว’ (สํ.นิ. 5/232).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဘာဝေန္တဿပိ, ဣန္ဒြိယေသု ပိဟိတဒွါရဿပိ စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ အာလောပါနံ ဩကာသေ သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေန ဝုတ္တံ –

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละกามฉันทะ คือ การเรียนอสุภนิมิต, การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนา, ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย, ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, ความมีกัลยาณมิตร, สัปปายกถา. จริงอยู่ กามฉันทะย่อมถูกละได้ แม้แก่ผู้เรียนอสุภนิมิต ๑๐ อย่าง, แม้แก่ผู้เจริญอสุภนิมิตนั้น, แม้แก่ผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, แม้แก่ผู้รู้ประมาณในโภชนะโดยมีความเป็นผู้เยียวยาอัตภาพด้วยการดื่มน้ำเมื่อมีโอกาสฉันอาหาร ๔-๕ คำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘စတ္တာရော [Pg.339] ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

‘ภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว ไม่ฉันอาหาร ๔-๕ คำแล้ว พึงดื่มน้ำ, (เท่านี้ก็) เพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุก’ (เถร. 983);

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

กามฉันทะย่อมถูกละได้ แม้แก่ผู้เสพกัลยาณมิตรเช่นพระอสุภกัมมิกติสสเถระ, ย่อมถูกละได้แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยอสุภะ ๑๐ อย่าง ในอิริยาบถยืนและนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละกามฉันทะ’.

ပဋိဃနိမိတ္တေ အာယောနိသောမနသိကာရေန ဗျာပါဒဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. တတ္ထ ပဋိဃမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ, ပဋိဃာရမ္မဏမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ. အယောနိသောမနသိကာရော သဗ္ဗတ္ထ ဧကလက္ခဏော ဧဝ. တံ တသ္မိံ နိမိတ္တေ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဗျာပါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

การเกิดขึ้นแห่งพยาบาทย่อมมีได้ด้วยอโยนิโสมนสิการในปฏิฆนิมิต. ในข้อนั้น แม้ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต, แม้อารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต. อโยนิโสมนสิการมีลักษณะอย่างเดียวกันในทุกแห่งทีเดียว. เมื่อบุคคลยังอโยนิโสมนสิการนั้นให้เป็นไปมากในนิมิตนั้น พยาบาทย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိဃနိမိတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

‘ภิกษุทั้งหลาย ปฏิฆนิมิตมีอยู่. การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้มากในปฏิฆนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้พยาบาทที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อให้พยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นไป’ (สํ.นิ. 5/232).

မေတ္တာယ ပန စေတောဝိမုတ္တိယာ ယောနိသောမနသိကာရေနဿ ပဟာနံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန အပ္ပနာဝ. ယောနိသောမနသိကာရော ဝုတ္တလက္ခဏောဝ. တံ တတ္ထ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ส่วนการละพยาบาทนั้น ย่อมมีได้ด้วยโยนิโสมนสิการในเมตตาเจโตวิมุตติ. ในข้อนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘เมตตา’ ย่อมควรทั้งอัปปนาและอุปจาระ, แต่เมื่อกล่าวว่า ‘เจโตวิมุตติ’ หมายถึงอัปปนาเท่านั้น. โยนิโสมนสิการมีลักษณะดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เมื่อบุคคลยังโยนิโสมนสิการนั้นให้เป็นไปมากในเมตตาเจโตวิมุตตินั้น พยาบาทย่อมถูกละได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุติมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคายให้มากในเมตตาเจโตวิมุตินั้น นี้เป็นอาหารเพื่อไม่ให้พยาบาทที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๕.๒๓๒)

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဩဓိသကာနောဓိသကဒိသာဖရဏာနဉှိ အညတရဝသေန မေတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဩဓိသော အနောဓိသော ဒိသာဖရဏဝသေန မေတ္တံ ဘာဝေန္တဿပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ‘‘တွံ ဧတဿ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿသိ, ကိမဿ သီလာဒီနိ [Pg.340] ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿသိ နနု တွံ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿသိ, ပရဿ ကုဇ္ဈနံ နာမ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရတတ္တအယသလာကဂူထာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရိတုကာမတာ ဝိယ ဟောတိ. ဧသောပိ တဝ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ တေ သီလာဒီနိ ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿတိ ဧသ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿတိ, အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေဏကံ ဝိယ, ပဋိဝါတံ ခိတ္တရဇောမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဧတဿေဝ ဧသ ကောဓော မတ္ထကေ ပတိဿတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော စ ပရဿ စာတိ ဥဘယေသံ ကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ, ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿပိ, အဿဂုတ္တတ္ထေရသဒိသေ မေတ္တာဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု မေတ္တာနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อละพยาบาท คือ การเรียนเมตตานิมิต, การเจริญเมตตา, การพิจารณาความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน, ความเป็นผู้มากด้วยการพิจารณา, ความมีกัลยาณมิตร, สัปปายกถา. จริงอยู่ พยาบาทย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อเรียนเมตตาโดยประการอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งการแผ่ไปโดยเจาะจง ไม่เจาะจง และโดยทิศ พยาบาทย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อเจริญเมตตาโดยเจาะจง ไม่เจาะจง และโดยทิศ. พยาบาทย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อพิจารณาความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนของคนทั้งสอง คือ ทั้งของตนและของผู้อื่นว่า 'ท่านโกรธผู้นี้แล้วจักทำอะไรได้ จักสามารถทำลายศีลเป็นต้นของเขาได้หรือ ท่านมาด้วยกรรมของตนแล้วก็จักไปด้วยกรรมของตนมิใช่หรือ การโกรธผู้อื่นนี้เปรียบเหมือนความต้องการจะถือเอาก้อนถ่านเพลิงที่ลุกโชน เหล็กแหลมที่ร้อนจัด หรืออุจจาระ เป็นต้น ไปประหารผู้อื่น แม้ผู้นี้โกรธท่านแล้วจักทำอะไรได้ จักสามารถทำลายศีลเป็นต้นของท่านได้หรือ เขาก็มาด้วยกรรมของตนแล้วก็จักไปด้วยกรรมของตน ความโกรธของเขานั้นแหละจักตกบนศีรษะของเขา เหมือนของฝากที่เขาไม่รับไว้ และเหมือนกำธุลีที่ซัดไปทวนลมฉะนั้น' แม้เมื่อพิจารณาแล้วตั้งอยู่ในการพิจารณา, พยาบาทย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อคบหากัลยาณมิตรผู้ยินดีในการเจริญเมตตาเช่นพระอัสสคุตตเถระ, พยาบาทย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยเมตตาในอิริยาบถมีการยืนและการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อละพยาบาท” ดังนี้

အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရေန ထိနမိဒ္ဓဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အရတိ နာမ ဥက္ကဏ္ဌိတတာ, တန္ဒီ နာမ ကာယာလသိယံ, ဝိဇမ္ဘိတာ နာမ ကာယဝိနမနာ, ဘတ္တသမ္မဒေါ နာမ ဘတ္တမုစ္ဆာ ဘတ္တပရိဠာဟော, စေတသော လီနတ္တံ နာမ စိတ္တဿ လီနာကာရော. ဣမေသု အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ถีนมิทธะย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในธรรมมีอรติเป็นต้น. ชื่อว่า อรติ ได้แก่ ความกระสัน. ชื่อว่า ตันที ได้แก่ ความเกียจคร้านทางกาย. ชื่อว่า วิชัมภิตา ได้แก่ การบิดกาย. ชื่อว่า ภัตตสัมมทะ ได้แก่ ความเมาอาหาร ความมึนงงเพราะอาหาร. ชื่อว่า เจตโส ลีนัตตะ ได้แก่ อาการที่จิตหดหู่. เมื่อบุคคลยังการกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในธรรมมีอรติเป็นต้นเหล่านี้ให้เป็นไปโดยมาก ถีนมิทธะย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အရတိ တန္ဒီ ဝိဇမ္ဘိတာ ဘတ္တသမ္မဒေါ စေတသော လီနတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อรติ ตันที วิชัมภิตา ภัตตสัมมทะ และความที่จิตหดหู่มีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้มากในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อให้ถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้นไพบูลย์ขึ้น” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๕.๒๓๒)

အာရမ္ဘဓာတုအာဒီသု ပန ယောနိသောမနသိကာရေန ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနံ ဟောတိ. အာရမ္ဘဓာတု နာမ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယံ, နိက္ကမဓာတု နာမ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတာယ တတော ဗလဝတရံ, ပရက္ကမဓာတု နာမ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတော တတောပိ ဗလဝတရံ. ဣမသ္မိံ တိပ္ပဘေဒေ ဝီရိယေ ယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. တေနာဟ –

ส่วนการละถีนมิทธะย่อมมีได้ด้วยการกระทำไว้ในใจโดยแยบคายในธรรมมีอารัมภธาตุเป็นต้น. ชื่อว่า อารัมภธาตุ ได้แก่ ความเพียรที่เริ่มในเบื้องต้น. ชื่อว่า นิกกมธาตุ ได้แก่ ความเพียรที่แรงกว่านั้นเพราะออกจากความเกียจคร้าน. ชื่อว่า ปรักกมธาตุ ได้แก่ ความเพียรที่แรงกว่านั้นอีกเพราะก้าวล่วงไปสู่ฐานะที่สูงขึ้นไป. เมื่อบุคคลยังการกระทำไว้ในใจโดยแยบคายในความเพียร ๓ ประเภทนี้ให้เป็นไปโดยมาก ถีนมิทธะย่อมเป็นอันละได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာရမ္ဘဓာတု, နိက္ကမဓာတု, ပရက္ကမဓာတု. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ [Pg.341] ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุ มีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคายให้มากในธาตุเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อไม่ให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๕.๒๓๒)

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော – ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. အာဟရဟတ္ထကဘုတ္တဝမိတကတတ္ထဝဋ္ဋကအလံသာဋကကာကမာသကဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နဿ ဟိ သမဏဓမ္မံ ကရောတော ထိနမိဒ္ဓံ မဟာဟတ္ထီ ဝိယ ဩတ္ထရန္တံ အာဂစ္ဆတိ, စတုပဉ္စအာလောပဩကာသံ ပန ဌပေတွာ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလဿ ဘိက္ခုနော တံ န ဟောတိ. ဧဝံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တံ ဂဏှန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. ယသ္မိံ ဣရိယာပထေ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, တတော အညံ ပရိဝတ္တေန္တဿပိ, ရတ္တိံ စန္ဒာလောကံ ဒီပါလောကံ ဥက္ကာလောကံ ဒိဝါ သူရိယာလောကံ မနသိကရောန္တဿပိ, အဗ္ဘောကာသေ ဝသန္တဿပိ မဟာကဿပတ္ထေရသဒိသေ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อละถีนมิทธะ คือ การกำหนดหมายในความบริโภคเกินขนาด, การเปลี่ยนอิริยาบถ, การทำไว้ในใจซึ่งอาโลกสัญญา, การอยู่ในที่แจ้ง, ความมีกัลยาณมิตร, สัปปายกถา. จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งทำสมณธรรมในเวลากลางคืนหรือกลางวัน หลังจากบริโภคอาหารที่ทำให้ท้องอืดเฟ้อ ถีนมิทธะย่อมมาครอบงำเหมือนช้างใหญ่ แต่ถีนมิทธะย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้มีปกติเว้นที่ว่างไว้ ๔-๕ คำแล้วดื่มน้ำเป็นอยู่. ถีนมิทธะย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อกำหนดหมายในความบริโภคเกินขนาดอย่างนี้. ถีนมิทธะย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้เมื่อเปลี่ยนอิริยาบถจากอิริยาบถที่ถีนมิทธะครอบงำไปสู่อิริยาบถอื่น, แม้เมื่อทำไว้ในใจซึ่งแสงสว่าง คือ แสงจันทร์ แสงประทีป แสงคบเพลิงในเวลากลางคืน หรือแสงอาทิตย์ในเวลากลางวัน, แม้เมื่ออยู่ในที่แจ้ง, แม้เมื่อคบหากัลยาณมิตรผู้ปราศจากถีนมิทธะเช่นพระมหากัสสปเถระ, ถีนมิทธะย่อมเป็นอันบุคคลละได้ แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยธุดงค์ในอิริยาบถมีการยืนและการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อละถีนมิทธะ” ดังนี้

စေတသော အဝူပသမေ အယောနိသောမနသိကာရေန ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အဝူပသမော နာမ အဝူပသန္တာကာရော, အတ္ထတော တံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ –

อุทธัจจกุกกุจจะย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในความไม่สงบแห่งจิต. ชื่อว่า อวูปสมะ ได้แก่ อาการที่ไม่สงบระงับ โดยอรรถก็ได้แก่อุทธัจจกุกกุจจะนั่นเอง. เมื่อบุคคลยังการกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในความไม่สงบแห่งจิตนั้นให้เป็นไปโดยมาก อุทธัจจกุกกุจจะย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော အဝူပသမော. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สงบแห่งจิตมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้มากในความไม่สงบแห่งจิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อให้อุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้นไพบูลย์ขึ้น” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๕.๒๓๒)

သမာဓိသင်္ခါတေ ပန စေတသော ဝူပသမေ ယောနိသောမနသိကာရေနဿ ပဟာနံ ဟောတိ. တေနာဟ –

ส่วนการละอุทธัจจกุกกุจจะนั้นย่อมมีได้ด้วยการกระทำไว้ในใจโดยแยบคายในความสงบแห่งจิตอันได้แก่สมาธิ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော ဝူပသမော. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบแห่งจิตมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคายให้มากในความสงบแห่งจิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อไม่ให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๕.๒๓๒)

အပိစ [Pg.342] ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဍ္ဎသေဝိတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿပိ, ဝိနယပညတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတာယ ပကတညုနောပိ, ဝုဍ္ဎေ မဟလ္လကတ္ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တဿပိ, ဥပါလိတ္ထေရသဒိသေ ဝိနယဓရေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

อนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละอุทธัจจกุกกุจจะ คือ ความเป็นพหูสูต ๑ ความเป็นผู้ชอบสอบถาม ๑ ความเป็นผู้รู้ปกติในพระวินัย ๑ การคบหาผู้ใหญ่ ๑ ความมีกัลยาณมิตร ๑ การกล่าวถ้อยคำที่สบาย ๑. จริงอยู่ แม้ด้วยความเป็นพหูสูต อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไปได้ แม้แก่ผู้เรียนนิกาย ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ หรือ ๕ ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ, แม้แก่ผู้มากด้วยการสอบถามถึงสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ, แม้แก่ผู้รู้ปกติเพราะความเป็นผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วในวินัยบัญญัติ, แม้แก่ผู้เข้าไปหาพระเถระผู้ใหญ่, อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไปได้ แม้แก่ผู้คบหากัลยาณมิตรผู้ทรงวินัยเช่นพระอุบาลีเถระ, และย่อมละไปได้แม้ในการกล่าวถ้อยคำที่สบายอันอาศัยสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะในอิริยาบถมีการยืนการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละอุทธัจจกุกกุจจะ” ดังนี้.

ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု အယောနိသောမနသိကာရေန ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ ပုနပ္ပုနံ ဝိစိကိစ္ဆာယ ကာရဏတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာဝ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ –

ความเกิดแห่งวิจิกิจฉา ย่อมมีได้เพราะการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา. ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา ชื่อว่า วิจิกิจฉา เพราะเป็นเหตุแห่งความสงสัยบ่อยๆ. เมื่อบุคคลยังการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้เป็นไปโดยมากในธรรมเหล่านั้น วิจิกิจฉาย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉามีอยู่. การกระทำให้มากซึ่งการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อให้วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์” (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

ကုသလာဒိဓမ္မေသု ပန ယောနိသောမနသိကာရေန ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနံ ဟောတိ. တေနာဟ –

ส่วนการละวิจิกิจฉา ย่อมมีได้เพราะการทำไว้ในใจโดยแยบคายในธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ, သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ ဓမ္မာ, သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗာ ဓမ္မာ, ဟီနပဏီတာ ဓမ္မာ, ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ ဓမ္မာ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลมีอยู่, ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษมีอยู่, ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพมีอยู่, ธรรมที่เลวและประณีตมีอยู่, ธรรมดำธรรมขาวพร้อมทั้งส่วนเปรียบมีอยู่. การกระทำให้มากซึ่งการทำไว้ในใจโดยแยบคายในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อไม่ให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น หรือเพื่อละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว” (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ[Pg.343]. ဗာဟုသစ္စဝသေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ…ပေ… ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘ ကုသလာဒိဘေဒေသု ဓမ္မေသု ပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿပိ, ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿပိ, တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနီယ, သဒ္ဓါသင်္ခါတ, အဓိမောက္ခဗဟုလဿပိ, သဒ္ဓါဓိမုတ္တေ ဝက္ကလိတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

อนึ่ง ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละวิจิกิจฉา คือ ความเป็นพหูสูต ๑ ความเป็นผู้ชอบสอบถาม ๑ ความเป็นผู้รู้ปกติในพระวินัย ๑ ความเป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ๑ ความมีกัลยาณมิตร ๑ การกล่าวถ้อยคำที่สบาย ๑. จริงอยู่ แม้วิจิกิจฉาย่อมละไปได้ แม้แก่ผู้เรียนนิกาย ๑...ฯลฯ...หรือ ๕ ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ ด้วยอำนาจแห่งความเป็นพหูสูต, แม้แก่ผู้มากด้วยการสอบถามในธรรมทั้งหลายมีประเภทเป็นกุศลเป็นต้นปรารภพระรัตนตรัย, แม้แก่ผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วในพระวินัย, แม้แก่ผู้มากด้วยอธิโมกข์ คือความน้อมใจเชื่อในพระรัตนตรัย ๓ ซึ่งเรียกว่าศรัทธา, วิจิกิจฉาย่อมละไปได้ แม้แก่ผู้คบหากัลยาณมิตรผู้น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธาเช่นพระวักกลิเถระ, และย่อมละไปได้แม้ในการกล่าวถ้อยคำที่สบายอันอาศัยคุณของพระรัตนตรัย ๓ ในอิริยาบถมีการยืนการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อการละวิจิกิจฉา” ดังนี้.

ဧတ္ထ စ ယထာဝုတ္တေဟိ တေဟိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနာနံ ဣမေသံ နီဝရဏာနံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဟောတိ, တထာ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဿ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿ စ. ဗျာပါဒနီဝရဏဿ ပန ကုက္ကုစ္စနီဝရဏဿ စ အနာဂါမိမဂ္ဂေန, ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဟောတိ. တသ္မာ တေသံ တထာ ပဟာနာယ ဥပကာရဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဣဒမေဝ ဝါ ယထာဝုတ္တံ အဘိဇ္ဈာဒီနံ နီဝရဏာနံ ပဟာနံ, ယသ္မာ ဟီနဝီရိယတာယ ကုသီတေန, အနုပဋ္ဌိတဿတိတာယ မုဋ္ဌဿတိနာ, အပဋိပ္ပဿဒ္ဓဒရထတာယ သာရဒ္ဓကာယေန, အသမာဟိတတာယ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တေန န ကဒါစိပိ တေ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, ပဂေဝ ဣတရံ, တသ္မာ ယထာ ပဋိပန္နဿ သော အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝိဂမော ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တဿတ္ထော – တေသံ နီဝရဏာနံ ပဟာနာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ သံကိလေသဓမ္မာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထာယ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ ဟောတိ, ပဂ္ဂဟိတံ အသိထိလပ္ပဝတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရဒ္ဓတ္တာ ဧဝ စ အန္တရာ သင်္ကောစဿ အနာပဇ္ဇနတော အသလ္လီနံ.

ในบรรดานิวรณ์เหล่านี้ที่ละได้แล้วด้วยอำนาจแห่งการข่มไว้ด้วยธรรมนั้นๆ ดังที่กล่าวแล้ว การละกามฉันทนิวรณ์ได้อย่างเด็ดขาด ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตมรรค, ถีนมิทธนิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ก็เช่นกัน. ส่วนการละพยาปาทนิวรณ์และกุกกุจจนิวรณ์ได้อย่างเด็ดขาด ย่อมมีได้ด้วยอนาคามิมรรค, การละวิจิกิจฉานิวรณ์ได้อย่างเด็ดขาด ย่อมมีได้ด้วยโสดาปัตติมรรค. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่เป็นอุปการะเพื่อการละนิวรณ์เหล่านั้นอย่างนั้น จึงทรงเริ่มคำว่า “ความเพียรเป็นอันปรารภแล้ว” เป็นต้น. หรือว่า การละนิวรณ์คืออภิชฌาเป็นต้นดังที่กล่าวแล้วนี้เอง, เพราะว่า บุคคลผู้มีความเพียรเลว เกียจคร้าน, ผู้มีสติหลงลืมเพราะสติไม่ตั้งมั่น, ผู้มีกายกระสับกระส่ายเพราะความเดือดร้อนไม่สงบระงับ, ผู้มีจิตฟุ้งซ่านเพราะไม่ตั้งมั่น, ไม่อาจทำการละนั้นให้สำเร็จได้เลยในกาลไหนๆ, ไม่ต้องกล่าวถึงธรรมอื่น. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า การปราศไป การละอภิชฌาเป็นต้นนั้น ย่อมมีได้แก่ผู้ปฏิบัติอย่างไร จึงทรงเริ่มคำว่า “ความเพียรเป็นอันปรารภแล้ว” เป็นต้น. อธิบายความแห่งคำนั้นว่า – ความเพียรเป็นอันปรารภแล้ว คือ ประคองไว้แล้ว เป็นไปโดยไม่ย่อหย่อน เพื่อการละนิวรณ์เหล่านั้น หรือเพื่อตัดขาดกิเลสธรรมทั้งปวง. และเพราะเป็นความเพียรที่ปรารภแล้วนั่นเอง จึงไม่ท้อถอย คือ ไม่หดหู่ในระหว่าง.

ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာတိ န ကေဝလဉ္စ ဝီရိယမေဝ, သတိပိ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တထာ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ဧဝ စ စိရကတစိရဘာသိတာနံ သရဏသမတ္ထတာယ အသမ္မုဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါတိ ကာယစိတ္တဒရထပ္ပဿမ္ဘနေန ကာယောပိဿ ပဿဒ္ဓေါ ဟောတိ. တတ္ထ ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိဿ ပဿဒ္ဓေါ ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘နာမကာယော ရူပကာယော’’တိ အဝိသေသေတွာ ‘‘ပဿဒ္ဓေါ ကာယော’’တိ ဝုတ္တံ. အသာရဒ္ဓေါတိ သော စ ပဿဒ္ဓတ္တာ ဧဝ အသာရဒ္ဓေါ, ဝိဂတဒရထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂန္တိ စိတ္တမ္ပိဿ သမ္မာ အာဟိတံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ, သမာဟိတတ္တာ ဧဝ စ ဧကဂ္ဂံ အစလံ နိပ္ဖန္ဒနံ နိရိဉ္ဇနန္တိ.

สติเป็นอันตั้งมั่นแล้ว ไม่หลงลืม คือ มิใช่แต่ความเพียรเท่านั้น แม้สติก็เป็นอันตั้งมั่นแล้วโดยภาวะที่มุ่งหน้าต่ออารมณ์, และเพราะเป็นสติที่ตั้งมั่นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง จึงไม่หลงลืม เพราะสามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานได้. กายสงบระงับแล้ว คือ แม้กายของภิกษุนั้นก็สงบระงับแล้วด้วยการสงบระงับความเดือดร้อนทางกายและทางจิต. ในข้อนั้น เพราะเมื่อนามกายสงบระงับแล้ว แม้รูปกายก็สงบระงับด้วย, ฉะนั้น จึงตรัสว่า “กายสงบระงับแล้ว” โดยไม่ระบุว่า “นามกาย รูปกาย”. ไม่กระสับกระส่าย คือ กายนั้นไม่กระสับกระส่ายเพราะความสงบระงับนั่นเอง, หมายความว่า มีความเดือดร้อนไปปราศแล้ว. จิตตั้งมั่นแล้ว เป็นหนึ่ง คือ แม้จิตของภิกษุนั้นก็ตั้งมั่นดีแล้ว ตั้งไว้ดีแล้ว ประหนึ่งแน่วแน่, และเพราะความตั้งมั่นนั่นเอง จึงเป็นหนึ่ง คือ ไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว ไม่สั่นคลอน.

ဧတ္တာဝတာ [Pg.344] ဈာနမဂ္ဂါနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာ. တေနေဝါဟ –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งฌานและมรรคจึงเป็นอันกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘စရမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဧဝံဘူတော အာတာပီ ဩတ္တာပီ သတတံ သမိတံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၁၀).

“ภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเดินอยู่ ภิกษุผู้เป็นเช่นนี้ ย่อมเรียกว่า เป็นผู้มีความเพียร มีความเกรงกลัว มีความเพียรปรารภแล้วติดต่อกันเสมอ มีตนส่งไปแล้ว” (อิติ. ๑๑๐).

တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝ.

อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

ဂါထာသု ယတံ စရေတိ ယတမာနော စရေယျ, စင်္ကမနာဒိဝသေန ဂမနံ ကပ္ပေန္တောပိ ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀) နယေန ဝုတ္တသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝသေန ယတန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂမနံ ကပ္ပေယျာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကေစိ ပန ‘‘ယတ’’န္တိ ဧတဿ သံယတောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. တိဋ္ဌေတိ တိဋ္ဌေယျ ဌာနံ ကပ္ပေယျ. အစ္ဆေတိ နိသီဒေယျ. သယေတိ နိပဇ္ဇေယျ. ယတမေနံ ပသာရယေတိ ဧတံ ပသာရေတဗ္ဗံ ဟတ္ထပါဒါဒိံ ယတံ ယတမာနော ယထာဝုတ္တဝီရိယသမင်္ဂီယေဝ ဟုတွာ ပသာရေယျ, သဗ္ဗတ္ထ ပမာဒံ ဝိဇဟေယျာတိ အဓိပ္ပာယော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า ยตํ จเร ความว่า พึงเที่ยวไปโดยความเพียร แม้เมื่อทำการเดินด้วยการจงกรมเป็นต้น ก็พึงพยายาม ขวนขวาย เพียรพยายาม ด้วยสามารถแห่งสัมมัปปธานวิริยะที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิด" (สํ.นิ. 5/651-662; วิ. 390) ความว่า พึงทำการเดินไปอย่างที่อกุศลธรรมทั้งหลายจะถูกละไป และกุศลธรรมทั้งหลายจะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นัยนี้ใช้ได้ในบทที่เหลือด้วย แต่บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า ยตํ นี้ มีความหมายว่า สำรวมแล้ว บทว่า ติฏฺเฐ คือ พึงยืน พึงทำการยืน บทว่า อจฺเฉ คือ พึงนั่ง บทว่า สเย คือ พึงนอน บทว่า ยตเมนํ ปสาเรย คือ พึงเหยียดอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นที่ควรเหยียดนี้ โดยเป็นผู้มีความเพียรพยายาม เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อธิบายว่า พึงละความประมาทในทุกที่

ဣဒါနိ ယထာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ယတံ ယတမာနော နာမ ဟောတိ, တံ ပဋိပဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ. တိရိယန္တိ တိရိယတော, ပုရတ္ထိမဒိသာဒိဝသေန သမန္တတော ဒိသာဘာဂေသူတိ အတ္ထော. အပါစီနန္တိ ဟေဋ္ဌာ. ယာဝတာ ဇဂတော ဂတီတိ ယတ္တကာ သတ္တသင်္ခါရဘေဒဿ လောကဿ ပဝတ္တိ, တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထာတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အနဝသေသတော သမ္မသနဉာဏဿ ဝိသယံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ. သမဝေက္ခိတာတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ဉာယေန အဝေက္ခိတာ, အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မာနန္တိ သတ္တသုညာနံ. ခန္ဓာနန္တိ ရူပါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ. ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥပရိ တိရိယံ အဓောတိ တိသင်္ဂဟေ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာနံ သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနိစ္စတာဒိသမ္မသနာဓိဂတေန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဥဒယံ, ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝယဉ္စ သမဝေက္ခိတာ သမနုပဿိတာ ဘဝေယျာတိ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงข้อปฏิบัติที่ผู้ปฏิบัติอยู่ชื่อว่ามีความเพียรพยายาม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อุทฺธํ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุทฺธํ คือ เบื้องบน บทว่า ติริยํ คือ โดยขวาง ความว่า ในส่วนแห่งทิศโดยรอบด้วยสามารถแห่งทิศตะวันออกเป็นต้น บทว่า อปาจีนํ คือ เบื้องล่าง บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ความว่า ความเป็นไปของโลกคือหมู่สัตว์และสังขารมีประมาณเท่าใด ก็ในที่นั้นทั้งหมด ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านรวบรวมแสดงวิสัยของสัมมสนญาณโดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า สมเวกฺขิตา คือ พิจารณาเห็นแล้วโดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย ได้ชื่อว่า เห็นแจ้งด้วยสามารถแห่งความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น บทว่า ธมฺมานํ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่ว่างจากสัตว์ บทว่า ขนฺธานํ คือ แห่งขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น บทว่า อทยพฺพยํ คือ ทั้งความเกิดและความดับ ความหมายที่กล่าวไว้คือ พึงเป็นผู้พิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งความเกิดโดยอาการ ๒๕ และความดับโดยอาการ ๒๕ แห่งรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวง อันชื่อว่าอุปาทานขันธ์ ๕ ที่มีความแตกต่างโดยประเภทมีอดีตเป็นต้น ในโลกทั้งหมดที่สงเคราะห์ด้วย ๓ อย่างคือ เบื้องบน เบื้องขวาง และเบื้องล่าง ด้วยอุทยัพพยญาณที่ได้มาด้วยการพิจารณาความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น

စေတောသမထသာမီစိန္တိ [Pg.345] စိတ္တသံကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမနတော စေတောသမထသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ. သိက္ခမာနန္တိ ပဋိပဇ္ဇမာနံ ဘာဝေန္တံ ဉာဏပရမ္ပရံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ, ရတ္တိဉ္စေဝ ဒိဝါ စ. သတန္တိ စတုသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတာယ သတိယာ သတောကာရိံ. သတတံ ပဟိတတ္တောတိ သဗ္ဗကာလံ ပဟိတတ္တော နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တောတိ တထာဝိဓံ ဘိက္ခုံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာဟု အာစိက္ခန္တိ ကထေန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

บทว่า เจโตสมถสามีจึ คือ ญาณทัสสนวิสุทธิ อันเป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่อริยมรรค ซึ่งชื่อว่าเจโตสมถะ เพราะสงบระงับกิเลสเครื่องเศร้าหมองของจิตโดยสิ้นเชิง บทว่า สิกฺขมานํ คือ ผู้ปฏิบัติอยู่ ผู้เจริญอยู่ ผู้ยังลำดับแห่งญาณให้เกิดขึ้น บทว่า สทา คือ ทุกเมื่อ ทั้งกลางคืนและกลางวัน บทว่า สตํ คือ ผู้มีสติ ผู้ประกอบด้วยสติที่สัมปยุตด้วยสัมปชัญญะ ๔ บทว่า สตตํ ปหิตตฺโต คือ ผู้มีตนส่งไปแล้วตลอดกาล คือมีตนส่งไปสู่นิพพานแล้ว พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมกล่าว ย่อมบอก ย่อมแสดงภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

ဒွါဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๒ จบ

၁၃. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๓. อรรถกถาโลกสูตร

၁၁၂. တေရသမေ လောကောတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော, အတ္ထတော ပုရိမံ အရိယသစ္စဒွယံ ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သွာယံ သတ္တလောကော, သင်္ခါရလောကော, ဩကာသလောကောတိ ဝိဘာဂတော သရူပတော စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အပိစ ခန္ဓလောကာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓော လောကော. ယထာဟ –

๑๑๒. ในสูตรที่ ๑๓ บทว่า โลโก คือ โลก โดยอรรถว่าย่อมสลายไป ย่อมแตกไป โดยเนื้อความแล้วหมายถึงอริยสัจ ๒ ข้อแรก แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงทุกขอริยสัจ โลกนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ทั้งโดยการจำแนกและโดยสภาวะ ว่าเป็นสัตวโลก สังขารโลก และโอกาสโลก อีกอย่างหนึ่ง โลกมีหลายประเภทด้วยสามารถแห่งขันธโลกเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘လောကောတိ ခန္ဓလောကော, ဓာတုလောကော, အာယတနလောကော, ဝိပတ္တိဘဝလောကော, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အဟာရဋ္ဌိတိကာ, ဒွေ လောကာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, တယော လောကာ တိဿော ဝေဒနာ, စတ္တာရော လောကာ စတ္တာရော အာဟာရာ, ပဉ္စ လောကာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, ဆ လောကာ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ, သတ္တ လောကာ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော, အဋ္ဌ လောကာ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ, နဝ လောကာ နဝ သတ္တာဝါသာ, ဒသ လောကာ ဒသာယတနာနိ, ဒွါဒသ လောကာ ဒွါဒသာယတနာနိ, အဋ္ဌာရသ လောကာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော’’တိ (မဟာနိ. ၃; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂).

"คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสมภวโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสมภวโลก, โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร, โลก ๒ คือ นามและรูป, โลก ๓ คือ เวทนา ๓, โลก ๔ คือ อาหาร ๔, โลก ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕, โลก ๖ คือ อายตนะภายใน ๖, โลก ๗ คือ วิญญาณฐิติ ๗, โลก ๘ คือ โลกธรรม ๘, โลก ๙ คือ สัตตาวาส ๙, โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐, โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒, โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘" (มหานิ. ๓; จูฬนิ. อชิตมาณวกปุจฉานิทเทส ๒)

ဧဝမနေကဓာ ဝိဘတ္တောပိ လောကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဧဝ သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ စ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဇာတိပိ ဒုက္ခာ [Pg.346] …ပေ… သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာပိ ဒုက္ခာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထတော ပုရိမံ အရိယသစ္စဒွယံ, ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. နနု စ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌော အဝိသေသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု သမ္ဘဝတီတိ? သစ္စံ သမ္ဘဝတိ. ယံ ပန န လုဇ္ဇတီတိ ဂဟိတံ, တံ တထာ န ဟောတိ, ဧကံသေနေဝ လုဇ္ဇတိ ပလုဇ္ဇတီတိ သော လောကောတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ လောကသဒ္ဒေါ နိရူဠှောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ လောကောတိ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဧဝ.

แม้โลกที่จำแนกไว้โดยหลายประการอย่างนี้ ก็ย่อมถึงการสงเคราะห์ การรวมลงในอุปาทานขันธ์ ๕ เท่านั้น และอุปาทานขันธ์ก็คือทุกขอริยสัจ (ดังที่ตรัสว่า) แม้ชาติก็เป็นทุกข์...ฯลฯ...ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยเนื้อความแล้วหมายถึงอริยสัจ ๒ ข้อแรก แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงทุกขอริยสัจ" ก็อรรถว่าสลายไป แตกไป ย่อมมีได้ในขันธ์ ๕ โดยไม่แตกต่างกันมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมมีได้ แต่สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่สลายไป สิ่งนั้นก็ไม่เป็นเช่นนั้น ย่อมสลายไปโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า โลก จึงเป็นที่รู้กันเฉพาะในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะฉะนั้น บทว่า โลก จึงหมายถึงทุกขอริยสัจเท่านั้น

ယဒိပိ တထာဂတ-သဒ္ဒဿ ဟေဋ္ဌာ တထာဂတသုတ္တေ နာနာနယေဟိ ဝိတ္ထာရတော အတ္ထော ဝိဘတ္တော, တထာပိ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာမုခေန အယမတ္ထဝိဘာဝနာ – အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ‘‘အဘိညေယျတော ပရိညေယျတော’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိဘာဂေန ဝါ အဝိသေသတော တာဝ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဘေဒတော ကုသလာကုသလာဒိဝိဘာဂတော ဝဋ္ဋပ္ပမာဏသဏ္ဌာနာဒိဘေဒတော, ဝိသေသတော ဝါ ပန ‘‘အယံ သဿတာသယော, အယံ ဥစ္ဆေဒါသယော’’တိအာဒိနာ ‘‘ကက္ခဠလက္ခဏာ ပထဝီဓာတု, ပဂ္ဃရဏလက္ခဏာ အာပေါဓာတူ’’တိအာဒိနာ စ အဘိဝိသိဋ္ဌေန သယမ္ဘုဉာဏေန သမ္မာ အဝိပရီတံ ယော ယော အတ္ထော ယထာ ယထာ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, တထာ တထာ ဗုဒ္ဓေါ ဉာတော အတ္တပစ္စက္ခော ကတောတိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

แม้ว่าอรรถแห่งศัพท์ว่า ตถาคต ท่านได้จำแนกไว้โดยพิสดารด้วยนัยต่างๆ ในตถาคตสูตรในเบื้องต้นแล้ว ถึงกระนั้น การอธิบายความนี้ก็มีขึ้นโดยมุขคือการพรรณนาความแห่งบาลี บทว่า อภิสมฺพุทฺโธ คือ หรือโดยการจำแนกที่กล่าวไว้ก่อนว่า "โดยเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง โดยเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้" ก่อนอื่น โดยทั่วไป จากความแตกต่างแห่งอัธยาศัย อนุสัย จริยา อธิมุติ เป็นต้น จากการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลเป็นต้น จากความแตกต่างแห่งประมาณและสัณฐานของวัฏฏะ หรืออีกอย่างหนึ่ง โดยพิเศษ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ผู้นี้มีอัธยาศัยในสัสสตทิฏฐิ ผู้นี้มีอัธยาศัยในอุจเฉททิฏฐิ" และด้วยคำเป็นต้นว่า "ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง อาโปธาตุมีลักษณะไหล" ความหมายใดๆ ที่พึงรู้ได้อย่างไรๆ ก็ทรงตรัสรู้ คือทรงทราบ ทรงทำให้ประจักษ์แก่พระองค์เองอย่างนั้นๆ โดยชอบ ไม่วิปริต ด้วยพระสยัมภูญาณอันประเสริฐยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อภิสัมพุทโธ (ผู้ตรัสรู้ยิ่ง)

လောကသ္မာတိ ယထာဝုတ္တလောကတော. ဝိသံယုတ္တောတိ ဝိသံသဋ္ဌော, တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနံ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ သမ္မဒေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ တတော ဝိပ္ပမုတ္တောတိ အတ္ထော. လောကသမုဒယောတိ သုတ္တန္တနယေန တဏှာ, အဘိဓမ္မနယေန ပန အဘိသင်္ခါရေဟိ သဒ္ဓိံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ. ပဟီနောတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန သဝါသနံ ပဟီနော. လောကနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. သစ္ဆိကတောတိ အတ္တပစ္စက္ခော ကတော. လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သော ဟိ လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ, တဒတ္ထံ အရိယေဟိ ပဋိပဇ္ဇီယတိ စာတိ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဝုစ္စတိ.

บทว่า โลกสฺมา ความว่า จากโลกที่กล่าวแล้ว. บทว่า วิสํยุตฺโต ความว่า ไม่ระคนกัน อธิบายว่า เพราะสังโยชน์ทั้งปวงที่เนื่องด้วยโลกนั้น อันพระองค์ตัดขาดได้แล้วโดยชอบ จึงหลุดพ้นจากโลกนั้น. บทว่า โลกสมุทโย ได้แก่ ตัณหาโดยนัยแห่งสุตตันตะ แต่โดยนัยแห่งอภิธรรม ได้แก่ กิเลส ๑,๕๐๐ พร้อมด้วยอภิสังขาร. บทว่า ปหีโน ความว่า ละได้พร้อมทั้งวาสนา ด้วยสมุจเฉทปหาน ด้วยอรหัตตมรรคญาณ ที่โพธิมณฑล. บทว่า โลกนิโรโธ ได้แก่ พระนิพพาน. บทว่า สจฺฉิกโต ความว่า ทำให้ประจักษ์ด้วยตน. บทว่า โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นที่ประชุมแห่งขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น. จริงอยู่ เพราะอริยมรรคนั้นย่อมถึง ย่อมบรรลุซึ่งพระนิพพานอันเป็นโลกนิโรธ และเพราะพระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมปฏิบัติเพื่อพระนิพพานนั้น ฉะนั้น จึงเรียกว่า โลกนิโรธคามินีปฏิปทา.

ဧတ္တာဝတာ တထာနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယာထာဝတော ဂတောတိ တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. စတ္တာရိ ဟိ အရိယသစ္စာနိ တထာနိ နာမ. ယထာဟ –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงอรรถนี้ว่า ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้สัจจะทั้งหลายอันเป็นของแท้ตามความเป็นจริง. จริงอยู่ อริยสัจ ๔ ชื่อว่าเป็นของแท้ (ตถะ). ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘စတ္တာရိမာနိ[Pg.347], ဘိက္ခဝေ, တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတံ အဝိတထမေတံ, အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော.

“ภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ ประการเหล่านี้ เป็นของแท้ (ตถะ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถะ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถะ). ๔ ประการอะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ข้อว่า 'นี้ทุกข์' นี้เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น” (ความพิสดาร พึงดูใน สํ.นิ. ๕/๑๐๙๐).

အပိစ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထံ ဂတောတိ တထာဂတော, ဂတောတိ စ အဝဂတော အတီတော ပတ္တော ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ ဘဂဝါ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ အဝိပရီတာယ ဂတော အဝဂတော, တသ္မာ လောကော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော ပတ္တောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ အဝိပရီတံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတောတိ. ဧဝံ ဣမိဿာ ပါဠိယာ ဘဂဝတော တထာဂတဘာဝဒီပနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปโดยอาการที่แท้จริง, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปสู่สภาวะที่แท้จริง, และคำว่า คโต (ไปแล้ว) มีความหมายว่า รู้แล้ว, ล่วงไปแล้ว, ถึงแล้ว, ปฏิบัติแล้ว. ความหมายที่กล่าวนี้คือ – เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไป คือ ทรงรู้แจ้งโลกทั้งสิ้นด้วยตีรณปริญญาโดยอาการที่แท้จริง ไม่วิปริต ฉะนั้น โลกจึงเป็นสิ่งที่พระตถาคตตรัสรู้พร้อมแล้ว, เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต. ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไป คือ ทรงล่วงพ้นโลกสมุทัยด้วยปหานปริญญาโดยอาการที่แท้จริง. ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไป คือ ทรงบรรลุโลกนิโรธด้วยการทำให้แจ้งโดยอาการที่แท้จริง. ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไป คือ ทรงดำเนินในโลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันเป็นของแท้ ไม่วิปริต. พึงทราบความหมายแห่งพระบาลีนี้โดยนัยที่แสดงความเป็นตถาคตของพระผู้มีพระภาคด้วยประการฉะนี้.

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စာဘိသမ္ဗောဓနဝသေန အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒိဋ္ဌာဒိအဘိသမ္ဗောဓိဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယံ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၃) ပန ‘‘စတူဟိ သစ္စေဟိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ကထေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ တထာဂတသဒ္ဒ-ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တထာ စေဝ ဟိ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ, ရသာယတနံ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဉ္စ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာရမ္မဏံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. ကဿ ပန အနုဝိစရိတံ မနသာတိ? သဒေဝကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယာတိ သမ္ဗန္ဓနီယံ. တတ္ထ သဟ ဒေဝေဟီတိ သဒေဝကော, တဿ သဒေဝကဿ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นตถาคตของพระองค์โดยนัยแห่งการตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นตถาคตนั้นโดยนัยแห่งการตรัสรู้สิ่งที่เห็นเป็นต้นในสัจจะ ๔ นั้น จึงตรัสคำว่า "ยํ ภิกฺขเว" เป็นต้น. ส่วนในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย (อ.นิ.อ. ๒/๔/๒๓) กล่าวไว้ว่า "ตรัสบอกความเป็นพุทธะของพระองค์ด้วยสัจจะ ๔" เป็นต้น. คำนั้นท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า คำว่า ตถาคต และคำว่า พุทธะ โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. จริงอยู่ พระบาลีก็เป็นไปอย่างนั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐํ ได้แก่ รูปายตนะ. บทว่า สุตํ ได้แก่ สัททายตนะ. บทว่า มุตํ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่รับรู้ได้โดยการสัมผัส. บทว่า วิญฺญาตํ ได้แก่ ธัมมารมณ์ มีสุขทุกข์เป็นต้น. บทว่า ปตฺตํ ได้แก่ สิ่งที่บรรลุถึง ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่ก็ตาม. บทว่า ปริเยสิตํ ได้แก่ สิ่งที่แสวงหา ไม่ว่าจะบรรลุถึงหรือไม่ก็ตาม. บทว่า อนุวิจริตํ มนสา ความว่า สิ่งที่ท่องเที่ยวไปโดยจิต. ถามว่า ใครเล่าท่องเที่ยวไปโดยจิต? ตอบว่า พึงเชื่อมความกับบทว่า สเทวกสฺส...ฯลฯ...สเทวมนุสฺสาย. ในบทเหล่านั้น บทว่า สเทวโก คือ พร้อมด้วยเทวดา, บทว่า สเทวกสฺส คือ แห่งโลกพร้อมด้วยเทวดา. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

သဒေဝကဝစနေန စေတ္ထ ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ, သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ, သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ, ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ[Pg.348], သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဒေဝမာရဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า สเทวกะ ทรงถือเอาเทวดาในกามาวจร ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า สมารกะ ทรงถือเอาเทวดาในกามาวจรชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า สพรหมกะ ทรงถือเอาพรหมมีพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น, ด้วยคำว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ทรงถือเอาทั้งสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกต่อพระศาสนา และสมณพราหมณ์ผู้มีบาปสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว, ด้วยคำว่า ปชา ทรงถือเอาสัตวโลก, ด้วยคำว่า สเทวมนุสฺสา ทรงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วย ๓ บท ทรงถือเอาสัตวโลกพร้อมด้วยเทวดา มาร และพรหม, ด้วย ๒ บท ทรงถือเอาสัตวโลกโดยความเป็นหมู่สัตว์.

အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော, သမာရကဝစနေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော, သဗြဟ္မကဝစနေန ရူပီဗြဟ္မလောကော, သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဝစနေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ သဟ အဝသေသသတ္တလောကော ဂဟိတော. အပိစေတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗလောကဝိသယဿ ဘဂဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေ ပကာသိတေ ယေသမေဝံ သိယာ ‘‘မာရော နာမ မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ, ဗြဟ္မာ ပန တတောပိ မဟာနုဘာဝတရော ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, ဥတ္တမဇ္ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ပုထူ စ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော မဟာနုဘာဝါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. အယဉ္စ သတ္တကာယော အနန္တော အပရိမာဏော, ကိမေတေသံ သဗ္ဗေသံယေဝ ဝိသယော အနဝသေသတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမေန္တော ဘဂဝါ ‘‘သဒေဝကဿ လောကဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า สเทวกะ ทรงถือเอาอรูปาวจรเทวโลก, ด้วยคำว่า สมารกะ ทรงถือเอาเทวโลกในกามาวจร ๖ ชั้น, ด้วยคำว่า สพรหมกะ ทรงถือเอารูปพรหมโลก, ด้วยคำว่า สสฺสมณพฺราหฺมณาทิ ทรงถือเอาสัตวโลกที่เหลือพร้อมด้วยสมมติเทพ. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ เมื่อความเป็นผู้ตรัสรู้พร้อมของพระผู้มีพระภาคซึ่งมีโลกทั้งปวงเป็นอารมณ์ ถูกประกาศโดยการกำหนดอย่างสูงสุดด้วยคำว่า สเทวกะ, ชนเหล่าใดอาจมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า "มารชื่อว่ามีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป, ส่วนพรหมมีอานุภาพยิ่งกว่านั้นอีก แผ่รัศมีไปด้วยนิ้วทั้งสิบในหมื่นจักรวาล เสวยสุขในอุตตมฌานสมาบัติ. และสมณพราหมณ์จำนวนมากผู้มีฤทธิ์ มีทิพยจักษุ รู้จิตผู้อื่น มีอานุภาพมากก็มีอยู่. และหมู่สัตว์นี้ก็ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ, ไฉนอารมณ์ของสัตว์ทั้งหมดนี้ พระผู้มีพระภาคจะทรงตรัสรู้ได้โดยไม่มีเหลือเลยหรือ?" พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า "สเทวกสฺส โลกสฺส" เป็นต้น.

ပေါရာဏာ ပနာဟု – ‘‘သဒေဝကဿာ’’တိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ ပရိယာဒိယတိ, ‘‘သမာရကဿာ’’တိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ, ‘‘သဗြဟ္မကဿာ’’တိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပိတွာ ပုန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပရိယာဒိယန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ပဉ္စဟိပိ ပဒေဟိ ခန္ဓတ္တယပရိစ္ဆိန္နေ သဗ္ဗသတ္တေ ပရိယာဒိယတိ.

ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า ด้วยบทว่า "สเทวกสฺส" ทรงรวบรวมโลกที่เหลือพร้อมกับเทวดาทั้งหลาย, ด้วยบทว่า "สมารกสฺส" ทรงรวบรวมโลกที่เหลือพร้อมกับมาร, ด้วยบทว่า "สพรหมกสฺส" ทรงรวบรวมโลกที่เหลือพร้อมกับพรหมทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ ทรงรวมสัตว์ทั้งหมดผู้อยู่ในภพสามไว้ในสามบทแล้ว จึงทรงรวบรวมอีกด้วยสองบทว่า "สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย". ด้วยห้าบทนี้ เป็นอันทรงรวบรวมสัตว์ทั้งปวงอันถูกกำหนดโดยขันธ์สาม (คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ).

ယသ္မာ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တံ သဗ္ဗံ ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓော’’တိအာဒိ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလရသော ခန္ဓရသော’’တိအာဒိ ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ[Pg.349], ‘‘ကက္ခဠံ မုဒုက’’န္တိအာဒိ ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ.

เพราะเหตุที่พระตถาคตตรัสรู้ธรรมนั้นแล้ว ด้วยบทว่า อภิสมฺพุทฺธํ นี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า รูปารมณ์ มีสีเขียว สีเหลือง เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ที่มาปรากฏในจักขุทวาร รูปารมณ์ทั้งหมดนั้น พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใด สัททารมณ์ มีเสียงกลอง เสียงตะโพน เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ที่มาปรากฏในโสตทวาร, คันธารมณ์ มีกลิ่นที่ราก กลิ่นที่เปลือก เป็นต้น ที่มาปรากฏในฆานทวาร, รสารมณ์ มีรสที่ราก รสที่ลำต้น เป็นต้น ที่มาปรากฏในชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์ อันมีปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุเป็นประเภท มีลักษณะแข็ง อ่อน เป็นต้น ที่มาปรากฏในกายทวาร พระตถาคตทรงตรัสรู้ธรรมทั้งหมดนั้นอย่างนี้ว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันนั้น

တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခါဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. ဧဝံ ယံ ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ, တံ တထာဂတေန အဒိဋ္ဌံ ဝါ အသုတံ ဝါ အမုတံ ဝါ အဝိညာတံ ဝါ နတ္ထိ. ဣမဿ ပန မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗမ္ပိ တထာဂတဿ အပ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထိ ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ. တတော ဧဝ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဇာနာတိ ပဿတိ. ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စာနေန တံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ? ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၁၇) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွေပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထေဝ ဟောတိ, ဝိတထံ နတ္ထိ. ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသုပိ အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု.

ฉันนั้นเหมือนกัน ธัมมารมณ์ อันมีสุขเป็นต้นเป็นประเภท ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ที่มาปรากฏในมโนทวาร พระตถาคตทรงตรัสรู้ธรรมทั้งหมดนั้นอย่างนี้ว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ รู้ธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ด้วยประการฉะนี้ สิ่งที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้งแล้ว สิ่งนั้นที่พระตถาคตมิได้ทรงเห็น มิได้ทรงฟัง มิได้ทรงรับรู้ หรือมิได้ทรงรู้แจ้ง ย่อมไม่มี แต่สำหรับมหาชนนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่ได้ก็มี สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแล้วไม่ได้ก็มี สิ่งที่แสวงหาแล้วได้ก็มี สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแล้วได้ก็มี แต่สำหรับพระตถาคต สิ่งที่ชื่อว่ายังไม่ได้บรรลุ ยังมิได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณ ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้นเอง รูปารมณ์ใดก็ตามที่มีอยู่ ซึ่งมาปรากฏในจักขุทวารของสัตว์ทั้งหลายประมาณมิได้ ในโลกธาตุทั้งหลายประมาณมิได้ พระผู้มีพระภาคทรงรู้ทรงเห็นรูปารมณ์ทั้งหมดนั้นโดยอาการทั้งปวง เมื่อพระองค์ทรงรู้อยู่ ทรงเห็นอยู่อย่างนี้ รูปารมณ์นั้น อันพระองค์ทรงจำแนกด้วยชื่อเป็นอันมาก ด้วยวาระ ๑๓ วาระ ด้วยนัย ๕๒ นัย โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปายตนะนั้นเป็นไฉน? รูปใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ มีลักษณะเป็นสีสัน เป็นสิ่งที่เห็นได้ กระทบได้ คือ สีเขียว สีเหลือง" (ธ.ส. ๖๑๗) โดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้น หรือโดยบทที่พึงได้ในสิ่งที่เห็น ฟัง รับรู้ และรู้แจ้ง ย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่เป็นอย่างอื่น นัยนี้ ย่อมมีแม้ในสัททารมณ์เป็นต้น ที่มาปรากฏในโสตทวารเป็นต้นเช่นกัน

တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ယံ ယထာ လောကေန ဂတံ, တဿ တထေဝ ဂတတ္တာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ တထာဂတသဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ. ဣမိနာ တထာဒဿိဘာဝတော တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဓမ္မသေနာပတိနာ –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ตถาคต คือ โลกดำเนินไปอย่างไร สิ่งนั้นพระองค์ก็ทรงดำเนินไปอย่างนั้น เพราะเหตุที่ทรงดำเนินไปอย่างนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต แต่ในพระบาลี ท่านกล่าวว่า "อภิสมฺพุทฺธํ" คำนั้นมีความหมายเหมือนกับคำว่า ตถาคต ด้วยเหตุนี้ เนื้อความว่า "ชื่อว่าตถาคต เพราะมีความเป็นผู้เห็นตามความเป็นจริง" จึงเป็นอันท่านแสดงแล้ว และคำนี้ พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ,အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗံ;

သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျံ,တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၅၆;

စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅;

ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁);

"ในโลกนี้ ไม่มีสิ่งใดเลยที่พระองค์มิได้ทรงเห็น และไม่มีสิ่งใดที่มิได้ทรงรู้แจ้ง หรือที่พึงรู้ไม่ได้ สิ่งใดที่พึงรู้มีอยู่ พระองค์ทรงรู้ยิ่งแล้วซึ่งสิ่งทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงเป็นผู้มีสมันตจักษุ" (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉานิทเทส ๘๕; ปฏิ.ม. ๑.๑๒๑);

သုတ္တန္တေပိ [Pg.350] ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

แม้ในพระสูตร พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ, တမဟံ ဇာနာမိ, တမဟံ အဗ္ဘညာသိံ, တံ တထာဂတဿ ဝိဒိတံ, တံ တထာဂတော န ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดอันหมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์...ฯลฯ...ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ แสวงหา และพิจารณาตามด้วยใจแล้ว เราย่อมรู้สิ่งนั้น เรารู้ยิ่งแล้วซึ่งสิ่งนั้น สิ่งนั้นตถาคตได้รู้แล้ว แต่ตถาคตไม่ทรงยึดถือสิ่งนั้น" (องฺ. จตุกฺก. ๔.๒๔)

ယဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမရတ္တိယံ တထာ အာဂတာဒိအတ္ထေန တထာဂတော ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အဓိဂစ္ဆတိ. ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမရတ္တိယံယေဝ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတူနံ ဝေမဇ္ဈေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏေ ကာလေ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ, မဇ္ဈိမဗောဓိယမ္ပိ, ပစ္ဆိမဗောဓိယမ္ပိ ယံ သုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒံ ဓမ္မံ ဘာသတိ နိဒ္ဒိသနဝသေန, လပတိ ဥဒ္ဓိသနဝသေန, နိဒ္ဒိသတိ ပဋိနိဒ္ဒိသနဝသေန. သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတီတိ တံ ဧတ္ထန္တရေ ဒေသိတံ သဗ္ဗံ သုတ္တဂေယျာဒိနဝင်္ဂံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အနုပဝဇ္ဇံ အနူနံ အနဓိကံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒနိမ္မဒနံ…ပေ… မောဟမဒနိမ္မဒနံ, နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, ဧကမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတံ ဝိယ ဧကနာဠိယာ မိတံ ဝိယ ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ စ တံ တထေဝ ဟောတိ ယဿတ္ထာယ ဘာသိတံ, ဧကန္တေနေဝ တဿ သာဓနတော, နော အညထာ. တသ္မာ တထံ, အဝိတထံ, အနညထံ. ဧတေန တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ ဒဿေတိ. ဂဒအတ္ထော အယံ ဂတသဒ္ဒေါ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ, တသ္မာ တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ ယဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในราตรีใด คือ ในราตรีแห่งวันวิสาขปุรณมีใด พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นตถาคตโดยความหมายว่าเสด็จมาแล้วอย่างนั้น ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ทรงย่ำยีเศียรแห่งมารทั้งสามแล้ว บรรลุพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ คือ พระสัพพัญญุตญาณ พร้อมด้วยพระอาสวักขยญาณ เพราะไม่มีญาณอื่นยิ่งกว่า และปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในราตรีใด คือ ในราตรีแห่งวันวิสาขปุรณมีนั่นเอง ทรงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในระหว่างต้นสาละคู่ ณ สาลวันของมัลลกษัตริย์ ใกล้เมืองกุสินารา ในระหว่างกาลนี้ คือ ในช่วงเวลามีประมาณ ๔๕ พรรษา ในท่ามกลางแห่งนิพพานธาตุทั้งสองนี้ คือ สอุปาทิเสสนิพพานและอนุปาทิเสสนิพพาน พระองค์ทรงภาษิตธรรมมีประเภทเป็นสุตตะ เคยยะ เป็นต้นใด ในปฐมโพธิกาลก็ดี ในมัชฌิมโพธิกาลก็ดี ในปัจฉิมโพธิกาลก็ดี ด้วยอำนาจการชี้แจง ทรงกล่าวด้วยอำนาจการยกขึ้นแสดง ทรงแสดงด้วยอำนาจการแสดงซ้ำ ทั้งหมดนั้นเป็นอย่างนั้นเทียว คือ พระพุทธวจนะมีองค์ ๙ มีสุตตะ เคยยะ เป็นต้นทั้งหมด ที่ทรงแสดงแล้วในระหว่างกาลนี้ ไม่ผิดพลาดทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ ไม่ขาดไม่เกิน บริบูรณ์ทุกประการ เป็นเครื่องย่ำยีความเมาในราคะ...ฯลฯ...เป็นเครื่องย่ำยีความเมาในโมหะ ในพระพุทธวจนะนั้นไม่มีข้อผิดพลาดแม้เท่าปลายเส้นผม เป็นเหมือนประทับด้วยตราดวงเดียว เหมือนตวงด้วยทะนานเดียว เหมือนชั่งด้วยตาชั่งเดียว เป็นอย่างนั้นเทียว เพื่อประโยชน์ใดที่ทรงภาษิตไว้ ก็สำเร็จประโยชน์นั้นโดยส่วนเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะฉะนั้น จึงเป็นเรื่องจริง (ตถํ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถํ) ไม่เป็นอย่างอื่น (อนัญญถํ) ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงแสดงว่า ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสแต่คำจริง คตศัพท์นี้มีความหมายว่ากล่าว (คท) โดยทำทการเป็นตการ เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ตรัสคำจริง (ตถํ คทติ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตถาคต อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อาคทนะ คือ อาคท หมายถึง วจนะ (คำพูด) พระองค์มีวาจา (อาคท) ที่เป็นจริง (ตถ) ไม่ผิดพลาด เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ตถาคต โดยทำทการเป็นตการ พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ในที่นี้อย่างนี้

ယထာဝါဒီ တထာကာရီတိ ယေ ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ ဝိညုဂရဟိတာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ [Pg.351] ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ပဟာသိ. ယေ ပန ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ ဘဂဝါ, တထာကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာကာရီ တထာဝါဒီတိ သမ္မဒေဝ သီလာဒိပရိပူရဏဝသေန သမ္မာ ပဋိပန္နော သယံ ယထာကာရီ ဘဂဝါ, တထေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ပရေသံ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တထာဝါဒီ. ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ, ကာယဿပိ ဝါစာ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ. ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော. ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော.

ชื่อว่ามีปกติกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น เพราะธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงธรรมแก่ผู้อื่น ตรัสว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล มีโทษ วิญญูชนติเตียน บุคคลสมาทานบริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์’ ธรรมเหล่านั้นพระองค์ทรงละได้แล้วโดยส่วนเดียว ส่วนธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ไม่มีโทษ วิญญูชนสรรเสริญ บุคคลสมาทานบริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข’ ธรรมเหล่านั้นพระองค์ทรงเข้าถึงแล้วอยู่โดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ชื่อว่ามีปกติทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มีปกติทำอย่างนั้นด้วยพระองค์เอง คือ ทรงปฏิบัติชอบแล้วโดยชอบทีเดียว ด้วยอำนาจแห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ และทรงเป็นผู้มีปกติกล่าวอย่างนั้น ด้วยอำนาจแห่งการยังผู้อื่นให้ตั้งมั่นในธรรมนั้นด้วยธรรมเทศนาอย่างนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ กายของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมคล้อยตามวาจา วาจาก็คล้อยตามกาย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่ามีปกติกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น และมีปกติทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น ความหมายคือ วาจาของพระองค์ผู้เป็นเช่นนี้เป็นฉันใด แม้กายก็เป็นไปแล้ว เป็นไปอย่างนั้นฉันนั้น และกายเป็นฉันใด แม้วาจาก็เป็นไปแล้ว เป็นไปอย่างนั้นฉันนั้น

အဘိဘူ အနဘိဘူတောတိ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ, န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ, အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဓမ္မရာဇာ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ. တတော ဧဝ သယံ န ကေနစိ အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ယဉှိ ကိဉ္စိ နေယျံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ ပဿတီတိ ဒသော. အဝိပရီတံ အာသယာဒိအဝဗောဓေန ဟိတူပသံဟာရာဒိနာ စ သတ္တေ, ဘာဝညထတ္တူပနယဝသေန သင်္ခါရေ သဗ္ဗာကာရေန သုစိဏ္ဏဝသိတာယ သမာပတ္တိယော စိတ္တဉ္စ ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ. ဧတ္တာဝတာ အဘိဘဝနဋ္ဌေန ဘဂဝါ အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ชื่อว่าผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครอบงำสรรพสัตว์ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ในแนวขวาง โดยทรงกระทำภวัคคพรหมเป็นที่สุดในเบื้องบน และอเวจีนรกเป็นที่สุดในเบื้องล่าง ด้วยศีลก็ดี ด้วยสมาธิก็ดี ด้วยปัญญาก็ดี ด้วยวิมุตติก็ดี ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะก็ดี ผู้เสมอหรือประมาณของพระองค์ไม่มี พระองค์เป็นผู้ไม่มีใครเสมอ ไม่มีใครเสมอเหมือน ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ หาผู้ชั่งไม่ได้ หาผู้ประมาณไม่ได้ เป็นธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม เป็นอติเทพของทวยเทพ เป็นอติสักกะของท้าวสักกะ เป็นอติพรหมของท้าวมหาพรหม เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงชื่อว่าไม่มีใครครอบงำได้ เพราะไม่มีใครครอบงำพระองค์ได้ บทว่า อัญญทัตถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สิ่งใดก็ตามที่ชื่อว่าไญยธรรม (สิ่งที่ควรรู้) พระองค์ทรงเห็นสิ่งนั้นทั้งหมดเหมือนมะขามป้อมในฝ่ามือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทสะ (ผู้เห็น) ชื่อว่าผู้ยังอำนาจให้เป็นไป (วสวัตตี) เพราะทรงยังสัตว์ทั้งหลายให้เป็นไปในอำนาจ ด้วยการตรัสรู้อัธยาศัยเป็นต้น และด้วยการนำประโยชน์เกื้อกูลมาให้โดยไม่ผิดพลาด และทรงยังสมาบัติและจิตให้เป็นไปในอำนาจ ด้วยความเป็นผู้มีวสีอันสั่งสมมาดีแล้วโดยอาการทั้งปวงในสังขารทั้งหลาย ด้วยการน้อมไปในความเป็นอย่างอื่นแห่งภพ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นตถาคตของพระองค์ ด้วยความหมายว่าทรงครอบงำ

တတြေဝံ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ. ကော ပနေသ? ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေနေဝ ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဝိယ ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ, သဗ္ဗေ ပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ. ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ အဂဒေါ အဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ [Pg.352] တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… ဝသဝတ္တီ, တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ในคำนั้นอย่างนี้ว่า อคทะ (ยาแก้พิษ) เหมือน อคท อคทนั้นคืออะไร? คือ ความงามแห่งเทศนา และกองบุญ ด้วยอคทนั้นนั่นแล พระองค์ผู้มีอานุภาพมากนี้ ย่อมครอบงำปรัปวาทาทั้งปวงและโลกพร้อมทั้งเทวโลก เหมือนนายแพทย์ผู้มีอานุภาพมากครอบงำงูทั้งหลายด้วยทิพยโอสถ ดังนั้น ในการครอบงำโลกทั้งปวง ความงามแห่งเทศนาและกองบุญอันเป็นจริง ไม่ผิดพลาด เป็นอคทของพระองค์ ฉะนั้น พึงทราบว่าชื่อว่า ตถาคต โดยทำทการเป็นตการ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ตถาคต’

ဂါထာသု သဗ္ဗလောကံ အဘိညာယာတိ တေဓာတုကလောကသန္နိဝါသံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗလောကေ ယထာတထန္တိ တသ္မိံ တေဓာတုကလောကသန္နိဝါသေ ယံကိဉ္စိ နေယျံ, တံ သဗ္ဗံ ယထာတထံ အဝိပရီတံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗလောကဝိသံယုတ္တောတိ စတုန္နံ ယောဂါနံ အနဝသေသပ္ပဟာနေန သဗ္ဗေနပိ လောကေန ဝိသံယုတ္တော ဝိပ္ပမုတ္တော. အနူပယောတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကေ တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေဟိ အနူပယော တေဟိ ဥပယေဟိ ဝိရဟိတော.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า สพฺพโลกํ อภิญฺญาย ได้แก่ ทรงรู้โลกสัณณิวาสอันเป็นไปในภูมิสาม บทว่า สพฺพโลเก ยถาตถํ ได้แก่ ทรงรู้ไญยธรรมใดๆ ในโลกสัณณิวาสอันเป็นไปในภูมิสามนั้น ทั้งหมดตามความเป็นจริง ไม่ผิดพลาด บทว่า สพฺพโลกวิสํยุตฺโต ได้แก่ ผู้ไม่เกี่ยวข้อง พ้นวิเศษแล้วจากโลกทั้งปวง ด้วยการละโยคะทั้งสี่โดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า อนูปโย ได้แก่ ผู้ไม่มีอุปายะ คือ ตัณหาและทิฏฐิในโลกทั้งปวง คือ ปราศจากอุปายะเหล่านั้น

သဗ္ဗာဘိဘူတိ ရူပါဒီနိ သဗ္ဗာရမ္မဏာနိ, သဗ္ဗံ သင်္ခါရဂတံ, သဗ္ဗေပိ မာရေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော. ဓီရောတိ ဓိတိသမ္ပန္နော. သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနောတိ သဗ္ဗေ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိကေ မောစေတွာ ဌိတော ဝေနေယျသန္တာနေပိ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန တေသံ ပမောစနတော သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနော. ဖုဋ္ဌာဿာတိ ဖုဋ္ဌာ အဿ. ကရဏတ္ထေ ဣဒံ သာမိဝစနံ, ဖုဋ္ဌာ အနေနာတိ အတ္ထော. ပရမာ သန္တီတိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ တေန ဉာဏဖုသနေန ဖုဋ္ဌံ. တေနေဝါဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ. အထ ဝါ ပရမာ သန္တီတိ ဥတ္တမာ သန္တိ. ကတရာ သာတိ? နိဗ္ဗာနံ. ယသ္မာ ပန နိဗ္ဗာနေ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထိ, တသ္မာ တံ အကုတောဘယန္တိ ဝုစ္စတိ.

บทว่า สพฺพาภิภู คือ ผู้ครอบงำอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้น สังขตธรรมทั้งปวง ทรงครอบงำแม้ซึ่งมารทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. บทว่า ธีโร ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา. บทว่า สพฺพคนฺถปฺปโมจโน คือ ทรงเปลื้องคันถะทั้งหลายมีอภิชฌากายคันถะเป็นต้นทั้งหมดแล้วดำรงอยู่ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าผู้เปลื้องจากคันถะทั้งปวง เพราะทรงเปลื้องเวไนยสัตว์เหล่านั้นจากคันถะด้วยลีลาแห่งเทศนาของพระองค์ แม้ในสันดานของเวไนยสัตว์. บทว่า ผุฏฺฐสฺสาติ คือ ผุฏฺฐา อสฺส (อันพระองค์นั้นถูกต้องแล้ว). สัตตมีวิภัตตินี้ลงในอรรถแห่งกรณะ มีความว่า อันพระองค์นั้นถูกต้องแล้ว. บทว่า ปรมา สนฺติ ได้แก่ พระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานนั้นอันพระองค์ทรงถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยญาณนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "นิพพานัง อกุโตภยัง" (พระนิพพานเป็นแดนเกษมจากภัย). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปรมา สนฺติ ได้แก่ สันติอย่างยิ่ง. ถามว่า สันตินั้นคืออะไร ตอบว่า คือพระนิพพาน. ก็เพราะในพระนิพพานไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เลย ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงเรียกว่า อกุโตภยะ.

အနီဃောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သဗ္ဗကမ္မက္ခယံ ပတ္တောတိ သဗ္ဗေသံ ကမ္မာနံ ခယံ ပရိယောသာနံ အစ္စန္တာဘာဝံ ပတ္တော. ဝိမုတ္တော ဥပဓိသင်္ခယေတိ ဥပဓိသင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ တဒါရမ္မဏာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. ဧသ သောတိ ဧသော သော. သီဟော အနုတ္တရောတိ ပရိဿယာနံ သဟနဋ္ဌေန, ကိလေသာနံ ဟနနဋ္ဌေန စ, တထာဂတော အနုတ္တရော သီဟော နာမ. ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌံ. စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. ပဝတ္တယီတိ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ပဝတ္တေသိ.

บทว่า อนีโฆ ได้แก่ ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต ได้แก่ ถึงความสิ้นไป ความหมดสิ้น ความไม่มีโดยสิ้นเชิงแห่งกรรมทั้งปวง. บทว่า วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเย ได้แก่ หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติอันมีพระนิพพานที่ชื่อว่าอุปธิสังขยะนั้นเป็นอารมณ์. บทว่า เอส โส คือ เอโส โส (นั่นคือพระองค์นั้น). บทว่า สีโห อนุตฺตโร ได้แก่ พระตถาคตชื่อว่าเป็นสีหะผู้ยอดเยี่ยม เพราะทรงทนต่ออันตรายทั้งหลาย และเพราะทรงกำจัดกิเลสทั้งหลาย. บทว่า พฺรหฺมํ ได้แก่ ประเสริฐ. บทว่า จกฺกํ ได้แก่ ธรรมจักร. บทว่า ปวตฺตยีติ คือ ทรงให้เป็นไปแล้วซึ่งธรรมจักรมีปริวัฏฏ์ ๓ มีอาการ ๑๒.

ဣတီတိ [Pg.353] ဧဝံ တထာဂတဿ ဂုဏေ ဇာနိတွာ. သင်္ဂမ္မာတိ သမာဂန္တွာ. တံ နမဿန္တီတိ တံ တထာဂတံ တေ သရဏံ ဂတာ ဒေဝမနုဿာ နမဿန္တိ. မဟန္တေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟန္တံ, စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန ဝီတသာရဒံ. ဣဒါနိ ယံ ဝဒန္တာ တေ နမဿန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ဒန္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

บทว่า อิติ คือ รู้อยู่ซึ่งคุณของพระตถาคตอย่างนี้. บทว่า สงฺคมฺม ได้แก่ มาประชุมกันแล้ว. บทว่า ตํ นมสฺสนฺติ คือ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นผู้ถึงพระตถาคตนั้นเป็นสรณะ ย่อมนอบน้อมพระตถาคตนั้น ผู้ยิ่งใหญ่เพราะทรงประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้ามเพราะประกอบด้วยเวสารัชชญาณ ๔. บัดนี้ เพื่อจะแสดงคำที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นกล่าวพลางนอบน้อมอยู่ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ทนฺโต. คำนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

ဣတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကနိပါတေ ဆဋ္ဌေ သတ္တမေ စ သုတ္တေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပဌမဒုတိယတတိယဒွါဒသမတေရသမေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, သေသေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบว่า ในจตุกกนิบาตนี้ ในสูตรที่ ๖ และสูตรที่ ๗ ตรัสเรื่องวัฏฏะ, ในสูตรที่ ๑, ๒, ๓, ๑๒ และ ๑๓ ตรัสเรื่องวิวัฏฏะ, ในสูตรที่เหลือ ตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

တေရသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเตรสมสูตร จบ.

ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ

ในปรมัตถทีปนี

ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

อรรถกถาขุททกนิกาย

ဣတိဝုတ္တကဿ စတုက္ကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอิติวุตตกะ จตุกกนิบาต จบ.

နိဂမနကထာ

นิคมนกถา

ဧတ္တာဝတာ [Pg.354] စ –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล –

ဓမ္မိဿရေန ဇဂတော, ဓမ္မာလောကဝိဓာယိနာ;

ဓမ္မာနံ ဗောဓနေယျာနံ, ဇာနတာ ဒေသနာဝိဓိံ.

พระผู้เป็นใหญ่ในธรรมแห่งโลก ผู้ทรงกระทำแสงสว่างคือธรรม ผู้ทรงทราบวิธีแสดงธรรมแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย

တံ တံ နိဒါနမာဂမ္မ, သဗ္ဗလောကဟိတေသိနာ;

ဧကကာဒိပ္ပဘေဒေန, ဒေသိတာနိ မဟေသိနာ.

พระมหาสีผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ทรงอาศัยเหตุนั้นๆ ได้ทรงแสดงธรรมไว้โดยจำแนกเป็นเอกกนิบาตเป็นต้น

ဒသုတ္တရသတံ ဒွေ စ, သုတ္တာနိ ဣတိဝုတ္တကံ;

ဣတိဝုတ္တပ္ပဘေဒေန, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော.

พระมหาสีทั้งหลายได้สังคายนาพระสูตร ๑๑๒ สูตร ชื่อว่าอิติวุตตกะ โดยจำแนกเป็นอิติวุตตกะ

ဆဠဘိညာ ဝသိပ္ပတ္တာ, ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါ;

ယံ တံ သာသနဓောရယှာ, ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ပုရေ.

พระธรรมสังคาหกาจารย์ผู้เป็นธุระแห่งศาสนาในกาลก่อนเหล่านั้นใด ท่านเป็นผู้ได้อภิญญา ๖ ถึงความเป็นผู้ชำนาญ มีปฏิสัมภิทาแตกฉาน

တဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ;

နိဿာယ ယာ သမာရဒ္ဓါ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ.

อรรถกถาพรรณนาความใด อันข้าพเจ้าได้เริ่มทำไว้แล้ว เพื่อประกาศเนื้อความแห่งอิติวุตตกะนั้น โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่า

သာ တတ္ထ ပရမတ္ထာနံ, သုတ္တန္တေသု ယထာရဟံ;

ပကာသနာ ပရမတ္ထ-ဒီပနီ နာမ နာမတော.

อรรถกถานั้น เป็นเครื่องประกาศปรมัตถธรรมทั้งหลายในพระสูตรทั้งหลายตามสมควร จึงมีชื่อว่า ปรมัตถทีปนี

သမ္ပတ္တာ ပရိနိဋ္ဌာနံ, အနာကုလဝိနိစ္ဆယာ;

အဋ္ဌတ္တိံသပ္ပမာဏာယ, ပါဠိယာ ဘာဏဝါရတော.

อรรถกถานั้น มีการวินิจฉัยที่ไม่สับสน ถึงความสำเร็จบริบูรณ์แล้ว แห่งพระบาลีมีประมาณ ๓๘ ภาณวาร

ဣတိ တံ သင်္ခရောန္တေန, ယံ တံ အဓိဂတံ မယာ;

ပုညံ တဿာနုဘာဝေန, လောကနာထဿ သာသနံ.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานั้นอยู่ได้บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น ขอให้พระศาสนาของพระโลกนาถ

ဩဂါဟေတွာ ဝိသုဒ္ဓါယ, သီလာဒိပဋိပတ္တိယာ;

သဗ္ဗေပိ ပါဏိနော ဟောန္တု, ဝိမုတ္တိရသဘာဂိနော.

ขอสัตว์ทั้งปวงจงหยั่งลงสู่ปฏิปทามีศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์แล้ว เป็นผู้มีส่วนแห่งรสแห่งวิมุตติเถิด

စိရံ [Pg.355] တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနံ;

တသ္မိံ သဂါရဝါ နိစ္စံ, ဟောန္တု သဗ္ဗေပိ ပါဏိနော.

ขอพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจงตั้งมั่นอยู่ในโลกตลอดกาลนาน ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสนานั้นเป็นนิตย์เถิด

သမ္မာ ဝဿတု ကာလေန, ဒေဝေါပိ ဇဂတိပ္ပတိ;

သဒ္ဓမ္မနိရတော လောကံ, ဓမ္မေနေဝ ပသာသတူတိ.

แม้ท้าวโลกบาล ขอจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล (และพระราชา) ผู้ทรงยินดีในสัทธรรม ขอจงทรงปกครองโลกโดยธรรมเถิด

ဣတိ ဗဒရတိတ္ထဝိဟာရဝါသိနာ အာစရိယဓမ္မပါလေန ကတာ

(อรรถกถานี้) อันพระอาจารย์ธรรมปาละ ผู้พำนักอยู่ในพทริติตถวิหาร ได้รจนาไว้

ဣတိဝုတ္တကဿ အဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอิติวุตตกะ จบ.