နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ඛුද්දක නිකායෙහි,

ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာ

ඉතිවුත්තක අටුවාව,

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව.

မဟာကာရုဏိကံ [Pg.1] နာထံ, ဉေယျသာဂရပါရဂုံ;

ဝန္ဒေ နိပုဏဂမ္ဘီရ-ဝိစိတြနယဒေသနံ.

මහා කාරුණික වූ ද, දතයුතු සියලු ධර්මයන් නමැති සයුරේ කෙළවරට පත් වූ ද, සියුම් වූ ද ගැඹුරු වූ ද විසිතුරු වූ දේශනා ක්‍රම ඇති ඒ නාථයන් වහන්සේට මම වැඳ නමස්කාර කරමි.

ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန နိယျန္တိ လောကတော;

ဝန္ဒေ တမုတ္တမံ ဓမ္မံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ.

විද්‍යාචරණ ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, යම් ධර්මයක් මගින් ලෝකයා සසරින් එතෙර වෙත් ද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පුදන ලද්දා වූ ඒ උතුම් ධර්ම රත්නයට මම වැඳ නමස්කාර කරමි.

သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော, ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု ယော;

ဝန္ဒေ အရိယသံဃံ တံ, ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ.

සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, මඟපලයන්හි පිහිටියා වූ, අනුත්තර වූ පින් කෙතක් බඳු වූ ඒ ආර්ය මහා සංඝ රත්නයට මම වැඳ නමස්කාර කරමි.

ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, ဣတိ ယံ ရတနတ္တယေ;

ဟတန္တရာယော သဗ္ဗတ္ထ, ဟုတွာဟံ တဿ တေဇသာ.

මෙසේ තෙරුවන් කෙරෙහි වැඳීමෙන් යම් පිනක් උපන්නේ ද, එම පිනෙහි තේජසින් සියලු තන්හි දුරු වූ අන්තරාය ඇත්තෙක්ව,

ဧကကာဒိပ္ပဘေဒေန, ဒေသိတာနိ မဟေသိနာ;

လောဘာဒီနံ ပဟာနာနိ, ဒီပနာနိ ဝိသေသတော.

මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඒකක නිපාතාදී වශයෙන් ප්‍රභේද කොට දේශනා කරන ලද්දා වූ, ලෝභාදී ක්ලේෂයන් ප්‍රහීණ කිරීම විශේෂයෙන් පැහැදිලි කරන්නා වූ,

သုတ္တာနိ ဧကတော ကတွာ, ဣတိဝုတ္တပဒက္ခရံ;

ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ထေရာ, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော.

ඒ සූත්‍රයන් එක්තැන් කොට, 'ඉතිවුත්තක' යන පද හා අකුරුවලින් යුක්තව, මහා ඉසිවර වූ ධර්ම සංගායක තේරවරුන් වහන්සේලා සංගායනා කළ සේක.

ဣတိဝုတ္တကမိစ္စေဝ, နာမေန ဝသိနော ပုရေ;

ယံ ခုဒ္ဒကနိကာယသ္မိံ, ဂမ္ဘီရတ္ထပဒက္ကမံ.

ඉතිවුත්තක යන නාමයෙන් ප්‍රකට වූ, කෙලෙස් වසඟ කළ රහතන් වහන්සේලා විසින් පෙර ඛුද්දක නිකායෙහි ඇතුළත් කරන ලද්දා වූ, ගැඹුරු අර්ථ හා පද පිළිවෙළින් යුත් යම් ග්‍රන්ථයක් වේ ද,

တဿ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ, ဩဂါဟေတဗ္ဗဘာဝတော;

ကိဉ္စာပိ ဒုက္ကရာ ကာတုံ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ.

එය ගැඹුරු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත යුතු බැවින්, මා විසින් එහි අර්ථ වර්ණනාවක් (අටුවාවක්) කිරීම දුෂ්කර වුව ද,

သဟသံဝဏ္ဏနံ [Pg.2] ယသ္မာ, ဓရတေ သတ္ထု သာသနံ;

ပုဗ္ဗာစရိယသီဟာနံ, တိဋ္ဌတေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

යම් හෙයකින් අර්ථ වර්ණනාව පවතින තාක් ශාස්තෘ ශාසනය පවතී ද, පූර්වාචාර්ය වූ කේසර සිංහයන් වැනි තේරවරුන්ගේ විනිශ්චයන් පවතී ද,

တသ္မာ တံ အဝလမ္ဗိတွာ, ဩဂါဟေတွာန ပဉ္စပိ;

နိကာယေ ဥပနိဿာယ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ.

එබැවින් එම විනිශ්චයන් උපකාර කොට ගෙන, පංච නිකායන්ම ඇසුරු කරමින් හා පුරාණ අටුවා ක්‍රමය නිශ්‍රය කරමින්,

နိဿိတံ ဝါစနာမဂ္ဂံ, သုဝိသုဒ္ဓံ အနာကုလံ;

မဟာဝိဟာရဝါသီနံ, နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ.

ඉතා පිරිසිදු වූ ද, අවුල් රහිත වූ ද, මහා විහාරවාසී තේරවරුන්ගේ සියුම් අර්ථ විනිශ්චයන් අනුව යමින්,

ပုနပ္ပုနာဂတံ အတ္ထံ, ဝဇ္ဇယိတွာန သာဓုကံ;

ယထာဗလံ ကရိဿာမိ, ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနံ.

නැවත නැවත පැමිණෙන අර්ථයන් මැනවින් බැහැර කොට, මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙම ඉතිවුත්තක වර්ණනාව කරන්නෙමි.

ဣတိ အာကင်္ခမာနဿ, သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိံ;

ဝိဘဇန္တဿ တဿတ္ထံ, နိသာမယထ သာဓဝေါတိ.

මෙසේ සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය කැමති වන්නා වූ මා එහි අර්ථය බෙදා දක්වන කල්හි, පින්වත්නි, එය මැනවින් ශ්‍රවණය කරත්වා.

တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကံ နာမ ဧကကနိပါတော, ဒုကနိပါတော, တိကနိပါတော, စတုက္ကနိပါတောတိ စတုနိပါတသင်္ဂဟံ. တမ္ပိ ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ, အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နံ; ဒီဃနိကာယော မဇ္ဈိမနိကာယော, သံယုတ္တနိကာယော, အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ပဉ္စသု နိကာယေသု ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နံ; သုတ္တံ, ဂေယျံ, ဝေယျာကရဏံ, ဂါထာ, ဥဒါနံ, ဣတိဝုတ္တကံ, ဇာတကံ, အဗ္ဘုတဓမ္မံ, ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘူတံ.

එහි 'ඉතිවුත්තක' යනු ඒකක නිපාතය, දුක නිපාතය, තික නිපාතය සහ චතුක්ක නිපාතය යන නිපාත හතරක එකතුවකි. එය විනය පිටකය, සූත්‍ර පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය යන පිටකත්‍රය අතුරින් සූත්‍ර පිටකයට අයත් වේ; දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දක නිකාය යන පංච නිකාය අතුරින් ඛුද්දක නිකායට අයත් වේ; සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම සහ වේදල්ල යන නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය අතුරින් ඉතිවුත්තක අංගයට අයත් වේ.

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ, ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော;

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ, ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၁၀၂၇) –

''මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් (ධර්මස්කන්ධ) අසූ දෙදහසක් ද, භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් දෙදහසක් ද වශයෙන්, මා සතුව පවත්නා වූ අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයන් උගත්තෙමි'' (ථේරගාථා 1027) -

ဧဝံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပဋိညာတေသု စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု ကတိပယဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟံ. သုတ္တတော ဧကကနိပါတေ တာဝ သတ္တဝီသတိ သုတ္တာနိ, ဒုကနိပါတေ ဒွါဝီသတိ, တိကနိပါတေ ပညာသ, စတုက္ကနိပါတေ တေရသာတိ ဒွါဒသာဓိကသုတ္တသတသင်္ဂဟံ. တဿ နိပါတေသု ဧကကနိပါတော အာဒိ, ဝဂ္ဂေသု ပါဋိဘောဂဝဂ္ဂေါ, သုတ္တေသု လောဘသုတ္တံ. တဿာပိ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိကံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တံ နိဒါနမာဒိ. သာ ပနာယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ ဝိနယပိဋကေ တန္တိမာရုဠှာ ဧဝ. ယော ပနေတ္ထ နိဒါနကောသလ္လတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ကထာမဂ္ဂေါ[Pg.3], သောပိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တောယေဝါတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ (ආනන්ද තෙරුන්) විසින් ප්‍රතිඥා දෙන ලද අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයන් අතුරින් කිසියම් ධර්මස්කන්ධ ප්‍රමාණයක එකතුවකි. සූත්‍ර වශයෙන් ගත් කල ඒකක නිපාතයෙහි සූත්‍ර 27ක් ද, දුක නිපාතයෙහි සූත්‍ර 22ක් ද, තික නිපාතයෙහි සූත්‍ර 50ක් ද, චතුක්ක නිපාතයෙහි සූත්‍ර 13ක් ද වශයෙන් සූත්‍ර 112ක එකතුවකි. එහි නිපාතයන් අතුරින් ඒකක නිපාතය ආරම්භයයි, වර්ගයන් අතුරින් පාටිබ්භෝග වර්ගයයි, සූත්‍රයන් අතුරින් ලෝභ සූත්‍රයයි. එහි ද ''වුත්තඤ්හේතං භගවතා'' යනාදිය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයේදී වදාරන ලද නිදානයයි. එම ප්‍රථම මහා සංගායනාව විනය පිටකයෙහි එන පරිදි පෙළට (තන්ති) නැගූ එකක්ම වේ. මෙහි නිදානය පිළිබඳව නිපුණත්වයක් ලැබීම පිණිස කිව යුතු යම් කථා මාර්ගයක් වේ ද, එය දීඝ නිකාය අටුවාව වන සුමංගලවිලාසිනියෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇති බැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය.

နိဒါနဝဏ္ဏနာ

නිදාන වර්ණනාව

ယံ ပနေတံ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိအာဒိကံ နိဒါနံ. ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထာတိအာဒိကံ သုတ္တံ. တတ္ထ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာတိအာဒီနိ နာမပဒါနိ. ဣတီတိ နိပါတပဒံ. ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ, ဇဟထာ-တိ အာချာတပဒံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ပဒဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

''වුත්තඤ්හේතං භගවතා'' යනාදී වශයෙන් යම් නිදානයක් වේ ද, ''ඒකධම්මං භික්ඛවේ පජහථ'' යනාදී වශයෙන් යම් සූත්‍රයක් වේ ද, එහි ''වුත්තං'', ''භගවතා'' යනාදිය නාම පද වේ. ''ඉති'' යනු නිපාත පදයකි. ''පජහථ'' යන්නෙහි ''ප'' යනු උපසර්ග පදයකි, ''ජහථ'' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. මෙම ක්‍රමයට සියලු තන්හි පද බෙදීම දත යුතුය.

အတ္ထတော ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ တာဝ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဝပနေ ဝါပသမကရဏေ ကေသောဟာရဏေ ဇီဝိတဝုတ္တိယံ ပဝုတ္တဘာဝေ ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ အဇ္ဈေသနေ ကထနေတိ ဧဝမာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ –

අර්ථය අනුව ගත් කල, ''වුත්ත'' ශබ්දය උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව වැපිරීම, වැපිරීමට සූදානම් කිරීම, කෙස් කැපීම, ජීවිකාව පැවැත්වීම, බැම්මෙන් මිදීම, උතුම් වචනයක් ලෙස පැවැත්වීම, ඉගෙනීම (සජ්ඣායනය) සහ දේශනා කිරීම (ප්‍රකාශ කිරීම) යන අර්ථයන්හි යෙදෙනු පෙනේ. එසේම මෙය -

‘‘ဂါဝေါ တဿ ပဇာယန္တိ, ခေတ္တေ ဝုတ္တံ ဝိရူဟတိ;

ဝုတ္တာနံ ဖလမသ္နာတိ, ယော မိတ္တာနံ န ဒုဗ္ဘတီ’’တိ. –

''මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන තැනැත්තාගේ ගවයෝ වර්ධනය වෙති, කුඹුරෙහි වපුරන ලද (වුත්තං) බීජය ලියලයි, ඔහු වැපිරීමේ ඵල භුක්ති විඳියි'' -

အာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၉) ဝပနေ အာဂတော. ‘‘နော စ ခေါ ပဋိဝုတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၈၉) အဋ္ဌဒန္တကာဒီဟိ ဝါပသမကရဏေ. ‘‘ကာပဋိကော မာဏဝေါ ဒဟရော ဝုတ္တသိရော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂၆) ကေသောဟာရဏေ. ‘‘ပန္နလောမော ပရဒတ္တဝုတ္တော မိဂဘူတေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၃၃၂) ဇီဝိတဝုတ္တိယံ. ‘‘သေယျထာပိ နာမ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၉၂; ပါစိ. ၆၆၆; မဟာဝ. ၁၂၉) ဗန္ဓနတော ပဝုတ္တဘာဝေ. ‘‘ယေသမိဒံ ဧတရဟိ, ဗြာဟ္မဏာ, ပေါရာဏံ မန္တပဒံ ဂီတံ ပဝုတ္တံ သမိဟိတ’’န္တိအာဒီသု ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ. လောကေ ပန – ‘‘ဝုတ္တော ဂဏော ဝုတ္တော ပါရာယနော’’တိအာဒီသု အဇ္ဈေနေ. ‘‘ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာ ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ကထနေ. ဣဓာပိ ကထနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ကထိတံ ဘာသိတန္တိ အတ္ထော.

යනාදී තන්හි වැපිරීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. ''නො ච ඛො පටිවුත්තං'' යනාදී තන්හි අටදැති නඟුල් ආදියෙන් වැපිරීමට සූදානම් කිරීම යන අර්ථයයි. ''කාපටිකෝ මාණවෝ දහරෝ වුත්තසිරෝ'' (හිස මුඩු කළ තරුණ මාණවකයා) යනාදී තන්හි කෙස් කැපීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. ''පන්නලෝමෝ පරදත්තවුත්තෝ මිගභූතේන චේතසා විහරති'' (කෙලෙස් මල දුරු කළ, අනුන් දෙන දෙයින් යැපෙන ඔහු මුවෙකු බඳු සිතින් වෙසෙයි) යනාදී තන්හි ජීවිකාව පැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. ''සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසෝ බන්ධනා පවුත්තෝ අභබ්බෝ හරිතත්ථාය'' (යම් සේ නටුවෙන් ගිලිහී ගිය ඉදුණු පත්‍රයක් නැවත හරිත වීමට නොහැකි ද) යනාදී තන්හි බැම්මෙන් මිදීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. ''යේසමිදං ඒතරහි, බ්‍රාහ්මණා, පෝරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං'' යනාදී තන්හි උතුම් වචනයක් (වේදය) ලෙස පැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. සමාජයෙහි (ලෝකේ) වනාහි ''වුත්තෝ ගණෝ වුත්තෝ පාරායනෝ'' යනාදී තන්හි ඉගෙනීම/සජ්ඣායනා කිරීම යන අර්ථයයි. ''වුත්තං ඛො පනේතං භගවතා ධම්මදායාදා මේ භික්ඛවේ භවථ මා ආමිසදායාදා'' (මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් ලබන්නෝ වන්න, ආමිස දායාදයන් ලබන්නෝ නොවන්නැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී) යනාදී තන්හි දේශනා කිරීම යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. මෙහි (ඉතිවුත්තක අටුවාවෙහි) ද දේශනා කිරීම යන අර්ථයෙන්ම මෙය දත යුතුය. එබැවින් 'වුත්තං' යනු 'වදාරන ලද', 'පවසන ලද' හෝ 'දේශනා කරන ලද' යන අර්ථයයි.

ဒုတိယော [Pg.4] ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ ဝစနေ စိဏ္ဏဘာဝေ စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟိ-ဣတိ ဇာတု ဝိဗျတ္တန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. သော ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနသုတ္တဿ ဘဂဝတော ဝိဗျတ္တံ ဘာသိတဘာဝံ ဇောတေတိ. ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ဟိ ပယုတ္တာ နိပါတာ. တေဟိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ ဇောတေန္တိ. ဧတန္တိ အယံ ဧတသဒ္ဒေါ –

දෙවනුව 'වුත්ත' ශබ්දය වචනය සහ පුරුදු කරන ලද බව යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. 'හි' යන පදය නියත වශයෙන්ම පැහැදිලි ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලද බව යන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. එය දැන් දේශනා කරනු ලබන සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැහැදිලිව වදාරන ලද බව ප්‍රකාශ කරයි. අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ශබ්දයන් හා එක්ව නිපාත පද යෙදේ. ඒවා මගින් ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය ඉස්මතු කරයි. 'ඒතං' යනු මෙම 'ඒත' ශබ්දයයි -

‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ, သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော;

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ.

''යමෙක් බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සරණ ගියේ ද, හෙතෙම මනා ප්‍රඥාවෙන් ආර්ය සත්‍ය සතර දකියි;

‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ, ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ;

အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

දුක ද, දුක ඇති වීම ද, දුක ඉක්මවා යාම ද, දුක සන්සිඳවීමට මග පෙන්වන ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද (දකියි).

‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ, ဧတံ သရဏမုတ္တမံ;

ဧတံ သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၀-၁၉၂) –

මෙම සරණ යාමම (ඒතං) වනාහි ඛේම සරණයයි, මෙය උතුම්ම සරණයයි; මෙම සරණයට පැමිණීමෙන් සියලු දුකින් මිදෙයි.''

အာဒီသု ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော. ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တကံ, ယေန ပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၇) ပန ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ. ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ဂါယနဝသေန ဝက္ခမာနဉှိ သုတ္တံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ဗုဒ္ဓိယံ ဌပေတွာ တဒါ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී තැන්හි වදාරන ලද, ඉදිරියේදී පැවසීමට ඇති කරුණු සම්බන්ධයෙන් වූ ‘‘මහණෙනි, පෘථග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නේ නම් යම් ශීලයක් ගැන පවසන්නේ ද, එය ස්වල්ප වූ, ලාමක වූ, ශීල මාත්‍රයක් පමණක් වූවකි’’ යනාදී පාලි පාඨයන්හි (දී. නි. 1.7) සඳහන් ‘එතං’ (මෙය) යන්නෙන් අදහස් කළේ ඉදිරියේදී පැවසීමට ඇති කරුණයි. මෙහිදී ද ඉදිරියේදී පැවසීමට ඇති කරුණ ම දත යුතුය. සැබවින්ම, සංගායනා ක්‍රමයට අනුව ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද හිමියන් ඉදිරියට වදාරන සූත්‍රය තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙහි තබාගෙන එකල ‘‘එතං’’ (මෙය) යැයි වදාළ සේක.

ဘဂဝတာတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါတိ ဂရုဝစနံ. ဂရုံ ဟိ လောကေ ဘဂဝါတိ ဝဒန္တိ. တထာဂတော စ သဗ္ဗဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ သတ္တာနံ ဂရု, တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပေါရာဏေဟိပိ ဝုတ္တံ –

‘‘භගවතා’’ යන මෙහි ‘‘භගවා’’ යනු ගෞරවාර්ථය දක්වන වචනයකි. ලෝකයෙහි ගුරු වූ (ගරු කටයුතු) තැනැත්තාට ‘‘භගවා’’ යැයි කියති. තථාගතයන් වහන්සේ ද සියලු ගුණයන්ගෙන් විශිෂ්ට බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට ගුරු (ගරු කටයුතු) වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ‘‘භගවා’’ යැයි දත යුතුය. පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ, ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ;

ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

‘‘භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, භගවා යන වචනය උත්තමය; උන්වහන්සේ ලෝකයාගේ ගුරුවරයා වන බැවින් ද ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වන බැවින් ද, ඒ නිසා ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.’’

သေဋ္ဌဝါစကဉှိ ဝစနံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော သေဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ, အတ္ထော. တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဝစနီယော ယော အတ္ထော, သော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော, ဂရုကရဏံ ဝါ သာတိသယံ အရဟတီတိ ဂါရဝယုတ္တော, ဂါရဝါရဟောတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနမေတံ ယဒိဒံ ဘဂဝါတိ. အပိစ –

ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණයන් හා එක්ව පවතින බැවින්, ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකාශ කරන ඒ වචනය ‘‘ශ්‍රේෂ්ඨ’’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත්, ‘‘කියනු ලැබේ’’ (වුච්චති) යන අර්ථයෙන් වචනය (වචනං) නම් අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය’’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ‘‘භගවා’’ යන මේ වචනයෙන් කියැවෙන යම් අර්ථයක් වේ ද, ඒ අර්ථය ශ්‍රේෂ්ඨ බවයි. ‘‘භගවා යන වචනය උත්තමය’’ යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘‘ගාරවයුත්තෝ’’ යනු ගරු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ගරු බවින් යුක්ත වූයේ යන්නයි. නැතහොත් අතිශයින්ම ගරු බුහුමන් (ගරුකාර) ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘‘ගාරවයුත්තෝ’’ නම් වේ. ගෞරවයට සුදුසු තැනැත්තා යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ ‘‘භගවා’’ යන මේ නාමය ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ, සත්ත්වයන් අතර උත්තම වූ, ගරු කටයුතු වූ ද ගෞරවයට සුදුසු වූ ද තැනැත්තා හැඳින්වීමට යෙදෙන නාමයකි. තවද –

‘‘ဘဂီ [Pg.5] ဘဇီ ဘာဂီ ဝိဘတ္တဝါ ဣတိ,အကာသိ ဘဂ္ဂန္တိ ဂရူတိ ဘာဂျဝါ;

ဗဟူဟိ ဉာယေဟိ သုဘာဝိတတ္တနော,ဘဝန္တဂေါ သော ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. –

‘‘උන්වහන්සේ ඓශ්චර්යය ඇති බැවින් ද, උත්තරීමනුස්ස ධර්ම සේවනය කළ බැවින් ද, ගුණ කොටස් ඇති බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් ද, ගුරුවරයෙකු වූ බැවින් ද, භාග්‍යවන්ත වන සේක. බොහෝ නය ක්‍රමයන්ගෙන් ස්වකීය චිත්තය මැනවින් වඩා ගත් බැවින් ද, භවය කෙළවර කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.’’

နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေန –

නිද්දේස පාලියෙහි එන ක්‍රමයට අනුව –

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ.

‘‘භාග්‍යවන්ත බැවින් ද, කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් ද, ෂඩ්විධ භග ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, සිව්පසය හා ගුණධර්ම සේවනය කළ බැවින් ද, භවයන්හි තණ්හාව වමාරා දැමූ බැවින් ද, ඒ නිසා උන්වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.’’

ဣမိဿာ ဂါထာယ စ ဝသေန ဘဂဝါတိ ပဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သော ပနာယံ အတ္ထော သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တောတိ. တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙම ගාථාවන්ගේ අනුසාරයෙන් ද ‘‘භගවා’’ යන පදයෙහි අර්ථය පැවසිය යුතුය. ඒ අර්ථය සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමග්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසන ලදී. එබැවින් එහි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම එය දත යුතුය.

အပရော နယော – ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ, ဘတဝါတိ ဘဂဝါ, ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ, ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ, ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ, ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ, ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ගුණ සමූහයක් ඇති බැවින් (භාගවා) භගවා නම් වේ; රැස් කළ ගුණ ඇති බැවින් (භතවා) භගවා නම් වේ; ගුණ කොටස් භජනය කළ (සෙවූ) බැවින් භගවා නම් වේ; සම්පත් භජනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ; සතර පිරිස සේවනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ; සම්පත් කෙරෙහි තණ්හාව වමාරා (පහ කර) දැමූ බැවින් භගවා නම් වේ; ධර්ම රාශීන් කෙරෙහි තණ්හාව වමාරා දැමූ බැවින් භගවා නම් වේ.

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ, ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ;

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ, ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’.

‘‘ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ගුණ කොටස් ඇති බැවින් ද, පාරමිතා රැස් කළ බැවින් ද, ගුණධර්ම හා සම්පත් සේවනය කළ බැවින් ද, පිරිවර සේවනය කළ බැවින් ද, එමෙන්ම සම්පත් හා ධර්ම සමූහය කෙරෙහි තණ්හාව වමාරා දැමූ බැවින් ද ‘භගවා’ නම් වන සේක.’’

တတ္ထ ကထံ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ, တေ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ တထာဂတဿ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာ ဟိဿ သီလံ, သမာဓိ, ပညာ, ဝိမုတ္တိ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ, ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပံ, သဒ္ဓါ, ဝီရိယံ, သတိ, သမ္ပဇညံ, သီလဝိသုဒ္ဓိ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ, သမထော, ဝိပဿနာ, တီဏိ ကုသလမူလာနိ, တီဏိ သုစရိတာနိ, တယော သမ္မာဝိတက္ကာ, တိဿော အနဝဇ္ဇသညာ, တိဿော ဓာတုယော, စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ, စတ္တာရိ အရိယဖလာနိ, စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ, စတ္တာရော အရိယဝံသာ, စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ, ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ, ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ, ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, ပဉ္စ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော, ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏာနိ, ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ သညာ, ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, ဆ ဂါရဝါ, ဆ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော, ဆ သတတဝိဟာရာ, ဆ အနုတ္တရိယာနိ, ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ [Pg.6] သညာ, ဆ အဘိညာ, ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တ အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မာ, သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ, သတ္တ သညာ, သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလဒေသနာ, သတ္တ ခီဏာသဝဗလဒေသနာ, အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ, အဋ္ဌသမ္မတ္တာနိ, အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမော, အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ, အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ, အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ, အဋ္ဌ အဘိဘာယတနဒေသနာ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ, နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ, နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ, နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ, နဝ သညာ, နဝ နာနတ္တာ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ, ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ, ဒသ ကသိဏာယတနာနိ, ဒသ ကုသလကမ္မပထာ, ဒသ သမ္မတ္တာနိ, ဒသ အရိယဝါသာ, ဒသ အသေက္ခာ ဓမ္မာ, ဒသ တထာဂတဗလာနိ, ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ, တေရသ ဓုတဂုဏာ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ, သောဠသဝိဓာ အာနာပါနဿတိ, သောဠသ အပရန္တပနီယာ ဓမ္မာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, ပညာသ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာနိ, ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မာ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ, အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏဒေသနာဉာဏာနိ, တထာ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဉာဏာနိ စာတိ, ဧဝမာဒယော အနန္တာ အပရိမာဏဘေဒါ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တသ္မာ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါ ဂုဏဘာဂါ အဿ အတ္ထီတိ ဘာဂဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ. အာကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝံ တာဝ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ.

එහි ‘‘භාගවා’’ (කොටස් ඇති තැනැත්තා) යන අර්ථයෙන් ‘‘භගවා’’ වන්නේ කෙසේද? අන් අයට පොදු නොවූ, අතිශයින් උතුම් වූ යම් ශීලාදී ධර්මස්කන්ධයෝ සහ ගුණ කොටස් ඇද්ද, ඒවා තථාගතයන් වහන්සේ තුළ පවතිති, දක්නට ලැබෙති. එනම් උන්වහන්සේගේ ශීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, විමුක්තිය, විමුක්තිඥානදර්ශනය, හිරි, ඔතප්, ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සම්පජඤ්ඤ, ශීලවිශුද්ධි, චිත්තවිශුද්ධි, දිට්ඨිවිශුද්ධි, සමථ, විපස්සනා, කුසල් මුල් තුන, සුචරිත තුන, සම්මා විතක්ක තුන, අනවජ්ජ සංඥා තුන, ධාතු තුන, සතිපට්ඨාන සතර, සම්මප්පධාන සතර, ඉද්ධිපාද සතර, ආර්ය මාර්ග සතර, ආර්ය ඵල සතර, පටිසම්භිදා සතර, යෝනිපරිච්ඡේදක ඥාන සතර, ආර්යවංශ සතර, වෛශාරද්‍ය ඥාන සතර, පධානියංග පහ, අංග පහකින් යුත් සම්මා සමාධිය, ඥාන පහකින් යුත් සම්මා සමාධිය, ඉන්ද්‍රිය පහ, බල පහ, නිස්සරණීය ධාතු පහ, විමුත්තායතන ඥාන පහ, විමුක්තිපරිපාචනීය සංඥා පහ, අනුස්සතිට්ඨාන හය, ගාරව හය, නිස්සරණීය ධාතු හය, සතත විහාර හය, අනුත්තරිය හය, නිබ්බේධභාගිය සංඥා හය, අභිඥා හය, අසාධාරණ ඥාන හය, අපරිහානීය ධර්ම හත, ආර්ය ධන හත, බොජ්ඣංග හත, සප්පුරිස ධර්ම හත, නිජ්ජර වස්තු හත, සංඥා හත, දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල දේශනා හත, ක්ෂීණාශ්‍රව බල දේශනා හත, ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ හේතු දේශනා අට, සම්මත්ත අට, ලෝකධර්මයන් ඉක්මවා සිටීම අට, ආරම්භ වස්තු අට, අක්ඛණ දේශනා අට, මහාපුරිස විතක්ක අට, අභිභායතන දේශනා අට, විමොක්ඛ අට, යෝනිසෝමනසිකාර මූලක ධර්ම නවය, පාරිශුද්ධි පධානියංග නවය, සත්තාවාස දේශනා නවය, ආඝාතපටිවිනය නවය, සංඥා නවය, නානත්ත නවය, අනුපුබ්බවිහාර නවය, නාථකරණ ධර්ම දහය, කසිණායතන දහය, කුසල කම්මපථ දහය, සම්මත්ත දහය, ආර්යවාස දහය, අසේඛ ධර්ම දහය, තථාගත බල දහය, මෙත්තානිසංස එකොළහ, ධර්මචක්‍ර ආකාර දොළහ, ධුතාංග ගුණ දහතුන, බුද්ධ ඥාන දහහතර, විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම පහළොව, දහසය වැදෑරුම් ආනාපානසතිය, අපරන්තපනීය ධර්ම දහසය, බුද්ධ ධර්ම දහඅට, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාන දහනවය, ඥාන වස්තු හතළිස් හතර, උදයබ්බය ඥාන පනහ, පනහකට අධික කුසල ධර්මයන්, ඥාන වස්තු හැත්තෑ හත, කෝටි ලක්ෂයක් වන සමාපත්තිවලට වදින මහා වජිර ඥානය, අනන්ත නය සහිත සමන්තපට්ඨාන පවිචය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා දේශනා ඥානයන් ද, එමෙන්ම අනන්ත වූ ලෝක ධාතූන්හි අනන්ත වූ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුසය ආදිය අවබෝධ කරන ඥානයන් ද යන මේ ආදී අනන්ත වූ, අපරිමාණ ප්‍රභේද ඇති, අන් අයට පොදු නොවූ, අතිශයින් උතුම් වූ ගුණ කොටස් උන්වහන්සේ තුළ පවතිති, දක්නට ලැබෙති. එබැවින් වදාරන ලද ප්‍රභේද සහිත ගුණ කොටස් උන්වහන්සේට ඇති බැවින් ‘‘භාගවා’’ යැයි කිව යුත්තක් වුව ද, ‘‘ආ’’ කාරය ලුහු (රස්ස) කොට ‘‘භගවා’’ යැයි කියන ලදී. මෙසේ පළමුව ‘‘භාගවා’’ යන අර්ථයෙන් ‘‘භගවා’’ නම් වේ.

‘‘ယသ္မာ သီလာဒယော သဗ္ဗေ, ဂုဏဘာဂါ အသေသတော;

ဝိဇ္ဇန္တိ သုဂတေ တသ္မာ, ဘဂဝါတိ ပဝုစ္စတိ’’.

‘‘යම් හෙයකින් ශීලාදී සියලු ගුණ කොටස් අශේෂව සුගතයන් වහන්සේ තුළ පවතිද් ද, එබැවින් උන්වහන්සේට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.’’

ကထံ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နေဟိ မနုဿတ္တာဒိကေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတမဟာဘိနီဟာရေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ပရိပူရေတဗ္ဗာ ဒါနပါရမီ, သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမီတိ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ [Pg.7] ပါရမိယော, ဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ, စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ, အတ္တပရိစ္စာဂေါ, နယနဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ, ပုဗ္ဗယောဂေါ, ပုဗ္ဗစရိယာ, ဓမ္မက္ခာနံ, လောကတ္ထစရိယာ, ဉာတတ္ထစရိယာ, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာတိ ဧဝမာဒယော သင်္ခေပတော ဝါ ပုညသမ္ဘာရဉာဏသမ္ဘာရာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မာ, တေ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ယထာ ဟာနဘာဂိယာ, သံကိလေသဘာဂိယာ, ဌိတိဘာဂိယာ, ဝါ န ဟောန္တိ; အထ ခေါ ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောန္တိ; ဧဝံ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနဝသေသတော ဘတာ သမ္ဘတာ အဿ အတ္ထီတိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ; နိရုတ္တိနယေန တကာရဿ ဂကာရံ ကတွာ. အထ ဝါ ဘတဝါတိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ ဝုတ္တနယေန ဘရိ သမ္ဘရိ ပရိပူရေသီတိ အတ္ထော. ဧဝမ္ပိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ.

කෙසේ නම් ‘භතවා’ යන අරුතින් භගවා නම් වන සේක ද? සියලු ලෝක සත්ත්වයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ, මනුෂ්‍යත්වය ආදී කරුණු අටක් සම්පූර්ණ කොට සම්‍යක් සම්බුද්ධත්වය පිණිස මහා අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කළා වූ මහා බෝධිසත්ත්වවරුන් විසින් සම්පූර්ණ කළ යුතු වූ දාන පාරමිතාව, ශීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපෙක්ඛා පාරමිතා යන දස පාරමිතාවන් ද, දස උප පාරමිතා හා දස පරමත්ථ පාරමිතා යන සමතිස් පෙරුම් දම් ද, දානාදී සතර සංග්‍රහ වස්තු ද, සතර අධිෂ්ඨාන ද, ආත්ම පරිත්‍යාගය, ඇස්-ධනය-රාජ්‍යය-අඹුදරුවන් පරිත්‍යාග කිරීම යන පංච මහා පරිත්‍යාගයන් ද, පූර්ව යෝගය, පූර්ව චරියාව, ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම, ලෝකත්ථ චරියාව, ඤාතත්ථ චරියාව, බුද්ධත්ථ චරියාව යන මේ ආදී වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් පුණ්‍ය සම්භාර හා ඥාන සම්භාර වූ යම් බුද්ධකාරක ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ ධර්මයන් මහා අභිනීහාරයේ සිට කල්ප ලක්ෂයක් අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි හීන භාගීය (පිරිහෙන සුළු), සංකිලෙස භාගීය (කෙලෙස් සහිත වන) හෝ ඨිති භාගීය (නැවතී පවතින) නොවී, සැබවින්ම තව තවත් උසස් වූ විශේෂ භාගීය වූවාහු ද; මෙසේ ගෞරව සහිතව, නිරන්තරයෙන් හා ශේෂයක් නොමැතිව පුහුණු කරන ලද (භත), රැස් කරන ලද (සම්භත) ඒ බුද්ධකාරක ධර්මයන් උන්වහන්සේට ඇති බැවින් ‘භතවා’ නම් වන සේක. නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව ‘ත’ අකුරට ‘ග’ අකුර ආදේශ කිරීමෙන් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් ‘භතවා’ යනු ඉහත කී බුද්ධකාරක ධර්මයන් කී පරිද්දෙන් දැරූ (භරි), රැස් කළ (සම්භරි), පූර්ණය කළ (පරිපූරේසි) යන අර්ථයයි. මෙසේ ද ‘භතවා’ බැවින් භගවා නම් වන සේක.

‘‘ယသ္မာ သမ္ဗောဓိယာ သဗ္ဗေ, ဒါနပါရမိအာဒိကေ;

သမ္ဘာရေ ဘတဝါ နာထော, တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

යම් හෙයකින් ඒ නාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බෝධිය (බුද්ධත්වය) පිණිස දාන පාරමිතාදී සියලු සම්භාරයන් පුහුණු කළ (භතවා) සේක් ද, එබැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි දත යුතුය.

ကထံ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိဘာဂါ, တေ အနဝသေသတော လောကဟိတတ္ထံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထဉ္စ နိစ္စကပ္ပံ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသီတိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ အဘိညေယျေသု ဓမ္မေသု ကုသလာဒီသု ခန္ဓာဒီသု စ ယေ တေ ပရိညေယျာဒိဝသေန သင်္ခေပတော ဝါ စတုဗ္ဗိဓာ အဘိသမယဘာဂါ, ဝိတ္ထာရတော ပန ‘‘စက္ခု ပရိညေယျံ …ပေ… ဇရာမရဏံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁) အနေကေ ပရိညေယျဘာဂါ, ‘‘စက္ခုဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဟာတဗ္ဗဘာဂါ, ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂါ, ‘‘စက္ခုနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ စ အနေကဘေဒါ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂါ စ ဓမ္မာ, တေ သဗ္ဗေ ဝနိ ဘဇိ ယထာရဟံ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာနံ ဝသေန သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ယေ ဣမေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ သာဝကေဟိ သာဓာရဏာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဂုဏဘာဂါ, ကိန္တိ နု ခေါ တေ ဝေနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌပေယျန္တိ မဟာကရုဏာယ ဝနိ အဘိပတ္ထယိ. သာ [Pg.8] စဿ အဘိပတ္ထနာ ယထာဓိပ္ပေတဖလာဝဟာ အဟောသိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

කෙසේ නම් කොටස් (භාග) සේවනය කළ (වනි) බැවින් භගවා නම් වේ ද? යම් ඒ දිනපතා සමාවදිනු ලබන දෙලක්ෂ සතළිස් දහසක් (විසි හතර කෝටි ලක්ෂයක්) වූ සමාපත්ති කොටස් වෙත් ද, ඒ සියල්ල ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිසත්, තමන් වහන්සේගේ දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණය පිණිසත් නිරන්තරයෙන් සේවනය කළ (වනි), භජනය කළ, බහුලව කළ බැවින් ‘භාග වනි’ යන අරුතින් භගවා නම් වන සේක. නැතහොත්, විශේෂයෙන් දත යුතු වූ (අභිඤ්ඤෙය්‍ය) කුසලාදී ධර්මයන්හි ද, ස්කන්ධයන්හි ද පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) ආදී වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් සතර වැදෑරුම් අවබෝධ කළ යුතු (අභිසමය) කොටස් ද, විස්තර වශයෙන් නම් ‘ඇස පිරිසිඳ දත යුතුය... ජරා මරණ පිරිසිඳ දත යුතුය’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ වූ පිරිසිඳ දත යුතු කොටස් ද, ‘ඇසේ සමුදය ප්‍රහීණ කළ යුතුය... ජරා මරණයේ සමුදය ප්‍රහීණ කළ යුතුය’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු කොටස් ද, ‘ඇසේ නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ යුතුය... ජරා මරණයේ නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ යුතුය’ යනාදී වශයෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු කොටස් ද, ‘ඇස් නිරෝධයට පමුණුවන ප්‍රතිපදාව වැඩිය යුතුය... සතර සතිපට්ඨානය වැඩිය යුතුය’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ ප්‍රභේද ඇති වැඩිය යුතු කොටස් ද වන ඒ සියලු ධර්මයන් සුදුසු පරිදි ගෝචර භාවනා සේවනයන් වශයෙන් සේවනය කළ සේක (වනි). මෙසේ ද කොටස් (භාග) සේවනය කළ (වනි) බැවින් භගවා නම් වන සේක. නැතහොත්, ශ්‍රාවකයන් හා සාධාරණ වූ යම් මේ ශීලාදී ධර්මස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ගුණ කොටස් වෙත් ද, ‘මේ ගුණ කොටස් කෙසේ නම් විනෙය ජනයන්ගේ සන්තානයන්හි පිහිටුවන්නෙම් ද’ යි මහා කරුණාවෙන් යුතුව පැතූ සේක (වනි/අභිපත්ථයි). උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව අපේක්ෂිත ප්‍රතිඵල ලබා දෙන්නක් විය. මෙසේ ද කොටස් (භාග) පැතූ (වනි) බැවින් භගවා නම් වන සේක.

‘‘ယသ္မာ ဉေယျသမာပတ္တိ-ဂုဏဘာဂေ တထာဂတော;

ဘဇိ ပတ္ထယိ သတ္တာနံ, ဟိတာယ ဘဂဝါ တတော’’.

යම් හෙයකින් තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස දත යුතු (ඥෙය්‍ය) ධර්මයන් හා සමාපත්ති ගුණ කොටස් භජනය කළ (පැතූ) සේක් ද, එබැවින් උන්වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.

ကထံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? သမာသတော တာဝ ကတပုညေဟိ ပယောဂသမ္ပန္နေဟိ ယထာဝိဘဝံ ဘဇီယန္တီတိ ဘဂါ, လောကိယလောကုတ္တရာ သမ္ပတ္တိယော. တတ္ထ လောကိယေ တာဝ တထာဂတော သမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတော ပရမုက္ကံသဂတေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ, ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ သမန္နာနေန္တော ဗုဒ္ဓဓမ္မေ ပရိပါစေသိ. ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေ နိရဝဇ္ဇသုခူပသံဟိတေ အနညသာဓာရဏေ လောကုတ္တရေပိ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ. ဝိတ္ထာရတော ပန ပဒေသရဇ္ဇဣဿရိယစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိဒေဝရဇ္ဇသမ္ပတ္တိအာဒိဝသေန ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိဉာဏဒဿနမဂ္ဂဘာဝနာဖလ- သစ္ဆိကိရိယာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝသေန စ အနေကဝိဟိတေ အနညသာဓာရဏေ ဘဂေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ. ဧဝံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

කෙසේ නම් සම්පත් (භග) සේවනය කළ (වනි) බැවින් භගවා නම් වේ ද? සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, පින් කළා වූ ද වීර්යයෙන් සම්පන්න වූ ද අය විසින් තම තමන්ගේ විභවය පරිදි භුක්ති විඳිනු ලබන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත්තීහු ‘භග’ නම් වෙත්. එහි ලෞකික සම්පත්තීන් දෙස බලන කල, තථාගතයන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පෙර බෝධිසත්ත්වව භූතව සිටියදීම ඒවා ඉතා උසස් අයුරින් සේවනය කළ (වනි/භජි) සේක. ඒ සම්පත්තීන්හි පිහිටා ශේෂයක් නොමැතිව බුද්ධකාරක ධර්මයන් රැස් කරමින් බුද්ධ ධර්මයන් (පාරමිතාවන්) මුහුකුරුවා ගත් සේක. බුදු වූ පසුව වනාහි, දොස් රහිත වූ ද සූක්ෂ්ම වූ ද අන්‍යයන් හා අසාධාරණ (පොදු නොවන) වූ ද ඒ ලෝකෝත්තර සම්පත්තීන් ද සේවනය කළ සේක. විස්තර වශයෙන් නම් ප්‍රදේශ රාජ්‍යය, ඊශ්වර බව, සක්විති සම්පත්තිය, දේව රාජ්‍ය සම්පත්තිය ආදී වශයෙන් ද, ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි, සමාපත්ති, ඥානදර්ශන, මාර්ග භාවනා, ඵල සාක්ෂාත් කිරීම ආදී උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම වශයෙන් ද බොහෝ වූ අසාධාරණ සම්පත් (භග) සේවනය කළ (වනි) සේක. මෙසේ සම්පත් (භග) සේවනය කළ (වනි) බැවින් භගවා නම් වන සේක.

‘‘ယာ တာ သမ္ပတ္တိယော လောကေ, ယာ စ လောကုတ္တရာ ပုထူ;

သဗ္ဗာ တာ ဘဇိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

ලෝකයෙහි යම් ඒ ලෞකික සම්පත්තීන් වෙත් ද, යම් බොහෝ වූ ලෝකෝත්තර සම්පත්තීන් වෙත් ද, ඒ සියල්ල සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සේවනය කළ (භජි) සේක. එබැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි දත යුතුය.

ကထံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ? ဘတ္တာ ဒဠှဘတ္တိကာ အဿ ဗဟူ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ. တထာဂတော ဟိ မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော, သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တူပကာရိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိ- အနညသာဓာရဏဂုဏဝိသေသပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ, ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတေန ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန လောကတ္တယဗျာပိနာ သုဝိပုလေန သုဝိသုဒ္ဓေန စ ထုတိဃောသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာသု အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိတာဒီသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိနိရတိသယဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော စ ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော, ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော, လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော, ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နောတိ [Pg.9] ဧဝံ စတုပ္ပမာဏိကေ လောကသန္နိဝါသေ သဗ္ဗထာပိ ပသာဒါဝဟဘာဝေန သမန္တပါသာဒိကတ္တာ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သဒေဝမနုဿာနံ အာဒရဗဟုမာနဂါရဝါယတနတာယ ပရမပေမသမ္ဘတ္တိဋ္ဌာနံ. ယေ စ တဿ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌိတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ, ကေနစိ အသံဟာရိယာ တေသံ သမ္ဘတ္တိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ. တထာ ဟိ တေ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေပိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပရိစ္စဇန္တိ, တဿ ဝါ အာဏံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော. တေနေဝါဟ –

කෙසේ නම් භක්තිවන්තයන් (භත්තා) ඇති බැවින් භගවා නම් වේ ද? තද බල භක්තියක් (දළහභත්තිකා) ඇති බොහෝ සේවනය කරන්නන් (භක්තිවන්තයන්) උන්වහන්සේට ඇති බැවින් භගවා නම් වන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි මහා කරුණාව හා සර්වඥතා ඥානය ආදී අපරිමිත වූ, අසදෘශ වූ ප්‍රභාවත් ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වන සේක. සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරි කරගත්, ශේෂයක් නොමැතිව හිත සුව සැලසීමෙහි නිරත වූ, අතිශය උතුම් වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙන් දෙව් මිනිස් ලෝකයාට අතිශයින්ම උපකාරී වන බැවින් ද, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, ව්‍යාමප්‍රභා ආදී අසාධාරණ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අලංකාර වූ රූප කායකින් යුක්ත බැවින් ද, යථාභූත ගුණයන්ගෙන් ලද ‘ඉතිපි සෝ භගවා’ යනාදී වශයෙන් පවත්නා ලෝකත්‍රයෙහි පැතිරුණු, අති විශාල වූ ද, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ ද කීර්ති ඝෝෂාවෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද, පරමෝත්කෘෂ්ට පාරමිතාවට පැමිණි අල්පේච්ඡතාව හා සතුට (සන්තුට්ඨි) ආදියෙහි මනාව පිහිටි බැවින් ද, දස බල, සතර වෛශාරද්‍ය ආදී අතිශය උතුම් ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, රූපයට පැහැදී ප්‍රමාණ කරන (රූපප්පමාණ), ශබ්දයට පැහැදී ප්‍රමාණ කරන (ඝෝසප්පමාණ), රූක්ෂ බවට පැහැදී ප්‍රමාණ කරන (ලූඛප්පමාණ), ධර්මයට පැහැදී ප්‍රමාණ කරන (ධම්මප්පමාණ) යැයි කියනු ලබන මෙසේ සතර වැදෑරුම් ප්‍රමාණ ගන්නා වූ ලෝක සන්නිවාසයෙහි සෑම ආකාරයකින්ම ප්‍රසාදය එළවන සුළු හෙයින් හාත්පසින්ම ප්‍රසාදජනක (සමන්තපාසාදික) වූ බැවින් ද, දෙවි මිනිසුන් සහිත අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ගේ ආදර, බහුමාන හා ගෞරවයට බඳුන් වූ හෙයින් උන්වහන්සේ පරම ප්‍රේමයට හා භක්තියට ඉඩම් වූ සේක. යම් කෙනෙක් උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටියාහු ද, අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූවාහු ද, ඔවුන්ගේ ඒ භක්තිය මහණෙකුට, බමුණෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුටවත් සොලවාලිය නොහැකිය. එසේම ඔවුහු තම ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමින් වුව ද උන්වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය හෝ උන්වහන්සේගේ අණ දැඩි භක්තිය නිසාම අත් නොහරිති. එහෙයින් මෙසේ වදාළහ -

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော;

ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈);

‘‘යම් ප්‍රඥාවන්තයෙක් වනාහි කළ ගුණ දන්නේ (කතඤ්ඤු) ද, කළ ගුණ දක්වන්නේ (කතවේදී) ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙක් වන්නේ ද, දැඩි භක්තියක් (දළහභත්ති) ඇත්තෙක් වන්නේ ද...’’

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, မဟာသမုဒ္ဒေါ ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၀; ဥဒါ. ၄၅; စူဠဝ. ၃၈၅) စ.

‘‘මහණෙනි, මහා සාගරය යම් සේ ස්වභාවයෙන්ම ස්ථාවරව පවතින්නේ වෙරළ ඉක්මවා නොයයිද, එලෙසම මහණෙනි, මා විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා පනවන ලද යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ජීවිත හේතුවෙන් පවා එම ශික්ෂාපදය ඉක්මවා නොයති.’’

ဧဝံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ နိရုတ္တိနယေန ဧကဿ တကာရဿ လောပံ ကတွာ ဣတရဿ ဂကာရံ ကတွာ.

මෙසේ 'භත්තවා' (Bhattavā) යන පදයෙහි නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව එක් 'ත' කාරයක් ලොප් කර (ඉවත් කර), අනෙක් 'ත' කාරය 'ග' කාරය බවට පත් කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'භගවා' (Bhagavā) යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ဂုဏာတိသယယုတ္တဿ, ယသ္မာ လောကဟိတေသိနော;

သမ္ဘတ္တာ ဗဟဝေါ သတ္ထု, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

‘‘අතිශය උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ලෝකයාගේ හිතසුව සොයන්නා වූ ශාස්තෘන් වහන්සේට බොහෝ වූ භක්තිවන්ත ශ්‍රාවකයෝ (සමීපව ඇසුරු කරන්නෝ) වෙති. එබැවින් උන්වහන්සේ 'භගවා' යයි කියනු ලැබේ.’’

ကထံ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ယသ္မာ တထာဂတော ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ပုရိမာသု ဇာတီသု ပါရမိယော ပူရေန္တော ဘဂသင်္ခါတံ သိရိံ ဣဿရိယံ ယသဉ္စ ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ. တထာ ဟိဿ သောမနဿကုမာရကာလေ, ဟတ္ထိပါလကုမာရကာလေ, အယောဃရပဏ္ဍိတကာလေ, မူဂပက္ခပဏ္ဍိတကာလေ, စူဠသုတသောမကာလေတိ ဧဝမာဒီသု နေက္ခမ္မပါရမိပူရဏဝသေန ဒေဝရဇ္ဇသဒိသာယ ရဇ္ဇသိရိယာ ပရိစ္စတ္တတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နတ္ထိ. စရိမတ္တဘာဝေပိ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ဒေဝလောကာဓိပစ္စသဒိသံ စတုဒ္ဒီပိဿရိယံ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယံ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသဉ္စ တိဏာယပိ အမညမာနော နိရပေက္ခော ပဟာယ အဘိနိက္ခမိတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တသ္မာ ဣမေ သိရိအာဒိကေ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ, တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ[Pg.10], သိနေရုယုဂန္ဓရဥတ္တရကုရုဟိမဝန္တာဒိဘာဇနလောကဝိသေသသန္နိဿယာ သောဘာ ကပ္ပဋ္ဌိတိယဘာဝတော. တေပိ ဘဂဝါ ဝမိ တံနိဝါသိသတ္တာဝါသသမတိက္ကမနတောတပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟီတိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

කෙසේ නම් 'භග' (සම්පත්) වමනය කළ (බැහැර කළ) හෙයින් 'භගවා' නම් වේද? තථාගතයන් වහන්සේ බෝධිසත්ව අවධියෙහි සිටම පෙර භවයන්හි පාරමිතා පුරන කල්හි, 'භග' යැයි කියනු ලබන ශ්‍රී විභූතිය, ඓශ්වර්යය හා යසස කෙළ පිඬක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව බැහැර කළ සේක (වමනය කළ සේක). ඒ බව සෝමනස්ස කුමාර කාලය, හත්ථිපාල කුමාර කාලය, අයෝඝර පණ්ඩිත කාලය, මූගපක්ඛ පණ්ඩිත කාලය, චූළසුතසෝම රජ කාලය ආදී භවයන්හි නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පිරවීමේ වසයෙන්, දෙවියන්ගේ රාජ්‍ය සම්පත්තියට සමාන වූ මනුෂ්‍ය රාජ්‍ය සම්පත් අත්හළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. අවසන් ආත්මභාවයේදී ද අතට පත් වූ සක්විති රජ සැප, දිව්‍ය ලෝකාධිපති සැපයට සමාන වූ සතර මහා දීපයන්හි අධිපතිකම හා සක්විති සම්පත්තිය ඇසුරු කළා වූ සප්ත රත්නයන්ගෙන් බබළන යස පිරිවර තණ පතක් තරම්වත් මායිම් නොකර, කිසිදු ආලයෙක් නැතිව බැහැර කොට අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කළ සේක. එබැවින් මේ ශ්‍රී පූර්වක සම්පත්තීන් වමනය කළ හෙයින් 'භගවා' නම් වන සේක. නැතහොත් 'භා' යනු නැකැත් තරු ය. ඒවා සමඟ සමගාමීව පවතින බැවින් 'භග' නම් වේ. මහමෙර, යුගන්ධර පර්වතය, උතුරුකුරු දිවයින හා හිමවන්තය ආදී භාජන ලෝක විශේෂයන් ඇසුරු කළා වූ ශෝභාවෝ කල්පයක් පවතින බැවින් ස්ථාවරය. ඒවා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බැහැර කළ සේක. ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වසන සත්වයන් කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ඒවා අත්හළ සේක. මෙසේ ද 'භග' වමනය කළ බැවින් 'භගවා' නම් වන සේක.

‘‘စက္ကဝတ္တိသိရိံ ယသ္မာ, ယသံ ဣဿရိယံ သုခံ;

ပဟာသိ လောကစိတ္တဉ္စ, သုဂတော ဘဂဝါ တတော’’.

‘‘යම් හෙයකින් සක්විති රජ සැප, යසස, අධිපතිකම හා සැපය ද, ලෝකයාගේ සිත් ඇදගන්නා රූප සෝභාවන් ද අත්හළ සේක්ද, එබැවින් සුගතයන් වහන්සේ 'භගවා' නම් වන සේක.’’

ကထံ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ဘာဂါ နာမ ကောဋ္ဌာသာ. တေ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ရူပဝေဒနာဒိဝသေန, အတီတာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ. တေ စ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ, သဗ္ဗံ ယောဂံ, သဗ္ဗံ ဂန္ထံ, သဗ္ဗံ သံယောဇနံ, သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ အမတဓာတုံ သမဓိဂစ္ဆန္တော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ, န ပစ္စာဂမိ. တထာ ဟေသ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပထဝိံ, အာပံ, တေဇံ, ဝါယံ, စက္ခုံ, သောတံ, ဃာနံ, ဇီဝှံ, ကာယံ, မနံ, ရူပေ, သဒ္ဒေ, ဂန္ဓေ, ရသေ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ, ဓမ္မေ, စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ, စက္ခုသမ္ဖဿံ …ပေ… မနောသမ္ဖဿံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ သညံ; စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ စေတနံ; ရူပတဏှံ …ပေ… ဓမ္မတဏှံ; ရူပဝိတက္ကံ…ပေ… ဓမ္မဝိတက္ကံ; ရူပဝိစာရံ…ပေ… ဓမ္မဝိစာရန္တိအာဒိနာ အနုပဒဓမ္မဝိဘာဂဝသေနပိ သဗ္ဗေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ အနဝသေသတော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေန ဆဍ္ဍယိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

කෙසේ නම් 'භාග' (ධර්ම කොට්ඨාස) වමනය කළ හෙයින් 'භගවා' නම් වේද? 'භාග' යනු කොටස් ය. ඒවා ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු වසයෙන් ද; රූප වේදනා ආදී වසයෙන් ද; අතීත අනාගත ආදී වසයෙන් ද බොහෝ වැදෑරුම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ප්‍රපංච ධර්ම, සියලු යෝග, සියලු ග්‍රන්ථ හා සියලු සංයෝජන සහමුලින් සිඳලමින් අමා නිවනට පැමිණෙන සේක්, ඒ සියල්ල කිසිදු ආලයෙක් නැතිව බැහැර කළ සේක; නැවත කිසිදා ඒවාට නොපැමිණි සේක. එනම් පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ මෙන්ම චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, මන; රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, පොට්ඨබ්බ, ධම්ම; චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ සිට මනෝ විඤ්ඤාණය දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සයේ සිට මනෝ සම්ඵස්සය දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සජ වේදනාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සජ වේදනාව දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සජ සංඥාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සජ සංඥාව දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සජ චේතනාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සජ චේතනාව දක්වා ද; රූප තණ්හාවේ සිට ධර්ම තණ්හාව දක්වා ද; රූප විතර්කයේ සිට ධර්ම විතර්කය දක්වා ද; රූප විචාරයේ සිට ධර්ම විචාරය දක්වා ද ආදී වශයෙන් වූ සියලු ධර්ම කොට්ඨාසයන් අනුපද ධර්ම විභාග ක්‍රමයෙන් ඉතිරි නැතිවම, කිසිදු තෘෂ්ණාවකින් තොරව බැහැර කළ (වමනය කළ) සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ယံ တံ, အာနန္ဒ, စတ္တံ ဝန္တံ မုတ္တံ ပဟီနံ ပဋိနိဿဋ္ဌံ, တံ တထာဂတော ပုန ပစ္စာဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃) –

‘‘ආනන්දය, අත්හරින ලද, වමනය කරන ලද, මුදන ලද, ප්‍රහීණ කළ, දුරු කරන ලද යම් ධර්මයක් වේද, තථාගතයන් වහන්සේ නැවත එය කරා පැමිණෙන්නේය යන කරුණ විද්‍යමාන නොවේ.’’

ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာဂေ ဝမီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာကုသလေ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ ဟီနပ္ပဏီတေ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ ဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဉာဏမုခေန ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိ ပဇဟိ, ပရေသဉ္စ တထတ္တာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

මෙසේ ද 'භාග' වමනය කළ හෙයින් 'භගවා' නම් වන සේක. නැතහොත් සියලු කුසල අකුසල, සාවද්‍ය අනවද්‍ය, හීන ප්‍රණීත හා කළු සුදු පක්ෂයන්ට අයත් ධර්මයන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව බැහැර කළ (වමනය කළ) බැවින් ද, අන්‍යයන්ට ද එම බැහැර කිරීමේ අර්ථය පිණිස ධර්මය දේශනා කළ බැවින් ද 'භගවා' නම් වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ ပဂေဝ အဓမ္မာ, ကုလ္လူပမံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ. (မ. နိ. ၁.၂၄၀) –

‘‘මහණෙනි, කුසල ධර්මයන් පවා ඔබ විසින් අත්හළ යුතුය, අකුසල ධර්මයන් ගැන කවර කතාද? මහණෙනි, මම ඔබට සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වීම පිණිස මිස ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස නොවූ, පහුරක් බඳු වූ ධර්මය දේශනා කරමි’’ ආදී වශයෙනි.

ဧဝမ္ပိ [Pg.11] ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

මෙසේ ද 'භාග' වමනය කළ හෙයින් 'භගවා' නම් වන සේක.

‘‘ခန္ဓာယတနဓာတာဒိ-ဓမ္မဘေဒါ မဟေသိနာ;

ကဏှသုက္ကာ ယတော ဝန္တာ, တတောပိ ဘဂဝါ မတော’’.

‘‘මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වූ කළු-සුදු (අකුසල-කුසල) ධර්ම ප්‍රභේදයන් බැහැර කරන ලද බැවින්ද, උන්වහන්සේ 'භගවා' යයි දත යුතුය.’’

တေန ဝုတ္တံ –

එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ, ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ;

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ, ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’တိ.

‘‘ගුණ සමූහයක් ඇති (භාගවා), අර්ථ සිද්ධිය ඇති (භතවා), සීලාදී ගුණ ප්‍රාර්ථනා කළ (භාගෙ වනි), ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත් සේවනය කළ (භගේ වනි), සිව්පසය සේවනය කරන පිරිසක් ඇති (භත්තවා), කාම සම්පත් බැහැර කළ (භගේ වමි), ස්කන්ධ ආදී ධර්ම කොට්ඨාසයන් බැහැර කළ (භාගේ වමි) බැවින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ 'භගවා' නම් වන සේක.’’

တေန ဘဂဝတာ. အရဟတာတိ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ, အနဝသေသာနံ ဝါ ကိလေသာရီနံ ဟတတ္တာ, သံသာရစက္ကဿ ဝါ အရာနံ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အရဟတာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහත්' නම් වන සේක. කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, ඉතිරි නැතිව කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ අරයන් සිඳලූ බැවින් ද, සිව්පසය පිළිගැනීමට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන මේ කරුණු නිසා උන්වහන්සේ 'අරහත්' නම් වන සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာဿ ဘာဂျဝန္တတာဒီပနေန ကပ္ပာနံ အနေကေသု အသင်္ချေယျေသု ဥပစိတပုညသမ္ဘာရဘာဝတော သတပုညလက္ခဏဓရဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇန- ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ အနညသာဓာရဏာ ရူပကာယသမ္ပတ္တိဒီပိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဣမိနာဿ အနဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန အာသဝက္ခယပဒဋ္ဌာနသဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမပရိဒီပနတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဆအသာဓာရဏဉာဏအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒိ- အစိန္တေယျာပရိမေယျဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ. တဒုဘယေနပိ လောကိယသရိက္ခကာနံ ဗဟုမတဘာဝေါ, ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အဘိဂမနီယတာ, တထာ အဘိဂတာနဉ္စ တေသံ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခာပနယနေ ပဋိဗလဘာဝေါ, အာမိသဒါနဓမ္မဒါနေဟိ ဥပကာရိတာ, လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဂုဏေဟိ သံယောဇနသမတ္ထတာ စ ပကာသိတာ ဟောတိ.

මෙහි 'භගවතා' යන පදයෙන් උන්වහන්සේගේ භාග්‍යවන්ත බව ප්‍රකාශ වේ. බොහෝ අසංඛ්‍ය කල්පයන් මුළුල්ලේ රැස් කරන ලද පුණ්‍ය සම්භාරයන් හේතුවෙන්, සියක් පින්වලින් උපන් ලක්ෂණ දරන්නා වූ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසීති අනුව්‍යඤ්ජන, බ්‍යාමප්‍රභා හා කේතුමාලාවන්ගෙන් විභූෂිත වූ ද, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ ද උන්වහන්සේගේ රූපකාය සම්පත්තිය ඉන් පැහැදිලි වේ. 'අරහතා' යන පදයෙන් උන්වහන්සේගේ ඉතිරි නැතිව කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම දක්වන අතර, ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය පදනම් කරගත් සර්වඥතා ඥානය ලැබීම පැහැදිලි කරයි. එමගින් දස බල, සිව් විශාරද ඥාන, සය අසාධාරණ ඥාන හා දහඅටක් වූ ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ, සිතා නිම කළ නොහැකි, අප්‍රමාණ වූ ධර්මකාය සම්පත්තිය විස්තර වේ. මේ පද දෙකෙන්ම ලෝකයෙහි උන්වහන්සේට සමාන වූවන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වීම ද, ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවය විසින්ම ඇසුරු කළ යුතු බව ද, එසේ ඇසුරු කරන්නන්ගේ කායික මානසික දුක් දුරු කිරීමට සමත් බව ද, ආමිස හා ධර්ම දානයන්ගෙන් උපකාර කරන බව ද, ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බව ද ප්‍රකාශ වේ.

တထာ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာ စရဏဓမ္မေသု မုဒ္ဓဘူတဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝိဟာရဝိသေသသမာယောဂပရိဒီပနေန စရဏသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဣမိနာ သဗ္ဗဝိဇ္ဇာသု သိခါပ္ပတ္တအာသဝက္ခယဉာဏာဓိဂမပရိဒီပနေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. ပုရိမေန ဝါ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာနံ အဝိပရီတဝိဘတ္တဘာဝဒီပနေန ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ, ပစ္ဆိမေန သဝါသနနိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန [Pg.12] ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ ဝိဘာဝိတော ဟောတိ.

එලෙසම, ‘භගවා’ යන මෙම පදයෙන් චරණ ධර්මයන්හි අග්‍රප්‍රාප්ත වූ දිව්‍ය විහරණ ආදී විශේෂ විහරණයන් හා මැනවින් යෙදී සිටීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ‘චරණ සම්පත්තිය’ පැහැදිලි කරනු ලැබේ. ‘අරහං’ යන මෙම පදයෙන් සියලු විද්‍යාවන්හි අග්‍රයට පත් ආසවක්ඛය ඥානය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානය) අවබෝධ කර ගැනීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ‘විජ්ජා සම්පත්තිය’ පැහැදිලි කරනු ලැබේ. නැතහොත්, මුල් පදයෙන් (භගවා) අන්තරායික ධර්මයන් හා නෛර්යාණික ධර්මයන් (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන ධර්මයන්) නිවැරදිව බෙදා දැක්වීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, අවසන් විශාරද ඥාන දෙක හා මැනවින් යෙදී සිටීම විස්තර කෙරේ. පසු පදයෙන් (අරහං) වාසනා සහිතව සියලු කෙලෙසුන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, මුල් විශාරද ඥාන දෙක හා මැනවින් යෙදී සිටීම පැහැදිලි කෙරේ.

တထာ ပုရိမေန တထာဂတဿ ပဋိညာသစ္စဝစီသစ္စဉာဏသစ္စပရိဒီပနေန, ကာမဂုဏလောကိယာဓိပစ္စယသလာဘသက္ကာရာဒိပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန, အနဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန, စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနစာဂါဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ; ဒုတိယေန သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမသမဓိဂမပရိဒီပနေန, သမ္မာသမ္ဗောဓိပရိဒီပနေန စ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပညာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဘဂဝတော ဗောဓိသတ္တဘူတဿ လောကုတ္တရဂုဏေ ကတာဘိနီဟာရဿ မဟာကရုဏာယောဂေန ယထာပဋိညံ သဗ္ဗပါရမိတာနုဋ္ဌာနေန သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာပဋိပက္ခပရိစ္စာဂေန စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာဂုဏေဟိ စိတ္တဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, ပါရမိတာဟိ ဧဝ ပရဟိတူပါယကောသလ္လတော ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ.

එමෙන්ම, මුල් පදයෙන් (භගවා) තථාගතයන් වහන්සේගේ පතිඥා සත්‍යය, වචී සත්‍යය හා ඥාන සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, කාම ගුණයන්, ලෞකික අධිපතිභාවය, ලාභ සත්කාර ආදිය අත්හැරීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, ඉතිරි නොවන සේ කෙලෙස් හා අභිසංස්කාරයන් අත්හැරීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද ‘සත්‍යාධිෂ්ඨාන’ හා ‘ත්‍යාගාධිෂ්ඨාන’ යන පාරමී සම්පූර්ණ කිරීම ප්‍රකාශ වේ. දෙවන පදයෙන් (අරහං) සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම (නිවන) අවබෝධ කර ගැනීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, සම්මා සම්බෝධිය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද ‘උපසමාධිෂ්ඨාන’ හා ‘ප්‍රඥාධිෂ්ඨාන’ පාරමී සම්පූර්ණ කිරීම ප්‍රකාශ වේ. එසේම, බුදුරජාණන් වහන්සේ බෝධිසත්ව අවධියේදී ලෝකෝත්තර ගුණයන් පිණිස අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කළ කල්හි, මහා කරුණාවෙන් යුක්තව තමන් වූ පොරොන්දුව පරිදි සියලු පාරමිතාවන් පිරූ බැවින් ‘සත්‍යාධිෂ්ඨානය’ ද, පාරමිතාවන්ට පටහැනි දෑ අත්හැරීමෙන් ‘ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය’ ද, පාරමී ගුණයන්ගෙන් සිත සංසිඳුවා ගැනීමෙන් ‘උපසමාධිෂ්ඨානය’ ද, පරහිත සුවය පිණිස වූ උපාය කෞශල්‍යය හේතුවෙන් ‘ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය’ ද පරිපූර්ණත්වයට පත් විය.

တထာ ‘ယာစကဇနံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒဿာမီ’တိ ပဋိဇာနနေန ပဋိညံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနေန စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, ဒေယျပရိစ္စာဂတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဒေယျပရိက္ခယေသု လောဘဒေါသမောဟဘယဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, ယထာရဟံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓိ စ ဒါနေန ပညုတ္တရတာယ စ ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ. ဣမိနာ နယေန သေသပါရမီသုပိ စတုရာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗာ ဟိ ပါရမိယော သစ္စပ္ပဘာဝိတာ စာဂါဘိဗျဉ္ဇိတာ ဥပသမာနုဗြူဟိတာ ပညာပရိသုဒ္ဓါတိ ဧဝံ စတုရာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ တထာဂတဿ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သီလဝိသုဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အာဇီဝဝိသုဒ္ဓိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေနဿ သံဝါသေန သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သံဝေါဟာရေန သောစေယျံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အာပဒါသု ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သာကစ္ဆာယ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එලෙසම, ‘යාචකයන් නොරවටා දෙන්නෙමි’යි ප්‍රතිඥා දී, එම පොරොන්දුව කඩ නොකර දන් දීමෙන් ‘සත්‍යාධිෂ්ඨානය’ ද, දිය යුතු දෑ (දෙය්‍ය ධර්ම) පරිත්‍යාග කිරීමෙන් ‘ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය’ ද, ප්‍රතිග්‍රාහකයන් (දන් ලබන්නන්) හා දිය යුතු වස්තූන් ක්ෂය වීම් ආදියේදී ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ හා භය සංසිඳුවා ගැනීමෙන් ‘උපසමාධිෂ්ඨානය’ ද, සුදුසු පරිදි, සුදුසු කාලයේදී හා නියමිත ක්‍රමයට දන් දීමෙන් හා ප්‍රඥාවේ උත්කෘෂ්ටභාවය නිසා ‘ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය’ ද පරිපූර්ණත්වයට පත් විය. මේ අයුරින් සෙසු පාරමිතාවන්හි ද සිවු වැදෑරුම් අධිෂ්ඨානයන්ගේ පරිපූර්ණත්වය දත යුතුය. මන්ද යත්, සියලු පාරමිතාවෝ සත්‍යයෙන් උපදවනු ලැබූ, ත්‍යාගයෙන් ප්‍රකට වූ, සංසිඳීමෙන් වර්ධනය වූ හා ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූවාහු වෙති. මෙසේ සිවු වැදෑරුම් අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් සීල විසුද්ධිය ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් ආජීව විසුද්ධිය ද, උපසමාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් චිත්ත විසුද්ධිය ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් දිට්ඨි විසුද්ධිය ද ඇති වේ. එසේම, සත්‍යාධිෂ්ඨානය නිසා උන්වහන්සේගේ සීලය ඇසුරු කිරීමෙන් දත යුතුය; ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය නිසා උන්වහන්සේගේ පිරිසිදු බව (සෝචෙය්‍ය) ගනුදෙනු කිරීමෙන් දත යුතුය; උපසමාධිෂ්ඨානය නිසා උන්වහන්සේගේ ශක්තිය ආපදාවන්හිදී දත යුතුය; ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය නිසා උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව සාකච්ඡා කිරීමෙන් දත යුතුය.

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဒုဋ္ဌော အဓိဝါသေတိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အလုဒ္ဓေါ ပဋိသေဝတိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဘီတော ပရိဝဇ္ဇေတိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အမူဠှော ဝိနောဒေတိ. တထာ [Pg.13] သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စဿ နေက္ခမ္မသုခပ္ပတ္တိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပဝိဝေကသုခပ္ပတ္တိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဥပသမသုခပ္ပတ္တိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမ္ဗောဓိသုခပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝါ ဝိဝေကဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမာဓိဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အပီတိဇကာယသုခပ္ပတ္တိ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သတိပါရိသုဒ္ဓိဇဥပေက္ခာသုခပ္ပတ္တိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပရိဝါရသမ္ပတ္တိလက္ခဏပစ္စယသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ အဝိသံဝါဒနတော, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သန္တုဋ္ဌိလက္ခဏသဘာဝသုခသမာယောဂေါ အလောဘဘာဝတော, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ကတပုညတာလက္ခဏဟေတုသုခသမာယောဂေါ ကိလေသေဟိ အနဘိဘူတဘာဝတော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိလက္ခဏဒုက္ခူပသမသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ, ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမနတော.

එලෙසම, සත්‍යාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත බැවින් ද්වේෂ නොකර ඉවසති; ත්‍යාගාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත බැවින් ලෝභ නොකර පරිභෝජනය කරති; උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත බැවින් බිය නොවී අකුසල් බැහැර කරති; ප්‍රඥාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත බැවින් මුළා නොවී කෙලෙස් පලවා හරිති. එමෙන්ම, සත්‍යාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් නෙක්ඛම්ම සුඛය ලැබීම ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් විවේක සුඛය ලැබීම ද, උපසමාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් උපසම සුඛය ලැබීම ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හේතුවෙන් සම්බෝධි සුඛය ලැබීම ද මෙයින් කියැවේ. නැතහොත්, සත්‍යාධිෂ්ඨානයෙන් විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය ලැබීම ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානයෙන් සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය ලැබීම ද, උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් ප්‍රීතිය රහිත වූ කායික සැපය ලැබීම ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානයෙන් ස්මෘති පාරිශුද්ධියෙන් හටගත් උපේක්ෂා සැපය ලැබීම ද දත යුතුය. එසේම, සත්‍යාධිෂ්ඨානය නිසා නොරවටන සුලු බව හේතුවෙන් පිරිවර සම්පත්තිය ලක්ෂණ කොට ඇති ප්‍රත්‍යය සැපය හා යෙදීම ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය නිසා අලෝභී බව හේතුවෙන් සතුට (සන්තුට්ඨි) ලක්ෂණ කොට ඇති ස්වභාවික සැපය හා යෙදීම ද, උපසමාධිෂ්ඨානය නිසා කෙලෙසුන්ගෙන් පීඩා නොලබන බැවින් කළා වූ පින් ඇති බව ලක්ෂණ කොට ඇති හේතු සැපය හා යෙදීම ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය නිසා ඥාන සම්පත්තියෙන් නිවන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් විමුක්ති සම්පත්තිය ලක්ෂණ කොට ඇති දුක් සංසිඳීමේ සැපය හා යෙදීම ද මෙයින් විස්තර කෙරේ.

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ပညာက္ခန္ဓဿ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ ဒီပိတာ ဟောတိ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စ တပသိဒ္ဓိ, စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန သဗ္ဗနိဿဂ္ဂသိဒ္ဓိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဣန္ဒြိယသံဝရသိဒ္ဓိ, ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဗုဒ္ဓိသိဒ္ဓိ, တေန စ နိဗ္ဗာနသိဒ္ဓိ. တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယသစ္စာဘိသမယပ္ပဋိလာဘော, စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝံသပ္ပဋိလာဘော, ၀.ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝိဟာရပ္ပဋိလာဘော, ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝေါဟာရပ္ပဋိလာဘော ဒီပိတော ဟောတိ.

තවද, සත්‍යාධිෂ්ඨානයෙන් ආර්ය වූ සීල ස්කන්ධය අවබෝධ කර ගැනීම හා පසක් කිරීමේ සිද්ධිය ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානයෙන් ආර්ය වූ සමාධි ස්කන්ධය ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානයෙන් ආර්ය වූ ප්‍රඥා ස්කන්ධය ද, උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් ආර්ය වූ විමුක්ති ස්කන්ධය අවබෝධ කර ගැනීම හා පසක් කිරීමේ සිද්ධිය ද ප්‍රකාශ වේ. සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් තපස් (කෙලෙස් තැවීමේ) සිද්ධිය ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් සියල්ල අත්හැරීමේ සිද්ධිය ද, උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවර සිද්ධිය ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් බුද්ධි (අවබෝධ) සිද්ධිය ද, ඒ මගින් නිර්වාණ සිද්ධිය ද ලැබේ. එමෙන්ම සත්‍යාධිෂ්ඨානය පිරීමෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ලැබීම ද, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය පිරීමෙන් සිවු වැදෑරුම් ආර්ය වංශයන් ලැබීම ද, උපසමාධිෂ්ඨානය පිරීමෙන් සිවු වැදෑරුම් ආර්ය විහරණයන් ලැබීම ද, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය පිරීමෙන් සිවු වැදෑරුම් ආර්ය ව්‍යවහාරයන් ලැබීම ද මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ.

အပရော နယော – ဘဂဝတာတိ ဧတေန သတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရသမ္ပတ္တိအဘိကင်္ခါဒီပနေန တထာဂတဿ မဟာကရုဏာ ပကာသိတာ ဟောတိ. အရဟတာတိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပတ္တိဒီပနေန ပဟာနပညာ ပကာသိတာ ဟောတိ. တတ္ထ ပညာယဿ ဓမ္မရဇ္ဇပတ္တိ, ကရုဏာယ ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ; ပညာယ သံသာရဒုက္ခနိဗ္ဗိဒါ, ကရုဏာယ သံသာရဒုက္ခသဟနံ; ပညာယ ပရဒုက္ခပရိဇာနနံ, ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပ္ပဋိကာရာရမ္ဘော. ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခဘာဝေါ[Pg.14], ကရုဏာယ တဒဓိဂမော; ပညာယ သယံ တရဏံ, ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ; ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ, ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကိစ္စသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ သံသာရာဘိမုခဘာဝေါ, ပညာယ တတ္ထ အနဘိရတိ. တထာ ကရုဏာယ ပရေသံ အဝိဟိံသနံ, ပညာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ; ကရုဏာယ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ, ပညာယ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ. တထာ ကရုဏာယ အပရန္တပေါ, ပညာယ အနတ္တန္တပေါ. တေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: ‘භගවතා’ යන මෙයින් සත්ත්වයන්ගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත් ප්‍රාර්ථනා කිරීම හෙළි කරන බැවින් තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. ‘අරහතා’ යන මෙයින් ප්‍රහාණ සම්පත්තිය (කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ පූර්ණත්වය) දැක්වීමෙන් ප්‍රහාණ ප්‍රඥාව ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. එහිදී ප්‍රඥාව නිසා උන්වහන්සේ ධර්ම රාජ්‍යයට පත්වන සේක, කරුණාව නිසා ධර්මය බෙදා දෙන (ධර්ම සංවිභාගය කරන) සේක. ප්‍රඥාව නිසා සංසාර දුක පිළිබඳ නිර්වේදය (කලකිරීම) ඇති වන අතර, කරුණාව නිසා සංසාර දුක ඉවසා දරා ගන්නා (සත්ත්වයන් වෙනුවෙන් කැපවන) සේක. ප්‍රඥාවෙන් අන්‍යයන්ගේ දුක පිරිසිඳ දන්නා සේක, කරුණාවෙන් අන්‍යයන්ගේ දුක දුරු කිරීමට වෙහෙසෙන සේක. ප්‍රඥාවෙන් පිරිනිවන් පෑමට අභිමුඛ වන සේක, කරුණාවෙන් එය (සෙසු සත්ත්වයන්ට ද) ලබා දෙන සේක. ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ එතෙර වන සේක, කරුණාවෙන් අන්‍යයන් එතෙර කරවන සේක. ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ භාවය සිද්ධ වන අතර, කරුණාවෙන් බුද්ධ කෘත්‍යය සිද්ධ වෙයි. එසේත් නැතහොත්, කරුණාව නිසා බෝධිසත්ව භූමියෙහි සංසාරයට අභිමුඛ වන සේක, ප්‍රඥාව නිසා එහි නොඇලෙන සේක. එමෙන්ම කරුණාවෙන් අන්‍යයන්ට හිංසා නොකරන සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගෙන් බියක් නොලබන සේක. කරුණාවෙන් අන්‍යයන් රකිමින් තමන් රකින සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන් රකිමින් අන්‍යයන් රකින සේක. එමෙන්ම කරුණාවෙන් අන්‍යයන් නොපෙළන සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන් නොපෙළන සේක. එමඟින් තමන්ගේ හිත පිණිස පිළිපන් පිරිස අතර සිව්වන පුද්ගල භාවය (තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත සලසන්නා) තහවුරු වෙයි.

တထာ ကရုဏာယ လောကနာထတာ, ပညာယ အတ္တနာထတာ; ကရုဏာယ စဿ နိန္နတာဘာဝေါ, ပညာယ ဥန္နတာဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု ဇနိတာနုဂ္ဂဟော, ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော; ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တော, ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗသတ္တာနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော. ယထာ ဟိ ကရုဏာ တထာဂတဿ သိနေဟသောကဝိရဟိတာ, ဧဝံ ပညာ အဟံကာရမမံကာရဝိနိမုတ္တာတိ အညမညံ ဝိသောဓိတာ ပရမဝိသုဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ပညာခေတ္တံ ဗလာနိ, ကရုဏာခေတ္တံ ဝေသာရဇ္ဇာနိ. တေသု ဗလသမာယောဂေန ပရေဟိ န အဘိဘုယျတိ, ဝေသာရဇ္ဇသမာယောဂေန ပရေ အဘိဘဝတိ. ဗလေဟိ သတ္ထုသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ, ဝေသာရဇ္ဇေဟိ သာသနသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ. တထာ ဗလေဟိ ဗုဒ္ဓရတနသိဒ္ဓိ, ဝေသာရဇ္ဇေဟိ ဓမ္မရတနသိဒ္ဓီတိ အယမေတ္ထ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ပဒဒွယဿ အတ္ထယောဇနာယ မုခမတ္တဒဿနံ.

එලෙසම කරුණාවෙන් ලෝකයට නාථ (පිහිට) වන සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේට නාථ වන සේක. කරුණාව නිසා උන්වහන්සේගේ මන්දගාමී බවක් නැත, ප්‍රඥාව නිසා උඩඟු බවක් නැත. එසේම කරුණාව නිසා සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහය දක්වන සේක, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් සියලු තැන්හි නොඇලුණු සිතැති සේක. ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන්හි නොඇලුණු සිතැති වන අතර, කරුණාවෙන් යුක්ත බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ගේ අනුග්‍රහය පිණිස යෙදෙන්නේම වෙයි. යම් සේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කරුණාව ස්නේහයෙන් හා සෝකයෙන් තොර ද, එසේම උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව අහංකාර මමංකාරයෙන් තොරය. මෙසේ මේ ධර්ම දෙක අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිරිසිදු වූ, පරම පිරිසිදු ධර්මයන් ලෙස දත යුතුය. එහිදී ප්‍රඥාවට ක්ෂේත්‍රය වනුයේ දස බලයන් ය, කරුණාවට ක්ෂේත්‍රය වනුයේ සතර වෛශාරද්‍ය ඥානයන් ය. ඒවා අතරින් දස බලයන් හා යෙදීම නිසා අන්‍යයන් විසින් මැඩලිය නොහැකි වන සේක, වෛශාරද්‍යයන් හා යෙදීම නිසා අන්‍යයන් මැඩලන සේක. බලයන්ගෙන් ශාස්තෘ සම්පත්තිය සිද්ධ වන අතර, වෛශාරද්‍යයන්ගෙන් ශාසන සම්පත්තිය සිද්ධ වෙයි. එලෙසම බලයන්ගෙන් බුද්ධ රත්නය සිද්ධ වෙයි, වෛශාරද්‍යයන්ගෙන් ධර්ම රත්නය සිද්ධ වෙයි. මෙය මෙහි ‘භගවතා අරහතා’ යන පද දෙකෙහි අර්ථ සම්බන්ධය පෙන්වා දීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කෙටි හැඳින්වීමකි.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ? အနုဿဝပဋိက္ခေပေန နိယမဒဿနတ္ထံ. ယထာ ဟိ ကေနစိ ပရတော သုတွာ ဝုတ္တံ ယဒိပိ စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ, န တေနေဝ ဝုတ္တံ ပရေနပိ ဝုတ္တတ္တာ. န စ တံ တေန ဝုတ္တမေဝ, အပိစ ခေါ သုတမ္ပိ, န ဧဝမိဓ. ဘဂဝတာ ဟိ ပရတော အသုတွာ သယမ္ဘုဉာဏေန အတ္တနာ အဓိဂတမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’ တဉ္စ ခေါ ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ, န အညေန, ဝုတ္တမေဝ စ, န သုတန္တိ. အဓိကဝစနဉှိ အညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ န ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ.

මෙහි “වස්තු වූ මේ ධර්මය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී” (වුත්තංහේතං භගවතා) යැයි පවසා නැවතත් “දේශනා කරන ලදී” (වුත්තං) යනුවෙන් පැවසුවේ ඇයි? අනුන්ගෙන් අසා පැවසීම (අනුස්සව) බැහැර කර ඒකාන්ත බව දැක්වීම සඳහා ය. යම් පුද්ගලයෙකු අන් අයෙකුගෙන් අසා යමක් පැවසූ විට, ඔහු එය දැනගෙන පැවසුව ද එය ඔහු විසින්ම පවසන ලද්දක් නොවේ, මන්ද එය අන් අයෙකු විසින් ද පවසන ලද්දක් බැවිනි. එය ඔහු විසින්ම පවසන ලද්දක් ලෙස සලකනු නොලැබේ, එය ඇසූ දෙයක් පමණි. නමුත් මෙහි එසේ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් අයගෙන් නොඅසා, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් දෙය දේශනා කළ සේක යන විශේෂත්වය දැක්වීමට දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දේශනා කරන ලදී, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දේශනා කළ සේක, අන් අයෙකු විසින් නොවේ, එය තමන් වහන්සේම වදාළ වචනයක් මිස අනුන්ගෙන් ඇසූ දෙයක් නොවේ” යන්නයි. අමතර වචනයකින් වෙනත් අර්ථයක් ලබා දෙන බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. මෙම ක්‍රමය මින් ඉදිරියට එන තැන්වලදී ද දත යුතුය.

တထာ [Pg.15] ပုဗ္ဗရစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာယ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, န တဿ ကာရဏာ ဒါနာဒီနံ ဝိယ ပုဗ္ဗရစနာကိစ္စံ အတ္ထိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ, တဉ္စ ခေါ န ပုဗ္ဗရစနာဝသေန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ, အပိစ ခေါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနသော ဝုတ္တမေဝါ’’တိ.

එලෙසම, කලින් සකස් කර පවසන ලද්දක් නොවන බව පෙන්වීමට ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ බැවින්, ක්ෂණිකව පහළ වන ප්‍රතිභාන ඥානයෙන් යුතුව රැස්ව සිටින පිරිසගේ අදහස්වලට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේට සාමාන්‍ය කථිකයන් මෙන් කරුණු සොයා කලින් සැලසුම් කිරීමේ කටයුත්තක් නැත. ඒ තුළින් මෙය පෙන්වයි: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක, එය කලින් සැලසුම් කළ සැලසුමකින් හෝ තර්ක කිරීමෙන් ලබාගත් දෙයක් නොව, විනයනය කළ යුතු සත්ත්වයන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුකූලව ක්ෂණිකව වදාළ දෙයක්ම වේ” යන්නයි.

အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဉှိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, ဝုတ္တမေဝ တံ, န ကေနစိ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ အက္ခရသမ္ပတ္တိယာ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ စ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

එසේත් නැතහොත්, කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි වචනයක් බව පෙන්වීමට ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් වදාළ සේක් ද, එය ඒකාන්තයෙන්ම වදාළ දෙයකි; අකුරු සම්පත්තියෙන් හා අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් කිසිවෙකුට එය බැහැර කළ නොහැක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၇).

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදී කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට වැළැක්විය නොහැකි වූ අනුත්තර ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලදී” යනුවෙන් ආදී වශයෙනි.

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

තවත් තැනක මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆေယျ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ‘န ယိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ယံ သမဏေန ဂေါတမေန ပညတ္တံ, အဟမိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဌပေတွာ အညံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. –

“මහණෙනි, යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් ‘ගෞතම ශ්‍රමණයන් විසින් පනවන ලද මේ දුක්ඛාර්ය සත්‍යය නිවැරදි නොවේ, මම මෙම දුක්ඛාර්ය සත්‍යය හැර වෙනත් එකක් පනවන්නෙමි’ යැයි පැමිණෙන්නේ නම්, එවැනි දෙයක් විය නොහැකිය” යනුවෙන් ආදී වශයෙනි.

တသ္မာ အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

එබැවින් වැළැක්විය නොහැකි වචනයක් බව පෙන්වීමට ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී.

အထ ဝါ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဉှိ ပရေသံ အာသယာဒိံ အဇာနန္တေန အသဗ္ဗညုနာ အဒေသေ အကာလေ ဝါ ဝုတ္တံ, တံ သစ္စမ္ပိ သမာနံ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒနေ အသမတ္ထတာယ အဝုတ္တံ နာမ သိယာ, ပဂေဝ အသစ္စံ. ဘဂဝတာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော သမ္မဒေဝ ပရေသံ အာသယာဒိံ ဒေသကာလံ အတ္ထသိဒ္ဓိဉ္စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ ဧကန္တေန သောတူနံ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထနိပ္ဖာဒနတော ဝုတ္တမေဝ, နတ္ထိ တဿ အဝုတ္တတာပရိယာယော. တသ္မာ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပိစ ယထာ န တံ သုတံ နာမ, ယံ န ဝိညာတတ္ထံ ယဉ္စ န တထတ္တာယ ပဋိပန္နံ, ဧဝံ န တံ ဝုတ္တံ နာမ, ယံ န သမ္မာ ပဋိဂ္ဂဟိတံ. ဘဂဝတော ပန ဝစနံ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ [Pg.16] တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

එසේත් නැතහොත්, ශ්‍රාවකයන්ගේ අර්ථ සිද්ධිය (යහපත) සාක්ෂාත් කරන බව පෙන්වීමට දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී. සර්වඥ නොවන අයෙකු අන් අයගේ අභිලාෂයන් නොදැන නුසුදුසු තැනක හෝ නුසුදුසු වේලාවක යමක් පැවසුවහොත්, එය සත්‍යයක් වුවද ශ්‍රාවකයන්ගේ යහපත පිණිස නොපවතින බැවින් එය නොපැවසූ දෙයක් බඳුය; අසත්‍යයක් නම් ඒ ගැන කුමන කතා ද? නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ බැවින් ශ්‍රාවකයන්ගේ අදහස්, දේශනා කළ යුතු ස්ථානය හා කාලය මෙන්ම එහි ප්‍රයෝජනය ද මැනවින් දැන දේශනා කරන සේක. එම දේශනාව ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රාවකයන් බලාපොරොත්තු වන යහපත ඉටු කරන බැවින් එය ඒකාන්තයෙන්ම වදාළ දෙයක්ම (වුත්තමේව) වෙයි; උන්වහන්සේට නොපැවසූ දෙයක් යැයි කීමට ඉඩක් නැත. එබැවින් ශ්‍රාවකයන්ගේ යහපත සිදු කරන බව පෙන්වීමට ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී. තවද, යම් වචනයක අර්ථය අවබෝධ නොවන්නේ නම් හෝ ඒ අනුව පිළිපදින්නේ නැත්නම් එය ‘ඇසූ දෙයක්’ නොවනවා සේම, මැනවින් පිළිනොගන්නා වචනය ‘වදාළ දෙයක්’ ලෙස ද නොසැලකේ. නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සිව්වනක් පිරිසම මැනවින් පිළිගෙන ඒ අනුව පිළිපදිති. එබැවින් මැනවින් පිළිගත් බව පෙන්වීමට ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යැයි පවසන ලදී.

အထ ဝါ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဘဂဝါ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဘေဒေ ဓမ္မေ ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော သမ္မုတိပရမတ္ထေ စ အဝိသံဝါဒေန္တော ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိပ္ပဘုတယော အရိယာပိ ဘဂဝတိ ဓရမာနေ ပရိနိဗ္ဗုတေ စ တဿေဝ ဒေသနံ အနုဂန္တွာ ဝဒန္တိ, န တတ္ထ နာနာဝါဒတာ. တသ္မာ ဝုတ္တမရဟတာ တတော ပရဘာဂေ အရဟတာ အရိယသံဃေနာပီတိ ဧဝံ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

නැතහොත්, ආර්යයන් වහන්සේලා සමඟ නොගැටෙන (අවිරුද්ධ) වචන ප්‍රකාශ වන බව පෙන්වීම පිණිස 'වුත්තං' (දේශනා කරන ලදී) යන පදය දෙවරක් යොදන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුසල් හා අකුසල්, සාවද්‍ය හා අනවද්‍ය වූ විවිධ ධර්මයන් ද, සසර පැවැත්ම (පවෘත්ති) හා නිවීම (නිවෘත්ති) ද, සම්මුති හා පරමත්ථ ධර්මයන් ද නොවරදවා දේශනා කරන සේක. එමෙන්ම ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහා රහතන් වහන්සේ ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි මෙන්ම පිරිනිවන් පෑ පසුව ද උන්වහන්සේගේම එම දේශනා ක්‍රමය අනුගමනය කරමින් දේශනා කරති. එහි දේශනා අතර අසමානත්වයක් නැත. එබැවින් අර්හත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දේ යැයි ද, ඉන් අනතුරුව අර්හත් වූ ආර්ය සංඝයා වහන්සේලා විසින් ද දේශනා කරන ලද්දේ යැයි ද මෙසේ ආර්යයන් වහන්සේලා අතර වචනවල පවත්නා එකඟතාව දැක්වීමට මෙලෙස පවසන ලදී.

အထ ဝါ ပုရိမေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သတိပိ ဟိ ဇာတိဂေါတ္တာယုပ္ပမာဏာဒိဝိသေသေ ဒသဗလာဒိဂုဏေဟိ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဝိသေသော နတ္ထိ, အညမညံ အတ္တနာ စ တေ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဝိရုဒ္ဓမေဝ ဝဒန္တိ. တသ္မာ ဝုတ္တဉှေတံ ယထာ ဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ ပုဗ္ဗေ, ဣဒါနိပိ အမှာကံ ဘဂဝတာ တထေဝ ဝုတ္တံ အရဟတာတိ ဧဝံ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ သုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာယ သဗ္ဗတ္ထ အဝိရောဓော ဒီပိတော ဟောတိ.

එසේත් නැතහොත්, අතීතයෙහි වැඩසිටි සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ක්‍රමයම බව පෙන්වීමට 'වුත්තං' යන්න දෙවරක් පවසන ලදී. ජාතිය, ගෝත්‍රය, ආයුෂ ආදියේ යම් වෙනස්කම් තිබුණ ද, දසබල ආදී ගුණධර්මයන්ගෙන් බුදුවරයන් වහන්සේලා අතර වෙනසක් නැත. එමෙන්ම ධර්ම දේශනාවෙහි ද වෙනසක් නැත. උන්වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ද, තමන් වහන්සේගේම පෙර පසු වචන ද කිසිදු පරස්පරයකින් තොරවම දේශනා කරන සේක. එබැවින් පෙර බුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් ද, දැන් අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද එකලෙසම දේශනා කරන ලද බවත්, අර්හත් වූ සංඝයා වහන්සේලා ද එය එලෙසම දේශනා කරන බවත් මෙසේ සූත්‍රාන්තයන්හි එන දේශනා ක්‍රමයම බව දැක්වීමට දෙවරක් 'වුත්තං' යන්න යොදන ලදී. එයින් බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ දේශනාවෙහි සෑම තැනකම පවතින අවිරුද්ධ බව (නොගැටෙන බව) ප්‍රකාශ වේ.

အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ အရဟန္တဝုတ္တဘာဝဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိကံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ ဝစနန္တိ. အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ န ဝစနတ္ထံ, အထ ခေါ ဝပနတ္ထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ, တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ, န ကထိတမတ္တံ; အထ ခေါ ဝေနေယျာနံ ကုသလမူလံ ဝပိတ’’န္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယဒေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒုတိယံ ပဒံ, တံ ဝတ္တနတ္ထံ. အယံ ဟိဿ အတ္ထော – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာ, တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ, အပိစ တဒတ္ထဇာတံ ဝုတ္တံ စရိတန္တိ. တေန ‘‘ယထာ ဝါဒီ ဘဂဝါ တထာ ကာရီ’’တိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ, ဝုတ္တဝစနံ အရဟတာ ဝတ္တုံ ယုတ္တေနာတိ အတ္ထော.

නැතහොත්, දෙවනුව යෙදුණු 'වුත්තං' යන පදය, අර්හත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බව පවසන වචනයක් ලෙස දත යුතුය. එහි අර්ථය නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දේශනා කරන ලදී, අර්හතුන් වහන්සේ විසින් ද දේශනා කරන ලදී, එනම් දැනට දේශනා කරනු ලබන 'මහණෙනි, එක් ධර්මයක්...' ආදී වචනයයි. එසේත් නැතහොත්, දෙවන 'වුත්තං' පදය දේශනා කිරීම යන අර්ථයෙන් පමණක් නොව, 'වැපිරීම' (වපන) යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දේශනා කරන ලදී, එය හුදු දේශනාවක් පමණක් නොව විනයනය කළ යුතු සත්ත්වයන්ගේ සන්තානවල කුසල් මුල් වැපිරීමක් බවයි. එසේත් නැතහොත්, එම දෙවන පදය 'පැවැත්ම' (වත්තන) යන අර්ථය දෙයි. එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යමක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, උන්වහන්සේ එම අර්ථයෙහිම හැසිරුණාහ. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යම් සේ පවසන සේක් ද එලෙසම ක්‍රියා කරන සේක' (යථාවාදී තථාකාරී) යන්න ප්‍රකාශ වේ. නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී, එම දේශනා කරන ලද වචනය අර්හත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කිරීමට සුදුසුම වූවකි යන්න මෙහි අදහසයි.

အထ [Pg.17] ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ သင်္ခေပကထာဥဒ္ဒိသနံ သန္ဓာယာဟ, ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝိတ္ထာရကထာနိဒဿနံ. ဘဂဝါ ဟိ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဒုရုတ္တဝစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဒါ ဉာဏာနုဂတဝစီကမ္မတာယ ဟိ ဘဂဝတော သဝါသနပဟီနသဗ္ဗဒေါသဿ အက္ခလိတဗျပ္ပထဿ ကဒါစိပိ ဒုရုတ္တံ နာမ နတ္ထိ. ယထာ ကေစိ လောကေ သတိသမ္မောသေန ဝါ ဒဝါ ဝါ ရဝါ ဝါ ကိဉ္စိ ဝတွာ အထ ပဋိလဒ္ဓသညာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အဝုတ္တံ ဝါ ကရောန္တိ ပဋိသင်္ခရောန္တိ ဝါ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန နိစ္စကာလံ သမာဟိတော. အသမ္မောသဓမ္မော အသမ္မောဟဓမ္မော စ သဗ္ဗညုတညာဏသမုပဗျူဠှာယ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယ ဥပနီတမတ္ထံ အပရိမိတကာလံ သမ္ဘတပုညသမ္ဘာရသမုဒါဂတေဟိ အနညသာဓာရဏေဟိ ဝိသဒဝိသုဒ္ဓေဟိ ကရဏဝိသေသေဟိ သောတာယတနရသာယနဘူတံ သုဏန္တာနံ အမတဝဿံ ဝဿန္တော ဝိယ သောတဗ္ဗသာရံ သဝနာနုတ္တရိယံ စတုသစ္စံ ပကာသေန္တော ကရဝီကရုတမဉ္ဇုနာ သရေန သဘာဝနိရုတ္တိယာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝစနံ ဝဒတိ, နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, ကုတော ပန ဒုရုတ္တာဝကာသော. တသ္မာ ‘‘ယံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တမေဝ, န အဝုတ္တံ ဒုရုတ္တံ ဝါ ကဒါစိ ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန – ‘‘ဝုတ္တမရဟတာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ န ဧတ္ထ ပုနရုတ္တိဒေါသောတိ. ဧဝမေတ္ထ ပုနရုတ္တသဒ္ဒဿ သာတ္ထကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එසේත් නැතහොත්, පළමු 'වුත්තං' පදය සංක්ෂිප්ත දේශනාව ද, දෙවන 'වුත්තං' පදය විස්තරාත්මක දේශනාව ද අරමුණු කර පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංක්ෂිප්තව මෙන්ම විස්තරාත්මකව ද ධර්මය දේශනා කරන සේක. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහි කිසිදු දොසක් (දුරුත්ත) නොමැති බව දැක්වීමට 'වුත්තං හේතං භගවතා' කියා නැවතත් 'වුත්තං' යැයි පවසන ලදී. සැමවිටම ඥානය අනුව පවතින වචීකර්ම ඇති, වාසනා සහිත සියලු දොස් ප්‍රහීණ කළ, නොවැරදෙන වචන ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කිසිවිටකත් වැරදි වචන කීමක් නැත. ලෝකයෙහි ඇතැම්හු සිහිමුළාවෙන් හෝ විහිළුවට යමක් පවසා පසුව නැවත සිහිය ලැබූ විට කලින් කී දේ වෙනස් කරති, නැතහොත් නිවැරදි කරති. නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. උන්වහන්සේ සැමවිටම සමාහිතයහ, නොමුළා වන ස්වභාවය ඇත්තාහ. සර්වඥතා ඥානය හා පටිභාන පටිසම්භිදාවෙන් යුක්තව, කල්ප ගණනාවක් පුරා රැස්කළ පුණ්‍ය සම්භාරයන්ගෙන් ලද අන් අයට සාධාරණ නොවන අතිශයින්ම පිරිසිදු කරුණු ඇතිව, ශ්‍රවණය කරන්නන්ට අමෘත වර්ෂාවක් වැනි වූ, ශ්‍රවණානුත්තරිය වූ සිවුසච්ච ධර්මය ප්‍රකාශ කරමින්, කරවිික පක්ෂියෙකුගේ නාදය මෙන් මිහිරි හඬින්, ස්වභාවික නිරුක්තියෙන් යුතුව, විනෙය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව දේශනා කරන සේක. එහි කෙස් ගසක තරම්වත් වැරදීමක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් දේශනා කළ සේක් ද එය ඒ අයුරින්ම දේශනා කරන ලද්දකි, කිසිවිටකත් දේශනා නොකළ දෙයක් හෝ වැරදි දෙයක් නොවේ යන්න දැක්වීමට මෙසේ පද දෙවරක් යොදා ඇත. එහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. මේ අයුරින් මෙහි 'වුත්ත' ශබ්දය දෙවරක් යෙදීමේ අර්ථවත් බව දත යුතුය.

ဣတိ မေ သုတန္တိ ဧတ္ထ ဣတီတိ အယံ ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုပရိသမာပနာဒိပဒတ္ထဝိပရိယာယပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟေသ – ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဟေတုအတ္ထေ ဒိဿတိ. ‘‘တသ္မာတိဟ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ. အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ – ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ, နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ပရိသမာပနေ. ‘‘ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ ဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၀) အာဒိအတ္ထေ. ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ ဝါ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ အဘိလာပေါ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၇၅) ပဒတ္ထဝိပရိယာယေ. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သပ္ပဋိဘယော ဗာလော, အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော; သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော, အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော; သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော[Pg.18], အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁) ပကာရေ. ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယမေကော အန္တော, သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅) နိဒဿနေ. ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ, အာနန္ဒ, အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ. ကိံပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ, ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၉၆) အဝဓာရဏေ, သန္နိဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. သွာယမိဓ ပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'ඉති මේ සුතං' යන මෙහි 'ඉති' යන මේ ශබ්දය හේතුව, අවසානය, ආරම්භය, පද අර්ථයෙහි විපර්යාසය, ආකාරය (ප්‍රකාරය), දැක්වීම සහ නිශ්චය කිරීම ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. එනම්: 'භික්ඛවේ, රුප්පතීති තස්මා රූපන්ති වුච්චති' (මහණෙනි, විපරීත වන බැවින් 'රූප' යැයි කියනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි හේතු අර්ථයෙහි යෙදේ. 'තස්මාතිහ මේ භික්ඛවේ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා...' (එබැවින් මහණෙනි, මගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න...) යනාදී තැන්හි දේශනාව අවසාන කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතෝ' යනාදී තැන්හි ආරම්භය (ආදි) අර්ථයෙහි යෙදේ. 'මාගණ්ඩියෝති වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස...' යනාදී තැන්හි පද අර්ථය විස්තර කිරීමෙහි යෙදේ. 'ඉති ඛෝ භික්ඛවේ සප්පටිබයෝ බාලෝ...' (මහණෙනි, මේ ආකාරයෙන් බාලයා බිය සහිත වේ...) යනාදී තැන්හි ආකාරය (ප්‍රකාරය) අර්ථයෙහි යෙදේ. 'සබ්බමත්ථීති ඛෝ කච්චාන අයමේකෝ අන්තෝ...' (කච්චාන, සියල්ල පවතී යන්න එක් අන්තයකි...) යනාදී තැන්හි නිදර්ශන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨේන සතා ආනන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං' (ආනන්ද, මේ ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ඇති වේදැයි විමසූ විට, ඇතැයි පැවසිය යුතුය) යනාදී තැන්හි නිශ්චය කිරීම (අවධාරණය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි (ඉති මේ සුතං යන්නෙහි) මෙය ආකාරය, නිදර්ශනය සහ අවධාරණය යන අර්ථයන්හි දත යුතුය.

တတ္ထ ပကာရတ္ထေန ဣတိသဒ္ဒေန ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ – နာနာနယနိပုဏမနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆန္တံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ, သဗ္ဗထာမေန ပန သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ ဣတိ မေ သုတံ, မယာပိ ဧကေန ပကာရေန သုတန္တိ.

එහි ආකාරාර්ථයෙහි වැටෙන 'ඉති' ශබ්දයෙන් මෙම අර්ථය දක්වයි: විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සියුම් වූ, නොයෙක් අභිලාෂයන්ගෙන් හටගත්, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුත්, ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධ යන සතරින් ගැඹුරු වූ, සියලු සත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාවන්ට අනුකූලව ශ්‍රවණ පථයට පැමිණෙන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සියලු ආකාරයෙන් වටහා ගැනීමට කවරෙක් නම් සමර්ථ වේද? එහෙත් සියලු ශක්තිය යොදා ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කරවා "මා විසින් මෙසේ අසන ලදී" හෝ "මා විසින් එක් ආකාරයකින් අසන ලදී" යන්න මෙයින් ප්‍රකාශ කරයි.

ဧတ္ထ စ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ နန္ဒိယာဝတ္တတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတဒိသာလောစနအင်္ကုသသင်္ခါတာ စ ဝိသယာဒိဘေဒေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ. နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော, တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန, ကုသလာဒိဝသေန, ခန္ဓာဒိဝသေန, သင်္ဂဟာဒိဝသေန, သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန, ဌပနာဒိဝသေန, ကုသလမူလာဒိဝသေန, တိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ. တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ.

තවද මෙහි ඒකත්ත (ඒකත්ව), නානත්ත (නානත්ව), අව්‍යාපාර, ඒවංධම්මතා යන ක්‍රමයන් ද, නන්දියාවට්ට, තිපුක්ඛල, සීහවික්කීළිත, දිසාලෝකන සහ අංකුස යන සංඛ්‍යාත වූ ද, විෂය ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් විවිධ වූ ද ක්‍රමයන් 'නානානය' නම් වේ. නැතහොත් පාළි පාඨයන්හි හැසිරීම් රටා 'නය' නම් වේ. ඒවා පඤ්ඤත්ති, අනුපඤ්ඤත්ති ආදි වශයෙන් ද, සංකිලේසභාගිය හා ලෝකීය ආදි වශයෙන් ද, ඒ දෙකෙහි මිශ්‍ර බව ආදි වශයෙන් ද, කුසලාදි වශයෙන් ද, ස්කන්ධ ආදි වශයෙන් ද, සංගහ ආදි වශයෙන් ද, සමයවිමුත්ත ආදි වශයෙන් ද, ඨපනා ආදි වශයෙන් ද, කුසලමූල ආදි වශයෙන් ද, තිකපට්ඨාන ආදි වශයෙන් ද විවිධාකාර වන බැවින් 'නානානය' නම් වේ. ඒ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සියුම් වූ හා මෘදු වූ බැවින් 'නානානයනිපුණ' නම් වේ.

အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော, သော စ သဿတာဒိဘေဒေန အပ္ပရဇက္ခတာဒိဘေဒေန စ အနေကဝိဓော. အတ္တဇ္ဈာသယာဒိကော ဧဝ ဝါ အနေကော အဇ္ဈာသယော အနေကဇ္ဈာသယော. သော သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ.

ආශය යනුම අජ්ඣාශය (අභ්‍යන්තර අදහස) වේ. එය ශාස්වත ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් ද, අල්ප රජස්ක (කෙලෙස් අඩු) බව ආදී වශයෙන් ද නොයෙක් ආකාර වේ. නැතහොත් ස්වකීය අදහස ආදී වූ බොහෝ අජ්ඣාශයන් 'අනේකජ්ඣාසය' නම් වේ. එය (බුද්ධ වචනය) හටගැනීමට හේතුව වූයේ මේ අනේකජ්ඣාසය බැවින් 'අනේකජ්ඣාසයසමුට්ඨාන' නම් වේ.

ကုသလာဒိအတ္ထသမ္ပတ္တိယာ တဗ္ဗိဘာဝနဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ.

කුසලාදී අර්ථයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන් හා ඒවා විස්තර කරන ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියෙන් ද, සංකාසන (සංක්ෂේපයෙන් දැක්වීම), පකාසන (පැහැදිලිව දැක්වීම), විවරණ (විවෘත කිරීම), විභජන (බෙදා දැක්වීම), උත්තානීකරණ (මතුකර දැක්වීම) සහ පඤ්ඤත්ති (පැනවීම) යන සය අර්ථ පදයන්ගෙන් ද, අක්ඛර, පද, බ්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුත්ති සහ නිද්දේස යන සය ව්‍යඤ්ජන පදයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ බැවින් 'අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්න' නම් වේ.

ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဘေဒေန [Pg.19] တေသု စ ဧကေကဿ ဝိသယာဒိဘေဒေန ဝိဝိဓံ ဗဟုဝိဓံ ဝါ ပါဋိဟာရိယံ ဧတဿာတိ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ. တတ္ထ ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပဋိဟာရိယန္တိ အတ္ထေ သတိ ဘဂဝတော ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ, ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ. တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝတ္တုံ. ယသ္မာ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တသ္မာ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တိ. ပဋီတိ ဝါ ပစ္ဆာတိ အတ္ထော. တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ. အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ. ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသန္တာနေ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ. ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ, ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ.

ඉද්ධි, ආදේසනා හා අනුසාසනී යන ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත්, ඒවායින් එකිනෙකෙහි විෂය ආදී භේදයන්ගෙන් විවිධ වූ ප්‍රාතිහාර්යයන් ඇති බැවින් 'විවිධපාටිහාරිය' නම් වේ. එහි ප්‍රතිපක්ෂයන් (ප්‍රතිවිරුද්ධ කෙලෙස්) බැහැර කරන හෙයින් හෝ රාගාදී කෙලෙස් දුරු කරන හෙයින් 'පාටිහාරිය' නම් වේ. මෙම අර්ථය ගත් කල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ බැහැර කළ යුතු වූ රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නැත. එහෙත් පෘථග්ජනයන්ගේ ද කෙලෙස් රහිත වූ, අෂ්ට ගුණයෙන් යුක්ත වූ සිතෙහි ප්‍රතිපක්ෂයන් මැඬපවත්වා ඉද්ධිවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් පවතී. එබැවින් එහි පවතින ව්‍යවහාරයෙන් මෙහි 'පාටිහාරිය' යැයි කිව නොහැක. මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දමනය කළ යුතු සත්වයන් තුළ පවතින කෙලෙස් උන්වහන්සේට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින්, ඒවා බැහැර කරන හෙයින් 'පාටිහාරිය' නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තීර්ථකයන් බැහැර කරන හෙයින් 'පාටිහාරිය' නම් වේ. ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමේ අසමත් බව පෙන්වා ඉද්ධි, ආදේසනා හා අනුසාසනී මඟින් ඔවුන් බැහැර කරනු ලබත්. 'පටි' යනු පසුව යන්නයි. එබැවින් සමාහිත වූ උපක්ලේශ රහිත සිතෙහි කටයුතු නිමවා පසුව (පච්ඡා) පවත්වනු ලබන බැවින් 'පටිහාරිය' නම් වේ. තමාගේ උපක්ලේශයන් සතරවන ධ්‍යානයෙන් හා මාර්ගයෙන් දුරු කළ පසු පවත්වන ක්‍රියාව 'පටිහාරිය' නම් වේ. ඉද්ධි ආදිය ද උපක්ලේශ රහිතව කටයුතු නිමවා සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවත්වනු ලැබේ. තමාගේ උපක්ලේශයන් දුරු වූ පසු අන්‍යයන්ගේ උපක්ලේශයන් දුරු කිරීම සිදුවන බැවින් ඒවා 'පාටිහාරිය' නම් වේ. පටිහාරිය යන්නම පාටිහාරිය නම් වේ. ඉද්ධි ආදී සමූහයෙහි පවතින එක් එක් දේ පාටිහාරිය ලෙස හැඳින්වේ. නැතහොත් ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කරන සතරවන ධ්‍යානය හා මාර්ගය 'පටිහාරිය' වන අතර, එහි උපන් බැවින් හෝ එය නිමිති කරගෙන පැමිණි බැවින් 'පාටිහාරිය' නම් වේ.

ယသ္မာ ပန တန္တိအတ္ထဒေသနာတဗ္ဗောဟာရာဘိသမယသင်္ခါတာ ဟေတုဟေတုဖလတဒုဘယပညတ္တိပဋိဝေဓသင်္ခါတာ ဝါ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ ဂမ္ဘီရာ, အနုပစိတသမ္ဘာရေဟိ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဒုက္ခောဂါဠှာ အလဗ္ဘနေယျပ္ပတိဋ္ဌာ စ. တသ္မာ တေဟိ စတူဟိ ဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ ယုတ္တန္တိ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ.

තන්ති (පෙළ), අර්ථ, දේශනා සහ අවබෝධය (අභිසමය) යන හේතුන් ද, හේතු-ඵල පැනවීම් සහ අවබෝධය යන ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධයන් ද ගැඹුරු බැවින්, පින් සපිරූ සම්භාරයන් නොමැති අයට හාවුන් වැනි සත්වයන්ට මහා සමුද්‍රය මෙන් බැසීමට අපහසු වූ ද, පිහිටක් නොලැබිය හැකි වූ ද බැවින්, ඒ සතර වැදෑරුම් ගැඹුරු බවින් යුක්ත හෙයින් 'ධම්මත්ථදේසනාපටිවේධගම්භීර' නම් වේ.

ဧကော ဧဝ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာဃောသော ဧကသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တမာနော နာနာဘာသာနံ သတ္တာနံ အတ္တနော အတ္တနော ဘာသာဝသေန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဂဟဏူပဂေါ ဟုတွာ အတ္ထာဓိဂမာယ ဟောတိ. အစိန္တေယျော ဟိ [Pg.20] ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් වූ ම ධර්ම දේශනා හඬ, එය පවතින ඒ මොහොතේ ම විවිධ භාෂාවන් කතා කරන සත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාවන්ට අනුකූලව, පෙර පසු නොවී එකවර වටහා ගත හැකි පරිදි අර්ථය අවබෝධ කර දෙයි. බුදුවරුන්ගේ බුද්ධානුභාවය අචින්ත්‍ය බැවින් සියලු සත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂානුකූලව ශ්‍රවණ පථයට පැමිණෙන බව දත යුතුය.

နိဒဿနတ္ထေန – ‘‘နာဟံ သယမ္ဘူ, န မယာ ဣဒံ သစ္ဆိကတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပရိမောစေန္တော – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, မယာပိ ဧဝံ သုတ’’န္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလံ သုတ္တံ နိဒဿေတိ.

නිදර්ශනාර්ථයෙන් - "මම ස්වයංභූ නොවෙමි, මෙය මා විසින් තනිව ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ එකක් නොවේ" යැයි පවසමින් තමා උලුප්පා දැක්වීමෙන් තොරව, "මා විසින් මෙසේ අසන ලදී, මා විසින් ද මෙසේ අසන ලදී" යනුවෙන් දැන් පැවසිය යුතු මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙයි.

အဝဓာရဏတ္ထေန – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, ဂတိမန္တာနံ, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဧဝံ ဘဂဝတာ, ‘‘အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္ထကုသလော ဓမ္မကုသလော ဗျဉ္ဇနကုသလော နိရုတ္တိကုသလော ပုဗ္ဗာပရကုသလော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၉) ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ပသတ္ထဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဓာရဏဗလံ ဒဿေန္တော သတ္တာနံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကံ, ဧဝမေဝ, န အညထာ, ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော အညထာ, န ပန ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ, သာ န သဗ္ဗာကာရေန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. သုတာကာရာဝိရုဇ္ဈနမေဝ ဟိ ဓာရဏဗလံ. န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ. ဣတရထာ ဟိ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထောတိ ဝါ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

අවධාරණාර්ථයෙන් - "මහණෙනි, මාගේ බහුශ්‍රුත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද අගතැන්පත් ය, මතක ශක්තිය ඇති, ධෛර්යවන්ත හා උපස්ථායකයන් අතර ද මේ ආනන්ද අගතැන්පත් ය" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද, "ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් අර්ථයෙහි ද, ධර්මයෙහි ද, ව්‍යඤ්ජනයෙහි ද, නිරුත්තියෙහි ද, පූර්වාපර සම්බන්ධයෙහි ද දක්ෂය" යනුවෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් ද කරන ලද ප්‍රශංසාවන්ට අනුකූලව, තමාගේ ධාරණ ශක්තිය පෙන්වමින් සත්වයන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කරවයි. "මා විසින් මෙසේ අසන ලදී" යන්න අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙන් අඩු වැඩි නැතිව එලෙසම මිස වෙනත් ආකාරයකින් නොවන බව දත යුතුය. "වෙනත් ආකාරයකින්" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවෙහි ඇසූ ආකාරයට වඩා වෙනස් ලෙස හෝ උන්වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරයට වඩා වෙනස් ලෙස නොවන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අචින්ත්‍ය අනුභාවයකින් යුක්ත බැවින් එය සියලු ආකාරයෙන් දැනගත නොහැකි බව මෙයින් කියැවේ. ඇසූ ආකාරයට විරුද්ධ නොවීම ම ධාරණ ශක්තියයි. මෙහිදී අර්ථයන් දෙකක් අතර වෙනසක් නැත, මන්ද ඒ දෙකම එකම විෂයයක් වන බැවිනි. එසේ නොවන්නට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධ දේශනාව සම්පූර්ණයෙන්ම ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමර්ථයෙක් ද නැතහොත් අසමර්ථයෙක් ද යන ගැටලුව පැන නැඟිය හැකිය.

မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိဿ – ‘‘ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနေယျ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၉၄; သု. နိ. ၈၁) မယာတိ အတ္ထော. ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၈၈; ၅.၃၈၁; အ. နိ. ၄.၂၅၇) မယှန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉) မမာတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ‘‘မယာ သုတ’’န္တိ စ ‘‘မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ.

'මේ' (me) යන ශබ්දය අර්ථ තුනක දක්නට ලැබේ. එය මෙසේය: 'ගාථාභිගීතං මේ අභෝජනෙය්‍යං' (ගාථාවලින් ගායනා කරන ලද දෙය මා විසින් අනුභව නොකට යුතුය) යනාදී තැන්වල 'මා විසින්' (මයා) යන අර්ථය පවතී. 'සාධු මේ භන්තේ භගවා සංඛිත්තේන ධම්මං දේසේතු' (ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට සංක්ෂිප්තයෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා) යනාදී තැන්වල 'මට' (මය්හං) යන අර්ථය පවතී. 'ධම්මදායාදා මේ භික්ඛවේ භවථ' (මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න) යනාදී තැන්වල 'මාගේ' (මම) යන අර්ථය පවතී. මෙහිදී (ඒවං මේ සුතං යන්නෙහි) 'මා විසින්' (මයා) යන අර්ථය සහ 'මාගේ' (මම) යන අර්ථය යන දෙකටම මෙය ගැළපේ.

ဧတ္ထ စ ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ သကသန္တာနေ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ယဒိပိ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဒိဿတိ, ကရဏသမ္ပဒါနာဒိဝိသေသသင်္ခါတော ပနဿ ဝိဇ္ဇတေဝါယံ အတ္ထဘေဒေါတိ အာဟ – ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ.

මෙහි අන්‍යයෙකු නොවන, තමාම වන හෙයින් 'මේ' යන ශබ්දය එක් අර්ථයක් (තමාගේ සන්තානය පිළිබඳව) පැවසුවද, කර්තෘ, සම්ප්‍රදාන ආදී ව්‍යාකරණමය විශේෂතා අනුව අර්ථ තුනක් ඇති බව 'මේ ශබ්දය අර්ථ තුනක පවතී' යැයි මෙහිදී දක්වා ඇත.

သုတန္တိ [Pg.21] အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဂမနဝိဿုတကိလိန္နူပစိတာနုယောဂသောတဝိညေယျသောတဒွါရာနုသာရဝိညာတာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ကိရိယာဝိသေသကော ဥပသဂ္ဂေါ, ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တံ အတ္ထံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂေါပိ ဥဒါဟရီယတိ.

'සුතං' යන මෙම ශබ්දය උපසර්ග සහිතව හෝ උපසර්ග රහිතව; ගමන, ප්‍රසිද්ධිය, තෙත් වීම, රැස් කිරීම, වීර්යය වැඩීම, කනෙන් ඇසීම සහ සෝතද්වාරය ඔස්සේ දැනගැනීම ආදී වූ නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. උපසර්ගයක් මගින් ක්‍රියාවේ විශේෂයක් දැක්වුවද, උපසර්ග රහිතව වුවද 'සුත' ශබ්දයම ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් 'සුත' ශබ්දයේ අර්ථ විවරණයේදී උපසර්ග සහිත උදාහරණද දක්වනු ලැබේ.

တတ္ထ ‘‘သေနာယ ပသုတော’’တိအာဒီသု ဂစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၁၁) ဝိဿုတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော. ‘‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၅၇) ကိလိန္နာ ကိလိန္နဿာတိ အတ္ထော. ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၇.၁၂) ဥပစိတန္တိ အတ္ထော. ‘‘ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၈၁) ဈာနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၁) သောတဝိညေယျန္တိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၃၉) သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပနဿ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဥပဓာရဏ’’န္တိ ဝါ အတ္ထော. မေ-သဒ္ဒဿ ဟိ မယာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မေ သုတံ, မယာ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ အတ္ထော. မမာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မမ သုတံ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရဏ’’န္တိ အတ္ထော.

එහිදී 'සේනාය පසුතෝ' යනාදී තැන්වල 'ගමන් කරන' යන අර්ථය ගත යුතුය. 'සුතධම්මස්ස පස්සතෝ' යනාදී තැන්වල 'ප්‍රකට වූ' (දන්නා ලද) ධර්මය ඇත්තා යන අර්ථය ගත යුතුය. 'අවස්සුතා අවස්සුතස්ස' යනාදී තැන්වල කෙලෙස්වලින් 'තෙත් වූ' යන අර්ථය ගත යුතුය. 'තුම්හේහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං' යනාදී තැන්වල 'රැස් කරන ලද' යන අර්ථය ගත යුතුය. 'යේ ඣානප්පසුතා ධීරා' යනාදී තැන්වල ධ්‍යානයෙහි 'යෙදුණු' යන අර්ථය ගත යුතුය. 'දිට්ඨං සුතං මුතං' යනාදී තැන්වල 'සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද' යන අර්ථය ගත යුතුය. 'සුතධරෝ සුතසන්නිචයෝ' යනාදී තැන්වල සෝතද්වාරය ඔස්සේ අසා 'ධාරණය කරගත්' යන අර්ථය ගත යුතුය. මෙහිදී මෙම 'සුත' ශබ්දයේ අර්ථය 'සෝතද්වාරය ඔස්සේ ධාරණය කරන ලද' හෝ 'ධාරණය කර ගැනීම' යන්නයි. 'මේ' යන්න 'මා විසින්' යන අර්ථයේ යෙදෙන විට 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී' (සෝතද්වාරය ඔස්සේ ධාරණය කරන ලදී) යන්න අර්ථයයි. 'මම' (මාගේ) යන අර්ථයේ යෙදෙන විට 'මෙසේ මාගේ ඇසීමයි' (සෝතද්වාරය ඔස්සේ ධාරණය කර ගැනීමයි) යන්න අර්ථයයි.

ဧဝမေတေသု တီသု ပဒေသု ယသ္မာ သုတသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဣတိသဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ဣတီတိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿနံ. မေတိ ဝုတ္တဝိညာဏသမင်္ဂိပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. သဗ္ဗာနိပိ ဝါကျာနိ ဧဝကာရတ္ထသဟိတာနိယေဝ အဝဓာရဏဖလတ္တာ. တေန သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ. ယထာ ဟိ သုတံ သုတမေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, တံ သမ္မာ သုတံ အနူနဂ္ဂဟဏံ အဝိပရီတဂ္ဂဟဏဉ္စ ဟောတီတိ. အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီတိ, ယသ္မာ သုတန္တိ ဧတဿ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော, တသ္မာ သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣတိ မေ သုတံ, န ဒိဋ္ဌံ, န သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ, န အညထာ ဝါ ဥပလဒ္ဓံ, အပိစ သုတံဝ, တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါတိ. အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ ဣတိသဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ နိယမတ္ထော [Pg.22] သမ္ဘဝတီတိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပေါ, အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သဝနဟေတုသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙලෙස මෙම පද තුනෙහි, 'සුත' ශබ්දය සමීපයෙහි ඇති 'ඉති' ශබ්දය ශ්‍රවණ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන්නක් විය යුතුය. එබැවින් 'ඉති' යන්නෙන් සෝත විඤ්ඤාණයේ කාර්යය දැක්වේ. 'මේ' යන්නෙන් එම විඤ්ඤාණය සහිත පුද්ගලයා දැක්වේ. 'සුතං' යන්නෙන් නොඇසීම බැහැර කරන බැවින්, අඩුපාඩු රහිතව හා නිවැරදිව ශ්‍රවණය කළ බව පෙන්වා දෙයි. යමක් ඇසූ පරිද්දෙන්ම 'මෙසේම ඇසුවේය' යැයි කීම සුදුසුය. එය මනාව ඇසීමක්, ඌනතාවකින් තොරව ග්‍රහණය කිරීමක් හා නිවැරදිව වටහා ගැනීමක් වේ. එසේත් නැතිනම්, 'සුතං' යන්නෙන් නොඇසීම ප්‍රතික්ෂේප කර අර්ථ දක්වයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, ඇසින් දුටු දෙයක් නොවේ, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ දෙයක් නොවේ, වෙනත් ආකාරයකින් ලැබූවක් ද නොවේ, එය මනාව ඇසූ දෙයක්ම පමණි' යන්නයි. 'ඉති' ශබ්දය මෙහි අවධාරණ අර්ථයෙහි (නියත බව) යෙදෙන බැවින්, එය හා සම්බන්ධ 'සුත' ශබ්දයට නියත අර්ථයක් ලැබේ. ඒ අනුව එය නොඇසීම බැහැර කිරීමක් සහ නිවැරදිව ග්‍රහණය කර ගැනීමක් ලෙස දත යුතුය. මෙලෙස ඇසීමට හේතුව සහ ඇසීමේ සුවිශේෂී බව අනුව මෙම පද තුනෙහි අර්ථ සම්බන්ධය දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

တထာ ဣတီတိ သောတဒွါရာနုသာရေန ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏတော နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနံ အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ. မေတိ အတ္တပ္ပကာသနံ. သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသနံ ယထာဝုတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာရမ္မဏတ္တာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ကာရဏဘူတာယ မယာ န အညံ ကတံ, ဣဒံ ပန ကတံ, အယံ ဓမ္မော သုတောတိ.

එමෙන්ම, 'ඉති' ශබ්දය සෝතද්වාරය ඔස්සේ පැවති විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් විවිධ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගනිමින් නානාවිධ ආකාරයෙන් අරමුණෙහි හැසිරුණු බව ප්‍රකාශ කරයි. 'ඉති' යනු ආකාර අර්ථයෙහි යෙදේ. 'මේ' යන්නෙන් තමා ගැන ප්‍රකාශ වේ. 'සුතං' යන්නෙන් ධර්මය ප්‍රකාශ වේ. මන්දයත්, එම විඤ්ඤාණ වීථියට අරමුණු වූයේ පරියත්ති ධර්මය බැවිනි. මෙහි සංක්ෂිප්තය මෙයයි: 'විවිධාකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවති විඤ්ඤාණ වීථිය නමැති කරණය මගින් මා විසින් අන් කිසිවක් නොකරන ලදී, මෙම ධර්මය අසන ලදී' යන්නයි.

တထာ ဣတီတိ နိဒဿိတဗ္ဗပ္ပကာသနံ နိဒဿနတ္ထော ဣတိ-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒဿိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ ဣတိသဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မေတိ ပုဂ္ဂလပ္ပကာသနံ. သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသနံ. သုတ-သဒ္ဒေန ဟိ လဗ္ဘမာနာ သဝနကိရိယာ သဝနဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပ္ပဋိဗဒ္ဓါ, တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရော. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတိ. တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယံ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိဿာမိ, တံ မယာ ဣတိ သုတန္တိ.

එමෙන්ම, 'ඉති' ශබ්දය පෙන්වා දිය යුතු ධර්මය ප්‍රකාශ කරයි. 'ඉති' ශබ්දයට නිදර්ශන අර්ථය ඇති බැවිනි. එබැවින් 'ඉති' ශබ්දයෙන් මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙන බව දත යුතුය. 'මේ' යන්නෙන් පුද්ගලයා ප්‍රකාශ වේ. 'සුතං' යන්නෙන් පුද්ගලයාගේ කාර්යය ප්‍රකාශ වේ. 'සුත' ශබ්දයෙන් අදහස් වන ශ්‍රවණ ක්‍රියාව සෝත විඤ්ඤාණ පරම්පරාව හා බැඳී පවතින්නකි. එම විඤ්ඤාණ පරම්පරාව පුද්ගලයා ලෙස ව්‍යවහාර කෙරේ. පුද්ගල ව්‍යවහාරයෙන් තොරව හුදු ධර්ම පරම්පරාවක් තුළ 'ශ්‍රවණ ක්‍රියාව' යනුවෙන් අර්ථයක් නොලැබේ. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: 'මා යම් සූත්‍රයක් පෙන්වා දෙන්නෙම්ද, එය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී' යන්නයි.

တထာ ဣတီတိ ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ. ဣတီတိ ဟိ အယံ အာကာရပညတ္တိ ဓမ္မာနံ တံ တံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဥပါဒါယ ပညာပေတဗ္ဗသဘာဝတ္တာ. မေတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသော. သောတဗ္ဗော ဟိ ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနပ္ပကာရပ္ပဝတ္တေန စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော ကတ္တု ဝိသယေ ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

එමෙන්ම, 'ඉති' ශබ්දය යම් සිතක විවිධ අරමුණු පවතිද්දී විවිධ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය (ආකාර නිද්දේස) ප්‍රකාශ කරයි. 'ඉති' යනු ආකාර පඤ්ඤත්තියකි. ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ පැවැත්මේ ස්වභාවය අනුව එය පනවා ඇත. 'මේ' යන්නෙන් කර්තෘ (අසන්නා) දැක්වේ. 'සුතං' යන්නෙන් අරමුණ (විෂයය) දැක්වේ. මන්දයත් ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්මය, අසන පුද්ගලයාගේ ශ්‍රවණ ක්‍රියාවට විෂය වන බැවිනි. මෙලෙස නානාවිධ ආකාරයෙන් පැවති චිත්ත සන්තානය මගින්, එම සිත ඇත්තා වූ කර්තෘ විසින් අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමේ නිශ්චය මෙයින් පෙන්වා දී ඇත.

အထ ဝါ ဣတီတိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော. သုတာနဉှိ ဓမ္မာနံ ဂဟိတာကာရဿ နိဒဿနဿ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနဘာဝေန ဣတိသဒ္ဒေန တဒါကာရာဒိဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရူပါဒါနဓမ္မဗျာပါရဘာဝတော ပုဂ္ဂလကိစ္စံ [Pg.23] နာမ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတီတိ. သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော. ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဟိ သဝနကိရိယာ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ န ဟောတီတိ. မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော. မေတိ ဟိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသေသဝိသယာ, ဝိညာဏကိစ္စဉ္စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ – မယာ သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာ ပုဂ္ဂလေန ဝိညာဏဝသေန လဒ္ဓဿဝနကိစ္စဝေါဟာရေန သုတန္တိ.

නැතහොත් 'ඉති' යන්නෙන් පුද්ගල කෘත්‍යය (පුද්ගලයාගේ කාර්යය) දැක්වේ. ඇසූ දහම් ග්‍රහණය කරගත් ආකාරය, පෙන්වා දීම හෝ තීරණය කිරීම ප්‍රකාශ කරන 'ඉති' ශබ්දයෙන්, එම ආකාරයෙන් ධාරණය කරගැනීම පුද්ගල වෝහාරය පදනම් කරගත් ධර්මතාවල ව්‍යාපාරයක් වන බැවින්, එය පුද්ගල කෘත්‍යය නමින් දක්වා ඇත. 'සුතං' යන්නෙන් විඤ්ඤාණ කෘත්‍යය (විඤ්ඤාණයේ කාර්යය) දැක්වේ. පුද්ගලයෙකු ඇතැයි කියන්නාට පවා විඤ්ඤාණයෙන් තොරව ශ්‍රවණ ක්‍රියාවක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. 'මේ' යන්නෙන් එම කෘත්‍යයන් දෙකෙන්ම යුත් පුද්ගලයා දැක්වේ. 'මේ' යන වචනය ඒකාන්තයෙන්ම සත්ත්ව විශේෂයක් අරමුණු කරයි. විඤ්ඤාණ කෘත්‍යයද එහිම අන්තර්ගත වේ. මෙහි සංක්ෂිප්තය මෙසේය: ශ්‍රවණ කෘත්‍යය සහිත විඤ්ඤාණයෙන් යුත් මා නැමැති පුද්ගලයා විසින්, විඤ්ඤාණයේ බලයෙන් ලත් ශ්‍රවණ කෘත්‍ය වෝහාරය අනුව 'අසන ලදී' යනුයි.

တထာ ဣတီတိ စ မေတိ စ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. သဗ္ဗဿ ဟိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒီသု ဆသွေဝ ပညတ္တီသု အဝရောဓော, တသ္မာ ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ. သော ရူပသဒ္ဒါဒိကော ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိကော စ ပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန ဝိဇ္ဇတိ. ယော ပန ဣတီတိ စ မေတိ စ ဝုစ္စမာနော အာကာရာဒိအပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အနုပလဗ္ဘမာနော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမ, ကိမေတ္ထ တံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ, ယံ ဣတီတိ ဝါ မေတိ ဝါ နိဒ္ဒေသံ လဘေထ. သုတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ယဉှိ တံ သောတေန ဥပလဒ္ဓံ, တံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနန္တိ.

එමෙන්ම 'ඉති' යන්න සහ 'මේ' යන්න සත්‍ය වශයෙන්ම පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන පඤ්ඤප්ති (අවිජ්ජමාන පඤ්ඤප්ති) වේ. ශබ්ද මගින් අවබෝධ කරගත යුතු සියලු අර්ථ පඤ්ඤප්ති මාර්ගයෙන්ම වටහාගත යුතු බැවින් ද, සියලු පඤ්ඤප්ති විද්‍යමාන පඤ්ඤප්ති ආදී සය වැදෑරුම් පඤ්ඤප්තිවලට ඇතුළත් වන බැවින් ද, මායාවක් හෝ මිරිඟුවක් වැනි අසත්‍ය නොවූ ද, පරම්පරාගත කථා ආදියෙන් ගත යුතු නොවූ අග්‍ර අර්ථයෙන් යුත් යම් පරමාර්ථ ස්වභාවයක් ඇද්ද, රූප-ශබ්ද ආදී වූ ද, විපර්යාසයට පත්වීම හා අනුභව කිරීම ආදී වූ ද ඒ පරමාර්ථ ස්වභාවය සත්‍ය වශයෙන්ම පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන වේ. එහෙත් 'ඉති' සහ 'මේ' යනුවෙන් කියනු ලබන ආකාර ආදිය පරමාර්ථ ස්වභාවයන් නොවන බැවින් ද, සත්‍ය වශයෙන්ම පරමාර්ථ වශයෙන් හමු නොවන බැවින් ද ඒවා 'අවිජ්ජමාන පඤ්ඤප්ති' නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් නැති දෙයක් 'ඉති' හෝ 'මේ' ලෙස දක්වන්නේ කෙසේද? 'සුතං' යනු විජ්ජමාන පඤ්ඤප්තියකි. කනින් යමක් අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ ද, එය පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන වන බැවිනි.

တထာ ဣတီတိ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒီနံ ပစ္စာမသနဝသေန. မေတိ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ကရဏာဒိဝိသေသဝိသိဋ္ဌေ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပါဒါပညတ္တိ. သုတန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပနိဓာပညတ္တိ. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ဒုတိယံ, တတိယန္တိ အာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒိံ နိဿာယ ‘‘ယံ န ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတနိရပေက္ခံ, တံ သုတ’’န္တိ ဝိညေယျတ္တာ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ. အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ သုတန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထောတိ.

එසේම 'ඉති' යනු කන් පෙතට පැමිණි දහම් ඇසුරු කොට, එම ධාරණය කරගත් ආකාරයන් නැවත පිරික්සීමේ අර්ථයෙන් යුක්ත වේ. 'මේ' යනු තම සන්තතියට අයත් ස්කන්ධයන් කෙරෙහි කර්තෘත්වය ආදී විශේෂතා පදනම් කරගෙන කියනු ලබන බැවින් 'උපාදා පඤ්ඤප්තියකි'. 'සුතං' යනු දුටු දේ (දිට්ඨ) ආදිය හා සසඳා කියනු ලබන බැවින් 'උපනිධා පඤ්ඤප්තියකි'. දුටු, ස්පර්ශ කළ හෝ සිතූ දේට වඩා වෙනස් වූ ශබ්දායතනය කෙරෙහි පවතින 'ශ්‍රවණ' වෝහාරය, දෙවැන්න හෝ තෙවැන්න යන්න පළමු වැන්න ඇසුරින් කියන්නාක් මෙන්, දුටු හෝ සිතූ දේට වඩා වෙන්ව දැනගත යුතු බැවින් එය 'අසන ලද්දක්' ලෙස හැඳින්වේ. 'නෑසුණු දෙයක් නොවේ' යන අර්ථයෙන් ද මෙහි 'සුතං' යන්න ප්‍රකාශ වී ඇත.

ဧတ္ထ စ ဣတီတိ ဝစနေန အသမ္မောဟံ ဒီပေတိ. ပဋိဝိဒ္ဓါ ဟိ အတ္ထဿ ပကာရဝိသေသာ ဣတီတိ ဣဓ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပစ္စာမဋ္ဌာ, တေနဿ အသမ္မောဟော ဒီပိတော. န ဟိ သမ္မူဠှော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတိ, လောဘပ္ပဟာနာဒိဝသေန နာနပ္ပကာရာ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ စ သုတ္တတ္ထာ နိဒ္ဒိသီယန္တိ[Pg.24]. သုတန္တိ ဝစနေန အသမ္မောသံ ဒီပေတိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ယဿ ဟိ သုတံ သမ္မုဋ္ဌံ ဟောတိ, န သော ကာလန္တရေ မယာ သုတန္တိ ပဋိဇာနာတိ. ဣစ္စဿ အသမ္မောဟေန သမ္မောဟာဘာဝေန ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရိကာလပညာသိဒ္ဓိ, တထာ အသမ္မောသေန သတိသိဒ္ဓိ. တတ္ထ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သတိယာ ဗျဉ္ဇနာဝဓာရဏသမတ္ထတာ. ဗျဉ္ဇနာနဉှိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော, ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော, ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. သတိပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပညာယ အတ္ထပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထတာ. အတ္ထဿ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော ဂမ္ဘီရောတိ ပညာယ ဗျာပါရော အဓိကော, သတိ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ သတိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. တဒုဘယသမတ္ထတာယောဂေန အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿ ဓမ္မကောသဿ အနုပါလနသမတ္ထတာယ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တသိဒ္ဓိ.

මෙහි 'ඉති' යන වචනයෙන් මුළා නොවීම (අසම්මෝහය) දක්වයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් විසින් අවබෝධ කරගත් අර්ථයන්ගේ විවිධ ප්‍රභේදයන් 'ඉති' යන්නෙන් මෙහිදී පිරික්සා ඇති බැවින් උන්වහන්සේගේ නොමුළා බව ප්‍රකාශ වේ. මුළා වූවෙකුට විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මය අවබෝධ කරගත නොහැකිය. ලෝභය ප්‍රහාණය කිරීම් ආදී විවිධ වූ ද, අවබෝධ කරගැනීමට අපහසු වූ ද සූත්‍ර අර්ථයන් මෙහි දක්වා ඇත. 'සුතං' යන වචනයෙන් අමතක නොවීම (අසම්මෝසය) දක්වයි. ඇසූ ආකාරය ඒ අයුරින්ම දක්වන බැවිනි. ඇසූ දේ අමතක වූවෙකු පසු කලෙක "මා විසින් අසන ලදී" යි ප්‍රතිඥා නොදෙයි. මෙසේ නොමුළා වීමෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් ශ්‍රවණ අවස්ථාවේ ඇති වූ ප්‍රඥාව පසු කාලීනව ද පවතින අතර, අමතක නොවීමෙන් සති ශක්තිය සිද්ධ වේ. එහිදී ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් සිහියෙන් යුක්තව වචන ධාරණය කරගැනීමේ හැකියාව ලැබේ. වචන අවබෝධ කරගන්නා ආකාරය එතරම් ගැඹුරු නැත; ඇසූ පරිදි ධාරණය කරගැනීම එහිදී කළ යුතුය. එබැවින් එහිදී සිහියේ කාර්යය වැඩි වන අතර ප්‍රඥාව සහාය වේ. සිහිය පෙරටු කරගත් ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව ලැබේ. අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමේ ආකාරය ගැඹුරු බැවින් එහිදී ප්‍රඥාවේ කාර්යය වැඩි වන අතර සිහිය සහාය වේ. මේ දෙවැදෑරුම් හැකියාවන්ගෙන් යුක්තව, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනවලින් පිරිපුන් ධර්ම කෝෂය ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වන බැවින් ධර්ම භාණ්ඩාගාරිකත්වය සිද්ධ වේ.

အပရော နယော – ဣတီတိ ဝစနေန ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတိ. တေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ ဥပရိ ဝက္ခမာနာနံ နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဇောတကာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာ. န ဟိ အယောနိသော မနသိကရောတော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ. သုတန္တိ ဝစနေန အဝိက္ခေပံ ဒီပေတိ, နိဒါနပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ န သမာဓာနမန္တရေန သမ္ဘဝတိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ သဝနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ဝုစ္စမာနောပိ ‘‘န မယာ သုတံ, ပုန ဘဏထာ’’တိ ဝဒတိ. ယောနိသောမနသိကာရေန စေတ္ထ အတ္တသမ္မာပဏိဓိံ ပုဗ္ဗေကတပုညတဉ္စ သာဓေတိ, သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တဿ ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ တဒဘာဝတော. အဝိက္ခေပေန သဒ္ဓမ္မဿဝနံ သပ္ပုရိသူပနိဿယဉ္စ သာဓေတိ, အဿုတဝတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော. န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော သဒ္ဓမ္မံ သောတုံ သက္ကောတိ, န စ သပ္ပုရိသေ အနုပဿယမာနဿ သဝနံ အတ္ထိ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'ඉති' යන වචනයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය දක්වයි. එමගින් ප්‍රකාශ වන ආකාර, නිදර්ශන හා තීරණාත්මක අර්ථයන් මතු දක්වන විවිධ අවබෝධයන් පෙන්වා දෙන බැවින්, එය නොපෙරළුණු සද්ධර්ම විෂයයෙහි පවතී. අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්ත වන්නෙකුට විවිධ වූ ධර්මාවබෝධයක් ඇති නොවේ. 'සුතං' යන වචනයෙන් නොවිසිරුණු බව (අවික්ඛේපය) දක්වයි. නිදානය විමසීම ආදියෙන් ඉදිරිපත් වන සූත්‍රය ශ්‍රවණය කිරීම එකඟ වූ සිතකින් තොරව සිද්ධ නොවේ. විසිරුණු සිතක් ඇත්තාට ශ්‍රවණය සිදු නොවන බැවිනි. විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයා සියලු සම්පත්වලින් යුත් වචන පැවසුවද "මට ඇසුනේ නැත, නැවත පවසන්න" යි පවසයි. යෝනිසෝමනසිකාරය මගින් මෙහි තමාගේ සිත මනාව පිහිටුවීම සහ පෙර කරන ලද පින් ඇති බව සාක්ෂාත් වේ. සිත මනාව පිහිටුවා නැති හෝ පෙර පින් නැති අයට එය නොමැති බැවිනි. නොවිසිරුණු බව මගින් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර සාක්ෂාත් වේ. විසිරුණු සිතක් ඇත්තාට සදහම් ඇසීමට නොහැකි අතර, සත්පුරුෂයන් ඇසුරු නොකරන්නාට ශ්‍රවණය කිරීමක් ද නැත.

အပရော နယော – ‘‘ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ သော ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပ္ပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတိဩဂါဟနေန နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိကာရဏဘူတော ဧဝံဘဒ္ဒကော [Pg.25] အာကာရော န သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တနော ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ ဟောတိ, တသ္မာ ဣတီတိ ဣမိနာ ဘဒ္ဒကေန အာကာရေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိမတ္တနော ဒီပေတိ, သုတန္တိ သဝနယောဂေန ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ. န ဟိ အပ္ပတိရူပေ ဒေသေ ဝသတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ ဝါ သဝနံ အတ္ထိ. ဣစ္စဿ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ, သမ္မာ ပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော ဝိသုဒ္ဓါသယော ဟောတိ, တဒဝိသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မာ ပဏိဟိတံ စိတ္တံ, သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ (ဓ. ပ. ၄၃) ‘‘ကတပုညောသိ တွံ, အာနန္ဒ, ပဓာနမနုယုဉ္ဇ, ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇) စ. ပုရိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ ပယောဂသုဒ္ဓိ. ပတိရူပဒေသဝါသေန ဟိ သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ သာဓူနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေနပိ ဝိသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတိ. တာယ စ အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ, ပုဗ္ဗေ ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာနံ ဝိသောဓိတတ္တာ ပယောဂသုဒ္ဓိယာ အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ. သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ပယောဂါသယသုဒ္ဓဿ အာဂမာဓိဂမသမ္ပန္နဿ ဝစနံ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ သူရိယဿ ဥဒယတော, ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ စ ကုသလဓမ္မဿ, အရဟတိ ဘဂဝတော ဝစနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဘဝိတုန္တိ ဌာနေ နိဒါနံ ဌပေန္တော ဣတိ မေ သုတန္တိအာဒိမာဟ.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: යම් සිත් සන්තානයක විවිධ ආකාරයේ පැවැත්මක් නිසා විවිධ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන (පද) ග්‍රහණය කරගැනීම සිදු වේ ද, එය විවිධ ආකාරයෙන් දැක්වීමක් යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදයන් පිරිසිඳ දැකීමෙන් ද, සියලු ශාසන සම්පත්තියට පිවිසීමෙන් ද, ශේෂයක් නැතිව පරහිත සුවය සම්පූර්ණ කිරීමට හේතුවන මෙවන් යහපත් ආකාරයක් (භද්‍රක ආකාරයක්), මැනවින් පිහිටුවා නොගත් සිත් ඇති හෝ පෙර පින් නොකළ අයෙකුට ඇති නොවේ. එබැවින් 'ඉති' යන මේ යහපත් ආකාරයෙන් තමන්ගේ පශ්චිම චක්‍ර ද්වය සම්පත්තිය (මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිත හා පෙර කළ පින්) ප්‍රකාශ කරයි; 'සුතං' යන ශ්‍රවණය හා යෙදීමෙන් පූර්ව චක්‍ර ද්වය සම්පත්තිය (ප්‍රතිරූප දේශවාසය හා සත්පුරුෂ ඇසුර) ප්‍රකාශ කරයි. මන්ද, නුසුදුසු දේශයක වසන්නෙකුට හෝ සත්පුරුෂ ඇසුරක් නොමැති අයෙකුට මෙවන් ශ්‍රවණයක් නොලැබෙන බැවිනි. මෙසේ පශ්චිම චක්‍ර ද්වය සිද්ධියෙන් ඔහුට ආශය ශුද්ධිය සිද්ධ වේ. මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිත් ඇති, පෙර පින් කළ තැනැත්තා හට ආශය ශුද්ධිය ලැබේ. එයට හේතුව ආශය අශුද්ධ වීමට හේතු වන ක්ලේශයන්ගෙන් ඔහු දුරස් වීමයි. එහෙයින් 'මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිත, එයින් ඔහුට වඩාත් උතුම් ප්‍රතිඵල ලබා දෙයි' යනාදී ලෙසත්, 'ආනන්දය, ඔබ පින් කළ අයෙකි, වීර්යයෙහි යෙදෙන්න, ඉක්මනින්ම ආශ්‍රව රහිත රහතන් වහන්සේ නමක් වන්නෙහිය' යනාදී ලෙසත් වදාරන ලදී. පූර්ව චක්‍ර ද්වය සිද්ධියෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ඇති වේ. ප්‍රතිරූප දේශවාසය හා සත්පුරුෂ ඇසුර හේතුවෙන් උතුමන්ගේ අනුගාමිකයෙකු වීමෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ඇති වේ. එම ආශය ශුද්ධියෙන් අධිගමයේ නිපුණත්වයත්, පෙර තණ්හා දිට්ඨි ආදී ක්ලේශයන් පිරිසිදු කර ඇති බැවින් ප්‍රයෝග ශුද්ධියෙන් ආගම (පර්යාප්ති) නිපුණත්වයත් ඇති වේ. මැනවින් පිරිසිදු වූ කාය වාග් ප්‍රයෝග ඇති තැනැත්තා විපිළිසර බවක් නැති බැවින්, අවික්ෂිප්ත සිතින් පර්යාප්තියෙහි විශාරද වේ. මෙසේ ප්‍රයෝග හා ආශය ශුද්ධිය ඇති, ආගම හා අධිගමයෙන් සමන්විත තැනැත්තාගේ වචනය, සූර්යයා උදාවීමට පෙර අරුණෝදය මෙන් ද, කුසල ධර්මයන්ට යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පෙරටු විය යුතු බැවින්, ඒ ඒ තැන නිදානය තබමින් 'ඉති මේ සුතං' යනාදිය වදාළ සේක.

အပရော နယော – ဣတီတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန အတ္တနော အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ. သုတန္တိ ဣမိနာ ဣတိသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သောတဗ္ဗဘေဒပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ. ဣတီတိ စ ဣဒံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောနိသောမနသိကာရဒီပကံ ဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဧတေ မယာ ဓမ္မာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ’’တိ ဒီပေတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မာ ဟိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ပညာ, ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကသဟိတာယ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိဘူတာယ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ, ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ နယေန သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတသုခါဝဟာ ဟောန္တီတိ. သုတ္တန္တိ ဣဒံ သဝနယောဂပရိဒီပကဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဗဟူ [Pg.26] မယာ ဓမ္မာ သုတာ ဓာတာ ဝစသာ ပရိစိတာ’’တိ ဒီပေတိ. သောတာဝဓာနပ္ပဋိဗဒ္ဓါ ဟိ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ သဝနဓာရဏပရိစယာ. တဒုဘယေနပိ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန အတ္ထဗျဉ္ဇနပါရိပူရိံ ဒီပေန္တော သဝနေ အာဒရံ ဇနေတိ. အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဉှိ ဓမ္မံ အာဒရေန အဿုဏန္တော မဟတာ ဟိတာ ပရိဗာဟိရော ဟောတီတိ အာဒရံ ဇနေတွာ သက္ကစ္စံ ဓမ္မော သောတဗ္ဗော.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: 'ඉති' යන මෙයින් පෙර කී පරිදි විවිධ ප්‍රභේදයන් අවබෝධ කරගන්නා බව දැක්වීමෙන්, තමන් සතු අර්ථ පටිසම්භිදාව හා පටිභාන පටිසම්භිදා සම්පත්තිය ඇති බව ප්‍රකාශ කරයි. 'සුතං' යන මෙයින් 'ඉති' යන ශබ්දය හා සම්බන්ධව මතු කියන්නට යන දේ අපේක්ෂාවෙන් හෝ ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්ම ප්‍රභේදයන් අවබෝධ කළ බව දැක්වීමෙන්, ධම්ම පටිසම්භිදාව හා නිරුත්ති පටිසම්භිදා සම්පත්තිය ඇති බව ප්‍රකාශ කරයි. එමෙන්ම 'ඉති' යන මේ වචනය පෙර කී පරිදිම යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වන වචනයක් ලෙස පවසමින්, 'මා විසින් මේ ධර්මයන් සිතින් නැවත නැවත විමසන ලදී, නුවණින් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදී' යන අර්ථය දක්වයි. පර්යාප්ති ධර්මයන් 'මෙහි සීලය කියන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි ප්‍රඥාව, මෙහි මෙපමණ අනුසන්ධි ඇත' යනාදී ක්‍රමයෙන් සිතින් විමසන ලදුව, ඇසූ ආකාරය අනුව විතර්ක කිරීමත් සමඟ වූ ධර්ම නිජ්ඣානක්ඛන්තිය වූ හෝ ඤාත පරිඤ්ඤාව යැයි කියනු ලබන ප්‍රඥාවෙන්, ඒ ඒ තැන වදාළ රූප අරූප ධර්මයන් 'මෙය රූපයයි, රූපය මෙපමණය' යනාදී ක්‍රමයෙන් මැනවින් පිරිසිඳ අවබෝධ කරගත් කල්හි, ඒවා තමන්ටත් අන් අයටත් හිතසුව පිණිස පවතී. 'සුතං' යන ශ්‍රවණයෙහි යෙදීම දක්වන වචනය පවසමින්, 'මා විසින් බොහෝ ධර්මයන් අසන ලදී, දරන ලදී, වචනයෙන් පුරුදු කරන ලදී' යන බව ප්‍රකාශ කරයි. පර්යාප්ති ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම, දැරීම හා පුරුදු කිරීම කන යොමු කිරීම මත රඳා පවතී. ඒ දෙකෙන්ම ධර්මයෙහි ස්වාක්ඛාත (මැනවින් වදාළ) බව නිසා අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සම්පූර්ණත්වය පෙන්වමින් ශ්‍රවණයෙහි ආදරය (ගෞරවය) ඇති කරයි. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනවලින් සම්පූර්ණ වූ ධර්මය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය නොකරන්නා මහත් වූ හිත සුවයෙන් බැහැර වන බැවින්, ගෞරවය උපදවා ගෙන සකසා ධර්මය ශ්‍රවණය කළ යුතුය.

ဣတိ မေ သုတန္တိ ဣမိနာ ပန သကလေန ဝစနေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ အတ္တနော အဒဟန္တော အသပ္ပုရိသဘူမိံ အတိက္ကမတိ, သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနန္တော သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကမတိ. တထာ အသဒ္ဓမ္မာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာပေတိ, သဒ္ဓမ္မေ စိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ‘‘ကေဝလံ သုတမေဝေတံ မယာ, တဿေဝ ပန ဘဂဝတော ဝစန’’န္တိ ဒီပေန္တော အတ္တာနံ ပရိမောစေတိ, သတ္ထာရံ အပဒိသတိ, ဇိနဝစနံ အပ္ပေတိ, ဓမ္မနေတ္တိံ ပတိဋ္ဌာပေတိ.

නමුත් 'ඉති මේ සුතං' යන මේ සමස්ත වචනයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ ධර්ම විනය තමන්ගේ යැයි හඟවා නොගෙන අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා යති; තමන් ශ්‍රාවකයෙකු බව පිළිගනිමින් සත්පුරුෂ භූමියට පැමිණෙති. එමෙන්ම අසද්ධර්මයෙන් සිත මුදාගෙන සද්ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවති. 'මෙය මා විසින් අසන ලද්දක් පමණි, මෙය ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම වචනයයි' යනුවෙන් දක්වමින් තමන් නිදහස් වෙති, ශාස්තෘන් වහන්සේව පෙන්වා දෙති, ජින වචනය ඉදිරිපත් කරති, ධර්ම නේත්‍රය පිහිටුවති.

အပိစ ဣတိ မေ သုတန္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမဿဝနံ ဝိဝရန္တော သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာ တဿ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒဿ ဒသဗလဓရဿ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယိနော သီဟနာဒနာဒိနော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဿ ဓမ္မိဿရဿ ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မာဓိပတိနော ဓမ္မဒီပဿ ဓမ္မသရဏဿ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. န ဧတ္ထ အတ္ထေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ ပဒေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ ကာတဗ္ဗာတိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ, သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

තවද 'ඉති මේ සුතං' යන මෙයින් එය තමන් විසින් උපදවන ලද්දක් නොවන බව පිළිගනිමින්, පෙර ශ්‍රවණය කළ ආකාරය හෙළි කරමින්, 'සතර විශාරද ඥානයෙන් විශාරද වූ, දසබලධාරී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආසභ ස්ථානයෙහි සිටිමින් සිංහ නාද පවත්වන, සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්ම රාජ වූ, ධර්මය අධිපති කොට ඇති, ධර්මය නමැති ප්‍රදීපය ඇති, ධර්මයම සරණ කොට ඇති, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ඒ සම්‍යක් සම්බුද්ධ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හමුවෙහිදීම මෙය මා විසින් පිළිගන්නා ලදී' යැයි පවසති. 'මෙහි අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙහි හෝ සැකයක් හෝ විමතියක් නොකළ යුතුය' යැයි පවසමින්, සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ මේ ධර්ම විනය කෙරෙහි ඇති අශ්‍රද්ධාව දුරු කරති, ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය උපදවති. එබැවින් මෙය කියන ලදී -

‘‘ဝိနာသယတိ အဿဒ္ဓံ, သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတိ သာသနေ;

ဣတိ မေ သုတမိစ္စေဝံ, ဝဒံ ဂေါတမသာဝကော’’တိ.

'ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ආනන්ද තෙරණුවෝ මෙසේ "ඉති මේ සුතං" යැයි පවසමින්, ශාසනයෙහි අශ්‍රද්ධාව දුරු කරති, ශ්‍රද්ධාව වර්ධනය කරති' යනුවෙනි. මෙහිදී (සෝදකයා) මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් විමසයි -

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အညေသု သုတ္တေသု ‘ဧဝံ မေ သုတံ, ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ’တိအာဒိနာ ကာလဒေသေ အပဒိသိတွာဝ နိဒါနံ ဘာသိတံ, ဧဝံ န ဘာသိတ’’န္တိ? အပရေ တာဝ အာဟု – န ပန ထေရေန ဘာသိတတ္တာ. ဣဒဉှိ နိဒါနံ န အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမံ ဘာသိတံ ခုဇ္ဇုတ္တရာယ ပန ဘဂဝတာ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာယ သေက္ခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာယ အရိယသာဝိကာယ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ ပဌမံ ဘာသိတံ.

'අන් සූත්‍රවල "ඒවං මේ සුතං, ඒකං සමයං භගවා" යනාදී වශයෙන් කාලය හා දේශය දක්වා නිදානය පවසන්නාක් මෙන්, මෙහි එසේ නොපවසන්නේ මන්ද?' යනුයි. ඒ පිළිබඳව වෙනත් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: 'මහ තෙරුන් වහන්සේ විසින් නොපැවසූ නිසා එසේ නොවේ. (චුල්ලවග්ගාදී) විස්තර ඉදිරිපත් කරමු - මෙම නිදානය මුලින්ම පවසන ලද්දේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උපාසිකාවන් අතර බහුශ්‍රුත භාවයෙන් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද, ශෛක්ෂ වූ, පටිසම්භිදාවන්ට පත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක වන ඛුජ්ජුත්තරා විසින් සාමාවතී දේවිය ප්‍රමුඛ පන්සියයක් කතුන් හට මෙය මුලින්ම පවසන ලදී.'

တတြာယံ [Pg.27] အနုပုဗ္ဗီကထာ – ဣတော ကိရ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော ဟံသဝတိယံ ဝိဟရတိ. အထေကဒိဝသံ ဟံသဝတိယံ ဧကာ ကုလဓီတာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သောတုံ ဂစ္ဆန္တီဟိ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ အာရာမံ ဂတာ. သတ္ထာရံ ဧကံ ဥပါသိကံ ဗဟုဿုတာနံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ အဓိကာရံ ကတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေသိ. သတ္ထာပိ နံ ဗျာကာသိ ‘‘အနာဂတေ ဂေါတမဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာဝိကာနံ ဥပါသိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ အဂ္ဂါ ဘဝိဿတီ’’တိ. တဿာ ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန မနုဿေသူတိ ဧဝံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တိယာ ကပ္ပသတသဟဿံ အတိက္ကန္တံ. အထ ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကပ္ပေ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဃောသကသေဋ္ဌိဿ ဂေဟေ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဥတ္တရာတိဿာ နာမံ အကံသု. သာ ဇာတကာလေ ခုဇ္ဇာ အဟောသီတိ ခုဇ္ဇုတ္တရာတွေဝ ပညာယိတ္ထ. သာ အပရဘာဂေ ဃောသကသေဋ္ဌိနာ ရညော ဥတေနဿ သာမာဝတိယာ ဒိန္နကာလေ တဿာ ပရိစာရိကဘာဝေန ဒိန္နာ ရညော ဥတေနဿ အန္တေပုရေ ဝသတိ.

මේ ඒ පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාවයි. මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් වූ දම්සක් පැවැත්වූ සේක. උන්වහන්සේ හංසවතී නුවර වැඩවසන සේක. දිනක් හංසවතී නුවර එක්තරා කුල දියණියක් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ ඇසීමට යන උපාසිකාවන් සමඟ ආරාමයට ගියාය. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා උපාසිකාවක බහුශ්‍රැත වූවන් අතර අගතැන් පත් කරනවා දැක, තමා ද එම තනතුර පතමින් අධිකාරී පින්කම් කළාය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇය පිළිබඳව මෙසේ විවරණ දුන් සේක: "අනාගතයෙහි ගෞතම නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවිකාවන් වූ උපාසිකාවන් අතර බහුශ්‍රැත භාවයෙන් මෑ අග්‍ර වන්නීය." ඇය දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව්ලොව ඉපදී, නැවත මිනිස් ලොව ඉපදී, මෙසේ දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්මවා ගියාය. පසුව මෙම භද්‍ර කල්පයෙහි අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී, ඇය දෙව්ලොවින් චුතව ඝෝෂක සිටුවරයාගේ නිවසේ දාසියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇයට 'උත්තරා' යැයි නම් තැබූහ. ඇය උපතින්ම කොදු වූ නිසා 'ඛුජ්ජුත්තරා' නමින් ප්‍රකට වූවාය. පසුව ඝෝෂක සිටුවරයා විසින් උදේන රජුට සාමාවතී දේවිය පාවා දෙන අවස්ථාවේදී, ඇයට සේවය කිරීම පිණිස ඛුජ්ජුත්තරාවන්ව රජුගේ අන්තඃපුරයට ලබා දෙන ලදී.

တေန စ သမယေန ကောသမ္ဗိယံ ဃောသကသေဋ္ဌိကုက္ကုဋသေဋ္ဌိပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ တယော ဝိဟာရေ ကာရေတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တေ တထာဂတေ ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပတ္တေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝိဟာရေ နိယျာဒေတွာ မဟာဒါနာနိ ပဝတ္တေသုံ, မာသမတ္တံ အတိက္ကမိ. အထ နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ သဗ္ဗလောကာနုကမ္ပကာ, အညေသမ္ပိ ဩကာသံ ဒဿာမာ’’တိ ကောသမ္ဗိနဂရဝါသိနောပိ ဇနဿ ဩကာသံ အကံသု. တတော ပဋ္ဌာယ နာဂရာ ဝီထိသဘာဂေန ဂဏသဘာဂေန မဟာဒါနံ ဒေန္တိ. အထေကဒိဝသံ သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော မာလာကာရဇေဋ္ဌကဿ ဂေဟေ နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ ခုဇ္ဇုတ္တရာ သာမာဝတိယာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတုံ အဋ္ဌ ကဟာပဏေ အာဒါယ တံ ဂေဟံ အဂမာသိ. မာလာကာရဇေဋ္ဌကော တံ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ, အဇ္ဇ တုယှံ ပုပ္ဖာနိ ဒါတုံ ခဏော နတ္ထိ, အဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဝိသာမိ, တွမ္ပိ ပရိဝေသနာယ သဟာယိကာ ဟောဟိ, ဧဝံ ဣတော ပရေသံ ဝေယျာဝစ္စကရဏတော မုစ္စိဿသီ’’တိ အာဟ. တတော ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဗုဒ္ဓါနံ ဘတ္တဂ္ဂေ ဝေယျာဝစ္စံ အကာသိ. သာ သတ္ထာရာ ဥပနိသိန္နကထာဝသေန ကထိတံ သဗ္ဗမေဝ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှိ, အနုမောဒနံ ပန သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ.

එකල කොසඹෑ නුවර ඝෝෂක සිටු, කුක්කුට සිටු සහ පාවාරික සිටු යන තිදෙනා බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ආරාම තුනක් කරවා, දනවු සැරිසරා වැඩම කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවරට වැඩම කළ කල්හි, බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට එම ආරාම පූජා කරමින් මසක් පමණ මුළුල්ලෙහි මහා දානාදී පින්කම් පැවැත්වූහ. පසුව ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "බුදුරජාණන් වහන්සේලා යනු මුළු ලෝකයා කෙරෙහිම අනුකම්පා කරන සේක. එබැවින් අන් අයට ද (පින් කිරීමට) අවස්ථාව ලබා දිය යුතුය." මෙසේ සිතූ ඔවුහු කොසඹෑ නුවර වැසියන්ට ද ඒ සඳහා අවස්ථාව සලසා දුන්හ. එතැන් පටන් නුවර වැසියෝ වීදි වශයෙන් හා කණ්ඩායම් වශයෙන් මහා දාන පින්කම් කළහ. දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මල්කරු ප්‍රධානියාගේ නිවසේ වැඩසිටි සේක. ඒ මොහොතේ ඛුජ්ජුත්තරා ද සාමාවතී දේවිය සඳහා මල් මිලදී ගැනීමට කහාපණ අටක් රැගෙන එම නිවසට ගියාය. මල්කරු ඇය දැක, "පින්වත් උත්තරාවෙනි, අද ඔබට මල් දීමට වේලාවක් නැත. මම බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් පිළිගන්වන්නෙමි. ඔබත් දන් පිළිගැන්වීමට සහය වන්න. එවිට ඔබ අන් අයගේ මෙහෙකාරකම් කිරීමෙන් මිදෙන්නෙහිය"යි කීවේය. එවිට ඛුජ්ජුත්තරා බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටි දන්හලේ වතාවත් කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳ කළ ධර්ම දේශනාවෙහි සියලු ධර්මය ඇය උගත්තාය. අනුමෝදනා බණ අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය.

သာ [Pg.28] အညေသု ဒိဝသေသု စတ္တာရောဝ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဒိဋ္ဌသစ္စဘာဝေန ပရသန္တကေ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ အဋ္ဌပိ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပစ္ဆိံ ပူရေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ သာမာဝတိယာ သန္တိကံ အဂမာသိ. အထ နံ သာ ပုစ္ဆိ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ, တွံ အညေသု ဒိဝသေသု န ဗဟူနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရသိ, အဇ္ဇ ပန ဗဟုကာနိ, ကိံ နော ရာဇာ ဥတ္တရိတရံ ပသန္နော’’တိ? သာ မုသာ ဝတ္တုံ အဘဗ္ဗတာယ အတီတေ အတ္တနာ ကတံ အနိဂူဟိတွာ သဗ္ဗံ ကထေသိ. အထ ‘‘ကသ္မာ အဇ္ဇ ဗဟူနိ အာဟရသီ’’တိ စ ဝုတ္တာ ‘‘အဇ္ဇာဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မံ သုတွာ အမတံ သစ္ဆာကာသိံ, တသ္မာ တုမှေ န ဝဉ္စေမီ’’တိ အာဟ. တံ သုတွာ ‘‘အရေ ဒုဋ္ဌဒါသိ, ဧတ္တကံ ကာလံ တယာ ဂဟိတေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ အတဇ္ဇေတွာ ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနာ ‘‘အမ္မ, တယာ ပီတံ အမတံ, အမှေပိ ပါယေဟီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေန ဟိ မံ နှာပေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ သောဠသဟိ ဂန္ဓောဒကဃဋေဟိ နှာပေတွာ ဒွေ မဋ္ဌသာဋကေ ဒါပေသိ. သာ ဧကံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ အာသနေ နိသီဒိတွာ ဝိစိတြဗီဇနိံ အာဒါယ နီစာသနေသု နိသိန္နာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ အာမန္တေတွာ သေခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါသု ဌတွာ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ တာသံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာဝသာနေ တာ သဗ္ဗာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တာ သဗ္ဗာပိ ခုဇ္ဇုတ္တရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အမ္မ, အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ တွံ ကိလိဋ္ဌကမ္မံ မာ ကရိ, အမှာကံ မာတုဋ္ဌာနေ အာစရိယဋ္ဌာနေ စ ပတိဋ္ဌာဟီ’’တိ ဂရုဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု.

ඇය වෙනදා දිනවල කහාපණ හතරක් පමණක් දී මල් රැගෙන යන්නීය. එහෙත් එදින ඇය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් බැවින් අනුන්ගේ දේ කෙරෙහි සිතක් ඇති කර නොගෙන, කහාපණ අටම දී මල් පැස පුරවාගෙන සාමාවතී දේවිය වෙත ගියාය. එවිට දේවිය ඇගෙන් මෙසේ විමසුවාය: "පින්වත් උත්තරාවෙනි, ඔබ වෙනදා මෙතරම් මල් රැගෙන එන්නේ නැත. අද මල් බොහෝය. රජු අප කෙරෙහි වෙනදාට වඩා පැහැදුණාද?" ඇය සත්‍යය අවබෝධ කර සිටි බැවින් බොරු කීමට නොහැකි වූයෙන්, තමා විසින් කලින් කරන ලද දේ සඟවන්නේ නැතිව සියල්ල පැවසුවාය. "ඇයි අද මෙතරම් මල් ගෙනාවේ?"යි ඇසූ විට, "අද මම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා අමා නිවන සාක්ෂාත් කළෙමි, ඒ නිසා මම තොපව රවටන්නේ නැතැ"යි පැවසුවාය. එය ඇසූ සාමාවතී දේවිය, "එම්බා දුෂ්ට දාසිය, මෙපමණ කලක් තොප ගත් කහාපණ ආපසු දෙව"යි කියා බිය නොගන්වා, පෙර පින් මතු වීමෙන් පෙලඹී, "පින්වත් මෑණියනි, ඔබ ලැබූ ඒ අමා රසය අපටත් ලබා දෙන්න"යි පවසා, "එසේ නම් මාව නහවන්න"යි කී විට, සුවඳ පෑ පිරි දහසය කළයකින් ඇයව නෑවූහ. දේවිය ඇයට සියුම් වස්ත්‍ර දෙකක් ද දුන්නාය. ඇය ඉන් එකක් හැඳ, අනෙක ඒකාංශ කොට පොරවා, අසුනක් පනවා එහි වැඩහිඳ, විසිතුරු පවන් පතක් අතින් ගෙන, මිටි අසුන්වල හිඳගෙන සිටි පන්සියයක් ලියන් ඇමතුවාය. ශෛක්ෂ පටිසම්භිදාවන්හි පිහිටා, බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරයටම ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළාය. දේශනාව අවසානයේ ඒ සියලු දෙනාම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඔවුන් සියල්ලෝම ඛුජ්ජුත්තරාවන්ට වැඳ, "පින්වත් මෑණියනි, අද පටන් ඔබ පහත් වැඩ නොකරන්න. ඔබ අපගේ මෑණියන් හා ගුරුවරිය ලෙස පිහිට වන්න"යි ගෞරවනීය ස්ථානයක තැබූහ.

ကသ္မာ ပနေသာ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာတိ? သာ ကိရ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဗာရာဏသိယံ သေဋ္ဌိဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ. ဧကာယ ခီဏာသဝတ္ထေရိယာ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဂတာယ ‘‘ဧတံ မေ အယျေ, ပသာဓနပေဠိကံ ဒေထာ’’တိ ဝေယျာဝစ္စံ ကာရေသိ. ထေရီပိ ‘‘အဒေန္တိယာ မယိ အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, ဒေန္တိယာ ပရေသံ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, နိရယသန္တာပတော ဒါသိဘာဝေါ သေယျော’’တိ အနုဒ္ဒယံ ပဋိစ္စ တဿာ ဝစနံ အကာသိ. သာ တေန ကမ္မေန ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပရေသံ ဒါသီယေဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

ඇය දාසියක වී උපත ලැබුවේ ඇයිද යත්? ඇය කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ බරණැස් නුවර සිටු දියණියකව ඉපදී සිටියාය. දිනක් එක් රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ නමක් තම නිවසට වැඩම කළ කල්හි, "ආර්යාවෙනි, මගේ මෙම ආභරණ කරඬුව මට දෙන්න"යි කියා වතාවත් කිරීමට පෙලඹවූවාය. ඒ මෙහෙණින් වහන්සේ, "ඇය ඉල්ලන දේ මම නොදුන්නොත් මා කෙරෙහි වෛර බැඳගෙන නිරයේ උපදින්නීය; දුන්නොත් අනුන්ගේ දාසියක වී උපදින්නීය; නිරයේ දුකට වඩා දාසියක වීම සැපතකි"යි අනුකම්පාවෙන් සිතා ඇය කී පරිදි කරඬුව දුන් සේක. එම කර්මය නිසා ඇය ජාති පන්සියයක් අනුන්ගේ දාසියකවම උපන්නාය.

ကသ္မာ ပန ခုဇ္ဇာ အဟောသိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ ဧကံ ရာဇကုလူပကံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ထောကံ ခုဇ္ဇဓာတုကံ ဒိသွာ အတ္တနာ [Pg.29] သဟဝါသီနံ မာတုဂါမာနံ ပုရတော ပရိဟာသံ ကရောန္တီ ယထာဝဇ္ဇံ ကေဠိဝသေန ခုဇ္ဇာကာရံ ဒဿေသိ, တသ္မာ ခုဇ္ဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

ඇය කොදු (ඛුජ්ජ) වූයේ ඇයි? බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක බරණැස් රජුගේ මාලිගයේ වෙසෙන විට, මාලිගයට වඩින එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශරීරය ස්වල්පයක් කොදු බව දැක, තමා සමඟ සිටි කාන්තාවන් ඉදිරියේ උන්වහන්සේට විහිළු කරමින්, සෙල්ලමට මෙන් කොදු වී උන්වහන්සේ යන ආකාරය පෙන්වූවාය. එම අකුසලයෙන් ඇය කොදු වී උපන්නාය.

ကိံ ပန ကတွာ ပညဝန္တီ ဇာတာတိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ အဋ္ဌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ရာဇဂေဟတော ဥဏှပါယာသဿ ပူရိတေ ပတ္တေ ပရိဝတ္တိတွာ ပရိဝတ္တိတွာ ဂဏှန္တေ ဒိသွာ အတ္တနော သန္တကာနိ အဋ္ဌ ဒန္တဝလယာနိ ‘‘ဣဓ ဌပေတွာ ဂဏှထာ’’တိ အဒါသိ. တေ တထာ ကတွာ ဩလောကေသုံ. ‘‘တုမှာကညေဝ တာနိ ပရိစ္စတ္တာနိ, ဂဟေတွာ ဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. တေ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမံသု. အဇ္ဇာပိ တာနိ ဝလယာနိ အရောဂါနေဝ. သာ တဿ နိဿန္ဒေန ပညဝန္တီ ဇာတာ.

ඇය මහා ප්‍රඥාවන්තියක වූයේ කුමන පිනකින්ද? බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක බරණැස් රජුගේ මාලිගයේ වෙසෙන විට, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අට නමක් රජ මාලිගයෙන් උණුසුම් කිරිපිඬු දානය පිළිගන්නා කල්හි, පාත්‍රය රත් වීම නිසා එය අතින් අතට මාරු කරමින් වඩිනු දැක, තමා සතු ඇත්දළින් කළ වළලු අටක් පූජා කර, "මේ වළලු මත පාත්‍රය තබා වඩින්න"යි පැවසුවාය. උන්වහන්සේලා ද එසේම කර ඒ දෙස බැලූ සේක. "ස්වාමීනි, මා විසින් ඒවා පූජා කරන ලදී, ඒවා රැගෙන වඩිනු මැනව"යි ඇය කීවාය. උන්වහන්සේලා නන්දමූලක පර්වත ගුහාවට වැඩම කළ සේක. අදටත් එම වළලු නිරුපද්‍රිතව පවතී. ඒ පිනෙහි අනුසසින් ඇය මහා ප්‍රඥාවන්තියක වූවාය.

အထ နံ သာမာဝတိပ္ပမုခါနိ ပဉ္စ ဣတ္ထိသတာနိ ‘‘အမ္မ, တွံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ သုတွာ အမှာကံ ဒေသေဟီ’’တိ ဝဒိံသု. သာ တထာ ကရောန္တီ အပရဘာဂေ တိပိဋကဓရာ ဇာတာ. တသ္မာ နံ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ ဥပါသိကာနံ ယဒိဒံ ခုဇ္ဇုတ္တရာ’’တိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဣတိ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန သတ္ထာရာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာ ခုဇ္ဇုတ္တရာ အရိယသာဝိကာ သတ္ထရိ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရန္တေ ကာလေန ကာလံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ အန္တေပုရံ ဂန္တွာ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ အရိယသာဝိကာနံ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေန ယထာသုတံ ဓမ္မံ ကထေန္တီ အတ္တာနံ ပရိမောစေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ သုတဘာဝံ ပကာသေန္တီ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတ’’န္တိ နိဒါနံ အာရောပေသိ.

ඉන්පසු සාමාවතී දේවිය ප්‍රමුඛ පන්සියයක් කාන්තාවෝ එම කුජ්ජුත්තරාවට මෙසේ කීහ: 'මෑණියනි, ඔබ දිනපතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය අසා අපට ද දේශනා කරන්න.' ඕ තොමෝ එසේ කරමින් පසුව ත්‍රිපිටකධාරිනියක් වූවාය. එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ, 'මහණෙනි, බහුශ්‍රුත වූ මාගේ උපාසිකා ශ්‍රාවිකාවන් අතර යම් මේ කුජ්ජුත්තරාවක් වේ ද, ඕ තොමෝ අග්‍ර වන්නීය' යි ඇය ඒතදග්ග තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක. මෙසේ උපාසිකාවන් අතර බහුශ්‍රුතභාවය හේතුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබන ලද, පටිසම්භිදාලාභී වූ කුජ්ජුත්තරා නම් ආර්ය ශ්‍රාවිකාව, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෝසම්බී නුවර වැඩවසන කල කලින් කලට ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය අසා, අන්තඃපුරයට ගොස් සාමාවතී ප්‍රමුඛ පන්සියයක් ආර්ය ශ්‍රාවිකාවන්ට ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිද්දෙන්ම ඇසූ පරිදි ධර්මය දේශනා කරමින්, තමා දාසී භාවයෙන් නිදහස් වී, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය ඇසූ බව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'වුත්තං හේතං භාග්‍යවතා, වුත්තමරහතාති මේ සුතං' යනුවෙන් මෙම නිදානය තැබුවාය.

ယသ္မာ ပန တသ္မိံယေဝ နဂရေ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတွာ တဒဟေဝ တာယ တာသံ ဘာသိတံ, တသ္မာ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတီ’’တိ ကာလဒေသံ အပဒိသိတုံ ပယောဇနသမ္ဘဝေါဝ နတ္ထိ သုပါကဋဘာဝတော. ဘိက္ခုနိယော စဿာ သန္တိကေ ဣမာနိ သုတ္တာနိ ဂဏှိံသု. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဘိက္ခူသုပိ တာယ အာရောပိတံ နိဒါနံ ပါကဋံ အဟောသိ. အထ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ အဇာတသတ္တုနာ ကာရာပိတေ သဒ္ဓမ္မမဏ္ဍပေ မဟာကဿပပ္ပမုခဿ ဝသီဂဏဿ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ သင်္ဂါယန္တော ဣမေသံ သုတ္တာနံ နိဒါနဿ [Pg.30] ဒွေဠှကံ ပရိဟရန္တော တာယ အာရောပိတနိယာမေနေဝ နိဒါနံ အာရောပေသီတိ.

තවද, ඇය එම නගරයේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ධර්මය අසා එදිනම ඔවුන්ට දේශනා කළ බැවින්, 'එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෝසම්බී නුවර වැඩවසන සේක' යනුවෙන් කාලය හා දේශය දැක්වීමේ ප්‍රයෝජනයක් නොවීය. මන්ද යත් එය ඉතා ප්‍රකට බැවිනි. භික්ෂුණීහු ද ඇය වෙතින් මෙම සූත්‍ර ඉගෙන ගත්හ. මෙසේ පරම්පරාගතව භික්ෂූන් අතර ද ඇය විසින් තබන ලද මෙම නිදානය ප්‍රකට විය. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු, අජාසත්ත රජු විසින් කරවන ලද සද්ධර්ම මණ්ඩපයෙහි වූ සප්තපණ්ණී ගුහාවෙහි මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේලා මධ්‍යයෙහි හිඳ ධර්ම සංගායනා කරන කල්හි, මෙම සූත්‍රයන්ගේ නිදානය පිළිබඳ දෙගිඩියාවක් ඇති නොවන පරිදි ඇය තැබූ ආකාරයෙන්ම නිදානය තැබූහ.

ကေစိ ပနေတ္ထ ဗဟုပ္ပကာရေ ပပဉ္စေန္တိ. ကိံ တေဟိ? အပိစ နာနာနယေဟိ သင်္ဂီတိကာရာ ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု. အနုဗုဒ္ဓါ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကမဟာထေရာ, တေ သမ္မဒေဝ ဓမ္မဝိနယဿ သင်္ဂါယနာကာရံ ဇာနန္တာ ကတ္ထစိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ, ကတ္ထစိ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိအာဒိနာ, ကတ္ထစိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန နိဒါနံ ဌပေန္တာ, ကတ္ထစိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နိဒါနံ အဋ္ဌပေန္တာ ဝဂ္ဂသင်္ဂဟာဒိဝသေန ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု. တတ္ထ ဣဓ ဝုတ္တဉှေတန္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဌပေတွာ သင်္ဂါယိံသု, ကိဉ္စိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန နဝင်္ဂမိဒံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. ယထာ စေတံ, ဧဝံ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အပ္ပကဉ္စ နေသံ အဟောသိ သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဿ အညံ ကိဉ္စိ န ပညာယတိ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ ဌပေတွာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ…ပေ… မေ သုတ’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဒွါဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တက’’န္တိ. တသ္မာ သတ္ထု အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တေဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ အရိယသာဝိကာယ ဝါ ဣမေသံ သုတ္တာနံ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘာဝဉာပနတ္ထံ ဣမိနာဝ နယေန နိဒါနံ ဌပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි ඇතැම්හු විවිධ ප්‍රපංච (විස්තර) දක්වති. ඒවායින් ඇති පලය කුමක්ද? සංගීතිකාරක තෙරවරු විවිධ ක්‍රම මගින් ධර්ම විනය සංගායනා කළහ. ධර්ම සංගාහක මහා තෙරවරු අනුබුද්ධ (බුදුන්ට පසුව අවබෝධ කළ) වූහ. ඔවුහු ධර්ම විනය සංගායනා කළ යුතු ආකාරය මැනවින් දැන, ඇතැම් තැනක 'ඒවං මේ සුතං' යනාදියෙන් ද, ඇතැම් තැනක 'තේන සමයේන' යනාදියෙන් ද, ඇතැම් තැනක ගාථා බන්ධන වශයෙන් නිදාන තබමින් ද, ඇතැම් තැනක මුළුමනින්ම නිදාන නොතබා වග්ග සංග්‍රහ ආදී වශයෙන් ධර්ම විනය සංගායනා කළහ. එහිදී මෙහි 'වුත්තං හේතං' යනාදියෙන් නිදානය තබා සංගායනා කළහ. සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී වශයෙන් වන මෙම බුද්ධ වචනය නවාංග ශාස්තෘ ශාසනයයි. එය සියලු සම්මා සම්බුදුවරුන්ට ද පොදුය. 'ඔවුන්ගේ සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදිය අල්ප විය' යනාදී වශයෙන් එසේ පවසන ලදී. එහි ඉතිවුත්තක අංගයට අයත්, ඇසූ බව දැක්වෙන මෙම 'වුත්තං හේතං... මේ සුතං' යන වචනය හැර වෙනත් කිසිවක් නිදාන වශයෙන් නොපෙනේ. එබැවින් අටුවාචාර්යවරු 'වුත්තං හේතං භාග්‍යවතා යන ක්‍රමයට පවත්නා එක්සිය දොළොස් සූත්‍රාන්තයෝ ඉතිවුත්තක නම් වෙති' යි පැවසූහ. එහෙයින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස දන්නා ධර්ම සංගාහකයන් හෝ එම ආර්ය ශ්‍රාවිකාව විසින් මෙම සූත්‍රයන්ගේ ඉතිවුත්තක අංගය දැක්වීම පිණිසම මෙම ක්‍රමයෙන් නිදානය තබන ලදැයි දත යුතුය.

ကိမတ္ထံ ပန ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟေ ကယိရမာနေ နိဒါနဝစနံ? နနု ဘဂဝတာ ဘာသိတဝစနဿေဝ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာယ ဌိတိအသမ္မောသသဒ္ဓေယျဘာဝသမ္ပာဒနတ္ထံ. ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ ဥပနိဗန္ဓိတွာ ဌပိတာ ဟိ ဒေသနာ စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ အသမ္မောသဓမ္မာ သဒ္ဓေယျာ စ ဒေသကာလကတ္တုဟေတုနိမိတ္တေဟိ ဥပနိဗဒ္ဓေါ ဝိယ ဝေါဟာရဝိနိစ္ဆယော. တေနေဝ စ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဗြဟ္မဇာလမူလပရိယာယသုတ္တာဒီနံ ဒေသာဒိပုစ္ဆာသု ကတာသု တာသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ကရောန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဘာသိတံ. ဣဓ ပန ဒေသကာလဿ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ.

ධර්ම විනය සංගායනා කිරීමේදී නිදාන වචනය පවසන්නේ කුමන අර්ථයක් පිණිසද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ වචන පමණක් සංග්‍රහ කළ යුතු නොවේද? (පිළිතුර) දේශනාව පවතිනු පිණිස ද, අතුරුදහන් නොවනු පිණිස ද, විශ්වාස කටයුතු බව ඇති කරනු පිණිස ද එසේ කියනු ලැබේ. කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස යන කරුණු සමඟ සම්බන්ධ කර තබන ලද දේශනාව බොහෝ කල් පවතියි, අවුල් නොවෙයි, විශ්වාස කටයුතු ද වෙයි. එය දේශය, කාලය, කර්තෘ, හේතු සහ නිමිති සහිතව විනිශ්චය කරන ලද නීතිමය තීරණයක් මෙනි. එබැවින් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ බ්‍රහ්මජාල, මූලපරියාය ආදී සූත්‍රවල දේශය ආදී ප්‍රශ්න විමසූ කල්හි, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ 'ඒවං මේ සුතං' යනාදියෙන් නිදානය ප්‍රකාශ කළහ. මෙහි (ඉතිවුත්තකයේ) කාලය හා දේශය සඳහන් නොකිරීමට හේතුව දැනටමත් පවසන ලදී.

အပိစ သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. တထာဂတဿ ဟိ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗရစနာနုမာနာဂမတက္ကာဘာဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ [Pg.31] ပုဗ္ဗရစနာဒီဟိ အတ္ထော အတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏာစာရတာယ ဧကပ္ပမာဏတ္တာ စ ဉေယျဓမ္မေသု. တထာ အာစရိယမုဋ္ဌိဓမ္မမစ္ဆရိယသာသနသာဝကာနုရာဂါဘာဝတော ခီဏာသဝဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သဗ္ဗသော ခီဏာသဝဿ တေ သမ္ဘဝန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ပရာနုဂ္ဂဟပဝတ္တိ. ဧဝံ ဒေသကသံကိလေသဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိသီလသမ္ပဒါဒူသကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အစ္စန္တာဘာဝသံသူစကေဟိ ဉာဏသမ္ပဒါပဟာနသမ္ပဒါဘိဗျဉ္ဇကေဟိ စ သမ္ဗုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဘာဝေဟိ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓိ, တတော စ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မေသု အသမ္မောဟဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓီတိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇသမန္နာဂမော အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိ စ နိဒါနဝစနေန ပကာသိတာ ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန ဓမ္မဒေသနာဒီပနတော. ဣဓ ပန အနဝသေသတော ကာမဒေါသပ္ပဟာနံ ဝိဓာယ ဒေသနာဒီပနတော စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိဘာဝနတာ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာ ဧဝ.

තවද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්පත්තිය (පූර්ණත්වය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස නිදාන වචනය කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙර සූදානමක්, අනුමානයක්, ශ්‍රැති (ඇසූ පිරිමත) හෝ තර්ක කිරීමක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේගේ සම්‍යක් සම්බුද්ධත්වය සිද්ධ වෙයි. සම්මා සම්බුදුවරයෙකුට පෙර සූදානම් ආදියෙන් පලක් නැත; මන්ද උන්වහන්සේගේ ඥානය සියල්ලෙහි අවහිරයකින් තොරව හැසිරෙන බැවිනි, සියලු ඥෙය ධර්මයන් එක් සමාන ප්‍රමාණයකින් දන්නා බැවිනි. එමෙන්ම ආචාර්ය මුෂ්ටි (ගුරු රහස්), ධර්ම මසුරුකම, ශාසනය හෝ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේගේ ඛීණාශ්‍රව (රහත්) භාවය ද සිද්ධ වෙයි. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම රහත් වූ උන්වහන්සේ තුළ එම ධර්මයන් ඇති නොවේ. එබැවින් අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ උන්වහන්සේගේ පරහිත චර්යාව සිද්ධ වෙයි. මෙසේ දේශකයා කෙලෙසන දෘෂ්ටි හා සීල සම්පත්තිය නසන අවිද්‍යාව හා තෘෂ්ණාව අත්‍යන්තයෙන්ම නොමැති බව පවසන, ඥාන සම්පත්තිය හා ප්‍රහාණ සම්පත්තිය ප්‍රකට කරන සම්බුද්ධ පාරිශුද්ධත්වය නිසා පළමු වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙක සිද්ධ වෙයි. ඉන්පසු අන්තරායික ධර්ම සහ නෛය්‍යානික ධර්ම කෙරෙහි නිවැරදි අවබෝධය ඇති බැවින් පසු වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙක ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චතුර් වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගෙන් යුක්ත බව සහ අත්තහිත පරහිත ප්‍රතිපත්තිය නිදාන වචනයෙන් ප්‍රකාශ වේ. ඒ ඒ තැන්වල පිරිසගේ අභ්‍යන්තර අදහස් අනුව, ප්‍රතිභා ඥානයෙන් ධර්ම දේශනා කරන බැවිනි. මෙහිදී (ඉතිවුත්තකයේ) කාම දෝෂයන් අතිශයින් ප්‍රහාණය කරන ආකාරය දක්වමින් දේශනාව පවත්වන බවට යොදා ගත යුතුය. එබැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස නිදාන වචනයයි' පවසන ලදී. මෙහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' හා 'අරහත්' යන පදවලින් ඉහත කී අර්ථයන් විස්තර වන බව මීට පෙර ද දක්වන ලදී.

တထာ သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. ဉာဏကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတသဗ္ဗကိရိယဿ ဟိ ဘဂဝတော နတ္ထိ နိရတ္ထကာ ပဋိပတ္တိ အတ္တဟိတာ ဝါ. တသ္မာ ပရေသံယေဝတ္ထာယ ပဝတ္တသဗ္ဗကိရိယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သကလမ္ပိ ကာယဝစီမနောကမ္မံ ယထာပဝတ္တံ ဝုစ္စမာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ သတ္တာနံ အနုသာသနတ္ထေန သာသနံ, န ကဗ္ဗရစနာ. တယိဒံ သတ္ထု စရိတံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ တတ္ထ တတ္ထ နိဒါနဝစနေဟိ ယထာရဟံ ပကာသိယတိ. ဣဓ ပန ဒေသကပရိသာပဒေသေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ.

එලෙස ම, ශාසනයේ සම්පත්තිය (පරිපූර්ණත්වය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස නිදාන කථාව වදාරන ලදී. මහා ප්‍රඥාවෙන් හා මහා කරුණාවෙන් යුක්ත වූ සියලු ක්‍රියා ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නිෂ්ඵල වූ හෝ හුදෙක් ස්වකීය ප්‍රයෝජනය උදෙසා වූ කිසිදු පිළිවෙතක් නැත. එබැවින්, හුදෙක් පරහිත සුව පිණිස ම පවතින සියලු ක්‍රියා ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යම්තාක් වූ කාය, වාග්, මනෝ කර්මයක් වේ ද, එය පවත්නා ආකාරයට ම විස්තර කිරීමේ දී, මෙලොව පරලොව හා පරමත්ථ යන අර්ථයන්ගෙන් සත්ත්වයන්ට අනුශාසනා කරන අරුතින් එය 'ශාසනය' නම් වේ; එය හුදෙක් කාව්‍ය රචනයක් නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ චරිතය කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස යන කරුණු ඒ ඒ තැන්හි නිදාන පාඨයන්ගෙන් සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ වෙයි. මෙහි දී දේශකයා සහ පිරිස පිළිබඳ විස්තරය යොදාගත යුතු ය. ඒ නිසා "ශාසනයේ සම්පූර්ණත්වය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා නිදාන කථාව වදාරන ලදී" යි කියනු ලැබේ.

အပိစ သတ္ထုနော ပမာဏဘာဝပ္ပကာသနေန သာသနဿ ပမာဏဘာဝဒဿနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. တဉ္စဿ ပမာဏဘာဝဒဿနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိဘာဝိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒမေတ္ထ နိဒါနဝစနပ္ပယောဇနဿ မုခမတ္တနိဒဿနန္တိ.

තවද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ප්‍රමාණික භාවය (විශ්වාසදායී බව) ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ශාසනයේ ද ප්‍රමාණික භාවය දැක්වීම සඳහා නිදාන පාඨය වදාරන ලදී. උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රමාණික භාවය පෙන්වීම, පෙර කියන ලද ක්‍රමයට අනුව "භගවතා අරහතා" යන පදයන්ගෙන් පැහැදිලි කර ඇති බව දත යුතු ය. මෙය මෙහි දී නිදාන වචනයේ ප්‍රයෝජනය පිළිබඳ කෙටි හැඳින්වීමක් (මුඛ මාත්‍රයක්) දැක්වීමකි.

နိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁. ဧကကနိပါတော

1. ඒකක නිපාතය.

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

1. පළමුවන වර්ගය.

၁. လောဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ලෝභ සූත්‍රයේ වර්ණනාව.

၁. ဣဒါနိ [Pg.32] ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထာတိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တဿ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော. သာ ပနေသာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ, တသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ တာဝ ဝိစာရေဿာမ. စတ္တာရော ဟိ သုတ္တနိက္ခေပါ – အတ္တဇ္ဈာသယော, ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသိကော, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ. ယထာ ဟိ အနေကသတအနေကသဟဿဘေဒါနိပိ သုတ္တန္တာနိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဋ္ဌာနနယေန သောဠသဝိဓတံ နာတိဝတ္တန္တိ, ဧဝံ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိသုတ္တနိက္ခေပဝသေန စတုဗ္ဗိဓတံ နာတိဝတ္တန္တီတိ. တတ္ထ ယထာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကေဟိ သဒ္ဓိံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပရဇ္ဈာသယော စ, အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပရဇ္ဈာသယော စ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စာတိ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနုသန္ဓိသမ္ဘဝတော; ဧဝံ ယဒိပိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အတ္တဇ္ဈာသယေနပိ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒီဟိ ပန ပုရတော ဌိတေဟိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ သံသဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ နိရဝသေသော ပဋ္ဌာနနယော န သမ္ဘဝတိ. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ သမ္ဘဝန္တာနံ သေသနိက္ခေပါနံ မူလနိက္ခေပဝသေန စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

1. දැන්, "මහණෙනි, එක් ධර්මයක්..." යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සූත්‍රය විස්තර කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එම අර්ථ වර්ණනාව සූත්‍ර නික්ඛේපය (සූත්‍රය දේශනා කිරීමට හේතුව) විමසා බැලීමේ දී වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, පළමුව අපි සූත්‍ර නික්ඛේපය විමසා බලමු. සූත්‍ර නික්ඛේපයෝ සතර දෙනෙකි: අත්තජ්ඣාසය, පරජ්ඣාසය, පුච්ඡාවසික සහ අට්ඨුප්පත්තික යනුවෙනි. සිය ගණන් දහස් ගණන් විවිධ වූ සූත්‍රයන් සංකිලේසභාගිය ආදී පට්ඨාන ක්‍රමයෙන් සොළොස් වැදෑරුම් බව ඉක්මවා නොයන්නා සේ ම, අත්තජ්ඣාසය ආදී සූත්‍ර නික්ඛේප වශයෙන් ද සිව් වැදෑරුම් බව ඉක්මවා නොයයි. එහි දී, අත්තජ්ඣාසය හා අට්ඨුප්පත්තිය යන ක්‍රමයන් පරජ්ඣාසය හා පුච්ඡාවසික යන ක්‍රමයන් සමඟ මිශ්‍ර වීමක් සිදු විය හැකි ය. එනම් අත්තජ්ඣාසය සහ පරජ්ඣාසය වශයෙන් ද, අත්තජ්ඣාසය සහ පුච්ඡාවසික වශයෙන් ද, අට්ඨුප්පත්තික සහ පරජ්ඣාසය වශයෙන් ද, අට්ඨුප්පත්තික සහ පුච්ඡාවසික වශයෙන් ද යනුවෙනි. එය අදහස සහ ප්‍රශ්නය අතර පවත්නා අනුසන්ධිය නිසා සිදු වන්නකි. එසේම අට්ඨුප්පත්තිය අත්තජ්ඣාසය සමඟ ද මිශ්‍ර විය හැකි වුවත්, අත්තජ්ඣාසය ආදී සූත්‍ර නික්ඛේපයන් අට්ඨුප්පත්තියට පෙරාතුව පවත්නා බැවින්, අට්ඨුප්පත්තිය සමඟ මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් ශේෂයක් නැති පට්ඨාන ක්‍රමය මෙහි දී සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය නොහැක. නැතහොත්, මේවා සියල්ලම එම සතරට ම ඇතුළත් වන බැවින්, ශේෂ වූ සෙසු නික්ඛේපයන් ද මූලික නික්ඛේප වශයෙන් සතරක් ම වන බව දත යුතු ය.

တတြာယံ ဝစနတ္ထော – နိက္ခိပီယတီတိ နိက္ခေပေါ, သုတ္တံ ဧဝ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ. အထ ဝါ နိက္ခိပနံ နိက္ခေပေါ, သုတ္တဿ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ, သုတ္တဒေသနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော, သော အဿ အတ္ထိ ကာရဏဘူတောတိ အတ္တဇ္ဈာသယော, အတ္တနော အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝါ အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရဇ္ဈာသယေပိ ဧသေဝ နယော. ပုစ္ဆာယ ဝသောတိ ပုစ္ဆာဝသော. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပုစ္ဆာဝသိကော. သုတ္တဒေသနာယ ဝတ္ထုဘူတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ, အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ထ-ကာရဿ ဌ-ကာရံ ကတွာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော[Pg.33]. အထ ဝါ နိက္ခိပီယတိ သုတ္တံ ဧတေနာတိ နိက္ခေပေါ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒိ ဧဝ. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရေသံ အဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယော. ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ, ပုစ္ဆိတဗ္ဗော အတ္ထော, ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝစနံ ပုစ္ဆာဝသံ, တဒေဝ နိက္ခေပသဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි වචනාර්ථය මෙසේ ය: දේශනා කරනු ලබන (තබනු ලබන) බැවින් 'නික්ඛේප' නම් වේ. සූත්‍රය ම නික්ඛේපය වන බැවින් 'සූත්‍ර නික්ඛේප' යි. එසේත් නැතහොත් දේශනා කිරීම 'නික්ඛේප' නම් වේ. සූත්‍රයක් දේශනා කිරීම 'සූත්‍ර නික්ඛේප' යි, සූත්‍ර දේශනාව යනු එහි අර්ථයයි. තමන් වහන්සේගේ අදහස 'අත්තජ්ඣාසය' යි. තමන් වහන්සේට ඒ අදහස දේශනාවට හේතුවක් ලෙස පවතින බැවින් 'අත්තජ්ඣාසය' නම් වේ. නැතහොත් තමන් වහන්සේගේ අදහස මෙම දේශනාවෙහි පවතින බැවින් ද 'අත්තජ්ඣාසය' නම් වේ. පරජ්ඣාසයෙහි ද ක්‍රමය මෙය ම ය. ප්‍රශ්නයක වසඟය (අදහස) 'පුච්ඡාවස' නම් වේ. එය දේශනාවට හේතු වන තැනැත්තා හට ඇති බැවින් 'පුච්ඡාවසික' නම් වේ. සූත්‍ර දේශනාවට වස්තු වූ කරුණක් හටගැනීම 'අත්ථුප්පත්ති' (අර්ථෝත්පත්තිය) නම් වේ. 'ථ' අකුරට 'ට්ඨ' අකුර ආදේශ කිරීමෙන් 'අට්ඨුප්පත්ති' යන්න සැදේ. එය පවතින බැවින් 'අට්ඨුප්පත්තික' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් යමකින් සූත්‍රය දේශනා කෙරේ ද එය 'නික්ඛේප' නම් වේ; එය අත්තජ්ඣාසය ආදිය ම වේ. මෙම අර්ථ විකල්පයේ දී තමන් වහන්සේගේ අදහස අත්තජ්ඣාසය යි. අනුන්ගේ අදහස පරජ්ඣාසය යි. විමසනු ලබන බැවින් 'පුච්ඡා' (ප්‍රශ්නය) නම් වේ; විමසිය යුතු අර්ථය එහි අරුතයි. ප්‍රශ්නයක් විමසීම හේතුවෙන් ධර්මය පිළිගන්නන්ගේ වචනය 'පුච්ඡාවස' නම් වේ. එය ම 'නික්ඛේප' ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් 'පුච්ඡාවසික' යනුවෙන් පුරුෂ ලිංගයෙන් දක්වන ලදී. එමෙන්ම අට්ඨුප්පත්තිය ම 'අට්ඨුප්පත්තික' නම් වේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතු ය.

အပိစ ပရေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကာဒိကာရဏနိရပေက္ခတ္တာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ ဝိသုံ သုတ္တနိက္ခေပဘာဝေါ ယုတ္တော, ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထံ ပဝတ္တိတဒေသနတ္တာ. ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ပန ပရေသံ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနံ ဒေသနာပဝတ္တိဟေတုဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိယံ ပဝတ္တိတာနံ ကထံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အနဝရောဓော, ပုစ္ဆာဝသိကဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာနံ ဝါ ပရဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တိတာနံ ကထံ ပရဇ္ဈာသယေ အနဝရောဓောတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. ပရေသဉှိ အဘိနီဟာရပရိပုစ္ဆာဒိဝိနိမုတ္တဿေဝ သုတ္တဒေသနာကာရဏုပ္ပာဒဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မဇာလဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒီနံ (ဒီ. န. ၁.၁ အာဒယော) ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏအာမိသုပ္ပာဒါဒိဒေသနာနိမိတ္တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဝုစ္စတိ. ပရေသံ ပုစ္ဆံ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမေဝ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသိတော ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတော ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

තවද, අනුන්ගේ ඉන්ද්‍රිය පරිපාක ආදී හේතූන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින්, අත්තජ්ඣාසය යන්න වෙන් කොට සූත්‍ර නික්ඛේපයක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු ය. මන්දයත් හුදෙක් තමන් වහන්සේගේ ම අදහසින් ධර්ම පටිපාටිය පිහිටුවීම පිණිස දේශනාව පවත්වා ඇති බැවිනි. දේශනාව පැවැත්වීමට හේතුවන අනුන්ගේ අදහස් හා ප්‍රශ්න ඇති කල්හි පවත්වන ලද සූත්‍ර දේශනාවන් අට්ඨුප්පත්ති ගණයට ඇතුළත් නොවන්නේ කෙසේ ද? නැතහොත් පරජ්ඣාසයට අනුකූලව පවත්වන ලද පුච්ඡාවසික හා අට්ඨුප්පත්තික දේශනාවන් පරජ්ඣාසයට ඇතුළත් නොවන්නේ කෙසේ ද? යනුවෙන් මෙහි දී චෝදනා නොනැඟිය යුතු ය. අනුන්ගේ ප්‍රාර්ථනා (අභිනීහාර) හෝ ප්‍රශ්න විමසීම්වලින් තොර ව හටගන්නා වූ සූත්‍ර දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණු ම 'අට්ඨුප්පත්ති' ලෙස ගන්නා බැවින්, පරජ්ඣාසය හා පුච්ඡාවසික යන්න වෙන් වශයෙන් ගනු ලැබේ. නිදසුනක් ලෙස, බ්‍රහ්මජාල හා ධම්මදායාද වැනි සූත්‍රවල දී ගුණ කීම, අගුණ කීම හෝ ආමිසය ලැබීම ආදිය දේශනා කිරීමට නිමිත්ත වූ බැවින් ඒවා 'අට්ඨුප්පත්ති' ලෙස කියනු ලැබේ. අනුන්ගේ ප්‍රශ්න විමසීමකින් තොර ව ඔවුන්ගේ අදහස ම නිමිත්ත කරගෙන දේශනා කිරීම 'පරජ්ඣාසය' වන අතර, ප්‍රශ්න විමසීම අනුව දේශනා කිරීම 'පුච්ඡාවසික' නම් වේ. මේ අර්ථය පැහැදිලි ය.

ယာနိ ဘဂဝါ ပရေဟိ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေတိ, သေယျထိဒံ – အာကင်္ခေယျသုတ္တံ, တုဝဋ္ဋကသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (သု. နိ. ၉၂၁ အာဒယော; မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော), တေသံ အတ္တဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුන්ගේ පෙළඹවීමක් නොමැති ව හුදෙක් ස්වකීය අදහසින් ම යම් සූත්‍ර කෙනෙක් වදාළ සේක් ද, එනම් ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය, තුවටක සූත්‍රය යනාදිය යි. ඒවායේ නික්ඛේපය 'අත්තජ්ඣාසය' නම් වේ.

ယာနိ ပန ‘‘ပရိပက္ကာ ခေါ ရာဟုလဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ, ယံနူနာဟံ ရာဟုလံ ဥတ္တရိံ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပရေသံ အဇ္ဈာသယံ ခန္တိံ အဘိနီဟာရံ ဗုဇ္ဈနဘာဝဉ္စ ဩလောကေတွာ ပရဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – ရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (မ. နိ. ၂.၁၀၇ အာဒယော; ၃.၄၁၆ အာဒယော; သံ. နိ. ၃.၅၉; မဟာဝ. ၁၉-၂၀), တေသံ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

යම් සූත්‍ර කෙනෙකුන් වනාහි, "රාහුලගේ විමුක්තිය මෝරා ඇති ධර්මයෝ පරිපාකයට පත්ව ඇත, මම රාහුලට ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස මතු මත්තෙහි අනුශාසනා කරන්නෙම් නම් මැනවි" යනාදී වශයෙන් අනුන්ගේ අදහස්, කැමැත්ත, ප්‍රාර්ථනා සහ අවබෝධ කර ගැනීමේ ශක්තිය සලකා බලා පරජ්ඣාසය වශයෙන් වදාළ සේක් ද, එනම් රාහුලෝවාද සූත්‍රය, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය යනාදිය යි. ඒවායේ නික්ඛේපය 'පරජ්ඣාසය' නම් වේ.

ဘဂဝန္တံ ပန ဥပသင်္ကမိတွာ ဒေဝါ မနုဿာ စတဿော ပရိသာ စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ စ တထာ တထာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စန္တိ, နီဝရဏာ [Pg.34] နီဝရဏာတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိအာဒိနာ, ဧဝံ ပုဋ္ဌေန ဘဂဝတာ ယာနိ ကထိတာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တာဒီနိ (သံ. နိ. ၅.၁၈၆) တေသံ ပုစ္ဆာဝသိကော နိက္ခေပေါ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ දෙවියෝ ද, මිනිස්සු ද, සිව් පිරිස ද, සතර වර්ණයෝ ද ඒ ඒ අයුරින් ප්‍රශ්න විචාරති. "ස්වාමීනී, 'බොජ්ඣංග, බොජ්ඣංග' යැයි කියනු ලැබේ, ස්වාමීනී, 'නීවරණ, නීවරණ' යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී වශයෙන් විමසති. මෙසේ විචාරන ලදුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් බොජ්ඣංග සංයුක්ත ආදී සූත්‍ර දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ සූත්‍රයන්ගේ ආරම්භය 'පුච්ඡාවසික නික්ඛේප' (ප්‍රශ්න විචාරීම හේතුවෙන් කරන ලද ආරම්භය) නම් වේ.

ယာနိ ပန တာနိ ဥပ္ပန္နံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – ဓမ္မဒါယာဒံ, ပုတ္တမံသူပမံ, ဒါရုက္ခန္ဓူပမန္တိဧဝမာဒီနိ (မ. နိ. ၁.၂၉; သံ. နိ. ၂.၆၃), တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ.

යම් සූත්‍ර දේශනාවන් පැන නැගුණු යම් කරුණක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද්දේ ද, එනම් - ධම්මදායාද සූත්‍රය, පුත්තමංසූපම සූත්‍රය, දාරුක්ඛන්ධූපම සූත්‍රය යනාදියයි. ඒ සූත්‍රයන්ගේ ආරම්භය 'අට්ඨුප්පත්තික නික්ඛේප' (සිදුවීමක් පදනම් කරගෙන කළ ආරම්භය) නම් වේ. මෙසේ වූ සතර වැදෑරුම් සූත්‍ර ආරම්භයන් අතරින්, මෙම සූත්‍රය 'පරජ්ඣාසය නික්ඛේප' (අන්‍යයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව කරන ලද ආරම්භය) ගණයට අයත් වේ. සැබවින්ම මෙය දේශනා කරන ලද්දේ අන්‍යයන්ගේ අදහස් අනුව ය.

ဧဝမိမေသု စတူသု သုတ္တနိက္ခေပေသု ဣမဿ သုတ္တဿ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ. ပရဇ္ဈာသယဝသေန ဟေတံ နိက္ခိတ္တံ. ကေသံ အဇ္ဈာသယေန? လောဘေ အာဒီနဝဒဿီနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ကေစိ ပန ‘‘အတ္တဇ္ဈာသယော’’တိ ဝဒန္တိ.

අන්‍යයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. කවර පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුව ද? ලෝභයෙහි ආදීනව දක්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මෙය 'අත්තජ්ඣාසය' (බුදුරජාණන් වහන්සේගේම අභිමතය පරිදි කළ දේශනාවක්) යැයි පවසති.

တတ္ထ ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု ဧကသဒ္ဒေါ အတ္ထေဝ အညတ္ထေ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇). အတ္ထိ သေဋ္ဌေ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈; ပါရာ. ၁၁). အတ္ထိ အသဟာယေ ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၅). အတ္ထိ သင်္ခါယံ ‘‘ဧကောဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉). ဣဓာပိ သင်္ခါယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

එහි "ඒකධම්මං භික්ඛවේ" යනාදී තැන්වල 'ඒක' යන ශබ්දය, "සස්සතෝ අත්තා ච ලෝකෝ ච, ඉදමේව සච්චං මෝඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථේකේ අභිවදන්ති" (ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්යැයි මෙසේ ඇතැම්හු පවසති) යනාදී තැන්වල 'වෙනත්' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "චේතසෝ ඒකෝදිභාවං" ආදී තැන්වල 'ශ්‍රේෂ්ඨ' යන අර්ථයෙහි ද, "ඒකෝ වූපකට්ඨෝ" ආදී තැන්වල 'සගයකු රහිත' (හුදෙකලා) යන අර්ථයෙහි ද, "ඒකෝව ඛෝ භික්ඛවේ ඛණෝ ච සමයෝ ච බ්‍රහ්මචරියවාසයා" (මහණෙනි, බඹසර වැසීම පිණිස ඇත්තේ එකම ක්ෂණයකි, එකම සමයකි) ආදී තැන්වල 'සංඛ්‍යාව' (එකක්) යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී ද 'සංඛ්‍යා' අර්ථයම ගත යුතුය.

ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိသစ္စသမာဓိပညာပကတိပုညာပတ္တိသုညတာဉေယျသဘာဝါဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိဿ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၇၃) ပရိယတ္တိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉) သစ္စာနိ. ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; ၃.၁၄၂) သမာဓိ. ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ, သဝေ ပေစ္စ န သောစတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၅၇) ပညာ. ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၉၈) ပကတိ. ‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂) ပုညံ. ‘‘တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အညတရေန ဝဒေယျ ပါရာဇိကေန ဝါ သံဃာဒိသေသေန ဝါ ပါစိတ္တိယေန ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၄၄၄) အာပတ္တိ. ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၂၁) သုညတာ. ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဉေယျော. ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁) သဘာဝေါ အတ္ထော[Pg.35]. ဣဓာပိ သဘာဝေါ. တသ္မာ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ သံကိလေသသဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧကော စ သော ဓမ္မော စာတိ ဧကဓမ္မော, တံ ဧကဓမ္မံ.

'ධම්ම' යන ශබ්දය පරියප්තිය, සත්‍යය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, ප්‍රකෘතිය (ස්වභාවය), පින, ඇවත, ශූන්‍යතාව, දත යුතු දේ (ඥෙය) සහ ස්වභාවය යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. ඒ අනුව, "ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාති" යනාදී තැන්වල 'පරියප්ති' අර්ථය ද, "දිට්ඨධම්මෝ" ආදියේදී 'සත්‍ය' අර්ථය ද, "ඒවංධම්මා තේ භගවන්තෝ අහේසුං" යනාදී තැන්වල 'සමාධි' අර්ථය ද, "සච්චං ධම්මෝ ධිති චාගෝ, සවේ පෙච්ච න සෝචති" ආදියේදී 'ප්‍රඥා' අර්ථය ද, "ජාතිධම්මානං භික්ඛවේ සත්තානං ඒවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති" යනාදී තැන්වල 'ප්‍රකෘති' අර්ථය ද, "ධම්මෝ හවේ රක්ඛති ධම්මචාරිං" ආදියේදී 'පින' යන අර්ථය ද, "තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරේන වදෙය්‍ය පාරාජිකේන වා සංඝාදිසේසේන වා පාචිත්තියේන වා" ආදියේදී 'ඇවත' යන අර්ථය ද, "තස්මිං ඛෝ පන සමයේ ධම්මා හොන්ති" ආදියේදී 'ශූන්‍යතා' අර්ථය ද, "සබ්බේ ධම්මා සබ්බකාරේන බුද්ධස්ස භගවතෝ ඤාණමුඛේ ආපාථං ආගච්ඡන්ති" ආදියේදී 'දත යුතු දේ' (ඥෙය) යන අර්ථය ද, "කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා" ආදී තැන්වල 'ස්වභාව' අර්ථය ද ගත යුතුය. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ 'ස්වභාව' අර්ථයයි. එබැවින් 'ඒකධම්මං' යනු එක්තරා කෙලෙස් ස්වභාවයක් යන්න අදහසයි. එය එකක් ද වූ, ස්වභාවයක් (ධර්මයක්) ද වූ බැවින් 'ඒකධම්ම' නම් වේ. ඒ එක් ස්වභාවයයි.

ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခူ အာလပတိ. ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဘိက္ခူ အာလပတိ, န ဓမ္မမေဝ ဒေသေတီတိ? သတိဇနနတ္ထံ. ဘိက္ခူ ဟိ အညံ စိန္တေန္တာပိ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တာပိ နိသိန္နာ ဟောန္တိ. တေ ပဌမံ အနာလပိတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘အယံ ဒေသနာ ကိံနိဒါနာ, ကိံပစ္စယာ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ. အာလပိတေ ပန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောန္တိ, တသ္မာ သတိဇနနတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာလပတိ. တေန စ တေသံ ဘိက္ခနသီလတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓေန ဝစနေန ဟီနာဓိကဇနသေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ. ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣမိနာ ကရုဏာဝိပ္ဖာရသောမ္မဟဒယနယနနိပါတပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဝစနေန တေ အတ္တနော မုခါဘိမုခေ ကရောန္တော တေန စ ကထေတုကမျတာဒီပကေန ဝစနေန နေသံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ. တေနေဝ စ သမ္ဗောဓနတ္ထေန သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေပိ နိယောဇေတိ. သာဓုကံ သဝနမနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ.

"භික්ඛවේ" යනු මහණුන් ඇමතීමකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරද්දී කෙළින්ම ධර්මය දේශනා නොකර කුමක් නිසා මහණුන් අමතන්නේ ද? එය සිහිය (සතිය) ඉපදවීම පිණිස ය. මන්ද, මහණුන් වාඩි වී සිටින විට වෙනත් දේ ගැන සිතමින් හෝ ධර්මය මෙනෙහි කරමින් හෝ කමටහන් මනසිකාර කරමින් හෝ සිටිය හැකි බැවිනි. ඔවුන්ව පළමුව ආමන්ත්‍රණය නොකොට ධර්මය දේශනා කළහොත්, "මේ දේශනාවට පදනම කුමක්ද, හේතුව කුමක්ද?" යන්න වටහා ගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකි වේ. එහෙත් ආමන්ත්‍රණය කළ විට සිහිය එළඹවාගෙන එය වටහා ගැනීමට සමත් වෙති. එබැවින් සිහිය ඉපදවීම පිණිස "මහණෙනි" යි අමතන සේක. එම ඇමතුමෙන්, භික්ෂාචර්යාව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුතු ඔවුන්ට, උතුම් ජනයා සේවනය කරන දිවි පැවැත්ම ප්‍රකාශ කරමින්, විසිරුණු ස්වභාවය හා දීන බව මැඩපවත්වති. කරුණාවෙන් පිරි මොළොක් හදවතින් හා දෑසින් ඔවුන් තමන් වහන්සේ දෙසට යොමු කරවා ගනිමින්, දේශනා කිරීමට ඇති කැමැත්ත හඟවන වචනයෙන් ඔවුන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමට ඇති කැමැත්ත උපදවති. එම ආමන්ත්‍රණයෙන්ම මැනවින් ශ්‍රවණය කිරීමට හා මනසිකාරය කිරීමට ඔවුන්ව යොමු කරවති. සැබවින්ම ශාසනයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ මැනවින් ශ්‍රවණය කිරීම හා මනසිකාරය කිරීම මත ය.

အညေသုပိ ဒေဝမနုဿေသု ပရိသပရိယာပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ကသ္မာ ဘိက္ခူ ဧဝ အာမန္တေသီတိ? ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာသန္နသဒါသန္နိဟိတဘာဝတော. သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏာ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ, ပရိသာယ စ ဇေဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ပဌမုပ္ပန္နတ္တာ, သေဋ္ဌာ အနဂါရိယဘာဝံ အာဒိံ ကတွာ သတ္ထု စရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ, အာသန္နာ တတ္ထ နိသိန္နေသု သမီပဝုတ္တိယာ, သဒါသန္နိဟိတာ သတ္ထုသန္တိကာဝစရတ္တာ. အပိစ တေ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော, ဝိသေသတော စ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ အယံ ဒေသနာတိ တေ ဧဝ အာလပိ.

පිරිසට ඇතුළත් අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් ද සිටියදී කුමක් හෙයින් මහණුන්වම ඇමතූ සේක් ද? ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය, ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, සමීප බව සහ නිරතුරුවම වැඩසිටින බව යන කරුණු නිසා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව මුළු පිරිසටම පොදු වුව ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිස අතර පළමුව ඇති වූ බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති. ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වීම ආදී වශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිළිවෙත අනුගමනය කරන බැවින් ද, මුළු ශාසනයම පිළිගන්නා (දරන) බැවින් ද ඔවුහු ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. පිරිස අතර වඩාත් සමීපව වැඩසිටින බැවින් සමීප වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සමීපයේම හැසිරෙන බැවින් නිරතුරුව එක්ව සිටින්නාහු වෙති. තවද ඔවුන් අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින බැවින් ධර්ම දේශනාව නමැති අමෘතය පිළිගැනීමට සුදුසු භාජන වැනි වෙති. විශේෂයෙන්ම ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා අරමුණු කරගෙන මෙම දේශනාව පවතින බැවින් ඔවුන්වම ඇමතූ සේක.

ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပဟာနံ နာမ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ, နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တတ္ထ ယံ ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော အလောဘာဒီဟိ လောဘာဒိကဿ, နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝိပဿနာဉာဏေဟိ တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – ပရိစ္စာဂေန လောဘာဒိမလဿ, သီလေန ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျဿ, သဒ္ဓါဒီဟိ အဿဒ္ဓိယာဒိကဿ, နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ [Pg.36] မမာ’’တိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေသု အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ, မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုစ္စိတုကမျတာယ ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ, နိဗ္ဗာနေန ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ, ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

"පජහථ" (ප්‍රහාණය කරව්) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය. මෙහි ප්‍රහාණය යනු පංචවිධ වේ: තදංග ප්‍රහාණය, වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණය වශයෙනි. එහිදී, පහනක ආලෝකයෙන් අන්ධකාරය දුරු වන්නාක් මෙන්, විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ බලපෑමෙන් කෙරෙන ප්‍රහාණය තදංග ප්‍රහාණයයි. එනම්, අලෝභය ආදියෙන් ලෝභය ආදිය ප්‍රහාණය කිරීම මෙන්ම, නාමරූප පරිච්ඡේද ආදී විදර්ශනා ඤාණයන් මගින් ඒ ඒ අනර්ථයන් ප්‍රහාණය කිරීමයි. එනම්: පරිත්‍යාගයෙන් ලෝභය නමැති කිලුට ද, සීලයෙන් ප්‍රාණාඝාතාදී දුශ්ශීල බව ද, ශ්‍රද්ධාව ආදී ගුණයන්ගෙන් අශ්‍රද්ධාව ආදිය ද, නාමරූප වවත්ථානයෙන් (නාම-රූප වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙන්) සක්කාය දිට්ඨිය ද, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහයෙන් (හේතුඵල සබඳතා හඳුනාගැනීමෙන්) අහේතුක දෘෂ්ටි හා විසමහේතුක දෘෂ්ටි ද, එහිම මතු අවස්ථාවක් වන කංඛාවිතරණයෙන් (සැකයෙන් එතෙර වීමෙන්) 'කෙසේ ද කෙසේ ද' යන විචිකිච්ඡාව ද, කලාප සම්මසනයෙන් (ස්කන්ධයන්ගේ සමූහය විමසීමෙන්) 'මම මගේ' යන ග්‍රහණය ද, මග්ගාමග්ග වවත්ථානයෙන් (මග හා මග නොවන දේ වෙන්කර ගැනීමෙන්) මග නොවන දේෙහි මගය යන සංඥාව ද, උදය දර්ශනයෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, වය දර්ශනයෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද, භය දර්ශනයෙන් බිය සහිත දේ කෙරෙහි පවතින අභය සංඥාව ද, ආදීනව දර්ශනයෙන් ආස්වාද සංඥාව ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් (කලකිරීමෙන්) අභිරති සංඥාව ද, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණයෙන් (මිදීමට කැමති වීමෙන්) නොමිදීමේ කැමැත්ත ද, උපේක්ෂා ඤාණයෙන් මධ්‍යස්ථ නොවන බව ද, අනුලෝම ඤාණයෙන් ධර්මස්ථිතියට ප්‍රතිලෝම වූ බව ද, ගෝත්‍රභූ ඤාණයෙන් සංස්කාර නිමිති කෙරෙහි පවතින ග්‍රහණය ද ප්‍රහාණය කිරීමයි. මෙය තදංග ප්‍රහාණය නම් වේ.

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇; ဝိဘ. ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သမုစ္ဆိန္ဒနံ, ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ, ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ ပဟာနေ အနာဂါမိကဘာဝကရဿ ပဟာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဣဓ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ပဇဟထာတိ ပရိစ္စဇထ, သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော.

යම් කිසිවෙක් උපචාර හෝ අප්පනා යන භේද ඇති සමාධියෙන්, නීවරණාදී ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම වළක්වන බැවින්, ජලය මතුපිට ඇති සෙවෙල බඳුනකින් ඉවතට තල්ලු කරන්නාක් මෙන් ඒ ඒ නීවරණාදී ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරයි ද, එය වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය නම් වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම හේතුවෙන් ඒ ඒ මාර්ගලාභී පුද්ගලයාගේ සන්තානයෙහි 'සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ලැබීමෙන් දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස' යනාදී ක්‍රමයට වදාල, සමුදය පක්ෂයට අයත් ක්ලේශ සමූහයා නැවත කිසිදා නූපදනා ලෙස සහමුලින්ම සිඳ දැමීම 'සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය' නම් වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ක්ලේශයන්ගේ සන්සිඳීම 'පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය' නම් වේ. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් ප්‍රහීණ වූ සියලු සංස්කාර ඇති නිවන 'නිස්සරණ ප්‍රහාණය' නම් වේ. මෙසේ පංචවිධ ප්‍රහාණයන් අතුරින්, මෙහි අනාගාමී භාවය ඇති කරන ප්‍රහාණය අදහස් කරන බැවින් මෙය 'සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය' ලෙස දත යුතුය. එබැවින් 'පජහථ' යනු 'සමුච්ඡේද වශයෙන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කරව්' යන අර්ථයයි.

အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ဝေါတိ အယံ ဝေါသဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တဥပယောဂကရဏသာမိဝစနပဒပူရဏသမ္ပဒါနေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ‘‘ကစ္စိ, ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ, သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၂၆) ပစ္စတ္တေ အာဂတော. ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, ပဏာမေမိ ဝေါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ဥပယောဂေ. ‘‘န ဝေါ မမ သန္တိကေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ကရဏေ. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) သာမိဝစနေ. ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၅) ပဒပူရဏေ. ‘‘ဝနပတ္ထပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၉၀) သမ္ပဒါနေ. ဣဓာပိ သမ္ပဒါနေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'අහං' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව දක්වති. 'වෝ' යන මෙම නිපාතය ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, ෂෂ්ඨී, පදපූරණ සහ සම්ප්‍රදාන යන විභක්ති අර්ථයන්හි යෙදෙනු පෙනේ. එනම්: 'කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා සමග්ගා...' යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා අර්ථයෙහි ද, 'ගච්ඡථ භික්ඛවේ පණාමේමි වෝ' යනාදී තැන්හි ද්විතීයා අර්ථයෙහි ද, 'න වෝ මම සන්තිකේ වත්ථබ්බං' යනාදී තැන්හි තෘතීයා අර්ථයෙහි ද, 'සබ්බේසං වෝ සාරිපුත්ත සුභාසිතං' යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ද, 'යේ හි වෝ අරියා පරිසුද්ධ කායකම්මන්තා' යනාදී තැන්හි පදපූරණ අර්ථයෙහි ද, 'වනපත්ථපරියායං වෝ භික්ඛවේ දේසිස්සාමි' යනාදී තැන්හි සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද යෙදී ඇත. මෙම ස්ථානයෙහි ද එය සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි (ඔබට/ඔබලාට) යෙදුණු බවම දත යුතුය.

ပါဋိဘောဂေါတိ ပဋိဘူ. သော ဟိ ဓာရဏကံ ပဋိစ္စ ဓနိကဿ, ဓနိကံ ပဋိစ္စ ဓာရဏကဿ ပဋိနိဓိဘူတော ဓနိကသန္တကဿ တတော ဟရဏာဒိသင်္ခါတေန ဘုဉ္ဇနေန [Pg.37] ဘောဂေါတိ ပဋိဘောဂေါ, ပဋိဘောဂေါ ဧဝ ပါဋိဘောဂေါ. အနာဂါမိတာယာတိ အနာဂါမိဘာဝတ္ထာယ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဟိ ကာမဘဝဿ အနာဂမနတော အနာဂါမီ. ယော ယဿ ဓမ္မဿ အဓိဂမေန အနာဂါမီတိ ဝုစ္စတိ, သဖလော သော တတိယမဂ္ဂေါ အနာဂါမိတာ နာမ. ဣတိ ဘဂဝါ ဝေနေယျဒမနကုသလော ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုကူလံ တတိယမဂ္ဂါဓိဂမံ လဟုနာ ဥပါယေန ဧကဓမ္မပူရဏတာမတ္တေန ထိရံ ကတွာ ဒဿေသိ ယထာ တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဘိန္နဘူမိကာပိ ဟိ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ ကာမရာဂပ္ပဟာနံ နာတိဝတ္တန္တီတိ.

'පාටිභෝගෝ' යනු ඇපකරු (ප්‍රතිභූ) යන්නයි. ණය ගැතියා සම්බන්ධයෙන් ණය හිමියාට ද, ණය හිමියා සම්බන්ධයෙන් ණය ගැතියාට ද ඇප වන්නා වූ, ණය හිමියාගේ වස්තුව ණය ගැතියාගෙන් ලබා දීම ආදී ක්‍රියාවන් මගින් භුක්ති විඳීමට ඉඩ සැලසීම 'භෝග' නම් වන බැවින් ඔහු 'පාටිභෝග' නම් වේ. 'අනාගාමිතාය' යනු අනාගාමී භාවය ලැබීම පිණිසයි. ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත කාම භවයට නොපැමිණෙන බැවින් ඔහු 'අනාගාමී' නම් වේ. යම් ධර්මයක් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පුද්ගලයෙකු අනාගාමී යැයි කියනු ලබන්නේ ද, ඵලය සහිත වූ ඒ තෙවන මාර්ගය 'අනාගාමිතා' නම් වේ. මෙසේ වෛනෙය ජනයන් දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූල වන පරිදි, එක් ධර්මයක් පිරීමෙන් පමණක් තෙවන මාර්ගය ලබා ගැනීම ස්ථිර කොට දැක්වූ සේක. තෙවන මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු ප්‍රතිඝ සංයෝජන ආදී ක්ලේශයන් ද කාමරාගය ප්‍රහාණය කිරීම තුළම අන්තර්ගත වන බැවිනි.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ? တေသံ ဘိက္ခူနံ အနာဂါမိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ ‘‘မယာ ‘ဧကဓမ္မံ, ဘိက္ခဝေ, ပဇဟထ, အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’တိ ဝုတ္တေ ဣမေ ဘိက္ခူ အဒ္ဓါ တံ ဧကဓမ္မံ ပဟာယ သက္ကာ တတိယဘူမိံ သမဓိဂန္တုံ, ယတော ဓမ္မဿာမိ ပဌမမာဟ ‘အဟံ ပါဋိဘောဂေါ’တိ ဥဿာဟဇာတာ တဒတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ အနာဂါမိတာယ တေသံ ဘိက္ခူနံ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ.

මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව ඇපකරුවකු වශයෙන් ඉදිරිපත් කළේ කුමකට ද? ඒ භික්ෂූන්ට අනාගාමී මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා උත්සාහය ඇති කරවනු පිණිසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකිති: "මහණෙනි, එක් ධර්මයක් ප්‍රහාණය කරව්, මම ඔබලාගේ අනාගාමී භාවය පිණිස ඇපකරු වෙමි" යි වදාළ කල්හි, "ධර්මස්වාමීන් වහන්සේම මුලින්ම 'මම ඇපකරුවා වෙමි' යි වදාළ බැවින්, මේ භික්ෂූහු ඒකාන්තයෙන්ම ඒ එක් ධර්මය ප්‍රහාණය කොට තෙවන භූමියට පැමිණීමට සමත් වෙති; ඔවුන් තුළ මහත් උත්සාහයක් ඇති වී ඒ සඳහා පිළිපැදිය යුතු යැයි සිතනු ඇත" යනුවෙනි. එබැවින් උත්සාහය ජනිත කරවීම පිණිස, අනාගාමී භාවය උදෙසා එම භික්ෂූන් වෙනුවෙන් තමන් වහන්සේව ඇපකරුවකු ලෙස ස්ථාපිත කළ සේක.

ကတမံ ဧကဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကတမန္တိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ ပဉ္စဝိဓာ – အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ, အနုမတိပုစ္ဆာ, ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ. တတ္ထ ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ, တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတတ္ထာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ. ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ. သော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ. ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော ဒွေဠှကဇာတော – ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ. ဘဂဝါ ဟိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၅၉; မဟာဝ. ၂၁), အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ. ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကမျတာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာ ဘူတာနံ [Pg.38] ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယ. ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၁) အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ.

'කතමං ඒකධම්මං' (කවර එක් ධර්මයක්ද) යන්නෙහි 'කතමං' යනු ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට යොදාගන්නා වචනයකි. එම ප්‍රශ්න ඇසීම පස් ආකාරයකි. එනම්: නොදන්නා දෙය අවබෝධ කරගනු පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා), තමා දන්නා දෙය සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා), සැක දුරු කරගනු පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන පුච්ඡා), අනුමැතිය ලබාගනු පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පුච්ඡා) සහ කරුණු පැහැදිලි කර දීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) වශයෙනි. එහි ස්වභාවයෙන්ම ලක්ෂණයක් අවබෝධ වී නැති, දැක නැති, ප්‍රමාණ කර නැති, විමසා නැති, ප්‍රකට වී නැති හෝ පැහැදිලි වී නැති විටෙක, එය දැනගැනීම පිණිස, දැකීම පිණිස, ප්‍රමාණ කිරීම පිණිස, විමසීම පිණිස, ප්‍රකට කරගැනීම පිණිස හා පැහැදිලි කරගැනීම පිණිස ප්‍රශ්නයක් අසයිද, එය 'අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා' නම් වේ. ස්වභාවයෙන්ම ලක්ෂණයක් අවබෝධ වී ඇති, දැක ඇති, ප්‍රමාණ කර ඇති, විමසා ඇති, ප්‍රකට වී ඇති හා පැහැදිලි වී ඇති විටෙක, වෙනත් පණ්ඩිතයන් සමඟ එය සසඳා බැලීම පිණිස ප්‍රශ්නයක් අසයිද, එය 'දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා' නම් වේ. ස්වභාවයෙන්ම 'මෙය මෙසේද, නැතිනම් මෙසේ නොවේද, කුමක්ද, කෙසේද' යනාදී වශයෙන් දෙගිඩියාවෙන් යුත් සැකයක් ඇති වූ විටෙක, එම සැකය දුරු කරගනු පිණිස ප්‍රශ්නයක් අසයිද, එය 'විමතිච්ඡේදන පුච්ඡා' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස, "මහණෙනි, ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද, රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?" යනාදී වශයෙන් අසන ප්‍රශ්නය 'අනුමති පුච්ඡා' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට කරුණු පැහැදිලි කර දීමේ කැමැත්තෙන්, "මහණෙනි, උපන් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස හෝ උපතක් සොයන සත්වයන්ට අනුග්‍රහය පිණිස මේ ආහාර සතරකි. ඒ සතර කවරේද?" යනාදී වශයෙන් අසන ප්‍රශ්නය 'කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා' නම් වේ.

တတ္ထ ပုရိမာ တိဿော ပုစ္ဆာ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တီသု ဟိ အဒ္ဓါသု ကိဉ္စိ သင်္ခတံ အဒ္ဓါဝိမုတ္တံ ဝါ အသင်္ခတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ နာမ နတ္ထိ. တေန နေသံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယံ ပန တေဟိ အတ္တနော ဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓံ, တဿ အညေန သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနကိစ္စံ နတ္ထိ, တေန နေသံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အကထံကထီ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဂတသံသယာ, တေန နေသံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ. ဣတရာ ပန ဒွေ ပုစ္ဆာ အတ္ထိ, တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි මුලින් සඳහන් කළ ප්‍රශ්න තුන බුදුවරුන් කෙරෙහි විද්‍යාමාන නොවේ. ඒ මන්ද? කාලත්‍රයට අයත් වූ යම් සංඛත ධර්මයක් හෝ කාලයෙන් මිදුණු අසංඛත ධර්මයක් වේද, එය සම්මා සම්බුදුවරුන්ට අවබෝධ නොවූයේ, ප්‍රමාණ නොකළේ, විමසා නොබැලුවේ, ප්‍රකට නොවූයේ හෝ පැහැදිලි නොවූයේ යැයි කිසිවක් නැත. එබැවින් උන්වහන්සේලාට 'අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා' නැත. තවද උන්වහන්සේලා ස්වකීය ඥානයෙන් යම් ධර්මයක් අවබෝධ කළාහුද, එය වෙනත් ශ්‍රමණයකු, බ්‍රාහ්මණයකු, දෙවියකු, මාරයකු හෝ බ්‍රහ්මයකු සමඟ සසඳා බැලීමේ අවශ්‍යතාවක් උන්වහන්සේලාට නැත. එබැවින් උන්වහන්සේලාට 'දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා' ද නැත. භාග්‍යවත් බුදුවරුන් සැක රහිත වූ, සැකය තරණය කළ, සියලු ධර්මයන්හි සැක දුරු කළ අය බැවින් උන්වහන්සේලාට 'විමතිච්ඡේදන පුච්ඡා' ද නැත. එහෙත් අනෙක් ප්‍රශ්න වර්ග දෙක (අනුමති පුච්ඡා සහ කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) බුදුවරුන් කෙරෙහි ඇත. ඒ අතුරින් මෙහි එන ප්‍රශ්නය 'කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා' ලෙස දත යුතුය.

ဣဒါနိ တာယ ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌမတ္ထံ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘လောဘံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ လုဗ္ဘန္တိ တေန, သယံ ဝါ လုဗ္ဘတိ, လုဗ္ဘနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ လောဘော. သွာယံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏော မက္ကဋာလေပေါ ဝိယ, အဘိသင်္ဂရသော တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တမံသပေသိ ဝိယ, အပရိစ္စာဂပစ္စုပဋ္ဌာနော တေလဉ္ဇနရာဂေါ ဝိယ, သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနပဒဋ္ဌာနော, တဏှာနဒိဘာဝေန ဝဍ္ဎမာနော ယတ္ထ သမုပ္ပန္နော, သီဃသောတာ နဒီ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒံ အပါယမေဝ တံ သတ္တံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကိဉ္စာပိ အယံ လောဘသဒ္ဒေါ သဗ္ဗလောဘသာမညဝစနော, ဣဓ ပန ကာမရာဂဝစနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော.

දැන් එම ප්‍රශ්නයෙන් විමසන ලද අර්ථය සාරාංශ කොට දක්වමින් "මහණෙනි, ලෝභය නම් වූ මේ එක් ධර්මය..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි සත්වයන් එයින් ඇලෙන නිසා හෝ, තමාම ඇලෙන නිසා හෝ, ඇලීම පමණක්ම වන බැවින් හෝ 'ලෝභ' නම් වේ. එම ලෝභය, වඳුරු මැලියම් මෙන් අරමුණෙහි දැඩිව ඇලී ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. රත් වූ තැටියක දැමූ මස් වැදෑරියක් මෙන් අරමුණෙහි තදින් ඇලී පවතින ස්වභාවය (රසය) ඇත්තේය. තෙල් තැවරුණු රෙද්දක පැල්ලම මෙන් අතහැරීමට අපහසු ප්‍රකාශනයක් ඇත්තේය. සංයෝජන ධර්මයන්හි ආශ්වාදය දැකීම එහි සමීප හේතුවයි. තණ්හාව නදියක් මෙන් වැඩෙන අතර, එය යම් සත්වයකු තුළ හටගන්නේද, වේගයෙන් ගලා යන ගංගාවක් එහි පතිත වන ඕනෑම දෙයක් රැගෙන මහා සමුද්‍රයට යන්නාක් මෙන්, එම සත්වයාද අපාය කරාම රැගෙන යන්නේ යැයි දත යුතුය. මෙම 'ලෝභ' ශබ්දය පොදුවේ සියලු ඇලීම් සඳහා භාවිත වුවද, මෙහිදී එය 'කාම රාගය' යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුත්තකි.

ပုန ဘိက္ခဝေတိ အာလပနံ ဓမ္မဿ ပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန အဘိမုခီဘူတာနံ တတ္ထ အာဒရဇနနတ္ထံ. ပဇဟထာတိ ဣမိနာ ပဟာနာဘိသမယော ဝိဟိတော, သော စ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝ ပဝတ္တတိ, န ဝိသုန္တိ စတုသစ္စာဓိဋ္ဌာနာနိ စတ္တာရိပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကိစ္စာနိ ဝိဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. ယထာ စ ‘‘လောဘံ ပဇဟထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတော ဒေါသာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ သမုဒယသစ္စဝိသယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စေ ပဟာနာဘိသမယေ ဝုတ္တေ တဿာ သဟကာရီကာရဏဘူတာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ သေသမဂ္ဂင်္ဂါနမ္ပိ သမုဒယသစ္စဝိသယကိစ္စံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော အရိယမဂ္ဂဗျာပါရော ဣဓ [Pg.39] ကထိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမိနာ နယေန သတိပဋ္ဌာနာဒီနမ္ပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဗျာပါရဿ ဣဓ ဝုတ္တဘာဝေါ ယထာရဟံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော.

නැවතත් 'මහණෙනි' යැයි ආමන්ත්‍රණය කිරීම, ධර්මය පිළිගැනීමට සූදානම්ව ඉදිරියේ සිටින භික්ෂූන් තුළ ඒ කෙරෙහි ගෞරවයක් ඇති කිරීම පිණිසය. 'ප්‍රහාණය කරවු' (පජහථ) යන මෙම පදයෙන් ප්‍රහාණ අභිසමය විග්‍රහ කරන ලදී. එම ප්‍රහාණ අභිසමය, පරිඥා අභිසමය, සච්ඡිකිරියා අභිසමය සහ භාවනා අභිසමය සමඟම පවතින අතර, වෙන්ව නොපවතියි. චතුරාර්ය සත්‍යය පදනම් කරගත් සම්මා දිට්ඨියේ කෘත්‍ය හතරම මෙහිදී සිදුවේ. ලෝභය ප්‍රහාණය කරවු යැයි පැවසූ විට, ලෝභය සමඟ එකට බැඳී ඇති බැවින් ද්වේෂය ආදී අනෙක් කෙලෙස්ද ප්‍රහාණය කළ යුතු බව අර්ථයෙන්ම කියැවේ. එමෙන්ම සමුදය සත්‍යය විෂයයෙහි සම්මා දිට්ඨියේ කෘත්‍යය වන ප්‍රහාණ අභිසමය පැවසූ විට, එයට සහකාරී හේතු වන සම්මා සංකප්ප ආදී සෙසු මාර්ගාංගවල සමුදය සත්‍යය විෂයයෙහි කෘත්‍යයද අර්ථයෙන්ම පැවසුණාක් වේ. එබැවින් මෙහිදී සම්පූර්ණ වූ ආර්ය මාර්ගයේ ක්‍රියාවලිය විස්තර කරන ලද බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයට අනුව සතිපට්ඨාන ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයද මෙහිදී පැවසුණු බව සුදුසු පරිදි විස්තර කළ යුතුය.

အပိစေတ္ထ လောဘံ ပဇဟထာတိ ဧတေန ပဟာနပရိညာ ဝုတ္တာ. သာ စ တီရဏပရိညာဓိဋ္ဌာနာ, တီရဏပရိညာ စ ဉာတပရိညာဓိဋ္ဌာနာတိ အဝိနာဘာဝေန တိဿောပိ ပရိညာ ဗောဓိတာ ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ သဟ ဖလေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ပကာသိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ လောဘံ ပဇဟထာတိ သဟ ဖလေန ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဒေသိတာ. သာ စ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ…ပေ… စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသီလဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ စာတိ နာနန္တရိကဘာဝေန သဟ ဖလေန သဗ္ဗာပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘာဝိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවද මෙහි 'ලෝභය ප්‍රහාණය කරවු' යන්නෙන් ප්‍රහාණ පරිඥාව කියැවිණි. එය තීරණ පරිඥාව පදනම් කරගන්නා අතර, තීරණ පරිඥාව ඥාත පරිඥාව පදනම් කරගනියි. මෙසේ වෙන් කළ නොහැකි බැවින් මේ පරිඥා තුනම මෙයින් අවබෝධ කරවයි. මෙසේ මෙහි ඵලයත් සමඟම චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානය සම්පූර්ණ කර දක්වන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් 'ලෝභය ප්‍රහාණය කරවු' යන්නෙන් ඵලය සමඟ ඥාණදස්සන විසුද්ධිය දේශනා කරන ලදී. එය පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධිය ඇසුරු කරන අතර... පෙ... චිත්ත විසුද්ධිය සහ සීල විසුද්ධිය ඇසුරු කරයි. මෙසේ එකිනෙකට සම්බන්ධ බැවින් ඵලය සමඟ සත්විධ විසුද්ධියම මෙහිදී විස්තර කරන ලද බව දත යුතුය.

ဧဝမေတာယ ဝိသုဒ္ဓိက္ကမဘာဝနာယ ပရိညာတ္တယသမ္ပာဒနေန လောဘံ ပဇဟိတုကာမေန –

මෙසේ මෙම විසුද්ධි ක්‍රම භාවනාවෙන් පරිඥා තුන සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ලෝභය ප්‍රහාණය කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් -

‘‘အနတ္ထဇနနော လောဘော, လောဘော စိတ္တပ္ပကောပနော;

ဘယမန္တရတော ဇာတံ, တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ.

"ලෝභය අනර්ථය උපදවයි, ලෝභය සිත දූෂණය කරයි. තමා තුළම හටගත් ඒ බිය (ලෝභය) ලෝකයා අවබෝධ කර නොගනී.

‘‘လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, လုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ;

အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ လောဘော သဟတေ နရံ’’. (ဣတိဝု. ၈၈);

ලෝභයෙන් මැඬුණු තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, ලෝභයෙන් මැඬුණු තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. යම් කලෙක ලෝභය මිනිසා මැඬ පවත්වයිද, එකල දැඩි අන්ධකාරයක් ඇති වේ."

ရတ္တော ခေါ, အာဝုသော, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပါဏမ္ပိ ဟနတိ, အဒိန္နမ္ပိ အာဒိယတိ, သန္ဓိမ္ပိ ဆိန္ဒတိ, နိလ္လောပမ္ပိ ဟရတိ, ဧကာဂါရိကမ္ပိ ကရောတိ, ပရိပန္ထေပိ တိဋ္ဌတိ, ပရဒါရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ, မုသာပိ ဘဏတိ. တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ အဝေဒယတံ တဏှာနုဂတာနံ ပရိတဿိတံ ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ (အ. နိ. ၃.၅၄).

"ඇවැත්නි, රාගයෙන් ඇලුණු, රාගයෙන් මැඬුණු, රාගයට වසඟ වූ සිතැති පුද්ගලයා සතුන් මරයි, නුදුන් දේ ගනියි, ගෙවල් බිඳියි, කොල්ලකයි, තනි නිවසක් වටකොට මංපැහැරීම් කරයි, මංසන්ධිවල සැඟවී සිට පහර දෙයි, පරදාර සේවනයේ යෙදෙයි, මුසාවාද පවසයි. තණ්හාව පසුපස යන ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ලෝභය නොදන්නා, නොදකින, අවබෝධ නොකරන තාක් කල් ඔවුන්ට ඇත්තේ තැතිගැනීමක් සහ දැඟලීමක්ම පමණි."

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော, ဒီဃမဒ္ဓါန သံသရံ;

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ, သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ’’. (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅);

"තණ්හාව දෙවැන්නා කොට ඇති (තණ්හාව සමඟ යන) මිනිසා දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරමින්, මෙලොව පරලොව යන මේ සංසාර ගමන ඉක්මවා නොයයි."

‘‘နတ္ထိ ရာဂသမော အဂ္ဂိ, နတ္ထိ ဒေါသသမော ကလိ’’. (ဓ. ပ. ၂၀၂, ၂၅၁);

"රාගයට සමාන ගින්නක් නැත, ද්වේෂයට සමාන වරදක් නැත."

‘‘ကာမရာဂေန ဍယှာမိ, စိတ္တံ မေ ပရိဍယှတိ’’. (သံ. နိ. ၁.၂၁၂);

"මම කාම රාගයෙන් දැවෙමි, මාගේ සිත දැඩි ලෙස දැවෙයි."

‘‘ယေ ရာဂရတ္တာနုပတန္တိ သောတံ, သယံကတံ မက္ကဋကောဝ ဇာလ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၄၇) စ –

“රාගයෙන් ඇලුණු යම් සත්වයෝ වෙත්ද, ඔවුන් මකුළුවා තමා විසින්ම කළ දැලට වැටෙන්නාක් මෙන් (තමන් විසින්ම කරගත් තෘෂ්ණාව නමැති) සසර සැඩ පහරට නැවත නැවතත් වැටෙති.” මෙසේද—

ဧဝမာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန [Pg.40] နာနာနယေဟိ လောဘဿ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တဿ ပဟာနာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

මෙවැනි සූත්‍ර පදයන්ට අනුකූලව විවිධ ක්‍රම මගින් ලෝභයේ ආදීනව (දොස්) මෙනෙහි කොට, එම ලෝභය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස පිළිපැදිය යුතුය.

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမရာဂဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမရာဂေါ ပဟီယတိ, ကာယဂတာသတိဘာဝနာဝသေန သဝိညာဏကေ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အဝိညာဏကေ အသုဘေ အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တဿာပိ, မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဣန္ဒြိယေသု သံဝရဏဝသေန သတိကဝါဋေန ပိဟိတဒွါရဿာပိ, စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ ဝါ အာလောပါနံ ဩကာသေ သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေနေဝါဟ –

තවද, කාමරාගය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස කරුණු හයක් හේතු වේ. එනම්, අසුභ නිමිත්ත උගෙනීම, අසුභ භාවනාවෙහි යෙදීම, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, ආහාරයෙහි පමණ දැනීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ (කාමරාගය දුරු කිරීමට) උචිත වූ කතාබහ යන මේවාය. සැබවින්ම, දස වැදෑරුම් අසුභ නිමිති උගන්නා තැනැත්තා හටද කාමරාගය ප්‍රහීණය වේ. කායගතාසති භාවනා බලයෙන් සවිඤ්ඤාණක අසුභයන්හිද, උද්ධුමාතක ආදී වශයෙන් අවිඤ්ඤාණක අසුභයන්හිද අසුභ භාවනාවෙහි නැවත නැවත යෙදෙන්නා හටද කාමරාගය ප්‍රහීණය වේ. සිත හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කර ගැනීමෙන්, සති නමැති දොර අගුළෙන් දොරටු වසා ගත් තැනැත්තා හටද කාමරාගය ප්‍රහීණය වේ. බත් පිඬු හතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ ඇති විට පැන් පානය කොට යැපෙන ස්වභාවය ඇති, ආහාරයෙහි පමණ දන්නා තැනැත්තා හටද කාමරාගය ප්‍රහීණය වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී—

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

“බත් පිඬු හතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී (එය නොවැළඳ) පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට යොමු කළ සිත් ඇති මහණෙකුට පහසුවෙන් විසීම පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.”

အသုဘကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေနေဝါဟ –

අසුභ කමටහන් වැඩීමෙහි නිරත වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නා හටද, සිටගෙන හෝ හිඳගෙන සිටින විට දස වැදෑරුම් අසුභයන් ඇසුරු කළ උචිත කතාවන් මගින්ද කාමරාගය ප්‍රහීණය වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී—

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘနိမိတ္တံ, တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော, အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ.

“මහණෙනි, අසුභ නිමිත්ත ඇත. එහි යෝනිසෝමනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් කාමච්ඡන්දය නූපදවා ගැනීමටත්, උපන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණය කිරීමටත් හේතු වේ.”

ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမရာဂသင်္ခါတဿ လောဘဿ ပဟာနာယ ပဋိပန္နော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန တံ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘လောဘံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထ, အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’’တိ.

මෙලෙස පූර්වභාගයෙහි කාමරාගය යැයි කියනු ලබන ලෝභය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස පිළිපන් යෝගී පුද්ගලයා, විපස්සනාව දියුණු කොට තෙවන මඟ වූ අනාගාමී මාර්ගයෙන් එම ලෝභය ඉතිරි නැතිව සහමුලින්ම සිඳලයි. එහෙයින් “මහණෙනි, එක් ධර්මයක් (ලෝභය) ප්‍රහීණය කරව්, මම නුඹලාගේ අනාගාමී භාවය පිණිස ඇප වන්නෙමි” යැයි වදාරන ලදී.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကော ပနေတ္ထ လောဘော ပဟီယတိ, ကိံ အတီတော, အထ အနာဂတော, ဥဒါဟု ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိ? ကိဉ္စေတ္ထ – န တာဝ အတီတော လောဘော ပဟီယေယျ, န အနာဂတော ဝါ တေသံ အဘာဝတော. န ဟိ နိရုဒ္ဓံ အနုပ္ပန္နံ ဝါ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, ဝါယာမော စ အဖလော အာပဇ္ဇတိ. အထ ပစ္စုပ္ပန္နော, ဧဝမ္ပိ အဖလော ဝါယာမော တဿ သရသဘင်္ဂတ္တာ, သံကိလိဋ္ဌာ စ မဂ္ဂဘာဝနာ [Pg.41] အာပဇ္ဇတိ, စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော ဝါ လောဘော သိယာ, န စာယံ နယော ဣစ္ဆိတောတိ. ဝုစ္စတေ – န ဝုတ္တနယေန အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နော လောဘော ပဟီယတိ. သေယျထာပိ ဣဓ တရုဏရုက္ခော အသဉ္ဇာတဖလော, တံ ပုရိသော ကုဌာရိယာ မူလေ ဆိန္ဒေယျ, တဿ ရုက္ခဿ ဆေဒေ အသတိ ယာနိ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျုံ, တာနိ ရုက္ခဿ ဆိန္နတ္တာ အဇာတာနိ ဧဝ န ဇာယေယျုံ, ဧဝမေဝ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေ အသတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော လောဘော အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပစ္စယဃာတဿ ကတတ္တာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယဉှိ အဋ္ဌကထာသု ‘‘ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာယ ဟိ အာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနတာယ ဘူမိ နာမ. သာ ဘူမိ တေန လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော. အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္နော အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နော အသမူဟတုပ္ပန္နောတိ စ အယမေဝ ဝုစ္စတိ.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් විමසිය හැකිය: “මෙහිදී ප්‍රහීණය වන්නේ කවර ලෝභයක්ද? අතීත වූවක්ද? අනාගත වූවක්ද? නැතහොත් වර්තමාන වූවක්ද?” මෙහිදී, අතීත ලෝභය ප්‍රහීණය කළ නොහැක, අනාගත ලෝභයද ප්‍රහීණය කළ නොහැක; මන්ද යත් ඒ දෙකම (ඒ මොහොතේ) නොපවතින බැවිනි. නිරුද්ධ වූ හෝ නූපන් දෙයක් පවතින බවක් නොකියනු ලැබේ, එවිට (එය ප්‍රහීණය කිරීමට ගන්නා) උත්සාහයද නිශ්ඵල වේ. ඉදින් වර්තමාන ලෝභය ප්‍රහීණය කරන්නේ නම්, එයද ක්ෂණිකව බිඳී යන ස්වභාවය නිසා උත්සාහය නිශ්ඵල වන අතර, මාර්ග භාවනාව කෙලෙස් සහිත වීමට හෝ සිතින් වෙන් වූ ලෝභයක් වීමට ඉඩ ඇත. මෙම ක්‍රමය පිළිගත නොහැක. පිළිතුර මෙසේය: වදාරන ලද පරිදි අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන ලෝභයක් ප්‍රහීණය නොවේ. උදාහරණයක් ලෙස, මෙලොව ඵල නොදැරූ තරුණ ගසක් ඇත්නම්, මිනිසෙකු එය පොරොවකින් මුලින්ම සිඳ දමන්නේ නම්, එම ගස නොසිඳුණේ නම් හටගන්නා යම් ඵලයක් වේද, ගස සිඳ දැමූ නිසා ඒ ඵලයන් නූපදින්නා සේම; එලෙසම ආර්ය මාර්ගය ලැබීමක් නොවුණේ නම් හටගැනීමට සුදුසු වූ යම් ලෝභයක් වේද, ආර්ය මාර්ගය ලැබීමෙන් හේතූන් නසා දැමූ බැවින් එම ලෝභය නැවත නූපදියි. මෙය අට්ඨකතාවන්හි “භූමිලද්ධුප්පන්න” (භූමිය ලබා හටගත්) යනුවෙන් හැඳින්වේ. විපස්සනාවට අරමුණු වන පඤ්චස්කන්ධය එම ලෝභය ඉපදීමට ස්ථානය වන බැවින් ‘භූමි’ නම් වේ. එම භූමිය ලෝභය විසින් ලබන ලද බැවින් ‘භූමිලද්ධුප්පන්න’ නම් වේ. මෙයම ‘ආරම්මණාධිග්ගහිතොප්පන්න’, ‘අවික්ඛම්භිතොප්පන්න’ සහ ‘අසමූහතොප්පන්න’ යනුවෙන්ද කියනු ලැබේ.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ သုတ္တေ. ဧတန္တိ ဧတံ အတ္ထဇာတံ. ဣဒါနိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဝုစ္စမာနံ. ဣတိ ဝုစ္စတီတိ ကေန ပန ဝုစ္စတိ? ဘဂဝတာ ဝ. အညေသု ဟိ တာဒိသေသု ဌာနေသု သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဥပနိဗန္ဓဂါထာ ဟောန္တိ, ဣဓ ပန ဘဂဝတာ ဝ ဂါထာရုစိကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါထာ ဘာသိတာ.

‘තත්ථ’ යනු එම සූත්‍රයෙහි යන්නයි. ‘එතං’ යනු මෙම අර්ථ සමූහයයි. දැන් ගාථා බන්ධනයක් ලෙස මෙය වදාරනු ලැබේ. එය වදාරන්නේ කවුරුන් විසින්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මෙය වදාරන සේක. සැබවින්ම, අනෙකුත් මෙබඳු තැන්වල සංගායනාකාරක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් බඳින ලද ගාථාවන් ඇතත්, මෙම (ඉතිවුත්තක) පාළියෙහි ගාථාවන්ට රුචි කරන පුද්ගලයන්ගේ අදහස අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේම කලින් වදාළ අර්ථය එක්තැන් කොට ගාථාවක් වදාළ සේක.

တတ္ထ ယေန လောဘေန လုဒ္ဓါသေ, သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိန္တိ ယေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏေန တတော ဧဝ အဘိသင်္ဂရသေန လောဘေန လုဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ. သေတိ ဟိ နိပါတမတ္တံ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု သေ-ကာရာဂမံ ဣစ္ဆန္တိ. တထာ လုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ကာယသုစရိတာဒီသု ကိဉ္စိ သုစရိတံ အကတွာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ဥပစိနိတွာ ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တာတိ လဒ္ဓနာမာ ပါဏိနော ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဒုဂ္ဂတီတိ သင်္ခံ ဂတံ နိရယံ တိရစ္ဆာနယောနိံ ပေတ္တိဝိသယဉ္စ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဂစ္ဆန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တိ.

එහි, “යම් ලෝභයකින් දැඩිව ඇලුණා වූ සත්වයෝ දුගතියට යෙද්ද” යන්නෙහි, අරමුණු ගැනීම් ලක්ෂණයෙන් යුත්, එම නිසාම දැඩිව ඇලෙන ස්වභාවය ඇති ලෝභයෙන් ඇලී, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතනයන්හි ගිජු වූ බවයි. ‘සේ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. අක්ෂර පිළිබඳ සලකන ආචාර්යවරු මෙබඳු තැන්වල ‘සේ’ යන්න අක්ෂර ආගමයක් ලෙස සලකති. එමෙන්ම, ලෝභී වූ බැවින්ම කාය සුචරිතාදී කිසිදු සුචරිතයක් නොකොට, කාය දුශ්චරිතාදිය රැස්කොට, රූපාදී අරමුණුවල ඇලුණු බැවින් ‘සත්ත’ යන නම ලත් සත්වයෝ, දුක් උපදින ස්ථාන වන බැවින් දුගතිය යැයි කියනු ලබන නිරය, තිරිසන් යෝනිය හා ප්‍රේත ලෝකයට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් යති, උපදිති.

တံ လောဘံ သမ္မဒညာယ, ပဇဟန္တိ ဝိပဿိနောတိ တံ ယထာဝုတ္တံ လောဘံ သဘာဝတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတောတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဟေတုနာ ဉာယေန အညာယ ဉာတတီရဏပရိညာသင်္ခါတာယ ပညာယ ဇာနိတွာ ရူပါဒိကေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စာဒီဟိ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ ပဿနတော ဝိပဿိနော အဝသိဋ္ဌကိလေသေ ဝိပဿနာပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဂ္ဂပညာယ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ပဇဟန္တိ, န ပုန အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒေန္တိ. ပဟာယ [Pg.42] န ပုနာယန္တိ, ဣမံ လောကံ ကုဒါစနန္တိ ဧဝံ သဟဇေကဋ္ဌပဟာနေကဋ္ဌေဟိ အဝသိဋ္ဌကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ တံ လောဘံ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာ ပုန ပစ္ဆာ ဣမံ ကာမဓာတုသင်္ခါတံ လောကံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ကဒါစိပိ န အာဂစ္ဆန္တိ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ. ဣတိ ဘဂဝါ အနာဂါမိဖလေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

“විදර්ශකයන් වහන්සේලා එම ලෝභය මැනවින් දැන ප්‍රහීණය කරති” යනු, වදාරන ලද එම ලෝභය ස්වභාවය, සමුදය, අස්තංගමය (නිරුද්ධ වීම), ආස්වාදය, ආදීනවය හා නිස්සරණය යන මේ ආකාරයන්ගෙන් මැනවින්, අවිපරීතව, හේතු යුක්ති සහිතව, ඥාතපරිඤ්ඤා සහ තීරණපරිඤ්ඤා නමැති ප්‍රඥාවෙන් දැන, රූපාදී පඤ්චුපාදානස්කන්ධයන් අනිත්‍ය ආදී විවිධ ආකාරයන්ගෙන් බලන්නා වූ විදර්ශකයන් වහන්සේලා, විදර්ශනා ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගත් මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ වශයෙන් ඉතිරි කෙලෙසුන් ප්‍රහීණය කරති. නැවත තම සන්තානයෙහි උපදින්නට ඉඩ නොදෙති. “ප්‍රහීණය කොට කිසිදා මෙලොවට නැවත නොපැමිණෙති” යනු, මෙසේ සහජාත සහ ප්‍රහාණ අර්ථයෙන් ඉතිරි කෙලෙසුන් සමඟ එම ලෝභය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණය කොට, පසුව නැවත කාමධාතුව යැයි කියනු ලබන මෙම ලෝකයට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් කිසි කලෙකත් නොපැමිණෙති; ඒ ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් මැනවින් ප්‍රහීණය කර ඇති බැවිනි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගාමී ඵලය දක්වා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

အယမ္ပိ အတ္ထောတိ နိဒါနာဝသာနတော ပဘုတိ ယာဝ ဂါထာပရိယောသာနာ ဣမိနာ သုတ္တေန ပကာသိတော အတ္ထော. အပိ-သဒ္ဒေါ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနသုတ္တတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သမုဒယသစ္စံ သရူပေနေဝ အာဂတံ, ပဟာနာပဒေသေန မဂ္ဂသစ္စံ. ဣတရံ သစ္စဒွယဉ္စ တဒုဘယဟေတုတာယ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ. ဂါထာယ ပန ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂသစ္စာနိ ယထာရုတဝသေနေဝ ဉာယန္တိ, ဣတရံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ. ဧသေဝ နယော ဣတော ပရေသုပိ သုတ္တေသု.

‘අයම්පි අත්ථො’ යනු නිදානයෙහි (ආරම්භයෙහි) සිට ගාථාව අවසානය දක්වා මෙම සූත්‍රයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථයයි. ‘අපි’ යන ශබ්දය දැන් මතු වදාරන සූත්‍රයන්හි අර්ථය හා සම්බන්ධ කිරීම පිණිසයි. ඉතිරි කොටස පෙර වදාළ පරිදිමය. මෙම සූත්‍රයෙහි සමුදය සත්‍යය සෘජුවම (ස්වරූපයෙන්ම) පැමිණ ඇත, ප්‍රහාණය යන වචනයෙන් මාර්ග සත්‍යය පැමිණ ඇත. ඉතිරි සත්‍ය යුගලය (දුක්ඛ සහ නිරෝධ) එම දෙකෙහි හේතු සහ ඵල වශයෙන් වටහා ගත යුතුය. ගාථාවෙහි වනාහි දුක්ඛ, සමුදය සහ මාර්ග සත්‍යයන් වචනාර්ථයෙන්ම වැටහෙයි, අනෙක (නිරෝධ සත්‍යය) උපුටා ගත යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරි සූත්‍රයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තක වර්ණනාවෙහි ප්‍රථම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဒေါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෝෂ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂. ဝုတ္တဉှေတံ …ပေ… ဒေါသန္တိ ဒုတိယသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. ယထာ ဧတ္ထ, ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ သဗ္ဗတ္ထ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနံယေဝ ကရိဿာမ. ယသ္မာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေါသဗဟုလာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဒေါသဝူပသမနတ္ထံ ဒေသိတံ, တသ္မာ ‘‘ဒေါသံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ အာဂတံ. တတ္ထ ဒေါသန္တိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီတိ အာဃာတော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၆၀) နယေန သုတ္တေ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ, ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရီ’’တိအာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိပက္ခတော သိဒ္ဓါနံ နဝန္နမေဝါတိ အဋ္ဌာရသန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိနာ အဋ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိယာ အညတရာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝံ အာဃာတံ. သော ဟိ ဒုဿန္တိ တေန, သယံ ဝါ ဒုဿတိ, ဒုဿနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ဒေါသောတိ ဝုစ္စတိ. သော စဏ္ဍိက္ကလက္ခဏော ပဟဋာသီဝိသော ဝိယ, ဝိသပ္ပနရသော ဝိသနိပါတော ဝိယ, အတ္တနော နိဿယဒဟနရသော ဝါ ဒါဝဂ္ဂိ ဝိယ, ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနော [Pg.43] လဒ္ဓေါကာသော ဝိယ သပတ္တော, ယထာဝုတ္တအာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဇဟထာတိ သမုစ္ဆိန္ဒထ. တတ္ထ ယေ ဣမေ –

2. "වුත්තංහේතං" ආදී වශයෙන් ආරම්භ වන දේශනාව දෙවන සූත්‍රයයි. එහි මේ දැක්වෙන්නේ අලුත් පදයන්ගේ විවරණයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි මෙන්ම, මින් පසුව එන සියලු සූත්‍රවලදී ද අප අලුත් පදයන්ගේ විවරණයන්ම කරන්නෙමු. මෙම සූත්‍රය ද්වේෂය බහුල පුද්ගලයන්ගේ අදහස් සලකා බලා ද්වේෂය සංසිඳුවීම පිණිස දේශනා කරන ලද්දක් බැවින්, "මහණෙනි, ද්වේෂය නම් වූ එක් ධර්මය ප්‍රහීණ කරවු" යැයි මෙහි සඳහන් වේ. එහි 'ද්වේෂය' යනු - "මොහු මට අනර්ථයක් කළේය" ආදී වශයෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ දැක්වෙන නව වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන් ද, "මොහු මට අර්ථයක් කළේ නැත" ආදී වශයෙන් ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂය ලෙස ඇති වන නව වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන් ද යන දහඅටක් වූ ආඝාත වස්තූන් හා, ගස් කඩුපුල් කටු ආදියේ වැදීම නිසා ඇති වන අස්ථාන කෝපය ද සමඟ දහනවයක් වූ ආඝාත වස්තූන්ගෙන් යම් කිසිවක් නිසා හටගන්නා වූ වෛරයයි. සැබවින්ම ඒ ද්වේෂය නිසා සත්වයෝ දූෂණය වෙති, නැතහොත් එය තෙමේම දූෂණය වෙයි, එසේත් නැතහොත් එය දූෂණය වීමේ ස්වභාවයම වෙයි. එබැවින් එය 'ද්වේෂය' යැයි කියනු ලැබේ. එය දණ්ඩකින් පහර කෑ නයෙකු මෙන් චණ්ඩ ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය. ශරීරගත වූ විෂක් මෙන් වේගයෙන් පැතිරෙන ස්වභාවය ඇත්තේය. නැතහොත් ලැව්ගින්නක් මෙන් තමා උපන් ආශ්‍රය දවන ස්වභාවය ඇත්තේය. අවස්ථාව ලත් සතුරෙකු මෙන් අනුන් නැසීම ප්‍රකට කොට දක්වයි. ඉහත කී ආඝාත වස්තූන් ආසන්න හේතුව කොට ඇත්තේය. මෙය විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන් දැකිය යුතුය. "පජහථ" යනු මුලින්ම සිඳලන්න (සමුච්ඡේද කරන්න) යන්නයි. එහි මේවා ද වෙති -

‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဃာတပဋိဝိနယာ, ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ, မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… ကရုဏာ…ပေ… ဥပေက္ခာ, အသတိအမနသိကာရော တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော, ဧဝံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ, ကမ္မဿကတာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ ‘ကမ္မဿကော အယမာယသ္မာ ကမ္မဒါယာဒေါ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၁) –

"මහණෙනි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධය උපදින්නේ නම්, එම ක්‍රෝධය සහමුලින්ම දුරු කළ යුතු ක්‍රම පහක් වෙති. ඒ පහ කවරේද? මහණෙනි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් උපදින්නේ නම්, ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය... කරුණාව වැඩිය යුතුය... උපේක්ෂාව වැඩිය යුතුය. ඔහු පිළිබඳව සිහිකිරීමෙන් හෝ මනසිකාර කිරීමෙන් වැළකී සිටිය යුතුය. මෙසේ ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි උපන් ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය. මහණෙනි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් උපදින්නේ නම්, ඔහු කෙරෙහි කර්මය ස්වකීය කරගත් බව අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. එනම්, 'මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ තමා කළ කර්මයම දායාද කරගන්නේය, කර්මයම උරුම කරගන්නේය... මෙසේ වනු ඇත' යනුවෙනි."

ဧဝံ ပဉ္စ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာယေဝ.

මෙසේ ක්‍රෝධය දුරු කිරීමේ කරුණු පහ වදාරන ලද්දේමය.

‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, အာဃာတပဋိဝိနယာ, ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓာဝုသော, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော; ဧဝရူပေပိ, အာဝုသော, ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၂) –

"ඇවැත්නි, මහණෙකුට යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් උපදින්නේ නම්, එය සහමුලින්ම දුරු කළ යුතු ක්‍රම පහකි. ඒ පහ කවරේද? ඇවැත්නි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අපිරිසිදු කායික හැසිරීම් ඇත්තෙක් වෙයි, නමුත් පිරිසිදු වාචසික හැසිරීම් ඇත්තෙක් වෙයි. ඇවැත්නි, මෙබඳු පුද්ගලයා කෙරෙහි ද උපන් ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය."

ဧဝမာဒိနာပိ နယေန ပဉ္စ အာဃာတပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာ, တေသု ယေန ကေနစိ အာဃာတပဋိဝိနယဝိဓိနာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. အပိစ ယော –

මේ ආදී ක්‍රමවලින් ද ක්‍රෝධය දුරු කිරීමේ කරුණු පහ වදාරන ලදහ. ඒ අතරින් යම්කිසි ක්‍රෝධය දුරු කිරීමේ ක්‍රමයක් මගින් මෙනෙහි කොට (එය දුරු කළ යුතුය). තවද යමෙක් -

‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ, ဘိက္ခဝေ, ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩကန္တေယျုံ, တတြာပိ ယော မနော ပဒူသေယျ, န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၂) သတ္ထု ဩဝါဒေါ.

"මහණෙනි, සොරහු පැමිණ දෙපස මිටි සහිත කියතකින් අතපය කපා දමන්නාහු වුවද, එහිදී යමෙක් සිත දූෂණය කර ගන්නේ නම්, ඔහු මාගේ අනුශාසනය පිළිපදින්නෙකු නොවේ." මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයයි.

‘‘တဿေဝ တေန ပါပိယော, ယော ကုဒ္ဓံ ပဋိကုဇ္ဈတိ;

ကုဒ္ဓံ အပ္ပဋိကုဇ္ဈန္တော, သင်္ဂါမံ ဇေတိ ဒုဇ္ဇယံ.

"යමෙක් ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ කරයි නම්, ඔහු ඒ ක්‍රෝධ කිරීම හේතුවෙන් ඔහුටම වඩා පවිටු අයෙක් වෙයි. ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ නොකරන්නා දිනීමට අපහසු වූ (ක්‍රෝධය නමැති) යුද්ධය දිනන්නේය."

‘‘ဥဘိန္နမတ္ထံ စရတိ, အတ္တနော စ ပရဿ စ;

ပရံ သင်္ကုပိတံ ဉတွာ, ယော သတော ဥပသမ္မတိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၈);

"අනුන් කිපී ඇති බව දැන, යමෙක් සිහි නුවණින් යුක්තව සන්සුන් වෙයිද, ඔහු තමාගේත් අනුන්ගේත් යන දෙදෙනාගේම යහපත පිණිස හැසිරෙන්නේ වෙයි."

‘‘သတ္တိမေ[Pg.44], ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သပတ္တကန္တာ သပတ္တကရဏာ ကောဓနံ အာဂစ္ဆန္တိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ. ကတမေ သတ္တ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ, ‘အဟော ဝတာယံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အဿာ’တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဝဏ္ဏဝတာယ နန္ဒတိ. ကောဓနောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကိဉ္စာပိ သော ဟောတိ သုနှာတော သုဝိလိတ္တော ကပ္ပိတကေသမဿု ဩဒါတဝတ္ထဝသနော, အထ ခေါ သော ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတိ ကောဓာဘိဘူတော. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ပဌမော ဓမ္မော သပတ္တကန္တော သပတ္တကရဏော ကောဓနံ အာဂစ္ဆတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ.

"මහණෙනි, සතුරන් විසින් කැමති වන්නා වූ, සතුරන් විසින් කරනු ලබන්නා වූ මේ ධර්ම සතක් ක්‍රෝධ කරන ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු කරා පැමිණෙයි. ඒ සත කවරේද? මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි සතුරෙක් තම සතුරාට මෙසේ කැමති වෙයි: 'අහෝ! මූ අවලස්සන අයෙක් වේවා' කියායි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා ලස්සන වනු දැක සතුටු නොවන බැවිනි. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද, ක්‍රෝධයෙන් පෙළෙන මේ පුද්ගලයා මැනවින් නා පිරිසිදු වී, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, කෙස් රැවුල් සකසා, සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සිටියද, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද බැවින් ඔහු අවලස්සන වූවෙක්ම වෙයි. මහණෙනි, සතුරන් කැමති වන්නා වූ, සතුරන් විසින් කරනු ලබන්නා වූ ක්‍රෝධ කරන ස්ත්‍රියකට හෝ පුරුෂයෙකුට පැමිණෙන පළමු වන කරුණ මෙයයි."

‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ ‘အဟော ဝတာယံ ဒုက္ခံ သယေယျာ’တိ…ပေ… န ပစုရတ္ထော အဿာတိ…ပေ… န ဘောဂဝါ အဿာတိ…ပေ… န ယသဝါ အဿာတိ…ပေ… န မိတ္တဝါ အဿာတိ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျာတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န, ဘိက္ခဝေ, သပတ္တော သပတ္တဿ သုဂတိဂမနေ နန္ဒတိ. ကောဓနောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတိ, ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရတိ, မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရတိ. သော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ ကောဓာဘိဘူတော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၄).

"නැවත ද මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරාට මෙසේ කැමති වෙයි: 'අහෝ! මූ දුකසේ නිදාගන්නෙක් වේවා'... 'මූට කිසිදු අර්ථයක් සිදු නොවේවා'... 'මූට සම්පත් නොලැබේවා'... 'මූට කීර්තියක් නොලැබේවා'... 'මූට මිතුරන් නොලැබේවා'... 'මූ මරණින් මතු අපාය, දුගතිය, විනිපාතය වූ නරකයෙහි උපදීවා' කියායි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා සුගතියට යනවා දැක සතුටු නොවන බැවිනි. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද, ක්‍රෝධයෙන් පෙළෙන මේ පුද්ගලයා කයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, වචනයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, සිතින් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි. ඔහු කය, වචනය, සිත යන තුන් දොරින්ම දුසිරිතෙහි යෙදී, ශරීරය බිඳී මරණින් මතු... නරකයෙහි උපදියි."

‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ…ပေ…. (အ. နိ. ၇.၆၄);

"කිපුණු තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, කිපුණු තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි."

‘‘ကောဓံ ဇဟေ ဝိပ္ပဇဟေယျ မာနံ, သံယောဇနံ သဗ္ဗမတိက္ကမေယျ. (ဓ. ပ. ၂၂၁);

"ක්‍රෝධය අත්හළ යුතුය, මානය දුරු කළ යුතුය, සියලු සංයෝජන ඉක්මවා යා යුතුය."

‘‘အနတ္ထဇနနော ကောဓော, ကောဓော စိတ္တပ္ပကောပနော…ပေ…. (အ. နိ. ၇.၆၄);

"ක්‍රෝධය අනර්ථය උපදවයි, ක්‍රෝධය සිත කැළඹීමට පත් කරයි."

‘‘ကောဓံ ဆေတွာ သုခံ သေတိ, ကောဓံ ဆေတွာ န သောစတိ;

ကောဓဿ ဝိသမူလဿ, မဓုရဂ္ဂဿ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၇);

"ක්‍රෝධය සිඳ දැමීමෙන් සුවසේ නිදයි, ක්‍රෝධය සිඳ දැමීමෙන් ශෝක නොකරයි. බ්‍රාහ්මණය, ක්‍රෝධය නම් විෂ සහිත මුලක් ඇති, අග මිහිරි දෙයකි."

‘‘ဧကာပရာဓံ [Pg.45] ခမ ဘူရိပည,န ပဏ္ဍိတာ ကောဓဗလာ ဘဝန္တီ’’တိ. –

"මහා ප්‍රඥාවන්තයෙනි, මේ එක් වරදකට සමාව දුන මැනවි. පණ්ඩිතයෝ ක්‍රෝධය බලය කොට ඇත්තෝ නොවෙති."

ဧဝမာဒိနာ နယေန ဒေါသေ အာဒီနဝေ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော ဒေါသပ္ပဟာနေ အာနိသံသေ စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒေါသံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒိဝသေန ပဇဟိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဒေါသံ သမုစ္ဆိန္ဒထ, ပဇဟထာတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ တတ္ထ နိယောဇနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေါသံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ. ဒုဋ္ဌာသေတိ အာဃာတေန ဒူသိတစိတ္တတာယ ပဒုဋ္ဌာ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယမေဝ.

මේ ආදී ක්‍රම මගින් ද්වේෂයෙහි ආදීනව ද, පෙර කී කරුණුවලට ප්‍රතිපක්ෂව ද්වේෂය ප්‍රහීණ කිරීමේ අනිශංස ද මෙනෙහි කොට, පූර්ව භාගයෙහි තදංග ප්‍රහාණාදියෙන් ද්වේෂය දුරු කොට, විපස්සනාව දියුණු කරවා, තෙවන මාර්ගය මගින් ද්වේෂය සහමුලින්ම සිඳලිය යුතුය. "ප්‍රහීණ කරවු" යනු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඒ ද්වේෂය දුරු කිරීමෙහි යෙදවීමයි. ඒ නිසා "මහණෙනි, ද්වේෂය නම් වූ එක් ධර්මය ප්‍රහීණ කරවු" යැයි වදාරන ලදී. "දුට්ඨාසේ" යනු ආඝාතය නිසා දූෂිත වූ සිත් ඇති බැවින් දූෂිත වූවෝ යන්නයි. මෙහි ඉතිරිව කිව යුතු දේ පළමු සූත්‍රයේ විවරණයෙහි දක්වන ලද පරිදිම වේ.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ විවරණය නිම විය.

၃. မောဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මෝහ සූත්‍රයේ විවරණය

၃. တတိယေ မောဟန္တိ အညာဏံ. တဉှိ ဒုက္ခေ အညာဏံ, ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏံ, ဒုက္ခနိရောဓေ အညာဏံ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘာဂေန အနေကပ္ပဘေဒမ္ပိ မုယှန္တိ. တေန သယံ ဝါ မုယှတိ မုယှနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟောတိ ဝုစ္စတိ. သော စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝလက္ခဏော, အညာဏလက္ခဏော ဝါ, အသမ္ပဋိဝေဓရသော, အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနရသော ဝါ, အသမ္မာပ္ပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနော, အန္ဓကာရပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ, အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနော, သဗ္ဗာကုသလာနံ မူလန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဓာပိ ပဇဟထာတိ ပဒဿ –

3. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘මෝහං’ යනු නොදැනීමයි. එනම් දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම සහ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව පිළිබඳ නොදැනීම යන ආදී ක්‍රමයෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි නොයෙක් ප්‍රභේදවලින් දක්වා ඇත. එයින් සත්වයෝ මුළා වෙති, නැතහොත් තෙමේම මුළා වෙයි, නැතහොත් මුළා වීම පමණක්ම වේ, එබැවින් ‘මෝහය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය සිතේ අන්ධ බව ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි, නැතහොත් නොදැනීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. අවබෝධ නොකිරීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇත, නැතහොත් අරමුණේ ස්වභාවය වැසීමේ රසය ඇත. වැරදි ලෙස පිළිපැදීම ප්‍රත්‍යුපස්ථාන (වැටහෙන ආකාරය) කොට ඇත, නැතහොත් අන්ධකාරය ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත. අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) කොට ඇත. සියලු අකුසලයන්ගේ මූලය ලෙස මෙය දත යුතුය. මෙහි ද ‘පජහථ’ යන පදයට -

‘‘မူဠှော အတ္ထံ န ဇာနာတိ, မူဠှော ဓမ္မံ န ပဿတိ;

အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ မောဟော သဟတေ နရံ’’. (ဣတိဝု. ၈၈);

“මුළා වූ තැනැත්තා තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ අර්ථය නොදනියි. මුළා වූ තැනැත්තා දස කුසල් දහම් නොදකියි. මෝහය විසින් යම් කලෙක මිනිසා මැඩපවත්වනු ලැබේද, එකල්හි ඝන අන්ධකාරයක් වැනි අඥාන බවක් ඇති වේ.” (ඉතිවුත්ථක 88)

‘‘အနတ္ထဇနနော မောဟော…ပေ…. (ဣတိဝု. ၈၈);

“මෝහය අනර්ථය උපදවන්නකි... (පෙ)...” (ඉතිවුත්ථක 88)

‘‘အဝိဇ္ဇာ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’ (ဣတိဝု. ၄၀);

“මහණෙනි, අකුසල ධර්මයන්ගේ පැමිණීමට (හටගැනීමට) අවිද්‍යාව පෙරගමන්කරු වෙයි.” (ඉතිවුත්ථක 40)

‘‘မောဟသမ္ဗန္ဓနော လောကော, ဘဗ္ဗရူပေါဝ ဒိဿတိ’’;

(ဥဒါ. ၇၀);

“ලෝකය මෝහයෙන් බැඳී පවතී, (එය අකුසල් කිරීමට සුදුසු ස්වභාවයක් ඇත්තාක් මෙන්) භව්‍ය රූපයක් ලෙස පෙනෙයි.” (උදාන 70)

‘‘မောဟော [Pg.46] နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယ’’ (အ. နိ. ၃.၃၄);

“මෝහය (අකුසල්) කර්මයන් හටගැනීමේ නිදානය (හේතුව) වේ.” (අංගුත්තර නිකාය 3.34)

‘‘မူဠှော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, မောဟေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတိ, သမ္ပရာယိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတီ’’တိ စ –

“බ්‍රාහ්මණය, මෝහයෙන් මඩනා ලද, මෝහයෙන් වෙළාගත් සිත් ඇති මුළා වූ පුද්ගලයා මෙලොවෙහි ද බිය හා වෛරය උපදවයි, පරලොවෙහි ද බිය හා වෛරය උපදවයි.”

အာဒိနာ နယေန ‘‘ယော ကောစိ ဓမ္မော ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသံကိလေသဓမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော, အတ္ထတော သဗ္ဗော သော မောဟဟေတုကော’’တိ စ မောဟေ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော မောဟပ္ပဟာနေ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနက္ကမေနေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန မောဟံ ပဇဟန္တာ တတိယမဂ္ဂေန ယထာဝုတ္တလောဘဒေါသေကဋ္ဌံ မောဟံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟထာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မောဟော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ. မူဠှာသေတိ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာဒိဘေဒေ အတ္တနော ဟိတာဟိတေ သမ္မူဠှာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

යනාදී ක්‍රමයෙන් කාමච්ඡන්ද ආදී කෙලෙස් ධර්මයන්ගෙන් හටගත යුතු යම් අනර්ථයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මෝහය හේතු කොට ගෙන ඇති වන බවත්, මෝහයෙහි ඇති දෝෂයත්, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මෝහය ප්‍රහාණය කිරීමෙහි අනිශංසත් මෙනෙහි කොට, කාමච්ඡන්ද ආදිය ප්‍රහාණය කරන අනුපිළිවෙළින්ම පූර්ව භාගයෙහි තදංග ප්‍රහාණාදියෙන් මෝහය දුරු කරමින්, තෙවන මඟින් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) ඉහත කී ලෝභ හා දෝෂ හා සමාන ස්ථානයෙහි සිටි මෝහය සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරව් යනු අර්ථයයි. මෙහිදී අනාගාමී මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු මෝහයම අදහස් කරන ලදී. ‘මූළ්හාසේ’ යනු කුසල් අකුසල්, සාවද්‍ය අනවද්‍ය ආදී ප්‍රභේදයන්හි ද, තමාගේ වැඩ අවැඩෙහි ද මනාව මුළා වූවෝ යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ကောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ක්‍රෝධ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၄. စတုတ္ထေ ကောဓန္တိ ဒေါသံ. ဒေါသော ဧဝ ဟိ ကောဓပရိယာယေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တော. တသ္မာ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစ ကုဇ္ဈနလက္ခဏော ကောဓော, အာဃာတကရဏရသော, စိတ္တဿ ဗျာပတ္တိဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော, စေတသော ပူတိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘කෝධං’ යනු දෝෂයයි. දෝෂයම කෝධය යන පර්යාය වචනයෙන්, අවබෝධ කරගන්නා වූ පුද්ගලයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව මෙසේ වදාරන ලදී. එබැවින් දෙවන සූත්‍රයෙහි සඳහන් ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ද අර්ථය දත යුතුය. තවද, කෝධය ක්‍රෝධ කිරීමේ (කිපීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, වෛර කිරීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇත, සිතේ විකෘති වීමක් ලෙස ප්‍රත්‍යුපස්ථාන වේ. එය සිතේ පූති භාවය (කුණු වූ බව) ලෙස දත යුතුය යන මේ විශේෂය ද දත යුතුය.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. မက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මක්ඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၅. ပဉ္စမေ မက္ခန္တိ ပရဂုဏမက္ခနံ. ယဒိပိ ဟိ သော ဂူထံ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရန္တော ဝိယ အတ္တနော ကရံ ပဌမတရံ မက္ခတိယေဝ, တထာပိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာဓိပ္ပာယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ပရဂုဏမက္ခနော’’တိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ [Pg.47] သော ဥဒကပုဉ္ဆနမိဝ နှာတဿ သရီရဂတံ ဥဒကံ ပရေသံ ဂုဏေ မက္ခေတိ ပုဉ္ဆတိ ဝိနာသေတိ, ပရေဟိ ဝါ ကတာနံ မဟန္တာနမ္ပိ ကာရာနံ ခေပနတော ဓံသနတော မက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. သော ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏော, တေသံ ဝိနာသနရသော, တဒဝစ္ဆာဒနပစ္စုပဋ္ဌာနော. အတ္ထတော ပန ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာကာရေန ပဝတ္တော ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဇဟထာတိ တတ္ထ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ဒေါသံ, ဒေါသေ စ ဝုတ္တနယံ အာဒီနဝံ, ပဟာနေ စဿ အာနိသံသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန အနဝသေသံ သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော. မက္ခာသေတိ မက္ခိတာ မက္ခိတပရဂုဏာ, ပရေသံ ဂုဏာနံ မက္ခိတာရော, တတော ဧဝ အတ္တနောပိ ဓံသိတဂုဏာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘මක්ඛං’ යනු අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීමයි. යමෙක් අසූචි ගෙන අන්‍යයෙකුට පහර දීමට යන්නේ නම් ප්‍රථමයෙන්ම තමාගේ අත කිලිටි කරගන්නා සේම, මොහු ද අන්‍යයන්ගේ ගුණ මැකීමේ අදහසින් එය කරන බැවින් ‘පරගුණමක්ඛන’ (අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීම) යැයි කියනු ලැබේ. ස්නානය කළ අයෙකුගේ ශරීරයේ ජලය තෙත මාත්තු කරන රෙද්දක් මෙන්, ඔහු අන්‍යයන්ගේ ගුණ මකා දමයි, විනාශ කරයි. අන්‍යයන් විසින් කරන ලද මහත් වූ උපකාර පවා බැහැර කරන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් ‘මක්ඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය අන්‍යයන්ගේ ගුණ මැකීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, ඒවා විනාශ කිරීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇත, ඒවා වසා දැමීම ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. අර්ථය අනුව ගත් කල, අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින දෝමනස්ස සහගත චිත්තෝත්පාදය ලෙස මෙය දත යුතුය. ‘පජහථ’ යන්නෙන් එහි දක්වන ලද ප්‍රභේද සහිත දෝෂයත්, දෝෂයෙහි දක්වන ලද ආදීනවයත්, එය ප්‍රහාණය කිරීමේ අනිශංසත් මෙනෙහි කොට, පූර්ව භාගයෙහි තදංග ප්‍රහාණාදියෙන් දුරු කරමින්, විදර්ශනාව වඩා තෙවන මඟින් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) ඉතිරි රහිතව සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරව් යනු අර්ථයයි. ‘මක්ඛාසේ’ යනු අනුන්ගේ ගුණ මකන්නා වූ, එබැවින්ම තමාගේ ගුණ ද නසා ගත්තා වූ යන අර්ථයයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. မာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၆. ဆဋ္ဌေ မာနန္တိ ဇာတိအာဒိဝတ္ထုကံ စေတသော ဥန္နမနံ. သော ဟိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ နယေန မညန္တိ တေန, သယံ ဝါ မညတိ, မာနနံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဝါ မာနောတိ ဝုစ္စတိ. သွာယံ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော, ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ တိဝိဓော. ပုန သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သေယျဿ သဒိသော, သေယျဿ ဟီနော; သဒိသဿ သေယျော, သဒိသဿ သဒိသော, သဒိသဿ ဟီနော; ဟီနဿ သေယျော, ဟီနဿ သဒိသော, ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ နဝဝိဓောပိ ဥန္နတိလက္ခဏော, အဟံကာရရသော, သမ္ပဂ္ဂဟရသော ဝါ, ဥဒ္ဓုမာတဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော, ကေတုကမျတာပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ, ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘပဒဋ္ဌာနော ဥမ္မာဒေါ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဇဟထာတိ တဿ သဗ္ဗဿပိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနနိမိတ္တတာ, ဂရုဋ္ဌာနိယေသု အဘိဝါဒနပစ္စုပဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မာဒီနံ အကရဏေ ကာရဏတာ, ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဘာဝေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော နိရတိမာနတာယ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ရာဇသဘံ အနုပ္ပတ္တော စဏ္ဍာလော ဝိယ သဗြဟ္မစာရီသု နီစစိတ္တတံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန တံ ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ [Pg.48] အတ္ထော. အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မာနော ဣဓာဓိပ္ပေတော. မတ္တာသေတိ ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဝသေန မာနေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘူတေန မတ္တာ အတ္တာနံ ပဂ္ဂဟေတွာ စရန္တာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘මානං’ යනු ජාතිය ආදිය මුල් කරගෙන සිතේ ඇති වන උඩඟු බවයි. ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් සිතන බැවින් හෝ තෙමේම සිතන බැවින් හෝ සිතේ එසවීමක් (ඔසවා තැබීමක්) වන බැවින් ‘මානය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි යන මානය, මම සමාන වෙමි යන මානය, මම හීන වෙමි යන මානය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නැවතත්, ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨයාට සමාන වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා හීන වෙමි; සමානයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, සමානයාට සමාන වෙමි, සමානයාට වඩා හීන වෙමි; හීනයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, හීනයාට සමාන වෙමි, හීනයාට වඩා හීන වෙමි යනුවෙන් නව වැදෑරුම් වූ මානය ද සිත උස් කොට තැබීමේ ලක්ෂණය ඇත, අහංකාරය රසය කොට ඇත, නැතහොත් සිත ඔසවා තැබීමේ රසය ඇත, සිතේ පිපීම (ඉදිමීම) ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත, නැතහොත් ධජයක් මෙන් එසවුණු ස්වභාවය ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත. දෘෂ්ඨි විප්‍රයුක්ත ලෝභය පදට්ඨාන කොට ඇත, උමතුවක් මෙන් දත යුතුය. ‘පජහථ’ යන්නෙන්, ඒ සියලු මානය තමා උසස් කොට සැලකීමට හා අනුන් පහත් කොට සැලකීමට හේතු වන බවත්, ගරු කළ යුත්තන්ට වැඳීම, පෙරගමන් කිරීම, ඇඳිලි බැඳීම, සාමීචි කර්ම කිරීම ආදිය නොකිරීමට හේතු වන බවත්, ජාති මදය හා පුරුෂ මදය ආදියෙන් ප්‍රමාදයට පත්වීමට හේතු වන බවත් යන ආදී ප්‍රභේද සහිත ආදීනවයන් ද, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නිර්මානී බවෙහි අනිශංස ද මෙනෙහි කොට, රජ සභාවකට පැමිණි සැඩොලෙකු මෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි යටහත් පහත් සිතක් ඇති කරගෙන, පූර්ව භාගයෙහි තදංග ප්‍රහාණාදියෙන් එය දුරු කරමින්, විදර්ශනාව වඩා අනාගාමී මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරව් යනු අර්ථයයි. මෙහිදී අනාගාමී මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු මානයම අදහස් කරන ලදී. ‘මත්තාසේ’ යනු ජාති මද පුරුෂ මද ආදියෙන් ඇති වූ මානය නිසා ප්‍රමාදයට පත්ව, මත්වී තමාම උසස් කර ගනිමින් හැසිරෙන්නෝ යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

ဣမေသု ပန ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဂါထာသု ဝါ အနာဂါမိဖလံ ပါပေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ. တတ္ထ ယေ ဣမေ အဝိဟာ အတပ္ပာ သုဒဿာ သုဒဿီ အကနိဋ္ဌာတိ ဥပပတ္တိဘဝဝသေန ပဉ္စ အနာဂါမိနော, တေသု အဝိဟေသု ဥပပန္နာ အဝိဟာ နာမ. တေ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စဝိဓာ, တထာ အတပ္ပာ, သုဒဿာ, သုဒဿိနော. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ပရိဟာယတိ. တတ္ထ ယော အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော ပန အဝိဟာဒီသု အာဒိတော ပဉ္စကပ္ပသတာဒိဘေဒံ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော အသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ အကတွာ အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ယော ပန သသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ ကတွာ ဒုက္ခေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ဣတရော ပန အဝိဟာဒီသု ဥဒ္ဓံဝါဟိတဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ, ဝဋ္ဋသောတံ, မဂ္ဂသောတမေဝ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော. အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ.

මින් ඉදිරියට පිළිවෙළින් එන සූත්‍ර හයේ හෝ ගාථාවල අනාගාමී ඵලය දක්වා දේශනාව අවසන් කර ඇත. එහිදී අවිහ, අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී, අකනිට්ඨ වශයෙන් උප්පත්ති භවය අනුව අනාගාමී පුද්ගලයෝ පස් දෙනෙකි. අවිහ බඹලොව උපන් අනාගාමීහු අවිහ නම් වෙති. ඔවුහු අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසංඛාරපරිනිබ්බායී, සසංඛාරපරිනිබ්බායී සහ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වෙති. අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝකවල උපන් අනාගාමීහු ද එසේම ය. අකනිට්ඨ බඹලොව දී 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී' පුද්ගලයා හැරේ. එහිදී යම් අනාගාමී පුද්ගලයෙක් අවිහ ආදී බඹලොවක ඉපිද, ආයුෂයේ හරි අඩක් ඉක්මවීමට පෙර රහත් වී කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු අන්තරාපරිනිබ්බායී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙක් අවිහ ආදී ලෝකවල ඉපිද ආයුෂයේ හරි අඩක් ඉක්මවා ගිය පසු පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු උපහච්චපරිනිබ්බායී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙක් විශේෂ උත්සාහයකින් තොරව, මහත් දුකක් හෝ වෙහෙසක් රහිතව පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු අසංඛාරපරිනිබ්බායී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙක් දැඩි උත්සාහයකින්, මහත් දුකක් හා වෙහෙසක් විඳ පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු සසංඛාරපරිනිබ්බායී නම් වේ. අනෙක් පුද්ගලයා අවිහ ආදී ලෝකවලින් ඉහළට යන ස්වභාවය ඇති නිසා හෝ ඔහුගේ තෘෂ්ණා සෝතය, වෘත්ත සෝතය හෝ මග්ග සෝතය ඉහළට ම පවතින නිසා උද්ධංසෝත නම් වේ. අවිහ ආදී බඹලොවක ඉපිද එහිදී ම රහත් වීමට අපොහොසත් වී, එහි ආයුෂ පවතින තෙක් සිට, උප්පත්ති වශයෙන් අකනිට්ඨ බඹලොවට ම යන්නේ ද ඔහු අකනිට්ඨගාමී නම් වේ.

ဧတ္ထ စ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ, ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ, န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ, န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ပန ဟေဋ္ဌာ တယော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ သုဒဿီဒေဝလောကေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဣတော အကနိဋ္ဌမေဝ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ပန ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော, န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ.

මෙහිදී (1) උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී, (2) උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී නොවන, (3) උද්ධංසෝත නොවන අකනිට්ඨගාමී, (4) උද්ධංසෝත ද නොවන අකනිට්ඨගාමී ද නොවන වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් බෙදීමක් දත යුතු ය. එය කෙසේ ද? යම් අනාගාමී පුද්ගලයෙක් අවිහ බඹලොව සිට බඹලොවවල් සතරක් ම පිරිසිදු කරමින් (එහි ඉපිද) අකනිට්ඨ බඹලොවට ගොස් පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙක් පහළ බඹලොවවල් තුනක් පිරිසිදු කර සුදස්සී බඹලොවෙහි ම සිට පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී නොවන' පුද්ගලයා ය. යම් පුද්ගලයෙක් මේ මිනිස් ලොව සිට කෙළින්ම අකනිට්ඨ බඹලොවට ගොස් පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු 'උද්ධංසෝත නොවන අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙක් පහළ බඹලොවවල් සතරෙන් තමා උපන් ඒ ඒ බඹලොවෙහි ම පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු 'උද්ධංසෝත ද නොවන අකනිට්ඨගාමී ද නොවන' පුද්ගලයා යැයි දත යුතු ය.

တတ္ထ [Pg.49] အဝိဟေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ကပ္ပသတတော ဥဒ္ဓံ ပရိနိဗ္ဗာယိကော, ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပရိနိဗ္ဗာယိကော, ပဉ္စကပ္ပသတေ အသမ္ပတ္တေ ပရိနိဗ္ဗာယိကောတိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥပပန္နံ ဝါ သမနန္တရာ အပ္ပတ္တံ ဝါ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိ (ပု. ပ. ၃၆). ဝါ-သဒ္ဒေန ဟိ ပတ္တမတ္တောပိ သင်္ဂဟိတောတိ. ဧဝံ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော. တေသု အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ. တထာ အတပ္ပာသုဒဿာသုဒဿီသူတိ စတ္တာရော ဒသကာ စတ္တာရီသံ အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတဿ အဘာဝတော တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရော, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရောတိ အဋ္ဌ, ဧဝမေတေ အဋ္ဌစတ္တာရီသံ အနာဂါမိနော. တေ သဗ္ဗေပိ ဣမေသု သုတ္တေသု အဝိသေသဝစနေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එහි අවිහ බඹලොව ඉපිද කල්ප සියයකට ඇතුළත පිරිනිවන් පාන්නා ද, කල්ප දෙසියයක් ඉක්ම වූ පසු පිරිනිවන් පාන්නා ද, කල්ප පන්සියයකට පෙර පිරිනිවන් පාන්නා ද වශයෙන් අන්තරාපරිනිබ්බායීහු තිදෙනෙකි. "උපන් විගස හෝ ආයුෂයෙන් අඩක් වීමට පෙර" යැයි මේ බව වදාරන ලදී. 'වා' ශබ්දයෙන් ආයුෂයෙන් අඩක් වූ සැණින් පිරිනිවන් පාන්නා ද ඇතුළත් වේ. මෙලෙස අන්තරාපරිනිබ්බායීහු තිදෙනෙක් ද, එක් උපහච්චපරිනිබ්බායී කෙනෙක් ද, එක් උද්ධංසෝත කෙනෙක් ද වෙති. ඔවුන් අතර අසංඛාරපරිනිබ්බායීහු පස් දෙනෙකි, සසංඛාරපරිනිබ්බායීහු පස් දෙනෙකි, මෙසේ දස දෙනෙකි. එලෙස ම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝකවල ද දස දෙනා බැගින් හතළිස් දෙනෙක් වෙති. අකනිට්ඨයෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයා නැති බැවින්, අන්තරාපරිනිබ්බායීහු තිදෙනෙක් ද, උපහච්චපරිනිබ්බායී එක් අයෙක් ද, අසංඛාරපරිනිබ්බායීහු සිවු දෙනෙක් ද, සසංඛාරපරිනිබ්බායීහු සිවු දෙනෙක් ද වශයෙන් අට දෙනෙකි. මෙසේ අනාගාමී පුද්ගලයෝ හතළිස් අට දෙනෙක් වෙති. මේ සියලු දෙනා ම මෙම සූත්‍රවල විශේෂ සඳහනක් නොමැති ව ම (අනාගාමී යන පොදු නාමයෙන්) ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ විවරණය නිමවා ඇත.

၇. သဗ္ဗပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සබ්බපරිඤ්ඤා සූත්‍රයේ විවරණයයි.

၇. သတ္တမေ သဗ္ဗန္တိ အနဝသေသံ. အနဝသေသဝါစကော ဟိ အယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ. သော ယေန ယေန သမ္ဗန္ဓံ ဂစ္ဆတိ, တဿ တဿ အနဝသေသတံ ဒီပေတိ; ယထာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ, သဗ္ဗာ ဝေဒနာ, သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. သော ပနာယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသဝိသယတာယ ဒုဝိဓော. တထာ ဟေသ သဗ္ဗသဗ္ဗံ, ပဒေသသဗ္ဗံ, အာယတနသဗ္ဗံ, သက္ကာယသဗ္ဗန္တိ စတူသု ဝိသယေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တာ, သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) ပဒေသသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ, စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ…ပေ…. မနဉ္စေဝ ဓမ္မေ စာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃-၂၅) ဧတ္ထ အာယတနသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁) သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ. တတ္ထ သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော နိပ္ပဒေသဝိသယော, ဣတရေသု တီသုပိ အာဂတော သပ္ပဒေသဝိသယော[Pg.50]. ဣဓ ပန သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကဓမ္မာ ဟိ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ အနဝသေသတော ဂဟိတာ.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බ' (සියල්ල) යනු ඉතිරි රහිත සියල්ල ය. 'සබ්බ' යන වචනය සියල්ල ම (අනවසේෂ) යන අරුත ප්‍රකාශ කරයි. එය යම් පදයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ ද, එම පදයට අදාළ සියල්ල ම ඉතිරි රහිතව ප්‍රකාශ කරයි; "සියලු රූප, සියලු වේදනා, සියලු සක්කාය පරියාපන්න ධර්මයන්හි" යනාදී උදාහරණ මෙනි. මෙම 'සබ්බ' ශබ්දය සප්‍රදේශ සබ්බ සහ නිප්ප්‍රදේශ සබ්බ වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එමෙන්ම එය සබ්බසබ්බ, පදේසසබ්බ, ආයතනසබ්බ, සක්කායසබ්බ වශයෙන් සතර ආකාරයකින් භාවිත වන බව දක්නට ලැබේ. එහිදී "සර්ව ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයෙහි වැටහෙයි" යනාදී තැන්වල 'සබ්බසබ්බ' යන්න යෙදී ඇත. "සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේ (සියල්ලන්ගේ ම) කතාව ක්‍රමයකින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී" යනාදී තැන්වල 'පදේසසබ්බ' යන්න යෙදී ඇත. "මහණෙනි, මම ඔබට සියල්ල දේශනා කරමි, එනම් ඇස ද රූප ද... මනස ද ධර්මයන් ද වේ" යන මෙහි 'ආයතනසබ්බ' යන්න යෙදී ඇත. "මහණෙනි, මම ඔබට සියලු ධර්මයන්ගේ මූලපරියාය දේශනා කරමි" යනාදී තැන්වල 'සක්කායසබ්බ' යන්න යෙදී ඇත. එහිදී 'සබ්බසබ්බ' යන්නෙන් කියවෙන්නේ සීමා රහිත සියල්ල ය. සෙසු තුනෙන් සීමා සහිත සියල්ල කියැවේ. මෙහිදී දත යුත්තේ 'සක්කායසබ්බ' යන්නයි. විපස්සනාවට අරමුණු වන ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් මෙහි 'සබ්බ' ලෙස කිසිවක් ඉතිරි නොකර ගන්නා ලදී.

အနဘိဇာနန္တိ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ အကုသလာ, ဣမေ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ အနဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဣမာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ, ဣမာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စ’’န္တိ စ အာဒိနာ သဗ္ဗေ အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဝိပရီတသဘာဝတော အနဘိဇာနန္တော အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန န ဇာနန္တော. အပရိဇာနန္တိ န ပရိဇာနန္တော. ယော ဟိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ ပရိဇာနာတိ, သော တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ – ဉာတပရိညာယ, တီရဏပရိညာယ, ပဟာနပရိညာယ. တတ္ထ ကတမာ ဉာတပရိညာ? သဗ္ဗံ တေဘူမကံ နာမရူပံ – ‘‘ဣဒံ ရူပံ, ဧတ္တကံ ရူပံ, န ဣတော ဘိယျော. ဣဒံ နာမံ, ဧတ္တကံ နာမံ, န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဘူတပ္ပသာဒါဒိပ္ပဘေဒံ ရူပံ, ဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ နာမဉ္စ, လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ. တဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဉ္စ ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. အယံ ဉာတပရိညာ. ကတမာ တီရဏပရိညာ? ဧဝံ ဉာတံ ကတွာ တံ သဗ္ဗံ တီရေတိ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတောတိ ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ. အယံ တီရဏပရိညာ. ကတမာ ပဟာနပရိညာ? ဧဝံ တီရယိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသ္မိံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ. အယံ ပဟာနပရိညာ.

'අභිජානන්ති' යනු, 'මේ ධර්මයෝ කුසල් ය, මේ ධර්මයෝ අකුසල් ය, මේවා වරද සහිත ය, මේවා වරද රහිත ය' යනාදී වශයෙනුත්, 'මේ පංචස්කන්ධයෝ ය, මේ ද්වාදශ ආයතනයෝ ය, මේ අෂ්ටාදශ ධාතූහු ය, මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ය, මේ දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය ය' යනාදී වශයෙනුත් සියලුම දත යුතු ධර්මයන් අවිපරීත ස්වභාවයෙන් විශේෂ ඥානයෙන් නොදැන ගැනීමයි. 'අපරිජානන්ති' යනු පිරිසිඳ නොදැනීමයි. යමෙක් තෙභූමික වූ සියලු ධර්ම සමූහය පිරිසිඳ දන්නේ ද, හෙතෙම ඥාත පරිඥාව, තීරණ පරිඥාව සහ පහාන පරිඥාව යන පරිඥා තුනෙන් පිරිසිඳ දනියි. එහි ඥාත පරිඥාව යනු කවරේද? තෙභූමික වූ සියලු නාම-රූප ගැන, 'මේ රූපයයි, රූපය මෙපමණකි, මෙයින් ඔබ්බට රූපයක් නැත; මේ නාමයයි, නාමය මෙපමණකි, මෙයින් ඔබ්බට නාමයක් නැත' යනාදී වශයෙන් මහා භූත රූප සහ ප්‍රසාද රූප ආදී ප්‍රභේද සහිත රූපය ද, ඵස්ස ආදී ප්‍රභේද සහිත නාමය ද, ලක්ෂණ, රස, ප්‍රත්‍යුපස්ථාන සහ පදස්ථාන වශයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමයි. එමෙන්ම එහි අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද වටහා ගනියි. මෙය ඥාත පරිඥාවයි. තීරණ පරිඥාව යනු කවරේද? මෙසේ වටහා ගෙන, ඒ සියලු නාම-රූප ධර්මයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක්ඛ වශයෙන්, රෝග වශයෙන් යනාදී ආකාර හතළිස් දෙකකින් පිරික්සීමයි. මෙය තීරණ පරිඥාවයි. පහාන පරිඥාව යනු කවරේද? මෙසේ පිරික්සා, අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) මගින් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පවත්නා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමයි. මෙය පහාන පරිඥාවයි.

ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယောပိ ဉာတပရိညာ. မဂ္ဂါမဂ္ဂပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယော ကလာပသမ္မသနာဒိအနုလောမပရိယောသာနာ ဝါ ပညာ တီရဏပရိညာ. အရိယမဂ္ဂေန ပဇဟနံ ပဟာနပရိညာ. ယော သဗ္ဗံ ပရိဇာနာတိ, သော ဣမာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ. ဣဓ ပန ဝိရာဂပ္ပဟာနာနံ ပဋိက္ခေပဝသေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဉာတပရိညာယ တီရဏပရိညာယ စ ဝသေန ပရိဇာနနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေဝံ န ပရိဇာနာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိဇာန’’န္တိ.

දිට්ඨි විසුද්ධිය සහ කංඛාවිතරණ විසුද්ධිය ද ඥාත පරිඥාවටම අයත් වේ. මග්ගාමග්ග ඥාණදස්සන විසුද්ධියේ සිට පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධිය දක්වා වූ කලාපසම්මසන ඥානයෙන් ආරම්භ වී අනුලෝම ඥානයෙන් අවසන් වන ප්‍රඥාව තීරණ පරිඥාවයි. ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කිරීම පහාන පරිඥාවයි. යමෙක් සියල්ල පිරිසිඳ දන්නේ ද, හෙතෙම මේ පරිඥා තුන මගින් පිරිසිඳ දනියි. එහෙත් මෙහිදී, විරාගය සහ ප්‍රහාණය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙන් (අපරිජානං යන පදයේදී) ඥාත පරිඥාව සහ තීරණ පරිඥාව මගින් පිරිසිඳ දැනීම ගත යුතුය. යමෙක් මෙසේ පිරිසිඳ නොදන්නේ ද, ඔහු අරභයා 'අපරිජානං' (පිරිසිඳ නොදැන) යැයි වදාරන ලදී.

တတ္ထ စိတ္တံ အဝိရာဇယန္တိ တသ္မိံ အဘိညေယျဝိသေသေ ပရိညေယျေ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနံ န ဝိရာဇယံ, န ဝိရဇ္ဇန္တော; ယထာ တတ္ထ ရာဂေါ န ဟောတိ, ဧဝံ ဝိရာဂါနုပဿနံ န ဥပ္ပာဒေန္တောတိ အတ္ထော. အပ္ပဇဟန္တိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ တတ္ထ ပဟာတဗ္ဗယုတ္တကံ ကိလေသဝဋ္ဋံ အနဝသေသတော [Pg.51] န ပဇဟန္တော. ယထာ စေတံ, ဧဝံ အဘိဇာနနာဒယောပိ မိဿကမဂ္ဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟိ နာနာစိတ္တဝသေန ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ကမေန အဘိဇာနနာဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏေနေဝ ကိစ္စဝသေန တံ သဗ္ဗံ နိပ္ဖာဒေန္တံ ဧကမေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ. အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ နိဗ္ဗာနာယ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခေပနာယ န ဘဗ္ဗော, နာလံ န သမတ္ထောတိ အတ္ထော.

එහි 'චිත්තං අවිරාජයන්ති' යනු, ඒ විශේෂයෙන් දත යුතු වූ, පිරිසිඳ දත යුතු වූ ධර්මයන් කෙරෙහි තම චිත්ත සන්තානය නොමුදවන්නේ, නොකලකිරෙන්නේ; යම් සේ එහි රාගය ඇති නොවේ ද, එසේ විරාගානුපස්සනාව උපදවා නොගන්නේ යන අර්ථයයි. 'අප්පජහන්ති' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් එහි ප්‍රහීණ කළ යුතු වූ කෙලෙස් වෘත්තය ඉතිරි නොවන සේ ප්‍රහීණ නොකරන්නේ යන්නයි. මේ පදයට මෙන්ම, 'අභිජානන' ආදී පදයන්ට ද මිශ්‍රක මාර්ග වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. මන්ද යත්, පූර්ව භාගයෙහි විවිධ සිත් මගින් ඥාත, තීරණ සහ පහාන පරිඥාවන්ගෙන් පිළිවෙළින් අභිජානනය ආදිය සම්පූර්ණ කොට, මාර්ගය ඇති වන අවස්ථාවේදී එකම ක්ෂණයකදී කෘත්‍ය වශයෙන් ඒ සියල්ල සිදු කරමින් පවත්නා එකම ඥානයක් පවතින බැවිනි. 'අභබ්බෝ දුක්ඛක්ඛයාය' යනු නිවන පිණිසත්, සකල වෘත්ත දුක්ඛය නිම කිරීම පිණිසත් හෙතෙම සුදුසු නොවේ, ඒ සඳහා ඔහුට ශක්තියක් හෝ සමත්කමක් නැත යන අර්ථයයි.

သဗ္ဗဉ္စ ခေါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ, ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ. တဒုဘယေန အဘိဇာနနာဒိတော လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝိသေသံ ဒုက္ခက္ခယဿ စ ဧကန္တကာရဏံ ဒီပေတိ. အဘိဇာနနာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝုတ္တမေဝ. တတ္ထ ပန ပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဓ ဝိဓာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယမေဝ ဝိသေသော. အပိစ အဘိဇာနန္တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ သက္ကာယသဗ္ဗံ သရူပတော ပစ္စယတော စ ဉာဏဿ အဘိမုခီကရဏဝသေန အဘိဇာနန္တော ဟုတွာ အဘာဝါကာရာဒိပရိဂ္ဂဟေန တံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏေဟိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနဝသေန ပရိဇာနန္တော. ဝိရာဇယန္တိ သမ္မဒေဝဿ အနိစ္စတာဒိအဝဗောဓေန ဥပ္ပန္နဘယာဒီနဝနိဗ္ဗိဒါဒိဉာဏာနုဘာဝေန အတ္တနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ကရောန္တော တတ္ထ အဏုမတ္တမ္ပိ ရာဂံ အနုပ္ပာဒေန္တော. ပဇဟန္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ သမုဒယပက္ခိယံ ကိလေသဝဋ္ဋံ ပဇဟန္တော သမုစ္ဆိန္ဒန္တော. ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဧဝံ ကိလေသမလပ္ပဟာနေနေဝ သဗ္ဗဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ပရိက္ခီဏတ္တာ အနဝသေသဝိပါကဝဋ္ဋခေပနာယ သကလသံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခပရိက္ခယဘူတာယ ဝါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဘဗ္ဗော ဧကန္တေနေတံ ပါပုဏိတုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'සබ්බඤ්ච ඛෝ' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය ව්‍යතිරේක (විශේෂත්වය පෙන්වීම) අර්ථයෙහි ද, 'ඛෝ' ශබ්දය අවධාරණ (නියත බව) අර්ථයෙහි ද වේ. ඒ දෙකින්ම, අභිජානනය ආදියෙන් ලැබිය යුතු විශේෂත්වය වූ දුක්ඛයාගේ කෙළවර කිරීමේ ඒකාන්ත හේතුව පෙන්නුම් කරයි. අභිජානනය ආදියෙහි කිව යුතු යමක් වේ ද, එය පවසන ලද්දේමය. එහිදී (පෙර සූත්‍රයේදී) එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙන් වදාරන ලද අතර, මෙහිදී (මෙම සූත්‍රයේදී) එය පිළිපැදීමේ ක්‍රමය වශයෙන් දත යුතුය. මෙයම එහි විශේෂත්වයයි. තවද, 'අභිජානන්ති' යනු උපාදානස්කන්ධ පහක් ලෙස හැඳින්වෙන සක්කාය වූ සියල්ල ස්වභාව වශයෙන් සහ ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ඥානයට හමු වන ලෙස අභිජානනය කරමින්, අභාවාකාර ආදිය ග්‍රහණය කරමින් එය අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණයන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනීමයි. 'විරාජයන්ති' යනු අනිත්‍යතා අවබෝධය නිසා ඇති වූ භය, ආදීනව, නිබ්බිදා ආදී ඥානයන්ගේ බලයෙන් මනා කොට තම සිත නොඇලෙන සේ කරමින්, එහි අංශු මාත්‍රයක හෝ රාගයක් ඇති වීමට ඉඩ නොතැබීමයි. 'පජහන්ති' යනු වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව සහ එක් වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සමුදය පක්ෂයට අයත් කෙලෙස් වට්ටය ප්‍රහීණ කරමින්, එය සහමුලින්ම සිඳලීමයි. 'භබ්බෝ දුක්ඛක්ඛයාය' යනු මෙසේ කෙලෙස් මල ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම සියලු කර්ම වට්ටය ක්ෂය වූ බැවින්, ඉතිරි නොවන සේ විපාක වට්ටය නිමා කිරීම පිණිස හෝ සකල සංසාර වට්ට දුක්ඛය ක්ෂය කිරීම වූ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම ලබා ගැනීමට සුදුසු වන්නේය යන්නයි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ယော သဗ္ဗံ သဗ္ဗတော ဉတွာတိ ယော ယုတ္တယောဂေါ အာရဒ္ဓဝိပဿကော သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ သဗ္ဗတော သဗ္ဗဘာဂေန ကုသလာဒိက္ခန္ဓာဒိဝိဘာဂတော ဒုက္ခာဒိပီဠနာဒိဝိဘာဂတော စ. အထ ဝါ သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏာဒိတော အနိစ္စာဒိတော စာတိ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနိတွာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ, ဝိပဿနာဉာဏေနေဝ ဝါ ဇာနနဟေတု. သဗ္ဗတ္ထေသု န ရဇ္ဇတီတိ သဗ္ဗေသု အတီတာဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နေသု သက္ကာယဓမ္မေသု န ရဇ္ဇတိ, အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ရာဂံ န ဇနေတိ. ဣမိနာဿ တဏှာဂါဟဿ အဘာဝံ ဒဿေန္တော တံ နိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌမာနဂ္ဂါဟာနံ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဣမဿ မိစ္ဆာဂါဟတ္တယဿပိ [Pg.52] အဘာဝံ ဒဿေတိ. သ ဝေတိ ဧတ္ထ သ-ဣတိ နိပါတမတ္တံ. ဝေ-တိ ဗျတ္တံ, ဧကံသေနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. သဗ္ဗပရိညာတိ သဗ္ဗပရိဇာနနတော, ယထာဝုတ္တဿ သဗ္ဗဿ အဘိသမယဝသေန ပရိဇာနနတော. သောတိ ယထာဝုတ္တော ယောဂါဝစရော, အရိယော ဧဝ ဝါ. သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂါတိ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အစ္စဂါ အတိက္ကမိ, သမတိက္ကမီတိ အတ္ထော.

'යෝ සබ්බං සබ්බතෝ ඤත්වා' යනු වීර්යය ඇතිව වඩන ලද විපස්සනා ඇති යෝගාවචරයා, සියලු තෙභූමික ධර්මයන් 'සබ්බතෝ' හෙවත් සියලු ආකාරයෙන් ද, කුසලාදී ස්කන්ධ වශයෙන් ද, දුක්ඛාදී පීඩන ප්‍රභේද වශයෙන් ද දැන ගෙන යන්නයි. එසේත් නැතිනම්, 'සබ්බතෝ' යනු සියලු කක්ඛළ (තද බව), ඵුසන (ස්පර්ශය) ආදී ලක්ෂණ වශයෙන් හෝ අනිත්‍යාදී වශයෙන් හෝ සියලු ආකාරයෙන් දැන, විපස්සනාව පෙරටු කරගත් මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රතිවේධ කොට, නැතහොත් විපස්සනා ඥානයෙන්ම දැන ගැනීම නිසා යන්නයි. 'සබ්බත්ථේසු න රජ්ජති' යනු අතීත ආදී වශයෙන් බොහෝ ප්‍රභේද වූ සියලු සක්කාය ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලෙයි, ආර්ය මාර්ගය ලබා ගැනීම නිසා රාගය උපදවා නොගනියි. මෙයින් ඔහුගේ තණ්හා ග්‍රහණයෙහි නැතිකම පෙන්වමින්, ඒ තණ්හාව හේතු කරගෙන උපදින 'මේ මගේය, මේ මම වෙමි, මේ මගේ ආත්මයයි' යන දිට්ඨි-මාන ග්‍රහණයන්ගේ සහ මිථ්‍යා ග්‍රහණයන් තුනෙහිම නැතිකම පෙන්වයි. 'ස වේ' යන්නෙහි 'ස' යනු නිපාතයකි. 'වේ' යනු පැහැදිලි බව හෝ ඒකාන්තය යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'සබ්බපරිඤ්ඤා' යනු සියල්ල පිරිසිඳ දන්නා බැවින්, පෙර කී පරිදි සියල්ල අවබෝධ කිරීමේ අර්ථයෙන් පිරිසිඳ දන්නා බැවිනි. 'සෝ' යනු ඉහත කී යෝගාවචරයා හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයාමය. 'සබ්බදුක්ඛමුපච්චගා' යනු සියලු වෘත්ත දුක්ඛය ඉක්මවා ගියේය, මනා කොට ඉක්මවා ගියේය යන අර්ථයයි.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වැනි සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. မာနပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මානපරිඤ්ඤා සූත්‍රයේ වර්ණනාව.

၈. အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ, ကေဝလံ မာနဝသေန ဒေသနာ ပဝတ္တာ. ဂါထာသု ပန မာနုပေတာ အယံ ပဇာတိ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာယတီတိ ပဇာတိ လဒ္ဓနာမာ ဣမေ သတ္တာ မညနလက္ခဏေန မာနေန ဥပေတာ ဥပဂတာ. မာနဂန္ထာ ဘဝေ ရတာတိ ကိမိကီဋပဋင်္ဂါဒိအတ္တဘာဝေပိ မာနေန ဂန္ထိတာ မာနသံယောဇနေန သံယုတ္တာ. တတော ဧဝ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတာဟံကာရဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ သင်္ခါရေသု အဇ္ဈောသာနဗဟုလတ္တာ တတ္ထ နိစ္စသုခအတ္တာဒိဝိပလ္လာသဝသေန စ ကာမာဒိဘဝေ ရတာ. မာနံ အပရိဇာနန္တာတိ မာနံ တီဟိ ပရိညာဟိ န ပရိဇာနန္တာ. အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဝါ အနတိက္ကမန္တာ, ‘‘မာနံ အပရိညာယာ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ. အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ပုန အာယာတိံ ဥပပတ္တိဘဝံ. ပုနပ္ပုနံ ဘဝနတော ဝါ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါတံ သံသာရံ အပရာပရံ ပရိဝတ္တနဝသေန ဂန္တာရော ဥပဂန္တာရော ဟောန္တိ, ဘဝတော န ပရိမုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. ယေ စ မာနံ ပဟန္တွာန, ဝိမုတ္တာ မာနသင်္ခယေတိ ယေ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော မာနံ ပဇဟိတွာ မာနဿ အစ္စန္တသင်္ခယဘူတေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ တဒေကဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တာ သုဋ္ဌု မုတ္တာ. တေ မာနဂန္ထာဘိဘုနော, သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂုန္တိ တေ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနာ အရဟန္တော သဗ္ဗသော မာနဂန္ထံ မာနသံယောဇနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန အဘိဘဝိတွာ ဌိတာ, အနဝသေသံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကမိံသူတိ အတ္ထော. ဧဝမေတသ္မိံ သတ္တမသုတ္တေ စ အရဟတ္တံ ကထိတန္တိ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි අලුත් දෙයක් නැත, හුදෙක් මානය මුල් කරගෙනම දේශනාව පවත්වා ඇත. ගාථාවන්හි ‘මානුපේතා අයං පජාති’ යනු, කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් උපදින බැවින් ‘පජාති’ නම් වූ මේ සත්ත්වයෝ, මංඤන ලක්ෂණයෙන් යුත් මානයෙන් යුක්ත වූහ, එයට එළඹුනාහුය. ‘මානගන්ථා භවේ රතා’ යනු පණුවන්, කෘමීන්, පළඟැටියන් වැනි අත්භවයන්හි පවා මානයෙන් ගැටගැසී, මාන සංයෝජනයෙන් යුක්ත වූවාහුය. එහෙයින්ම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පුරුදු කරන ලද අහංකාරය හේතුවෙන් සංස්කාරයන් කෙරෙහි ‘මෙය මාගේය’ යි දැඩිව අල්ලා ගැනීම බහුල බැවින්, එහි නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම ආදී විපල්ලාසයන්ගේ බලපෑමෙන් කාම ආදී භවයන්හි ඇලුනාහුය. ‘මානං අපරිජානන්තා’ යනු මානය ත්‍රිවිධ පරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ නොදන්නාහුය. නැතහොත් අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් ඉක්මවා නොයන්නාහුය. ‘මානං අපරිඤ්ඤාය’ කියාද සමහරු කියවති. ‘ආගන්තාරෝ පුනබ්භවං’ යනු නැවත මතු උපදින භවයට එන්නාහුය. නැතහොත් නැවත නැවත උපදින බැවින් පුනබ්භවය යැයි කියනු ලබන සංසාරයෙහි එහා මෙහා හැසිරෙන්නෝ වෙති, භවයෙන් නිදහස් නොවෙති යනු අර්ථයයි. ‘යේ ච මානං පහන්ත්වාන, විමුත්තා මානසංඛයේ’ යනු යම් කෙනෙක් අර්හත් මාර්ගයෙන් සර්වාකාරයෙන්ම මානය ප්‍රහාණය කොට, මානය මුළුමනින්ම ක්ෂය වී ගිය අර්හත් ඵලයෙහි හෝ නිබ්බානයෙහි, සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් මිදීමෙන් මිදුණාහු වෙති. ‘තේ මානගන්ථාභිභුනෝ, සබ්බදුක්ඛමුපච්චගුං’ යනු භව සංයෝජනයන් ක්ෂය කළ ඒ රහතන් වහන්සේලා සර්වාකාරයෙන්ම මාන ග්‍රන්ථය හෙවත් මාන සංයෝජනය සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් මැඩ පවත්වා සිටින්නාහු, ඉතිරි නොමැතිව වෘත්ත දුක්ඛය ඉක්මවා ගියහ යනු අර්ථයයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහිත් සත්වන සූත්‍රයෙහිත් අර්හත් භාවයම වදාරන ලදී.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉-၁၀. လောဘဒေါသပရိညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. ලෝභ දෝස පරිඥා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි.

၉-၁၀. နဝမဒသမေသု [Pg.53] အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဒေသနာဝိလာသဝသေန တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝေနေယျာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ တထာ ဒေသိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

9-10. නවවන හා දසවන සූත්‍රයන්හි අමුතු දෙයක් නැත. දේශනා විලාසය අනුව හෝ එලෙස අවබෝධ කරගන්නා වූ විනෙය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව හෝ එලෙස දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය.

နဝမဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන හා දසවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු වග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වර්ගය

၁-၃. မောဟပရိညာဒိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1-3. මෝහ පරිඥා ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁-၁၃. ဒုတိယဝဂ္ဂေပိ ပဌမာဒီနိ တီဏိ သုတ္တာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ, တထာ ဒေသနာကာရဏမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ.

11-13. දෙවන වර්ගයෙහි ද පළමු සූත්‍ර තුන කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ, දේශනා කිරීමට හේතුව ද පවසන ලද පරිදිම වේ.

၄. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අවිද්‍යා නීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄. စတုတ္ထေ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု န-ကာရော ပဋိသေဓတ္ထော. အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. အညန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗအဝိဇ္ဇာနီဝရဏတော အညံ. ဧကနီဝရဏမ္ပီတိ ဧကနီဝရဏဓမ္မမ္ပိ. သမနုပဿာမီတိ ဒွေ သမနုပဿနာ – ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ စ ဉာဏသမနုပဿနာ စ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၄.၂၀၀; ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀) အာဂတာ အယံ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ နာမ. ‘‘အနိစ္စတော သမနုပဿတိ, နော နိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ပန အာဂတာ အယံ ဉာဏသမနုပဿနာ နာမ. ဣဓာပိ ဉာဏသမနုပဿနာဝ အဓိပ္ပေတာ. ‘‘သမနုပဿာမီ’’တိ စ ပဒဿ န-ကာရေန သမ္ဗန္ဓော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတေန သမန္တစက္ခုနာ သဗ္ဗဓမ္မေ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ဩလောကေန္တောပိ အညံ ဧကနီဝရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမီ’’တိ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි - ‘නාහං භික්ඛවේ’ යනාදියේ ‘න’ යන්නෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථය දැක්වේ. ‘අහං’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේවම හඳුන්වති. ‘අඤ්ඤං’ යනු දැන් පවසනු ලබන අවිද්‍යා නීවරණයට වඩා වෙනත් වූවකි. ‘ඒකනීවරණම්පි’ යනු එකම නීවරණ ධර්මයක්වත් යන්නයි. ‘සමනුපස්සාමි’ යනු දෘෂ්ටි සමනුපස්සනාව හා ඥාණ සමනුපස්සනාව වශයෙන් සමනුපස්සනා (දැකීම) දෙකකි. එහි ‘රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි’ යනාදී ලෙස පැමිණි දේ දෘෂ්ටි සමනුපස්සනාව නමි. ‘අනිත්‍ය වශයෙන් දකියි, නිත්‍ය වශයෙන් නොදකියි’ යනාදී ලෙස පැමිණි දේ ඥාණ සමනුපස්සනාව නමි. මෙහිදී ඥාණ සමනුපස්සනාවම අදහස් කෙරේ. ‘සමනුපස්සාමි’ යන පදය ‘න’ අක්ෂරය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙයින් අදහස් කෙරුණේ මෙයයි - ‘මහණෙනි, සර්වඥතා ඥානය නම් වූ සමන්ත චක්ඛුසයෙන් සියලු ධර්මයන් අතැඹුලක් සේ බලන්නා වූ මම, අවිද්‍යාව හැර වෙනත් එවැනි එක් නීවරණයක්වත් නොදකිමි’ යන්නයි.

ယေန နီဝရဏေန နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ယေန နီဝရဏကသဘာဝတ္တာ နီဝရဏေန ဓမ္မသဘာဝံ ဇာနိတုံ ပဿိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အဒတွာ [Pg.54] ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌာနေန အန္ဓကာရေန နိဝုတာ သတ္တာ အနာဒိမတသံသာရေ အပရိမာဏေ ကပ္ပေ မဟန္တေသု စေဝ ခုဒ္ဒကေသု စ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သဗ္ဗတော ဓာဝန္တိ စေဝ သံသရန္တိ, စ. အာရမ္မဏန္တရသင်္ကမနဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ဘဝန္တရသင်္ကမနဝသေန သံသရဏံ. ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ဒုဗ္ဗလဘာဝေန သံသရဏံ. ခဏိကမရဏဝသေန ဝါ ဧကဇာတိယံ သန္ဓာဝနံ, ဝေါဟာရမရဏဝသေန အနေကာသု ဇာတီသု သံသရဏံ. စိတ္တဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ, ‘‘စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ, ကမ္မဝသေန သံသရဏံ. ဧဝံ သန္ဓာဝနသံသရဏာနံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘යේන නීවරණේන නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්ති’ යනු යම් නීවරණ ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, ඒ නීවරණයෙන් ධර්ම ස්වභාවය දැනගන්නට, දකින්නට, අවබෝධ කරගන්නට ඉඩ නොදී, ආවරණය කරමින්, වසා දමමින් පවතින අන්ධකාරය වැනි වූ නීවරණයෙන් වැසුණු සත්ත්වයෝ, අනාදිමත් සංසාරයෙහි අප්‍රමාණ කල්පයන් මුළුල්ලෙහි මහා භවයන්හි මෙන්ම කුඩා භවයන්හි ද නැවත නැවත ඉපදීමේ බලයෙන් හැම තැනම දුවන්නාහු මෙන්ම සැරිසරන්නාහු ද වෙති. එක් අරමුණකින් තව අරමුණකට මාරු වීම ‘සන්ධාවනය’ (දිවීම) වන අතර, එක් භවයකින් තව භවයකට මාරු වීම ‘සංසරණය’ (සැරිසැරීම) වේ. ක්ලේශයන්ගේ බලවත් බව නිසා ‘සන්ධාවනය’ ද, දුර්වල බව නිසා ‘සංසරණය’ ද වේ. නැතහොත් ක්ෂණික මරණයේ වශයෙන් එක් ජාතියක් තුළ ‘සන්ධාවනය’ ද, සම්මුති මරණයේ වශයෙන් බොහෝ ජාතිවල ‘සංසරණය’ ද වේ. එසේත් නැතහොත් සිතේ වශයෙන් ‘සන්ධාවනය’ වේ, ‘සිත දුවන්නේය’ යැයි වදාරා ඇති බැවිනි; කර්මයේ වශයෙන් ‘සංසරණය’ වේ. මෙලෙස සන්ධාවනය හා සංසරණයෙහි වෙනස දත යුතුය.

ယထယိဒန္တိ ယထာ ဣဒံ. ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, သန္ဓိဝသေန ရဿတ္တံ. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏန္တိ ဧတ္ထ ပူရေတုံ အယုတ္တဋ္ဌေန ကာယဒုစ္စရိတာဒိ အဝိန္ဒိယံ နာမ, အလဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တံ အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. ဝိပရီတတော ကာယသုစရိတာဒိ ဝိန္ဒိယံ နာမ, တံ ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. ခန္ဓာနံ ရာသဋ္ဌံ, အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ, ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ, ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပတေယျဋ္ဌံ, သစ္စာနံ တထဋ္ဌံ ဒုက္ခာဒီနံ ပီဠနာဒိဝသေန ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓံ အတ္ထံ အဝိဒိတံ ကရောတီတိပိ အဝိဇ္ဇာ. အန္တဝိရဟိတေ သံသာရေ သတ္တေ ဇဝါပေတီတိ ဝါ အဝိဇ္ဇာ, ပရမတ္ထတော ဝါ အဝိဇ္ဇမာနေသု ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု ဇဝတိ ပဝတ္တတိ, ဝိဇ္ဇမာနေသု ခန္ဓာဒီသု န ဇဝတိ, န ပဝတ္တတီတိ အဝိဇ္ဇာ. အပိစ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဆာဒနတောပိ အဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာဝ နီဝရဏန္တိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ.

‘යථයිදං’ යනු යම් සේ මෙය යන අර්ථයයි. ‘ය’ කාරය පද සම්බන්ධ කිරීම පිණිස යෙදී ඇත. ‘අවිජ්ජානීවරණං’ යන්නෙහි, පිරවීමට නුසුදුසු අර්ථයෙන් කාය දුශ්චරිතාදිය ‘අවින්දිය’ නම් වේ, එය ලබාගත යුතු නැත යන අර්ථයයි. ඒ අවින්දිය වූ දේ විඳින බැවින් (ලබාගන්නා බැවින්) ‘අවිජ්ජා’ නම් වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධව කාය සුචරිතාදිය ‘වින්දිය’ නම් වේ, ඒ වින්දිය වූ දේ නොවිඳින (ලබා නොගන්නා) බැවින් ‘අවිජ්ජා’ නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ රැස් කිරීමේ අර්ථය ද, ආයතනයන්ගේ වාසස්ථාන අර්ථය ද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථය ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති බවේ අර්ථය ද, සත්‍යයන්ගේ යථාර්ථ අර්ථය ද, දුක්ඛාදීන්ගේ පීඩන අර්ථය ද වශයෙන් වදාරන ලද සිවුපෑ අර්ථයන් නොදන්නා බවට පත් කරන බැවින් ද ‘අවිජ්ජා’ නම් වේ. අන්තයක් නැති සංසාරයෙහි සත්ත්වයන් දිවවන බැවින් ද ‘අවිජ්ජා’ නමි. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින ස්ත්‍රී පුරුෂාදියෙහි හැසිරෙන බැවින් ද, පවතින ස්කන්ධයන් කෙරෙහි නොහැසිරෙන බැවින් ද ‘අවිජ්ජා’ නමි. තවද චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියේ වස්තු, අරමුණු, පටිච්චසමුප්පාද හා පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් වසා දමන බැවින් ද ‘අවිජ්ජා’ නමි. අවිද්‍යාවම නීවරණයක් වන බැවින් ‘අවිජ්ජා නීවරණ’ නම් වේ.

အဝိဇ္ဇာနီဝရဏေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပုရိမံ ဝါ – ‘‘ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ ဧဝံ ဩပမ္မဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဒံ နီဝရဏာနုဘာဝဒဿနဝသေန. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဝ ဧဝံ ဝုတ္တာ, န အညေ ဓမ္မာတိ? အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒနေန ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိသေသပ္ပစ္စယဘာဝတော. တထာ ဟိ တာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေ ဝိသယေ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ပဝတ္တန္တိ.

‘අවිජ්ජා නීවරණේන හි භික්ඛවේ’ යනාදිය කලින් කී දේ තහවුරු කිරීම සඳහා වදාරන ලදී. ‘යථයිදං භික්ඛවේ’ යන්න උපමාවන් දැක්වීමේ වශයෙන් වදාරන ලද අතර, මෙය නීවරණයේ අනුභාවය දැක්වීමේ වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහිදී අවිද්‍යාවම පමණක් මෙලෙස වදාරා වෙනත් ධර්මයන් එසේ නොවදාරා ඇත්තේ ඇයි ද? ආදීනවයන් වසා දැමීමෙන් කාමච්ඡන්ද ආදියට සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. සැබවින්ම ඒ අවිද්‍යාවෙන් ආදීනවය වසා දමන ලද අරමුණු කෙරෙහි කාමච්ඡන්ද ආදිය පවතියි.

နတ္ထညောတိ အာဒိကာ ဂါထာ ဝုတ္တဿ အဝုတ္တဿ စ အတ္ထဿ သင်္ဂဏှနဝသေန ဘာသိတာ. တတ္ထ နိဝုတာတိ နိဝါရိတာ ပလိဂုဏ္ဌိတာ, ပဋိစ္ဆာဒိတာတိ အတ္ထော. အဟောရတ္တန္တိ ဒိဝါ စေဝ ရတ္တိဉ္စ, သဗ္ဗကာလန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ [Pg.55] မောဟေန အာဝုတာတိ ယေန ပကာရေန အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသင်္ခါတေန မောဟေန အာဝုတာ ပဋိစ္ဆာဒိတာ သုဝိညေယျမ္ပိ အဇာနန္တိယော ပဇာ သံသာရေ သံသရန္တိ, တထာရူပေါ အညော ဧကဓမ္မောပိ ဧကနီဝရဏမ္ပိ နတ္ထီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယေ စ မောဟံ ပဟန္တွာန, တမောခန္ဓံ ပဒါလယုန္တိ ယေ ပန အရိယသာဝကာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ဝါ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈံ မောဟံ ပဇဟိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဝဇိရူပမဉာဏေန မောဟသင်္ခါတမေဝ တမောရာသိံ ပဒါလယိံသု, အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိံသု. န တေ ပုန သံသရန္တီတိ တေ အရဟန္တော –

"නත්ථඤ්ඤො" යනාදී ගාථාව පවසන ලද මෙන්ම නොපවසන ලද අර්ථයන් ද එක්තැන් කොට දැක්වීම් වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. එහි "නිවුතා" යනු වැළැක්වූ, වෙළාගත් හෙවත් වසා ගන්නා ලද යන අර්ථයයි. "අහෝරත්තං" යනු දහවල් කාලයෙහි ද රාත්‍රී කාලයෙහි ද යනුවෙන් සියලු කල්හිම යන්න කියන ලදී. "යථා මොහෙන ආවුතා" යනු යම් පරිද්දෙකින් අවිද්‍යා නීවරණය සංඛ්‍යාත මෝහයෙන් වසා ගන්නා ලද, ඉතා පැහැදිලිව දත යුතු වූ ධර්මය පවා නොදන්නා වූ සත්ත්ව ලෝකයා සංසාරයෙහි සැරිසරද්ද, එවැනි ස්වභාව ඇති වෙනත් කිසිදු ඒකක ධර්මයක් හෝ නීවරණයක් හෝ නොමැත යන්න මෙහි යෙදිය යුතුය. "යේ ච මෝහං පහන්ත්වාන, තමොඛන්ධං පදාලයුං" යනු යම් ආර්ය ශ්‍රාවක කෙනෙක් මාර්ගයට පූර්ව භාගයෙහි තදංගාදී ප්‍රහාණ වශයෙන් හෝ, යට මාර්ගයන්ගෙන් ඒ ඒ මාර්ගයන් මඟින් දුරු කළ යුතු මෝහය ප්‍රහීණ කොට, අර්හත් මාර්ගයෙන් වජ්‍රෝපම ඥානයෙන් මෝහය නමැති ඝන අඳුරු රැස සිඳ බිඳ දැමූහුද, කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිව මුලිනුපුටා දැමූහුද (ඔවුහුය). "න තේ පුන සංසරන්ති" යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා නැවත සංසාරයේ සැරිසරන්නේ නැත.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. –

"ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතුන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොකැඩී පවත්නා වූ යම් පිළිවෙළක් වේ ද, එය සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ."

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဣမသ္မိံ သံသာရေ န သံသရန္တိ န ပရိဗ္ဘမန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? ဟေတု တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ, ယသ္မာ သံသာရဿ ဟေတု မူလကာရဏံ အဝိဇ္ဇာ, သာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ, သဗ္ဗသော နတ္ထိ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ.

මෙසේ වදාළ කල්හි, ඔවුහු මේ සංසාරයෙහි නැවත සැරිසරන්නේ නැත, භ්‍රමණය වන්නේ නැත. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔවුන් තුළ සංසාරයට හේතුවක් විද්‍යමාන නොවේ. සංසාරයේ මූලික හේතුව වන අවිද්‍යාව ඔවුන් තුළ නොපවතින බැවින් ද, සියලු ආකාරයෙන්ම මුලිනුපුටා දමා ඇති බැවින් ද (ඔවුහු නැවත නොවදිති). මෙසේ ඉහත දැක්වූ අනුපිළිවෙළින් අර්ථ දත යුතුය.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. တဏှာသံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. තණ්හාසංයෝජන සූත්‍රයේ වර්ණනාව.

၁၅. ပဉ္စမေ ယဿ ဝိဇ္ဇတိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ဒုက္ခေဟိ, ကမ္မံ ဝါ ဝိပါကေဟိ, ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေ ဝါ ဘဝန္တရာဒီဟိ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနံ. တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ, တသတိ သယံ ပရိတသတိ, တသန္တိ ဝါ ဧတာယာတိ တဏှာ. သညုတ္တာတိ စက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသဝတ္ထူသု ဗဒ္ဓါ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ကာမဉ္စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာယပိ သံယောဇနဘာဝေါ တဏှာယ စ နီဝရဏဘာဝေါ အတ္ထိယေဝ, တထာပိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေဟိ ဘဝေဟိ တဏှာ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ပုရိမသုတ္တေ အဝိဇ္ဇာ နီဝရဏဘာဝေန, ဣဓ စ တဏှာ သံယောဇနဘာဝေနေဝ ဝုတ္တာ. ကိဉ္စ နီဝရဏသံယောဇနပ္ပဓာနဿ ဒဿနတ္ထံ. ယထာ ဟိ နီဝရဏဘာဝေန အဝိဇ္ဇာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပဓာနဘူတာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ စ, ဧဝံ သံယောဇနဘာဝေန နေသံ တဏှာတိ တဒဓီနပ္ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတုံ သုတ္တဒွယေ ဧဝမေတေ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. အပိစ ဝိသေသေန အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနသုခံ နိဝါရေတီတိ [Pg.56] ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ, တဏှာ သံသာရဒုက္ခေန သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ‘‘သံယောဇန’’န္တိ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි (තණ්හාව) පවතී ද, එම පුද්ගලයා දුක්වලින් හෝ, කර්මය විපාකවලින් හෝ, භව-යෝනි-ගති-විඤ්ඤාණට්ඨිති-සත්තාවාසයන්හි වෙනත් භවයන් ආදිය සමඟ හෝ එකතු කරවන බැවින් "සංයෝජනය" නම් වේ. ඇලෙන සුළු බැවින් "තණ්හාව" නම් වේ. තමාම තැවෙන්නා වූ ද, අන්‍යන් තවන්නා වූ ද ස්වභාවය ඇති බැවින් ද තණ්හාව නම් වේ. "සඤ්ඤුත්තා" යනු චක්ඛු ආදී අභිනිවේශ වස්තූන්හි බැඳී සිටින බවයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිම වේ. මෙහි අවිද්‍යාවෙහි සංයෝජන ස්වභාවය ද, තණ්හාවෙහි නීවරණ ස්වභාවය ද සැබවින්ම පවතී. එසේ වුවද අවිද්‍යාව වසා ගැනීම් ආදී දොස් සහිත බැවින් ද, තණ්හාව සත්ත්වයන් භවයන්හි බැඳ තබන බැවින් ද, මෙම විශේෂත්වය දැක්වීම පිණිස පෙර සූත්‍රයේ අවිද්‍යාව නීවරණයක් ලෙසත්, මෙහි තණ්හාව සංයෝජනයක් ලෙසත් දේශනා කරන ලදී. තවද නීවරණ හා සංයෝජනයන්ගේ ප්‍රධානත්වය දැක්වීම පිණිස ද මෙසේ වදාරන ලදී. යම් සේ නීවරණයක් ලෙස අවිද්‍යාව කෙලෙස් ධර්මයන්ට ප්‍රධාන වන්නේ ද, පූර්වගාමී වන්නේ ද, එමෙන්ම සංයෝජනයක් ලෙස තණ්හාව ද එම කෙලෙස් ධර්මයන්ට ප්‍රධාන හා පූර්වගාමී වේ. එබැවින් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ප්‍රධානත්වය දැක්වීමට සූත්‍ර දෙකෙහි මෙසේ මෙම ධර්මයන් වදාරන ලදී. විශේෂයෙන්ම අවිද්‍යාව නිවන් සුවය වළක්වන බැවින් "නීවරණයක්" ලෙස ද, තණ්හාව සංසාර දුකෙහි සත්ත්වයන් බැඳ තබන බැවින් "සංයෝජනයක්" ලෙස ද කියන ලදී.

ဒဿနဂမနန္တရာယကရဏတော ဝါ ဝိဇ္ဇာစရဏဝိပက္ခတော ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ဝိဇ္ဇာယ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနဒဿနဿ အဝိပရီတဒဿနဿ စ ဝိသေသတော အန္တရာယကရာ, စရဏဓမ္မာနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ တဏှာ ဂမနဿ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အန္တရာယကရာတိ; ဧဝမယံ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော အန္ဓီကတော တဏှာယ သံဝုတော ဗဒ္ဓေါ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အန္ဓော ဝိယ ဗဒ္ဓေါ မဟာကန္တာရံ, သံသာရကန္တာရံ နာတိဝတ္တတိ. အနတ္ထုပ္ပတ္တိဟေတုဒွယဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာဂတော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ, အနတ္ထဉ္စ အတ္တနော ကရောတိ, အကုသလော ဝိယ အာတုရော အသပ္ပာယကိရိယာယ. ဇာနန္တောပိ ဗာလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ, အနတ္ထဉ္စ ကရောတိ ဇာနန္တော ဝိယ ရောဂီ အသပ္ပာယသေဝီ. မက္ကဋာလေပေါပမသုတ္တံ စေတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ.

නිවන දැකීමට සහ මාර්ගයෙහි ගමන් කිරීමට බාධා පමුණුවන බැවින් ද, විද්‍යා හා චරණ ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද මෙම ධර්ම දෙක ආකාර දෙකකින් දේශනා කරන ලදී. විද්‍යාවට සෘජුවම ප්‍රතිපක්ෂ වූ අවිද්‍යාව විශේෂයෙන් නිවන දැකීමට ද, නිවැරදි දැක්මට ද බාධා පමුණුවයි. චරණ ධර්මයන්ට සෘජුවම ප්‍රතිපක්ෂ වූ තණ්හාව (නිවනට) ගමන් කිරීම නම් වූ සම්මා ප්‍රතිපදාවට බාධා පමුණුවයි. මෙසේ අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද, අන්ධ කරන ලද, තණ්හාවෙන් වෙළන ලද, බැඳ තබන ලද, අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා, මහා වනාන්තරයක බැඳ තබන ලද අන්ධයෙකු මෙන්, සංසාර නමැති වනාන්තරය ඉක්මවා නොයයි. අනර්ථයන් ඇතිවීමේ හේතු දෙකක් දැක්වීම පිණිස ද මෙම ධර්ම යුගලය ආකාර දෙකකින් දක්වන ලදී. අවිද්‍යාවෙන් වෙළුණු පුද්ගලයා තමාගේ අනුවණකම නිසා යහපත පිරිහීමට පත් කර ගනී, අයහපත සිදු කර ගනී. එය නොදන්නා රෝගියෙකු අහිතකර දේ කිරීමෙන් තමාට හානි කර ගැනීමක් වැනිය. දැන දැනත් අනුවණකම නිසා යහපත පිරිහීමට පත් කර ගනී, අයහපත සිදු කර ගනී. එය දැන දැනත් රෝගියෙකු අහිතකර දේ සේවනය කිරීම වැනිය. මක්කටාලේපෝපම සූත්‍රය ද මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි.

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ မူလကာရဏဒဿနတ္ထမ္ပေတ္ထ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ဝိသေသေန ဟိ သမ္မောဟဿ ဗလဝဘာဝတော အဝိဇ္ဇာခေတ္တံ အတီတော အဒ္ဓါ, ပတ္ထနာယ ဗလဝဘာဝတော တဏှာခေတ္တံ အနာဂတော အဒ္ဓါ. တထာ ဟိ ဗာလဇနော သမ္မောဟဗဟုလော အတီတမနုသောစတိ, တဿ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ. ပတ္ထနာဗဟုလော အနာဂတံ ပဇပ္ပတိ, တဿ တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ. တေနေဝ တာသံ ပုဗ္ဗန္တာဟရဏေန အပရန္တပဋိသန္ဓာနေန စဿ ယထာက္ကမံ မူလကာရဏတာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

පටිච්චසමුප්පාදයේ මූලික හේතූන් දැක්වීම පිණිස ද මෙහි ධර්ම යුගලය ආකාර දෙකකින් දක්වන ලදී. මෝහයේ බලවත්කම නිසා අවිද්‍යාව අතීත කාලයට අයත් ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස ද, ප්‍රාර්ථනාවේ බලවත්කම නිසා තණ්හාව අනාගත කාලයට අයත් ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස ද විශේෂයෙන්ම හැඳින්වේ. එසේම අනුවණ ජනයා මෝහය බහුලව ඇති බැවින් අතීතය ගැන ශෝක වෙති, ඔහුට අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයන් ඇති වේ යනාදී සියල්ල යෙදිය යුතුය. ප්‍රාර්ථනා බහුල තැනැත්තා අනාගතය පතයි, ඔහුට තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදාන ඇති වේ යනාදී සියල්ල ගත යුතුය. ඒ නිසාම එම ධර්මයන් අතීත කෙළවරින් ගෙන ඒමෙන් ද, අනාගත කෙළවර හා සම්බන්ධ කිරීමෙන් ද පටිච්චසමුප්පාදයේ මූලික හේතු ස්වභාවය පිළිවෙළින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ဂါထာသု တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော. တဏှာ ဟိ နိရုဒကကန္တာရေ မရီစိကာယ ဥဒကသညာ ဝိယ ပိပါသာဘိဘူတံ အပ္ပဋိကာရဒုက္ခာဘိဘူတမ္ပိ သတ္တံ အဿာဒသန္ဒဿနဝသေန သဟာယကိစ္စံ ကရောန္တီ ဘဝါဒီသု အနိဗ္ဗိန္ဒံ ကတွာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ, တသ္မာ တဏှာ ပုရိသဿ ‘‘ဒုတိယာ’’တိ ဝုတ္တာ. နနု စ အညေပိ ကိလေသာဒယော ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ ပစ္စယာဝ? သစ္စမေတံ, န ပန တထာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော ယထာ တဏှာ. တထာ ဟိ သာ ကုသလေဟိ ဝိနာ [Pg.57] အကုသလေဟိ, ကာမာဝစရာဒိကုသလေဟိ စ ဝိနာ ရူပါဝစရာဒိကုသလေဟိ ဘဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော, ယတော သမုဒယသစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထဘာဝေါ စ အညထာဘာဝေါ စ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ သံသာရော, တံ တတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ မနုဿတ္တံ, အညထာဘာဝေါ တတော အဝသိဋ္ဌသတ္တာဝါသာ. ဣတ္ထဘာဝေါ ဝါ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ, အညထာဘာဝေါ အနာဂတတ္တဘာဝေါ. ဧဝရူပေါ ဝါ အညောပိ အတ္တဘာဝေါ ဣတ္ထဘာဝေါ, န ဧဝရူပေါ အညထာဘာဝေါ. တံ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ သံသာရံ ခန္ဓဓာတုအာယတနပဋိပါဋိံ နာတိဝတ္တတိ, န အတိက္ကမတိ.

ගාථාවන්හි "තණ්හාදුතියෝ" යනු තණ්හාව සහචරයෙකු කර ගත් තැනැත්තා යන්නයි. ජලය රහිත කාන්තාරයක මිරිඟුව දෙස බලා ජලය ඇතැයි සලකා පිපාසයෙන් පෙළෙන සත්ත්වයා තව තවත් මුළා වන්නා සේ, තණ්හාව ද පිළියම් කළ නොහැකි දුකින් පීඩිත සත්ත්වයාට පවා ආශ්වාදය පෙන්වා දෙමින් සහචරයෙකුගේ කාර්යය ඉටු කරමින් භවයන්හි නොකලකිරී සැරිසැරීමට සලස්වයි. එබැවින් තණ්හාව සත්ත්වයාගේ "දෙවැනියා" (සහචරයා) ලෙස පවසන ලදී. සෙසු කෙලෙස් ද භවයක් ඇතිවීමට හේතු නොවේදැයි මෙහිදී කෙනෙකු ප්‍රශ්න කළ හැක. එය සත්‍යයකි, නමුත් තණ්හාව මෙන් එය සුවිශේෂී හේතුවක් නොවේ. මක්නිසාද යත් තණ්හාව අකුසලයන් සමඟ මෙන්ම කුසලයන් සමඟ ද, කාමාවචර කුසලයන් මෙන්ම රූපාවචර ආදී කුසලයන් සමඟ ද භවයක් ඇතිවීමේ සුවිශේෂී හේතුව වන බැවිනි. එබැවින් ඇය සමුදය සත්‍යය යැයි කියනු ලැබේ. "ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං" යනු මේ මනුෂ්‍ය බව සහ අන්‍ය සත්ත්ව බව යන්නයි. මෙම සංසාරයෙහි මේ මනුෂ්‍ය බව සහ අන්‍ය සත්ත්ව බව පවතින බැවින් සංසාරය යන අරුත ලැබේ. එහි ඉත්ථභාව යනු මනුෂ්‍යත්වයයි. අඤ්ඤථාභාව යනු එයින් ඉතිරි වූ සෙසු සත්ත්ව ලෝකයයි. එසේත් නැත්නම් ඉත්ථභාව යනු ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ වර්තමාන ආත්මභාවයයි, අඤ්ඤථාභාව යනු අනාගත ආත්මභාවයයි. එසේත් නැත්නම් මේ ආකාරයේ ආත්මභාවය ඉත්ථභාව වන අතර මීට වඩා වෙනස් ආත්මභාවය අඤ්ඤථාභාව වේ. ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයන්ගේ පිළිවෙළක් වූ එම ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාව සංසාරය ඉක්මවා නොයයි, හෙවත් මැඬලිය නොහැකිය.

ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာ, တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ ဧတံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ သမုဒယံ တဏှံ အာဒီနဝံ အာဒီနဝတော ဉတွာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ ယထာဝုတ္တံ သံသာရနာတိဝတ္တနံ အာဒီနဝံ ဒေါသံ ဉတွာ. တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ တဏှဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပဓာနကာရဏန္တိ ဉတွာ. ဝီတတဏှော အနာဒါနော, သတော ဘိက္ခု, ပရိဗ္ဗဇေတိ ဧဝံ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ တဏှံ ဝိဂမေန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဝီတတဏှော ဝိဂတတဏှော, တတော ဧဝ စတူသု ဥပါဒါနေသု ကဿစိပိ အဘာဝေန အာယတိံ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတဿ ဝါ အာဒါနဿ အဘာဝေန အနာဒါနော, သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရိတာယ သတော ဘိန္နကိလေသော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ စရေယျ, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ဝါ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိတော အပဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော.

'මෙම ආදීනවය දැන, තණ්හාව දුකේ සම්භවය (හේතුව) බව දැන' යනු, එම සියලු වට්ට දුක්ඛයාගේ උපත හා හටගැනීම වූ තණ්හාව ආදීනවයක් ලෙස ආදීනව වශයෙන් දැනගැනීම යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, 'මෙම ආදීනවය දැන' යනු, ඉහත සඳහන් කරන ලද සසර ඉක්මවා යා නොහැකි වීමේ දෝෂය හෙවත් ආදීනවය දැනගැනීමයි. 'තණ්හාව දුකේ සම්භවය බව දැන' යනු, තණ්හාව වට්ට දුක්ඛයාගේ ප්‍රධාන හේතුව බව කලින් කී ක්‍රමයට දැනගැනීමයි. 'තණ්හාව පහ කළ, උපාදාන රහිත වූ, සිහි ඇති මහණ තෙමේ හැසිරෙන්නේය' යනු, මෙලෙස පිරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දනිමින් විදර්ශනා වඩා, මාර්ග පිළිවෙළින් තණ්හාව දුරු කරමින්, අග්‍ර මාර්ගය වූ අරිහත් මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම තණ්හාව පහ කළ (වීතතණ්හ) පුද්ගලයෙකු වී, එම නිසාම සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිවක් නැති බැවින් ද, මතු පටිසන්ධි සංඛ්‍යාත ග්‍රහණයක් (ආදානයක්) නැති බැවින් ද 'අනාදාන' (උපාදාන රහිත) නම් වේ. සිහිය පැතිරී තිබීම නිසා සෑම තැනකදීම සිහියෙන් කටයුතු කරන බැවින් 'සත' (සිහි ඇති) නම් වූ ද, කෙලෙසුන් බින්දා වූ ද මහණ තෙමේ හැසිරෙන්නේය, වාසය කරන්නේය; නොහොත් ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් සංස්කාර ප්‍රවෘත්තියෙන් ඉවත් වන්නේය යන අර්ථයයි.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පළමු සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆. ဆဋ္ဌေ သေခဿာတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သေခေါ? သေက္ခဓမ္မပဋိလာဘတော သေခေါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

16. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'සේඛයාගේ' යන මෙහි කවර අර්ථයකින් සේඛ නම් වේද? සේඛ ධර්මයන් ලැබීම නිසා සේඛ නම් වේ. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, သေခေါ ဟောတီတိ? ဣဓ, ဘိက္ခု, သေခါယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ…ပေ… သေခေန သမ္မာသမာဓိနာ [Pg.58] သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခု, သေခေါ ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၃).

"ස්වාමීනි, 'සේඛ' යැයි කියනු ලබන්නේ කෙබඳු පුද්ගලයෙකුටද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ සේඛ වූ සම්මා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වෙයි... පෙ... සේඛ වූ සම්මා සමාධියෙන් යුක්ත වෙයි. මහණෙනි, මෙපමණකින් සේඛ පුද්ගලයෙක් වේ" (සං. නි. 5.13).

အပိစ သိက္ခတီတိ သေခေါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

තවද, හික්මෙන බැවින් 'සේඛ' නම් වේ. මෙයද වදාරන ලදී -

‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတိ. သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၆).

"මහණෙනි, හික්මෙන බැවින් 'සේඛ' යැයි කියනු ලැබේ. කුමෙහි හික්මේද? අධිසීලයෙහි ද හික්මෙයි, අධිචිත්තයෙහි ද හික්මෙයි, අධිප්‍රඥාවෙහි ද හික්මෙයි. මහණෙනි, හික්මෙන බැවින් 'සේඛ' යැයි කියනු ලැබේ" (අ. නි. 3.86).

ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော အနုလောမပ္ပဋိပဒါယ ပရိပူရကာရီ သီလသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ – ‘‘အဇ္ဇ ဝါ သွေ ဝါ အညတရံ သာမညဖလံ အဓိဂမိဿာမီ’’တိ, သောပိ ဝုစ္စတိ သိက္ခတီတိ သေခေါတိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေ န ပဋိဝိဇ္ဈန္တောဝ သေခေါ အဓိပ္ပေတော, အထ ခေါ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနောပိ. အပ္ပတ္တံ မာနသံ ဧတေနာတိ အပ္ပတ္တမာနသော. မာနသန္တိ ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၁; မဟာဝ. ၃၃) ဧတ္ထ ရာဂေါ မာနသန္တိ ဝုတ္တော. ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသ’’န္တိ (ဓ. သ. ၆၃, ၆၅) ဧတ္ထ စိတ္တံ. ‘‘အပ္ပတ္တမာနသော သေခေါ, ကာလံ ကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) ဧတ္ထ အရဟတ္တံ. ဣဓာပိ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တေန အပ္ပတ္တအရဟတ္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් අනුලෝම ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කරමින්, සීල සම්පන්නව, ඉඳුරන්හි වැසූ දොරටු ඇතිව, ආහාරයෙහි මාත්‍රඥව, නිදි වැරීමෙහි යෙදී, පෙරයම් අපරයම්හි බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙහි නිරතව 'අද හෝ හෙට හෝ යම්කිසි සාමණ්‍ය ඵලයකට පැමිණෙන්නෙමි' යි වාසය කරයිද, ඔහු ද හික්මෙන බැවින් 'සේඛ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථයෙහිලා (ධර්මය) ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ සේඛයාම පමණක් නොව, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ද අදහස් කෙරේ. 'මොහු විසින් අරිහත් ඵලය (මානස) ලබා නැත' යන අරුතින් 'අප්පත්තමානස' නම් වේ. 'අන්තලීක්ෂයෙහි හැසිරෙන මාරයාගේ යම් පාශයක් (මලපතක්) වේද, ඒ 'මානස' නම් වූ රාගයයි' (සං. නි. 1.151) යන මෙහි 'මානස' යනු රාගයයි. 'චිත්තය, මනස, මානස' (ධ. ස. 63) යන මෙහි 'මානස' යනු සිතයි. 'අරිහත් ඵලයට පත් නොවූ (අප්පත්තමානස) සේඛ තෙමේ, මියගිය කල්හි ජනයා අතර ප්‍රකට වේ' (සං. නි. 1.159) යන මෙහි 'මානස' යනු අරිහත් ඵලයයි. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ අරිහත් ඵලයම වේ. එබැවින්, 'අරිහත් ඵලයට පත් නොවූ තැනැත්තා' යන අර්ථය ලැබේ.

အနုတ္တရန္တိ သေဋ္ဌံ, အသဒိသန္တိ အတ္ထော. စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမံ အနုပဒ္ဒုတန္တိ ယောဂက္ခေမံ, အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ပတ္ထယမာနဿာတိ ဒွေ ပတ္ထနာ တဏှာပတ္ထနာ, ကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ စ. ‘‘ပတ္ထယမာနဿ ဟိ ဇပ္ပိတာနိ, ပဝေဓိတံ ဝါပိ ပကပ္ပိတေသူ’’တိ (သု. နိ. ၉၀၈; မဟာနိ. ၁၃၇) ဧတ္ထ တဏှာပတ္ထနာ.

'අනුත්තර' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, අසදෘශ වූ යන අර්ථයයි. 'සතර යෝගයන්ගෙන් සුරක්ෂිත වූ' (යෝගක්ඛේම) යන්නෙන් අරිහත් ඵලයම අදහස් වේ. 'ප්‍රාර්ථනා කරන්නාට' යන්නෙහි ප්‍රාර්ථනා දෙකකි: තණ්හා ප්‍රාර්ථනාව සහ කුසල ඡන්ද ප්‍රාර්ථනාවයි. 'ප්‍රාර්ථනා කරන්නාගේ තණ්හා අභිලාෂයන් හා සැලීම් විවිධ මනඃකල්පිතයන්හි පවතී' (සු. නි. 908) යන මෙහි අදහස් වන්නේ තණ්හා ප්‍රාර්ථනාවයි.

‘‘ဆိန္နံ ပါပိမတော သောတံ, ဝိဒ္ဓသ္တံ ဝိနဠီကတံ;

ပါမောဇ္ဇဗဟုလာ ဟောထ, ခေမံ ပတ္ထေထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၃၅၂);

"මහණෙනි, පාපිෂ්ඨයාගේ (මාරයාගේ) එම තණ්හා සෝතය සිඳ දමන ලදී, විනාශ කරන ලදී, නැති කරන ලදී. මහණෙනි, ප්‍රමෝදයෙන් බහුල වන්න, නිවන (ඛේමය) ප්‍රාර්ථනා කරන්න."

ဧတ္ထ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ, အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တေန ပတ္ထယမာနဿာတိ တံ ယောဂက္ခေမံ ဂန္တုကာမဿ တန္နိန္နဿ တပ္ပောဏဿ တပ္ပဗ္ဘာရဿာတိ အတ္ထော. ဝိဟရတောတိ ဧကံ ဣရိယာပထဒုက္ခံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတော. အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ [Pg.59] သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန စေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဇ္ဈတ္တိကန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ အဇ္ဈတ္တိကံ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ. ဣတိ ကရိတွာတိ ဧဝံ ကတွာ. န အညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနော သန္တာနေ သမုဋ္ဌိတံ ကာရဏန္တိ ကတွာ အညံ ဧကကာရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမိ ယံ ဧဝံ ဗဟူပကာရံ, ယထယိဒံ ယောနိသော မနသိကာရောတိ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, အနိစ္စာဒီသု အနိစ္စာဒိနယေနေဝ မနသိကာရော, အနိစ္စာနုလောမိကေန ဝါ စိတ္တဿ အာဝဋ္ဋနာ အနွာဝဋ္ဋနာ အာဘောဂေါ သမန္နာဟာရော မနသိကာရော. အယံ ယောနိသော မနသိကာရော.

මෙහි 'කර්තව්‍යකාම්‍යතා කුසල ඡන්ද ප්‍රාර්ථනාව' (යමක් කිරීමට ඇති යහපත් කැමැත්ත) අදහස් කරන අතර, මෙහිලා අභිප්‍රේත වන්නේ ද එයම වේ. එබැවින් 'ප්‍රාර්ථනා කරන්නා' යනු එම යෝගක්ඛේම සංඛ්‍යාත නිවනට යනු කැමති, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, ඒ දෙසටම යොමු වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'වාසය කරන්නා' යනු එක් ඉරියව්වක දුක තවත් ඉරියව්වකින් මාරු කරමින්, පරිපතනය නොවී ආත්මභාවය පවත්වා ගන්නා තැනැත්තායි. එසේත් නැතහොත් 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයෝය' යි අධිමොක්ඛය ඇතිව ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව වෙසෙයි යනාදී නිර්දේශ ක්‍රමයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'ආජ්ඣත්තික' යනු තමාගේම ආධ්‍යාත්මයෙහි හටගත් දෙයයි. 'අංග' යනු හේතුවයි. 'ඉති කරිත්වා' යනු මෙලෙස කොට යන්නයි. 'අන් කිසිදු එක් අංගයක්වත් නොදකිමි' යන මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම්: මහණෙනි, තමාගේ සන්තානයෙහි හටගත් යම් හේතුවක් මෙතරම් උපකාරී වේද, එවැනි වෙනත් කිසිදු හේතුවක් මම නොදකිමි; එනම් මේ 'යෝනිසෝ මනසිකාරයයි'. යෝනිසෝ මනසිකාරය යනු උපාය මනසිකාරයයි, මාර්ග මනසිකාරයයි; අනිත්‍යාදී ධර්මයන්හි අනිත්‍ය වූ ක්‍රමයටම මෙනෙහි කිරීමයි; නොහොත් අනිත්‍යයට අනුලෝම වන ලෙස සිතේ යොමු වීම, නැවත නැවත යොමු වීම, මෙනෙහි කිරීම, මනසට ගැනීම හා කල්පනා කිරීමයි. මෙය යෝනිසෝ මනසිකාරයයි.

ဣဒါနိ ယောနိသော မနသိကာရဿ အာနုဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တောတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓော အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ စတူသု အရိယသစ္စေသု ယောနိသော မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တော.

දැන් යෝනිසෝ මනසිකාරයේ අනුභාවය දැක්වීම පිණිස, "මහණෙනි, මහණ තෙමේ යෝනිසෝ මනසිකාරය පවත්වන්නේ අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි, කුසල් වඩයි" යැයි වදාරන ලදී. එහි 'යෝනිසෝ මනසිකාරය පවත්වමින්' යනු, 'මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි, මෙය දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යයයි, මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යයයි, මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී පටිපදා ආර්ය සත්‍යයයි' යනුවෙන් සතර ආර්ය සත්‍යයන් කෙරෙහි නිවැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීම පවත්වමින් යන්නා වූ යන අර්ථයයි.

တတြာယံ အတ္ထဝိဘာဝနာ – ယဒိပိ ဣဒံ သုတ္တံ အဝိသေသေန သေက္ခပုဂ္ဂလဝသေန အာဂတံ, စတုမဂ္ဂသာဓာရဏဝသေန ပန သင်္ခေပေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထယိဿာမ. ယော စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ယောဂါဝစရော ‘‘တဏှာဝဇ္ဇာ တေဘူမကာ ခန္ဓာ ဒုက္ခံ, တဏှာ သမုဒယော, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓော, နိရောဓသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဧဝ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနော. သော အပရေန သမယေန ဝိပဿနာမဂ္ဂံ သမာရုဠှော သမာနော တေဘူမကေ ခန္ဓေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ. ဝိပဿနာ ဟိ ဣဓ မနသိကာရသီသေန ဝုတ္တာ. ယာ ပနာယံ တဿ ဒုက္ခဿ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမဘဝိကာ တဏှာ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ. ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခံ, အယဉ္စ သမုဒယော ဣဒံ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ န ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ယဒိဒံ နိဗ္ဗာနံ နာမ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ. နိရောဓသမ္ပာပကံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ.

එම දේශනාවෙහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: මෙම සූත්‍රය පොදුවේ සේඛ පුද්ගලයන් පිළිබඳව දේශනා කර ඇතත්, සිව්වැදෑරුම් මාර්ගයන්ට සාධාරණ වන පරිදි සංක්ෂේපයෙන් කමටහන් පිළිබඳව පවසමු. චතුරාර්ය සත්‍යය කමටහන් කොට ඇති යම් යෝගාවචරයෙක් "තෘෂ්ණාව හැර ත්‍රෛභූමික පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යයයි, තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යයයි, මේ දෙකෙහිම නිරුද්ධ වීම නිරෝධ සත්‍යයයි, නිරෝධයට පමුණුවන මාර්ගය මග්ග සත්‍යයයි" යනුවෙන් පෙරදීම ආචාර්යවරයෙකු සමීපයෙහි උගත් චතුරාර්ය සත්‍ය කමටහන් ඇත්තේ වේ ද, හෙතෙමේ පසුව විදර්ශනා මාර්ගයට පිළිපන්ව ත්‍රෛභූමික ස්කන්ධයන් කෙරෙහි "මෙය දුක්ඛ සත්‍යයයි" නිවැරදිව (යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්) මෙනෙහි කරයි, නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා මාවතෙන් යුතුව මෙනෙහි කරයි, විදර්ශනා කරයි. මෙහි විදර්ශනාව මනසිකාරය ප්‍රධාන කොට ගෙන වදාරන ලදී. යම් තෘෂ්ණාවක් ඒ දුක ඇති කරන්නේ ද, පූර්ව භවයන්හි උපතට හේතු වූයේ ද, "මෙය දුක්ඛ සමුදයයි" නිවැරදිව මෙනෙහි කරයි. යම් හෙයකින් මේ දුක ද, මේ සමුදය ද යන කරුණු දෙක යම් අවස්ථාවකට පැමිණ නිරුද්ධ වේ ද, යළි නොපවතී ද, එබැවින් යම් ඒ නිර්වාණයක් ඇද්ද "මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි" නිවැරදිව මෙනෙහි කරයි. නිරෝධයට පමුණුවන ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය "මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාවයි" නිවැරදිව මෙනෙහි කරයි, නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා මාවතෙන් යුතුව මෙනෙහි කරයි, විදර්ශනා කරයි.

တတြာယံ [Pg.60] ဥပါယော – အဘိနိဝေသော နာမ ခန္ဓေ ဟောတိ, န ဝိဝဋ္ဋေ, တသ္မာ အယမတ္ထော – ‘‘ဣမသ္မိံ ကာယေ ပထဝီဓာတု, အာပေါဓာတူ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၈) နယေန စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ တဒနုသာရေန ဥပါဒါရူပါနိ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တံ ဝဝတ္ထာပယတော ဥပ္ပန္နေ တဒါရမ္မဏေ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တတော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တေ ပန သင်္ခေပတော နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဒွေ ဘာဂါ ဟောန္တိ. ဣဒဉ္စ နာမရူပံ သဟေတု သပ္ပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ အယံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာဒိကော ဟေတု, အယံ အာဟာရာဒိကော ပစ္စယောတိ ဟေတုပ္ပစ္စယေ ဝဝတ္ထပေတိ. သော တေသံ ပစ္စယာနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နာနဉ္စ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ ဘဝန္တိ, ဟုတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ, ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခာ’’တိ ဒုက္ခလက္ခဏံ အာရောပေတိ, ‘‘အဝသဝတ္တနတော အနတ္တာ’’တိ အနတ္တလက္ခဏံ အာရောပေတိ.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - අභිනිවේශය (බැඳී සිටීම) පවතින්නේ ස්කන්ධයන් කෙරෙහිය, වෘත්තයෙන් බැහැර වූ නිර්වාණයෙහි නොවේ. එබැවින් මෙහි අදහස නම්: "මෙම ශරීරයෙහි පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව ඇත" යනාදී වශයෙන් සතර මහා භූතයන් ද, එය අනුසාරයෙන් පවත්නා උපාදාය රූපයන් ද පිරිසිඳ ගෙන "මෙය රූපස්කන්ධයයි" වෙන් කොට හඳුනා ගනී. එසේ වෙන් කරගන්නා වූ ඔහුට ඒ රූපය අරමුණු කොට උපදින චිත්ත-චෛතසික ධර්මයන් "මේ සතර අරූපස්කන්ධයන්ය" කියා වෙන් කොට හඳුනා ගනී. ඉන්පසු "මේ පංචස්කන්ධයම දුකයි" කියා වෙන් කොට හඳුනා ගනී. සංක්ෂේපයෙන් ගත් කල ඒවා නාම සහ රූප වශයෙන් කොටස් දෙකකි. මේ නාම-රූපයන් හේතු ප්‍රත්‍ය සහිතව උපදින බවත්, ඒ සඳහා අවිද්‍යාව, භව තෘෂ්ණාව ආදිය හේතු වන බවත්, ආහාර ආදිය ප්‍රත්‍ය වන බවත් හේතු ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්හිදී වෙන් කොට හඳුනා ගනී. ඒ යෝගාවචරයා එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් ධර්මයන්ගේ ද යථාභූත ස්වභාවය පිරිසිඳ දැක, "මේ ධර්මයන් කලින් නොවී හටගනියි, හටගෙන නිරුද්ධ වෙයි, එබැවින් අනිත්‍යය" කියා අනිත්‍ය ලක්ෂණය ආරෝපණය කරයි. "හටගැනීම හා බිඳීයාම මගින් පීඩා විඳින බැවින් දුක්ඛය" කියා දුක්ඛ ලක්ෂණය ආරෝපණය කරයි. "තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්මය" කියා අනාත්ම ලක්ෂණය ආරෝපණය කරයි.

ဧဝံ တိလက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ဝိပဿန္တော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပန္နေ ဩဘာသာဒိကေ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေ ‘အမဂ္ဂေါ’တိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏမေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂဿ ဥပါယဘူတော ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ’’တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝဝတ္ထပေတွာ ပုန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပဋိပါဋိယာ ဘင်္ဂဉာဏာဒီနိ စ ဥပ္ပာဒေန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒယော ပါပုဏာတိ. တသ္မိံ ခဏေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပ္ပဋိဝေဓေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. တတ္ထ ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော, သမုဒယံ ပဟာနပ္ပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ အကုသလံ ပဇဟတိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ ကုသလံ ဘာဝေတိ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ နိပ္ပရိယာယတော ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလော, တသ္မိဉ္စ ဘာဝိတေ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ အနဝဇ္ဇဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ. ဧဝံ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၁). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ယောနိသော မနသိကာရသမ္ပန္နဿေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ – အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၅).

මෙලෙස ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට විදර්ශනා වඩන ඔහු, උදයබ්බය ඥානය උපදින විට ඇති වන ආලෝකය ආදී විදර්ශනා උපක්ලේශයන් "මෙය මාර්ගය නොවේ" යයි ද, උදයබ්බය ඥානයම "ආර්ය මාර්ගයට උපකාර වන පූර්වභාග මාර්ගයයි" කියා ද මාර්ගය සහ අමාර්ගය වෙන් කොට හඳුනා ගනී. නැවතත් අනුපිළිවෙලින් උදයබ්බය ඥානය හා භංග ඥානාදිය උපදවමින් සෝතාපත්ති මාර්ගාදියට පැමිණෙයි. එම අවස්ථාවේදී එකම ප්‍රතිවේධයකින් සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කරයි, එකම අභිසමයකින් අවබෝධ කරගනියි. එහිදී දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමේ ප්‍රතිවේධයෙන් (පරිඤ්ඤා) අවබෝධ කරන කල්හි, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීමේ ප්‍රතිවේධයෙන් (පහාන) අවබෝධ කරමින් සියලු අකුසල් දුරු කරයි. නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ ප්‍රතිවේධයෙන් (සච්ඡිකිරියා) අවබෝධ කරන කල්හි, මාර්ග සත්‍යය වැඩීමේ ප්‍රතිවේධයෙන් (භාවනා) අවබෝධ කරමින් සියලු කුසල් වඩයි. ආර්ය මාර්ගය වනාහි ඍජු අර්ථයෙන් ලාමක අකුසල් සැලෙන/විනාශ කරන බැවින් 'කුසල' නම් වේ. එය වැඩූ කල්හි සියලු කුසල් වූ නිවැරදි බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පැමිණෙති. මෙලෙස යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පසුවන ඔහු අකුසල් දුරු කරයි, කුසල් වඩයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "මෙය දුක යයි යෝනිසෝ මනසිකාරය කරයි, මෙය දුක්ඛ සමුදය යයි යෝනිසෝ මනසිකාරය කරයි" යනාදී වශයෙනි. තවද "මහණෙනි, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්ත භික්ෂුව ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩනු ඇත, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුලව පුහුණු කරනු ඇතැයි යන්න අපේක්ෂා කළ හැකිය" යනු තවත් තැනෙක වදාරන ලදී.

ယောနိသော [Pg.61] မနသိကာရောတိ ဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – သိက္ခတိ, သိက္ခာပဒါနိ တဿ အတ္ထိ, သိက္ခနသီလောတိ ဝါ သေခေါ. သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု. တဿ သေခဿ ဘိက္ခုနော ဥတ္တမတ္ထဿ အရဟတ္တဿ ပတ္တိယာ အဓိဂမာယ ယထာ ယောနိသော မနသိကာရော, ဧဝံ ဗဟုကာရော ဗဟူပကာရော အညော ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ယောနိသော ဥပါယေန မနသိကာရံ ပုရက္ခတွာ ပဒဟံ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဒဟန္တော, ခယံ ဒုက္ခဿ ပါပုဏေ သံကိလေသဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျ, တသ္မာ ယောနိသော မနသိကာရော ဗဟုကာရောတိ.

"යෝනිසෝ මනසිකාරෝ" යන ගාථාවෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙසේය: හික්මෙන්නේ ද, ඔහුට ශික්ෂාපද ඇත්තේ ද, නැතහොත් හික්මෙන ස්වභාවය ඇත්තේ ද එබැවින් ඔහු 'සේඛ' නම් වේ. සංසාරයෙහි බිය දකින්නේ ද එබැවින් 'භික්ෂු' නම් වේ. ඒ සේඛ භික්ෂුවට උතුම් වූ අරහත් ඵලයට පැමිණීම සඳහා, එය සාක්ෂාත් කරගැනීම සඳහා යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන් මහත් උපකාර වන වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් නැත. ඒ මන්ද? යමෙකු යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙරටු කොට ගෙන, සතර සම්‍යප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුතුව උත්සාහ කරන්නේ ද, හෙතෙමේ දුකේ කෙළවරට පැමිණෙන්නේය. කෙලෙස් සහිත සංසාර දුක්ඛයාගේ අවසානය වූ නිර්වාණයට පැමිණෙන්නේය, එය සාක්ෂාත් කරන්නේය. එබැවින් යෝනිසෝ මනසිකාරය මහත් උපකාරයකි.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၇. ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවන සේඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၇. သတ္တမေ ဗာဟိရန္တိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနတော ဗဟိ ဘဝံ. ကလျာဏမိတ္တတာတိ ယဿ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော အဃဿ ဃာတာ, ဟိတဿ ဝိဓာတာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပကာရကော မိတ္တော ဟောတိ, သော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ကလျာဏမိတ္တတာ. တတြာယံ ကလျာဏမိတ္တော ပကတိယာ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော သုတသမ္ပန္နော စာဂသမ္ပန္နော ဝီရိယသမ္ပန္နော သတိသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ ဗောဓိံ, တေန သမ္မာသမ္ဗောဓိဟေတုဘူတံ သတ္တေသု ဟိတသုခေသိတံ န ပရိစ္စဇတိ, သီလသမ္ပတ္တိယာ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော ဟောတိ ဂရု စ ဘာဝနီယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော, သုတသမ္ပတ္တိယာ ခန္ဓာယတနသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိကာနံ ဂမ္ဘီရာနံ ကထာနံ ကတ္တာ ဟောတိ, စာဂသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော, ဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, သတိသမ္ပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌိတဿတိ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ, သမာဓိသမ္ပတ္တိယာ အဝိက္ခိတ္တော ဟောတိ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော, ပညာသမ္ပတ္တိယာ အဝိပရီတံ ပဇာနာတိ. သော [Pg.62] သတိယာ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသန္တော ပညာယ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ သမာဓိနာ တတ္ထ အဗျဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝီရိယေန သတ္တေ အဟိတတော နိသေဓေတွာ ဧကန္တဟိတေ နိယောဇေတိ. တေနေဝါဟ –

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි, ‘බාහිරං’ යනු තමාගේ සන්තානයෙන් බාහිරව පවත්නා වූ යන්නයි. කල්‍යාණමිත්‍රතාව යනු, යම් අයෙකුට සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, දුක දුරු කරන්නා වූ, හිතසුව සලසන්නා වූ හා සෑම අයුරින්ම උපකාරී වන්නා වූ මිතුරෙකු වේ ද, ඒ පුද්ගලයා කල්‍යාණ මිත්‍රයා ය. ඔහුගේ ස්වභාවය කල්‍යාණමිත්‍රතාවයි. එහි කල්‍යාණ මිත්‍රයා යනු ස්වභාවයෙන්ම ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ, සීලයෙන් යුක්ත වූ, ශ්‍රැතයෙන් යුක්ත වූ, ත්‍යාගයෙන් යුක්ත වූ, වීර්යයෙන් යුක්ත වූ, සතියෙන් යුක්ත වූ, සමාධියෙන් යුක්ත වූ සහ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. එහි ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය විශ්වාස කරයි. ඒ විශ්වාසය හේතුවෙන් සම්මා සම්බෝධියට හේතු වූ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවත්නා වූ ඒ ශ්‍රද්ධාව අත්නොහරියි. සීල සම්පත්තිය නිසා සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රියමනාප වෙයි, ගරුකටයුතු වෙයි, ප්‍රශංසනීය වෙයි, වරද පෙන්වා දෙන්නෙකු (චෝදක) වෙයි, පාපයට ගැරහිය යුතු බව පවසන්නෙකු වෙයි, අවවාද දෙන්නෙකු වෙයි, ඉවසිලිවන්තව අවවාද පිළිගන්නෙකු (වචනක්ඛම) වෙයි. ශ්‍රැත සම්පත්තිය නිසා ස්කන්ධ, ආයතන, සත්‍ය, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදාදී ගැඹුරු ධර්ම කථාවන් පවසන්නෙකු වෙයි. ත්‍යාග සම්පත්තිය නිසා අල්පේච්ඡ වෙයි, සතුටින් වෙසෙන්නෙකු (සන්තුට්ඨ) වෙයි, හුදෙකලාව වෙසෙන (පවිවිත්ත) හා අසංසට්ඨ (කෙලෙස් සහිත පුද්ගලයන් හා මිශ්‍ර නොවන) අයෙකු වෙයි. වීර්ය සම්පත්තිය නිසා තමාගේ හා අනුන්ගේ හිතසුව පිණිස පිළිවෙත් පිරීමෙහි ඇරඹූ වීර්ය ඇත්තෙකු වෙයි. සති සම්පත්තිය නිසා එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්තව, උතුම් වූ සිහි බුද්ධියෙන් හෙබි, බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ හා කී දෑ නැවත නැවත සිහිපත් කළ හැකි අයෙකු වෙයි. සමාධි සම්පත්තිය නිසා නොවිසිරුණු සිතක් ඇති, සමාහිත වූ, ඒකාග්‍ර සිත් ඇත්තෙකු වෙයි. ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා අවිපරීතව (නිවැරදිව) කරුණු තේරුම් ගනියි. හෙතෙම සිහියෙන් යුතුව කුසලාකුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම විමසමින්, ප්‍රඥාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ හිතසුවය යථාර්ථ පරිදි දැන, සමාධියෙන් එහි නොසැලෙන සිත් ඇතිව, වීර්යයෙන් සත්ත්වයන් අහිතකර දෙයින් වළක්වා ඒකාන්ත හිත සුවයෙහි යොදවයි. එබැවින් මෙසේ වදාළහ -

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော, ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော;

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ, နော စာဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ. (နေတ္တိ. ၁၁၃);

“ප්‍රිය වූ ද, ගරු කටයුතු වූ ද, ප්‍රශංසනීය වූ ද, අවවාද දෙන්නා වූ ද, ඉවසිලිවන්තව බස් ඉවසන්නා වූ ද, ගැඹුරු කථා පවසන්නා වූ ද, අස්ථානයෙහි (අයෝග්‍ය තැන්හි) නොයොදවන්නා වූ ද (තැනැත්තා කල්‍යාණ මිත්‍රයා ය).”

ကလျာဏမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီတိ ကလျာဏမိတ္တော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တံ နိဿာယ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နံ သဒ္ဓံ ဖာတိံ ကရောတိ, သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာတိ. တံ ဓမ္မံ သုတွာ တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ, တေန သဒ္ဓါပဋိလာဘေန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုတိဋ္ဌတိ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သမ္ပာဒေတိ, ယထာဗလံ ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တတိ, ဒသကထာဝတ္ထုလာဘီ ဟောတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ ဥပဋ္ဌိတဿတိ သမ္ပဇာနော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော, နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗံ အကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, သဗ္ဗဉ္စ ကုသလံ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂမေန္တော ဝဍ္ဎေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

“මහණෙනි, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති භික්ෂුව අකුසල් දුරු කරයි, කුසල් වඩයි” යන්නෙහි අර්ථය නම්, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වූ පුද්ගලයා කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කරමින් කම්මස්සකතා ඥානය උපදවා ගනියි. උපන් ශ්‍රද්ධාව වැඩිදියුණු කරයි. ශ්‍රද්ධාව උපන් තැනැත්තා (කල්‍යාණ මිත්‍රයා කරා) එළඹෙයි. එළඹ දහම් අසයි. ඒ දහම අසා තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව ලැබීමෙන් ගිහිගෙය හැර දමා පැවිද්ද අනුගමනය කරයි. චතුපාරිසුද්ධි ශීලය සම්පූර්ණ කරයි. ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ධුතාංග සමාදන්ව පිළිපදියි. දස කථාවස්තූන් ලබන්නෙකු වෙයි. ඇරඹූ වීර්ය ඇතිව වෙසෙයි. සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව, පෙරයම හා පැසුළුයම බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙහි නිරතව වෙසෙයි. නොබෝ කලකින්ම විදර්ශනාව උත්සාහයෙන් වඩා ආර්ය මාර්ගය ලැබීමෙන් සියලු අකුසල් මුලින්ම සිඳලයි. සියලු කුසලයන් භාවනා පාරිපූරියට පත් කරමින් වර්ධනය කරයි. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ, မေဃိယ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ သီလဝါ ဘဝိဿတိ, ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရိဿတိ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော, အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု, ဘယဒဿာဝီ သမာဒါယ သိက္ခိဿတိ, သိက္ခာပဒေသု’.

“මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති, කල්‍යාණ සහායන් ඇති, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත නැඹුරු වූ භික්ෂුවකගෙන් මෙය බලාපොරොත්තු විය යුතුය: ඔහු ශීලවන්ත වන්නේය, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවරව වෙසෙන්නේය, ආචාර ගෝචර සම්පන්න වන්නේය, ඉතා සුළු වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු වන්නේය, ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙන්නේය.”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ယာယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ…ပေ… နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. သေယျထိဒံ – အပ္ပိစ္ဆကထာ, သန္တုဋ္ဌိကထာ, ပဝိဝေကကထာ, အသံသဂ္ဂကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သီလကထာ, သမာဓိကထာ…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ. ဧဝရူပါယ ကထာယ နိကာမလာဘီ ဘဝိဿတိ အကိစ္ဆလာဘီ အကသိရလာဘီ’.

“මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති... කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත නැඹුරු වූ භික්ෂුවකගෙන් මෙය බලාපොරොත්තු විය යුතුය: කෙලෙස් සූරා දමන්නා වූ, සිත නීවරණයන්ගෙන් නිදහස් කිරීමට හිතකර වූ, ඒකාන්ත කලකිරීම පිණිස... නිවන පිණිස පවත්නා වූ යම් මේ කථාවන් වේ ද, එනම්: අල්පේච්ඡ කථා, සන්තුට්ඨි කථා, පවිවේක කථා, අසංසග්ග කථා, වීර්යාරම්භ කථා, සීල කථා, සමාධි කථා... විමුක්ති ඥානදර්ශන කථා යනාදියයි. මෙබඳු කථාවන් ඔහුට කැමති පරිදි, අපහසුවකින් තොරව, ලෙහෙසියෙන්ම ලැබෙන්නේය.”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ [Pg.63] …ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရိဿတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသု’.

“මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති... කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත නැඹුරු වූ භික්ෂුවකගෙන් මෙය බලාපොරොත්තු විය යුතුය: ඔහු අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසත්, කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීම පිණිසත් ඇරඹූ වීර්ය ඇතිව, ශක්තිමත් වූ, දැඩි උත්සාහය ඇතිව, කුසල් දහම්හි අත්නොහළ වීර්ය ඇතිව වෙසෙන්නේය.”

‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ပညဝါ ဘဝိဿတိ, ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော အရိယာယ နိဗ္ဗေဓိကာယ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ’’’တိ (ဥဒါ. ၃၁).

“මේඝිය, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති... කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත නැඹුරු වූ භික්ෂුවකගෙන් මෙය බලාපොරොත්තු විය යුතුය: ඔහු උදයව්‍යය (හටගැනීම හා විනාශය) දක්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත, ආර්ය වූ, කෙලෙස් විනිවිද යන, මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීම කරා පමුණුවන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වන්නේය.”

ဧဝံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပရိမုစ္စနနိမိတ္တံ ကလျာဏမိတ္တတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ –

මෙසේ සියලු වෘත්ත දුකෙන් මිදීමේ නිමිත්ත කල්‍යාණමිත්‍රතාව බව දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ වදාළහ -

‘‘မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ, ဇရာဓမ္မာ သတ္တာ ဇရာယ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉).

“ආනන්දය, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වූ මා ඇසුරු කිරීම නිසා ජාති ධර්මතාව (ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති) සත්ත්වයන් ජාතියෙන් (ඉපදීමෙන්) මිදෙන්නාහ, ජරා ධර්මතාව (දිරාපත්වීම ස්වභාව කොට ඇති) සත්ත්වයන් ජරාවෙන් මිදෙන්නාහ” යනාදී වශයෙනි.

တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကလျာဏမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ.

එබැවින් “මහණෙනි, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති භික්ෂුව අකුසල් දුරු කරයි, කුසල් වඩයි” යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဂါထာယ သပ္ပတိဿောတိ ပတိဿဝသင်္ခါတေန သဟ ပတိဿေနာတိ သပ္ပတိဿော, ကလျာဏမိတ္တဿ ဩဝါဒံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆကော သုဗ္ဗစောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဟိတသုခေ ပတိဋ္ဌာပနေန ပတိ ဣသေတီတိ ပတိဿော, ဩဝါဒဒါယကော. ဂရုအာဒရယောဂေန တေန ပတိဿေန သဟ ဝတ္တတီတိ သပ္ပတိဿော, ဂရူသု ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော. သဂါရဝေါတိ ဆဗ္ဗိဓေနပိ ဂါရဝေန ယုတ္တော. ကရံ မိတ္တာနံ ဝစနန္တိ ကလျာဏမိတ္တာနံ ဩဝါဒံ ကရောန္တော ယထောဝါဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော. သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယေန သမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော. ပတိဿတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ, ဂမေတုံ သမတ္ထာယ သတိယာ ပတိဿတော သတောကာရီ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိပဋိပါဋိယာ, တတ္ထ စ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စေဝ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ. သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ ခေပနတော သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တံ, တဿ အာရမ္မဏဘူတံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ. ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ သတ္ထာရာ ပဓာနင်္ဂံ နာမ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ගාථාවෙහි ‘සප්පටිස්සෝ’ යනු ප්‍රඥප්ති හෝ පිළිගැනීම් (පටිස්සව) සමඟ පවත්නා බැවින් ‘සප්පටිස්ස’ නම් වේ. එනම් කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ අවවාදය සිරසින් පිළිගන්නා, කීකරු (සුවච) තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, හිතසුවයෙහි පිහිටුවීමෙන් (පති ඉසේති) අවවාද දෙන බැවින් ඔහු ‘පටිස්ස’ නම් වේ. ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව ඒ අවවාද දෙන තැනැත්තා සමඟ වෙසෙන බැවින් ඔහු ‘සප්පටිස්ස’ නම් වේ. එනම් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ගරුබුහුමන් බහුලව දක්වන තැනැත්තා ය. ‘සගාරවෝ’ යනු සය වැදෑරුම් ගෞරවයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘කරං මිත්තානං වචනං’ යනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ගේ අවවාදය පිළිපදිමින්, අවවාදයට අනුව ක්‍රියා කිරීමයි. ‘සම්පජානෝ’ යනු සප්ත ස්ථානීය (හෝ අෂ්ට ස්ථානීය) සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘පටිස්සතෝ’ යනු කර්මස්ථානයන් දියුණු කිරීමට සමර්ථ වූ සිහියෙන් යුක්තව කටයුතු කිරීමයි. ‘අනුපුබ්බේන’ යනු සීලාදී විසුද්ධි පිළිවෙළින්, එහිම විදර්ශනා පිළිවෙළින් හා මාර්ග පිළිවෙළින් යන්නයි. ‘සබ්බසංයෝජනක්ඛයං’ යනු කාමරාග සංයෝජනාදී සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය කිරීමෙන්, සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය වීම යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගයේ කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයට හෝ, ඒ අර්හත් මාර්ගයේ අරමුණ වූ නිවනටම හෝ පත්වීමයි. ‘පාපුණේ අධිගච්ඡෙය්‍ය’ යනු ඒ අර්හත් ඵලය හෝ නිවන ලබා ගන්නේය යන්න අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමට ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් කල්‍යාණමිත්‍රතාව ප්‍රධාන අංගය ලෙස දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හත්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. သံဃဘေဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සංඝභේද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၈. အဋ္ဌမေ [Pg.64] ဧကဓမ္မောတိ ကတရောယံ သုတ္တနိက္ခေပေါ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော. တတြာယံ သင်္ခေပကထာ – ဒေဝဒတ္တော ဟိ အဇာတသတ္တုံ ဒုဂ္ဂဟဏံ ဂါဟာပေတွာ တဿ ပိတရံ ရာဇာနံ ဗိမ္ဗိသာရံ တေန မာရာပေတွာပိ အဘိမာရေ ပယောဇေတွာပိ သိလာပဝိဇ္ဈနေန လောဟိတုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာပိ န တာဝတာ ပါကဋော ဇာတော, နာဠာဂိရိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပန ပါကဋော ဇာတော. အထ မဟာဇနော ‘‘ဧဝရူပမ္ပိ နာမ ပါပံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ဝိစရတီ’’တိ ကောလာဟလံ အကာသိ, မဟာဃောသော အဟောသိ. တံ သုတွာ ရာဇာ အတ္တနာ ဒီယမာနာနိ ပဉ္စ ထာလိပါကသတာနိ ပစ္ဆိန္ဒာပေသိ, ဥပဋ္ဌာနမ္ပိဿ နာဂမာသိ. နာဂရာပိ ကုလံ ဥပဂတဿ ကဋစ္ဆုဘတ္တမ္ပိဿ နာဒံသု. သော ပရိဟီနလာဘသက္ကာရော ကောဟညေန ဇီဝိတုကာမော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ ယာစိတွာ ‘‘အလံ, ဒေဝဒတ္တ, ယော ဣစ္ဆတိ, သော အာရညိကော ဟောတူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၀၉; စူဠဝ. ၃၄၃) ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တော တေဟိ ပဉ္စဟိ ဝတ္ထူဟိ ဗာလံ လူခပ္ပသန္နံ ဇနံ သညာပေန္တော ပဉ္စသတေ ဝဇ္ဇိပုတ္တကေ သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာဝ တေ အာဒါယ ဂယာသီသံ အဂမာသိ. အထ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ သတ္ထု အာဏာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ တေ အရိယဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အာနယိံသု. ယေ ပနဿ သံဃဘေဒါယ ပရက္ကမန္တဿ လဒ္ဓိံ ရောစေတွာ တထေဝ ပဂ္ဂယှ ဌိတာ သံဃေ ဘိဇ္ဇန္တေ ဘိန္နေ စ သမနုညာ အဟေသုံ, တေသံ တံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အဟောသိ.

18. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'එකධම්මෝ' (එක් ධර්මයක්) යනු කුමක්ද? මෙම සූත්‍රය දේශනා කිරීමට මුල් වූ කරුණ (නිමිත්ත) කුමක්ද? මෙය කරුණක් නිමිති කොටගෙන දේශනා කරන ලද්දකි (අට්ඨුප්පත්ති). එහි සංක්ෂිප්ත කතාව මෙසේය: දේවදත්ත තෙමේ අජාසත් කුමරු ලවා වැරදි මතයක් ගන්වා, ඔහුගේ පියා වූ බිම්බිසාර රජු ඔහු ලවා මරවා ද, දුනු ශිල්පීන් යොදවා ද, ගල් පෙරළා ලේ සෙලවීම් කර්මය (ලෝහිතූප්පාදක කර්මය) කර ද, එපමණකින් ලෝක ප්‍රකට නොවීය. නමුත් නාලාගිරි ඇතා මුදා හැරීමෙන් පසුව පතළ විය. එකල්හි මහා ජනයා, 'රජු මෙවන් පවිටු පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කරමින් හැසිරෙන්නේය' යි කෝලාහල කළහ, මහා ඝෝෂාවක් ඇති විය. එය අසා රජු තමා විසින් පූජා කළ පන්සියයක් බත් පාත්‍ර නතර කරවීය, ඔහුට උපස්ථානයට ද නොගියේය. නගරවැසියෝ ද තම නිවසට පැමිණි ඔහුට සැන්දක් පමණ වූ බත් ද නොදුන්හ. ලාභ සත්කාරවලින් පිරිහුණු ඔහු, වංචාවෙන් ජීවත් වනු කැමැත්තෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පස් වස්තුවක් ඉල්ලා සිටියේය. 'දේවදත්ත, එපා; යමෙක් කැමති නම් ඔහු ආරණ්‍යවාසී වේවා' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබූ කල, එම පස් වස්තුවෙන් නුවණ මඳ, රළු වූ පිළිවෙත්හි පැහැදුණු ජනයා දැනුවත් කරමින්, වජ්ජිපුත්‍රක භික්ෂූන් පන්සිය නමක් ලවා සලාක ගන්වා, සංඝයා භේද කරම ඔවුන් ද කැටුව ගයාසීසයට ගියේය. එකල්හි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අණින් එහි වැඩම කර ධර්මය දේශනා කොට, ඔවුන් ආර්ය ඵලයන්හි පිහිටුවා නැවත රැගෙන ආහ. යම් කෙනෙක් සංඝ භේදය පිණිස උත්සාහ කළ ඔහුගේ මතය පිළිගෙන, එහිම ඇලී සිටිමින් සංඝයා බෙදෙන කල්හි ද, බෙදුණු පසුව ද එය අනුමත කළෝ ද, ඔවුන්ට එය දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස ද දුක් පිණිස ද පවතී.

ဒေဝဒတ္တောပိ န စိရဿေဝ ရောဂါဘိဘူတော ဗာဠှဂိလာနော မရဏကာလေ ‘‘သတ္ထာရံ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ မဉ္စကသိဝိကာယ နီယမာနော ဇေတဝနပေါက္ခရဏိတီရေ ဌပိတော ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ ပတိတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ, ယောဇနသတိကော စဿ အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ ကပ္ပဋ္ဌိယော တာလက္ခန္ဓပရိမာဏေဟိ အယသူလေဟိ ဝိနိဝိဒ္ဓေါ. ဒေဝဒတ္တပက္ခိကာနိ စ ပဉ္စမတ္တာနိ ကုလသတာနိ တဿ လဒ္ဓိယံ ဌိတာနိ သဟ ဗန္ဓဝေဟိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာနိ. ဧကဒိဝသံ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော, ဒေဝဒတ္တေန သံဃံ ဘိန္ဒန္တေန ဘာရိယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ. အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ သံဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော [Pg.65] ဣမံ သုတ္တံ အဘာသိ. ကေစိ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ တထာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒိသွာ သံဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသေသီ’’တိ.

දේවදත්ත ද නොබෝ කලකින්ම රෝගාතුර වී, දැඩි ලෙස ගිලන්ව, මරණාසන්න මොහොතේ 'ශාස්තෘන් වහන්සේ වඳින්නෙමි' යි මැස්සකින් (සිවිකාවකින්) ගෙනයනු ලබද්දී, ජේතවන පොකුණු තෙර නතර කළ කල්හි, පොළොව විවර වී පතිත වී අවීචි මහා නිරයේ උපන්නේය. ඔහුගේ ආත්මභාවය යොදුන් සියයක් පමණ විශාල වූ අතර, කල්පයක් පවත්නා වූ, තල් කඳන් වැනි යකඩ හුල්වලින් ඇනුණු එකක් විය. දේවදත්තගේ පක්ෂය ගත් පන්සියයක් පමණ කුලපුත්‍රයෝ ද ඔහුගේ මතයෙහි පිහිටා නෑයන් සමඟ නිරයෙහි උපන්හ. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවේ මෙසේ කතාවක් මතු කළහ: 'ඇවැත්නි, දේවදත්ත සංඝයා භේද කරමින් බරපතළ කර්මයක් කළේය' කියාය. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම සභාවට වැඩම කර, 'මහණෙනි, ඔබ දැන් කිනම් කතාවකින් යුතුව හිඳින්නේ ද?' යි විමසා, 'මේ කතාවෙනි' යි පැවසූ කල්හි, සංඝ භේදයෙහි ආදීනව දක්වමින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. සමහර ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ 'දේවදත්ත හා ඔහුගේ පිරිස එසේ නිරයෙහි උපන් බව දැක, සංඝ භේදයෙහි ආදීනව දක්වනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය අදහසින්ම මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක' යනුවෙනි.

တတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော အကုသလော မဟာသာဝဇ္ဇဓမ္မော. လောကေတိ သတ္တလောကေ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဘေဒသံဝတ္တနိကေသု ဘဏ္ဍနာဒီသု သံဃေ ဥပ္ပန္နေသုပိ ‘‘ဓမ္မော အဓမ္မော’’တိအာဒီသု အဋ္ဌာရသဘေဒကရဝတ္ထူသု ယဿ ကဿစိ ဒီပနဝသေန ဝေါဟရန္တေသုပိ တတ္ထ ရုစိဇနနတ္ထံ အနုဿာဝေန္တေသုပိ အနုဿာဝေတွာ သလာကာယ ဂါဟိတာယပိ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ ဟောတိ, သလာကာယ ပန ဂါဟိတာယ စတ္တာရော ဝါ အတိရေကာ ဝါ ယဒါ အာဝေဏိကံ ဥဒ္ဒေသံ ဝါ သံဃကမ္မံ ဝါ ကရောန္တိ, တဒါ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. ကတေ ပန တသ္မိံ သံဃဘေဒေါ ဥပ္ပန္နော နာမ? ကမ္မံ, ဥဒ္ဒေသော, ဝေါဟာရော, အနုဿာဝနာ, သလာကဂ္ဂါဟောတိ ဣမေသု ဟိ ပဉ္စသု သံဃဿ ဘေဒကာရဏေသု ကမ္မံ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏံ, ဝေါဟာရာနုဿာဝနသလာကဂ္ဂါဟာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂါတိ.

එහි 'එකධම්මෝ' යනු එක් අකුසල වූ, මහත් වූ දොස් ඇති ධර්මයකි. 'ලෝකේ' යනු සත්ත්ව ලෝකයෙහි ය. 'උප්පජ්ජමානෝ උප්පජ්ජති' යන්නෙහි භේදයට හේතු වන කලහ ආදිය සංඝයා අතර ඇති වූ කල්හි ද, 'ධර්මය මෙයයි, අධර්මය මෙයයි' යනාදී වූ දහඅටක් භේදකර කරුණු අතුරින් කිසියම් කරුණක් ප්‍රකාශ කරමින් කතා කරන විට ද, එහි කැමැත්ත ඇති කරනු පිණිස ඇස්වීමට සලස්වන විට ද, එසේ අස්වා සලාක ගන්වන විට ද, සංඝ භේදය 'උපදින්නේ' යැයි කියනු ලැබේ. සලාක ගත් පසු සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් යම් කලක වෙන් වූ උදේසයක් (පාතිමොක්ඛ දේශනයක්) හෝ සංඝ කර්මයක් කරද්දී, එවිට සංඝ භේදය 'උපදී' යැයි කියනු ලැබේ. එය කළ පසු සංඝ භේදය 'උපන්නේ' යැයි නම් වේ. සැබවින්ම කර්මය, උදේසය, වෝහාරය, අනුස්සාවනය, සලාකග්‍රහණය යන මෙම සංඝ භේදයට හේතු වන කරුණු පහ අතරින් කර්මය හෝ උදේසය (උද්දේශය) ප්‍රමාණවත් වේ; වෝහාර, අනුස්සාවන හා සලාකග්‍රහණය යන ඒවා පූර්ව කොටසයි.

ဗဟုဇနာဟိတာယာတိအာဒီသု ၀.မဟာဇနဿ ဈာနမဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အဟိတာယ, သဂ္ဂသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အသုခါယ, အပါယူပပတ္တိဟေတုဘာဝေန အနတ္ထာယ. အကုသလဓမ္မဝသေန ဝါ အဟိတာယ, ဟိတမတ္တဿပိ အဘာဝါ သုဂတိယမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တနကကာယိကစေတသိကဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဣဒံ ‘‘ဗဟုနော ဇနဿာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဥက္ကဋ္ဌပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော. အပရော နယော – ဗဟုဇနာဟိတာယာတိ ဗဟုဇနဿ မဟတော သတ္တကာယဿ အဟိတတ္ထာယ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအနတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အသုခါယာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအသုခတ္ထာယ, ဒုဝိဓဒုက္ခတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အနတ္ထာယာတိ ပရမတ္ထပဋိက္ခေပါယ. နိဗ္ဗာနဉှိ ပရမတ္ထော, တတော ဥတ္တရိံ အတ္ထော နတ္ထိ. အဟိတာယာတိ မဂ္ဂပဋိက္ခေပါယ. နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကမဂ္ဂတော ဟိ ဥတ္တရိံ ဟိတံ နာမ နတ္ထိ. ဒုက္ခာယာတိ အရိယသုခဝိရာဓနေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတာယ. ယေ ဟိ အရိယသုခတော ဝိရဒ္ဓါ တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗာ, တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ ပရိဗ္ဘမန္တိ, အရိယသုခတော စ ဥတ္တရိံ သုခံ နာမ နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၇).

'බහුජන අහිතාය' යනාදියෙහි, මහා ජනයාගේ ධ්‍යාන මාර්ගාදී සම්පත් වැළැක්වීමෙන් අහිත පිණිස ද, ස්වර්ග සම්පත් වැළැක්වීමෙන් අසුබ (අසතුට) පිණිස ද, අපායෙහි ඉපදීමට හේතු වන බැවින් අනර්ථය පිණිස ද වේ. නැතහොත් අකුසල ධර්මයන්ගේ බලයෙන් අහිත පිණිස ද, යහපතක් අංශුමාත්‍රයක් හෝ නොමැති බැවින් සුගතියෙහි පවා උපදින කායික මානසික දුක් පිණිස ද උපදී යැයි සම්බන්ධය කළ යුතුය. 'දේවමනුස්සානං' යනු 'බොහෝ ජනයාට' යයි පැවසූ පිරිස අතර උතුම් පුද්ගලයන් හැඟවීමයි. වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: 'බහුජන අහිතාය' යනු බොහෝ වූ සත්ත්ව සමූහයාට අහිත පිණිස ද, මෙලොව පරලොව අනර්ථය පිණිස ද යන අර්ථයයි. 'අසුඛාය' යනු මෙලොව පරලොව නොසතුට පිණිස ද, දෙවැදෑරුම් දුක් පිණිස ද යන අර්ථයයි. 'අනත්ථාය' යනු පරමාර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිසයි. සැබවින්ම නිවන පරමාර්ථයයි, එයට වඩා වැඩි අර්ථයක් නැත. 'අහිතාය' යනු මාර්ගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිසයි. නිවනට පමුණුවන මාර්ගයට වඩා උතුම් හිතක් (යහපතක්) නම් නැත. 'දුක්ඛාය' යනු ආර්ය සුඛය නොලැබීමෙන් වට්ට දුක පිණිස වීමයි. යම් කෙනෙක් ආර්ය සුඛයෙන් පිරිහුණෝ ද, එය ලැබීමට අභව්‍ය වූවෝ ද, ඔවුහු වට්ට දුකෙහි සැරිසරති. ආර්ය සුඛයට වඩා උතුම් සැපයක් නම් නැත. එය මෙසේ වදාරන ලදී: 'මේ සමාධිය වර්තමානයෙහි සැපවත් වූ ද මතු සැප විපාක දෙන්නා වූ ද එකක් වේ' කියායි'.

ဣဒါနိ [Pg.66] ‘‘သံဃဘေဒေါ’’တိ သရူပတော ဒဿေတွာ တဿ အဟိတာဒီနံ ဧကန္တဟေတုဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘သံဃေ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဘိန္နေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘိန္နေတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ ယထာ ‘‘အဓနာနံ ဓနေ အနနုပ္ပဒီယမာနေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၉၁), ဘေဒဟေတူတိ အတ္ထော. အညမညံ ဘဏ္ဍနာနီတိ စတုန္နံ ပရိသာနံ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ ‘‘ဧသော ဓမ္မော, နေသော ဓမ္မော’’တိ အညမညံ ဝိဝဒနာနိ. ဘဏ္ဍနဉှိ ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ. ပရိဘာသာတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝေါ အနတ္ထံ ကရိဿာမာ’’တိ ဘယုပ္ပာဒနဝသေန တဇ္ဇနာ. ပရိက္ခေပါတိ ဇာတိအာဒိဝသေန ပရိတော ခေပါ, ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ ခုံသနဝမ္ဘနာ. ပရိစ္စဇနာတိ ဥက္ခေပနိယကမ္မကရဏာဒိဝသေန နိဿာရဏာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ သံဃဘေဒေ, တန္နိမိတ္တေ ဝါ ဘဏ္ဍနာဒိကေ. အပ္ပသန္နာတိ ရတနတ္တယဂုဏာနံ အနဘိညာ. န ပသီဒန္တီတိ ‘‘ဓမ္မစာရိနော သမစာရိနော’’တိအာဒိနာ ယွာယံ ဘိက္ခူသု ပသာဒနာကာရော, တထာ န ပသီဒန္တိ, တေသံ ဝါ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ န မညန္တိ. တထာ စ ဓမ္မေ သတ္ထရိ စ အပ္ပသန္နာဝ ဟောန္တိ. ဧကစ္စာနံ အညထတ္တန္တိ ပုထုဇ္ဇနာနံ အဝိရုဠှသဒ္ဓါနံ ပသာဒညထတ္တံ.

දැන් 'සංඝභේදය' යනුවෙන් එහි ස්වරූපය දක්වා, එම සංඝභේදය අහිත පිණිසම හේතුවන බව ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා 'සංඝේ ඛෝ පන භික්ඛවේ භින්නේ' (මහණෙනි, සංඝයා බිඳී ගිය කල්හි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'භින්නේ' යනු සංඝභේදය හේතුවෙන් යන අර්ථය දීම සඳහා නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් භණ්ඩන' යනු සතර පිරිස හා ඔවුන්ගේ පාර්ශ්වකරුවන් අතර 'මෙය ධර්මයයි, මෙය ධර්මය නොවේ' යනාදී වශයෙන් ඇතිවන විවාදයන්ය. භණ්ඩනය යනු කලහයක පූර්ව අවස්ථාවයි. 'පරිභාසා' යනු 'තොපට අසවල් අහිතකර දේ කරන්නෙමු' යි බිය වැද්දවීම් මගින් තර්ජනය කිරීමයි. 'පරික්ඛේප' යනු ජාති ආදිය මුල් කරගෙන දස වැදෑරුම් ආක්ක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් නින්දා කිරීමයි. 'පරිච්චජනා' යනු උක්ඛේපනීය කර්ම ආදිය මගින් සඟ පිරිසෙන් නෙරපා හැරීමයි. 'තත්ථ' යනු එම සංඝභේදයෙහි හෝ සංඝභේදය නිමිත්තෙන් ඇති වූ භණ්ඩන ආදියෙහි යන්නයි. 'අප්පසන්නා' යනු තෙරුවන් ගුණ පිළිබඳ අවබෝධයක් නැති අයයි. 'න පසීදන්ති' යනු භික්ෂූන් කෙරෙහි ඇතිවන 'ධර්මචාරී ය, සමචාරී ය' යන පැහැදීම එලෙසම පවත්වා නොගැනීමයි. නොහොත් ඔවුන්ගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට හෝ එය ඇදහීමට සුදුසු යැයි නොසිතීමයි. එලෙසම ඔවුහු ධර්මය කෙරෙහි ද ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද අප්‍රසන්න වෙති. 'ඒකච්චානං අඤ්ඤථත්තං' යනු ශ්‍රද්ධාව තැන්පත් නොවූ පෘථග්ජනයන්ගේ පැහැදීම වෙනස් වීමයි.

ဂါထာယံ အာပါယိကောတိအာဒီသု အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနာရဟတာယ အာပါယိကော. တတ္ထပိ အဝီစိသင်္ခါတေ မဟာနိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နေရယိကော. ဧကံ အန္တရကပ္ပံ ပရိပုဏ္ဏမေဝ ကတွာ တတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော. သံဃဘေဒသင်္ခါတေ ဝဂ္ဂေ ရတောတိ ဝဂ္ဂရတော. အဓမ္မိယတာယ အဓမ္မော. ဘေဒကရဝတ္ထူဟိ သံဃဘေဒသင်္ခါတေ ဧဝ စ အဓမ္မေ ဌိတောတိ အဓမ္မဋ္ဌော. ယောဂက္ခေမာ ပဓံသတီတိ ယောဂက္ခေမတော ဟိတတော ပဓံသတိ ပရိဟာယတိ, စတူဟိ ဝါ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ နာမ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ, တတော ပနဿ ဓံသနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညတော သံဟတဋ္ဌေန သံဃံ, တတော ဧဝ ဧကကမ္မာဒိဝိဓာနယောဂေန သမဂ္ဂံ သဟိတံ. ဘေတွာနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တလက္ခဏေန သံဃဘေဒေန ဘိန္ဒိတွာ. ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ. သော ပနေတ္ထ အန္တရကပ္ပောဝ. နိရယမှီတိ အဝီစိမဟာနိရယမှိ.

ගාථාවෙහි 'ආපායිකෝ' යනාදී පදයන්හි - අපායෙහි ඉපදීමට සුදුසු බැවින් 'ආපායික' නම් වේ. එහි ද අවීචි නම් වූ මහා නිරයෙහි උපදින බැවින් 'නෛරයික' නම් වේ. සම්පූර්ණ අන්තඃකල්පයක් එහි වාසය කරන බැවින් 'කප්පට්ඨ' නම් වේ. සංඝභේදය නම් වූ පිරිස් බෙදීමෙහි ඇලී වෙසෙන බැවින් 'වග්ගරත' නම් වේ. අධර්මයේ පිහිටා සිටින බැවින් 'අධම්මට්ඨ' නම් වේ. 'යෝගක්ඛේමා පධංසතී' යනු අර්හත් ඵලය හා නිවන නම් වූ යෝගක්ඛේමයෙන් හෙවත් හිත සුවයෙන් පිරිහීමයි. දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වයෙන් එක්සත් වූ බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. එහෙයින්ම එකම විනය කර්ම ආදියෙහි යෙදෙන බැවින් 'සමග්ග' හා 'සහිත' නම් වේ. 'භෙත්වාන' යනු පෙර කී ලක්ෂණයන්ගෙන් සංඝයා බිඳ දැමීමයි. 'කප්පං' යනු ආයු කල්පයයි. මෙහිදී එය අන්තඃකල්පයක් ලෙස ගත යුතුය. 'නිරයම්හි' යනු අවීචි මහා නිරයෙහි යන්නයි.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. သံဃသာမဂ္ဂီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සංඝසාමග්ගී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၉. နဝမေ [Pg.67] ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ကုသလဓမ္မော အနဝဇ္ဇဓမ္မော. ‘‘အယံ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သစေ သံဃေ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တတ္ထ ဓမ္မကာမေန ဝိညုနာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ဌာနံ ခေါ, ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယဒိဒံ ဝိဝါဒေါ ဝဍ္ဎမာနော သံဃရာဇိယာ ဝါ သံဃဘေဒါယ ဝါ သံဝတ္တေယျာ’’တိ. သစေ တံ အဓိကရဏံ အတ္တနာ ပဂ္ဂဟေတွာ ဌိတော, အဂ္ဂိံ အက္ကန္တေန ဝိယ သဟသာ တတော ဩရမိတဗ္ဗံ. အထ ပရေဟိ တံ ပဂ္ဂဟိတံ သယဉ္စေတံ သက္ကောတိ ဝူပသမေတုံ, ဥဿာဟဇာတော ဟုတွာ ဒူရမ္ပိ ဂန္တွာ တထာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ယထာ တံ ဝူပသမ္မတိ. သစေ ပန သယံ န သက္ကောတိ, သော စ ဝိဝါဒေါ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎတေဝ, န ဝူပသမ္မတိ. ယေ တတ္ထ ပတိရူပါ သိက္ခာကာမာ သဗြဟ္မစာရိနော, တေ ဥဿာဟေတွာ ယေန ဓမ္မေန ယေန ဝိနယေန ယေန သတ္ထုသာသနေန တံ အဓိကရဏံ ယထာ ဝူပသမ္မတိ, တထာ ဝူပသမေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဝူပသမေန္တဿ ယော သံဃသာမဂ္ဂိကရော ကုသလော ဓမ္မော, အယမေတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ ဥဘတောပက္ခိယာနံ ဒွေဠှကဇာတာနံ ဘိက္ခူနံ, တေသံ အနုဝတ္တနဝသေန ဌိတာနံ ဘိက္ခုနီနံ ဥပါသကာနံ ဥပါသိကာနံ တေသံ အာရက္ခဒေဝတာနံ ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ အဟိတံ ဒုက္ခာဝဟံ သံကိလေသဓမ္မံ အပနေတွာ မဟတော ပုညရာသိဿ ကုသလာဘိသန္ဒဿ ဟေတုဘာဝတော သဒေဝကဿ လောကဿ ဟိတသုခါဝဟော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဓမ္မော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သံဃသာမဂ္ဂီတိ သံဃဿ သမဂ္ဂဘာဝေါ ဘေဒါဘာဝေါ ဧကကမ္မတာ ဧကုဒ္ဒေသတာ စ.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ඒකධම්මෝ' යනු එක් කුසල ධර්මයක්, එනම් නිවැරදි ධර්මයකි. 'මෙය ධර්මයයි, මෙය ධර්මය නොවේ' යනාදී වශයෙන් සංඝයා අතර විවාදයක් ඇති වුවහොත්, ධර්මයට ලැදි ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'මෙම විවාදය වර්ධනය වුවහොත් සංඝයා අතර අසමගියට හෝ සංඝභේදයට හේතු විය හැකිය' යන කරුණ සලකා බැලිය යුතුය. තමා යම් මතයක් දැරුවද, ගින්නක් පෑගූ අයෙකු මෙන් වහාම එම මතයෙන් ඉවත් විය යුතුය. අන් අය ආරම්භ කළ විවාදයක් වුවද, තමාට එය සංසිඳවිය හැකි නම්, වීර්යය වඩා දුර බැහැර ගොස් හෝ එය සංසිඳවීමට කටයුතු කළ යුතුය. තමාට තනිව කළ නොහැකි නම්, ශික්ෂාකාමී සබ්‍රහ්මචාරීන් උනන්දු කරවා ධර්මානුකූලව හා විනයානුකූලව එම අධිකරණය සංසිඳවිය යුතුය. මෙසේ සංඝ සාමග්‍රිය ඇති කරන කුසල ධර්මය මෙහි 'ඒකධම්මෝ' ලෙස අදහස් කෙරේ. එය දෙපාර්ශ්වයේම භික්ෂූන්ට හා ඔවුන් අනුගමනය කරන පිරිසට, දේවතාවුන්ට හා බ්‍රහ්මයන්ට පවා ඇතිවන අහිතකර වූ දුක්ඛදායක ධර්මයන් ඉවත් කර, මහා පින් රැසකට හේතු වන බැවින් දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයට හිත සුව පිණිස පවතී. එබැවින් 'මහණෙනි, එක් ධර්මයක් ලොව උපදින්නේ බහුජන හිත පිණිසය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පෙර සූත්‍රයෙහි වදාළ දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. 'සංඝසාමග්ගී' යනු සංඝයාගේ සමඟි බව හෙවත් භේදයක් නොමැති බවයි. එය එකම විනය කර්මයකින් හා එකම ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයකින් යුක්ත වීමයි.

ဂါထာယံ သုခါ သံဃဿ သာမဂ္ဂီတိ သုခဿ ပစ္စယဘာဝတော သာမဂ္ဂီ သုခါတိ ဝုတ္တာ. ယထာ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပာဒေါ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၉၄). သမဂ္ဂါနဉ္စနုဂ္ဂဟောတိ သမဂ္ဂါနံ သာမဂ္ဂိအနုမောဒနေန အနုဂ္ဂဏှနံ သာမဂ္ဂိအနုရူပံ, ယထာ တေ သာမဂ္ဂိံ န ဝိဇဟန္တိ, တထာ ဂဟဏံ ဌပနံ အနုဗလပ္ပဒါနန္တိ အတ္ထော. သံဃံ သမဂ္ဂံ ကတွာနာတိ ဘိန္နံ သံဃံ ရာဇိပတ္တံ ဝါ သမဂ္ဂံ သဟိတံ ကတွာ. ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပမေဝ. သဂ္ဂမှိ မောဒတီတိ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ အညေ [Pg.68] ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝန္တော ဣစ္ဆိတနိပ္ဖတ္တိယာဝ မောဒတိ ပမောဒတိ လလတိ ကီဠတီတိ.

ගාථාවෙහි 'සුඛා සංඝස්ස සාමග්ගී' යනු සැපයට හේතුවන බැවින් සාමග්‍රිය 'සැපයක්' ලෙස වදාරන ලදී. 'බුදුවරුන්ගේ උප්පත්තිය සැපයකි' යන්න මෙනි. 'සමග්ගානඤ්චානුග්ගහෝ' යනු සමඟි වූවන්ගේ එම සමඟි බව අනුමෝදන් වෙමින් එයට අනුබල දීමයි. එම සමඟියෙන් ඔවුන් බැහැර නොවන ලෙස සහයෝගය දීම මෙහි අර්ථයයි. 'සංඝං සමග්ගං කත්වාන' යනු බිඳුණු සංඝයා හෝ අසමගියට පත් සංඝයා නැවත එක්සත් කිරීමයි. 'කප්පං' යනු ආයු කල්පයයි. 'සග්ගම්හි මෝදති' යනු කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයෙහි සෙසු දෙවිවරුන් දස වැදෑරුම් කරුණකින් අභිබවා දිව්‍ය සැප අනුභව කරමින් තම අභිමතයන් ඉටුවීමෙන් මහත් සේ සතුටු වන බවයි.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ပဒုဋ္ဌစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. පදුට්ඨචිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀. ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယေဝ. ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ သန္နိသိန္နာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘အာဝုသော, ဣဓေကစ္စော ဗဟုံ ပုညကမ္မံ ကရောတိ, ဧကစ္စော ဗဟုံ ပါပကမ္မံ, ဧကစ္စော ဥဘယဝေါမိဿကံ ကရောတိ. တတ္ထ ဝေါမိဿကာရိနော ကီဒိသော အဘိသမ္ပရာယော’’တိ? အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂနွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဘိက္ခဝေ, မရဏာသန္နကာလေ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဒဿေန္တော ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ.

20. දසවන සූත්‍රයේ නිදානය කුමක්ද? එක් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභා මණ්ඩපයේ රැස්වී, 'ඇවැත්නි, ඇතැම් අය බොහෝ පින් කරති, ඇතැම් අය පව් කරති, ඇතැම් අය මේ දෙකම මිශ්‍රව කරති. එහිදී මිශ්‍රව කර්ම කරන්නාගේ පරලොව ගතිය කෙබඳුද?' යනුවෙන් සාකච්ඡා කළහ. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කර පණවන ලද බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ හිඳ, එම කතාව අසා, 'මහණෙනි, මරණාසන්න කාලයේදී සිත කිලිටි වුවහොත් දුගතිය බලාපොරොත්තු විය යුතුය' යන කරුණ දක්වනු පිණිස මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ ပဒေသံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉). ကတ္ထစိ သာသနံ ဥပါဒါယ ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃၉; အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တေ ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀). ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၁). ဣဓာပိ လောကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧကစ္စန္တိ ဧကံ, အညတရန္တိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလန္တိ သတ္တံ. သော ဟိ ယထာပစ္စယံ ကုသလာကုသလာနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ ပူရဏတော မရဏဝသေန ဂလနတော စ ပုဂ္ဂလောတိ ဝုစ္စတိ. ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ပဒေါသေန အာဃာတေန ဒုဋ္ဌစိတ္တံ. အထ ဝါ ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ဒေါသေန ရာဂါဒိနာ ပဒူသိတစိတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဧကစ္စန္တိ ဣဒံ ပဒုဋ္ဌစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝိသေသနံ. ယဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဒါယကကမ္မံ ဩကာသမကာသိ, သော တထာ ဝုတ္တော. ယဿ စ အကုသလပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ကုသလဝသေန ဩတာရေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ အာသန္နမရဏော. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗာကာရံ ဒဿေတိ. စေတသာတိ အတ္တနော စိတ္တေန စေတောပရိယဉာဏေန. စေတောတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ စိတ္တံ. ပရိစ္စာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဇာနာမိ[Pg.69]. နနု စ ယထာကမ္မုပဂဉာဏဿာယံ ဝိသယောတိ? သစ္စမေတံ, တဒါ ပဝတ္တမာနအကုသလစိတ္တဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ.

එහි 'ඉධ' (මෙහි) යන්න ප්‍රදේශයක් හැඟවීමට යෙදෙන නිපාතයකි. එය ඇතැම් තැනක 'මෙලොව' යන අර්ථයෙන් පවතී; 'මෙහි (මෙම දිව්‍ය ලෝකයේ) සිටින්නා වූ, දෙවියෙකු වූ මට' යනාදී තැන්වල පරිදිය. ඇතැම් තැනක ශාසනය අරභයා 'මහණෙනි, මෙහි (මෙම ශාසනයෙහි) ප්‍රථම ශ්‍රමණයා ඇත' යනාදී වශයෙන් යෙදේ. ඇතැම් තැනක 'මහණෙනි, මම මෙහි වළඳා අවසන්ව' යනාදී වශයෙන් පද පිරවීමේ මාත්‍රයක් ලෙස යෙදේ. ඇතැම් තැනක ලෝකය අරභයා 'මෙම ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ උපදින්නාහ' යනාදී වශයෙන් යෙදේ. මෙහිදී ද 'ලෝකයෙහි' යන අර්ථයෙන්ම ගත යුතුය. 'ඒකච්චං' යනු එක්තරා හෝ කිසියම් යන්නයි. 'පුග්ගලං' යනු සත්වයෙකි. ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව කුසල් අකුසල් හා ඒවායේ විපාකයන්ගෙන් පිරී යන බැවින් ද, මරණ වශයෙන් ගිලිහී යන බැවින් ද ඔහු 'පුද්ගල' යැයි කියනු ලැබේ. 'පදුට්ඨචිත්තං' යනු වෛරයෙන් හෝ ක්‍රෝධයෙන් දූෂිත වූ සිතයි. එසේත් නැතහොත් රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත වූ සිත 'පදුට්ඨචිත්ත' නම් වේ. මෙහි 'ඒකච්චං' යන පදය දූෂිත සිතැති පුද්ගලයාගේ විශේෂණයකි. යම් පුද්ගලයෙකුට ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන කර්මය අවකාශ ලබා දී තිබේ ද, ඔහු මෙහිදී එසේ කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ සිත අකුසල් පැවැත්මෙන් මුදවා කුසල් පැත්තට යොමු කළ නොහැකි ද, ඔහු එසේ මරණයට ආසන්න වූවෙකි. 'ඒවං' යනු දැන් මතු දැක්වෙන ආකාරයයි. 'චේතසා' යනු තමන්ගේ සිතින් හෙවත් පරචිත්ත විජානන ඥානයෙනි. 'චේතෝ' යනු ඒ පුද්ගලයාගේ සිතයි. 'පරිච්ච' යනු පිරිසිඳ දැනගනිමි යන්නයි. 'මෙය යථාකම්මූපග ඥානයට අයත් විෂයයක් නොවේදැ'යි විමසන්නේ නම්; එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, එකල්හි පවත්නා වූ අකුසල් සිතේ ස්වභාවය අනුව මෙසේ පවසන ලදී.

ဣမမှိ စာယံ သမယေတိ ဣမသ္မိံ ကာလေ, ဣမာယံ ဝါ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ, အယံ ပုဂ္ဂလော ဇဝနဝီထိယာ အပရဘာဂေ ကာလံ ကရေယျ စေတိ အတ္ထော. န ဟိ ဇဝနက္ခဏေ ကာလံကိရိယာ အတ္ထိ. ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေတိ ယထာ အာဘတံ ကိဉ္စိ အာဟရိတွာ ဌပိတံ, ဧဝံ အတ္တနော ကမ္မုနာ နိက္ခိတ္တော နိရယေ ဌပိတော ဧဝါတိ အတ္ထော. ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ.

'ඉමම්හි චායං සමයේ' යනු මේ කාලයෙහි හෙවත් මෙම ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති කල්හි, මේ පුද්ගලයා ජවන වීථියට පසුව කළුරිය කරන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ජවන ක්ෂණයෙහි මරණය සිදු නොවේ. 'යථාභතං නික්ඛිත්තෝ ඒවං නිරයේ' යනු යම්කිසි බරක් ගෙනවුත් තැබුවාක් මෙන්, එලෙසම තමාගේ කර්මය විසින් නිරයෙහි තබන ලද්දක් හා සමාන වේ යන අර්ථයයි. 'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීමෙනි. 'පරං මරණා' යනු ඉන් අනතුරුව අභිනිබ්බත්ති ස්කන්ධයන් ලබාගැනීම හෙවත් පුනර්භවය ලැබීමයි. එසේත් නැතහොත් 'කායස්ස භේදා' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාමෙනි. 'පරං මරණා' යනු චුතියෙන් පසුවය.

အပါယန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရယော ဟိ အယသင်္ခါတာ သုခါ အပေတောတိ အပါယော; သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ဝါ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတောတိပိ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ; ဒေါသဗဟုလတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိပိ ဒုဂ္ဂတိ. ဝိဝသာ နိပတန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနော, ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ နိပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယော. အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန တိရစ္ဆာနယောနိ ဝုစ္စတိ. တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော သုဂတိတော အပေတတ္တာ, န ဒုဂ္ဂတိ မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော. ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယော. သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ, န ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပါတတ္တာ. ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယော. သော ဟိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမုဿယေဟိ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ စ ဝုစ္စတိ. နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိအာဒိအနေကပ္ပကာရော နိရယောဝ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန သဗ္ဗပဒေဟိပိ နိရယောဝ ဝုတ္တော. ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ.

'අපායං' යනාදී සියලු වචන නිරයටම පර්යාය නාමයන් වේ. නිරය යනු 'අය' නම් වූ සැපයෙන් තොර බැවින් 'අපාය' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ස්වර්ග මෝක්ෂයට හේතු වන්නා වූ පින නම් වූ 'අය' හෙවත් යහපතෙන් තොර බැවින් 'අපාය' නම් වේ. දුකට පත්වන ස්ථානය බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් කෙලෙස් බහුල බැවින් දූෂිත කර්මයෙන් උපදින ගතිය බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. අකුසල් කළවුන් තම කැමැත්තෙන් තොරව එහි වැටෙන බැවින් ද, ශරීරයේ අඟපසඟ බිඳී විනාශ වෙමින් වැටෙන බැවින් ද 'විනිපාත' නම් වේ. එහි ආස්වාදය යැයි කියනු ලබන කිසිදු සැපයක් ('අය') නොමැති බැවින් 'නිරය' නම් වේ. තවද 'අපාය' යන වචනයෙන් තිරිසන් යෝනිය ද කියනු ලැබේ. තිරිසන් යෝනිය සුගතියෙන් තොර බැවින් අපායකි; නමුත් මහානුභාව සම්පන්න නාගරාජාදීන් උපදින බැවින් එය දුග්ගතියක් නොවේ. 'දුග්ගති' යන වචනයෙන් ප්‍රේත විෂය කියනු ලැබේ. එය සුගතියෙන් තොර බැවින් අපායකි, දුකට පත්වන ස්ථානයක් බැවින් දුග්ගතියකි; නමුත් අසුරයන් මෙන් අකමැත්තෙන් ඇද වැටීමක් නැති බැවින් විනිපාතයක් නොවේ. 'විනිපාත' යන වචනයෙන් අසුර කාය කියනු ලැබේ. එය අපාය ද දුග්ගතිය ද වන අතර, සියලු සම්පත්වලින් පිරිහුණු ශරීරයක් ඇතිව වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. 'නිරය' යන වචනයෙන් අවීචිය ආදී වූ නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති නිරයම කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී මෙම සියලු පදවලින් නිරයම අදහස් කරන ලදී. 'උපපජ්ජන්ති' යනු ප්‍රතිසන්ධිය ලබති යන්නයි.

ဂါထာသု ပဌမဂါထာ သင်္ဂီတိကာလေ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဌပိတာ. ဉတွာနာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ. ဉာဏပုဗ္ဗကဉှိ ဗျာကရဏံ. ဟေတုအတ္ထော ဝါ တွာ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ, ဇာနနဟေတူတိ အတ္ထော[Pg.70]. ဗုဒ္ဓေါ, ဘိက္ခူနံ သန္တိကေတိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ အတ္တနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ဧတံ ပရတော ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဝုစ္စမာနံ အတ္ထံ ဗျာကာသိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවල එන ප්‍රථම ගාථාව ධර්ම සංගායනා කාලයෙහි ධර්ම සංග්‍රාහක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද්දකි. 'ඤත්වාන' යනු පූර්ව ක්‍රියාවකි. අවබෝධය පූර්වංගම කරගෙනම ප්‍රකාශ කිරීම සිදු වේ. එසේත් නැතහොත් 'ත්වාන' ප්‍රත්‍යය මෙහි හේතුව යන අර්ථය දෙයි; 'සිංහයෙකු දැක බිය ඇති වේ' යන්නෙහි මෙන්, 'දැනගැනීම හේතුවෙන්' යන අර්ථයයි. 'බුද්ධෝ භික්ඛූනං සන්තිකේ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ තම සමීපයෙහි සිටි භික්ෂූන්ට ඉතිරි ගාථා දෙකෙන් කියැවෙන අර්ථය විස්තර කළ සේක යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ආකාරයමය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

3. තෙවන වර්ගය.

၁. ပသန္နစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පසන්නචිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව.

၂၁. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပသန္နစိတ္တန္တိ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ စ ပသန္နမာနသံ. သုဂတိန္တိ သုန္ဒရံ ဂတိံ, သုခဿ ဝါ ဂတိန္တိ သုဂတိံ. သဂ္ဂန္တိ ရူပါဒိသမ္ပတ္တီဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂန္တိ သဂ္ဂံ. လောကန္တိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပဖလာနိ, လုဇ္ဇနဋ္ဌေနေဝ ဝါ လောကံ. ဧတ္ထ စ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿဂတိပိ သင်္ဂယှတိ, သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိ ဧဝ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

21. තෙවන වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි 'පසන්නචිත්තං' යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් හා කර්ම ඵල ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු මනසක් ඇති පුද්ගලයායි. 'සුගතිං' යනු යහපත් ගතිය හෙවත් සැප ඇති ස්ථානයයි. 'සග්ගං' යනු රූපාදී සම්පත්වලින් ඉතා උසස් වූ බැවින් ස්වර්ගයයි. 'ලෝකං' යනු පින් පව් විපාක එහි පෙනෙන බැවින් හෝ විනාශ වන ස්වභාවය ඇති බැවින් ලෝකයයි. මෙහි 'සුගති' යන වචනයෙන් මනුෂ්‍ය ගතිය ද ඇතුළත් වන අතර 'සග්ග' යන වචනයෙන් දේව ගතියම පමණක් අදහස් වේ. ඉතිරිය යට කියන ලද ආකාරයමය.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၂. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මෙත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව.

၂၂. ဒုတိယေ မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနန္တိ ဧတ္ထ မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ပုညသဒ္ဒေါ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၈၀) ပုညဖလေ အာဂတော. ‘‘အဝိဇ္ဇာဂတောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ပုညဉ္စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ကာမရူပါဝစရသုစရိတေ. ‘‘ပုညူပဂံ ဘဝတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု သုဂတိဝိသေသဘူတေ ဥပပတ္တိဘဝေ. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၆၀; အ. နိ. ၈.၃၆) ကုသလစေတနာယံ. ဣဓ ပန တေဘူမကကုသလဓမ္မေ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာယိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဘယံ ဉာဏဘယံ, သာရဇ္ဇဘယန္တိ. တတ္ထ ‘‘ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ[Pg.71], တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၃၃) အာဂတံ ဉာဏဘယံ. ‘‘အဟုဒေဝ ဘယံ, အဟု ဆမ္ဘိတတ္တံ, အဟု လောမဟံသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၈) အာဂတံ သာရဇ္ဇဘယံ. ဣဓာပိ သာရဇ္ဇဘယမေဝ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဒီဃရတ္တံ ကာယဝစီသံယမော ဝတ္တပဋိဝတ္တပူရဏံ ဧကာသနံ, ဧကသေယျံ, ဣန္ဒြိယဒမော, ဓုတဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဟော, သတိသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ဧဝမာဒီနိ ယာနိ ဘိက္ခုနာ, နိရန္တရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ ပုညာနိ, တေဟိ မာ ဘာယိတ္ထ, မာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိတ္ထ, ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဿ ဥပရောဓဘယေန သမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသုခဒါယကေဟိ ပုညေဟိ မာ ဘာယိတ္ထာတိ. နိဿက္ကေ ဟိ ဣဒံ သာမိဝစနံ.

22. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘මා භික්ඛවෙ පුඤ්ඤානං’ (මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න) යන්නෙහි ‘මා’ යනු වැළැක්වීමේ (ප්‍රතිෂේධ) අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘පුණ්‍ය’ ශබ්දය ‘මහණෙනි, කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මේ පින මෙසේ වැඩෙයි’ යනාදී තැන්වල පිනෙහි අනුසස් (පුණ්‍ය ඵලය) යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, අවිද්‍යාවෙහි ගිලී සිටින මෙම පුරුෂ පුද්ගලයා පින් රැස් කරයි නම්’ යනාදී තැන්වල කාමාවචර හා රූපාවචර සුචරිතයන් සඳහා යෙදී ඇත. ‘විඤ්ඤාණය පින් ලැබීමට (පුණ්‍යෝපග) සුදුසු වෙයි’ යනාදී තැන්වල සුවිශේෂී වූ සුගති සංඛ්‍යාත උප්පත්ති භවයෙහි යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, දානමය, ශීලමය හා භාවනාමය වශයෙන් පින්කම් කිරීමේ කරුණු (පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු) තුනකි’ යනාදී තැන්වල කුසල් චේතනාව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහිදී නම් තෛභූමක කුසල ධර්මයන් ලෙස දත යුතුය. ‘භායිත්ථ’ (බිය වන්න) යන්නෙහි බිය දෙවදෑරුම් වේ: ඥාණ භය හා සාරජ්ජ භය වශයෙනි. එහිදී ‘දීර්ඝායුෂ ඇති, වර්ණවත්, බොහෝ සැප ඇති දෙවිවරු පවා තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා බොහෝ සෙයින් බියට, සංවේගයට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති’ යනාදී තැන්වල එන්නේ ඥාණ භයයි. ‘එකල බියක් විය, තැතිගැනීමක් විය, ලොමුදැහැගැනීමක් විය’ යනාදී තැන්වල එන්නේ සාරජ්ජ භයයි. මෙහිදී ද අදහස් වන්නේ සාරජ්ජ භයම වේ. මෙහි අර්ථය නම්: මහණෙනි, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ කය හා වචනය සංවර කරගැනීම, වත් පිළිවෙත් පිරීම, එකාසනයෙහි වැළඳීම, තනිව සැතපීම, ඉන්ද්‍රිය දමනය, ධුතාංග ධර්මයන් මඟින් සිත මෙල්ල කිරීම, සති සම්පජඤ්ඤය හා කර්මස්ථානවල යෙදීම තුළින් වීර්යය ආරම්භ කිරීම යනාදී වශයෙන් මහණෙකු විසින් නිරන්තරයෙන් පැවැත්විය යුතු යම් පින් දහම් ඇද්ද, ඒවාට බිය නොවන්න, බියට හෝ තැතිගැනීමට පත් නොවන්න; ඇතැම් මෙලොව සැප නැති වේ ය යන බියෙන්, පරලොවදී මෙන්ම නිවන් සැප ලබා දෙන පිනට බිය නොවන්න යන්නයි. මෙහි ඇති සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිස්සක්ක (පඤ්චමී විභක්ති) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

ဣဒါနိ တတော အဘာယိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခသဒ္ဒေါ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပာဒေါ, သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၉၄) သုခမူလေ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) သုခါရမ္မဏေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၅) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခေါ ပုညဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၈) သုခဟေတုမှိ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၀၄; မ. နိ. ၂.၂၁၅) နိဗ္ဗာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၅) သုခဝေဒနာယံ. ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃; ဣတိဝု. ၅၃) ဥပေက္ခာဝေဒနာယံ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၈၉) ဣဋ္ဌသုခေ. ‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာန’’န္တိအာဒီသု (ပေဋကော. ၂၃) သုခဝိပါကေ. ဣဓာပိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌဿာတိအာဒီသု ဧသိတဗ္ဗတော အနိဋ္ဌပဋိက္ခေပတော စ ဣဋ္ဌဿ, ကမနီယတော မနသ္မိဉ္စ ကမနတော ပဝိသနတော ကန္တဿ, ပိယာယိတဗ္ဗတော သန္တပ္ပနတော စ ပိယဿ, မာနနီယတော မနဿ ပဝဍ္ဎနတော စ မနာပဿာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ‘‘ပုညာနီ’’တိ ယဒိဒံ ဝစနံ, ဧတံ သုခဿ ဣဋ္ဌဿ ဝိပါကဿ အဓိဝစနံ နာမံ, သုခမေဝ တံ [Pg.72] ယဒိဒံ ပုညန္တိ ဖလေန ကာရဏဿ အဘေဒူပစာရံ ဝဒတိ. တေန ကတူပစိတာနံ ပုညာနံ အဝဿံဘာဝိဖလံ သုတွာ အပ္ပမတ္တေန သက္ကစ္စံ ပုညာနိ ကာတဗ္ဗာနီတိ ပုညကိရိယာယံ နိယောဇေတိ, အာဒရဉ္စ နေသံ တတ္ထ ဥပ္ပာဒေတိ.

දැන් එම පින්වලට බිය නොවිය යුතු බවට හේතු දක්වමින් ‘සුඛස්සේතං’ (මෙය සැපයට නමකි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සුඛ’ ශබ්දය ‘බුදුවරුන්ගේ උපත සැපයකි, ලෝකයෙහි රාගය ක්ෂය වීම සැපයකි’ යනාදී තැන්වල සැපයට මුල් වන හේතුව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘මහාලිය, යම් හෙයකින් රූපය සැප සහිත ද, සැපයට අනුගත ද, සැපයෙන් බැසගන්නා ලද්දේ ද’ යනාදී තැන්වල සැප ඇති කරන අරමුණ (සුඛාරම්මණ) යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, ස්වර්ගය කෙතරම් සැපවත් ද යන්න වචනයෙන් විස්තර කර කීම පහසු නොවේ’ යනාදී තැන්වල සැපයට උපකාර වන ස්ථානය යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘පින් රැස් කිරීම සැපයකි’ යනාදී තැන්වල සැප ලබා දෙන හේතුව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘මෙම ධර්මයන් මෙලොව සැප විහරණය පිණිස පවතියි’ යනාදී තැන්වල නිදුක් බව (අබ්‍යාපජ්ජ) යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘නිවන පරම සැපයයි’ යනාදී තැන්වල නිවන යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්’ යනාදී තැන්වල සුඛ වේදනාව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘දුක් ද නොවන සැප ද නොවන ශාන්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව සැපයක් ලෙසම හඳුන්වනු ලබයි’ යනාදී තැන්වල උපේක්ෂා වේදනාව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘ආනන්දය, මා විසින් පර්යාය වශයෙන් සුඛ වේදනාව හා දුක්ඛ වේදනාව යැයි වේදනා දෙකක් වදාරන ලදී’ යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට සැපය (ප්‍රිය සැපය) යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘පින්වල විපාකය සැපයකි’ යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට විපාකය යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහි ද අදහස් වන්නේ ඉෂ්ට විපාකයම බව දත යුතුය. ‘ඉට්ඨස්ස’ යනාදී තැන්වල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: සෙවිය යුතු බැවින් ද අනිෂ්ට දේ බැහැර කරන බැවින් ද ‘ඉෂ්ට’ නම් වේ; කැමති විය යුතු බැවින් හා සිතට ප්‍රිය ලෙස ඇතුළු වන බැවින් ‘කාන්ත’ නම් වේ; ආදරය කළ යුතු බැවින් හා සිත සතුටු කරන බැවින් ‘ප්‍රිය’ නම් වේ; ගරු කළ යුතු බැවින් හා සිත වඩවන බැවින් ‘මනාප’ නම් වේ. ‘යදිදං පුඤ්ඤානි’ යනු ‘පින්’ යන යම් වචනයක් ඇද්ද, එය ඉෂ්ට වූ සැප විපාකයට නමකි. ‘යම් මේ පිනක් ඇද්ද එය සැපයකි’ යැයි පවසන ලද්දේ ඵලය මඟින් හේතුව හැඳින්වීමේ අභේරූපචාර ක්‍රමයෙනි. එමඟින් රැස් කරන ලද පින්වල ඒකාන්තයෙන් ලැබෙන විපාකය අසා, අප්‍රමාදීව හා ගෞරවයෙන් පින් කළ යුතු බවට පින්කම් කිරීමෙහි යොදවයි, ඒ කෙරෙහි උනන්දුව ද ඇති කරවයි.

ဣဒါနိ အတ္တနာ သုနေတ္တကာလေ ကတေန ပုညကမ္မေန ဒီဃရတ္တံ ပစ္စနုဘူတံ ဘဝန္တရပဋိစ္ဆန္နံ ဥဠာရတမံ ပုညဝိပါကံ ဥဒါဟရိတွာ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိဇာနာမီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာမိ, ပစ္စက္ခတော ဗုဇ္ဈာမိ. ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ. ပုညာနန္တိ ဒါနာဒိကုသလဓမ္မာနံ. သတ္တ ဝဿာနီတိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ. မေတ္တစိတ္တန္တိ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ, သိနိယှတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ, ဟိတူပသံဟာရရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ, သိနေဟာသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တစိတ္တံ. ဘာဝေတွာတိ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ, စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တောတိ မေတ္တာသမာဓိံ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ စေဝ ဝဍ္ဎေတွာ စ. သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သတ္တ မဟာကပ္ပေ. သံဝဋ္ဋ-ဝိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိ-ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိနောပိ ဂဟိတာ. ဣမံ လောကန္တိ ကာမလောကံ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ. သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ ဝိနဿမာနေတိ အတ္ထော. ‘‘သံဝတ္တမာနေ သုဒ’’န္တိ စ ပဌန္တိ. ကပ္ပေတိ ကာလေ. ကပ္ပသီသေန ဟိ ကာလော ဝုတ္တော. ကာလေ ခီယမာနေ ကပ္ပောပိ ခီယတေဝ. ယထာဟ –

දැන් තමන් වහන්සේ සුනෙත්ත නම් සෘෂිවරයා වූ කාලයෙහි කරන ලද පින්කම් මඟින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අනුභව කරන ලද, වෙනත් භවයන්ගෙන් වැසී තිබුණා වූ, ඉතා උදාර වූ පින් විපාකය නිදසුන් කොට දක්වමින් ඒ කරුණ පැහැදිලි කිරීමට ‘අභිජානාමි ඛො පනාහං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අභිජානාමි’ යනු විශිෂ්ට ඥාණයෙන් දනිමි, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස අවබෝධ කරගනිමි යන්නයි. ‘දීඝරත්තං’ යනු බොහෝ කාලයක් යන්නයි. ‘පුඤ්ඤානං’ යනු දානාදී කුසල් දහම්වල යන්නයි. ‘සත්ත වස්සානි’ යනු අවුරුදු හතක් යන්නයි. ‘මෙත්ත චිත්තං’ යන්නෙහි ‘මෙත්තා’ යනු හිතවත් වන බැවින් (මිජ්ජති) හෝ ස්නේහය දක්වන බැවින් (සිනිය්හති) මෛත්‍රියයි. මිතුරන් කෙරෙහි පවතින බැවින් හෝ මිතුරෙකුගේ ස්වභාවය මෙය වන බැවින් ‘මෙත්තා’ නම් වේ. එහි ලක්ෂණාදිය නම්: හිතවත් ආකාරයෙන් පැවැත්ම ලක්ෂණයයි; හිත සුව එළවීම කාර්යයයි; ක්‍රෝධය දුරු කිරීම ප්‍රත්‍යක්ෂ ඵලයයි; සත්වයන්ගේ මනාප ස්වභාවය දැකීම ආසන්න හේතුවයි. ව්‍යාපාදය (තරහව) සන්සිඳීම මෙහි සම්පත්තියයි; සෙනෙහස (ආලය) ඇති වීම මෙහි විපත්තියයි. එම මෛත්‍රිය යම් සිතක ඇද්ද එය ‘මෙත්ත චිත්ත’ නම් වේ. ‘භාවෙත්වා’ යනු මෛත්‍රිය හා සහගත වූ සිතයි; මෙහි සිත ප්‍රධාන කොට ගෙන සමාධිය පවසන බැවින්, මෛත්‍රී සමාධිය හෙවත් මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහාරය උපදවා ගෙන හා වඩවා ගෙන යන්නයි. ‘සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ’ යනු මහා කල්ප සතක් යන්නයි. සංවට්ට හා විවට්ට යන වචන ගැනීමෙන්ම සංවට්ටට්ඨායී හා විවට්ටට්ඨායී යන කල්පයන් ද අඩංගු වේ. ‘ඉමං ලෝකං’ යනු කාම ලෝකයයි. ‘සංවට්ටමානෙ සුදං’ යනු ලෝකය විනාශ වන කල්හි යන්නයි. ‘සුදං’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘සංවට්ටමානෙ සුදං’ කියා ද කියවනු ලබයි. ‘කප්පෙ’ යනු කාලයෙහි යන්නයි. ‘කල්පය’ ප්‍රධාන කොට ගෙන මෙහි කාලය පවසන ලදී. කාලය ගෙවී යන විට කල්පය ද ගෙවී යයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ကာလော ဃသတိ ဘူတာနိ, သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀);

“කාලය තමා සමඟම සියලු සත්වයන් ගිල දමයි.”

‘‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဇောသံဝဋ္ဋဝသေနေတ္ထ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဘဿရူပဂေါတိ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ ဥပဂစ္ဆာမီတိ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ. ဝိဝဋ္ဋမာနေတိ သဏ္ဌဟမာနေ, ဇာယမာနေတိ အတ္ထော. သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမီတိ ကဿစိ သတ္တဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တဿ အဘာဝတော သုညံ, ယံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသင်္ခါတံ ဗြဟ္မဝိမာနံ အာဒိတော နိဗ္ဗတ္တံ, တံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇာမိ ဥပေမိ. ဗြဟ္မာတိ ကာမာဝစရသတ္တေဟိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန တထာ တထာ ဗြူဟိတဂုဏတာယ ဗြဟ္မဝိဟာရတော နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌေန စ ဗြဟ္မာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတေဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ. တတော ဧဝ တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတတ္တာ [Pg.73] အဘိဘူ. တေဟိ ကေနစိ ဂုဏေန န အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒသောတိ ဒဿနသီလော, သော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဒဿနသမတ္ထော, အဘိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော. သေသဗြဟ္မာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝနာဗလေန အတ္တနော စိတ္တဉ္စ မမ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ ဟောမီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပိ သမာနော တထာ သတ္တဟိတံ အတ္တနော ပါရမိပရိပူရဏဉ္စ ဩလောကေန္တော တာသု ဧဝ ဒွီသု ဈာနဘူမီသု နိကန္တိံ ဥပ္ပာဒေတွာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အပရာပရံ သံသရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝဿာနိ…ပေ… ဝသဝတ္တီ’’တိ.

‘‘ආභස්සර බඹලොවට පැමිණියෙක් වෙමි’’ යනුවෙන් වදාළ බැවින්, මෙහිදී තේජෝ සංවට්ටය (ගින්නෙන් කල්පය විනාශ වීම) මගින් සිදුවන කල්ප විනාශය ගැන දත යුතුය. ‘‘ආභස්සර රූපගෝ’’ යනු එහි (ආභස්සර බඹලොව) ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණෙන නිසා ‘‘ආභස්සර බඹලොවට පැමිණියෙක් වෙමි’’ යන්නයි. ‘‘විවට්ටමානේ’’ යනු නැවත සැකසෙන කල්හි හෙවත් හටගන්නා කල්හි යනු අර්ථයයි. ‘‘හිස් වූ බ්‍රහ්ම විමානයෙහි උපදිමි’’ යනු එහි කිසිදු සත්වයෙකු නූපන් බැවින් එය හිස්ය. මුලින්ම පහළ වූ යම් ප්‍රථමධ්‍යාන භූමියක් වූ බ්‍රහ්ම විමානයක් ඇද්ද, එහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපදිමි, එළඹෙමි යන්නයි. ‘‘බ්‍රහ්ම’’ යනු කාමාවචර සත්වයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින්ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් වඩා ගත් ගුණ ඇති බැවින්ද, බ්‍රහ්ම විහාරයන්ගෙන් උපන් බැවින්ද බ්‍රහ්ම නම් වේ. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ හා බ්‍රහ්මපුරෝහිත යන බ්‍රහ්මයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ‘‘මහා බ්‍රහ්මයා’’ නම් වේ. ඔවුන් අභිබවා සිටින බැවින් ‘‘අභිභූ’’ (අභිබවා ගිය තැනැත්තා) නම් වේ. ඔවුන් විසින් කිසිදු ගුණයකින් අභිබවා යා නොහැකි බැවින් ‘‘අනභිභූත’’ නම් වේ. ‘‘අඤ්ඤදත්ථු’’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘‘දසෝ’’ යනු දක්නා ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. ඔහු අතීත, අනාගත, වර්තමාන යන කාලත්‍රයම දැකීමට සමත්ය. අභිඥා ඥානයෙන් දැකිය යුතු දේ දකිමි යනු අර්ථයයි. ඉතිරි බ්‍රහ්මයන් හා තමාගේ සිත සෘද්ධිපාද භාවනා බලයෙන් මාගේ වසඟයෙහි පවත්වමි යන අර්ථයෙන් ‘‘වසවර්තී වෙමි’’ යන්න මෙහි යෙදිය යුතුය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙකු වුවද, සත්ව හිතසුව පිණිසත් තමන්ගේ පාරමිතා සම්පූර්ණ කරගනු පිණිසත් සලකා, ඒ ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන භූමි දෙකෙහිම ඇල්ම ඇති කරගෙන මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහාරය මගින් නැවත නැවතත් එහි සැරිසැරූහ. ‘‘සත් වසක්... පෙ... වසවර්තී’’ යයි වදාළේ එබැවිනි.

ဧဝံ ဘဂဝါ ရူပါဝစရပုညဿ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ကာမာဝစရပုညဿာပိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သက္ကော အဟောသိန္တိ ဆတ္တိံသ ဝါရေ အညတ္ထ အနုပပဇ္ဇိတွာ နိရန္တရံ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တာဝတိံသဒေဝရာဇာ အဟောသိ. ရာဇာ အဟောသိန္တိအာဒီသု စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ စတူဟိ စ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ. စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ, စတူဟိ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ ဝတ္တတိ, တေဟိ စ ပရံ ဝတ္တေတိ, ပရဟိတာယ စ ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ. ရာဇာတိ စေတ္ထ သာမညံ, စက္ကဝတ္တီတိ ဝိသေသံ. ဓမ္မေန စရတီတိ ဓမ္မိကော. ဉာယေန သမေန ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မေနေဝ ရဇ္ဇံ လဘိတွာ ရာဇာ ဇာတောတိ ဓမ္မရာဇာ. ပရဟိတဓမ္မစရဏေန ဝါ ဓမ္မိကော, အတ္တဟိတဓမ္မစရဏေန ဓမ္မရာဇာ, စတုရန္တာယ ဣဿရောတိ စာတုရန္တော, စတုသမုဒ္ဒန္တာယ စတုဗ္ဗိဓဒီပဝိဘူသိတာယ စ ပထဝိယာ ဣဿရောတိ အတ္ထော. အဇ္ဈတ္တံ ကောပါဒိပစ္စတ္ထိကေ, ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗရာဇာနော အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဝိဇေသီတိ ဝိဇိတာဝီ. ဇနပဒေ ထာဝရဘာဝံ ဓုဝဘာဝံ ပတ္တော, န သက္ကာ ကေနစိ တတော စာလေတုံ ဇနပဒေါ ဝါ တမှိ ထာဝရိယပ္ပတ္တော အနုယုတ္တော သကမ္မနိရတော အစလော အသမ္ပဝေဓီတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූපාවචර පිනෙහි විපාක මහත් බව ප්‍රකාශ කොට, දැන් කාමාවචර පිනෙහි විපාක මහත් බව පෙන්වනු පිණිස ‘‘සතිස් වතාවක්’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘‘සක් දෙවිඳු වීමි’’ යනු සතිස් වාරයක් වෙනත් භවයක නූපදී නිරන්තරයෙන්ම තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වූ බවයි. ‘‘රජෙක් වීමි’’ යනාදී තැන්වල ආශ්චර්යමත් කරුණු හතරකින් හා සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝකය සතුටු කරන බැවින් ‘‘රාජා’’ නම් වේ. සක් රුවන පවත්වන බැවින්ද, සම්පත්ති චක්‍ර සතරකින් පවතින බැවින්ද, ඒවායින් අන්‍යන් පාලනය කරන බැවින්ද, පරහිත සුවය පිණිස ඉරියාපථ චක්‍රයන්ගේ පැවැත්ම මොහු කෙරෙහි ඇති බැවින්ද ‘‘සක්විති’’ (චක්කවත්ති) නම් වේ. ‘‘රජ’’ යනු සාමාන්‍ය නාමයකි, ‘‘සක්විති’’ යනු විශේෂ නාමයකි. ධර්මානුකූලව හැසිරෙන බැවින් ‘‘ධර්මික’’ නම් වේ. එනම් යුක්ති සහගතව සම ලෙස පවතින බවයි. ධර්මයෙන්ම රාජ්‍යය ලබා රජ වූ බැවින් ‘‘ධර්මරාජ’’ නම් වේ. නැතහොත් පරහිත ධර්මයන්හි හැසිරෙන බැවින් ධර්මික වන අතර, ස්වහිත ධර්මයන්හි හැසිරෙන බැවින් ධර්මරාජ නම් වේ. සතර මහා සමුද්‍රය කෙළවර කොට ඇති භූමියට අධිපති බැවින් ‘‘චාතුරන්ත’’ නම් වේ. එනම් සතර මහා සාගරයෙන් වටවූ, සතර මහා ද්වීපයන්ගෙන් හෙබි පෘථිවියට අධිපති බවයි. තමා තුළ ඇති ක්‍රෝධාදී සතුරන්ද, පිටත සිටින සියලු රජවරුන්ද දඬුවමකින් තොරව, අවියකින් තොරව ජයගත් බැවින් ‘‘විජිතාවී’’ නම් වේ. ජනපදයෙහි ස්ථාවර භාවයට පත් වූ බැවින්ද, කිසිවෙකුට එයින් සෙලවිය නොහැකි බැවින්ද, ජනපදය ඔහු කෙරෙහි ස්ථාවරව, පක්ෂපාතීව, තම කටයුතුවල නිරතව, අචලව පවතින බැවින් ‘‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්ත’’ නම් වේ.

စက္ကရတနံ, ဟတ္ထိရတနံ, အဿရတနံ, မဏိရတနံ, ဣတ္ထိရတနံ, ဂဟပတိရတနံ, ပရိဏာယကရတနန္တိ ဣမေဟိ သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမုပေတောတိ သတ္တရတနသမန္နာဂတော. တေသု ဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ စက္ကရတနေန အဇိတံ ဇိနာတိ, ဟတ္ထိအဿရတနေဟိ ဝိဇိတေ သုခေနေဝ အနုဝိစရတိ, ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ, သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခမနုဘဝတိ. ပဌမေန စဿ ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ[Pg.74], ပစ္ဆိမေန မန္တသတ္တိယောဂေါ, ဟတ္ထိအဿဂဟပတိရတနေဟိ ပဘူသတ္တိယောဂေါ သုပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ, ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ. သော ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ ပရိဘောဂသုခမနုဘဝတိ, သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခံ. ဝိသေသတော စဿ ပုရိမာနိ တီဏိ အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ, မဇ္ဈိမာနိ အလောဘကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန, ပစ္ဆိမမေကံ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပဒေသရဇ္ဇဿာတိ ခုဒ္ဒကရဇ္ဇဿ.

සක් රුවන, ඇත් රුවන, අස් රුවන, මිණි රුවන, ස්ත්‍රී රුවන, ගෘහපති රුවන, පරිනායක රුවන යන මෙම සප්ත රත්නයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘‘සප්තරත්න සමන්නාගත’’ නම් වේ. එහි සක්විති රජු සක් රුවනින් තවම ජය නොගත් රටවල් ජය ගනී. ඇත් රුවනින් හා අස් රුවනින් ජයගත් රටෙහි සුවසේ සංචාරය කරයි. පරිනායක රුවනින් ජයගත් රට ආරක්ෂා කරයි. සෙසු රත්නයන්ගෙන් උපභෝගී සැප විඳියි. පළමු රත්නයෙන් (සක් රුවන) ඔහුට උත්සාහ ශක්තියද, අවසාන රත්නයෙන් (පරිනායක රුවන) මන්ත්‍ර ශක්තියද, ඇත්-අස්-ගෘහපති රත්නයන්ගෙන් ප්‍රභූ ශක්තියද මැනවින් සම්පූර්ණ වේ. ස්ත්‍රී හා මිණි රත්නයන්ගෙන් ත්‍රිවිධ ශක්තියේ ප්‍රතිඵල ලැබේ. ඔහු ස්ත්‍රී හා මිණි රත්නයන්ගෙන් පරිභෝග සැප විඳින අතර සෙසු රත්නයන්ගෙන් උපභෝග සැප විඳියි. විශේෂයෙන්ම මොහුගේ මුල් රත්න තුන අදෝස කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම ආනුභාවයෙන්ද, මැද රත්න තුන අලෝභ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම ආනුභාවයෙන්ද, අවසාන රත්නය අමෝහ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම ආනුභාවයෙන්ද ලැබෙන බව දත යුතුය. ‘‘පදේස රජ්ජස්ස’’ යනු කුඩා රාජ්‍යයක රජු වීමයි.

ဧတဒဟောသီတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယော ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္ဆိမေ စက္ကဝတ္တိကာလေ ဧတံ ‘‘ကိဿ နု ခေါ မေ ဣဒံ ကမ္မဿ ဖလ’’န္တိအာဒိကံ အဟောသိ. သဗ္ဗတ္ထကမေဝ တသ္မိံ တသ္မိမ္ပိ ဘဝေ ဧတဒဟောသိယေဝ. တတ္ထာယံ စက္ကဝတ္တိကာလဝသေန ယောဇနာ. ဧဝံမဟိဒ္ဓိကောတိ မဏိရတနဟတ္ထိရတနာဒိပ္ပမုခါယ ကောသဝါဟနသမ္ပတ္တိယာ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တိယာ စ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော. ဧဝံမဟာနုဘာဝေါတိ စက္ကရတနာဒိသမန္နာဂမေန ကဿစိပိ ပီဠံ အကရောန္တောဝ သဗ္ဗရာဇူဟိ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတသာသနဝေဟာသဂမနာဒီဟိ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ. ဒါနဿာတိ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဿ. ဒမဿာတိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယဒမနဿ စေဝ သမာဓာနဝသေန ရာဂါဒိကိလေသဒမနဿ စ. သံယမဿာတိ ကာယဝစီသံယမဿ. တတ္ထ ယံ သမာဓာနဝသေန ကိလေသဒမနံ, တံ ဘာဝနာမယံ ပုညံ, တဉ္စ ခေါ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘူတံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တသ္မိဉ္စ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန ဒုဝိဓေ ယံ အပ္ပနာပ္ပတ္တံ, တေနဿ ယထာဝုတ္တာသု ဒွီသု ဈာနဘူမီသု ဥပပတ္တိ အဟောသိ. ဣတရေန တိဝိဓေနာပိ ယထာရဟံ ပတ္တစက္ကဝတ္တိအာဒိဘာဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘මෙය සිතුණි’’ යනු තමාගේ සම්පත් ගැන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි, අවසන් වරට සක්විති රජ වූ කාලයේදී ‘‘මාගේ කිනම් කර්මයක විපාකයක්ද මේ’’ යන ආදී සිතුවිල්ලක් පහළ විය. සෑම භවයකදීම තමාගේ සම්පත් ගැන මෙවැනි සිතිවිලි පහළ විය. මෙහිදී එය සක්විති රජ වූ කාලය අනුව යෙදිය යුතුය. ‘‘මෙසේ මහා සෘද්ධි ඇති’’ යනු මිණි රුවන, ඇත් රුවන ආදී මූලික වූ භාණ්ඩාගාර හා වාහන සම්පත් ඇති බැවින්ද, ජනපදයෙහි ස්ථාවර බවට පත් වූ බැවින්ද මෙසේ මහා සෘද්ධි ඇත්තෙක් විය. ‘‘මෙසේ මහා ආනුභාව ඇති’’ යනු සක් රුවනාදී සප්ත රත්නයෙන් යුක්ත බැවින් කිසිවෙකුටත් පීඩාවක් නොකරම සියලු රජවරුන් විසින් හිස මුදුනින් පිළිගනු ලබන අණසක ඇති බැවින් හා අහසින් යාම ආදී ගුණ නිසා මෙසේ මහා ආනුභාව සම්පන්න විය. ‘‘දානයෙහි’’ යනු ආහාරපාන ආදී දිය යුතු දෑ පරිත්‍යාග කිරීමයි. ‘‘දමනයෙහි’’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියන් දමනය කිරීමත්, සමාදාන වශයෙන් රාගාදී කෙලෙසුන් දමනය කිරීමත්ය. ‘‘සංයමයෙහි’’ යනු කය හා වචනය සංවර කර ගැනීමයි. එහි යම් සමාදානයක් නිසා කෙලෙස් දමනයක් ඇද්ද, එය භාවනාමය පින්කමකි. මෙහිදී එය මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහාරය ලෙස අදහස් කෙරේ. එහි උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර, යම් අප්පනා සමාධියකට පත් වූයේද, එයින් ඔහු ඉහත කී බ්‍රහ්ම ලෝක දෙකෙහි උප්පත්තිය ලැබීය. සෙසු පින්කම් තුන නිසා ඒ ඒ ලෙස සක්විති රජකම ආදී සම්පත් ලැබූ බව දත යුතුය.

ဣတိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ကာယသက္ခိ ကတွာ ပုညာနံ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဂါထာဗန္ဓေန ဒဿေန္တော ‘‘ပုညမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုညမေဝ သော သိက္ခေယျာတိ ယော အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော, သော ပုညဖလနိဗ္ဗတ္တနတော, အတ္တနော သန္တာနံ ပုနနတော စ ‘‘ပုည’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ တိဝိဓံ ကုသလမေဝ သိက္ခေယျ နိဝေသေယျ ဥပစိနေယျ ပသဝေယျာတိ အတ္ထော. အာယတဂ္ဂန္တိ ဝိပုလဖလတာယ ဥဠာရဖလတာယ အာယတဂ္ဂံ, ပိယမနာပဖလတာယ ဝါ အာယတိံ ဥတ္တမန္တိ အာယတဂ္ဂံ, အာယေန ဝါ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပ္ပစ္စယေန ဥဠာရတမေန အဂ္ဂန္တိ အာယတဂ္ဂံ[Pg.75]. တကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ အာယေန ပုညဖလေန အဂ္ဂံ ပဓာနန္တိ အာယတဂ္ဂံ. တတော ဧဝ သုခုဒြယံ သုခဝိပါကန္တိ အတ္ထော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේවම සාක්ෂියක් කොට ගෙන පින්වල විපාකයන්ගේ මහත් බව ප්‍රකාශ කරමින්, දැන් එම අර්ථයම ගාථා ස්වරූපයෙන් පෙන්වා දීම සඳහා “පුඤ්ඤමෙව...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍ය” යනු යම් අභිවෘද්ධියක් කැමති කුලපුත්‍රයෙක් වේද, ඔහු පිනෙහි ඵල උපදවන බැවින් හා තමන්ගේ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් “පුණ්‍ය” යන නාමය ලබන්නා වූ ත්‍රිවිධ කුසලයම හික්මවිය යුතුය, පිහිටුවා ගත යුතුය, රැස් කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. “ආයතග්ගං” යනු විපුල ඵල ඇති බැවින් හා උදාර ඵල ඇති බැවින් ආයතග්ග නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ප්‍රියමනාප ඵල ඇති බැවින් මතු කාලයෙහි උතුම් වන බැවින් ආයතග්ග නම් වේ. එසේත් නැතහොත් යෝනිසෝමනසිකාරය ආදී වූ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුත් අත්‍යන්ත උදාර වූ හේතුවෙන් අග්‍ර වන බැවින් ආයතග්ග නම් වේ. එහි ඇති ‘ත’ අකුර පද සන්ධි කිරීම සඳහා යෙදෙන්නකි. එසේත් නැතහොත් පින් ඵලය හේතුවෙන් අග්‍ර වූ හෙවත් ප්‍රධාන වූ බැවින් ආයතග්ග නම් වේ. එබැවින් සැපය උපදවන්නා වූ, සැප විපාක ඇති යන අර්ථය ලැබේ.

ကတမံ ပန တံ ပုညံ, ကထဉ္စ နံ သိက္ခေယျာတိ အာဟ ‘‘ဒါနဉ္စ သမစရိယဉ္စ, မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝယေ’’တိ. တတ္ထ သမစရိယန္တိ ကာယဝိသမာဒီနိ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယသမာဒိစရိတံ, သုဝိသုဒ္ဓံ သီလန္တိ အတ္ထော. ဘာဝယေတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒေယျ ဝဍ္ဎေယျ. ဧတေ ဓမ္မေတိ ဧတေ ဒါနာဒိကေ သုစရိတဓမ္မေ. သုခသမုဒ္ဒယေတိ သုခါနိသံသေ, အာနိသံသဖလမ္ပိ နေသံ သုခမေဝါတိ ဒဿေတိ. အဗျာပဇ္ဇံ သုခံ လောကန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဇံ နိဒ္ဒုက္ခံ, ပရပီဠာဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဈာနသမာပတ္တိဝသေန သုခဗဟုလတ္တာ သုခံ, ဧကန္တသုခဉ္စ ဗြဟ္မလောကံ ဈာနပုညာနံ, ဣတရပုညာနံ ပန တဒညံ သမ္ပတ္တိဘဝသင်္ခါတံ သုခံ လောကံ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော ဥပပဇ္ဇတိ ဥပေတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ.

එම පින කුමක්ද? එය කෙසේ හික්මවිය යුතුද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් “දානය ද, සමචරියාව ද, මෙත් සිත ද වැඩිය යුතුය” යන්න වදාළ සේක. එහි “සමචරියං” යනු කාය දුශ්චරිතාදිය අත්හැර කයෙහි යහපත් හැසිරීම හෙවත් අතිශයින් පිරිසිදු වූ සීලයයි. “භාවයෙ” යනු තමන්ගේ සන්තානයෙහි උපදවා ගත යුතුය, වර්ධනය කර ගත යුතුය යන්නයි. “එතෙ ධම්මෙ” යනු දානය ආදී වූ මෙම සුචරිත ධර්මයන්ය. “සුඛසමුද්දයෙ” යනු සැප සහගත ආනිශංස ඇති, එම ධර්මයන්ගේ ආනිශංස ඵලය ද සැපයක්ම වන බව පෙන්වා දෙයි. “අබ්‍යාපජ්ජං සුඛං ලොකං” යනු කාමච්ඡන්ද ආදී ව්‍යාපාදයන්ගෙන් තොර බැවින් ව්‍යාපාද රහිත වූ, දුක් රහිත වූ ලෝකයයි; අනුන් පෙළීමක් නැති බව ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. ධ්‍යාන සමාපත්ති බලයෙන් සැප බහුල බැවින් සැප වූ, ඒකාන්ත සැපයෙන් යුත් බ්‍රහ්ම ලෝකය ධ්‍යාන පින් ඇති අයට ද, අනෙක් පින් ඇති අයට ඒ හැර පවත්නා වූ සම්පත් සහිත භවයන් සංඛ්‍යාත සැපවත් ලෝකය ද ප්‍රඥාවන්ත පණ්ඩිත තැනැත්තා ලඟා කර ගනී. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සහ ගාථාවන්හි වට්ට සම්පත්තිය ගැනම පවසන ලදී.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၃. ဥဘယတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උභයත්ථ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၃. တတိယေ ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော စ ဝဍ္ဎိတော စ. ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော. အတ္ထောတိ ဟိတံ. တဉှိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. သမဓိဂယှ တိဋ္ဌတီတိ သမ္မာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဝိဇဟိတွာ ဝတ္တတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္တဘာဝေါ, ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ, ဣဓလောကပရိယာပန္နန္တိ အတ္ထော. သမ္ပရာယိကန္တိ ဓမ္မဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော, ပရလောကော, သမ္ပရာယေ ဘဝံ သမ္ပရာယိကံ, ပရလောကပရိယာပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

23. තුන්වන සූත්‍රයේ “භාවිතො” යනු උපදවන ලද සහ වර්ධනය කරන ලද යන්නයි. “බහුලීකතො” යනු නැවත නැවත කරන ලද යන්නයි. “අත්ථො” යනු අභිවෘද්ධිය හෙවත් යහපතයි. එය ළඟා කරගත යුතු බැවින් ‘අර්ථය’ යැයි කියනු ලැබේ. “සමධිගය්හ තිට්ඨති” යනු මැනවින් ග්‍රහණය කර ගෙන අත් නොහැර පවතියි යන්නයි. “දිට්ඨධම්මිකං” යනු දිට්ඨධම්ම යැයි කියනු ලබන්නේ ඇසට පෙනෙන මේ ආත්ම භාවයටයි, ඒ මෙලොව ජීවිතයෙහි පවත්නා බැවින් දිට්ඨධම්මික නම් වේ, එනම් මෙලොවට අයත් වූ යන්නයි. “සම්පරායිකං” යනු ධර්මානුකූලව මතු ළඟා විය යුතු බැවින් සම්පරාය නම් වූ පරලොවයි, පරලොවෙහි පවත්නා බැවින් සම්පරායික නම් වේ, එනම් පරලොවට අයත් වූ යන අදහසයි.

ကော ပနေသ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော နာမ အတ္ထော, ကော ဝါ သမ္ပရာယိကောတိ? သင်္ခေပေန တာဝ ယံ ဣဓလောကသုခံ, ယဉ္စေတရဟိ ဣဓလောကသုခါဝဟံ, အယံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော. သေယျထိဒံ – ဂဟဋ္ဌာနံ တာဝ ဣဓ ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တူပကရဏံ, အနာကုလကမ္မန္တတာ, အာရောဂျသံဝိဓာနံ, ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာယောဂဝိဟိတာနိ သိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာနိ သင်္ဂဟိတပရိဇနတာတိ ဧဝမာဒိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ယေ ဣမေ ဇီဝိတပရိက္ခာရာ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ. တေသံ အကိစ္ဆလာဘော, တတ္ထ စ သင်္ခါယ ပဋိသေဝနာ[Pg.76], သင်္ခါယ ပရိဝဇ္ဇနာ, ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ, အပ္ပိစ္ဆတာ, သန္တုဋ္ဌိ, ပဝိဝေကော, အသံသဂ္ဂေါတိ ဧဝမာဒိ. ပတိရူပဒေသဝါသသပ္ပုရိသူပနိဿယသဒ္ဓမ္မဿဝနယောနိသောမနသိကာရာဒယော ပန ဥဘယေသံ သာဓာရဏာ ဥဘယာနုရူပါ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙලොව අර්ථය යනු කුමක්ද? පරලොව අර්ථය යනු කුමක්ද? කෙටියෙන් පවසතොත්, යම් මෙලොව සැපයක් වේද, යම් සැපයක් මෙලොවට රැගෙන එයිද, මෙය මෙලොව අර්ථයයි. එනම් - ගිහියන්ට නම් මෙලොව පවත්නා වූ යම්කිසි ධන ධාන්‍ය උපකරණ, නිරවුල් කර්මාන්ත ඇති බව, නීරෝගී බව සංවිධානය කර ගැනීම, අභ්‍යන්තර බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කර ගැනීම හා සම්බන්ධ ක්‍රියාවන්, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර හා විද්‍යාවන් ප්‍රගුණ කිරීම, පිරිවර ජනයා පෝෂණය කිරීම ආදියයි. පැවිදි උතුමන්ට නම් ජීවිතයට අවශ්‍ය පරිෂ්කාර වන සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර යන මේවාය. ඒවා අපහසුවකින් තොරව ලැබීමත්, එහිදී නුවණින් සලකා බලා පරිහරණය කිරීමත්, නුවණින් සලකා බලා වැළකීමත්, වස්තූන්ගේ පිරිසිදු බව, අල්පේච්ඡතාව, සතුට, විවේකය, පිරිස හා මිශ්‍ර නොවී වාසය කිරීම ආදියයි. සුදුසු දේශයක වාසය කිරීම, සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශවයටම පොදු වූ, දෙපසටම අනුරූප වූ කරුණු බව දත යුතුය.

အပ္ပမာဒေါတိ ဧတ္ထ အပ္ပမာဒေါ ပမာဒပ္ပဋိပက္ခတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကော ပနေသ ပမာဒေါ နာမ? ပမဇ္ဇနာကာရော. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

“අප්පමාදො” යන්නෙහි අප්‍රමාදය යනු ප්‍රමාදයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවය ලෙස දත යුතුය. ප්‍රමාදය යනු කුමක්ද? ප්‍රමාද වන ස්වභාවයයි. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘တတ္ထ ကတမော ပမာဒေါ? ကာယဒုစ္စရိတေ ဝါ ဝစီဒုစ္စရိတေ ဝါ မနောဒုစ္စရိတေ ဝါ ပဉ္စသု ဝါ ကာမဂုဏေသု စိတ္တဿ ဝေါဿဂ္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂါနုပ္ပာဒနံ ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသက္ကစ္စကိရိယတာ အသာတစ္စကိရိယတာ အနဋ္ဌိတကိရိယတာ ဩလီနဝုတ္တိတာ နိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ နိက္ခိတ္တဓုရတာ အနာသေဝနာ အဘာဝနာ အဗဟုလီကမ္မံ အနဓိဋ္ဌာနံ အနနုယောဂေါပမာဒေါ. ယော ဧဝရူပေါ ပမာဒေါ ပမဇ္ဇနာ ပမဇ္ဇိတတ္တံ. အယံ ဝုစ္စတိ ပမာဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၄၆).

“එහි ප්‍රමාදය යනු කුමක්ද? කාය දුශ්චරිතයෙහි හෝ වාග් දුශ්චරිතයෙහි හෝ මනෝ දුශ්චරිතයෙහි හෝ පංච කාම ගුණයන්හි සිත මුදා හැරීම, සිත මුදා හැරීමට ඉඩ දීම, කුසල් දහම් වැඩීමේදී ගෞරවයකින් තොරව කටයුතු කිරීම, නොකඩවා නොකිරීම, උත්සාහයකින් තොරව කටයුතු කිරීම, පසුබට වන ස්වභාවය, කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්ත අත්හැරීම, වගකීම අත්හැරීම, පුරුදු නොකිරීම, වර්ධනය නොකිරීම, බහුලව නොකිරීම, අධිෂ්ඨානයක් නොමැතිකම, යෙදී නොසිටීම ප්‍රමාදයයි. යම් මෙබඳු වූ ප්‍රමාදයක්, ප්‍රමාද වන ස්වභාවයක්, ප්‍රමාද වූ බවක් ඇත්ද, මෙය ප්‍රමාදය යැයි කියනු ලැබේ.”

တသ္မာ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပမာဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထတော ဟိ သော သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော, နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိယာ ဧတံ နာမံ. အပရေ ပန ‘‘သတိသမ္ပဇညယောဂေန ပဝတ္တာ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ.

එබැවින් ඉහත කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවය අප්‍රමාදය ලෙස දත යුතුය. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, එය සිහියෙන් තොර නොවීමයි. නිරන්තරයෙන් එළඹ සිටි සිහියට මෙය නමකි. අනෙක් ආචාර්යවරු පවසන්නේ “සති සම්පජඤ්ඤය හා යෙදීමෙන් පවත්නා වූ අරූපී ස්කන්ධ හතර අප්‍රමාදය” කියායි.

‘‘ဘာဝိတော ဗဟူလီကတော’’တိ ဝုတ္တံ, ကထံ ပနာယံ အပ္ပမာဒေါ ဘာဝေတဗ္ဗောတိ? န အပ္ပမာဒဘာဝနာ နာမ ဝိသုံ ဧကဘာဝနာ အတ္ထိ. ယာ ဟိ ကာစိ ပုညကိရိယာ ကုသလကိရိယာ, သဗ္ဗာ သာ အပ္ပမာဒဘာဝနာတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိသေသတော ပန ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ သရဏဂမနံ ကာယိကဝါစသိကသံဝရဉ္စ ဥပါဒါယ သဗ္ဗာ သီလဘာဝနာ, သဗ္ဗာ သမာဓိဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ပညာဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ကုသလဘာဝနာ, အနဝဇ္ဇဘာဝနာ, အပ္ပမာဒဘာဝနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဟိ ဣဒံ မဟန္တံ အတ္ထံ ဒီပေတိ, မဟန္တံ အတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ. သကလမ္ပိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဟရိတွာ အပ္ပမာဒပဒဿ အတ္ထံ ကတွာ ကထေန္တော ဓမ္မကထိကော ‘‘အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ? အပ္ပမာဒပဒဿ မဟန္တဘာဝတော. တထာ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကုသိနာရာယံ ယမကသာလာနမန္တရေ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ နိပန္နော အဘိသမ္ဗောဓိတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စစတ္တာလီသာယ ဝဿေသု အတ္တနာ ဘာသိတံ ဓမ္မံ [Pg.77] ဧကေန ပဒေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော – ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ ဩဝါဒမဒါသိ. တထာ စ ဝုတ္တံ –

“භාවිතො බහුලීකතො” යැයි පවසන ලදී. මෙම අප්‍රමාදය වර්ධනය කළ යුත්තේ කෙසේද? අප්‍රමාද භාවනාව නමින් වෙන්වූ තනි භාවනාවක් නැත. යම්කිසි පින්කමක් හෝ කුසල් ක්‍රියාවක් ඇද්ද, ඒ සියල්ලම අප්‍රමාද භාවනාව ලෙසම දත යුතුය. විශේෂයෙන්ම නිවනට උපකාරී වන සරණාගමනයෙහි පිහිටීම හා කායික වාචසික සංවරයෙහි පටන් සියලු සීල භාවනා, සියලු සමාධි භාවනා, සියලු ප්‍රඥා භාවනා, සියලු කුසල භාවනා සහ නිවැරදි භාවනා ක්‍රම අප්‍රමාද භාවනාව ලෙස දත යුතුය. “අප්පමාදො” යන මෙම වචනය මහා අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි, විශාල අර්ථ සමුදායක් ග්‍රහණය කර ගෙන පවතියි. මුළු ත්‍රිපිටකයම උපුටා දක්වමින් අප්‍රමාද යන පදයෙහි අර්ථය පවසන ධර්ම කථිකයෙකුට ඔහු විෂයයෙන් බැහැරව කටයුතු කරන්නෙකු යැයි නොකිව යුතුය. ඒ මන්ද? අප්‍රමාද පදයෙහි පවත්නා මහා වැදගත්කම නිසාමය. එසේ හෙයින්ම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුසිනාරා නුවර යමක සාල වෘක්ෂයන් අතර පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේ සැතපී සිටිමින්, බුද්ධත්වයට පත් වූ දා පටන් වසර හතළිස් පහක් මුළුල්ලේ තමන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය එකම පදයකින් සංග්‍රහ කොට පෙන්වා දෙනු කැමැත්තෙන් “අප්‍රමාදයෙන් (සීල සමාධි ප්‍රඥා ධර්මයන්) සම්පූර්ණ කරව්” යනුවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අවසාන අවවාදය කළ සේක.

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနံ ပဒဇာတာနိ, သဗ္ဗာနိ တာနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ, ဟတ္ထိပဒံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ ယဒိဒံ မဟန္တဋ္ဌေန; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေတေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ, အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၀).

“මහණෙනි, ගොඩබිම වසන යම් සත්වයින්ගේ සියලු පා සටහන් ඇද්ද, ඒ සියල්ලම ඇත් පියවරෙහි ඇතුළත් වේ. එහි විශාලත්වය නිසා ඇත් පියවර ඒ සියලු පා සටහන් අතර අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, එලෙසම යම් කුසල් දහම් ඇද්ද, ඒ සියල්ලම අප්‍රමාදය මූලික කොට ඇත්තේය, අප්‍රමාදයෙහිම ඇතුළත් වන්නේය. ඒ සියලු ධර්මයන් අතර අප්‍රමාදය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ.”

ဂါထာသု အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တီတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယာသု အပ္ပမာဒံ အပ္ပမဇ္ဇနံ ပဏ္ဍိတာ သပ္ပညာ ဗုဒ္ဓါဒယော ပသံသန္တိ, ဝဏ္ဏေန္တိ ထောမေန္တိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော. ကေ ပန တေ ဥဘော အတ္ထာတိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော, ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော’’တိ, ဧဝမေတ္ထ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓာပိ ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထောတိ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ ‘‘အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ, အနာကုလာ စ ကမ္မန္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ကသိဂေါရက္ခာဒိဝိဓိနာ လဒ္ဓဗ္ဗော အတ္ထော, ပဗ္ဗဇိတဿ ပန အဝိပ္ပဋိသာရာဒိအတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကောတိ ပန ဥဘယေသမ္ပိ ဓမ္မစရိယာဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဒုဝိဓဿပိ အတ္ထဿ ဟိတဿ ပဋိလာဘာ, လဒ္ဓဗ္ဗေန သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော, လာဘော. သမယော ဧဝ အဘိသမယော, အဘိမုခဘာဝေန ဝါ သမယော အဘိသမယောတိ ဧဝမေတ္ထ အဘိသမယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရော. တတိယေန စေတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေန ပရမတ္ထဿ နိဗ္ဗာနဿာပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ. ဂါထာယံ ပန ဝိဝဋ္ဋဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

ගාථාවන්හි ‘අප්‍රමාදය පසසති’ යනු දානාදී පින්කම්හි නොපමා වීම හෙවත් අප්‍රමාදය බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී නුවණැති පණ්ඩිතයෝ පසසති, වර්ණනා කරති, තුති පුදති. ඒ මන්ද? යත්, අප්‍රමාදී පණ්ඩිතයා මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවම අභිවෘද්ධිය ලබා ගන්නා බැවිනි. ඒ අභිවෘද්ධීන් දෙක කවරේද යත්? ‘මෙලොව යම් අර්ථයක් (අභිවෘද්ධියක්) වේද, පරලොව යම් අර්ථයක් වේද’ යනුවෙන් මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. මෙහිදී ගිහියෙකුට නම් මෙලොව අර්ථය යනු ‘නිවැරදි කර්මාන්ත හා අවුල් නොවූ කර්මාන්ත’ ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ කෘෂිකර්ම, ගව පාලන ආදී විධික්‍රම මගින් ලැබිය යුතු අභිවෘද්ධියයි. පැවිද්දෙකුට නම් පසුතැවිලි නොවීම ආදී අර්ථයන් දත යුතුය. ‘පරලොව අර්ථය’ යනු ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශවයටම අදාළ ධර්මචර්යාවම බව දත යුතුය. ‘අත්ථාභිසමයා’ යනු දෙවැදෑරුම් වූ අර්ථය හෙවත් හිතසුවය ලබා ගැනීම නිසා ලැබෙන ඒකාබද්ධ වීම හෙවත් ලාභයයි. ‘සමය’ යන්නම ‘අභිසමය’ වේ. එසේත් නැත්නම් අභිමුඛ වීමෙන් වන එක්වීම අභිසමයයි. ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් ‘ධීර’ නම් වේ. මෙහි තුන්වන ‘අත්ථ’ ශබ්දයෙන් පරමාර්ථය වූ නිවන ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාරික සැපය (වෘත්ත සම්පත්තිය) පමණක් කියන ලදී. ගාථාවන්හි දී නම් නිවන (විවෘත්තය) ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ, ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ;

အပ္ပမတ္တာ န မီယန္တိ, ယေ ပမတ္တာ ယထာ မတာ.

“අප්‍රමාදය අමෘත පදය (නිවනට මග) වේ, ප්‍රමාදය මෘත්‍යු පදය (මරණයට මග) වේ. අප්‍රමාදී වූවෝ නොමැරෙන්නෝය (මළවුන් වැනි නොවෙති), යම් කෙනෙක් ප්‍රමාදී වෙත්ද ඔවුහු මළවුන් වැනිය.”

‘‘ဧဝံ ဝိသေသတော ဉတွာ, အပ္ပမာဒမှိ ပဏ္ဍိတာ;

အပ္ပမာဒေ ပမောဒန္တိ, အရိယာနံ ဂေါစရေ ရတာ.

“පණ්ඩිතයෝ අප්‍රමාදයෙහි ඇති මෙම විශේෂය දැන, ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ගෝචර වූ නිවනෙහි ඇලුම් කරමින් අප්‍රමාදයෙහි සතුටු වෙති.”

‘‘တေ [Pg.78] ဈာယိနော သာတတိကာ, နိစ္စံ ဒဠှပရက္ကမာ;

ဖုသန္တိ ဓီရာ နိဗ္ဗာနံ, ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၁-၂၃);

“නිරන්තරයෙන් දැඩි වීර්යයෙන් යුක්තව ධ්‍යාන වඩන ඒ ධීර පණ්ඩිතයෝ උතුම් වූ යෝගක්ෂේම සංඛ්‍යාත අනුත්තර නිවන පසක් කරති.”

တသ္မာ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိ ဧတ္ထ လောကုတ္တရတ္ထဝသေနပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එබැවින් ‘අත්ථාභිසමයා’ යන්නෙහි ලෝකෝත්තර අර්ථය වශයෙන් ද අර්ථය දත යුතුය.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. အဋ္ဌိပုဉ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අට්ඨිපුඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄. စတုတ္ထေ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလောတိ အယံ ဝေါဟာရကထာ. ဗုဒ္ဓဿ ဟိ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဒေသနာ သမ္မုတိဒေသနာ စ ပရမတ္ထဒေသနာ စာတိ. တတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော, သတ္တော, ဣတ္ထီ, ပုရိသော, ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော, ဒေဝေါ, မာရော’’တိ ဧဝရူပါ သမ္မုတိဒေသနာ. ‘‘အနိစ္စံ, ဒုက္ခံ, အနတ္တာ, ခန္ဓာ, ဓာတု, အာယတနာ, သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧဝရူပါ ပရမတ္ထဒေသနာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ယေ သမ္မုတိဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ, နေသံ သမ္မုတိဒေသနံ ဒေသေတိ. ယေ ပန ပရမတ္ထဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ, တေသံ ပရမတ္ထဒေသနံ ဒေသေတိ.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘එක් පුද්ගලයෙකුගේ’ යන්නෙහි ‘පුද්ගල’ යනු ව්‍යවහාරික කතාවකි. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාව සම්මුති දේශනාව හා පරමත්ථ දේශනාව යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ‘පුද්ගලයා, සත්වයා, ස්ත්‍රිය, පුරුෂයා, ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, දෙවියා, මාරයා’ යනාදී දේශනා සම්මුති දේශනාවයි. ‘අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය, ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, සතිපට්ඨාන’ යනාදී දේශනා පරමත්ථ දේශනාවයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සත්වයන් සම්මුති වශයෙන් දේශනාව අසා මඟඵල ලබා ගැනීමට සමත් වෙත්ද, ඔවුන්ට සම්මුති දේශනාව දේශනා කරති. යම් කෙනෙක් පරමත්ථ වශයෙන් දේශනාව අසා මඟඵල ලබා ගැනීමට සමත් වෙත්ද, ඔවුන්ට පරමත්ථ දේශනාව දේශනා කරති.

တတ္ထာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ဒေသဘာသာကုသလော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ အတ္ထသံဝဏ္ဏနကော အာစရိယော ယေ ဒမိဠဘာသာယ ဝုတ္တေ အတ္ထံ ဇာနန္တိ, တေသံ ဒမိဠဘာသာယ အာစိက္ခတိ. ယေ အန္ဓကဘာသာဒီသု အညတရာယ, တေသံ တာယ တာယ ဘာသာယ. ဧဝံ တေ မာဏဝကာ ဆေကံ ဗျတ္တံ အာစရိယမာဂမ္မ ခိပ္ပမေဝ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. တတ္ထ အာစရိယော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, တယော ဝေဒါ ဝိယ ကထေတဗ္ဗဘာဝေ ဌိတာနိ တီဏိ ပိဋကာနိ, ဒေသဘာသာကောသလ္လမိဝ သမ္မုတိပရမတ္ထကောသလ္လံ, နာနာဒေသဘာသာ မာဏဝကာ ဝိယ သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထာ ဝေနေယျာ, အာစရိယဿ ဒမိဠဘာသာဒိအာစိက္ခနံ ဝိယ ဘဂဝတော သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဟ စေတ္ထ –

එහි උපමාව මෙසේය – ප්‍රාදේශීය භාෂා දන්නා වූ, වේද තුනෙහි අර්ථ විස්තර කරන්නා වූ යම් ගුරුවරයෙක්, යම් ශිෂ්‍යයන් දෙමළ භාෂාවෙන් පැවසූ විට අර්ථය වටහා ගන්නේ ද, ඔවුන්ට දෙමළ භාෂාවෙන් උගන්වයි. යම් කෙනෙක් අන්ධක ආදී වෙනත් භාෂාවකින් වටහා ගන්නේ ද, ඔවුන්ට ඒ ඒ භාෂාවෙන් උගන්වයි. එවිට ඒ සිසුහු දක්ෂ හා දක්ෂිණාත ගුරුවරයෙකු වෙත පැමිණ ඉතා ඉක්මනින් ශිල්පය ඉගෙන ගනිති. මෙහි ගුරුවරයා මෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, වේද තුන මෙන් දේශනා කළ යුතු තෙපිටකය ද, ප්‍රාදේශීය භාෂා දක්ෂතාව මෙන් සම්මුති-පරමත්ථ කෞශල්‍යය ද, විවිධ භාෂා දන්නා සිසුන් මෙන් සම්මුති-පරමත්ථ වශයෙන් සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් වේනෙය්‍ය සත්වයන් ද, ගුරුවරයා දෙමළ ආදී භාෂාවලින් ඉගැන්වීම මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්මුති-පරමත්ථ වශයෙන් වූ දේශනාව ද දත යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසන ලදී -

‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော;

သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ, တတိယံ နူပလဗ္ဘတိ.

“කථිකයන් අතර උත්තම වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුති සත්‍යය හා පරමත්ථ සත්‍යය යන සත්‍ය දෙකක් වදාළ සේක; තුන්වන සත්‍යයක් දක්නට නැත.”

‘‘သင်္ကေတဝစနံ [Pg.79] သစ္စံ, လောကသမ္မုတိကာရဏာ;

ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စံ, ဓမ္မာနံ ဘူတကာရဏာ.

“ලෝක සම්මුතිය හේතුවෙන් පවතින සංකේත වචන සම්මුති සත්‍යයකි. ධර්මයන්ගේ පවත්නා ස්වභාවය පවසන වචන පරමත්ථ සත්‍යයකි.”

‘‘တသ္မာ ဝေါဟာရကုသလဿ, လောကနာထဿ သတ္ထုနော;

သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿ, မုသာဝါဒေါ န ဇာယတီ’’တိ.

“එබැවින් ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ, ලෝකනාථ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මුති වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන විට උන්වහන්සේ අතින් මුසාවාදයක් සිදු නොවේ.”

အပိစ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ – ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ, ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထံ, ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ,, အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထံ, ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ, လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထံ, စာတိ. ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ – ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ဣတ္ထီ ဟိရိယတိ ဩတ္တပ္ပတိ, ပုရိသော, ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော, ဒေဝေါ, မာရော’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

තවද කරුණු අටක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුද්ගල කතාව දේශනා කරති: හිරි-ඔතප් දැක්වීමට, කර්මය ස්වකීය බව දැක්වීමට, ප්‍රත්‍යක්ෂ පුරුෂ වීර්යය දැක්වීමට, ආනන්තරිය කර්ම දැක්වීමට, බ්‍රහ්ම විහරණ දැක්වීමට, පෙර විසූ ජාති සිහිපත් කිරීම දැක්වීමට, දක්ඛිණා විසුද්ධිය දැක්වීමට සහ ලෝක සම්මුතිය බැහැර නොකිරීමට යන කරුණු සඳහාය. ‘ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන ලැජ්ජා වෙති, බිය වෙති’ යි කීවොත් මහජනයා එය වටහා නොගනී, මුළාවට පත් වෙයි, නැතහොත් ‘ස්කන්ධ ධාතු ආයතන ලැජ්ජා වෙන්නේ බිය වෙන්නේ කෙසේද?’ කියා විරුද්ධ වෙයි. නමුත් ‘ස්ත්‍රිය ලැජ්ජා වෙයි, බිය වෙයි, පුරුෂයා, ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, දෙවියා, මාරයා ලැජ්ජා වෙයි, බිය වෙයි’ කී විට වටහා ගනී, මුළා නොවේ, සතුරු නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හිරි-ඔතප් දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කතාව වදාරති.

‘‘ခန္ဓာ ကမ္မဿကာ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

“ස්කන්ධයන් කර්මය ස්වකීය කොට ඇත, ධාතු හා ආයතනයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත” යි වදාළ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එබැවින් කර්මය ස්වකීය බව දැක්වීමට ද පුද්ගල කතාව වදාරති.

‘‘ဝေဠုဝနာဒယော မဟာဝိဟာရာ ခန္ဓေဟိ ကာရာပိတာ, ဓာတူဟိ အာယတနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ‘‘ခန္ဓာ မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, ပိတရံ, အရဟန္တံ, ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ, သံဃဘေဒကမ္မံ ကရောန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ခန္ဓာ မေတ္တာယန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ဘဂဝါ ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထဉ္စ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

“වේළුවනය ආදී මහා විහාර ස්කන්ධයන් විසින් කරවන ලදී, ධාතුන් හෝ ආයතනයන් විසින් කරවන ලදී” කී විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේම “ස්කන්ධයෝ මව මරති, පියා මරති, රහතන් වහන්සේ මරති, ලෝහිතුප්පාදක කර්මය කරති, සංඝ භේදය කරති, ධාතු හා ආයතනයෝ එසේ කරති” යි වදාළ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. “ස්කන්ධයෝ මෙත් වඩති, ධාතු හා ආයතනයෝ එසේ කරති” යි වදාළ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. “ස්කන්ධයෝ පෙර විසූ ජාති සිහි කරති, ධාතු හා ආයතනයෝ එසේ කරති” යි වදාළ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ පුරුෂ වීර්යය දැක්වීමට, ආනන්තරිය කර්ම දැක්වීමට, බ්‍රහ්ම විහරණ දැක්වීමට සහ පෙර විසූ ජාති දැක්වීමට පුද්ගල කතාව දේශනා කරති.

‘‘ခန္ဓာ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓာ ဓာတုယော အာယတနာနိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ပုဂ္ဂလာ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ.

‘‘ස්කන්ධයෝ දානය පිළිගනිති, ධාතූහු හෝ ආයතනයෝ (දානය පිළිගනිති)’’ යි වදාළ ද, සාමාන්‍ය ජනයා එය වටහා නොගනිති, දැඩි මුළාවට පත් වෙති. ‘‘ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන පිළිගන්නවා යනු කුමක්ද?’’ යි විරුද්ධ ආකාරයෙන් සිතීම නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛරී ද වෙති. එහෙත් ‘‘පුද්ගලයෝ පිළිගනිති’’ යි වදාළ කල්හි ඔවුන් එය වටහා ගනිති, මුළාවට පත් නොවෙති, වෛරී ද නොවෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්ෂිණා විසුද්ධිය (දක්ෂිණාවේ පිරිසිදු බව) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස පුද්ගල කථාව දේශනා කරති.

လောကသမ္မုတိဉ္စ [Pg.80] ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော န ပဇဟန္တိ, လောကသမညာယ လောကနိရုတ္တိယာ လောကာဘိလာပေ ဌိတာယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. တသ္မာ ဘဂဝါ လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. သော ဣဓာပိ လောကဝေါဟာရဝသေန ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

බුදුරජාණන් වහන්සේලා ලෝක සම්මුතිය අත් නොහරිති. ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි, ලෝක නිරුක්තියෙහි සහ ලෝක ප්‍රඥප්තියෙහි පිහිටා ම ධර්මය දේශනා කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක සම්මුතිය බැහැර නොකරනු පිණිස ද පුද්ගල කථාව දේශනා කරති. උන්වහන්සේ මෙහිදී ද ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව දේශනා කළ යුතු අර්ථය දක්වමින් ‘‘එක පුද්ගලයකුගේ’’ (එකපුග්ගලස්ස) යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧကသတ္တဿ. ကပ္ပန္တိ မဟာကပ္ပံ. ယဒိပိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ, ယတ္ထ ပန သတ္တာနံ သန္ဓာဝနံ သံသရဏံ သမ္ဘဝတိ, တဿ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ. အဋ္ဌိကင်္ကလောတိ အဋ္ဌိဘာဂေါ. ‘‘အဋ္ဌိခလော’’တိပိ ပဌန္တိ, အဋ္ဌိသဉ္စယောတိ အတ္ထော. အဋ္ဌိပုဉ္ဇောတိ အဋ္ဌိသမူဟော. အဋ္ဌိရာသီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ကေစိ ပန ‘‘ကဋိပ္ပမာဏတော ဟေဋ္ဌာ သမူဟော ကင်္ကလော နာမ, တတော ဥပရိ ယာဝ တာလပ္ပမာဏံ ပုဉ္ဇော, တတော ဥပရိ ရာသီ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ တေသံ မတိမတ္တံ. သဗ္ဗမေတံ သမူဟဿေဝ ပရိယာယဝစနံ ဝေပုလ္လဿေဝ ဥပမာဘာဝေန အာဟဋတ္တာ.

එහි ‘එකපුග්ගලස්ස’ යනු එක් සත්ත්වයකුගේ යන්නයි. ‘කප්පං’ යනු මහා කල්පයක් මුළුල්ලේ යන්නයි. මෙය කාලය හැඳින්වීමට යෙදුණ ද, සත්ත්වයන්ගේ සංසාර සැරිසැරීම යම් තාක් පවතී ද, ඒ අර්ථයෙන් මෙය ගත යුතුය. ‘අට්ඨිකංකලෝ’ යනු අස්ථි කොටසයි. ඇතැම් තැනක ‘අට්ඨිඛලෝ’ කියා ද කියවති, එහි අර්ථය අස්ථි සමූහය යන්නයි. ‘අට්ඨිපුඤ්ජෝ’ යනු අස්ථි ගොඩකි. ‘අට්ඨිරාසි’ යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ ‘‘ඉණෙන් පහළ කොටස ‘කංකල’ නම් වන බවත්, එතැන් සිට තල් ගසක් පමණ උසට ඇති කොටස ‘පුඤ්ජ’ නම් වන බවත්, එයින් ඉහළ කොටස ‘රාසි’ නම් වන බවත්’’ ය. එය ඔවුන්ගේ මතය පමණි. මේ සියලු වචන සමූහයක් හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය වචන වන්නේ, මෙහිදී වේපුල්ල පර්වතය උපමාවට ගෙන ඇති බැවිනි.

သစေ သံဟာရကော အဿာတိ အဝိပ္ပကိရဏဝသေန သံဟရိတွာ ဌပေတာ ကောစိ ယဒိ သိယာတိ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝဒတိ. သမ္ဘတဉ္စ န ဝိနဿေယျာတိ တထာ ကေနစိ သမ္ဘတဉ္စ တံ အဋ္ဌိကင်္ကလံ အန္တရဓာနာဘာဝေန ပူတိဘူတံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဉ္စ အဟုတွာ သစေ န ဝိနဿေယျာတိ ပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဝဒတိ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဧကဿ သတ္တဿ ကမ္မကိလေသေဟိ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ဧကံ မဟာကပ္ပံ သန္ဓာဝန္တဿ သံသရန္တဿ ဧဝံ မဟာအဋ္ဌိသဉ္စယော ဘဝေယျ, အာရောဟပရိဏာဟေဟိ ယတ္တကောယံ ဝေပုလ္လပဗ္ဗတော. သစေ ပနဿ ကောစိ သံဟရိတွာ ဌပေတာ ဘဝေယျ, သမ္ဘတဉ္စ တံ သစေ အဝိနဿန္တံ တိဋ္ဌေယျာတိ. အယဉ္စ နယော နိဗ္ဗုတပ္ပဒီပေ ဝိယ ဘိဇ္ဇနသဘာဝေ ကဠေဝရနိက္ခေပရဟိတေ ဩပပါတိကတ္တဘာဝေ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနဋ္ဌိကေ စ ခုဒ္ဒကတ္တဘာဝေ ဝဇ္ဇေတွာ ဝုတ္တော. ကေစိ ပန ‘‘ပရိကပ္ပနဝသေန ဣမဿ နယဿ အာဟဋတ္တာ တေသမ္ပိ ယဒိ သိယာ အဋ္ဌိကင်္ကလော, တေနာပိ သဟေဝ အယံ အဋ္ဌိပုဉ္ဇပရိမာဏော ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘‘နယိဒမေဝံ လဗ္ဘမာနဿေဝ အဋ္ဌိပုဉ္ဇဿ ဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဣမဿ ပရိမာဏဿ ဝုတ္တတာ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ.

‘සචේ සංහාරකෝ අස්ස’ යනු විසිරී නොයන ලෙස එක්රැස් කොට තබන්නෙකු ඉදින් සිටියහොත් යන උපකල්පිත අර්ථයයි. ‘සම්භතඤ්ච න විනස්සෙය්‍ය’ යනු එසේ එක්රැස් කරන ලද අස්ථි සමූහය අතුරුදන් නොවී, නරක් වී කුඩු නොවී පවතී නම් යන්නයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය – මහණෙනි, එක් සත්ත්වයකු කර්ම ක්ලේශයන් නිසා නැවත නැවත ඉපදෙමින් එක් මහා කල්පයක් මුළුල්ලේ සංසාරයේ සැරිසරන විට, ඔහුගේ අස්ථි සමූහය උස මහතින් මේ වේපුල්ල පර්වතය තරම් වනු ඇත. ඉදින් එය රැස් කර තබන්නෙකු සිටින්නේ නම් සහ එසේ රැස් කළ දේ විනාශ නොවී පවතින්නේ නම් යනුවෙනි. මෙම ක්‍රමය දේශනා කර ඇත්තේ නිවී ගිය පහනක් මෙන් විනාශ වී යන ස්වභාවය ඇති, මළ සිරුරු ඉතිරි නොවන ඕපපාතික සත්ත්වයන් සහ අස්ථි රහිත කුඩා සත්ත්වයන් බැහැර කරමිනි. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ මෙය උපකල්පනයක් ලෙස වදාළ බැවින්, එම ඕපපාතික සත්ත්වයන්ට ද අස්ථි ඇතැයි සලකා මෙම ප්‍රමාණය වදාළ බවයි. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ දක්නට ලැබෙන අස්ථි සමූහය අනුව ම සර්වඥතා ඥානයෙන් පිරිසිඳ බලා මෙම ප්‍රමාණය වදාළ හෙයින් පෙර කී ක්‍රමයෙන් ම අර්ථය ගත යුතු බවයි.

ဂါထာသု [Pg.81] မဟေသိနာတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသီ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ‘‘ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ စ ဘဂဝါ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ အတ္တာနံ အညံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေတိ. ဝေပုလ္လောတိ ရာဇဂဟံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေသု ပဉ္စသု ပဗ္ဗတေသု ဝိပုလဘာဝတော ဝေပုလ္လောတိ လဒ္ဓနာမော. တတော ဧဝ မဟာ, ဌိတဒိသာဘာဂဝသေန ဥတ္တရော ဂိဇ္ဈကူဋဿ. ဂိရိဗ္ဗဇေတိ ဂိရိဗ္ဗဇပုရနာမကဿ ရာဇဂဟဿ သမီပေ.

ගාථාවල ‘මහේසිනා’ යනු ශීලක්ඛන්ධාදී උතුම් ගුණධර්ම සොයන බැවින් ‘මහේසි’ නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. ‘‘මහේසි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී’’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දසබලධාරී තථාගතයන් වහන්සේ යනාදී තැන්වල මෙන් තමන් වහන්සේව අන් අයෙකු මෙන් දක්වන සේක. ‘වේපුල්ලෝ’ යනු රජගහ නුවර පිරිවරා පිහිටි පර්වත පහ අතරින් විශාලතම පර්වතය වූ බැවින් ඒ නම ලැබූ පර්වතයයි. එය ඉතා විශාලය, පිහිටා ඇති දිශාව අනුව ගිජ්ඣකූට පර්වතයට උතුරින් පිහිටා ඇත. ‘ගිරිබ්බජේ’ යනු ගිරිව්‍රජ නම් වූ රජගහ නුවර සමීපයෙහි යන්නයි.

ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္တကေနာပိ ကာလေန အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အပရိညာတဝတ္ထုကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အယမီဒိသီ ကဋသိဝဍ္ဎနာ’’တိ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေသံ အရိယသစ္စာနံ အနနုဗောဓာ အပ္ပဋိဝေဓာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဧဝံ ကဋသိဝဍ္ဎနာ, တာနိ အရိယသစ္စာနိ ဒိဋ္ဌဝတော အရိယပုဂ္ဂလဿ အယံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယတော စ အရိယသစ္စာနီ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘මෙතරම් කාලයක් භව මූලය සිඳී නොගිය, සත්‍යයන් අවබෝධ නොකළ පෘථග්ජනයාට මෙවැනි සොහොන් බිම වැඩීමක් සිදු වේ’’ යැයි සංසාරයෙහි ආදීනව දක්වා, දැන් යම් ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ නොකිරීමෙන් අන්ධ පෘථග්ජනයාට මෙලෙස සොහොන් බිම වැඩේ ද, එම ආර්ය සත්‍යයන් දුටු ආර්ය පුද්ගලයාට මෙය සිදු නොවන බව දක්වනු පිණිස ‘‘යතෝ ච අරියසච්චානි’’ යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ. အရိယသစ္စာနီတိ အရဏီယတော အရိယာနိ, အဝိတထဘာဝေန သစ္စာနိ စာတိ အရိယသစ္စာနိ, အရိယဘာဝကရာနိ ဝါ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ, အရိယေဟိ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနိ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ. အထ ဝါ အရိယဿ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ. သဒေဝကေန ဟိ လောကေန သရဏန္တိ အရဏီယတော အရိယော ဘဂဝါ, တေန သယမ္ဘုဉာဏေန ဒိဋ္ဌတ္တာ တဿ သစ္စာနီတိ အရိယသစ္စာနိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ဉာယေန ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဿတိ. ဒုက္ခန္တိအာဒိ အရိယသစ္စာနံ သရူပဒဿနံ. တတ္ထ အနေကူပဒ္ဒဝါဓိဋ္ဌာနတာယ ကုစ္ဆိတဘာဝတော ဗာလဇနပရိကပ္ပိတဓုဝသုဘသုခတ္တဝိရဟေန တုစ္ဆဘာဝတော စ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခံ သမုပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒေါ, ဒုက္ခသမုဒယော. ဒုက္ခံ အတိက္ကမတိ ဧတေန အာရမ္မဏပ္ပစ္စယဘူတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ ဒုက္ခဿ အတိက္ကမော, နိဗ္ဗာနံ. အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ အရဏီယတော စ အရိယော. သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂိကော. မာရေန္တော ကိလေသေ ဂစ္ဆတိ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ, သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတီတိ မဂ္ဂေါ. တတော ဧဝ ဒုက္ခဿ ဥပသမံ နိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခူပသမဂါမီ. ယတော သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි ‘යතෝ’ යනු ‘යම් කලෙක’ යන්නයි. ‘අරියසච්චානි’ යනු පැමිණිය යුතු බැවින් ‘ආර්ය’ ද, අසත්‍ය නොවන බැවින් ‘සත්‍ය’ ද වන බැවින් ආර්ය සත්‍යයන් ය. නැතහොත් ආර්ය භාවය ඇති කරන බැවින් ආර්ය සත්‍යයන් ය. එසේත් නැතහොත් බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ආර්ය සත්‍යයන් ය. එසේත් නැතහොත් ආර්යයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) සත්‍යයන් බැවින් ආර්ය සත්‍යයන් ය. දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් සරණ යෑමෙන් පැමිණිය යුතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආර්ය’ නම් වන සේක. උන්වහන්සේ විසින් ස්වයම්භූ ඥානයෙන් දක්නා ලද බැවින් උන්වහන්සේගේ සත්‍යයෝ ‘ආර්ය සත්‍ය’ නම් වෙති. ‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්, පිරිඤ්ඤා-පහාන-සච්ඡිකිරිය-භාවනා යන අභිසමය වශයෙන් දකියි යන්නයි. ‘දුක්ඛං’ යනාදිය ආර්ය සත්‍යයන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීමයි. එහි නොයෙක් උපද්‍රවයන්ට වාසස්ථාන වූ බැවින් ද, පිළිකුල් සහගත බැවින් ද ‘දුක’ නම් වේ. අඥානයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද නිත්‍ය-ශුභ-සුඛ-ආත්ම භාවයන්ගෙන් තොර බැවින් ද ශුන්‍ය බැවින් ද එය ‘දුක’ නම් වේ. මෙයින් දුක උපදින බැවින් ‘දුක්ඛසමුප්පාද’ හෙවත් ‘දුක්ඛසමුදය’ නම් වේ. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වූ නිවන මගින් දුක ඉක්මවා යන බැවින් හෝ නිවනෙහිදී දුක ඉක්මවා යන බැවින් ‘දුක්ඛස්ස අතික්කම’ හෙවත් ‘නිවන’ නම් වේ. ක්ලේශයන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද පැමිණිය යුතු බැවින් ද එය ‘ආර්ය’ නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදී අංග අටකින් යුක්ත බැවින් ‘අෂ්ටාංගික’ නම් වේ. ක්ලේශයන් නසමින් යන බැවින් හෝ නිවන් පතන්නන් විසින් සොයනු ලබන බැවින් හෝ තමා විසින් ම නිවන සොයන බැවින් ‘මාර්ගය’ නම් වේ. එයින් ම දුක සන්සිඳෙන, දුක නිරුද්ධ වන තැනට යන බැවින් ‘දුක්ඛූපසමගාමී’ නම් වේ. ‘යම් හෙයකින් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දකියි ද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

သ [Pg.82] သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ, သန္ဓာဝိတွာန ပုဂ္ဂလောတိ သော ဧဝံ စတုသစ္စဒဿာဝီ အရိယပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယော သမာနော သတ္တဝါရပရမံယေဝ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ. ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမဇ္ဈိမမုဒုဘာဝေန တယော ဟိ သောတာပန္နာ. တေသု သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယဿ ဝသေနိဒံ ဝုတ္တံ ‘‘သ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ, သန္ဓာဝိတွာနာ’’တိ. ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကရော ပရိယောသာနကရော ဟောတိ. ကထံ? သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယာ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂန္တွာ နိရဝသေသာနံ သံယောဇနာနံ ခေပနာတိ အရဟတ္တဖလေနေဝ ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ.

'ස සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වාන පුග්ගලො' යනු මෙසේ සතර ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ, සියලු ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු (මඳ) වූ ඒ සෝතාපන්න ආර්ය පුද්ගලයා භවයන්හි උපරිම වශයෙන් සත් වතාවක් නැවත නැවත ඉපදෙමින් සැරිසරා යන බවයි. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු බව, මධ්‍යම බව සහ මෘදු බව අනුව ඒකබීජී, කෝලංකෝල සහ සත්තක්ඛත්තුපරම යනුවෙන් සෝතාපන්න පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි. ඔවුන් අතරින් ඉතාම මෘදු ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තා වූ සෝතාපන්න පුද්ගලයා අරභයා 'ඔහු උපරිම සත් වතාවක් සැරිසරා' යන මෙය වදාරන ලදී. 'දුක්ඛස්සන්තකරො හොති' යනු වට දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙක්, එනම් අවසානය කරන්නෙක් වෙයි යන්නයි. ඒ කෙසේ ද? සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය වීමෙන් අනුපිළිවෙළින් අග්‍ර මාර්ගයට (අරහත් මාර්ගයට) පැමිණ, ශේෂයක් නොමැතිව සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් අරහත් ඵලය නමැති දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණේ.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅. မုသာဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මුසාවාද සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၅. ပဉ္စမေ ဧကဓမ္မံ အတီတဿာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ, တိတ္ထိယာနံ ပရိဟာယိ. တေ ဟတလာဘသက္ကာရာ နိပ္ပဘာ နိတ္တေဇာ ဣဿာပကတာ စိဉ္စမာဏဝိကံ နာမ ပရိဗ္ဗာဇိကံ ဥယျောဇေသုံ – ‘‘ဧဟိ, တွံ ဘဂိနိ, သမဏံ ဂေါတမံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခဿူ’’တိ. သာ ဘဂဝန္တံ စတုပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ဥပဂန္တွာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခိတွာ သက္ကေနဿာ အဘူတဘာဝေ ပကာသိတေ မဟာဇနေန ‘‘ဓီ ကာဠကဏ္ဏီ’’တိ ဝိဟာရတော နိက္ကဍ္ဎာပိတာ ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ အဝီစိဇာလာနံ ဣန္ဓနံ ဟုတွာဝ အဝီစိနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဘိယျောသောမတ္တာယ တိတ္ထိယာနံ လာဘသက္ကာရော ပရိဟာယိ. ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော, စိဉ္စမာဏဝိကာ ဧဝံ ဥဠာရဂုဏံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာ’’တိ. သတ္ထာ အာဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဣဒါနေဝ, ပုဗ္ဗေပိ သာ မံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာယေဝါ’’တိ မဟာပဒုမဇာတကမ္ပိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဥပရိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿာ’’တိ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'එකධම්මං අතීතස්ස' යන්නෙහි උප්පත්තිය (නිදානය) කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේටත් භික්ෂු සංඝයාටත් මහත් ලාභ සත්කාර උපන්නාහ, තීර්ථකයන්ගේ ලාභ සත්කාර පිරිහුණාහ. ඒ ලාභ සත්කාර අහිමි වූ, ප්‍රභාව හා තේජස නැති වූ, ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මඬනා ලද තීර්ථකයෝ චිංචිමානවිකාව නම් පරිබ්‍රාජිකාව පොළඹවා, "නැගණියනි, එන්න, ඔබ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට අසත්‍යයෙන් චෝදනා කරන්න" යැයි කීහ. ඇය සිව්වනක් පිරිස මැද දම් දෙසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ අසත්‍යයෙන් චෝදනා කළ කල්හි, සක් දෙවිඳුන් විසින් ඇගේ අසත්‍යය හෙළි කරනු ලැබූ පසු, මහා ජනයා විසින් "චී! කාලකණ්ණිය" යැයි පවසමින් විහාරයෙන් පන්නා දමනු ලැබුවාය. පොළොව විවර වී ඇයට මඟ දුන් විට ඇය අවීචි නිරයේ ගිනි දැල්වලට දර වෙමින් එහි උපන්නාය. තීර්ථකයන්ගේ ලාභ සත්කාර තව තවත් පිරිහුණි. භික්ෂූන් වහන්සේලා දහම් සභාවේ දී, "ඇවැත්නි, චිංචිමානවිකාව මෙබඳු උදාර ගුණයෙන් යුතු, අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේට අසත්‍යයෙන් නින්දා කර මහා විනාශයට පත් වූවාය" යැයි කථාවක් ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර, "මහණෙනි, දැන් කුමන කථාවකින් යුතුව රැස් වී සිටින්නහු ද?" යැයි විමසා, "මේ අසවල් කථාවෙනි" යැයි පැවසූ කල්හි, "මහණෙනි, ඇය මට අසත්‍යයෙන් නින්දා කර මහා විනාශයට පත් වූයේ දැන් පමණක් නොව, පෙර ද එසේම වූවාය" යැයි මහාපදුම ජාතකය ද විස්තර කරමින්, ඉදිරියට දහම් දෙසනු කැමතිව, මේ කරුණ නිමිති කරගෙන 'එකධම්මං අතීතස්ස' යන මේ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

တတ္ထ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ ဝစီသစ္စသင်္ခါတံ ဓမ္မံ. အတီတဿာတိ ယာ သာ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အဋ္ဌသု အရိယဝေါဟာရေသု ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ‘‘သစ္စံ[Pg.83], ဘဏေ, နာလိက’’န္တိ အရိယေဟိ ဌပိတာ မရိယာဒါ, တံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတဿ. ပုရိသော ဧဝ ပုဂ္ဂလောတိ ပုရိသပုဂ္ဂလော, တဿ. အကရဏီယန္တိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ. သမ္ပဇာနမုသာဝါဒီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘န မယာ ကတ’’န္တိ မုသာဝါဒေနေဝ ပရိဟရိဿတိ. ဧဝဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကရောတိယေဝ, န တတ္ထ လဇ္ဇတိ သစ္စမရိယာဒါယ သမတိက္ကန္တတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကတမံ ဧကဓမ္မံ, ယဒိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ’’တိ.

එහි 'එකධම්මං' යනු වචී සත්‍යය නම් වූ එක් දහමයි. 'අතීතස්ස' යනු අනාර්ය වෝහාර අට බැහැර කර, ආර්ය වෝහාර අටෙහි පිහිටුවීම සඳහා ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් 'සත්‍යය පවසව, බොරු නොකියව' යනුවෙන් යම් සීමාවක් පනවන ලද්දේ ද, ඒ සීමාව ඉක්මවා සිටින්නා වූ පුද්ගලයාට යන්නයි. පුරුෂයාම පුද්ගලයා බැවින් 'පුරිසපුග්ගලස්ස' යනු ඒ පුරුෂ පුද්ගලයාට යන්නයි. 'අකරණීයං' යනු (සියලු පව් කිරීමට සමත් බැවින්) කළ නොහැකි දෙයක් නැත යන්නයි. දැන දැන බොරු කියන පුද්ගලයා කිසියම් පවක් කොට, "ඔබ මේ දේ කළා නේද" යැයි විමසූ විට, "මා කළේ නැත" යැයි මුසාවාදයෙන්ම එය වසං කරයි. මෙසේ පිළිපදින්නා වූ ඔහු ඕනෑම පවක් කරන්නේමය, සත්‍යය නමැති සීමාව ඉක්මවා ගිය බැවින් ඒ පව සම්බන්ධයෙන් ඔහුට ලැජ්ජාවක් ද නැත. එබැවින් "මහණෙනි, ඒ එකම ධර්මය නම් දැන දැන බොරු කීමයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဂါထာယံ မုသာဝါဒိဿာတိ မုသာ အဘူတံ အတစ္ဆံ ပရေသံ ဝိညာပနဝသေန ဝဒနသီလဿ. ယဿ ဒသသု ဝစနေသု ဧကမ္ပိ သစ္စံ နတ္ထိ, ဧဝရူပေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဇန္တုနောတိ သတ္တဿ. သတ္တော ဟိ ဇာယနဋ္ဌေန ‘‘ဇန္တူ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿာတိ ဝိဿဋ္ဌပရလောကဿ. ဤဒိသော ဟိ မနုဿသမ္ပတ္တိ ဒေဝလောကသမ္ပတ္တိ အဝသာနေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ ဣမာ တိဿောပိ သမ္ပတ္တိယော န ပဿတိ. နတ္ထိ ပါပန္တိ တဿ တာဒိသဿ ဣဒံ နာမ ပါပံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ နတ္ထီတိ.

ගාථාවෙහි 'මුසාවාදිස්ස' යනු අසත්‍ය වූ, සිදු නොවූ, බොරු දේ අන්‍යයන්ට ඇඟවීම පිණිස පවසන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. යමෙකු පවසන වචන දහයකින් එකක්වත් සත්‍ය නොවේ ද, එවන් පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් කළ නොහැකි පහත් දෙයක් නැත. 'ජන්තුනො' යනු සත්වයාට යන්නයි. උපත ලබන අර්ථයෙන් සත්වයාට 'ජන්තු' යැයි කියනු ලැබේ. 'විතිණ්ණපරලෝකස්ස' යනු පරලොව අත්හළ තැනැත්තාට යන්නයි. මෙබඳු තැනැත්තා මනුෂ්‍ය සම්පත්තිය, දේව සම්පත්තිය සහ අවසානයේ නිවන් සම්පත්තිය යන මේ තුන් වැදෑරුම් සම්පත්තීන් දර්ශනය නොකරයි. 'නත්ථි පාපං' යනු එවැනි පුද්ගලයෙකුට 'මේ පව නොකළ යුතුයි' කියා කළ නොහැකි පවක් නැත යන්නයි.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၆. ဆဋ္ဌေ ဧဝဉ္စေတိ ဧတ္ထ ဧဝန္တိ ဥပမာကာရေ နိပါတော, စေတိ ပရိကပ္ပနေ. သတ္တာတိ ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာ. ဇာနေယျုန္တိ ဗုဇ္ဈေယျုံ. ဒါနသံဝိဘာဂဿာတိ ယာယ ဟိ စေတနာယ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မံ သံဟရိတွာ အနုကမ္ပာပူဇာသု အညတရဝသေန ပရေသံ ဒီယတိ, တံ ဒါနံ. ယာယ ပန အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတဝတ္ထုဿ ဧကဒေသော သံဝိဘဇိတွာ ဒီယတိ, အယံ သံဝိဘာဂေါ. ဝိပါကန္တိ ဖလံ. ယထာဟံ ဇာနာမီတိ ယထာ အဟံ ဇာနာမိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တိရစ္ဆာနဂတဿပိ ဒါနံ ဒတွာ အတ္တဘာဝသတေ ပဝတ္တသုခဝိပစ္စနဝသေန သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ပကာရေန အဟံ ဒါနဿ သံဝိဘာဂဿ စ ဝိပါကံ ကမ္မဝိပါကံ ဉာဏဗလေန ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ, ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ. န အဒတွာ ဘုဉ္ဇေယျုန္တိ ယံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗယုတ္တကံ အတ္တနော အတ္ထိ, [Pg.84] တတော ပရေသံ န အဒတွာ မစ္ဆရိယစိတ္တေန စ တဏှာလောဘဝသေန စ ဘုဉ္ဇေယျုံ, ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ. န စ နေသံ မစ္ဆေရမလံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျာတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တီနံ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနလက္ခဏံ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝဒူသကာနံ ဥပက္ကိလေသဘူတာနံ ကဏှဓမ္မာနံ အညတရံ မစ္ဆေရမလံ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တမစ္ဆေရဉ္စေဝ အညမ္ပိ ဒါနန္တရာယကရံ ဣဿာလောဘဒေါသာဒိမလဉ္စ နေသံ သတ္တာနံ စိတ္တံ ယထာ ဒါနစေတနာ န ပဝတ္တတိ, န ဝါ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ, ဧဝံ ပရိယာဒါယ ပရိတော ဂဟေတွာ အဘိဘဝိတွာ န တိဋ္ဌေယျ. ကော ဟိ သမ္မဒေဝ ဒါနဖလံ ဇာနန္တော အတ္တနော စိတ္တေ မစ္ဆေရမလဿ ဩကာသံ ဒဒေယျ.

26. හයවන සූත්‍රයේ 'ඒවංචේ' යන්නෙහි 'ඒවං' යනු උපමා අර්ථයෙහි නිපාතයකි, 'චේ' යනු උපකල්පන අර්ථයෙහි නිපාතයකි. 'සත්තා' යනු රූප ආදියෙහි ඇලුණු බැවින් සත්ත්වයෝ නම් වෙති. 'ජානෙය්‍යුං' යනු අවබෝධ කරගනිත් නම් යන්නයි. 'දානසංවිභාගස්ස' යනු යම් චේතනාවකින් අන්නාදී දාන වස්තූන් රැස්කොට අනුකම්පාවෙන් හෝ පූජා වශයෙන් හෝ අන්යයන්ට ලබා දේ ද, එය 'දානය'යි. යම් චේතනාවකින් තමා පරිභෝජනය කිරීම පිණිස ගත් දෙයකින් කොටසක් බෙදා දෙයි ද, එය 'සංවිභාගය'යි. 'විපාකං' යනු ඵලයයි. 'යථාහං ජානාමි' යනු මා යම් සේ දනිම් ද යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - "මහණෙනි, තිරිසන් සතෙකුට වුව ද දානයක් දී ආත්ම භව සියයක් පුරා සැප විපාක ලැබෙන පරිදි සිය ගුණයකින් යුත් දක්ෂිණාවක් වන්නේය යනාදී වශයෙන් යම් ආකාරයකින් මම දානයෙහි සහ බෙදා දීමෙහි විපාකයත්, කර්ම විපාකයත් ඥාන බලයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දනිම් ද, එසේම මේ සත්ත්වයෝ ද දනිත් නම්..." යන්නයි. 'න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං' යනු තමා සතු පරිභෝජනයට සුදුසු යමක් ඇත්ද, එයින් අන්‍යයන්ට නොදී මසුරු සිතින් හෝ තණ්හා ලෝභයෙන් හෝ අනුභව නොකරන්නාහ, දී ම අනුභව කරන්නාහ. 'න ච නේසං මච්ඡේරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය' යනු තමාගේ සම්පත් අන්‍යන් හා පොදු වීම ඉවසාගත නොහැකි ලක්ෂණය ඇති, සිතේ ප්‍රභාස්වර බව විනාශ කරන, උපක්ලේශ වූ අකුසල ධර්මයන් අතරින් එකක් වූ මසුරුකම නමැති කුණුකිලිටුයි. එසේත් නැතිනම්, ඉහත කී මසුරුකම ද, දානයට බාධා කරන ඊර්ෂ්‍යාව, ලෝභය, ද්වේෂය ආදී අනෙකුත් කුණුකිලිටු ද ඒ සත්ත්වයන්ගේ සිතෙහි දාන චේතනාවන් ඇති නොවන පරිදි හෝ ඒවා පිරිසිදු නොවන පරිදි සිත වෙළාගෙන යටපත් කොට නොසිටින්නේය. යමෙක් දානයෙහි ඵලය මැනවින් දන්නේ නම්, තමාගේ සිතෙහි මසුරුකම නමැති කිලිටට ඉඩ දෙන්නේ කෙසේ ද?

ယောပိ နေသံ အဿ စရိမော အာလောပေါတိ နေသံ သတ္တာနံ ယော သဗ္ဗပစ္ဆိမကော အာလောပေါ သိယာ. စရိမံ ကဗဠန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ သတ္တာ ပကတိယာ ယတ္တကေဟိ အာလောပေဟိ သယံ ယာပေယျုံ, တေသု ဧကမေဝ အာလောပံ အတ္တနော အတ္ထာယ ဌပေတွာ တဒညေ သဗ္ဗေ အာလောပေ အာဂတာဂတာနံ အတ္ထိကာနံ ဒတွာ ယော ဌပိတော အာလောပေါ အဿ, သော ဣဓ စရိမော အာလောပေါ နာမ. တတောပိ န အသံဝိဘဇိတွာ ဘုဉ္ဇေယျုံ, သစေ နေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ အဿူတိ နေသံ သတ္တာနံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ ယဒိ သိယုံ, တတောပိ ယထာဝုတ္တစရိမာလောပတောပိ သံဝိဘဇိတွာဝ ဧကဒေသံ ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ, ယထာဟံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ, ဧဝံ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ. ယသ္မာ စ ခေါတိအာဒိနာ ကမ္မဖလဿ အပ္ပစ္စက္ခဘာဝတော ဧဝမေတေ သတ္တာ ဒါနသံဝိဘာဂေသု န ပဝတ္တန္တီတိ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ကာရဏေန သမ္ပဋိပါဒေတိ. ဧတေနေဝ တေသံ တဒညပုညေသု စ အပ္ပဋိပတ္တိယာ အပုညေသု စ ပဋိပတ္တိယာ ကာရဏံ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'යෝපි නේසං අස්ස චරිමෝ ආලෝපෝ' යන්නෙන් ඒ සත්වයන්ගේ යම් අවසාන බත් පිඬක් වේද එය අදහස් වේ. 'චරිමං කබළං' යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - මේ සත්වයන් ස්වභාවයෙන්ම යම් බත් පිඬු ප්‍රමාණයකින් තමන් යැපෙන්නේද, ඒ අතරින් තමාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස එකම එක බත් පිඬක් පමණක් තබාගෙන, ඉතිරි සියලු බත් පිඬු පැමිණි පැමිණි අවශ්‍යතා ඇති අයට දී තැබූ යම් බත් පිඬක් වේද, එය මෙහි 'චරිම ආලෝප' (අවසාන බත් පිඬ) නම් වේ. එසේ වූ අවසාන බත් පිඬෙන් පවා බෙදා නොදී අනුභව නොකරන්නාහුය. 'සචේ නේසං පටිග්ගාහකා අස්සු' යනු ඒ සත්වයන්ට පිළිගන්නා වූ පිරිස් (ප්‍රතිග්‍රාහකයන්) සිටී නම්, ඒ කියන ලද අවසාන බත් පිඬෙන් පවා කොටසක් බෙදා දී ම අනුභව කරන්නාහුය. 'මම දානයෙහි හා බෙදාදීමෙහි විපාකය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දන්නා සේම, ඉදින් ඔවුන්ද එසේ දන්නේ නම්' යනු මෙහි අර්ථයයි. 'යස්මා ච ඛෝ' යනාදියෙන් කර්මඵල පිළිබඳ ප්‍රත්‍යක්ෂ දැනුමක් නොමැති නිසාම මේ සත්වයන් දාන හා බෙදාදීම්වල නොයෙදෙන බව හේතු සහිතව දක්වා ඇත. මෙයින්ම ඔවුන්ගේ අනෙකුත් පින්කම්හි නොයෙදීමත්, පව්කම්හි යෙදීමත් පිළිබඳ හේතුව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ဂါထာသု ယထာဝုတ္တံ မဟေသိနာတိ မဟေသိနာ ဘဂဝတာ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေ ဒါနံ ဒတွာ သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’ တိအာဒိနာ, ဣဓေဝ ဝါ ‘‘ဧဝံ စေ သတ္တာ ဇာနေယျု’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ, ဉာဏစာရေန တံ ယထာဝုတ္တံ စိတ္တံ ဉာတန္တိ အတ္ထော. ဝိပါကံ သံဝိဘာဂဿာတိ သံဝိဘာဂဿပိ ဝိပါကံ, ကော ပန ဝါဒေါ ဒါနဿ. ယထာ ဟောတိ မဟပ္ဖလန္တိ ယထာ သော ဝိပါကော မဟန္တံ ဖလံ ဟောတိ, ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိနေယျ မစ္ဆေရမလန္တိ မစ္ဆရိယမလံ အပနေတွာ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ [Pg.85] စ ဝိသေသတော ပသန္နေန စိတ္တေန ယေသု ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယေသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေသု ဒိန္နံ အပ္ပကမ္ပိ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ, တေသု ယုတ္တကာလေန ဒဇ္ဇုံ ဒဒေယျုံ.

ගාථාවල 'යථාවුත්තං මහේසිනා' යනු මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් 'තිරිසන් සතුන්ට දානය දී සිය ගුණයක් ආනිශංස බලාපොරොත්තු විය යුතුය' යනාදී වශයෙන් ද, මෙහිම 'ඉදින් සත්වයන් දන්නේ නම්' යනාදී වශයෙන් ද වදාරන ලද්දේය. තමන්ගේ ඥානයෙන් දන්නා ලද ඒ දානයෙහි විපාකය වදාරන ලදැයි අර්ථයි. 'විපාකං සංවිභාගස්ස' යනු බෙදාදීමෙහි ද විපාකයයි; එසේ නම් දානයෙහි විපාකය ගැන කිවයුතු කුමක්ද? 'යථා හෝති මහප්ඵලං' යනු ඒ විපාකය යම් සේ මහත් ඵල වේද, එසේම මේ සත්වයන් දන්නේ නම් යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'විනෙය්‍ය මච්ඡේරමලං' යනු මසුරු මල දුරු කොට කර්මඵල විශ්වාසයෙන් හා විශේෂයෙන්ම පැහැදුණු සිතින්, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ, සීලාදී ගුණවලින් යුත් යම් ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි දෙන ලද දානය ස්වල්ප වුවද මහත් ඵල වේද, ඒ ආර්යයන් වහන්සේලාට සුදුසු කාලයෙහි දානය දෙන්නාහුය.

မဟပ္ဖလဘာဝကရဏတော ဒက္ခိဏံ အရဟန္တီတိ ဒက္ခိဏေယျာ, သမ္မာပဋိပန္နာ, တေသု ဒက္ခိဏေယျေသု. ဒက္ခိဏံ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဒေယျဓမ္မံ ယထာ တံ ဒါနံ ဟောတိ မဟာဒါနံ, ဧဝံ ဒတွာ. အထ ဝါ ဗဟုနော အန္နံ ဒတွာ, ကထံ ပန အန္နံ ဒါတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏေယျေသု ဒက္ခိဏ’’န္တိ. ဣတော မနုဿတ္တာ မနုဿတ္တဘာဝတော စုတာ ပဋိသန္ဓိဝသေန သဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တိ ဒါယကာ. ကာမကာမိနောတိ ကာမေတဗ္ဗာနံ ဥဠာရာနံ ဒေဝဘောဂါနံ ပဋိလဒ္ဓရူပဝိဘဝေန ကမ္မုနာ ဥပဂမနေ သာဓုကာရိတာယ ကာမကာမိနော သဗ္ဗကာမသမင်္ဂိနော. မောဒန္တိ ယထာရုစိ ပရိစာရေန္တီတိ အတ္ထော.

මහත් ඵල බව ඇති කරන බැවින් දක්ෂිණාවට සුදුසු වූයේ 'දක්ඛිණෙය්‍ය' නම් වේ, එනම් මනා පිළිවෙතින් යුත් අයයි. ඒ දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි පරලොව විශ්වාස කොට දිය යුතු දාන වස්තුව යම් සේ මහා දානයක් වේද එසේ දී, එසේත් නැතිනම් බොහෝ දෙනාට අන්නපානය දී, ඒ අන්නපානය කෙසේ දිය යුතුද යන්න 'දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දක්ඛිණං' යන්නෙන් වදාරන ලදී. මෙලොව මිනිසත් බවින් චුත වූ ඒ දායකයෝ ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ස්වර්ගයට යති. 'කාමකාමිනෝ' යනු කැමති විය යුතු වූ උදාර දිව්‍ය සම්පත් ලැබූ ස්වභාවය ඇති, යහපත් කර්මයන්හි යෙදීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සියලු කාම සම්පත්වලින් සමන්විත වූවෝ යන්නයි. ඔවුහු තමන්ගේ රුචිය පරිදි සතුටු වෙති, වින්දනය කරති යනු අර්ථයයි.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. မေတ္တာဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මෙත්තාභාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၇. သတ္တမေ ယာနိ ကာနိစီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'යානි කානිචි' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ල ගැනීමයි. 'ඕපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනී' යනු,

တေသံ နိယမနံ. တတ္ထ ဥပဓိ ဝုစ္စန္တိ ခန္ဓာ, ဥပဓိဿ ကရဏံ သီလံ ဧတေသံ, ဥပဓိပ္ပယောဇနာနိ ဝါ ဩပဓိကာနိ. သမ္ပတ္တိဘဝေ အတ္တဘာဝဇနကာနိ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝိပါကဒါယကာနိ. ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုညကိရိယာ စ တာ တေသံ တေသံ ဖလာနိသံသာနံ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒါနမယံ, သီလမယံ, ဘာဝနာမယန္တိ တိဝိဓာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော တိကနိပါတဝဏ္ဏနာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာတိ မေတ္တာဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓတိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ. ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ဥပစာရောပိ လဗ္ဘတိ အပ္ပနာပိ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ အပ္ပနာဈာနမေဝ လဗ္ဘတိ. တဉှိ နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဓမ္မတော စိတ္တဿ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တိဘာဝေန စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိန္တိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဿ သောဠသဘာဂံ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ န အဂ္ဃန္တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ယော ဝိပါကော, တံ သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတော [Pg.86] ဧကံ ပုန သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတ္ထ ယော ဧကကောဋ္ဌာသော, န တံ အညာနိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အဂ္ဃန္တီတိ. အဓိဂ္ဂဟေတွာတိ အဘိဘဝိတွာ. ဘာသတေတိ ဥပက္ကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဒိပ္ပတိ. တပတေတိ တတော ဧဝ အနဝသေသေ ပဋိပက္ခဓမ္မေ သန္တပတိ. ဝိရောစတီတိ ဥဘယသမ္ပတ္တိယာ ဝိရောစတိ. မေတ္တာ ဟိ စေတောဝိမုတ္တိ စန္ဒာလောကသင်္ခါတာ ဝိဂတူပက္ကိလေသာ ဇုဏှာ ဝိယ ဒိပ္ပတိ, အာတပေါ ဝိယ အန္ဓကာရံ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိဓမန္တီ တပတိ, ဩသဓိတာရကာ ဝိယ ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိရောစတိ စ.

ඒ පින්කම්වල නියම කිරීමයි. එහි 'උපධි' යනු ස්කන්ධයන්ට කියනු ලැබේ. ඒ පින්කම්වලට ස්කන්ධයන් ඇති කිරීමේ ස්වභාවය පවතින බැවින් හෝ ස්කන්ධයන් ප්‍රයෝජන කොට පවතින බැවින් 'ඕපධික' නම් වේ. සම්පත්ති භවයෙහි ආත්මභාවය උපදවන, ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති විපාක ලබා දෙන බව මෙයින් අදහස් වේ. 'පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි' යනු පින්කම් ද වන, ඒ ඒ ආනිශංසවලට පිහිට ද වන බැවින් පින්කිරිවත් නම් වේ. ඒවා සැකෙවින් දානමය, ශීලමය, භාවනාමය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි කිවයුතු යමක් වේද, එය ඉදිරියට තික නිපාත වර්ණනාවෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'මෙත්තාය චේතෝවිමුත්තියා' යනු මෙත්තා භාවනාව මගින් ලැබූ තෙවන හෝ සිව්වන ධ්‍යාන සමාපත්තියයි. 'මෙත්තා' යැයි කී විට උපචාර සමාධියත් අර්පණා සමාධියත් යන දෙකම ගත හැකි වුවද, 'චේතෝවිමුත්ති' යැයි කී විට අර්පණා ධ්‍යානයම ගැනේ. එය නීවරණාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සිත මැනවින් මිදුණු බැවින් 'චේතෝවිමුත්ති' නම් වේ. 'කලං නාග්ඝන්ති සෝළසිං' යනු මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහරණයෙන් දහසයෙන් කොටසක්වත් අනෙකුත් ඕපධික පින්කම් නොවටිනා බවයි. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - මෙත්තා චේතෝවිමුත්තියෙහි යම් විපාකයක් වේද, එය කොටස් දහසයකට බෙදා, ඉන් එක් කොටසක් නැවත කොටස් දහසයකට බෙදූ විට ලැබෙන ඒ එක් කුඩා කොටස තරම්වත් අනෙකුත් ඕපධික පින්කම් වටින්නේ නැත. 'අධිග්ගහෙත්වා' යනු මැඩ පවත්වායි. 'භාසතේ' යනු උපක්ලේශයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම නිසා බබළයි යන්නයි. 'තපතේ' යනු එයින්ම සියලු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් තවන (විනාශ කරන) බවයි. 'විරෝචති' යනු දෙයාකාර සම්පත්තියෙන්ම බබළන බවයි. මෛත්‍රී චේතෝවිමුත්තිය සඳ එළිය මෙන් උපක්ලේශ රහිතව බබළයි, හිරු එළිය මෙන් අඳුර හා ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නසමින් තවයි, ඕසධී තාරකාව මෙන් බබළමින් විරාජමාන වෙයි.

သေယျထာပီတိ ဩပမ္မဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တာရကရူပါနန္တိ ဇောတီနံ. စန္ဒိယာတိ စန္ဒဿ အယန္တိ စန္ဒီ, တဿာ စန္ဒိယာ, ပဘာယ ဇုဏှာယာတိ အတ္ထော. ဝဿာနန္တိ ဝဿာနံ ဗဟုဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရဿ ဥတုနော. ပစ္ဆိမေ မာသေတိ ကတ္တိကမာသေ. သရဒသမယေတိ သရဒကာလေ. အဿယုဇကတ္တိကမာသာ ဟိ လောကေ ‘‘သရဒဥတူ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ, မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိဂတဝလာဟကေ’’တိ. ဒေဝေတိ အာကာသေ. နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနောတိ ဥဒယဋ္ဌာနတော အာကာသံ ဥလ္လင်္ဃန္တော. တမဂတန္တိ တမံ. အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ ဝိဓမိတွာ. ဩသဓိတာရကာတိ ဥဿန္နာ ပဘာ ဧတာယ ဓီယတိ, ဩသဓီနံ ဝါ အနုဗလပ္ပဒါယိကတ္တာ ဩသဓီတိ လဒ္ဓနာမာ တာရကာ.

'සෙය්‍යථාපි' යනු උපමා දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. 'තාරකරූපානං' යනු තාරකාවන්ගේයි. 'චන්දියා' යනු චන්ද්‍රයා සතු වූ යන අර්ථයයි; ඇයගේ එළියෙන් බබළන රාත්‍රිය යනු අර්ථයයි. 'වස්සානං' යනු වැසි කාලය යන ව්‍යවහාරය ලබන සෘතුවයි. 'පච්ඡිමේ මාසේ' යනු ඉල් මාසයයි. 'සරදසමයේ' යනු සරත් කාලයයි. ලෝකයෙහි වප් සහ ඉල් මාස දෙක 'සරත් සෘතුව' ලෙස හැඳින්වේ. 'විද්ධේ' යනු ඉහළට විවෘත වූ, වලාකුළු පහ වීමෙන් දුරස් වූ යන අර්ථයයි. ඒ නිසාම 'විගතවලාහකේ' (වලාකුළු පහවූ) යැයි වදාළ සේක. 'දේවේ' යනු අහසෙහි ය. 'නභං අබ්භුස්සක්කමානෝ' යනු උදාවන ස්ථානයෙන් අහසට පැන නගින්නා වූ යන්නයි. 'තමගතං' යනු අඳුරයි. 'අභිවිහච්චා' යනු පහ කරමින්, නසමින් යන්නයි. 'ඕසධිතාරකා' යනු ඇයගෙන් බොහෝ ආලෝකය දරන බැවින් හෝ ඖෂධවලට ශක්තිය ලබා දෙන බැවින් 'ඕසධී' නම් ලත් තාරකාවයි.

ဧတ္ထာဟ – ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ သမာနေပိ ဩပဓိကဘာဝေ မေတ္တာ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော. သေဋ္ဌာ ဟိ ဧတေ ဝိဟာရာ, သဗ္ဗသတ္တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိဘူတာနိ ယဒိဒံ မေတ္တာဈာနာနိ. ယထာ စ ဗြဟ္မာနော နိဒ္ဒေါသစိတ္တာ ဝိဟရန္တိ, ဧဝံ ဧတေဟိ သမန္နာဂတာ ယောဂိနော ဗြဟ္မသမာဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ. တထာ ဟိမေ ‘‘ဗြဟ္မဝိဟာရာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော မေတ္တာဝ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ.

මෙහිදී මෙසේ විමසිය හැකිය - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සෙසු උපධි සම්පත්තිය ඇති කරන පින්කම් හා සමාන වුවද, මෛත්‍රිය පමණක් සෙසු උපධික පුණ්‍යයන්ට වඩා විශේෂ කොට වදාරන ලද්දේ ඇයි ද? එයට පිළිතුර මෙසේය - ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ද, දෝෂ රහිත භාවයෙන් ද සහ සත්ත්වයන් කෙරෙහි යහපත් පිළිවෙතක් වන බැවින් ද එසේ වදාරන ලදි. මෛත්‍රී ධ්‍යානයන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි වූ සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියක් වන බැවින් මෙම විහරණයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. බ්‍රහ්මරාජයා දෝෂ රහිත සිතින් වෙසෙන්නාක් මෙන්, මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ යෝගීහු ද බ්‍රහ්මයින් හා සමාන වී වාසය කරති. එබැවින් මේවාට 'බ්‍රහ්ම විහාර' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන්, නිර්දෝෂී භාවයෙන් හා සත්ත්වයන් කෙරෙහි වූ සුප්‍රතිපත්තියක් වන බැවින් මෛත්‍රිය සෙසු උපධික පුණ්‍යයන්ට වඩා විශේෂ කොට වදාරන ලදි.

ဧဝမ္ပိ ကသ္မာ မေတ္တာဝ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ? ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပရိပူရိကတ္တာ စ. အယဉှိ [Pg.87] သတ္တေသု ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ, ဟိတူပသံဟာရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ယဒိ အနောဓိသော ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ, အထ သုခေနေဝ ကရုဏာဒိဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ မေတ္တာ ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ သတ္တေသု ဟိတဇ္ဈာသယတာယ သတိ နေသံ ဒုက္ခာသဟနတာ, သမ္ပတ္တိဝိသေသာနံ စိရဋ္ဌိတိကာမတာ, ပက္ခပါတာဘာဝေန သဗ္ဗတ္ထ သမပ္ပဝတ္တစိတ္တတာ စ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈန္တိ. ဧဝဉ္စ သကလလောကဟိတသုခဝိဓာနာဓိမုတ္တာ မဟာဗောဓိသတ္တာ ‘‘ဣမဿ ဒါတဗ္ဗံ, ဣမဿ န ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တမဝိစယဝသေန ဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံ နိရဝသေသသုခနိဒါနံ ဒါနံ ဒေန္တိ, ဟိတသုခတ္ထမေဝ နေသံ သီလံ သမာဒိယန္တိ, သီလပရိပူရဏတ္ထံ နေက္ခမ္မံ ဘဇန္တိ, တေသံ ဟိတသုခေသု အသမ္မောဟတ္ထာယ ပညံ ပရိယောဒပေန္တိ, ဟိတသုခါဘိဝဍ္ဎနတ္ထမေဝ ဒဠှံ ဝီရိယမာရဘန္တိ, ဥတ္တမဝီရိယဝသေန ဝီရဘာဝံ ပတ္တာပိ သတ္တာနံ နာနပ္ပကာရံ ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ အပရာဓံ ခမန္တိ, ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဒဿာမ, ကရိဿာမာ’’တိအာဒိနာ ကတံ ပဋိညာတံ န ဝိသံဝါဒေန္တိ, တေသံ ဟိတသုခါယေဝ အစလာဓိဋ္ဌာနာ ဟောန္တိ. တေသု အစလာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗကာရိနော ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ နေသံ ဝိပ္ပကာရေ ဥဒါသီနာ ဟောန္တိ, ပုဗ္ဗကာရိတာယပိ န ပစ္စုပကာရမာသိသန္တီတိ. ဧဝံ တေ ပါရမိယော ပူရေတွာ ယာဝ ဒသဗလစတု-ဝေသာရဇ္ဇ-ဆအသာဓာရဏဉာဏ-အဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မပ္ပဘေဒေ သဗ္ဗေပိ ကလျာဏဓမ္မေ ပရိပူရေန္တိ. ဧဝံ ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပါရိပူရိကာ မေတ္တာတိ စ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ သာ ဣတရေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ.

එසේ වුවත් මෛත්‍රියම මෙලෙස විශේෂ කොට වදාරන ලද්දේ ඇයි? සෙසු බ්‍රහ්ම විහරණයන්ට පදනම වන බැවින් ද, දානාදී සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරන බැවින් ද මෛත්‍රියම මෙලෙස විශේෂ කොට වදාරන ලදි. මෙම මෛත්‍රිය සත්ත්වයන් කෙරෙහි යහපත සිදු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, යහපත සැලසීමේ කාර්යය (රසය) ඇත්තේය, වෛරය දුරු කිරීම ලෙස ප්‍රකට වන්නේය. ඉදින් සීමාවක් රහිතව මෛත්‍රිය වඩන ලද්දේ නම්, බහුලව පුහුණු කරන ලද්දේ නම්, එවිට පහසුවෙන්ම කරුණාදී භාවනාවෝ සම්පූර්ණ වෙති. එබැවින් මෛත්‍රිය සෙසු බ්‍රහ්ම විහාරයන්ට අධිෂ්ඨානයක් (පදනමක්) වෙයි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි යහපත කැමති වන විට, ඔවුන්ගේ දුක් නොඉවසීම (කරුණාව), සැප සම්පත් කල්පවත්නා සැටි දැකීම (මුදිතාව) හා පක්ෂපාතී බවින් තොරව මැදහත් සිතින් සිටීම (උපේක්ෂාව) පහසුවෙන් සාර්ථක වේ. මෙලෙස මුළු ලොවටම හිතසුව සැලසීමට කැප වූ මහා බෝධිසත්ත්වවරු 'මොහුට දිය යුතුය, මොහුට නොදිය යුතුය' යැයි උතුම් ප්‍රඥාවෙන් බෙදා වෙන් නොකර, සියලු සත්ත්වයන්ට නිරවශේෂ සුඛය පිණිස දානය දෙති. ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිසම ශීලය සමාදන් වෙති, ශීලය පූර්ණය කරනු පිණිස නෙක්ඛම්මයෙහි යෙදෙති, සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස මුළා නොවීම සඳහා ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරති, හිතසුව වර්ධනය පිණිසම දැඩි වීර්යය වඩති. උතුම් වීර්යයෙන් යුක්තව වීර භාවයට පත් වුවද, විවිධාකාර හිතෛෂී බව නිසාම සත්ත්වයන්ගේ වැරදිවලට සමාව දෙති. 'මෙය ඔබට දෙන්නෙමු, මෙය කරන්නෙමු' යැයි දුන් පොරොන්දු කඩ නොකරති, ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිසම අචල අධිෂ්ඨානයෙන් සිටිති. ඒ සත්ත්වයන් කෙරෙහි අචල මෛත්‍රියෙන් පෙර උපකාර කරන්නන් වූ ඔවුහු, සත්ත්වයන්ගේ වැරදි සහගත හැසිරීම් හමුවේ වුවද උපේක්ෂාවෙන් සිටිති. තමන් කළ උපකාර වෙනුවෙන් ප්‍රතිඋපකාර අපේක්ෂා නොකරති. මෙලෙස ඒ බෝධිසත්ත්වවරු පාරමිතාවන් පුරා දස බල, සිව් විශාරද ඥාන, සය අසාධාරණ ඥාන සහ දහඅටක් ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන් දක්වා වූ සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරති. මෙසේ දානාදී සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරන්නී මෛත්‍රියම බව පෙන්වීමට, ඇය සෙසු පින්කම්වලට වඩා විශේෂ කොට වදාරන ලදි.

အပိစ မေတ္တာယ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ မဟာနုဘာဝတာ ဝေလာမသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗာ. တတ္ထ ဟိ ယထာ နာမ မဟတာ ဝေလာမဿ ဒါနတော ဧကဿ သောတာပန္နဿ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သောတာပန္နသတတော ဧကဿ သကဒါဂါမိဿ ဒါနံ…ပေ… ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတတော ဘဂဝတော, တတောပိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒါနံ, တတောပိ စာတုဒ္ဒိသဿ သံဃဿ ဝိဟာရဒါနံ, တတောပိ သရဏဂမနံ, တတောပိ သီလသမာဒါနံ, တတောပိ ဂဒ္ဒူဟနမတ္တံ ကာလံ မေတ္တာဘာဝနာ မဟပ္ဖလတရာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ –

තවද, අනෙකුත් උපධික පුණ්‍යකර්මයන්ට වඩා මෛත්‍රියෙහි ඇති මහානුභාවය වේලාම සූත්‍රය මගින් දත යුතුය. එහිදී මහා වේලාම බ්‍රාහ්මණයාගේ දානයට වඩා එක් සෝවාන් පුද්ගලයකුට දෙන දානය මහත්ඵල බව වදාරන ලදි. එලෙසින්ම සෝවාන් පුද්ගලයන් සියයකට වඩා එක් සකෘදාගාමී උතුමෙකුට දෙන දානය ද, පසේබුදුන් වහන්සේලා සියයකට වඩා බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානය ද, එයට වඩා බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට දෙන දානය ද, එයට වඩා සිව්දිගින් වඩින මහා සංඝයාට විහාරයක් පූජා කිරීම ද, එයට වඩා තිසරණ සරණ යාම ද, එයට වඩා පංච ශීලය සමාදන් වීම ද, එයට වඩා ගව දෙනකගේ තනපුඩුවෙන් කිරි දෝනා සුළු මොහොතක් හෝ මෛත්‍රී භාවනාව වැඩීම මහත්ඵල බව වදාරන ලදි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදි -

‘‘ယံ [Pg.88] ဂဟပတိ ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနံ. ယော စေကံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ, ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရံ. ယော စ သတံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ…ပေ… သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိံ. ယော စ အန္တမသော ဂဒ္ဒူဟနမတ္တမ္ပိ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေယျ, ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ (အ. နိ. ၉.၂၀).

'ගෘහපතිය, වේලාම බ්‍රාහ්මණයා යම් මහා දානයක් දුන්නේ ද, එයට වඩා එක් සෝවාන් උතුමෙකුට දෙන දානය මහත්ඵල වේ. සෝවාන් උතුමන් සියයකට දෙන දානයට වඩා... සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙන් වැළකී ශීලය රැකීම මහත්ඵල වේ. යමෙක් අන්තිම වශයෙන් එළදෙනකගෙන් කිරි දෝනා මොහොතක් තරම් කාලයක් හෝ මෛත්‍රී සිත වඩන්නේ නම්, එය පෙර කී සියල්ලට වඩා මහත්ඵල වන්නේය' (අංගුත්තර නිකාය 9.20).

မဟဂ္ဂတပုညဘာဝေန ပနဿာ ပရိတ္တပုညတော သာတိသယတာယ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မံ, န တံ တတြာဝသိဿတိ, န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; သံ. နိ. ၄.၃၆၀). ကာမာဝစရကမ္မဉှိ ပမာဏကတံ နာမ, မဟဂ္ဂတကမ္မံ ပန ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဓိသကာနောဓိသကဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎိတွာ ကတတ္တာ အပ္ပမာဏကတံ နာမ. ကာမာဝစရကမ္မံ တဿ မဟဂ္ဂတကမ္မဿ အန္တရာ လဂ္ဂိတုံ ဝါ တံ ကမ္မံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ ဝါ န သက္ကောတိ, အထ ခေါ မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ တံ ပရိတ္တကမ္မံ မဟောဃော ဝိယ ပရိတ္တံ ဥဒကံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ, တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ သယမေဝ ဗြဟ္မသဟဗျတံ ဥပနေတီတိ အယဉှိ တဿ အတ္ထောတိ.

මෛත්‍රිය මහග්ගත පින්කමක් බැවින් එය කාමාවචර අල්ප පින්කම්වලට වඩා අතිශයින් උතුම් බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. 'යම් පමණ කළ කර්මයක් ඇද්ද, එය එහි (බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි) ඉතිරි නොවේ, එහි නොපිහිටයි' යනුවෙන් වදාරන ලදි. කාමාවචර කර්මය 'ප්‍රමාණවත' (සීමාසහිත) කර්මයකි. නමුත් මහග්ගත කර්මය වනාහි සීමාව ඉක්මවා ගොස් සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව පතුරුවන භාවනා වශයෙන් වැඩූ බැවින් 'අප්‍රමාණවත' (අප්‍රමාණ) කර්මයකි. කාමාවචර කර්මයට එම මහග්ගත කර්මය අතරට පැමිණ රැඳී සිටීමට හෝ එය යටපත් කර තම විපාකයට අවස්ථාව ලබා ගැනීමට නොහැකිය. සැබවින්ම මහග්ගත කර්මයම මහා ජල පහරක් කුඩා දිය ප්‍රමාණයක් යටපත් කරගෙන තම අවකාශය තනා ගන්නාක් මෙන්, එම අල්ප කර්මයේ විපාක වළක්වා තමන්ම බ්‍රහ්ම ලෝකයට මඟ පෙන්වයි. මෙය එහි අර්ථයයි.

ဂါထာသု ယောတိ ယော ကောစိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ. မေတ္တန္တိ မေတ္တာဈာနံ. အပ္ပမာဏန္တိ ဘာဝနာဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ အပ္ပမာဏံ. အသုဘဘာဝနာဒယော ဝိယ ဟိ အာရမ္မဏေ ဧကဒေသဂ္ဂဟဏံ အကတွာ အနဝသေသဖရဏဝသေန အနောဓိသောဖရဏဝသေန စ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာယ ပဂုဏဘာဝနာဝသေန အပ္ပမာဏံ. တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သမ္မသိတွာ ဟေဋ္ဌိမေ အရိယမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆန္တဿ သုခေနေဝ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော ပဟီယမာနာ တနူ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပဿတော ဥပဓိက္ခယ’’န္တိ. ‘‘ဥပဓိက္ခယော’’တိ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ. တဉ္စဿ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဿတိ. အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနပဒဋ္ဌာနာယ ဝိပဿနာယ အနုက္ကမေန ဥပဓိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပတွာ တံ ပဿတော ပဂေဝ ဒသပိ သံယောဇနာ တနူ ဟောန္တိ, ပဟီယန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ ပဋိဃော စေဝ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသံယောဇနာ စ တနုကာ ဟောန္တိ. ပဿတော ဥပဓိက္ခယန္တိ တေသံယေဝ ကိလေသူပဓီနံ ခယသင်္ခါတံ [Pg.89] မေတ္တံ အဓိဂမဝသေန ပဿန္တ ဿာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ගාථාවන්හි 'යෝ' යනු ගිහි හෝ පැවිදි කවරකු හෝ වේවා යන්නයි. 'මෙත්තං' යනු මෛත්‍රී ධ්‍යානයයි. 'අප්පමාණං' යනු භාවනා වශයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් ප්‍රමාණයක් නැති බැවිනි. අසුභ භාවනා ආදියෙහි මෙන් අරමුණෙහි එක් කොටසක් පමණක් නොගෙන, සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි නිරවශේෂව හා සීමා රහිතව පැතිරවීම නිසාත්, පුහුණු කළ භාවනා ශක්තිය නිසාත් එය අප්‍රමාණ වේ. 'තනූ සංයෝජනා හොන්ති' යනු මෛත්‍රී ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනා වඩා පහළ මග්ග ඵල ලබන තැනැත්තාට වෛරය (පටිඝ) ආදී සංයෝජනයන් පහසුවෙන් ප්‍රහීණ වී සිහින් වී යන බැවිනි. එබැවින් 'පස්සතෝ උපධික්ඛයං' යැයි වදාරන ලදි. 'උපධික්ඛය' යනු නිවනට නමකි. මෛත්‍රිය වඩන්නා මඟ ඥානයෙන් එම නිවන සාක්ෂාත් කර දකියි. එසේත් නැතිනම්, මෛත්‍රී ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විදර්ශනාවෙන් අනුපිළිවෙළින් නිවන නම් වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණ එය දකින්නාට දස සංයෝජනයන්ම දුරු වී යන බව අර්ථයයි. තවද, 'තනූ සංයෝජනා හොන්ති' යනු පටිඝය හා පටිඝය හා යෙදුණු සංයෝජනයන් සිහින් වන බවයි. 'පස්සතෝ උපධික්ඛයං' යනු කෙලෙස් උපධීන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ මෛත්‍රී ධ්‍යානය ලැබීමෙන් එය දකින්නාට යන්නයි. මෙලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနံ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဉ္စ မေတ္တာဘာဝနာယ သိခါပ္ပတ္တမာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အညေ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကမ္ပိ စေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ မေတ္တာဗလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ ဗျာပါဒေန အဒူသိတစိတ္တော. မေတ္တာယတီတိ ဟိတဖရဏဝသေန မေတ္တံ ကရောတိ. ကုသလောတိ အတိသယေန ကုသလဝါ မဟာပုညော, ပဋိဃာဒိအနတ္ထဝိဂမေန ဝေါ. ခေမီ တေနာတိ တေန မေတ္တာယိတေန. သဗ္ဗေ စ ပါဏေတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. မနသာနုကမ္ပန္တိ စိတ္တေန အနုကမ္ပန္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဧကသတ္တဝိသယာပိ တာဝ မေတ္တာ မဟာကုသလရာသိ, သဗ္ဗေ ပန ပါဏေ အတ္တနော ပိယပုတ္တံ ဝိယ ဟိတဖရဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တော ပဟူတံ ဗဟုံ အနပ္ပကံ အပရိယန္တံ စတုသဋ္ဌိမဟာကပ္ပေပိ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဗန္ဓံ ပဝတ္တေတုံ သမတ္ထံ ဥဠာရပုညံ အရိယော ပရိသုဒ္ဓစိတ္တော ပုဂ္ဂလော ပကရောတိ နိပ္ဖာဒေတိ.

මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමටත් නිවන් අවබෝධ කර ගැනීමටත් හේතු වන්නා වූ මෛත්‍රී භාවනාවෙහි උච්චතම ආනිසංස දක්වා, දැන් අනෙකුත් ආනිසංසයන් දැක්වීම පිණිස ‘එකම්පි චේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘අදුට්ඨචිත්තෝ’ යනු මෛත්‍රී බලයෙන් ව්‍යාපාදය මනාව යටපත් කළ බැවින් ව්‍යාපාදයෙන් කිලිටු නොවූ සිතක් ඇත්තේ යන්නයි. ‘මෙත්තායතී’ යනු හිතෛෂී බව පැතිරවීමේ වසයෙන් මෛත්‍රිය කරයි යන්නයි. ‘කුසලෝ’ යනු අතිශයින්ම කුසල් ඇත්තා වූ, මහත් පින් ඇත්තා වූ හෙවත් පටිඝය ආදී අනර්ථයන්ගෙන් තොර වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘ඛේමී තේනා’ යනු ඒ මෛත්‍රී කිරීමෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. ‘සබ්බේ ච පාණේ’ යන්නෙහි ‘ච’ සබ්දය ව්‍යතිරේක අර්ථයෙහි (වෙනස දැක්වීමට) යෙදේ. ‘මනසානුකම්පං’ යනු සිතින් අනුකම්පා කරන බවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: එක් සත්වයෙකු අරමුණු කොට පවත්වන මෛත්‍රිය පවා මහත් කුසල් රැසක් වන්නේ නම්, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි තමාගේ ප්‍රිය පුත්‍රයෙකුට මෙන් හිතෛෂී සිතින් අනුකම්පා කරන, ආර්ය වූ, පිරිසිදු සිත් ඇති පුද්ගලයා මහා කල්ප හැට හතරක් මුළුල්ලෙහි වුව ද තමාගේ විපාක පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට සමර්ථ වූ, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ, අපරිමිත වූ, මහත් වූ පින් රැසක් සිදු කරගන්නේය, නිපදවා ගන්නේය.

သတ္တသဏ္ဍန္တိ သတ္တသင်္ခါတေန သဏ္ဍေန သမန္နာဂတံ ဘရိတံ, သတ္တေဟိ အဝိရဠံ အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ အတ္ထော. ဝိဇိတွာတိ အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဓမ္မေနေဝ ဝိဇိနိတွာ. ရာဇိသယောတိ ဣသိသဒိသာ ဓမ္မိကရာဇာနော. ယဇမာနာတိ ဒါနာနိ ဒဒမာနာ. အနုပရိယဂါတိ ဝိစရိံသု.

‘සත්තසණ්ඩං’ යනු සත්ව සංඛ්‍යාත සමූහයෙන් යුක්ත වූ, සත්වයන්ගෙන් පිරුණු, මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත් (ජනාකීර්ණ) යන්න අර්ථයයි. ‘විජිත්වා’ යනු දඬුවමින් තොරව, අවියෙන් තොරව, ධර්මයෙන්ම ජය ගෙන යන්නයි. ‘රාජිසයෝ’ යනු සෘෂිවරුන් හා සමාන වූ ධාර්මික රජවරුන්ය. ‘යජමානා’ යනු දානාදිය දෙන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුපරියගා’ යනු හැසිරුණාහුය යන්නයි.

အဿမေဓန္တိအာဒီသု ပေါရာဏကရာဇကာလေ ကိရ သဿမေဓံ, ပုရိသမေဓံ, သမ္မာပါသံ, ဝါစာပေယျန္တိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ အဟေသုံ, ယေဟိ ရာဇာနော လောကံ သင်္ဂဏှိံသု. တတ္ထ နိပ္ဖန္နသဿတော ဒသမဘာဂဂ္ဂဟဏံ သဿမေဓံ နာမ, သဿသမ္ပာဒနေ, မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. မဟာယောဓာနံ ဆမာသိကံ ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနံ ပုရိသမေဓံ နာမ, ပုရိသသင်္ဂဏှနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ပေါတ္ထကေ လေခံ ဂဟေတွာ တီဏိ ဝဿာနိ ဝိနာ ဝဍ္ဎိယာ သဟဿဒွိသဟဿမတ္တဓနာနုပ္ပဒါနံ သမ္မာပါသံ နာမ. တဉှိ သမ္မာ မနုဿေ ပါသေတိ ဟဒယေ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္မာပါသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တာတ မာတုလာ’’တိအာဒိနာ ပန သဏှဝါစာယ သင်္ဂဟဏံ ဝါစာပေယျံ နာမ, ပေယျဝဇ္ဇံ ပိယဝါစတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟိတံ ရဋ္ဌံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဟောတိ ဖီတဉ္စ ပဟူတအန္နပါနံ ခေမံ နိရဗ္ဗုဒံ. မနုဿာ မုဒါ မောဒမာနာ ဥရေ ပုတ္တေ နစ္စေန္တာ အပါရုတဃရာ ဝိဟရန္တိ[Pg.90]. ဣဒံ ဃရဒွါရေသု အဂ္ဂဠာနံ အဘာဝတော ‘‘နိရဂ္ဂဠ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပေါရာဏိကာ ပဝေဏိ, အယံ ပေါရာဏိကာ ပကတိ.

‘අස්සමේධං’ යනාදී තැන්හි පැරණි රජුන්ගේ කාලයෙහි සස්සමේධය, පුරිසමේධය, සම්මාපාසය, වාචාපෙය්‍ය යනුවෙන් සතර සංග්‍රහ වස්තූන් තිබූ බවත්, ඒවායින් රජවරු ලෝකයාට සංග්‍රහ කළ බවත් සඳහන් වේ. එහිදී වගා කළ ධාන්‍යවලින් දහයෙන් එක් කොටසක් බදු ලෙස ගැනීම ‘සස්සමේධ’ නම් වේ, එහි අර්ථය ධාන්‍ය නිපදවීමේ කුසලතාව යන්නයි. මහා යෝධයන්ට සය මසකට වරක් බත් හා වැටුප් දීම ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ, එහි අර්ථය පුරුෂයන් සංග්‍රහ කිරීමේ කුසලතාව යන්නයි. දිළිඳු මිනිසුන්ගේ ලේඛන (පොත්) ලබාගෙන වසර තුනක් තිස්සේ පොලියකින් තොරව දහසක් දෙදහසක් පමණ ධනය ණයට දීම ‘සම්මාපාස’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ හදවත් තුළ බැඳ තබන්නාක් මෙන් මනාව බැඳ තබන බැවින් ‘සම්මාපාස’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘තාත, මාතුල’ (පියාණෙනි, මයිලණුවෙනි) යනාදී වශයෙන් මෘදු වචනයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ‘වාචාපෙය්‍ය’ නම් වේ, එහි අර්ථය ප්‍රිය වචනයෙන් සංග්‍රහ කිරීම යන්නයි. මෙසේ සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලද රට සමෘද්ධිමත් වේ, සශ්‍රීක වේ, බහුල ආහාර පාන ඇත්තේ වේ, ආරක්ෂිත වේ, උවදුරු රහිත වේ. මිනිසුන් සතුටින් ප්‍රමෝදයෙන් පසුවෙමින්, දරුවන් පපුවෙහි තබා නටවමින්, නිවෙස්වල දොරවල් විවෘතව තබාගෙන වෙසෙති. මෙය නිවෙස්වල දොරවලට අගුළු (හරස් පොලු) නොමැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ (අගුළු රහිත) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය පැරණි පරම්පරාගත සිරිතයි, මෙය පැරණි ස්වභාවයයි.

အပရဘာဂေ ပန ဩက္ကာကရာဇကာလေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမာနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ ဣမဉ္စ ရဋ္ဌသမ္ပတ္တိံ ပရိဝတ္တေန္တာ ဥဒ္ဓမ္မူလံ ကတွာ အဿမေဓံ ပုရိသမေဓန္တိအာဒိကေ ပဉ္စ ယညေ နာမ အကံသု. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိယသုတ္တေ –

පසු කාලයකදී ඔක්කාක රජුගේ සමයෙහි බමුණන් මේ සතර සංග්‍රහ වස්තූන් හා මේ රාජ්‍ය සම්පත්තිය විකෘති කරමින්, මුල් උඩු යටිකුරු කොට අස්සමේධ, පුරිසමේධ ආදී පංච යාගයන් බවට පත් කළහ. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණධම්මික සූත්‍රයෙහි මෙසේ වදාළහ:

‘‘တေသံ အာသိ ဝိပလ္လာသော, ဒိသွာန အဏုတော အဏုံ…ပေ….

“ඔවුන්ගේ ඒ වෙනස් වීම (පෙරළිය) ඇති විය, අල්ප වූ (කාම සැපය) දැක... (පෙ.)...”

‘‘တေ တတ္ထ မန္တေ ဂန္ထေတွာ, ဩက္ကာကံ တဒုပါဂမု’’န္တိ. (သု. နိ. ၃၀၁-၃၀၄);

“ඔවුන් එහිදී මන්ත්‍රයන් ගොතා, ඔක්කාක රජු වෙත එළඹුණාහුය.”

တတ္ထ အဿမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ အဿမေဓော. ဒွီဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဧကဝီသတိယူပဿ ဧကသ္မိံ ပစ္ဆိမဒိဝသေ ဧဝ သတ္တနဝုတိပဉ္စပသုသတဃာတဘီသနဿ ဌပေတွာ ဘူမိဉ္စ ပုရိသေ စ အဝသေသသဗ္ဗဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. ပုရိသမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ ပုရိသမေဓော. စတူဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံဘူမိယာ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. သမ္မမေတ္ထ ပါသန္တိ ခိပန္တီတိ သမ္မာပါသော. ယုဂစ္ဆိဂ္ဂဠေ ပဝေသနဒဏ္ဍကသင်္ခါတံ သမ္မံ ခိပိတွာ တဿ ပတိတောကာသေ ဝေဒိံ ကတွာ သံဟာရိမေဟိ ယူပါဒီဟိ သရဿတိနဒိယာ နိမုဂ္ဂေါကာသတော ပဘုတိ ပဋိလောမံ ဂစ္ဆန္တေန ယဇိတဗ္ဗဿ သတြယာဂဿေတံ အဓိဝစနံ ဝါဇမေတ္ထ ပိဝန္တီတိ ဝါဇပေယျော. ဧကေန ပရိယညေန သတ္တရသဟိ ပသူဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဗေဠုဝယူပဿ သတ္တရသကဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠောတိ နိရဂ္ဂဠော. နဝဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံ ဘူမိယာ ပုရိသေဟိ စ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ သဗ္ဗမေဓပရိယာယနာမဿ အဿမေဓဝိကပ္ပဿေတံ အဓိဝစနံ.

එහි ‘අස්සමේධ’ යනු මේ යාගයේදී අශ්වයන් මරන (පෙළන) බැවින් එය අස්සමේධ නම් වේ. පිරිවාර යාග දෙකකින් පූජා කළ යුතු, යූප ස්තම්භ විසි එකක් ඇති, එක් අවසාන දිනයක සතුන් පන්සිය අනූ හතක් මරා දැමීම නිසා බියකරු වූ, භූමිය හා පුරුෂයන් හැර සෙසු සියලු වස්තූන් දක්ෂිණා ලෙස දෙන යාගයට මෙය නමකි. ‘පුරිසමේධ’ යනු මෙහිදී පුරුෂයන් මරන (පෙළන) බැවින් පුරිසමේධ නම් වේ. පිරිවාර යාග හතරකින් පූජා කළ යුතු, භූමිය ද සමඟ අස්සමේධයේ කී පරිදිම දක්ෂිණා දෙන යාගයට මෙය නමකි. ‘සම්මාපාස’ යනු මෙහිදී ‘සම්ම’ නම් වූ නගුල් ඊසක් (හෝ වියගහක කූඤ්ඤයක්) විසි කරන බැවින් සම්මාපාස නම් වේ. වියගහේ සිදුරට ඇතුල් කරන දණ්ඩක් වැනි වූ එම සම්මය විසි කර, එය වැටුණු තැන වේදිකාවක් තනා, සංචාරක යූප ස්තම්භයන්ගෙන් සරස්වතී නදියෙහි ගිලුණු තැන සිට උඩුගං බලා යමින් පූජා කළ යුතු සත්‍ර යාගයට මෙය නමකි. ‘වාජපෙය්‍ය’ යනු මෙහිදී මන්ත්‍රවලින් සිද්ධ කළ මී පැණි ආදිය පානය කරන බැවින් වාජපෙය්‍ය නම් වේ. එක් පිරිවාර යාගයකින් හා සතුන් දාහතක් මරා පූජා කළ යුතු, බෙලි ලීයෙන් කළ යූප ස්තම්භයක් ඇති, දාහතක් බැගින් දක්ෂිණා දෙන යාගයට මෙය නමකි. ‘නිරග්ගළ’ යනු මෙහි කිසිදු බාධාවක් (අගුළක්) නොමැති බැවින් නිරග්ගළ නම් වේ. පිරිවාර යාග නවයකින් පූජා කළ යුතු, භූමිය හා පුරුෂයන් ද සමඟ අස්සමේධයේ කී පරිදිම සියලු වස්තූන් දක්ෂිණා වශයෙන් දෙන, ‘සබ්බමේධ’ යන පර්යාය නාමයෙන් ද හැඳින්වෙන අස්සමේධ යාගයේම ප්‍රභේදයකට මෙය නමකි.

စန္ဒပ္ပဘာတိ စန္ဒပ္ပဘာယ. တာရဂဏာဝ သဗ္ဗေတိ ယထာ သဗ္ဗေပိ တာရာဂဏာ စန္ဒိမသောဘာယ သောဠသိမ္ပိ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ, ဧဝံ တေ အဿမေဓာဒယော ယညာ မေတ္တစိတ္တဿ ဝုတ္တလက္ခဏေန သုဘာဝိတဿ သောဠသိမ္ပိ ကလံ နာနုဘဝန္တိ, န ပါပုဏန္တိ, နာဂ္ဃန္တီတိ အတ္ထော.

‘චන්දප්පභා’ යනු චන්ද්‍රයාගේ ආලෝකයයි. ‘තාරගණාව සබ්බේ’ යනු සියලු තාරකා සමූහයාගේ ආලෝකය චන්ද්‍රයාගේ සෝභාවෙන් සොළොස්වන කලාවකටවත් (දහසයෙන් පංගුවකටවත්) සමාන නොවන්නාක් මෙන්, ඒ අස්සමේධ ආදී යාගයන් කලින් කී ලක්ෂණයෙන් යුක්තව මනාව වඩන ලද මෛත්‍රී සිතක සොළොස්වන කලාවකටවත් (අංශුවකටවත්) අගය නොලබන බව, ළඟා නොවන බව, වටින්නේ නැති බව අර්ථයයි.

ဣဒါနိ [Pg.91] အပရေပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကေ မေတ္တာဘာဝနာယ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ယော န ဟန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယောတိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာနုယုတ္တော ပုဂ္ဂလော. န ဟန္တီတိ တေနေဝ မေတ္တာဘာဝနာနုဘာဝေန ဒူရဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ န ကဉ္စိ သတ္တံ ဟိံသတိ, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ န ဝိဗာဓတိ ဝါ. န ဃာတေတီတိ ပရံ သမာဒပေတွာ န သတ္တေ ဟနာပေတိ န ဝိဗာဓာပေတိ စ. န ဇိနာတီတိ သာရမ္ဘဝိဂ္ဂါဟိကကထာဒိဝသေန န ကဉ္စိ ဇိနာတိ သာရမ္ဘဿေဝ အဘာဝတော, ဇာနိကရဏဝသေန ဝါ အဍ္ဍကရဏာဒိနာ န ကဉ္စိ ဇိနာတိ. န ဇာပယေတိ ပရေပိ ပယောဇေတွာ ပရေသံ ဓနဇာနိံ န ကာရာပေယျ. မေတ္တံသောတိ မေတ္တာမယစိတ္တကောဋ္ဌာသော, မေတ္တာယ ဝါ အံသော အဝိဇဟနဋ္ဌေန အဝယဝဘူတောတိ မေတ္တံသော. သဗ္ဗဘူတေသူတိ သဗ္ဗသတ္တေသု. တတော ဧဝ ဝေရံ တဿ န ကေနစီတိ အကုသလဝေရံ တဿ ကေနစိပိ ကာရဏေန နတ္ထိ, ပုဂ္ဂလဝေရသင်္ခါတော ဝိရောဓော ကေနစိ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ တဿ မေတ္တာဝိဟာရိဿ နတ္ထီတိ.

දැන් මෛත්‍රී භාවනාවෙහි අනෙකුත් දිට්ඨධම්මික (මෙලොව) හා සම්පරායික (පරලොව) ආනිසංස දැක්වීම පිණිස ‘යෝ න හන්ති’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘යෝ’ යනු මෛත්‍රී බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙහි යෙදුණු පුද්ගලයාය. ‘න හන්ති’ යනු එම මෛත්‍රී භාවනානුභාවයෙන්ම ව්‍යාපාදය දුරින්ම දුරු කළ බැවින් කිසිදු සත්වයෙකුට හිංසා නොකරයි, කැට කැබලිති හෝ දඬු මුගුරු ආදියෙන් පීඩා නොකරයි යන්නයි. ‘න ඝාතේති’ යනු අනුන් ලවා සතුන් මරවන්නේ නැත, පීඩා කරවන්නේ ද නැත. ‘න ජිනාති’ යනු දොස් නැඟීම් හෝ වාද විවාද ආදියේ වසයෙන් කිසිවෙකු ජය ගැනීමට (යටපත් කිරීමට) උත්සාහ නොකරයි, මන්ද ඔහු තුළ ක්‍රෝධයක් නොමැති බැවිනි; නැතහොත් අධිකරණ ආදියේදී අනුන් පරාජය කරවීමේ වසයෙන් කටයුතු නොකරයි. ‘න ජාපයේ’ යනු අනුන් ලවා හෝ අන්‍යයන්ගේ ධනය විනාශ කරවීමට (පරාජය කිරීමට) කටයුතු නොකරයි. ‘මෙත්තංසෝ’ යනු මෛත්‍රී සහගත සිත් ඇත්තා වූ, නැතහොත් මෛත්‍රිය අත් නොහරින බැවින් මෛත්‍රියම තමාගේ කොටසක් කරගත් තැනැත්තා යන්නයි. ‘සබ්බභූතේසු’ යනු සියලු සතුන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘තතෝ ඒව වේරං තස්ස න කේනචී’ යනු ඒ නිසාම ඔහුට කිසිදු හේතුවකින් අකුසල් සහගත වෛරයක් නැත, ඒ මෛත්‍රී විහරණය ඇති පුද්ගලයාට කිසිදු පුද්ගලයෙකු සමඟ පුද්ගල වෛර සංඛ්‍යාත විරෝධයක් නැත යනුවෙන් වටහා ගත යුතුය.

ဧဝမေတသ္မိံ ဧကကနိပါတေ ပဋိပါဋိယာ တေရသသု သုတ္တေသု သိက္ခာသုတ္တဒွယေ စာတိ ပန္နရသသု သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, နီဝရဏသုတ္တံ သံယောဇနသုတ္တံ အပ္ပမာဒသုတ္တံ အဋ္ဌိသဉ္စယသုတ္တန္တိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဣတရေသု ပန ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတန္တိ.

මෙසේ මෙම ඒකක නිපාතයෙහි පිළිවෙළින් සූත්‍ර දහතුනක සහ ශික්ෂා සූත්‍ර දෙකක යන සූත්‍ර පහළොවක නිවන (වෘත්ත විගමය) දේශනා කරන ලදී. නීවරණ සූත්‍රය, සංයෝජන සූත්‍රය, අප්පමාද සූත්‍රය සහ අට්ඨිසංචය සූත්‍රය යන සූත්‍ර සතරෙහි සංසාරය සහ නිවන (වට්ට-විවට්ට) යන දෙකම දේශනා කරන ලදී. අනෙකුත් සූත්‍රවල වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වැනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

ပရမတ္ထဒီပနိယာ

පරමත්ථදීපනිය

ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ඛුද්දක නිකාය අටුවාව

ဣတိဝုတ္တကဿ ဧကကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තක පාළියෙහි ඒකක නිපාත වර්ණනාව නිම විය.

၂. ဒုကနိပါတော

2. දුක නිපාතය

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

1. පළමු වර්ගය

၁. ဒုက္ခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. දුක්ඛවිහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈. ဒုကနိပါတဿ [Pg.92] ပဌမေ ဒွီဟီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဓမ္မေဟီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ. ဒွီဟိ ဓမ္မေဟီတိ ဒွီဟိ အကုသလဓမ္မေဟိ. သမန္နာဂတောတိ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ဒုက္ခံ ဝိဟရတီတိ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ကိလေသဒုက္ခေန စေဝ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခေန စ ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. သဝိဃာတန္တိ စိတ္တူပဃာတေန စေဝ ကာယူပဃာတေန စ သဝိဃာတံ. သဥပါယာသန္တိ ကိလေသူပါယာသေန စေဝ သရီရခေဒေန စ ဗလဝအာယာသဝသေန သဥပါယာသံ. သပရိဠာဟန္တိ ကိလေသပရိဠာဟေန စေဝ ကာယပရိဠာဟေန စ သပရိဠာဟံ. ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ. ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါတိ ဒုဂ္ဂတိသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ အပါယာနံ အညတရာ ဂတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, အဝဿံဘာဝိနီတိ အတ္ထော.

28. දුක නිපාතයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'ද්වීහි' (දෙකකින්) යනු ගණන පරිච්ඡේදයකි. 'ධම්මේහි' (ධර්මයන්ගෙන්) යනු වෙන් කරන ලද ධර්මයන් පෙන්වීමයි. 'ද්වීහි ධම්මේහි' යනු අකුසල ධර්ම දෙකකිනි. 'සමන්නාගතෝ' යනු යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයෙහි ම ය. 'දුක්ඛං විහරති' යනු සතර ඉරියව්වලදීම කෙලෙස් දුකෙන් මෙන්ම කායික හා චෛතසික දුකෙන් යුතුව දුක්ඛිතව වාසය කරයි. 'සවිඝාතං' යනු සිතේ පීඩාවෙන් හා කයේ පීඩාවෙන් යුතුව පෙළෙමින් යන්නයි. 'සඋපායාසං' යනු කෙලෙස් පීඩාවෙන් හා ශරීරයේ ක්ලාන්තයෙන් හටගන්නා දැඩි වෙහෙස සහිතව ය. 'සපරිළාහං' යනු කෙලෙස් දාහය හා කයේ දැවිල්ල සහිතව ය. 'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීම හෙවත් මරණය නිසා ය. 'පරං මරණා' යනු මරණයෙන් පසුව නැවත ස්කන්ධයන් ලැබීමේදී ය. එසේත් නැතහොත් 'කායස්ස භේදා' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාමයි. 'පරං මරණා' යනු චුතියෙන් පසුව ය. 'දුග්ගති පාටිකංඛා' යනු දුගතිය යැයි කියනු ලබන සතර අපායෙන් එක්තරා ගතියක් කැමති විය යුතුය, එය ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නක් යන අර්ථයයි.

အဂုတ္တဒွါရောတိ အပိဟိတဒွါရော. ကတ္ထ ပန အဂုတ္တဒွါရောတိ အာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ. တေန မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အသံဝရမာဟ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂဝသေန ဘောဇနေ မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘောဇနေ အမတ္တညူ. ‘‘ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာယ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာယာ’’တိပိ ပဌန္တိ.

'අගුත්තද්වාරෝ' යනු නොවැසූ දොරවල් ඇත්තේ යන්නයි. 'කොතැනක අගුත්තද්වාර වේදැයි' අසන බැවින් 'ඉන්ද්‍රියේසු' (ඉන්ද්‍රියයන්හි) යැයි වදාළ සේක. එයින් මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අසංවරය පවසයි. පිළිගැනීමේදී සහ පරිභෝජනය කිරීමේදී භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා බැවින් 'භෝජනේ අමත්තඤ්ඤූ' (භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා) නම් වේ. 'ඉන්ද්‍රියේසු අගුත්තද්වාරතාය භෝජනේ අමත්තඤ්ඤුතාය' කියාද කියවනු ලැබේ.

ကထံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ, ကထံ ဝါ ဂုတ္တဒွါရတာတိ? ကိဉ္စာပိ ဟိ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ နတ္ထိ. န ဟိ စက္ခုပသာဒံ နိဿာယ သတိ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အပိစ ယဒါ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တဒါ ဘဝင်္ဂေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ ကိရိယာမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ, တတော ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တဒနန္တရံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တထာပိ နေဝ ဘဝင်္ဂသမယေ, န အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အညတရသမယေ [Pg.93] သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ အတ္ထိ, ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ အက္ခန္တိ ဝါ ကောသဇ္ဇံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသံဝရော ဟောတိ. ဧဝံ ဟောန္တောပိ သော ‘‘စက္ခုဒွါရေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တသ္မိံ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရေ စတူသု ဒွါရေသု အသံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရကောဋ္ဌကဂဗ္ဘာဒယော သုသံဝုတာ တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ အရက္ခိတံ အဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေဟိ ပဝိသိတွာ စောရာ ယဒိစ္ဆန္တိ, တံ ဟရေယျုံ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ, ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. တသ္မိံ ပန အသတိ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရဒွါရေသု သံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရာဒယော အသံဝုတာ, တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ သုရက္ခိတံ သုဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေသု ဟိ ပိဟိတေသု စောရာနံ ပဝေသော နတ္ထိ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ, ဘဝင်္ဂမ္ပိ, အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. တသ္မာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ‘‘စက္ခုဒွါရေ သံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ, ဂုတ္တဒွါရတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ඉන්ද්‍රියයන්හි දොර නොවැසීම (අගුත්තද්වාරතාව) කෙසේ වේද? දොර වැසීම (ගුත්තද්වාරතාව) කෙසේ වේද? ඇසේ (චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි) සංවරයක් හෝ අසංවරයක් ඇත්තේම නැත. චක්ඛු ප්‍රසාදය නිසා සිහිය (සතිය) හෝ මුළාව (මුට්ඨස්සච්චය) හට නොගනී. එසේ වුවද, යම් විටක රූප අරමුණක් ඇසට හමු වේද, එවිට භවංග සිත දෙවරක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු, ආවර්ජනා කෘත්‍යය සිදු කරමින් ක්‍රියා මනෝ ධාතුව ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දර්ශන කෘත්‍යය ද, ඉන්පසු විපාක මනෝ ධාතුව සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය ද, ඉන්පසු විපාක අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කෘත්‍යය ද, ඉන්පසු ක්‍රියා අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යය ද සිදු කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉන් අනතුරුව ජවන සිත් උපදී. එසේ වුවත් භවංග අවස්ථාවෙහි හෝ ආවර්ජනාදී අන්‍ය අවස්ථාවන්හි සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. නමුත් ජවන අවස්ථාවෙහිදී දුස්සීල බව හෝ සිහිය මුළා වීම හෝ නොදැනීම හෝ නොඉවසීම හෝ අලස බව හෝ උපදී නම්, එය අසංවරයයි. මෙසේ වුවද එය 'චක්ඛුද්වාරයෙහි අසංවරය' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? යම් හෙයකින් එම ජවන අවස්ථාවෙහි අසංවරය ඇති කල්හි, ද්වාරය ද අගුත්ත වෙයි, භවංගය ද ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද අගුත්ත වෙයි. ඒ කෙසේද? යම්සේ නගරයක සතර දොරටු විවෘතව ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල්වල දොරවල් හෝ කාමර හොඳින් වසා තිබුණත්, මුළු නගරයේම ඇති බඩු බාහිරාදිය අනාරක්ෂිතය, රැකවරණය රහිතය. නගර ද්වාරවලින් ඇතුළු වී සොරුන් තමන් කැමති දෙයක් රැගෙන යන්නාක් මෙනි. එලෙසම ජවනයෙහි දුස්සීලකම ආදිය උපන් කල්හි එම අසංවරය ඇති බැවින් ද්වාරය ද භවංගය ද ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද අගුත්ත වේ. එම අසංවරය නැති කල්හි, ජවනයෙහි සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි ද්වාරය ද භවංගය ද වීථි සිත් ද සුරැකි (ගුත්ත) වේ. එය කෙසේද? යම්සේ නගර ද්වාර වසා ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල්වල දොරවල් විවෘතව තිබුණත්, මුළු නගරයේම බඩු බාහිරාදිය හොඳින් ආරක්ෂිතය. නගර ද්වාර වසා ඇති කල්හි සොරුන්ට ඇතුළු විය නොහැකි බැවිනි. එලෙසම ජවනයෙහි සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි ද්වාරය ද භවංගය ද වීථි සිත් ද සුරැකි වේ. එබැවින් ජවන අවස්ථාවෙහි ඇති වුවද එය 'චක්ඛුද්වාරයෙහි සංවරය' යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන්හි අගුත්තද්වාරතාව සහ ගුත්තද්වාරතාව තේරුම් ගත යුතුය.

ကထံ ပန ဘောဇနေ အမတ္တညူ, ကထံ ဝါ မတ္တညူတိ? ယော ဟိ ပုဂ္ဂလော မဟိစ္ဆော ဟုတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ န ဇာနာတိ. မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော ဟိ ယထာ နာမ ကစ္ဆပုဋဝါဏိဇော ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဥစ္ဆင်္ဂေပိ ပက္ခိပိတဗ္ဗယုတ္တကံ ပက္ခိပိတွာ မဟာဇနဿ ပဿန္တဿေဝ ‘‘အသုကံ ဂဏှထ, အသုကံ ဂဏှထာ’’တိ မုခေန ဥဂ္ဃောသေတိ, ဧဝမေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ အတ္တနော သီလံ ဝါ ဂန္ထံ ဝါ ဓုတင်္ဂဂုဏံ ဝါ အန္တမသော အရညဝါသမတ္တကမ္ပိ မဟာဇနဿ ဇာနန္တဿေဝ သမ္ဘာဝေတိ, သမ္ဘာဝေတွာ စ ပန သကဋေဟိပိ ဥပနီတေ ပစ္စယေ ‘‘အလ’’န္တိ အဝတွာ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. တယော ဟိ ပူရေတုံ န သက္ကာ အဂ္ဂိ ဥပါဒါနေန, သမုဒ္ဒေါ ဥဒကေန, မဟိစ္ဆော ပစ္စယေဟီတိ –

භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා බව (අමත්තඤ්ඤුතාව) කෙසේ වේද? පමණ දන්නා බව කෙසේ වේද? යම් පුද්ගලයෙක් මහා ඉච්ඡාවෙන් යුක්තව පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නේද ඔහු අමත්තඤ්ඤු වේ. මහා ඉච්ඡා ඇති පුද්ගලයා, යම්සේ කච්ඡපුට වෙළෙන්දෙක් අභරණ ආදිය අතින් ගෙන, ඉණෙහි ද දමා ගත හැකි දේ දමා ගෙන, මහජනයා බලා සිටියදීම 'අසවල් දේ ගන්න, අසවල් දේ ගන්න' යැයි කෑගසන්නාක් මෙනි. එලෙසම ස්වල්ප වූ තමන්ගේ සීලය හෝ උගත්කම හෝ ධුතාංග ගුණය හෝ අඩුම තරමින් වනයේ විසීම පවා මහජනයාට දැනගනු පිණිස පවසයි. එසේ පවසා කරත්තවලින් පවා ගෙනෙන පිරිකර 'ඇත' කියා නොපවසා පිළිගනියි. කරුණු තුනක් පිරවිය නොහැක: දරවලින් ගින්න ද, ජලයෙන් මූද ද, පිරිකරවලින් ලෝභී පුද්ගලයා ද යනුවෙනි.

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ, မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော;

ဗဟုကေ ပစ္စယေ ဒိန္နေ, တယောပေတေ န ပူရယေတိ’’.

"ගිනි කඳ ද, සාගරය ද, එමෙන්ම අතිශයින් ලෝභී පුද්ගලයා ද යන මේ තිදෙනා කොපමණ දේ දුන්න ද පිරවිය නොහැක්කෝය."

မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော [Pg.94] ဟိ ဝိဇာတမာတုယာပိ မနံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. ဧဝရူပေါ ဟိ အနုပ္ပန္နံ လာဘံ န ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နလာဘတော စ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညူ ဟောတိ. ယော ပန ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓမ္ပိ အာဟာရံ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော အဇ္ဈောပန္နော အနာဒီနဝဒဿာဝီ အနိဿရဏပညော အာဟရဟတ္ထကအလံသာဋကတတ္ထဝဋ္ဋကကာကမာသကဘုတ္တဝမိတကဗြာဟ္မဏာနံ အညတရော ဝိယ အယောနိသော အနုပါယေန ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. အယံ ပရိဘောဂေ အမတ္တညူ နာမ.

මහේච්ඡ (අධික ආශාවන් ඇති) පුද්ගලයා තමා වැදූ මවගේ පවා සිත දිනා ගැනීමට අපොහොසත් වෙයි. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති පුද්ගලයා තමාට මෙතෙක් නොලැබුණු ලාභයන් උපදවා ගැනීමට සමත් නොවන අතර, තමා සතු ලාභයන්ගෙන්ද පිරිහීමට පත් වෙයි. මෙලෙසින් ඔහු ප්‍රත්‍යය පිළිගැනීමේදී ප්‍රමාණය නොදන්නෙකු (අමත්තඤ්ඤූ) වෙයි. යමෙකු ධාර්මිකව හා යුක්ති සහගතව ලැබූ ආහාරය පවා දැඩි ගිජු බවින්, මුළාවෙන් හා එහි ආදීනව නොදකිමින්, ඉන් නිදහස් වීමේ ප්‍රඥාවකින් තොරව අනුභව කරයිද, ඔහු ආහරහත්ථක, අලංසාටක, තත්ථවට්ටක, කාකමාසක සහ භුත්තවමිතක යන බමුණන්ගෙන් එක් අයෙකු මෙන් අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් හා අනුපාය මාර්ගයෙන් කුස පුරා අනුභව කොට නිදාගැනීමේ සැපය, ඇලවී සිටීමේ සැපය හා නිදිබර ගතියෙහි සැපයෙහි ඇලී වාසය කරයිද, ඔහු පරිභෝජනයෙහි ප්‍රමාණය නොදන්නා අමත්තඤ්ඤූ පුද්ගලයා ලෙස හැඳින්වේ.

ယော ပန ‘‘ယဒိပိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပမာဏဇာနနဿ စေဝ, ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ, နေဝ ဒဝါယ, န မဒါယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၅၅) ‘‘လဒ္ဓဉ္စ ပိဏ္ဍပါတံ အဂဓိတော အမုစ္ဆိတော အနဇ္ဈောပန္နော အာဒီနဝဒဿာဝီ နိဿရဏပညော ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ စ အာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဿ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနပညာယ ဇာနိတွာ အာဟာရပရိဘုဉ္ဇနသင်္ခါတဿ ပရိဘောဂေ ပမာဏဇာနနဿ စ ဝသေန ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ, အယံ ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ. ဧဝံ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ မတ္တညုတာ စ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

යමෙක් වනාහි, ‘‘දෙය්‍යධර්මය (පූජා භාණ්ඩ) බොහෝ වුවද දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ කැමැත්ත පරිදි ස්වල්පයක්ම පිළිගනී. දෙය්‍යධර්මය ස්වල්ප වී දායකයා බොහෝ කොට දීමට කැමති නම්, දෙය්‍යධර්මයේ ප්‍රමාණය සලකා ස්වල්පයක් පිළිගනී. දෙය්‍යධර්මයත් දායකයාගේ ශ්‍රද්ධාවත් යන දෙකම බහුල වූ විට, තමාගේ ශක්ති ප්‍රමාණය දැන පමණටම පිළිගනී’’ යැයි වදාරන ලද පරිදි පිළිගැනීමේදී පමණ දන්නේද, එමෙන්ම ‘‘නුවණින් සලකා ආහාරය අනුභව කරයි, එය කෙළි පිණිස නොවේ, මත්වීම පිණිස නොවේ’’ යනාදී වශයෙනුත්, ‘‘ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ගිජු නොවී, මුළා නොවී, එහි ආදීනව දකිමින් නිදහස් වීමේ ප්‍රඥාවෙන් යුතුව අනුභව කරයි’’ යනාදී ක්‍රමයෙනුත් වදාරන ලද පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, නුවණින් දැන ආහාර පරිභෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දන්නේද, ඔහු භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ (ප්‍රමාණය දන්නා) පුද්ගලයා නම් වෙයි. මෙසේ භෝජනයෙහි අමාත්‍රඥතාව (ප්‍රමාණය නොදැනීම) සහ මාත්‍රඥතාව (ප්‍රමාණය දැනීම) තේරුම් ගත යුතුය.

ဂါထာသု ပန စက္ခုန္တိအာဒီသု စက္ခတီတိ စက္ခု, ရူပံ အဿာဒေတိ, သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝါ အတ္ထော. သုဏာတီတိ သောတံ. ဃာယတီတိ ဃာနံ. ဇီဝိတနိမိတ္တံ အာဟာရရသော ဇီဝိတံ, တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ. ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိ ကာယော. မနတေ ဝိဇာနာတီတိ မနော. ပေါရာဏာ ပနာဟု မုနာတီတိ မနော, နာဠိယာ မိနမာနော ဝိယ မဟာတုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ စ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ගාථාවල එන ‘චක්ඛු’ ආදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේය: රූපයන් රස විඳින බැවින් (දකින බැවින්) ‘චක්ඛු’ නම් වේ. රූපයන් ආශ්වාදය කරන බැවින් හෝ සම-විසම බව පවසන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘චක්ඛු’ යනු එහි අර්ථයයි. ශබ්දය අසන බැවින් ‘සෝත’ (කන) නම් වේ. ගඳ සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරන බැවින් ‘ඝාණ’ (නාසය) නම් වේ. ජීවිතයට හේතු වන ආහාර රසය ‘ජීවිත’ නම් වන අතර, එය කැඳවන බැවින් (පිළිගන්නා බැවින්) ‘ජිව්හා’ (දිව) නම් වේ. පිළිකුල් කටයුතු වූ අකුසල ධර්මයන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානය වන බැවින් ‘කාය’ (ශරීරය) නම් වේ. අරමුණු දැනගන්නා බැවින් ‘මන’ (සිත) නම් වේ. පුරාණ ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ මනින්නේ හෝ දැනගන්නා බැවින් ‘මන’ වන බවයි. ලාහියකින් මනින්නාක් මෙන් හෝ තරාදියකින් කිරන්නාක් මෙන් අරමුණ වටහා ගන්නා බැවින් ‘මන’ නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ එහි පද අර්ථ දත යුතුය.

ဘာဝတ္ထတော ပန ဒုဝိဓံ စက္ခု – မံသစက္ခု စ ပညာစက္ခု စ. တေသု ဗုဒ္ဓစက္ခု, သမန္တစက္ခု, ဉာဏစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ဓမ္မစက္ခူတိ ပဉ္စဝိဓံ ပညာစက္ခု. တတ္ထ ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ [Pg.95] အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၃) ဣဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမ. ‘‘သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ (စူဠဝ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂) ဣဒံ သမန္တစက္ခု နာမ. ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဣဒံ ဉာဏစက္ခု နာမ. ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၄) ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခု နာမ. ‘‘ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၅; မဟာဝ. ၁၆) ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ခု နာမ.

අර්ථය අනුව ඇස (චක්ඛු) මංස චක්ඛු (මස් ඇස) සහ පඤ්ඤා චක්ඛු (ප්‍රඥා ඇස) යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් ප්‍රඥා ඇස බුද්ධ චක්ඛු, සමන්ත චක්ඛු, ඤාණ චක්ඛු, දිබ්බ චක්ඛු සහ ධම්ම චක්ඛු යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. එහි ‘‘මහණෙනි, මම බුදු ඇසින් ලෝකය දෙස බලන විට දුටුවෙමි’’ යන්න බුද්ධ චක්ඛු නම් වේ. ‘‘සර්වඥතා ඥානය සමන්ත චක්ඛු යයි කියනු ලැබේ’’ යන්න සමන්ත චක්ඛු නම් වේ. ‘‘දහම් ඇස උපන්නේය (චක්ඛුං උදපාදි)’’ යන්න ඤාණ චක්ඛු නම් වේ. ‘‘මහණෙනි, මම පිරිසිදු වූ දිව්‍ය චක්ෂුසින් දුටුවෙමි’’ යන්න දිබ්බ චක්ඛු නම් වේ. ‘‘කෙලෙස් රහිත වූ, මලකඩ රහිත වූ ධර්ම චක්ෂුස පහළ විය’’ යන්න පහළ මඟ තුනට (සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී) අයත් වූ ධම්ම චක්ඛු නම් වේ.

မံသစက္ခုပိ ဒုဝိဓံ – သသမ္ဘာရစက္ခု, ပသာဒစက္ခူတိ. တတ္ထ ယွာယံ အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော ဟေဋ္ဌာ အက္ခိကူပကဋ္ဌိကေန, ဥပရိ ဘမုကဋ္ဌိကေန, ဥဘတော အက္ခိကူဋေဟိ, အန္တော မတ္ထလုင်္ဂေန, ဗဟိဒ္ဓါ အက္ခိလောမေဟိ ပရိစ္ဆိန္နော မံသပိဏ္ဍော, သင်္ခေပတော စတဿော ဓာတုယော – ဝဏ္ဏော, ဂန္ဓော, ရသော, ဩဇာသမ္ဘဝေါ သဏ္ဌာနံ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ. ဝိတ္ထာရတော စတဿော ဓာတုယော တံနိဿိတာ ဝဏ္ဏဂန္ဓရသဩဇာသဏ္ဌာနသမ္ဘဝါတိ ဣမာနိ ဒသ စတုသမုဋ္ဌာနိကတ္တာ စတ္တာလီသံ ဟောန္တိ, ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စတ္တာရိ ဧကန္တကမ္မသမုဋ္ဌာနေဝါတိ ဣမေသံ စတုစတ္တာလီသာယ ရူပါနံ ဝသေန စတုစတ္တာလီသ သမ္ဘာရာ. ယံ လောကေ ‘‘သေတံ ဝဋ္ဋံ ပုထုလံ ဝိသဋံ ဝိပုလံ စက္ခူ’’တိ သဉ္ဇာနန္တော န စက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ဝတ္ထုံ စက္ခုတော သဉ္ဇာနာတိ, ယော မံသပိဏ္ဍော အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော နှာရုသုတ္တကေန မတ္ထလုင်္ဂေန အာဗဒ္ဓေါ, ယတ္ထ သေတမ္ပိ အတ္ထိ ကဏှမ္ပိ လောဟိတကမ္ပိ ပထဝီပိ အာပေါပိ တေဇောပိ ဝါယောပိ. ယံ သေမှုဿဒတ္တာ သေတံ, ပိတ္တုဿဒတ္တာ ကဏှံ, ရုဟိရုဿဒတ္တာ လောဟိတကံ, ပထဝုဿဒတ္တာ ပတ္ထဒ္ဓံ, အာပုဿဒတ္တာ ပဂ္ဃရတိ, တေဇုဿဒတ္တာ ပရိဍယှတိ, ဝါယုဿဒတ္တာ သမ္ဘမတိ, ဣဒံ သသမ္ဘာရစက္ခု နာမ. ယော ပန ဧတ္ထ သိတော ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓေါ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ, ဣဒံ ပသာဒစက္ခု နာမ. ဣဒဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ.

මස් ඇස (මංස චක්ඛු) ද සසම්භාර චක්ඛු සහ පසාද චක්ඛු වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි යම් මස් පිඩක් ඇස් කුහරයෙහි පිහිටා ඇත්තේද, පහළින් ඇස් කුහරයේ අස්ථියෙන්ද, ඉහළින් බැම ඇටයෙන්ද, දෙපසින් ඇස් කොණින්ද, ඇතුළතින් මොළයෙන්ද, පිටතින් ඇසිපිය ලොම්වලින්ද වටවී ඇත්තේද, එය සසම්භාර චක්ඛු නම් වේ. සංක්ෂේපයෙන් එහි සතර මහා භූතයන් සහ වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, සම්භව, සටහන, ජීවිත, භාව, කායපසාද සහ චක්ඛුපසාද යන දාහතරක් වූ අංග (සම්භාර) පවතී. විස්තර වශයෙන් සතර මහා භූතයන් හා ඒවා ඇසුරු කළ වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, සටහන, සම්භව යන දසය සතර සමුට්ඨානයෙන් හතළිසක් වන අතර, ජීවිත, භාව, කායපසාද, චක්ඛුපසාද යන සතර ඒකාන්තයෙන්ම කර්ම සමුට්ඨානයෙන් හටගන්නා බැවින් රූප හතළිස් හතරක් ඇසුරින් සම්භාර හතළිස් හතරක් වේ. ලෝකයා විසින් යම් සුදු වූ, වටකුරු වූ, පළල් වූ ඇසක් ‘චක්ඛු’ ලෙස හඳුනා ගත්තද, ඔවුන් සැබෑ ඇස (පසාදය) හඳුනා නොගනී; ඇසට වස්තුව වූ මස් පිඩම ඇස ලෙස හඳුනා ගනී. එම මස් පිඩ ස්නායු නූලෙන් මොළය හා බැඳී පවතියි. එහි සුදු, කළු, රතු වර්ණයන්ද, පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ ධාතූන්ද ඇත. සෙම් බහුල නිසා සුදු පැහැයද, පිත බහුල නිසා කළු පැහැයද, ලේ බහුල නිසා රතු පැහැයද පවතී. පඨවි ධාතුව නිසා තද ගතියද, ආපෝ ධාතුව නිසා වැගිරෙන ගතියද, තේජෝ ධාතුව නිසා දැවෙන ගතියද, වායෝ ධාතුව නිසා චලනය වන ගතියද ඇති වේ. මෙය සසම්භාර චක්ඛු නම් වේ. යම් ප්‍රසාද රූපයක් මෙහි ඇසුරු කරගෙන, සතර මහා භූතයන් නිසා පවතියිද, එය පසාද චක්ඛු නම් වේ. මෙය චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදියට වස්තු හා ද්වාර වශයෙන් පවතී.

သောတာဒီသုပိ သောတံ ဒိဗ္ဗသောတံ, မံသသောတန္တိ ဒုဝိဓံ. ဧတ္ထ ‘‘ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ ဝိသုဒ္ဓါယ အတိက္ကန္တမာနုသိကာယ ဥဘော သဒ္ဒေ သုဏာတီ’’တိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗသောတံ နာမ. မံသသောတံ ပန သသမ္ဘာရသောတံ ပသာဒသောတန္တိ ဒုဝိဓန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ စက္ခုမှိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တထာ ဃာနဇိဝှာ. ကာယော ပန စောပနကာယော, ကရဇကာယော, သမူဟကာယော, ပသာဒကာယောတိအာဒိနာ ဗဟုဝိဓော. တတ္ထ –

සෝත (කන) ආදියෙහිද සෝතය, දිව්‍ය සෝතය හා මංස සෝතය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ‘‘පිරිසිදු වූ මනුෂ්‍යයන්ට වඩා උසස් වූ දිව්‍යමය සෝත ධාතුවෙන් ශබ්ද දෙවර්ගයම අසයි’’ යන්න දිව්‍ය සෝතය නම් වේ. මස් කන (මංස සෝතය) වනාහි සසම්භාර සෝතය සහ පසාද සෝතය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර, මේ සියල්ල ඇස සම්බන්ධයෙන් කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඝාණ (නාසය) සහ ජිව්හා (දිව) ද එසේමය. කාය (ශරීරය) වනාහි චෝපන කාය (සලිත වන), කරජ කාය (කර්මජ), සමූහ කාය සහ පසාද කාය වශයෙන් බොහෝ ආකාර වේ. එහි -

‘‘ကာယေန [Pg.96] သံဝုတာ ဓီရာ, အထော ဝါစာယ သံဝုတာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၃၄) –

‘‘කයින් සංවර වූයේ වනාහි ප්‍රඥාවන්තයෝ වෙති, එසේම වචනයෙන්ද සංවර වූවෝ වෙති.’’ (ධම්මපදය 234)

အယံ စောပနကာယော နာမ. ‘‘ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၆; ပဋိ. မ. ၃.၁၄) အယံ ကရဇကာယော နာမ. သမူဟကာယော ပန ဝိညာဏာဒိသမူဟဝသေန အနေကဝိဓော အာဂတော. တထာ ဟိ ‘‘ဆ ဣမေ, အာဝုသော, ဝိညာဏကာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၀၁) ဝိညာဏသမူဟော ဝုတ္တော. ‘‘ဆ ဖဿကာယာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၃; မ. နိ. ၁.၉၈) ဖဿာဒိသမူဟော. တထာ ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ ကာယလဟုတာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၁၄) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော. ‘‘ဣဓေကစ္စော ပထဝိကာယံ အနိစ္စတော အနုပဿတိ, အာပေါကာယံ တေဇောကာယံ ဝါယောကာယံ ကေသကာယံ လောမကာယ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ပထဝါဒိသမူဟော. ‘‘ကာယေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၆) အယံ ပသာဒကာယော. ဣဓာပိ ပသာဒကာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ကာယဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ. မနောတိ ပန ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ဝုစ္စတိ, တထာပိ ဒွါရဘာဝဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဒွါရဘူတံ သာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙය 'චොපන කාය' (චලනය වන කය) නම් වේ. "මේ කයෙන් අන්‍ය වූ කයක් මවයි" යන මෙහි සඳහන් වන කය 'කරජ කාය' නම් වේ. 'සමූහ කාය' යනු විඤ්ඤාණ ආදී සමූහයන්ගේ වශයෙන් නානාප්‍රකාරව පැමිණෙයි. එලෙසම "ඇවැත්නි, මේ විඤ්ඤාණ කාය සයකි" යනාදී තැන්හි විඤ්ඤාණ සමූහය වදාරන ලදී. "ඵස්ස කාය සයකි" යනාදී තැන්හි ඵස්ස ආදී සමූහයයි. එසේම "කායපස්සද්ධි, කායලහුතා" යනාදී තැන්හි වේදනාක්ඛන්ධ ආදියයි. "මෙහි ඇතැම් අයෙක් පඨවි කාය අනිත්‍ය වශයෙන් අනුපස්සනා කරයි, ආපෝ කාය, තේජෝ කාය, වායෝ කාය, කේස කාය, ලෝම කාය" යනාදී තැන්හි පඨවි ආදී සමූහය වදාරන ලදී. "කයින් ස්පර්ශය ස්පර්ශ කොට" යන මෙහි සඳහන් වන්නේ 'ප්‍රසාද කාය' යි. මෙහිදී ද ප්‍රසාද කායම දත යුතුය. එය කාය විඤ්ඤාණ ආදියට යෝග්‍ය පරිදි වස්තු සහ ද්වාර වශයෙන් පවතියි. 'මන' යනු සියලු විඤ්ඤාණයන්ට කියනු ලැබුවද, මෙහිදී ද්වාර භාවය අදහස් කරන බැවින්, ද්වාරයක් වූ ආවජ්ජන සහිත භවාංග සිත දත යුතුය.

ဧတာနိ ယဿ ဒွါရာနိ အဂုတ္တာနိ စ ဘိက္ခုနောတိ ယဿ ဘိက္ခုနော ဧတာနိ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဒွါရာနိ သတိဝေါဿဂ္ဂေန ပမာဒံ အာပန္နတ္တာ သတိကဝါဋေန အပိဟိတာနိ. ဘောဇနမှိ…ပေ… အဓိဂစ္ဆတီတိ သော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ဘောဇနေ အမတ္တညူ ဣန္ဒြိယေသု စ သံဝရရဟိတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စ ရောဂါဒိဝသေန, သမ္ပရာယိကဉ္စ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ ကာယဒုက္ခံ ရာဂါဒိကိလေသသန္တာပဝသေန, ဣစ္ဆာဝိဃာတဝသေန စ စေတောဒုက္ခန္တိ သဗ္ဗထာပိ ဒုက္ခမေဝ အဓိဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ယသ္မာ စေတဒေဝံ, တသ္မာ ဒုဝိဓေနပိ ဒုက္ခဂ္ဂိနာ ဣဓလောကေ စ ပရလောကေ စ ဍယှမာနေန ကာယေန ဍယှမာနေန စေတသာ ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ နိစ္စကာလမေဝ တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခမေဝ ဝိဟရတိ, န တဿ သုခဝိဟာရဿ သမ္ဘဝေါ, ဝဋ္ဋဒုက္ခာနတိက္ကမေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ.

"යම් මහණකුගේ මේ ද්වාරයන් ආරක්ෂා නොකරන ලද්දේ වේද" යනු, යම් මහණෙකුට මනස හයවැන්න කොට ඇති මේ ද්වාරයන් සිහිය අත්හැරීමෙන් ප්‍රමාදයට පත්වීම නිසා සිහිය නැමැති දොරින් වසා නැත. "භෝජනයෙහි...පෙ... ලබා ගනියි" යනු ඒ මහණ තෙමේ ඉහත කී ක්‍රමයෙන් භෝජනයෙහි මාත්‍රාව නොදන්නෙක්ව සහ ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් තොරව, රෝගාදී වශයෙන් මෙලොව දුකද, දුගතියට අයත් වූ පරලොව කායික දුකද, රාගාදී කෙලෙස් දැවිල්ලෙන් හා කැමැත්ත ඉටු නොවීමෙන් වන චෛතසික දුකද යන සියලු ආකාරයෙන්ම දුකම ලබයි, එයට පැමිණෙයි. යම් හෙයකින් මෙය මෙසේ වේද, එහෙයින් මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවම දුක් නැමැති ගින්නෙන් දැවෙන කයෙන් හා දැවෙන සිතින් යුතුව දහවල් හෝ රාත්‍රී කාලයේ නිරතුරුවම එවැනි පුද්ගලයා දුකෙහිම වසයි. ඔහුට සැප විහරණයක් ඇති නොවේ. සංසාර දුක ඉක්මවා නොයෑම ගැන නම් කිවයුතු දෙයක්ම නැත.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၂. သုခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුඛවිහාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၉. ဒုတိယေ [Pg.97] ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

29. දෙවන සූත්‍රයෙහි, ඉහත කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၃. တပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තපනීය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၀. တတိယေ တပနီယာတိ ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ တပန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ ဝိဟေဌေန္တီတိ တပနီယာ. တပနံ ဝါ ဒုက္ခံ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယေ စ တဿ ဥပ္ပာဒနေန စေဝ အနုဗလပ္ပဒါနေန စ ဟိတာတိ တပနီယာ. အထ ဝါ တပန္တိ တေနာတိ တပနံ, ပစ္ဆာနုတာပေါ, ဝိပ္ပဋိသာရောတိ အတ္ထော, တဿ ဟေတုဘာဝတော ဟိတာတိ တပနီယာ. အကတကလျာဏောတိ အကတံ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ ပုညံ ဧတေနာတိ အကတကလျာဏော. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုညဉှိ ပဝတ္တိဟိတတာယ အာယတိံသုခတာယ စ ဘဒ္ဒကဋ္ဌေန ကလျာဏန္တိ စ ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလန္တိ စ ဒုက္ခဘီရူနံ သံသာရဘီရူနဉ္စ ရက္ခနဋ္ဌေန ဘီရုတ္တာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ကတပါပေါတိ ကတံ ဥပစိတံ ပါပံ ဧတေနာတိ ကတပါပေါ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အကုသလကမ္မဉှိ လာမကဋ္ဌေန ပါပန္တိ စ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဃောရသဘာဝတာယ လုဒ္ဒန္တိ စ ကိလေသေဟိ ဒူသိတဘာဝေန ကိဗ္ဗိသန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ တပနီယာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတွာ အကတံ ကုသလံ ဓမ္မံ ကတဉ္စ အကုသလံ ဓမ္မံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန နိဒ္ဒိသိ. ဣဒါနိ တေသံ တပနီယဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သော အကတံ မေ ကလျာဏန္တိပိ တပ္ပတိ, ကတံ မေ ပါပန္တိပိ တပ္ပတီ’’တိ အာဟ. စိတ္တသန္တာသေန တပ္ပတိ အနုတပ္ပတိ အနုသောစတီတိ အတ္ထော.

30. තුන්වන සූත්‍රයේ 'තපනීය' යනු, මෙලොව සහ පරලොව තවන්නාවූ, පීඩා කරන්නාවූ, පෙළන්නාවූ බැවින් තපනීය නම් වේ. නැතහොත් මෙලොව සහ පරලොව දුක උපදවන බැවින් සහ එයට අනුබල දෙන බැවින් තපනීය නම් වේ. එසේත් නැතහොත් එයින් තැවෙන බැවින් 'තපන' නම් වේ, එහි අර්ථය පශ්චත්තාපය හෙවත් විපිළිසර බවයි; එයට හේතුවන බැවින් තපනීය නම් වේ. 'අකතකල්‍යාණ' යනු මොහු විසින් යහපත් වූ පින් නොකරන ලද්දේය යන්නයි. ඉතිරි පද දෙක එයටම පර්යාය පද වේ. පින යනු මෙලොව යහපත පිණිස ද මතු සැප පිණිස ද පවතින බැවින් 'කල්‍යාණ' යැයි ද, තමාගේ ලාමක අකුසල් බැහැර කරන බැවින් 'කුසල' යැයි ද, දුකට බිය වන්නවුන් හා සංසාරයට බිය වන්නවුන් රකින බැවින් 'භීරුත්තාණ' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'කතපාප' යනු මොහු විසින් ලාමක පව් රැස් කරන ලද්දේය යන්නයි. ඉතිරි පද දෙක එයටම පර්යාය පද වේ. අකුසල කර්මය වනාහි ලාමක බැවින් 'පාප' යැයි ද, තමා පවතින මොහොතේ හා විපාක දෙන මොහොතේ රළු ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'ලුද්ද' යැයි ද, කෙලෙසුන් විසින් දූෂණය කරන ලද බැවින් 'කිබ්බිස' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තපනීය ධර්ම දෙකකි" යි ධර්මාධිෂ්ඨානයෙන් දක්වා, නොකළ කුසල් දහම සහ කළ අකුසල් දහම පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් දේශනා කළ සේක. දැන් ඒවායේ තැවෙන සුළු බව දක්වමින් "ඔහු 'මම යහපත නොකළෙමි' යි ද තැවෙයි, 'මම පව් කළෙමි' යි ද තැවෙයි" යනුවෙන් වදාළහ. සිතේ දැවිල්ලෙන් තැවෙයි, නැවත නැවත තැවෙයි, පසුතැවෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဂါထာသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ, ကိလေသပူတိကတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌံ စရိတန္တိ ဒုစ္စရိတံ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဧဝံ ဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ဣမာနိ စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ ယံ န ကမ္မပထပ္ပတ္တံ အကုသလဇာတံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ. တဿတ္ထော – ယမ္ပိ စ အညံ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တတ္တာ နိပ္ပရိယာယေန ကာယကမ္မာဒိသင်္ခံ န လဘတိ, ရာဂါဒိကိလေသသံသဋ္ဌတ္တာ ဒေါသသဟိတံ အကုသလံ တမ္ပိ ကတွာတိ အတ္ထော. နိရယန္တိ နိရတိအတ္ထေန နိရဿာဒဋ္ဌေန ဝါ နိရယန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဂ္ဂတိံ, အယသင်္ခါတသုခပ္ပဋိက္ခေပေန [Pg.98] ဝါ သဗ္ဗတ္ထ သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု နိရယဒုက္ခံ. သော တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ගාථාවන්හි නරක ලෙස හැසිරීම හෝ කෙලෙසුන්ගෙන් පූති (කුණු වූ) බවට පත් වූ හැසිරීම 'දුශ්චරිත' නම් වේ. කයින් කළ දුශ්චරිතය හෝ කයෙන් පැවති දුශ්චරිතය 'කාය දුශ්චරිත' නම් වේ. වචී සහ මනෝ දුශ්චරිතයන් ද එලෙසම දත යුතුය. මේ කාය දුශ්චරිත ආදිය කර්ම පථයට පැමිණි ඒවා ලෙස අදහස් කරන ලදී. කර්ම පථයට පත් නොවූ යම් අකුසලයක් වේ නම්, එය අරභයා "යමක් දෝෂ සහිත අන්‍ය දෙයක් වේද" යන්න වදාළහ. එහි අර්ථය නම් - අන්‍ය වූ කර්ම පථයකට පත් නොවූ බැවින් ඍජුවම කාය කර්ම ආදී නාමයන් නොලබන, රාගාදී කෙලෙසුන් හා මිශ්‍ර වූ බැවින් දෝෂ සහිත වූ යම් අකුසලයක් වේද, එයද කොට යන්නයි. 'නිරය' යනු ඇල්මක් නැති බැවින් හෝ ආශ්වාදයක් නැති බැවින් නිරය යන නම ලත් සියලුම දුගතියයි. නැතහොත් සැපය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් සියලුම සුගති දුගති භවයන්හි ඇති නිරය දුකයි. එවැනි පුද්ගලයා එහි පැමිණෙයි යනු මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ကာယဒုစ္စရိတဿ တပနီယဘာဝေ နန္ဒော ယက္ခော နန္ဒော မာဏဝကော နန္ဒော ဂေါဃာတကော ဒွေ ဘာတိကာတိ ဧတေသံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ. တေ ကိရ ဂါဝိံ ဝဓိတွာ မံသံ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကံသု. တတော ကနိဋ္ဌော ဇေဋ္ဌံ အာဟ – ‘‘မယှံ ဒါရကာ ဗဟူ, ဣမာနိ မေ အန္တာနိ ဒေဟီ’’တိ. အထ နံ ဇေဋ္ဌော – ‘‘သဗ္ဗံ မံသံ ဒွေဓာ ဝိဘတ္တံ, ပုန ကိမဂ္ဂဟေသီ’’တိ ပဟရိတွာ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေသိ. နိဝတ္တိတွာ စ နံ ဩလောကေန္တော မတံ ဒိသွာ ‘‘ဘာရိယံ ဝတ မယာ ကတံ, သွာဟံ အကာရဏေနေဝ နံ မာရေသိ’’န္တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. အထဿ ဗလဝဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ဌိတဋ္ဌာနေပိ နိသိန္နဋ္ဌာနေပိ တဒေဝ ကမ္မံ အာဝဇ္ဇေတိ, စိတ္တဿာဒံ န လဘတိ, အသိတပီတခါယိတမ္ပိဿ သရီရေ ဩဇံ န ဖရတိ, အဋ္ဌိစမ္မမတ္တမေဝ အဟောသိ. အထ နံ ဧကော ထေရော ပုစ္ဆိ ‘‘ဥပါသက, တွံ အတိဝိယ ကိသော အဋ္ဌိစမ္မမတ္တော ဇာတော, ကီဒိသော တေ ရောဂေါ, ဥဒါဟု အတ္ထိ ကိဉ္စိ တပနီယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ? သော ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. အထဿ သော ‘‘ဘာရိယံ တေ, ဥပါသက, ကမ္မံ ကတံ, အနပရာဓဋ္ဌာနေ အပရဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. သော တေနေဝ ကမ္မုနာ ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဝစီဒုစ္စရိတဿ ပန သုပ္ပဗုဒ္ဓသက္ကကောကာလိကစိဉ္စမာဏဝိကာဒီနံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ, မနောဒုစ္စရိတဿ ဥက္ကလဇယဘညာဒီနံ.

මෙහි කාය දුශ්චරිතයේ තැවෙන සුලු ස්වභාවය (තාපනීය භාවය) සම්බන්ධයෙන් නන්ද යක්ෂයා, නන්ද මානවකයා, නන්ද ගවඝාතකයා සහ සොහොයුරන් දෙදෙනෙකුගේ කථා පුවත් දැක්විය යුතුය. අසා ඇති පරිදි, එම සොහොයුරන් දෙදෙනා ගවයෙකු මරා මස් කොටස් දෙකකට බෙදා ගත්හ. පසුව බාල සොහොයුරා වැඩිමහල් සොහොයුරාට, "මට දරුවන් බොහෝ සිටින බැවින්, මට මේ බඩවැල් කොටස ලබා දෙන්න" යැයි කීවේය. එවිට වැඩිමහල් සොහොයුරා, "සියලු මස් කොටස් දෙකට බෙදා තිබියදී, නැවත කුමක් ගත්තේහිදැයි" පවසා ඔහුට පහර දී මරණයට පත් කළේය. පසුව ඔහු දෙස හැරී බලා ඔහු මියගොස් ඇති බව දැක, "මා විසින් ඉතා බරපතල අපරාධයක් කරන ලදී, මම කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව ඔහු මැරුවෙමි" යි සිතක් ඇති කර ගත්තේය. එවිට ඔහුට බලවත් පසුතැවිල්ලක් ඇති විය. ඔහු සිටගෙන සිටින විටත්, වාඩි වී සිටින විටත් එම අකුසල කර්මයම මෙනෙහි කළේය. සිතේ සතුටක් නොලැබීය. ඔහු අනුභව කළ හෝ පානය කළ කිසිවක් ඔහුගේ ශරීරයට පෝෂණයක් (ඕජාවක්) ලබා නොදුන් අතර, ඔහු ඇටත් හමත් පමණක් ඉතිරි වූ අයෙකු බවට පත් විය. එවිට එක්තරා ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූහ: "උපාසකය, ඔබ ඉතා කෙට්ටු වී ඇටත් හමත් පමණක් වී ඇත, ඔබට තිබෙන රෝගය කුමක්ද? නැතහොත් ඔබ විසින් කරන ලද යම් පසුතැවීමට කරුණක් වූ (තාපනීය) කර්මයක් තිබේද?" ඔහු "එසේය ස්වාමීනි" යි පවසා සියලු පුවත සැල කළේය. එවිට ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ, "උපාසකය, ඔබ විසින් වරදක් නොකළ යුතු තැනක වරදක් කරමින් බරපතල කර්මයක් කර ඇතැයි" පැවසූහ. ඔහු එම කර්මය හේතුවෙන් මියගොස් නිරයෙහි උපන්නේය. වචී දුශ්චරිතයේ තාපනීය භාවය සම්බන්ධයෙන් සුප්පබුද්ධ ශාක්‍ය, කෝකාලික, චිංචිමානවිකා ආදීන්ගේ කථා පුවත්ද, මනෝ දුශ්චරිතය සම්බන්ධයෙන් උක්කල, ජය, භඤ්ඤ ආදීන්ගේ කථා පුවත්ද දැක්විය යුතුය.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၄. အတပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අතාපනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁. စတုတ္ထေ တတိယေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

31. සිව්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය, තෙවන සූත්‍රයෙහි සඳහන් කරුණු වලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස වටහා ගත යුතුය.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၅. ပဌမသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම සීල සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၂. ပဉ္စမေ ပါပကေန စ သီလေနာတိ ပါပကံ နာမ သီလံ သီလဘေဒကရော အသံဝရောတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယဒိ အသံဝရော အသီလမေဝ တံဒုဿီလျဘာဝတော, ကထံ သီလန္တိ ဝုစ္စတိ? တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ [Pg.99] – ယထာ နာမ လောကေ အဒိဋ္ဌံ ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, အသီလဝါ ‘‘သီလဝါ’’တိ, ဧဝမိဓာပိ အသီလမ္ပိ အသံဝရောပိ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝေါဟရီယတိ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ, ထပတိ, အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ, အကုသလံ ဝစီကမ္မံ, ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝစနတော အကုသလဓမ္မေသုပိ အတ္ထေဝ သီလသမညာ, တသ္မာ ပရိစယဝသေန သဘာဝသိဒ္ဓိ ဝိယ ပကတိဘူတော သဗ္ဗော သမာစာရော ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယံ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ လာမကံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပါပကေန စ သီလေနာ’’တိ. ပါပိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ သဗ္ဗာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ပါပိကာဝ. ဝိသေသတော ပန အဟေတုကဒိဋ္ဌိ, အကိရိယဒိဋ္ဌိ, နတ္ထိကဒိဋ္ဌီတိ ဣမာ တိဝိဓာ ဒိဋ္ဌိယော ပါပိကတရာ. တတ္ထ ပါပကေန သီလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ပယောဂဝိပန္နော ဟောတိ, ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော အာသယဝိပန္နော ဟောတိ, ဧဝံ ပယောဂါသယဝိပန္နော ပုဂ္ဂလော နိရယူပဂေါ ဟောတိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမေဟိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော, ဧဝံ နိရယေ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န တန္တိနိဒ္ဒေသော. ယထာ တံ လောကေ ‘‘ယဒိမေ ဗျာဓိတာ သိယုံ, ဣမေသံ ဣဒံ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ. အညေသုပိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော. ဒုပ္ပညောတိ နိပ္ပညော.

32. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ලාමක වූ සීලයෙන්' යන්නෙහි 'ලාමක සීලය' යනු සීලය බිඳ දමන අසංවරය යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී 'යම් හෙයකින් අසංවරය යනු සීලය නොමැති බව (අසීලය) නම්, එය දුශ්ශීල බව නිසා කුමන අර්ථයකින් සීලය යැයි කියනු ලබන්නේද?' යන පැනයට පිළිතුර මෙයයි: ලෝකයෙහි නුදුටු දෙය 'දුටු දෙය' ලෙසත්, සිල් නැති අය 'සිල්වත්' ලෙසත් ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නා සේම, මෙහිදීද අසීලය හෙවත් අසංවරය 'සීලය' යන නමින් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. නොහොත්, 'ගෘහපතිය, අකුසල සීලයන් කවරේද? අකුසල කායකර්මය, අකුසල වචීකර්මය, ලාමක ආජීවය' යන බුද්ධ වචනයට අනුව අකුසල ධර්මයන්හිද 'සීල' යන නාමය යෙදේ. එබැවින් පුරුද්ද නිසා ස්වභාවයෙන්ම සිදුවන සියලු හැසිරීම් වලට 'සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී අදක්ෂකම නිසා ඇතිවන ලාමක වූ අකුසලය අරභයා 'ලාමක සීලය' යැයි වදාරන ලදී. 'ලාමක දෘෂ්ටියෙන්' යනු සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ලාමකමය. විශේෂයෙන් අහේතුක දෘෂ්ටිය, අකිරිය දෘෂ්ටිය සහ නත්ථික දෘෂ්ටිය යන මේ ත්‍රිවිධ දෘෂ්ටි වඩාත් ලාමක වේ. එහිදී ලාමක සීලයෙන් යුත් පුද්ගලයා ප්‍රයෝග විපන්න (වැරදි ක්‍රියා ඇති) වන අතර, ලාමක දෘෂ්ටියෙන් යුත් පුද්ගලයා ආශය විපන්න (වැරදි අදහස් ඇති) වේ. මෙසේ ප්‍රයෝග හා ආශය යන දෙකෙන්ම පිරිහුණු පුද්ගලයා නිරයගාමී වන්නේමය. ඒ නිසා 'මහණෙනි, මේ ධර්මයන් දෙකෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ගෙන ගොස් දැමූවක් මෙන් නිරයෙහි උපදී' යැයි වදාරන ලදී. මෙහි 'ධර්මයන් දෙකෙන් යුක්ත වූ' යන්න ලක්ෂණයක් මිස සූත්‍ර පාඨයක් පමණක් නොවන බව දත යුතුය. එය ලෝකයෙහි 'යම් අයෙකු රෝගී වූයේ නම්, ඔවුන්ට මේ බෙහෙත දිය යුතුය' යන්න වැනිය. අනෙකුත් මෙවැනි තැන්වලදීද මේ ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතුය. 'දුෂ්ප්‍රාඥ' යනු ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තායි.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၆. ဒုတိယသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ද්විතීය සීල සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၃. ဆဋ္ဌေ ဘဒ္ဒကေန စ သီလေနာတိ ကာယသုစရိတာဒိစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေန. တဉှိ အခဏ္ဍာဒိသီလဘာဝေန သယဉ္စ ကလျာဏံ, သမထဝိပဿနာဒိကလျာဏဂုဏာဝဟံ စာတိ ‘‘ဘဒ္ဒက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဘဒ္ဒိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန စေဝ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. တတ္ထ ဘဒ္ဒကေန သီလေန ပယောဂသမ္ပန္နော ဟောတိ, ဘဒ္ဒိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ အာသယသမ္ပန္နော. ဣတိ ပယောဂါသယသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဂ္ဂူပဂေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမေဟိ, ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော, ဧဝံ သဂ္ဂေ’’တိ. သပ္ပညောတိ ပညဝါ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

33. හයවන සූත්‍රයෙහි 'යහපත් සීලයෙන්' යනු කාය සුචරිතාදී වූ චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. එය අඛණ්ඩ බව ආදී ගුණ නිසා තමාටද යහපත් වන අතර, සමථ විපස්සනාදී යහපත් ගුණ රැගෙන එන බැවින් 'භද්දක' (යහපත්) යැයි කියනු ලැබේ. 'භද්‍ර වූ දෘෂ්ටිය' යනු කර්මස්සකතා ඥානය සහ කර්මපථ සම්මා දිට්ඨියයි. එහිදී යහපත් සීලයෙන් යුත් පුද්ගලයා ප්‍රයෝග සම්පන්න වන අතර, යහපත් දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ආශය සම්පන්න වේ. මෙසේ ප්‍රයෝග-ආශය සම්පන්න පුද්ගලයා ස්වර්ගගාමී වේ. ඒ නිසා 'මහණෙනි, මේ ධර්මයන් දෙකෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ගෙන ගොස් තැබුවාක් මෙන් ස්වර්ගයෙහි උපදී' යැයි වදාරන ලදී. 'සප්‍රාඥ' යනු ප්‍රඥාවන්තයායි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၇. အာတာပီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ආතාපී සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄. သတ္တမေ [Pg.100] အနာတာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပနဋ္ဌေန အာတာပေါ, ဝီရိယံ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ, န အာတာပီ အနာတာပီ, သမ္မပ္ပဓာနဝိရဟိတော ကုသီတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဩတ္တာပေါ ဝုစ္စတိ ပါပုတြာသော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဩတ္တာပီ, န ဩတ္တာပီ အနောတ္တာပီ, ဩတ္တာပရဟိတော. အထ ဝါ အာတာပပ္ပဋိပက္ခော အနာတာပေါ, ကောသဇ္ဇံ သော အဿ အတ္ထီတိ အနာတာပီ. ယံ ‘‘န ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, န ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ, တံ အနောတ္တပ္ပံ အနောတ္တာပေါ. သော အဿ အတ္ထီတိ အနောတ္တာပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

34. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අනාතාපී' යනු කෙලෙස් තවන අර්ථයෙන් 'ආතාප' නම් වූ වීර්යයයි. එම වීර්යය ඇත්තා 'ආතාපී' නම් වේ. එම වීර්යය නැති තැනැත්තා 'අනාතාපී' නම් වේ. එයින් අදහස් කළේ සම්‍යක් ප්‍රධානයෙන් තොර වූ කුසීත (අලස) පුද්ගලයායි. පව් කිරීමට ඇති බිය 'ඔත්තප්ප' නම් වේ. එය ඇත්තා 'ඔත්තාපී' වන අතර, එය නැති තැනැත්තා 'අනොත්තාපී' හෙවත් පව් බියෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, ආතාපයට (වීර්යයට) ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අනාතාපය යනු කුසීත බවයි. එය ඇත්තා අනාතාපී වේ. 'බිය විය යුතු දේට බිය නොවීම, ලාමක අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීමට බිය නොවීම' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේද, එය අනොත්තප්ප හෙවත් අනොත්තාපයයි. එය ඇත්තා අනොත්තාපී වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

အဘဗ္ဗောတိ အနရဟော. သမ္ဗောဓာယာတိ အရိယမဂ္ဂတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမာယ အမတမဟာနိဗ္ဗာနာယ. အနုတ္တရဿ ယောဂက္ခေမဿာတိ အရဟတ္တဖလဿ. တဉှိ ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝတော အနုတ္တရံ, စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ခေမံ နိဗ္ဘယန္တိ ယောဂက္ခေမန္တိ စ ဝုစ္စတိ. အဓိဂမာယာတိ ပတ္တိယာ. အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ. သော ဟိ ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ, ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ, ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၅) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဝီရိယာရမ္ဘေန သမန္နာဂတော ကိလေသာနံ အစ္စန္တမေဝ အာတာပနသီလောတိ အာတာပီ. ဩတ္တာပီတိ ‘‘ယံ ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ (ဓ. သ. ၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဩတ္တပ္ပေန သမန္နာဂတတ္တာ ဩတ္တပနသီလောတိ ဩတ္တပ္ပီ. အယဉှိ ဩတ္တာပီတိ ဝုတ္တော. တဒဝိနာဘာဝတော ဟိရိယာ စ သမန္နာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော အဏုမတ္တေပိ ဝဇ္ဇေ ဘယဒဿာဝီ သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ. ဣစ္စဿ သီလသမ္ပဒါ ဒဿိတာ. အာတာပီတိ ဣမိနာ နယေနဿ ကိလေသပရိတာပိတာဒီပနေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တတာ ဒဿိတာ. ယထာဝုတ္တဉ္စ ဝီရိယံ သဒ္ဓါသတိသမာဓိပညာဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ သဒ္ဓါပဉ္စမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အတ္ထတော ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. တေသု စ သိဒ္ဓေသု အနိစ္စေ အနိစ္စသညာ, အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ, ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ, ပဟာနသညာ, ဝိရာဂသညာ, နိရောဓသညာတိ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ သိဒ္ဓါ ဧဝါတိ. ဧဝံ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ လောကိယာနံ [Pg.101] သီလသမာဓိပညာနံ သိဇ္ဈနတော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ ဘဗ္ဗတံ ဒဿေန္တော ‘‘အာတာပီ စ ခေါ…ပေ… အဓိဂမာယာ’’တိ အာဟ.

‘අභබ්බෝ’ යනු (අර්හත්ඵලය ලැබීමට) නුසුදුසු වූවකි. ‘සම්බෝධාය’ යනු ආර්ය මාර්ගය සඳහා ය. ‘නිබ්බානාය’ යනු කෙලෙසුන්ගේ අත්‍යන්ත සන්සිඳීම වූ, අමෘත මහා නිර්වාණය සඳහා ය. ‘අනුත්තරස්ස යෝගක්ඛේමස්ස’ යනු අර්හත් ඵලය සඳහා ය. ඒ අර්හත් ඵලය තමාට වඩා උසස් වූ අන්‍ය ධර්මයක් නොමැති බැවින් ‘අනුත්තර’ යැයි ද, සතර යෝගයන්ගෙන් පීඩා නොලබන බැවින් ‘ඛේම’ හෙවත් නිර්භය යැයි ද, එබැවින් ‘යෝගක්ඛේම’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘අධිගමාය’ යනු පැමිණීම සඳහා ය. ‘ආතාපී’ යනු වීර්යවන්ත වූවකි. ඒ පුද්ගලයා අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම සඳහාත්, කුසල ධර්මයන් සම්පාදනය කිරීම සඳහාත්, ‘ආරද්ධවීර්යව වෙසෙයි, කුසල ධර්මයන්හි බලවත් උත්සාහය හා ස්ථීර වීර්යය ඇතිව, අත්නොහළ ධුර ඇතිව වාසය කරයි’ යැයි මෙසේ වදාළ වීර්යාරම්භයෙන් යුක්ත වූයේ, කෙලෙසුන් අත්‍යන්තයෙන්ම තවන්නා වූ (පුලුස්සා දමන්නා වූ) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ආතාපී’ නම් වේ. ‘ඔත්තාපී’ යනු ‘ලජ්ජා විය යුතු දෙයෙහි ලජ්ජා වෙයි ද, ලාමක අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීම ගැන බිය වෙයි ද’ යැයි මෙසේ වදාළ ඔත්තප්පයෙන් (පව් කිරීමට ඇති බියෙන්) යුක්ත බැවින් ඔත්තප්පනශීලී හෙවත් ‘ඔත්තප්පී’ නම් වේ. මෙහි ඔත්තප්පී යැයි කියන ලදී. එම ඔත්තප්පය හා වෙන් කළ නොහැකි බැවින් ඔහු හිරි (පව් කිරීමට ඇති ලජ්ජාව) ගුණයෙන් ද යුක්ත වූවෙක්ම වෙයි. මෙසේ හිරි-ඔත්තප්ප දෙකෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා අල්ප මාත්‍ර වූ ද වරදෙහි බිය දක්නා සුලු, ශීලයන් සම්පූර්ණ කරන්නෙක් වෙයි. මෙයින් ඔහුගේ ශීල සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ‘ආතාපී’ යන මෙයින්, කෙලෙස් තැවීම් ආදිය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ඔහු සමථ-විපස්සනා භාවනාවන්හි යෙදී සිටින බව දක්වන ලදී. තවද, ඉහත කී වීර්යය ශ්‍රද්ධා, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන ධර්මයන්ගෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ශ්‍රද්ධාව පස්වැනි කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් අර්ථ වශයෙන් මෙහි කියැවුණාම වෙයි. එම ඉන්ද්‍රිය පහ සම්පූර්ණ වූ විට අනිත්‍යයෙහි අනිත්‍ය සංඥාව ද, අනිත්‍යයෙහි දුක්ඛ සංඥාව ද, දුකෙහි අනාත්ම සංඥාව ද, ප්‍රහාණ සංඥාව, විරාග සංඥාව, නිරෝධ සංඥාව යන විනිවිද දකින (නිබ්බේධභාගිය) සංඥා හය ද සම්පූර්ණ වන්නේමය. මෙසේ මෙම ධර්ම දෙකෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට ලෞකික ශීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන් සිද්ධ වන බැවින්, මාර්ග-ඵල-නිර්වාණ අධිගමනය සඳහා ඇති භව්‍ය බව (සුදුසු බව) දක්වමින් ‘ආතාපී ච ඛෝ...පෙ... අධිගමාය’ යැයි වදාළ සේක.

ဂါထာသု ကုသီတောတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကဗဟုလတာယ ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကသင်္ခါတေဟိ ကုစ္ဆိတေဟိ ပါပဓမ္မေဟိ သိတော သမ္ဗန္ဓော ယုတ္တောတိ ကုသီတော. ကုစ္ဆိတံ ဝါ သီဒတိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော အဝသီဒတီတိ ကုသီတော, ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. ဟီနဝီရိယောတိ နိဗ္ဗီရိယော, စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ဝီရိယကရဏရဟိတော. အနုဿာဟသံဟနနသဘာဝဿ စိတ္တာလသိယဿ ထိနဿ, အသတ္တိဝိဃာတသဘာဝဿ ကာယာလသိယဿ မိဒ္ဓဿ စ အဘိဏှပ္ပဝတ္တိယာ ထိနမိဒ္ဓဗဟုလော. ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ ဟိရိယာ အဘာဝေန တပ္ပဋိပက္ခေန အဟိရိကေန သမန္နာဂတတ္တာ စ အဟိရိကော. ဟိရောတ္တပ္ပဝီရိယာနံ အဘာဝေနေဝ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နတ္ထိ ဧတဿ အာဒရောတိ အနာဒရော. ဥဘယထာပိ တထာ ဓမ္မပုဂ္ဂလေန ဒုဝိဓကိရိယာကရဏေန အနာဒရော. ဖုဋ္ဌုန္တိ ဖုသိတုံ. သမ္ဗောဓိမုတ္တမန္တိ သမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ဥတ္တမံ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි ‘කුසීතෝ’ යනු මිථ්‍යා විතර්කයන්ගේ බහුලත්වය නිසා කාම විතර්ක, ව්‍යාපාද විතර්ක, විහිංසා විතර්ක යනුවෙන් හැඳින්වෙන පිළිකුල් සහගත වූ පාප ධර්මයන් හා බැඳී සිටින (සිතෝ), යුක්ත වූ තැනැත්තා කුසීත නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙන් පිළිකුල් සහගත ලෙස පිරිහෙන බැවින් ‘කුසීත’ නම් වේ. මෙහි ‘ද’ කාරයට ‘ත’ කාරය ආදේශ වී ඇත. ‘හීනවීරියෝ’ යනු වීර්යය රහිත වූ, සතර ඉරියව්වෙහිම වීර්යය කිරීමෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. උත්සාහය මර්දනය කරන ස්වභාවය ඇති සිතේ මැලි බව වූ ථීනය ද, අසමර්ථ බව හා පීඩාකාරී ස්වභාවය ඇති කයෙහි මැලි බව වූ මිද්ධය ද නිතර පැවතීම නිසා ථීනමිද්ධය බහුල වූවකි. පවට පිළිකුල් කරන ලක්ෂණය ඇති හිරිය (ලජ්ජාව) නොමැති වීම නිසා, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අහිරිකයෙන් යුක්ත බැවින් ‘අහිරික’ නම් වේ. හිරි-ඔත්තප්ප සහ වීර්යය යන ධර්මයන්ගේ නොමැතිකම නිසාම සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි මොහුට ගෞරවයක් නැත, එබැවින් ‘අනාදර’ නම් වේ. ආකාර දෙකකින්ම, එනම් ධර්මය කෙරෙහි සහ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද්විවිධ ක්‍රියාවන්ගෙන් අගෞරව කරන බැවින් ද ‘අනාදර’ නම් වේ. ‘ඵුට්ඨුං’ යනු ස්පර්ශ කිරීමට හෙවත් අවබෝධ කර ගැනීමට ය. ‘සම්බෝධිමුත්තමං’ යනු සම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන උත්තම වූ අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීමට අභව්‍ය (නුසුදුසු) වේ යන්න අර්ථයයි.

သတိမာတိ စိရကတစိရဘာသိတာနံ အနုဿရဏေ သမတ္ထဿ သတိနေပက္ကဿ ဘာဝေန စတုသတိပဋ္ဌာနယောဂေန သတိမာ. နိပကောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယသမ္ပဇညသင်္ခါတေန စေဝ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏပညာသင်္ခါတေန စ နေပက္ကေန သမန္နာဂတတ္တာ နိပကော. ဈာယီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဈာနေဟိ ဈာယီ. အပ္ပမတ္တောတိ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏိယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာယ အပ္ပမတ္တော. သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိယာ စေဝ ဇရာယ စ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနန္တိ လဒ္ဓနာမံ ကာမရာဂါဒိကံ ဒသဝိဓမ္ပိ ကိလေသဇာတံ အနုသယသမုဂ္ဃာတဝသေန မူလတော ဆိန္ဒိတွာ. အထ ဝါ သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိဇရာယ သံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ. ယဿ ဟိ သံယောဇနာနိ အစ္ဆိန္နာနိ, တဿ ဇာတိဇရာယ အစ္ဆေဒေါ အသမုဂ္ဃာတောဝ. ယဿ ပန တာနိ ဆိန္နာနိ, တဿ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္နာဝ ကာရဏဿ သမုဂ္ဃာတိတတ္တာ. တသ္မာ သံယောဇနံ ဆိန္ဒန္တော ဧဝ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္ဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ [Pg.102] ဆေတွာ’’တိ. ဣဓေဝ သမ္ဗောဓိမနုတ္တရံ ဖုသေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အဂ္ဂမဂ္ဂံ အရဟတ္တံ ဝါ ဖုသေ ပါပုဏေယျ.

‘සතිමා’ යනු බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දේ සහ පවසන ලද දේ සිහිපත් කිරීමට සමත් වූ සති-නේපක්ක (සිහියෙහි මෝරා ගිය බව) ඇති බැවින් හා සතර සතිපට්ඨානයෙහි යෙදෙන බැවින් සිහියෙන් යුක්ත වූවෙකි. ‘නිපකෝ’ යනු සප්තස්ථාන කුසල සම්පජඤ්ඤය සහ කර්මස්ථානයන් ආරක්ෂා කරන ප්‍රඥාව නම් වූ නේපක්කයෙන් යුක්ත බැවින් නිපක නම් වේ. ‘ජායී’ යනු ආරම්මණූපනිජ්ජානය (අරමුණ කෙරෙහි දැඩිව බැලීම) සහ ලක්ඛණූපනිජ්ජානය (ලක්ෂණ කෙරෙහි දැඩිව බැලීම) යන ද්විවිධ ධ්‍යානයෙන් යුක්තව ධ්‍යාන වඩන්නෙකි. ‘අප්පමත්තෝ’ යනු ‘දවස පුරා සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් කර්මස්ථාන භාවනාවෙහි අප්‍රමාදී වූවෙකි. ‘සංයෝජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වා’ යනු ජාතිය හා ජරාව සමඟ සත්ත්වයන් යා කරන බැවින් ‘සංයෝජන’ නම් වූ කාමරාගාදී දස වැදෑරුම් කෙලෙස් සමූහය, අනුසය සහමුලින්ම උදුරා දැමීමේ ක්‍රමයෙන් මුලින්ම සිඳ දමා යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ‘සංයෝජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වා’ යනු ජාති-ජරාවන්ගේ බැඳීම සිඳ දමා යන්නයි. යමෙකුගේ සංයෝජනයෝ නොසිඳුණාහු ද, ඔහුට ජාති-ජරාවන්ගේ සිඳීමක් හෝ සහමුලින් විනාශ වීමක් සිදු නොවේ. යමෙකුගේ එම සංයෝජනයෝ සිඳුණාහු ද, හේතුව සහමුලින් විනාශ කරන ලද බැවින් ඔහුගේ ජාති-ජරාවෝ ද සිඳුණාහුම වෙති. එබැවින් සංයෝජනයන් සිඳින්නාම ජාති-ජරාවන් ද සිඳියි. එහෙයින් ‘සංයෝජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ඉධේව සම්බෝධිමනුත්තරං ඵුසේති’ යනු මෙම ආත්ම භාවයේදීම අග්‍ර මාර්ගය වූ අර්හත් මාර්ගය හෝ අර්හත් ඵලය ස්පර්ශ කරන්නේය, පැමිණෙන්නේය යන්නයි.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වැනි සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ပဌမနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පළමු නකුහන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၅. အဋ္ဌမေ နယိဒန္တိ ဧတ္ထ နဣတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော, တဿ ‘‘ဝုဿတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော, ယကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ဣဒံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဧကမိဒါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သမယံ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရာမိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၅၀၁) နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကံ ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇) ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော.

35. අටවැනි සූත්‍රයෙහි ‘නයිදං’ යන මෙහි ‘න’ යන්න ප්‍රතිෂේධ (නැත යන) අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එය ‘වුස්සති’ යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘ය’ කාරය පද සන්ධි කිරීම සඳහා යොදා ඇත. ‘ඉදං’ ශබ්දය ‘එකමිදාහං භික්ඛවේ සමයං උක්කට්ඨායං විහරාමි සුභගවනේ සාලරාජමූලේ’ යනාදී තැන්වල නිපාතයක් පමණක්ම වේ. ‘ඉදං ඛෝ තං භික්ඛවේ අප්පමත්තකං ඕරමත්තකං සීලමත්තකං’ යනාදී තැන්වල ඉහත කී පරිදි අසන්නයේ පවතින ප්‍රත්‍යක්ෂ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

‘‘ဣဒဉှိ တံ ဇေတဝနံ, ဣသိသံဃနိသေဝိတံ;

အာဝုတ္ထံ ဓမ္မရာဇေန, ပီတိသဉ္ဇနနံ မမာ’’တိ. –

“මෙය ඒ ජේතවනයයි, ඍෂි සංඝයා විසින් නිසෙවිත වූවකි; ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් වාසය කරන ලද්දකි, මා හට ප්‍රීතිය උපදවන්නකි” යන මෙහි ද -

အာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၄၈) ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ. ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ အာသန္နပစ္စက္ခေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ආදී තැන්වල ඉදිරියට පවසන අසන්න ප්‍රත්‍යක්ෂ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහි ද ඉදිරියට පවසන අසන්න ප්‍රත්‍යක්ෂ අර්ථයෙන්ම දත යුතුය.

ဗြဟ္မစရိယ-သဒ္ဒေါ –

බ්‍රහ්මචරිය ශබ්දය -

‘‘ကိံ တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,ကိဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော;

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,ဣဒဉ္စ တေ နာဂ မဟာဝိမာနံ.

“නාගය, ඔබේ වත (ප්‍රතිපත්තිය) කුමක්ද? බ්‍රහ්මචරියාව කුමක්ද? කුමන යහපත් පිළිවෙතක විපාකයක් ද මෙම ඍද්ධිය, තේජස, බලය සහ වීර්ය සම්පත්තිය? ඔබේ මේ මහා විමානය කුමක් නිසාද?

‘‘အဟဉ္စ ဘရိယာ စ မနုဿလောကေ,သဒ္ဓါ ဥဘော ဒါနပတီ အဟုမှာ;

ဩပါနဘူတံ မေ ဃရံ တဒါသိ,သန္တပ္ပိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စ.

මම සහ මගේ බිරිඳ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ශ්‍රද්ධාවන්ත දානපතියෝ වීමු. එකල මාගේ නිවස පැන් පොකුණක් මෙන් (සියල්ලන්ට විවෘත වූවක්) විය. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ අප විසින් මැනවින් සන්තර්පණය කරන ලදහ.

‘‘တံ မေ ဝတံ တံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,တဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော;

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,ဣဒဉ္စ မေ ဓီရ မဟာဝိမာန’’န္တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၁၅၉၂-၁၅၉၃, ၁၅၉၅) –

එම පින මාගේ වත වෙයි, එයම මාගේ බ්‍රහ්මචරියාව වෙයි. මැනවින් පුරුදු කරන ලද ඒ බ්‍රහ්මචරියාවේ විපාකය නම් මෙම ඍද්ධිය, තේජස, බලය සහ වීර්ය සම්පත්තියයි. ප්‍රඥාවන්තය, ඒ නිසාම මට මේ මහා විමානය ඇති විය” යනුවෙන් -

ဣမသ္မိံ [Pg.103] ပုဏ္ဏကဇာတကေ ဒါနေ အာဂတော.

මෙම පුණ්ණක ජාතකයෙහි දානය යන අර්ථයෙහි (බ්‍රහ්මචරිය ශබ්දය) පැමිණ ඇත.

‘‘ကေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ, ကေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ;

ကေန တေ ဗြဟ္မစရိယေန, ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတိ.

“කුමන බ්‍රහ්මචරියාවකින් (කුසල ක්‍රියාවකින්) ඔබේ අත අභිමත දෑ ලබා දෙන්නේ ද, කුමන බ්‍රහ්මචරියාවකින් ඔබේ අත මී පැණි වස්වන්නේ ද? කුමන බ්‍රහ්මචරියාවකින් (පින්කමකින්) ඔබේ අතෙහි පින මෙසේ සමෘද්ධිමත් වේද?”

‘‘တေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ, တေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ;

တေန မေ ဗြဟ္မစရိယေန, ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၂၇၅, ၂၇၇) –

‘‘ඒ පිනෙන් හෝ ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව (උතුම් හැසිරීම) නිසා මාගේ අත කැමති දේ ලබා දෙයි; ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව නිසා මාගේ අතින් මිහිරි රස වැගිරෙයි. ඒ මාගේ බ්‍රහ්මචර්යාව නිසා මාගේ අතෙහි පින් පල දෙයි (සම්පූර්ණ වෙයි).’’

ဣမသ္မိံ အင်္ကုရပေတဝတ္ထုသ္မိံ ဝေယျာဝစ္စေ. ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, တိတ္တိရိယံ နာမ ဗြဟ္မစရိယံ အဟောသီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၁၁) ဣမသ္မိံ တိတ္တိရဇာတကေ ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလေ. ‘‘တံ ခေါ ပန, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ နေဝ နိဗ္ဗိဒါယ န ဝိရာဂါယ…ပေ… ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၂၉) ဣမသ္မိံ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေ ဗြဟ္မဝိဟာရေ. ‘‘ပရေ အဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဗြဟ္မစာရိနော ဘဝိဿာမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃) သလ္လေခသုတ္တေ မေထုနဝိရတိယံ.

මෙම අංකුරපේත වස්තුවෙහි (බ්‍රහ්මචර්යාව යන්න) වෙය්‍යාවච්චයෙහි (වතාවත් කිරීමෙහි) යෙදේ. ‘මහණෙනි, මෙය තිත්තිරිය නම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාවයි’ යනුවෙන් මෙම තිත්තිර ජාතකයෙහි පංචසීලයෙහි (මෙම පදය) පැමිණ ඇත. ‘පංචසිඛය, ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඒකාන්තයෙන් කලකිරීම පිණිස හෝ නොඇලීම පිණිස හෝ පවතිනුයේ නොවේ... හුදෙක් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උත්පත්තිය පිණිසම පවතී’ යනුවෙන් මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් කෙරෙහි (මෙම පදය) පැමිණ ඇත. ‘අන්‍යයෝ අබ්‍රහ්මචාරී වන්නාහුය, අපි මෙහි බ්‍රහ්මචාරී වන්නෙමු’ යනුවෙන් සල්ලේඛ සූත්‍රයෙහි මෛථුනයෙන් වැළකීමෙහි (මෙම පදය) පැමිණ ඇත.

‘‘မယဉ္စ ဘရိယာ နာတိက္ကမာမ,အမှေ စ ဘရိယာ နာတိက္ကမန္တိ;

အညတြ တာဟိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမ,တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မီယရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၀.၉၇) –

‘‘අපි අපේ භාර්යාවන් ඉක්මවා (අන් ස්ත්‍රීන් කරා) නොයන්නෙමු, අපේ භාර්යාවෝද අප ඉක්මවා නොයති; ඔවුන් හැර (අන් ස්ත්‍රීන්ගෙන් වෙන්ව) අපි බ්‍රහ්මචර්යාව රකින්නෙමු (සංවරව වෙසෙමු). එබැවින්ම අපේ කුලයෙහි තරුණයෝ (අකාලයේ) මිය නොයති.’’

မဟာဓမ္မပါလဇာတကေ သဒါရသန္တောသေ. ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, သာရိပုတ္တ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတာ – တပဿီ သုဒံ ဟောမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၅) လောမဟံသသုတ္တေ ဝီရိယေ.

මහාධම්මපාල ජාතකයෙහි ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වීමෙහි (මෙම පදය පැමිණේ). ‘සාරිපුත්තය, මම සිවු වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණු බව දනිමි - (එකල) මම තවුස්දම් පුරමින් සුවසේ විසීමි’ යනුවෙන් ලෝමහංස සූත්‍රයෙහි වීර්යයෙහි (මෙම පදය) පැමිණ ඇත.

‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ;

မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ, ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၈.၇၅) –

‘‘හීන (අල්ප) බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි; මධ්‍යම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දිව්‍යත්වය (දෙව්ලොව ඉපදීම) ලබයි; උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් පිරිසිදු (නිවන් දක්නා) වෙයි.’’

နိမိဇာတကေ အတ္တဒမနဝသေန ကတေ အဋ္ဌင်္ဂိကဥပေါသထေ. ‘‘ဣဒံ ခေါ ပန, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ…ပေ… အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၂၉) မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေယေဝ အရိယမဂ္ဂေ. ‘‘တယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ ပုထုဘူတံ ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၇၄) ပါသာဒိကသုတ္တေ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သကလသ္မိံ သာသနေ. ဣဓာပိ အရိယမဂ္ဂေ သာသနေ စ ဝတ္တတိ.

නිමි ජාතකයෙහි තමා දමනය කර ගැනීම් වශයෙන් කළ අෂ්ටාංගික උපෝසථයෙහි (මෙම පදය පැමිණේ). ‘පංචසිඛය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඒකාන්තයෙන් කලකිරීම පිණිස, නොඇලීම පිණිස... පවතී, මෙයම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි’ යනුවෙන් මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහිම ආර්ය මාර්ගයෙහි (මෙම පදය) පැමිණ ඇත. ‘මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි සඵල වූ, සමෘද්ධිමත් වූ, පැතිරුණු, බොහෝ ජනයා දන්නා වූ, ප්‍රකට වූ, දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි’ යනුවෙන් පාසාදික සූත්‍රයෙහි ත්‍රිශික්ෂාවට ඇතුළත් වූ සමස්ත ශාසනයෙහිම (මෙම පදය) පැමිණ ඇත. මෙහිදීද (මෙම සූත්‍රයෙහිද) ආර්ය මාර්ගයෙහි හා ශාසනයෙහි (බ්‍රහ්මචර්යාව යන පදය) යෙදේ.

ဝုဿတီတိ [Pg.104] ဝသီယတိ, စရီယတီတိ အတ္ထော. ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ‘‘အဟော အယျော သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ ဇနဿ သတ္တလောကဿ ဝိမှာပနတ္ထံ. ဇနလပနတ္ထန္တိ ‘‘ဧဝရူပဿ နာမ အယျဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပသန္နစိတ္တေဟိ ‘‘ကေနတ္ထော, ကိံ အာဟရီယတူ’’တိ မနုဿေဟိ ဝဒါပနတ္ထံ. လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ယွာယံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘လာဘီ အဿံ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ, သီလေ-သွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၅) သီလာနိသံသဘာဝေန ဝုတ္တော စတုပစ္စယလာဘော, ယော စ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ သက္ကစ္စဒါနသင်္ခါတော အာဒရဗဟုမာနဂရုကရဏသင်္ခါတော စ သက္ကာရော, ယော စ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော သုတဓရော အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဥဂ္ဂတထုတိဃောသသင်္ခါတော သိလောကော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အာနိသံသော, တဒတ္ထံ. ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ‘‘ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသေ သတိ ‘အယံ သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော’တိအာဒိနာ မံ ဇနော ဇာနာတု သမ္ဘာဝေတူ’’တိ အတ္တနော သန္တဂုဏဝသေန သမ္ဘာဝနတ္ထမ္ပိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘වුස්සති’ යනු වාසය කරනු ලැබේ, හැසිරෙනු ලැබේ යන අර්ථයයි. ‘ජනකුහනත්ථං’ යනු ‘අහෝ මේ ස්වාමීන් වහන්සේ සිල්වත්ය, වත්සම්පන්නය, අල්පේච්ඡය, සන්තෝෂිතය, මහාර්ධිකය, මහානුභාව සම්පන්නය’ යනාදී වශයෙන් සත්ව ලෝකයා පුදුමයට පත් කිරීම පිණිසයි. ‘ජනලපනත්ථං’ යනු ‘මෙවැනි ස්වාමීන් වහන්සේ නමකට දෙන දානය මහත්ඵල වනු ඇතැයි’ සතුටු වූ සිත් ඇති මිනිසුන් ලවා ‘මොනවාද අවශ්‍ය, කුමක් ගෙන එමුද?’ යැයි කියවා ගැනීම පිණිසයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකානිසංසත්ථං’ යනු ‘මහණෙනි, ඉදින් මහණෙක් මම සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර ලබන්නෙක් වන්නෙම් නම් මැනවැයි කැමති වන්නේ නම්, ඔහු සීලයන්ම සම්පූර්ණ කරන්නෙක් විය යුතුය’ යනුවෙන් සීලානිසංස වශයෙන් වදාල පර්යායයෙන් සිව්පසය ලැබීමයි. තවද සිව්පසය ගෞරවයෙන් පිරිනැමීම නම් වූ සත්කාරයද, ‘මොහු සිල්වත්ය, බහුශ්‍රුතය, ධුතධරය, ආරද්ධවීර්යය ඇත්තෙකි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් පැතිර යන කීර්ති ප්‍රශංසාවද බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නන්ට මෙලොවදීම ලැබෙන ආනිසංසයන්ය. ඒ සඳහා (බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි නොහැසිරිය යුතුය). ‘ඉති මං ජනෝ ජානාතු’ යනු ‘මෙසේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වාසය කරන කල්හි මොහු සිල්වත්ය, කල්‍යාණ ධර්මයන් ඇත්තෙකැයි මිනිසුන් මාව දැනගනිත්වා, ප්‍රශංසා කරත්වා’ යැයි තමාගේ පවත්නා ගුණ ලෝකයාට පෙන්වා ප්‍රශංසා ලැබීම පිණිසද මේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි නොහැසිරිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ကေစိ ပန ‘‘ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿ ဣစ္ဆာပကတဿ သတော သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထနိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟနဘာဝေန ဇနဿ ဝိမှာပနတ္ထံ. ဇနလပနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော ပစ္စယတ္ထံ ပရိကထောဘာသာဒိဝသေန လပနဘာဝေန ဥပလာပနဘာဝေန ဝါ ဇနဿ လပနတ္ထံ. လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော လာဘာဒိဂရုတာယ လာဘသက္ကာရသိလောကသင်္ခါတဿ အာနိသံသဥဒယဿ နိပ္ဖာဒနတ္ထံ. ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပာယေန ‘ဣတိ ဧဝံ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ပုရိမောယေဝ ပန အတ္ထော သာရတရော.

නමුත් සමහරු මෙසේ අර්ථ පවසති: ‘ජනකුහනත්ථං’ යනු පාපී අභිලාෂයන් ඇති, ලාමක ආශාවන්ගෙන් පීඩිත වූ තැනැත්තා මිනිසුන් මවිත කරනු පිණිස ධ්‍යාන මග්ගඵලයන්ට ආසන්න වචන කතා කිරීම, ශාන්ත ඉරියව් පෑම සහ සිව්පසය පරිහරණය කිරීම යන ත්‍රිවිධ කුහකත්වයෙන් ජනයා මුළා කිරීමයි. ‘ජනලපනත්ථං’ යනු පාපී අභිලාෂයන් ඇත්තෙකු ප්‍රත්‍ය පහසුකම් ලැබීම පිණිස විවිධ මුවහත් වචනයෙන් හෝ රවටන සුළු කතාවෙන් ජනයා ලවා (පසය ගැන) කතා කරවා ගැනීමයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකානිසංසත්ථං’ යනු පාපී අභිලාෂයන් ඇත්තෙකු ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ඇති ගිජු බව නිසා ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය යන උභය ආනිසංසයන් ලබා ගැනීම පිණිස කටයුතු කිරීමයි. ‘ඉති මං ජනෝ ජානාතු’ යනු පාපී අභිලාෂයන් ඇත්තෙකු තමා තුළ නැති ගුණ පිළිබඳ ප්‍රශංසා ලැබීමේ අදහසින් ‘මිනිසුන් මාව මෙසේ දැනගනිත්වා’ යනුවෙන් (සිතා) බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි නොහැසිරිය යුතුය යන්නයි. මෙසේ මෙහි අර්ථ පවසති. එසේ වුවද පෙර සඳහන් කළ අර්ථයම වඩාත් සාරවත් වේ.

အထ ခေါတိ ဧတ္ထ အထာတိ အညဒတ္ထေ နိပါတော, ခေါတိ အဝဓာရဏေ. တေန ကုဟနာဒိတော အညဒတ္ထာယေဝ ပန ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တံ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘သံဝရတ္ထဉ္စေဝ ပဟာနတ္ထဉ္စာ’’တိ [Pg.105] အာဟ. တတ္ထ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော – ပါတိမောက္ခသံဝရော, သတိသံဝရော, ဉာဏသံဝရော, ခန္တိသံဝရော, ဝီရိယသံဝရောတိ.

‘අථ ඛෝ’ යන්නෙහි ‘අථ’ යනු වෙනත් අර්ථයක වැටෙන නිපාතයකි, ‘ඛෝ’ යනු අවධාරණ (නියත) අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ඒ පදයන්ගෙන්, කුහකකම් ආදිය සඳහා නොව වෙනත් අර්ථයක් (නිවන) සඳහාම ‘මහණෙනි, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වාසය කරනු ලැබේ’ යන්න දක්වයි. දැන් එහි ප්‍රයෝජනය දක්වමින් ‘සංවරය පිණිස සහ ප්‍රහාණය පිණිස’ යැයි වදාළ සේක. එහි සංවරය පස් වැදෑරුම් වේ: පාතිමොක්ඛ සංවරය, සති සංවරය, ඥාණ සංවරය, ඛන්ති සංවරය සහ වීරිය සංවරය යනුවෙනි.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဟိ အာဒိနာ နယေန အာဂတော အယံ ပါတိမောက္ခသံဝရော နာမ, ယော သီလသံဝရောတိ စ ပဝုစ္စတိ. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃; မ. နိ. ၁.၂၉၅; သံ. နိ. ၄.၂၃၉; အ. နိ. ၃.၁၆) အာဂတော အယံ သတိသံဝရော.

එහි ‘මේ පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, මැනවින් යුක්ත වූයේ වෙයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද්දේ පාතිමොක්ඛ සංවරයයි. එයටම සීල සංවරය යැයිද කියනු ලැබේ. ‘චක්ඛුන්ද්‍රිය රකියි, චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි’ යනුවෙන් පැමිණි මෙය සති සංවරයයි.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ),သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ,ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁) –

‘‘(අජිතය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක) ලෝකයෙහි යම් තෘෂ්ණාදී ප්‍රවාහයෝ ගලා යත්ද, ඔවුන් වැළැක්වීම සිහිය (සතිය) මගින් සිදු වේ; ඒ ප්‍රවාහයන්ගේ සංවරය සිහිය යැයි මම කියමි, ප්‍රඥාවෙන් ඒ ප්‍රවාහයෝ වසනු ලැබෙත් (නතර කරනු ලැබෙත්).’’

အာဂတော အယံ ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ဝီရိယသံဝရော. အတ္ထတော ပန ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပဇဟနဝသေန, ဝတ္တပဋိဝတ္တာနံ ကရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ စေတနာ ဝိရတိယော စ. သင်္ခေပတော သဗ္ဗော ကာယဝစီသံယမော, ဝိတ္ထာရတော သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမော သီလသံဝရော. သတိ ဧဝ သတိသံဝရော, သတိပ္ပဓာနာ ဝါ ကုသလာ ခန္ဓာ. ဉာဏမေဝ ဉာဏသံဝရော. အဓိဝါသနဝသေန အဒေါသော, အဒေါသပ္ပဓာနာ ဝါ တထာ ပဝတ္တာ ကုသလာ ခန္ဓာ ခန္တိသံဝရော, ပညာတိ ဧကေ. ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ ဝီရိယသံဝရော. တေသု ပဌမော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဒုဿီလျဿ သံဝရဏတော သံဝရော, ဒုတိယော မုဋ္ဌဿစ္စဿ, တတိယော အညာဏဿ, စတုတ္ထော အက္ခန္တိယာ, ပဉ္စမော ကောသဇ္ဇဿ သံဝရဏတော ပိဒဟနတော သံဝရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတဿ သံဝရဿ အတ္ထာယ သံဝရတ္ထံ, သံဝရနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

මෙය ‘ඥාන සංවරය’ ලෙස පැමිණ ඇත. ‘සීතලට හා උෂ්ණයට ඉවසනසුළු වෙයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් (ම.නි. 1.24; අ.නි. 4.114; 6.58) පැමිණි මෙය ‘ක්ඛන්ති සංවරය’ (ඉවසීමේ සංවරය) වේ. ‘උපන් කාම විතර්කයන් නොඉවසයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් (ම.නි. 1.26; අ.නි. 4.114; 6.58) පැමිණි මෙය ‘වීර්ය සංවරය’ වේ. අර්ථය අනුව ගත් කල, ප්‍රාණඝාතාදිය ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙනුත්, වත්පිළිවෙත් පිරීමේ වශයෙනුත් පවත්නා වූ චේතනාව සහ විරතිය ‘ශීල සංවරය’ නම් වේ. සංක්ෂිප්තව ගත් කල සියලු කායවාක් සංයමය ශීල සංවරය වන අතර, විස්තරාත්මකව ගත් කල ආපත්තික්ඛන්ධ සත ඉක්මවා නොයෑම ශීල සංවරයයි. ස්මෘතිය (සිහිය) ම සති සංවරයයි, නැතහොත් ස්මෘතිය ප්‍රධාන කොට ඇති කුසල ස්කන්ධයෝ සති සංවරයයි. ප්‍රඥාව ම ඥාන සංවරයයි. අධිවාසනා (ඉවසීම) වශයෙන් පවත්නා අද්වේෂය හෝ අද්වේෂය ප්‍රධාන කොට එලෙස පවත්නා වූ කුසල ස්කන්ධයෝ ක්ෂාන්ති සංවරයයි; සමහර ඇදුරෝ එය ප්‍රඥාව යැයි ද පවසති. කාම විතර්කාදියට ඉඩ නොදීමේ (නොඉවසීමේ) ස්වභාවයෙන් පවත්නා වූ වීර්යය ම වීර්ය සංවරයයි. මේවා අතරින් පළමුවැන්න කාය දුශ්චරිතාදී දුශ්ශීලභාවය වළක්වන බැවින් සංවරය නම් වේ. දෙවැන්න මුට්ඨසච්චය (සිහිය මුළාවීම) ද, තෙවැන්න අඥානභාවය ද, සිව්වැන්න නොඉවසීම ද, පස්වැන්න කුසීතකම ද වළක්වන හෙවත් ආවරණය කරන බැවින් සංවරය යැයි දත යුතුය. මෙසේ මෙම සංවරය පිණිස පවත්නා බැවින් ‘සංවරත්ථං’ (සංවරය අර්ථ කොට ඇති) හෙවත් සංවරය සිදු කරගැනීම සඳහා යන අර්ථයයි.

ပဟာနမ္ပိ ပဉ္စဝိဓံ – တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ, နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဧကကနိပါတေ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ. တဿ ပန ပဉ္စဝိဓဿပိ တထာ တထာ ရာဂါဒိကိလေသာနံ [Pg.106] ပဋိနိဿဇ္ဇနဋ္ဌေန သမတိက္ကမနဋ္ဌေန ဝါ ပဟာနဿ အတ္ထာယ ပဟာနတ္ထံ, ပဟာနသာဓနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သံဝရေန ကိလေသာနံ စိတ္တသန္တာနေ ပဝေသနနိဝါရဏံ ပဟာနေန ပဝေသနနိဝါရဏဉ္စေဝ သမုဂ္ဃာတော စာတိ ဝဒန္တိ. ဥဘယေနာပိ ပန ယထာရဟံ ဥဘယံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီလာဒိဓမ္မာ ဧဝ ဟိ သံဝရဏတော သံဝရော, ပဇဟနတော ပဟာနန္တိ.

ප්‍රහාණය ද පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: තදංග ප්‍රහාණය, වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණයයි. එහිලා කිවයුතු කරුණු යට සඳහන් ඒකක නිපාතයේ පළමු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇත. ඒ පස් වැදෑරුම් වූ ප්‍රහාණය පිණිස හෙවත් ඒ ඒ ආකාරයෙන් රාගාදී කෙලෙස් අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් හෝ ඉක්මවා යෑමේ අර්ථයෙන් ‘ප්‍රහාණත්ථං’ (ප්‍රහාණය අර්ථ කොට ඇති) හෙවත් ප්‍රහාණය සාධනය කරගැනීම පිණිස යන අර්ථයයි. එහිදී සංවරය මගින් කෙලෙස් චිත්ත සන්තානයට ඇතුළු වීම වළක්වන අතර, ප්‍රහාණය මගින් ඇතුළු වීම වැළැක්වීමත් ඒවා මුලිනුපුටා දැමීමත් සිදුවන බව පවසති. කරුණු දෙකෙන්ම සුදුසු පරිදි (සංවරය හා ප්‍රහාණය යන) උභය පාර්ශවයම සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. ශීලාදී ධර්මයන් ම වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් ‘සංවරය’ ලෙස ද, අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් ‘ප්‍රහාණය’ ලෙස ද හැඳින්වේ.

ဂါထာသု အနီတိဟန္တိ ဤတိယော ဝုစ္စန္တိ ဥပဒ္ဒဝါ – ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ စ သမ္ပရာယိကာ စ. ဤတိယော ဟနတိ ဝိနာသေတိ ပဇဟတီတိ ဤတိဟံ, အနု ဤတိဟန္တိ အနီတိဟံ, သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ. အထ ဝါ ဤတီဟိ အနတ္ထေဟိ သဒ္ဓိံ ဟနန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဤတိဟာ, တဏှာဒိဥပက္ကိလေသာ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ဤတိဟာတိ အနီတိဟံ. ဤတိဟာ ဝါ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန တိတ္ထိယသမယာ, တပ္ပဋိပက္ခတော ဣဒံ အနီတိဟံ. ‘‘အနိတိဟ’’န္တိပိ ပါဌော. တဿတ္ထော – ‘‘ဣတိဟာယ’’န္တိ ဓမ္မေသု အနေကံသဂ္ဂါဟဘာဝတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဣတိဟံ နာမ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတတ္တာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ နိက္ကင်္ခဘာဝသာဓနတော နတ္ထိ ဧတ္ထ ဣတိဟန္တိ အနိတိဟံ, အပရပ္ပစ္စယန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီ’’တိ ‘‘အတက္ကာဝစရော’’တိ စ. ဂါထာသုခတ္ထံ ပန ‘‘အနီတိဟ’’န္တိ ဒီဃံ ကတွာ ပဌန္တိ.

ගාථාවන්හි ‘අනීතිහං’ යන්නෙන් ‘ඊති’ යනු මෙලොව හා පරලොව ඇති වන්නා වූ උපද්‍රවයන්ට කියනු ලැබේ. ‘ඊති’ (උපද්‍රවයන්) නසන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් හෝ දුරු කරන බැවින් ‘ඊතිහ’ නම් වේ. එයට අනුකූල වූ බැවින් ‘අනීතිහ’ නම් වේ. එය ශාසන බ්‍රහ්මචරියාව සහ මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවයි. නැතහොත් අනර්ථකාරී වූ ‘ඊති’ (උපද්‍රවයන්) සමඟ පවත්නා බැවින් තණ්හාදී උපක්ලේශයන් ‘ඊතිහ’ නම් වේ. මෙහි (මෙම බ්‍රහ්මචරියාවෙහි) එවැනි ඊතිහයන් නැති බැවින් ‘අනීතිහ’ නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී අර්ථයෙන් තීර්ථක මතයන් ‘ඊතිහ’ නම් වේ; එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් මෙය ‘අනීතිහ’ වේ. ‘අනිතිහං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම් - ‘ඉතිහ’ යනු ධර්මයන් පිළිබඳව ඒකාන්ත නිගමනයකට පැමිණීමට නොහැකි බැවින් ඇති වන විචිකිච්ඡාවයි (සැකයයි). සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නන් හට සැකයෙන් තොර බව ලබා දෙන බැවින් ද මෙහි සැකයක් (ඉතිහයක්) නැත, එබැවින් ‘අනිතිහ’ නම් වේ. එහි අර්ථය අනෙකෙකුගේ විශ්වාසය මත පමණක් රඳා නොපවතින (අපරප්පච්චය) බවයි. ‘පණ්ඩිතයන් විසින් තමා තුළින් ම දත යුතුයි’ (පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහි) සහ ‘තර්කයට විෂය නොවේ’ (අතක්කාවචර) යනුවෙන් ද පවසා ඇත. ගාථාවෙහි පහසුව සඳහා ‘අනීතිහං’ යනුවෙන් දීර්ඝ කොට කියවනු ලැබේ.

နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဩဂဓံ ပတိဋ္ဌံ ပါရံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ, ဝိမုတ္တိရသတ္တာ ဧကန္တေနေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကောတိ အတ္ထော. တံ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနံ ဗြဟ္မစရိယံ. သောတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘိန္ဒိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သော ဘဂဝါ အဒေသယိ ဒေသေသိ. နိဗ္ဗာနောဂဓောတိ ဝါ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ. တေန ဝိနာ နိဗ္ဗာနောဂါဟနဿ အသမ္ဘဝတော တဿ စ နိဗ္ဗာနံ အနာလမ္ဗိတွာ အပ္ပဝတ္တနတော, တဉ္စ တံ ဧကန္တံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဿ အန္တောဂါမိနံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ တဿ အန္တော ဧဝ ဝတ္တတိ ပဝတ္တတီတိ. မဟတ္တေဟီတိ မဟာအာတုမေဟိ ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ. မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ, မဟန္တေ ဝါ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ မဟေသိနော ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ. တေဟိ အနုယာတော ပဋိပန္နော. ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတန္တိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိဘာဝေနေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မယာ ဒေသိတံ, ဧဝံ ယေ ဧတံ [Pg.107] မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒတ္ထံ သာသနဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသန္တဿ သတ္ထု မယှံ သာသနကာရိနော ဩဝါဒပ္ပဋိကရာ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိယန္တံ အပ္ပဝတ္တိံ ကရိဿန္တိ, ဒုက္ခဿ ဝါ အန္တံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ.

නිවන නම් වූ පිහිටට හෙවත් පරතෙරට යන බැවින් ‘නිබ්බානෝගධගාමී’ නම් වේ. විමුක්ති රසය ඇති බැවින් ඒකාන්තයෙන් ම නිවනට පමුණුවන බව අර්ථයයි. ඒ නිවනට පමුණුවන බ්‍රහ්මචරියාවයි. ‘සෝ’ යන්නෙන්, යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තිස් පෙරුම්දම් පුරා, සියලු කෙලෙස් බිඳ දමා, අනුත්තර සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි සේක් ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක (අදේසයි දේසේසි). නැතහොත් ආර්ය මාර්ගය ‘නිබ්බානෝගධ’ ලෙස හැඳින්වේ. එයින් තොරව නිවනට පිවිසීමක් සිදු නොවන බැවින් ද, නිවන අරමුණු නොකර එය පවතින්නේ නැති බැවින් ද, ඒකාන්තයෙන් ම නිවනට පමුණුවන බැවින් ද එය ‘නිබ්බානෝගධගාමී’ නම් වේ. නැතහොත් ‘නිබ්බානෝගධගාමී’ යනු නිවනේ අභ්‍යන්තරයට ම පමුණුවන මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවයි. නිවන අරමුණු කොට එය තුළම පවතින බව අර්ථයයි. ‘මහන්තේහි’ යනු මහා ආත්මයන් ඇති, උදාර අදහස් ඇති උතුමන් විසිනි. මහා නිවන හෝ මහා වූ ශීලාදී ගුණධර්මයන් සොයන (ගවේසන්ති) බැවින් බුද්ධාදී ආර්ය උතුමෝ ‘මහේසී’ නම් වෙති. ඔවුන් විසින් අනුගමනය කරන ලද, පිළිපදින ලද මාර්ගයයි. ‘යථා බුද්ධේන දේසිතං’ යන්නෙන් - මා විසින් සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලැබ අභිඤ්ඤෙය්‍ය ධර්මයන් අභිඤ්ඤෙය්‍ය ලෙස ම දේශනා කළ පරිදි, යම් කෙනෙක් මෙම මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාව සහ ඒ සඳහා වූ ශාසන බ්‍රහ්මචරියාව පිළිපදිත් ද, ඔවුහු දෘෂ්ටධර්මික හා සාම්පරායික අර්ථයන්ගෙන් (මෙලොව පරලොව යහපතින්) අනුශාසනා කරන්නා වූ, ශාස්තෘ වූ මගේ ශාසනය පිළිපදින්නෝ වෙති. ඔවුහු අවවාද පිළිපදින්නන් වී මුළු සසර දුකෙහි කෙළවර (නැවත නූපදින තත්ත්වය) සිදු කරනු ලබති. නැතහොත් දුකෙහි කෙළවර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලබති.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဒုတိယနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දෙවන නකුහන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၆. နဝမေ အဘိညတ္ထန္တိ ကုသလာဒိဝိဘာဂေန ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေန စ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန အဝိပရီတတော ဇာနနတ္ထံ. ပရိညတ္ထန္တိ တေဘူမကဓမ္မေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဇာနနတ္ထံ သမတိက္ကမနတ္ထဉ္စ. တတ္ထ အဘိညေယျအဘိဇာနနာ စတုသစ္စဝိသယာ. ပရိညေယျပရိဇာနနာ ပန ယဒိပိ ဒုက္ခသစ္စဝိသယာ, ပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ ပန ဝိနာ န ပဝတ္တတီတိ ပဟာနာဒယောပိ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

36. නවවන සූත්‍රයේ ‘අභිඤ්ඤත්ථං’ යනු කුසලාදී වශයෙන් හෝ ස්කන්ධ වශයෙන් හෝ සියලු ධර්මයන් විශිෂ්ඨ ඥානයකින් විපරීත නොවී දැනගැනීම පිණිස යන්නයි. ‘පරිඤ්ඤත්ථං’ යනු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් ‘මෙය දුකයි’ යනාදී වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස සහ ඉක්මවා යෑම පිණිස යන්නයි. එහිලා අභිඤ්ඤෙය්‍ය (විශිෂ්ඨ ඥානයෙන් දත යුතු) ධර්මයන් දැන ගැනීම චතුරාර්ය සත්‍යය විෂය කරගනී. පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) ධර්මයන් දැන ගැනීම දුක්ඛ සත්‍යය විෂය කරගත්ත ද, ප්‍රහාණ, සච්ඡිකිරිය සහ භාවනා යන අභිසමයයන්ගෙන් තොරව එය සිදු නොවන බැවින්, මෙහි ප්‍රහාණාදිය ද ගන්නා ලද බව දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර සූත්‍රයේ සඳහන් වූ අර්ථයම ගනී.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. သောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සෝමනස්ස සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၇. ဒသမေ သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဧတ္ထ သုခန္တိ ကာယိကံ သုခံ, သောမနဿန္တိ စေတသိကံ. တသ္မာ ယဿ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ အဘိဏှံ ပဝတ္တတိ, သော သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဝုတ္တော. ယောနီတိ ‘‘စတဿော ခေါ ဣမာ, သာရိပုတ္တ, ယောနိယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၅၂) ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနီတိ အာဂတော. ‘‘ယောနိ ဟေသာ, ဘူမိဇ, ဖလဿ အဓိဂမာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၂၆) ကာရဏံ.

37. දසවන සූත්‍රයේ ‘සුඛසෝමනස්සබහුලෝ’ යන තැන ‘සුඛං’ යනු කායික සැපයයි, ‘සෝමනස්සං’ යනු චෛතසික සැපයයි. එබැවින් යමෙකුට කායික හා චෛතසික සැපය නිරතුරුව පවතී ද, ඔහු ‘සුඛසෝමනස්සබහුල’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යෝනි’ යන්නෙන්, ‘සාරිපුත්තය, මෙම යෝනි සතරක් වෙයි’ යනාදී තැන්හි ස්කන්ධ කොටස (උත්පත්ති ක්‍රමය) ‘යෝනි’ ලෙස පැමිණ ඇත. ‘භූමිජය, මෙය ඵල ලැබීමේ මඟ (හේතුව) වේ’ යනාදී තැන්හි හේතුව ‘යෝනි’ නම් වේ.

‘‘န စာဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဗြူမိ, ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ စ. (မ. နိ. ၂.၄၅၇;

ဓ. ပ. ၃၉၆;

သု. နိ. ၆၂၅);

‘මවකගෙන් උපන් පමණින් ම මම ඔහු බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි නොකියමි’ යනාදී වශයෙනි (ම.නි. 2.457; ධ.ප. 396; සු.නි. 625).

‘‘တမေနံ ကမ္မဇာ ဝါတာ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဥဒ္ဓံပါဒံ အဓောသိရံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ မာတု ယောနိမုခေ သမ္ပဋိပါဒေန္တီ’’တိ စ အာဒီသု ပဿာဝမဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန ကာရဏံ [Pg.108] အဓိပ္ပေတံ. အဿာတိ အနေန. အာရဒ္ဓါတိ ပဋ္ဌပိတာ ပဂ္ဂဟိတာ ပရိပုဏ္ဏာ သမ္ပာဒိတာ ဝါ.

‘‘එම පුද්ගලයා කර්මජ වාතයන් මගින් උපදවා, පාද උඩටත් හිස යටටත් වන සේ හරවා, මවගේ ප්‍රසූත මාර්ගයට පමුණුවනු ලබයි’’ යනාදී තැන්හි 'යෝනිමුඛ' යනු ප්‍රසූත මාර්ගයයි. නමුත් මෙහිදී අදහස් කළේ (පිළිසිඳ ගැනීමට) හේතුවයි. 'අස්ස' යනු මොහු විසින් යන්නයි. 'ආරද්ධ' යනු පටන් ගන්නා ලද, උත්සාහයෙන් පවත්වන ලද, පූර්ණ කරන ලද හෝ සම්පාදනය කරන ලද යන්නයි.

အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဧတ္ထ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ, စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပိ သဝန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘူ, ဩကာသတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ သဝန္တီတိ ဝါ အာသဝါ. ဧတေ ဓမ္မေ ဧတဉ္စ ဩကာသံ အန္တော ကရိတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အန္တောကရဏတ္ထော ဟိ အယံ အာကာရော. စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန မဒိရာဒယော အာသဝါ ဝိယာတိပိ အာသဝါ. လောကေ ဟိ စိရပါရိဝါသိကာ မဒိရာဒယော အာသဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ စ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ, ဧတေ ဧဝ ဘဝိတုံ အရဟန္တိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ, ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အာယတံ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီတိပိ အာသဝါ. ပုရိမာနိ စေတ္ထ နိဗ္ဗစနာနိ ယတ္ထ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ, တတ္ထ ယုဇ္ဇန္တိ; ပစ္ဆိမံ ကမ္မေပိ. န ကေဝလဉ္စ ကမ္မကိလေသာ ဧဝ အာသဝါ, အပိစ ခေါ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါပိ. အဘိဓမ္မေ ဟိ ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ – ကာမာသဝေါ, ဘဝါသဝေါ, ဒိဋ္ဌာသဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁၀၂) ကာမရာဂါဒယော ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ. သုတ္တေပိ ‘‘နာဟံ, စုန္ဒ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံယေဝ အာသဝါနံ သံဝရာယ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၂) ဧတ္ထ ဝိဝါဒမူလဘူတာ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ.

'ආසවානං ඛයාය' යන මෙහි, ආස්‍රවයෝ ගලා යති යන අර්ථයෙන් 'ආසව' නම් වේ. ඇසෙන් ද... මනසින් ද ගලා යති හෙවත් පවතිති යනු මෙහි අදහසයි. ධර්ම වශයෙන් ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා ද, ස්ථාන වශයෙන් භවග්ගය (භවයේ ඉහළම තලය) දක්වා ද ගලා යන බැවින් 'ආසව' නම් වේ. මෙම ධර්මයන් ද මෙම ස්ථානයන් ද ඇතුළත් කර පවතින බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. 'ආ' යන අක්ෂරය 'ඇතුළත කිරීම' යන අර්ථය දෙයි. දීර්ඝ කාලයක් පැසෙන්නට තැබීම යන අර්ථයෙන් මදිරා ආදියට 'ආසව' යැයි කියන්නා සේ, මේවාට ද 'ආසව' යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකයේ දීර්ඝ කාලයක් පැසෙන්නට තැබූ මදිරා ආදියට 'ආසව' යැයි කියති. ඉදින් දීර්ඝ කාලයක් පැසීම යන අර්ථයෙන් ගන්නේ නම්, මේ (ලෝභාදී) ධර්මයෝම එයට සුදුසු වෙති. 'මහණෙනි, අවිද්‍යාවේ පෙර කෙළවරක් නොපෙනේ, මින් පෙර අවිද්‍යාව නොවීය' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ එබැවිනි. දීර්ඝ සංසාර දුක් උපදවන (ගලා යන) බැවින් ද 'ආසව' නම් වේ. මෙහි පෙර කී නිර්වචනයන් යම් සූත්‍රයක කෙලෙස් 'ආසව' ලෙස දක්වා ඇත්ද, එහි ගැළපේ. පසුකාලීනව කර්මයන්ට ද මෙය ගැළපේ. කර්ම හා කෙලෙස් පමණක් නොව, විවිධ උපද්‍රවයන් ද 'ආසව' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. අභිධර්මයේදී 'කාමාසව, භවාසව, දිට්ඨාසව, අවිජ්ජාසව' යනුවෙන් කාමරාගාදී කෙලෙස් සතරක් ලෙස දැක්වේ. සූත්‍රයන්හි ද 'චුන්දය, මම වර්තමාන ආත්මයේ ඇතිවන ආස්‍රවයන් සංවර කර ගැනීම පිණිසම ධර්මය දේශනා නොකරමි' යනාදී තැන්හි විවාදයට මුල්වන කෙලෙස් 'ආසව' ලෙස දැක්වේ.

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ, ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော;

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျ, မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ;

တေ မယှံ, အာသဝါ ခီဏာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆) –

‘‘යම් ආස්‍රවයක් (කර්මයක්) හේතුවෙන් දෙවියකු හෝ ගාන්ධර්වයකු හෝ පක්ෂියකු ලෙස උපත ලබන්නේ ද, යම් ආස්‍රවයක් හේතුවෙන් යක්ෂයකු බවට පත්වන්නේ ද, මනුෂ්‍යයකු ලෙස උපත ලබන්නේ ද, ඒ ආස්‍රවයෝ (කර්මයෝ) මගේ ක්ෂය වූහ, විනාශ වූහ, නැති කරන ලදහ.’’

ဧတ္ထ တေဘူမကံ ကမ္မံ အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉) ဧတ္ထ ပရူပဃာတဝိပ္ပဋိသာရဝဓဗန္ဓာဒယော စေဝ အပါယဒုက္ခဘူတာ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါ စ.

මෙහි 'ආස්‍රව' යනු තෛභූමික කර්ම සහ ඉතිරි අකුසල ධර්මයන් ය. 'වර්තමාන ආත්මයේ ඇතිවන ආස්‍රවයන් සංවර කර ගැනීම පිණිස ද පරලොව ඇතිවන ආස්‍රවයන් නැසීම පිණිස ද' යන මෙහි, අන්‍යයන්ට හිංසා කිරීම, පසුතැවිල්ල, මැරීම, බැඳ තැබීම ආදිය මෙන්ම අපාය දුක් ඇති කරන විවිධ උපද්‍රවයන් ද 'ආස්‍රව' නම් වේ.

တေ ပနေတေ အာသဝါ ဝိနယေ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ, သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဒွေဓာ အာဂတာ. သဠာယတနေ ‘‘တယောမေ, အာဝုသော, အာသဝါ – ကာမာသဝေါ, ဘဝါသဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.109] (သံ. နိ. ၄.၃၂၁) တိဓာ အာဂတာ. တထာ အညေသု သုတ္တန္တေသု. အဘိဓမ္မေ တေယေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေန သဒ္ဓိံ စတုဓာ အာဂတာ. နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယေ ပန ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ နိရယဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ တိရစ္ဆာနယောနိဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပေတ္တိဝိသယဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ မနုဿလောကဂမနီယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဒေဝလောကဂမနီယာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၆၃) ပဉ္စဓာ အာဂတာ. ကမ္မမေဝ စေတ္ထ အာသဝါတိ အဓိပ္ပေတံ. ဆက္ကနိပါတေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၆.၅၈) နယေန ဆဓာ အာဂတာ. သဗ္ဗာသဝပရိယာယေ တေယေဝ ဒဿနပဟာတဗ္ဗေဟိ ဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တဓာ အာဂတာ. ဣဓ ပန အဘိဓမ္မပရိယာယေန စတ္တာရော အာသဝါ အဓိပ္ပေတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එම ආස්‍රවයන් විනයෙහි 'වර්තමාන ආත්මයේ ඇතිවන ආස්‍රවයන් සංවර කර ගැනීම පිණිස ද පරලොව ඇතිවන ආස්‍රවයන් නැසීම පිණිස ද' වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව දැක්වේ. සළායතන සංයුත්තයේ 'ඇවැත්නි, මේ ආස්‍රවයෝ තිදෙනෙකි - කාමාසව, භවාසව, අවිජ්ජාසව' වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව දැක්වේ. අනෙකුත් සූත්‍රයන්හි ද එසේමය. අභිධර්මයෙහි එම තුන දිට්ඨාසවය ද සමඟ සිව්වැදෑරුම් වේ. නිබ්බේධික පරියායෙහි දී 'මහණෙනි, නිරයට පමුණුවන ආස්‍රව ඇත, තිරිසන් යෝනියට පමුණුවන, ප්‍රේත ලෝකයට පමුණුවන, මනුෂ්‍ය ලෝකයට පමුණුවන, දේව ලෝකයට පමුණුවන ආස්‍රව ඇත' යනුවෙන් පස්වැදෑරුම්ව දැක්වේ. මෙහිදී කර්මයම 'ආසව' ලෙස අදහස් කෙරේ. ඡක්ක නිපාතයේ 'මහණෙනි, සංවරයෙන් පැහිය යුතු ආස්‍රව ඇත' යනාදී වශයෙන් සවැදෑරුම්ව දැක්වේ. සබ්බාසව පරියායෙහි එම සය දර්ශනයෙන් පැහිය යුතු ධර්මයන් ද සමඟ සත්වැදෑරුම් වේ. නමුත් මෙහිදී අභිධර්ම ක්‍රමයට ආස්‍රව සතරක් අදහස් කරන බව දත යුතුය.

ခယာယာတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ယော အာသဝါနံ ခယော ဝယော ဘေဒေါ ပရိဘေဒေါ အနိစ္စတာ အန္တရဓာန’’န္တိ အာသဝါနံ သရသဘေဒေါ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တော. ‘‘ဇာနတော အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅) ဧတ္ထ အာသဝါနံ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါ အစ္စန္တံ အသမုပ္ပာဒေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော.

'ඛයාය' යන මෙහි, ආස්‍රවයන්ගේ ගෙවී යාම, විනාශ වීම, බිඳී යාම, හාත්පසින් බිඳී යාම, අනිත්‍ය බව හා අතුරුදන් වීම යන ආස්‍රවයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණය සමඟ විනාශ වීම 'ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීම' ලෙස හැඳින්වේ. 'මහණෙනි, දන්නා වූ දකිනා වූ තැනැත්තාගේ ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීම මම පවසමි' යන මෙහි, ආස්‍රවයන් ක්ෂය වූ ආකාරය, නැති බව හා නැවත සත්‍ය වශයෙන්ම නූපදීම 'ආසවක්ඛය' ලෙස වදාරන ලදී.

‘‘သေခဿ သိက္ခမာနဿ, ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော;

ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ, တတော အညာ အနန္တရာ’’တိ. (ဣတိဝု. ၆၂) –

‘‘හික්මෙන්නා වූ ද ඍජු මාර්ගය අනුගමනය කරන්නා වූ ද සේඛ පුද්ගලයාට, (ආස්‍රව) ක්ෂය වීමේදී පළමුව (අරහත් මග්ග) ඥානය උපදියි, ඉන් අනතුරුව (අරහත් ඵල) ඥානය උපදියි.’’

ဧတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၃၈) ဧတ္ထ ဖလံ.

මෙහි ආර්ය මාර්ගය 'ආසවක්ඛය' ලෙස වදාරන ලදී. 'ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ශ්‍රමණයා වෙයි' යන මෙහි ඵලය (අරහත් ඵලය) අදහස් කෙරේ.

‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿ, နိစ္စံ ဥဇ္ဈာနသညိနော;

အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ, အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၅၃) –

‘‘අනුන්ගේ වැරදි සොයන්නා වූ, නිතර නින්දා සහගත සිතුවිලි ඇත්තා වූ පුද්ගලයාගේ ආස්‍රවයෝ වැඩෙති. ඔහු ආස්‍රව ක්ෂය වීමෙන් (නිවනින්) බොහෝ දුරස්ව සිටියි.’’

ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ပန ဖလံ သန္ဓာယ ‘‘အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, အရဟတ္တဖလတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

මෙහි නිවන අදහස් කෙරේ. නමුත් මෙහිදී අරහත් ඵලය අරමුණු කරගෙන 'ආසවානං ඛයාය' යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය අරහත් ඵලය ලැබීම පිණිස යන්නයි.

သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသူတိ သံဝေဂဇနကေသု ဇာတိအာဒီသု သံဝေဂဝတ္ထူသု. ဇာတိ, ဇရာ, ဗျာဓိ, မရဏံ, အပါယဒုက္ခံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ ဣမာနိ ဟိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနိ နာမ. အပိစ ‘‘အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ဥယျုတ္တော ပယာတော ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော, ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ, အတာဏော လောကော အနဘိဿရော, အဿကော [Pg.110] လောကော, သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’’တိဧဝမာဒီနိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) စေတ္ထ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သံဝေဇနေနာတိ ဇာတိအာဒိသံဝေဂဝတ္ထူနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နဘယသင်္ခါတေန သံဝေဇနေန. အတ္ထတော ပန သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ သံဝေဂေါ နာမ.

'සංවේජනීයේසු ඨානේසු' යනු සංවේගය ඇති කරන්නා වූ ජාති ආදී සංවේග වස්තූන් කෙරෙහිය. එනම් ජාතිය (ඉපදීම), ජරාව (මහලු වීම), ව්‍යාධිය (ලෙඩ වීම), මරණය, අපාය දුක, අතීතයෙහි සංසාර වෘත්තය මුල් කරගත් දුක, අනාගතයෙහි සංසාර වෘත්තය මුල් කරගත් දුක සහ වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මුල් කරගත් දුක යන මේ අට වැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් සංවේජනීය ස්ථාන නම් වේ. තවද, 'රාගාදී ගින්නෙන් ඇවිළුණු ලෝක සන්නිවාසය නික්ම යයි, යයි, වැරදි මඟට පිළිපන්නේ වෙයි; ලෝකය මරණය කරා ගෙන යනු ලබයි, ලෝකය අස්ථිරය, ලෝකය ආරක්ෂකයෙකු රහිතය, ලෝකය තමාට අයත් නැත, සියල්ල හැර දා යා යුතුය, ලෝකය ඌනය, අතෘප්තිමත්ය, තෘෂ්ණාවට දාසයෙකි' යනාදී දේශනා ද මෙහි සංවේජනීය ස්ථාන ලෙස දත යුතුය. 'සංවේජනේන' යනු ජාති ආදී සංවේග වස්තූන් නිසා උපන් බිය නම් වූ සංවේගයෙනි. පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල, ඔත්තප්පය (පවට ඇති බිය) සමඟ පවත්නා ඥානය 'සංවේගය' නම් වේ.

သံဝိဂ္ဂဿာတိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိကာဒိဝသေန အနေကဝိဓေဟိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ သံဝေဂဇာတဿ. ‘‘သံဝေဇိတွာ’’တိ စ ပဌန္တိ. ယောနိသော ပဓာနေနာတိ ဥပါယပဓာနေန, သမ္မာဝါယာမေနာတိ အတ္ထော. သော ဟိ ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ပဒဟနတော ဥတ္တမဘာဝသာဓနတော စ ‘‘ပဓာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ သံဝေဂေန ဘဝါဒီသု ကိဉ္စိ တာဏံ လေဏံ ပဋိသရဏံ အပဿန္တော တတ္ထ အနောလီယန္တော အလဂ္ဂမာနသော တပ္ပဋိပက္ခေန စ ဝိနိဝတ္တိတဝိသညိတော အညဒတ္ထု နိဗ္ဗာနနိန္နော ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏော နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရော. သော ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ. တတ္ထ ယဒိဒံ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော, တေနဿ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ပနာယံ သမထေ ပတိဋ္ဌိတော ဝိပဿနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ, တေနဿ ယောနိ အာရဒ္ဓါ အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"සංවිග්ගස්ස" යනු මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම ආදී වශයෙන් විවිධ වූ ජාති ආදී දුක්ඛයන් නිසා සංවේගයට (කම්පනයට) පත් වූ තැනැත්තාටයි. ඇතැම් තැනක "සංවේජෙත්වා" (සංවේගයට පත් කොට) යන්න ද කියවනු ලැබේ. "යෝනිසෝ පධානේන" යනු උපායශීලී වීර්යයෙන් හෙවත් සම්මා වායාමයෙන් යන අර්ථයයි. අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ වන පරිදිත්, කුසල ධර්මයන් භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙන පරිදිත් කටයුතු කිරීම නිසාත්, උත්තම භාවය සාධනය කරන නිසාත් එයට "පධාන" (වීර්යය) යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී, සංවේගය නිසා භව ආදියෙහි කිසිදු රැකවරණයක්, පිළිසරණක් හෝ ආරක්ෂාවක් නොදකින්නා වූ, එහි නොඇලෙන්නා වූ, නොබැඳුණු සිතැතිව, එම භවයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නිර්වාණයටම නැමුණු, නිර්වාණය දෙසටම යොමු වූ, නිවනටම බර වූ තැනැත්තා බවට පත් වෙයි. ඔහු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීමෙන් නිරතුරුව යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙමින්, පිරිසිදු අභිලාෂයෙන් හා වීර්යයෙන් යුක්තව, සමථ හා විපස්සනා භාවනාවන්හි ඉතා උනන්දුවෙන් යෙදෙමින් සියලු සංස්කාර ධර්මයන් කෙරෙහි කළකිරෙයි, නොඇලෙයි, විපස්සනාව දියුණු කරයි. එහිදී, ඔහු යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙමින් සමථ හා විපස්සනා භාවනාවන්හි උනන්දු වීම නිසා මේ ජීවිතයේදීම ඔහුට සැපය හා සොම්නස බහුල වන බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ඔහු සමථයෙහි පිහිටා විපස්සනාවෙහි යෙදෙමින් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි නොඇලී විපස්සනාව දියුණු කරයි ද, එමගින් ඔහු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා නුවණින් යුතුව වීර්යය ආරම්භ කළ අයෙකු බව දත යුතුය.

ဂါထာသု သံဝိဇ္ဇေထေဝါတိ သံဝိဇ္ဇေယျ ဧဝ သံဝေဂံ ကရေယျ ဧဝ. ‘‘သံဝိဇ္ဇိတွာနာ’’တိ စ ပဌန္တိ. ဝုတ္တနယေန သံဝိဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဏ္ဍိတောတိ သပ္ပညော, တိဟေတုကပဋိသန္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပညာယ သမဝေက္ခိယာတိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝိဇ္ဇနဝသေန ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိယ. အထ ဝါ ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိတွာတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ගාථාවන්හි "සංවිජ්ජේථේවා" යනු ඒකාන්තයෙන්ම සංවේගයට පත් විය යුතුය, ඒකාන්තයෙන්ම සංවේගය ඇති කරගත යුතුය යන්නයි. ඇතැම් තැනක "සංවිජිත්වාන" යන්න ද කියවනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම් ඉහත කී පරිදි සංවේගයට පත් වූයේ යන්නයි. "පණ්ඩිතෝ" යනු ප්‍රඥාවන්තයා හෙවත් තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති තැනැත්තා යන්න අදහස් වේ. "පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිය" යනු සංවේග වස්තූන් සංවේගය උපදවන අයුරින් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් විමසා බලා යන්නයි. නැතහොත් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් නිරීක්ෂණය කර යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස් සියල්ල සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලිය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඉතිවුත්තක අටුවාවෙහි -

ဒုကနိပါတေ ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක නිපාතයේ පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වර්ගය

၁. ဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. විතක්ක සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၃၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ [Pg.111] ပဌမေ တထာဂတံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ တထာဂတ-သဒ္ဒေါ တာဝ သတ္တဝေါဟာရသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆၅) သတ္တဝေါဟာရေ.

38. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "තථාගතං භික්ඛවේ" යන තැන "තථාගත" යන ශබ්දය මුලින්ම සත්ව ව්‍යවහාරයෙහි මෙන්ම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදීන් කෙරෙහි ද දක්නට ලැබේ. ඒ අනුව "මරණින් පසු තථාගත තෙමේ වන්නේය" යනාදී තැන්හි සත්ව පනත්ති (සත්ව ව්‍යවහාරය) පිණිස එය පැමිණ ඇත.

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၆) –

"දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද, තථාගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට අපි නමස්කාර කරමු, ශාන්තියක් වේවා" -

အာဒီသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ.

යනාදී තැන්හි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා එම වචනය යෙදී ඇත.

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၇) –

"දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද, තථාගත වූ ධර්ම රත්නයට අපි නමස්කාර කරමු, ශාන්තියක් වේවා" -

အာဒီသု ဓမ္မေ.

යනාදී තැන්හි ධර්මය උදෙසා එය යෙදී ඇත.

‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ,သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၁၈) –

"දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද, තථාගත වූ සංඝ රත්නයට අපි නමස්කාර කරමු, ශාන්තියක් වේවා" - යනාදී තැන්හි සංඝයා උදෙසා එය යෙදී ඇත.

အာဒီသု သံဃေ. ဣဓ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ. တသ္မာ တထာဂတန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ကတမေဟိ အဋ္ဌဟိ? တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော, တထဒဿိတာယ တထာဂတော, တထဝါဒိတာယ တထာဂတော, တထာကာရိတာယ တထာဂတော, အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ.

නමුත් මෙහි එය සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා යෙදී ඇත. එබැවින් මෙම පාඨයෙහි කරුණු අටක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට "තථාගත" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ අට මොනවාද? එලෙසම (පෙර බුදුන් මෙන්) පැමිණි නිසා තථාගතය, එලෙසම වැඩි නිසා තථාගතය, සැබෑ ලක්ෂණයන්ට පැමිණි නිසා තථාගතය, සැබෑ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ නිසා තථාගතය, සැබෑ ලෙස දකින සුලු බැවින් තථාගතය, සැබෑ ලෙසම පවසන සුලු බැවින් තථාගතය, පවසන පරිදිම කරන බැවින් තථාගතය සහ අභිභවා යන අර්ථයෙන් තථාගතය යනුවෙනි.

ကထံ ဘဂဝါ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ ယေန အဘိနီဟာရေန ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမိံ ပူရေတွာ ဣမာ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ အင်္ဂပရိစ္စာဂံ, အတ္တပရိစ္စာဂံ, ဓနပရိစ္စာဂံ, ဒါရပရိစ္စာဂံ, ရဇ္ဇပရိစ္စာဂန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါနိ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ ဝိပဿိအာဒယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အာဂတာ[Pg.112], တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ အာဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එලෙසම පැමිණි නිසා තථාගත වන්නේ කෙසේද? යම් අභිනීහාරයකින් දාන පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට, ශීල, නෙක්ඛම්ම, ප්‍රඥා, වීර්යය, ක්ෂාන්ති, සත්‍ය, අධිෂ්ඨාන, මෙත්තා සහ උපේක්ෂා යන දස පාරමිතාවන් ද, දස උප පාරමිතාවන් ද, දස පරමත්ථ පාරමිතාවන් ද යන මෙසේ සමතිස් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට, අංග පරිත්‍යාගය, ජීවිත පරිත්‍යාගය, ධන පරිත්‍යාගය, අඹුදරු පරිත්‍යාගය හා රාජ්‍ය පරිත්‍යාගය යන පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කොට, විපස්සී ආදී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් සේ වැඩම කළ සේක් ද, එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩම කළ බැවින් තථාගත නම් වන සේක. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယထေဝ လောကမှိ ဝိပဿိအာဒယော,သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ;

တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ’’တိ. –

"විපස්සී ආදී මුනිවරුන් යම් සේ ලෝකයෙහි සර්වඥභාවයට පැමිණියේ ද, එලෙසම මෙම ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද පැමිණි සේක. එබැවින් පස් ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේට තථාගත යැයි කියනු ලැබේ."

ဧဝံ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော.

මෙසේ එලෙසම පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ သမ္ပတိဇာတာဝ ဝိပဿိအာဒယော သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တရာဘိမုခါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတာ, တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ ဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟု –

එලෙසම වැඩි බැවින් තථාගත වන්නේ කෙසේද? විපස්සී ආදී බුදුරජාණන් වහන්සේලා උපන් සැණින්ම සම වූ පාදයන් පෘථිවියෙහි තබා උතුරු දිශාව බලා සත් පියවරක් වැඩි සේක් ද, එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩි බැවින් තථාගත නම් වන සේක. ඒ ගැන මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘မုဟုတ္တဇာတောဝ ဂဝံပတီ ယထာ,သမေဟိ ပါဒေဟိ ဖုသီ ဝသုန္ဓရံ;

သော ဝိက္ကမီ သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော,သေတဉ္စ ဆတ္တံ အနုဓာရယုံ မရူ.

"ගවයන්ට අධිපති වෘෂභයෙකු බඳු වූ ඒ ගෞතම බෝධිසත්වයෝ උපන් මොහොතේම සම වූ පාද තබා පොළොව ස්පර්ශ කළහ. උන්වහන්සේ සත් පියවරක් ඉදිරියට වැඩි සේක, දෙවිවරු උන්වහන්සේට සුදු කුඩයක් ඇල්ලූහ."

‘‘ဂန္တွာန သော သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော,ဒိသာ ဝိလောကေသိ သမာ သမန္တတော;

အဋ္ဌင်္ဂုပေတံ ဂိရမဗ္ဘုဒီရယိ,သီဟော ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော’’တိ. –

"ඒ ගෞතමයන් වහන්සේ සත් පියවරක් ගොස් හතර දිශාවම මැනවින් නිරීක්ෂණය කළ සේක. පර්වත මුදුනක සිටින සිංහයෙකු මෙන් අෂ්ටාංගයෙන් යුක්ත වූ වචනයෙන් සිංහ නාද කළ සේක."

ဧဝံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော.

මෙසේ එලෙසම වැඩි බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

ကထံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော? သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏံ, တထံ, အဝိတထံ, ဉာဏဂတိယာ အာဂတော, အဝိရဇ္ဈိတွာ ပတ္တော, အနုဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

සැබෑ ලක්ෂණයන්ට පැමිණි බැවින් තථාගත වන්නේ කෙසේද? සියලු රූපී සහ අරූපී ධර්මයන්ගේ ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණයන් සැබෑ ලෙසම, නොවරදින ලෙස ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් බැවින් ද, එයට අවිපරීතව පැමිණි බැවින් ද තථාගත නම් වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သဗ္ဗေသံ ပန ဓမ္မာနံ, သကသာမညလက္ခဏံ;

တထမေဝါဂတော ယသ္မာ, တသ္မာ နာထော တထာဂတော’’တိ. –

"සියලු ධර්මයන්ගේ ස්වකීය ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ඒ ආකාරයෙන්ම අවබෝධ කළ බැවින් නාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ තථාගත නම් වන සේක."

ဧဝံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော.

මෙසේ සැබෑ ලක්ෂණයන්ට පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

ကထံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော? တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာနိ [Pg.113] အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော. တာနိ စ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာပိ တထာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာဂတော. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတ-သဒ္ဒေါ. ဧဝံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော.

සැබෑ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ බැවින් තථාගත වන්නේ කෙසේද? සැබෑ ධර්මයන් නම් සතර ආර්ය සත්‍යයෝය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ සතරක් වූ කරුණු සත්‍යය, අවිතථය, අනන්‍යථය (වෙනස් නොවන සුලුය). ඒ සතර මොනවාද? මහණෙනි, 'මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය' යන්න සත්‍යය, අවිතථය, අනන්‍යථය" යනාදී වශයෙන් විස්තර කර ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් ද, සැබෑ දේ අවබෝධ කළ නිසා ද තථාගත නම් වන සේක. මෙහි "ගත" ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ අවබෝධයයි. මෙසේ සැබෑ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

ကထံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော? ယံ သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတိ. ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စာနေန တံ ဣဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ, ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၁၆) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွေပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထမေဝ ဟောတိ, ဝိတထံ နတ္ထိ. ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသု အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

සත්‍යය දක්නා සුළු බව නිසා 'තථාගත' යැයි කියනුයේ කෙසේ ද? දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... අපරිමාණ ලෝක ධාතූන්හි අපරිමාණ සත්වයන්ගේ චක්ඛුද්වාරයට (ඇසට) හමුවන යම් රූපාරම්මණයක් ඇද්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා සේක, දක්නා සේක. මෙසේ දන්නා වූ දක්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ රූපය ඉෂ්ට (කැමති) ආදී වශයෙන් හෝ දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාතයන් අතර පවතින පද වශයෙන් හෝ "මහා භූතයන් සතර දෙනා ඇසුරු කොට හටගත්, වර්ණවත් වූ, ප්‍රභාසම්පන්න වූ, පෙනෙන්නා වූ, ඝට්ටනය සහිත වූ, නිල්, කහ ආදී වූ ඒ රූපය කවරේ ද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් විවිධ නාමයන්ගෙන්, වාර දහතුනකින් හා නය පනස් දෙකකින් බෙදා දක්වනු ලබන කල්හි, එය ඒ අයුරින්ම (තථ) වෙයි, වෙනස් වීමක් නැත. සෝතද්වාරාදියට (කන ආදියට) හමුවන ශබ්දාදී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ, တမဟံ ဇာနာမိ…ပေ… တမဟံ အဗ္ဘညာသိံ, တံ တထာဂတဿ ဝိဒိတံ, တံ တထာဂတော န ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄).

"මහණෙනි, දෙවියන් සහිත වූ... මිනිසුන් සහිත වූ මේ ලෝකයා විසින් යමක් දක්නා ලද ද, අසන ලද ද, ස්පර්ශ කරන ලද ද, දැනගන්නා ලද ද, පමුණුවන ලද ද, සොයන ලද ද, සිතින් විමසන ලද ද, එය මම දනිමි. එය මම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළෙමි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දැනගන්නා ලද්දකි. තථාගතයන් වහන්සේ එයට යටත් නොවූහ (එය අරමුණු කොට නොබැඳුණහ)."

ဧဝံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော. ဧတ္ထ တထဒဿိအတ္ထေ တထာဂတောတိ ပဒဿ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ සත්‍යය දක්නා සුළු බව නිසා උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙහි 'තථදස්සී' (සත්‍යය දක්නා) යන අර්ථයෙහි 'තථාගත' යන පදයෙහි උපත දත යුතුය.

ကထံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော? ယံ ရတ္တိံ ဘဂဝါ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ ယံ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုတ္တဂေယျာဒိ, သဗ္ဗံ တံ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒါဒိနိမ္မဒနံ ဧကသဒိသံ တထံ အဝိတထံ. တေနာဟ –

සත්‍යයම පවසන සුළු බව නිසා 'තථාගත' යැයි කියනුයේ කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ දින රාත්‍රියෙහි පටන්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ රාත්‍රිය දක්වා වූ මේ අතරතුර වසර හතළිස් පහක කාලය තුළ උන්වහන්සේ විසින් වදාරන ලද සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී යම් ධර්මයක් වේ ද, ඒ සියල්ල හාත්පසින්ම පිරිසිදුය, පිරිපුන්ය, රාගාදී මදයන් මර්දනය කරන්නේය, ඒකාකාරී සත්‍යයකි, අසත්‍යයක් නොවේ. ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ယဉ္စ, စုန္ဒ, ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ယံ [Pg.114] ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဘာသတိ လပတိ နိဒ္ဒိသတိ, သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတိ, နော အညထာ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၈; အ. နိ. ၄.၂၃).

"චුන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් සේක් ද, යම් රාත්‍රියක අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, මේ අතරතුර කාලයෙහි යමක් පවසන සේක් ද, තෙපලන සේක් ද, පෙන්වා දෙන සේක් ද, ඒ සියල්ල එලෙසම (තථ) වෙයි, අන් අයුරකින් නොවේ. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

ဂဒအတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ. ဧဝံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော. အပိစ အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ, ဧဝမ္ပေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙහි 'ගත' යන ශබ්දය 'ගද' (කීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ සත්‍යය පවසන බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. තවද, ආගදන යනු කීමයි, ආගද යනු ද කීමයි, වචන යනු ද එහිම අර්ථයයි. උන්වහන්සේට සත්‍ය වූ, අවිපරීත වූ කීමක් (ආගද) ඇති බැවින්, 'ද' අක්ෂරය වෙනුවට 'ත' අක්ෂරය යොදා 'තථාගත' යන පද සිද්ධිය මෙසේ දත යුතුය.

ကထံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော? ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ, ကာယဿပိ ဝါစာ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ. ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော. ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာတိ တထာဂတော. တေနာဟ ‘‘ယထာဝါဒီ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ. ဣတိ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော.

සත්‍ය වූ ක්‍රියා ඇති බව නිසා 'තථාගත' යැයි කියනුයේ කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට කය අනුකූල වෙයි, කයට ද වචනය අනුකූල වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක, යම් සේ කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක. මෙබඳු වූ උන්වහන්සේගේ වචනය යම් සේ පැවතියේ ද, කය ද එලෙසම පැවතියේය. කය යම් සේ ද, වචනය ද එසේමය. එබැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක, යම් සේ කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක. මෙසේ යථාවාදී තථාකාරී වන බැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ." මෙසේ සත්‍ය වූ ක්‍රියා ඇති බව නිසා 'තථාගත' නම් වන සේක.

ကထံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော? ယသ္မာ ဘဂဝါ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ, န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ, အထ ခေါ အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော, တသ္မာ တထာဂတော. တေနာဟ –

සියල්ල මැඩ පවත්වා සිටින (අභිභවනය කරන) අර්ථයෙන් 'තථාගත' යැයි කියනුයේ කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉහළින් භවග්‍රය ද, පහළින් අවීචිය ද සීමා කොට, හාත්පස අපරිමාණ ලෝක ධාතූන්හි වසන සියලු සත්වයන් සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, විමුක්තියෙන් ද, විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන් ද අභිභවනය කරන සේක. උන්වහන්සේට සමාන කළ හැකි හෝ මැනිය හැකි කිසිවෙක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ අසමසම වන සේක, අප්‍රමෙය වන සේක, අනුත්තර වන සේක, දෙවියන්ට අධිපති දෙවියන් වන සේක, සක්‍රයන්ට අධිපති සක්‍රයා වන සේක, බ්‍රහ්මයන්ට අධිපති බ්‍රහ්මයා වන සේක, සියලු සත්වයන්ට උත්තම වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… မနုဿာယ တထာဂတော အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထု ဒသော ဝသဝတ္တီ, တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၈; အ. နိ. ၄.၂၃).

"මහණෙනි, දෙවියන් සහිත වූ ලෝකයෙහි... මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සියල්ල අභිභවනය කළ සේක, අන්‍යයෙකු විසින් අභිභවනය නොකරන ලද්දේය, ඒකාන්තයෙන්ම සියල්ල දක්නා සේක, සියල්ල තම වසඟයට ගත් සේක. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

တတြာယံ ပဒသိဒ္ဓိ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ, ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေန ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဝိယ ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ, သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ. ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ယထာဝုတ္တော အဂဒေါ ဧတဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော.

එහි පද සිද්ධිය මෙසේය: 'අගද' (ඖෂධය) වැනි වූයේ 'අගද' නම් වේ, එය දේශනා විලාසය හා පුණ්‍ය රාශිය ද වන්නේය. මහා ආනුභාව සම්පන්න වෛද්‍යවරයෙකු දිව්‍ය ඖෂධයකින් සර්ප විෂ මැඩ පවත්වන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු පරප්පවාදීන් ද, දෙවි මිනිස් ලෝකය ද අභිභවනය කරන සේක. මෙසේ මුළු ලෝකයම අභිභවනය කිරීමෙහි ලා සත්‍ය වූ, අවිපරීත වූ, ඉහත කී 'අගද' (ඖෂධය) උන්වහන්සේ සතු බැවින්, 'ද' අක්ෂරය 'ත' බවට පත් කොට 'තථාගත' යයි දත යුතුය. මෙසේ අභිභවනය කරන අර්ථයෙන් 'තථාගත' නම් වන සේක.

အပိစ [Pg.115] တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထံ ဂတောတိ တထာဂတော. တတ္ထ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော, လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော, လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

තවද, සත්‍යය ප්‍රකාරව අවබෝධ කළ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. සත්‍යය කරා පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. එහිදී, මුළු මහත් ලෝකයම (දුක්ඛ සත්‍යය) තීරණ පරිඥාව නමැති සත්‍යය මගින් අවබෝධ කළ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ලෝක සමුදය (දුක්ඛ සමුදය) ප්‍රහාණ පරිඥාව නමැති සත්‍යය මගින් ඉක්මවා ගිය බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ලෝක නිරෝධය (නිවන) සාක්ෂාත් කිරීම නමැති සත්‍යය මගින් අවබෝධ කරගත් බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව (මාර්ග සත්‍යය) නම් වූ සත්‍ය පිළිවෙත අනුගමනය කළ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘လောကော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ. လောကသ္မာ တထာဂတော ဝိသံယုတ္တော. လောကသမုဒယော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, လောကသမုဒယော တထာဂတဿ ပဟီနော. လောကနိရောဓော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, လောကနိရောဓော တထာဂတဿ သစ္ဆိကတော. လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ, လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ တထာဂတဿ ဘာဝိတာ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ…ပေ… သဗ္ဗံ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၃).

"මහණෙනි, ලෝකය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙන් වෙන් වූ සේක. මහණෙනි, ලෝක සමුදය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය, ලෝක සමුදය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය. මහණෙනි, ලෝක නිරෝධය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය, ලෝක නිරෝධය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සාක්ෂාත් කරන ලද්දේය. මහණෙනි, ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය, ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වඩන ලද්දේය. මහණෙනි, දෙවියන් සහිත... ලෝකයාගේ යම් අරමුණක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

အပရေဟိပိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော. တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထာဝိဓောတိ တထာဂတော, တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော, တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတဘာဝေန တထာဂတောတိ.

තවත් කරුණු අටක් නිසා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. සත්‍ය වූ අධිෂ්ඨානයෙන් පැමිණි බැවින් 'තථාගත' ය, සත්‍ය වූ මහා කරුණාවෙන් යුක්තව ගමන් කළ බැවින් 'තථාගත' ය, සත්‍ය වූ මාර්ගයන්ට පැමිණි බැවින් 'තථාගත' ය, සත්‍ය වූ ඵලයන්ට පැමිණි බැවින් 'තථාගත' ය, එලෙසම විවිධ ගුණාංග ඇති බැවින් 'තථාගත' ය, එලෙසම පවතින ස්වභාවය ඇති බැවින් 'තථාගත' ය, සත්‍ය වූ ඥානයන්ගෙන් පැමිණි (පරප්පවාදීන්ට නොපැරදුණු) බැවින් 'තථාගත' ය, සත්‍ය වූ ආකාරයෙන් යුක්ත බැවින් 'තථාගත' ය.

ကထံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယာ သာ ဘဂဝတာ သုမေဓဘူတေန ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ပါဒမူလေ –

සත්‍ය වූ අධිෂ්ඨානයෙන් පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වන්නේ කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුමේධ තාපසව සිටි කාලයෙහි, දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහිදී-

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) –

"මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂයෙකු වීම), රහත් වීමට හේතු සම්පත් තිබීම, ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක දැකීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය (අභිඥා සමාපත්ති ඇති බව), අධිකාරය (ජීවිතය පූජා කරමින් කරන මහත් කුසලය) සහ බුදු බව පැතීමේ බලවත් කැමැත්ත යන මෙම කරුණු අටේ එකතුවෙන් බුද්ධත්වය සඳහා කරන අභිනිහාරය සමෘද්ධිමත් වේ."

ဧဝံ ဝုတ္တံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အဘိနီဟာရံ သမ္ပာဒေန္တေန ‘‘အဟံ သဒေဝကံ လောကံ တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ, မုတ္တော မောစေဿာမိ, ဒန္တော ဒမေဿာမိ, အဿတ္ထော အဿာသေဿာမိ, ပရိနိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗာပေဿာမိ, သုဒ္ဓေါ သောဓေဿာမိ[Pg.116], ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေဿာမီ’’တိ မဟာပဋိညာ ပဝတ္တိတာ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

මේ අයුරින් අෂ්ටාංගයකින් යුක්ත වූ බුදු බව සඳහා වූ ප්‍රාර්ථනාව (අභිනීහාරය) සම්පූර්ණ කරමින්, “මම දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි සසරින් එතෙර වී අන් අය ද එතෙර කරවන්නෙමි; මම සසර දුකින් මිදී අන් අය ද මුදවන්නෙමි; මම දමනය වී අන් අය ද දමනය කරවන්නෙමි; මම අස්වැසිල්ල ලබා අන් අය ද අස්වසන්නෙමි; මම කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිනිවී අන් අය ද පිරිනිවන් පාන්නට සලස්වන්නෙමි; මම පිරිසිදු වී අන් අය ද පිරිසිදු කරවන්නෙමි; මම සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන අන් අය ද අවබෝධ කරවන්නෙමි” යනුවෙන් මහා ප්‍රතිඥාවක් පවත්වන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ.

“වීර්යවන්ත වූ පුරුෂයෙකු වූ මා හට, තනිවම සසරින් එතෙර වීමෙන් ඇති පලය කිම? සර්වඥතාඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයාම සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි.”

‘‘ဣမိနာ မေ အဓိကာရေန, ကတေန ပုရိသုတ္တမေ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရေမိ ဇနတံ ဗဟုံ.

“පුරුෂෝත්තම වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මා විසින් කරන ලද මේ උදාර පින්කම (අධිකාරය) හේතුවෙන්, සර්වඥතාඥානය ලබා බොහෝ ජනයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි.”

‘‘သံသာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ, ဝိဒ္ဓံသေတွာ တယော ဘဝေ;

ဓမ္မနာဝံ သမာရုယှ, သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ.

“සංසාර සැඩපහර සිඳ දමා, භව තුන විනාශ කර, ධර්මය නමැති නෞකාවට නැගී දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතෙර කරවන්නෙමි.”

‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, ဗုဒ္ဓေါ ဟေဿံ သဒေဝကေ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၅၅-၅၈);

“නොදන්නා වෙස් ගෙන මෙහිදී ධර්මය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිම? සර්වඥතාඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුදු වන්නෙමි.”

တံ ပနေတံ မဟာပဋိညံ သကလဿပိ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမုဒါယဿ ပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏသမာဒါနာနံ ကာရဏဘူတံ အဝိသံဝါဒေန္တော လောကနာထော ယသ္မာ မဟာကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ နိရဝသေသတော ဒါနပါရမိအာဒယော သမတိံသပါရမိယော ပူရေတွာ, အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒယော ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇိတွာ, သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒီနိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ ပရိဗြူဟေတွာ, ပုညဉာဏသမ္ဘာရေ သမ္ဘရိတွာ ပုဗ္ဗယောဂပုဗ္ဗစရိယဓမ္မက္ခာနဉာတတ္ထစရိယာဒယော ဥက္ကံသာပေတွာ, ဗုဒ္ဓိစရိယံ ပရမကောဋိံ ပါပေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ; တသ္မာ တဿေဝ သာ မဟာပဋိညာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ, န တဿ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဝိတထံ အတ္ထိ. တထာ ဟိ ဒီပင်္ကရော ဒသဗလော ကောဏ္ဍညော, မင်္ဂလော…ပေ… ကဿပေါ ဘဂဝါတိ ဣမေ စတုဝီသတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ပဋိပါဋိယာ ဥပ္ပန္နာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နံ ဗျာကရိံသု. ဧဝံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရေဟိ ဗောဓိသတ္တေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗာ အာနိသံသာ, တေ လဘိတွာဝ အာဂတောတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ မဟာပဋိညာယ တထာယ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော.

සකලවිධ බුද්ධකාරක ධර්ම සමූහය විමසීම, මෙනෙහි කිරීම හා සමාදන් වීම සඳහා හේතු වූ එම මහා ප්‍රතිඥාව අවිසංවාදිතව (සැබෑවක් බවට) පත් කරමින්, ලෝකනාථයන් වහන්සේ මහා කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි ගෞරව සහිතව, නිරන්තරයෙන් හා අඩුවක් නැතිව දාන පාරමිතාදී සමතිස් පාරමිතාවන් පූරණය කොට, අංග පරිත්‍යාගාදී පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කොට, සත්‍ය හා අධිෂ්ඨාන ආදී වූ සතර අධිෂ්ඨාන ධර්මයන් ප්‍රගුණ කොට, පින් හා ඥාන සම්භාරයන් රැස් කොට, පූර්ව යෝගයන්, පූර්ව චරියාවන්, ධර්ම ශ්‍රවණයන් හා ඥාත්‍යාර්ථ චරියාවන් උසස් ලෙස සිදු කොට, බුද්ධි චරියාව පරම උත්කෘෂ්ඨත්වයට පමුණුවා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේගේ එම මහා ප්‍රතිඥාව එලෙසම සත්‍ය වූවකි, වෙනස් නොවන ලද්දකි, අන් පරිද්දකින් සිදු නොවූවකි. උන්වහන්සේ කෙරෙහි කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් තරම්වත් අසත්‍යයක් නොමැත. එසේම, දීපංකර දසබලධාරීන් වහන්සේ, කොණ්ඩඤ්ඤ, මංගල... පෙ... කස්සප යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා යන මේ විසිහතර නමක් වූ සම්මා සම්බෝධුන් වහන්සේලා පිළිවෙළින් ලොව පහළ වී “මොහු බුදු වන්නේය” යි ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේට විවරණ දුන් සේක. මෙලෙස විසිහතර නමක් බුදුරජාණන් වහන්සේලා සමීපයෙහි විවරණ ලබා, අභිනීහාර කළා වූ බෝධිසත්වයන් විසින් ලැබිය යුතු වූ යම් ආනිසංස කෙනෙක් ඇද්ද, ඒවා ලබාගෙන පැමිණි හෙයින් ද, කලින් සඳහන් කළ පරිදි සත්‍ය වූ එම මහා ප්‍රතිඥාවෙන් සත්‍ය වූ සම්බුද්ධත්වය ලැබූ හෙයින් ද “තථාගත” නම් වන සේක. මෙලෙස සත්‍ය වූ මාර්ගයෙන් පැමිණි හෙයින් “තථාගත” නම් වන සේක.

ကထံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာယံ မဟာကရုဏာ လောကနာထဿ, ယာယ မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နံ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ [Pg.117] နတ္ထညော ကောစိ ပဋိသရဏံ, အဟမေဝ နံ ဣတော သံသာရဒုက္ခတော မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ သမုဿာဟိတမာနသော မဟာဘိနီဟာရံ အကာသိ. ကတွာ စ ယထာပဏိဓာနံ သကလလောကဟိတသမ္ပာဒနာယ ဥဿုက္ကမာပန္နော အတ္တနော ကာယဇီဝိတနိရပေက္ခော ပရေသံ သောတပထဂမနမတ္တေနပိ စိတ္တုတြာသသမုပ္ပာဒိကာ အတိဒုက္ကရာ ဒုက္ကရစရိယာ သမာစရန္တော ယထာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိပတ္တိ ဟာနဘာဂိယာ သံကိလေသဘာဂိယာ ဌိတိဘာဂိယာ ဝါ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဥတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောတိ, တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော အနုပုဗ္ဗေန နိရဝသေသေ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမာနေတွာ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိ. တတော ပရဉ္စ တာယေဝ မဟာကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော ပဝိဝေကရတိံ ပရမဉ္စ သန္တံ ဝိမောက္ခသုခံ ပဟာယ ဗာလဇနဗဟုလေ လောကေ တေဟိ သမုပ္ပာဒိတံ သမ္မာနာဝမာနဝိပ္ပကာရံ အဂဏေတွာ ဝေနေယျဇနဝိနယနေန နိရဝသေသံ ဗုဒ္ဓကိစ္စံ နိဋ္ဌပေသိ. တတြ ယော ဘဂဝတော သတ္တေသု မဟာကရုဏာယ သမောက္ကမနာကာရော, သော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ယထာ ဗုဒ္ဓဘူတဿ လောကနာထဿ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ, ဧဝံ ဗောဓိသတ္တဘူတဿပိ မဟာဘိနီဟာရကာလာဒီသူတိ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ ဧကသဒိသတာယ တထာဝ သာ အဝိတထာ အနညထာ. တသ္မာ တီသုပိ အဝတ္ထာသု သဗ္ဗသတ္တေသု သမာနရသာယ တထာယ မဟာကရုဏာယ သကလလောကဟိတာယ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော.

කෙසේ නම් සත්‍ය වූ මාර්ගයක ගිය හෙයින් “තථාගත” නම් වන සේක ද? ලෝකනාථයන් වහන්සේ කෙරෙහි යම් මහා කරුණාවක් ඇද්ද, යම් කරුණාවකින් යුක්තව මහා දුක්ඛ සමූහයෙන් පෙළෙන සත්ව සමූහයා දැක, “මේ සත්වයන්ට මා හැර වෙනත් පිහිටක් නැත, මමම සසරින් මිදී මොවුන් මේ සංසාර දුකින් මුදවන්නෙමි” යි උනන්දු වූ මනසින් යුතුව මහා අභිනීහාරය කළ සේක. එසේ කොට ප්‍රාර්ථනා කළ පරිදි සකල ලෝක හිත සුව පිණිස උත්සාහවත් වී, තමන්ගේ කය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, අන් අයට ඇසීමෙන් පවා සිත තැතිගන්වන සුළු වූ ඉතා දුෂ්කර වූ දුෂ්කර ක්‍රියාවන් මැනවින් පුරුදු කළ සේක. මහා බෝධිසත්වයන්ගේ පිළිවෙත පිරිහීමට හෝ කෙලෙස් ඇති වීමට හෝ පවතින තත්වයේම රැඳී සිටීමට හේතු නොවන්නාක් මෙන්ම, උන්වහන්සේ ඉහළින් ඉහළට විශේෂ ගුණාංග කරා යොමු වූ පිළිවෙතින් යුක්තව පිළිවෙළින් සියලු බෝධි සම්භාරයන් සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණි සේක. ඉන් පසුව ද එම මහා කරුණාවෙන්ම මෙහෙයවන ලද මනසින් යුතුව, විවේක සුවය හා පරම ශාන්ත වූ විමුක්ති සුවය අත්හැර, අඥාන ජනයා බහුල ලෝකයෙහි ඔවුන් විසින් කරන ලද ගරු බුහුමන් හෝ අවමන් කිරීම් නොසලකා, හික්මවිය යුතු සත්වයන් හික්මවීමෙන් අඩුවක් නැතිව බුද්ධ කෘත්‍යයන් අවසන් කළ සේක. එහිදී සත්වයන් කෙරෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවෙහි යම් පැවැත්මක් ඇද්ද, එය මතු දක්වනු ලැබේ. බුදු වූ ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ සත්වයන් කෙරෙහි වූ මහා කරුණාව යම් සේද, බෝධිසත්ව කාලයේ මහා අභිනීහාර අවස්ථාවේ පටන් ද එය එසේම විය. මෙලෙස සෑම තැනකදීම සහ සෑම කල්හිදීම එක හා සමාන වූ බැවින් එම කරුණාව සත්‍ය වූවකි, නොවෙනස් වූවකි. එබැවින් (බෝධිසත්ව, බුද්ධත්ව හා බුද්ධ කෘත්‍ය යන) අවස්ථා තුනේදීම සියලු සත්වයන් කෙරෙහි සමාන වූ සත්‍ය වූ මහා කරුණාවෙන් සකල ලෝකයාගේ හිත සුව පිණිස ක්‍රියා කළ (පිළිපන්) හෙයින් “තථාගත” නම් වන සේක. මෙලෙස සත්‍ය වූ මාවතේ ගිය බැවින් “තථාගත” නම් වන සේක.

ကထံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော? တထာနိ နာမ စတ္တာရိ အရိယမဂ္ဂဉာဏာနိ. တာနိ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော, အယံ ဒုက္ခနိရောဓော, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗဉေယျသင်္ဂါဟကာနံ ပဝတ္တိနိဝတ္တိတဒုဘယဟေတုဘူတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ, ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော, သမုဒယဿ အာယူဟနဋ္ဌော နိဒါနဋ္ဌော သံယောဂဋ္ဌော ပလိဗောဓဋ္ဌော, နိရောဓဿ နိဿရဏဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော အသင်္ခတဋ္ဌော အမတဋ္ဌော, မဂ္ဂဿ နိယျာနဋ္ဌော ဟေတွဋ္ဌော ဒဿနဋ္ဌော အဓိပတေယျဋ္ဌောတိအာဒီနံ တဗ္ဗိဘာဂါနဉ္စ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓဝိဗန္ဓကဿ သံကိလေသပက္ခဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန ပဋိလဒ္ဓါယ တတ္ထ အသမ္မောဟာဘိသမယသင်္ခါတာယ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တာနိ [Pg.118] ဘဂဝါ အနညနေယျော သယမေဝ အာဂတော အဓိဂတော, တသ္မာ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

කෙසේ නම් සත්‍ය වූ ධර්මයන් කරා පැමිණි හෙයින් “තථාගත” නම් වන සේක ද? “තථ” නම් වූ ධර්මයන් යනු සතර ආර්ය මාර්ග ඥානයන් ය. එනම් “මේ දුකයි, මේ දුක් උපදින හේතුවයි, මේ දුක් නැති කිරීමයි, මේ දුක් නැති කිරීමේ මාර්ගයයි” යනුවෙන් සියලු දත යුතු ධර්මයන් ඇතුළත් වූ, සසර පැවැත්මට හා සසර නැවතීමට හේතු වූ සතර ආර්ය සත්‍යයන් ය. දුක්ඛ සත්‍යයේ පෙළෙන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, තැවෙන අර්ථය හා විපරිණාම අර්ථය ද; සමුදය සත්‍යයේ රැස් කරන අර්ථය, නිදාන අර්ථය, යෙදෙන (බැඳෙන) අර්ථය හා බාධා කරන අර්ථය ද; නිරෝධ සත්‍යයේ නික්මෙන අර්ථය, විවේක අර්ථය, අසංඛත අර්ථය හා අමත අර්ථය ද; මාර්ග සත්‍යයේ නික්ම යන අර්ථය, හේතු අර්ථය, දක්නා අර්ථය හා අධිපති අර්ථය ද යන මේවා හා ඒවායේ විවිධ ප්‍රභේදයන් ය. යථාභූත ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට බාධා පමුණුවන කෙලෙස් පක්ෂය මුළුමනින්ම සිඳ දැමීමෙන් ලබා ගත්තා වූ ද, එහිදී මෝහයෙන් තොරව අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලැබුවා වූ ද, අවිපරීත වූ ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් යුක්ත වූ ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණ මැනවින් ගැලපෙන බැවින් (නොවැරදෙන බැවින්) එම ඥානයෝ සත්‍ය වෙති, නොවෙනස් වෙති, අන් පරිද්දකින් සිදු නොවෙති. එම ආර්ය මාර්ග ඥානයන් කරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් අයගේ මඟපෙන්වීමකින් තොරව ස්වයංභූ ඥානයෙන් පැමිණි හෙයින් ද, ඒවා සාක්ෂාත් කළ හෙයින් ද “තථාගත” නම් වන සේක.

ယထာ စ မဂ္ဂဉာဏာနိ, ဧဝံ ဘဂဝတော တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒဉာဏာနိ ဆအသာဓာရဏဉာဏာနိ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိဉာဏာနိ ဒသဗလဉာဏာနိ စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာနိ.

මාර්ග ඥානයන් පිළිබඳව විස්තර කළාක් මෙන්ම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තුන් කාලයෙහි පවත්නා වූ අප්‍රතිහත ඥානයන් (තෛකාලික අප්‍රතිහත ඥාන), සතර පටිසම්භිදා ඥානයන්, සතර වෛශාරද්‍ය ඥානයන්, පංච ගති පරිච්ඡේද ඥානයන්, හය ආකාර වූ අසාධාරණ ඥානයන්, සප්ත බොජ්ඣංග විභාවන ඥානයන්, අෂ්ටාංගික මාර්ග විභාවන ඥානයන්, නව අනුපුබ්බ විහාර සමාපත්ති ඥානයන් සහ දස බල ඥානයන් ද විස්තර කළ යුතුව ඇත.

တတြာယံ ဝိဘာဝနာ – ယဉှိ ကိဉ္စိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာသု အတီတာသု ခန္ဓာယတနဓာတူသု သဘာဝကိစ္စာဒိ အဝတ္ထာဝိသေသာဒိ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓနာမဂေါတ္တာဒိ စ ဇာနိတဗ္ဗံ. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု စ အတိသုခုမတိရောဟိတဝိဒူရဒေသေသု ရူပဓမ္မေသု ယော တံတံပစ္စယဝိသေသေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓရသဖဿာဒိဝိသေသော, တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကော ဝိယ ပစ္စက္ခတော အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, တထာ အနာဂတာသု ပစ္စုပ္ပန္နာသု စာတိ ဣမာနိ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ နာမ. ယထာဟ –

මෙහි විවරණය මෙසේය: අපරිමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි වෙසෙන, හීන ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් වෙනස් වූ අපරිමාණ සත්වයන්ගේ, හීන ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් අතීත වූ ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතූන් කෙරෙහි පවත්නා ස්වභාවය, කෘත්‍යය ආදී අවස්ථා විශේෂයන් ද, ස්කන්ධයන් හා බැඳුණු නාම ගෝත්‍ර ආදී වූ දත යුතු යම් තාක් ධර්මයෝ වෙත් ද; ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවූ ද, ඉතා සියුම් වූ ද, මුවා වූ (සැඟවුණු) ද, දුර පවත්නා වූ ද රූප ධර්මයන් කෙරෙහි ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් සමඟ හටගන්නා වූ වර්ණ, සටහන්, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ ආදී යම් විශේෂයක් වේ ද; ඒ සෑම තන්හිම අල්ලේ තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වූත්, අවහිරයක් හෝ බාධාවක් රහිත වූත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය පවතී. එසේම අනාගත වූ ද, වර්තමාන වූ ද ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතූන් කෙරෙහි ද එලෙසම පවතී. මෙසේ මේවා කාලත්‍රයෙහිම පවත්නා වූ 'අප්‍රතිහත ඥාන' (බාධා රහිත ඥාන) නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ, အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ, ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၃.၅).

“අතීත කාලයෙහි බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය බාධා රහිතය, අනාගත කාලයෙහි බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය බාධා රහිතය, වර්තමාන කාලයෙහි බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය බාධා රහිතය” (පටිසම්භිදාමග්ග).

တာနိ ပနေတာနိ တတ္ထ တတ္ထ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တာနိ ဘဂဝါ သယမ္ဘုဉာဏေန အဓိဂဉ္ဆိ. ဧဝံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

ඒ මේ ඥානයෝ ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණ හා රස ලක්ෂණ අවිපරීතව දක්නා බැවින් තථ්‍යය (සැබෑය), අවිතථ්‍යය (මුසා නොවේ), අනන්‍යථාවය (වෙනස් නොවේ). භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඥානයන් ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් සේක. මෙසේ තථ්‍ය (සැබෑ) දේ අවබෝධ කරගත් බැවින් (ආගත) උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක.

တထာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ, ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ. တတ္ထ အတ္ထပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ဓမ္မပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. နိရုတ္တိပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ နိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ. ပဋိဘာနပဘေဒဿ [Pg.119] သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ပဋိဘာနေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එලෙසම අර්ථ පටිසම්භිදාව, ධර්ම පටිසම්භිදාව, නිරුක්ති පටිසම්භිදාව, පටිභාන පටිසම්භිදාව යැයි පටිසම්භිදා (ප්‍රතිසංවිධානය) සතරකි. එහි අර්ථ ප්‍රභේදයන් වටහා ගැනීමට, පැහැදිලි කිරීමට හා නියම කිරීමට සමර්ථ වූ අර්ථ විෂයයෙහි ප්‍රභේදගත ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි. ධර්ම ප්‍රභේදයන් වටහා ගැනීමට, පැහැදිලි කිරීමට හා නියම කිරීමට සමර්ථ වූ ධර්ම විෂයයෙහි ප්‍රභේදගත ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. නිරුක්ති (භාෂාමය) ප්‍රභේදයන් වටහා ගැනීමට, පැහැදිලි කිරීමට හා නියම කිරීමට සමර්ථ වූ භාෂා ප්‍රකාශන පිළිබඳ ප්‍රභේදගත ඥානය නිරුක්ති පටිසම්භිදාවයි. පටිභාන (වැටහීම) ප්‍රභේදයන් වටහා ගැනීමට, පැහැදිලි කිරීමට හා නියම කිරීමට සමර්ථ වූ වැටහීම පිළිබඳ ප්‍රභේදගත ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදාවයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အတ္ထေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဓမ္မေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ, ဉာဏေသု ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈).

“අර්ථයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, ධර්මයෙහි ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි, එහි ධර්ම නිරුක්ති ප්‍රකාශනයෙහි ඥානය නිරුක්ති පටිසම්භිදාවයි, ඥානයන් කෙරෙහි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදාවයි” (විභංග).

ဧတ္ထ စ ဟေတုအနုသာရေန အရဏီယတော အဓိဂန္တဗ္ဗတော စ သင်္ခေပတော ဟေတုဖလံ အတ္ထော နာမ. ပဘေဒတော ပန ယံကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္နံ, နိဗ္ဗာနံ, ဘာသိတတ္ထော, ဝိပါကော, ကိရိယာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထော. တံ အတ္ထံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ဓမ္မောတိ သင်္ခေပတော ပစ္စယော. သော ဟိ ယသ္မာ တံ တံ အတ္ထံ ဝိဒဟတိ ပဝတ္တေတိ စေဝ ပါပေတိ စ, တသ္မာ ဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ. ပဘေဒတော ပန ယော ကောစိ ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု, အရိယမဂ္ဂေါ, ဘာသိတံ, ကုသလံ, အကုသလန္တိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မော, တံ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

මෙහි දී හේතුවට අනුකූලව දත යුතු බැවින් ද, පැමිණිය යුතු (අවබෝධ කළ යුතු) බැවින් ද කෙටියෙන් හේතුඵලය 'අර්ථ' නම් වේ. ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල යම් තාක් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් (පච්චයොප්පන්න), නිවන, දේශිත අර්ථය, විපාකය හා ක්‍රියාව යන මේ ධර්ම පහ අර්ථයයි. ඒ අර්ථය මෙනෙහි කරන්නහුට එහි පවත්නා ප්‍රභේදගත ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි. 'ධර්ම' යනු කෙටියෙන් හේතුවයි. එය ඒ ඒ අර්ථයන් විධාන කරන බැවින් ද, පවත්වන බැවින් ද, පමුණුවන බැවින් ද 'ධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල ඵල උපදවන යම් හේතුවක් වේ ද, ආර්ය මාර්ගය, දේශනාව, කුසලය හා අකුසලය යන මේ ධර්ම පහ ධර්මයයි. ඒ ධර්මය මෙනෙහි කරන්නහුට එහි පවත්නා ප්‍රභේදගත ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉).

“දුකෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, දුක්ඛ සමුදයෙහි ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි, දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවෙහි (මගෙහි) ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි” (විභංග).

အထ ဝါ ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ယေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ယမှာ ဓမ္မာ တေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ, တေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇရာမရဏေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဇရာမရဏသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇရာမရဏနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ဇာတိယာ, ဘဝေ, ဥပါဒါနေ, တဏှာယ, ဝေဒနာယ, ဖဿေ, သဠာယတနေ, နာမရူပေ, ဝိညာဏေ, သင်္ခါရေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, သင်္ခါရသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. သင်္ခါရနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ.

නොහොත් හේතුවෙහි ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි, හේතුඵලයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි. යම් ධර්ම කෙනෙක් උපන්නාහු ද, හටගත්තාහු ද, පෙනී සිටින්නාහු ද, ඒ ධර්මයන් පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි. යම් ධර්මයකින් ඒ ධර්මයන් උපන්නාහු ද, ඒ හේතු ධර්මයන් පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. ජරා මරණ පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, ජරා මරණ සමුදය පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. ජරා මරණ නිරෝධය පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, ජරා මරණ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. ජාතිය, භවය, උපාදානය, තණ්හාව, වේදනාව, ඵස්සය, සළායතනය, නාමරූප, විඤ්ඤාණය හා සංස්කාර පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, සංස්කාර සමුදය පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. සංස්කාර නිරෝධය පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, සංස්කාර නිරෝධගාමිනී පටිපදාව පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි.

‘‘ဣဓ [Pg.120] ဘိက္ခု ဓမ္မံ ဇာနာတိ – သုတ္တံ, ဂေယျံ…ပေ… ဝေဒလ္လံ. အယံ ဝုစ္စတိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. သော တဿ တဿေဝ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတိ – ‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော, အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ (ဝိဘ. ၇၂၄).

“මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ සූත්‍ර, ගෙය්‍ය... පෙ... වේදල්ල යන ධර්මය දනියි. මෙය ධර්ම පටිසම්භිදාව යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ඒ ඒ දේශනාවෙහි අර්ථය දනියි - ‘මෙය මේ දේශනාවෙහි අර්ථයයි, මෙය මේ දේශනාවෙහි අර්ථයයි’ යනුවෙන්; මෙය අර්ථ පටිසම්භිදාව යැයි කියනු ලැබේ” (විභංග).

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ, တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ. ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရော (ဝိဘ. ၇၂၅).

“කුසල් ධර්ම කවරේ ද? යම් කලෙක සෝමනස්ස සහගත වූ, ඥාන සම්පයුත්ත වූ, රූපාරම්මණ වූ හෝ... පෙ... ධම්මාරම්මණ වූ හෝ යම් අරමුණක් නිමිති කරගෙන කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී ද, එසමයෙහි ස්පර්ශය පවතී... පෙ... අවික්ඛේපය (සිතේ එකඟතාව) පවතී. මේ ධර්ම කුසල් ය. මේ ධර්මයන් කෙරෙහි ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි, ඒවායේ විපාකයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි” යනුවෙන් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය (විභංග).

တသ္မိံ အတ္ထေ စ ဓမ္မေ စ သဘာဝနိရုတ္တိ အဗျဘိစာရဝေါဟာရော အဘိလာပေါ, တသ္မိံ သဘာဝနိရုတ္တာဘိလာပေ မာဂဓိကာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ မူလဘာသာယ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တိ, အယံ န သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ. ယထာဝုတ္တေသု တေသု ဉာဏေသု ဂေါစရကိစ္စာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဉာဏမာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ. ဣတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ သယမေဝ ဘဂဝတာ အဓိဂတာနိ အတ္ထဓမ္မာဒိကေ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တနော ဝိသယေ အဝိသံဝါဒနဝသေန အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

ඒ අර්ථයෙහි හා ධර්මයෙහි ස්වභාව නිරුක්තිය වූ, නොවරදින ව්‍යවහාරය වූ යම් ප්‍රකාශනයක් ඇත් ද, සියලු සත්වයන්ගේ මූල භාෂාව වූ මාගධී භාෂාවෙහි “මෙය ස්වභාව නිරුක්තියයි, මෙය ස්වභාව නිරුක්තිය නොවේ” යැයි ඇති ප්‍රභේදගත ඥානය නිරුක්ති පටිසම්භිදාවයි. ඉහත කී ඒ ඥානයන් කෙරෙහි ගෝචර (විෂය) හා කෘත්‍ය ආදියෙහි අනුසාරයෙන් විස්තර වශයෙන් පවත්නා වූ සියලුම ඥානයන් අරමුණු කොට මෙනෙහි කරන්නහුට ඒ ඥානයන් කෙරෙහි ඇති වන ප්‍රභේදගත ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදාවයි. මෙසේ මේ සිව්පිළිසිඹියා ඥානයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ස්වයංභූ ඥානයෙන්ම අවබෝධ කරගනු ලැබූහ. අර්ථ ධර්ම ආදී ඒ ඒ විෂයයන් කෙරෙහි නොවරදිනා බැවින් ද, අවිපරීත ලෙස පවත්නා බැවින් ද ඒවා තථ්‍යය, අවිතථ්‍යය, අනන්‍යථාවය. මෙසේ ද තථ්‍ය (සැබෑ) දේ වෙත පැමිණි බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක.

တထာ ယံ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာကာရေန ဉာတံ ဒိဋ္ဌံ အဓိဂတံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ဟိဿ အဘိညေယျာ ဓမ္မာ အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ ပရိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ, ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, ဘာဝေတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

එලෙසම දත යුතු (ඥෙය) යමක් වේ ද, ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා ලද්දේය, දක්නා ලද්දේය, අවබෝධ කරන ලද්දේය, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විශේෂ ඥානයෙන් (අභිඥානයෙන්) දත යුතු ධර්මයන් විශේෂ ඥානයෙන් දන්නා ලද බැවින් ද, පිරිසිඳ දත යුතු ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද බැවින් ද, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරන ලද බැවින් ද, සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කරන ලද බැවින් ද, වැඩිය යුතු ධර්මයන් වැඩූ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන සේක. එබැවින් යම් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට හෝ දෙවියෙකුට හෝ මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ "ඔබ වහන්සේ විසින් මෙම ධර්මයන් අවබෝධ නොකරන ලද්දේය" යි කරුණු සහිතව තර්ක කිරීමට හෝ චෝදනා කිරීමට හෝ සමත් කෙනෙකු ලොව නැත.

ယံ ကိဉ္စိ ပဟာတဗ္ဗံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ အနဝသေသတော ဗောဓိမူလေယေဝ ပဟီနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မံ, န တဿ ပဟာနာယ ဥတ္တရိ ကရဏီယံ အတ္ထိ[Pg.121]. တထာ ဟိဿ လောဘဒေါသမောဟဝိပရီတမနသိကာရအဟိရိကာနောတ္တပ္ပထိနမိဒ္ဓ- ကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယ- မာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိမာနမဒပမာဒတိဝိဓာကုသလမူလဒုစ္စရိတ- ဝိသမသညာမလဝိတက္ကပပဉ္စဧသနာတဏှာစတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝ- ဂန္ထဩဃယောဂါဂတိတဏှုပါဒါနပဉ္စာဘိနန္ဒနနီဝရဏ- စေတောခိလစေတသောဝိနိဗန္ဓဆဝိဝါဒမူလသတ္တာနုသယ- အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တနဝအာဃာတဝတ္ထုတဏှာမူလကဒသအကုသလ- ကမ္မပထဧကဝီသတိအနေသနဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတအဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိပ္ပဘေဒံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ သဟ ဝါသနာယ ပဟီနံ သမုစ္ဆိန္နံ သမူဟတံ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ကိလေသာ အပ္ပဟီနာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

ප්‍රහාණය කළ යුතු යම් පමණ ධර්මයෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝධි මූලයේදීම ශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රහාණය කරන ලද්දේය, නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කරන ලද්දේය. ඒ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැත. ලෝභ, දෝස, මෝහ, විපරීත මනසිකාර, අහිරික, අනොත්තප්ප, ථීනමිද්ධ, කෝධ, උපනාහ, මක්ඛ, පලාස, ඉස්සා, මච්ඡරිය, මායා, සාඨෙය්‍ය, ථම්භ, සාරම්භ, මාන, අතිමාන, මද, පමාද, තෙවැදෑරුම් අකුසල මූල, දුශ්චරිත, විෂම සංඥා, මල, විතර්ක, ප්‍රපංච, ඒසනා, තණ්හා, සිවු වැදෑරුම් විපර්යාස, ආසව, ගන්ථ, ඕඝ, යෝග, ගති, තණ්හුප්පාදන, පස් වැදෑරුම් අභිනන්දන, නීවරණ, චේතෝඛිල, චේතසෝවිනිබන්ධ, සය වැදෑරුම් විවාදමූල, සප්ත අනුසය, අෂ්ට මිච්ඡත්ත, නව ආඝාතවස්තු, තණ්හා මූලක දස අකුසල කර්මපථ, විසි එක් වැදෑරුම් අනේසන, සැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගත, එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ආදී ප්‍රභේද ඇති එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේෂයන් වාසනාවන් ද සමඟින්ම ප්‍රහාණය කරන ලද්දේය, මුලින්ම සිඳලන ලද්දේය, උදුරා දමන ලද්දේය. එබැවින් කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට ...පෙ... බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ "මෙම කෙලෙස් ඔබ වහන්සේ විසින් ප්‍රහාණය නොකරන ලද්දේය" යි කරුණු සහිතව ප්‍රශ්න කිරීමට හැකියාවක් නැත.

ယေ စိမေ ဘဂဝတာ ကမ္မဝိပါကကိလေသူပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမပ္ပဘေဒါ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, အလမေဝ တေ ဧကန္တေန အန္တရာယာယ, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နာလံ တေ ပဋိသေဝတော အန္တရာယာယာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කර්ම විපාක, ක්ලේෂ, උපවාද, ආඥා ව්‍යතික්‍රම (ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය) ආදී ප්‍රභේදවලින් යුත් යම් අන්තරායකර ධර්මයන් වදාරන ලද්දේ ද, ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම (ධ්‍යාන, මග්ග, ඵල ලැබීමට) අන්තරාය පමුණුවන්නේමය. එබැවින් කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට ...පෙ... බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ "ඔබ වහන්සේ පැවසූ එම ධර්මයන් සේවනය කරන්නාහට ඒවා අන්තරාය පිණිස පවතින්නේ නැත" යි කරුණු සහිතව තර්ක කිරීමට හැකියාවක් නැත.

ယော စ ဘဂဝတာ နိရဝသေသဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာယ သီလသမာဓိပညာသင်္ဂဟော သတ္တကောဋ္ဌာသိကော သတ္တတိံသပ္ပဘေဒေါ အရိယမဂ္ဂပုဗ္ဗင်္ဂမော အနုတ္တရော နိယျာနဓမ္မော ဒေသိတော, သော ဧကန္တေနေဝ နိယျာတိ ပဋိပန္နဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော, ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နိယျာနဓမ္မော တယာ ဒေသိတော န နိယျာတီ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) ဝိတ္ထာရော. ဧဝမေတာနိ အတ္တနော ဉာဏပ္ပဟာနဒေသနာဝိသေသာနံ အဝိတထဘာဝါဝဗောဓနတော အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශේෂයක් නොමැතිව වෘත්ත දුක්ඛයෙන් (සංසාර දුකෙන්) මිදීම පිණිස, සීල සමාධි ප්‍රඥා යන ස්කන්ධයන්ගෙන් යුත්, කොටස් හතකින් සමන්විත, තිස් හතක් වූ ප්‍රභේද ඇති, ආර්ය මාර්ගය පෙරටු කොට ගත් යම් අනුත්තර වූ නෛර්යාණික ධර්මයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, එය පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන්ම සංසාර දුකෙන් එතෙර කරවන්නේය. එබැවින් කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට ...පෙ... බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ "ඔබ වහන්සේ විසින් දේශිත වූ නෛර්යාණික ධර්මය (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවන්නේ නැත" යි කරුණු සහිතව තර්ක කිරීමට හැකියාවක් නැත. "සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේ විසින් මේ ධර්මයන් අවබෝධ නොකරන ලද්දේය" යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ මෙයමය. මෙසේ තමන් වහන්සේගේ ඥානය, ප්‍රහාණය සහ දේශනා විභාගයන්ගේ අවිතථ භාවය (සත්‍ය භාවය) අවබෝධ වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ සිවු වැදෑරුම් වෛශාරද්‍ය ඥානයෝ සත්‍ය වන බැවින් 'තථ' නම් වෙති, නොවැරදෙන බැවින් 'අවිතථ' නම් වෙති, වෙනස් නොවන බැවින් 'අනඤ්ඤථ' නම් වෙති. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ඥානයන්ට පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක.

တထာ နိရယဂတိ, တိရစ္ဆာနဂတိ, ပေတဂတိ, မနုဿဂတိ, ဒေဝဂတီတိ ပဉ္စ ဂတိယော. တာသု သဉ္ဇီဝါဒယော အဋ္ဌ မဟာနိရယာ, ကုက္ကုဠာဒယော သောဠသ ဥဿဒနိရယာ, လောကန္တရိကနိရယော စာတိ သဗ္ဗေပိမေ ဧကန္တဒုက္ခတာယ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယာ စ, သကကမ္မုနာ ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိ စာတိ နိရယဂတိ[Pg.122]. တိဗ္ဗန္ဓကာရသီတနရကာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ ကိမိကီဋပဋင်္ဂသရီသပပက္ခိသောဏသိင်္ဂါလာဒယော တိရိယံ အဉ္ဆိတဘာဝေန တိရစ္ဆာနာ နာမ. တေ ဧဝ ဂတီတိ တိရစ္ဆာနဂတိ. ခုပ္ပိပါသိတပရဒတ္တူပဇီဝိနိဇ္ဈာမတဏှိကာဒယော ဒုက္ခဗဟုလတာယ ပကဋ္ဌသုခတော ဣတာ ဝိဂတာတိ ပေတာ, တေ ဧဝ ဂတီတိ ပေတဂတိ. ကာလကဉ္စိကာဒိအသုရာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ. ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ ဇမ္ဗုဒီပါဒိစတုမဟာဒီပဝါသိနော မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ, တေ ဧဝ ဂတီတိ မနုဿဂတိ. စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနူပဂါတိ ဣမေ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝနိကာယာ ဒိဗ္ဗန္တိ အတ္တနော ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ကီဠန္တိ ဇောတေန္တိ စာတိ ဒေဝါ, တေ ဧဝ ဂတီတိ ဒေဝဂတိ.

එසේම නිරය ගතිය, තිරිසන් ගතිය, ප්‍රේත ගතිය, මනුෂ්‍ය ගතිය, දේව ගතිය යැයි ගති පසකි. ඒ අතර සංජීවය ආදී වූ අට මහ නිරයන් ද, කුක්කුළ ආදී වූ සොළොස් ඔස්සද නිරයන් ද, ලෝකන්තරික නිරය ද යන මේ සියල්ල ඒකාන්තයෙන්ම දුක් සහිත බැවින් ද, කිසිදු ආශ්වාදයක් නොමැති බැවින් ද 'නිරය' නම් වේ. තමන්ගේ කර්මය විසින් පැමිණවිය යුතු තැනක් බැවින් 'ගති' නම් වේ. එබැවින් එය 'නිරය ගති' නම් වේ. දැඩි අන්ධකාරයෙන් යුතු සීත නිරයෝ ද මීටම ඇතුළත් වෙති. පණුවන්, කෘමීන්, පලඟැටියන්, උරගයන්, පක්ෂීන්, සුනඛයන්, හිවලුන් ආදීහු තිරස් අතට ගමන් කරන බැවින් 'තිරිසන්' නම් වෙති. එම උත්පත්තියම ගතියක් වන බැවින් 'තිරිසන් ගති' නම් වේ. සා පිපාසාවෙන් පෙළෙන, අන්‍යයන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන, නිරන්තරයෙන් දැවෙන තණ්හාවෙන් යුක්ත වූවෝ ආදීහු දුක් බහුල බැවින් ද, සැපයෙන් බොහෝ දුරස් වූ බැවින් ද 'ප්‍රේත' නම් වෙති. එම උත්පත්තියම ගතියක් වන බැවින් 'ප්‍රේත ගති' නම් වේ. කාලකංජික ආදී අසුරයෝ ද මීටම ඇතුළත් වෙති. කුඩා ද්වීපවැසියන් සමඟ ජම්බුද්වීපය ආදී සතර මහා ද්වීපයන්හි වෙසෙන්නෝ සිතෙහි උස්සන්නතාවය (දියුණු බව) නිසා 'මනුෂ්‍ය' නම් වෙති. එම උත්පත්තියම ගතියක් වන බැවින් 'මනුෂ්‍ය ගති' නම් වේ. චාතුම්මහාරාජිකයේ සිට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා වූ විසි හය වැදෑරුම් දේව නිකාය වැසියෝ තම ඉද්ධි අනුභාවයෙන් ක්‍රීඩා කරන බැවින් හා බබළන බැවින් 'දේව' නම් වෙති. එම උත්පත්තියම ගතියක් වන බැවින් 'දේව ගති' නම් වේ.

တာ ပနေတာ ဂတိယော ယသ္မာ တံတံကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဥပပတ္တိဘဝဝိသေသော, တသ္မာ အတ္ထတော ဝိပါကက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာ စ ရူပံ. တတ္ထ ‘‘အယံ နာမ ဂတိ နာမ ဣမိနာ ကမ္မုနာ ဇာယတိ, တဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နတ္တာ ဝိသုံ ဧတေ သတ္တနိကာယာ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နာ’’တိ ယထာသကံဟေတုဖလဝိဘာဂပရိစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဌာနသော ဟေတုသော ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

ඒ මෙම ගතීහු ඒ ඒ කර්මයන් නිසා හටගන්නා වූ උත්පත්ති භව විශේෂයන් බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයන් වෙති. එහිදී "මෙම ගතිය මෙබඳු වූ කර්මයකින් උපදී, එම කර්මයේ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසා මෙසේ විභාග වශයෙන් බෙදී පවතී, මේ සත්ත්ව සමූහයෝ මෙසේ විවිධාකාර වෙති" යි තම තමන්ට උචිත වූ හේතු ඵල විභාගයන් පිරිසිඳලීම වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ඒ ඒ කරුණු හා හේතූන් අනුව පවතියි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမာ, သာရိပုတ္တ, ဂတိယော. ကတမာ ပဉ္စ? နိရယော, တိရစ္ဆာနယောနိ, ပေတ္တိဝိသယော, မနုဿာ, ဒေဝါ. နိရယဉ္စာဟံ, သာရိပုတ္တ, ပဇာနာမိ, နိရယဂါမိဉ္စ မဂ္ဂံ, နိရယဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ; ယထာ ပဋိပန္နော စ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ, တဉ္စ ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၅၃).

"සාරිපුත්තය, මේ ගති පසකි. කවර පසක් ද යත්? නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, මනුෂ්‍ය ලෝකය, දේව ලෝකය යනුයි. සාරිපුත්තය, මම නිරය ද දනිමි, නිරයට යන මාවත ද දනිමි, නිරයට පමුණුවන පිළිවෙත ද දනිමි; යම් පිළිවෙතක නිරත වූ පුද්ගලයා කය බිඳී මරණින් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයට පැමිණේ ද, එය ද මම දනිමි" යනාදී වශයෙනි.

တာနိ ပနေတာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මෙම ඥානයෝ ඒ ඒ විෂයන්හි විපරීත නොවන ආකාරයෙන් පැවතීම නිසාත්, නොවරදින නිසාත් 'තථ' (සත්‍ය) වෙති, 'අවිතථ' (නිවැරදි) වෙති, 'අනඤ්ඤථ' (වෙනස් නොවන) වෙති. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ඥානයන්ට පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක.

တထာ ယံ သတ္တာနံ သဒ္ဓါဒိယောဂဝိကလဘာဝါဝဗောဓေန အပ္ပရဇက္ခမဟာရဇက္ခတာဒိဝိသေသဝိဘာဝနံ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ပဝတ္တံ ဘဂဝတော ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၁) ဝိတ္ထာရော.

එලෙසම සත්ත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියන්ගේ වැඩීම හෝ පිරිහීම අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, ප්‍රඥා ඇසෙහි කෙලෙස් අඩු බව (අප්පරජක්ඛ) හෝ කෙලෙස් වැඩි බව (මහාරජක්ඛ) ආදී විශේෂයන් ප්‍රකට කරන්නා වූ, ආකාර පනසකින් පැවතියා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ඥානයක් වේ ද, එය 'ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය' නම් වේ. "ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් අඩු (අප්පරජක්ඛ) අයෙකි, අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් බහුල (මහාරජක්ඛ) අයෙකි" යනාදී වශයෙන් මෙහි විස්තරය දත යුතුය.

ယဉ္စ [Pg.123] ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အယံ သဿတဒိဋ္ဌိကော, အယံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကော, အယံ အနုလောမိကာယံ ခန္တိယံ ဌိတော, အယံ ယထာဘူတဉာဏေ ဌိတော, အယံ ကာမာသယော, န နေက္ခမ္မာဒိအာသယော, အယံ နေက္ခမ္မာသယော, န ကာမာဒိအာသယော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ကာမရာဂေါ အတိဝိယ ထာမဂတော, န ပဋိဃာဒိကော, ဣမဿ ပဋိဃော အတိဝိယ ထာမဂတော, န ကာမရာဂါဒိကော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န အပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော, ဣမဿ အပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော, ဣမဿ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော အဓိကော, န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အပုညာဘိသင်္ခါရော. ဣမဿ ကာယသုစရိတံ အဓိကံ, ဣမဿ ဝစီသုစရိတံ, ဣမဿ မနောသုစရိတံ. အယံ ဟီနာဓိမုတ္တိကော, အယံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကော, အယံ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော, အယံ န ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော, န ကိလေသာဝရဏေန, န ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိနာ စ သတ္တာနံ အာသယာဒီနံ ယထာဘူတံ ဝိဘာဝနာကာရပ္ပဝတ္တံ ဘဂဝတော အာသယာနုသယဉာဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

යම්බඳු වූ මේ පුද්ගලයා අල්ප වූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තෙක, මේ පුද්ගලයා ශාස්වත දෘෂ්ටි ඇත්තෙක, මේ පුද්ගලයා උච්ඡේද දෘෂ්ටි ඇත්තෙක, මේ පුද්ගලයා අනුලෝම ක්ෂාන්තියෙහි පිහිටියෙක, මේ පුද්ගලයා යථාභූත ඥානයෙහි පිහිටියෙක, මේ පුද්ගලයා කාම ආශය ඇත්තෙක, නෙක්ඛම්මාදී ආශය නැත්තෙක, මේ පුද්ගලයා නෙක්ඛම්ම ආශය ඇත්තෙක, කාමාදී ආශය නැත්තෙක යනාදී වශයෙනුත්; 'මොහුගේ කාමරාගය අතිශයින් බලවත් ව පවතී, පටිඝාදිය එසේ නොවේ; මොහුගේ පටිඝය අතිශයින් බලවත් ව පවතී, කාමරාගාදිය එසේ නොවේ' යනාදී වශයෙනුත්; 'මොහුගේ පුණ්‍යාභිසංස්කාරය අධික ය, අපුණ්‍යාභිසංස්කාරය හෝ ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරය අධික නොවේ; මොහුගේ අපුණ්‍යාභිසංස්කාරය අධික ය, පුණ්‍යාභිසංස්කාරය හෝ ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරය අධික නොවේ; මොහුගේ ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරය අධික ය, පුණ්‍යාභිසංස්කාරය හෝ අපුණ්‍යාභිසංස්කාරය අධික නොවේ' යනාදී වශයෙනුත්; මොහුගේ කාය සුචරිතය අධික ය, මොහුගේ වචී සුචරිතය, මොහුගේ මනෝ සුචරිතය අධික ය; මේ පුද්ගලයා හීන අධිමුක්ති ඇත්තෙක, මේ පුද්ගලයා ප්‍රණීත අධිමුක්ති ඇත්තෙක, මේ පුද්ගලයා කර්මාවරණයෙන් යුක්ත ය, මේ පුද්ගලයා ක්ලේශාවරණයෙන් යුක්ත ය, මේ පුද්ගලයා විපාකාවරණයෙන් යුක්ත ය, මේ පුද්ගලයා කර්මාවරණයෙන් යුක්ත නොවේ, ක්ලේශාවරණයෙන් හෝ විපාකාවරණයෙන් යුක්ත නොවේ යනාදී වශයෙන් සත්ත්වයන්ගේ ආශය ආදිය තත්ත්වාකාරයෙන් පැහැදිලි කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ආශයානුසය ඥානයක් ඇද්ද, යමක් අරභයා මෙසේ වදාරන ලද්දේ ද -

‘‘ဣဓ တထာဂတော သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ, အနုသယံ ဇာနာတိ, စရိတံ ဇာနာတိ, အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ, ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ သတ္တေ ဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃).

'මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ආශය දනිති, අනුසය දනිති, චරිතය දනිති, අධිමුක්තිය දනිති, භව්‍ය වූ ද අභව්‍ය වූ ද සත්ත්වයන් දනිති' යනාදියයි.

ယဉ္စ ဥပရိမဟေဋ္ဌိမပုရတ္ထိမပစ္ဆိမကာယေဟိ ဒက္ခိဏဝါမအက္ခိကဏ္ဏသောတနာသိကာသောတအံသကူဋပဿဟတ္ထပါဒေဟိ အင်္ဂုလင်္ဂုလန္တရေဟိ လောမလောမကူပေဟိ စ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူဒကဓာရာပဝတ္တနံ အနညသာဓာရဏံ ဝိဝိဓဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိနိမ္မာပနကံ ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

තවද ශරීරයේ ඉහළ හා පහළ කොටස්වලින් ද, පෙරදිග හා අපරදිග දිශාවලින් ද, දකුණු හා වම් ඇස්, කන්, නාස්පුඩු, උරහිස්, පර්ශු (ඉළ ඇට), දෑත් සහ දෙපා මෙන්ම ඇඟිලි අතරින් ද ලොම් සහ ලොම් කූප අතරින් ද ගිනි කඳන් හා දිය දහරාවන් පවත්වන්නා වූ ද, අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ ද, විවිධ වූ විපර්යාසයන්ගෙන් යුත් පෙළහර පෑමට සමර්ථ වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානයක් ඇද්ද, යමක් අරභයා මෙසේ වදාරන ලද්දේ ද -

‘‘ဣဓ တထာဂတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောတိ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ. ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

'මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට අසාධාරණ වූ යමක ප්‍රාතිහාර්යයක් කරති. ශරීරයේ ඉහළ කොටසින් ගිනි කඳක් විහිදෙයි, පහළ කොටසින් දිය දහරාවක් විහිදෙයි. ශරීරයේ පහළ කොටසින් ගිනි කඳක් විහිදෙයි, ඉහළ කොටසින් දිය දහරාවක් විහිදෙයි' යනාදියයි.

ယဉ္စ [Pg.124] ရာဂါဒီဟိ ဇာတိအာဒီဟိ စ အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ ဥပဒ္ဒုတံ သတ္တနိကာယံ တတော နီဟရိတုကာမတာဝသေန နာနာနယေဟိ ပဝတ္တဿ ဘဂဝတော မဟာကရုဏောက္ကမနဿ ပစ္စယဘူတံ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ. ယထာဟ –

තවද රාගාදී කෙලෙස්වලින් ද ජාති ආදී වූ අනේක විධ දුක්ඛ ධර්මයන්ගෙන් ද පීඩිත වූ සත්ත්ව ප්‍රජාව එයින් මුදා ගැනීමේ කැමැත්තෙන් යුක්ත ව, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් පවත්නා වූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව පහළ වීමට හේතු වූ යම් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානයක් ඇද්ද, ඒ ගැන මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကတမံ တထာဂတဿ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ? ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ. –

'තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය කුමක් ද? බොහෝ ආකාරවලින් බලන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වෙයි. ලෝක සන්නිවාසය ගිනි ගත්තේ යයි බලන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වෙයි' යනුවෙනි.

အာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ဧကူနနဝုတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇနံ ကတံ.

යනාදී වශයෙන් ආකාර අසූ නවයකින් බෙදා දැක්වීම කරන ලදී.

ယံ ပန ယာဝတာ ဓမ္မဓာတု, ယတ္တကံ ဉာတဗ္ဗံ သင်္ခတာသင်္ခတာဒိ, တဿ သဗ္ဗဿ ပရောပဒေသေန ဝိနာ သဗ္ဗာကာရတော ပဋိဇာနနသမတ္ထံ အာကင်္ခါမတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝတော ဉာဏံ သဗ္ဗထာ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိသစ္စာဝဗောဓတော သဗ္ဗညုတညာဏံ, တတ္ထာဝရဏာဘာဝတောဝ နိဿင်္ဂပ္ပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

යම් ධර්ම ධාතුවක් ඇද්ද, දත යුතු වූ යම් සංඛත අසංඛත ආදියක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල පරෝපදේශයක් නොමැති ව සියලු ආකාරයෙන් දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ ද, කැමැත්ත පමණකින් ම බැඳී පවත්නා වූ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ යම් ඥානයක් ඇද්ද, සියලු ආකාරයෙන් ඉතිරි නොමැති ව සංඛත අසංඛත හා සම්මුති සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම නිසා එය 'සර්වඥතා ඥානය' යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි ආවරණයක් නොමැති වීම නිසා ම නොඇලී පැවැත්ම සලකා එය 'අනාවරණ ඥානය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය මතු විවරණය වනු ඇත.

ဧဝမေတာနိ ဘဂဝတော ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ယထာသကံဝိသယဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ අසාධාරණ ඥාන සය අවිපරීත ආකාරයෙන් පැවැත්ම නිසාත්, ඒ ඒ විෂයයන් කෙරෙහි නොවෙනස් වන නිසාත් තථ්‍ය වෙයි, අවිතථ වෙයි, අන්‍යාකාර නොවේ. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථ්‍ය වූ ඥානවලට පැමිණි හෙයින් තථාගත නම් වන සේක.

တထာ ‘‘သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ – သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇; သံ. နိ. ၅.၁၈၅) ဧဝံ သရူပတော ယာယံ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာ သတိအာဒိဘေဒါ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတိ, ကိလေသနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ, သာ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿာ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. အရိယသာဝကော ဝါ ယထာဝုတ္တာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဧဝံ သာမညလက္ခဏတော[Pg.125], ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဝိစယလက္ခဏော ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဂ္ဂဟလက္ခဏော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဖရဏလက္ခဏော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဥပသမလက္ခဏော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, အဝိက္ခေပလက္ခဏော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပဋိသင်္ခါနလက္ခဏော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော.

එසේ ම 'මහණෙනි, මේ බොජ්ඣංග සතකි. එනම්: සති සම්බොජ්ඣංගය, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, වීරිය සම්බොජ්ඣංගය, පීති සම්බොජ්ඣංගය, පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය, සමාධි සම්බොජ්ඣංගය සහ උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී උපදින්නා වූ ද, ලීන, උද්ධච්ච, ප්‍රතිෂ්ඨාන, ආයූහන, කාමසුඛල්ලිකානුයෝග, අත්තකිලමථානුයෝග, උච්ඡේද හා ශාස්වත අභිනිවේශ ආදී වූ අනේක උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ද, සති ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ යම් ධර්ම සාමග්‍රියක් ඇද්ද, යම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කර ගනී ද, කෙලෙස් නින්දෙන් අවදි වේ ද, නැතහොත් සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කරයි ද, නැතහොත් නිර්වාණය ම සාක්ෂාත් කරයි ද, ඒ ධර්ම සාමග්‍රිය 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බෝධියෙහි අංග බැවින් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. නැතහොත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඉහත කී ධර්ම සාමග්‍රියෙන් අවබෝධ කර ගන්නා නිසා 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බෝධියට අංග වන බැවින් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. මෙසේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් ද, එළඹ සිටීම ලක්ෂණ කොට ඇති සති සම්බොජ්ඣංගය, විමසීම ලක්ෂණ කොට ඇති ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, ප්‍රග්‍රහය ලක්ෂණ කොට ඇති වීරිය සම්බොජ්ඣංගය, පැතිරීම ලක්ෂණ කොට ඇති පීති සම්බොජ්ඣංගය, සන්සිඳීම ලක්ෂණ කොට ඇති පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය, අවික්ෂේපය ලක්ෂණ කොට ඇති සමාධි සම්බොජ්ඣංගය සහ මධ්‍යස්ථව විමසීම ලක්ෂණ කොට ඇති උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනාදී වශයෙන් විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් ද දත යුතු ය.

‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ ဘိက္ခု သတိမာ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော, စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ ဟောတိ အနုဿရိတာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၆၇) သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အညမညူပကာရဝသေန ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? အတ္ထိ အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတိ, အတ္ထိ ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၆၉) တေသံ ဝိသယဝိဘာဝနာပဝတ္တိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ, ဝိရာဂနိဿိတံ, နိရောဓနိဿိတံ, ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၇၁) ဘာဝနာဝိဓိဒဿနတော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဣဓ ဘိက္ခု ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… တသ္မိံ သမယေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ…ပေ… ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ယာ သတိ အနုဿတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၇၈) ဆနဝုတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ နာနာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ တဿ တဿ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

‘‘එහි සති සම්බොජ්ඣංගය යනු කවරේද? මෙහි මහණ තෙමේ සිහි ඇත්තේ වෙයි, උතුම් වූ සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දෙය ද බොහෝ කලකට පෙර කියන ලද දෙය ද සිහි කරන්නෙක්, නැවත නැවත සිහි කරන්නෙක් වෙයි’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 467) සත් බොජ්ඣංගයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය උපකාරී බවේ බලයෙන් එකම ක්ෂණයක පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ද; ‘‘එහි සති සම්බොජ්ඣංගය යනු කවරේද? ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සිහිය ඇත, බාහිර ධර්මයන්හි සිහිය ඇත’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 469) ඒවායේ විෂයයන් පැහැදිලි කිරීමේ පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ද; ‘‘මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ විවේකය ඇසුරු කළා වූ, විරාගය ඇසුරු කළා වූ, නිරෝධය ඇසුරු කළා වූ, නිවනට නැමුණා වූ සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 471) භාවනා ක්‍රමය දැක්වීමෙන් ද; ‘‘එහි සත් බොජ්ඣංගයෝ කවරහුද? මෙහි මහණ තෙමේ යම් කලෙක ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි ද... එකල්හි සති සම්බොජ්ඣංගය... උපේක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යන සත් බොජ්ඣංගයෝ වෙති. එහි සති සම්බොජ්ඣංගය යනු කවරේද? යම් සිහියක්, නැවත නැවත සිහි කිරීමක් ඇද්ද...’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 478) අනූහය දහසක් වූ නය ක්‍රමයන්ගේ බෙදීම් මගින් මෙසේ නානාවිධ ආකාරයෙන් පැවතුණු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බොජ්ඣංග විභාජන ඥානයන් ඒ ඒ අර්ථයන්ගේ අවිසංවාදී බව නිසා තථ්‍ය (සත්‍ය) වේ, අවිතථ (වැරදි නොවන) වේ, අනන්‍යථා (වෙනස් නොවන) වේ. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තථ්‍ය වූ ධර්මයන්ට පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

တထာ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၀၅) ဧဝံ သရူပတော. သဗ္ဗကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယဘာဝကရတ္တာ အရိယဖလပဋိလာဘကရတ္တာ စ အရိယော. အရိယာနံ အဋ္ဌဝိဓတ္တာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမာယ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ အဋ္ဌင်္ဂိကော. ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတိ, အတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ, သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂယတီတိ မဂ္ဂေါတိ ဧဝံ သာမညလက္ခဏတော. ‘‘သမ္မာဒဿနလက္ခဏာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာအဘိနိရောပနလက္ခဏော သမ္မာသင်္ကပ္ပော, သမ္မာပရိဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ သမ္မာဝါစာ, သမ္မာသမုဋ္ဌာပနလက္ခဏော သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာဝေါဒါနလက္ခဏော သမ္မာအာဇီဝေါ, သမ္မာပဂ္ဂဟလက္ခဏော သမ္မာဝါယာမော, သမ္မာဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာ သမ္မာသတိ[Pg.126], သမ္မာအဝိက္ခေပလက္ခဏော သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ တာဝ အညေဟိပိ အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပဇဟတိ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟဝိဓမနေန အသမ္မောဟတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ပဿတိ, တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီနိ ပဇဟန္တိ, နိရောဓဉ္စ အာရမ္မဏံ ကရောန္တိ, သဟဇာတဓမ္မာနံ သမ္မာအဘိနိရောပနပရိဂ္ဂဟဏသမုဋ္ဌာပနဝေါဒါနပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနသမာဒဟနာနိ စ ကရောန္တီတိ ဧဝံ ကိစ္စဝိဘာဂတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ ဝိသုံ ဒုက္ခာဒိအာရမ္မဏာ ဟုတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ နိဗ္ဗာနမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စတော ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ နာနာရမ္မဏာ, မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ ဧကာရမ္မဏာ, တေသု သမ္မာသင်္ကပ္ပော ကိစ္စတော ‘‘နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒီနိ တီဏိ နာမာနိ လဘတိ. သမ္မာဝါစာဒယော တယော ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိဝိဘာဂါ ဝိရတိယောပိ စေတနာယောပိ ဟုတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတိယောဝ, သမ္မာဝါယာမသတိယော ကိစ္စတော သမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရိ နာမာနိ လဘန္တိ. သမ္မာသမာဓိ ပန မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန နာနာ ဧဝါတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂေသု ပဝတ္တိဝိဘာဂတော. ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၈၉) ဘာဝနာဝိဓိတော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ? ဣဓ, ဘိက္ခု, ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ, တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတိ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၉၉) စတုရာသီတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ အနေကာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော အရိယမဂ္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော သဗ္ဗာနိပိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

එසේම ‘‘එහි දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය කවරේද? මේ අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගයම වේ, එනම් සම්මා දිට්ඨිය... සම්මා සමාධියයි’’ (විභංග. 205) මෙසේ ස්වරූපය අනුව ද; සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, ආර්ය භාවය ඇති කරන බැවින් ද, ආර්ය ඵල ලබා දෙන බැවින් ද ‘ආර්ය’ නම් වේ. අංග අටකින් යුක්ත බැවින් ද, නිවන් අවබෝධය පිණිස ඒකාන්ත හේතුව වන බැවින් ද ‘අෂ්ටාංගික’ නම් වේ. කෙලෙසුන් නසමින් යන බැවින් ද, නිවන අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් සොයනු ලබන බැවින් ද, තමා විසින්ම නිවන සොයන බැවින් ද ‘මාර්ග’ නම් වේ; මෙසේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අනුව ද (දත යුතුය). ‘‘නිවැරදිව දැකීමේ ලක්ෂණය සම්මා දිට්ඨියයි, (අරමුණෙහි සිත) මැනවින් පිහිටුවීමේ ලක්ෂණය සම්මා සංකප්පයයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් වැළඳගැනීමේ ලක්ෂණය සම්මා වාචාවයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් ක්‍රියාවෙහි යෙදවීමේ ලක්ෂණය සම්මා කම්මන්තයයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් පිරිසිදු කිරීමේ ලක්ෂණය සම්මා ආජීවයයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් ප්‍රගුණ කිරීමේ ලක්ෂණය සම්මා වායාමයයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් එළඹ සිටීමේ ලක්ෂණය සම්මා සතියයි, (සහජාත ධර්මයන්) මැනවින් නොවිසිරුණු බවේ ලක්ෂණය සම්මා සමාධියයි’’ මෙසේ විශේෂ ලක්ෂණ අනුව ද (දත යුතුය). සම්මා දිට්ඨිය වනාහි තමාට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අනෙකුත් කෙලෙසුන් සමඟ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ කරයි, නිවන අරමුණු කරයි, ඒ අරමුණ වසා සිටින මෝහය විධ්වංසනය කිරීමෙන් මුළා නොවී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද දකියි. එසේම සම්මා සංකප්ප ආදීහු ද මිථ්‍යා සංකප්ප ආදිය ප්‍රහීණ කරති, නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කරති, සහජාත ධර්මයන්ගේ මැනවින් අරමුණට නැංවීම, පිරිසිදු කිරීම, උත්සාහවත් කරවීම, එළඹ සිටුවීම හා මැනවින් තැන්පත් කිරීම ආදිය සිදු කරති; මෙසේ කෘත්‍ය විභාජනය අනුව ද (දත යුතුය). සම්මා දිට්ඨිය පූර්ව භාගයෙහි (මාර්ගයට පෙර) විවිධ ක්ෂණයන්හි වෙන් වෙන්ව දුක්ඛාදී අරමුණු ඇතිව පැවතිය ද, මාර්ග ක්ෂණයේදී එකම ක්ෂණයක නිවනම අරමුණු කොට කෘත්‍ය වශයෙන් ‘දුක්ඛේ ඥානය’ යනාදී නම් හතරක් ලබයි. සම්මා සංකප්ප ආදීහු ද පූර්ව භාගයෙහි විවිධ ක්ෂණවල විවිධ අරමුණු ඇතිව පවතිති, මාර්ග ක්ෂණයේදී එකම ක්ෂණයක එකම අරමුණක් ඇතිව පවතිති. ඔවුන් අතරින් සම්මා සංකප්පය කෘත්‍ය වශයෙන් ‘නෙක්ඛම්ම සංකප්ප’ යනාදී නම් තුනක් ලබයි. සම්මා වාචා ආදී මාර්ගාංග තුන පූර්ව භාගයෙහි ‘මුසාවාදා වේරමණී’ යනාදී බෙදීම් අනුව විරති වශයෙන් හෝ චේතනා වශයෙන් හෝ පැවතී, මාර්ග ක්ෂණයේදී විරතිම වෙති. සම්මා වායාම හා සම්මා සතිය කෘත්‍ය වශයෙන් සම්මප්පධාන හා සතිපට්ඨාන වශයෙන් නම් හතරක් ලබති. සම්මා සමාධිය වනාහි මාර්ග ක්ෂණයේදී පවා ප්‍රථම ධ්‍යානාදී වශයෙන් නානාවිධම වේ; මෙසේ පූර්ව භාග හා අපර භාගයන්හි පැවැත්ම බෙදා දැක්වීමෙන් ද (දත යුතුය). ‘‘මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ විවේකය ඇසුරු කළ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 489) භාවනා ක්‍රමය අනුව ද; ‘‘එහි අෂ්ටාංගික මාර්ගය කවරේද? මෙහි මහණ තෙමේ යම් කලෙක ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි ද... එකල්හි සම්මා දිට්ඨිය, සම්මා සංකප්පය යන අෂ්ටාංගික මාර්ගය වෙයි’’ යනාදී වශයෙන් (විභංග. 499) අසූ හතර දහසක් වූ නය ක්‍රම බෙදීම් මගින් මෙසේ නානාවිධ ආකාරයෙන් පැවතුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආර්ය මාර්ග විභාජන ඥානයෝ අර්ථයන්ගේ අවිසංවාදී බව නිසා ඒ සියල්ලම තථ්‍යය, අවිතථය, අනන්‍යථාය. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තථ්‍ය වූ ධර්මයන්ට පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

တထာ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ စ နိရောဓသမာပတ္တီတိ ဧတာသု အနုပဋိပါဋိယာ ဝိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန စ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီသု သမ္ပာဒနပစ္စဝေက္ခဏာဒိဝသေန ယထာရဟံ သမ္ပယောဂဝသေန စ ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထာ ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ဌာနံ[Pg.127], ဣဒံ အဋ္ဌာန’’န္တိ အဝိပရီတံ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏာကာရဏဇာနနံ, တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နဿ ကမ္မသမာဒါနဿ အနဝသေသတော ယထာဘူတံ ဝိပါကန္တရဇာနနံ, အာယူဟနက္ခဏေယေဝ တဿ တဿ သတ္တဿ ‘‘အယံ နိရယဂါမိနီ ပဋိပဒါ…ပေ… အယံ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယာထာဝတော သာသဝါနာသဝကမ္မဝိဘာဂဇာနနံ, ခန္ဓာယတနာနံ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နာဒိအနေကသဘာဝံ နာနာသဘာဝဉ္စ တဿ လောကဿ ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ အယံ ဝိသေသော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယထာဘူတံ ဓာတုနာနတ္တဇာနနံ, သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုတာဇာနနံ သံကိလေသာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဈာနဝိမောက္ခာဒိဇာနနံ, သတ္တာနံ အပရိမာဏာသု ဇာတီသု တပ္ပဋိဗန္ဓေန သဒ္ဓိံ အနဝသေသတော ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တတိဇာနနံ ဟီနာဒိဝိဘာဂေဟိ သဒ္ဓိံ စုတိပဋိသန္ဓိဇာနနံ, ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုသစ္စဇာနနန္တိ ဣမာနိ ဘဂဝတော ဒသဗလဉာဏာနိ အဝိရဇ္ဈိတွာ ယထာသကံဝိသယာဝဂါဟနတော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနတော စ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එසේම ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්තියේ සිට නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා වූ අනුපූර්ව විහාර සමාපත්තීන් සම්පාදනය කිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම ආදී වශයෙන් ද, සුදුසු පරිදි (සමාධි-ප්‍රඥා) සම්ප්‍රයුක්ත වීම් වශයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පවත්නා වූ ඥානයෝ, එම අර්ථයන් සිද්ධ කිරීමෙහිලා තථ්‍යය (සැබෑය), අවිතථය (අසත්‍ය නොවේ), අනන්‍යථා (අන් ආකාර නොවේ) වෙති. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථ වූ (සත්‍ය වූ) ඥානයන් කරා පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක. එමෙන්ම, ‘මෙය මෙයට කරුණකි (ස්ථානයයි), මෙය මෙයට කරුණක් නොවේ (අස්ථානයයි)’ යනුවෙන් ඒ ඒ ඵලයන්ගේ හේතු අහේතුන් පිළිබඳ අවිපරීත දැනීම ද, ඒ ඒ සත්වයන්ගේ අතීතාදී වශයෙන් පවත්නා නානාප්‍රකාර කර්ම සමාදානයන්ගේ විපාකයන් පිළිබඳව ශේෂයක් නොමැතිව තත් වූ පරිද්දෙන් දැනීම ද, කර්ම රැස් කරන අවස්ථාවේදීම ඒ ඒ සත්වයා පිළිබඳව ‘මේ නිරයගාමී ප්‍රතිපදාවයි...පෙ... මේ නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාවයි’ යනුවෙන් සාස්‍රව හා අනාස්‍රව කර්ම විභාගයන් යථා පරිදි දැනීම ද, උපාදින්න හා අනුපාදින්න ආදී වූ ස්කන්ධ-ආයතනයන්ගේ අනේක ස්වභාවයන් හා නානා ස්වභාවයන් ද, ‘මෙම ධාතුව අධික වීම නිසා මෙම ධර්ම පරම්පරාවෙහි මෙම සුවිශේෂී බව හටගනී’ යනාදී නයින් ලෝකයෙහි ධාතු නානත්වය (ධාතූන්ගේ විවිධත්වය) යථාභූතව දැනීම ද, ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බව දැනීම ද, කෙලෙස් සහිත වීම් ආදිය සමඟ ධ්‍යාන විමෝක්ෂාදීන් දැනීම ද, සත්වයන්ගේ අපරිමාණ වූ ජාතීන් පිළිබඳව එහි සම්බන්ධතාවයන් ද සමඟින් ශේෂයක් නොමැතිව පුර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් දැනීම ද, හීන-ප්‍රණීත ආදී විභාගයන් සමඟ සත්වයන්ගේ චුති-ප්‍රතිසන්ධිය දැනීම ද, ‘මෙය දුකයි’ යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් කරන ලද නයින් ම චතුරාර්ය සත්‍යය දැනීම ද යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙම දසබල ඥානයෝ තමන්ට අයත් විෂයයන් කරා වැරදීමකින් තොරව අවතීර්ණ වන බැවින් ද, අපේක්ෂිත අර්ථයන් සාධනය කරන බැවින් ද, යථාභූතව පවතින බැවින් ද තථ්‍යය, අවිතථය, අනන්‍යථා වෙති. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဣဓ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၈၀၉; အ. နိ. ၁၀.၂၁).

“මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ (ස්ථානය) කරුණ ලෙස ද, අකරුණ (අස්ථානය) අකරුණ ලෙස ද තත් වූ පරිද්දෙන් දැනගන්නා සේක” යනාදියයි.

ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථ්‍ය (සත්‍ය) වූ ඥානයන් කරා පැමිණි (අවබෝධ කළ) බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

ယထာ စေတေသမ္ပိ ဉာဏာနံ ဝသေန, ဧဝံ ယထာဝုတ္တာနံ သတိပဋ္ဌာနသမ္မပ္ပဓာနာဒိဝိဘာဝနဉာဏာဒိအနန္တာပရိမေယျဘေဒါနံ အနညသာဓာရဏာနံ ပညာဝိသေသာနံ ဝသေန ဘဂဝါ တထာနိ ဉာဏာနိ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော, ဧဝမ္ပိ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

යම් සේ මෙම ඥානයන්ගේ බලයෙන් ද, එසේම ඉහත සඳහන් කරන ලද සතිපට්ඨාන, සම්මප්පධාන ආදී විභාගයන් සහිත වූ ඥානයන් ඇතුළු අනන්ත අපරිමාණ ප්‍රභේද ඇති, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ ප්‍රඥා විශේෂයන්ගේ බලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තථ්‍ය වූ ඥානයන් කරා පැමිණි සේක (අවබෝධ කළ සේක). එබැවින් ද තථ්‍ය වූ ඥානයන් කරා පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာ တာ ဘဂဝတော အဘိဇာတိအဘိသမ္ဗောဓိဓမ္မဝိနယပညာပနအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယော, တာ တထာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဒတ္ထံ တာ လောကနာထေန အဘိပတ္ထိတာ ပဝတ္တိတာ စ, တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဝိသံဝါဒနတော အဝိပရီတတ္ထဝုတ္တိယာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ. တထာ ဟိ အယံ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော သမတိံသပါရမိပရိပူရဏာဒိကံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓတ္တဟေတုံ သမ္ပာဒေတွာ [Pg.128] တုသိတပုရေ ဌိတော ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ သုတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာဟိ ဧကတော သန္နိပတိတာဟိ ဥပသင်္ကမိတွာ –

කෙසේ ‘තථාව’ කරා ගිය බැවින් (තථා ගත) ‘තථාගත’ නම් වන සේක ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ඒ උපත (අභිජාති), චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය (අභිසම්බෝධි), ධර්ම-විනය පැනවීම (ධර්මවිනය පඤ්ඤාපන) සහ අනුපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑම යන මොහු ‘තථ’ (සැබෑ) නම් වෙති. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් යම් අර්ථයක් සඳහා ඒවා ප්‍රාර්ථනා කරන ලද ද, පවත්වන ලද ද, එම අර්ථය ඒකාන්තයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් ද, නොවෙනස් වන බැවින් ද, අවිපරීතව පවතින බැවින් ද ඒවා ‘තථ’ ය, ‘අවිතථ’ ය, ‘අනඤ්ඤථ’ ය. එසේමය, බෝධිසත්ව භූත වූ මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දස පාරමී, උප පාරමී, පරමත්ථ පාරමී යන සමතිස් පාරමීන් පූරණය කිරීම ආදී ඉහත සඳහන් කළ සියලු බුදු බවට හේතු වන කරුණු සම්පූර්ණ කර, තුසිත පුරයෙහි වැඩ වසමින් ‘බුද්ධ කෝලාහලය’ අසා, දසදහසක් සක්වළ දේවතාවුන් එක් රැස්ව පැමිණ -

‘‘ကာလော ခေါ တေ မဟာဝီရ, ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ;

သဒေဝကံ တာရယန္တော, ဗုဇ္ဈဿု အမတံ ပဒ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၁.၆၇) –

“මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට (බුදු වීමට) කාලය මෙයයි. මව්කුස පිළිසිඳගෙන, දෙවියන් සහිත ලෝකය සසරින් එතර කරවමින් අමා මහ නිවන අවබෝධ කරනු මැනවි” යි (ආරාධනා කළහ).

အာယာစိတော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗနိမိတ္တော ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ ‘‘ဣဒါနိ အဟံ မနုဿယောနိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိဿာမီ’’တိ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယံ သကျရာဇကုလေ မဟာမာယာယ ဒေဝိယာ ကုစ္ဆိယံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဒသ မာသေ ဒေဝမနုဿေဟိ မဟတာ ပရိဟာရေန ပရိဟရိယမာနော ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ပစ္စူသသမယေ အဘိဇာတိံ ပါပုဏိ.

මෙසේ ආරාධනා කරන ලද්දා වූ ද, පූර්ව නිමිති පහළ වූවා වූ ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පංච මහා විලෝකනයන් විලෝකනය කර, 'දැන් මම මනුෂ්‍ය යෝනියෙහි උපත ලබා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරන්නෙමි' යි ඉසිරි (ඇසළ) පුර පසළොස්වක පොහෝ දින ශාක්‍ය රජකුලයෙහි මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් සේක. දස මසක් පුරා දෙවි මිනිසුන්ගේ මහත් වූ ආරක්ෂා සංවිධාන මධ්‍යයෙහි රැකවරණය ලබමින්, වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින අලුයම් කාලයෙහි උපත (අභිජාතිය) ලැබූ සේක.

အဘိဇာတိက္ခဏေ ပနဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏက္ခဏေ ဝိယ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ, အယံ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အပရိမာဏော ဩဘာသော ဖရိ, တဿ, တံ သိရိံ ဒဋ္ဌုကာမာ ဝိယ အန္ဓာ စက္ခူနိ ပဋိလဘိံသု, ဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု, မူဂါ သမာလပိံသု, ခုဇ္ဇာ ဥဇုဂတ္တာ အဟေသုံ, ပင်္ဂုလာ ပဒသာ ဂမနံ ပဋိလဘိံသု, ဗန္ဓနဂတာ သဗ္ဗသတ္တာ အန္ဒုဗန္ဓနာဒီဟိ မုစ္စိံသု, သဗ္ဗနရကေသု အဂ္ဂိ နိဗ္ဗာယိ, ပေတ္တိဝိသယေ ခုပ္ပိပါသာ ဝူပသမိ, တိရစ္ဆာနာနံ ဘယံ နာဟောသိ, သဗ္ဗသတ္တာနံ ရောဂေါ ဝူပသမိ, သဗ္ဗသတ္တာ ပိယံဝဒါ အဟေသုံ, မဓုရေနာကာရေန အဿာ ဟသိံသု, ဝါရဏာ ဂဇ္ဇိံသု, သဗ္ဗတူရိယာနိ သကသကနိန္နာဒံ မုဉ္စိံသု, အဃဋ္ဋိတာနိ ဧဝ မနုဿာနံ ဟတ္ထူပဂါဒီနိ အာဘရဏာနိ မဓုရေနာကာရေန သဒ္ဒံ မုဉ္စိံသု, သဗ္ဗဒိသာ ဝိပ္ပသန္နာ အဟေသုံ, သတ္တာနံ သုခံ ဥပ္ပာဒယမာနော မုဒုသီတလဝါတော ဝါယိ, အကာလမေဃော ဝဿိ, ပထဝိတောပိ ဥဒကံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဿန္ဒိ, ပက္ခိနော အာကာသဂမနံ ဝိဇဟိံသု, နဒိယော အသန္ဒမာနာ အဋ္ဌံသု, မဟာသမုဒ္ဒေ မဓုရံ ဥဒကံ အဟောသိ, ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တေ သူရိယေ ဒိပ္ပမာနေ ဧဝ အာကာသဂတာ သဗ္ဗာ ဇောတိယော ဇောတိံသု, ဌပေတွာ အရူပါဝစရေ ဒေဝေ အဝသေသာ သဗ္ဗေ ဒေဝါ သဗ္ဗေ စ နေရယိကာ ဒိဿမာနရူပါ အဟေသုံ, တရုကုဋ္ဋကဝါဋသေလာဒယော အနာဝရဏဘူတာ အဟေသုံ, သတ္တာနံ စုတူပပါတာ နာဟေသုံ, သဗ္ဗံ အနိဋ္ဌဂန္ဓံ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ပဝါယိ, သဗ္ဗေ ဖလူပဂါ ရုက္ခာ ဖလဓရာ သမ္ပဇ္ဇိံသု, မဟာသမုဒ္ဒေါ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပဒုမေဟိ သဉ္ဆန္နတလော အဟောသိ, ထလဇဇလဇာဒီနိ [Pg.129] သဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပုပ္ဖိံသု, ရုက္ခာနံ ခန္ဓေသု ခန္ဓပဒုမာနိ, သာခါသု သာခါပဒုမာနိ, လတာသု လတာပဒုမာနိ, ပုပ္ဖိံသု, မဟီတလသိလာတလာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥပရူပရိ သတ္တ သတ္တ ဟုတွာ ဒဏ္ဍပဒုမာနိ နာမ နိက္ခမိံသု, အာကာသေ ဩလမ္ဗကပဒုမာနိ နိဗ္ဗတ္တိံသု, သမန္တတော ပုပ္ဖဝဿံ ဝဿိ အာကာသေ ဒိဗ္ဗတူရိယာနိ ဝဇ္ဇိံသု, သကလဒသသဟဿိလောကဓာတု ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမာလာဂုဠံ ဝိယ, ဥပ္ပီဠေတွာ ပဝတ္တမာလာကလာပေါ ဝိယ, အလင်္ကတပဋိယတ္တံ မာလာသနံ ဝိယ စ ဧကမာလာမာလိနီ ဝိပ္ဖုရန္တဝါဠဗီဇနီ ပုပ္ဖဓူပဂန္ဓပရိဝါသိတာ ပရမသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ အဟောသိ, တာနိ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပရိ အဓိဂတာနံ အနေကေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ နိမိတ္တဘူတာနိ ဧဝ အဟေသုံ. ဧဝံ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝါ အယံ အဘိဇာတိ ယဒတ္ထံ တေန အဘိပတ္ထိတာ, တဿာ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ တထာဝ အဟောသိ အဝိတထာ အနညထာ.

තවද, ඒ මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ උපත සිදු වූ මොහොතෙහි, උන්වහන්සේ පිළිසිඳ ගත් අවස්ථාවේ මෙන්ම දෙතිස් මහා පූර්ව නිමිති පහළ විය. මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය, බෙහෙවින් කම්පා විය, අතිශයින් කම්පා විය. දස දහසක් සක්වළ පුරා අප්‍රමාණ ආලෝකයක් පැතිර ගියේය. උන්වහන්සේගේ ඒ මහා ශ්‍රී සෝභනය දැක ගැනීමට මෙන් උපන් අන්ධයෝ ඇස් ලැබුවාහුය. බිහිරි අය ශබ්ද ඇසුවාහුය. ගොළු අය කතා කළාහුය. කොදු අය සෘජු කයැති වූවාහුය. කොර අය පයින් ගමන් කිරීමේ ශක්තිය ලැබුවාහුය. බන්ධනාගාරගත වූ සියලු සත්ත්වයෝ විලංගු හා බැමිවලින් නිදහස් වූහ. සියලු නිරයන්හි ගිනි නිවී ගියේය. ප්‍රේත ලෝකයන්හි සාපිපාසාව සංසිඳුණි. තිරිසන් සතුන්ට බියක් නොවීය. සියලු සත්ත්වයන්ගේ රෝග නිවී ගියේය. සියලු සත්ත්වයෝ ප්‍රිය වචන කතා කළහ. අශ්වයෝ මධුර ලෙස හේෂාරව කළහ. ඇතින්නෝ කුංචනාද කළහ. සියලු තූර්ය භාණ්ඩ නිතැතින්ම තම තමන්ගේ නාදයන් නිකුත් කළහ. මිනිසුන්ගේ අත් පළඳනා ආදී ආභරණ පවා කිසිවෙකුගේ ගැටීමකින් තොරව මධුර ශබ්ද නිකුත් කළහ. සියලු දිශාවෝ ප්‍රසන්න හා පැහැදිලි වූහ. සත්ත්වයන්ට සැපය ඇති කරවමින් මෘදු වූ සීතල සුළඟක් හැමුවේය. අකාල මේඝයක් වැස්සේය. පොළොවෙන් පවා ජලය විදාරණය වී ගලා ගියේය. පක්ෂීහු අහසින් ගමන් කිරීම අතහැරියාහුය. ගංගාවෝ නොගලා නිසලව පැවතුණාහුය. මහා සමුද්‍රයේ ජලය මධුර රසැති විය. කෙලෙස් රහිත වූ සූර්යයා බැබළෙද්දීම අහසෙහි වූ සියලු තරු ද බැබළුණාහුය. අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් හැර සෙසු සියලු දෙවියෝ ද සියලු නිරිසත්තු ද එකිනෙකාට පෙනෙන රූප ඇතිව සිටියහ. ගස්, බිත්ති, දොරවල් සහ පර්වත ආදිය කිසිදු ආවරණයක් නොමැතිව (පාරදෘශ්‍යව) දිස්විය. සත්ත්වයන්ගේ චුත වීමක් හෝ උප්පත්තියක් ඒ මොහොතේ සිදු නොවීය. සියලු අනිෂ්ට ගන්ධයන් අභිබවා දිව්‍යමය සුවඳක් පැතිර ගියේය. සියලු ඵලභරිත වෘක්ෂයෝ ගෙඩිවලින් බර වූහ. මහා සමුද්‍රය සෑම තැනම පස්වණක් පියුම්වලින් වැසී ගියේය. ගොඩ සහ දියෙහි හටගන්නා සියලු මල් පිපී ගියේය. ගස්වල කඳෙහි ද, අතුවල ද, වැල්වල ද පියුම් මල් පිපුණාහුය. මහී තලය සහ ගල් තලා පලාගෙන දඬු පියුම් නම් වූ පියුම් මල් සත බැගින් අනුපිළිවෙළින් මතු විය. අහසෙහි එල්ලෙන පියුම් මල් හටගත්තේය. හාත්පස මල් වැසි වැස්සේය. අහසෙහි දිව්‍ය තූර්ය නාද ඇසුණි. මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුවම මල් මාලාවකින් වෙළාගත් මල් කැටයක් මෙන් ද, මනාව සරසන ලද මල් අසුනක් මෙන් ද ඒකාබද්ධ මල් මාලාවන්ගෙන් විහිදී ගිය සෙමර පවන් ඇතිව, මල් හා සුවඳ දුම්වලින් නැහැවී පරම ශෝභමාන විය. ඒ පූර්ව නිමිති වනාහි මතු ලැබීමට නියමිත බොහෝ වූ විශේෂ අධිගමනයන්ගේ පෙරනිමිතිම විය. මෙලෙස බොහෝ අසිරිමත් දේ පහළ වූ මෙම උපත, උන්වහන්සේ යම් අභිසම්බෝධියක් ප්‍රාර්ථනා කළාහු ද, එම අභිසම්බෝධිය ඒකාන්තයෙන්ම සිද්ධ වීම සම්බන්ධයෙන් තථා (සත්‍ය) විය, අවිතථ (නොවරදින සුළු) විය, අනඤ්ඤථ (වෙනස් නොවන සුළු) විය.

တထာ ယေ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝါ, တေ သဗ္ဗေပိ အနဝသေသတော သယမေဝ ဘဂဝတာ ဝိနီတာ. ယေ စ သာဝကဝေနေယျာ ဓမ္မဝေနေယျာ စ, တေပိ သာဝကာဒီဟိ ဝိနီတာ ဝိနယံ ဂစ္ဆန္တိ ဂမိဿန္တိ စာတိ ယဒတ္ထံ ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ, တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

එලෙසම, බුදුවරුන් විසින්ම දමනය කළ යුතු වූ යම් ඥාති පිරිසක් වෙත් ද, ඒ සියලු දෙනාම කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම දමනය කරන ලදහ. ශ්‍රාවකයන් විසින් දමනය කළ යුතු හෝ ධර්මය මගින් දමනය විය යුතු යම් පිරිසක් වෙත් ද, ඔවුහු ද ශ්‍රාවකයන් ආදීන් මගින් දමනය වූහ, දමනය වෙති, දමනය වන්නාහ. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් සඳහා අභිසම්බෝධිය ප්‍රාර්ථනා කළාහු ද, ඒ අර්ථය ඒකාන්තයෙන්ම සිද්ධ වීම නිසා අභිසම්බෝධිය තථා විය, අවිතථ විය, අනඤ්ඤථ විය.

အပိစ ယဿ ယဿ ဉေယျဓမ္မဿ ယော ယော သဘာဝေါ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, သော သော ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အာဝဇ္ဇနမတ္တပဋိဗဒ္ဓေန အတ္တနော ဉာဏေန အဝိပရီတံ အနဝသေသတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

තවද, යම් යම් දත යුතු වූ ඤෙය්‍ය ධර්මයන්ගේ යම් යම් ස්වභාවයක් අවබෝධ කළ යුතු ද, ඒ ඒ ස්වභාවය අල්ල මත තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන්, මෙනෙහි කිරීමේ මාත්‍රයෙන්ම තමන් වහන්සේගේම ඥානයෙන් විපරීත නොවී අශේෂව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක. මෙලෙස ද අභිසම්බෝධිය තථා විය, අවිතථ විය, අනඤ්ඤථ විය.

တထာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ တထာ တထာ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ, တေသံ တေသဉ္စ သတ္တာနံ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိံ သမ္မဒေဝ ဩလောကေတွာ ဓမ္မတံ အဝိဇဟန္တေနေဝ ပညတ္တိနယံ ဝေါဟာရမတ္တံ အနတိဓာဝန္တေနေဝ စ ဓမ္မတံ ဝိဘာဝေန္တေန ယထာပရာဓံ ယထာဇ္ဈာသယံ ယထာဓမ္မဉ္စ အနုသာသန္တေန ဘဂဝတာ ဝေနေယျာ ဝိနီတာ အရိယဘူမိံ သမ္ပာပိတာတိ ဓမ္မဝိနယပညာပနာပိဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ စ တထာ အဝိတထာ အနညထာ.

එසේම ඒ ඒ ධර්මයන් දේශනා කළ යුතු ආකාරය ද, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ අදහස්, අනුශය, චරිත සහ අධිමුක්තිය මනාව බලා, ධර්මතාවය අත්නොහරිමින්ම පඤ්ඤත්ති ක්‍රමය හා ව්‍යවහාර මාර්ගය ඉක්මවා නොගොස්, ධර්මතාවය මතු කර දක්වමින්, වරදට අනුකූලව ද, අදහසට අනුකූලව ද, ධර්මයට අනුකූලව ද අනුශාසනා කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දමනය කළ යුතු සත්ත්වයෝ දමනය කරන ලදහ, ආර්ය භූමියට පමුණුවන ලදහ. මෙලෙස උන්වහන්සේගේ ධර්ම විනය පැනවීම ද ඒ අර්ථය සිද්ධ වීම නිසාත්, යථාභූතව පැවතීම නිසාත් තථා විය, අවිතථ විය, අනඤ්ඤථ විය.

တထာ [Pg.130] ယာ သာ ဘဂဝတာ အနုပ္ပတ္တာ ပထဝိယာဒိဖဿဝေဒနာဒိရူပါရူပသဘာဝနိမုတ္တာ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဘာဝါဘာဝတော လောကသဘာဝါတီတာ တမသာ ဝိသံသဋ္ဌတ္တာ ကေနစိ အနောဘာသနီယာ လောကသဘာဝါဘာဝတော ဧဝ ဂတိအာဒိဘာဝရဟိတာ အပ္ပတိဋ္ဌာ အနာရမ္မဏာ အမတမဟာနိဗ္ဗာနဓာတု ခန္ဓသင်္ခါတာနံ ဥပါဒီနံ လေသမတ္တဿာပိ အဘာဝတော ‘‘အနုပါဒိသေသာ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

එසේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැමිණෙන ලද, පඨවි ආදී ස්පර්ශ වේදනා මෙන්ම රූප අරූප ස්වභාවයන්ගෙන් මිදුණු, බිඳෙන හා විනාශ වන ස්වභාවයෙන් තොර වූ බැවින් ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය, අන්ධකාරය හා මිශ්‍ර නොවන බැවින් කිසිවෙකු විසින් ආලෝකවත් කළ නොහැකි වූ, ලෝක ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්ම ගති ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් තොර වූ, පිහිටක් නැති, ආරම්මණයක් නැති යම් ඒ අමෘත මහා නිර්වාණ ධාතුවක් වේ ද, එය ස්කන්ධ නැමති උපාදි හෝ කෙලෙස් මාත්‍රයක් පවා නොමැති බැවින් 'අනුපාදිශේෂ' යැයි ද කියනු ලැබේ.

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, တဒါယတနံ, ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ န အာပေါ န တေဇော န ဝါယော န အာကာသာနဉ္စာယတနံ န ဝိညာဏဉ္စာယတနံ န အာကိဉ္စညာယတနံ န နေဝသညာနာသညာယတနံ နာယံ လောကော န ပရော လောကော န စ ဥဘော စန္ဒိမသူရိယာ. တမဟံ, ဘိက္ခဝေ, နေဝ အာဂတိံ ဝဒါမိ န ဂတိံ န ဌိတိံ န စုတိံ န ဥပပတ္တိံ; အပ္ပတိဋ္ဌံ အပ္ပဝတ္တံ အနာရမ္မဏမေဝေတံ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (ဥဒါ. ၇၁).

යමක් අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී - 'මහණෙනි, යම් තැනක පඨවි ධාතුව නැත්තේද, ආපෝ ධාතුව නැත්තේද, තේජෝ ධාතුව නැත්තේද, වායෝ ධාතුව නැත්තේද, ආකාසානඤ්චායතනය නැත්තේද, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නැත්තේද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය නැත්තේද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නැත්තේද, මේ ලෝකය නැත්තේද, පරලොව නැත්තේද, චන්ද්‍ර සූර්ය දෙදෙනා නැත්තේද, එබඳු වූ ආයතනයක් ඇත. මහණෙනි, එය ඊමක් යැයි ද මම නොකියමි, යෑමක් යැයි ද නොකියමි, සිටීමක් යැයි ද නොකියමි, චුත වීමක් යැයි ද නොකියමි, ඉපදීමක් යැයි ද නොකියමි. එය පිහිටක් රහිත වූ, පැවැත්මක් රහිත වූ, අරමුණක් රහිත වූ දෙයකි. මෙයම දුකෙහි අවසානයයි'.

သာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အတ္ထင်္ဂမော သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ သမထော, သဗ္ဗူပဓီနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ, သဗ္ဗဒုက္ခာနံ ဝူပသမော, သဗ္ဗာလယာနံ သမုဂ္ဃာတော, သဗ္ဗဝဋ္ဋာနံ ဥပစ္ဆေဒေါ, အစ္စန္တသန္တိလက္ခဏာတိ ယထာဝုတ္တသဘာဝဿ ကဒါစိပိ အဝိသံဝါဒနတော တထာ အဝိတထာ အနညထာ. ဧဝမေတာ အဘိဇာတိအာဒိကာ တထာ ဂတော ဥပဂတော အဓိဂတော ပဋိပန္နော ပတ္တောတိ တထာဂတော. ဧဝံ ဘဂဝါ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော.

එම නිර්වාණය සියලු උපාදානස්කන්ධයන්ගේ අභාවයයි, සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීමයි, සියලු උපධීන් අත්හැරීමයි, සියලු දුක් සංසිඳීමයි, සියලු ආලයයන් මුලිනුපුටා දැමීමයි, සියලු වෘත්තයන් සිඳ දැමීමයි, අතිශයින් ශාන්ත වූ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. මෙලෙස වදාරන ලද ස්වභාවය කිසිවිටෙකත් වෙනස් නොවන බැවින් එය තථා වේ, අවිතථ වේ, අනඤ්ඤථ වේ. මෙසේ මෙම ජාතිය ආදියෙහි තථා (සත්‍ය) ලෙසම වැඩි බැවින් ද, පැමිණි බැවින් ද, අවබෝධ කළ බැවින් ද, පිළිපන් බැවින් ද, ප්‍රාප්ත වූ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථා (සත්‍ය) ස්වභාවයට පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

ကထံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော? ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာဝိဓာ တေ ဘဂဝန္တော မဂ္ဂသီလေန, ဖလသီလေန, သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသီလေန, မဂ္ဂသမာဓိနာ, ဖလသမာဓိနာ, သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသမာဓိနာ, မဂ္ဂပညာယ, ဖလပညာယ, သဗ္ဗာယပိ လောကိယလောကုတ္တရပညာယ, ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗေဟိ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယာ နိဿရဏဝိမုတ္တိယာတိ သင်္ခေပတော, ဝိတ္ထာရတော ပန အနန္တာပရိမာဏဘေဒေဟိ အစိန္တေယျာနုဘာဝေဟိ သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ, အယမ္ပိ [Pg.131] အမှာကံ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. သဗ္ဗေသဉှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အာယုဝေမတ္တံ, သရီရပ္ပမာဏဝေမတ္တံ, ကုလဝေမတ္တံ, ဒုက္ကရစရိယာဝေမတ္တံ, ရသ္မိဝေမတ္တန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဝေမတ္တေဟိ သိယာ ဝေမတ္တံ, န ပန သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဝိသုဒ္ဓီသု သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိယံ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓဂုဏေသု စ ကိဉ္စိ နာနာကရဏံ အတ္ထိ, အထ ခေါ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ အညံမညံ နိဗ္ဗိသေသာ တေ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော. တသ္မာ ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော. ဧဝံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော. ဝိဓတ္ထော စေတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ. တထာ ဟိ လောကိယာ ဝိဓယုတ္တဂတသဒ္ဒေ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ.

'තථාගත' යන නාමය 'තථාවිධ' (එබඳු වූ ප්‍රභේද ඇති) යන අර්ථයෙන් ලැබෙන්නේ කෙසේද? පෙර විසූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් බඳු වූ ප්‍රභේදයකින් යුක්ත වූ සේක් ද, අපගේ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එබඳු ම ප්‍රභේදයකින් යුක්ත වන සේක. එයින් අදහස් කළේ කුමක්ද? ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් සේ මාර්ග සීලය, ඵල සීලය, ලෞකික ලෝකෝත්තර සියලු සීලයන්ගෙන් ද, මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය, ලෞකික ලෝකෝත්තර සියලු සමාධීන්ගෙන් ද, මාර්ග ප්‍රඥාව, ඵල ප්‍රඥාව, ලෞකික ලෝකෝත්තර සියලු ප්‍රඥාවන්ගෙන් ද, දිනපතා පරිභෝග කළ යුතු වූ කෝටි ලක්ෂ විසි හතරක් වූ සමාපත්ති විහරණයන්ගෙන් ද, තදංග විමුක්තිය, විෂ්කම්භන විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තිය යන මේවායින් සංක්ෂේප වශයෙන් ද, විස්තර වශයෙන් නම් අනන්ත අපරිමාණ ප්‍රභේද ඇති, අචින්ත්‍ය අනුභාව සම්පන්න සියලු සර්වඥතා ගුණයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ සේක් ද, අපගේ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එබඳු ම වූ සේක. සැබවින් ම, සියලු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආයු ප්‍රමාණය, ශරීර ප්‍රමාණය, කුලය, දුෂ්කර ක්‍රියාව සහ රශ්මි මාලාව යන මේ කරුණු පහෙහි වෙනස්කම් තිබිය හැකි වුව ද, සීල විශුද්ධිය ආදී විශුද්ධීන්හි ද, සමථ විපස්සනා පිළිවෙතෙහි ද, තමන් වහන්සේ අවබෝධ කළා වූ ගුණයන්හි ද කිසිදු වෙනසක් නැත. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මැදින් කැඩූ රන් කැබලි දෙකක් මෙන් එකිනෙකාගෙන් වෙනසක් නොමැති වන්නාහ. එබැවින් පෙර විසූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් බඳු වූ සේක් ද, මොහු ද එබඳු ම බැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙහි 'ගත' ශබ්දය 'විධ' (ප්‍රභේද) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ලෝකයා ද 'විධ' යන්නට 'ගත' ශබ්දය යොදා විවිධ ප්‍රකාර අර්ථ පවසති.

ကထံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော? အနညသာဓာရဏေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီနံ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တိယာ အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘေန စ ဘဂဝတော ကာယပ္ပဝတ္တိယာဒီနံ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာရုစိ တထာ ဂတံ ဂတိ ဂမနံ ကာယဝစီစိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဧတဿာတိ တထာဂတော. ဧဝံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော.

'තථාපවෘත්තික' (එසේ ම පවතින්නා වූ) යන අර්ථයෙන් 'තථාගත' වන්නේ කෙසේද? අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන සෘද්ධි අනුභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද, අර්ථ පටිසම්භිදා ආදියේ පරම නිපුණත්වයට පත් බැවින් ද, අනාවරණ ඥානය ලැබූ බැවින් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාය පවෘත්තිය ආදියට කිසිදු තැනක බාධාවක් නොමැති බැවින්, රුචි පරිදි යම් සේ සිදුවිය යුතු ද, එලෙස ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගමන හෙවත් කාය, වචී, චිත්ත පවෘත්තිය සිදුවේ. එබැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙසේ තථාපවෘත්තික බැවින් තථාගත නම් වේ.

ကထံ တထေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော? ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏေ တပ္ပဋိပက္ခပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ နတ္ထိ ဧတဿ ဂတန္တိ အဂတော. သော ပနဿ အဂတဘာဝေါ မစ္ဆေရဒါနပါရမိအာဒီသု အဝိပရီတံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာဒိနယပ္ပဝတ္တေဟိ ဉာဏေဟီတိ တထေဟိ ဉာဏေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော.

'තථ' (සත්‍ය) ධර්මයන් මගින් 'අගත' (නොපැමිණි හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ රහිත වූ) යන අර්ථයෙන් 'තථාගත' වන්නේ කෙසේද? බෝධි සම්භාර ධර්මයන් පිරීමේදී ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් උන්වහන්සේ තුළ නැත. මසුරුකම දුරු කොට දාන පාරමිතාව ආදිය පිරීමේදී දොස් දැකීම හා ආනිසංස මෙනෙහි කිරීම ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් ඇති වූ නොපෙරළෙන සුලු සත්‍ය වූ ඥානයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක.

အထ ဝါ ကိလေသာဘိသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတမေဝ ဝါ ပဉ္စသုပိ ဂတီသု ဂတံ ဂမနံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အဂတော. သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ သွာယမဿ အဂတဘာဝေါ တထေဟိ အရိယမဂ္ဂဉာဏေဟီတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော.

නැතහොත්, ක්ලේශ අභිසංස්කාර හෝ ස්කන්ධ පවෘත්ති සංඛ්‍යාත වූ පංච ගතිවලට නැවත ගමනක් (උපතක්) උන්වහන්සේට නැත. සඋපාදිශේෂ හා අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තිය හේතුවෙන් උන්වහන්සේගේ ඒ නොපැමිණීම හෙවත් නැවත උපතක් කරා නොයෑම සත්‍ය වූ ආර්ය මාර්ග ඥානයන් නිසා සිදු විය. මෙසේ ද සත්‍ය වූ ඥානයන්ගෙන් (තථෙහි) කෙලෙස් ගමන නැවැත්වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක.

ကထံ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော? တထာဂတဘာဝေနာတိ စ တထာဂတဿ သဗ္ဘာဝေန, အတ္ထိတာယာတိ အတ္ထော. ကော ပနေသ တထာဂတော, ယဿ အတ္ထိတာယ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ? သဒ္ဓမ္မော. သဒ္ဓမ္မော ဟိ အရိယမဂ္ဂေါ တာဝ ယထာ ယုဂနဒ္ဓသမထဝိပဿနာဗလေန အနဝသေသကိလေသပက္ခံ သမူဟနန္တေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ, တထာ [Pg.132] ဂတော. ဖလဓမ္မော ယထာ အတ္တနော မဂ္ဂါနုရူပံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ, တထာ ဂတော ပဝတ္တော. နိဗ္ဗာနဓမ္မော ပန ယထာ ဂတော ပညာယ ပဋိဝိဒ္ဓေါ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဝူပသမာယ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ တထာ ဂတော သစ္ဆိကတောတိ တထာဂတော. ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ ယထာ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာဒိပ္ပကာသနဝသေန စ ဝေနေယျာနံ အာသယာဒိအနုရူပံ ပဝတ္တိတော, အမှာကမ္ပိ ဘဂဝတာ တထာ ဂတော ဂဒိတော ပဝတ္တိတောတိ ဝါ တထာဂတော. ယထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတော, တထာ ဘဂဝတော သာဝကေဟိ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော. ဧဝံ သဗ္ဗောပိ သဒ္ဓမ္မော တထာဂတော. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ, ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၁၇; သု. နိ. ၂၄၀). သွာဿ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော.

තථාගත භාවය නිසා 'තථාගත' වන්නේ කෙසේද? තථාගත භාවය යනු තථාගතයන් වහන්සේ තුළ සද්ධර්මය පැවතීමයි. යම් ධර්මයක් පැවතීම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේද, ඒ සද්ධර්මය කුමක්ද? එය නම් සද්ධර්මයයි. සද්ධර්මය නම් වූ ආර්ය මාර්ගය, යුගනද්ධ සමථ විපස්සනා බලයෙන් සියලු කෙලෙස් මුලිනුපුටා දමමින් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් යා යුතු පරිදි ම වැඩූ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ඵල ධර්මය ද තමාගේ මාර්ගයට අනුකූලව පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණයෙන් පැවතිය යුතු පරිදි ම පැවති බැවින් 'තථාගත' වේ. නිර්වාණ ධර්මය ද ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතු පරිදි ම අවබෝධ කළ බැවින් ද, සියලු සංසාර දුක් සංසිඳුවීමට හේතු වන බැවින් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් එලෙස ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. පරියත්ති ධර්මය ද පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී වශයෙන් ද, පවෘත්තිය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් ද, වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ අශය අනුශයයන්ට අනුකූලව දේශනා කළ පරිදි ම, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දේශනා කරන ලද බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි ම ශ්‍රාවකයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද බැවින් ද 'තථාගත' නම් වේ. මෙසේ මුළුමනින් ම සද්ධර්මය 'තථාගත' නම් වන අතර, ඒ සද්ධර්මය උන්වහන්සේ තුළ පවතින බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. එබැවින් සක් දෙවිඳු පවසා ඇත්තේ "දෙවි මිනිසුන් විසින් පිදිය යුතු වූ, තථාගත වූ ධර්මයට නමස්කාර කරමු, සෙතක් වේවා" යනුවෙනි.

ယထာ စ ဓမ္မော, ဧဝံ အရိယသံဃောပိ, ယထာ အတ္တဟိတာယ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နေဟိ သုဝိသုဒ္ဓံ ပုဗ္ဗဘာဂသမထဝိပဿနာပဋိပဒံ ပုရက္ခတွာ တေန တေန မဂ္ဂေန ဂန္တဗ္ဗံ, တံ တံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော. ယထာ ဝါ ဘဂဝတာ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိနယော ဒေသိတော, တထာ စ ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာ ဂဒနတော စ တထာဂတော. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝရာဇာ – ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ, သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၁၈; သု. နိ. ၂၄၁), သွာဿ သာဝကဘူတော အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော. ဧဝံ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော.

ධර්මය යම් සේ ද, ආර්ය සංඝයා ද එසේ ම ය. ස්වකීය යහපත හා පරහිත සුවය පිණිස පිළිපන්, ඉතා පිරිසිදු වූ පූර්වභාග සමථ විපස්සනා පිළිවෙත පෙරදැරි කොට ඒ ඒ මාර්ගයෙන් යා යුතු තැනට එලෙස ම පැමිණි බැවින් සංඝයා ද 'තථාගත' නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්‍ය හා පටිච්චසමුප්පාද ආදී ක්‍රමයන් යම් සේ දේශනා කරන ලද ද, එසේ ම අවබෝධ කළ බැවින් හා එසේ ම ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද සංඝයා 'තථාගත' නම් වේ. එබැවින් සක් දෙවිඳු පවසා ඇත්තේ "දෙවි මිනිසුන් විසින් පිදිය යුතු වූ, තථාගත වූ සංඝයාට නමස්කාර කරමු, සෙතක් වේවා" යනුවෙනි. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ සංඝයා උන්වහන්සේ සතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙසේ තථාගත භාවය නිසා තථාගත නම් වේ.

ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝဒီပနေ မုခမတ္တကမေဝ, သဗ္ဗာကာရေန ပန တထာဂတောဝ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝံ ဝဏ္ဏေယျ. ဣဒဉှိ တထာဂတပဒံ မဟတ္ထံ, မဟာဂတိကံ, မဟာဝိသယံ, တဿ အပ္ပမာဒပဒဿ ဝိယ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ယုတ္တိတော အတ္ထဘာဝေန အာဟရန္တော ‘‘အတိတ္ထေန ဓမ္မကထိကော ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ.

තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය දැක්වීමට කළ මේ විස්තරය අල්ප මාත්‍රයක් පමණි. සියලු ආකාරයෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය වර්ණනා කළ හැක්කේ තථාගතයන් වහන්සේ නමකට ම පමණි. මක්නිසාද යත්, මේ 'තථාගත' යන පදය මහා අර්ථ ඇති, මහා ගති ඇති, මහා විෂය පරාසයක් ඇති පදයකි. 'අප්පමාද' පදය මෙන් මුළු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ම යුක්ති සහගතව අර්ථවත් ලෙස දරන්නා වූ ධර්ම කථිකයා කරුණු නොගැලපෙන තැනක බැසගත්තෙකැයි නොපැවසිය යුතුය.

တတ္ထေတံ ဝုစ္စတိ –

ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘ယထေဝ လောကေ ပုရိမာ မဟေသိနော,သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ;

တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ.

ලෝකයෙහි පෙර විසූ ශ්‍රේෂ්ඨ මුනිවරයන් වහන්සේලා යම් සේ සර්වඥ භාවයට පැමිණි සේක් ද, අපගේ ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද එසේ ම පැමිණි සේක. එබැවින් පසැස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ပဟာယ [Pg.133] ကာမာဒိမလေ အသေသတော,သမာဓိဉာဏေဟိ ယထာ ဂတာ ဇိနာ;

ပုရာတနာ သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော,တထာ ဂတော တေန တထာဂတော မတော.

පෙර විසූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේලා සමාධි හා ඥානයන්ගෙන් කාමාදී කෙලෙස් මලයන් මුළුමනින් ම පහා කොට යම් සේ නිවනට වැඩි සේක් ද, දීප්තිමත් තේජස් ඇති අපගේ ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද එසේ ම වැඩි සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ 'තථාගත' යැයි සම්මතය.

‘‘တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ,သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော;

သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနောယမာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ.

ධාතු, ආයතන ආදී ලක්ෂණයන්ගේ සත්‍ය ස්වභාවය ද, සාමාන්‍ය හා විශේෂ ප්‍රභේදයන් ද ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කොට අපගේ මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ වැඩි සේක. එබැවින් ශාක්‍ය වංශෝත්තමයන් වහන්සේ 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ,တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော;

အနညနေယျာ နယတော ဝိဘာဝိတာ,တထာ ဂတော တေန ဇိနော တထာဂတော.

සියලු සත්‍ය ධර්මයන් ද, පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය ද හාත්පස දක්නා නුවණින් යුතුව අන්‍යයන්ගේ උපකාරයකින් තොරව යම් සේ අවබෝධ කොට මනාව ප්‍රකාශ කරන ලද ද, එබැවින් දිනූ ස්වභාව ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක.

‘‘အနေကဘေဒါသုပိ လောကဓာတုသု,ဇိနဿ ရူပါယတနာဒိဂေါစရေ;

ဝိစိတ္တဘေဒေ တထမေဝ ဒဿနံ,တထာဂတော တေန သမန္တလောစနော.

අනේක ප්‍රභේද ඇති ලෝක ධාතූන්හි වූ රූප ආයතනාදී විවිධ අරමුණු කෙරෙහි ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ දැක්ම යථාර්ථවාදී ම වේ. එබැවින් හාත්පස දක්නා නුවණ ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක.

‘‘ယတော စ ဓမ္မံ တထမေဝ ဘာသတိ,ကရောတိ ဝါစာယနုရူပမတ္တနော;

ဂုဏေဟိ လောကံ အဘိဘုယျိရီယတိ,တထာဂတော တေနပိ လောကနာယကော.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ ධර්මය තත්වූ පරිද්දෙන්ම (සත්‍ය ලෙසම) දේශනා කරන සේක් ද, තමන් වහන්සේගේ වචනයට අනුරූපවම ක්‍රියාවෙහි (කයින්) යෙදෙන සේක් ද, සීල සමාධි ආදී ගුණයන්ගෙන් ලෝකය අභිබවා පවතින සේක් ද, එම නිසා ලෝකනායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

‘‘တထာ ပရိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော,အဝေဒိ လောကံ ပဘဝံ အတိက္ကမိ;

ဂတော စ ပစ္စက္ခကိရိယာယ နိဗ္ဗုတိံ,အရိယမဂ္ဂဉ္စ ဂတော တထာဂတော.

සියලු ආකාරයෙන්ම නිවැරදි වූ පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනගැනීම) මඟින් ලෝකය අවබෝධ කළ සේක, ලෝකයේ ප්‍රභවය (හටගැනීමට හේතුව වූ අවිද්‍යා තණ්හා) ඉක්මවා ගිය සේක. ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් නිවනට පැමිණි බැවින් ද, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට පැමිණි බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

‘‘တထာ ပဋိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော,ဟိတာယ လောကဿ ယတောယမာဂတော;

တထာယ နာထော ကရုဏာယ သဗ္ဗဒါ,ဂတော စ တေနာပိ ဇိနော တထာဂတော.

තවද, ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස නොවෙනස් වූ ප්‍රතිඥාවකින් යුතුව බුද්ධත්වයට පැමිණි හෙයින් ද, ලෝකනාථයන් වහන්සේ සර්වකාලීනව නොවෙනස් වූ මහා කරුණාවෙන් ලෝකයාගේ යහපත උදෙසා ක්‍රියා කරන හෙයින් ද, ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

‘‘တထာနိ [Pg.134] ဉာဏာနိ ယတောယမာဂတော,ယထာသဘာဝံ ဝိသယာဝဗောဓတော;

တထာဘိဇာတိပ္ပဘုတီ တထာဂတော,တဒတ္ထသမ္ပာဒနတော တထာဂတော.

යම් හෙයකින් අරමුණුවල තත්කාලීන ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමෙන් තත්වූ (සත්‍ය වූ) ඥානයන්ට පැමිණි සේක් ද, එලෙසම අභිජාතිය (උසස් උපත) ආදී ගුණයන්ගෙන් පෙර බුදුවරුන් හා සමාන වන බැවින් ද, බුද්ධත්වයේ අරමුණු ඉටුකර ගැනීම නිසා ද උන්වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

‘‘ယထာဝိဓာ တေ ပုရိမာ မဟေသိနော,တထာဝိဓောယမ္ပိ တထာ ယထာရုစိ;

ပဝတ္တဝါစာ တနုစိတ္တဘာဝတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော.

පෙර වැඩසිටි මහා සෘෂීහු (බුදුවරු) යම් සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවාහු ද, මේ උත්තම පුරුෂයාණන් වහන්සේ ද එලෙසම වූ සේක. තමන් වහන්සේගේ කැමැත්ත (සත්‍යය) පරිදිම පවතින වචන, කය හා සිත ඇති බැවින් ඒ උත්තම පුරුෂයාණන් වහන්සේ ‘තථාගත’ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘သမ္ဗောဓိသမ္ဘာရဝိပက္ခတော ပုရေ,ဂတံ န သံသာရဂတမ္ပိ တဿ ဝါ;

န စတ္ထိ နာထဿ ဘဝန္တဒဿိနော,တထေဟိ တသ္မာ အဂတော တထာဂတော.

පෙර පාරමී පුරන කාලයෙහි බෝධි සම්භාරයන්ට විරුද්ධ වූ පැවැත්මක් නොවූ බැවින් ද, දැන් ආර්ය මාර්ග ඥානයන් නිසා නැවත සංසාර ගමනක් සිදු නොවන බැවින් ද, භවයේ කෙළවර දුටු ලෝකනාථයන් වහන්සේට නැවත ඉපදීමක් නැති බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

‘‘တထာဂတော ဓမ္မဝရော မဟေသိနာ,ယထာ ပဟာတဗ္ဗမလံ ပဟီယတိ;

တထာဂတော အရိယဂဏော ဝိနာယကော,တထာဂတော တေန သမင်္ဂိဘာဝတော’’တိ.

මහා සෘෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණය කළ යුතු කෙලෙස් යම් යම් මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණය කරනු ලැබී ද, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් උතුම් වූ ධර්මය හා ආර්ය සංඝයා වෙත පැමිණි බැවින් ද, ඒ උතුම් ධර්මයෙන් හා ආර්ය සංඝයාගෙන් යුක්ත වූ බැවින් විනායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේකැයි දත යුතුය.

အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဧတ္ထ အရဟာတိ ပဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ. ယံကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ, တဿ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗာကာရတော အဝိပရီတတော သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမိနာဿ ပရောပဒေသရဟိတဿ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဓိဂမော ဒဿိတော.

"අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං" යන මෙහි "අරහං" යන පදයේ අර්ථය කලින් පවසන ලදී. මැනවින් හා තමන් වහන්සේ විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් "සම්මාසම්බුද්ධ" නම් වේ. දත යුතු වූ (ඥෙය) යම් පමණ ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ලම, සියලු ආකාරයෙන්ම, විපරීත නොවූ පරිද්දෙන් තමන් වහන්සේ විසින්ම අවබෝධ කරගත් බව මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් පරෝපදේශ රහිතව, සියලු ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වූ, කැමැත්ත පරිදිම පවතින, "අනාවරණ ඥානය" යැයි කියනු ලබන ඒ සර්වඥතා ඥානය ලැබීම දක්වන ලදී.

နနု စ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညံ အနာဝရဏံ, အညထာ ဆ အသာဓာရဏာနိ ဉာဏာနိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနီတိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ, ဝိသယပ္ပဝတ္တိဘေဒဝသေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒွိဓာ ဝုတ္တတ္တာ. ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ, တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –

ප්‍රශ්නය: සර්වඥතා ඥානයට වඩා අනාවරණ ඥානය වෙනස් නොවේද? එසේ නොවේ නම් බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ ඥාන හයක් ඇතැයි යන වචනය පරස්පර වේ. පිළිතුර: එය පරස්පර නොවේ. අරමුණෙහි පවතින වෙනස අනුව, අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ බව දැක්වීම පිණිස එකම ඥානය දෙයාකාරයකින් වදාරන ලදී. ශේෂයක් නොමැතිව සංඛත, අසංඛත සහ සම්මුති ධර්මයන් අරමුණු කරන බැවින් එම ඥානයම "සර්වඥතා ඥානය" යැයි ද, එම අරමුණෙහි කිසිදු ආවරණයක් (බාධාවක්) නොමැතිව නිදහසේ පවතින බැවින් "අනාවරණ ඥානය" යැයි ද කියනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘သဗ္ဗံ [Pg.135] သင်္ခတာသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ. တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၉).

"ශේෂයක් නොමැතිව සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් දන්නා බැවින් 'සර්වඥතා ඥානය' නම් වේ. එහි කිසිදු බාධාවක් (ආවරණයක්) නොමැති බැවින් 'අනාවරණ ඥානය' නම් වේ" යනාදී වශයෙනි.

တသ္မာ နတ္ထိ နေသံ အတ္ထတော ဘေဒေါ, ဧကန္တေနေဝေတံ ဧဝမိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ သာဓာရဏတာ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ ဘဂဝတော ဉာဏဿ အဏုမတ္တမ္ပိ အာဝရဏံ အတ္ထိ, အနာဝရဏဉာဏဿ စ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေ ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ တတ္ထာဝရဏသဗ္ဘာဝတော အနာဝရဏဘာဝေါယေဝ န သိယာ. အထ ဝါ ပန ဟောတု အညမေဝ အနာဝရဏံ သဗ္ဗညုတညာဏတော, ဣဓ ပန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ, တဿေဝါဓိဂမေန ဘဂဝါ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗဝိဒူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ, န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော. တထာ စ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –

එබැවින් අර්ථය අතින් මේ ඥාන දෙකෙහි වෙනසක් නැත, මෙය ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේම විය යුතුය. එසේ නොවේ නම් සර්වඥතා ඥානය හා අනාවරණ ඥානය සාධාරණ (පොදු) වීම හෝ සියලු ධර්මයන් අරමුණු නොකරන බව හෝ සිදුවිය හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට අංශු මාත්‍රයක හෝ ආවරණයක් නැත. යම් හෙයකින් අනාවරණ ඥානය සියලු ධර්මයන් අරමුණු නොකරන්නේ නම්, එය යම් තැනක නොපවතී ද එහි ආවරණයක් පවතින බැවින් 'අනාවරණ' බවක් සිදු නොවේ. එසේත් නැතිනම්, සර්වඥතා ඥානයට වඩා අනාවරණ ඥානය වෙනස් යැයි ගත්ත ද, මෙහිදී සියලු තන්හි බාධාවකින් තොරව පවතින බැවින් සර්වඥතා ඥානයම "අනාවරණ ඥානය" ලෙස අදහස් කෙරේ. එම ඥානය ලැබීම නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සර්වඥ", "සබ්බවිදූ", "සම්මාසම්බුද්ධ" යැයි කියනු ලබන අතර, එය එකම මොහොතක සියල්ල අවබෝධ කරන බැවින් පමණක්ම නොවේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ.

"බුදුරජාණන් වහන්සේලා බෝධි මූලයෙහි සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟම, විමුක්තියේ (අරහත් ඵලයේ) කෙළවර වූ, ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් අවබෝධ කරගත් 'බුද්ධ' යන පညප්තිය (නාමය) ඇති විය."

သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဉာဏသမဓိဂမေန ဟိ ဘဂဝတော သန္တာနေ အနဝသေသဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထတာ အဟောသီတိ.

සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ වූ ඥානය ලැබීමෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි ශේෂයක් නොමැතිව සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමේ (විදහා දැක්වීමේ) හැකියාව ඇති විය.

ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ပဝတ္တမာနံ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ, ဥဒါဟု ကမေနာတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ, အတီတာနာဂတပ္ပစ္စုပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒဘိန္နာနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ အသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ ဥပဋ္ဌာနေ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ဝိယ ဝိသယဝိဘာဂေနာဝဗောဓော န သိယာ, တထာ စ သတိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ အနတ္တာကာရေန ဝိယ သဗ္ဗဓမ္မာ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဝိသယာ ဟောန္တီတိ အာပဇ္ဇတိ. ယေပိ ‘‘သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ဌိတလက္ခဏဝိသယံ ဝိကပ္ပရဟိတံ သဗ္ဗကာလံ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, တေန တေ သဗ္ဗဝိဒူတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ –

මෙහිදී මෙසේ විමසනු ලැබේ – "මේ සර්වඥතා ඥානය පවතින විට, එය සියලු අරමුණු එකම මොහොතක අවබෝධ කරයි ද? නැතහොත් අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කරයි ද?" ඉදින් එකම මොහොතක සියලු අරමුණු කෙරෙහි පවතින්නේ නම්, අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර ආදී වශයෙන් බෙදුණු සංඛත, අසංඛත හා සම්මුති ධර්මයන් එකම රොදකට පෙනෙන බැවින්, දුර සිට සිත්තමක් බලන්නෙකුට මෙන් ඒවායේ වෙනස පැහැදිලිව අවබෝධ කරගත නොහැකිය. එවිට "සියලු ධර්ම අනාත්මය" යැයි බලන විදර්ශකයෙකුට මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානයට ද එම ධර්මයන් නිශ්චිත ස්වරූපයකින් තොරව අරමුණු වන්නේ යැයි යන දෝෂය ඇති වේ. යම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ "බුදුවරුන්ගේ ඥානය විකල්පයන්ගෙන් තොරව, ධර්මයන්ගේ ස්ථාවර ලක්ෂණ අරමුණු කරමින් නිරතුරුව පවතී, එබැවින් උන්වහන්සේ සබ්බවිදූ නම් වේ" යනුවෙනි.

‘‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ, တိဋ္ဌန္တောပိ သမာဟိတော’’တိ. –

එසේ පවසා ඔවුහු මෙසේ ද උපුටා දක්වති: "ඇවිදින විට ද සමාහිත වූයේය, සිටගෙන සිටින විට ද සමාහිත වූයේය" යනුවෙනි.

‘‘ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သုဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသမ္ပိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိ, ဌိတလက္ခဏာရမ္မဏတာယ စ အတီတာနာဂတသမ္မုတိဓမ္မာနံ တဒဘာဝတော, ဧကဒေသဝိသယမေဝ [Pg.136] ဘဂဝတော ဉာဏံ သိယာ. တသ္မာ သကိံယေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ န ယုဇ္ဇတိ.

"මෙම වචනය ද මැනවින් කියන ලද්දකි" යැයි ඔවුහු පවසති. එහෙත් ඔවුන්ගේ මතයෙන් ද කලින් කී දෝෂයෙන් මිදිය නොහැකිය. ස්ථාවර ලක්ෂණ පමණක් අරමුණු කරන්නේ නම්, අතීත හා අනාගත ධර්මයන් ද සම්මුති ධර්මයන් ද එවිට නොමැති බැවින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය ඒකදේශීය (කොටසක් පමණක් අරමුණු කරන) එකක් බවට පත් වේ. එබැවින් ඥානය එකවර පවතියි යන වචනය නොගැලපේ.

အထ ကမေန သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ? ဧဝမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ တဿ အနဝသေသပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ အပရိယန္တဘာဝတော ဉေယျဿ. ယေ ပန ‘‘အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနေန သဗ္ဗညူ ဘဂဝါ, တဉ္စ ဉာဏံ န အနုမာနိကံ သံသယာဘာဝတော. သံသယာနုဗဒ္ဓဉှိ လောကေ အနုမာနဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသမ္ပိ န ယုတ္တံ. သဗ္ဗဿ ဟိ အပစ္စက္ခဘာဝေ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနေန ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနဿ အသမ္ဘဝတော. ယဉှိ တံ သေသံ, တံ အပစ္စက္ခန္တိ. အထ တမ္ပိ ပစ္စက္ခံ, တဿ သေသဘာဝေါ ပန န သိယာတိ သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. ကသ္မာ? အဝိသယဝိစာရဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ඉදින් ඥානය සියලු අරමුණු කෙරෙහි අනුපිළිවෙලින් පවතින්නේ යැයි පවසන්නේ නම්? එය ද නොගැලපේ. ජාති, භූමි, ස්වභාව, දිශා, දේශ, කාල ආදී වශයෙන් අනේක ප්‍රභේද ඇති ඥෙය ධර්මයන් අනුපිළිවෙලින් දැනගන්නා විට, ඒවායේ කෙළවරක් නොමැති බැවින් සියල්ල අවබෝධ කර අවසන් කළ නොහැකිය. යම් ආචාර්යවරයෙක් පවසන්නේ "ඥෙය ධර්මයන්ගෙන් කොටසක් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙන, ඉතිරි කොටස ද මෙසේම යැයි අධිමොක්ඛ (තීරණය) කිරීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ සර්වඥ වන සේක. එය සැකයක් නැති බැවින් අනුමාන ඥානයක් නොවේ" යනුවෙනි. එය ද නොගැලපේ. සියල්ල ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන විට, ඉතිරි දේ ද මෙසේමයැයි තීරණය කිරීම අසම්භාව්‍යය. යමක් ඉතිරිව ඇත්නම් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. ඉදින් එය ද ප්‍රත්‍යක්ෂ නම් එය "ඉතිරි" දෙයක් ලෙස නොසැලකේ. එබැවින් මේ සියලු තර්ක නිශ්ඵල වේ. ඒ මන්ද? බුද්ධ විෂයෙහි තර්ක කිරීම අවිෂය වන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော, ဘိက္ခဝေ, အစိန္တေယျော, န စိန္တေတဗ္ဗော; ယော စိန္တေယျ, ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇).

"මහණෙනි, බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍යය, එය නොසිතිය යුතුය; යමෙක් එය සිතන්නේ නම් ඔහු උමතුවට හෝ පීඩාවට පත් වන්නේය."

ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ယံကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလမေကဒေသော ဝါ, တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, နိစ္စသမာဓာနဉ္စ ဝိက္ခေပါဘာဝတော, ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ သကလဿ အဝိသယဘာဝတော တဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ န သိယာ, ဧကန္တေနေဝ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါ, အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓါ, မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါ, စိတ္တုပ္ပာဒပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဝစနတော. အတီတာနာဂတဝိသယမ္ပိ ဘဂဝတော ဉာဏံ အနုမာနာဂမနတက္ကဂ္ဂဟဏဝိရဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခမေဝ.

මෙහි මේ තීරණයයි – භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම්කිසි ධර්මයක්, එය සමස්තයක් හෝ එක් කොටසක් හෝ වේවා, දැනගැනීමට කැමති වූ විට, එහි කිසිදු බාධාවකින් තොරව ක්‍රියාත්මක වීමෙන් උන්වහන්සේගේ ඥානය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පවතී. වික්ෂිප්ත භාවයක් නොමැති බැවින් එය නිරන්තර සමාධියෙන් යුක්තව පවතී. දැනගැනීමට කැමති වූ සියල්ල ඥාන විෂයය ඉක්මවා නොයන බැවින්, උන්වහන්සේගේ ඒ ඥානය හුදු කැමැත්ත මත පමණක් රඳා පවතින්නක් නොවේ. 'සියලු ධර්මයන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආවජ්ජනය (මෙනෙහි කිරීම), කැමැත්ත, මනසිකාරය සහ චිත්තෝත්පාදය හා බැඳී පවතී' යන දේශනාව අනුව එය ඒකාන්තයෙන්ම එසේම බව පිළිගත යුතුය. අතීත හා අනාගත විෂයයන් පිළිබඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ද අනුමානයෙන් හෝ තර්කයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නක් නොවන බැවින්, එය ප්‍රත්‍යක්ෂම වේ.

နနု စ ဧတသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ ယဒါ သကလံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ, တဒါ သကိမေဝ သကလဝိသယတာယ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာတိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိယေဝါတိ? န, တဿ ဝိသောဓိတတ္တာ. ဝိသောဓိတော ဟိ သော ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျောတိ. အညထာ ပစုရဇနဉာဏသမဝုတ္တိတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဉာဏဿ အစိန္တေယျတာ န သိယာ, တသ္မာ သကလဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.137] တံ ဧကဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိယ သုဝဝတ္ထာပိတေယေဝ တေ ဓမ္မေ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေတ္ထ အစိန္တေယျံ. ယာဝတကံ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဉာဏံ, ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ, ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ, ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျန္တိ ဧဝမေကဇ္ဈံ ဝိသုံ ဝိသုံ သကိံ ကမေန စ ဣစ္ဆာနုရူပံ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ. တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ.

මෙහිදී මෙබඳු චෝදනාවක් නැගිය හැකිය: යම් අවස්ථාවක සියල්ල දැනගැනීමට කැමති වූ විට, එකවර සියලු විෂයයන් අරමුණු වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය අපැහැදිලි ස්වරූපයකින් පැවතිය හැකි නොවේද? ඒ නිසා කලින් කී දොසම පැමිණෙන්නේ නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් ඒ ඥානය පිරිසිදු බැවිනි. බුද්ධ විෂයය අචින්ත්‍ය බව (සිතා නිම කළ නොහැකි බව) පවසා ඇත්තේ ඒ නිසාමය. එසේ නොවන්නට, සාමාන්‍ය ජනයාගේ ඥානය හා සමාන වන බැවින් බුදුවරුන්ගේ ඥානය අචින්ත්‍ය නොවනු ඇත. එබැවින් සියලු ධර්මයන් අරමුණු වුවද, එක් ධර්මයක් අරමුණු වන්නාක් මෙන් ඒ ධර්මයන් මැනවින් නියම කොට ගෙන ඒ ඥානය පවතී. මෙය මෙහි ඇති අචින්ත්‍ය ස්වභාවයයි. ඥෙය්‍ය මණ්ඩලය (දැනගත යුතු දේ) යම් තාක් ද, ඥානය ද ඒ තාක්මය; ඥානය යම් තාක් ද, ඥෙය්‍ය මණ්ඩලය ද ඒ තාක්මය. ඥෙය්‍ය මණ්ඩලය කෙළවර කොට ඇති ඥානයක් ද, ඥානය කෙළවර කොට ඇති ඥෙය්‍ය මණ්ඩලයක් ද පවතී. මෙසේ සාමූහිකව හෝ වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ එකවර හෝ අනුපිළිවෙලින් හෝ කැමැත්ත පරිදි සියලු ධර්මයන් නිවැරදිව තමන්ම අවබෝධ කරගත් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සම්මා සම්බුද්ධ' නම් වන සේක. ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳව,

ဒွေ ဝိတက္ကာတိ ဒွေ သမ္မာ ဝိတက္ကာ. တတ္ထ ဝိတက္ကေန္တိ ဧတေန, သယံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, ဝိတက္ကနမတ္တမေဝ ဝါတိ ဝိတက္ကော. သွာယံ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနလက္ခဏော, အာဟနနပရိယာဟနနရသော, အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာနော. ဝိသယဘေဒေန ပန တံ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဝိတက္ကာ’’တိ. သမုဒါစရန္တီတိ သမံ သမ္မာ စ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ မရိယာဒါယ စရန္တိ. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော, တေန စ ယောဂေန ‘‘တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဣဒံ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အတ္တနော ဝိသယေ သမံ သမ္မာ စ အညမညံ မရိယာဒံ အနတိက္ကမန္တာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ စရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ.

'ද්වේ විතක්කා' යනු යහපත් වූ විතර්ක දෙකකි. එහිදී, යමක් මගින් සිත අරමුණෙහි පිහිටුවයි ද, නැතහොත් තෙමේම කල්පනා කරයි ද, නැතහොත් හුදු කල්පනා කිරීමේ මාත්‍රයම විතර්කය නම් වේ. ඒ විතර්කය අරමුණෙහි සිත ආරෝපණය කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, අරමුණෙහි ගැටීම හා නැවත නැවත ගැටීම කෘත්‍යය කොට ඇත, සිත අරමුණට ගෙන ඒම එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි (පෙනී සිටීමයි). අරමුණෙහි පවත්නා වෙනස අනුව එය 'ද්වේ විතක්කා' (විතර්ක දෙකක්) ලෙස පවසා ඇත. 'සමුදාචරන්ති' යනු සමාන ලෙස හා මැනවින් ඉහළින් ඉහළට සීමා සහිතව හැසිරෙයි යන අර්ථයයි. මෙහි 'ආ' යන අකුර සීමා කිරීමේ අර්ථය දෙයි. ඒ යෝගයෙන් 'තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං' යන මෙහි දෙවන විභක්තිය සාමි අර්ථයෙහි (හයවන විභක්තියේ අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ස්වකීය විෂයයෙහි එකිනෙකාගේ සීමාවන් ඉක්මවා නොගොස්, මැනවින් හා සමාන ලෙස ඉහළින් ඉහළට බොහෝ වාරයක් නිරන්තරයෙන් මේ විතර්ක පවතින බවයි.

ကော ပန နေသံ ဝိသယော, ကာ ဝါ မရိယာဒါ, ကထဉ္စ တံ အနတိက္ကမိတွာ တေ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ နိစ္စံ ပဝတ္တန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – ခေမဝိတက္ကော, ပဝိဝေကဝိတက္ကောတိ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကာယေဝ. တေသု ခေမဝိတက္ကော တာဝ ဘဂဝတော ဝိသေသေန ကရုဏာသမ္ပယုတ္တော, မေတ္တာမုဒိတာသမ္ပယုတ္တောပိ လဗ္ဘတေဝ, တသ္မာ သော မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ မေတ္တာဒိသမာပတ္တိယာ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန ဖလသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝသေနာပိ လဗ္ဘတေဝ. ဣတိ နေသံ ဝိတက္ကော ဝိသယော, တသ္မာ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာနမ္ပိ ကာလေန ကာလံ သဝိသယသ္မိံယေဝ စရဏတော နတ္ထိ မရိယာဒါ, န သင်္ကရေန ဝုတ္တိ.

ඔවුන්ගේ විෂයය කුමක්ද? සීමාව කුමක්ද? එම සීමාවන් ඉක්මවා නොගොස් ඔවුන් කෙසේ නම් ඉහළින් ඉහළට බොහෝ වාරයක් නිරන්තරයෙන් පවතින්නේ ද? පිළිතුර මෙසේය: ඛේම විතර්කය හා පවිවේක විතර්කය යන මේ විතර්ක දෙකම වේ. ඒ අතුරින් ඛේම විතර්කය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විශේෂ වූ මහා කරුණාවෙන් යුක්ත වේ; එය මෙත්තා සහ මුදිතා සිතින් ද යුක්ත විය හැකිය. එබැවින් එය මහා කරුණා සමාපත්තියට හා මෙත්තාදී සමාපත්තිවලට පූර්වභාගය වූ ද, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද ඥානයක් ලෙස දත යුතුය. පවිවේක විතර්කය වනාහි ඵල සමාපත්තියට පූර්වභාගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේ; එය දිව්‍ය විහාර ආදී වශයෙන් ද ලැබිය හැකිය. මෙසේ ඔවුන්ගේ විෂයයන් බෙදා දක්වා ඇත. එබැවින් එක් සන්තානයක බොහෝ වරක් පැවතිය ද, කලින් කලට තම තමන්ගේ විෂයයන්හිම හැසිරෙන බැවින් එහි සීමාවන්හි අවුලක් හෝ මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේ.

တတ္ထ ခေမဝိတက္ကော ဘဂဝတော ကရုဏောက္ကမနာဒိနာ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော, ပဝိဝေကဝိတက္ကော သမာပတ္တီဟိ. တတြာယံ ဝိဘာဝနာ – ‘‘အယံ လောကော သန္တာပဇာတော ဒုက္ခပရေတော’’တိအာဒိနာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကသန္နိဝါသဿ အာဒိတ္တတာဒိအာကာရဒဿနေဟိ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂေ, သမာပတ္တိယမ္ပိ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန ဝတ္တဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇-၁၁၈) –

එහිදී ඛේම විතර්කය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව පහළ වීම ආදියෙන් ප්‍රකට කළ යුතුය; පවිවේක විතර්කය සමාපත්ති මගින් ප්‍රකට කළ යුතුය. ඒ පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීම මෙයයි: 'මේ ලෝකය දැවිල්ලෙන් හා දුකෙන් පීඩිතව පවතී' යනාදී වශයෙන් රාග ගින්න ආදියෙන් ලෝක සත්වයා දැවෙන බව දැකීමෙන් ඇතිවන මහා කරුණා සමාපත්තියේ පූර්වභාගයෙහි මෙන්ම, එම සමාපත්තියෙහි ද ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් මේ විතර්කයන් පැවසිය යුතුය. මෙය (පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි) මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘ဗဟူဟိ [Pg.138] အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ. ဥယျုတ္တော, ပယာတော, ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော, ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ, အတာဏော လောကော အနဘိဿရော, အဿကော လောကော, သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော.

"නොයෙක් ආකාරයෙන් සත්වයන් දෙස බලන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට මහා කරුණාව පහළ වේ. 'ලෝකය ගිනිගෙන ඇත'යි බලන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වේ. ලෝකයා වෙහෙසෙයි, ගෙවී යයි, වැරදි මගෙහි ගමන් කරයි. ලෝකය අස්ථිරය, ජරා මරණය කරා ගෙන යනු ලබයි. ලෝකයාට ආරක්ෂකයෙකු නැත, ලෝකයාට ස්වාමියෙකු නැත. ලෝකයාට තමාගේ කියා කිසිවක් නැත, සියල්ල අත්හැර යා යුතුය. ලෝකයා ඌනතාවයෙන් පෙළෙයි, තෘප්තියක් නැත, තෘෂ්ණාවට දාස වී සිටියි."

‘‘အတာယနော လောကသန္နိဝါသော, အလေဏော, အသရဏော, အသရဏီဘူတော, ဥဒ္ဓတော လောကော အဝူပသန္တော, သသလ္လော လောကသန္နိဝါသော ဝိဒ္ဓေါ ပုထုသလ္လေဟိ, အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏော ကိလေသပဉ္ဇရပရိက္ခိတ္တော, အဝိဇ္ဇာဂတော လောကသန္နိဝါသော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ တန္တာကုလကဇာတော ကုလာဂုဏ္ဌိကဇာတော မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတော အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ သံသာရံ နာတိဝတ္တတီတိ ပဿန္တာနံ, အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသံလိတ္တော ကိလေသကလလီဘူတော, ရာဂဒေါသမောဟဇဋာဇဋိတော.

"ලෝක සත්වයා ආරක්ෂාවක් නැතිව, රැකවරණයක් නැතිව, සරණක් නැතිව අසරණව සිටියි. ලෝකයා විසිරුණු සිතින් යුක්තය, නොසන්සුන්ය. ලෝක සත්වයා තමා තුළ ඇති රාගාදී හුල්වලින් ඇනුම් කෑවේය, බොහෝ කෙලෙස් හුල්වලින් විදින ලද්දේය. අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙන් වැසුණේය, කෙලෙස් කූඩුවක සිරවූයේය. ලෝක සත්වයා අවිද්‍යාවට පැමිණ, අවිද්‍යා බිජුවටක් මෙන් කෙලෙස්වලින් වෙලී, පැටළුණු නූල් බෝලයක් මෙන් ද, මකුළු දැලක් මෙන් ද, මුංජ පබ්බජ තණ මෙන් ද අවුල් වී, අපාය, දුර්ගති, විනිපාත සහ සංසාරය ඉක්මවා යා නොහැකිව සිටියි. අවිද්‍යා විෂ සහිත දෝෂයෙන් තැවරුණේය, කෙලෙස් මඩෙහි ගිළුණේය, රාග ද්වේෂ මෝහ නමැති ජටාවෙන් පැටලී ගියේය."

‘‘တဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကော, တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋော, တဏှာသောတေန ဝုယှတိ, တဏှာသံယောဇနေန သံယုတ္တော, တဏှာနုသယေန အနုသဋော, တဏှာသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ, တဏှာပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ.

"තෘෂ්ණාව නමැති දැවයෙන් යුක්තව, තෘෂ්ණා දැලෙන් වටවී, තෘෂ්ණා නමැති සැඩ පහරින් ගසාගෙන යයි. තෘෂ්ණා සංයෝජනයෙන් බැඳී, තෘෂ්ණා අනුශයෙන් වෙලී, තෘෂ්ණා සන්තාපයෙන් තැවෙමින්, තෘෂ්ණා පරිළාහයෙන් දැවෙමින් ලෝකයා පීඩා විඳියි."

‘‘ဒိဋ္ဌိသံဃာဋပဋိမုက္ကော, ဒိဋ္ဌိဇာလေန ဩတ္ထဋော, ဒိဋ္ဌိသောတေန ဝုယှတိ, ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန သံယုတ္တော, ဒိဋ္ဌာနုသယေန အနုသဋော, ဒိဋ္ဌိသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ, ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ.

"මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති දැවයෙන් යුක්තව, දෘෂ්ටි දැලෙන් වටවී, දෘෂ්ටි නමැති සැඩ පහරින් ගසාගෙන යයි. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් බැඳී, දෘෂ්ටි අනුශයෙන් වෙලී, දෘෂ්ටි සන්තාපයෙන් තැවෙමින්, දෘෂ්ටි පරිළාහයෙන් දැවෙමින් පවතී."

‘‘ဇာတိယာ အနုဂတော, ဇရာယ အနုသဋော, ဗျာဓိနာ အဘိဘူတော, မရဏေန အဗ္ဘာဟတော, ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတော.

"ජාතිය (ඉපදීම) අනුව යමින්, ජරාවෙන් (මහලු බවින්) වටවී, ව්‍යාධියෙන් (ලෙඩ රෝගවලින්) මර්දනය වී, මරණයෙන් පහර කමින්, ලෝක සත්වයා දුකෙහිම පිහිටා සිටියි."

‘‘တဏှာယ ဩဍ္ဍိတော, ဇရာပါကာရပရိက္ခိတ္တော, မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တော, မဟာဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, လောကသန္နိဝါသော, ရာဂဗန္ဓနေန, ဒေါသမောဟဗန္ဓနေန, မာနဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ, မဟာသမ္ဗာဓပဋိပန္နော, မဟာပလိဗောဓေန ပလိဗုဒ္ဓေါ, မဟာပပါတေ ပတိတော, မဟာကန္တာရပဋိပန္နော, မဟာသံသာရပဋိပန္နော, မဟာဝိဒုဂ္ဂေ သမ္ပရိဝတ္တတိ, မဟာပလိပေ ပလိပန္နော.

"තෘෂ්ණාවෙන් උගුලකට හසු වූවාක් මෙන් ද, ජරාව නමැති ප්‍රාකාරයෙන් වට වූවාක් මෙන් ද, මරණයේ මලපතට අසු වූවාක් මෙන් ද ලෝක සත්වයා මහා බන්ධනයකින් බැඳී සිටියි. රාග බන්ධනයෙන්, ද්වේෂ හා මෝහ බන්ධනයෙන්, මාන, දෘෂ්ටි, කෙලෙස් හා දුශ්චරිත නමැති බන්ධනයෙන් බැඳී ලෝකයා පීඩා විඳියි. ලෝක සත්වයා මහත් වූ සම්බාධයකට පැමිණ, මහත් වූ පලිබෝධවලින් හිරවී, සතර අපාය නමැති මහා ප්‍රපාතයකට වැටී සිටියි. මහත් වූ කතරකට පැමිණ, මහා සංසාරයක අතරමං වී, ජාති ජරා මරණ නමැති මහා දුර්ගයක කැරකෙමින්, කෙලෙස් නමැති මහා මඩෙහි ගිලී ලෝක සත්වයා වෙසෙයි."

‘‘အဗ္ဘာဟတော [Pg.139] လောကသန္နိဝါသော, အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ရာဂဂ္ဂိနာ, ဒေါသဂ္ဂိနာ, မောဟဂ္ဂိနာ ဇာတိယာ…ပေ… ဥပါယာသေဟိ, ဥန္နီတကော လောကသန္နိဝါသော ဟညတိ နိစ္စမတာဏော ပတ္တဒဏ္ဍော တက္ကရော, ဝဇ္ဇဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အာဃာတနပစ္စုပဋ္ဌိတော, အနာထော လောကသန္နိဝါသော ပရမကာရုညတံ ပတ္တော, ဒုက္ခာဘိတုန္နော စိရရတ္တပီဠိတော, နိစ္စဂဓိတော နိစ္စပိပါသိတော.

ලෝක සන්නිවාසය (ලෝකවැසි සත්ත්ව ප්‍රජාව) සියලු බියෙන් හා පීඩාවන්ගෙන් පෙළෙන්නාහ. ලෝක සන්නිවාසය රාග ගින්නෙන්, ද්වේෂ ගින්නෙන්, මෝහ ගින්නෙන්, ජාතියෙන්, ජරාවෙන්, මරණයෙන්, සෝකයෙන්, පරිදේවයෙන්, දුක්වලින්, දෝමනස්සයන්ගෙන් සහ උපායාසයන්ගෙන් ඇවිළී පවතී. ජාතිය නැමැති හස්තයෙන් අල්ලාගෙන ජරා මරණ ආදී බිය ඇති තැනට පමුණුවනු ලබන, නිරතුරුවම ආරක්ෂකයකු රහිත වූ, රාජ දණ්ඩනයට පත් වූවකු මෙන් ඒ දඬුවම විඳින, අකුසල් නැමැති බැඳීම්වලින් බැඳුනු, වධකස්ථානයට පමුණුවන ලද්දකු වැනි වූ ලෝක සන්නිවාසය පිහිටක් රහිතව අතිශය අනුකම්පා කටයුතු තත්ත්වයට පත් වී ඇත. දුකෙන් මර්දනය වූ, බොහෝ කලක් පීඩා විඳින, නිරන්තරයෙන් කෙලෙස්හි ඇලී ගිය, නිරන්තරයෙන් තෘෂ්ණාවෙන් පිපාසිත වූ ස්වභාවයකින් යුක්තය.

‘‘အန္ဓော, အစက္ခုကော, ဟတနေတ္တော, အပရိဏာယကော, ဝိပထပက္ခန္ဒော, အဉ္ဇသာပရဒ္ဓေါ, မဟောဃပက္ခန္ဒော.

(ලෝක සන්නිවාසය) ප්‍රඥා ඇස අන්ධ වූ, දුක දුරු කරන ප්‍රඥා ඇසක් නැති, ප්‍රඥා ඇස විනාශ වූ, නිවැරදි මඟ පෙන්වන නායකයෙකු රහිත වූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නැමැති වැරදි මඟට බැසගත්, මැදුම් පිළිවෙත නැමැති ඍජු මාවතෙන් බැහැර වූ, සතර ඕඝය නැමැති මහා සැඩ පහරට හසු වූවෝ වෙති.

‘‘ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော, တီဟိ ဒုစ္စရိတေဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နော, စတူဟိ ယောဂေဟိ ယောဇိတော, စတူဟိ ဂန္ထေဟိ ဂန္ထိတော, စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ဥပါဒီယတိ, ပဉ္စဂတိသမာရုဠှော, ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ရဇ္ဇတိ, ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ ဩတ္ထဋော, ဆဟိ ဝိဝါဒမူလေဟိ ဝိဝဒတိ, ဆဟိ တဏှာကာယေဟိ ရဇ္ဇတိ, ဆဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော, သတ္တဟိ အနုသယေဟိ အနုသဋော, သတ္တဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော, သတ္တဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော, အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ သမ္ပရိဝတ္တတိ, အဋ္ဌဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော, အဋ္ဌဟိ ပုရိသဒေါသေဟိ ဒုဿတိ, နဝဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော, နဝဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော, နဝဟိ တဏှာမူလကေဟိ ဓမ္မေဟိ ရဇ္ဇတိ, ဒသဟိ ကိလေသဝတ္ထူဟိ ကိလိဿတိ, ဒသဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော, ဒသဟိ အကုသလကမ္မပထေဟိ သမန္နာဂတော, ဒသဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော, ဒသဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော, ဒသဝတ္ထုကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, ဒသဝတ္ထုကာယ အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, အဋ္ဌသတတဏှာပပဉ္စေဟိ ပပဉ္စိတော, ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော လောကသန္နိဝါသောတိ သမ္ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ.

දෘෂ්ටි දෙකකින් (ශාස්වත හා උච්ඡේද) පෙළෙන ලද, තිවිධ දුශ්චරිතයෙහි වැරදියට නියුතු වූ, සිව් වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් යෙදුණු, සිව් වැදෑරුම් ග්‍රන්ථයන්ගෙන් බැඳුණු, සිව් වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව ගත්, පංච ගතිවල සැරිසරන, පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු, පංච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, සවැදෑරුම් විවාද මූලයන්ගෙන් විවාද කරන, සවැදෑරුම් තෘෂ්ණා කායන්හි ඇලුණු, සවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගතයන්ගෙන් පෙළෙන ලද, සප්ත අනුශයන්ගෙන් අනුව යන සිත් ඇති, සප්ත සංයෝජනයන්ගෙන් බැඳුණු, සප්ත මානයෙන් උදම් වූ, අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්ගෙන් කම්පනය වන, අෂ්ට මිථ්‍යාත්වයන්ගෙන් මෙහෙයවන ලද, අෂ්ට පුරුෂ දෝෂයන්ගෙන් දූෂිත වූ, නවවිධ ආඝාත වස්තූන්ගෙන් පීඩිත වූ, නවවිධ මානයෙන් උදම් වූ, නවවිධ තෘෂ්ණා මූලික ධර්මයන්හි ඇලුණු, දසවිධ ක්ලේශ වස්තූන්ගෙන් කිලිටි වූ, දසවිධ ආඝාත වස්තූන්ගෙන් පීඩිත වූ, දස අකුසල කර්ම පථයන්ගෙන් යුක්ත වූ, දස සංයෝජනයන්ගෙන් බැඳුණු, දස මිථ්‍යාත්වයන්ගෙන් මෙහෙයවන ලද, දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ, දස වස්තුක අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ, එකසිය අටක් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ගෙන් ප්‍රපංචිත වූ, හැට දෙකක් දෘෂ්ටිගතයන්ගෙන් පෙළෙන ලද්දක් ලෙස ලෝක සන්නිවාසය දකින්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා තුළ සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වන්නේය.

‘‘အဟဉ္စမှိ တိဏ္ဏော, လောကော စ အတိဏ္ဏော. အဟဉ္စမှိ မုတ္တော, လောကော စ အမုတ္တော. အဟဉ္စမှိ ဒန္တော, လောကော စ [Pg.140] အဒန္တော. အဟဉ္စမှိ သန္တော, လောကော စ အသန္တော. အဟဉ္စမှိ အဿတ္ထော, လောကော စ အနဿတ္ထော. အဟဉ္စမှိ ပရိနိဗ္ဗုတော, လောကော စ အပရိနိဗ္ဗုတော. ပဟောမိ ခွာဟံ တိဏ္ဏော တာရေတုံ, မုတ္တော မောစေတုံ, ဒန္တော ဒမေတုံ, သန္တော သမေတုံ, အဿတ္ထော အဿာသေတုံ, ပရိနိဗ္ဗုတော ပရေ စ ပရိနိဗ္ဗာပေတုန္တိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇-၁၁၈).

“මම (සංසාර සාගරයෙන්) එතෙර වූවෙමි, ලෝකයා එතෙර වී නැත. මම (රාගාදී බැඳීම්වලින්) මිදුණෙමි, ලෝකයා මිදී නැත. මම (ඉඳුරන්) දමනය කළෙමි, ලෝකයා දමනය වී නැත. මම (කෙලෙස් ගිනි නිවා) ශාන්ත වූවෙමි, ලෝකයා ශාන්ත වී නැත. මම (නිවන නැමැති) අස්වැසිල්ල ලැබුවෙමි, ලෝකයා අස්වැසිල්ල ලබා නැත. මම (කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන්) පිරිනිවුණෙමි, ලෝකයා පිරිනිවී නැත. මම එතෙර වූවෙක් බැවින් අන් අය එතෙර කරවීමට ද, මිදුණෙක් බැවින් අන් අය මුදවාලීමට ද, දමනය වූවෙක් බැවින් අන් අය දමනය කරවීමට ද, ශාන්ත වූවෙක් බැවින් අන් අය ශාන්ත කරවීමට ද, අස්වැසිල්ල ලැබුවෙක් බැවින් අන් අයට අස්වැසිල්ල ලබා දීමට ද, පිරිනිවුණෙක් බැවින් අන් අය පිරිනිවීමට පත් කරවීමට ද සමර්ථ වෙමි”යි මෙසේ දකින්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා තුළ සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වන්නේය.

ဣမိနာဝ နယေန ဘဂဝတော သတ္တေသု မေတ္တာဩက္ကမနဉ္စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. ကရုဏာဝိသယဿ ဟိ ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သုခံ သတ္တေသု ဥပသံဟရန္တီ မေတ္တာပိ ပဝတ္တတီတိ ဣဓ အဗျာပါဒအဝိဟိံသာဝိတက္ကာ ခေမဝိတက္ကော. ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန နေက္ခမ္မဝိတက္ကောယေဝ, တဿ ဒိဗ္ဗဝိဟာရအရိယဝိဟာရေသု ပုဗ္ဗဘာဂဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ဝသေန ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယေ တေ ဘဂဝတော ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကဝသေန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ သမာပတ္တိဝိဟာရာ, ယေသံ ပုရေစရဏဘာဝေန ပဝတ္တံ သမာဓိစရိယာနုဂတံ ဉာဏစရိယာနုဂတံ ဉာဏံ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ, တေသံ ဝသေန ဘဂဝတော ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ဗဟုလံ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသစ္စကသုတ္တေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ဘဂဝတာ –

මේ ආකාරයටම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පහළ කිරීම ද පැහැදිලි කළ යුතුය. කරුණාවට අරමුණු වන දුකෙහි ප්‍රතිපක්ෂය වූ සැපය සත්ත්වයන් වෙත පමුණුවන බැවින් මෛත්‍රිය ද පවතී. මෙහිදී අබ්‍යාපාද විතක්කය හා අවිහිංසා විතක්කය 'ඛේම විතක්කය' නම් වේ. පවිවේක විතක්කය යනු නෙක්ඛම්ම විතක්කයම වේ. එය දිව්‍ය විහාර හා ආර්ය විහාරයන්හි පූර්ව භාගයෙහි වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් වශයෙන් පවතින බව දත යුතුය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනපතා පරිහරණය කරන වාර වශයෙන් කෝටි ලක්ෂ දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් වූ යම් සමාපත්ති විහාර ඇද්ද, යම් සමාපත්තීන් පෙරටු කොට ගෙන පවත්නා සමාධි චර්යාව හා ඥාන චර්යාව අනුව යන ඥානය කෝටි ලක්ෂ දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් සමාපත්ති පදනම් කරගත් 'මහාවජිර ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ සමාපත්තීන්ගේ බලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පවිවේක විතක්කය බහුලව පවතින බව දත යුතුය. මේ අර්ථය මහා සච්චක සූත්‍රයෙන් ද දත හැකිය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත.

‘‘သော ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ, သန္နိသာဒေမိ, ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

“අග්ගිවෙස්සන, ඒ මම යම් සමාධි නිමිත්තකින් නිරන්තරයෙන් වාසය කරම් ද, ඒ පැරණි සමාධි නිමිත්තෙහිම අධ්‍යාත්මයෙහිම සිත මැනවින් පිහිටුවමි, සන්සිඳුවමි.”

ဣဒဉှိ ဘဂဝါ ‘‘သမဏော ဂေါတမော အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ တနုကာ, မဓုရံ ဝစနံ, တေန ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ, စိတ္တေ ပနဿ ဧကဂ္ဂတာ နတ္ထိ, ယော ဧဝံ သညတ္တိဗဟုလော စရတီ’’တိ သစ္စကေန နိဂဏ္ဌပုတ္တေန ဝိတက္ကိတေ အဝဿံ သဟောဎံ စောရံ ဂဏှန္တော ဝိယ ‘‘န အဂ္ဂိဝေဿန တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော သညတ္တိဗဟုလော ဝိစရတိ, စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧကတ္တံ ဧကဝိဟာရိသုညတာဖလသမာပတ္တိဖလံ အနုယုတ္တော’’တိ ဒဿေတုံ အာဟရိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළේ “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ රූපවත්ය, ප්‍රසාදජනකය, මනාව පිහිටි දත් දෙපළක් ඇත, දිව තුනී කටහඬ මිහිරිය. උන්වහන්සේ ඒ සියල්ලෙන් පිරිස පිනවමින් හැසිරෙති. උන්වහන්සේගේ සිතෙහි එකඟතාවක් නැත, මෙසේ පිරිස දැනුවත් කිරීම් බහුලව හැසිරෙති” යි සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා විසින් කල්පනා කළ කල්හි, සොර බඩු සමඟ සොරෙකු අල්ලා ගන්නාක් මෙන් “අග්ගිවෙස්සන, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිස පිනවමින් දැනුවත් කිරීම් බහුලව සැරිසරන්නේ නැත. සක්වළ කෙළවර දක්වා වූ පිරිසට ද ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නැතිව ධර්මය දේශනා කරන සේක, හුදෙකලාව වසමින් ශුන්‍යතා ඵල සමාපත්තියෙහිම නිරතව වසන සේක” යන බව පෙන්වා දීම පිණිසයි.

ဘဂဝါ [Pg.141] ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ, ဓမ္မံ ဝါ ပစ္စဝေက္ခတိ, တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗဘာဂေန ကာလံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပဇ္ဇတိ, သာဓုကာရသဒ္ဒနိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ပရိယောသာနေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော, အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တသမာပတ္တီနံ သပုဗ္ဗဘာဂါနံ ဝသေန ဘဂဝတော ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ စ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් මොහොතක පිරිස සාධුකාර දෙන විට හෝ ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට, ඒ මොහොතේ පූර්ව භාගයෙහි කාලය පිරිසිඳ ගෙන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාරයක් පාසා ඵල සමාපත්තියට සමවදින සේක. සාධුකාර හඬ නොසිඳී පවතිද්දීම සහ ධර්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අවසානයෙහි සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැන් සිට නැවත ධර්මය දේශනා කරන සේක. බුදුවරුන්ගේ භවාංග පරිවර්තනය අතිශය වේගවත්ය; ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාරයක් පාසා සමාපත්තීන්ට සමවැදිය හැකිය. මෙසේ පූර්ව භාග සමාපත්තීන් සමඟ ඉහත කී සමාපත්තීන්ගේ බලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ ඛේම විතක්කය සහ පවිවේක විතක්කය බහුලව පවතින බව දත යුතුය.

တတ္ထ ယဿ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပ္ပဟာနဿ အဗျာပါဒဝိတက္ကဿ အဝိဟိံသာဝိတက္ကဿ စ အာနုဘာဝေန ကုတောစိပိ ဘယာဘာဝတော တံသမင်္ဂီ ခေမပ္ပတ္တော စ ဝိဟရတိ, တတော စ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗဒါပိ ခေမမေဝ ဟောတိ အဘယမေဝ. တသ္မာ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယေသံ ခေမင်္ကရောတိ ခေမဝိတက္ကော. ယဿ ပန ကာမဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပဟာနဿ နေက္ခမ္မဝိတက္ကဿ အာနုဘာဝေန ကာယဝိဝေကော, စိတ္တဝိဝေကော, ဥပဓိဝိဝေကောတိ တိဝိဓော; တဒင်္ဂဝိဝေကော, ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော, သမုစ္ဆေဒဝိဝေကော, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကော, နိဿရဏဝိဝေကောတိ ပဉ္စဝိဓော စ ဝိဝေကော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သော ယထာရဟံ အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ပဝိဝေကသဟဂတော ဝိတက္ကောတိ ပဝိဝေကဝိတက္ကော. ဧတေ စ ဒွေ ဝိတက္ကာ ဧဝံ ဝိဘတ္တဝိသယာပိ သမာနာ အာဒိကမ္မိကာနံ အညမညူပကာရာယ သမ္ဘဝန္တိ. ယထာ ဟိ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကော အနုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဟောတိ, ဧဝံ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿပိ ခေမဝိတက္ကော. န ဟိ ဝူပကဋ္ဌကာယစိတ္တာနမန္တရေန မေတ္တာဝိဟာရာဒယော သမ္ဘဝန္တိ ဗျာပါဒါဒိပ္ပဟာနေန စ ဝိနာ စိတ္တဝိဝေကာဒီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ အညမညဿ ဗဟူပကာရာ ဧတေ ဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗသော ပဟီနသံကိလေသဿ လောကဟိတတ္ထာယ ဧဝံ ခေမဝိတက္ကော စ ပဝိဝေကဝိတက္ကော စ အဿာသဝါရမတ္တေပိ ဟိတသုခမာဝဟန္တိယေဝါတိ. ခေမော စ ဝိတက္ကော ပဝိဝေကော စ ဝိတက္ကောတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

එහි, ව්‍යාපාද විතර්ක සහ විහිංසා විතර්ක ආදී කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන්නා වූ, යම් අබ්‍යාපාද විතර්කයක හා අබිහිංසා විතර්කයක ආනුභාවයෙන්, කිසිදු තැනකින් බියක් ඇති නොවන බැවින් එම විතර්කයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා නිර්භයව (ඛේමප්‍රාප්තව) වාසය කරයිද, ඒ හේතුවෙන් සියල්ලන්ටම සෑම කල්හිම ශාන්තියක්ම හා අභයම සැලසෙයි. එබැවින් මෙම විතර්ක දෙවර්ගයම දෙපාර්ශවයටම ශාන්තිය උදාකරන බැවින් ‘ඛේම විතර්ක’ (ශාන්ති විතර්ක) නම් වේ. යම් කාම විතර්ක ආදී කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන්නා වූ නෙක්ඛම්ම විතර්කයේ ආනුභාවයෙන් කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය හා උපධි විවේකය යන ත්‍රිවිධ විවේකය ද; තදංග විවේකය, වික්ඛම්භන විවේකය, සමුච්ඡේද විවේකය, පටිප්පස්සද්ධි විවේකය හා නිස්සරණ විවේකය යන පංචවිධ විවේකය ද පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. ඒ නෙක්ඛම්ම විතර්කය සුදුසු පරිදි අරමුණු වශයෙන් හා සම්ප්‍රයෝග (යෙදීම) වශයෙන් විවේකය හා එක්ව පවතින බැවින් ‘පවිවේක විතර්ක’ නම් වේ. මේ විතර්ක දෙක මෙසේ වෙනස් විෂය පරාසයන්හි පැවතිය ද, ආදිකම්මික (භාවනා ආරම්භ කරන) යෝගීන්ට අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපකාරී වේ. යම් සේ ඛේම විතර්කයට පවිවේක විතර්කය නූපන් කුසල් ඉපදවීමටත්, උපන් කුසල් වර්ධනය හා බහුල වීමටත් හේතු වේද, පවිවේක විතර්කයට ඛේම විතර්කය ද එසේම වේ. සැබවින්ම, කය හා සිතේ හුදෙකලා වීමෙන් (විවේකයෙන්) තොරව මෙත්තා විහාර ආදිය ඇති නොවේ. එසේම ව්‍යාපාදාදී කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් තොරව චිත්ත විවේකාදිය ඇති නොවේ. එබැවින් මේ ධර්මයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බොහෝ උපකාරී වන බව දත යුතුය. සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලෝකයාගේ යහපත පිණිස මේ ඛේම විතර්කය හා පවිවේක විතර්කය එක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාරයකදී පවා හිතසුව පිණිස පවතී. මෙසේ ‘ඛේම විතර්කය’ හා ‘පවිවේක විතර්කය’ යන්න එකිනෙක සම්බන්ධ කොට දත යුතුය.

ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ ဒွေ ဝိတက္ကေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘အဗျာပဇ္ဈာရာမော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဗျာပဇ္ဈနံ ကဿစိ အဒုက္ခနံ အဗျာပဇ္ဈော, သော အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော [Pg.142] ဧတဿာတိ အဗျာပဇ္ဈာရာမော. အဗျာပဇ္ဈေ ရတော သေဝနဝသေန နိရတောတိ အဗျာပဇ္ဈရတော. ဧသေဝါတိ ဧသော ဧဝ. ဣရိယာယာတိ ကိရိယာယ, ကာယဝစီပယောဂေနာတိ အတ္ထော. န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမီတိ ဟီနာဒီသု ကဉ္စိပိ သတ္တံ တဏှာတသာဒိယောဂတော တသံ ဝါ တဒဘာဝတော ပဟီနသဗ္ဗကိလေသဝိပ္ဖန္ဒိတတ္တာ ထာဝရံ ဝါ န ဗာဓေမိ န ဒုက္ခာပေမိ. ကရုဏဇ္ဈာသယော ဘဂဝါ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဗဟုလော အတ္တနော ပရမရုစိတကရုဏဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝမာဟ. တေန အဝိဟိံသာဝိတက္ကံ အဗျာပါဒဝိတက္ကဉ္စ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဣမာယ ဣရိယာယ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဧဝံ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ဧဝံ သမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ ဝိဟရန္တော ဧဝံ ပုညတ္ထိကေဟိ ကတာနိ သက္ကာရဂရုကာရမာနနဝန္ဒနပူဇနာနိ အဓိဝါသေန္တော သတ္တေသု န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမိ, အပိစ ခေါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထပ္ပဘေဒံ ဟိတသုခမေဝ နေသံ ပရိဗြူဟေမီ’တိ.

මෙසේ කෙටියෙන් දැක්වූ විතර්ක දෙක විස්තර කිරීම පිණිස ‘අබ්‍යාපජ්ඣාරාමෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අබ්‍යාපජ්ඣනය’ යනු කිසිවෙකුටත් දුක් නොදීමයි. එයම ‘අබ්‍යාපජ්ඣ’ නම් වේ. එම අබ්‍යාපජ්ඣනයෙහි සිත් අලවන බැවින් ‘අබ්‍යාපජ්ඣාරාම’ නම් වේ. අබ්‍යාපජ්ඣනයෙහි ඇලුනු බැවින් හා එයම සේවනය කරන බැවින් ‘අබ්‍යාපජ්ඣරත’ නම් වේ. ‘එසේව’ යනු ‘ඒසෝ ඒව’ (ඔහුම) යන්නයි. ‘ඉරියාය’ යනු ක්‍රියාවෙන් හෙවත් කාය වාචසික ප්‍රයෝගයන්ගෙන් යන අර්ථයයි. ‘න කංචි බ්‍යාබාධේමි’ යනු හීන ආදී සත්වයන් අතරින් යම් සත්වයෙකුට තණ්හාවෙන් ඇලීම නිසා තැතිගන්නා වූ (තස) හෝ තණ්හාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් ස්ථාවර වූ (ථාවර) හෝ කිසිදු සත්වයෙකුට පීඩා නොකරමි, දුක් නොදෙමි යන්නයි. කරුණාවන්ත අදහස් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් බහුලව වාසය කරන බැවින්, තමන් වහන්සේ රුචි කරන උතුම් කරුණාවන්ත අදහසට අනුරූපව මෙසේ වදාළ සේක. එයින් අබිහිංසා විතර්කය හා අබ්‍යාපාද විතර්කය දක්වයි. මෙයින් කියවුනේ මෙයයි: ‘මම මේ ඉරියව්වෙන්, මේ පිළිවෙතින්, මෙසේ මැනවින් පිළිපදිමින්, මෙසේ සමාපත්ති විහරණයෙන් වසමින්, පින් කැමති අය විසින් කරන ලද සත්කාර, ගරුකාර, මානන, වන්දනා, පූජා පිළිගනිමින් සත්වයන්ට කිසිදු පීඩාවක් නොකරමි. එසේම ඔවුන්ට මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් උතුම් අර්ථය ගෙන දෙන හිතසුවයම වර්ධනය කරමි’.

ယံ အကုသလံ, တံ ပဟီနန္တိ ယံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿဘေဒံ အညဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တံ အနန္တပ္ပဘေဒံ အကုသလံ, တံ သဗ္ဗံ ဗောဓိမူလေယေဝ မယှံ ပဟီနံ သမူဟတန္တိ. ဣမိနာ ပဝိဝေကေသု မုဒ္ဓဘူတေန သဒ္ဓိံ နိဿရဏဝိဝေကေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကေ ဒဿေတိ. ကေစိ ပနေတ္ထ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကေပိ ဥဒ္ဓရန္တိ. အာဂမနီယပဋိပဒါယ ဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတာ အတ္တနော ကိလေသက္ခယော ဣဓ ဝုတ္တောတိ.

‘යං අකුසලං තං පහීනං’ යන්නෙන් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වූ ක්ලේශයන් සහ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනන්ත අප්‍රමාණ වූ යම් අකුසලයක් ඇත්නම්, ඒ සියල්ල මා විසින් බෝධි මූලයේදීම ප්‍රහීණ කරන ලදී, මුලිනුපුටා දමන ලදී යන්න දත යුතුය. මෙයින් විවේකයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නිස්සරණ විවේකය සමඟ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය හා පටිප්පස්සද්ධි විවේකය ද දක්වයි. ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් මෙහිදී තදංග විවේකය හා වික්ඛම්භන විවේකය ද පෙන්වා දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේගේ ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම පිළිබඳව පැමිණි පිළිවෙත ද සමඟින් මෙහි වදාරන ලදී.

ဣတိ ဘဂဝါ အပရိမိတကပ္ပပရိစိတ္တံ အတ္တနော ပဝိဝေကဇ္ဈာသယံ သဒ္ဓိံ နိဿရဏဇ္ဈာသယေန ဣဒါနိ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဌိတော တမဇ္ဈာသယံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တနော ကိလေသပ္ပဟာနပစ္စဝေက္ခဏမုခေန ဝိဘာဝေတိ. ယဒတ္ထံ ပနေတ္ထ သတ္ထာ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကေ ဥဒ္ဓရိ, ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါ ဟိ ဣမဿ ဝိတက္ကဒွယဿ အတ္တနော ဗဟုလသမုဒါစာရဒဿနမုခေနေဝ တတ္ထ ဘိက္ခူ နိဝေသေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප්‍රමාණ කල්ප මුළුල්ලේ පුරුදු කරන ලද තමන් වහන්සේගේ විවේකාසය (විවේකයෙහි ඇති කැමැත්ත) නිස්සරණාසය සමඟ දැන් මුදුන්පත් කරගෙන සිටින සේක්, එම අදහසින් යුතුව ඵල සමාපත්තියට සමවැදී තමන් වහන්සේගේ ක්ලේශ ප්‍රහාණය පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් වශයෙන් කරුණු පැහැදිලි කරති. ශාස්තෘන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් පිණිස මේ විතර්ක දෙක ඉදිරිපත් කළේ ද, දැන් එම අර්ථය පෙන්වා දීම පිණිස ‘තස්මාතිහ භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ විතර්ක දෙක තමන් වහන්සේ තුළ බහුලව පවතින බව පෙන්වා දීමෙන්ම භික්ෂූන් ඒ කෙරෙහි යොමු කරවීම පිණිස මේ දේශනාව ආරම්භ කළ බව දත යුතුය.

တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ အဗျာပဇ္ဈပဝိဝေကာဘိရတဿ မေ ခေမပဝိဝေကဝိတက္ကာယေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ. တိဟာတိ နိပါတမတ္တံ. အဗျာပဇ္ဈာရာမာ [Pg.143] ဝိဟရထာတိ သဗ္ဗသတ္တေသု မေတ္တာဝိဟာရေန ကရုဏာဝိဟာရေ န စ အဘိရမန္တာ ဝိဟရထ. တေန ဗျာပါဒဿ တဒေကဋ္ဌကိလေသာနဉ္စ ဒူရီကရဏမာဟ. တေသံ ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ. ပဝိဝေကာရာမာ ဝိဟရထာတိ ကာယာဒိဝိဝေကဉ္စေဝ တဒင်္ဂါဒိဝိဝေကဉ္စာတိ သဗ္ဗဝိဝေကေ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိဟရထ. ဣမာယ မယန္တိအာဒိ ယထာ နေသံ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ, ဧဝံ ကိံ အကုသလန္တိအာဒိ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ. တတ္ထ ယထာ အနဝဇ္ဇဓမ္မေ ပရိပူရေတုကာမေန ကိံကုသလဂဝေသိနာ ဟုတွာ ကုသလဓမ္မပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာဝ, သာဝဇ္ဇဓမ္မေ ပဇဟိတုကာမေနာပိ အကုသလပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ကိံ အကုသလ’’န္တိအာဒိ. အဘိညာပုဗ္ဗိကာ ဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာ. တတ္ထ ကိံ အကုသလန္တိ အကုသလံ နာမ ကိံ, သဘာဝတော ကိမဿ လက္ခဏံ, ကာနိ ဝါ ရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီတိ အကုသလဿ သဘာဝကိစ္စာဒိတော ပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိံ ဒဿေတိ. အာဒိကမ္မိကဝသေန စေသ ဝိတက္ကော အာဂတော, ကိံ အပ္ပဟီနံ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဣဒံ ပဒဒွယံ သေက္ခဝသေန. တသ္မာ ကိံ အပ္ပဟီနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီသု အကုသလေသု ကိံ အကုသလံ အမှာကံ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နံ? ကိံ ပဇဟာမာတိ ကိံ အကုသလံ သမုဂ္ဃာတေမ? အထ ဝါ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဝီတိက္ကမပရိယုဋ္ဌာနာနုသယေသု ကိံ ဝိဘာဂံ အကုသလံ ဣဒါနိ မယံ ပဇဟာမာတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ကိံ အပ္ပဟီန’’န္တိ ပဌန္တိ. တေသံ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနာဒိဝသေန အနေကဘေဒေသု အကုသလေသု ကိံ ကတမံ အကုသလံ, ကေန ကတမေန ပကာရေန, ကတမေန ဝါ မဂ္ဂေန အမှာကံ အပ္ပဟီနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

එහි ‘තස්මා’ යනු, යම් හෙයකින් අබ්‍යාපජ්ඣයෙහි හා විවේකයෙහි ඇලුනු මට ඛේම විතර්කය හා පවිවේක විතර්කයම බහුලව පවතී ද, එබැවිනි. ‘තිහ’ යනු නිපාතයකි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣාරාමා විහරථ’ යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෙත්තා විහාරයෙන් හා කරුණා විහාරයෙන් ඇලී වාසය කරනු යන්නයි. එයින් ව්‍යාපාදය හා ඒ හා සම්බන්ධ ක්ලේශයන් දුරු කිරීම කියවේ. ‘තේසං වෝ’ යන්නෙහි ‘වෝ’ යනු නිපාතයකි. ‘පවිවේකාරාමා විහරථ’ යනු කාය විවේකාදිය මෙන්ම තදංග විවේකාදිය ද යන සියලු විවේකයන් ඇලුම් කටයුතු ස්ථානයන් බවට පත් කොට වාසය කරනු යන්නයි. ‘ඉමාය මයං’ යනාදිය ඔවුන්ගේ ඛේම විතර්කය පවතින ආකාරය දක්වන්නා සේම, ‘කිං අකුසලං’ යනාදිය පවිවේක විතර්කය පවතින ආකාරය පෙන්වා දෙයි. එහි යම් සේ නිවැරදි දහම් (අනවජ්ජ ධර්ම) සම්පූර්ණ කරනු කැමති තැනැත්තා ‘කුසලය කුමක්දැයි සොයන්නෙකු’ වී කුසල් දහම් සෙවිය යුතුම වේද, එසේම වරද සහිත දහම් (සාවජ්ජ ධර්ම) ප්‍රහීණ කරනු කැමති තැනැත්තා විසින් අකුසලයන් පිළිබඳව ද සොයා බැලිය යුතු බැවින් ‘කිං අකුසලං’ යනාදිය වදාරන ලදී. සැබවින්ම පිරිසිඳ දැනීම (පරිඤ්ඤා), ප්‍රහාණය කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම හා වර්ධනය කිරීම (භාවනා) යන කරුණු විශිෂ්ට ඥානය (අභිඤ්ඤා) පෙරටු කොට පවතී. එහි ‘කිං අකුසලං’ යනු අකුසලය යනු කුමක්ද, එහි ස්වභාවික ලක්ෂණය කිමෙක්ද, එහි රස (කෘත්‍ය), පච්චුපට්ඨාන (වැටහෙන ආකාරය) හා පදට්ඨාන (සමීප හේතුව) මොනවාදැයි අකුසලයේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යය ආදිය අනුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන ක්‍රමය පෙන්වා දෙයි. ආරම්භක යෝගියෙකු (ආදිකම්මික) සම්බන්ධයෙන් මේ විතර්කය යෙදී ඇත. ‘කිං අප්පහීනං කිං පජහාම’ යන පද දෙක ශෛක්ෂ (සේක්ඛ) පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් ‘කිං අප්පහීනං’ යනු කාමරාග සංයෝජන ආදී අකුසලයන්ගෙන් මාර්ග ඥානයෙන් උදුරා නොදැමූ අකුසලය කුමක්ද? ‘කිං පජහාම’ යනු කවර අකුසලයක් සහමුලින්ම නසමුද? එසේත් නැතහොත් ‘කිං පජහාම’ යනු වීතික්කම, පරියුට්ඨාන හා අනුසය යන කෙලෙස් මට්ටම් අතරින් කවර අකුසල කොට්ඨාසයක් දැන් අපි ප්‍රහීණ කරමුද යන අර්ථයයි. ඇතැම්හු ‘කිං අප්පහීනං’ කියා කියවති. ඔවුන්ගේ මතය නම් දිට්ඨි සංයෝජනාදී වශයෙන් වූ අනේකවිධ අකුසලයන් අතරින් කවර අකුසලයක්, කිනම් ආකාරයකින්, කිනම් මාර්ගයකින් අප විසින් ප්‍රහීණ නොකරන ලද්දේද යන්නයි. ඉතිරි කොටස කලින් කී පරිදිමය.

ဂါထာသု ဗုဒ္ဓန္တိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဝိပရီတံ သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓတ္တာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓံ သစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

ගාථාවන්හි 'බුද්ධ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, සත්‍යයෙන් බැහැර වූ දතයුතු වෙනත් ධර්මයක් නොමැති බැවින්, සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවිපරීතව (නොවරදවා) ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් හෙයින් හා ප්‍රතිවේධ කළ හෙයින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘အဘိညေယျံ အဘိညာတံ, ဘာဝေတဗ္ဗဉ္စ ဘာဝိတံ;

ပဟာတဗ္ဗံ ပဟီနံ မေ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါသ္မိ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ. (သု. နိ. ၅၆၃;

မ. နိ. ၂.၃၉၉);

“බ්‍රාහ්මණය, විශේෂ ඥානයෙන් දතයුතු දේ (අභිඥෙය්‍ය) මා විසින් විශේෂ ඥානයෙන් දන්නා ලදී. වැඩිය යුතු දේ (භාවේතබ්බ) මා විසින් වඩන ලදී. ප්‍රහීණ කළ යුතු දේ (පහාතබ්බ) මා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී. එබැවින් මම බුද්ධ වෙමි.”

ဌပေတွာ မဟာဗောဓိသတ္တံ အညေဟိ သဟိတုံ ဝဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ အသယှဿ သကလဿ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ မဟာကရုဏာဓိကာရဿ စ သဟနတော ဝဟနတော, တထာ အညေဟိ သဟိတုံ အဘိဘဝိတုံ ဒုက္ကရတ္တာ အသယှာနံ [Pg.144] ပဉ္စန္နံ မာရာနံ သဟနတော အဘိဘဝနတော, အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဝိဘာဂါဝဗောဓေန ယထာရဟံ ဝေနေယျာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ အနုသာသနသင်္ခါတဿ အညေဟိ အသယှဿ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ သဟနတော ဝဟနတော, တတ္ထ ဝါ သာဓုကာရိဘာဝတော အသယှသာဟိနံ. သမုဒါစရန္တိ နန္တိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ, နံ တထာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော.

මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හැර අන්‍ය සත්වයන්ට දරාගත නොහැකි වූ, සකල බෝධි සම්භාරයන් හා මහා කරුණාධිකාරය දරා සිටින හා පවත්වන බැවින් ද, එමෙන්ම අන්‍යයන්ට මැඩපැවැත්විය නොහැකි පස්මරුන් පරාජය කළ හා මැඩපැවැත්වූ හෙයින් ද, ආශයානුශය ඥානය හා චරියාධිමුක්ති ආදී විභාගයන් අවබෝධ කරගනිමින් හික්මවිය යුතු (වෙනෙය්‍ය) සත්වයන්ට ඒ ඒ අයුරින් දිට්ඨධම්මික, සම්පරායික හා පරමත්ථ අර්ථයන් සහිත අනුශාසනා නමැති අන්‍යයන්ට දරාගත නොහැකි බුද්ධ කෘත්‍යයන් ඉටුකරන බැවින් ද, එහි මැනවින් කටයුතු කරන බැවින් 'අසය්හසාහී' (අන්‍යයන්ට දරාගත නොහැකි දේ දරන්නා) නම් වන සේක. 'සමුදාචරන්ති නං' යන්නෙහි 'නං' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. එසේත් නැතිනම් 'එම තථාගතයන් වහන්සේ' යන අර්ථයයි.

သကပရသန္တာနေသု တမသင်္ခါတံ မောဟန္ဓကာရံ နုဒိ ခိပီတိ တမောနုဒေါ. ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ပါရဂတော. အထ ဝါ ‘‘မုတ္တော မောစေယျ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တိတဿ မဟာဘိနီဟာရဿ သကလဿ ဝါ သံသာရဒုက္ခဿ သဗ္ဗညုဂုဏာနံ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ပါရဂတော, တံ တမောနုဒံ ပါရဂတံ. တတော ဧဝ ပတ္တိပတ္တံ ဗုဒ္ဓံ, သီလာဒိံ ဒသဗလဉာဏာဒိဉ္စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝသိမန္တိ ဈာနာဒီသု အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓေါ ပရမော အာဝဇ္ဇနာဒိဝသိဘာဝေါ, အရိယိဒ္ဓိသင်္ခါတော အနညသာဓာရဏော စိတ္တဝသိဘာဝေါ စ အဿ အတ္ထီတိ ဝသိမာ, တံ ဝသိမံ, ဝသိနန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗေသံ ကာမာသဝါဒီနံ အဘာဝေန အနာသဝံ. ကာယဝိသမာဒိကဿ ဝိသမဿ ဝန္တတ္တာ ဝါ ဝိသသင်္ခါတံ သဗ္ဗံ ကိလေသမလံ တရိတွာ ဝါ ဝိသံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခံ သယံ တရိတွာ တာရဏတော ဝိသန္တရော တံ ဝိသန္တရံ. တဏှက္ခယေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ ဝိမုတ္တံ, ဥဘယမှိ ဂမနတော မောနသင်္ခါတေန ဉာဏေန ကာယမောနေယျာဒီဟိ ဝါ သာတိသယံ သမန္နာဂတတ္တာ မုနိံ. မုနီတိ ဟိ အဂါရိယမုနိ, အနဂါရိယမုနိ, သေက္ခမုနိ, အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကမုနိ, မုနိမုနီတိ အနေကဝိဓာ မုနယော. တတ္ထ ဂိဟီ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော အဂါရိယမုနိ, တထာရူပေါ ပဗ္ဗဇိတော အနဂါရိယမုနိ, သတ္တ သေက္ခာ သေက္ခမုနိ, ခီဏာသဝေါ အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကမုနိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မုနိမုနီတိ. အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတော. အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော အန္တိမံ, ပစ္ဆိမံ ဒေဟံ ကာယံ ဓာရေတီတိ အန္တိမဒေဟဓာရီ, တံ အန္တိမဒေဟဓာရိံ. ကိလေသမာရာဒီနံ သမ္မဒေဝ ပရိစ္စတ္တတ္တာ မာရဉ္ဇဟံ. တတော ဧဝ ဇရာဟေတုသမုစ္ဆေဒတော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဝသေန ပါကဋဇရာဒိသဗ္ဗဇရာယ ပါရဂုံ. ဇရာသီသေန စေတ္ထ ဇာတိမရဏသောကာဒီနံ ပါရဂမနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တံ ဧဝံဘူတံ တထာဂတံ ဒုဝေ ဝိတက္ကာ သမုဒါစရန္တီတိ ဗြူမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

තමන්ගේ හා අන්‍යයන්ගේ සන්තානවල පවතින මෝහය නමැති අඳුර දුරු කළ හෙයින් 'තමෝනුද' නම් වන සේක. නිවන නමැති එතෙරට පැමිණි හෙයින් 'පාරගත' නම් වන සේක. එසේත් නැතිනම් “මිදුණා වූ මම සත්වයන් මුදවන්නෙමි” ආදී වශයෙන් පැවති මහා අභිනීහාරයේ කෙළවරට හෝ සකල සංසාර දුක් කෙළවරට හා සර්වඥ ගුණයන්ගේ කෙළවරට පැමිණි බැවින් 'පාරගත' නම් වේ. ඒ තමෝනුද වූ ද, පාරගත වූ ද, ඒ නිසාම පැමිණිය යුතු තත්ත්වයට පැමිණි බුදුරජාණන් වහන්සේ, සීලාදී ගුණයන් හා දසබල ඥානාදී වූ සම්මා සම්බුදුවරුන් විසින් පැමිණිය යුතු සියල්ලට පැමිණි බැවින් 'පත්තිපත්ත' නම් වන සේක. 'වසිමන්තං' යනු ධ්‍යානාදියෙහි කැමති පරිදි වශීභාවය පවත්වන උතුම් වූ ආවජ්ජනාදී වශීභාවය හා අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ ආර්ය සෘද්ධි නමැති චිත්ත වශීභාවය ඇති බැවින් 'වසිමා' නම් වන සේක. ඒ වශීභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැන් වහන්සේ යනු අර්ථයයි. සියලු කාමාසව ආදිය නොමැති බැවින් 'අනාසව' නම් වන සේක. කාය විෂමතා ආදී විෂ බැහැර කළ හෙයින් හෝ කෙලෙස් මල නමැති විෂ තරණය කළ හෙයින් හෝ සකල වෘත්ත දුක් නමැති විෂ තමන් වහන්සේම තරණය කර අන්‍යයන් ද එතෙර කරවන බැවින් 'විසන්තර' නම් වන සේක. තණ්හාව ක්ෂය වූ අර්හත් ඵලයේ හෝ නිවනෙහි විමුක්ත වූ බැවින් ද, ඒ දෙතැනටම පැමිණෙන බැවින් ද, මෝන නමැති ඥානයෙන් හෝ කාය මෞන ආදියෙන් අතිශයින් යුක්ත වූ බැවින් 'මුනි' නම් වන සේක. අගාරිය මුනි, අනගාරිය මුනි, ශෛක්ෂ මුනි, අශෛක්ෂ මුනි, පසේබුදු මුනි සහ මුනිමුනි යනුවෙන් මුනිවරුන් අභේද විධි බොහොමයකි. එහිදී ඵලයට පැමිණි, ශාසනය අවබෝධ කරගත් ගිහියා 'අගාරිය මුනි' නම් වේ. එවැනිම වූ පැවිද්දා 'අනගාරිය මුනි' නම් වේ. සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයෝ 'ශෛක්ෂ මුනි' නම් වෙති. රහතන් වහන්සේ 'අශෛක්ෂ මුනි' නම් වේ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ 'පසේබුදු මුනි' නම් වේ. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මුනිමුනි' නම් වන සේක. මෙහිදී අදහස් කළේ මෙම මුනිමුනි යන අර්ථයයි. මතු නැවත උප්පත්තියක් නොමැති බැවින් අවසාන ශරීරය දරන හෙයින් 'අන්තිමදේහධාරී' නම් වන සේක. කෙලෙස් මරුන් ආදීන් මැනවින් අත්හළ බැවින් 'මාරඤ්ජහ' නම් වන සේක. ඒ නිසාම ජරාවට හේතුවන කරුණු සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් දුරු කොට, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමෙන් ප්‍රකට වූ ජරා මරණ ආදී සියලු ජරාවෙන් එතෙර වූ බැවින් 'පාරගු' නම් වන සේක. මෙහි ජරාව ප්‍රමුඛ කොට ජාති, මරණ, සෝක ආදියේ කෙළවරට පැමිණීම වදාරන ලදැයි දත යුතුය. එබඳු වූ ඒ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි (කුසල) විතර්ක දෙකක් මැනවින් පවතින බව වදාරමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဣတိ [Pg.145] ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဝိတက္ကဒွယံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတော ဒုတိယဂါထာယ ပဝိဝေကဝိတက္ကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခေမဝိတက္ကံ ဒဿေတုံ ‘‘သေလေ ယထာ’’တိ တတိယဂါထမာဟ. တတ္ထ သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလေ သိလာမယေ ဧကဂ္ဃနပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတော. န ဟိ တတ္ထ ဌိတဿ ဥဒ္ဓံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ. တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတော စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ, ဧဝမေဝ သုမေဓော, သုန္ဒရပညော သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပညာမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတဉ္စ ဇနတံ သတ္တကာယံ အဝေက္ခတိ ဥပဓာရယတိ ဥပပရိက္ခတိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ ဘဝေယျ, အထဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိပ္ပဒေသံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ, န ကေဒါရပါဠိယော, န ကုဋိယော, န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ, ကုဋီသု ပန အဂ္ဂိဇာလမတ္တမေဝ ပညာယေယျ, ဧဝံ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သတ္တကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ, တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တသရာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ, တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ගාථාවෙන් විතර්ක දෙකක් දක්වා, අනතුරුව දෙවන ගාථාවෙන් පවිවේක විතර්කය පෙන්වා, දැන් ඛේම විතර්කය පෙන්වීම පිණිස 'සෙලේ යථා' යන තෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'සෙලේ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතෝ' යනු ගල් පර්වතයක මුදුනක සිටින්නාක් මෙනි. එහි සිටින්නාට ඉහළ බැලීම සඳහා බෙල්ල එසවීම හෝ දිගු කිරීම ආදී කෘත්‍යයන් අවශ්‍ය නොවේ. 'තථූපමං' යනු ඒ හා සමාන වූ හෙවත් ගල් පර්වතයක උපමාව ඇති යන්නයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි – යම් සේ ගල් පර්වතයක් මුදුනේ සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් හාත්පස සිටින ජනයා දකින්නේ ද, එලෙසම යහපත් ප්‍රඥාව ඇති, සර්වඥතා ඥානය නමැති සමන්තචක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රඥාමය වූ ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී, තමන් වහන්සේ ශෝක රහිතව, ශෝකයට පත් වූ ද, ජාති ජරාවන්ගෙන් මැඩුණු සත්ව සමූහයා දෙස බලන සේක, විමසන සේක. මෙහි අදහස නම් – යම් සේ පර්වත පාමුල විශාල කුඹුරක් කොට එහි ඒ ඒ නියරවල් අසල පැල්පත් අටවා රාත්‍රී කාලයේ ගිනි දල්වන්නේ ද, එවිට සිව්වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් යුත් අඳුර පවතින්නේ ද, එවිට පර්වත මුදුනේ සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයාට කුඹුර හෝ නියරවල් හෝ පැල්පත් හෝ එහි නිදා සිටින මිනිසුන් හෝ නොපෙනෙන අතර පැල්පත්වල ඇති ගිනිදැල් පමණක් පෙනෙන්නාක් මෙනි. එලෙසම ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී සත්ව සමූහයා දෙස බලන තථාගතයන් වහන්සේට පින් දහම් නොකළ යම් සත්වයන් වෙද්ද, ඔවුහු එකම විහාරයක දකුණු පසෙහි සිටියත් බුද්ධ ඥානයට හසු නොවේ, ඔවුහු රාත්‍රියේ විදින ලද ඊතල මෙන් (නොපෙනී) යති. එහෙත් පින් කළ හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන් වෙද්ද, ඔවුහු දුර සිටියත් බුද්ධ ඥානයට පෙනෙති. ඒ ගින්නක් මෙන් හෝ හිමාලය පර්වතය මෙන්ය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ, ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော;

အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၄;

နေတ္တိ. ၁၁);

“සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියත් බැබළෙති (පෙනෙති). අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රී කාලයේ විදින ලද ඊතල මෙන් මෙහි (බුද්ධ ඥානයෙහි) නොපෙනෙති.”

ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ.

මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි හා ගාථාවන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පිළිබඳව අන්‍යයෙකු ගැන පවසන්නාක් මෙන් වදාළ සේක.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. ဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දේශනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉. ဒုတိယေ ပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတွေဝ နံ ဓာရေဟီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၅) ဒေသနာယံ အာဂတော. ‘‘အတ္ထိ ခွေသ[Pg.146], ဗြာဟ္မဏ, ပရိယာယော, ယေန မံ ပရိယာယေန သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ – အကိရိယဝါဒေါ သမဏော ဂေါတမော’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၅; အ. နိ. ၈.၁၁) ကာရဏေ. ‘‘ကဿ နု ခေါ, အာနန္ဒ, အဇ္ဇ ပရိယာယော ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒိတု’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၉၈) ဝါရေ. ဣဓ ပန ဝါရေပိ ကာရဏေပိ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ ဒွေ ဓမ္မဒေသနာ ယထာရဟံ ကာရဏေန ဘဝန္တိ, ဝါရေန ဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ကဒါစိ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ, ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ. ဣမေ သေဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ကုသလာကုသလဓမ္မေ ဝိဘဇန္တော ကုသလဓမ္မေဟိ အကုသလဓမ္မေ အသင်္ကရတော ပညာပေန္တော ‘‘ပါပံ ပါပကတော ပဿထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ကဒါစိ ‘‘ပါဏာတိပါတော, ဘိက္ခဝေ, အာသေဝိတော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော နိရယသံဝတ္တနိကော တိရစ္ဆာနယောနိသံဝတ္တနိကော ပေတ္တိဝိသယသံဝတ္တနိကော, ယော သဗ္ဗလဟုကော ပါဏာတိပါတော, သော အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကော’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၄၀) အာဒီနဝံ ပကာသေန္တော ပါပတော နိဗ္ဗိဒါဒီဟိ နိယောဇေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒထ ဝိရဇ္ဇထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

39. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘පරියායේන’ යන්නෙහි, ‘පරියාය’ ශබ්දය ‘මධුපිණ්ඩික පරියාය’ (ම.නි. 1.205) ආදී පාඨයන්හි දේශනාව යන අර්ථයෙහි පැමිණෙයි. ‘බ්‍රාහ්මණය, යම් කාරණයකින් මා හට නිවැරදිව පවසන්නේ නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් අක්‍රියාවාදියෙකු ලෙස පවසන්නේය’ (පාර්ජි. 5; අ.නි. 8.11) ආදී පාඨයන්හි කාරණය යන අර්ථයෙහි පැමිණෙයි. ‘ආනන්දය, අද භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමට කාගේ වාරයද?’ (ම.නි. 3.398) ආදී පාඨයන්හි වාරය යන අර්ථයෙහි පැමිණෙයි. මෙහිදී වාරය සහ කාරණය යන අර්ථ දෙකම සුදුසු වේ. එබැවින්, මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා ද්විත්වයම සුදුසු පරිදි කාරණා වශයෙන් හෝ වාර වශයෙන් වන්නේය යනු මෙහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි විනේය ජනයන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුකූලව ඇතැම් විට ‘මේවා කුසල් ධර්මයෝය, මේවා අකුසල් ධර්මයෝය. මේවා සාවද්‍ය (වරද සහිත) ධර්මයෝය, මේවා අනවද්‍ය (නිවැරදි) ධර්මයෝය. මේවා සේවනය කළ යුතුය, මේවා සේවනය නොකළ යුතුය’ යනාදී වශයෙන් කුසල අකුසල ධර්මයන් බෙදා දක්වමින්, කුසල් ධර්ම හා අකුසල් ධර්ම එකිනෙක මිශ්‍ර නොවන සේ පනවමින් ‘පාපය පාපයක් ලෙස දකින්න’ යැයි ධර්මය දේශනා කරති. ඇතැම් විට ‘මහණෙනි, ප්‍රාණඝාතය සේවනය කිරීම, ප්‍රගුණ කිරීම, බහුලව කිරීම නිරයෙහි උපතට, තිරිසන් යෝනියෙහි උපතට, ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපතට හේතු වේ. ප්‍රාණඝාතයෙහි ඉතාම අල්ප විපාකය වනුයේ ආයුෂ කෙටි වීමට හේතු වීමයි’ (අ.නි. 8.40) යනාදී වශයෙන් එහි ආදීනව ප්‍රකාශ කරමින්, පාපයෙහි කළකිරීම (නිබ්බිදාව) ඇති කරනු පිණිස ‘නිබ්බින්දථ විරජ්ජථ’ (කළකිරෙන්න, නොඇලෙන්න) යැයි ධර්මය දේශනා කරති.

ဘဝန္တီတိ ဟောန္တိ ပဝတ္တန္တိ. ပါပံ ပါပကတော ပဿထာတိ သဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အာယတိဉ္စ အဟိတဒုက္ခာဝဟတော လာမကတော ပဿထ. တတ္ထ နိဗ္ဗိန္ဒထာတိ တသ္မိံ ပါပဓမ္မေ ‘‘အစ္စန္တဟီနဘာဝတော လာမကဋ္ဌေန ပါပံ, အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ, ပကတိပဘဿရဿ ပသန္နဿ စ စိတ္တဿ ပဘဿရာဒိဘာဝဝိနာသနတော သံကိလေသိကံ, ပုနပ္ပုနံ ဘဝဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တနတော ပေါနောဗ္ဘဝိကံ, သဟေဝ ဒရထေဟိ ပရိဠာဟေဟိ ဝတ္တနတော သဒရထံ, ဒုက္ခဿေဝ ဝိပစ္စနတော ဒုက္ခဝိပါကံ, အပရိမာဏမ္ပိ ကာလံ အနာဂတေ ဇာတိဇရာမရဏနိဗ္ဗတ္တနတော အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယံ, သဗ္ဗဟိတသုခဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ နယေန နာနာဝိဓေ အာဒီနဝေ, တဿ စ ပဟာနေ အာနိသံသေ သမ္မပညာယ ပဿန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ နိဗ္ဗေဒံ အာပဇ္ဇထ. နိဗ္ဗိန္ဒန္တာ စ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပါပတော ဝိရဇ္ဇထ စေဝ ဝိမုစ္စထ စ. မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆေဒဝိရာဂဝသေန ဝိရဇ္ဇထ, တတော ဖလေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စထ. အထ ဝါ ပါပန္တိ လာမကတော ပါပံ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ အနိစ္စဒုက္ခာဒိဘာဝေန ကုစ္ဆိတံ အရိယေဟိ ဇိဂုစ္ဆနီယံ [Pg.147] ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ပါပေတီတိ ပါပံ. ကိံ ပန တံ? တေဘူမကဓမ္မဇာတံ. ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန ပါပကတော ဒိသွာ တတ္ထ အနိစ္စတော, ဒုက္ခတော, ရောဂတော, ဂဏ္ဍတော, သလ္လတော, အဃတော, အာဗာဓတောတိအာဒိနာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ. အယံ ဒုတိယာတိ ယာထာဝတော အဟိတာနတ္ထဝိဘာဝနံ ပဌမံ ဥပါဒါယ တတော ဝိဝေစနံ အယံ ဒုတိယာ ဓမ္မဒေသနာ.

‘භවන්ති’ යනු වෙති, පවතිති යන්නයි. ‘පාපං පාපකතෝ පස්සථ’ යනු සියලු පාප ධර්මයන් දිට්ඨධම්ම (මෙලොව) සහ පරලොව අහිත හා දුක් පමුණුවන බැවින් ලාමක (පහත්) ලෙස දකින්න යන්නයි. එහි ‘නිබ්බින්දථ’ යනු එම පාප ධර්මයෙහි ‘අතිශය හීන බැවින් ලාමක අර්ථයෙන් පාපය යැයිද, අකුසලයෙන් හටගත් බැවින් අකුසල යැයිද, ප්‍රකෘතියෙන් දීප්තිමත් වූ ප්‍රසන්න වූ සිතෙහි එම දීප්තිමත් බව විනාශ කරන බැවින් සංකිලේසික (කිලිටි කරන) යැයිද, නැවත නැවතත් භව දුක් උපදවන බැවින් පෝනොබ්භවික යැයිද, දැවිලි සහ පීඩාවන් සමග පවතින බැවින් සදරථ යැයිද, දුක් විපාක දෙන බැවින් දුක්ඛ විපාක යැයිද, අනාගතයෙහි අපරිමාණ කාලයක් ජාති, ජරා, මරණ උපදවන බැවින් ආයතිං ජාතිජරාමරණීය යැයිද, සියලු හිත සුව විනාශ කිරීමට සමත්’ යනාදී ක්‍රමයෙන් විවිධ ආදීනවයන් සහ එය ප්‍රහීණ කිරීමේ ආනිශංසයන් සම්‍යග් ප්‍රඥාවෙන් දකිමින් කළකිරෙන්න, නොඇලීමට පැමිණෙන්න යන්නයි. එසේ කළකිරෙමින් විපස්සනාව වඩා අරිහත් මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පාපයෙන් වෙන් වන්න (විරාගයට පත් වන්න) මෙන්ම මිදෙන්න (විමුක්තියට පත් වන්න). මාර්ගය මගින් සමුච්ඡේද විරාග වශයෙන් නොඇලෙන්න, ඉන්පසු ඵලය මගින් පටිප්පස්සද්ධි විමුක්ති වශයෙන් මිදෙන්න. නැතහොත් ‘පාපං’ යනු ලාමක බව නිසා පාපයයි. කුමක් පවසන ලද්දක්ද? යම් ධර්මයක් අනිත්‍ය, දුක්ඛ ආදී වශයෙන් පිළිකුල් කටයුතු වූද, ආර්යයන් විසින් පිළිකුල් කළ යුත්තක් වූද, වෘත්ත දුක්ඛයට පමුණුවන්නේද එය පාපයයි. එය කුමක්ද? ත්‍රෛභූමක (කාම, රූප, අරූප) ධර්ම සමූහයයි. පෙර කී අර්ථයෙන් පාපයක් ලෙස දැක එහි අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක්ඛ වශයෙන්, රෝග වශයෙන්, ගෙඩියක් වශයෙන්, හුලක් වශයෙන්, විපත්තියක් වශයෙන්, ආබාධයක් වශයෙන් යනාදී ලෙස විපස්සනාව වඩමින් කළකිරෙන්න. ‘අයං දුතියා’ යනු සැබෑ ලෙසම අහිත හා අනර්ථය විස්තර කරන පළමු දේශනය ඇසුරු කොට ගෙන පවසන ලද විග්‍රහයක් වන බැවින් මෙය දෙවන ධර්ම දේශනාවයි.

ဂါထာသု ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ. သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပိနောတိ သဗ္ဗေပိ သတ္တေ မဟာကရုဏာယ အနုကမ္ပနသဘာဝဿ. ပရိယာယဝစနန္တိ ပရိယာယေန ကထနံ ဒေသနံ. ပဿာတိ ပရိသံ အာလပတိ, ပရိသဇေဋ္ဌကံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘အတ္တာနမေဝ သန္ဓာယ ဘဂဝါ ‘ပဿာ’တိ အဝေါစာ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပါပကေ ဝိရဇ္ဇထ ရာဂံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවන්හි ‘බුද්ධස්ස’ යනු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යන්නයි. ‘සබ්බභූතානුකම්පිනෝ’ යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාවෙන් අනුකම්පා කරන ස්වභාවය ඇති තැනන් වහන්සේගේ යන්නයි. ‘පරියාය වචනං’ යනු ක්‍රමානුකූලව දේශනා කරන ලද ධර්මයයි. ‘පස්ස’ (බලන්න) යනු පිරිස ඇමතීමකි, නැතහොත් පිරිසේ ප්‍රධානියා අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ඇතැම්හු ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේවම අරමුණු කොට ‘පස්ස’ යැයි වදාළ සේක’ යැයි පවසති. ‘තත්ථ’ යනු එම ලාමක අකුසලයෙහි නොඇලෙන්න, රාගය ප්‍රහීණ කරන්න යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය පෙර කී ක්‍රමයටම වේ.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ဝိဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. විජ්ජා සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၄၀. တတိယေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန, ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပုရဿရာ ပဓာနကာရဏံ. န ဟိ အဝိဇ္ဇာယ ဝိနာ အကုသလုပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ, ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော. တတ္ထ အကုသလပ္ပဝတ္တိယာ အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနေန အယောနိသောမနသိကာရဿ ပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဟီနဘာဝေန စ အကုသလဓမ္မာနံ ဥပနိဿယဘာဝေါ ဒိဿတိ.

40. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘පුබ්බංගමා’ යනු සහජාත වශයෙන් සහ උපනිස්සය වශයෙන් යන ක්‍රම දෙකෙන් පූර්වගාමී වූ, ප්‍රමුඛ වූ හේතුවයි. අවිද්‍යාවෙන් තොරව අකුසලයක් උපදින්නේ නැත. ‘සමාපත්තියා’ යනු එය උපදවා ගැනීම පිණිස, ස්වභාවය ලැබීම පිණිස, පැවතීම පිණිස යනු අර්ථයයි. එහිදී අකුසලයේ පැවැත්මෙහි ආදීනව වැසී යාමෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරයට හේතු වීමෙන්ද, ප්‍රහීණ නොවන බැවින් අකුසල ධර්මයන්ට උපනිස්සය (බලවත් ප්‍රත්‍ය) වීම දක්නට ලැබේ.

ဧဝံ ဗျာဓိမရဏာဒိဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော သဗ္ဗာပိ ဂတိယော ဣဓ ဒုဂ္ဂတိယော. အထ ဝါ ရာဂါဒိကိလေသေဟိ ဒူသိတာ ဂတိယော ကာယဝစီစိတ္တာနံ ပဝတ္တိယောတိ ဒုဂ္ဂတိယော, ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိ. အသ္မိံ လောကေတိ ဣဓ လောကေ မနုဿဂတိယံ ဝါ. ပရမှိ စာတိ တတော အညာသု ဂတီသု. အဝိဇ္ဇာမူလိကာ သဗ္ဗာတိ တာ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတဿ ဝိပတ္တိယော ဝုတ္တနယေန အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ အဝိဇ္ဇာမူလိကာ ဧဝ. ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာတိ အသမ္ပတ္တဝိသယပရိယေသနလက္ခဏာယ ဣစ္ဆာယ, သမ္ပတ္တဝိသယလုဗ္ဘနလက္ခဏေန လောဘေန စ သမုဿိတာ ဥပစိတာတိ ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာ.

මෙසේ ව්‍යාධි, මරණ ආදී දුක්ඛයන්ට පදනම වන බැවින් සියලු ගති මෙහිදී දුගති ලෙස ගැනේ. නැතහොත් රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත වූ කාය, වාග්, මනෝ ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්ම දුගති හෙවත් කාය, වාග්, මනෝ දුශ්චරිතයෝ වෙති. ‘අස්මිං ලෝකේ’ යනු මේ ලෝකයෙහි හෙවත් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘පරම්හි ච’ යනු ඉන් බැහැර අනෙකුත් ගති වලදී යන්නයි. ‘අවිජ්ජා මූලිකා සබ්බා’ යනු ඒ සියලුම දුශ්චරිතයන්ගේ විපත්තීන් පෙර කී පරිදි අවිද්‍යාව පූර්වගාමී වන බැවින් අවිද්‍යාවම මූලික කරගත් ඒවාය. ‘ඉච්ඡාලෝභසමුස්සයා’ යනු තමන්ට නොලැබුණු අරමුණු සොයන ලක්ෂණය ඇති ඉච්ඡාවෙන්ද, ලැබුණු අරමුණු වල ඇලෙන ලක්ෂණය ඇති ලෝභයෙන්ද රැස් කරන ලද (සමුච්ඡිත) බැවින් ඉච්ඡා ලෝභ සමුස්සය නම් වේ.

ယတောတိ [Pg.148] ယသ္မာ အဝိဇ္ဇာဟေတု အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော ဟုတွာ. ပါပိစ္ဆောတိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတတ္တာ ပါပိစ္ဆတာယ အာဒီနဝေ အပဿန္တော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ကောဟညာဒီနိ ကရောန္တော ပါပိစ္ဆော, လောဘေနေဝ အတြိစ္ဆတာပိ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အနာဒရောတိ လောကာဓိပတိနော ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန သဗြဟ္မစာရီသု အာဒရရဟိတော. တတောတိ တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပါပိစ္ဆတာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပဟေတု. ပသဝတီတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘေဒံ ပါပံ ဥပစိနတိ. အပါယံ တေန ဂစ္ဆတီတိ တေန တထာ ပသုတေန ပါပေန နိရယာဒိဘေဒံ အပါယံ ဂစ္ဆတိ ဥပပဇ္ဇတိ.

‘යතෝ’ යනු යම් හෙයකින් අවිද්‍යාව හේතුවෙන් අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු අයෙක් වී යන්නයි. ‘පාපිච්ඡෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු බැවින් ලාමක කැමැත්ත ඇති වී, ආදීනවයන් නොදකිමින් නැති ගුණ මවා පාමින් කෛරාටිකකම් ආදිය කරන්නා වූ පාපිච්ඡ තැනැත්තායි. ලෝභය නිසාම අතිශය තෘෂ්ණාව (අත්‍රිච්ඡතා) ඇති බවද මෙහිදී ගත යුතුය. ‘අනාදරෝ’ යනු ලෝකාධිපති (ඔත්තප්ප) ධර්මයේ නැති කම නිසා සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ගෞරවයක් නැති බවයි. ‘තතෝ’ යනු ඒ අවිද්‍යාව, පාපිච්ඡ බව, අහිරිකය සහ අනොත්තප්පය යන හේතූන් නිසාය. ‘පසවති’ යනු කාය දුශ්චරිතාදී විවිධ පාපයන් රැස් කරයි යන්නයි. ‘අපායං තේන ගච්ඡති’ යනු එසේ රැස් කරන ලද එම පාපය හේතුවෙන් නිරය ආදී අපායයන්ට පැමිණෙයි, උපදියි යන්නයි.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတေ ဧဝံ သဗ္ဗဒုစ္စရိတမူလဘူတာ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိပရိက္ကိလေသဟေတုဘူတာ စ အဝိဇ္ဇာဒယော, တသ္မာ ဣစ္ဆဉ္စ, လောဘဉ္စ, အဝိဇ္ဇဉ္စ, စသဒ္ဒေန အဟိရိကာနောတ္တပ္ပဉ္စ ဝိရာဇယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟံ. ကထံ ဝိရာဇေတီတိ အာဟ? ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒယန္တိ, ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စ, မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ, ဥဿက္ကိတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒယန္တော. သဗ္ဗာ ဒုဂ္ဂတိယောတိ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတသင်္ခါတာ ဒုဂ္ဂတိယော, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝါ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒုက္ခာ, သဗ္ဗာ ပဉ္စပိ ဂတိယော ဇဟေ ပဇဟေယျ သမတိက္ကမေယျ. ကိလေသဝဋ္ဋပ္ပဟာနေနေဝ ဟိ ကမ္မဝဋ္ဋံ ဝိပါကဝဋ္ဋဉ္စ ပဟီနံ ဟောတီတိ.

එබැවින්, යම් හෙයකින් මේ අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් සියලු දුශ්චරිතයන්ට මූලයන් වන බැවින් ද සියලු දුගතිගාමී කෙලෙස්වලට හේතූන් වන බැවින් ද, ඒ නිසා ඉච්ඡාව ද ලෝභය ද අවිද්‍යාව ද 'ච' ශබ්දයෙන් අහිරික-අනොත්තප්ප යන ධර්මයන් ද සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් දුරු කරමින් කෙසේ දුරු කරන්නේ ද යත්? විද්‍යාව උපදවමිනි. විපස්සනා පිළිවෙළින් හා මාර්ග පිළිවෙළින් ද උත්සාහ කොට රහත් මඟ විද්‍යාව තමාගේ සන්තානයෙහි උපදවා ගනිමිනි. 'සියලු දුගති' යනු දුශ්චරිත සංඛ්‍යාත සියලු දුගතීන් හෝ සංසාර දුක් පිහිටන බැවින් දුක් වූ පංච ගතීන් ම අත්හැරිය යුතුය, ඉක්මවා යා යුතුය. කෙලෙස් වෘත්තය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ම කර්ම වෘත්තය හා විපාක වෘත්තය ද ප්‍රහීණ වේ.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ပညာပရိဟီနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පඤ්ඤාපරිහීන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၁. စတုတ္ထေ သုပရိဟီနာတိ သုဋ္ဌု ပရိဟီနာ. ယေ အရိယာယ ပညာယ ပရိဟီနာတိ ယေ သတ္တာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယပဋိဝိဇ္ဈနေန စတုသစ္စပဋိဝိဇ္ဈနေန စ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတတ္တာ အရိယာယ ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယ စ မဂ္ဂပညာယ စ ပရိဟီနာ, တေ လောကိယလောကုတ္တရာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ အတိဝိယ ပရိဟီနာ မဟာဇာနိကာ. ကေ ပန တေတိ? ယေ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ. တေ ဟိ မိစ္ဆတ္တနိယတဘာဝတော ဧကန္တေန ပရိဟီနာ အပရိပုဏ္ဏာ မဟာဇာနိကာ. တေနာဟ ‘‘ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ. ဝိပါကာဝရဏသမင်္ဂိနောပိ ပရိဟီနာ. အထ ဝါ သုက္ကပက္ခေ အပရိဟီနာ နာမ တိဝိဓာဝရဏဝိရဟိတာ [Pg.149] သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ကမ္မဿကတဉာဏေန စ သမန္နာဂတာ. သေသံ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

41. සිවුවන සූත්‍රයෙහි: 'සුපරිහීනා' යනු මැනවින් පිරිහුණු යන්නයි. 'යම් කෙනෙක් ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුණාහු ද' යනු පංචස්කන්ධයේ උදයව්‍යය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) විනිවිද දැකීමෙන් ද, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ද, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ ආර්ය වූ පිරිසිදු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යම් සත්ත්ව කෙනෙක් පිරිහුණාහු ද, ඔවුහු ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත්තීන්ගෙන් අතිශයින් ම පිරිහුණු මහා අලාභයක් වූවෝ වෙති. ඔවුන් කවරහු ද? කර්මාවරණයන්ගෙන් (අකුසල කර්ම බාධකයන්ගෙන්) යුක්ත වූවෝ ය. ඔවුහු මිත්‍යා දෘෂ්ටියෙහි නියත බැවින් ඒකාන්තයෙන් ම පිරිහුණු, අසම්පූර්ණ, මහා විනාශයකට පත් වූවෝ වෙති. එබැවින් "දුගතිය අපේක්ෂා කළ යුතුය" යි වදාළහ. විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වූවෝ ද පිරිහුණාහු වෙති. එසේත් නැතහොත්, ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල් පක්ෂයෙහි) පිරිහීමට පත් නොවූවෝ නම් තෙවැදෑරුම් ආවරණයන්ගෙන් (බාධකයන්ගෙන්) තොර වූ, සම්මා දිට්ඨියෙන් හා කම්මස්සකතා ඥානයෙන් යුක්ත වූවෝ ය. ඉතිරිය කලින් කියන ලද අයුරින් ම දත යුතුය.

ဂါထာသု ပညာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ, ဝိပဿနာဉာဏတော မဂ္ဂဉာဏတော စ ပရိဟာနေနာတိ. သာမိဝစနံ ဝါ ဧတံ, ယထာဝုတ္တဉာဏဿ ပရိဟာနေနာတိ, ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗဿ အနုပ္ပာဒနမေဝ စေတ္ထ ပရိဟာနံ. နိဝိဋ္ဌံ နာမရူပသ္မိန္တိ နာမရူပေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌံ အဇ္ဈောသိတံ, တတော ဧဝ ဣဒံ သစ္စန္တိ မညတီတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ မညတိ. ‘‘သဒေဝကေ လောကေ’’တိ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ.

ගාථාවන්හි 'පඤ්ඤාය' යනු පංචමී විභක්තියයි. විදර්ශනා ඥානයෙන් හා මාර්ග ඥානයෙන් පිරිහීමෙන් යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් මෙය ෂෂ්ඨී විභක්තියයි; එනම් කියන ලද ඥානයාගේ පිරිහීමෙනි. මෙහි උපදවා ගත යුතු ඥානය නූපදවා ගැනීම ම පිරිහීම නම් වේ. 'නිවිට්ඨං නාමරූපස්මිං' යනු නාමරූප සංඛ්‍යාත පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි "මෙය මගේ ය" යනාදී වශයෙන් තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය නිසා තදින් බැසගැනීමයි. ඒ හේතුවෙන් ම "මෙය ම සත්‍යය ය, අනෙක හිස් ය" යි සිතයි. 'සදේවකේ ලෝකේ' යන්නෙහි විභක්තිය අර්ථයට ගැළපෙන සේ වෙනස් කොට ගත යුතුය.

ဧဝံ ပဌမဂါထာယ သံကိလေသပက္ခံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယဿာ အနုပ္ပတ္တိယာ နာမရူပသ္မိံ မညနာဘိနိဝေသေဟိ ကိလေသဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ, တဿာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝဋ္ဋဿ ဥပစ္ဆေဒေါတိ ပညာယ အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိ’’န္တိ ဂါထမာဟ.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් සංක්ලේශ පක්ෂය (අකුසල් පැත්ත) පෙන්වා දී, දැන් යම් ප්‍රඥාවක් නූපදීම නිසා නාමරූපයන්හි වැරදි ලෙස සිතීම හා බැසගැනීම මඟින් කෙලෙස් වෘත්තය පවතින්නේ ද, ඒ ප්‍රඥාව ලැබීමෙන් සංසාර වෘත්තය සිඳී යන බව පවසමින් ප්‍රඥාවෙහි ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලෝකස්මිං" යන ගාථාව වදාළහ.

တတ္ထ လောကသ္မိန္တိ သင်္ခါရလောကသ္မိံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိယ သတ္တေသု, သင်္ခါရေသု ပညာသဒိသော ဓမ္မော နတ္ထိ. ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ, ပညာယ စ သိဒ္ဓါယ သဗ္ဗေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၁၄၁; သံ. နိ. ၅.၁). ယာ ပနေတ္ထ ပညာ အဓိပ္ပေတာ, သာ သေဋ္ဌာတိ ထောမိတာ. ယထာ စ သာ ပဝတ္တတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယာ အယံ ပညာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓာဒိံ နိဗ္ဗိဇ္ဈန္တီ ပဒါလေန္တီ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ, ယာယ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု သတ္တနိကာယေသု ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိသင်္ခါတာယ ဇာတိယာ တံနိမိတ္တဿ စ ကမ္မဘဝဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဇာနာတိ သစ္ဆိကရောတိ, အယံ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိန္တိ.

එහි 'ලෝකස්මිං' යනු සංස්කාර ලෝකයෙහි ය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙන් සත්ත්වයන් අතර ද සංස්කාරයන් අතර ද ප්‍රඥාවට සමාන වූ අන් ධර්මයක් නැත. කුසල ධර්මයෝ ප්‍රඥාව උතුම් කොට ඇත්තාහ. ප්‍රඥාව සිද්ධ වූ කල්හි සියලු නිවැරදි ධර්මයෝ ද සිද්ධ වූවාහු ම වෙති. එබැවින් ම "සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තහුට සම්මා සංකල්පය පහළ වේ" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහි යම් ප්‍රඥාවක් අදහස් කරන ලද්දේ ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි පසසන ලදී. එය පවතින ආකාරය පෙන්වීමට "යාවයං නිබ්බේධගාමිනී" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම්: යම් ප්‍රඥාවක් පෙර නොවිදිනා ලද, පෙර නොබිඳිනා ලද ලෝභක්ඛන්ධ ආදිය විදගෙන, බිඳගෙන යන්නේ ද එහෙයින් එය 'නිබ්බේධගාමිනී' නම් වේ. යම් ප්‍රඥාවකින් ඒ ඒ භව, යෝනි, ගති, විඥාණට්ඨිති සහ සත්තාවාස යන සත්ත්ව නිකායයන්හි ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රථම උපත වන ජාතියේත්, එයට හේතුවන කර්ම භවයේත් අවසානය වූ නිර්වාණය හා අර්හත්වය මැනවින් නිවැරදිව දැනගන්නේ ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේ ද, විදර්ශනාව සහිත වූ මේ මාර්ග ප්‍රඥාව ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တပညာနုဘာဝသမ္ပန္နေ ခီဏာသဝေ အဘိတ္ထဝန္တော ‘‘တေသံ ဒေဝါ မနုဿာ စာ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – တေသံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ပရိညာဒီနံ သောဠသန္နံ ကိစ္စာနံ နိဋ္ဌိတတ္တာ စတုသစ္စသမ္ဗောဓေန သမ္ဗုဒ္ဓါနံ, သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သတိမတံ, ဝုတ္တနယေန သမုဂ္ဃာတိတသမ္မောဟတ္တာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ဟာသပညာနံ, ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သီလာဒိပါရိပူရိတော [Pg.150] ပဋ္ဌာယ ယာဝ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဟာသဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလတာယ ဟာသပညာနံ, သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနတ္တာ အန္တိမသရီရဓာရီနံ ခီဏာသဝါနံ ဒေဝါ မနုဿာ စ ပိဟယန္တိ ပိယာ ဟောန္တိ, တဗ္ဘာဝံ အဓိဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘အဟော ပညာနုဘာဝေါ, အဟော ဝတ မယမ္ပိ ဧဒိသာ ဧဝံ နိတ္တိဏ္ဏသဗ္ဗဒုက္ခာ ဘဝေယျာမာ’’တိ.

දැන් ඉහත කී ප්‍රඥා ආනුභාවයෙන් යුත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාට ප්‍රශංසා කරමින් "තේසං දේවා මනුස්සා ච" යන අවසාන ගාථාව වදාළහ. එහි අර්ථය නම්: සිවුසච්චාවබෝධයෙන් සත්‍යය අවබෝධ කරගත්, චතුරාර්ය සත්‍යය විෂයයෙහි පිරිඥා ආදී වූ සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් නිම කළ බැවින් 'සම්බුද්ධ' වූ, ස්මෘතියේ (සිහියේ) පතළ බවට පත් වූ බැවින් 'සතිමත්' වූ, කලින් කී පරිදි මෝහය මුලිනුපුටා දැමූ බැවින් හා ප්‍රඥාවේ පතළ බවට පත් වූ බැවින් 'හාසපඤ්ඤ' වූ, එසේත් නැතහොත් පූර්ව භාගයෙහි සීලාදී ගුණයන් සම්පූර්ණ කිරීමේ සිට නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම දක්වා හටගන්නා ප්‍රීතිය, සතුට හා ප්‍රමෝදය බහුල බැවින් 'හාසපඤ්ඤ' වූ, සියලු ආකාරයෙන් භව සංයෝජනයන් ක්ෂය කළ බැවින් අන්තිම ශරීරය දරන්නා වූ ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාට දෙවි මිනිස්සු ප්‍රාර්ථනා කරති, ආදරය කරති. "අහෝ ප්‍රඥාවෙහි ආනුභාවය! අපත් මෙබඳු වී සියලු දුකින් එතෙර වන්නෙමු නම් කෙතරම් අගනේද!" යි පවසමින් ඒ උතුම් රහත් බව ලැබීමට කැමති වෙති.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිවුවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သုက္ကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ශුක්ලධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၂. ပဉ္စမေ သုက္ကာတိ န ဝဏ္ဏသုက္ကတာယ သုက္ကာ, သုက္ကဘာဝါယ ပန ပရမဝေါဒါနာယ သံဝတ္တန္တီတိ နိပ္ဖတ္တိသုက္ကတာယ သုက္ကာ. သရသေနပိ သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ သုက္ကာ ဧဝ ကဏှဘာဝပဋိပက္ခတော. တေသဉှိ ဥပ္ပတ္တိယာ စိတ္တံ ပဘဿရံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓံ. ဓမ္မာတိ ကုသလာ ဓမ္မာ. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ပါလေန္တီတိ အာဓာရသန္ဓာရဏေန မရိယာဒံ ဌပေန္တာ ရက္ခန္တိ. ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန, ဟိရိယန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဟိရီ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယံ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန, ဟိရိယတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဟိရီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၀). ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဩတ္တပ္ပံ. ဝုတ္တမ္ပိစေတံ ‘‘ယံ ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဩတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၁).

42. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'සුක්කා' යනු වර්ණයෙන් සුදු වූ නිසා නොව, පිරිසිදු බව නිසාත් පරම පාරිශුද්ධියට හේතුවන නිසාත් ප්‍රතිඵල වශයෙන් පිරිසිදු වූ ධර්මයෝ ය. ස්වභාවයෙන් ම සියලු කුසල ධර්මයෝ අඳුරු අකුසල ස්වභාවයට විරුද්ධ බැවින් පිරිසිදු ම වෙති. ඒවා උපන් කල්හි සිත ප්‍රභාස්වර වෙයි, පිරිසිදු වෙයි. 'ධම්මා' යනු කුසල ධර්මයන් ය. 'ලෝකං' යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. 'පාලෙන්ති' යනු මනා හැසිරීම් තුළින් සීමාවන් පනවා ලෝකය ආරක්ෂා කිරීමයි. 'හිරි ච ඔත්තප්පං ච' යන මෙහි, ලැජ්ජා විය යුතු දෙයෙහි ලැජ්ජා වන බැවින් හෝ මෙයින් ලැජ්ජාව ඇතිවන බැවින් 'හිරි' නම් වේ. "යම් කෙනෙක් ලැජ්ජා විය යුතු දෙයෙහි ලැජ්ජා වෙද්ද, පාපී අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීමෙහි ලැජ්ජා වෙද්ද, මෙය හිරි යැයි කියනු ලැබේ" යි වදාරන ලදී. තැතිගත යුතු දෙයෙහි තැතිගන්නා බැවින් හෝ මෙයින් තැතිගැනීම ඇතිවන බැවින් 'ඔත්තප්ප' නම් වේ. "යම් කෙනෙක් තැතිගත යුතු දෙයෙහි තැතිගනිද්ද, පාපී අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීමෙහි තැතිගනිද්ද, මෙය ඔත්තප්ප යැයි කියනු ලැබේ" යි වදාරන ලදී.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ, ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ.

එහි හිරිය තමා තුළින් ම හටගනී, ඔත්තප්පය බාහිර කරුණු නිසා හටගනී. හිරිය තමා අධිපති කොට පවතී, ඔත්තප්පය ලෝකය අධිපති කොට පවතී. හිරිය ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇත, ඔත්තප්පය බිය සහිත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇත. හිරිය ගෞරව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, ඔත්තප්පය වරදට බියවීමේ හා භය දැකීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ – ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ, ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ကထံ? ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ န ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကမ္မံ, ဟီနဇစ္စာနံ ကေဝဋ္ဋာဒီနံ ကမ္မံ, မာဒိသဿ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ တာဝ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ [Pg.151] သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒဟရေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မံ, မာဒိသဿ ဝယေ ဌိတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒုဗ္ဗလဇာတိကာနံ ကမ္မံ, မာဒိသဿ သူရဘာဝသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ အန္ဓဗာလာနံ ကမ္မံ, န ပဏ္ဍိတာနံ, မာဒိသဿ ပဏ္ဍိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ. သမုဋ္ဌာပေတွာ စ ပန အတ္တနော စိတ္တေ ဟိရိံ ပဝေသေတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ နာမ ဟောတိ.

එහිදී අජ්ඣත්තසමුට්ඨාන (ආධ්‍යාත්මිකව හටගන්නා) හිරිය කරුණු හතරක් නිසා උපදවා ගනියි. එනම්: ජාතිය මෙනෙහි කිරීමෙන්, වයස මෙනෙහි කිරීමෙන්, වීර භාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ බහුශ්‍රැත භාවය මෙනෙහි කිරීමෙනි. එය කෙසේද යත්? ‘මේ පාපකර්ම කිරීම වනාහි උසස් ජාතියක උපන් අයට සුදුසු ක්‍රියාවක් නොවේ, එය කෙවුළන් වැනි පහත් ජාති ඇත්තන්ගේ ක්‍රියාවකි. මා වැනි උසස් ජාතියක උපන් කෙනෙකුට මෙබඳු දෙයක් කිරීම නොසුදුසුය’ යනුවෙන් මෙසේ පළමුව ජාතිය මෙනෙහි කරමින් ප්‍රාණාතිපාතාදී පාපකර්මයන්ගෙන් වැළකී සිටින්නා හිරිය උපදවයි. එසේම, ‘මේ පාපකර්ම කිරීම වනාහි කුඩා දරුවන් විසින් කළ යුතු ක්‍රියාවකි, මා වැනි වයසින් මුහුකුරා ගිය කෙනෙකුට මෙබඳු දෙයක් කිරීම නොසුදුසුය’ යනුවෙන් මෙසේ වයස මෙනෙහි කරමින් හිරිය උපදවයි. එසේම, ‘මේ පාපකර්ම කිරීම වනාහි දුර්වල වූවන්ගේ ක්‍රියාවකි, මා වැනි වීර භාවයෙන් යුක්ත වූවකුට මෙබඳු දෙයක් කිරීම නොසුදුසුය’ යනුවෙන් මෙසේ වීර භාවය මෙනෙහි කරමින් හිරිය උපදවයි. එසේම, ‘මේ පාපකර්ම කිරීම වනාහි අන්ධ බාලයන්ගේ ක්‍රියාවකි, පණ්ඩිතයන්ගේ නොවේ. මා වැනි බහුශ්‍රැත පණ්ඩිතයෙකුට මෙබඳු දෙයක් කිරීම නොසුදුසුය’ යනුවෙන් මෙසේ බහුශ්‍රැත භාවය මෙනෙහි කරමින් හිරිය උපදවයි. මෙසේ ආධ්‍යාත්මිකව හටගන්නා හිරිය කරුණු සතරකින් උපදවයි. මෙසේ උපදවා තම සිතෙහි හිරිය පිහිටුවා පාපකර්ම නොකරයි. මෙසේ හිරිය අජ්ඣත්තසමුට්ඨාන නම් වේ.

ကထံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ? ‘‘သစေ တွံ ပါပကမ္မံ ကရိဿသိ, စတူသု ပရိသာသု ဂရဟပ္ပတ္တော ဘဝိဿသိ.

ඔත්තප්පය බහිද්ධාසමුට්ඨාන (බාහිරව හටගන්නා) වන්නේ කෙසේද? ‘ඉදින් ඔබ පාපකර්මයක් කළහොත්, සිව්වනක් පිරිස මැද ගැරහුමට පත්වන්නෙහිය.

‘‘ဂရဟိဿန္တိ တံ ဝိညူ, အသုစိံ နာဂရိကော ယထာ;

ဝဇ္ဇိတော သီလဝန္တေဟိ, ကထံ ဘိက္ခု ကရိဿသီ’’တိ. –

නුවණැත්තෝ නගර වැසියෙකු අශුචි පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන් ඔබට ගරහන්නෝය. සිල්වතුන් විසින් බැහැර කරන ලද ඔබ, මහණෙකු වශයෙන් කෙසේ නම් පාපයක් කරන්නෙහිද?’ යනුයි.

ပစ္စဝေက္ခန္တော ဟိ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌိတေန ဩတ္တပ္ပေန ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ.

මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා බාහිරින් හටගත් ඔත්තප්පය නිසා පාපකර්ම නොකරයි. මෙසේ ඔත්තප්පය බහිද්ධාසමුට්ඨාන නම් වේ.

ကထံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော အတ္တာနံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘မာဒိသဿ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဓုတဝါဒိဿ န ယုတ္တံ ပါပကမ္မံ ကာတု’’န္တိ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

හිරිය අත්තාධිපතෙය්‍ය (තමාම අධිපති කොට ඇති) වන්නේ කෙසේද? මෙලොව ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් තමාම ප්‍රධාන කොට සලකා, ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රැත වූ, ධුතවාදී වූ මා වැන්නෙකුට පාපකර්මයක් කිරීම නොසුදුසුය’ යනුවෙන් සිතා පාපකර්ම නොකරයි. මෙසේ හිරිය අත්තාධිපතෙය්‍ය නම් වේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘သော အတ္တာနံယေဝ အဓိပတိံ ကရိတွာ အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).

‘ඔහු තමාම අධිපති කොට අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි, කුසල් වඩයි, වරද සහිත දේ බැහැර කරයි, නිවැරදි දේ වඩයි, තමා පිරිසිදුව පවත්වයි.’ (අංගුත්තර නිකාය 3.40)

ကထံ ဩတ္တပ္ပံ လောကာဓိပတေယျံ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော လောကံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ယထာဟ –

ඔත්තප්පය ලෝකාධිපතෙය්‍ය (ලෝකය අධිපති කොට ඇති) වන්නේ කෙසේද? මෙලොව ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් ලෝකයම ප්‍රධාන කොට සලකා පාපකර්ම නොකරයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘မဟာ ခေါ ပနာယံ လောကသန္နိဝါသော. မဟန္တသ္မိံ ခေါ ပန လောကသန္နိဝါသေ သန္တိ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော[Pg.152], တေ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ, အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ, စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ, တေပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ ကုလပုတ္တံ, သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ. သန္တိ ဒေဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တိနိယော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော, တာ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ, အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ, စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ, တာပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ, ကုလပုတ္တံ, သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ. သော လောကံယေဝ အဓိပတိံ ကတွာ အကုသလံ ပဇဟတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).

‘මේ ලෝක සන්නිවාසය ඉතා විශාලය. මේ මහා ලෝක සන්නිවාසයෙහි සෘද්ධිමත් වූ, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති, පරසිත් දන්නා මහණ බමුණෝ වෙසෙති. ඔවුහු දුර සිට ද දකිති, ළඟ සිටිය ද නොපෙනෙති, සිතින් පරසිත් දනිති. ඔවුහු මා ගැන මෙසේ දැනගන්නාහ: ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූ මේ කුලපුත්‍රයා බලව්, ඔහු පාපී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වැළඳී වෙසෙයි’ යනුවෙනි. එසේම සෘද්ධිමත් වූ, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති, පරසිත් දන්නා දේවතාවෝ ද වෙසෙති. ඔවුහු ද දුර සිට දකිති, ළඟ සිටිය ද නොපෙනෙති, සිතින් පරසිත් දනිති. ඔවුහු ද මා ගැන මෙසේ දැනගන්නාහ: ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූ මේ කුලපුත්‍රයා බලව්, ඔහු පාපී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වැළඳී වෙසෙයි’ යනුවෙනි. ඔහු මෙසේ ලෝකයම අධිපති කොට අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි.’ (අංගුත්තර නිකාය 3.40)

ဧဝံ လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ.

මෙසේ ඔත්තප්පය ලෝකාධිපතෙය්‍ය වේ.

လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ လဇ္ဇာတိ လဇ္ဇနာကာရော, တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတာ ဟိရီ. ဘယန္တိ အပါယဘယံ, တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. တဒုဘယံ ပါပပရိဝဇ္ဇနေ ပါကဋံ ဟောတိ. တတ္ထ ယထာ ဒွီသု အယောဂုဠေသု ဧကော သီတလော ဘဝေယျ ဂူထမက္ခိတော, ဧကော ဥဏှော အာဒိတ္တော. တေသု ယထာ သီတလံ ဂူထမက္ခိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိညုဇာတိကော န ဂဏှာတိ, ဣတရံ ဒါဟဘယေန, ဧဝံ ပဏ္ဍိတော လဇ္ဇာယ ဇိဂုစ္ဆန္တော ပါပံ န ကရောတိ, ဩတ္တပ္ပေန အပါယဘီတော ပါပံ န ကရောတိ. ဧဝံ လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ.

‘ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා’ යන්නෙහි ලජ්ජා යනු ලජ්ජා වන ආකාරයයි (පිළිකුල් කිරීමයි). හිරිය එම ස්වභාවයෙන් පිහිටා ඇත. ‘භය’ යනු අපාය භයයි. ඔත්තප්පය එම ස්වභාවයෙන් පිහිටා ඇත. මේ දෙකම පාපයෙන් වැළකීමේදී ප්‍රකට වේ. එහි උදාහරණයක් මෙසේය: යකඩ ගුලි දෙකක් ඇති තැනක, එකක් අශුචි තැවරුණු සිසිල් යකඩ ගුලියක් වන අතර, අනෙක ගින්නෙන් රත් වූ දිලිසෙන යකඩ ගුලියකි. එහිදී නුවණැත්තෙකු අශුචි තැවරී ඇති බැවින් පිළිකුල් කරමින් සිසිල් යකඩ ගුලිය අතට නොගනියි. අනෙක පිළිස්සෙනු ඇතැයි යන බියෙන් අතට නොගනියි. එලෙසම පණ්ඩිතයා ලජ්ජාව (පිළිකුල) නිසා පාපය නොකරයි, ඔත්තප්පය (බිය) නිසා අපායට බිය වී පාපය නොකරයි. මෙසේ හිරිය ලජ්ජා ස්වභාවයෙන් ද, ඔත්තප්පය භය ස්වභාවයෙන් ද පිහිටා ඇත.

ကထံ သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ, ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ? ဧကစ္စော ဟိ ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ တတ္ထ ဂါရဝေန သပ္ပတိဿဝလက္ခဏံ ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ, ဧကစ္စော အတ္တာနုဝါဒဘယံ, ပရာနုဝါဒဘယံ, ဒဏ္ဍဘယံ, ဒုဂ္ဂတိဘယန္တိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝဇ္ဇတော ဘာယန္တော ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ. ဧတ္ထ စ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ဟိရောတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန နေသံ ကဒါစိ အညမညဝိပ္ပယောဂေါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ, ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ.

හිරිය සප්පටිස්සව (ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත) ලක්ෂණයෙන් ද, ඔත්තප්පය වජ්ජභීරුක (වරදට බිය වන) සහ බිය දකින ලක්ෂණයෙන් ද යුක්ත වන්නේ කෙසේද? ඇතැමෙක් ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, ධර්ම දායාදයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සහ සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය යන කරුණු සතර මෙනෙහි කිරීමෙන් ඒ කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතු හිරිය උපදවා පාපය නොකරයි. ඇතැමෙක් අත්තානුවාද භය (තමා තමාට දොස් නගා ගැනීම), පරානුවාද භය (අනුන් දොස් නැගීම), දණ්ඩ භය (දඬුවමට බිය), දුග්ගති භය (දුගතියට බිය) යන කරුණු සතර නිසා වරදට බිය වී ඔත්තප්පය උපදවා පාපය නොකරයි. මෙහිදී හිරිය සහ ඔත්තප්පය ඒ ඒ තැන ප්‍රකට වන ආකාරය අනුව අජ්ඣත්තසමුට්ඨාන ආදී වශයෙන් වදාරන ලද නමුත්, මේ ධර්ම දෙක කිසි විටක එකිනෙකින් වෙන්ව නොපවතී. මක්නිසාද යත් පිළිකුල බිය රහිතව හෝ පව් බිය පිළිකුල රහිතව හෝ නොපවතින බැවිනි. මෙය මෙහි අදහසයි.

ဣမေ [Pg.153] စေ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဒွေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ ယဒိ လောကံ န ရက္ခေယျုံ, လောကပါလကာ ယဒိ န ဘဝေယျုံ. နယိဓ ပညာယေထ မာတာတိ ဣဓ ဣမသ္မိံ လောကေ ဇနိကာ မာတာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ပညာယေထ, ‘‘အယံ မာတာ’’တိ န လဗ္ဘေယျ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. မာတုစ္ဆာတိ မာတုဘဂိနီ. မာတုလာနီတိ မာတုလဘရိယာ. ဂရူနန္တိ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတုအာဒီနံ ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ. သမ္ဘေဒန္တိ သင်္ကရံ, မရိယာဒဘေဒံ ဝါ. ယထာ အဇေဠကာတိအာဒီဟိ ဥပမံ ဒဿေတိ. ဧတေ ဟိ သတ္တာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဝါ ‘‘မာတုစ္ဆာ’’တိ ဝါ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ဇာနန္တိ, ယံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထပိ ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဥပမံ အာဟရန္တော အဇေဠကာဒယော အာဟရိ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ အဇေဠကာဒယော တိရစ္ဆာနာ ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာ မာတာဒိသညံ အကတွာ ဘိန္နမရိယာဒါ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တန္တိ, ဧဝမယံ မနုဿလောကော ယဒိ လောကပါလကဓမ္မာ န ဘဝေယျုံ, သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တေယျ. ယသ္မာ ပနိမေ လောကပါလကဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ, တသ္မာ နတ္ထိ သမ္ဘေဒေါတိ.

“මහණෙනි, ඉදින් මේ ශුක්ල ධර්ම දෙක ලෝකය ආරක්ෂා නොකරන්නේ නම්” යන්නෙහි අර්ථය නම්: මහණෙනි, ඉදින් මේ නිවැරදි වූ ධර්ම දෙක ලෝකය ආරක්ෂා නොකරන්නේ නම්, ලෝක පාලක ධර්මයන් නොවන්නේ නම් යන්නයි. “මෙහි ‘මව’ යැයි පැනවීමක් සිදු නොවේ” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: මේ ලෝකයෙහි තමන් බිහි කළ මව පිළිබඳව “මෝ තොමෝ මාගේ මවයි” කියා ගරු සිතින් සැලකීමක් නොවන බවයි. “මෝ තොමෝ මවයි” යන පිළිගැනීමක් ද නොලැබෙයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මාතුච්ඡා’ යනු මවගේ සහෝදරියයි. ‘මාතුලානී’ යනු මයිලනුවන්ගේ බිරිඳයි. ‘ගරූනං’ යනු ලොකු පියා, බාප්පා, වැඩිමහල් සහෝදරයා ආදී ගරු කටයුතු ස්ථානයන්හි සිටින අයයි. ‘සම්භේදං’ යනු එකිනෙකා මිශ්‍ර වීම හෝ සීමා බිඳ වැටීමයි. ‘එළුවන් හා බැටළුවන් මෙන්’ යනාදී පාඨයන්ගෙන් උපමාව දක්වයි. ඒ සත්ත්වයන් “මෝ තොමෝ මාගේ මවයි” කියා හෝ “මෝ තොමෝ මවගේ සහෝදරියයි” කියා හෝ ගරු සිතින් සැලකීමක් නොදනී. තමන් යම් වස්තුවක් (මවක්) නිසා උපන්නේ ද, එම වස්තුව කෙරෙහි ද වැරදි ලෙස හැසිරෙති. එබැවින් උපමාව දක්වමින් එළුවන් බැටළුවන් ආදීන් ගැන වදාළ සේක. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම්: එළුවන් බැටළුවන් ආදී තිරිසන් සතුන් හිරි-ඔත්තප්ප නැති බැවින්, මව ආදී වශයෙන් හඳුනා ගැනීමක් නොකර, සීමා බිඳ දමා සෑම තැනකදීම මිශ්‍රව වසන්නා සේ, ඉදින් ලෝක පාලක ධර්මයන් නොවන්නේ නම් මේ මිනිස් ලෝකය ද සෑම අතින්ම මිශ්‍රව වසන්නේය. යම් හෙයකින් මේ ලෝක පාලක ධර්මයන් ලෝකය ආරක්ෂා කරන්නේ ද, එබැවින් එවැනි මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවන බවයි.

ဂါထာသု ယေသံ စေ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ စေတိ နိပါတမတ္တံ. ယေသံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗဒါဝ သဗ္ဗကာလမေဝ န ဝိဇ္ဇတိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ တေတိ တေ သတ္တာ ကုသလမူလပစ္ဆေဒါဝဟဿာပိ ကမ္မဿ ကရဏတော ကုသလကမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတာနံ ဟိရောတ္တပ္ပာနမေဝ ဝါ အဘာဝတော ကုသလတော ဝေါက္ကမိတွာ, အပသက္ကိတွာ, ဌိတတ္တာ ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ, ပုနပ္ပုနံ ဇာယနမီယနသဘာဝတ္တာ ဇာတိမရဏဂါမိနော သံသာရံ နာတိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

ගාථාවල ‘යෙසං ච හිරිඔත්තප්පං’ යන්නෙහි ‘ච’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. යම් සත්ත්වයන් තුළ හිරි සහ ඔත්තප්ප යන ධර්මයන් සැමකල්හිම නොමැති ද, දක්නට නොලැබේ ද, එම සත්ත්වයන් කුසල මූලයන් සිඳී යන ක්‍රියාවන් කිරීම හේතුවෙන් හෝ, කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිට වූ හිරි-ඔත්තප්ප නැති බැවින් කුසලයෙන් බැහැරව සිටින නිසා ‘ශුක්ල මූලයන්ගෙන් (පිරිසිදු මූලයන්ගෙන්) බැහැර වූවෝ’ නම් වෙති. ඔවුහු නැවත නැවත උපදින මැරෙන ස්වභාවය ඇති බැවින්, ජාති මරණ කරා යන්නෝ වී සංසාරයෙන් එතෙර නොවන බව අර්ථයයි.

ယေသဉ္စ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ ယေသံ ပန ပရိသုဒ္ဓမတီနံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိန္ဒိဝံ နဝမဇ္ဈိမတ္ထေရကာလေသု သမ္မာ ဥပဂမ္မ ဌိတာ ပါပါ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဘာယန္တာ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပါပံ ပဇဟန္တာ. ဝိရူဠှဗြဟ္မစရိယာတိ သာသနဗြဟ္မစရိယေ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေ စ ဝိရူဠှံ အာပန္နာ, အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗသော သန္တကိလေသတာယ သန္တဂုဏတာယ ဝါ သန္တော, ပုနဗ္ဘဝဿ ခေပိတတ္တာ ခီဏပုနဗ္ဘဝါ ဟောန္တီတိ.

‘යෙසඤ්ච හිරිඔත්තප්පං’ යනු යම් පිරිසිදු ප්‍රඥාවක් ඇති සත්ත්වයන් තුළ හිරි සහ ඔත්තප්ප යන මේ ධර්මයන් සැමකල්හිම, රෑ දහවල් මුළුල්ලෙහි මෙන්ම නවක, මධ්‍යම, ස්ථවිර යන සෑම කාලයකදීම මැනවින් පිහිටා තිබේ ද, ඔවුන් පාපයට පිළිකුල් කරමින් හා බිය වෙමින් තදංග වශයෙන් පාපය ප්‍රහීණ කරමින් සිටිති. ‘විරූළ්හ බ්‍රහ්මචරියා’ යනු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හා මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වෘද්ධියට පත් වූ, අග්‍ර මාර්ගය (අරිහත් මාර්ගය) අවබෝධ කර ගැනීමෙන් සකල ක්ලේශයන් සන්සිඳුවා ගත් බැවින් හෝ ශාන්ත ගුණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ශාන්ත වූ, නැවත උපතක් ඇති කරන බීජයන් ක්ෂය කළ බැවින් නැවත ඉපදීමක් නැති අය බවට පත් වෙති.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. အဇာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අජාත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၃. ဆဋ္ဌေ [Pg.154] အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘဂဝတာ အနေကပရိယာယေန သံသာရေ အာဒီနဝံ ပကာသေတွာ တဒုပသမနာဒိဝသေန နိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မဒေသနာယ ကတာယ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ ‘‘အယံ သံသာရော ဘဂဝတာ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဟေတုကော ဝုတ္တော, နိဗ္ဗာနဿ ပန တဒုပသမဿ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တယိဒံ အဟေတုကံ ကထံ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဝိမတိဝိဓမနတ္ထဉ္စေဝ, ‘‘ဣဓ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’န္တိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ, နတ္ထိ ဟိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနံ နာမ အနုပလဗ္ဘမာနသဘာဝတ္တာ’’တိ လောကာယတိကာဒယော ဝိယ ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ပုထုဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မိစ္ဆာဝါဒဘဉ္ဇနတ္ထဉ္စ, အမတမဟာနိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဒီပနတ္ထံ တဿ စ နိဿရဏဘာဝါဒိအာနုဘာဝဝန္တတာဒီပနတ္ထံ ပီတိဝေဂေန ဥဒါနဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ. တထာ ဟိ ဣဒံ သုတ္တံ ဥဒါနေပိ (ဥဒါ. ၇၂-၇၄) သင်္ဂီတံ.

43. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අත්ථි භික්ඛවේ’ යන්නෙහි උත්පත්ති කථාව කුමක්ද? දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොයෙක් ආකාරයෙන් සංසාරයෙහි ආදීනව ප්‍රකාශ කර, එම සංසාරය සන්සිඳුවීම පිහිට කොට ගත් නිර්වාණය හා සම්බන්ධ ධර්ම දේශනාවක් කළ සේක. එවිට භික්ෂූන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “මේ සංසාරය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අවිද්‍යාව ආදී හේතූන් නිසා ‘සහේතුක’ (හේතූන් සහිත) එකක් ලෙස වදාරන ලදී. එහෙත් එම සංසාරය සංසිඳුවන නිර්වාණයට කිසිදු හේතුවක් වදාරන ලද්දේ නැත. එසේ නම් නිර්වාණය අහේතුක එකක් ද? කෙසේ නම් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ පරමාර්ථයක් ලෙස අවබෝධ කර ගත හැකි ද?” එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂූන්ගේ සැකය දුරු කිරීම පිණිස ද, “මෙහි මහණ බමුණන් පවසන නිර්වාණය යනු වචනයක් පමණක්මය, පරමාර්ථ වශයෙන් නිර්වාණය කියා දෙයක් නැත, එය අවබෝධ කර ගත හැකි ස්වභාවයක් නැත” යැයි ලෝකායතිකයන් මෙන් වැරදි මඟ ගත් බාහිර පෘථග්ජන දෘෂ්ටි ඇත්තන්ගේ මිථ්‍යා වාදයන් බිඳ හෙළීම පිණිස ද, අමෘත මහා නිර්වාණය පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බව පෙන්වීමටත්, එහි සංසාරයෙන් එතෙර වීමේ ස්වභාවය හා ආනුභාවය පෙන්වීමටත් ප්‍රීති වේගයෙන් උදානයක් ලෙස මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. එබැවින් මෙම සූත්‍රය උදාන පාලියෙහි ද සංගායනා කර ඇත.

တတ္ထ အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘတိ. အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတန္တိ သဗ္ဗာနိပိ ပဒါနိ အညမညဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ ဝေဒနာဒယော ဝိယ ဟေတုပစ္စယသမဝါယသင်္ခါတာယ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ န ဇာတံ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဇာတံ. ကာရဏေန ဝိနာ သယမေဝ န ဘူတံ န ပါတုဘူတံ န ဥပ္ပန္နန္တိ အဘူတံ. ဧဝံ အဇာတတ္တာ အဘူတတ္တာ စ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန န ကတန္တိ အကတံ. ဇာတဘူတကတသဘာဝေါ စ နာမရူပါဒီနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဟောတိ, န အသင်္ခတသဘာဝဿ နိဗ္ဗာနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ အသင်္ခတန္တိ ဝုတ္တံ. ပဋိလောမတော ဝါ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတံ, တထာ န သင်္ခတံ, သင်္ခတလက္ခဏရဟိတန္တိ စ အသင်္ခတန္တိ ဧဝံ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတဘာဝေ ပဋိသိဒ္ဓေ ‘‘သိယာ နု ခေါ ဧကေနေဝ ကာရဏေန ကတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ ‘‘န ကေနစိ ကတ’’န္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အပ္ပစ္စယမ္ပိ သမာနံ ‘‘သယမေဝ နု ခေါ ဣဒံ ဘူတံ ပါတုဘူတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ ဧတဿ အသင်္ခတာကတာဘူတဘာဝေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇာတိဓမ္မတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝမေတေသံ စတုန္နမ္ပိ ပဒါနံ သာတ္ထကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි ‘අත්ථි’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතී, අවබෝධ කර ගත හැක යන අර්ථයයි. ‘අජාතං, අභූතං, අකතං, අසංඛතං’ යන සියලු පදයන් එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. එසේත් නැත්නම්, වේදනා ආදිය මෙන් හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් හට නොගත් බැවින් ‘අජාත’ නම් වේ. කිසිදු හේතුවකින් තොරව ඉබේම හට නොගත් බැවින්, පහළ නොවූ බැවින් ‘අභූත’ නම් වේ. මෙසේ හට නොගත් බැවින් හා ඉබේ පහළ නොවූ බැවින් යම් කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයෙන් ‘අකත’ නම් වේ. හටගන්නා වූ, ඇති වන්නා වූ හා කරන ලද්දා වූ ස්වභාවය නාම-රූප ආදී සංඛත ධර්මයන්ට ඇති මුත්, අසංඛත ස්වභාවයක් ඇති නිර්වාණයට එය නැති බව පෙන්වීමට ‘අසංඛත’ යැයි වදාරන ලදී. එසේම ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) මඟින් සකස් කරන ලද්දේ ‘සංඛත’ නම් වේ, එසේ සකස් නොවූ බැවින් ද, සංඛත ලක්ෂණවලින් තොර බැවින් ද ‘අසංඛත’ නම් වේ. මෙසේ නොයෙක් කරුණුවලින් නිර්වාණය හටගන්නා දෙයක් නොවන බව තහවුරු කළ පසු, “එක් හේතුවක් මඟින් වත් කරන ලද්දක් විය හැකි ද?” යන සැකයට “කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලදී” යන අර්ථයෙන් ‘අකත’ යැයි වදාරන ලදී. ප්‍රත්‍යයන් නැතත් “මෙය ඉබේම ඇති වූවක් ද?” යන සැකය දුරු කිරීමට ‘අභූත’ යැයි වදාළ සේක. නිවනෙහි මෙම අසංඛත, අකත, අභූත බව මුළුමනින්ම ජාති ධර්මයක් (හටගන්නා ස්වභාවයක්) නොමැති නිසා යැයි පෙන්වීමට ‘අජාත’ යැයි වදාළ සේක. මෙසේ මෙම පද සතරෙහි ම අර්ථවත් බව දත යුතුය.

ဣတိ [Pg.155] ဘဂဝါ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဝတွာ တတ္ထ ဟေတုံ ဒဿေန္တော ‘‘နော စေတံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာယံ သင်္ခေပေါ – ဘိက္ခဝေ, ယဒိ အဇာတာဒိသဘာဝါ အသင်္ခတာ ဓာတု န အဘဝိဿ န သိယာ, ဣဓ လောကေ ဇာတာဒိသဘာဝဿ ရူပါဒိက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတဿ သင်္ခါရဂတဿ နိဿရဏံ အနဝသေသဝဋ္ဋုပသမော န ပညာယေယျ န ဥပလဗ္ဘေယျ န သမ္ဘဝေယျ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ အနဝသေသတော ကိလေသေ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, တေနေတ္ထ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အပ္ပဝတ္တိ အပဂမော နိဿရဏံ ပညာယတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, අජාත වූ, අභූත වූ, අකත වූ, අසංඛත වූ දෙයක් (නිර්වාණය) ඇත” කියා පරමාර්ථ වශයෙන් නිර්වාණය පවතින බව වදාරා, එහි හේතුව පෙන්වීමට “මහණෙනි, ඉදින් මෙය නොවන්නේ නම්” යනාදිය වදාළ සේක. එහි කෙටි අර්ථය නම්: මහණෙනි, ඉදින් අජාත ආදී ස්වභාවයක් ඇති මෙම අසංඛත ධාතුව (නිර්වාණය) නොවන්නේ නම්, මේ ලෝකයෙහි ජාති ආදී ස්වභාවයක් ඇති රූප ආදී පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ සංස්කාරයන්ගෙන් එතෙර වීමක්, මුළුමනින්ම වෘත්ත (සංසාර) දුක් සන්සිඳීමක් නොපෙනෙන්නේය, අවබෝධ කර ගත නොහැක්කේය, සිදු නොවන්නේය. නිර්වාණය අරමුණු කරගෙන පවතින සම්‍යක් දෘෂ්ටි ආදී ආර්ය මාර්ග ධර්මයන් ක්ලේශයන් මුළුමනින්ම සිඳ දමයි. එබැවින් මෙම නිර්වාණයෙහි සකලවිධ සංසාර දුක්ඛයන්ගේ නොපැවැත්ම හා එයින් මිදීම වන නිශ්සරණය ප්‍රකට වන බවයි.

ဧဝံ ဗျတိရေကဝသေန နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနွယဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ‘‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ, အသင်္ခတာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၇, ၈). အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, တဒါယတနံ, ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ (ဥဒါ. ၇၁). ဣဒမ္ပိ ခေါ ဌာနံ ဒုဒ္ဒသံ ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ (မဟာဝ. ၇; မ. နိ. ၁.၂၈၁). အသင်္ခတဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ အသင်္ခတဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၆) အနေကေဟိ သုတ္တပဒေဟိ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတ’’န္တိ ဣမိနာပိ သုတ္တေန နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရမတ္ထတော သဗ္ဘာဝေါ သဗ္ဗလောကံ အနုကမ္ပမာနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတော, တသ္မာ န ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. တတ္ထ အပ္ပစ္စက္ခကာရီနမ္ပိ ဝိညူနံ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ နတ္ထိ ဧဝ. ယေ ပန အဗုဒ္ဓိပုဂ္ဂလာ, တေသံ ဝိမတိဝိနောဒနတ္ထံ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယနိဒ္ဓါရဏမုခေန ယုတ္တိဝိစာရဏာ – ယထာ ပရိညေယျတာယ သဥတ္တရာနံ ကာမာနံ ရူပါနဉ္စ ပဋိပက္ခဘူတံ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝံ နိဿရဏံ ပညာယတိ, ဧဝံ တံသဘာဝါနံ သဗ္ဗေသံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဘူတေန တဗ္ဗိဓုရသဘာဝေန နိဿရဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဉ္စေတံ နိဿရဏံ, သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. ကိဉ္စ ဘိယျော, သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ အပိ အနုလောမဉာဏံ ကိလေသေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ, တထာ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ဉာဏံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ကိလေသေ ပဇဟတိ, န သမုစ္ဆေဒဝသေန. ဣတိ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏဿ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏဿ စ ဉာဏဿ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေ အသမတ္ထဘာဝတော တေသံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနကရဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ[Pg.156], သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. တထာ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဇောတကဝစနံ အဝိပရီတတ္ထံ ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ. ယဉှိ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ, တံ အဝိပရီတတ္ထံ ပရမတ္ထန္တိ ယထာ တံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၇-၂၇၉; စူဠနိ. ဟေမကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၅၆). တထာ နိဗ္ဗာနသဒ္ဒေါ ကတ္ထစိ ဝိသယေ ယထာဘူတပရမတ္ထဝိသယော ဥပစာရဝုတ္တိသဗ္ဘာဝတော သေယျထာပိ သီဟသဒ္ဒေါ. အထ ဝါ အတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော အသင်္ခတာဓာတု ဣတရတဗ္ဗိပရီတဝိနိမုတ္တသဘာဝတ္တာ သေယျထာပိ ပထဝီဓာတု ဝေဒနာတိ. ဧဝမာဒီဟိ နယေဟိ ယုတ္တိတောပိ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ ව්‍යතිරේක වශයෙන් (ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් වෙන් කිරීමෙන්) නිවනෙහි පරමාර්ථ පැවැත්ම පෙන්වා දී, දැන් අන්වය වශයෙන් (පවත්නා ස්වභාවය අනුව) එය දැක්වීමට “යස්මා ච ඛෝ” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ද පෙර කී පරිදිම වේ. මෙහිදී “ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්මයෝය, අසංඛත ධර්මයෝය... මහණෙනි, යම් තැනක පඨවි ධාතුව පවා නැත්තේද, එවැනි ආයතනයක් (නිවන) ඇත... සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ, සියලු උපධීන් අත්හැරීම වූ මේ නිවන දැකීමට අසීරුය... මහණෙනි, මම තොපට අසංඛත ධර්මය ද අසංඛතයට පමුණුවන මාවත ද දේශනා කරමි” යනාදී බොහෝ සූත්‍ර පාඨයන්ගෙන් ද, “මහණෙනි, නූපන් වූ (අජාත) ධර්මයක් ඇත” යන මෙම සූත්‍රයෙන් ද, මුළු ලොවට අනුකම්පා කරන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් නිවන පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බව දේශනා කරන ලදී. එබැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතුය. එහිදී නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ නුවණැත්තන්ට පවා සැකයක් හෝ විමතියක් ඇති නොවේ. නුවණ මද පුද්ගලයන්ගේ සැක දුරු කිරීම සඳහා නිවන පිළිබඳ මෙහිලා කරුණු සහිතව විමසීමක් කරනු ලැබේ. යම් සේ තමන්ට වඩා උතුම් ධර්මයන් සහිත වූ කාම සහ රූප ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, ඒවායින් බැහැර වූ නික්මීමක් (විමුක්තියක්) නුවණින් පිරිසිඳ දැකිය හැකිද, එමෙන්ම සියලු සංඛත ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, ඒවායින් වෙන් වූ ස්වභාවයක් ඇති නික්මීමක් (නිවනක්) තිබිය යුතුය. යම් ඒ නික්මීමක් ඇද්ද, එය අසංඛත ධාතුවයි. තවද, සංඛත ධර්මයන් අරමුණු කරන විපස්සනා ඥානය හෝ අනුලෝම ඥානය ක්ලේශයන් සමුච්ඡේද වශයෙන් (මුලින්ම) ප්‍රහාණය කිරීමට අපොහොසත්ය. එමෙන්ම සම්මුති සත්‍ය අරමුණු කරන ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ඥානයන් ද ක්ලේශයන් යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භන) පමණක් සිදු කරන අතර සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය නොකරයි. මෙසේ සංඛත ධර්මයන් හෝ සම්මුති සත්‍ය අරමුණු කරන ඥානයන් ක්ලේශයන් මුලිනුපුටා දැමීමට අසමර්ථ බැවින්, ක්ලේශයන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය කරන ආර්ය මාර්ග ඥානයට එම දෙවර්ගයේ අරමුණුවලට වඩා ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවයක් ඇති අරමුණක් තිබිය යුතුය. එය අසංඛත ධාතුවයි. තවද “මහණෙනි, නූපන් වූ, නොවූ, නොකළ, අසංඛත වූ ධර්මයක් ඇත” යන මෙම වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අවිපරීත අර්ථයෙන් වදාරන ලද බැවින් නිවන පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බව පෙන්වා දෙයි. යමක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ නම් එය “සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ, සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයහ” යන්නා සේම පරමාර්ථ වූ අවිපරීත අර්ථයකි. එමෙන්ම “නිබ්බාන” යන ශබ්දය යම් තැනක යොදයිද, එහි ඇත්තා වූ පරමාර්ථයම අරමුණු කරයි. “සිංහ” යන වචනය උපචාර වශයෙන් යොදන්නා සේ නොව, පරමාර්ථ වශයෙන්ම අසංඛත ධාතුව පවතින්නේම වේ. මන්දයත් එය අනෙකුත් වෙනස් වන සුළු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් නිදහස් වූ ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. පඨවි ධාතුව හෝ වේදනාව පවතින්නා සේම යනාදී ක්‍රමයන්ගෙන් ද, යුක්ති සහගත ලෙස අසංඛත ධාතුව පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බව දත යුතුය.

ဂါထာသု ဇာတန္တိ ဇာယနဋ္ဌေန ဇာတံ, ဇာတိလက္ခဏပ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဘူတန္တိ ဘဝနဋ္ဌေန ဘူတံ, အဟုတွာ သမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော. သမုပ္ပန္နန္တိ သဟိတဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ, သဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ စ ဥပ္ပန္နန္တိ အတ္ထော. ကတန္တိ ကာရဏဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတံ. သင်္ခတန္တိ တေဟိယေဝ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ကတန္တိ သင်္ခတံ, သဗ္ဗမေတံ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တဿ အဓိဝစနံ. နိစ္စသာရာဒိဝိရဟိတတော အဒ္ဓုဝံ. ဇရာယ မရဏေန စ ဧကန္တေနေဝ သံဃဋိတံ သံသဋ္ဌန္တိ ဇရာမရဏသံဃာတံ. ‘‘ဇရာမရဏသံဃဋ္ဋ’’န္တိပိ ပဌန္တိ, ဇရာယ မရဏေန စ ဥပဒ္ဒုတံ ပီဠိတန္တိ အတ္ထော. အက္ခိရောဂါဒီနံ အနေကေသံ ရောဂါနံ နီဠံ ကုလာဝကန္တိ ရောဂနီဠံ. သရသတော ဥပက္ကမတော စ ပဘင်္ဂုပရမသီလတာယ ပဘင်္ဂုရံ.

ගාථාවන්හි “ජාත” යනු හටගන්නා යන අර්ථයෙන් ජාත නම් වේ, එනම් ඉපදීමේ ලක්ෂණයට පත් වූ යන්නයි. “භූත” යනු ඇති වන යන අර්ථයෙන් භූත නම් වේ, එනම් කලින් නොවී පසුව හටගත් දෙයයි. “සමුප්පන්න” යනු සහජාත ධර්මයන් හා එක්ව උපන් යන අර්ථයයි. “කත” යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් දෙයයි. “සංඛත” යනු එම හේතූන්ම එක්වී සකස් කරන ලද දෙයයි. මේ සියල්ල ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් දෙයට නම් වේ. නිත්‍ය වූ හරයක් නැති බැවින් “අධ්ධුව” (නොස්ථිර) නම් වේ. ජරාවෙන් හා මරණයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වෙළී ඇති බැවින් “ජරාමරණ සංඝාත” නම් වේ. ඇතැම් තැනක “ජරාමරණ සංඝට්ට” ලෙස ද කියවේ, එහි අර්ථය ජරාවෙන් හා මරණයෙන් උපද්‍රවයට පත් වූ හෝ පෙළුණු යන්නයි. ඇස් රෝග ආදී නොයෙක් රෝගයන්ට නිවහනක් (කූඩුවක්) බඳු බැවින් “රෝගනීළ” නම් වේ. තමන්ගේම ක්‍රියාවෙන් හා ප්‍රයත්නයෙන් බිඳී යන ස්වභාවය ඇති බැවින් “පභංගුර” නම් වේ. මේ සියල්ල පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ස්වභාවයයි.

စတုဗ္ဗိဓော အာဟာရော စ တဏှာသင်္ခါတာ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. သဗ္ဗောပိ ဝါ ပစ္စယော အာဟာရော. ဣဓ ပန တဏှာယ နေတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ တဏှာဝဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ အာဟာရော စ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. အာဟာရော ဧဝ ဝါ နယနဋ္ဌေန ပဝတ္တနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ ဧဝမ္ပိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ. နာလံ တဒဘိနန္ဒိတုန္တိ တံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဧဝံ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိကံ, တတော ဧဝ အနိစ္စံ, ဒုက္ခဉ္စ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတုံ အဿာဒေတုံ န ယုတ္တံ.

සතර වැදෑරුම් ආහාරය හා තණ්හාව නමැති මග (නෙත්ති) මෙහි උපතට හේතු වන බැවින් “ආහාරනෙත්තිප්පභව” නම් වේ. එසේත් නැතහොත් සියලු ප්‍රත්‍යයෝම ආහාර නම් වෙති. මෙහිදී “නෙත්ති” යන්නෙන් තණ්හාව ගත් බැවින්, තණ්හාව හැර සෙසු ප්‍රත්‍යයන් ආහාර ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ආහාර හා තණ්හාව මෙහි ප්‍රභවය (හේතුව) වන බැවින් ආහාරනෙත්තිප්පභව නම් වේ. නැතහොත් ආහාරයම (සංසාරය කරා) පමුණුවන බැවින් හෝ පවත්වන බැවින් “නෙත්ති” නම් වේ, එබැවින් ද ආහාරනෙත්තිප්පභව නම් වේ. “නාලං තදභිනන්දිතො” යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවත්නා වූ ද, එබැවින්ම අනිත්‍ය වූ ද, දුක් වූ ද එම පංච උපාදානස්කන්ධය තණ්හාවෙන් හෝ දෘෂ්ටියෙන් වැළඳ නොගත යුතුය, එහි ආශ්වාදයක් නොසෙවිය යුතුය යන්නයි.

တဿ [Pg.157] နိဿရဏန္တိ ‘‘ဇာတံ ဘူတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ တဿ သက္ကာယဿ နိဿရဏံ နိက္ကမော အနုပသန္တသဘာဝဿ ရာဂါဒိကိလေသဿ သဗ္ဗသင်္ခါရဿ စ အဘာဝေန တဒုပသမဘာဝေန ပသတ္ထဘာဝေန စ သန္တံ, တက္ကဉာဏဿ အဂေါစရဘာဝတော အတက္ကာဝစရံ, နိစ္စဋ္ဌေန ဓုဝံ, တတော ဧဝ အဇာတံ အသမုပ္ပန္နံ, သောကဟေတူနံ အဘာဝတော အသောကံ, ဝိဂတရာဂါဒိရဇတ္တာ ဝိရဇံ, သံသာရဒုက္ခဋ္ဋိတေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ပဒံ, ဇာတိအာဒိဒုက္ခဓမ္မာနံ နိရောဓဟေတုတာယ နိရောဓော ဒုက္ခဓမ္မာနံ, သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥပသမဟေတုတာယ သင်္ခါရူပသမော, တတော ဧဝ အစ္စန္တသုခတာယ သုခေါတိ သဗ္ဗပဒေဟိ အမတမဟာနိဗ္ဗာနမေဝ ထောမေတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဗျတိရေကဝသေန, ဒုတိယဂါထာယ အနွယဝသေန စ နိဗ္ဗာနံ ဝိဘာဝေသိ.

“තස්ස නිස්සරණං” යනු “ජාත භූත” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද එම සක්කායයෙන් (පංචස්කන්ධයෙන්) නික්මීමයි. නොසංසිඳුණු ස්වභාවයක් ඇති රාගාදී ක්ලේශයන්ගේ හා සියලු සංස්කාරයන්ගේ අභාවයෙන් ද, ඒවායේ සංසිඳීමෙන් ද, ප්‍රශංසනීය ස්වභාවයෙන් ද යුත් ශාන්ත වූ නිවනයි. තර්ක ඥානයට හසු නොවන බැවින් “අතක්කාවචර” නම් වේ. නිත්‍ය වූ අර්ථයෙන් “ධුව” නම් වේ. එබැවින්ම නූපන් (අජාත) හා සහජාත ධර්මයන් රහිත (අසමුප්පන්න) නම් වේ. සෝකයට හේතු වන කරුණු නැති බැවින් “අසෝක” නම් වේ. රාගාදී කෙලෙස් රජස් නැති බැවින් “විරජ” නම් වේ. සංසාර දුකෙහි පීඩිත වූවන් විසින් පැමිණිය යුතු බැවින් “පද” නම් වේ. ජාති ආදී දුක්ඛ ධර්මයන් නිරුද්ධ වීමට හේතු වන බැවින් දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ “නිරෝධය” නම් වේ. සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳුවීමට හේතු වන බැවින් “සංඛාරූපසම” නම් වේ. එබැවින්ම ඒකාන්ත සුඛයක් වන බැවින් “සුඛ” නම් වේ. මෙසේ සියලු පදයන්ගෙන් අමෘත මහා නිර්වාණයම වර්ණනා කරනු ලබයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ගාථාවෙන් ව්‍යතිරේක වශයෙන් ද, දෙවන ගාථාවෙන් අන්වය වශයෙන් ද නිවන පැහැදිලි කළ සේක.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၇. နိဗ္ဗာနဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. නිබ්බානධාතු සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၄. သတ္တမေ ဒွေမာတိ ဒွေ ဣမာ. ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, နိက္ခန္တံ ဝါနတော, နတ္ထိ ဝါ ဧတ္ထ ဝါနံ, ဣမသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ဝါနဿ အဘာဝေါတိ နိဗ္ဗာနံ, တဒေဝ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန စ ဓာတူတိ နိဗ္ဗာနဓာတု. ယဒိပိ တဿာ ပရမတ္ထတော ဘေဒေါ နတ္ထိ, ပရိယာယေန ပန ပညာယတီတိ တံ ပရိယာယဘေဒံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိ ဝတွာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘သဥပါဒိသေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဏှာဒီဟိ ဖလဘာဝေန ဥပါဒီယတီတိ ဥပါဒိ, ခန္ဓပဉ္စကံ. ဥပါဒိယေဝ သေသောတိ ဥပါဒိသေသော, သဟ ဥပါဒိသေသေနာတိ သဥပါဒိသေသာ, တဒဘာဝတော အနုပါဒိသေသာ.

44. සප්තම සූත්‍රයෙහි, 'දුවේ ඉමා' යනු 'දුවේ ඉමා' (මේ දෙක) යන්නයි. 'වාන' යනු තෘෂ්ණාවට නමකි. එම තෘෂ්ණා සංඛ්‍යාත වානයෙන් නික්මුණු බැවින් හෝ, මෙහි (නිවනෙහි) තෘෂ්ණාව නැති බැවින් හෝ, මෙම ධර්මය අවබෝධ කරගත් කල්හි තෘෂ්ණාව නැති වන බැවින් හෝ 'නිබ්බාන' (නිවන) නම් වේ. එයම සත්ත්ව හෝ ජීව යන ස්වභාවයෙන් තොර වූ අර්ථයෙන් ද, තමාගේ ස්වභාවය දරන අර්ථයෙන් ද 'ධාතු' නම් වේ. එබැවින් 'නිබ්බානධාතු' (නිර්වාණ ධාතුව) නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් එහි භේදයක් නැති වුවද, පර්යාය වශයෙන් (ක්‍රමයකට) පෙනෙන බැවින් එම පර්යාය භේදය සලකා 'මහණෙනි, මේ නිර්වාණ ධාතූහු දෙදෙනෙකි' යි වදාරා, අභිප්‍රේත වූ එම බෙදීම දැක්වීමට 'සඋපාදිසේසා' (උපාදිශේෂ සහිත) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි තෘෂ්ණාදීන් විසින් ඵලයක් ලෙස ග්‍රහණය කරගනු ලබන බැවින් පංචස්කන්ධය 'උපාදි' නම් වේ. එම උපාදි කොටස පමණක් ඉතිරිව පවතින බැවින් 'උපාදිසේස' නම් වේ. එම උපාදිශේෂය සහිතව පවතින බැවින් 'සඋපාදිසේසා' (සඋපාදිශේෂ) නම් වේ. එය (ස්කන්ධ පංචකය) රහිත බැවින් 'අනුපාදිසේසා' (අනුපාදිශේෂ) නම් වේ.

အရဟန္တိ အာရကကိလေသော, ဒူရကိလေသောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

'අරහං' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් බොහෝ දුරස් වූ යන අර්ථයයි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတိ, အာရကာဿ ဟောန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ, သံကိလေသိကာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ, သဒရာ [Pg.158] ဒုက္ခဝိပါကာ, အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၃၄).

"මහණෙනි, මහණෙක් කෙසේ නම් අරහත් වේ ද? ඔහු කෙරෙන් ලාමක වූ, අකුසල් වූ, කෙලෙස් සහිත වූ, නැවත උපතක් ඇති කරන සුලු වූ, දැවීම් සහිත වූ, දුක් විපාක දෙන්නා වූ, මතු ජාති ජරා මරණ ඇති කරන්නා වූ ධර්මයෝ දුරු වූවා වෙත් ද, මහණෙනි, මෙසේ මහණෙක් අරහත් වන්නේ ය."

ခီဏာသဝေါတိ ကာမာသဝါဒယော စတ္တာရောပိ အာသဝါ အရဟတော ခီဏာ သမုစ္ဆိန္နာ ပဟီနာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာတိ ခီဏာသဝေါ. ဝုသိတဝါတိ ဂရုသံဝါသေပိ အရိယမဂ္ဂေပိ ဒသသု အရိယဝါသေသုပိ ဝသိ ပရိဝသိ ပရိဝုဋ္ဌော ဝုဋ္ဌဝါသော စိဏ္ဏစရဏောတိ ဝုသိတဝါ. ကတကရဏီယောတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဥပါဒါယ သတ္တ သေခါ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကရဏီယံ ကရောန္တိ နာမ, ခီဏာသဝဿ သဗ္ဗကရဏီယာနိ ကတာနိ ပရိယောသိတာနိ, နတ္ထိ ဥတ္တရိံ ကရဏီယံ ဒုက္ခက္ခယာဓိဂမာယာတိ ကတကရဏီယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

'ඛීණාසවෝ' යනු කාමාසව ආදී සතර ආශ්‍රවයන්ම අරහත් මාර්ග ඥානයෙන් ක්ෂය කරන ලද, සහමුලින් සිඳින ලද, ප්‍රහීණ කරන ලද, සංසිඳවන ලද, නැවත නූපදනා ලෙස ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවන ලද බැවින් 'ඛීණාසව' (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ තැනැත්තා) නම් වේ. 'වුසිතවා' යනු ගුරු ඇසුරෙහි ද, ආර්ය මාර්ගයෙහි ද, දස වැදෑරුම් ආර්ය වාසයන්හි ද විසූ, නැවත නැවත විසූ, වාසය සම්පූර්ණ කළ, හැසිරිය යුතු ප්‍රතිපදාවෙහි හැසිර නිම කළ බැවින් 'වුසිතවා' (වැස නිම කළ බඹසර ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. 'කතකරණීයෝ' යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා පටන් සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයන් සතර මාර්ගයන්ගෙන් කළ යුතු දේ කෙරෙත් ද, රහතන් වහන්සේ විසින් ඒ සියලු කටයුතු කර අවසන් කරන ලද බැවින් ද, දුක ක්ෂය කිරීම පිණිස මින් මතු කළ යුතු අමතර දෙයක් නැති බැවින් ද 'කතකරණීය' (කටයුතු නිම කළ තැනැත්තා) නම් වේ. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී:

‘‘တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

ကတဿ ပဋိစယော နတ္ထိ, ကရဏီယံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (အ. နိ. ၆.၅၅;

မဟာဝ. ၂၄၄);

"මනා කොට මිදුණු, ශාන්ත සිත් ඇති, කළ යුතු දේ නිම කළ ඒ භික්ෂුවට රැස් කළ යුතු දෙයක් නැත, කළ යුතු කිසිවක් ද දක්නට නැත."

ဩဟိတဘာရောတိ တယော ဘာရာ – ခန္ဓဘာရော, ကိလေသဘာရော, အဘိသင်္ခါရဘာရောတိ. တဿိမေ တယောပိ ဘာရာ ဩဟိတာ ဩရောပိတာ နိက္ခိတ္တာ ပါတိတာတိ ဩဟိတဘာရော. အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထောတိ အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထံ, သကတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ကကာရဿ ဒကာရော ကတော. အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော, သဒတ္ထောတိ စ အရဟတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ အတ္တုပနိဗန္ဓဋ္ဌေန အတ္တနော အဝိဇဟနဋ္ဌေန အတ္တနော ပရမတ္ထေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ သကတ္ထော ဟောတိ. ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနောတိ ကာမရာဂသံယောဇနံ, ပဋိဃသံယောဇနံ, မာနဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသဘဝရာဂဣဿာမစ္ဆရိယအဝိဇ္ဇာသံယောဇနန္တိ ဣမာနိ သတ္တေ ဘဝေသု. ဘဝံ ဝါ ဘဝေန သံယောဇေန္တိ ဥပနိဗန္ဓန္တီတိ ဘဝသံယောဇနာနိ နာမ. တာနိ အရဟတော ပရိက္ခီဏာနိ, ပဟီနာနိ, ဉာဏဂ္ဂိနာ, ဒဍ္ဎာနီတိ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ ဧတ္ထ သမ္မဒညာတိ သမ္မာ အညာယ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခန္ဓာနံ ခန္ဓဋ္ဌံ, အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ, ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ, ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌံ, သမုဒယဿ ပဘဝဋ္ဌံ, နိရောဓဿ သန္တဋ္ဌံ, မဂ္ဂဿ ဒဿနဋ္ဌံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝမာဒိဘေဒံ ဝါ သမ္မာ ယထာဘူတံ အညာယ ဇာနိတွာ တီရယိတွာ တုလယိတွာ ဝိဘာဝေတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ. ဝိမုတ္တောတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော [Pg.159] စိတ္တဿ စ ဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စ. အရဟာ ဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ စိတ္တဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တော, နိဗ္ဗာနေပိ ဝိမုတ္တောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော’’တိ.

'ඕහිතභාරෝ' යනු බර වර්ග තුනකි: ස්කන්ධ භාරය, ක්ලේශ භාරය සහ අභිසංඛාර භාරයයි. රහතන් වහන්සේ විසින් ඒ බර තුනම බිම තබන ලද, පහත හෙළන ලද, අත්හරින ලද බැවින් 'ඕහිතභාර' (බර බිම තැබූ තැනැත්තා) නම් වේ. 'අනුප්පත්තසදත්ථෝ' යනු තමාගේ අර්ථය වූ අරහත් ඵලයට පිළිවෙළින් පැමිණි යන අර්ථයයි. මෙහි 'සකත්ථ' යන්නෙහි 'ක' කාරයට 'ද' කාරය වී 'සදත්ථ' ලෙස යෙදී ඇත. යමෙකු විසින් තමාගේ අර්ථය වූ අරහත් ඵලය ලබන ලද ද, හෙතෙම 'අනුප්පත්තසදත්ථ' නම් වේ. 'සදත්ථ' යනු අරහත් ඵලය යැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එය තමාටම සම්බන්ධ වූ බැවින් ද, තමා අත්නොහරින බැවින් ද, තමාගේ පරමාර්ථය වන බැවින් ද, තමාගේම යහපත වන බැවින් ද 'සකත්ථ' (ස්වකීය අර්ථය) නම් වේ. 'පරික්ඛීණභවසංයෝජනෝ' යනු කාමරාග සංයෝජනය, පටිඝ සංයෝජනය, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, භවරාග, ඉස්සා, මච්ඡරිය සහ අවිජ්ජා යන මේවා සත්ත්වයන් භවයන්හි බඳින බැවින් හෝ, භවය භවය හා සම්බන්ධ කරන (එක් කරන) බැවින් 'භව සංයෝජන' නම් වේ. රහතන් වහන්සේ තුළ ඒවා ක්ෂය වූ, ප්‍රහීණ වූ, ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවන ලද බැවින් 'පරික්ඛීණභවසංයෝජන' නම් වේ. 'සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ' යන්නෙහි 'සම්මදඤ්ඤා' යනු මනා කොට දැන යන අර්ථයයි. එනම් ස්කන්ධයන්ගේ ස්කන්ධ අර්ථය ද, ආයතනයන්ගේ ආයතන අර්ථය ද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථය ද, දුකෙහි පීඩන අර්ථය ද, සමුදයෙහි ප්‍රභව අර්ථය ද, නිරෝධයෙහි ශාන්ත අර්ථය ද, මාර්ගයෙහි දර්ශන අර්ථය ද, නැතහොත් 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ' යනාදී වශයෙන් මනා කොට තතු පරිදි දැන, දැක, විමසා, අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. 'විමුත්තෝ' යනු විමුක්ති (මිදීම්) දෙකකි; එනම් චිත්ත විමුක්තිය සහ නිර්වාණයයි. රහතන් වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් චිත්ත විමුක්තියෙන් ද මිදුණා වෙති, නිර්වාණයෙහි ද මිදුණා වෙති. එබැවින් 'සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ' යයි වදාරන ලදී.

တဿ တိဋ္ဌန္တေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ တဿ အရဟတော စရိမဘဝဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ယာဝ န ခီယတိ, တာဝ တိဋ္ဌန္တိယေဝ စက္ခာဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. အဝိဃာတတ္တာတိ အနုပ္ပာဒနိရောဓဝသေန အနိရုဒ္ဓတ္တာ. မနာပါမနာပန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ ရူပါဒိဂေါစရံ. ပစ္စနုဘောတီတိ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတိ. သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝိပါကဘူတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ တေဟိ ဒွါရေဟိ ပဋိလဘတိ.

'තස්ස තිට්ඨන්තේව පඤ්චින්ද්‍රියානි' යනු ඒ රහතන් වහන්සේගේ අවසාන භවයට හේතු වූ කර්මය යම් තාක් ක්ෂය නොවේ ද, ඒ තාක් චක්ඛු ආදී පංච ඉන්ද්‍රියයන් පවතින්නේමය. 'අවිඝාතත්තා' යනු නැවත නූපදිනා නිරෝධය වශයෙන් තවමත් නිරුද්ධ නොවූ බැවිනි. 'මනාපාමනාපං' යනු ඉෂ්ට වූ සහ අනිෂ්ට වූ රූප ආදී ගෝචරයන් (අරමුණු) ය. 'පච්චනුභෝති' යනු විඳියි, ලබයි යන්නයි. 'සුඛදුක්ඛං පටිසංවේදේති' යනු විපාක වශයෙන් ලැබෙන සැප සහ දුක විඳින බවයි, එම ද්වාරයන්ගෙන් ලබන බවයි.

ဧတ္တာဝတာ ဥပါဒိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဥပါဒိသေသံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ တဿ သဥပါဒိသေသဿ သတော အရဟတော. ယော ရာဂက္ခယောတိ ရာဂဿ ခယော ခီဏာကာရော အဘာဝေါ အစ္စန္တမနုပ္ပာဒေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧတ္တာဝတာ ရာဂါဒိက္ခယော သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဒဿိတံ ဟောတိ.

මෙපමණකින් උපාදිශේෂය දක්වා, දැන් සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දැක්වීමට 'තස්ස යෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'තස්ස' යනු ඒ සඋපාදිශේෂ වූ රහතන් වහන්සේගේ යන්නයි. 'යෝ රාගක්ඛයෝ' යනු රාගය ක්ෂය වීම, ක්ෂය වූ ස්වභාවය, නැති බව, සර්වප්‍රකාරයෙන් නූපදින බවයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙපමණකින් රාගාදී ක්ෂය වීම 'සඋපාදිශේසා නිබ්බානධාතු' ලෙස දක්වන ලදී.

ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သဗ္ဗဝေဒယိတာနီတိ သုခါဒယော သဗ္ဗာ အဗျာကတဝေဒနာ, ကုသလာကုသလဝေဒနာ ပန ပုဗ္ဗေယေဝ ပဟီနာတိ. အနဘိနန္ဒိတာနီတိ တဏှာဒီဟိ န အဘိနန္ဒိတာနိ. သီတိဘဝိဿန္တီတိ အစ္စန္တဝူပသမေန သင်္ခါရဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သီတလီ ဘဝိဿန္တိ, အပ္ပဋိသန္ဓိကနိရောဓေန နိရုဇ္ဈိဿန္တီတိ အတ္ထော. န ကေဝလံ ဝေဒယိတာနိယေဝ, သဗ္ဗေပိ ပန ခီဏာသဝသန္တာနေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ နိရုဇ္ဈိဿန္တိ, ဝေဒယိတသီသေန ဒေသနာ ကတာ.

'ඉධේව' යනු මේ ආත්ම භවයෙහිම යන්නයි. 'සබ්බවේදයිතානි' යනු සැප ආදී සියලු අව්‍යාකෘත වේදනා වේ. කුසල සහ අකුසල වේදනා පූර්වයෙහිම ප්‍රහීණ කරන ලදී. 'අනභිනන්දිතානි' යනු තෘෂ්ණාදීන් විසින් අභිනන්දනය නොකරන ලද බැවිනි. 'සීතිභවිස්සන්ති' යනු සර්වප්‍රකාරයෙන් සංසිඳීමෙන්, සංස්කාරයන්ගේ දැවීම් නිවී යාමෙන් සීතල වන්නේය, නැවත පිළිසඳරක් නැති නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වන්නේය යන අර්ථයයි. වේදනා පමණක් නොව, රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි ඇති පංචස්කන්ධයම නිරුද්ධ වන්නේය. මෙහි වේදනාව මුල් කරගෙන දේශනාව පවත්වන ලදී.

ဂါထာသု စက္ခုမတာတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဓမ္မစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ပညာစက္ခု, သမန္တစက္ခူတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမတာ. အနိဿိတေနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယဝသေန ကဉ္စိ ဓမ္မံ အနိဿိတေန, ရာဂဗန္ဓနာဒီဟိ ဝါ အဗန္ဓေန. တာဒိနာတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဣဋ္ဌာဒီသု ဧကသဘာဝတာသင်္ခါတေန တာဒိလက္ခဏေန တာဒိနာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဘဝါ ဝတ္တမာနာ. ဘဝနေတ္တိသင်္ခယာတိ ဘဝနေတ္တိယာ တဏှာယ ပရိက္ခယာ. သမ္ပရာယိကာတိ သမ္ပရာယေ ခန္ဓဘေဒတော ပရဘာဂေ ဘဝါ. ယမှီတိ ယသ္မိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ. ဘဝါနီတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ, ဥပပတ္တိဘဝါ သဗ္ဗသော အနဝသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ, န ပဝတ္တန္တိ.

ගාථාවල 'චක්ඛුමතා' යනු බුද්ධ චක්ඛු, ධම්ම චක්ඛු, දිබ්බ චක්ඛු, පඤ්ඤා චක්ඛු, සමන්ත චක්ඛු යන පංච චක්ඛූන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා යන්නයි. 'අනිස්සිතේන' යනු තෘෂ්ණා දිට්ඨි නිශ්‍රයයන් වශයෙන් කිසිදු ධර්මයකට ඇලුම් නොකළ, රාග බන්ධනාදීන්ගෙන් නොබැඳුණු තැනැත්තා යන්නයි. 'තාදිනා' යනු ෂඩංග උපේක්ෂාව වශයෙන් සියලු ඉෂ්ටානිෂ්ට අරමුණුවලදී එකම ස්වභාවයකින් සිටින 'තාදි' ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මිකා' යනු මේ ආත්ම භවයෙහි පවත්නා වූ යන්නයි. 'භවනෙත්තිසංඛයා' යනු භවයට පමුණුවන තෘෂ්ණාව ක්ෂය වීමෙනි. 'සම්පරායිකා' යනු ස්කන්ධ භේදයෙන් පසු පරලොවෙහි හෙවත් මතු භවයෙහි ඇති වන්නා වූ යන්නයි. 'යම්හි' යනු යම් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණයකද යන්නයි. 'භවානි' යනු ලිංග විපර්යාසයක් ලෙස යෙදුණකි; එනම් උප්පත්ති භවයන් සර්වප්‍රකාරයෙන් ඉතිරි රහිතව නිරුද්ධ වේ, නැවත නොපවතී.

တေတိ [Pg.160] တေ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တာ. ဓမ္မသာရာဓိဂမာတိ ဝိမုတ္တိသာရတ္တာ ဣမဿ ဓမ္မဝိနယဿ, ဓမ္မေသု သာရဘူတဿ အရဟတ္တဿ အဓိဂမနတော. ခယေတိ ရာဂါဒိက္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ရတာ အဘိရတာ. အထ ဝါ နိစ္စဘာဝတော သေဋ္ဌဘာဝတော စ ဓမ္မေသု သာရန္တိ ဓမ္မသာရံ, နိဗ္ဗာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ (ဓ. ပ. ၂၇၃), ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) စ. တဿ ဓမ္မသာရဿ အဓိဂမဟေတု ခယေ သဗ္ဗသင်္ခါရပရိက္ခယေ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ ရတာ. ပဟံသူတိ ပဇဟိံသု. တေတိ နိပါတမတ္တံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

"තේති" යනු එසේ විමුක්ත සිත් ඇති රහතන් වහන්සේලාය. "ධම්මසාරාධිගමා" යනු විමුක්තිය නමැති සාරය ඇති බැවින් මේ ධර්ම විනයෙහි ධර්මයන් අතර සාරභූත වූ අර්හත් ඵලය අධිගමය කිරීම (ලැබීම) නිසාය. "ඛයේ" යනු රාගාදිය ක්ෂය වීමේ ස්ථානය වූ නිවනෙහි "රතා" ඇලුනා වූ නොහොත් අභිරමණය කරන්නා වූ යනුයි. එසේත් නැත්නම් නිත්‍යභාවය නිසා ද ශ්‍රේෂ්ඨභාවය නිසා ද ස්වභාව ධර්මයන් අතර සාර වූ බැවින් නිවන "ධම්මසාර" නම් වේ. "ධර්මයන් අතර විරාගය ශ්‍රේෂ්ඨය, විරාගය ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යැයි මෙසේ ද වදාරන ලදී. ඒ ධර්ම සාරය ලැබීමට හේතු වූ, සියලු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂය වීම වූ අනුපාදිශේෂ නිබ්බානයෙහි ඇලුනා වූ යනුයි. "පහංසූ" යනු ප්‍රහීණ කළහ (අත්හළහ) යන්නයි. "තේ" යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිම වේ.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පටිසල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၅. အဋ္ဌမေ ပဋိသလ္လာနရာမာတိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ သလ္လာနံ ပဋိသလ္လာနံ, ဧကဝိဟာရော ဧကမန္တသေဝိတာ, ကာယဝိဝေကောတိ အတ္ထော. တံ ပဋိသလ္လာနံ ရမန္တိ ရောစန္တီတိ ပဋိသလ္လာနရာမာ. ‘‘ပဋိသလ္လာနာရာမာ’’တိပိ ပါဌော. ယထာ ဝုတ္တံ ပဋိသလ္လာနံ အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ဧတေသန္တိ ပဋိသလ္လာနာရာမာ. ဝိဟရထာတိ ဧဝံဘူတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. ပဋိသလ္လာနေ ရတာ နိရတာ သမ္မုဒိတာတိ ပဋိသလ္လာနရတာ. ဧတ္တာဝတာ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, တဿ နိမိတ္တဘူတာ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ စ ဒဿိတာ. ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, သီလသံဝရော, ဣန္ဒြိယေသု, ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, သတိသမ္ပဇညန္တိ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိနာ န ဝတ္တတီတိ တေပိ ဣဓ အတ္ထတော ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

45. අටවන සූත්‍රයෙහි: "පටිසල්ලානාරාමා" යනු ඒ ඒ සත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන්වී වාසය කිරීම පටිසල්ලාන (ප්‍රතිසංලානය) නම් වේ. හුදෙකලාව වාසය කිරීම, හුදෙකලා තැන් සේවනය කිරීම හෙවත් කාය විවේකය යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ හුදෙකලා බවෙහි රමණය කරන, කැමති වන බැවින් "පටිසල්ලානාරාමා" නම් වෙති. "පටිසල්ලානාරාමා" කියා ද පාඨයක් ඇත. ඉහත කී පටිසල්ලානය ඇලුම් කටයුතු බැවින් ඔවුනට එහි ඇල්මක් (ආරාමයක්) ඇත, එබැවින් "පටිසල්ලානාරාමා" නම් වෙති. "විහරථ" යනු එබඳු වූවන් වී වාසය කරවු යන අර්ථයයි. පටිසල්ලානයෙහි ඇලුනා වූ, එහිම නිරත වූ, සතුටු වූ බැවින් "පටිසල්ලානරතා" නම් වෙති. මෙපමණකින් ජාගරියානුයෝගය (නිදි වැරීමේ නිරත බව) සහ එයට නිමිත්ත වූ විවේකී බව ද දක්වන ලදී. ජාගරියානුයෝගය, සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රියයන්හි ගුත්තද්වාර බව (සංවර වූ දොරටු ඇති බව), භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, සතිසම්පජඤ්ඤය යන මේ ධර්මයන්ගෙන් තොරව මෙය සිදු නොවන බැවින්, ඒ ධර්මයන් ද මෙහි අර්ථ වශයෙන් වදාරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာတိ အတ္တနော စိတ္တသမထေ အနုယုတ္တာ. အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနောတိ စ ဧတံ ဧကတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဘုမ္မတ္ထေ စေတံ သမထန္တိ အနုသဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနံ. အနိရာကတဇ္ဈာနာတိ ဗဟိ အနီဟတဇ္ဈာနာ အဝိနာသိတဇ္ဈာနာ ဝါ. နီဟရဏံ ဝိနာသော ဝါတိ ဣဒံ နိရာကတံ နာမ ‘‘ထမ္ဘံ နိရံကတွာ နိဝါတဝုတ္တီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၃၂၈) ဝိယ. ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာတိ သတ္တဝိဓာယ အနုပဿနာယ ယုတ္တာ. သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ နာမ [Pg.161] အနိစ္စာနုပဿနာ, ဒုက္ခာနုပဿနာ, အနတ္တာနုပဿနာ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ, ဝိရာဂါနုပဿနာ, နိရောဓာနုပဿနာ, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ စ, တာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

"අජ්ඣත්තං චේතෝසමථමනුයුත්තා" යනු තමාගේ සිතෙහි සමථයෙහි නිරත වූ යන්නයි. "අජ්ඣත්තං" සහ "අත්තනෝ" යන පද දෙකෙහි අර්ථය එකමය, ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්දය) පමණක් වෙනස් වේ. මෙය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. "සමථං" යනු "අනු" ශබ්දය හා යෙදීම නිසා ද්විතීයා විභක්තියෙන් යුක්ත වේ. "අනිරාකතජ්ඣානා" යනු බැහැර නොකළ (නොනැසූ) ධ්‍යාන ඇති, නොහොත් විනාශ නොකළ ධ්‍යාන ඇති යන්නයි. ඉවත් කිරීම හෝ විනාශ කිරීම "නිරාකත" නම් වේ. "තම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී" (තම්භය හෙවත් මානය ඉවත් කොට නිහතමානීව වාසය කිරීම) යනාදී තැන්වල මෙනි. "විපස්සනාය සමන්නාගතා" යනු සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනා නම් අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරෝධානුපස්සනා සහ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා වේ. ඒවා විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာရော သုညာဂါရာနံ. ဧတ္ထ စ ‘‘သုညာဂါရာန’’န္တိ ယံကိဉ္စိ ဝိဝိတ္တံ ဘာဝနာနုယောဂဿ အနုစ္ဆဝိကဋ္ဌာနံ. သမထဝိပဿနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ သုညာဂါရံ ပဝိသိတွာ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန နိသီဒမာနာ ဘိက္ခူ ‘‘ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေပိ ပန ဝါသံ ကုရုမာနာ ဈာယိနော သုညာဂါရာနံ ဗြူဟေတာရောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"බ්‍රෑහේතාරෝ සුඤ්ඤාගාරානං" යනු ශූන්‍යාගාරයන් (හුදෙකලා ස්ථානයන්) වර්ධනය කරන්නෝ යන්නයි. මෙහි "සුඤ්ඤාගාර" යනු භාවනාවට සුදුසු වූ යම් හුදෙකලා විවේකී ස්ථානයකි. සමථ විපස්සනා වශයෙන් කර්මස්ථාන ගෙන රෑ දවල් ශූන්‍යාගාරයන්ට වැදී භාවනාවෙහි යෙදෙමින් වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා "ශූන්‍යාගාරයන් වර්ධනය කරන්නෝ" ලෙස දත යුතුය. තවද එක් මහලක් ඇති ප්‍රාසාද ආදියෙහි වාසය කරමින් ධ්‍යාන වඩන යෝගාවචරයන් ද ශූන්‍යාගාර වර්ධනය කරන්නෝ ලෙසම දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ယာ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ ပဋိသလ္လာနရတာ’’တိ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ ဝိဟိတာ, သာ ပရိသုဒ္ဓသီလဿ, န အသီလဿ အဝိသုဒ္ဓသီလဿ ဝါ တဿ ရူပါရမ္မဏာဒိတော စိတ္တဝိနိဝတ္တနဿေဝ အဘာဝတောတိ အတ္ထတော သီလဝိသုဒ္ဓိ ဒဿိတာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာ အနိရာကတဇ္ဈာနာ’’တိ ပဒဒွယေန သမာဓိဘာဝနာ, ‘‘ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာ’’တိ ဣမိနာ ပညာဘာဝနာ ဝိဟိတာတိ လောကိယာ တိဿော သိက္ခာ ဒဿိတာ.

මෙහි "මහණෙනි, පටිසල්ලානයෙහි ඇලුනා වූවන් වී වාසය කරවු" යැයි යම් විවේකී බවක් පනවන ලද ද, එය පිරිසිදු සීලයක් ඇත්තහුට මිස අසීලී වූවෙකුට හෝ අපිරිසිදු සීලයක් ඇත්තහුට රූපාරම්මණාදියෙන් සිත ඉවත් කරගත නොහැකි බැවින්, මෙහි අර්ථ වශයෙන් සීල විසුද්ධිය දක්වන ලද්දේ යැයි කියන ලද අර්ථයම වේ. "අජ්ඣත්තං චේතෝසමථමනුයුත්තා අනිරාකතජ්ඣානා" යන පද දෙකෙන් සමාධි භාවනාව ද, "විපස්සනාය සමන්නාගතා" යන්නෙන් ප්‍රඥා භාවනාව ද පනවන ලද බැවින් ලෞකික ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් දක්වන ලදී.

ဣဒါနိ တာသု ပတိဋ္ဌိတဿ အဝဿံဘာဝိဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗြူဟေတာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာနံ. ဒွိန္နံ ဖလာနန္တိ တတိယစတုတ္ထဖလာနံ. ပါဋိကင်္ခန္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ အဝဿံဘာဝီ. အညာတိ အရဟတ္တံ. တဉှိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏေဟိ ဉာတမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဇာနနတော ပရိပုဏ္ဏဇာနနတ္တာ ဥပရိ ဇာနနကိစ္စာဘာဝတော စ ‘‘အညာ’’တိ ဝုစ္စတိ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ သတိ ဝါ ကိလေသူပါဒိသေသေ, ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျေ သတိ. ဉာဏေ ဟိ အပရိပက္ကေ ယေ တေန ပရိပက္ကေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာ, တေ န ပဟီယန္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ’’တိ. သတိ စ ကိလေသေ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရာ တိဋ္ဌန္တိ ဧဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနာဂါမိဖလံ အရဟတ္တန္တိ ဒွေ ဓမ္မာ ဒဿိတာ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဒွီသု သုတ္တေသု.

දැන් ඒ ශික්ෂාවන්හි පිහිටි තැනැත්තාට ඒකාන්තයෙන් ලැබෙන ඵලය දැක්වීමට "පටිසල්ලානාරාමානං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "බ්‍රෑහේතානං" යනු වර්ධනය කරන්නන්ගේ යන්නයි. "ද්වින්නං ඵලානං" යනු තෙවන සහ සිව්වන ඵලයන් (අනාගාමී හා අර්හත් ඵල) ගැනයි. "පාටිකංඛා" යනු අපේක්ෂා කළ යුතු, ඒකාන්තයෙන් සිදුවන යන්නයි. "අඤ්ඤා" යනු අර්හත් ඵලයයි. එය යට මග්ග ඥානයන්ගෙන් දන්නා ලද සීමාව ඉක්මවා නොගොස් දැනගන්නා බැවින් ද, පරිපූර්ණ ලෙස දැනගන්නා බැවින් ද, ඉන් මතු දැනගත යුතු කිසිවක් නැති බැවින් ද "අඤ්ඤා" යැයි කියනු ලැබේ. "සති වා උපාදිසේසේ" යනු කෙලෙස් උපාදි ශේෂයක් තිබියදී යන්නයි. ඥානය අපරිපක්ව වූ කල්හි ඒ පරිපක්ව ඥානයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු යම් කෙලෙස් ඇත්ද ඒවා ප්‍රහීණ නොවේ. එය අරභයා "සති වා උපාදිසේසේ" යැයි වදාරන ලදී. කෙලෙස් ඇති කල්හි ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයෝ පවතිත්මය. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි අනාගාමී ඵලය සහ අර්හත් ඵලය යන ධර්මයන් දෙක දක්වන ලදී. මෙහි මෙන්ම මෙයින් පසු ඇති සූත්‍ර දෙකෙහි ද දත යුතුය.

ဂါထာသု ယေ သန္တစိတ္တာတိ ယေ ယောဂါဝစရာ တဒင်္ဂဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေဝ စ သမိတကိလေသတာယ သန္တစိတ္တာ. နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကာ. ဣမိနာ တေသံ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဉာဏံ ဒဿေတိ. သတိမန္တော [Pg.162] စ ဈာယိနောတိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဟေတုဘူတာယ သတိယာ သတိမန္တော, အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏေန ဈာနေန ဈာယိနော. သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿန္တိ, ကာမေသု အနပေက္ခိနောတိ ပုဗ္ဗေယေဝ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇) ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေသု စ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန အနပေက္ခိနော အနတ္ထိကာ တေ ပဟာယ အဓိဂတံ ဥပစာရသမာဓိံ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ ပါဒကံ ကတွာ နာမရူပံ တဿ ပစ္စယေ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိက္ကမေန သမ္မာ အဝိပရီတံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ အနိစ္စာဒိတော ဝိပဿန္တိ.

ගාථාවන්හි: "යේ සන්තචිත්තා" යනු යම් යෝගාවචර කෙනෙක් තදංග වශයෙන් හෝ විෂ්කම්භණ වශයෙන් හෝ කෙලෙස් සංසිඳුවා ගත් බැවින් ශාන්ත සිත් ඇත්තෝ වෙත් ද ඔවුන්ය. "නෙපක්කං" යනු ප්‍රඥාවට නමකි, එයින් යුක්ත වූ බැවින් "නිපකා" නම් වෙති. මෙයින් ඔවුන්ගේ කර්මස්ථාන පරිහරණය කිරීමේ ඥානය දක්වයි. "සතිමන්තෝ ච ඣායිනෝ" යනු සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමට හේතු වූ සිහියෙන් යුක්ත බැවින් සතිමන්තෝ නම් වෙති. ආරම්මණ උපනිජ්ඣාන ලක්ෂණයෙන් යුත් ධ්‍යානයෙන් ධ්‍යාන වඩන බැවින් ඣායීහු වෙති. "සම්මා ධම්මං විපස්සන්ති, කාමේසු අනපෙක්ඛිනෝ" යනු කලින්ම "කාමයෝ ඇටසකිල්ලක් බඳුය" යනාදී වශයෙන් වස්තු කාමයන්හි ද කෙලෙස් කාමයන්හි ද ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් අපේක්ෂාවන් රහිත වූ, අවශ්‍යතාවක් නැති ඔවුන් ඒවා අත්හැර, ලැබූ උපචාර සමාධිය හෝ අර්පණා සමාධිය පාදක කොට ගෙන, නාම රූපයන් ද ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් ද පිරිසිඳ දැක, කලාප සම්මසන ක්‍රමයෙන් මනාව, අවිපරීතව පංචස්කන්ධ ධර්මයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනා කරති.

အပ္ပမာဒရတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အပ္ပမဇ္ဇနေ ရတာ အဘိရတာ တတ္ထ အပ္ပမာဒေနေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေန္တာ. သန္တာတိ သမာနာ. ‘‘သတ္တာ’’တိပိ ပါဌော, ပုဂ္ဂလာတိ အတ္ထော. ပမာဒေ ဘယဒဿိနောတိ နိရယူပပတ္တိအာဒိကံ ပမာဒေ ဘယံ ပဿန္တာ. အဘဗ္ဗာ ပရိဟာနာယာတိ တေ ဧဝရူပါ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ပရိဟာနာယ အဘဗ္ဗာ. သမထဝိပဿနာတော ဟိ သမ္ပတ္တတော န ပရိဟာယန္တိ, ဣတရာနိ စ အပ္ပတ္တာနိ ပါပုဏန္တိ. နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေတိ နိဗ္ဗာနဿ စ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စ သန္တိကေ ဧဝ, န စိရဿေဝ နံ အဓိဂမိဿန္တီတိ.

'අප්‍රමාදරතා' යනු ඉහත සඳහන් කරන ලද සමථ-විදර්ශනා භාවනාවන්හි නොපමාව නියැලෙමින් එහිම ඇලී වාසය කරන, එහිම යෙදී දිවා රාත්‍රී දෙක්හි අප්‍රමාදීව කාලය ගත කරන බවයි. 'සන්තා' යනු ශාන්ත වූ, එසේත් නැතිනම් 'සත්තා' (සත්ත්වයෝ) යන පාඨයට අනුව පුද්ගලයන් යන්න අර්ථයයි. 'පමාදේ භයදස්සිනෝ' යනු පමාවීම තුළ නිරයෙහි ඉපදීම ආදී වූ බිය දකින්නා වූ යන්නයි. 'අභබ්බා පරිහානාය' යනු මෙබඳු වූ පුද්ගලයෝ සමථ-විදර්ශනා ධර්මයන්ගෙන් හෝ මගපලවලින් පිරිහීමට නුසුදුස්සෝ වෙති. මන්ද යත්, ඔවුහු සමථ-විදර්ශනාවෙන් හා ඒ හා බැඳුණු සම්පත්වලින් නොපිරිහී, තවමත් ලබා නොගත් උතුම් ඵලයන් ලබා ගන්නා බැවිනි. 'නිබ්බානස්සේව සන්තිකේ' යනු අනුපාදිශේෂ පරිනිර්වාණයට අතිශය සමීපව සිටින බවයි. ඔවුහු නොබෝ කලකින්ම ඒ උතුම් නිර්වාණය අවබෝධ කරගන්නාහ.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. သိက္ခာနိသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සික්ඛානිසංස සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၆. နဝမေ သိက္ခာနိသံသာတိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ, သာ တိဝိဓာ အဓိသီလသိက္ခာ, အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဓိပညာသိက္ခာတိ. တိဝိဓာပိ စေသာ သိက္ခာ အာနိသံသာ ဧတေသံ, န လာဘသက္ကာရသိလောကာတိ သိက္ခာနိသံသာ. ဝိဟရထာတိ သိက္ခာနိသံသာ ဟုတွာ ဝိဟရထ, တီသု သိက္ခာသု အာနိသံသဒဿာဝိနော ဟုတွာ တာဟိ သိက္ခာဟိ လဒ္ဓဗ္ဗံ အာနိသံသမေဝ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. ပညုတ္တရာတိ တာသု သိက္ခာသု ယာ အဓိပညာသိက္ခာသင်္ခါတာ ပညာ, သာ ဥတ္တရာ ပဓာနာ ဝိသိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ ပညုတ္တရာ. ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ဝိဟရန္တိ, တေ ပညုတ္တရာ ဘဝန္တီတိ. ဝိမုတ္တိသာရာတိ [Pg.163] အရဟတ္တဖလသင်္ခါတာ ဝိမုတ္တိ သာရံ ဧတေသန္တိ ဝိမုတ္တိသာရာ, ယထာဝုတ္တံ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဌိတာတိ အတ္ထော. ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ပညုတ္တရာ စ, န တေ ဘဝဝိသေသံ ပတ္ထေန္တိ, အပိစ ခေါ ဝိဘဝံ အာကင်္ခန္တာ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ပစ္စေန္တိ. သတာဓိပတေယျာတိ ဇေဋ္ဌကကရဏဋ္ဌေန သတိ အဓိပတေယျံ ဧတေသန္တိ သတာဓိပတေယျာ အဓိပတိ ဧဝ အဓိပတေယျန္တိ ကတွာ, စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာ ကာယာနုပဿနာဒိမုခေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော.

46. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සික්ඛානිසංසා' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: හික්මිය යුතු බැවින් 'සික්ඛා' (ශික්ෂාව) නම් වේ. එය අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව සහ අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. මෙම තෙවැදෑරුම් ශික්ෂාවන්ම ඔවුනට ලැබෙන ආනිසංස (ප්‍රතිලාභ) වේ; ලාභ සත්කාර හෝ කීර්තිය ආනිසංස නොවේ. එබැවින් 'සික්ඛානිසංස' නම් වෙති. 'විහරථ' යනු ශික්ෂාවන්ම ආනිසංස කොට ගෙන වාසය කරනු යන්නයි. එනම් මේ ශික්ෂාවන් මගින් ලැබිය යුතු උතුම්ම ඵලයම දකිමින් වාසය කරනු යන්න අර්ථයයි. 'පඤ්ඤුත්තරා' යනු එම ශික්ෂාවන් අතරින් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාව ඔවුනට උත්තරීතර වූ, ප්‍රධාන වූ, විශිෂ්ට වූ දෙය වන බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වෙති. යමෙක් ශික්ෂාවන් ආනිසංස කොට වාසය කරයිද, ඔවුහු ප්‍රඥාව උත්තරීතර කොට ඇත්තෝ වෙති. 'විමුත්තිසාරා' යනු අරහත් ඵල සංඛ්‍යාත විමුක්තිය සාරය (හරය) කොට ඇති බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වෙති. කලින් කියන ලද එම විමුක්තියම සාරය ලෙස ගෙන පිහිටා සිටින්නාහු යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෝ ශික්ෂාවන් ආනිසංස කොට ගත්, ප්‍රඥාව උත්තරීතර කොට ගත්තෝ වෙත්ද, ඔවුහු මතු භවයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරති. ඒ වෙනුවට භවය කෙළවර කිරීම පතමින් විමුක්තියම සාරය ලෙස ගනිති. 'සතාධිපතෙය්‍යා' යනු නායකත්වය දරන අර්ථයෙන් සතිය අධිපතියා කොට ඇති බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වෙති. සතර සතිපට්ඨානයන්හි මැනවින් පිහිටුවන ලද සිතින් යුක්තව, කායානුපස්සනාව ආදිය පෙරදැරිව සමථ-විදර්ශනා භාවනාවන්හි නිරත වූවෝ යන්න අර්ථයයි.

အထ ဝါ သိက္ခာနိသံသာတိ ဘိက္ခဝေ, ဧဝရူပေ ဒုလ္လဘက္ခဏပဋိလာဘေ တိဝိဓသိက္ခာသိက္ခနမေဝ အာနိသံသံ ကတွာ ဝိဟရထ, ဧဝံ ဝိဟရန္တာ စ ပညုတ္တရာ ပညာယ ဥတ္တရာ လောကုတ္တရပညာယ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထ, ဧဝံဘူတာ စ ဝိမုတ္တိသာရာ နိဗ္ဗာနသာရာ အနညသာရာ ဝိဟရထ. တထာဘာဝဿ စာယံ ဥပါယော, ယံ သတာဓိပတေယျာ ဝိဟရထ, သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဟောထ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ သတာရက္ခေန စေတသာ ဝိဟရထာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ တီသု သိက္ခာသု ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ယထာ တာ သိက္ခိတဗ္ဗာ, ယေန စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, တံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာနံ ဖလဝိသေသဒဿနေန တဿာ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘သိက္ခာနိသံသာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

තවද 'සික්ඛානිසංසා' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මහණෙනි, මෙබඳු වූ දුර්ලභ ක්ෂණ සම්පත්තියක් ලැබුණු කල්හි, ශික්ෂාත්‍රයෙහි හික්මීමම එකම ආනිසංසය කොට ගෙන වාසය කරනු. එසේ වාසය කරමින් ප්‍රඥාව උත්තරීතර කොට ගත්, එනම් ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් සමන්නාගත වූවෝ වී වාසය කරනු. එවන් වූවෝ විමුක්තිය සාරය කොට ඇති, නිර්වාණයම සාරය කොට ඇති, නිර්වාණය හැර අන් සාරයක් නැති අය වී වාසය කරනු. එබඳු තත්ත්වයකට පත්වීමේ මග නම් සතිය අධිපති කොට ගෙන වාසය කිරීමයි. සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි දැඩිව නිරත වන්න. එසේත් නැතිනම් සෑම කල්හිම සතිය ආරක්ෂකයා කරගත් සිතින් යුක්තව වාසය කරනු. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශික්ෂාත්‍රයෙහි භික්ෂූන් යොදවමින්, එම ශික්ෂාවන් කෙසේ හික්මිය යුතුද, කෙසේ සම්පූර්ණත්වයට පත්වේද යන්න සංක්ෂේපයෙන් දක්වා, දැන් අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නන් හට ලැබෙන උතුම් ඵලයන් පෙන්වා දෙමින් එම පිළිපැදීමේ සාර්ථකත්වය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'සික්ඛානිසංසානං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිමය.

ဂါထာသု ပရိပုဏ္ဏသိက္ခန္တိ အဂ္ဂဖလပ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသိက္ခံ, အသေက္ခန္တိ အတ္ထော. အပဟာနဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပဟာနဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ကုပ္ပာ ဝိမုတ္တိယော. ပဟာနဓမ္မောတိ ဟိ ဟာနဓမ္မော ကုပ္ပဓမ္မော. န ပဟာနဓမ္မောတိ အပဟာနဓမ္မော, အကုပ္ပဓမ္မော. ‘‘အပ္ပဟာနဓမ္မော’’တိပိ ပါဠိ, သော ဧဝ အတ္ထော. ခယော ဧဝ အန္တောတိ ခယန္တော, ဇာတိယာ ခယန္တော ဇာတိခယန္တော, နိဗ္ဗာနံ. ခယော ဝါ မရဏံ, ဇာတိခယန္တော နိဗ္ဗာနမေဝ, တဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိခယန္တဒဿီ.

ගාථාවන්හි 'පරිපුණ්ණසික්ඛං' යනු අග්‍ර ඵලය ලැබීම පිණිස වූ පිරිසිදු ශික්ෂාව ඇති, අසෛඛ්‍ය (රහතන් වහන්සේ) යන්න අර්ථයයි. 'අපහානධම්මං' යන්නෙහි 'පහානධර්ම' ලෙස හඳුන්වන්නේ පිරිහෙන ස්වභාවය ඇති (කුප්ප) විමුක්තීන්ය. 'පහානධම්ම' යනු පිරිහෙන ස්වභාවය ඇති ධර්මයයි. 'පහානධම්ම' නොවන ධර්මය 'අපහානධම්ම' හෙවත් නොපිරිහෙන (අකුප්ප) ධර්මයයි. 'අප්පහානධම්මෝ' යන පාඨයෙහි අර්ථයද එයම වේ. 'ඛයෝ ඒව අන්තෝ' යනු ක්ෂය වීමම අවසානය කොට ඇති බවයි; එනම් ජාතිය ක්ෂය වී යන නිර්වාණයයි. එසේත් නැතිනම් 'ඛය' යනු මරණයයි, ජාතිය හා මරණය කෙළවර වන නිර්වාණයයි. එය දුටු බැවින් 'ජාතිඛයන්තදස්සී' නම් වේ.

တသ္မာတိ ယသ္မာ သိက္ခာပါရိပူရိယာ အယံ ဇရာပါရင်္ဂမနပရိယောသာနော အာနိသံသော, တသ္မာ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ. ဈာနရတာတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေ, အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေတိ ဒုဝိဓေပိ ဈာနေ ရတာ, တတော ဧဝ [Pg.164] သမာဟိတာ. မာရံ သသေနံ အဘိဘုယျာတိ ကိလေသသေနာယ အနဋ္ဌသေနာယ စ သသေနံ အနဝသိဋ္ဌံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ မာရံ အဘိဘဝိတွာ. ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဟိ ဂုဏမာရဏေ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကိလေသာ ‘‘သေနာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာ ရောဂါဒယော အနဋ္ဌာ မစ္စုမာရဿ. ယထာဟ –

'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ජරාවෙන් එතෙර වීම අවසානය කොට ඇති මෙබඳු ආනිසංසයක් ලැබේද, එබැවිනි. 'සදා' යනු සෑම කල්හිම යන්නයි. 'ජානරතා' යනු ලක්ෂණූපනිජ්ඣාන සහ ආරම්මණූපනිජ්ඣාන යන දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයන්හි ඇලී සිටින, එබැවින්ම සමාහිත වූවෝ යන්නයි. 'මාරං සසේනං අභිභුය්‍ය' යනු කෙලෙස් සේනාව සහ අනන්ත වූ සේනාව සමඟ සිටින, ඉතිරි නොවන පරිදි සිව්වැදෑරුම් මාරයාම මැඩපවත්වා යන්නයි. දේවපුත්‍ර මාරයාගේ ගුණ විනාශ කිරීමෙහි සහායකයන් වන බැවින් කෙලෙස් 'සේනාව' ලෙස හඳුන්වයි. එමෙන්ම රෝගාදිය මච්චු මාරයාගේ අනන්ත සේනාවන් වේ. ඒ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ, ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ;

တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ, စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ.

"කාමයෝ ඔබේ පළමු සේනාවයි, අරතිය දෙවන සේනාව ලෙස කියනු ලැබේ. තෙවනුව සාගින්න සහ පිපාසයද, සිව්වනුව තණ්හාවද පවසනු ලැබේ."

‘‘ပဉ္စမီ ထိနမိဒ္ဓံ တေ, ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ;

သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ, မက္ခော ထမ္ဘော စ အဋ္ဌမော.

"පස්වනුව ථීනමිද්ධයද, හයවනුව භයද පවසනු ලැබේ. සත්වනුව විචිකිච්ඡාවද, අටවනුව මක්ඛ සහ ථම්භ ද වේ."

‘‘လာဘော သိလောကော သက္ကာရော, မိစ္ဆာလဒ္ဓေါ စ ယော ယသော;

ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ, ပရေ စ အဝဇာနတိ.

"ලාභය, ප්‍රශංසාව, සත්කාරය සහ වැරදි මගින් ලබන යම් කීර්තියක් වේද, එමෙන්ම යමෙක් තමා උසස් කොට සලකා අන්‍යන් හෙළා දකීද,"

‘‘ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ, ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ;

န နံ အသူရော ဇိနာတိ, ဇေတွာ စ လဘတေ သုခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၄၃၈-၄၄၁;

မဟာနိ. ၂၈);

"නමුචිය, මේ ඔබේ සේනාවයි; අසූරයෙකුට එය ජයගත නොහැකිය, එය ජයගෙන සුවය ලබයි."

ယထာ စာဟ –

ඒ ගැන මෙසේද වදාරා ඇත -

‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စမာတပ္ပံ, ကော ဇညာ မရဏံ သုဝေ;

န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန, မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၈၀;

ဇာ. ၂.၂၂.၁၂၁);

"කළ යුතු වීර්යය අදම කළ යුතුය, හෙට මරණය පැමිණේ දැයි කවුරු දනිත්ද? මහා සේනාවක් ඇති ඒ මෘත්‍යු මාරයා සමඟ අපට කිසිදු ගිවිසුමක් නැත."

ဘဝထ ဇာတိမရဏဿ ပါရဂါတိ ဇာတိယာ မရဏဿ စ ပါရဂါမိနော နိဗ္ဗာနဂါမိနော ဘဝထာတိ.

'භවථ ජාතිමරණස්ස පාරගා' යනු ජාතිය හා මරණයෙන් එතෙර වන්නා වූ, නිර්වාණයට පත්වන්නන් වන්න යන්නයි. නවවන සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ අවසන් වේ.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဇာဂရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ජාගරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၇. ဒသမေ ဇာဂရောတိ ဇာဂရကော ဝိဂတနိဒ္ဒေါ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော, ရတ္တိန္ဒိဝံ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ –

47. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ජාගරෝ' යනු නිදි පලා ගිය, අවදි වූ ස්වභාවය ඇති, නොනිදා අවදියෙන් සිටීමට උත්සාහ කරන, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි කර්මස්ථාන මනසිකාරයෙහි යෙදුණු තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. ඒ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတိ? ဣဓ ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ, ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ စင်္ကမေန [Pg.165] နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ, ရတ္တိယာ မဇ္ဈိမံ ယာမံ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သီဟသေယျံ ကပ္ပေတိ ပါဒေ ပါဒံ အစ္စာဓာယ သတော သမ္ပဇာနော ဥဋ္ဌာနသညံ မနသိ ကရိတွာ, ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမံ ယာမံ ပစ္စုဋ္ဌာယ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဧဝံ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၉).

"මහණෙනි, භික්ෂුවක් රාත්‍රියේ පෙර භාගයෙහි හා පසු භාගයෙහි අවදියෙන් සිටීමේ යෙදෙන්නේ කෙසේද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව දිවා කාලයෙහි සක්මන් කිරීමෙන් හා අසුන් ගැනීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයෙහි සක්මන් කිරීමෙන් හා අසුන් ගැනීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. රාත්‍රියේ මධ්‍යම යාමයෙහි දකුණු ඇලයෙන් සිංහ සෙය්‍යාවෙන්, පාදය මත පාදය තබා, සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව, අවදි වීමේ සංඥාව මනසෙහි තබාගෙන සැතපෙයි. රාත්‍රියේ පශ්චිම යාමයෙහි අවදි වී සක්මන් කිරීමෙන් හා අසුන් ගැනීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව රාත්‍රියේ පෙර භාගයෙහි හා පසු භාගයෙහි අවදියෙන් සිටීමේ යෙදුණේ වෙයි."

စသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တေန ဝက္ခမာနေ သတာဒိဘာဝေ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. အဿာတိ သိယာ, ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ‘‘ဇာဂရော စ ဘိက္ခု ဝိဟရေယျာ’’တိ စ ပဌန္တိ. သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန သတိအဝိပ္ပဝါသေန သတော သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယဿ စတုဗ္ဗိဓဿပိ သမ္ပဇညဿ ဝသေန သမ္ပဇာနော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရသမာဓိနာ အပ္ပနာသမာဓိနာ စ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော. ပမုဒိတောတိ ပဋိပတ္တိယာ အာနိသံသဒဿနေန ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမေန ဝီရိယာရမ္ဘဿ စ အမောဃဘာဝဒဿနေန ပမုဒိတော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော. ဝိပ္ပသန္နောတိ တတော ဧဝ ပဋိပတ္တိဘူတာသု တီသု သိက္ခာသု ပဋိပတ္တိဒေသကေ စ သတ္ထရိ သဒ္ဓါဗဟုလတာယ သုဋ္ဌု ပသန္နော. သဗ္ဗတ္ထ အဿာတိ သမ္ဗန္ဓော ဝိဟရေယျာတိ ဝါ.

‘ච’ ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීමේ) අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් මතු කියවෙන සිහිය (සති) ආදී ස්වභාවයන් එක් කරයි. ‘අස්ස’ යනු ‘සියා’ (විය යුතුය) යන්නයි, ‘භවෙය්‍ය’ (විය යුතුය) යනු එහි අර්ථයයි. “ජාගරො ච භික්ඛු විහරෙය්‍ය” (අවදි වූ මහණෙක්ව වසන්නේය) කියා ද කියවති. සියලු තන්හි සහ සෑම කල්හිම කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමේ වශයෙන්, සිහියෙන් තොර නොවීමෙන් ‘සතො’ (සිහි ඇති බව) නම් වේ. ‘සම්පජානො’ යනු සත්ත්වයාගේ පැවැත්මට රුකුල් දෙන සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයේ (නුවණේ) බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘සමාහිතො’ යනු උපචාර සමාධියෙන් හෝ අප්පනා සමාධියෙන් සමාහිත වූ, ඒකාග්‍ර සිත් ඇති තැනැත්තායි. ‘පමුදිතො’ යනු ප්‍රතිපත්තියෙහි අනුසස් දැකීමෙන් ද, මතු මත්තෙහි විශේෂ අධිගමනයන් ලැබීමෙන් ද, වීර්යය ආරම්භ කිරීමේ නිෂ්ඵල නොවන බව දැකීමෙන් ද බෙහෙවින් සතුටු වූ, ප්‍රමෝදය බහුල වූ තැනැත්තායි. ‘විප්පසන්නො’ යනු එම සතුට නිසාම ප්‍රතිපත්තියක් වූ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙහි ද, ප්‍රතිපත්තිය දේශනා කළ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ශ්‍රද්ධාව බහුල වීමෙන් මැනවින් පැහැදුණු තැනැත්තායි. “සබ්බත්ථ අස්ස” (සියලු තැන විය යුතුය) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි; එසේත් නැත්නම් “විහරෙය්‍ය” යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

တတ္ထ ကာလဝိပဿီ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿကော, တတ္ထ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလဝိပဿီ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန သမ္မသန္တော အာဝါသာဒိကေ သတ္တ အသပ္ပာယေ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယေ သေဝန္တော အန္တရာ ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ ပဟိတတ္တော စိတ္တဿ သမာဟိတာကာရံ သလ္လက္ခေန္တော သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိံ ပဝတ္တေန္တော ယသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿနာစိတ္တံ လီနံ ဟောတိ, တသ္မိံ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသင်္ခါတေသု, ယသ္မိံ ပန ကာလေ စိတ္တံ ဥဒ္ဓတံ ဟောတိ, တသ္မိံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတေသု ကုသလေသု အနဝဇ္ဇေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မေသူတိ ဧဝံ တတ္ထ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ, တသ္မိံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော အဿာတိ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပန သဗ္ဗတ္ထေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄; မိ. ပ. ၂.၁.၁၃). ဧတ္တာဝတာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဇာဂရိယံ ဒဿေတွာ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေ ပကာသေတိ.

එහි “කාලවිපස්සී ච කුසලෙසු ධම්මෙසු” යනු ඒ ඒ කාලයෙහි විදර්ශනා කරන්නා වූ, එසේත් නැත්නම් එම කර්මස්ථානයෙහි යෙදීමේදී කාලයට අනුරූපව විදර්ශනා කරන්නා වූ යන්නයි. මෙයින් කුමක් කියවුණේ ද? විදර්ශනාව ආරම්භ කොට කලාප සම්මසන (රූප අරූප සමූහයන් විමසීම) ආදියෙන් විමසන්නා වූ, ආවාස ආදී සප්ත අසප්පායන් දුරු කොට සප්පාය දේ සේවනය කරන්නා වූ, අතරමඟදී නතර නොවී නිවනට මෙහෙයවූ සිත් ඇතිව, සිතේ සමාහිත බව සලකුණු කරමින්, ගෞරවයෙන් හා නොකඩවා අනිත්‍යානුපස්සනා ආදිය පවත්වන්නා වූ යෝගියා, යම් කාලයක විදර්ශනා සිත මන්දෝත්සාහී (ලීන) වේ ද, එකල්හි ධම්මවිචය, වීර්යය, ප්‍රීති යන කුසල් වූ, නිවැරදි වූ බොජ්ඣංග ධර්මයන් කෙරෙහි ද; යම් කාලයක සිත නොසන්සුන් (උද්ධච්ච) වේ ද, එකල්හි පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ෂා යන කුසල් වූ නිවැරදි බොජ්ඣංග ධර්මයන් කෙරෙහි ද යොමු විය යුතුය. මෙසේ ඒ ඒ කාලයෙහි හෝ එම කර්මස්ථානානුයෝගයෙහි කාලයට අනුකූලව විදර්ශනා කරන්නෙකු විය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සති සම්බොජ්ඣංගය නම් සෑම තන්හිම කැමති විය යුතුය. එය “මහණෙනි, මම සිහිය සෑම කල්හිම ප්‍රයෝජනවත් යැයි කියමි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙතෙක් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ජාගරිය (අවදි බව) දක්වා, යම් ධර්මයන්ගෙන් එම ජාගරියානුයෝගය සම්පූර්ණ වේ ද, ඒ ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරයි.

ဧဝံ [Pg.166] ဘဂဝါ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဘိက္ခုနော သင်္ခေပေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥပကာရကဓမ္မေဟိ သမ္မသနစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ပဋိပတ္တိယာ အဝဉ္ဈဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဇာဂရဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာဂရိယာနုယောဂေ သတိသမ္ပဇညသမာဒါနာနိ သဗ္ဗတ္ထကာနိ သမ္မောဒပသာဒါဝဟာနိ, တတ္ထ ကာလဝိပဿနာ နာမ ဝိပဿနာယ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ပရိပါကဂတံ. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တေ ဟိ ဝီထိပဋိပန္နေ ဝိပဿနာဉာဏေ တိက္ခေ သူရေ ဝဟန္တေ ယောဂိနော ဥဠာရံ ပါမောဇ္ဇံ ပသာဒေါ စ ဟောတိ, တေဟိ စ ဝိသေသာဓိဂမဿ သန္တိကေယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විදර්ශනා ආරම්භ කළ මහණාට උපකාරක ධර්මයන් සමඟ සංක්ෂේපයෙන් සම්මසන චාරය (විමසන අයුරු) දක්වා, දැන් ඒ අයුරින් පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ ප්‍රතිපත්තියෙහි අමෝඝ බව (නිෂ්ඵල නොවන බව) දක්වමින් “ජාගරස්ස භික්ඛවෙ භික්ඛුනො” යනාදිය වදාළ සේක. එහි ජාගරියානුයෝගයෙහි යෙදෙන කල්හි, සති-සම්පජඤ්ඤය සමාදන් වීම් ආදිය සෑම තැනටම හිතකර වූ ද, සතුට හා ප්‍රසාදය පමුණුවන්නා වූ ද වෙති. එහි කාලවිපස්සනා නම් විදර්ශනාවේ විමසීම මුහුකුරා යෑමයි. ක්ලේශයන්ගෙන් මිදී විදර්ශනා මාර්ගයට පිළිපන් යෝගියාගේ විදර්ශනා ඤාණය තියුණු වූ ද, නිර්භීත වූ ද කල්හි ඔහුට උදාර ප්‍රමෝදයක් හා ප්‍රසාදයක් ඇති වේ. ඒ ප්‍රමෝදය හා ප්‍රසාදය මඟින් ඔහු විශේෂ අධිගමනයන්ට (මඟපල වලට) ඉතා සමීප වේ. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတံ.

“යම් යම් විටෙක පංචස්කන්ධයන්ගේ උදය-වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) විමසයි ද, එවිට එම අමෘත නිර්වාණය අවබෝධ කරගන්නා වූ තැනැත්තා හට ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය ලැබේ.”

‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု, ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ;

အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ, သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄, ၃၈၁);

“බුද්ධ ශාසනයෙහි පැහැදුණු, ප්‍රමෝදය බහුල වූ මහණ තෙමේ සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ, ශාන්ත වූ සැපතට (නිවනට) පැමිණෙන්නේය.”

ဂါထာသု ဇာဂရန္တာ သုဏာထေတန္တိ ဧတံ မမ ဝစနံ ဧကန္တေနေဝ ပမာဒနိဒ္ဒါယ အဝိဇ္ဇာနိဒ္ဒါယ ပဗောဓနတ္ထံ ဇာဂရန္တာ သတိသမ္ပဇညာဒိဓမ္မသမာယောဂေန ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တာ သုဏာထ. ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာတိ ယေ ယထာဝုတ္တနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ သုပနံ ဥပဂတာ, တေ တုမှေ ဇာဂရိယာနုယောဂဝသေန ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂေ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိယာ တတော ပဗုဇ္ဈထ အထ ဝါ ဇာဂရန္တာတိ ဇာဂရနိမိတ္တာ. ‘‘သုဏာထေတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကိံ တံ ဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယေ သုတ္တာတိ ယေ ကိလေသနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ, တေ တုမှေ အရိယမဂ္ဂပဋိဗောဓေန ပဗုဇ္ဈထ. သုတ္တာ ဇာဂရိတံ သေယျောတိ ဣဒံ ပဗောဓဿ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ ယထာဝုတ္တသုပတော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဇာဂရိတံ ဇာဂရဏံ အတ္ထကာမဿ ကုလပုတ္တဿ သေယျော ပါသံသတရော ဟိတသုခါဝဟော, တသ္မာ ပဗုဇ္ဈထ. နတ္ထိ ဇာဂရတော ဘယန္တိ ဣဒံ တတ္ထ အာနိသံသဒဿနံ. ယော ဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဇာဂရဏဓမ္မေဟိ သမန္နာဂမေန ဇာဂရော ဇဂ္ဂတိ, ပမာဒနိဒ္ဒံ န ဥပဂစ္ဆတိ, တဿ အတ္တာနုဝါဒဘယံ ပရာနုဝါဒဘယံ ဒဏ္ဍဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဇာတိအာဒိနိမိတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ.

ගාථාවන්හි “ජාගරන්තා සුණාථෙතං” යනු - ප්‍රමාදය නමැති නින්දෙන් හා අවිද්‍යාව නමැති නින්දෙන් පිබිදීම පිණිස මාගේ මේ වචනය ඒකාන්තයෙන්ම අවදිව අසන්න. සති-සම්පජඤ්ඤාදී ධර්මයන් සමඟ මැනවින් යෙදෙමින් ජාගරියානුයෝගයෙහි නිරතව අසන්න. “යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථ” යනු - යම් කෙනෙක් ඉහත කී නින්දට පැමිණ නිදන්නේ නම්, ඔබලා ජාගරියානුයෝගයේ බලයෙන් ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග ධර්මයන් එක්රැස් කොට විදර්ශනාවෙහි උත්සාහවත් වෙමින් අප්‍රමාදී පිළිවෙතින් ඒ නින්දෙන් පිබිදෙන්න. නැතහොත් “ජාගරන්තා” යනු අවදිවීමට හේතු වූ කරුණුයි. “සුණාථෙතං” යන්නෙහි “එතං” යනු මතු කියවෙන වචනයයි; එනම් “යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථ” යනාදියයි. එහි “යෙ සුත්තා” යනු යම් කෙනෙක් ක්ලේශ නින්දෙන් නිදා සිටිත් ද, ඔබලා ආර්ය මාර්ගය නමැති පිබිදීමෙන් පිබිදෙන්න. “සුත්තා ජාගරිතං සෙය්යො” යනු පිබිදීමට හේතු දක්වන වචනයයි. යම් හෙයකින් පෙර කී නින්දට වඩා පෙර කී ආකාරයේ අවදිවීම අභිවෘද්ධිය කැමති කුලපුත්‍රයාට උතුම් ද, ප්‍රශංසනීය ද, හිතසුව පිණිස වේ ද, එබැවින් පිබිදෙන්න. “නත්ථි ජාගරතො භයං” යනු එහි අනුසස් දක්වන වචනයයි. යම් කෙනෙක් ශ්‍රද්ධාදී ජාගර (අවදි කරවන) ධර්මයන්ගෙන් යුක්තව අවදිව සිටී ද, ප්‍රමාද නින්දට පත් නොවේ ද, එම අවදි වූ තැනැත්තාට අත්තානුවාද භය, පරානුවාද භය, දණ්ඩ භය, දුගති භය සහ ජාති ආදිය හේතු කොට ගත් සියලුම වෘත්ත භය (සංසාර බිය) නැත.

ကာလေနာတိ [Pg.167] အာဝါသသပ္ပာယာဒီနံ လဒ္ဓကာလေန. သောတိ နိပါတမတ္တံ. သမ္မာ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတံ တေဘူမကဓမ္မံ သမ္မာ ဉာယေန ယထာ နိဗ္ဗိန္ဒနဝိရဇ္ဇနာဒယော သမ္ဘဝန္တိ, ဧဝံ ပရိတော ဝီမံသန္တော, သဗ္ဗာကာရေန ဝိပဿန္တောတိ အတ္ထော. ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, သမာဓိ. သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတော ဥပ္ပန္နော ဧတဿာတိ ဧကောဒိဘူတော. အဂ္ဂိအာဟိတာဒိသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧတ္ထ ဘူတသဒ္ဒဿ ပရဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကောဒိံ ဝါ ဘူတော ပတ္တောတိ ဧကောဒိဘူတော. ဧတ္ထ စ ဧကောဒီတိ မဂ္ဂသမာဓိ အဓိပ္ပေတော, ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဧတ္ထ ပန ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိနာ သဒ္ဓိံ ဝိပဿနာသမာဓိ. အထ ဝါ ကာလေနာတိ မဂ္ဂပဋိဝေဓကာလေန. သမ္မာ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ သမ္မဒေဝ စတုသစ္စဓမ္မံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝီမံသန္တော, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေန္တော. ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော အသဟာယော ဝါ ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, စတုကိစ္စသာဓကော သမ္မပ္ပဓာနော. သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ဝိဟနေ တမံ သောတိ သော ဧဝံဘူတော အရိယသာဝကော အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇာတမံ အနဝသေသတော ဝိဟနေယျ သမုစ္ဆိန္ဒေယျ.

“කාලෙන” යනු ආවාස සප්පාය ආදිය ලත් කාලයෙහිය. “සො” යනු නිපාත පදයක් පමණි. “සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො” යනු විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්, නිර්වේදය හා විරාගය ආදිය ඇති වන පරිදි නිවැරදි ක්‍රමයට හාත්පසින් විමසමින්, සියලු ආකාරයෙන් විදර්ශනා කිරීමයි. “එකොදිබූතො” යනු එකම උතුම් දෙයක් වී උපදියි යන අර්ථයෙන් ‘එකොදි’ නම් වූ සමාධියයි. එම එකෝදි භාවය (සමාධිය) හටගත් තැනැත්තා ‘එකොදිබූත’ නම් වේ. ‘අග්ගිආහිත’ ආදී ශබ්ද මෙන් මෙහි ‘භූත’ ශබ්දය පසුව යෙදුණු බව දත යුතුය. එසේත් නැත්නම් එකෝදි භාවයට (උතුම් බවට) පත් වූයේ යන අර්ථයෙන් ද ‘එකොදිබූත’ නම් වේ. මෙහිදී ‘එකොදි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මාර්ග සමාධියයි. “සමාහිතො” යන්නෙහි පාදක ධ්‍යාන සමාධිය සමඟ විදර්ශනා සමාධිය ද අදහස් වේ. නැතහොත් “කාලෙන” යනු මාර්ග ප්‍රතිවේධ කාලයයි. “සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො” යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් පිරිඤ්ඤා-අභිසමය ආදී වශයෙන් මැනවින් විමසන, එකම අභිසමයකින් අවබෝධ කරන යන්නයි. “එකොදිබූතො” යනු උතුම් වූ හෝ අසහාය වූ එකෝදි නම් වූ සතර කෘත්‍යයන් සාධනය කරන්නා වූ සම්මප්පධානයයි. එම එකෝදි බව උපන්නේය යන සියලු අර්ථ පෙර සේම වේ. “විහනෙ තමං සො” යනු මෙබඳු වූ ආර්ය ශ්‍රාවක තෙමේ අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය ඉතිරි නැතිව දුරු කරන්නේය, සහමුලින්ම සිඳලන්නේය යන්නයි.

ဣတိ ဘဂဝါ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒဠှံ နိယောဇေန္တော ‘‘တသ္မာ ဟဝေ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဇာဂရတော သတိအဝိပ္ပဝါသာဒိနာ သမထဝိပဿနာဘာဝနာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ, အနုက္ကမေန အရိယမဂ္ဂေါ ပါတုဘဝတိ, တတော စဿ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ, တသ္မာ. ဟဝေတိ ဧကံသေန ဒဠှံ ဝါ. ဘဇေထာတိ ဘဇေယျ. ဧဝံ ဇာဂရိယံ ဘဇန္တော စ အာတာပိဘာဝါဒိဂုဏယုတ္တော ဘိက္ခု သံယောဇနာနိ ဘိန္ဒိတွာ အဂ္ဂဖလဉာဏသင်္ခါတံ အနုတ္တရံ ဥတ္တရရဟိတံ သမ္ဗောဓိံ ဖုသေ ပါပုဏေယျ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතිපත්තියෙහි නිෂ්ඵල නොවන බව දක්වා, දැන් එහි ස්ථිරවම යෙදවීම පිණිස "තස්මා හවේ" යනාදී අවසාන ගාථාව වදාළ සේක. එහි "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් අවදිව සිටින්නා වූ (නොපමා වූ) තැනැත්තා සති-අවිප්පවාස ආදියෙන් සමථ විපස්සනා භාවනාවන්ගේ පාරිපූරියට පැමිණේද, අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගය පහළ වේද, ඒ හේතුවෙන් ඔහුට සියලු සංසාර බිය නැති වේද, ඒ නිසාය. "හවේ" යනු ඒකාන්තයෙන් හෝ ස්ථිරව යන අර්ථයයි. "භජේථ" යනු සේවනය කළ යුතුය යන්නයි. මෙසේ ජාගරිය (අවදිව සිටීම) සේවනය කරන්නා වූ, වීර්යය ඇති බව ආදී ගුණවලින් යුක්ත වූ මහණ තෙමේ සංයෝජනයන් බිඳ දමා, අග්‍ර ඵල ඥාන සංඛ්‍යාත වූ, අන්තරයක් නැති, උත්තරීතර වූ සම්බෝධියට (අර්හත් මාර්ගයට) පැමිණෙන්නේය. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිමය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၁. အာပါယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. ආපායික සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၈. ဧကာဒသမေ အာပါယိကာတိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ အာပါယိကာ. တတ္ထာပိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ နေရယိကာ. ဣဒမပ္ပဟာယာတိ ဣဒံ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဒုဝိဓံ ပါပသမာစာရံ အပ္ပဇဟိတွာ, တထာပဋိပတ္တိတထာပဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ဝါစံ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိဉ္စ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. အဗြဟ္မစာရီတိ [Pg.168] ဗြဟ္မသေဋ္ဌံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ, ဗြဟ္မာ ဝါ သေဋ္ဌော အာစာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဗြဟ္မစာရီ, န ဗြဟ္မစာရီတိ အဗြဟ္မစာရီ, ဗြဟ္မစာရိပဋိရူပကော ဒုဿီလောတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မစာရိပဋိညောတိ ‘‘ဗြဟ္မစာရီ အဟ’’န္တိ ဧဝံပဋိညော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန အဝိကလံ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ ဥပက္ကိလေသာဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ. အမူလကေနာတိ ဒိဋ္ဌာဒိမူလဝိရဟိတေန, ဒိဋ္ဌံ သုတံ ပရိသင်္ကိတန္တိ ဣမေဟိ စောဒနာမူလေဟိ ဝဇ္ဇိတေန. အဗြဟ္မစရိယေန အသေဋ္ဌစရိယေန. အနုဒ္ဓံသေတီတိ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ အယ’’န္တိ ဇာနန္တောဝ ပါရာဇိကဝတ္ထုနာ ဓံသေတိ ပဓံသေတိ, စောဒေတိ အက္ကောသတိ ဝါ.

48. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි: "ආපායිකා" යනු අපායෙහි උපදින බැවින් ආපායිකයෝය. එහිම නිරයෙහි උපදින බැවින් "නෛරයිකයෝ" (නෙරයිකා) නම් වෙති. "ඉදමප්පහාය" යනු දැන් කියනු ලබන මේ දෙවැදෑරුම් ලාමක වූ වැරදි පිළිවෙත අත්නොහැර, එබඳු වූ පිළිපැදීම හා එබඳු වූ දැඩිව ගැනීම් වශයෙන් පවත්නා වූ වචනය, සිත හා දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම යන අර්ථයයි. "අබ්‍රහ්මචාරී" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නේ "බ්‍රහ්මචාරී" නම් වේ, නැතහොත් ඔහුට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආචාරයක් ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් බ්‍රහ්මචාරී නම් වේ; බ්‍රහ්මචාරියෙකු නොවන බැවින් "අබ්‍රහ්මචාරී" නම් වේ, බ්‍රහ්මචාරියෙකු මෙන් පෙනී සිටින දුශ්ශීලයා යන අර්ථයයි. "බ්‍රහ්මචාරීපටිඤ්ඤෝ" යනු "මම බ්‍රහ්මචාරියෙක්මි" යි මෙසේ පිළින කරන්නා වූ තැනැත්තායි. "පරිපුණ්ණං" යනු ඛණ්ඩිත වීම් ආදියෙන් තොරව අඩුවක් නැති බවයි. "පරිසුද්ධං" යනු උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර පිරිසිදු බවයි. "අමූලකේන" යනු දැකීම ආදී මූලයන්ගෙන් තොරව, එනම් දැකීම, ඇසීම, සැක කිරීම යන චෝදනා මූලයන්ගෙන් තොරවය. "අබ්‍රහ්මචරියේන" යනු අශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් මගින් යන්නයි. "අනුද්ධංසේති" යනු "මොහු පිරිසිදු තැනැත්තෙකි" යි දැන දැනම පාරාජිකා වස්තුවකින් මඩගසයි (චෝදනා කරයි), විනාශ කරයි, චෝදනා කරයි හෝ ආක්‍රෝශ කරයි.

ဂါထာသု အဘူတဝါဒီတိ ပရဿ ဒေါသံ အဒိသွာဝ အဘူတေန တုစ္ဆေန မုသာဝါဒံ ကတွာ ပရံ အဗ္ဘာစိက္ခန္တော. ကတွာတိ ယော ဝါ ပန ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘နာဟံ ဧတံ ကရောမီ’’တိ အာဟ. ဥဘောပိ တေ ပေစ္စ သမာ ဘဝန္တီတိ တေ ဥဘောပိ ဇနာ ဣတော ပရလောကံ ဂန္တွာ နိရယံ ဥပဂမနတော ဂတိယာ သမာနာ ဘဝန္တိ. တတ္ထ ဂတိယေဝ နေသံ ပရိစ္ဆိန္နာ, န ပန အာယု. ဗဟုဉှိ ပါပံ ကတွာ စိရံ နိရယေ ပစ္စတိ, ပရိတ္တံ ကတွာ အပ္ပမတ္တကမေဝ ကာလံ. ယသ္မာ ပန တေသံ ဥဘိန္နမ္ပိ ကမ္မံ လာမကမေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဟီနကမ္မာ မနုဇာ ပရတ္ထာ’’တိ. ‘‘ပရတ္ထာ’’တိ ပန ပဒဿ ပုရတော ‘‘ပေစ္စာ’’တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော – ပရတ္ထ ပေစ္စ ဣတော ဂန္တွာ တေ နိဟီနကမ္မာ သမာ ဘဝန္တီတိ.

ගාථාවන්හි: "අභූතවාදී" යනු අන්‍යයාගේ දෝෂයක් නොදැකම, අසත්‍ය වූ තුච්ඡ වූ මුසාවාදයක් කියා අන්‍යයාට මඩ ගසන (අභූත චෝදනා නගන) තැනැත්තායි. "කත්වා" යනු යමෙක් පව්කම් කොට "මම එය නොකළෙමි" යි පවසයිද ඔහුයි. "උභෝපි තේ පෙච්ච සමා භවන්ති" යනු ඒ දෙදෙනාම මෙලොවින් පරලොවට ගොස් නිරයට පැමිණීම නිසා ගතියෙන් සමාන වෙති. එහිදී ඔවුන්ගේ ගතිය (යාම) පමණක් නියමිත වූවකි, ආයුෂය (එක සමාන කාලයක්) නොවේ. මන්දයත්, බොහෝ පව් කොට බොහෝ කලක් නිරයෙහි පැසෙයි, ස්වල්පයක් කොට ස්වල්ප කාලයක් පැසෙයි. එහෙත් ඒ දෙදෙනාගේම කර්මය ලාමක බැවින් "නිහීනකම්මා මනුජා පරත්ථා" (පරලොවදී හීන කර්ම ඇති මනුෂ්‍යයෝ) යැයි වදාළ සේක. "පරත්ථා" යන පදය ඉදිරියෙහි ඇති "පෙච්චා" යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය - පරලොවට ගොස් (මියගොස්), මෙතැනින් ගොස් ඒ හීන කර්ම ඇත්තෝ සමාන වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဧဝံ ဘဂဝါ အဘူတဗ္ဘက္ခာနဝသေန ဘူတဒေါသပဋိစ္ဆာဒနဝသေန စ ပဝတ္တဿ မုသာဝါဒဿ ဝိပါကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နာနံ ဗဟူနံ ပါပဘိက္ခူနံ ဒုစ္စရိတကမ္မဿ ဝိပါကဒဿနေန သံဝေဇနတ္ထံ ဒွေ ဂါထာ အဘာသိ. တတ္ထ ကာသာဝကဏ္ဌာတိ ကသာဝရသပီတတ္တာ ကာသာဝေန ဝတ္ထေန ပလိဝေဌိတကဏ္ဌာ. ပါပဓမ္မာတိ လာမကဓမ္မာ. အသညတာတိ ကာယာဒီဟိ သညမရဟိတာ. ပါပါတိ တထာရူပါ ပါပပုဂ္ဂလာ, ပါပေဟိ ကမ္မေဟိ ဥပပဇ္ဇိတွာ ‘‘တဿ ကာယောပိ အာဒိတ္တော သမ္ပဇ္ဇလိတော သဇောတိဘူတော, သံဃာဋိပိ အာဒိတ္တာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၂၁၈-၂၁၉; ပါရာ. ၂၃၀) လက္ခဏသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေန မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိယေဝ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභූත චෝදනා නැගීම හා ඇති වැරදි සැඟවීම් වශයෙන් පවත්නා මුසාවාදයෙහි විපාකය දක්වා, දැන් ඒ ස්ථානයෙහි වැඩසිටි බොහෝ ලාමක මහණුන්ගේ දුශ්චරිත කර්මයෙහි විපාක දැක්වීමෙන් සංවේගය උපදවනු පිණිස ගාථා දෙකක් වදාළ සේක. එහි "කාසාවකණ්ඨා" යනු කසට රසායනයෙන් පෙඟවූ (සිවුරු පාට) බැවින්, කාසාව වස්ත්‍රයෙන් (සිවුරෙන්) වෙළුණු ගෙල ඇති අයයි. "පාපධම්මා" යනු ලාමක වූ ස්වභාවයන් ඇති අයයි. "අසඤ්ඤතා" යනු කාය ආදියෙන් සංවරයක් නැති අයයි. "පාපා" යනු එබඳු ස්වභාව ඇති ලාමක පුද්ගලයෝය. ලාමක කර්මයන් හේතුවෙන් උත්පත්තිය ලබා "ඔහුගේ කයද ඇවිලී ගියේය, තදින් ඇවිලී ගියේය, ගිනිදැල් සහිත විය, සංඝාටියද ඇවිලී ගියේය" යනාදී වශයෙන් ලක්ඛණ සංයුත්තයෙහි වදාළ අයුරින් මහා දුකක් අනුභව කරති.

တတိယဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဉ္စေ ဘုဉ္ဇေယျ ဒုဿီလော နိဿီလပုဂ္ဂလော ကာယာဒီဟိ အသညတော ရဋ္ဌဝါသီဟိ သဒ္ဓါယ ဒိန္နံ ယံ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ‘‘သမဏောမှီ’’တိ ပဋိဇာနန္တော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇေယျ, တတော အာဒိတ္တော အဂ္ဂိဝဏ္ဏော အယောဂုဠောဝ ဘုတ္တော သေယျော သုန္ဒရတရော. ကိံကာရဏာ? တပ္ပစ္စယာ [Pg.169] ဟိဿ ဧကောဝ အတ္တဘာဝေါ ဈာယေယျ, ဒုဿီလော ပန ဟုတွာ သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇိတွာ အနေကာနိပိ ဇာတိသတာနိ နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ.

තුන්වන ගාථාවෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - කාය ආදියෙන් අසංවර වූ, දුශ්ශීල වූ, සීලයක් නැති පුද්ගලයා "මම ශ්‍රමණයෙක්මි" යි පිළින කරමින් රටවැසියන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද යම් පිණ්ඩපාතයක් ගෙන අනුභව කරන්නේද, ඊට වඩා ගිනියම් වූ ගිනි පැහැති යකඩ ගුලියක් අනුභව කිරීම ශ්‍රේෂ්ඨය, වඩාත් යහපත්ය. ඒ මන්ද? ඒ හේතුවෙන් ඔහුගේ එකම ආත්මභාවයක් පමණක් දැවී යන්නේය. එහෙත් දුශ්ශීලව සිට ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දෑ අනුභව කොට සිය ගණන් ජාතිවල නිරයෙහි උපදින්නේය.

ဧကာဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

එකොළොස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၂. ဒိဋ္ဌိဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. දිට්ඨිගත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၉. ဒွါဒသမေ ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၉.၁၁) ဝိယ. ဂဟိတာကာရသုညတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌီနံ ဂတမတ္တာနီတိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ, တေဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ. ပရိယုဋ္ဌိတာတိ အဘိဘူတာ ပလိဗုဒ္ဓါ ဝါ. ပလိဗောဓတ္ထော ဝါပိ ဟိ ပရိယုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ‘‘စောရာ မဂ္ဂေ ပရိယုဋ္ဌိံသူ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၄၃၀) ဝိယ. ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ. တေ ဟိ ဒိဗ္ဗန္တိ ဥဠာရတမေဟိ ကာမဂုဏေဟိ ဈာနာဒီဟိ စ ကီဠန္တိ, ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝါ ယထိစ္ဆိတမတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ အဓိဂစ္ဆန္တီတိ စ ဒေဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. မနဿ ဥဿန္နတ္တာ မနုဿာ, ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ. ဩလီယန္တိ ဧကေတိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဘဝေသု ဩလီယနာဘိနိဝေသဘူတေန သဿတဘာဝေန ဧကစ္စေ ဒေဝါ မနုဿာ စ အဝလီယန္တိ အလ္လီယန္တိ သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တိ, န တတော နိဿရန္တိ. အတိဓာဝန္တီတိ ပရမတ္ထတော ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ သဘာဝဓမ္မာနံ ယွာယံ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော, တံ အဂ္ဂဟေတွာ နာနတ္တနယဿပိ ဂဟဏေန တတ္ထ တတ္ထေဝ ဓာဝန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ အတ္တာ စ လောကော စ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ ဥစ္ဆေဒေ ဝါ ဘဝနိရောဓပဋိပတ္တိယာ ပဋိက္ခေပဓမ္မတံ အတိဓာဝန္တိ အတိက္ကမန္တိ. စက္ခုမန္တော စ ပဿန္တီတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. ပုဗ္ဗယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏပရိပါကေန ပညာစက္ခုမန္တော ပန ဒေဝမနုဿာ တေနေဝ ပညာစက္ခုနာ သဿတံ ဥစ္ဆေဒဉ္စ အန္တဒွယံ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမပဋိပတ္တိဒဿနေန ပစ္စက္ခံ ကရောန္တိ. တေ ဟိ ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ, တသ္မာ န သဿတံ, နာပိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ အဝိပရီတတော ပဿန္တိ.

49. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි: "ද්වීහි දිට්ඨිගතේහි" යන මෙහි දෘෂ්ටීන්ම දිට්ඨිගත නම් වේ, එය "ගූථගතං මුත්තගතං" යනාදියෙහි මෙනි. නැතහොත් ග්‍රහණය කරගත් ආකාරයෙහි හිස් බව නිසා දෘෂ්ටීන්ගේ ගමන් මාත්‍රයම දිට්ඨිගත නම් වේ, ඒ දෘෂ්ටිගණයන් මගිනි. "පරියුට්ඨිතා" යනු මැඩ පවත්වන ලද හෝ අවහිර කරන ලද (පිබිදුණු) යන්නයි. "පරියුට්ඨාන" ශබ්දය අවහිරය යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ, "සොරු මග රැක සිටියහ" යනාදියෙහි මෙනි. "දේවා" යනු උපපත්ති දෙවියෝය. ඔවුන් ඉතා උසස් වූ කාමගුණයන්ගෙන් හා ධ්‍යාන ආදියෙන් ක්‍රීඩා කරන (සතුටු වන) බැවින් හෝ ඉර්ධි අනුභාවයෙන් තමන් රිසි අර්ථයන් කරා යන බැවින් "දේව" යැයි කියනු ලැබේ. මනසෙහි උසස් බව (උස්සන්න බව) නිසා "මනුස්සා" (මිනිස්සු) නම් වේ, එය "සත්ථා දේවමනුස්සානං" යනාදියෙහි මෙන් උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයක් වශයෙන් වදාරන ලදී. "ඕලීයන්ති ඒකේ" යනු "ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වත වේ" යැයි භවයන්හි ගැලී ගත් අධිනිවේශයක් වූ ශාස්වත ස්වභාවය නිසා ඇතැම් දෙවිවරු හා මිනිස්සු ඒ කෙරෙහි ඇලෙති, ගැලෙති, හැකිලීමට (සංකෝචයට) පත්වෙති, එයින් නික්ම නොයති. "අතිධාවන්ති" යනු පරමාර්ථ වශයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයන්ගේ යම් හේතුඵල සම්බන්ධයක් ඇත්ද, එය ග්‍රහණය නොකොට නානත්ත (නානාවිධ) නය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ඒ ඒ තැන දුවන්නෝය, එබැවින් "ආත්මය හා ලෝකය විනාශ වේ, මරණින් මතු කිසිවක් නැත" යන උච්ඡේද දෘෂ්ටියට හෝ භව නිරෝධ පිළිවෙත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ස්වභාවයට අතිධාවනය (ඉක්මවා යාම) කරති. "චක්ඛුමන්තෝ ච පස්සන්ති" යනු මෙහි "ච" ශබ්දය ව්‍යතිරේක (වෙනස් බව පෙන්වන) අර්ථයෙහි යෙදේ. පෙර කළ පුණ්‍ය කර්මයන්ගේ සම්පත්තියෙන් හා ඥානය මේරීමෙන් ප්‍රඥා ඇස ඇත්තා වූ දෙවි මිනිස්සු ඒ ප්‍රඥා ඇසින්ම ශාස්වත හා උච්ඡේද යන අන්ත දෙකට නොපැමිණ මැදුම් පිළිවෙත දැකීමෙන් (සත්‍යය) ප්‍රත්‍යක්ෂ කරති. ඔවුහු "මෙය නාම-රූප මාත්‍රයක් පමණි, හේතූන් නිසා හටගත්තකි, එබැවින් ශාස්වත නොවේ, උච්ඡේදද නොවේ" යයි අවිපරීතව (නිවැරදිව) දකිති.

ဧဝံ ဩလီယနာဒိကေ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတုံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဘဝါတိ ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, အရူပဘဝေါ. အပရေပိ တယော [Pg.170] ဘဝါ သညီဘဝေါ, အသညီဘဝေါ, နေဝသညီနာသညီဘဝေါ. အပရေပိ တယော ဘဝါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါတိ. ဧတေဟိ ဘဝေဟိ အာရမန္တိ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဘဝါရာမာ. ဘဝေသု ရတာ အဘိရတာတိ ဘဝရတာ. ဘဝေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ ဘဝသမ္မုဒိတာ. ဘဝနိရောဓာယာတိ တေသံ ဘဝါနံ အစ္စန္တနိရောဓာယ အနုပ္ပာဒနတ္ထာယ. ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေတိ တထာဂတပ္ပဝေဒိတေ နိယျာနိကဓမ္မေ ဝုစ္စမာနေ. န ပက္ခန္ဒတီတိ သဿတာဘိနိဝိဋ္ဌတ္တာ သံခိတ္တဓမ္မတ္တာ န ပဝိသတိ န ဩဂါဟတိ. န ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ န တံ သဒ္ဒဟတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ တဿံ ဒေသနာယံ န တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ဧဝံ သဿတတော အဘိနိဝိသနေန ဘဝေသု ဩလီယန္တိ.

මෙසේ සත්ව පුද්ගල වශයෙන් (පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන්) පසුබෑම ආදිය දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, කෙසේ ද?" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'භව' යනු කාම භවය, රූප භවය හා අරූප භවයයි. තවත් ක්‍රමයකට සඤ්ඤී භවය, අසඤ්ඤී භවය හා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤී භවය ලෙස භව තුනකි. තවත් ක්‍රමයකට ඒකවෝකාර භවය, චතුර්වෝකාර භවය හා පඤ්චවෝකාර භවය ලෙස භව තුනකි. මේ භවයන්හි ඇලෙන බැවින්, සතුටු වන බැවින් 'භවාරාම' නම් වේ. භවයන්හි රමණය කරන බැවින් 'භවරත' නම් වේ. භවයන්හි මැනවින් සතුටු වන බැවින් 'භව සම්මුදිත' නම් වේ. 'භව නිරෝධාය' යනු එම භවයන්ගේ සහමුලින්ම නැතිවීම පිණිස, නැවත නූපදීම පිණිස යන්නයි. 'ධම්මේ දේසියමානේ' යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, සංසාරයෙන් එතෙර කරවන ධර්මය දේශනා කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. 'න පක්ඛන්දති' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි බැසගත් බැවින් ද, තේරුම් ගැනීමට අපහසු ගැඹුරු ධර්මයක් බැවින් ද, (එම ධර්මයට) ඇතුළු නොවේ, අවතීර්ණ නොවේ. 'න පසීදති' යනු පැහැදීමකට පත් නොවේ, එය විශ්වාස නොකරයි. 'න සන්තිට්ඨති' යනු එම දේශනාවෙහි නොසිටියි, එය අධිමෝක්ඛය නොකරයි (නොපිළිගනියි). මෙසේ ශාස්වත වශයෙන් වැරදි ලෙස ගැනීම නිසා භවයන්හි ලැග ගනිති (පසුබසිති).

အဋ္ဋီယမာနာတိ ဘဝေ ဇရာရောဂမရဏာဒီနိ ဝဓဗန္ဓနစ္ဆေဒနာဒီနိ စ ဒိသွာ သံဝိဇ္ဇနေန တေဟိ သမင်္ဂိဘာဝေန ဘဝေန ပီဠိယမာနာ ဒုက္ခာပိယမာနာ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ပဋိကူလတော ဒဟန္တာ. ဝိဘဝန္တိ ဥစ္ဆေဒံ. အဘိနန္ဒန္တီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အဇ္ဈောသာယ နန္ဒန္တိ. ယတော ကိရ ဘောတိအာဒိ တေသံ အဘိနန္ဒနာကာရဒဿနံ. တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ. ဘောတိ အာလပနံ. အယံ အတ္တာတိ ကာရကာဒိဘာဝေန အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ. ဝိနဿတီတိ န ဒိဿတိ, ဝိနာသံ အဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. န ဟောတိ ပရံ မရဏာတိ မရဏေန ဥဒ္ဓံ န ဘဝတိ. ဧတံ သန္တန္တိ ယဒေတံ အတ္တနော ဥစ္ဆေဒါဒိ, ဧတံ သဗ္ဗဘဝဝူပသမတော သဗ္ဗသန္တာပဝူပသမတော စ သန္တံ, သန္တတ္တာ ဧဝ ပဏီတံ, တစ္ဆာဝိပရီတဘာဝတော ယာထာဝံ. တတ္ထ ‘‘သန္တံ ပဏီတ’’န္တိ ဣဒံ ဒွယံ တဏှာဘိနန္ဒနာယ ဝဒန္တိ, ‘‘ယာထာဝ’’န္တိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယ. ဧဝန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသနေန.

'අට්ටීයමානා' යනු භවයෙහි ජරා, රෝග, මරණ ආදිය ද, වධ බන්ධන හා කැපීම් ආදිය ද දැක, සංවේගයට පත්ව ඒ ජරා මරණාදිය සමඟ එක්ව ඇති බැවින් භවයෙන් පීඩා විඳින, දුකට පත් වූ යන්නයි. 'හරායමානා' යනු ලජ්ජාවට පත් වූ යන්නයි. 'ජිගුච්ඡමානා' යනු පිළිකුල් වශයෙන් සලකන යන්නයි. 'විභවන්ති' යනු උච්ඡේදය හෙවත් භවය සිඳීයාමයි. 'අභිනන්දන්ති' යනු තණ්හාවෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් යුතුව (උච්ඡේදයට) සතුටු වෙති, එහි බැසගනිති. 'යතෝ කිර භෝ' යනාදිය ඔවුන්ගේ එම සතුටු වන ආකාරය දැක්වීමකි. එහි 'යතෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'භෝ' යනු ආමන්ත්‍රණයකි. 'අයං අත්තා' යනුවෙන් පවසන්නේ කර්තෘ ආදී වශයෙන් තමන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මය පිළිබඳවයි. 'උච්ඡිජ්ජති' යනු සිඳී යයි යන්නයි. 'විනස්සති' යනු නොපෙනී යයි, විනාශයට හෙවත් අභාවයට පත් වෙයි යන්නයි. 'න හෝති පරං මරණා' යනු මරණයෙන් මතු නැවත ඇති නොවේ යන්නයි. 'එතං සන්තං' යනු තමන්ගේ යම් උච්ඡේදයක් වේ ද, එය සියලු භවයන් සංසිඳෙන බැවින් හා සියලු දාහයන් සංසිඳෙන බැවින් ශාන්තය. ශාන්ත බැවින්ම ප්‍රණීතය. අවිපරීත සත්‍ය ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එය යථාර්ථයකි. එහි 'සන්තං ප්‍රණීතං' යන පද දෙක තණ්හාවෙන් පවසන අතර, 'යාථාවං' යන්න දෘෂ්ටියෙන් පවසති. 'ඒවං' යනු මෙසේ ඉහත කී උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි බැස ගැනීමෙනි.

ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ. တဉှိ ပစ္စယသမ္ဘူတတ္တာ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ စ ဘူတန္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဘူတမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿထာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၁). ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ ပဿတိ. ဣဒဉှိ ခန္ဓပဉ္စကံ နာမရူပမတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဣမေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ရူပံ, ဣမေ ဖဿာဒယော ဓမ္မာ နာမံ, ဣမာနိ နေသံ လက္ခဏာဒီနိ, ဣမေ နေသံ အဝိဇ္ဇာဒယော ပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ သပစ္စယနာမရူပဒဿနဝသေန စေဝ, ‘‘သဗ္ဗေပိမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ, တသ္မာ အနိစ္စာ, အနိစ္စတ္တာ ဒုက္ခာ, ဒုက္ခတ္တာ အနတ္တာ’’တိ ဧဝံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန စ ပဿတီတိ [Pg.171] အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ တရုဏဝိပဿနာပရိယောသာနာ ဝိပဿနာဘူမိ ဒဿိတာ. နိဗ္ဗိဒါယာတိ ဘူတသင်္ခါတဿ တေဘူမကဓမ္မဇာတဿ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ, ဧတေန ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ. ဝိရာဂါယာတိ ဝိရာဂတ္ထံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထံ, ဣမိနာ မဂ္ဂံ ဒဿေတိ. နိရောဓာယာတိ နိရုဇ္ဈနတ္ထံ, ဣမိနာပိ မဂ္ဂမေဝ ဒဿေတိ. နိရောဓာယာတိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိရောဓေန သဒ္ဓိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုမန္တော ပဿန္တီတိ ဧဝံ ပညာစက္ခုမန္တော သပုဗ္ဗဘာဂေန မဂ္ဂပညာစက္ခုနာ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဿန္တိ.

'භූතං' යනු පංචස්කන්ධයයි. එය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බැවින් ද, පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බැවින් ද 'භූත' (ඇති වූ දෙය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "මහණෙනි, මෙය ඇති සැටියෙන් (භූත වශයෙන්) දක්නවා" යැයි වදාළහ. විපරීත නොවන ස්වභාවයෙන්, ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් දකියි. මේ පංචස්කන්ධය නාම-රූප පමණකි. එහි "මේ පඨවි ආදී ධර්මයන් රූපයයි, මේ ඵස්ස ආදී ධර්මයන් නාමයයි, මේවා ඔවුන්ගේ ලක්ෂණ ආදියයි, මේවා ඔවුන්ගේ අවිද්‍යා ආදී ප්‍රත්‍යයන්ය" මෙසේ ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූප දැකීමෙන් ද, "මේ සියලු ධර්මයන් පෙර නොවී හටගනියි, හටගෙන විනාශ වෙයි, එබැවින් අනිත්‍යය, අනිත්‍ය බැවින් දුක්ඛය, දුක්ඛ බැවින් අනාත්මය" මෙසේ අනිත්‍ය අනුපස්සනා ආදී වශයෙන් දකියි යනු අර්ථයයි. මෙපමණකින් තරුණ විපස්සනාව කෙළවර කොට ඇති විපස්සනා භූමිය දක්වන ලදී. 'නිබ්බිදාය' යනු පංචස්කන්ධය නම් වූ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කළකිරීම පිණිසයි. මෙයින් බලවත් විපස්සනාව දක්වයි. 'විරාගාය' යනු ඇල්ම දුරු කිරීම පිණිසයි. මෙයින් මාර්ගය දක්වයි. 'නිරෝධාය' යනු නිරුද්ධ කිරීම පිණිසයි. මෙයින් ද මාර්ගයම දක්වයි. නැතහොත් 'නිරෝධාය' යන්නෙන් ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි නිරෝධය සමඟ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණය දක්වයි. "මහණෙනි, ප්‍රඥා ඇස ඇත්තෝ මෙසේ දකිති" යනු පූර්වභාග මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ මාර්ග ප්‍රඥා චක්ෂුසින් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දකිති යන්නයි.

ဂါထာသု ယေ ဘူတံ ဘူတတော ဒိသွာတိ ယေ အရိယသာဝကာ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဒိသွာ. ဧတေန ပရိညာဘိသမယံ ဒဿေတိ. ဘူတဿ စ အတိက္ကမန္တိ ဘာဝနာဘိသမယံ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ ဘူတံ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ ‘‘ဘူတဿ အတိက္ကမော’’တိ ဝုတ္တော. ယထာဘူတေတိ အဝိပရီတသစ္စသဘာဝေ နိဗ္ဗာနေ. ဝိမုစ္စန္တိ အဓိမုစ္စန္တိ, ဧတေန သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဒဿေတိ. ဘဝတဏှာပရိက္ခယာတိ ဘဝတဏှာယ သဗ္ဗသော ခေပနာ သမုစ္ဆိန္ဒနတော, ဧတေန သမုဒယပ္ပဟာနံ ဒဿေတိ.

ගාථාවල 'යෝ භූතං භූතතෝ දිස්වා' යනු යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් පංචස්කන්ධය අවිපරීත ස්වභාවයෙන් විපස්සනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැක යන්නයි. මෙයින් පරිඤ්ඤා අභිසමය දක්වයි. 'භූතස්ස ච අතික්කමං' යන්නෙන් භාවනා අභිසමය දක්වයි. ආර්ය මාර්ගය පංචස්කන්ධය ඉක්මවා යන බැවින් එය 'භූතයාගේ ඉක්මවා යාම' යැයි කියනු ලැබේ. 'යථාභූතේ' යනු අවිපරීත සත්‍ය ස්වභාවය ඇති නිවනෙහි යන්නයි. 'විමුච්චන්ති අධිමුච්චන්ති' යන්නෙන් සච්ඡිකිරියා අභිසමය දක්වයි. 'භවතණ්හාපරික්ඛයා' යනු භව තණ්හාව සහමුලින්ම ක්ෂය කිරීමෙන් හා සිඳී යාමෙන් යන්නයි. මෙයින් සමුදය ප්‍රහාණය දක්වයි.

သဝေ ဘူတပရိညော သောတိ ဧတ္ထ ပန သဝေတိ နိပါတမတ္တံ. သော ဘူတပရိညော ဘူတဿ အတိက္ကမနူပါယေန မဂ္ဂေန ဘဝတဏှာပရိက္ခယာ ပရိညာတက္ခန္ဓော တတော ဧဝ ယထာဘူတေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုတ္တော. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ, ဥစ္ဆေဒါဒိဒဿနေ ဝါ ဝီတတဏှော ဘိန္နကိလေသော. ဘိက္ခု ဘူတဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ အတ္တဘာဝဿ ဝိဘဝါ, အာယတိံ အနုပ္ပာဒါ ပုနဗ္ဘဝံ နာဂစ္ဆတိ, အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

'සචේ භූතපරිඤ්ඤෝ සෝ' යන්නෙහි 'සචේ' (සවේ) යනු නිපාතයකි. ඒ භූතපරිඤ්ඤෝ (ස්කන්ධයන් පිරිසිඳී දත්) මහණ තෙමේ පංචස්කන්ධය ඉක්මවා යන මාර්ගයෙන් භව තණ්හාව ක්ෂය වීම නිසා පිරිසිඳී දත් ස්කන්ධ ඇතිව, එමෙන්ම යථාභූත වූ නිර්වාණයෙහි බැසගත්තේ වෙයි. 'භවාභවේ' යනු කුඩා හා මහත් භවයන්හි හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටි ආදියෙහි තණ්හාව පහ වූ, කෙලෙසුන් බිඳ දැමූ යන්නයි. උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ආත්මභාවය නැවත නූපදින බැවින් (විභව), එම මහණ තෙමේ නැවත භවයකට නොපැමිණෙයි. පැනවිය නොහැකි බවටම (අප්‍රඥප්තික භාවයට) පත්වෙයි යනුවෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් දේශනාව අවසන් කරන ලදී.

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဧကာဒသမေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, တတိယစတုတ္ထပဉ္စမေသု ပရိယောသာနသုတ္တေ စ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, သေသေသု ဝိဝဋ္ဋမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මෙම වර්ගයෙහි එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) දේශනා කරන ලදී. තුන්වන, හතරවන, පස්වන සූත්‍රයන්හි සහ අවසාන සූත්‍රයෙහි වට්ට-විවට්ට (සංසාරය හා සංසාරයෙන් මිදීම) දේශනා කරන ලදී. සෙසු සූත්‍රයන්හි විවට්ටය (නිවන) පමණක් දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය.

ဒွါဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දොළොස්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

ဣတိဝုတ္တကဿ ဒုကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තකයේ දුක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. တိကနိပါတော

3. තික නිපාතය

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

1. පළමුවන වර්ගය

၁. မူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. මූල සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀. တိကနိပါတဿ [Pg.172] ပဌမေ တီဏီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဣမာနီတိ အဘိမုခီကရဏံ. အကုသလမူလာနီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ. တတ္ထ အကုသလာနိ စ တာနိ မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ. အထ ဝါ အကုသလာနံ ဟေတုပစ္စယပဘဝဇနကသမုဋ္ဌာပကနိဗ္ဗတ္တကဋ္ဌေန မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ, အကုသလဓမ္မာနံ ကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကာရဏဉှိ ယထာ ဟိနောတိ ဧတသ္မာ ဖလံ ပဝတ္တတီတိ ဟေတု, ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဧတီတိ ပစ္စယော, ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, အတ္တနော ဖလံ ဇနေတီတိ ဇနကံ, သမုဋ္ဌာပေတီတိ သမုဋ္ဌာပကံ, နိဗ္ဗတ္တေတီတိ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန မူလန္တိ, တသ္မာ အကုသလမူလာနီတိ အကုသလာနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနာနိ, ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

50. තික නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'තීණි' යනු ගණන් කිරීමේ සීමාවයි. 'ඉමානි' යනු අභිමුඛ කර දැක්වීමයි. 'අකුසලමූලානි' යනු වෙන් කරන ලද ධර්මයන් දැක්වීමයි. එහි අකුසල වූ ද ඒ මූල (මුල්) වූ ද දහම් 'අකුසල මූල' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් අකුසලයන්ගේ හේතු, ප්‍රත්‍ය, ප්‍රභව, ජනක, සමුට්ඨාපක සහ නිබ්බත්තක යන අර්ථයෙන් මූලයන් වන බැවින් අකුසල මූල නම් වේ. අකුසල ධර්මයන්ගේ හේතූන් යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් සේ 'හිනෝති' (පැතිරෙයි) යන අරුතින් මෙයින් ඵලය පවතියි කියා හේතුව ද, ඇසුරු කර මෙයින් හටගනියි කියා ප්‍රත්‍යය ද, මෙයින් උපදියි කියා ප්‍රභවය ද, තමාගේ ඵලය උපදවයි කියා ජනකය ද, සමුට්ඨාපනය කරයි කියා සමුට්ඨාපකය ද, නිපදවයි කියා නිබ්බත්තකය ද කියනු ලැබේ. මෙසේ පිහිටන අර්ථයෙන් 'මූල' යනු වේ. එබැවින් අකුසලමූල යනු අකුසලයන්ගේ මැනවින් පිහිටන බව සාධනය කරන්නා වූ හේතූන් බව පවසන ලදී.

ကေစိ ပန ‘‘သာလိအာဒီနံ သာလိဗီဇာဒီနိ ဝိယ မဏိပ္ပဘာဒီနံ မဏိဝဏ္ဏာဒယော ဝိယ စ အကုသလာနံ အကုသလဘာဝသာဓကော လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သန္တေ အကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပေသု တေသံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါ န သိယာ. န ဟိ တာနိ တေသံ အကုသလဘာဝံ သာဓေန္တိ, န စ ပစ္စယာ န ဟောန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එහෙත් ඇතැම්හු, "සාලි ආදී ධාන්‍යයන්ට සාලි බීජ ආදිය යම් සේද, මැණික් කාන්ති ආදියට මැණික් වල පැහැය ආදිය යම් සේද, එසේම ලෝභාදීන්ගේ මූල අර්ථය අකුසලයන්ගේ අකුසල භාවය සාධනය කිරීම යැයි" පවසති. එසේ වුවහොත්, අකුසල සිත් වලින් හටගන්නා රූපයන් කෙරෙහි ඒවායේ හේතු ප්‍රත්‍ය භාවය නොවිය යුතුය. මක්නිසාද යත් ඒ රූප අකුසල භාවය සාධනය නොකරන බැවිනි. එසේ වුවද ඒවා ප්‍රත්‍ය නොවනවා ද නොවේ. මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ.၁).

"හේතුහු, හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට හා ඒ හේතූන්ගෙන් සමුට්ඨානය වූ රූපයන්ට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති."

အဟေတုကဿ စ မောဟဿ အကုသလဘာဝေါ န သိယာ အကုသလဘာဝသာဓကဿ မူလန္တရဿ အဘာဝတော. အထာပိ သိယာ လောဘာဒီနံ သဘာဝသိဒ္ဓေါ အကုသလာဒိဘာဝေါ, တံသမ္ပယုတ္တာနံ ပန လောဘာဒိပဋိဗဒ္ဓေါတိ. ဧဝမ္ပိ ယထာ လောဘာဒီနံ, ဧဝံ အလောဘာဒီနမ္ပိ သဘာဝသိဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါတိ အလောဘာဒယော ကုသလာ ဧဝ သိယုံ, န အဗျာကတာ, န စ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယထာ သမ္ပယုတ္တေသု, ဧဝံ မူလေသုပိ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယောနိသောမနသိကာရာဒိကော ဝိယ ဟိ ကုသလဘာဝဿ, အယောနိသောမနသိကာရာဒိကော [Pg.173] အကုသလဘာဝဿ ကာရဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝံ အကုသလဘာဝသာဓနဝသေန လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌံ အဂ္ဂဟေတွာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနဝသေန ဂယှမာနေ န ကောစိ ဒေါသော. လဒ္ဓဟေတုပစ္စယာ ဟိ ဓမ္မာ ဝိရူဠှမူလာ ဝိယ ပါဒပါ ထိရာ ဟောန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ, ဟေတုရဟိတာ ပန တိလဗီဇကာဒိသေဝါလာ ဝိယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတာတိ ဟေတုအာဒိအတ္ထေန အကုသလာနံ ဥပကာရကတ္တာ မူလာနီတိ အကုသလမူလာနိ. ယသ္မာ ပန မူလေန မုတ္တော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ နတ္ထိ, တသ္မာ တီဟိ မူလေဟိ သဗ္ဗော အကုသလရာသိ ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

අකුසල භාවය සාධනය කරන්නා වූ වෙනත් මූලයක් නොමැති හෙයින් අහේතුක මෝහයට අකුසල භාවයක් නොවිය යුතුය. ඉදින් ලෝභාදීන්ගේ අකුසල භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බවත්, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ අකුසල භාවය ලෝභාදීන් මත රඳා පවතින බවත් කියන්නේ නම්, එසේ වූ විට ලෝභාදීන් මෙන්ම අලෝභාදීන්ගේ ද කුසල භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් අලෝභාදිය කුසල්ම විය යුතුය, අව්‍යාකෘත නොවිය යුතුය. එහෙත් එසේ නොවේ. එබැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි මෙන්ම මූලයන් කෙරෙහි ද කුසලාදී භාවය සෙවිය යුතුය. යෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය කුසල භාවයට හේතුවන්නා සේම අයෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය අකුසල භාවයට හේතුව ලෙස ගත යුතුය. මෙසේ අකුසල භාවය සාධනය කිරීමේ අර්ථයෙන් නොවී, මැනවින් පිහිටන බව සාධනය කිරීමේ අර්ථයෙන් ලෝභාදීන්ගේ මූල අර්ථය ගන්නේ නම් එහි කිසිදු දෝෂයක් නැත. හේතු ප්‍රත්‍යයන් ලත් ධර්මයෝ වනාහි මුල් ඇදුණු වෘක්ෂයන් මෙන් ස්ථීරව මැනවින් පිහිටන්නාහු වෙති. හේතු රහිත වූ කල තල බීජ හෝ සෙවල මෙන් මැනවින් නොපිහිටයි. මෙසේ හේතු ආදී අර්ථයෙන් අකුසලයන්ට උපකාරක වන බැවින් මූලයන් යන අර්ථයෙන් 'අකුසල මූල' නම් වේ. යම් හෙයකින් මූලයන්ගෙන් මිදුණු අකුසල සිත් උපදීමක් නැති බැවින්, මෙම මූලයන් තුනෙන් සියලුම අකුසල රාශිය පිරිසිඳ දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

တာနိ အကုသလမူလာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လောဘာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. တတ္ထ ပန တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ လောဘာဒယော အာဂတာ, ဣဓ ပန အနဝသေသာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

ඒ අකුසල මූලයන් ස්වරූප වශයෙන් දැක්වීමට "ලෝභය අකුසල මූලයකි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි ලෝභාදිය පිළිබඳව කිවයුතු යමක් වේ නම් එය යට සඳහන් කරන ලදී. එහිදී (පෙර තැන්වලදී) තෘතීය මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කටයුතු ලෝභාදිය ගැන පැවසුණු අතර, මෙහිදී කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ලම දැක්වීම විශේෂයයි.

ဂါထာယံ ပါပစေတသန္တိ အကုသလဓမ္မသမာယောဂတော လာမကစိတ္တံ. ဟိံသန္တီတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ အာယတိံ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဝိဗာဓေန္တိ. အတ္တသမ္ဘူတာတိ အတ္တနိ ဇာတာ. တစသာရန္တိ ဂဏ္ဌိတံ, ဝေဠုန္တိ အတ္ထော. သမ္ဖလန္တိ အတ္တနော ဖလံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခဒိရသီသပါဒယော ဝိယ အန္တောသာရော အဟုတွာ ဗဟိသာရတာယ တစသာရန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဝေဠုအာဒိံ ယထာ အတ္တသမ္ဘူတမေဝ ဖလံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ, ဧဝမေဝ အန္တော သီလာဒိသာရရဟိတံ လာမကစိတ္တံ ပုဂ္ဂလံ အတ္တသမ္ဘူတာယေဝ လောဘာဒယော ဝိနာသေန္တီတိ.

ගාථාවෙහි 'පාපචේතසං' යනු අකුසල ධර්මයන්ගේ සංයෝගය නිසා වූ ලාමක සිතයි. 'හිංසන්ති' යනු තමාගේ පැවැත්ම පවතින අවස්ථාවෙහි ද මතු විපාක දෙන අවස්ථාවෙහි ද පීඩා කරති (විනාශ කරති) යන්නයි. 'අත්තසම්භූතා' යනු තමා කෙරෙහි උපන් යන්නයි. 'තචසාරං' යනු ගැට සහිත වූ උණ ශාකයයි. 'සම්ඵලං' යනු තමාගේ ඵලයයි. මෙහි මෙසේ පවසන ලදී - රත් හඳුන් හෝ කිහිිරි ආදිය මෙන් ඇතුළත සාරයක් නොවී පිටත පමණක් සාරය ඇති බැවින් 'තචසාර' (පොත්ත සාර කොට ඇති) යන නම ලත් උණ ආදිය, තමාගෙන්ම හටගත් ඵලය විසින්ම යම් සේ විනාශ කරනු ලබයි ද, එලෙසම ඇතුළත සීලාදී සාරයක් නැති ලාමක සිත් ඇති පුද්ගලයා, තමාගෙන්ම හටගත් ලෝභාදීහුම විනාශ කරති.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ධාතු සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၅၁. ဒုတိယေ ဓာတုယောတိ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတုယော. ယဉ္စေတ္ထ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ, တံ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ, ဣတရံ သဘာဝဿေဝ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတု. ရူပဓာတူတိ ရူပဘဝေါ. ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ, ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဓ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. တသ္မာ –

51. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'ධාතුයෝ' යනු තමාගේ ඵලය සහ ස්වභාවය දරන අර්ථයෙන් ධාතූහු වෙති. මෙහි යමක් ඵලය උපදවයි ද එය තමාගේ ඵලය සහ ස්වභාවය ද, අනෙක ස්වභාවය පමණක් ද දරන අර්ථයෙන් ධාතු නම් වේ. 'රූපධාතු' යනු රූප භවයයි. ධාතු යන වචනය පැමිණි තැන්වලදී භවය මගින් සීමා කළ යුතු අතර, භවය යන වචනය පැමිණි තැන්වලදී ධාතුව මගින් සීමා කළ යුතුය. මෙහි භවය මගින් පිරිසිඳීම පවසන ලදී. එබැවින් -

‘‘ကတမေ [Pg.174] ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော အကနိဋ္ဌေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ, ဣမေ ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၈၉) –

"රූපාවචර ධර්මයෝ කවරහුද? යටින් බ්‍රහ්ම ලෝකය සීමා කොට, මතුයෙන් අකනිට්ඨා දෙව්ලොව ඇතුළත් කොට, මෙහි හැසිරෙන්නා වූ, මෙහි ඇතුළත් වූ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයෝ වෙති. මේ ධර්මයෝ රූපාවචරයෝ වෙති" -

ဧဝံ ဝုတ္တာ ရူပါဝစရဓမ္မာ ရူပဓာတု. အရူပဓာတူတိ အရူပဘဝေါ. ဣဓာပိ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ –

මෙසේ වදාරන ලද රූපාවචර ධර්මයෝ රූප ධාතුවයි. 'අරූපධාතු' යනු අරූප භවයයි. මෙහි ද භවය මගින් පිරිසිඳීම කරන ලදී -

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ, ဥပရိတော နေဝသညာနာသညာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ, ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ, ဣမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၉၁) –

"අරූපාවචර ධර්මයෝ කවරහුද? යටින් ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන් ඇතුළත් කොට, මතුයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණි දෙවියන් ඇතුළත් කොට, මෙහි හැසිරෙන්නා වූ, මෙහි ඇතුළත් වූ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයෝ වෙති. මේ ධර්මයෝ අරූපාවචරයෝ වෙති" -

ဧဝံ ဝုတ္တာ အရူပါဝစရဓမ္မာ အရူပဓာတု. နိရောဓဓာတူတိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ වදාරන ලද අරූපාවචර ධර්මයෝ අරූප ධාතුවයි. 'නිරෝධධාතු' යනු නිවන යැයි දත යුතුය.

အပရော နယော – ရူပသဟိတာ, ရူပပဋိဗဒ္ဓါ, ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ ရူပဓာတု, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ, တေန သကလော ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ စ သင်္ဂဟိတော. ရူပရဟိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓာတု, စတုဝေါကာရဘဝေါ, တေန အရူပဘဝေါ သင်္ဂဟိတော. ဣတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ တယော ဘဝါ သဗ္ဗာ သံသာရပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. တတိယပဒေန ပန အသင်္ခတဓာတုယေဝ သင်္ဂဟိတာတိ မဂ္ဂဖလာနိ ဣဓ တိကဝိနိမုတ္တဓမ္မာ နာမ ဇာတာ. ကေစိ ပန ‘‘ရူပဓာတူတိ ရူပသဘာဝါ ဓမ္မာ, အရူပဓာတူတိ အရူပသဘာဝါ ဓမ္မာတိ ပဒဒွယေန အနဝသေသတော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဂဟိတာ’’တိ. ‘‘ရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ရူပဓာတု, အရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ အရူပဓာတူ’’တိ စ ဝဒန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - රූප සහිත වූ, රූපය හා බැඳුණු ධර්ම පැවැත්ම රූප ධාතුවයි, එනම් පඤ්චවෝකාර භවය සහ ඒකවෝකාර භවයයි. එයින් මුළුමනින්ම කාම භවය හා රූප භවය සංග්‍රහ වේ. රූප රහිත ධර්ම පැවැත්ම අරූප ධාතුවයි, එනම් චතුවෝකාර භවයයි. එයින් අරූප භවය සංග්‍රහ වේ. මෙසේ පද දෙකකින් භව තුනම වූ මුළු මහත් සංසාර පැවැත්ම දක්වන ලදී. තෙවන පදයෙන් අසංඛත ධාතුව (නිවන) පමණක් සංග්‍රහ වේ. එබැවින් මාර්ග සහ ඵල ධර්මයෝ මෙහිදී 'තිකයෙන් විනිර්මුක්ත' ධර්මයන් ලෙස හැඳින්වේ. ඇතැම්හු "රූප ස්වභාවය ඇති ධර්මයෝ රූප ධාතුව බවත්, අරූප ස්වභාවය ඇති ධර්මයෝ අරූප ධාතුව බවත් පවසා පද දෙකකින් පඤ්චස්කන්ධයම ඉතිරි නැතිව ගන්නා ලදැයි" පවසති. තවද "රූප තණ්හාවට විෂය වන ධර්ම රූප ධාතුව බවත්, අරූප තණ්හාවට විෂය වන ධර්ම අරූප ධාතුව බවත්" පවසති. ඒ සියල්ල මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ නොවේ. එබැවින් පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය.

ဂါထာသု ရူပဓာတုံ ပရိညာယာတိ ရူပပဋိဗဒ္ဓဓမ္မပဝတ္တိံ ဉာတပရိညာဒီဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. အာရုပ္ပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပါဝစရဓမ္မေသု ဘဝရာဂဝသေန ဘဝဒိဋ္ဌိဝသေန စ န ပတိဋ္ဌိတာ အနလ္လီနာ. ‘‘အရူပေသု အသဏ္ဌိတာ’’တိ စ ပဌန္တိ, သော ဧဝ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ တေဘူမကဓမ္မာနံ ပရိညာ ဝုတ္တာ. နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏဘူတေ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဝသေန [Pg.175] သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓီဟိ အနဝသေသကိလေသတော ဝိမုစ္စန္တိ. တေ ဇနာ မစ္စုဟာယိနောတိ တေ ခီဏာသဝဇနာ မရဏံ သမတီတာ.

ගාථාවන්හි 'රූපධාතුව පිරිසිඳ දැන' යනු රූපයට සම්බන්ධ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ඥාතපරිඥා ආදී තුන් පිරිසිඳ දැනීම්වලින් පිරිසිඳ දැනගෙන යන්නයි. 'අරූපයන්හි නොපිහිටියා වූ' යනු අරූපාවචර ධර්මයන්හි භවරාගය නිසා හෝ භවදිට්ඨිය නිසා හෝ නොපිහිටි, නොඇලුණු බවයි. 'අරූපයන්හි නොපිහිටියා වූ' (Arūpesu asaṇṭhitā) කියා ද කියවනු ලැබේ, එහි අර්ථය ද එයම වේ. මෙයින් තෛභූමික ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීම පවසන ලදී. 'නිරෝධයෙහි යමෙක් මිදෙත් ද' යනු අරමුණු වූ නිවනෙහි අග්‍රමාර්ගය හා ඵලය මඟින් සමුච්ඡේද හා පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් ඉතිරි නොවූ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙත් ද යන්නයි. ඒ ජනයෝ මාරයා අත්හළාහුය (මච්චුහායිනෝ) යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා මරණය ඉක්මවා ගියහ යන්නයි.

ဧဝံ ဓာတုတ္တယသမတိက္ကမေန အမတာဓိဂမံ ဒဿေတွာ ‘‘အယဉ္စ ပဋိပဒါ မယာ ဂတမဂ္ဂေါ စ တုမှာကံ ဒဿိတော’’တိ တတ္ထ နေသံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော ဒုတိယံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ကာယေနာတိ နာမကာယေန မဂ္ဂဖလေဟိ. ဖုသယိတွာတိ ပတွာ. နိရူပဓိန္တိ ခန္ဓာဒိသဗ္ဗူပဓိရဟိတံ. ဥပဓိပ္ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ တေသံယေဝ စ ဥပဓီနံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ မဂ္ဂဉာဏေန သစ္ဆိကိရိယာယ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ တံ တေသံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ. သစ္ဆိကတွာတိ ကာလေန ကာလံ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန အတ္တပစ္စက္ခံ ကတွာ အနာသဝေါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တမေဝ အသောကံ ဝိရဇံ နိဗ္ဗာနပဒံ ဒေသေတိ. တသ္မာ တဒဓိဂမာယ ဥဿုက္ကံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

මෙසේ ධාතු තුන ඉක්මවා යාමෙන් අමෘතය (නිවන) ලැබීම දක්වා, "මා විසින් මේ ප්‍රතිපදාව සහ මා ගිය මඟ තොපට දක්වන ලදී" යැයි එහි ඔවුන් උනන්දු කරවමින් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'කයෙන්' යනු නාම කයෙන්, මාර්ග ඵලයන් මගින් යන්නයි. 'ස්පර්ශ කොට' යනු ලබාගෙන යන්නයි. 'උපධි රහිත වූ' යනු ස්කන්ධ ආදී සියලු උපධීන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. 'උපධි ප්‍රහීණ කිරීම' යනු ඒ උපධීන්ම අත්හැරීමට හේතුවයි. මක්නිසාද යත්, මාර්ග ඥානයෙන් නිවන සාක්ෂාත් කිරීමේදී සියලු උපධීන් අත්හරිනු ලැබේ, එබැවින් එය ඒවා අත්හැරීමේ හේතුවයි. 'සාක්ෂාත් කොට' යනු කලින් කලට ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමෙන් තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙන, ආශ්‍රව රහිත වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එම ශෝක රහිත වූ, කෙලෙස් රජස් රහිත වූ නිවන දේශනා කරති. එබැවින් එය ලබාගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၃. ပဌမဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ප්‍රථම වේදනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၂. တတိယေ ဝေဒနာတိ အာရမ္မဏရသံ ဝေဒိယန္တိ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနာ. တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ ပန ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၇; ဝိဘ. ၁၉၀) ဒုက္ခဝတ္ထုသ္မိံ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) ဒုက္ခာရမ္မဏေ. ‘‘ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၇) ဒုက္ခပစ္စယေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရာ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ, ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀) ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂; ဓ. သ. ၁၆၅) ဒုက္ခဝေဒနာယံ. ဣဓာပိ ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ.

52. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'වේදනා' යනු අරමුණෙහි රසය විඳින බැවින් 'වේදනා' නම් වේ. ඒවා බෙදා දැක්වීමට 'සුඛ වේදනාව' යනාදිය කියන ලදී. එහි 'සුඛ' ශබ්දය අර්ථ විග්‍රහය වශයෙන් පහත සඳහන් පරිදිම වේ. 'දුක්ඛ' ශබ්දය වූ කලී 'ජාතියත් දුකකි' යනාදී තැන්හි දුක්ඛ වස්තුවෙහි යෙදී ඇත. 'මහාලිය, රූපය දුක බැවින්, දුක අනුව පවතින බැවින්...' යනාදී තැන්හි දුක්ඛ අරමුණෙහි යෙදී ඇත. 'පව් රැස් කිරීම දුකකි' යනාදී තැන්හි දුකට හේතුවෙහි (ප්‍රත්‍යයෙහි) යෙදී ඇත. 'මහණෙනි, නිරයෙහි දුක වචනයෙන් කියා නිම කළ නොහැක' යනාදී තැන්හි දුකට හේතු වන ස්ථානයෙහි යෙදී ඇත. 'සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් හා දුක ප්‍රහීණ කිරීමෙන්' යනාදී තැන්හි දුක්ඛ වේදනාවෙහි යෙදී ඇත. මෙහි ද දුක්ඛ වේදනාවෙහිම යෙදේ.

ဝစနတ္ထတော ပန သုခယတီတိ သုခါ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ. န ဒုက္ခာ န သုခါတိ အဒုက္ခမသုခါ, မကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. တာသု ဣဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ သုခါ, အနိဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ ဒုက္ခာ, ဥဘယဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ အဒုက္ခမသုခါ. တသ္မာ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ, [Pg.176] န အဒုက္ခမသုခါယ. ယဒါ ဟိ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သကလသရီရံ ဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ သတဓောတသပ္ပိံ ခါဒါပေန္တံ ဝိယ, သတပါကတေလံ မက္ခေန္တံ ဝိယ, ဃဋသဟဿေန ပရိဠာဟံ နိဗ္ဗာပယမာနံ ဝိယ စ ‘‘အဟော သုခံ, အဟော သုခ’’န္တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရယမာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သကလသရီရံ ခေါဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ တတ္တဖာလံ ပဝေသေန္တံ ဝိယ ဝိလီနတမ္ဗလောဟံ အာသိဉ္စန္တံ ဝိယ စ ‘‘အဟော ဒုက္ခံ, အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝိပ္ပလာပေန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ.

වචන අර්ථය අනුව සැප ගෙන දෙන බැවින් 'සුඛා' වේ. දුක් ගෙන දෙන බැවින් 'දුක්ඛා' වේ. දුක් ද නොවන සැප ද නොවන බැවින් 'අදුක්ඛමසුඛා' වේ; මෙහි 'ම' කාරය පද සන්ධිය සඳහා යොදා ඇත. ඒවා අතරින් ඉෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණය සැප වේදනාවයි, අනිෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණය දුක් වේදනාවයි, මේ දෙකටම වෙනස් අරමුණු අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි. එබැවින් සැප හා දුක් වේදනාවන්ගේ ඉපදීම ප්‍රකටය, අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව එසේ නොවේ. යම් කලෙක සැපයක් උපදී ද, එය මුළු ශරීරයම පොඟවමින්, මඩිනු ලබමින්, පැතිරෙමින්, සිය වරක් පෙරා ගත් ගිතෙල් කවන්නාක් මෙන්, සිය වරක් පිසූ තෙල් ගාන්නාක් මෙන්, කලස් දහසකින් දැවිල්ල නිවන්නාක් මෙන් "අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි" කියා වචන පිට කරවමින්ම උපදී. යම් කලෙක දුකක් උපදී ද, එය මුළු ශරීරයම කලඹමින්, මඩිනු ලබමින්, පැතිරෙමින්, රත් වූ යකඩ උලක් ඇතුළු කරන්නාක් මෙන්, උණු කළ තඹ ලෝහ වත් කරන්නාක් මෙන් "අහෝ දුකකි, අහෝ දුකකි" කියා විලාප නගවමින්ම උපදී. මෙසේ සැප දුක් වේදනාවන්ගේ ඉපදීම ප්‍රකටය.

အဒုက္ခမသုခါ ပန ဒုဗ္ဗိဇာနာ ဒုဒ္ဒီပနာ အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ. သာ သုခဒုက္ခာနံ အပဂမေ သာတာသာတပဋိပက္ခဝသေန မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ နယတော ဂဏှန္တဿေဝ ပါကဋာ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ပုဗ္ဗာပရံ သပံသုကေ ပဒေသေ ဥပစရိတမဂ္ဂဝသေန ပိဋ္ဌိပါသာဏေ မိဂေန ဂတမဂ္ဂေါ, ဧဝံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနေနပိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာနုဘဝနဘာဝေန ဝိညာယတိ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂမနံ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝတော. ယဉ္စ တတြာနုဘဝနံ, သာ အဒုက္ခမသုခါတိ.

එහෙත් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව වටහා ගැනීමට අපහසුය, විස්තර කිරීමට දුෂ්කරය, අඳුරුය, අප්‍රකටය. එය සැප දුක් දෙකම ඉවත්ව ගිය විට මනාප අමනාප දෙකට විරුද්ධ මැදහත් ආකාරයකින් පවතින බැවින්, ක්‍රමානුකූලව ග්‍රහණය කරගන්නා තැනැත්තාටම ප්‍රකට වේ. එය කෙසේ ද? යම් සේ දූවිලි සහිත ප්‍රදේශයක ගිය මුවෙකුගේ පියසටහන් පසුපසින් ගොස් ගල්තලාවක් මතුපිටින් මුවා ගිය මග හඳුනාගත යුතු ද, එමෙන්ම ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණුවලදී සැප දුක් විඳීමෙන් පසු මැදහත් අරමුණු අනුභව කරන ස්වභාවයෙන් එය හඳුනාගත යුතුය. මැදහත් අරමුණු ගැනීම ගල්තලාව මතින් ගමන් කිරීමක් වැනිය, මක්නිසාද යත් එහි ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ගැනීමක් නොමැති බැවිනි. එහි ඇති අනුභවය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි.

ဧဝမေတ္ထ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန တိဓာ ဝုတ္တာပိ ကတ္ထစိ သုခဒုက္ခဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၉). ကတ္ထစိ တိဿောပိ ဝိသုံ ဝိသုံ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅). ကတ္ထစိ သဗ္ဗာပိ ဒုက္ခဘာဝေန. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

මෙසේ මෙහි සැප, දුක්, අදුක්ඛමසුඛ වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව පැවසුවද, ඇතැම් තැනක සැප හා දුක් වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. "ආනන්දය, මා විසින් වේදනා දෙකක් ද වදාරන ලදී, පර්යාය වශයෙන් සැප වේදනාව හා දුක් වේදනාවයි" (ම.නි. 2.89) යනුවෙන් වදාළ පරිදිය. ඇතැම් තැනක සැප, දුක්, අදුක්ඛමසුඛ වශයෙන් තුනම වෙන් වෙන්ව, "සැප වේදනාව පවතින විට සැපයකි, විපරිණාමයේදී දුකකි; දුක් වේදනාව පවතින විට දුකකි, විපරිණාමයේදී සැපයකි; අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව දන්නා විට සැපයකි, නොදන්නා විට දුකකි" (ම.නි. 1.465) යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඇතැම් තැනක සියල්ලම දුක් වශයෙන් දක්වා ඇත. "යම් කිසි විඳීමක් වේද, ඒ සියල්ල දුකෙහි ලා වදාරමි" (සං.නි. 4.259) යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි.

တတ္ထ သိယာ – ယဒိ တိဿော ဝေဒနာ ယထာ ဣဓ ဝုတ္တာ, အညေသု စ ဧဒိသေသု သုတ္တေသု အဘိဓမ္မေ စ ဧဝံ အဝတွာ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ, ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ စ? သန္ဓာယဘာသိတမေတံ, တသ္မာ သာ ပရိယာယဒေသနာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

එහිදී මෙසේ විය හැකිය - වේදනාවන් තුනක් මෙහි පවසන ලද්දේ නම්, අභිධර්මයේ හා වෙනත් සූත්‍රවල එසේ පවසා තිබියදී, "යම් කිසි විඳීමක් වේද, ඒ සියල්ල දුකෙහි ලා වදාරමි" කියාත්, "ආනන්දය, මා විසින් වේදනා දෙකක් ද වදාරන ලදී" කියාත් වදාළේ මන්ද? මෙය යම් කරුණක් අරභයා වදාරන ලද්දකි (සන්ධායභාසිත), එබැවින් එය පර්යාය දේශනාවකි. භගවත්හු මෙසේ වදාළහ:

‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ, အာနန္ဒ, မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ, ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

"ආනන්දය, මා විසින් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව, සංස්කාරයන්ගේ වෙනස් වන සුළු බව (විපරිණාමය) අරභයා ‘යම් කිසි විඳීමක් වේද, ඒ සියල්ල දුකය’යි වදාරන ලදී."

‘‘ဒွေပိ [Pg.177] မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေနာ’’တိ စ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

"ආනන්දය, මා විසින් පර්යාය වශයෙන් වේදනා දෙකක් ද වදාරන ලදී."

ဧတ္ထ ဟိ သုခါ အဒုက္ခမသုခါတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ နတ္ထိ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ပန တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒဒဿနတ္ထံ ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ သာ တာဒိသီ ပရိယာယဒေသနာ. အယံ ပန ဝေဒနတ္တယဒေသနာ သဘာဝကထာတိ ကတွာ နိပ္ပရိယာယဒေသနာတိ အယမေတ္ထ အာစရိယာနံ သမာနကထာ.

මෙහි සැප වේදනාව හා අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව යන මේ දෙකෙහි සැබැවින්ම (නිප්පරියාය වශයෙන්) දුක් ස්වභාවයක් නැත. එහෙත් විනේය ජනයාගේ අභිලාෂය අනුව ඒවා කෙරෙහි ඇති ආශාව නැති කිරීම සඳහා පර්යාය වශයෙන් දුක් බව පවසන ලදී. එබැවින් එය එවැනි වූ පර්යාය දේශනාවකි. එහෙත් මේ වේදනාත්‍රය දේශනාව සැබෑ තතු (සභාවකථා) පැවසීමක් බැවින් මෙය නිප්පරියාය දේශනාවකි (සෘජු දේශනාවකි) යනු මෙහිලා ආචාර්යවරුන්ගේ සමාන මතයයි.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘ဒုက္ခတာဒွယဝစနတော ပရိယာယဒေသနာဝ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ’’တိ. သော ‘‘မာ ဟေဝ’’န္တိဿ ဝစနီယော, ယသ္မာ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ အဓိပ္ပာယဝသေန ဝုတ္တော ‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ, အာနန္ဒ, မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ. ယဒိ ပနေတ္ထ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ ပရိယာယဒေသနာ သိယာ, ‘‘ဣဒံ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပနေတံ ဝုတ္တံ.

විතණ්ඩවාදී පුද්ගලයා පවසන්නේ 'දුක්ඛතා දෙකක් ගැන වදාරා ඇති බැවින් වේදනා තුන පිළිබඳ දේශනාව පරියාය දේශනාවක් (අන්‍යාර්ථ දේශනාවක්)' බවයි. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'එසේ නොකියන්න.' මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු වේදනාවන් දුක් බව වදාළේ සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යභාවයත්, සංස්කාරයන්ගේ විපරිණාමී ස්වභාවයත් අරමුණු කරගෙනය. ඒ බව 'ආනන්දය, සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාවයත්, විපරිණාමී ස්වභාවයත් නිසා යම්කිසි වේදනාවක් ඇද්ද ඒ සියල්ල දුකෙහි ඇතුළත් වේ යැයි මා විසින් වදාරන ලදී' යන දේශනාවෙන් පැහැදිලි වේ. ඉදින් මෙහි වේදනා තුනේ දේශනාව පරියාය දේශනාවක් වූයේ නම්, 'වේදනා තුන පිළිබඳව මා මෙසේ වදාළෙමි' යි පැවසිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් එසේ පවසා නැත.

အပိစာယမေဝ ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကော, ပနာဝုသော, ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ အဓိပ္ပာယော’’တိ? သစေ ဝဒေယျ ‘‘မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သုခါ, အဓိမတ္တာ ဒုက္ခာ, မဇ္ဈိမာ အဒုက္ခမသုခါတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာ. တာသု ဟိ န သတ္တာနံ သုခါဒိဝဍ္ဎီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ကော ပနာဝုသော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ, ယေန ‘‘သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝုစ္စေယျုံ? ယဒိ ယာယ ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ ဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ. ယာယ စ ပန ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ အဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, ယာယ န ဥဘယံ ဣစ္ဆန္တိ, သာ ကထံ ဒုက္ခဝေဒနာ သိယာ? အထ ယာ အတ္တနော နိဿယဿ ဥပဃာတကာရီ, သာ ဒုက္ခာ. ယာ အနုဂ္ဂဟကာရီ, သာ ကထံ ဒုက္ခာ သိယာ. အထ ပန ယဒရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ, သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ, သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဝေဒနံ အရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ, သာ စ အဘိဏှသဘာဝါတိ ကထံ တာသံ ဝေဒနာနံ မုဒုမဇ္ဈိမာဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ? ယဒိ စ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ, ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခတာယော ဒုက္ခဒုက္ခတာ, ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ, သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) အယံ ဒုက္ခတာနံ ဝိဘာဂဒေသနာ နိပ္ပယောဇနာ သိယာ. တထာ စ သတိ သုတ္တမေဝ ပဋိဗာဟိတံ သိယာ, ပုရိမေသု စ တီသု ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု [Pg.178] မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ အာပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာဝစနတော. စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အရူပဇ္ဈာနေသု စ မဇ္ဈိမာ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနာဝစနတော. ဧဝံ သန္တေ ပုရိမာ တိဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အရူပသမာပတ္တီဟိ စ သန္တတရာတိ အာပဇ္ဇတိ. ကထံ ဝါ သန္တတရပ္ပဏီတတရာသု သမာပတ္တီသု ဒုက္ခဝေဒနာယ အဓိကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ? တသ္မာ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ.

තවද ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'ඇවැත්නි, වේදනා තුන පිළිබඳ දේශනාවේ අදහස කුමක්ද?' ඉදින් ඔහු මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'මෘදු වූ දුක් වේදනාව සැප වේදනාව ලෙසත්, අධික වූ දුක් වේදනාව දුක් වේදනාව ලෙසත්, මධ්‍යස්ථ වූ දුක් වේදනාව අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව ලෙසත් හික්මවිය යුත්තන්ගේ අදහස් අනුව වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත් ඒ වේදනාවන්ගෙන් සත්වයන්ගේ සැපය ආදිය වැඩීමක් සිදු නොවන බැවිනි.' එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඇවැත්නි, සියලු වේදනා දුක් වේ යැයි කියනු ලබන්නේ නම්, දුක් වේදනාවේ ස්වභාවය කුමක්ද? ඉදින් යම් වේදනාවක් උපන් කල්හි සත්වයෝ එයින් වෙන්වීමට කැමති වෙත්ද, එය දුක් වේදනාවේ ස්වභාවයයි. එහෙත් යම් වේදනාවක් උපන් කල්හි සත්වයෝ එයින් වෙන් නොවී සිටීමට කැමති වෙත්ද, යම් වේදනාවකදී ඒ දෙකම සිදු නොවේද, එය කෙසේ නම් දුක් වේදනාවක් වන්නේද? යම් වේදනාවක් තමාට නිශ්‍රය වූ දෙයට පීඩා කරයිද එය දුකකි. එසේ නම් අනුග්‍රහ කරන්නාවූ (සැපවත්) වේදනාව කෙසේ නම් දුකක් වන්නේද? තවද, ආර්යයන් වහන්සේලා යමක් දුක් ලෙස දකිත්ද, එය දුක් වේදනාවේ ස්වභාවය නම්, ආර්යයන් වහන්සේලා සංස්කාර දුක්ඛතාවය නිසා වේදනාව දුක් ලෙස දකිති. එය නිරන්තරයෙන් පවතින ස්වභාවයක් බැවින්, එම වේදනාවන්ගේ මෘදු, මධ්‍යස්ථ හා අධික දුක්ඛ ස්වභාවයක් කෙසේ නම් විය හැකිද? ඉදින් සංස්කාර දුක්ඛතාවය නිසාම වේදනාවන්ගේ දුක් බව සිදුවේ නම්, 'මහණෙනි, මේ දුක්ඛතා තුනකි; එනම් දුක්ඛ දුක්ඛතාවය, විපරිණාම දුක්ඛතාවය හා සංස්කාර දුක්ඛතාවය' යන මෙම දුක්ඛතා විභාග දේශනාව නිෂ්ඵල වන්නේය. එසේ වුවහොත් සූත්‍ර දේශනාවම ප්‍රතික්ෂේප කළා වන්නේය. තවද, පළමු රූපාවචර ධ්‍යාන තුනෙහි සුඛ වේදනාව පවතින බැවින් ඒවා මෘදු දුක් වේදනා ලෙස සැලකීමට සිදුවේ. හතරවන ධ්‍යානයේදී හා අරූප සමාපත්තිවලදී අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව පවතින බැවින් ඒවා මධ්‍යස්ථ දුක් වේදනා ලෙස සැලකීමට සිදුවේ. එසේ වූ විට පළමු රූපාවචර සමාපත්ති තුන හතරවන ධ්‍යානයට හා අරූප සමාපත්තිවලට වඩා ශාන්ත බවක් අත්කර දෙයි. වඩාත් ශාන්ත වූත් ප්‍රණීත වූත් සමාපත්තිවල දුක් වේදනාවේ අධික බවක් සිදුවන්නේ කෙසේද? එබැවින් වේදනා තුනක් පිළිබඳ දේශනාව පරියාය දේශනාවක් ලෙස සැලකීම යුක්ති සහගත නොවේ.'

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာဝိပလ္လာသော’’တိ (အ. နိ. ၄.၄၉; ပဋိ. မ. ၁.၂၃၆), တံ ကထန္တိ? ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ယထာဘူတာနဝဗောဓေန ယာ ဧကန္တတော သုခသညာ, ယာ စ ဒုက္ခနိမိတ္တေ သုခနိမိတ္တသညာ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ (ဣတိဝု. ၅၃) ဣဒံ ပန ကထန္တိ? ဣဒံ ပန ဝိပရိဏာမဒဿနေ သန္နိယောဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ တဿ တတ္ထ ဝိရာဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဗဟုဒုက္ခာနုဂတဘာဝတော စ. တထာ ဟိ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘာဝတော အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ အနုဗဒ္ဓတ္တာ စ ပဏ္ဍိတာ သုခမ္ပိ ဒုက္ခမိစ္စေဝ ပဋိပန္နာ.

එසේ නම් 'දුකෙහි සැපය යන සංඥා විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම)' යැයි පවසා ඇති දෙය කෙසේ දත යුතුද? විපරිණාම දුක්ඛතාවය හා සංස්කාර දුක්ඛතාවය පිළිබඳව තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ නොවීම නිසා හටගන්නා වූ ඒකාන්ත සැප සංඥාවත්, දුකට හේතු වන දේ සැපයට හේතු ලෙස ගන්නා සංඥාවත් අරභයා එය වදාරන ලදී. එසේම 'මහණෙනි, සැප වේදනාව දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය' යන මෙය කෙසේ දත යුතුද? සැප වේදනාව කෙරෙහි විරාගය උපදවා ගැනීම සඳහා වූ උපක්‍රමයක් ලෙසත්, සැප වේදනාව බොහෝ දුක්වලින් අනුගමනය කරන බැවින් එහි විපරිණාමය දැකීම සඳහාත් එය පවසන ලදී. මක්නිසාද සැපය දුකට හේතුවන බැවිනුත්, නොයෙක් දුක්ඛ ධර්මයන්ගෙන් වට වී පවතින බැවිනුත්, පණ්ඩිතයෝ සැපය පවා දුකක් ලෙසම පිළිගත්තෝය.

ဧဝမ္ပိ နတ္ထေဝ သုခါ ဝေဒနာ, သုခဟေတူနံ နိယမာဘာဝတော. ယေ ဟိ သုခဝေဒနာယ ဟေတုသမ္မတာ ဃာသစ္ဆာဒနာဒယော, တေ ဧဝ အဓိမတ္တံ အကာလေ စ ပဋိသေဝိယမာနာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတုဘာဝမာပဇ္ဇန္တိ. န စ ယေနေဝ ဟေတုနာ သုခံ, တေနေဝ ဒုက္ခန္တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. တသ္မာ န တေ သုခဟေတူ, ဒုက္ခန္တရာပဂမေ ပန အဝိညူနံ သုခသညာ ယထာ စိရတရံ ဌာနာဒိဣရိယာပထသမင်္ဂီ ဟုတွာ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂေ မဟန္တဉ္စ ဘာရံ ဝဟတော ဘာရနိက္ခေပေ စေဝ ဝူပသမေ စ, တသ္မာ နတ္ထေဝ သုခန္တိ? တယိဒံ သမ္မဒေဝ သုခဟေတုံ အပရိညာယ တဿ နိယမာဘာဝပရိကပ္ပနံ. အာရမ္မဏမတ္တမေဝ ဟိ ကေဝလံ သုခဟေတုံ မနသိကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, အဇ္ဈတ္တိကသရီရဿ အဝတ္ထာဝိသေသံ သမုဒိတံ ပန ဧကဇ္ဈံ တဒုဘယံ သုခါဒိဟေတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာဒိသဉ္စ တဒုဘယံ သုခဝေဒနာယ ဟေတု, တာဒိသံ န ကဒါစိပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတု ဟောတီတိ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ သုခါဒိဟေတု. ယထာ နာမ တေဇောဓာတု သာလိယဝဍာကသဿာဒီနံ ယာဒိသမဝတ္ထန္တရံ ပတွာ သာတမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ, န တာဒိသမေဝ ပတွာ ကဒါစိပိ အသာတအမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එමෙන්ම 'සැපයට හේතු වන කරුණු ස්ථාවර නොවන බැවින් සැප වේදනාව කියා දෙයක් ඇත්තේම නැත' යන්නද නිවැරදි නොවේ. සැප වේදනාවට හේතු ලෙස සම්මත ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර ආදියම පමණ ඉක්මවා හෝ අකාලයේ පරිභෝජනය කළ විට දුක් වේදනාවට හේතු වෙයි. එහෙත් යම් හේතුවකින් සැපයක් ලබන්නේද, එම හේතුවෙන්ම දුකක් ඇති වේ යැයි පැවසීම යුක්ති සහගත නොවේ. එබැවින් ඒවා සැපයට හේතු නොවන බව පැවසීම වැරදිය. අඥාන පුද්ගලයන්ට සැපය යන හැඟීම ඇති වන්නේ වෙනත් දුකක් ඉවත් වූ විටය. උදාහරණයක් ලෙස, බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිටීමෙන් පසු ඉරියව්ව මාරු කරන විට හෝ විශාල බරක් බිම තැබූ විට ඇති වන සහනය සැපයක් ලෙස සැලකේ. එසේ නම් සැපයක් කියා දෙයක් ඇත්තේම නැද්ද? මෙය සැපයට හේතු වන කරුණු නිවැරදිව වටහා නොගෙන එහි නියමයක් නැතැයි යන කල්පිතයකි. අරමුණ පමණක් සැපයට හේතුව ලෙස සලකා මෙසේ පවසා ඇත. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික ශරීරයේ විශේෂිත අවස්ථාවන් හා අරමුණ යන දෙකෙහිම එකතුව සැපය ආදියට හේතු වන බව තේරුම් ගත යුතුය. යම් කිසිවක් සැප වේදනාවකට හේතු වේද, එය කිසිම කලෙක දුක් වේදනාවකට හේතු නොවන බවට ස්ථිර වූ සැප හේතු පවතී. නිදසුනක් ලෙස, තේජෝ ධාතුව (ගින්න) වී වැනි ධාන්‍ය වර්ගවලට යම් අවස්ථාවකදී මිහිරි බව ලබා දීමට හේතු වේද, එවැනිම අවස්ථාවකදී කිසි විටෙකත් අමිහිරි බවට හේතු නොවේ. මෙයද ඒ අයුරින්ම දත යුතුය.

ဒုက္ခာပဂမေဝ [Pg.179] ကဒါစိ သုခဝေဒနန္တရံ ဥပလဗ္ဘတိ. တတ္ထ သုခေယေဝ သုခသညာ, န ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ယထာ အဒ္ဓါနဂမနပရိဿမကိလန္တဿ သမ္ဗာဟနေ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနေ စ, အညထာ ကာလန္တရေပိ ပရိဿမာပဂမေ တာဒိသီ သုခသညာ သိယာ. ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ပန သုခန္တိ ပရိကပ္ပနာ ဝေဒနာဝိသေသဿ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ. ဧကန္တေနေဝ စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, ယတော ပဏီတပ္ပဏီတာနိယေဝ အာရမ္မဏာနိ မဟတာ အာယာသေန သတ္တာ အဘိပတ္ထယန္တိ, န စ နေသံ ယေန ကေနစိ ယထာလဒ္ဓမတ္တေန ပစ္စယေန ပတိကာရံ ကာတုံ သက္ကာ တဏှုပ္ပာဒေနာတိ. ဝေဒနာပစ္စယာ ဟိ တဏှာဥပါဒိ, တထာဘာဝေ စ သုဂန္ဓမဓုရသုခသမ္ဖဿာဒိဝတ္ထူနံ ဣတရီတရဘာဝေန သုခဝိသေသသညာ ဇာယမာနာ ကတမဿ ဒုက္ခဝိသေသဿ အပဂမနေ ဃာနဇိဝှာကာယဒွါရေသု, သောတဒွါရေ စ ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတသဒိသပဉ္စင်္ဂိကတူရိယသဒ္ဒါဝဓာရဏေ. တသ္မာ န ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ သုခသညာ, နာပိ ကေဝလေ ဒုက္ခာပဂမမတ္တေတိ အာဂမတော ယုတ္တိတောပိ ဝဝတ္ထိတာ တိဿော ဝေဒနာတိ ဘဂဝတော ဝေဒနတ္တယဒေသနာ နီတတ္ထာယေဝ, န နေယျတ္ထာတိ သညာပေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စေတံ ဥပေတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ, နော စေ, ကမ္မံ ကတွာ ဥယျောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဂစ္ဆ ယထာသုခ’’န္တိ.

ඇතැම් විට දුක පහවීම ම සැප වේදනාවක් ලෙස දක්නට ලැබේ. එහිදී සැපයෙහි ම සැප සංඥාව ඇති වේ, දුක පහවීම මාත්‍රයකින් නොවේ. දීර්ඝ ගමනක් යාමෙන් විඩාවට පත් වූවෙකුට ශරීරය පිරිමැදීමේදී හෝ ඉරියව් මාරු කිරීමේදී මෙන්, වෙනත් අවස්ථාවක වුවද වෙහෙස පහවීමේදී එවැනි සැප සංඥාවක් ඇති විය හැකිය. දුක පහවීම පමණක් සැපය යැයි පරිකල්පනය කිරීමේදී විශේෂ වේදනාවක් හමු නොවේ. මෙය ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ පිළිගත යුතුය. මක්නිසාද යත් සත්ත්වයෝ ඉතා ප්‍රණීත වූ අරමුණු මහත් ආයාසයෙන් පතති. තෘෂ්ණාව උපදින බැවින් යම් උපකරණයකින් පමණක් එය සන්සිඳවිය නොහැක. වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තෘෂ්ණාව හා උපාදානය ඇතිවේ. එවැනි අවස්ථාවක සුගන්ධ, මධුර, සුඛ සම්ඵස්ස ආදියෙහි සැප සංඥාව උපදින්නේ දුකක් පහවීම නිසා නොවේ. එබැවින් දුක පහවීම පමණක් සැපය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ වේදනා තුන නීතත්ථ (පැහැදිලි අර්ථ ඇති) දේශනාවක් මිස නෙය්‍යත්ථ (පැහැදිලි කළ යුතු) දේශනාවක් නොවේ. මෙය මෙසේ වන්නේ නම් එය යහපත්ය, එසේ නොවන්නේ නම් 'කර්මයක් කර කැමති පරිදි යන්න' යැයි ඔහු ඉවත් කළ යුතුය.

ဧဝမေတာ အညမညပဋိပက္ခသဘာဝဝဝတ္ထိတလက္ခဏာ ဧဝ တိဿော ဝေဒနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာ. တဉ္စ ခေါ ဝိပဿနာကမ္မိကာနံ ယောဂါဝစရာနံ ဝေဒနာမုခေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ. ဒုဝိဓဉှိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ, အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော သင်္ခေပမနသိကာရဝသေန ဝါ ဝိတ္ထာရမနသိကာရဝသေန ဝါ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဝါ ကထေတိ. အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ပန ကထေန္တော ဖဿဝသေန ဝါ ဝေဒနာဝသေန ဝါ စိတ္တဝသေန ဝါ ကထေတိ. ဧကစ္စဿ ဟိ အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ အာဝဇ္ဇတော တတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဌမာဘိနိပါတော ဖဿော တံ အာရမ္မဏံ ဖုသန္တော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပါကဋော ဟောတိ, ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ, ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣတိ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ယထာပါကဋံ ဖဿာဒိမုခေန တိဓာ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ.

මෙසේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයෙන් යුත් ලක්ෂණ ඇතිව වේදනා තුන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක. එය විදර්ශනා වඩන යෝගාවචරයන්ට වේදනා මුඛයෙන් අරූප කමටහන් පෙන්වනු පිණිසයි. කමටහන්, රූප කමටහන් සහ අරූප කමටහන් ලෙස දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූප කමටහන් දේශනා කරන්නේ සංක්ෂේප මනසිකාර වශයෙන් හෝ විස්තර මනසිකාර වශයෙන් හෝ සතර මහා ධාතු වවස්ථානය ආදී වශයෙනි. අරූප කමටහන් දේශනා කරන්නේ ස්පර්ශය, වේදනාව හෝ සිත පදනම් කරගෙනයි. යමෙකුට අරමුණක් ඉදිරියට පැමිණි විට මුලින්ම ඇතිවන ස්පර්ශය ප්‍රකට වේ, තවත් අයෙකුට එම අරමුණ අනුභව කරන්නා වූ වේදනාව ප්‍රකට වේ, තවත් අයෙකුට එම අරමුණ දැනගන්නා වූ විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වේ. ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂය අනුව ප්‍රකට වන ස්පර්ශාදී මුඛයෙන් අරූප කමටහන් තෙවදෑරුම්ව දේශනා කරන ලදී.

တတ္ထ [Pg.180] ယဿ ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဖဿောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝ အာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ, ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝေဒနာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာယ သဒ္ဓိံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ, ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ, သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝိညာဏမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝါရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ, သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ, စေတယမာနာ စေတနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ.

එහි යමෙකුට ස්පර්ශය ප්‍රකට වේ නම්, ඔහු 'ස්පර්ශය පමණක් උපදින්නේ නැත, ඒ සමඟම එම අරමුණ අනුභව කරන්නා වූ වේදනාවද, හඳුනාගන්නා වූ සංඥාවද, චේතනාවද, දැනගන්නා වූ විඤ්ඤාණයද උපදී' යැයි ස්පර්ශය පස්වැනි කොට ඇති ධර්මයන් (ඵස්සපඤ්චමකය) පිරිසිඳ දනී. යමෙකුට වේදනාව ප්‍රකට වේ නම්, ඔහුද 'වේදනාව පමණක් උපදින්නේ නැත, ඒ සමඟම ස්පර්ශයද, සංඥාවද, චේතනාවද, විඤ්ඤාණයද උපදී' යැයි පිරිසිඳ දනී. විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වන තැනැත්තාද එසේමය. ඔහුද විඤ්ඤාණය සමඟ පවත්නා ස්පර්ශය, වේදනාව, සංඥාව සහ චේතනාව යන ඵස්සපඤ්චමක ධර්මයන්ම පිරිසිඳ දනී.

သော ‘‘ဣမေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ ကိံနိဿိတာ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘ဝတ္ထုနိဿိတာ’’တိ ပဇာနာတိ. ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ ပန မေ ဝိညာဏံ ဧတ္ထသိတံ ဧတ္ထပဋိဗဒ္ဓ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၅; မ. နိ. ၂.၂၅၂). သော အတ္ထတော ဘူတာ စေဝ ဥပါဒါရူပါနိ စ, ဧဝမေတ္ထ ဝတ္ထု ရူပံ, ဖဿပဉ္စမကာ နာမန္တိ နာမရူပမတ္တမေဝ ပဿတိ. ရူပဉ္စေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော, နာမံ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓမတ္တံ ဟောတိ. နာမရူပဝိနိမုတ္တာ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ပဉ္စက္ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ နာမရူပံ နတ္ထိ. သော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ကိံဟေတုကာ’’တိ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုကာ’’တိ, တတော ‘‘ပစ္စယော စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဉ္စ ဣဒံ, အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထိ, သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇမတ္တမေဝါ’’တိ သပ္ပစ္စယနာမရူပဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သမ္မသန္တော ဝိစရတိ. သော ‘‘အဇ္ဇ အဇ္ဇာ’’တိ ပဋိဝေဓံ အာကင်္ခမာနော တထာရူပေ သမယေ ဥတုသပ္ပာယံ, ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ, ဘောဇနသပ္ပာယံ, ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နောဝ ဝိပဿနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဘဂဝါ ဝေဒနာဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဝေဒနာဝသေန ကထေသိ. တတ္ထ –

ඔහු 'මේ ස්පර්ශ පංචමක ධර්මයන් කුමක් ඇසුරු කර පවතීද?' යැයි විමසන විට ඒවා 'වස්තුව (ශරීරය) ඇසුරු කර පවතී' යැයි දැනගනී. වස්තුව යනු කරජ කායයි. 'මාගේ මේ විඤ්ඤාණය මෙහි පිහිටා ඇත, මෙහි බැඳී ඇත' යැයි වදාළේ ඒ අර්ථයෙනි. ඔහු එහි පවතින්නේ නාම සහ රූප මාත්‍රයක් පමණක් බව දකියි. මෙහි රූපය යනු රූපස්කන්ධයයි, නාමය යනු අරූපී ස්කන්ධ හතරයි. නාම-රූපයෙන් බැහැරව පංචස්කන්ධයක් නැත. ඔහු 'මේ පංචස්කන්ධය කවර හේතුවකින් හටගත්තේද?' යැයි විමසන ඔහු අවිද්‍යාව ආදී හේතු නිසා මෙය හටගත් බව දකියි. මෙය හුදෙක් සංස්කාර සමූහයක් පමණක් බව වටහාගෙන සප්‍රත්‍ය නාම-රූපයන්හි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කර විදර්ශනා ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඔහු නිසි කලට සුදුසු සෘතු, පුද්ගල, භෝජන සහ ධර්ම ශ්‍රවණ පහසුකම් ලබා එකම පර්යංකයකින් වැඩහිඳ විදර්ශනාව මුදුන් පමුණුවා අර්හත්වයට පත්වේ. මේ පුද්ගලයන් තිදෙනා සඳහා අර්හත්වය දක්වා කමටහන් දත යුතුය. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේදනාව ඇසුරින් අවබෝධය ලබන්නන්ගේ අභිලාෂය අනුව අරූප කමටහන් දේශනා කළ සේක.

‘‘လက္ခဏဉ္စ အဓိဋ္ဌာနံ, ဥပ္ပတ္တိ အနုသယော တထာ;

ဌာနံ ပဝတ္တိကာလော စ, ဣန္ဒြိယဉ္စ ဒွိဓာဒိတာ’’တိ. –

එහිදී ලක්ෂණය, අධිෂ්ඨානය (පිහිටන තැන), උප්පත්තිය, අනුසය, ස්ථානය, පවතින කාලය සහ ඉන්ද්‍රිය යන කරුණු ද්විවිධ ආදී වශයෙන් දත යුතුය.

ဣဒံ [Pg.181] ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တတ္ထ လက္ခဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဖဿော. ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ ဟိ ဝစနတော ဖဿော ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ သော ဝေဒနာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော နိစ္စမ္မဂါဝီဥပမာယ ဥပမိတော. တတ္ထ သုခဝေဒနီယော ဖဿော သုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ, ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ, အာသန္နကာရဏန္တိ အတ္ထော. ဝေဒနာ ကဿ ပဒဋ္ဌာနံ? ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ ဝစနတော တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ အဘိပတ္ထနီယဘာဝတော. သုခါ ဝေဒနာ တာဝ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတု, ဣတရာ ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ သုခသမင်္ဂီပိ တာဝ တံသဒိသံ တတော ဝါ ဥတ္တရိတရံ သုခံ အဘိပတ္ထေတိ, ကိမင်္ဂ ပန ဒုက္ခသမင်္ဂီဘူတော. အဒုက္ခမသုခါ စ သန္တဘာဝေန သုခမိစ္စေဝ ဝုစ္စတီတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

මෙහිදී මෙම ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) කරුණු දත යුතුය. එහි ලක්ෂණය කලින් පවසන ලදී. අධිෂ්ඨානය යනු ඵස්සයයි. ‘ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වේ’ යන වචනයට අනුව ඵස්සය (ස්පර්ශය) වේදනාවට අධිෂ්ඨානය (පිහිටීම) වේ. එසේම එම ඵස්සය වේදනාවට අධිෂ්ඨානයක් වන බැවින් සම ඉවත් කළ දෙනකගේ උපමාවෙන් (නිච්චම්මගාවීූපමා) දක්වා ඇත. එහිදී සැප වේදනාවට හේතු වන ඵස්සය සැප වේදනාවට අධිෂ්ඨානය වේ; දුක් වේදනාවට හේතු වන ඵස්සය දුක් වේදනාවට ද, නොදුක් නොසැප වේදනාවට හේතු වන ඵස්සය නොදුක් නොසැප වේදනාවට ද අධිෂ්ඨානය හෙවත් ආසන්න හේතුව වේ. වේදනාව කුමකට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වේද? ‘වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව වේ’ යන වචනයට අනුව, පතනු ලබන ස්වභාවය නිසා තණ්හාවට පදට්ඨානය වේ. සැප වේදනාව තණ්හාවට පදට්ඨානය වේ යැයි කියමු, නමුත් අනෙක් වේදනා දෙක කෙසේ පදට්ඨානය වේද? සැපයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා එවැනිම වූ හෝ ඊට වඩා වැඩි වූ සැපයක් පතයි; එසේ නම් දුකින් පීඩිත වූවෙකු ගැන කුමන කතාද? නොදුක් නොසැප වේදනාව ද ශාන්ත ස්වභාවය නිසා ‘සැපයක්’ ලෙසම කියනු ලැබේ. එබැවින් වේදනා තුනම තණ්හාවට පදට්ඨානය වේ.

ဥပ္ပတ္တီတိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဟိ သတ္တသင်္ခါရာ သုခဝေဒနာယ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ, တေ ဧဝ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဒုက္ခဝေဒနာယ, မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဘူတာ အဒုက္ခမသုခါယ. ဝိပါကတော တဒါကာရဂ္ဂဟဏတော စေတ္ထ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

උත්පත්තිය යනු හටගැනීමේ හේතුවයි. සත්ත්ව හා සංස්කාර යන ඉෂ්ට අරමුණු සැප වේදනාව ඇතිවීමට හේතුවයි. එම අරමුණුම අනිෂ්ට වූ විට දුක් වේදනාවට ද, මධ්‍යස්ථ වූ විට නොදුක් නොසැප වේදනාවට ද හේතු වේ. මෙහිදී ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට බව දත යුත්තේ විපාක වශයෙන් හා එම ආකාරයෙන් අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමෙනි.

အနုသယောတိ ဣမာသု တီသု ဝေဒနာသု သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ, ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော, အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

අනුසය යනු මෙම වේදනා තුන අතුරින්, සැප වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගුම් ගනී (අනුසෙති), දුක් වේදනාවෙහි පටිඝානුසය ලැගුම් ගනී, නොදුක් නොසැප වේදනාවෙහි අවිජ්ජානුසය ලැගුම් ගනී. මෙය මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘သုခါယ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

“ඇවැත්නි විශාඛය, සැප වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගුම් ගනී” යනාදී වශයෙනි (මජ්ඣිම නිකාය 1.465).

ဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ စေတ္ထ ရာဂပက္ခိယာ ကာတဗ္ဗာ. သုခါဘိနန္ဒနေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဿတ’’န္တိအာဒိနာ သက္ကာယေ အဘိနိဝိသန္တိ, မာနဇာတိကာ စ မာနံ ဇပ္ပေန္တိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ. ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ပန အဝိဇ္ဇာပက္ခိကော ကာတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၂၈၈-၂၈၉) ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ. အနုသယာနဉ္စ တတ္ထ တတ္ထ သန္တာနေ အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂမနံ. တသ္မာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနတ္တာ အနုရူပကာရဏလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရာဂေါ, တတ္ထ သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

මෙහිදී දෘෂ්ටි හා මාන අනුසයයන් රාග පක්ෂයට ඇතුළත් කළ යුතුය. සැපය අභිනන්දනය කිරීම නිසා දෘෂ්ටිගත වූවෝ ‘ශාස්වත’ යනාදී වශයෙන් සක්කායෙහි (පංචස්කන්ධයෙහි) දැඩිව අල්ලා ගනිති. මාන ඇති අය ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් මානය ප්‍රකාශ කරති. විචිකිච්ඡා අනුසය අවිද්‍යා පක්ෂයට ඇතුළත් කළ යුතුය. පටිච්චසමුප්පාද විභංගයෙහි (විභංග 288-289) ‘වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් විචිකිච්ඡාව වේ’ යයි එසේ පවසා ඇත. අනුසයයන්ගේ ස්වභාවය නම් ඒ ඒ සන්තාන තුළ ප්‍රහීණ නොවීම නිසා බලවත් වීමයි. එබැවින් ‘සැප වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගුම් ගනී’ යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් අනුරූප හේතූන් ලැබුණු විට උපදින්නට සුදුසු වූ රාගය එහි සැඟවී සිටින්නාක් මෙන් පවතින බවයි. සෙසු අනුසයයන් කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဌာနန္တိ [Pg.182] ကာယော စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာယ ဌာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ယံ တသ္မိံ သမယေ ကာယိကံ သုခံ ကာယသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတံ (ဓ. သ. ၄၄၉). ယံ တသ္မိံ သမယေ စေတသိကံ သုခံ စေတောသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၄၇၁) စ.

ස්ථානය යනු කය සහ සිත වේදනාවෙහි ස්ථානයයි. මෙය මෙසේ පවසා ඇත - “එම අවස්ථාවෙහි යම් කායික සැපයක්, කාය සම්ඵස්සයෙන් උපන් මිහිරි සැප වේදනාවක් වේද (ධම්මසංගණී 449). එම අවස්ථාවෙහි යම් චෛතසික සැපයක්, චේතෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් මිහිරි සැප වේදනාවක් වේද (ධම්මසංගණී 471)” යනුවෙනි.

ပဝတ္တိကာလောတိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ပဝတ္တနာကလနဉ္စ. ပဝတ္တိက္ခဏေန ဟိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ သုခဒုက္ခဘာဝေါ ဝဝတ္ထိတော. ယထာဟ –

පැවැත්මේ කාලය යනු පවතින ක්ෂණය සහ පැවැත්ම පිළිබඳ හැඟීමයි. පවතින ක්ෂණය අනුව සැප දුක් වේදනාවන්ගේ සැප දුක් ස්වභාවය නියම වේ. පවසා ඇති පරිදි -

‘‘သုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ဒုက္ခာ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

“ඇවැත්නි විශාඛය, සැප වේදනාව පවතින තාක් සැපයකි, වෙනස් වීමේදී (විපරිණාමයේදී) දුකකි. ඇවැත්නි විශාඛය, දුක් වේදනාව පවතින තාක් දුකකි, වෙනස් වීමේදී සැපයකි” (මජ්ඣිම නිකාය 1.465).

သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ, နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ, နတ္ထိဘာဝေါ သုခန္တိ အတ္ထော. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ပဝတ္တနာကလနံ ပဝတ္တိယာ အာကလနံ အနာကလနဉ္စ ဇာနနံ အဇာနနဉ္စ သုခဒုက္ခဘာဝဝဝတ္ထာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

සැප වේදනාව පැවතීම සැපයකි, නැති වීම දුකකි. දුක් වේදනාව පැවතීම දුකකි, නැති වීම සැපයකි යනු මෙහි අර්ථයයි. නොදුක් නොසැප වේදනාවෙහි පැවැත්ම පිළිබඳ හැඟීම යනු එම පැවැත්ම දැනීම හා නොදැනීම තුළින් සැප දුක් බව නියම වීමයි. මෙය ද පවසා ඇත -

‘‘အဒုက္ခမသုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ.

“ඇවැත්නි විශාඛය, නොදුක් නොසැප වේදනාව දැනීමෙන් (ඥානයෙන්) සැපයක් වන අතර, නොදැනීමෙන් (අඥානයෙන්) දුකක් වේ” යනුවෙනි.

ဣန္ဒြိယန္တိ ဧတာ ဟိ သုခါဒယော တိဿော ဝေဒနာ သုခိန္ဒြိယံ, ဒုက္ခိန္ဒြိယံ, သောမနဿိန္ဒြိယံ, ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယတော ပဉ္စဓာ ဝိဘတ္တာ. ကာယိကဉှိ သာတံ သုခိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ, အသာတံ ဒုက္ခိန္ဒြိယန္တိ. မာနသံ ပန သာတံ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ, အသာတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ. ဒုဝိဓမ္ပိ နေဝ သာတံ နာသာတံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ – ယထာ ကာယိကစေတသိကာ သုခဒုက္ခဝေဒနာ ‘‘သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ, ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာ, န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါတိ? ဘေဒါဘာဝတော. ယထေဝ ဟိ အနုဂ္ဂဟသဘာဝါ ဗာဓကသဘာဝါ စ သုခဒုက္ခဝေဒနာ အညထာ ကာယဿ အနုဂ္ဂဟံ ဗာဓကဉ္စ ကရောန္တိ, စိတ္တဿ စ အညထာ, န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါ, တသ္မာ ဘေဒါဘာဝတော ဝိဘဇိတွာ န ဝုတ္တာ.

ඉන්ද්‍රියයන් යනු සැප ආදී මෙම වේදනා තුන අධිපති අර්ථයෙන් සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය, සෝමනස්සින්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය, උපේක්ඛින්ද්‍රිය යනුවෙන් පස් ආකාරයකට බෙදා දැක්වීමයි. කායික මිහිරි බව සුඛින්ද්‍රිය ලෙසත්, නොමිහිරි බව දුක්ඛින්ද්‍රිය ලෙසත් පවසන ලදී. මානසික මිහිරි බව සෝමනස්සින්ද්‍රිය ලෙසත්, නොමිහිරි බව දෝමනස්සින්ද්‍රිය ලෙසත් පවසන ලදී. මිහිරි ද නොවන නොමිහිරි ද නොවන දෙයාකාර වූ වේදනාව උපේක්ඛින්ද්‍රිය ලෙස පවසන ලදී. මෙහි හේතුව කුමක්ද? කායික චෛතසික සැප දුක් වේදනා ‘සුඛින්ද්‍රිය, සෝමනස්සින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය’ ලෙස බෙදා දැක්වුවද, නොදුක් නොසැප වේදනාව එසේ බෙදා නොදැක්වූයේ ඇයි? භේදයක් නොමැති බැවිනි. අනුග්‍රහ කරන ස්වභාවය හා පීඩා කරන ස්වභාවය ඇති සැප දුක් වේදනා, කයට හා සිතට වෙන වෙනම අනුග්‍රහ හා පීඩා ඇති කරන නමුත්, නොදුක් නොසැප වේදනාව එසේ නොකරයි. එබැවින් භේදයක් නොමැති නිසා එය බෙදා නොදක්වන ලදී.

ဒွိဓာဒိတာတိ သဗ္ဗာပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒယိတဋ္ဌေန ဧကဝိဓာပိ နိဿယဘေဒေန ဒုဝိဓာ – ကာယိကာ စေတသိကာတိ, သုခါ, ဒုက္ခာ, အဒုက္ခမသုခါတိ တိဝိဓာ, စတုယောနိဝသေန [Pg.183] စတုဗ္ဗိဓာ, ဣန္ဒြိယဝသေန, ဂတိဝသေန စ ပဉ္စဝိဓာ, ဒွါရဝသေန စ အာရမ္မဏဝသေန စ ဆဗ္ဗိဓာ, သတ္တဝိညာဏဓာတုယောဂေန သတ္တဝိဓာ, အဋ္ဌလောကဓမ္မပစ္စယတာယ အဋ္ဌဝိဓာ, သုခါဒီနံ ပစ္စေကံ အတီတာဒိဝိဘာဂေန နဝဝိဓာ, တာ ဧဝ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒေန အဋ္ဌာရသဝိဓာ, တထာ ရူပါဒီသု ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ သုခါဒိဝသေန တိဿော တိဿော ကတွာ. ရူပါရမ္မဏသ္မိဉှိ သုခါပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုက္ခာပိ, အဒုက္ခမသုခါပိ, ဧဝံ ဣတရေသုပိ. အထ ဝါ အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရဝသေန အဋ္ဌာရသ. ဝုတ္တဉှိ –

ද්විවිධාදී බව යනු: සියලු වේදනාවන් විඳීමේ අර්ථයෙන් එකක් වුවද, නිශ්‍රය භේදයෙන් දෙවදෑරුම් වේ - කායික හා චෛතසික වශයෙන්. සැප, දුක්, නොදුක් නොසැප වශයෙන් තෙවදෑරුම් වේ. යෝනි වශයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. ඉන්ද්‍රිය හා ගති වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ද්වාර හා අරමුණු වශයෙන් සය වැදෑරුම් වේ. සප්ත විඥාන ධාතු හා යෙදීමෙන් සත් වැදෑරුම් වේ. අෂ්ට ලෝක ධර්ම ප්‍රත්‍ය වීමෙන් අට වැදෑරුම් වේ. සැප ආදී එක් එක් වේදනාව අතීත ආදී වශයෙන් නව වැදෑරුම් වේ. ඒවාම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් දහඅට වැදෑරුම් වේ. එසේම රූප ආදී අරමුණු හයෙහි සැප ආදී වශයෙන් තුන බැගින් ගත් විට ද එසේම වේ. රූප අරමුණෙහි සැප වේදනාව ද, දුක් වේදනාව ද, නොදුක් නොසැප වේදනාව ද උපදී; අනෙක් අරමුණුවල ද එසේමය. නැතහොත් දහඅටක් වූ මනෝපවිචාර වශයෙන් දහඅටකි. එසේ පවසා ඇත -

‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ, ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ, ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ, သောတေန သဒ္ဒံ…ပေ… မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတိ, ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ, ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၆၂).

“ඇසින් රූපයක් දැක සෝමනස්සයට කරුණු වූ රූපය ගැන සිතයි (උපවිචරති), දෝමනස්සයට කරුණු වූ, උපේක්ෂාවට කරුණු වූ රූපය ගැන සිතයි. කනින් ශබ්දය... සිතින් ධර්මයක් දැන සෝමනස්සයට කරුණු වූ ධර්මය ගැන සිතයි, දෝමනස්සයට කරුණු වූ, උපේක්ෂාවට කරුණු වූ ධර්මය ගැන සිතයි” (අංගුත්තර නිකාය 3.62).

ဧဝံ အဋ္ဌာရသဝိဓာ ဟောန္တိ. တထာ ဆ ဂေဟဿိတာနိ သောမနဿာနိ, ဆ ဂေဟဿိတာနိ ဒေါမနဿာနိ, ဆ ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ, တထာ နေက္ခမ္မဿိတာ သောမနဿာဒယောတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသဝိဓာ. အတီတေ ဆတ္တိံသ, အနာဂတေ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆတ္တိံသာတိ အဋ္ဌုတ္တရသတမ္ပိ ဘဝန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဒွိဓာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

මෙසේ (විචාර වශයෙන්) දහඅට වැදෑරුම් වෙති. එලෙසම ගෙයි වැසීම ඇසුරු කළ සෝමනස්ස හයක්, දෝමනස්ස හයක් සහ උපේක්ෂා හයක් ද, එසේම නෙක්ඛම්මය (නික්මීම) ඇසුරු කළ සෝමනස්ස ආදී හය බැගින් වූ වේදනා ද වශයෙන් තිස්හය වැදෑරුම් වේ. අතීතයෙහි තිස්හයක් ද, අනාගතයෙහි තිස්හයක් ද, වර්තමානයෙහි තිස්හයක් ද වශයෙන් එකසිය අටක් ද වෙති. මෙලෙස මෙහි දෙවැදෑරුම් ආදී වූ බෙදීම් දත යුතුය.

ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකීර්ණක කථාව නිම විය.

ဂါထာသု သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတော. တေန သမထဘာဝနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သမ္ပဇာနောတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓေန သမ္ပဇညေန သမ္ပဇာနော. တေန ဝိပဿနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သတောတိ သတောကာရီ. တေန သမထဝိပဿနာနယေန ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန သမန္နာဂတတ္တံ ဒဿေတိ. ဝေဒနာ စ ပဇာနာတီတိ ‘‘ဣမာ ဝေဒနာ, ဧတ္တကာ ဝေဒနာ’’တိ သဘာဝတော ဝိဘာဂတော ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတော စ ပုဗ္ဗဘာဂေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂေန ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဇာနာတိ. ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယသစ္စံ. ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္တာဝတာ ဝေဒနာ ယတ္ထ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ နိရောဓသစ္စံ. ခယဂါမိနန္တိ ဝေဒနာနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ ပဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝေဒနာနံ ခယာတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ [Pg.184] ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန အရိယမဂ္ဂေန ဝေဒနာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ. နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော, ပဟီနတဏှော, ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန စ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ.

ගාථාවන්හි ‘සමාහිතෝ’ යනු උපචාර සහ අප්පනා වශයෙන් වූ සමාධියෙන් සමාහිත වූ (එකඟ වූ) බවයි. එයින් සමථ භාවනානුයෝගය දක්වයි. ‘සම්පජානෝ’ යනු සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය ආදී සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූ බවයි. එයින් විදර්ශනානුයෝගය දක්වයි. ‘සතෝ’ යනු සිහියෙන් යුක්තව ක්‍රියා කරන්නා ය. එයින් සමථ විදර්ශනා ක්‍රමයෙන් ධර්මයෝ භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පැමිණෙති. එයින් සමන්නාගත බව (යුක්ත බව) දක්වයි. ‘වේදනා ච පජානාති’ යනු ‘මේවා වේදනාවන් ය, මෙපමණ වේදනාවන් ය’ යනාදී වශයෙන් ස්වභාවය හා විභාගය අනුව ද, ‘අනිත්‍ය ය, දුක්ඛ ය, විපරිණාම ධර්මයන් ය’ යනාදී වශයෙන් අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ අනුව ද පූර්ව භාගයෙහි ත්‍රිවිධ පරිඥාවෙන් පිරිසිඳ දැන, විදර්ශනාව වඩා ආර්ය මාර්ගයෙන් පරිඥා ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) මගින් දැනගන්නා බවයි. ‘වේදනානඤ්ච සම්භවං’ යනු සමුදය සත්‍යයයි. ‘යත්ථ චේතා නිරුජ්ඣන්ති’ යනු යම් තැනක මේ වේදනාවෝ නිරුද්ධ වෙත් ද, එය නිරෝධ සත්‍යයයි. ‘ඛයගාමිනං’ යනු වේදනාවන්ගේ ක්ෂය වීම පිණිස පවතින ආර්ය මාර්ගයත් දැනගනියි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘වේදනානං ඛයා’ යනු මෙසේ සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය මගින් වේදනාවන්ගේ අනුප්පාද නිරෝධයයි (නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ කිරීමයි). ‘නිච්ඡාතෝ පරිනිබ්බුතෝ’ යනු තෘෂ්ණාව නැති, ප්‍රහීණ කළ තෘෂ්ණාව ඇති, ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් හා ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවී ගියේ වෙයි.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၄. ဒုတိယဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන වේදනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၃. စတုတ္ထေ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ သုခဝေဒနာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခဝသေန ဒုက္ခာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတဗ္ဗာ. သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒုန္နီဟရဏဋ္ဌေန အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခဒုက္ခဘာဝေန ဒုက္ခဝေဒနာ သလ္လန္တိ ပဿိတဗ္ဗာ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိပက္ခတော စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စာတိ ပဿိတဗ္ဗာ. ကာမဉ္စေတ္ထ သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ပဿိတဗ္ဗာ, အနိစ္စဒဿနတော ပန သာတိသယံ ဝိရာဂနိမိတ္တံ ဒုက္ခဒဿနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ ယတ္ထ ပုထုဇ္ဇနာ သုခါဘိနိဝေသိနော, တတ္ထ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ တထာ ဝုတ္တံ. တေနဿာ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဘာဝေါ ဒဿိတော. ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ‘‘သုခါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခါပိ တာဝ ဧဒိသီ, ဒုက္ခာ နု ခေါ ကီဒိသီ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ဒုက္ခဒုက္ခတာယ ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ, ဣတရာ ပန သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဒုက္ခာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အဝေါစ.

53. සිව්වන (සූත්‍රයෙහි) ‘දුක්ඛතෝ දට්ඨබ්බා’ යනු සැප වේදනාව විපරිණාම දුක්ඛ වශයෙන් දුකක් යැයි ඥාන චක්ෂුසින් දැක්ක යුතු බවයි. ‘සල්ලතෝ දට්ඨබ්බා’ යනු ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් ද, ඇතුළතින් ඇනෙන බැවින් ද, පෙළන බැවින් ද දුක්ඛ-දුක්ඛ භාවයෙන් දුක් වේදනාව හුලක් (සල්ලයක්) මෙන් දැක්ක යුතු බවයි. ‘අනිච්චතෝ’ යනු හටගෙන නැති වන බැවින් ද, උදය-වය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) ඇති බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද, නිත්‍ය බවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය වශයෙන් දැක්ක යුතු බවයි. සැබවින්ම මෙහි සියලුම වේදනාවෝ අනිත්‍ය වශයෙන් දැක්ක යුතුය. එහෙත් අනිත්‍ය දර්ශනයට වඩා විරාගයට (නොඇලීමට) හේතුවන දුක්ඛ දර්ශනය විශේෂ බැවින්, ඒ අර්ථය දක්වමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ “මහණෙනි, සැප වේදනාව දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය, දුක් වේදනාව හුලක් ලෙස දැක්ක යුතුය” යි වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත් පෘථග්ජනයන් යම් සැපයක අභිනිවේශ වී (ගැලී) සිටිද්ද, එහි කලකිරීම ඇති කරනු පිණිස එසේ වදාරන ලදී. එයින් එම සැප වේදනාවෙහි සංඛාර දුක්ඛතාවය නිසා වූ දුක් බව දක්වන ලදී. ‘යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි’ යනුවෙන් විපරිණාම දුක්ඛතාවය නිසා “මහණෙනි, සැප වේදනාව දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය” යි වදාරා, “සැප පවා මෙබඳු නම්, දුක කෙබඳු විය හැකිද?” යි සිතන්නවුන්ට දුක්ඛ-දුක්ඛතාවය නිසා “දුක් වේදනාව හුලක් ලෙස දැක්ක යුතුය” යි වදාළ සේක. අනෙක් (අදුක්ඛමසුඛ) වේදනාව වනාහි සංඛාර දුක්ඛතාවය නිසාම දුකක් බව දක්වමින් “අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස දැක්ක යුතුය” යි වදාළ සේක.

ဧတ္ထ စ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ရာဂဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. သုခဝေဒနာယ ဟိ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ. ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ဒေါသဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟိ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတိ. ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန မောဟဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော. အဒုက္ခမသုခဝေဒနာယ ဟိ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ.

මෙහි දී ‘සැප වේදනාව දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය’ යන්නෙන් රාගය මුලිනුපුටා දැමීමේ උපක්‍රමය දක්වන ලදී. සැප වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගුම් ගන්නා බැවිනි. ‘දුක් වේදනාව හුලක් ලෙස දැක්ක යුතුය’ යන්නෙන් ද්වේෂය මුලිනුපුටා දැමීමේ උපක්‍රමය දක්වන ලදී. දුක් වේදනාවෙහි පටිඝානුසය ලැගුම් ගන්නා බැවිනි. ‘අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස දැක්ක යුතුය’ යන්නෙන් මෝහය මුලිනුපුටා දැමීමේ උපක්‍රමය දක්වන ලදී. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙහි අවිජ්ජානුසය ලැගුම් ගන්නා බැවිනි.

တထာ [Pg.185] ပဌမေန တဏှာသံကိလေသဿ ပဟာနံ ဒဿိတံ တဿ သုခဿာဒဟေတုကတ္တာ, ဒုတိယေန ဒုစ္စရိတသံကိလေသဿ ပဟာနံ. ယထာဘူတဉှိ ဒုက္ခံ အပရိဇာနန္တာ တဿ ပရိဟရဏတ္ထံ ဒုစ္စရိတံ စရန္တိ. တတိယေန ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ ပဟာနံ အနိစ္စတော ပဿန္တဿ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသာဘာဝတော အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ, အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တဉ္စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ. ပဌမေန ဝါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခပရိညာ, ဒုတိယေန ဒုက္ခဒုက္ခပရိညာ, တတိယေန သင်္ခါရဒုက္ခပရိညာ. ပဌမေန ဝါ ဣဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ, ဒုတိယေန အနိဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ, တတိယေန မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏပရိညာ. ဝိရတ္တေသု ဟိ တဒါရမ္မဏဓမ္မေသု အာရမ္မဏာနိပိ ဝိရတ္တာနေဝ ဟောန္တီတိ. ပဌမေန ဝါ ရာဂပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန ဒုက္ခာနုပဿနာယ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတိ, ဒုတိယေန ဒေါသပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခော, တတိယေန မောဟပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနတ္တာနုပဿနာယ သုညတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේම පළමු වැන්නෙන් තෘෂ්ණා සංක්ලේශය ප්‍රහීණ කිරීම දක්වන ලදී, එය සැප ආස්වාදය හේතු කොට පවතින බැවිනි. දෙවැන්නෙන් දුශ්චරිත සංක්ලේශය ප්‍රහීණ කිරීම දක්වන ලදී. දුක තත්ත්වාකාරයෙන් පිරිසිඳ නොදන්නා වූවෝ එයින් මිදීම සඳහා දුශ්චරිතයෙහි හැසිරෙන බැවිනි. තෙවැන්නෙන් දෘෂ්ටි සංක්ලේශය ප්‍රහීණ කිරීම දක්වන ලදී. අනිත්‍ය වශයෙන් දක්නා වූ තැනැත්තාට දෘෂ්ටි සංක්ලේශයන් නොමැති වන බැවින් ද, දෘෂ්ටි සංක්ලේශය අවිද්‍යාව නිමිති කොට පවතින බැවින් ද, අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව ද අවිද්‍යාව නිමිති කොට පවතින බැවිනි. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් විපරිණාම දුක්ඛ පරිඥාව ද, දෙවැන්නෙන් දුක්ඛ-දුක්ඛ පරිඥාව ද, තෙවැන්නෙන් සංඛාර දුක්ඛ පරිඥාව ද දක්වයි. එසේත් නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් ඉෂ්ටාරම්මණ පරිඥාව ද, දෙවැන්නෙන් අනිෂ්ටාරම්මණ පරිඥාව ද, තෙවැන්නෙන් මධ්‍යස්ථ ආරම්මණ පරිඥාව ද දක්වයි. ඒ අරමුණු වලට අදාළ ධර්මයන්හි නොඇලෙන කල්හි අරමුණු ද විරාගයට (නොඇල්මට) පත්වන බැවිනි. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් රාගය ප්‍රහීණ කිරීම වර්ණනා කිරීමෙන් දුක්ඛානුපස්සනාව මගින් අප්පණිහිත විමෝක්ෂය ද, දෙවැන්නෙන් ද්වේෂය ප්‍රහීණ කිරීම වර්ණනා කිරීමෙන් අනිත්‍යානුපස්සනාව මගින් අනිමිත්ත විමෝක්ෂය ද, තෙවැන්නෙන් මෝහය ප්‍රහීණ කිරීම වර්ණනා කිරීමෙන් අනත්තානුපස්සනාව මගින් ශුන්‍යතා විමෝක්ෂය ද දක්වන බව දත යුතුය.

ယတောတိ ယဒါ, ယသ္မာ ဝါ. အရိယောတိ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတော ပရိသုဒ္ဓေါ. သမ္မဒ္ဒသောတိ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ စတုန္နမ္ပိ ဝါ သစ္စာနံ အဝိပရီတဒဿာဝီ. အစ္ဆေစ္ဆိ တဏှန္တိ ဝေဒနာမူလကံ တဏှံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဆိန္ဒိ, အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိ. ဝိဝတ္တယိ သံယောဇနန္တိ ဒသဝိဓံ သံယောဇနံ ပရိဝတ္တယိ, နိမ္မူလမကာသိ. သမ္မာတိ ဟေတုနာ ကာရဏေန. မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ ဒဿနာဘိသမယာ, ပဟာနာဘိသမယာ ဝါ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ကိစ္စဝသေန မာနံ ပဿတိ, အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. တေန ဒိဋ္ဌော ပန သော တာဝဒေဝ ပဟီယတိ ဒိဋ္ဌဝိသေန ဒိဋ္ဌသတ္တာနံ ဇီဝိတံ ဝိယ, အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကောဋိသင်္ခါတံ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိဝဋုမံ အကာသိ, အန္တိမသမုဿယမတ္တာဝသေသံ ဒုက္ခမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘යතෝ’ යනු යම් කලෙක හෝ යම් හෙයකින් යන්නයි. ‘අරියෝ’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ, පිරිසිදු වූ තැනැත්තායි. ‘සම්මද්දසෝ’ යනු සියලු වේදනාවන් හෝ සතර සත්‍යයන් අවිපරීතව (නිවැරදිව) දක්නා තැනැත්තායි. ‘අච්ඡෙච්ඡි තණ්හං’ යනු වේදනා මූලික තෘෂ්ණාව අග්‍ර මාර්ගයෙන් සිඳ දැමූ, ශේෂයක් නොමැතිව මුලිනුපුටා දැමූ බවයි. ‘විවත්තයි සංයෝජනං’ යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් පෙරළා දැමූ, මුල් රහිත කළ බවයි. ‘සම්මා’ යනු හේතු යුක්තව ය. ‘මානාභිසමයා’ යනු මානය දැකීමෙන් අවබෝධ කර ගැනීම හෝ ප්‍රහීණ කිරීමෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. අර්හත් මාර්ගය වනාහි කෘත්‍ය වශයෙන් මානය දකියි, මෙය ඔහුගේ දර්ශනාභිසමයයි. එසේ දකින ලද එය, විෂ ඝෝර සර්පයෙකු දුටු පමණින් සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය නැති වන්නාක් මෙන්, එකෙණෙහිම ප්‍රහීණ වෙයි, මෙය ඔහුගේ ප්‍රහාණාභිසමයයි. ‘අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස’ යනු මෙලෙස අර්හත් මාර්ගයෙන් මානය දක්නා ලද බැවින් හා ප්‍රහීණ කරන ලද බැවින්, කෙළවර (අන්තය) ලෙස හැඳින්වෙන මුළු මහත් වෘත්ත දුක්ඛයම අවසන් කළේය, අවසන් මරණය දක්වා පමණක් ඉතිරි වූ දුකක් බවට පත් කළේය යන්න මෙහි අදහසයි.

ဂါထာသု ယောတိ ယော အရိယသာဝကော. အဒ္ဒါတိ အဒ္ဒသ, သုခဝေဒနံ ဒုက္ခတော ပဿီတိ အတ္ထော. သုခဝေဒနာ ဟိ ဝိသမိဿံ ဝိယ ဘောဇနံ ပရိဘောဂကာလေ အဿာဒံ ဒဒမာနာ ဝိပရိဏာမကာလေ ဒုက္ခာယေဝါတိ. ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ယထာ သလ္လံ သရီရံ အနုပဝိသန္တမ္ပိ ပဝိဋ္ဌမ္ပိ ဥဒ္ဓရိယမာနမ္ပိ ပီဠမေဝ ဇနေတိ, ဧဝံ ဒုက္ခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ ဌိတိပ္ပတ္တာပိ ဘိဇ္ဇမာနာပိ ဝိဗာဓတိယေဝါတိ တံ သလ္လတော ဝိပဿီတိ ဝုတ္တံ. အဒ္ဒက္ခိ [Pg.186] နံ အနိစ္စတောတိ သုခဒုက္ခတော သန္တသဘာဝတာယ သန္တတရဇာတိကမ္ပိ နံ အဒုက္ခမသုခံ အနိစ္စန္တိကတာယ အနိစ္စတော ပဿိ.

ගාථාවල ‘යො’ යනු යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි. ‘අද්ධා’ යනු දැක්කේය යන්නයි. සැප වේදනාව දුකක් ලෙස බලයි යනු අර්ථයයි. මන්ද සැප වේදනාව වනාහි විෂ මිශ්‍ර වූ භෝජනයක් පරිභෝජනය කරන කාලයෙහි ආශ්වාදයක් ලබා දුන්නද, විපරිණාමයට පත් වන කාලයෙහි දුකක්ම වන බැවිනි. ‘දුක හුලක් ලෙස දැක්කේය’ යනු හුලක් ශරීරයට ඇතුළු වන විටද, ඇතුළු වූ පසුද, උදුරා ගන්නා විටද වේදනාවම උපදවන්නා සේම, දුක් වේදනාව උපදින විටද, පවතින විටද, බිඳෙන විටද පීඩා කරන්නක්ම වන බැවින් එය ‘සල්ලතො’ (හුලක් ලෙස) විදර්ශනා කළ බව කියැවිණි. ‘එය අනිත්‍යයක් ලෙස දැක්කේය’ යනු සැප දුක් දෙකට වඩා ශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති බැවින් වඩාත් ශාන්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව (අදුක්ඛමසුඛය) පවා අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසා අනිත්‍යයක් ලෙස දැක්කේය යන්නයි.

သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသောတိ သော ဧဝံ တိဿန္နံ ဝေဒနာနံ သမ္မဒေဝ ဒုက္ခာဒိတော ဒဿာဝီ. ယတောတိ ယသ္မာ. တတ္ထာတိ ဝေဒနာယံ. ဝိမုစ္စတီတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ သုခါဒီနိ ဒုက္ခာဒိတော အဒ္ဒသ, တသ္မာ တတ္ထ ဝေဒနာယ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိမုစ္စတိ. ယံသဒ္ဒေ ဟိ ဝုတ္တေ တံသဒ္ဒေါ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ဝါ ယတောတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သံယတော ယတတ္တော, ယတတိ ပဒဟတီတိ ဝါ ယတော, အာယတတီတိ အတ္ထော. အဘိညာဝေါသိတောတိ ဝေဒနာမုခေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပရိယောသိတော ကတကိစ္စော. သန္တောတိ ရာဂါဒိကိလေသဝူပသမေန သန္တော. ယောဂါတိဂေါတိ ကာမယောဂါဒိံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ယောဂံ အတိက္ကန္တော. ဥဘယဟိတမုနနတော မုနီတိ.

‘ස වේ සම්මද්දසො’ යනු ඔහු මෙසේ වේදනා තුනම දුක් ආදී වශයෙන් මනා කොටම දක්නා තැනැත්තෙකි. ‘යතො’ යනු යම් හෙයකින්. ‘තත්ථ’ යනු ඒ වේදනාවන් කෙරෙහිය. ‘විමුච්චති’ යනු සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් මිදෙයි. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි - යම් හෙයකින් සැප ආදිය දුක් ආදී වශයෙන් දැක්කේද, එහෙයින් එහි වේදනාව කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් මිදෙයි. ‘යං’ ශබ්දය කියූ විට ‘තං’ ශබ්දය ගෙන ආ යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘යතො’ යනු කය, වචන හා සිතින් සංයමයට පත් වූයේ, දැඩි උත්සාහයක නියැළුණේ යන්නයි. ‘අභිඤ්ඤාවොසිතො’ යනු වේදනාවන් මුල් කරගෙන සිවුසච්ච කමටහන් වඩා හයවන අභිඥාවෙන් (රහත් බවින්) නිමාවට පත් කළ කටයුතු ඇත්තාය. ‘සන්තො’ යනු රාගාදී කෙලෙස් සන්සිඳීමෙන් ශාන්ත වූයේය. ‘යොගාතිගො’ යනු කාම යෝගය ආදී සිවුවැදෑරුම් යෝගයන්ම ඉක්මවා ගිය තැනැත්තාය. දෙලොව යහපත දන්නා බැවින් ඔහු ‘මුනි’ නම් වෙයි.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ပဌမဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පළමු ඒසනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၄. ပဉ္စမေ ဧသနာတိ ဂဝေသနာ ပရိယေသနာ မဂ္ဂနာ. တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ကာမေသနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ, ကာမသင်္ခါတာ ဝါ ဧသနာ ကာမေသနာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

54. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඒසනා’ යනු සෙවීම, පර්යේෂණය, සොයා යාමයි. එය කොටස් වශයෙන් දැක්වීමට ‘කාමේසනා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘කාමේසනා’ යනු කාමයන් සෙවීමයි, නොහොත් කාමයන් ලෙස හඳුන්වන සෙවීමයි. මෙය පවසන ලදී -

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော, ကာမရာဂေါ, ကာမနန္ဒီ, ကာမသ္နေဟော, ကာမပိပါသာ, ကာမမုစ္ဆာ, ကာမဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

‘එහි කාමේසනා යනු කවරේ ද? කාමයන් කෙරෙහි යම් කාමච්ඡන්දයක්, කාමරාගයක්, කාමනන්දියක්, කාමස්නේහයක්, කාම පිපාසාවක්, කාම මුර්ඡාවක්, කාමයන්හි බැඳීමක් වේද, මෙය කාමේසනා යැයි කියනු ලැබේ.’

တသ္မာ ကာမရာဂေါ ကာမေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘဝေသနာယပိ ဧသေဝ နယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

එබැවින් කාමරාගය යනු කාමේසනා බව දත යුතුය. භවේසනා පිළිබඳවද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය පවසන ලදී -

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော…ပေ… ဘဝဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

‘එහි භවේසනා යනු කවරේ ද? භවයන් කෙරෙහි යම් භවච්ඡන්දයක්...පෙ... භවයන්හි බැඳීමක් වේද, මෙය භවේසනා යැයි කියනු ලැබේ.’

တသ္မာ ဘဝေသနရာဂေါ ရူပါရူပဘဝပတ္ထနာ ဘဝေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ. ယထာဟ –

එබැවින් භවේසනා රාගය වූ රූපාරූප භවයන් පැතීම භවේසනා බව දත යුතුය. බ්‍රහ්මචරියාව සෙවීම බ්‍රහ්මචරියේසනා නම් වේ. යම් සේ පවසා ඇත්ද -

‘‘တတ္ထ [Pg.187] ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ဒိဋ္ဌိကန္တာရော ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိကံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဒိဋ္ဌိသညောဇနံ ဂါဟော ပတိဋ္ဌာဟော အဘိနိဝေသော ပရာမာသော ကုမ္မဂ္ဂေါ မိစ္ဆာပထော မိစ္ဆတ္တံ တိတ္ထာယတနံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉).

‘එහි බ්‍රහ්මචරියේසනා යනු කවරේ ද? ලෝකය ශාස්වතය කියා හෝ, ලෝකය අශාස්වතය කියා හෝ, ලෝකය අන්තයක් ඇත්තේය කියා හෝ, ලෝකය අනන්තය කියා හෝ, එම ජීවය එම ශරීරයමය කියා හෝ, ජීවය වෙනකක් ශරීරය වෙනකක් කියා හෝ, මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ ඇති බව හෝ, මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ නැති බව හෝ, මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ ඇති බවත් නැති බවත් යන දෙකම හෝ, මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ ඇත්තේද නැත්තේද නොවන බව හෝ වේද, මෙබඳු වූ යම් දෘෂ්ටියක්, දෘෂ්ටිගතයක්, දෘෂ්ටි ගහණයක්, දෘෂ්ටි කතරක්, දෘෂ්ටි විසුකාවක්, දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතයක්, දෘෂ්ටි සංයෝජනයක්, දැඩිව ගැනීමක්, පිහිටීමක්, අභිනිවේශයක්, පරාමාසයක්, කුමඟක්, වැරදි මාවතක්, මිථ්‍යාවක්, තීර්ථකායතනයක්, විපරීතව ගැනීමක් වේද, මෙය බ්‍රහ්මචරියේසනා යැයි කියනු ලැබේ.’

တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဒိဋ္ဌိဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ဧတ္တာဝတာ ရာဂဒိဋ္ဌိယော ဧသနာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ရာဂဒိဋ္ဌိယောဝ ဧသနာ, တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

එබැවින් දෘෂ්ටිගත සම්මත වූ බ්‍රහ්මචරියාව සෙවීම දෘෂ්ටි බ්‍රහ්මචරියේසනා බව දත යුතුය. මෙපමණකින් රාගය හා දෘෂ්ටිය ඒසනා (සෙවීම්) බව දක්වන ලදී. රාගය හා දෘෂ්ටිය පමණක්ම ඒසනා නොවේ, ඒවාට සම්බන්ධ කර්මද එසේමය. මෙය පවසන ලදී -

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ, ဝစီကမ္မံ, မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၉) –

‘එහි කාමේසනා යනු කවරේ ද? කාමරාගය හා ඊට සම්බන්ධ අකුසල් කාය කර්ම, වචී කර්ම, මනෝ කර්මය. මෙය කාමේසනා යැයි කියනු ලැබේ. එහි භවේසනා යනු කවරේ ද? භවරාගය හා ඊට සම්බන්ධ අකුසල් කාය කර්ම, වචී කර්ම, මනෝ කර්මය. මෙය භවේසනා යැයි කියනු ලැබේ. එහි බ්‍රහ්මචරියේසනා යනු කවරේ ද? අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටිය හා ඊට සම්බන්ධ අකුසල් කාය කර්ම, වචී කර්ම, මනෝ කර්මය. මෙය බ්‍රහ්මචරියේසනා යැයි කියනු ලැබේ.’

ဧဝမေတာ တိဿော ဧသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙසේ මේ ඒසනා (සෙවීම්) තුන දත යුතුය.

ဂါထာသု သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ဧသနာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ အဝိဇ္ဇာဒယော တဏှာ စာတိ သမ္ဘဝေါ, သမုဒယောတိ အတ္ထော. ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ပဌမမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတိ, ကာမေသနာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန, ဘဝေသနာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවල ‘සම්භවන්ති’ යනු මෙහි සෙවීම් ඇතිවීමට හේතු වන අවිද්‍යාව ආදිය සහ තණ්හාවයි. සම්භවය යනු සමුදය යන අර්ථයයි. ‘යම් තැනක මේවා නිරුද්ධ වේද’ යනු බ්‍රහ්මචරියේසනා පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මඟින්) නිරුද්ධ වෙයි, කාමේසනා අනාගාමි මාර්ගයෙන් නිරුද්ධ වෙයි, භවේසනා අර්හත් මාර්ගයෙන් නිරුද්ධ වන බව දත යුතුය. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිමය.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဒုတိယဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවන ඒසනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၅. ဆဋ္ဌေ [Pg.188] ဗြဟ္မစရိယေသနာ သဟာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ. ဝိဘတ္တိလောပေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော, ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ ကာမေသနာ, ဘဝေသနာတိ တိဿော ဧသနာ’’တိ. တာသု ဗြဟ္မစရိယေသနံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိသစ္စပရာမာသော, ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမုဿယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ဣတိ ဧဝံ သစ္စန္တိ ပရာမာသော ဣတိသစ္စပရာမာသော. ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀). တာ ဧဝ စ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎမာနာ လောဘာဒိကိလေသသမုဿယေန စ သမုဿယာ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ မိစ္ဆာဘိနိဝိသမာနာ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘူတာ ကိလေသဒုက္ခူပစယဟေတုဘူတာ စ ဒိဋ္ဌိယော ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဝတ္တိအာကာရတော နိဗ္ဗတ္တိတော စ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

55. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘බ්‍රහ්මචරියේසනා සහා’ යනු බ්‍රහ්මචරියේසනා සමඟ යන්නයි. විභක්ති ලෝපයෙන් මෙසේ දක්වා ඇත, නැතහොත් එය කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියයි. ‘බ්‍රහ්මචරියේසනා සමඟ කාමේසනා සහ භවේසනා යන සෙවීම් තුනයි’ යන අර්ථය මෙයින් කියැවේ. ඒවා අතරින් බ්‍රහ්මචරියේසනාව ස්වරූපයෙන්ම පෙන්වීමට ‘ඉතිසච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා’ යන්න පැවසිණි. එහි අර්ථය - ‘මෙසේ මෙය සත්‍යය’ යැයි දැඩිව ගැනීම ඉතිසච්චපරාමාසයයි. ‘මෙයම සත්‍යය, අනෙක් දෑ හිස්ය’ යන දෘෂ්ටියේ පවතින ස්වභාවය දක්වයි. සියලු අනර්ථයන්ට හේතු වන බැවින් සියලු දෘෂ්ටීන්ම ‘දිට්ඨිට්ඨාන’ නම් වේ. මෙය පවසන ලදී - ‘මහණෙනි, මම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා උතුම් වරදක් නොදකිමි’. එම දෘෂ්ටීන්ම වඩ වඩාත් වැඩෙන විට ලෝභාදී කෙලෙස් සමූහය සමඟ එක්වීමෙන් ‘සමුස්සය’ වේ. ‘මෙයම සත්‍යය, අනෙක් දෑ හිස්ය’ යනුවෙන් මිථ්‍යා අභිනිවේශය ඇති කරගන්නා සියලු අනර්ථයන්ට හේතු වූ සහ කෙලෙස් දුක් රැස් කිරීමට හේතු වූ දෘෂ්ටීන් බ්‍රහ්මචරියේසනා යැයි කියන ලදී. මෙයින් පවතින ආකාරයෙන් හා උපත ලබන ආකාරයෙන් බ්‍රහ්මචරියේසනාව දක්වන ලද බව දත යුතුය.

သဗ္ဗရာဂဝိရတ္တဿာတိ သဗ္ဗေဟိ ကာမရာဂဘဝရာဂေဟိ ဝိရတ္တဿ. တတော ဧဝ တဏှက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုတ္တတ္တာ တဏှက္ခယဝိမုတ္တိနော အရဟတော. ဧသနာ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ ကာမေသနာ, ဘဝေသနာ စ သဗ္ဗသော နိဿဋ္ဌာ ပဟီနာ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမူဟတာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ စ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ သမုဂ္ဃာတိတာ. ဧသနာနံ ခယာတိ ဧဝမေတာသံ တိဿန္နံ ဧသနာနံ ခယာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ ဘိန္နကိလေသတ္တာ. ဘိက္ခူတိ စ သဗ္ဗသော အာသာဘာ ဝါ. နိရာသောတိ စ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌဿ ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လဿ ပဟီနတ္တာ အကထံကထီတိ စ ဝုစ္စတီတိ.

‘සියලු රාගයන්ගෙන් වෙන් වූ’ (සබ්බරාගවිරත්තස්ස) යනු සියලු කාමරාග හා භවරාගයන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තා හට ය. එහෙයින්ම තණ්හාව ක්ෂය කිරීම යැයි කියනු ලබන නිවනෙහි විමුක්තිය ලැබූ හෙයින් තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේ ය. ‘සෙවීම් අත්හරින ලද්දේය’ (ඒසනා පටිනිස්සට්ඨා) යනු කාම සෙවීම හා භව සෙවීම යන සියල්ල අත්හරින ලද, ප්‍රහීණ කරන ලද බවයි. ‘දෘෂ්ටි ස්ථානයෝ උදුරා දමන ලදහ’ (දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතා) යනු බ්‍රහ්මචර්ය සෙවීම යැයි කියනු ලබන දෘෂ්ටි ස්ථානයෝ සෝවාන් මාර්ගයෙන්ම මුලිනුපුටා දමන ලදහ. ‘සෙවීම් ක්ෂය වීමෙන්’ (ඒසනානං ඛයා) යනු මෙසේ මේ සෙවීම් තුනෙහිම ක්ෂය වීමෙන්, නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමෙන් හා කෙලෙස් බිඳ දැමීමෙනි. ‘භික්ෂු’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම ආශාවන් නැති බැවිනි. ‘නිරාස’ (ආශා රහිත) යනු දෘෂ්ටි ඒකට්ඨ වූ විචිකිච්ඡා සංඛ්‍යාත සැකය නැමැති හුල ප්‍රහීණ වූ බැවින් ‘සැක රහිත’ (අකථංකථී) යැයි කියනු ලැබේ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇-၈. အာသဝသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

7-8. ආසව සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၅၆-၅၇. သတ္တမေ ကာမာသဝေါတိ ကာမေသု အာသဝေါ, ကာမသင်္ခါတော ဝါ အာသဝေါ ကာမာသဝေါ, အတ္ထတော ပန ကာမရာဂေါ ရူပါဒိအဘိရတိ စ ကာမာသဝေါ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော [Pg.189] ရာဂေါ ဘဝပတ္ထနာ စ ဘဝါသဝေါ. အဝိဇ္ဇာဝ အဝိဇ္ဇာသဝေါ.

56-57. සත්වන සූත්‍රයෙහි, ‘කාමාසව’ යනු කාමයන් කෙරෙහි පවතින ආසවයයි, නැතහොත් කාම සංඛ්‍යාත ආසවය කාමාසවයයි. පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල කාමරාගය හා රූප ආදියෙහි ඇලීම කාමාසවයයි. රූප හා අරූප භවයන් කෙරෙහි පවතින ඡන්දරාගය, ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇති ඇල්ම, ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා සහගත වූ රාගය සහ භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීම භවාසවයයි. අවිද්‍යාවම අවිද්‍යාසවයයි.

အာသဝါနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အဝိဇ္ဇာဒယော စ ကိလေသာ အာသဝါနံ သမ္ဘဝေါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘ආසවයන්ගේ හටගැනීම’ (ආසවානං සම්භව) යනු මෙහිදී අයෝනිසෝමනසිකාරය හා අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් ආසවයන්ගේ හටගැනීමට හේතුවයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘အယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အာသဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အာသဝါ ပဝဍ္ဎန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅).

“මහණෙනි, අයෝනිසෝමනසිකාරයෙහි යෙදෙන්නහුට නූපන් ආසවයෝ උපදිත්, උපන් ආසවයෝ වැඩෙත්” (මජ්ඣිම නිකාය 1.15).

‘‘အဝိဇ္ဇာ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၄၀) စ.

“මහණෙනි, අකුසල ධර්මයන්ගේ පැමිණීමට අවිද්‍යාව පෙරගමන්කරු වේ. එය අනුවම ලජ්ජා නැතිකම (අහිරික) සහ බිය නැතිකම (අනොත්තප්ප) ද ඇතිවේ” (ඉතිවුත්තක 40).

မဂ္ဂဉ္စ ခယဂါမိနန္တိ အာသဝါနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ. တတ္ထ ကာမာသဝေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယတိ, ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ကာမုပါဒါနံ ဝိယ ကာမာသဝေါပိ အဂ္ဂမဂ္ဂဝဇ္ဈောတိ စ ဝဒန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ.

‘ක්ෂය වීමට මඟ’ (මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං) යනු ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීමට මඟ වන ආර්ය මාර්ගයයි. එහිදී කාමාසවය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ, භවාසවය හා අවිද්‍යාසවය අරහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ. කාමුපාදානය මෙන්ම කාමාසවය ද අරහත් මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු බව ද පවසති. සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද පරිදිමය. අටවන සූත්‍රයෙහි අමුතු යමක් නැත.

သတ္တမအဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන හා අටවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. တဏှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. තණ්හා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၅၈. နဝမေ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ, ရူပါဒိဝိသယံ တသတီတိ ဝါ တဏှာ. ဣဒါနိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမတဏှာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ စ ဘဝတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ. အပိစ ပစ္ဆိမတဏှာဒွယံ ဌပေတွာ သေသာ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ကာမတဏှာ ဧဝ. ယထာဟ –

58. නවවන සූත්‍රයෙහි, තැවෙන (ඇලුනු) අර්ථයෙන් ‘තණ්හා’ නම් වේ, නැතහොත් රූප ආදී විෂයයන් කෙරෙහි පිපාසිත වන බැවින් තණ්හාවයි. දැන් එය බෙදා දැක්වීම සඳහා ‘කාමතණ්හා’ ආදිය වදාරන ලදී. එහි පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි පවතින රාගය කාම තණ්හාවයි. රූප අරූප භවයන් කෙරෙහි පවතින ඡන්දරාගය, ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇති ඇල්ම, ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා සහගත වූ රාගය සහ භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීම භව තණ්හාවයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා සහගත වූ රාගය විභව තණ්හාවයි. තවද අවසාන තණ්හා යුගලය හැර ඉතිරි සියලු තණ්හා කාම තණ්හාම වේ. එය මෙසේ වදාළහ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝတဏှာ. တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝတဏှာ? ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘဝတဏှာ. အဝသေသာ တဏှာ ကာမတဏှာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၆).

“එහි භව තණ්හාව යනු කවරේද? ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා සහගත වූ රාගය, දැඩි රාගය, සිතෙහි වූ දැඩි ඇල්ම - මෙය භව තණ්හාව යැයි කියනු ලැබේ. එහි විභව තණ්හාව යනු කවරේද? උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා සහගත වූ රාගය, දැඩි රාගය, සිතෙහි වූ දැඩි ඇල්ම - මෙය විභව තණ්හාව යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි තණ්හාව කාම තණ්හාවයි” (විභංග 916).

ဣမာ [Pg.190] စ တိဿော တဏှာ ရူပတဏှာ…ပေ… ဓမ္မတဏှာတိ ဝိသယဘေဒတော ပစ္စေကံ ဆဗ္ဗိဓာတိ ကတွာ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တိ. တာ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသ, ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ, ဣတိ အတီတာ ဆတ္တိံသ, အနာဂတာ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နာ ဆတ္တိံသာတိ ဝိဘာဂတော အဋ္ဌသတံ ဟောန္တိ. ပုန သင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ဂယှမာနာ ဆတ္တိံသေဝ ဟောန္တိ, ရူပါဒီနံ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝိဘာဂေ အကရိယမာနေ အဋ္ဌာရသေဝ, ရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဘာဂမတ္တေ ဂယှမာနေ ဆဠေဝ, အာရမ္မဏဝိဘာဂမ္ပိ အကတွာ ဂယှမာနာ တိဿောယေဝ ဟောန္တီတိ.

මේ තණ්හාවන් තුන, රූප තණ්හාව ...පෙ... ධර්ම තණ්හාව වශයෙන් විෂය භේදයෙන් එක් එක් තණ්හාව සය ආකාර බැවින් දහඅටක් වේ. ඒවා ආධ්‍යාත්මික රූප ආදියෙහි දහඅටක් ද, බාහිර රූප ආදියෙහි දහඅටක් ද වශයෙන් තිස් හයක් වේ. මෙසේ අතීත තිස් හයකි, අනාගත තිස් හයකි, වර්තමාන තිස් හයකි වශයෙන් බෙදීමෙන් එකසිය අටක් වේ. නැවත සංග්‍රහ කිරීමේදී කාල භේදය නොසලකා ගැනීමේදී තිස් හයකි. රූප ආදීන්ගේ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර බෙදීම නොකරන විට දහඅටකි. රූප ආදී අරමුණු බෙදීම පමණක් ගත් විට සයකි. අරමුණු බෙදීම ද නොකර ගත් විට තුනක් පමණක් වේ.

ဂါထာသု တဏှာယောဂေနာတိ တဏှာသင်္ခါတေန ယောဂေန, ကာမယောဂေန, ဘဝယောဂေန စ. သံယုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓာ, ဘဝါဒီသု သံယောဇိတာ ဝါ. တေနေဝါဟ ‘‘ရတ္တစိတ္တာ ဘဝါဘဝေ’’တိ. ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ လဂ္ဂစိတ္တာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဘဝေါတိ သဿတဒိဋ္ဌိ, အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ ဘဝါဘဝေ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီသု သတ္တဝိသတ္တစိတ္တာတိ. ဧတေန ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ စ ဒဿိတာ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘တဏှာယောဂေနာ’’တိ ဣမိနာ ကာမတဏှာဝ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ယောဂယုတ္တာ မာရဿာတိ တေ ဧဝံဘူတာ ပုဂ္ဂလာ မာရဿ ပါသသင်္ခါတေန ယောဂေန ယုတ္တာ ဗဒ္ဓါ. ရာဂေါ ဟိ မာရယောဂေါ မာရပါသောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

ගාථාවල ‘තණ්හා යෝගයෙන්’ යනු තණ්හා සංඛ්‍යාත යෝගයෙන්, කාම යෝගයෙන් හා භව යෝගයෙනි. ‘සංයුත්තා’ යනු සම්බන්ධ වූ, නැතහොත් භව ආදියෙහි බැඳුණු බවයි. එහෙයින්ම ‘නැවත නැවත භවයන්හි ඇලුනු සිත් ඇති’ (රත්තචිත්තා භවාභවේ) යැයි වදාළහ. කුඩා හා මහත් භවයන්හි ලැගගත් සිත් ඇති යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ‘භව’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, ‘අභව’ යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. එබැවින් භවාභවයෙහි එනම් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටීන්හි ඇලුනු සිත් ඇති බවයි. මෙයින් භව තණ්හාව හා විභව තණ්හාව දක්වන ලදී. මේ පක්ෂයෙහි ‘තණ්හා යෝගයෙන්’ යන්නෙන් කාම තණ්හාවම දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. ‘තේ යෝගයුත්තා මාරස්ස’ යනු ඒ මෙවැනි පුද්ගලයෝ මාරයාගේ උගුල සංඛ්‍යාත යෝගයෙන් යුක්ත වූවාහුය, බැඳුණාහුය. රාගය මාර යෝගය, මාර පාශය යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော;

တေန တံ ဗာဓယိဿာမိ, န မေ သမဏ မောက္ခသီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၁;

မဟာဝ. ၃၃);

“යම් මේ සිතෙහි හැසිරෙන ආකාශචාරී මාර පාශයක් වේ ද, එයින් මම තා පීඩා කරන්නෙමි. මහණ, මගෙන් තට මිදීමක් නැත” (සංයුත්ත නිකාය 1.151; මහාවග්ග 33).

စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ, နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ, တဿ အနဓိဂမေန အယောဂက္ခေမိနော. ဥပရူပရိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာနံ ဇနနတော ဇနာ, ပါဏိနော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ.

සතර යෝගයන්ගෙන් උපද්‍රව රහිත බැවින් යෝගක්ඛේම නම් වූ නිවන හා අරහත් බව ලබා නොගැනීමෙන් ‘අයෝගක්ඛේමී’ වූවාහුය. නැවත නැවත කෙලෙස් අභිසංස්කාරයන් ජනනය කරන බැවින් ‘ජනා’ (ජනයෝ) නම් වේ. රූප ආදියෙහි ඇලුනු, තදින් ඇලුනු බැවින් ‘සත්තා’ (සත්වයෝ) නම් වේ.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. –

“ස්කන්ධයන්ගේ ද ධාතුන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොකැඩී පවතින පෙළගැස්ම සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ.”

ဧဝံ ဝုတ္တံ ခန္ဓာဒီနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိသင်္ခါတံ သံသာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တတော န မုစ္စန္တိ. ကသ္မာ? တဏှာယောဂယုတ္တတ္တာ. ဇာတိမရဏဂါမိနော ပုနပ္ပုနံ ဇနနမရဏဿေဝ ဥပဂမနသီလာတိ. ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ [Pg.191] ‘‘ယေ စ တဏှံ ပဟန္တွာနာ’’တိ ဂါထမာဟ. သာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျာဝ.

මෙසේ කියන ලද ස්කන්ධ ආදීන්ගේ නැවත නැවත ඉපදීම සංඛ්‍යාත සංසාරයට යති, එයින් නොමිදෙති. ඒ කවර හෙයින්ද? තණ්හා යෝගයෙන් බැඳී සිටින බැවිනි. ‘ජාති මරණ ගාමී’ යනු නැවත නැවත ඉපදීම හා මරණය කරාම පැමිණෙන ස්වභාව ඇති බවයි. මෙතෙකින් සංසාර චක්‍රය දක්වා, දැන් එයින් මිදීම දැක්වීමට “යමෙක් තණ්හාව ප්‍රහීණ කොට” යනාදී ගාථාව වදාළහ. එය පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකිය.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. မာရဓေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මාරධෙය්‍ය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၅၉. ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ သတ္ထာ သေက္ခဗဟုလာယ ပရိသာယ ပရိဝုတော နိသိန္နော တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမာယ ဥဿာဟံ ဇနေတုံ အသေက္ခဘူမိံ ထောမေန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ. တတ္ထ အတိက္ကမ္မာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ. မာရဓေယျံ မာရဿ ဝိသယံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. အာဒိစ္စောဝ ယထာ အာဒိစ္စော အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တော အတ္တနော ဣဒ္ဓိယာ အာနုဘာဝေန တေဇသာတိ တီဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ တမံ အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝိဓမိတွာ ဝိရောစတိ, ဩဘာသတိ, တပတိ; ဧဝမေဝ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သဗ္ဗုပက္ကိလေသဝိမုတ္တော မာရဓေယျသင်္ခါတံ တေဘူမကဓမ္မပ္ပဝတ္တံ အဘိဘဝိတွာ ဝိရောစတီတိ.

59. දහවන සූත්‍රයේ උපත්තිය කෙසේ ද? එක් කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ සේඛ පුද්ගලයන් බහුල පිරිසක් පිරිවරා වැඩ හිඳ, ඔවුන්ගේ අදහස් (අධ්‍යාශය) නිරීක්ෂණය කර, උසස් රහත් මඟ ඵල ලැබීම පිණිස වීර්යය ඇති කරවීමට අසේඛ භූමියට ප්‍රශංසා කරමින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. එහි 'අතික්කම්ම' යනාදී පදවල සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - ඉක්මවා, මැඩ පවත්වා යනුයි. 'මාරධෙය්‍යං' යනු මාරයාගේ විෂය වූ, ආධිපත්‍යය පවතින ස්ථානයයි. 'ආදිච්චෝව' යනු යම් සේ සූර්යයා වලාකුළු ආදී උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදී, තමන්ගේ සෘද්ධිය, ආනුභාවය හා තේජස යන ගුණ තුනෙන් යුක්තව අහසට නැඟී, මුළු අහසේ පවතින අඳුර මැඩ පවත්වා, විහිදුවා බබළයි ද, එලෙසම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේ ධර්ම තුනකින් (අසේඛ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) යුක්තව, සියලු උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදී, ත්‍රෛභූමික ධර්ම ප්‍රවෘත්තිය සංඛ්‍යාත මාර විෂය මැඩ පවත්වා බබළන සේක.

အသေက္ခေနာတိ ဧတ္ထ သိက္ခာသု ဇာတာတိ သေက္ခာ, သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ ဧတေတိ ဝါ သေက္ခာ, အပရိယောသိတသိက္ခတ္တာ သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ ဝါ သေက္ခာ မဂ္ဂဓမ္မာ ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ စ. အဂ္ဂဖလဓမ္မာ ပန ဥပရိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝေန န သေက္ခာတိ အသေက္ခာ. ယတ္ထ ဟိ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနေ စ အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော သာတိသယံ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, အဋ္ဌသုပိ မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ; တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ ‘‘တာသု သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ ‘‘သေက္ခဿ ဧတေ’’တိ စ ‘‘သိက္ခာ သီလံ ဧတေသ’’န္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အသေက္ခာတိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပ္ပဋိသေဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တဖလေ ပဝတ္တမာနာ ဟိ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ [Pg.192] န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ သိက္ခနသီလာ. ‘‘သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ ဧဝမာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ. ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ စ သိက္ခနသီလာ. သေက္ခဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိယေဝ.

'අසේක්ඛේන' යන්නෙහි, ශික්ෂාවන්හි උපන් බැවින් 'සේඛ' නම් වේ. සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන්ට අයත් බැවින් හෝ නිම නොවූ ශික්ෂා ඇති බැවින් තමන්ම හික්මෙන බැවින් මාර්ග ධර්ම හා යටත් ඵල තුනෙහි ධර්මයන් 'සේඛ' නම් වේ. අග්‍රඵල (රහත් ඵල) ධර්මයන්හි මින් මතු හික්මිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් ඒවා 'අසේඛ' නම් වේ. යම් තැනක සේඛ භාවය පිළිබඳ සැකයක් පවතී ද, එහිදී මෙම ප්‍රතිෂේධය (අසේඛ යන නම) යොදනු ලැබේ. එබැවින් ලෞකික ධර්මයන්හි හෝ නිවනෙහි 'අසේඛ' භාවයක් නොමැති බව දත යුතුය. සීල, සමාධි, ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත ශික්ෂාවෝ තමන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්ව පිරිසිදු වූ බැවින් හා උපක්ලේශයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් 'අතිශය ශික්ෂා' ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. ඒවා අෂ්ට ආර්ය මාර්ග ඵලයන්හිම පවතිති. එබැවින් සිව් මඟ හා යටත් ඵල තුන මෙන්ම රහත් ඵල ධර්මයන් ද 'එම ශික්ෂාවන්හි උපන්' බවත්, එම ශික්ෂාවෙන් යුත් රහතන් වහන්සේ අන් අය මෙන් සේඛ වන විට 'මොවුන් සේඛයන්ය' සහ 'ශික්ෂා ශීලය මොවුන්ගේය' යනුවෙන් සේඛ භාවය පිළිබඳ සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එම සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'අසේඛ' යැයි පවසා එම සේඛ බව ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. රහත් ඵලයෙහි පවතින ශික්ෂාවන් කෘත්‍යයන් අවසන් කළ බැවින් තවදුරටත් ශික්ෂා කෘත්‍යය (හික්මීම) සිදු නොකරයි. ඒවා පවතින්නේ හුදෙක් ශික්ෂාවල ඵලයක් වශයෙනි. එබැවින් ඒවාට 'ශික්ෂා' යන නම හෝ රහතන් වහන්සේට 'සේඛ' යන නම හෝ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට 'හික්මෙන ස්වභාවය' හෝ උචිත නොවේ. 'ශික්ෂාවන්හි උපන්' ආදී අර්ථවලින් අග්‍රඵල ධර්මයෝ සේඛ නොවේ. නමුත් යටත් ඵලයන්හි පවතින ශික්ෂාවෝ සකෘදාගාමී මාර්ග විපස්සනා ආදියට උපනිශ්‍රය වන බැවින් 'ශික්ෂා' යන නමට සුදුසු වෙති. එම පුද්ගලයෝ 'සේඛ' යන නමට ද, එම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ 'හික්මෙන ස්වභාවයට' ද සුදුසු වෙති. සේඛ ධර්මයෝ ඉහත කී අර්ථයන්ගෙන් සේඛම වෙති.

အထ ဝါ သေက္ခာတိ အပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဝစနန္တိ, အသေက္ခာတိ ပဒံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယဓမ္မနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခဘာဝါပတ္တိ. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ သေက္ခာ အသေက္ခာ စ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ. ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ စေ? တံ န, သဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရတော. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာဝ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

නැතහොත්, 'සේඛ' යනු නිම නොකළ ශික්ෂා ඇති අය සඳහා වන වචනයකි. 'අසේඛ' යන පදය නිම කළ ශික්ෂා ඇති අය දැක්වීම පිණිස යෙදේ. එබැවින් ලෞකික ධර්මයන්ට හා නිවනට 'අසේඛ' බවක් සිදු නොවේ. සේඛ ධර්මයන්හිම දියුණුවට පත් වූ ඇතැම් ධර්මයන්ට 'අසේඛ' බව පැමිණෙන බැවින්, රහත් මඟ ධර්මයෝ දියුණුවට පත් වූ සේඛ ධර්මයෝ වෙති. යම් හෙයකින් ඉහත කී අර්ථවලින් සේඛ වූ ධර්ම අසේඛ බවට පැමිණියේ දැයි ඇසුවහොත්? එය එසේ නොවේ, සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් එම ව්‍යවහාරය යොදනු ලැබේ. රහත් මඟට වඩා රහත් ඵලයේ ඇති වෙනස නම් පිරිසිඳ දැකීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කිරීම හා විපාක ස්වභාවයයි. එබැවින් එම සේඛ ධර්මයන්ම රහත් ඵල බවට පත් වූ බව පැවසිය හැකිය. කුසල සුඛයට වඩා විපාක සුඛය වඩාත් ශාන්ත හා ප්‍රණීත බැවින් එම ධර්මයෝ දියුණුවට පත් වූවෝ වෙති, එබැවින් 'අසේඛ' යැයි කියනු ලැබේ.

တေ ပန အသေက္ခဓမ္မေ ခန္ဓဝသေန ဣဓ တိဓာ ဝိဘဇိတွာ တေဟိ သမန္နာဂမေန ခီဏာသဝဿ အာနုဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သီလသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ခန္ဓသဒ္ဒေါ ပန ရာသိမှိ ပညတ္တိယံ ရုဠှိယံ ဂုဏေတိ ဗဟူသု အတ္ထေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ. တထာ ဟိ ‘‘အသင်္ခေယျော အပ္ပမေယျော မဟာဥဒကက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၅၁; ၆.၃၇) ရာသိမှိ အာဂတော. ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၁) ပညတ္တိယံ. ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသံ ဟဒယံ ပဏ္ဍရံ မနော မနာယတနံ ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆၃, ၆၅) ရုဠှိယံ. ‘‘န ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန တယော ခန္ဓာ သင်္ဂဟိတာ, တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော [Pg.193] ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ဂုဏေ. ဣဓာပိ ဂုဏေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အသေက္ခေန သီလသင်္ခါတေန ဂုဏေနာတိ အတ္ထော. သမန္နာဂတောတိ သမ္ပယုတ္တော သမင်္ဂီဘူတော. သမာဒဟတိ ဧတေန, သယံ ဝါ သမာဒဟတိ, သမာဓာနမေဝ ဝါတိ သမာဓိ. ပကာရေဟိ ဇာနာတိ ယထာသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပညာ. သီလမေဝ ခန္ဓော သီလက္ခန္ဓော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අසේඛ ධර්මයන් මෙහි ස්කන්ධ වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව බෙදා දක්වා, ඒවායින් යුක්ත වීමෙන් රහතන් වහන්සේගේ ආනුභාවය විස්තර කරමින් 'අසේක්ඛේන සීලක්ඛන්ධේන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සීල' යන්නෙහි අර්ථය කලින් පවසන ලදී. 'ක්ඛන්ධ' ශබ්දය රාශිය, පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය), රූඪිය (ප්‍රසිද්ධිය) හා ගුණය යන බොහෝ අර්ථවල යෙදේ. 'අසංඛෙය්‍ය වූ අප්‍රමාණ වූ මහත් ජලස්කන්ධය' ආදී තැන්වල එය රාශි අර්ථයෙහි යෙදේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදියේ ගසාගෙන යන මහත් ලී කඳක් දුටු සේක' ආදී තැන්වල ප්‍රඥප්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. 'විඤ්ඤාණක්ඛන්ධ' ආදී තැන්වල රූඪි වශයෙන් යෙදේ. 'ඇවැත්නි විශාඛය, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය තුළ ස්කන්ධ තුනක් අඩංගු නොවේ, ස්කන්ධ තුන තුළ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අඩංගු වේ' ආදී තැන්වල ගුණ අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද එය 'ගුණ' යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් 'අසේඛ වූ සීල සංඛ්‍යාත ගුණයෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. 'සමන්නාගත' යනු සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෙවත් යුක්ත වූ යන්නයි. මෙයින් සිත මැනවින් තැන්පත් කරයි ද, නැතහොත් තෙමේම තැන්පත් වේ ද, නැතහොත් තැන්පත් වීමම ද එය 'සමාධිය'යි. නොයෙක් ආකාරයෙන් ස්වභාවය අනුව විනිවිද දැනගන්නේ 'ප්‍රඥාව'යි. සීලයම ස්කන්ධය (ගුණය) සීලක්ඛන්ධයයි. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

တတ္ထ အဂ္ဂဖလဘူတာ သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာအာဇီဝေါ စ သဘာဝေနေဝ အသေက္ခော သီလက္ခန္ဓော နာမ, တထာ သမ္မာသမာဓိ အသေက္ခော သမာဓိက္ခန္ဓော. တဒုပကာရကတော ပန သမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အသေက္ခော ပညာက္ခန္ဓော. တဒုပကာရကတော သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌပိ အရဟတ္တဖလဓမ္မာ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි අග්‍රඵලයට (රහත් ඵලයට) අයත් සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීව යන ධර්මයෝ ස්වභාවයෙන්ම අසේඛ සීලක්ඛන්ධය නම් වෙති. එලෙසම රහත් ඵලයට අයත් සම්මා සමාධිය අසේඛ සමාධික්ඛන්ධයයි. එයට උපකාරක වන බැවින් සම්මා වායාම හා සම්මා සති යන ධර්මයන් ද සමාධික්ඛන්ධයට ඇතුළත් වේ. එලෙසම සම්මා දිට්ඨිය අසේඛ ප්‍රඥාක්ඛන්ධයයි. එයට උපකාරක වන බැවින් සම්මා සංකප්පය ද ප්‍රඥාක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වේ. මෙලෙස මෙහි රහත් ඵල ධර්ම අටම ස්කන්ධ තුනකින් සංග්‍රහ කර දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

ယဿ ဧတေ သုဘာဝိတာတိ ယေန အရဟတာ ဧတေ သီလာဒယော အသေက္ခဓမ္မက္ခန္ဓာ သုဘာဝိတာ သုဋ္ဌု ဝဍ္ဎိတာ, သော အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယဿ စေတေ’’တိပိ ပဌန္တိ. တေသဉ္စ သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ဧဝမေတသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တေ ဝဋ္ဋံ, ပရိယောသာနသုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

යම් රහතන් වහන්සේ නමක් විසින් මේ ශීලාදී අසේක්ඛ ධර්මස්කන්ධයන් මැනවින් වඩන ලද ද (සුභාවිත ද), ඒ රහතන් වහන්සේ සූර්යයා මෙන් බබළති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යස්ස චේතේ’ කියා ද සමහරු කියවති. එහි ‘ච’ සහ ‘ඒතේ’ යන වචන නිපාත මාත්‍රයෝ වෙති. මෙසේ මෙම වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙන් වට්ටය (සංසාරය) ගැන ද, අවසාන සූත්‍රයෙන් විවට්ටය (නිවන) ගැන ද, ඉතිරි සූත්‍රවලින් වට්ට-විවට්ට දෙකම ගැන ද කියන ලදී.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දහවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමුවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වර්ගය.

၁. ပုညကိရိယဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පුඤ්ඤකිරියවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව.

၆၀. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုဇ္ဇဘဝဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, အတ္တနော သန္တာနံ ပုနန္တီတိ ဝါ ပုညာနိ, ပုညာနိ စ တာနိ ဟေတုပစ္စယေဟိ ကတ္တဗ္ဗတော ကိရိယာ စာတိ ပုညကိရိယာ. တာ ဧဝ စ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ [Pg.194] ဝတ္ထုဘာဝတော ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ဒါနမယန္တိ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အနုဂ္ဂဟဝသေန ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော ဒေယျဓမ္မဿ ပရေသံ ပရိစ္စာဂစေတနာ ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒါနံ, ဒါနမေဝ ဒါနမယံ. စီဝရာဒီသု ဟိ စတူသု ပစ္စယေသု အန္နာဒီသု ဝါ ဒသသု ဒါနဝတ္ထူသု ရူပါဒီသု ဝါ ဆသု အာရမ္မဏေသု တံ တံ ဒေန္တဿ တေသံ ဥပ္ပာဒနတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပရိစ္စာဂကာလေ ပစ္ဆာ သောမနဿစိတ္တေန အနုဿရဏေ စာတိ တီသု ကာလေသု ဝုတ္တနယေန ပဝတ္တစေတနာ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ.

60. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි’ යනු - පූජනීය භාවයට පත් විය යුතු ඵලයන් උපදවන නිසා හෝ තම සන්තානය පිරිසිදු කරන නිසා හෝ ‘පුණ්‍ය’ (පින්) නම් වේ. හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කළ යුතු බැවින් ඒවා ‘කිරිය’ (ක්‍රියා) නම් වේ. පින් ද ක්‍රියා ද වන බැවින් ‘පුඤ්ඤකිරිය’ (පින්කම්) නම් වේ. ඒ ඒ ආනිසංසයන්ට වස්තු (පදනම) වන බැවින් ඒවා ‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’ නම් වේ. ‘දානමය’ යනු - භව මූලය නොසිඳුණු අයට (පෘථග්ජනයන්ට) අනුග්‍රහයක් වශයෙන් හෝ (ගුණවතුන්ට) පූජාවක් වශයෙන් හෝ තමා සතු දෑ පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාවයි. සිවුරු ආදී සතර ප්‍රත්‍යයන් හෝ ආහාර ආදී දස දාන වස්තූන් හෝ රූප ආදී සය අරමුණු හෝ දෙන තැනැත්තා තුළ, දානය පිළියෙළ කරන අවස්ථාවේ සිට, පරිත්‍යාග කරන අවස්ථාවේ සහ පසුව සෝමනස්ස සිතින් සිහි කරන අවස්ථාවේ යන තුන් කාලයෙහිම පවතින චේතනාව ‘දානමය පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’ නම් වේ.

သီလမယန္တိ နိစ္စသီလဥပေါသထနိယမာဒိဝသေန ပဉ္စ, အဋ္ဌ, ဒသ ဝါ သီလာနိ သမာဒိယန္တဿ သီလပူရဏတ္ထံ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဗ္ဗဇန္တဿ မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ‘‘ပဗ္ဗဇိတော ဝတမှိ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တဿ သဒ္ဓါယ ပါတိမောက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ ပညာယ စီဝရာဒိကေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတိယာ အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု စက္ခုဒွါရာဒီနိ သံဝရန္တဿ ဝီရိယေန အာဇီဝံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလတီတိ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ.

‘සීලමය’ යනු - නිත්‍ය සීල, උපෝසථ සීල ආදී නියමයන්ගෙන් පංච, අෂ්ට හෝ දස සීලයන් සමාදන් වන්නා වූ, සීලය පිරීම පිණිස ‘මම පැවිදි වන්නෙමි’ යි විහාරයට යන්නා වූ, පැවිදි වන්නා වූ, තම අභිලාෂය මුදුන් පමුණුවාගෙන ‘මම සැබවින්ම මැනවින් පැවිදි වූයෙමි’ යි ආවර්ජනා කරන්නා වූ, ශ්‍රද්ධාවෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සීලය සම්පූර්ණ කරන්නා වූ, ප්‍රඥාවෙන් සිවුරු ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ, සිහියෙන් ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කරගන්නා වූ සහ වීර්යයෙන් ආජීවය පිරිසිදු කරගන්නා වූ තැනැත්තා තුළ පවතින සීලමය චේතනාවයි.

တထာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၄၈) ဝုတ္တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂေန စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ သောတံ, ဃာနံ, ဇိဝှံ, ကာယံ, မနံ. ရူပေ…ပေ… ဓမ္မေ, စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿံ, စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ. ရူပသညံ…ပေ… ဓမ္မသညံ. ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ ယာ စေတနာ, ယာ စ ပထဝီကသိဏာဒီသု အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဈာနစေတနာ, ယာ စ အနဝဇ္ဇေသု ကမ္မာယတနသိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု ပရိစယမနသိကာရာဒိဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ, သဗ္ဗာ ဘာဝေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာမယံ ဝုတ္တနယေန ပုညကိရိယဝတ္ထု စာတိ.

එසේම පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් විදර්ශනා මාර්ගයෙන් ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස සහ රූප ආදී ධර්මයන් ද, විඤ්ඤාණ, සම්ඵස්ස, වේදනා, සංඥා සහ ජරා මරණය දක්වා සියල්ල අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් බලන්නා වූ යම් චේතනාවක් වේ ද, පඨවි කසිණ ආදී අටතිස් කර්මස්ථානයන්හි පවතින ධ්‍යාන චේතනාවන් ද, නිවැරදි කර්මාන්ත හා ශිල්ප ශාස්ත්‍ර හැදෑරීමේදී පවතින චේතනාවන් ද යන මේ සියල්ල භාවනාවන් වන බැවින් ‘භාවනාමය පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’ නම් වේ.

ဧကမေကဉ္စေတ္ထ ယထာရဟံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ကာယေန ကရောန္တဿ ကာယကမ္မံ ဟောတိ, တဒတ္ထံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ ဝစီကမ္မံ, ကာယင်္ဂံ ဝါစင်္ဂဉ္စ အစောပေတွာ မနသာ စိန္တေန္တဿ မနောကမ္မံ. အန္နာဒီနိ ဒေန္တဿ စာပိ ‘‘အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီ’’တိ ဝါ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါ ဒါနကာလေ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ, ခယတော [Pg.195] ဝယတော ကမ္မတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ.

මෙහි එක් එක් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් සුදුසු පරිදි කයින් කරන තැනැත්තාට කාය කර්මය ද, වචනයෙන් කරන තැනැත්තාට වචී කර්මය ද, සිතින් සිතන තැනැත්තාට මනෝ කර්මය ද වේ. ආහාර ආදිය දෙන විට ‘මම දන් දෙමි’ යි හෝ දාන පාරමිතාව ආවර්ජනා කර දෙන විට එය දානමය වේ. වත් පිළිවෙත් පුරමින් දන් දෙන විට එය සීලමය වේ. අනිත්‍යතාදී වශයෙන් විදර්ශනා කරමින් හෝ කර්මඵල අදහා දන් දෙන විට එය භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වේ.

အပရာနိပိ သတ္တ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဒေသနာမယံ သဝနမယံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ. သရဏဂမနမ္ပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဇုဂတေနေဝ သင်္ဂယှတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

තවත් පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන් සතක් ඇත. එනම් - ගරු කළ යුත්තන්ට ගරු කිරීම, වත් පිළිවෙත් හා සේවය කිරීම, තමා ලැබූ පින් අනුන්ට දීම, අනුන් දෙන පින් අනුමෝදන් වීම, ධර්මය දේශනා කිරීම, ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම සහ දෘෂ්ටිය ඍජු කර ගැනීමයි. සරණ ගමනය ද දෘෂ්ටිය ඍජු කර ගැනීම (දිට්ඨිජුකම්ම) තුළම සංග්‍රහ වේ. මේ පිළිබඳ තවදුරටත් කිව යුතු දෑ මතු පැහැදිලි වනු ඇත.

တတ္ထ ဝုဍ္ဎတရံ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏာဘိဝါဒနမဂ္ဂသမ္ပဒါနာဒိဝသေန အပစာယနသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပဋိပတ္တိကရဏဝသေန, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမေ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ ဥပသံဟရဏဝသေန ‘‘ဂစ္ဆ ဘိက္ခူနံ ပတ္တံ အာဟရာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ပတ္တာဟရဏာဒိဝသေန စ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ရတနတ္တယဿ ပူဇံ ကတွာ အညံ ဝါ တာဒိသံ ပုညံ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ ပတ္တိ ဟောတူ’’တိ ပရိဏာမဝသေန ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ပရေဟိ ဒိန္နာယ ပတ္တိယာ ကေဝလံ ဝါ ပရေဟိ ကတံ ပုညံ ‘‘သာဓု, သုဋ္ဌူ’’တိ အနုမောဒနဝသေန အဗ္ဘနုမောဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္တနော ပဂုဏဓမ္မံ အပစ္စာသီသန္တော ဟိတဇ္ဈာသယေန ပရေသံ ဒေသေတိ – ဣဒံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ယံ ပန ဧကော ‘‘ဧဝံ မံ ဓမ္မကထိကောတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ လာဘသက္ကာရသိလောကသန္နိဿိတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ‘‘အဒ္ဓါ အယံ အတ္တဟိတပရဟိတာနံ ပဋိပဇ္ဇနူပါယော’’တိ ယောနိသောမနသိကာရပုရေစာရိကဟိတဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဣဒံ သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ယံ ပနေကော ‘‘ဣတိ မံ သဒ္ဓေါတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ သုဏာတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဂမနံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ, ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ သမ္မာဒဿနဿ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဒဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ ပစ္ဆာဘာဂေ ဝါ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ဥဇုကရဏကာလေ ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ ဟောတိ. အပရေ ပနာဟု ‘‘ဝိဇာနနပဇာနနဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ ကုသလဉ္စ ဝိညာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိ စ သမ္မာဒဿန’’န္တိ. တတ္ထ ကုသလေန ဝိညာဏေန ဉာဏဿ အနုပ္ပာဒေပိ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏဝဏ္ဏာရဟဝဏ္ဏနာဒီနံ သင်္ဂဟော, ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ[Pg.196]. ဣတရံ ပန ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ သဗ္ဗေသံ နိယမလက္ခဏံ. ယဉှိ ကိဉ္စိ ပုညံ ကရောန္တဿ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝ တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ.

එහි (අපචායන යනු) තමාට වඩා වැඩිහිටි අයකු දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍ර-සිවුරු පිළිගැනීම, වැඳීම, මඟ ඉඩදීම ආදී වශයෙන් පැවති ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත බවයි. වැඩිහිටියන්ට වත්පිළිවෙත් කිරීම් වශයෙන්, පිඬු සිඟා වැඩම කළ භික්ෂුවක දැක පාත්‍රය ගෙන ගමේ භික්ෂාව (දානය) සම්පාදනය කර පිළිගැන්වීමෙන් ද, "ගොස් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍රය රැගෙන එන්න" යැයි අසා වේගයෙන් ගොස් පාත්‍රය රැගෙන ඒම ආදී වශයෙන් පැවති වෙය්‍යාපෘත්‍ය (වෙය්‍යාවච්ච) සහගත බව දත යුතුය. සතර පසය පූජා කර, මල් සුවඳ ආදියෙන් රත්නත්‍රයට පූජා පවත්වා හෝ වෙනත් එවැනි පින්කමක් කර "සියලු සත්ත්වයෝ මේ පින ලබා ගනිත්වා" යි පවරා දීමෙන් පත්තිදානය (පින් දීම) දත යුතුය. එසේම අනුන් විසින් දෙන ලද පින හෝ අනුන් කළ පින "සාධු, ඉතා යහපතැ" යි අනුමෝදන් වීමෙන් අනුමෝදනාව දත යුතුය. තමා ප්‍රගුණ කළ ධර්මය ප්‍රතිලාභ බලාපොරොත්තු නොවී, පරාර්ථකාමී අදහසින් අනුන්ට දේශනා කරයි ද - මෙය දේශනාමය පින්කම නම් වේ. යමෙක් "මොහු ධර්ම කථිකයෙකැයි මාව දැනගනිත්වා" යන කැමැත්තෙන් සිට, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා ඇසුරු කොට ධර්මය දේශනා කරයි ද, එය මහාඵල නොවේ. "ඒකාන්තයෙන්ම මෙය තමාටත් අනුන්ටත් හිත සලසන පිළිවෙතකි" යි යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙරටු කරගත්, හිතවන්ත බවින් යුත් මෘදු සිතින් ධර්මය අසයි ද, මෙය ශ්‍රවණමය පින්කම වේ. යමෙක් "මොහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකැයි මාව දැනගනිත්වා" යි අසයි ද, එය මහාඵල නොවේ. දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගැනීම දිට්ඨිජුකම්ම (දිට්ඨිජුගත) යි. "දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත" ආදී වශයෙන් පවතින සම්මා දිට්ඨියට මෙය නමකි. මෙය පූර්ව භාගයෙහි හෝ අපර භාගයෙහි හෝ ඥාන විප්පයුත්ත වුවද, සෘජු කරන අවස්ථාවේදී ඥාන සම්පයුත්තම වේ. අනෙක් අය පවසන්නේ "විශේෂයෙන් දැනගැනීම හා අවබෝධ කර ගැනීම් වශයෙන් දැකීම දෘෂ්ටියයි, කුසල් සිත හා කර්මස්සකතා ඥානය ආදිය සම්මා දිට්ඨියයි" කියාය. එහි කුසල් සිතින් ඥානය නූපන් අවස්ථාවක වුවද, තමා කළ පින් සිහිපත් කිරීම, ගුණවන්තයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම ආදිය මෙහි ඇතුළත් වේ. කර්මස්සකතා ඥානයෙන් කර්මපථ සම්මා දිට්ඨිය (ඇතුළත් වේ). අනෙක් දිට්ඨිජුකම්මය සියල්ලන්ටම පොදු ලක්ෂණයකි. යම් පිනක් කරන්නාගේ දෘෂ්ටිය සෘජු වීමෙන්ම එය මහාඵල සහිත වේ.

ဣမေသံ ပန သတ္တန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမေဟိ တီဟိ ဒါနမယာဒီဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟော. တတ္ထ ဟိ အပစာယနဝေယျာဝစ္စာနိ သီလမယေ, ပတ္တိအနုပ္ပဒါနအဗ္ဘနုမောဒနာနိ ဒါနမယေ, ဓမ္မဒေသနာသဝနာနိ ဘာဝနာမယေ, ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ တီသုပိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

මේ පින්කම් (පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු) සතෙහි පූර්වයෙහි සඳහන් දානාදී පින්කම් තුනෙහි ඇතුළත් වීම මෙසේය. එහි අපචායන හා වෙය්‍යාවච්ච යන දෙක සීලමය පින්කමට ද, පත්තිදාන හා පත්තානුමෝදනා යන දෙක දානමය පින්කමට ද, ධර්ම දේශනා හා ධර්ම ශ්‍රවණ යන දෙක භාවනාමය පින්කමට ද ඇතුළත් වේ. දිට්ඨිජුකම්මය (සෘජු දැක්ම) පින්කම් තුනටම අයත් වේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဒါနမယံ…ပေ… ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိ (အ. နိ. ၈.၃၆).

"මහණෙනි, මේ පින්කම් (පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු) තුනකි. ඒ කවර තුනක් ද? දානමය... පෙ... භාවනාමය පින්කමයි" (අංගුත්තර නිකාය 8.36).

ဧတ္ထ စ အဋ္ဌန္နံ ကာမာဝစရကုသလစေတနာနံ ဝသေန တိဏ္ဏမ္ပိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပဝတ္တိ ဟောတိ. ယထာ ဟိ ပဂုဏံ ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တဿ ဧကစ္စေ အနုသန္ဓိံ အသလ္လက္ခေန္တဿေဝ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ပဂုဏံ သမထဝိပဿနာဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ အန္တရန္တရာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနာပိ မနသိကာရော ပဝတ္တတိ. သဗ္ဗံ တံ ပန မဟဂ္ဂတကုသလစေတနာနံ ဝသေန ဘာဝနာမယမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ, န ဣတရာနိ. ဂါထာယ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

මෙහිදී කාමාවචර කුසල් සිත් අටේ වශයෙන් පින්කම් තුනේම පැවැත්ම සිදු වේ. ප්‍රගුණ කළ ධර්මයක් ආවර්ජනය කරන්නකුට ඇතැම් විට අනුසන්ධිය වටහා නොගෙනම සිත ඉදිරියට යන්නාක් මෙන්, ප්‍රගුණ කළ සමථ විපස්සනා භාවනාවෙහි යෙදෙන්නාට ද අතරින් පතර ඥාන විප්පයුත්ත සිතින් මනසිකාරය පවතී. ඒ සියල්ලම මහග්ගත කුසල් සිත් වශයෙන් භාවනාමය පින්කමම වේ, අනෙක් ඒවා නොවේ. ගාථාවෙහි අර්ථය පෙර පවසන ලද්දේමය.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. စက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. චක්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၁. ဒုတိယေ စက္ခူနီတိ စက္ခန္တီတိ စက္ခူနိ, သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တာနိ ဝိယ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ. ကိမိဒံ စက္ခနံ နာမ? အဿာဒနံ, တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘မဓုံ စက္ခတိ ဗျဉ္ဇနံ စက္ခတီ’’တိ ဣမာနိ စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တာနိ အဿာဒေန္တာနိ ဝိယ ဟောန္တီတိ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ. တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒွေ စက္ခူနိ – ဉာဏစက္ခု, မံသစက္ခု စာတိ. တေသု မံသစက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဉာဏစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု, ပညာစက္ခူတိ ဣဓ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ.

61. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'චක්ඛූනි' (ඇස්) යනු - බලන හෙයින් 'චක්ඛූනි' නම් වේ. සුබ අසුබ පවසන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් යන අර්ථයයි. නැතහොත් රස විඳින (අත්විඳින) අර්ථයෙන් 'චක්ඛූනි' නම් වේ. මෙය කුමක්ද? ආශ්වාදයයි. එබැවින් "මී පැණි රස බලයි (චක්ඛති), වෑංජන රස බලයි" යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරති. මේවා ද අරමුණෙහි රසය අත්විඳින්නාක් මෙන් වන බැවින් රස විඳින අර්ථයෙන් 'චක්ඛූනි' නම් වේ. ඒවා කෙටියෙන් ඥාන චක්ෂුස හා මාංස චක්ෂුස යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් මාංස චක්ෂුස පෙර පවසන ලදී. ඥාන චක්ෂුස මෙහිදී දිව්‍ය චක්ෂුස හා ප්‍රඥා චක්ෂුස යනුවෙන් දෙවැදෑරුම්ව දක්වා ඇත.

တတ္ထ [Pg.197] ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာ. တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု, ဒိဗ္ဗဉ္စ တံ စက္ခု စာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု.

එහි 'දිබ්බ චක්ඛු' (දිව්‍ය චක්ෂුස) යනු - දෙවියන්ගේ ඇසට සමාන බැවින් දිව්‍යමය වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත සෙම ලේ ආදියෙන් බාධා නොවූ, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් දුර තිබෙන අරමුණු පවා ගැනීමට සමර්ථ වූ දිව්‍යමය ප්‍රසාද චක්ෂුසක් ඇත්තේය. වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් හටගත් මේ ඥාන චක්ෂුස ද එවැනිම බැවින් දිව්‍යමය වේ. දිව්‍ය විහරණයෙන් ලත් බැවින් ද, තමාගේ දිව්‍ය විහරණයට උපකාරී වන බැවින් ද, ආලෝකය ග්‍රහණය කිරීමෙන් මහා තේජවන්ත බැවින් ද (දිව්‍යමය වේ). බිත්ති ආදියෙන් එපිට ඇති රූප දැකීමට සමර්ථ බැවින් ද දිව්‍යමය වේ. ඒ සියල්ල ව්‍යාකරණයට අනුව දත යුතුය. දැකීමේ අර්ථයෙන් හා ඇසෙහි කාර්යය කරන බැවින් ඇසක් වැනි නිසා 'චක්ඛු' නම් වේ. ඒ දිව්‍ය වූ ද චක්ෂුස වූ ද නිසා 'දිබ්බ චක්ඛු' (දිව්‍ය චක්ෂුස) නම් වේ.

ပဇာနာတီတိ ပညာ. ကိံ ပဇာနာတိ? စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ප්‍රජානනය (විශේෂයෙන් දැනගැනීම) කරන බැවින් ප්‍රඥාවයි. කුමක් ප්‍රජානනය කරයි ද? "මෙය දුකයි" ආදී වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ပဇာနာတီတိ ခေါ, အာဝုသော, တသ္မာ ပညာတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ပဇာနာတိ? ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၄၉).

"ඇවැත්නි, ප්‍රජානනය කරයි, එබැවින් ප්‍රඥාව යැයි කියනු ලැබේ. කුමක් ප්‍රජානනය කරයි ද? මෙය දුකයි ආදියයි" (මජ්ඣිම නිකාය 1.449).

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ပညာပနဝသေန ပညာ. ကိန္တိ ပညာပေတိ? အနိစ္စန္တိ ပညာပေတိ, ဒုက္ခန္တိ ပညာပေတိ, အနတ္တာတိ ပညာပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပနာယံ လက္ခဏာဒိတော ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာ, အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ, ဝိသယောဘာသနရသာ ပဒီပေါ ဝိယ, အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ. ဝိသေသတော ပနေတ္ထ အာသဝက္ခယဉာဏသင်္ခါတာ ပညာ စတုသစ္စဒဿနဋ္ဌေန ပညာစက္ခူတိ အဓိပ္ပေတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒိ, ဉာဏံ ဥဒပါဒိ, ပညာ ဥဒပါဒိ, ဝိဇ္ဇာ ဥဒပါဒိ, အာလောကော ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅).

අටුවාවෙහි වනාහි "ප්‍රකාශ කිරීමේ (පැණවීමේ) අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවයි. කුමක් පනවයි ද? අනිත්‍ය බව පනවයි, දුක් බව පනවයි, අනාත්ම බව පනවයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ඒ මේ ප්‍රඥාව වනාහි ලක්ෂණාදී වශයෙන් යථා ස්වභාවය විනිවිද දැකීමේ ලක්ෂණය ඇත්තීය. දක්ෂ දුනුවායකු විදි ඊතලය විනිවිද යන්නාක් මෙන් නොවැරදී විනිවිද දැකීමේ ලක්ෂණය ඇත්තීය. පහනක් මෙන් විෂයයන් ආලෝකමත් කිරීම ඇයගේ කාර්යයයි. වනයෙහි අතරමං වූවකුට මඟ පෙන්වන්නකු මෙන් මුළා නොවීම ඇයගේ පච්චුපට්ඨානයයි (ප්‍රකාශනයයි). මෙහිදී විශේෂයෙන් ආසවක්ඛය ඥානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රඥාව චතුරාර්ය සත්‍යය දැකීමේ අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥා චක්ෂුස' ලෙස අදහස් කෙරේ. යමක් අරභයා "ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဧတေသု စ မံသစက္ခု ပရိတ္တံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု မဟဂ္ဂတံ, ဣတရံ အပ္ပမာဏံ. မံသစက္ခု ရူပံ, ဣတရာနိ အရူပါနိ. မံသစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု စ လောကိယာနိ သာသဝါနိ ရူပဝိသယာနိ, ဣတရံ လောကုတ္တရံ အနာသဝံ စတုသစ္စဝိသယံ. မံသစက္ခု အဗျာကတံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု သိယာ ကုသလံ သိယာ အဗျာကတံ, တထာ ပညာစက္ခု. မံသစက္ခု ကာမာဝစရံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု ရူပါဝစရံ, ဣတရံ လောကုတ္တရန္တိ ဧဝမာဒိ ဝိဘာဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මේ ඇස් තුන අතරින් මංස චක්ඛුව (මස් ඇස) පරීත්ත (කුඩා/පරිමිත) වේ, දිව්‍ය චක්ඛුව මහග්ගත (උසස්) වේ, අනෙක් ප්‍රඥා චක්ඛුව අප්‍රමාණ වේ. මංස චක්ඛුව රූප විෂය කරගන්නා අතර අනෙක්වා රූපී නොවන (අරූප) විෂයයන් අරමුණු කරයි. මංස චක්ඛුව හා දිව්‍ය චක්ඛුව ලෞකිකය, ආශ්‍රව සහිතය, රූප විෂයයන් අරමුණු කරයි. අනෙක් ප්‍රඥා චක්ඛුව ලෝකෝත්තරය, අනාශ්‍රවය, චතුරාර්ය සත්‍යය විෂය කරගනී. මංස චක්ඛුව අව්‍යාකෘත වේ. දිව්‍ය චක්ඛුව කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත විය හැකිය. ප්‍රඥා චක්ඛුවද එසේමය. මංස චක්ඛුව කාමාවචරය, දිව්‍ය චක්ඛුව රූපාවචරය, අනෙක ලෝකෝත්තරය ආදී වශයෙන් මෙහි විභාගය (වෙනස) දත යුතුය.

ဂါထာသု အနုတ္တရန္တိ ပညာစက္ခုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဉှိ အာသဝက္ခယဉာဏဘာဝတော အနုတ္တရံ. အက္ခာသိ ပုရိသုတ္တမောတိ ပုရိသာနံ ဥတ္တမော အဂ္ဂေါ [Pg.198] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေသေသိ. ဥပ္ပာဒေါတိ မံသစက္ခုဿ ပဝတ္တိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော, ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ကာရဏံ. ပကတိစက္ခုမတော ဧဝ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယသ္မာ ကသိဏာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ဥပ္ပာဒနံ, သော စ ကသိဏမဏ္ဍလေ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေန ဝိနာ နတ္ထီတိ. ယတောတိ ယဒါ. ဉာဏန္တိ အာသဝက္ခယဉာဏံ. တေနေဝါဟ ‘‘ပညာစက္ခု အနုတ္တရ’’န္တိ. ယဿ စက္ခုဿ ပဋိလာဘာတိ ယဿ အရိယဿ ပညာစက္ခုဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဘာဝနာယ သဗ္ဗသ္မာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပမုစ္စတိ ပရိမုစ္စတီတိ.

ගාථාවන්හි 'අනුත්තර' යන්නෙන් ප්‍රඥා චක්ඛුව අදහස් කෙරේ. එය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානයක් වන බැවින් අනුත්තර (උත්තරීතර) වේ. 'අක්ඛාසි පුරිසුත්තමෝ' යනු පුරුෂයන් අතර උත්තම වූ අග්‍ර වූ සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක යන්නයි. 'උප්පාදෝ' යනු මංස චක්ඛුවෙහි පැවැත්මයි. 'මග්ගෝ' යනු දිව්‍ය චක්ඛුවට හේතුවන උපක්‍රමයයි. ප්‍රකෘති ඇසක් ඇත්තෙකුටම දිව්‍ය චක්ඛුව උපදී. මන්ද යත් කසිණ ආලෝකය වැඩීමෙන් දිව්‍ය චක්ඛු ඥානය උපදවන අතර, එය කසිණ මණ්ඩලයෙහි උග්ගහ නිමිත්තෙන් තොරව සිදු නොවන බැවිනි. 'යතෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'ඤාණං' යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානයයි. එබැවින් 'ප්‍රඥා චක්ඛුව අනුත්තර වේ' යැයි වදාළ සේක. 'යස්ස චක්ඛුස්ස පටිලාභා' යනු යම් ආර්ය වූ ප්‍රඥා චක්ඛුවක උත්පත්තිය (භාවනාව) හේතුවෙන් සකල විධ වෘත්ත දුක්ඛයෙන් මිදෙන්නේද (පරිමුච්චති) යන්නයි.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ဣန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඉන්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၂. တတိယေ ဣန္ဒြိယာနီတိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာနိ. ယာနိ ဟိ သဟဇာတဓမ္မေသု ဣဿရာ ဝိယ ဟုတွာ တေဟိ အနုဝတ္တိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ. အပိစ ဣန္ဒော ဘဂဝါ ဓမ္မိဿရော ပရမေန စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော. တေန ဣန္ဒေန သဗ္ဗပဌမံ ဒိဋ္ဌတ္တာ အဓိဂတတ္တာ ပရေသဉ္စ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒေသိတတ္တာ ဝိဟိတတ္တာ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာဟိ ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဣန္ဒြိယာနိ. ဣန္ဒံ ဝါ မဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယဘူတံ ပုညကမ္မံ, တဿ လိင်္ဂါနီတိပိ ဣန္ဒြိယာနိ. အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနညာတံ အနဓိဂတံ အမတပဒံ စတုသစ္စဓမ္မမေဝ ဝါ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ ဣမိနာ ပုဗ္ဗဘာဂေန ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂပညာယေတံ အဓိဝစနံ. အညိန္ဒြိယန္တိ အာဇာနနဣန္ဒြိယံ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာဇာနာတိ ပဌမမဂ္ဂဉာဏေန ဒိဋ္ဌမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာဝ ဇာနာတီတိ အညာ. ယထေဝ ဟိ ပဌမမဂ္ဂပညာ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ, တထေဝ အယမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ အညာ စ သာ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယံ စာတိ အညိန္ဒြိယံ. အာဇာနနဋ္ဌေနေဝ အညဿ ဝါ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဣန္ဒြိယန္တိ အညိန္ဒြိယံ, သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ ဆသု ဌာနေသု ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝိနော စတူသု သစ္စေသု နိဋ္ဌိတဉာဏကိစ္စဿ ခီဏာသဝဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဣန္ဒြိယဋ္ဌသမ္ဘဝတော စ အညာတာဝိန္ဒြိယံ. ဧတ္ထ စ ပဌမပစ္ဆိမာနိ ပဌမမဂ္ဂစတုတ္ထဖလဝသေန ဧကဋ္ဌာနိကာနိ, ဣတရံ ဣတရမဂ္ဂဖလဝသေန ဆဋ္ဌာနိကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

62. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඉන්ද්‍රියානි' යනු අධිපති යන අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් වේ. සහජාත ධර්මයන්හි අධිපතීන් මෙන් වී, අන්‍ය ධර්මයන් තමන් අනුව පවත්වන දේ ඉන්ද්‍රිය නම් වේ. තවද 'ඉන්ද' යනු පරම වූ චිත්තෛශ්චර්යයෙන් යුක්ත වූ ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. ඒ 'ඉන්ද' (බුදුරදුන්) විසින් ප්‍රථමයෙන් දක්නා ලද (අවබෝධ කළ) බැවින්ද, අධිගමනය කළ බැවින්ද, අන්‍යයන්ට දක්වන (දේශනා කරන) ලද බැවින්ද, පනවන ලද බැවින්ද, ගෝචර-භාවනා-සේවනයන්ගෙන් දක්නා ලද බැවින්ද මේවා 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් මාර්ගාවබෝධයට උපනිශ්‍රය වූ පින්කම 'ඉන්ද' නම් වේ, එහි ලකුණු (ලිංග) බැවින්ද ඉන්ද්‍රිය නම් වේ. 'අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය' යනු 'අනාදිමත් සංසාරයෙහි නොදන්නා ලද, අධිගමනය නොකරන ලද අමෘත පදය හෙවත් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයම දැනගන්නෙමි' යි පිළිපන් තැනැත්තාට පූර්ව භාගයෙහි උපන් ඉන්ද්‍රියයි. මෙය සෝතාපත්ති මාර්ග ප්‍රඥාවට නමකි. 'අඤ්ඤින්ද්‍රිය' යනු දැනගැනීමේ (ආජානන) ඉන්ද්‍රියයි. එහි වචනාර්ථය නම් - පළමු මාර්ග ඥානයෙන් දක්නා ලද සීමාව ඉක්මවා නොගොස් දැනගන්නා බැවින් 'අඤ්ඤා' නම් වේ. යම් සේ පළමු මාර්ග ප්‍රඥාව දුක්ඛාදී සත්‍යයන්හි පරිඤ්ඤා අභිසමය ආදී වශයෙන් පවතීද, මෙයද එසේම පවතින බැවින් 'අඤ්ඤා' නම් වන අතර ඉහත කී අර්ථයෙන් 'ඉන්ද්‍රිය' ද වන බැවින් 'අඤ්ඤින්ද්‍රිය' නම් වේ. දැනගන්නා අර්ථයෙන් හෝ අන්‍ය වූ ආර්ය පුද්ගලයාගේ ඉන්ද්‍රිය බැවින් 'අඤ්ඤින්ද්‍රිය' නම් වේ. මෙය සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට ස්ථාන හයක පවතින ඥානයට නමකි. 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යයෙහි නිම කළ ඥාන කෘත්‍ය ඇති (දැන අවසන් කළ) ඛීණාශ්‍රවයා තුළ උපදින බැවින්ද, ඉන්ද්‍රිය අර්ථය ඇති බැවින්ද 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය' නම් වේ. මෙහි පළමු හා අවසාන ඉන්ද්‍රියයන් පළමු මාර්ගය හා සතරවන ඵලය (රහත් ඵලය) වශයෙන් එක් ස්ථානයක පවතින අතර, මැද ඉන්ද්‍රිය අනෙක් මාර්ග ඵලයන් අනුව ස්ථාන හයක පවතින බව දත යුතුය.

ဂါထာသု [Pg.199] သိက္ခမာနဿာတိ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သိက္ခမာနဿ ဘာဝေန္တဿ. ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ ဥဇုမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ, အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇိတတ္တာ တဿ အနုဿရဏတော ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော, ပဋိပါဋိယာ မဂ္ဂေ ဥပ္ပာဒေန္တဿာတိ အတ္ထော. ခယသ္မိန္တိ အနဝသေသကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသင်္ခါတေ အဂ္ဂမဂ္ဂေ ဉာဏံ ပဌမံ ပုရေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော မဂ္ဂဉာဏတော အနန္တရာ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ဝါ ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနာဒိကေ ဝဇ္ဇေတွာ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ အနုဿရန္တဿ အနုဂစ္ဆန္တဿ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနံ ကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသ္မိံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဌမံ ဉာဏံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော ပဌမဉာဏတော အနန္တရာ အနန္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ အညာ အညိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ගාථාවන්හි 'සික්ඛමානස්ස' යනු අධිසීල ශික්ෂාදීන්හි හික්මෙන්නා වූ, එය වඩන්නා වූ තැනැත්තා හටය. 'උජුමග්ගානුසාරිනෝ' යනු ඍජු මාර්ගය හෙවත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. අන්ත දෙකෙන් තොර වූ බැවින් එය අනුගමනය කරන්නා වූ, පිළිවෙළින් මාර්ගය උපදවන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'ඛයස්මිං' යනු කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන බැවින් ක්ෂය යනුවෙන් හැඳින්වෙන අග්‍ර මාර්ගයෙහි (අර්හත් මාර්ගයෙහි) ඥානය පළමුව උපදී. 'තතෝ අඤ්ඤා අනන්තරා' යනු ඒ මාර්ග ඥානයෙන් ඉක්බිතිවම අනන්තරව අර්හත් ඵලය උපදී. එසේත් නැතිනම් 'ඍජු මාර්ගානුසාරී' යනු ලීන (හැකුණු), උද්ධච්ච (නොසන්සුන්), ප්‍රතිෂ්ඨාන, ආයූහන ආදිය දුරු කොට සමථ විපස්සනා දෙක යුගනද්ධව (එක්ව) වඩමින් පූර්ව භාග මාර්ගය අනුගමනය කරන තැනැත්තාට ගෝත්‍රභූ ඥානයට අනතුරුව, කෙලෙස් ක්ෂය වීමෙන් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙහි පළමුව 'අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය' ඥානය උපදී. 'තතෝ අඤ්ඤා අනන්තරා' යනු ඒ පළමු ඥානයෙන් පසු අනතුරුව අර්හත් මාර්ගය දක්වා 'අඤ්ඤින්ද්‍රිය' උපදී.

တတော အညာ ဝိမုတ္တဿာတိ တတော အညာ အညိန္ဒြိယတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာနန္တရာ အရဟတ္တဖလေန ပညာဝိမုတ္တိယာ အညာတာဝိန္ဒြိယေန ဝိမုတ္တဿ. ဉာဏံ ဝေ ဟောတိ တာဒိနောတိ အရဟတ္တဖလုပ္ပတ္တိတော ဥတ္တရကာလေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီ’’တိ. တဿ အကုပ္ပဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝသံယောဇနက္ခယာ’’တိ.

‘තතෝ අඤ්ඤා විමුත්තස්ස’ යනු ඒ අඤ්ඤින්ද්‍රියයට පසුව අර්හත් මාර්ග ඥානයට අනතුරුව අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු තැනැත්තා හට අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියය ලැබේ. ‘ඥානං වේ හෝති තාදිනෝ’ යනු අර්හත් ඵල උත්පත්තියෙන් පසු කාලයෙහි ඉෂ්ට අනිෂ්ටාදීන්හි තාදී (එකී නොසැලෙන) ලක්ෂණයට පැමිණි ඛීණාශ්‍රවයාට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය උපදී. එය උපදින්නේ කෙසේද යත්: ‘මාගේ විමුක්තිය අකුප්ප (නොසැලෙන) වේ’ යනුවෙනි. එම අකුප්ප භාවයට හේතුව ‘භව සංයෝජනයන් ක්ෂය වීමෙන්’ යැයි පෙන්වා දෙයි.

ဣဒါနိ တာဒိသံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော ‘‘သ ဝေ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ တတိယံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ လောကုတ္တရိန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော, သုဒ္ဓေဟိပိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော ပရိပုဏ္ဏော, တတော ဧဝ စက္ခာဒီဟိ သုဋ္ဌု ဝူပသန္တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော. တေနာဟ ‘‘သန္တော’’တိ, သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမေန ဥပသန္တောတိ အတ္ထော. သန္တိပဒေ ရတောတိ နိဗ္ဗာနေ အဘိရတော အဓိမုတ္တော. ဧတ္ထ စ ‘‘ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန ဘာဝိတမဂ္ဂတာ, ပရိညာတက္ခန္ဓတာ စဿ ဒဿိတာ. ‘‘သန္တော’’တိ ဧတေန ပဟီနကိလေသတာ, ‘‘သန္တိပဒေ ရတော’’တိ ဧတေန သစ္ဆိကတနိရောဓတာတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

දැන් එවැනි ඛීණාශ්‍රවයා හට ප්‍රශංසා කරමින් ‘ස වේ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නෝ’ යනුවෙන් තෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘ඉන්ද්‍රියසම්පන්න’ යනු ඉහත කී ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රිය තුනෙන් යුක්ත වූ, එසේත් නැතිනම් පටිප්පස්සද්ධි (සංසිඳීමෙන්) ලත් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්තව පරිපූර්ණ වූ, එබැවින්ම මනාව සන්සුන් වූ චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. එබැවින් ‘සන්තෝ’ (ශාන්ත වූ) යැයි වදාළ සේක. සියලු ක්ලේශ පරිළාහයන් සංසිඳීමෙන් ශාන්ත වූයේ යන්න අර්ථයයි. ‘සන්තිපදේ රතෝ’ යනු නිර්වාණයෙහි ඇලුණු, එහිම යොමු වූ යන්නයි. මෙහි ‘ඉන්ද්‍රියසම්පන්න’ යන්නෙන් ඔහු විසින් මාර්ගය වඩන ලද බව (භාවිතමග්ගතතා) සහ ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද බව (පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධතා) පෙන්වයි. ‘සන්තෝ’ යන්නෙන් ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශ ඇති බවත්, ‘සන්තිපදේ රතෝ’ යන්නෙන් නිරෝධය (නිර්වාණය) සාක්ෂාත් කළ බවත් පෙන්වයි. සෙසු කොටස් පෙර කී පරිදිම වේ.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. အဒ္ဓါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අද්ධා සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၆၃. စတုတ္ထေ [Pg.200] အဒ္ဓါတိ ကာလာ. အတီတော အဒ္ဓါတိအာဒီသု ဒွေ ပရိယာယာ – သုတ္တန္တပရိယာယော, အဘိဓမ္မပရိယာယော စ. တတ္ထ သုတ္တန္တပရိယာယေန ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ, စုတိတော ပစ္ဆာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ, သဟ စုတိပဋိသန္ဓီဟိ တဒနန္တရံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန ဥပ္ပာဒေါ, ဌိတိ, ဘင်္ဂေါတိ ဣမေ တယော ခဏေ ပတွာ နိရုဒ္ဓဓမ္မာ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ, တယောပိ ခဏေ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ, ခဏတ္တယသမင်္ဂိနော ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ.

63. සතරවන ගාථාවෙහි ‘අද්ධා’ යනු කාලයයි. අතීත කාලය ආදියෙහි සූත්‍රන්ත ක්‍රමය සහ අභිධර්ම ක්‍රමය යැයි ක්‍රම දෙකක් තිබේ. එහි සූත්‍රන්ත ක්‍රමයට අනුව, පටිසන්ධියට පෙර කාලය ‘අතීත කාලය’ නම් වේ. චුතියට පසු කාලය ‘අනාගත කාලය’ නම් වේ. චුති-පටිසන්ධි දෙක සමඟ ඒ අතර පවත්නා කාලය ‘ප්‍රත්‍යුත්පන්න (වර්තමාන) කාලය’ නම් වේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව නම්, උත්පාද, ස්ථිති, භංග යන ක්ෂණ තුනට පැමිණ නිරුද්ධ වූ ධර්මයෝ ‘අතීත කාලය’ නම් වෙති. එම ක්ෂණ තුනටම තවමත් නොපැමිණි ධර්මයෝ ‘අනාගත කාලය’ නම් වෙති. ක්ෂණ තුනෙහිම පවත්නා ධර්මයෝ ‘ප්‍රත්‍යුත්පන්න කාලය’ නම් වෙති.

အပရော နယော – အယဉှိ အတီတာဒိဝိဘာဂေါ အဒ္ဓါသန္တတိသမယခဏဝသေန စတုဓာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေသု အဒ္ဓါဝိဘာဂေါ ဝုတ္တော. သန္တတိဝသေန သဘာဂါ ဧကဥတုသမုဋ္ဌာနာ, ဧကာဟာရသမုဋ္ဌာနာ စ ပုဗ္ဗာပရိယဝသေန ဝတ္တမာနာပိ ပစ္စုပ္ပန္နာ. တတော ပုဗ္ဗေ ဝိသဘာဂဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနာ အတီတာ ပစ္ဆာ အနာဂတာ. စိတ္တဇာ ဧကဝီထိဧကဇဝနဧကသမာပတ္တိသမုဋ္ဌာနာ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ ပါဋိယေက္ကံ သန္တတိဝသေန အတီတာဒိဘေဒေါ နတ္ထိ, တေသံယေဝ ပန ဥတုအာဟာရစိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဝသေန တဿ အတီတာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမယဝသေန ဧကမုဟုတ္တပုဗ္ဗဏှသာယနှရတ္တိဒိဝါဒီသု သမယေသု သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာ တံတံသမယေ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. အယံ တာဝ ရူပဓမ္မေသု နယော. အရူပဓမ္မေသု ပန ခဏဝသေန ဥပ္ပာဒါဒိက္ခဏတ္တယပရိယာပန္နာ ပစ္စုပ္ပန္နာ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. အပိစ အတိက္ကန္တဟေတုပစ္စယကိစ္စာ အတီတာ, နိဋ္ဌိတဟေတုကိစ္စာ အနိဋ္ဌိတပစ္စယကိစ္စာ ပစ္စုပ္ပန္နာ, ဥဘယကိစ္စံ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတာ. အတ္တနော ဝါ ကိစ္စက္ခဏေ ပစ္စုပ္ပန္နာ, တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ, ပစ္ဆာ အနာဂတာ. ဧတ္ထ စ ခဏာဒိကထာဝ နိပ္ပရိယာယာ, သေသာ ပရိယာယာ. အယဉှိ အတီတာဒိဘေဒေါ နာမ ဓမ္မာနံ ဟောတိ, န ကာလဿ. အတီတာဒိဘေဒေ ပန ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော ဣဓ တေနေဝ ဝေါဟာရေန အတီတောတိအာဒိနာ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: මෙම අතීත ආදි විභාගය කාලය (අද්ධා), සන්තතිය, සමය සහ ක්ෂණ වශයෙන් සිව් ආකාරයකින් දත යුතුය. ඒ අතරින් ‘අද්ධා’ විභාගය පවසන ලදී. සන්තති (පරම්පරා) වශයෙන් ගත් කල, එකම සෘතුවකින් හටගත් සහ එකම ආහාරයකින් හටගත්, පූර්ව හා අපර වශයෙන් පවත්නා රූප ධර්මයෝ වර්තමාන කාලයට අයත් වෙති. ඊට පෙර වූ විෂම සෘතු හා ආහාරවලින් හටගත් රූප අතීත වන අතර, පසුව වන්නා වූ රූප අනාගත වේ. සිතින් හටගත් (චිත්තජ) රූප සම්බන්ධයෙන්, එකම වීථියකට, එකම ජවනකට හෝ එකම සමාපත්තියකට අයත් රූප වර්තමාන වේ; ඊට පෙර වූයේ අතීත වන අතර පසුව වන්නා වූයේ අනාගත වේ. කර්මයෙන් උපන් රූපයන්ට වෙන් වෙන් වශයෙන් සන්තති භේදයක් නැතත්, සෘතු, ආහාර හා චිත්තජ රූපයන්ට උපස්ථම්භක වීම නිසා ඒවායේ අතීත ආදි භාවය දත යුතුය. සමය (කාල වකවානු) වශයෙන්, එක් මුහුර්තයක්, පෙරවරු කාලය, පස්වරු කාලය, රාත්‍රිය හෝ දිනය ආදි වශයෙන් පවත්නා සන්තතිය එම ඒ සමයෙහි වර්තමාන නම් වේ. ඊට පෙර වූයේ අතීත වන අතර පසුව වන්නා වූයේ අනාගත වේ. මෙය රූප ධර්මයන් සම්බන්ධ ක්‍රමයයි. අරූප ධර්මයන් (නාම ධර්මයන්) සම්බන්ධයෙන් නම් ක්ෂණ වශයෙන් උත්පාදාදි ක්ෂණත්‍රයට අයත් වූයේ වර්තමාන වන අතර, ඊට පෙර අතීත ද පසුව අනාගත ද වේ. තවද, හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ කාර්යය ඉක්මවා ගිය ධර්ම අතීත වන අතර, හේතු කාර්යය නිම වී ප්‍රත්‍ය කාර්යය නිම නොවූ ධර්ම වර්තමාන වේ; කාර්යයන් දෙකම සම්පූර්ණ නොවූ ධර්ම අනාගත වේ. නැතහොත් තමන්ගේ කෘත්‍යය සිදුවන ක්ෂණය වර්තමාන වන අතර, ඊට පෙර අතීත ද පසුව අනාගත ද වේ. මෙහිදී ක්ෂණික කථාවම නිෂ්පරියාය (ඍජු) අර්ථය වන අතර, සෙසු ක්‍රම පරියාය (උපචාර) අර්ථ වේ. මෙම අතීත ආදි භේදය ධර්මයන්ට මිස කාලයට අයිති වූවක් නොවේ. එහෙත් අතීත ආදි භේදයට පත් ධර්මයන් නිසා පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින කාලය ද ‘අතීතය’ ආදි ව්‍යවහාරයෙන් මෙහි දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

ဂါထာသု [Pg.201] အက္ခေယျသညိနောတိ ဧတ္ထ အက္ခာယတိ, ကထီယတိ, ပညာပီယတီတိ အက္ခေယျံ, ကထာဝတ္ထု, အတ္ထတော ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවල සඳහන් ‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො’ යන්නෙහි, අක්ඛෙය්‍ය යනු ප්‍රකාශ කරනු ලබන, කියනු ලබන හෝ පනවනු ලබන දෙයයි. එය කථාවස්තුවකි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල රූප ආදි පංචස්කන්ධයයි. මේ බව මෙසේ ද දක්වා ඇත:

‘‘အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျ, အနာဂတံ ဝါ…ပေ… ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅).

“අතීත කාලය අරභයා හෝ කතාවක් කියන්නේය, අනාගත කාලය අරභයා හෝ... (පෙ)... වර්තමාන කාලය අරභයා හෝ කතාවක් කියන්නේය” (දී. නි. 3.305).

တထာ –

එසේම,

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ အတ္ထီတိ, န တဿ သင်္ခါ ဘဝိဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၆၂) –

“මහණෙනි, යම් රූපයක් අතීත ද, නිරුද්ධ වූයේ ද, වෙනස් වූයේ ද, එය ‘තිබුණේය’ යනු එහි සංඛ්‍යාවයි (ගණනයයි), ‘තිබුණේය’ යනු එහි නාමයයි, ‘තිබුණේය’ යනු එහි පැනවීමයි; එය ‘ඇත්තේය’ කියා හෝ ‘වන්නේය’ කියා හෝ ගණන් නොගනු ලැබේ” (සං. නි. 3.62).

ဧဝံ ဝုတ္တေန နိရုတ္တိပထသုတ္တေနပိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော. ဧဝံ ကထာဝတ္ထုဘာဝေန အက္ခေယျသင်္ခါတေ ခန္ဓပဉ္စကေ အဟန္တိ စ မမန္တိ စ ဒေဝေါတိ စ မနုဿောတိ စ ဣတ္ထီတိ စ ပုရိသောတိ စ အာဒိနာ ပဝတ္တသညာဝသေန အက္ခေယျသညိနော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု သတ္တပုဂ္ဂလာဒိသညိနောတိ အတ္ထော. အက္ခေယျသ္မိံ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ပတိဋ္ဌိတာ, ရာဂါဒိဝသေန ဝါ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ ပတိဋ္ဌိတာ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ, ဒုဋ္ဌော ဒေါသဝသေန, မူဠှော မောဟဝသေန, ပရာမဋ္ဌော ဒိဋ္ဌိဝသေန, ထာမဂတော အနုသယဝသေန, ဝိနိဗဒ္ဓေါ မာနဝသေန, အနိဋ္ဌင်္ဂတော ဝိစိကိစ္ဆာဝသေန, ဝိက္ခေပဂတော ဥဒ္ဓစ္စဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတီတိ.

මෙසේ වදාල නිරුත්තිපථ සූත්‍රයෙන් ද මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙසේ කථාවස්තු භාවයෙන් ‘අක්ඛෙය්‍ය’ යයි කියනු ලබන පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ‘මම’ කියා ද, ‘මගේ’ කියා ද, ‘දෙවියා’ කියා ද, ‘මනුෂ්‍යයා’ කියා ද, ‘ස්ත්‍රිය’ කියා ද, ‘පුරුෂයා’ කියා ද පවත්නා සංඥාවන් නිසා මොවුහු ‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤී’ (ප්‍රකාශ කළ හැකි දේ කෙරෙහි සංඥා ඇති අය) වෙති. එනම් පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි සත්ව, පුද්ගල ආදි වශයෙන් සංඥා ඇති කරගන්නෝ යන අර්ථයයි. අක්ඛෙය්‍යයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ටි වශයෙන් හෝ රාගාදි වශයෙන් අට ආකාරයකින් පිහිටා සිටිති. රාගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා රාගය නිසා ද, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ද්වේෂය නිසා ද, මුළා වූ තැනැත්තා මෝහය නිසා ද, දෘෂ්ටි ගත් තැනැත්තා දෘෂ්ටිය නිසා ද, අනුශය සහිත තැනැත්තා අනුශය නිසා ද, මානයෙන් බැඳුනු තැනැත්තා මානය නිසා ද, සැක සහිත තැනැත්තා විචිකිච්ඡාව නිසා ද, විසිරුණු සිත් ඇත්තා උද්ධච්චය නිසා ද පිහිටා සිටියි.

အက္ခေယျံ အပရိညာယာတိ တံ အက္ခေယျံ တေဘူမကဓမ္မေ တီဟိ ပရိညာဟိ အပရိဇာနိတွာ တဿ အပရိဇာနနဟေတု. ယောဂမာယန္တိ မစ္စုနောတိ မရဏဿ ယောဂံ တေန သံယောဂံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, န ဝိသံယောဂန္တိ အတ္ထော.

‘අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤායා’ යනු එම ප්‍රකාශිත ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීමේ ඥාන (පරිඤ්ඤා) තුනෙන් පිරිසිඳ නොදැන, එම නොදැනීම හේතුවෙන් ‘යොගමායන්ති මච්චුනො’ එනම් මරණය සමඟ බැඳීමට, මාරයාගේ යෝගයට පැමිණෙති මිස එයින් මිදීමට පත් නොවන බවයි.

အထ ဝါ ယောဂန္တိ ဥပါယံ, တေန ယောဇိတံ ပသာရိတံ မာရသေနဋ္ဌာနိယံ အနတ္ထဇာလံ ကိလေသဇာလဉ္စ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

නැතහොත්, ‘යෝග’ යනු උපායයි. මාර සේනාව වැනි වූ අනර්ථකාරී කෙලෙස් දැලෙහි මාරයා විසින් යොදවන ලද හෝ පතුරුවන ලද එම උපාය වෙත ඔවුහු පැමිණෙති යන්න මෙයින් කියැවේ. මේ බව මෙසේ ද දක්වා ඇත:

‘‘န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန, မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၇၂;

ဇာ. ၂.၂၂.၁၂၁;

နေတ္တိ. ၁၀၃);

“මහා සේනා ඇති ඒ මාරයා සමඟ අපගේ කිසිදු ගිවිසුමක් (සමගියක්) නැත” (ම. නි. 3.272; ජා. 2.22.121; නෙත්ති. 103).

ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ‘‘အက္ခေယျဉ္စ ပရိညာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ, တေန အက္ခေယျပရိဇာနနေန လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝက္ခမာနမေဝ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ပရိညာယာတိ ဝိပဿနာသဟိတာယ [Pg.202] မဂ္ဂပညာယ ဒုက္ခန္တိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနိတွာ, တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနေန ဝါ တံ သမတိက္ကမိတွာ တိဿန္နမ္ပိ ပရိညာနံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ. အက္ခာတာရံ န မညတီတိ သဗ္ဗသော မညနာနံ ပဟီနတ္တာ ခီဏာသဝေါ အက္ခာတာရံ န မညတိ, ကာရကာဒိသဘာဝံ ကိဉ္စိ အတ္တာနံ န ပစ္စေတီတိ အတ္ထော. ဖုဋ္ဌော ဝိမောက္ခော မနသာ, သန္တိပဒမနုတ္တရန္တိ ယသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခတဝိမုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိမောက္ခော’’တိ သဗ္ဗကိလေသသန္တာပဝူပသမနဋ္ဌာနတာယ ‘‘သန္တိပဒ’’န္တိ လဒ္ဓနာမော နိဗ္ဗာနဓမ္မော ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ပတ္တော, တသ္မာ အက္ခာတာရံ န မညတီတိ. အထ ဝါ ‘‘ပရိညာယာ’’တိ ပဒေန ဒုက္ခသစ္စဿ ပရိညာဘိသမယံ သမုဒယသစ္စဿ ပဟာနာဘိသမယဉ္စ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝိမောက္ခော မနသာ, သန္တိပဒမနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ မဂ္ဂနိရောဓာနံ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဝဒတိ. တဿတ္ထော – သမုစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခော, အရိယမဂ္ဂေါ. သော ပနဿ မဂ္ဂစိတ္တေန ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ဘာဝိတော, တေနေဝ အနုတ္တရံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ ဖုဋ္ဌံ ဖုသိတံ သစ္ဆိကတန္တိ.

මෙතෙක් වෘත්තය (සංසාරය) දක්වා දැන් විවෘත්තය (නිවන) දැක්වීම පිණිස ‘අක්ඛෙය්‍යඤ්ච පරිඤ්ඤායා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘ච’ ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් දෙන අතර, එම අක්ඛෙය්‍යයන් පිරිසිඳ දැනීමෙන් ලැබිය යුතු විශේෂය ඉදිරියෙහි විස්තර කෙරේ. ‘පරිඤ්ඤායා’ යනු විපස්සනා සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දුක පිරිසිඳ දැනගෙන, එයට සම්බන්ධ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හෝ එය ඉක්මවා යාමෙන් පරිඤ්ඤා තුනෙහිම කෘත්‍යය අවසන් කිරීමයි. ‘අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතී’ යනු සියලු ආකාරයේ මඤ්ඤනා (මමත්වය ආදි වැරදි හැඟීම්) ප්‍රහීණ කළ බැවින් රහතන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරන්නෙකු (මම යැයි කෙනෙකු) ඇතැයි නොසිතති; එනම් ක්‍රියා කරන්නෙකු ආදි වූ කිසිදු ආත්මීය ස්වභාවයක් තමා තුළ ඇතැයි පිළි නොගනිති යන අර්ථයයි. ‘ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරං’ යනු සියලු සංඛතයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමොක්ඛය’ යයි ද, සියලු කෙලෙස් දාහයන් සංසිඳවන බැවින් ‘ශාන්ති පදය’ යයි ද නම් ලත් නිවන් ධර්මය ස්පර්ශ කළ හෙයින්, අවබෝධ කළ හෙයින්, ‘ප්‍රකාශ කරන්නෙකු ඇතැයි’ නොසිතති. නැතහොත්, ‘පරිඤ්ඤායා’ යන පදයෙන් දුක්ඛ සත්‍යයේ පරිඤ්ඤාභිසමය ද, සමුදය සත්‍යයේ ප්‍රහාණාභිසමය ද පවසා, දැන් ‘ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරං’ යන්නෙන් මාර්ග සත්‍යයේ භාවනාභිසමය හා නිරෝධ සත්‍යයේ සච්ඡිකිරියාභිසමය පවසයි. එහි අර්ථය නම්: සමුච්ඡේද වශයෙන් සියලු කෙලෙස්වලින් මිදෙන බැවින් ආර්ය මාර්ගය ‘විමොක්ඛ’ නම් වේ. එය මාර්ග චිත්තයෙන් ස්පර්ශ කරන ලදී (වඩන ලදී). ඒ මගින්ම අනුත්තර වූ ශාන්ති පදය වන නිවන ස්පර්ශ කරන ලදී (පසක් කරන ලදී).

အက္ခေယျသမ္ပန္နောတိ အက္ခေယျနိမိတ္တံ ဝိဝိဓာဟိ ဝိပတ္တီဟိ ဥပဒ္ဒုတေ လောကေ ပဟီနဝိပလ္လာသတာယ တတော သုပရိမုတ္တော အက္ခေယျပရိညာဘိနိဗ္ဗတ္တာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော. သင်္ခါယ သေဝီတိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ စီဝရာဒိပစ္စယေ သင်္ခါယ ပရိတုလေတွာဝ သေဝနသီလော, သင်္ခါတဓမ္မတ္တာ စ အာပါထဂတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝိသယံ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သင်္ခါယ သေဝနသီလော. ဓမ္မဋ္ဌောတိ အသေက္ခဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနဓမ္မေ ဧဝ ဝါ ဌိတော. ဝေဒဂူတိ ဝေဒိတဗ္ဗဿ စတုသစ္စဿ ပါရင်္ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ. ဧဝံဂုဏော အရဟာ ဘဝါဒီသု ကတ္ထစိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော မနုဿဒေဝါတိ သင်္ချံ န ဥပေတိ, အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

'අක්ඛෙය්‍යසම්පන්න' යනු විවිධ විපත්වලින් පීඩිත වූ ලෝකයෙහි විපල්ලාස (වැරදි වැටහීම්) ප්‍රහීණ කළ බැවින් එයින් මැනවින් මිදුණු, අක්ඛෙය්‍ය (ප්‍රකාශ කළ හැකි දේ) පිළිබඳ පරිඤ්ඤාවෙන් හටගත් සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සංඛාය සේවී' යනු ප්‍රඥාවේ විපුලත්වයට පත්වීම පිණිස චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන් නුවණින් සලකා බලා පරිහරණය කරන ස්වභාවයයි. තවද සියලු අරමුණු හෙවත් විෂයන් කෙරෙහි ඡළංගුපෙක්ඛා (සවැදෑරුම් උපේක්ෂාව) පවත්වා නුවණින් සේවනය කරන ස්වභාවයයි. 'ධම්මට්ඨෝ' යනු අසේඛ ධර්මයන්හි හෝ නිවනෙහි පිහිටි තැනැත්තායි. 'වේදගූ' යනු දතයුතු වූ සිවුසච්ච ධර්මයන්හි කෙළවරට පත් බැවින් වේදගූ නම් වේ. මෙබඳු ගුණැති රහතන් වහන්සේ භවයන්හි නැවත උපතක් නොමැති බැවින් මිනිසෙකු හෝ දෙවියෙකු යැයි ගණනයට (සංඛ්‍යාවට) පත් නොවේ. උන්වහන්සේ අනුපාදා පරිනිර්වාණයෙන් ප්‍රඥප්ති කළ නොහැකි තත්ත්වයට පත්වන බව දක්වමින් දේශනාව නිමවා ඇත.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිවුවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දුශ්චරිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၄. ပဉ္စမေ ဒုဋ္ဌု စရိတာနိ, ဒုဋ္ဌာနိ ဝါ စရိတာနိ ဒုစ္စရိတာနိ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော[Pg.203]. ဣမာနိ စ ဒုစ္စရိတာနိ ပညတ္တိယာ ဝါ ကထေတဗ္ဗာနိ ကမ္မပထေဟိ ဝါ. တတ္ထ ပညတ္တိယာ တာဝ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ, ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ ဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ ကာယဒွါရေပိ, ဝစီဒွါရေပိ, ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ, တထာ စတဿော မုသာဝါဒါဒိစေတနာ ဝစီဒုစ္စရိတံ, အဘိဇ္ဈာ, ဗျာပါဒေါ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ.

64. පස්වන සූත්‍රයෙහි: දුෂ්ට ලෙස හැසිරුණු බැවින් හෝ දෝෂ සහගත හැසිරීම් නිසා 'දුශ්චරිත' නම් වේ. කයෙන් සිදුවන දුශ්චරිතය කායදුශ්චරිතයයි. සෙසු ඒවාද එසේමය. මේ දුශ්චරිත ප්‍රඥප්ති වශයෙන් හෝ කර්මපථ වශයෙන් කිව යුතුය. එහිදී ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නම්, කායද්වාරයෙහි පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාම කායදුශ්චරිතයයි. වචීද්වාරයෙහි පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාම වචීදුශ්චරිතයයි. දෙතැනම පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාම මනෝදුශ්චරිතයයි. මෙය ප්‍රඥප්ති කථාවයි. කර්මපථ කථාව නම්, ප්‍රාණඝාතාදී අකුසල් සඳහා කායද්වාරයෙහි හෝ වචීද්වාරයෙහි උපදින චේතනා තුන කායදුශ්චරිතයයි. මුසාවාදාදී අකුසල් සඳහා උපදින චේතනා සතර වචීදුශ්චරිතයයි. අභිජ්ඣා, ව්‍යාපාද, මිච්ඡාදිට්ඨි යන චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම තුන මනෝදුශ්චරිතයයි.

ဂါထာယံ ကမ္မပထပ္ပတ္တောယေဝ ပါပဓမ္မော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘာဝေန ဝုတ္တောတိ တဒညံ ပါပဓမ္မံ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒေါသသဉှိတန္တိ ရာဂါဒိကိလေသသံဟိတံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ගාථාවෙහි කර්මපථයට පැමිණි පාපධර්මයන්ම කායදුශ්චරිතාදී වශයෙන් වදාළ බැවින්, එයින් බැහැර වෙනත් පාපධර්මයන්ද ඇතුළත් කරනු පිණිස 'යඤ්චඤ්ඤං දෝසසංහිතං' (යම් වෙනත් දෝෂ සහගත දෙයක් ඇත්ද) යන්න වදාරන ලදී. එහි 'දෝසසංහිතං' යනු රාගාදී ක්ලේශයන් සහිත යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලි සහිතයි.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. သုစရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සුචරිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၅. ဆဋ္ဌေ သုဋ္ဌု စရိတာနိ, သုန္ဒရာနိ ဝါ စရိတာနိ သုစရိတာနိ. ကာယေန သုစရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ သုစရိတံ ကာယသုစရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာပိ ပန ပညတ္တိဝသေန, ကမ္မပထဝသေန စာတိ ဒုဝိဓာ ကထာ. တတ္ထ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတံ, ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ဝစီသုစရိတံ, ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရမန္တဿ ဥပ္ပန္နာ တိဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ, မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမန္တဿ စတဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ဝစီသုစရိတံ, အနဘိဇ္ဈာ, အဗျာပါဒေါ, သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

65. හයවන සූත්‍රයෙහි: මැනවින් හැසිරුණු බැවින් හෝ යහපත් හැසිරීම් නිසා 'සුචරිත' නම් වේ. කයෙන් සිදුවන සුචරිතය කායසුචරිතයයි. සෙසු ඒවාද එසේමය. මෙහිදීද ප්‍රඥප්ති වශයෙන් හා කර්මපථ වශයෙන් යැයි කථා දෙකකි. එහිදී කායද්වාරයෙහි පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා නොයෑම කායසුචරිතයයි. වචීද්වාරයෙහි පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා නොයෑම වචීසුචරිතයයි. දෙතැනම පැනවූ ශික්ෂාපද ඉක්මවා නොයෑම මනෝසුචරිතයයි. මෙය ප්‍රඥප්ති කථාවයි. කර්මපථ කථාව නම්, ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වෙන්වන්නාට උපදින චේතනා තුන සහ විරතීන් කායසුචරිතයයි. මුසාවාදාදියෙන් වෙන්වන්නාට උපදින චේතනා සතර සහ විරතීන් වචීසුචරිතයයි. අනභිජ්ඣා, අව්‍යාපාද, සම්මාදිට්ඨි යන චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම තුන මනෝසුචරිතයයි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිම වේ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. သောစေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සෝචෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၆. သတ္တမေ [Pg.204] သောစေယျာနီတိ သုစိဘာဝါ. ကာယသောစေယျန္တိ ကာယသုစရိတံ, ဝစီမနောသောစေယျာနိပိ ဝစီမနောသုစရိတာနေဝ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယသောစေယျံ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၁၂၁-၁၂၂).

66. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'සෝචෙය්‍ය' යනු පවිත්‍ර භාවයයි. කායසෝචෙය්‍ය යනු කායසුචරිතයයි. වචී හා මනෝ සෝචෙය්‍ය ද වචී මනෝ සුචරිතයන්මය. 'එහි කායසෝචෙය්‍ය යනු කවරේද? ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමයි' ආදී වශයෙන් එහෙයින්ම වදාරන ලදී.

ဂါထာယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီနသဗ္ဗကာယဒုစ္စရိတတ္တာ ကာယေန သုစီတိ ကာယသုစိ. သောစေယျသမ္ပန္နန္တိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ သုပရိသုဒ္ဓါယ သောစေယျသမ္ပတ္တိယာ ဥပေတံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවෙහි, සමුච්ඡේද වශයෙන් සියලු කායදුශ්චරිතයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'කායෙන සුචී' (කයෙන් පිරිසිදු) නම් වේ. 'සෝචෙය්‍යසම්පන්න' යනු ක්ලේශයන් සන්සිඳුණු බැවින් අතිශයින් පිරිසිදු වූ පවිත්‍රත්වයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිමය.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හත්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. မောနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මොනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၇. အဋ္ဌမေ မောနေယျာနီတိ ဧတ္ထ ဣဓလောကပရလောကံ အတ္တဟိတပရဟိတဉ္စ မုနာတီတိ မုနိ, ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ သတ္တ သေက္ခာ အရဟာ စ. ဣဓ ပန အရဟာဝ အဓိပ္ပေတော. မုနိနော ဘာဝါတိ မောနေယျာနိ, အရဟတော ကာယဝစီမနောသမာစာရာ.

67. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'මොනෙය්‍ය' යන්නෙහි, මෙලොව පරලොව හා ස්වකීය පරකීය යහපත දන්නා (මුනාති) බැවින් 'මුනි' නම් වේ. එනම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ සප්ත සේඛ පුද්ගලයන් සහ රහතන් වහන්සේයි. මෙහිදී රහතන් වහන්සේම අදහස් කරන ලදී. මුනිවරයාගේ ස්වභාවය 'මොනෙය්‍ය' නම් වේ. එනම් රහතන් වහන්සේගේ කාය, වචී, මනෝ මනා හැසිරීම් (සමාචාර) යි.

အထ ဝါ မုနိဘာဝကရာ မောနေယျပဋိပဒါဓမ္မာ မောနေယျာနိ. တေသမယံ ဝိတ္ထာရော –

එසේත් නැතහොත් මුනිභාවය ඇති කරන මොනෙය්‍ය ප්‍රතිපදා ධර්මයන් මොනෙය්‍ය නම් වේ. ඒවායේ විස්තරය මෙසේය -

‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယမောနေယျံ? တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, တိဝိဓံ ကာယသုစရိတံ ကာယမောနေယျံ, ကာယာရမ္မဏေ ဉာဏံ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာ ကာယမောနေယျံ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ ကာယမောနေယျံ, ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, ကာယသင်္ခါရနိရောဓာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကာယမောနေယျံ.

'එහි කාය මොනෙය්‍ය යනු කවරේද? තෙවැදෑරුම් කායදුශ්චරිතය ප්‍රහීණ කිරීම කාය මොනෙය්‍යයි, තෙවැදෑරුම් කායසුචරිතය කාය මොනෙය්‍යයි, ශරීරය අරමුණු කොට උපදින ඥානය කාය මොනෙය්‍යයි, කාය පරිඤ්ඤාව (කය පිළිබඳ පිරිසිඳ දැනීම) කාය මොනෙය්‍යයි, පරිඤ්ඤාව සමඟ පවත්නා මාර්ගය කාය මොනෙය්‍යයි, කයෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම කාය මොනෙය්‍යයි, කායසංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන සිවුවන දැහැනට සමවැදීම කාය මොනෙය්‍යයි.

‘‘တတ္ထ ကတမံ ဝစီမောနေယျံ? စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ဝစီမောနေယျံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီသုစရိတံ, ဝါစာရမ္မဏေ ဉာဏံ, ဝါစာပရိညာ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, ဝါစာယ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဝစီသင်္ခါရနိရောဓာ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဝစီမောနေယျံ.

'එහි වචී මොනෙය්‍ය යනු කවරේද? සිවුවැදෑරුම් වචීදුශ්චරිතය ප්‍රහීණ කිරීම වචී මොනෙය්‍යයි, සිවුවැදෑරුම් වචීසුචරිතය, වචනය අරමුණු කොට උපදින ඥානය, වාග් පරිඤ්ඤාව, පරිඤ්ඤාව සමඟ පවත්නා මාර්ගය, වචනයෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම, වචීසංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන දෙවන දැහැනට සමවැදීම වචී මොනෙය්‍යයි.

‘‘တတ္ထ [Pg.205] ကတမံ မနောမောနေယျံ? တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ မနောမောနေယျံ, တိဝိဓံ မနောသုစရိတံ, မနာရမ္မဏေ ဉာဏံ, မနောပရိညာ, ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓာ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ မနောမောနေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၄; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၁).

'එහි මනෝ මොනෙය්‍ය යනු කවරේද? තෙවැදෑරුම් මනෝදුශ්චරිතය ප්‍රහීණ කිරීම මනෝ මොනෙය්‍යයි, තෙවැදෑරුම් මනෝසුචරිතය, මනස අරමුණු කොට උපදින ඥානය, මනෝ පරිඤ්ඤාව, පරිඤ්ඤාව සමඟ පවත්නා මාර්ගය, මනසෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම, චිත්තසංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන සංඥාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය මනෝ මොනෙය්‍යයි.'

နိနှာတပါပကန္တိ အဂ္ဂမဂ္ဂဇလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခာလိတပါပမလံ.

'නින්හාතපාපක' යනු අග්‍රමාර්ගය (රහත් මග) නැමති ජලයෙන් පාප මලයන් මැනවින් සෝදා හැරිය තැනැත්තායි.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ပဌမရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම රාග සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၈. နဝမေ ယဿ ကဿစီတိ အနိယမိတဝစနံ, တသ္မာ ယဿ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ. ရာဂေါ အပ္ပဟီနောတိ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ သမုစ္ဆေဒဝသေန န ပဟီနော, မဂ္ဂေန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ န အာပါဒိတော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ အပါယဂမနီယာ ရာဂဒေါသမောဟာ ပဌမမဂ္ဂေန, ဩဠာရိကာ ကာမရာဂဒေါသာ ဒုတိယမဂ္ဂေန, တေယေဝ အနဝသေသာ တတိယမဂ္ဂေန, ဘဝရာဂေါ အဝသိဋ္ဌမောဟော စ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ. ဧဝမေတေသု ပဟီယန္တေသု တဒေကဋ္ဌတော သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ပဟီယန္တေဝ. ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ယဿ ကဿစိ ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနာ. ဗဒ္ဓေါ မာရဿာတိ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ယဒဂ္ဂေန စ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါ, တဒဂ္ဂေန အဘိသင်္ခါရမာရာဒီဟိပိ ဗဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ. ပဋိမုက္ကဿ မာရပါသောတိ ပဋိမုက္ကော အဿ အနေန အပ္ပဟီနကိလေသေန ပုဂ္ဂလေန တာယေဝ အပ္ပဟီနကိလေသတာယ မာရပါသသင်္ခါတော ကိလေသော အတ္တနော စိတ္တသန္တာနေ ပဋိမုက္ကော ပဝေသိတော, တေန သယံ ဗန္ဓာပိတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပဋိမုက္ကော အဿ ဘဝေယျ မာရပါသော. သုက္ကပက္ခေ ဩမုက္ကဿာတိ အဝမုက္ကော မောစိတော အပနီတော အဿ. သေသံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

68. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘යස්ස කස්සචි’ යනු අනිශ්චිත වචනයකි. එබැවින් ගිහි හෝ පැවිදි යම් කිසි පුද්ගලයෙකු යන අර්ථයයි. ‘රාගෝ අප්පහීනෝ’ යනු ඇලෙන සුළු ස්වභාවය නිසා රාගය නම් වේ. එය සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ නොවූ, මාර්ගඥානයෙන් නැවත හට නොගන්නා තත්ත්වයට පත් නොකළ යන අර්ථයයි. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද දත යුත්තේ මේ ක්‍රමයම ය. එහිදී අපායගාමී වූ රාග, ද්වේෂ, මෝහයන් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්) ද, ඖදාරික වූ කාමරාග හා ද්වේෂයන් ද්විතීයක මාර්ගයෙන් (සකදාගාමී මාර්ගයෙන්) ද, ඒවායේම අවශේෂ කොටස් තෘතීයක මාර්ගයෙන් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) ද, භවරාගය හා ඉතිරි වී ඇති මෝහය සිවුවැනි මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) ද ප්‍රහීණ වේ. මෙසේ මේවා ප්‍රහීණ වන කල්හි, ඒ හා බැඳුණු සියලු කෙලෙස් ද ප්‍රහීණ වන්නේමය. මෙසේ මේ රාගාදී කෙලෙස් යම් කිසි භික්ෂුවකගේ හෝ භික්ෂුණියකගේ හෝ උපාසකයෙකුගේ හෝ උපාසිකාවකගේ මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ නොවූයේ ද, ඔහු ‘මාරයාට බැඳුනු අයෙක්’ (බද්ධෝ මාරස්ස) හෙවත් ක්ලේශ මාරයා විසින් බඳනා ලද්දෙක් යැයි කියනු ලැබේ. යම් තාක් ක්ලේශ මාරයාගෙන් බැඳී තිබේද, ඒ තාක් අභිසංස්කාර මාරාදීන්ගෙන් ද බැඳී සිටින්නේමය. ‘පටිමුක්කස්ස මාරපාසෝ’ යනු ප්‍රහීණ නොවූ කෙලෙස් ඇති පුද්ගලයා කෙරෙහි ඒ කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවීම හේතුවෙන් මාරපාසය යැයි කියනු ලබන ක්ලේශය තමාගේම චිත්ත සන්තානයෙහි බැඳී, ඇතුළු වී පවතී. ඔහු විසින්ම එය තමා කෙරෙහි බඳවා ගන්නා ලදැයි අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් ඔහු වෙත මාරපාසය පැමිණියේ වෙයි. ‘සුක්කපක්ඛේ ඔමුක්කස්සා’ යනු එයින් මිදුණු, වෙන් වූ, බැහැර කළ යන අර්ථයයි. සෙසු කොටස් මෙහි විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

ဣဓ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ရာဂဒေါသာဝိဇ္ဇာ ဝိရာဇိတာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန နိရောဓိတာ, တံ ဘာဝိတကာယသီလစိတ္တပညတာယ [Pg.206] ဘာဝိတတ္တေသု အရဟန္တေသု အညတရံ အဗ္ဘန္တရံ ဧကံ ဗြဟ္မဘူတံ ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တံ. ယထာ အညေ ခီဏာသဝါ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိသမန္နာဂတာ ဟုတွာ အာဂတာ, ယထာ စ တေ အန္တဒွယရဟိတာယ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓသဟဂတာယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ အဓိဂတာ. ယထာ ဝါ တေ ခန္ဓာဒီနံ တထလက္ခဏံ ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိံသု, ယထာ စ တေ တထဓမ္မေ ဒုက္ခာဒယော အဝိပရီတတော အဗ္ဘညိံသု, ရူပါဒိကေ စ ဝိသယေ ယထာ တေ ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေနေဝ ပဿိံသု, ယထာ ဝါ ပန တေ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အရိယဝေါဟာရဝသေနေဝ ပဝတ္တဝါစာ, ဝါစာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တကာယာ, ကာယာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တဝါစာ, တထာ အယမ္ပိ အရိယပုဂ္ဂလောတိ တထာဂတံ, စတုသစ္စဗုဒ္ဓတာယ ဗုဒ္ဓံ, ပုဂ္ဂလဝေရံ ကိလေသဝေရံ အတ္တာနုဝါဒါဒိဘယဉ္စ အတိက္ကန္တန္တိ ဝေရဘယာတီတံ. သဗ္ဗေသံ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒီနံ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗပ္ပဟာယိနံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာဟု ကထေန္တိ ကိတ္တေန္တီတိ.

මෙහි ගාථාවන් පැමිණ ඇත්තේ ශුක්ල පක්ෂය (කුසල පක්ෂය) පදනම් කරගෙනය. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: යම් ආර්ය පුද්ගලයෙකුගේ රාග, ද්වේෂ හා අවිද්‍යාවෝ අග්‍ර මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) දුරු කරන ලද්දාහු ද, නිරුද්ධ කරන ලද්දාහු ද, වඩන ලද කය, සීලය, සිත හා ප්‍රඥාව ඇති ඒ තැනැත්තා භාවිතාත්ම වූ රහතන් වහන්සේලා අතරින් එක්තරා බ්‍රහ්මභූත වූ හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණි කෙනෙකි. පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්තව පැමිණි අනෙකුත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා මෙන්ම, යම් සේ උන්වහන්සේලා අන්ත දෙකට නොගොස් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන්ගෙන් යුත් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් නිවනට වැඩම කළාහු ද, නිවන අවබෝධ කළාහු ද එසේමය. යම් සේ උන්වහන්සේලා පංචස්කන්ධයන්ගේ තත්ව ලක්ෂණයන් නිවැරදිව අවබෝධ කළාහු ද, යම් සේ උන්වහන්සේලා දුක්ඛාදී වූ තථාගත ධර්මයන් අවිපරීතව අවබෝධ කළාහු ද, රූප ආදී විෂයන් කෙරෙහි යම් සේ උන්වහන්සේලා දිට්ඨමත්ත (දුටු මාත්‍රය) ආදී වශයෙන්ම දකිමින් වාසය කළාහු ද, එසේම යම් සේ උන්වහන්සේලා අෂ්ට ආර්ය ව්‍යවහාරයන් වජ්ජනය කොට ආර්ය ව්‍යවහාරයන්ගෙන් යුක්තව වචනය පවත්වා, වචනයට අනුකූලව කයත්, කයට අනුකූලව වචනයත් පැවැත්වූවාහු ද, එමෙන්ම මේ ආර්ය පුද්ගලයා ද එබඳුමය යන අර්ථයෙන් ‘තථාගත’ යැයි ද, සිවුසස් අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ යැයි ද, පුද්ගල වෛරය, ක්ලේශ වෛරය හා ආත්මාවාද භය ආදිය ඉක්මවූ බැවින් ‘වෛර භය ඉක්මවූ තැනැත්තා’ යැයි ද කියනු ලැබේ. සියලු ක්ලේශ අභිසංස්කාර ආදිය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘සියල්ල අත්හළ තැනැත්තා’ යැයි බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා පවසන සේක, වර්ණනා කරන සේක.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවැනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဒုတိယရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවැනි රාග සූත්‍රයේ වර්ණනාව යි.

၆၉. ဒသမေ အတရီတိ တိဏ္ဏော, န တိဏ္ဏော အတိဏ္ဏော. သမုဒ္ဒန္တိ သံသာရသမုဒ္ဒံ, စက္ခာယတနာဒိသမုဒ္ဒံ ဝါ. တဒုဘယမ္ပိ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒေါ ဝိယာတိ သမုဒ္ဒံ. အထ ဝါ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန သမုဒ္ဒံ, ကိလေသဝဿနေန သတ္တသန္တာနဿ ကိလေသသဒနတောတိ အတ္ထော. သဝီစိန္တိ ကောဓူပါယာသဝီစီဟိ သဝီစိံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝီစိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉; မ. နိ. ၂.၁၆၂). သာဝဋ္ဋန္တိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေဟိ သဟ အာဝဋ္ဋံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အာဝဋ္ဋဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉; မ. နိ. ၂.၁၆၄; အ. နိ. ၄.၁၂၂). သဂဟံ သရက္ခသန္တိ အတ္တနော ဂေါစရဂတာနံ အနတ္ထဇနနတော စဏ္ဍမကရမစ္ဆကစ္ဆပရက္ခသသဒိသေဟိ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလေဟိ သဟိတံ. တထာ စာဟ ‘‘သဂဟံ သရက္ခသန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉). အတရီတိ မဂ္ဂပညာနာဝါယ ယထာဝုတ္တံ သမုဒ္ဒံ ဥတ္တရိ. တိဏ္ဏောတိ နိတ္တိဏ္ဏော. ပါရင်္ဂတောတိ [Pg.207] တဿ သမုဒ္ဒဿ ပါရံ ပရတီရံ နိရောဓံ ဥပဂတော. ထလေ တိဋ္ဌတီတိ တတော ဧဝ သံသာရမဟောဃံ ကာမာဒိမဟောဃဉ္စ အတိက္ကမိတွာ ထလေ ပရတီရေ နိဗ္ဗာနေ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏော တိဋ္ဌတီတိ ဝုစ္စတိ.

69. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘අතරී’ යනු එතෙර වූයේය, ‘අතිණ්ණෝ’ යනු එතෙර නොවූයේය. ‘සමුද්දං’ යනු සංසාර සාගරයයි, නැතහොත් චක්ඛායතනාදී සාගරයයි. ඒ දෙකම පිරවීමට අපහසු බැවින් සාගරයක් වැනිය. එසේත් නැතහොත් සත්ව සන්තානයෙහි ක්ලේශ වර්ෂාව වස්වා ක්ලේශයන් පදිංචි කරවන බැවින් සමුද්‍රය නම් වේ. ‘සවීචිං’ යනු ක්‍රෝධය හා උපයාසය නැමති රළ සහිත වූ යන අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, රළ බිය යනු ක්‍රෝධයට හා උපයාසයට නමකි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සාවට්ටං’ යනු පංච කාමගුණ නැමති සුළි සහිත වූ යන අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, සුළි බිය යනු පංච කාමගුණයන්ට නමකි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සගහං සරක්ඛසං’ යනු තම ගොදුරට පැමිණියන්ට අනර්ථය සිදුකරන චණ්ඩ මෝරුන්, මසුන්, ඉබ්බන් හා රක්ෂසයන් වැනි වූ විෂභාග පුද්ගලයන් සහිත වූ යන අර්ථයයි. එසේම ‘මහණෙනි, ග්‍රහයන් හා රක්ෂසයන් සහිත වූයේ යනු මාතුගාමයාට (ස්ත්‍රියට) නමකි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘අතරී’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාව නැමති නැවෙන් ඉහත කී සාගරයෙන් එතෙර වූයේය. ‘තිණ්ණෝ’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම එතෙර වූයේය. ‘පාරංගතෝ’ යනු ඒ සාගරයේ පරතෙර වූ නිරෝධය (නිවන) වෙත පැමිණියේය. ‘ථලේ තිට්ඨති’ යනු එබැවින්ම සංසාර මහෝඝය හා කාම මහෝඝාදිය ඉක්මවා ගොඩබිම වන පරතෙර වූ නිවනෙහි පව් බැහැර කළ බ්‍රාහ්මණයා (රහතන් වහන්සේ) සිටින්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

ဣဓာပိ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ. တတ္ထ ဦမိဘယန္တိ ယထာဝုတ္တဦမိဘယံ, ဘာယိတဗ္ဗံ ဧတသ္မာတိ တံ ဦမိ ဘယံ. ဒုတ္တရန္တိ ဒုရတိက္ကမံ. အစ္စတာရီတိ အတိက္ကမိ.

මෙහි ද ගාථාව පැමිණ ඇත්තේ ශුක්ල පක්ෂය (පිරිසිදු පක්ෂය) පදනම් කරගෙනය. එහි ‘ඌමිභයං’ යනු ඉහත කී රළ බියයි, මෙයින් බිය විය යුතු බැවින් එය ‘ඌමි භය’ නම් වේ. ‘දුත්තරං’ යනු තරණය කිරීමට අපහසු වූ යන්නයි. ‘අච්චතාරී’ යනු ඉක්මවා ගියේය යන අර්ථයයි.

သင်္ဂါတိဂေါတိ ရာဂါဒီနံ ပဉ္စန္နံ သင်္ဂါနံ အတိက္ကန္တတ္တာ ပဟီနတ္တာ သင်္ဂါတိဂေါ. အတ္ထင်္ဂတော သော န ပမာဏမေတီတိ သော ဧဝံဘူတော အရဟာ ရာဂါဒီနံ ပမာဏကရဓမ္မာနံ အစ္စန္တမေဝ အတ္ထံ ဂတတ္တာ အတ္ထင်္ဂတော, တတော ဧဝ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ စ ‘‘ဧဒိသော သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ကေနစိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျော ပမာဏံ န ဧတိ, အထ ဝါ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ အတ္ထံ ဂတော သော အရဟာ ‘‘ဣမာယ နာမ ဂတိယာ ဌိတော, ဧဒိသော စ နာမဂေါတ္တေနာ’’တိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပမာဏံ န ဧတိ န ဥပဂစ္ဆတိ. တတော ဧဝ အမောဟယိ မစ္စုရာဇံ, တေန အနုဗန္ဓိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ ဝဒါမီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမပဉ္စမဆဋ္ဌေသု ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဒုတိယသတ္တမအဋ္ဌမေသု ဝိဝဋ္ဋံ, သေသေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘සංගාතිගෝ’ යනු රාගාදී වූ පංච සංගයන් ඉක්මවූ බැවින් හා ප්‍රහීණ කළ බැවින් සංගයන් ඉක්මවා ගිය තැනැත්තායි. ‘අත්ථංගතෝ සෝ න පමාණමේති’ යනු එබඳු වූ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමාණය කරන්නා වූ රාගාදී ධර්මයන් මුළුමනින්ම අස්තංගත වූ බැවින් ‘අත්ථංගත’ නම් වේ. එහෙයින්ම සීලාදී ධර්ම ස්කන්ධයන්ගේ පරිපූර්ණත්වයෙන් ‘මොහු සීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්‍රඥාවෙන් මෙබඳුය’ කියා කිසිවෙකුට ප්‍රමාණය කළ නොහැකි බැවින් ඔහු ප්‍රමාණයකට (මිනුමකට) හසු නොවේ. එසේත් නැතහොත් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව නැමති අර්ථයට (නිවනට) පැමිණි ඒ රහතන් වහන්සේ ‘මොහු මෙබඳු ගතියක පිහිටියේය, මෙබඳු නාම ගෝත්‍ර ඇත්තෙකි’ යැයි ප්‍රමාණය කළ නොහැකි බැවින් ප්‍රමාණයකට නොපැමිණෙයි. එහෙයින්ම ‘මාරයා මුළා කළේය, ඔහුට උන්වහන්සේ ලුහුබැඳ යා නොහැකිය’ යැයි පවසමි යනුවෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දක්වා දේශනාව අවසන් කරන ලදී. මෙසේ මේ වර්ගයෙහි පළමුවැනි, පස්වැනි හා හයවැනි සූත්‍රවලින් ‘වට්ටය’ (සංසාරය) ගැන කියැවුණු අතර; දෙවැනි, හත්වැනි හා අටවැනි සූත්‍රවලින් ‘විවට්ටය’ (නිවන) ගැන කියැවුණි. සෙසු සූත්‍රවලින් වට්ටය හා විවට්ටය යන දෙකම කියැවුණු බව දත යුතුය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවැනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවැනි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

3. තුන්වැනි වර්ගය.

၁. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. මිච්ඡාදිට්ඨික සූත්‍රයේ වර්ණනාව යි.

၇၀. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဒိဋ္ဌာ မယာတိ မယာ ဒိဋ္ဌာ, မမ သမန္တစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ စာတိ ဒွီဟိပိ စက္ခူဟိ ဒိဋ္ဌာ ပစ္စက္ခတော ဝိဒိတာ. တေန အနုဿဝါဒိံ ပဋိက္ခိပတိ, အယဉ္စ အတ္ထော ဣဒါနေဝ ပါဠိယံ အာဂမိဿတိ. ကာယဒုစ္စရိတေန သမန္နာဂတာတိ ကာယဒုစ္စရိတေန သမင်္ဂီဘူတာ. အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ ဂုဏပရိဓံသနေန အဘူတဗ္ဘက္ခာနေန ဥပဝါဒကာ အက္ကောသကာ ဂရဟကာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ [Pg.208] ဝိပရီတဒဿနာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒဿနဟေတု သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ ယေ စ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ သမာဒပေန္တိ. ဧတ္ထ စ ဝစီမနောဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏေနေဝ အရိယူပဝါဒမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ဂဟိတာသု ပုနဝစနံ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ နေသံ. မဟာသာဝဇ္ဇော ဟိ အရိယူပဝါဒေါ အာနန္တရိယသဒိသော. ယထာဟ –

70. තුන්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘මම දිටිමි’ (diṭṭhā mayā) යනු මා විසින් දකින ලදී, මාගේ සමන්ත චක්ඛු සහ දිබ්බ චක්ඛු යන ද්විවිධ චක්ෂුසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් දැනගන්නා ලදී යන්නයි. ඒ මගින් අනුශ්‍රව (අසා දැනගැනීම) ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කරති. මෙම අර්ථය දැන් පාලි පාඨයෙහි පැමිණෙන්නේය. ‘කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූ’ (kāyaduccaritena samannāgatā) යනු කාය දුශ්චරිතයෙන් සමන්විත වූ යන්නයි. ‘ආර්යයන්ට උපවාද කරන්නෝ’ (ariyānaṃ upavādakā) යනු බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලාට, අවම වශයෙන් ගිහි සෝවාන් වූවන්ට පවා, ගුණ මකා දැමීමෙන් හා අභූත චෝදනා කිරීමෙන් නින්දා කරන්නෝ, පරිභව කරන්නෝ සහ ගරහන්නෝ වෙති. ‘මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ’ (micchādiṭṭhikā) යනු විපරීත දැකීම් ඇති අයයි. ‘මිථ්‍යා දෘෂ්ටි කර්ම සමාදානයන් ඇත්තෝ’ (micchādiṭṭhikammasamādānā) යනු මිථ්‍යා දර්ශනය හේතුවෙන් සමාදන් වූ නානාවිධ කර්මයන් ඇති අය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මූලික වූ කාය කර්මාදියෙහි අන් අයවද සමාදන් කරවන්නෝ වෙති. මෙහිදී වචී සහ මනෝ දුශ්චරිතයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ආර්ය උපවාදය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියද ඇතුළත් වුවද, නැවත වරක් ඒවා සඳහන් කර ඇත්තේ ඒවායේ ඇති මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වීම පිණිසය. ආර්ය උපවාදය යනු ආනන්තරිය පාපකර්මයකට බඳු වූ මහා සාවද්‍ය අකුසලයකි. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘သေယျထာပိ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု သီလသမ္ပန္နော, သမာဓိသမ္ပန္နော, ပညာသမ္ပန္နော, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျ; ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ, သာရိပုတ္တ, ဝဒါမိ တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ, တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ, တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၉).

‘‘සාරිපුත්තය, යම් සේ සීල සම්පන්න, සමාධි සම්පන්න, ප්‍රඥා සම්පන්න භික්ෂුවක් මෙලොවදීම අර්හත්වය පසක් කරන්නේද; සාරිපුත්තය, මම මෙසේ පවසමි: යමෙක් එම වචනය අත්නොහැර, එම සිත අත්නොහැර, එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය බැහැර නොකර සිටීද, ඔහු බරක් ගෙන ගොස් තැබුවාක් මෙන් එලෙසින්ම නිරයෙහි උපදියි’’ (ම. නි. 1.149).

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော စ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ. ယထာဟ –

මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා මහා සාවද්‍ය වූ වෙනත් කිසිවක් නැත. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀).

‘‘මහණෙනි, යම් මේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් වේද, මෙතරම් මහා සාවද්‍ය වූ වෙනත් කිසිදු ඒක ධර්මයක් මම නොදකිමි. මහණෙනි, වරදවල් අතර මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පරම (විශාලම) වරද වේ’’ (අ. නි. 1.310).

တံ ခေါ ပနာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ အတ္တပစ္စက္ခဘာဝံ ဒဠှတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. တမ္ပိ သုဝိညေယျမေဝ.

‘තං ඛෝ පන’ යනාදී පාඨය ආරම්භ කරන ලද්දේ ඉහත දැක්වූ අර්ථය තමාගේම ප්‍රත්‍යක්ෂ අත්දැකීමක් බව වඩාත් තහවුරු කර පෙන්වීම පිණිසය. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဂါထာသု မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝသေန စိတ္တံ အယောနိသော ဌပေတွာ. မိစ္ဆာ ဝါစဉ္စ ဘာသိယာတိ မိစ္ဆာ မုသာဝါဒါဒိဝသေန ဝါစံ ဘာသိတွာ. မိစ္ဆာ ကမ္မာနိ ကတွာနာတိ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယကမ္မာနိ ကတွာ. အထ ဝါ မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန စိတ္တံ ဝိပရီတံ ဌပေတွာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒါနိဿ တထာ ဒုစ္စရိတစရဏေ ကာရဏံ ဒဿေတိ အပ္ပဿုတောတိ, အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတာဝဟေန သုတေန ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. အပုညကရောတိ တတော ဧဝ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ ကိဗ္ဗိသကာရီ ပါပဓမ္မော. အပ္ပသ္မိံ ဣဓ ဇီဝိတေတိ ဣဓ မနုဿလောကေ ဇီဝိတေ အတိပရိတ္တေ. တထာ စာဟ ‘‘ယော စိရံ ဇီဝတိ, သော ဝဿသတံ အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၃; သံ. နိ. ၁.၁၄၅), ‘‘အပ္ပမာယု မနုဿာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၄၅; မဟာနိ. ၁၀) စ. တသ္မာ ဗဟုဿုတော သပ္ပညော သီဃံ ပုညာနိ ကတွာ သဂ္ဂူပဂေါ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌော [Pg.209] ဝါ ဟောတိ. ယော ပန အပ္ပဿုတော အပုညကရော, ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော နိရယံ သော ဥပပဇ္ဇတီတိ.

ගාථාවල ‘මිථ්‍යා මනස පිහිටුවා’ (micchā manaṃ paṇidhāya) යනු අභිධ්‍යා ආදිය නිසා සිත අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිහිටුවා යන්නයි. ‘මිථ්‍යා වචන කියා’ (micchā vācañca bhāsiyā) යනු බොරු කීම ආදී වශයෙන් වචන කියා යන්නයි. ‘මිථ්‍යා කර්මයන් කොට’ (micchā kammāni katvānā) යනු ප්‍රාණඝාතාදී වශයෙන් කාය කර්මයන් කොට යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘මිථ්‍යා මනස පිහිටුවා’ යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා සිත විපරීතව පිහිටුවා යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. දැන් ඔහු එලෙස දුශ්චරිතයෙහි හැසිරීමට හේතුව පෙන්වයි: ‘අල්පශ්‍රැත වූ’ (appassuto) යනු තමාටත් අන් අයටත් යහපත සලසන ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. ‘පින් නොකරන්නා’ (apuññakaro) යනු එම හේතුවෙන්ම ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ භාවය නිසා පව්කම් කරන පාපී තැනැත්තායි. ‘මෙහි ස්වල්ප වූ ජීවිතයෙහි’ (appasmiṃ idha jīvite) යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඉතා කෙටි වූ ජීවිත කාලයෙහි යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: ‘යමෙක් බොහෝ කල් ජීවත් වේද, ඔහු අවුරුදු සියයක් හෝ ඊට මදක් වැඩියෙන් ජීවත් වෙයි’, ‘මනුෂ්‍යයන්ගේ ආයුෂ අල්පය’ යනාදී වශයෙනි. එබැවින් බහුශ්‍රැත වූ නුවණැති තැනැත්තා වහා පින්කම් කොට ස්වර්ගයට යයි හෝ නිවනෙහි පිහිටයි. යම් අල්පශ්‍රැත, පින් නොකරන, දුර්ප්‍රඥ පුද්ගලයෙක් වේද, ඔහු ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු නිරයෙහි උපදියි.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සම්මා දිට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၁. ဒုတိယေ ပဌမသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

71. දෙවන සූත්‍රයෙහි, පළමු සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් කරුණු තේරුම් ගත යුතුය.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. နိဿရဏိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නිස්සරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၂. တတိယေ နိဿရဏိယာတိ နိဿရဏပဋိသံယုတ္တာ. ဓာတုယောတိ သတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနဉ္စေဝ ဝတ္ထုကာမာနဉ္စ. အထ ဝါ ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနံ. ကိလေသကာမတော ဟိ နိဿရဏာ ဝတ္ထုကာမေဟိပိ နိဿရဏံယေဝ ဟောတိ, န အညထာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

72. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘නිස්සරණීය’ (nissaraṇiyā) යනු නික්මයාම (මිදීම) හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. ‘ධාතු’ (dhātuyo) යනු සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ ස්වභාවයන්ය. ‘කාමයන්ගේ’ (kāmānaṃ) යනු ක්ලේශ කාමයන්ගේ මෙන්ම වස්තු කාමයන්ගේත්ය. එසේත් නැතිනම් ක්ලේශ කාමයන්ගේමය. මක්නිසාද යත්, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් නික්මීමෙන් වස්තු කාමයන්ගෙන්ද නික්මීම සිදුවන බැවිනි, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘န တေ ကာမာ ယာနိ စိတြာနိ လောကေ,သင်္ကပ္ပရာဂေါ ပုရိသဿ ကာမော;

တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ လောကေ,အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ. (အ. နိ. ၆.၆၃);

‘‘ලෝකයෙහි යම් සිත්කළු වස්තූන් ඇද්ද, ඒවා කාමයෝ නොවෙති; පුරුෂයාගේ සංකල්පරාගය (සිතෙහි හටගන්නා ඇල්ම) කාමයයි. ලෝකයෙහි සිත්කළු වස්තූන් එලෙසම පවතී; ධීරයෝ (නුවණැත්තෝ) ඒවා කෙරෙහි ඇති ඡන්දය (ආශාව) විනයනය කරති (දුරු කරති).’’ (අ. නි. 6.63);

နိဿရဏန္တိ အပဂမော. နေက္ခမ္မန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ, ဝိသေသတော တံ အသုဘာရမ္မဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တမေဝ ကာမေဟိ နိဿဋန္တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌတော ကာမာနံ နိဿရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပါနန္တိ ရူပဓမ္မာနံ, ဝိသေသေန သဒ္ဓိံ အာရမ္မဏေဟိ ကုသလဝိပါကကိရိယာဘေဒတော သဗ္ဗေသံ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ. အာရုပ္ပန္တိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ. ကေစိ ပန ‘‘ကာမာန’’န္တိ ပဒဿ ‘‘သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရဓမ္မာန’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ‘‘နေက္ခမ္မ’’န္တိ စ ‘‘ပဉ္စ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီ’’တိ. တံ အဋ္ဌကထာသု [Pg.210] နတ္ထိ, န ယုဇ္ဇတိ စ. ဘူတန္တိ ဇာတံ. သင်္ခတန္တိ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတံ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ ကာရဏတော နိဗ္ဗတ္တံ. တီဟိပိ ပဒေဟိ တေဘူမကေ ဓမ္မေ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယတိ. နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. ဧတ္ထ စ ပဌမာယ ဓာတုယာ ကာမပရိညာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယာယ ရူပပရိညာ, တတိယာယ သဗ္ဗသင်္ခတပရိညာ သဗ္ဗဘဝသမတိက္ကမော ဝုတ္တော.

‘නිස්සරණ’ යනු ඉවත්වීම (නික්මීම) යි. ‘නෛෂ්ක්‍රම්‍ය’ (nekkhammanti) යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයයි, විශේෂයෙන් එය අසුභ අරමුණක් ලෙස දත යුතුය. යමෙක් එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණ නිවන සාක්ෂාත් කරයිද, ඔහුගේ සිත අත්‍යන්තයෙන්ම කාමයන්ගෙන් නික්මුණේ වෙයි. මෙය කාමයන්ගෙන් නික්මීමේ උත්කෘෂ්ට අවස්ථාව ලෙස දත යුතුය. ‘රූපයන්ගේ’ (rūpānaṃ) යනු රූපී ධර්මයන්ගේ, විශේෂයෙන් අරමුණු සහිතව කුසල, විපාක, ක්‍රියා භේදයෙන් යුත් සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ගේය. ‘ආරුප්ප’ (āruppaṃ) යනු අරූපාවචර ධ්‍යානයයි. ඇතැම්හු ‘කාමයන්ගේ’ යන පදයට ‘සියලු කාමාවචර ධර්මයන්ගේ’ යැයිද, ‘නෛෂ්ක්‍රම්‍ය’ යනු ‘පංච රූපාවචර ධ්‍යානයන්’ යැයිද අර්ථ දක්වති. එය අටුවාවල සඳහන් නොවන අතර උචිතද නොවේ. ‘භූත’ යනු උපන් දෙයයි. ‘සංඛත’ යනු ප්‍රත්‍යයන් එක්වී සැකසූ දෙයයි. ‘පටිච්චසමුප්පන්න’ යනු හේතූන් නිසා හටගත් දෙයයි. මෙම පද තුනෙන් ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් කිසිවක් ඉතිරි නොවී ඇතුළත් වේ. ‘නිරෝධ’ යනු නිවනයි. මෙහි පළමු ධාතුවෙන් කාම පරිඥාවද, දෙවැන්නෙන් රූප පරිඥාවද, තුන්වැන්නෙන් සියලු සංඛතයන් පිළිබඳ පරිඥාව හා සියලු භවයන්ගෙන් එතෙර වීමද පවසන ලදී.

ဂါထာသု ကာမနိဿရဏံ ဉတွာတိ ‘‘ဣဒံ ကာမနိဿရဏံ – ဧဝဉ္စ ကာမတော နိဿရဏ’’န္တိ ဇာနိတွာ. အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ အတိက္ကမော, အတိက္ကမနူပါယော, တံ အတိက္ကမံ အာရုပ္ပံ ဉတွာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမန္တိ ဝူပသမန္တိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော, နိဗ္ဗာနံ, တံ ဖုသံ ဖုသန္တော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවල ‘කාම නිස්සරණය දැන’ යනු ‘මෙය කාම නිස්සරණයයි – මෙසේ කාමයන්ගෙන් නික්මීම සිදුවේ’ යයි දැනගෙන යන්නයි. ‘අතික්කම’ යනු එතෙර වීමේ උපායයි. එම එතෙර වීමේ උපාය වූ අරූප ධ්‍යානය දැනගෙන යන්නයි. ‘සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳේ’ (sabbasaṅkhārasamatho) යනු නිවනයි, එය ස්පර්ශ කරමින් (අත්විඳිමින්) යන්නයි. ඉතිරිය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄. သန္တတရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සන්තතර සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၃. စတုတ္ထေ ရူပေဟီတိ ရူပါဝစရဓမ္မေဟိ. သန္တတရာတိ အတိသယေန သန္တာ. ရူပါဝစရဓမ္မာ ဟိ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနတော ဝိတက္ကာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနတော သမာဓိဘူမိဘာဝတော စ သန္တာ နာမ, အာရုပ္ပာ ပန တေဟိပိ အင်္ဂသန္တတာယ စေဝ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ အတိသယေန သန္တဝုတ္တိကာ, တေန သန္တတရာတိ ဝုတ္တာ. နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိတောပိ ဟိ စတုတ္ထာရုပ္ပတော ဖလသမာပတ္တိယောဝ သန္တတရာ ကိလေသဒရထပဋိပဿဒ္ဓိတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော စ, ကိမင်္ဂံ ပန သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော နိဗ္ဗာနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာရုပ္ပေဟိ နိရောဓော သန္တတရော’’တိ.

73. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'රූපයන්ගෙන්' යනු රූපාවචර ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. 'වඩාත් ශාන්ත වූ' යනු අතිශයින්ම ශාන්ත වූ යන්නයි. රූපාවචර ධර්මයෝ වනාහි කෙලෙස් යටපත් කිරීම නිසාත්, විතර්ක ආදී ඕලාරික අංග ප්‍රහාණය කිරීම නිසාත්, සමාධි භූමියක් වන බැවින් ද ශාන්ත නම් වෙති. අරූපාවචර ධර්මයෝ වනාහි ඒ ධර්මයන්ට වඩා අංගයන්ගේ ශාන්තභාවය නිසා ද අරමුණෙහි ශාන්තභාවය නිසා ද අතිශයින්ම ශාන්ත පැවැත්මක් ඇත්තෝ වෙති. එබැවින් 'වඩාත් ශාන්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'නිරෝධය' යනු නිවනයි. සංස්කාරයන්ගෙන් ඉතිරි වූ සියුම් බවට පැමිණීම නිසා සතරවන අරූප ධ්‍යානයට වඩා ඵල සමාපත්තීන්ම ශාන්ත වේ. කෙලෙස් දාහය සන්සිඳීම නිසාත් නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද නිවන වඩාත් ශාන්තය. එබැවින් 'අරූපයන්ට වඩා නිරෝධය ශාන්තය' යැයි වදාරන ලදී.

ဂါထာသု ရူပူပဂါတိ ရူပဘဝူပဂါ. ရူပဘဝေါ ဟိ ဣဓ ရူပန္တိ ဝုတ္တော, ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အရူပဋ္ဌာယိနောတိ အရူပါဝစရာ. နိရောဓံ အပ္ပဇာနန္တာ, အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ဧတေန ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေဟိ နိရောဓဿ သန္တဘာဝမေဝ ဒဿေတိ. အရူပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပရာဂေန အရူပဘဝေသု အပ္ပတိဋ္ဌဟန္တာ, တေပိ ပရိဇာနန္တာတိ အတ္ထော. နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ဧတ္ထ ယေတိ နိပါတမတ္တံ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවන්හි 'රූපයට පැමිණි' යනු රූප භවයට පැමිණි යන්නයි. රූප භවය මෙහි 'රූප' යැයි කියනු ලැබේ. 'රූප උප්පත්තිය සඳහා මාර්ගය වඩයි' යනාදී තැන්හි මෙනි. 'අරූපයෙහි පවතින' යනු අරූපාවචරයෝ ය. 'නිරෝධය (නිවන) හරිහැටි නොදන්නා වූ ඔවුහු නැවත භවයට එන්නෝ වෙති' යන්නෙන් රූප හා අරූපාවචර ධර්මයන්ට වඩා නිරෝධයෙහි ඇති ශාන්ත බවම දක්වයි. 'අරූපයන්හි නොඇලුණු' යනු අරූප රාගය නිසා අරූප භවයන්හි නොපිහිටන්නා වූ, ඔවුන් ද එය පිරිසිඳ දන්නාහුය යන්න අර්ථයයි. 'යම් කෙනෙක් නිරෝධයෙහි (නිවනෙහි) මිදෙත් ද' යන්නෙහි 'යේ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ආකාරයමය.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පුත්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၇၄. ပဉ္စမေ [Pg.211] ပုတ္တာတိ အတြဇာ ဩရသပုတ္တာ, ဒိန္နကာဒယောပိ ဝါ. သန္တောတိ ဘဝန္တာ သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိန္တိ ဣမသ္မိံ လောကေ ဥပလဗ္ဘမာနာ. အတ္ထိဘာဝေန သန္တော, ပါကဋဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနာ. အတိဇာတောတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ မာတာပိတရော အတိက္ကမိတွာ ဇာတော, တေဟိ အဓိကဂုဏောတိ အတ္ထော. အနုဇာတောတိ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အနုရူပေါ ဟုတွာ ဇာတော, တေဟိ သမာနဂုဏောတိ အတ္ထော. အဝဇာတောတိ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အဓမော ဟုတွာ ဇာတော, တေဟိ ဟီနဂုဏောတိ အတ္ထော. ယေဟိ ပန ဂုဏေဟိ ယုတ္တော မာတာပိတူနံ အဓိကော သမော ဟီနောတိ စ အဓိပ္ပေတော, တေ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တော အတိဇာတော ဟောတီ’’တိ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆံ ကတွာ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသော အာရဒ္ဓေါ.

74. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'පුත්‍රයෝ' යනු තමාගෙන් උපන් ඖරස පුත්‍රයෝ හෝ දරුකමට ගත් පුත්‍රයෝ ආදීහුය. 'සන්තෝ' යනු මේ ලෝකයෙහි පවතින හෙවත් විද්‍යමාන වන යන්නයි. පැවැත්ම ඇති බැවින් 'සන්ත' වන අතර ප්‍රකට බැවින් 'විජ්ජමාන' වේ. 'අතිජාත' යනු තම ගුණධර්මයන්ගෙන් මවුපියන් ඉක්මවා උපන්, එනම් ඔවුන්ට වඩා උසස් ගුණ ඇති තැනැත්තායි. 'අනුජාත' යනු ගුණධර්මයන්ගෙන් මවුපියන්ට අනුරූපව උපන්, එනම් ඔවුන්ට සමාන ගුණ ඇති තැනැත්තායි. 'අවජාත' යනු ගුණධර්මයන්ගෙන් මවුපියන්ට වඩා පහත්ව උපන්, එනම් ඔවුන්ට වඩා හීන ගුණ ඇති තැනැත්තායි. කිනම් ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ විට මවුපියන්ට වඩා උසස්, සමාන හෝ පහත් වන්නේදැයි බෙදා දැක්වීමට කැමති වී 'මහණෙනි, පුත්‍රයෙක් කෙසේ අතිජාත වේද?' යැයි ප්‍රශ්න කොට 'මහණෙනි, මෙහි පුත්‍රයා...' යනාදී වශයෙන් විස්තරය ආරම්භ කරන ලදී.

တတ္ထ န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာတိအာဒီသု ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ, သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တိကော သတ္တာတိသယော ဗုဒ္ဓေါ. ယထာဟ –

එහි 'බුදුන් සරණ නොගිය' යනාදී තැන්හි 'බුද්ධ' යනු සියලු ධර්මයන්හි බාධාවක් නැති ඥානය නමැති ලකුණින් හා අනුත්තර වූ විමුක්ති ලාභයෙන් පෝෂිත වූ ස්කන්ධ සන්තතියයි. නැතහොත් සර්වඥතා ඥානයට පදනම වූ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය නිසා පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨතම සත්ත්වයා බුදුන් වහන්සේය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁) –

'බුද්ධ යනු යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් ස්වයංභූව, ගුරූපදේශ රහිතව, පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි තමන්ම සත්‍යයන් අවබෝධ කළ සේක් ද, එහි සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි සේක් ද, බලධර්මයන්හි වශීභාවයට පැමිණි සේක් ද' (මෙසේ දක්වා ඇත) -

အယံ တာဝ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.

මෙය අර්ථ වශයෙන් බුදුන් වහන්සේ පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමයි.

ဗျဉ္ဇနတော ပန သဝါသနာယ ကိလေသနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တဝိဂမေန ဗုဒ္ဓဝါ ပဋိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိကသိတဘာဝေန ဗုဒ္ဓဝါ ဝိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဇ္ဈိတာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာတိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ –

අක්ෂර අර්ථයෙන් ගත් කල, වාසනා සහිත කෙලෙස් නින්දෙන් සහමුලින්ම පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ නම් වේ. නැතහොත් බුද්ධියෙන් විකසිත වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. අවබෝධ කරන්නා වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. අවබෝධ කරවන්නා වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. මේ ආකාරයට තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, နိရုပက္ကိလေသသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ [Pg.212] ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဒ္ဓေါတိ စေတံ နာမံ န မာတရာ ကတံ, န ပိတရာ ကတံ, န ဘာတရာ ကတံ, န ဘဂိနိယာ ကတံ, န မိတ္တာမစ္စေဟိ ကတံ, န ဉာတိသာလောဟိတေဟိ ကတံ, န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ, န ဒေဝတာဟိ ကတံ, အထ ခေါ ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ, ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂).

'සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවන බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සර්වඥතා ඥානය නිසා බුද්ධ නම් වේ, සියල්ල දක්නා බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතව අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, විකසිත වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ක්ෂීණාශ්‍රව බැවින් බුද්ධ නම් වේ, උපක්ලේශ රහිත බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන් වීතරාගී බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන් වීතදෝෂී බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන් වීතමෝහී බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන් කෙලෙස් රහිත බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකායන මාර්ගයට පැමිණි බැවින් බුද්ධ නම් වේ, තනිවම අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අවිද්‍යාව නැසීමෙන් බුද්ධිය ලැබූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. බුද්ධ යන මේ නාමය මව විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, පියා විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, සහෝදරයා විසින්, සහෝදරිය විසින්, මිත්‍ර ඇමතියන් විසින්, ලේ නෑයන් විසින්, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් විසින් හෝ දේවතාවන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ. එහෙත් මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා විමුක්තියේ කෙළවර බෝධි මූලයෙහිදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ සාක්ෂාත් කරන ලද පන්නප්තියකි, එනම් බුද්ධ යනුයි' (මෙසේ දක්වා ඇත).

ဟိံသတီတိ သရဏံ, သဗ္ဗံ အနတ္ထံ အပါယဒုက္ခံ သဗ္ဗံ သံသာရဒုက္ခံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. သရဏံ ဂတာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ အမှာကံ သရဏံ ဂတိ ပရာယဏံ ပဋိသရဏံ အဃဿ ဟန္တာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ ဂစ္ဆာမ ဘဇာမ သေဝါမ ပယိရုပါသာမ. ဧဝံ ဝါ ဇာနာမ ဗုဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဂတာ ဥပဂတာ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ.

'සරණ' යනු නසන (හිංසා කරන) අර්ථයයි. සියලු අනර්ථයන් ද අපාය දුක් ද සියලු සංසාර දුක් ද නසන, විනාශ කරන, සුන්බුන් කරන බැවින් සරණ නම් වේ. 'සරණ ගියහ' යනු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ සරණයි, ගතියයි, පරායනයයි, පිහිටයි, දුක් නසන්නායි, යහපත සලසන්නායි' යන අදහසින් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යමු, භජනය කරමු, සේවනය කරමු, ඇසුරු කරමු යන අර්ථයයි. නැතහොත් මේ ආකාරයට දනිමු, අවබෝධ කරමු යනුවෙන් සරණ ගියහ. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'බුදුන් සරණ නොගිය' යන්න වේ.

ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာတိ အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စတူသု အပါယေသု အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. သော အတ္ထတော အရိယမဂ္ဂေါ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'ධර්මය සරණ ගිය' යනු අවබෝධ කරගත් මාර්ගයෙහි හා සාක්ෂාත් කළ නිරෝධයෙහි (නිවනෙහි) අනුශාසනාවට අනුව පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා සතර අපායෙහි වැටීමට ඉඩ නොදී දරා සිටින බැවින් ධර්මය නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් ආර්ය මාර්ගය හා නිවනයි. මේ බව මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဝိတ္ထာရော (အ. နိ. ၄.၃၄).

'මහණෙනි, යම් තාක් සංස්කෘත ධර්මයෝ වෙත් ද, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ' යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ.

န ကေဝလဉ္စ အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနိ ဧဝ, အပိစ ခေါ အရိယဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မော စ. ဝုတ္တဉှေတံ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနေ –

කේවල ආර්ය මාර්ගය හා නිවන පමණක්ම නොව, ආර්ය ඵලයන් සමඟ පර්යාප්ති ධර්මය ද (ධර්මය නම් වේ). එය ඡත්ත මාණවක විමානයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ရာဂဝိရာဂမနေဇမသောကံ,ဓမ္မမသင်္ခတမပ္ပဋိကူလံ;

မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ,ဓမ္မမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၇);

'රාග විරාග වූ, තෘෂ්ණා රහිත වූ, ශෝක රහිත වූ, අසංඛත වූ, පිළිකුල් රහිත වූ, මිහිරි වූ, ප්‍රගුණ කළ යුතු වූ, මනාව බෙදන ලද මේ ධර්මය සරණ යන්න' (මෙසේ දක්වා ඇත).

တတ္ထ ဟိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော, အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ, ဓမ္မသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ, အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တန္တိ ပိဋကတ္တယေန ဝိဘတ္တာ [Pg.213] သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ ကထိတာ. တံ ဓမ္မံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ.

එහි 'රාග විරාග' යනු මාර්ගයයි, 'තෘෂ්ණා හා ශෝක රහිත' යනු ඵලයයි, 'අසංඛත ධර්ම' යනු නිවනයි, 'පිළිකුල් රහිත වූ මිහිරි වූ ප්‍රගුණ කළ යුතු මනාව බෙදන ලද' යන්නෙන් පිටකත්‍රයෙන් බෙදන ලද සියලු ධර්මස්කන්ධයන් කියවේ. ඒ ධර්මය කලින් කී ආකාරයට සරණ වශයෙන් ගියෝ 'ධර්මය සරණ ගිය' නම් වෙති. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'ධර්මය සරණ නොගිය' යන්න වේ.

ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေန သံဟတောတိ သံဃော. သော အတ္ထတော အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟော. ဝုတ္တဉှေတံ တသ္မိံ ဧဝ ဝိမာနေ –

දෘෂ්ටියෙන් හා සීලයෙන් එක් වූ බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් අෂ්ටාර්ය පුද්ගල සමූහයයි. ඒ බව එම විමානයෙහිම මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ယတ္ထ စ ဒိန္န မဟပ္ဖလမာဟု,စတူသု သုစီသု ပုရိသယုဂေသု;

အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေ,သံဃမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၈);

“යම් තැනක දෙන ලද දානය මහත්ඵල වේ යැයි කියනු ලැබේද, පිරිසිදු වූ පුරුෂ යුගල සතරක් සහ පුද්ගලයන් අට දෙනෙකු වන ධර්මය දන්නා වූ ඒ මේ මහා සංඝරත්නය සරණ යන්නෙමි (සරණ යව).” (විමානවත්ථු. 888);

တံ သံဃံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ သံဃံ သရဏံ ဂတာ. တပ္ပဋိက္ခေပေန န သံဃံ သရဏံ ဂတာတိ.

ඉහත දැක්වුණු පරිදි ඒ සංඝරත්නය සරණ යැයි පිළිගත්තාහු 'සංඝයා සරණ ගියෝ' නම් වෙති. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'සංඝයා සරණ නොගියෝ' නම් වෙති.

ဧတ္ထ စ သရဏဂမနကောသလ္လတ္ထံ သရဏံ သရဏဂမနံ, ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတိ သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါ, ဖလံ, သံကိလေသော, ဘေဒေါ, ဝေါဒါနန္တိ အယံ ဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහිදී සරණාගමනය පිළිබඳ කුසලතාව (දැනුම) පිණිස සරණ, සරණාගමනය, සරණ යන්නා, සරණාගමන ප්‍රභේද, ඵලය, සංකිලේශය (කිලිටි වීම), බිඳීම සහ පිරිසිදු වීම යන මෙම විධි ක්‍රමය දත යුතුය.

တတ္ထ ပဒတ္ထတော တာဝ ဟိံသတီတိ သရဏံ, သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိံ ပရိကိလေသံ ဟနတိ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထော, ရတနတ္တယဿေတံ အဓိဝစနံ. အထ ဝါ ဟိတေ ပဝတ္တနေန အဟိတာ နိဝတ္တနေန စ သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ဗုဒ္ဓေါ သရဏံ, ဘဝကန္တာရတော ဥတ္တာရဏေန အဿာသဒါနေန စ ဓမ္မော, အပ္ပကာနမ္ပိ ကာရာနံ ဝိပုလဖလပဋိလာဘကရဏေန သံဃော. တသ္မာ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန ရတနတ္တယံ သရဏံ. တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ ဝိဟတကိလေသော တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သရဏဂမနံ. တံသမင်္ဂိသတ္တော သရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ‘‘ဧတာနိ မေ တီဏိ ရတနာနိ သရဏံ, ဧတာနိ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ ဥပေတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ တာဝ သရဏံ သရဏဂမနံ, ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတီတိ ဣဒံ တယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි අර්ථය අනුව මුලින්ම පවසතොත්; 'සරණ' යනු (දුක) නසන බැවින් සරණ නම් වේ. එම සරණාගමනය මගින්ම සරණ ගියවුන්ගේ බිය, තැතිගැනීම, දුක, දුගතිය සහ කෙලෙස් නසන බැවින් හෝ විනාශ කරන බැවින් 'සරණ' යනු රත්නත්‍රයට නමකි. නැතහොත් හිත වැඩෙහි යෙදවීමෙන් සහ අහිතකර දෙයින් වැළැක්වීමෙන් සත්වයන්ගේ බිය නසන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ නම් වන සේක. සංසාර කතරින් එතෙර කරවීමෙන් සහ සැනසීම ලබා දීමෙන් ධර්මය සරණ නම් වේ. ස්වල්ප වූ පූජාවන්ට පවා විපුල ඵල ලබා දෙන බැවින් සංඝයා සරණ නම් වේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමයෙන් ද රත්නත්‍රය සරණ නම් වේ. ඒ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය හා ගෞරවය නිසා කෙලෙස් දුරු වූ, එයම පරමායනය (පිහිට) කොට පවතින සිතේ ඇති වන චිත්තෝත්පාදය (සිත ඉපදීම) සරණාගමනය නම් වේ. ඒ සිතින් යුක්ත පුද්ගලයා සරණ යයි. ඉහත කී චිත්තෝත්පාදයෙන් 'මේ රත්නත්‍රය මගේ සරණයි, මේවා මගේ අවසාන පිහිටයි' යනුවෙන් එළඹෙන්නේය යන අර්ථයයි. මෙසේ තාක් සරණ, සරණාගමනය සහ සරණ යන්නා යන මේ තිදෙනා පිළිබඳව දත යුතුය.

ပဘေဒတော ပန ဒုဝိဓံ သရဏဂမနံ – လောကိယံ, လောကုတ္တရဉ္စ. တတ္ထ လောကုတ္တရံ ဒိဋ္ဌသစ္စာနံ မဂ္ဂက္ခဏေ သရဏဂမနုပက္ကိလေသသမုစ္ဆေဒေန အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ကိစ္စတော သကလေပိ ရတနတ္တယေ ဣဇ္ဈတိ, လောကိယံ ပုထုဇ္ဇနာနံ သရဏဂမနုပက္ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေန အာရမ္မဏတော ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏာရမ္မဏံ ဟုတွာ ဣဇ္ဈတိ. တံ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓါဒီသု ဝတ္ထူသု သဒ္ဓါပဋိလာဘော[Pg.214], သဒ္ဓါမူလိကာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒသသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ.

ප්‍රභේද වශයෙන් සරණාගමනය ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී ලෝකෝත්තර සරණාගමනය සත්‍යය අවබෝධ කළවුන්ගේ (ආර්යයන්ගේ) මාර්ග ක්ෂණයේදී සරණාගමනයේ කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමෙන්, අරමුණ වශයෙන් නිවන අරමුණු කරගෙන කෘත්‍යයක් වශයෙන් මුළු රත්නත්‍රයෙහිම සිද්ධ වේ. ලෞකික සරණාගමනය පෘථග්ජනයන්ගේ සරණාගමන කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන්, අරමුණ වශයෙන් බුද්ධාදී ගුණ අරමුණු කරගෙන සිද්ධ වේ. එය අර්ථය වශයෙන් බුද්ධාදී වස්තූන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබීමයි. දස පින්කිරිවත්වලදී ශ්‍රද්ධාව මූලික වූ සම්මා දිට්ඨිය 'දිට්ඨිජුකම්ම' (දෘෂ්ටිය සෘජු කිරීම) ලෙස හැඳින්වේ.

တယိဒံ စတုဓာ ပဝတ္တတိ – အတ္တသန္နိယျာတနေန, တပ္ပရာယဏတာယ, သိဿဘာဝူပဂမနေန, ပဏိပါတေနာတိ. တတ္ထ အတ္တသန္နိယျာတနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဿ နိယျာတေမိ, ဓမ္မဿ, သံဃဿာ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အတ္တပရိစ္စဇနံ. တပ္ပရာယဏံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓပရာယဏော, ဓမ္မပရာယဏော, သံဃပရာယဏော ဣတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ တပ္ပဋိသရဏဘာဝေါ တပ္ပရာယဏတာ. သိဿဘာဝူပဂမနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓဿ အန္တေဝါသိကော, ဓမ္မဿ, သံဃဿ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ သိဿဘာဝဿ ဥပဂမနံ. ပဏိပါတော နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဧဝ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ကရောမိ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပရမနိပစ္စကာရော. ဣမေသဉှိ စတုန္နံ အာကာရာနံ အညတရံ ကရောန္တေန ဂဟိတံ ဧဝ ဟောတိ သရဏဂမနံ.

එය (ලෞකික සරණාගමනය) සතර ආකාරයකින් පවතී: තමා පූජා කිරීමෙන් (ආත්ම සන්නිර්යාතනය), එයම පරම පිහිට කොට ගැනීමෙන් (තත්පරායනතාව), ශිෂ්‍ය භාවයට පත්වීමෙන් (ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය) සහ නමස්කාර කිරීමෙන් (පණිපාතය) යනුවෙනි. එහි තමා පූජා කිරීම යනු 'අද පටන් මම මාගේ ආත්මය බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරමි, ධර්මයට පූජා කරමි, සංඝයාට පූජා කරමි' යි මෙසේ බුද්ධාදීන්ට තමා කැප කිරීමයි. තත්පරායනතාව යනු 'අද පටන් මම බුදුන් සරණ ගියෙක්මි, දහම් සරණ ගියෙක්මි, සඟ සරණ ගියෙක්මි කියා මා දරාගන්න' යැයි මෙසේ එයම පිහිට කොට පැවතීමයි. ශිෂ්‍ය භාවයට පත්වීම යනු 'අද පටන් මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ, ධර්මයේ, සංඝයාගේ ශිෂ්‍යයෙක්මි (අතේවැසිකයෙක්මි) කියා මා දරාගන්න' යැයි මෙසේ ශිෂ්‍ය භාවයට පත්වීමයි. නමස්කාර කිරීම යනු 'අද පටන් මම වැඳීම, හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳ වැඳීම, ගරුබුහුමන් දැක්වීම යන සාමීචි කර්ම බුද්ධාදී රත්නත්‍රයටම කරමි කියා මා දරාගන්න' යැයි මෙසේ බුද්ධාදීන් කෙරෙහි පරම නිහතමානී බව දැක්වීමයි. මේ සතර ආකාරයෙන් ඕනෑම එකක් කිරීමෙන් සරණාගමනය ගන්නා ලද්දේම වේ.

အပိစ ‘‘ဘဂဝတော အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ, ဓမ္မဿ, သံဃဿ အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ, ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇာမိ, ပရိစ္စတ္တော ဧဝ မေ အတ္တာ ဇီဝိတဉ္စ, ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဗုဒ္ဓေါ မေ သရဏံ တာဏံ လေဏ’’န္တိ ဧဝမ္ပိ အတ္တသန္နိယျာတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သတ္ထာရဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ, ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ; သုဂတဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ, ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ; သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ; ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဧဝံ မဟာကဿပတ္ထေရဿ သရဏဂမနံ ဝိယ သိဿဘာဝူပဂမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

තවද 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මා කැප කරමි, ධර්මයට හා සංඝයාට මා කැප කරමි, මාගේ ජීවිතය කැප කරමි, මා විසින් මාගේ ආත්මය හා ජීවිතය කැප කරන ලදී, දිවි හිමියෙන් බුදුන් සරණ යමි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මගේ සරණයි, ආරක්ෂාවයි, පිහිටයි' යනුවෙන් ද ආත්ම සන්නිර්යාතනය දත යුතුය. 'ඒකාන්තයෙන්ම මම ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි; සුගතයන් වහන්සේම දකින්නෙමි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි; සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේම දකින්නෙමි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි' යැයි (සංයුක්ත නිකාය 2.154) මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ සරණාගමනය මෙන් ශිෂ්‍ය භාවයට පත්වීම දත යුතුය.

‘‘သော အဟံ ဝိစရိဿာမိ, ဂါမာ ဂါမံ ပုရာ ပုရံ;

နမဿမာနော သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဓမ္မဿ စ သုဓမ္မတ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၆;

သု. နိ. ၁၉၄) –

'ඒ මම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද ධර්මයේ මනා වූ ධර්මතාවයට ද නමස්කාර කරමින් ගමෙන් ගමට නගරයෙන් නගරයට සැරිසරන්නෙමි.' (සංයුක්ත නිකාය 1.246; සුත්ත නිපාත 194) –

ဧဝံ အာဠဝကာဒီနံ သရဏဂမနံ ဝိယ တပ္ပရာယဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အထ ခေါ, ဗြဟ္မာယု, ဗြာဟ္မဏော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဘဂဝတော ပါဒေသု သိရသာ နိပတိတွာ ဘဂဝတော ပါဒါနိ မုခေန စ ပရိစုမ္ဗတိ, ပါဏီဟိ စ ပရိသမ္ဗာဟတိ, နာမဉ္စ သာဝေတိ ‘ဗြဟ္မာယု အဟံ, ဘော ဂေါတမ, ဗြာဟ္မဏော, ဗြဟ္မာယု အဟံ, ဘော ဂေါတမ, ဗြာဟ္မဏော’’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၄) ဧဝံ ပဏိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙසේ ආළවක ආදීන්ගේ සරණාගමනය මෙන් තත්පරායනතාව (එයම පිහිට කොට ගැනීම) දත යුතුය. 'එවිට බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා අසුනෙන් නැගිට උතුරු සළුව ඒකාංශ කොට පෙරවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මලෙහි හිස නමා වැඳ, මුඛයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද සිඹිමින්, දෑතින් පිරිමදිමින් 'භවත් ගෞතමයෙනි, මම බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා වෙමි' යි නම පවසයි' (මජ්ඣිම නිකාය 2.394) යනුවෙන් නමස්කාරය (පණිපාතය) දත යුතුය.

သော [Pg.215] ပနေသ ဉာတိဘယာစရိယဒက္ခိဏေယျဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတေန သရဏဂမနံ ဟောတိ, န ဣတရေဟိ. သေဋ္ဌဝသေနေဝ ဟိ သရဏံ ဂယှတိ, သေဋ္ဌဝသေန ဘိဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယော ‘‘အယမေဝ လောကေ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော’’တိ ဝန္ဒတိ, တေနေဝ သရဏံ ဂဟိတံ ဟောတိ, န ဉာတိဘယာစရိယသညာယ ဝန္ဒန္တေန. ဧဝံ ဂဟိတသရဏဿ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ အညတိတ္ထိယေသု ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ ‘‘ဉာတကော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတော သရဏံ န ဘိဇ္ဇတိ, ပဂေဝ အပဗ္ဗဇိတံ. တထာ ရာဇာနံ ဘယေန ဝန္ဒတော. သော ဟိ ရဋ္ဌပူဇိတတ္တာ အဝန္ဒိယမာနော အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာတိ. တထာ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပံ သိက္ခာပကံ တိတ္ထိယမ္ပိ ‘‘အာစရိယော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတောပိ န ဘိဇ္ဇတိ. ဧဝံ သရဏဂမနဿ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එම නමස්කාරය ඥාති, භය, ආචාර්ය සහ දක්ඛිණෙය්‍ය (පිදිය යුත්තා) යන සතර ආකාරයකි. එහිදී දක්ඛිණෙය්‍ය (පිදිය යුත්තා) යන හැඟීමෙන් කරන නමස්කාරයෙන් සරණාගමනය සිද්ධ වේ, අනෙක් ඒවායින් නොවේ. උතුම් බව නිසාම සරණ ගනු ලැබේ, උතුම් බව නිසාම සරණ බිඳේ. එබැවින් 'මොහුම ලොව සියලු සත්වයන්ට වඩා උතුම් වූ අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයාය' යන හැඟීමෙන් වඳින්නාටම සරණ ලැබෙයි. ඥාති, භය හෝ ආචාර්ය යන සංඥාවෙන් (හැඟීමෙන්) වඳින්නාට සරණ නොලැබේ. මෙසේ සරණ ගත් උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක අන්‍ය තීර්ථකයන් අතර පැවිදි වූවෙකුට වුවද 'මොහු මගේ නෑයෙකි' යන හැඟීමෙන් වඳින විට සරණ නොබිඳේ, පැවිදි නොවූවෙකුට වඳින විට ගැන කිව යුතුම නොවේ. එසේම රජුට බියෙන් වඳින විට ද සරණ නොබිඳේ. මක්නිසාද යත් රටවැසියා විසින් පුදනු ලබන ඔහුට නමස්කාර නොකළහොත් අනර්ථයක් පවා කළ හැකි බැවිනි. එසේම යම් ශිල්පයක් උගන්වන තීර්ථකයෙකුට වුවද 'මොහු මගේ ගුරුවරයාය' යන හැඟීමෙන් වඳින විට ද සරණ නොබිඳේ. මෙසේ සරණාගමනයේ ප්‍රභේද දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ လောကုတ္တရဿ သရဏဂမနဿ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဝိပါကဖလံ, သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယော အာနိသံသဖလံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

මෙහිදී ලෝකෝත්තර සරණාගමනයේ විපාක ඵල නම් සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්ය. ආනිසංස ඵලය නම් සියලු දුක් කෙළවර වීමයි. මෙය මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ, သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော;

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ.

'යම් කෙනෙක් බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සරණ ගියේ වේ ද, ඔහු මනා ප්‍රඥාවෙන් ආර්ය සත්‍ය සතර දකියි.

‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ, ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ;

အရိယံ စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

දුක ද, දුක ඇති වීමට හේතුව ද, දුක ඉක්මවා යාම (නිවන) ද, දුක සංසිඳුවීමට මග පෙන්වන ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද (දකියි).

‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ, ဧတံ သရဏမုတ္တမံ;

ဧတံ သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၀-၁၉၂);

මෙයම සැබෑ වූ ද නිර්භය වූ ද සරණයි. මෙයම උතුම්ම සරණයි. මේ සරණට පැමිණීමෙන් සියලු දුකින් නිදහස් වන්නේය' යනුවෙනි. (ධම්මපද 190-192);

အပိစ နိစ္စတော အနုပဂမနာဒီနိပိ ဧတဿ အာနိသံသဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

තවද, නිත්‍ය වශයෙන් (ස්ථිර වශයෙන්) නොගැනීම ආදිය ද මෙහි ආනිසංස ඵල ලෙස දත යුතුය. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျ, သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျ, ကဉ္စိ ဓမ္မံ အတ္တတော ဥပဂစ္ဆေယျ, မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, ပိတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, အရဟန္တံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, ဒုဋ္ဌစိတ္တော တထာဂတဿ လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျ, သံဃံ ဘိန္ဒေယျ, အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၇-၁၂၈; အ. နိ. ၁.၂၆၈-၂၇၆; ဝိဘ. ၈၀၉).

“මහණෙනි, දෘෂ්ටිසම්පන්න පුද්ගලයකු (සෝවාන් වූවකු) කිසිදු සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් හෝ සැප වශයෙන් හෝ ගැනීම ද, කිසිදු ධර්මයක් ආත්ම වශයෙන් ගැනීම ද, මව ජීවිතයෙන් තොර කිරීම ද, පියා ජීවිතයෙන් තොර කිරීම ද, රහතන් වහන්සේ නමක ජීවිතයෙන් තොර කිරීම ද, දූෂිත සිතින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ලේ සෙලවීම ද, සංඝයා භේද කිරීම ද, අන්‍ය ශාස්තෘවරයකු සරණ යෑම ද යන මේ කරුණු සිදු විය නොහැකි ය, එයට අවකාශයක් නැත.”

လောကိယဿ [Pg.216] ပန သရဏဂမနဿ ဘဝသမ္ပဒါပိ ဘောဂသမ္ပဒါပိ ဖလမေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ලෞකික සරණාගමනයෙහි ඵලය වනාහි භව සම්පත්තිය හා භෝග සම්පත්තියම වේ. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ,န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ;

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ,ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၃၇);

“යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගියාහු ද, ඔවුහු අපායගාමී නොවෙති. ඔවුහු මානුෂික ශරීරය අත්හැර දේව සමූහයා පූර්ණය කරන්නාහු ය (දෙව්ලොව උපදින්නාහු ය).”

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

තවද මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘အထ ခေါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အသီတိယာ ဒေဝတာသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ယေနာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ ဌိတံ ခေါ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဧတဒဝေါစ – ‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂဏှန္တိ – ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ, ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန, ဒိဗ္ဗေန သုခေန, ဒိဗ္ဗေန ယသေန, ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန, ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟိ…ပေ… ဓမ္မံ, သံဃံ…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁).

“එකල්හි දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍ර තෙමේ අසූදහසක් දේවතාවුන් පිරිවරාගෙන ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹියේය... එකත්පස්ව සිටි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘දේවේන්ද්‍රය, බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යෑම යහපත්ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යෑමේ හේතුවෙන්, දේවේන්ද්‍රය, මෙලොව ඇතැම් සත්වයෝ ශරීරය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නාහුය. ඔවුහු දිව්‍යමය ආයුෂය, දිව්‍යමය වර්ණය, දිව්‍යමය සැපය, දිව්‍යමය කීර්තිය, දිව්‍යමය ආධිපත්‍යය යන කරුණු පහෙන් හා දිව්‍යමය රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන කරුණු පහෙන් ද යන මේ කරුණු දසයෙන් අනෙක් දෙවියන් අභිබවා සිටින්නාහුය.’ (ධර්මය හා සංඝයා කෙරෙහි ද මෙසේම දත යුතුය.)”

ဝေလာမသုတ္တာဒိဝသေနပိ (အ. နိ. ၉.၂၀) သရဏဂမနဿ ဖလဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ သရဏဂမနဿ ဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

වේලාම සූත්‍රය ආදියෙහි දැක්වෙන පරිදි ද සරණාගමනයෙහි විශේෂ ඵල දත යුතුය. සරණාගමනයෙහි ඵල මෙසේ දත යුතුය.

လောကိယသရဏဂမနဉ္စေတ္ထ တီသု ဝတ္ထူသု အညာဏသံသယမိစ္ဆာဉာဏာဒီဟိ သံကိလိဿတိ, န မဟာဇုတိကံ ဟောတိ န မဟာဝိပ္ဖာရံ. လောကုတ္တရဿ ပန သံကိလေသော နတ္ထိ. လောကိယဿ စ သရဏဂမနဿ ဒုဝိဓော ဘေဒေါ – သာဝဇ္ဇော, အနဝဇ္ဇော စ. တတ္ထ သာဝဇ္ဇော အညသတ္ထာရာဒီသု အတ္တသန္နိယျာတနာဒီဟိ ဟောတိ, သော အနိဋ္ဌဖလော. အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယ, သော အဝိပါကတ္တာ အဖလော. လောကုတ္တရဿ ပန နေဝတ္ထိ ဘေဒေါ. ဘဝန္တရေပိ ဟိ အရိယသာဝကော အညံ သတ္ထာရံ န ဥဒ္ဒိသတီတိ ဧဝံ သရဏဂမနဿ သံကိလေသော စ ဘေဒေါ စ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි ලෞකික සරණාගමනය වස්තූන් තුන (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ) කෙරෙහි ඇති අවිද්‍යාව, සැකය හා මිථ්‍යා ඥානය ආදියෙන් කෙලෙසෙයි. එය මහත් තේජස් හෝ මහත් පැතිරීමක් සහිත නොවේ. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි කෙලෙසීමක් නැත. ලෞකික සරණාගමනය බිඳීම දෙවැදෑරුම් වේ: සාවද්‍ය (වරද සහිත) හා අනවද්‍ය (වරද රහිත) වශයෙනි. එහිදී අන්‍ය ශාස්තෘවරුන් වෙත ආත්මය පවරා දීම ආදියෙන් සාවද්‍ය බිඳීම සිදු වේ, එය අනිෂ්ට ඵල ගෙන දෙන්නකි. මරණය සිදුවීමෙන් අනවද්‍ය බිඳීම සිදු වේ, එය විපාකයක් නොදෙන බැවින් නිශ්ඵලය. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි බිඳීමක් නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයා වෙනත් භවයකදී පවා අන්‍ය ශාස්තෘවරයකු සරණ නොයයි. මෙසේ සරණාගමනයෙහි කෙලෙසීම හා බිඳීම දත යුතුය.

ဝေါဒါနမ္ပိ [Pg.217] စ လောကိယဿေဝ ယဿ ဟိ သံကိလေသော, တဿေဝ တတော ဝေါဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. လောကုတ္တရံ ပန နိစ္စဝေါဒါနမေဝါတိ.

පිරිසිදු බව (වෝදානය) ද ලෞකික සරණාගමනයෙහිම පවතී. මන්දයත්, යමක කෙලෙසීමක් පවතී නම් එය පිරිසිදු කිරීමක් ද තිබිය යුතු බැවිනි. ලෝකෝත්තර සරණාගමනය වනාහි නිරතුරුවම පිරිසිදු වූවකි.

ပါဏာတိပါတာတိ ဧတ္ထ ပါဏဿ သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရာ ဧဝ အတိပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော, ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါဏောတိ စေတ္ထ ခန္ဓသန္တာနော, ယော သတ္တောတိ ဝေါဟရီယတိ, ပရမတ္ထတော ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတီတိ. တသ္မိံ ပန ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော. ယာယ ဟိ စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတုကမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ ပုရိမသဒိသာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိသဒိသာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သာ တာဒိသပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော. လဒ္ဓူပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ ပုရိမဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိယာနံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ. ‘‘ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ’’တိ ဣဒံ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတတာသမ္ဘဝဒဿနံ. ကုလုမ္ဗသုတ္တေပိ ဟိ ‘‘ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣဒ္ဓိမာ စေတော ဝသိပ္ပတ္တော အညိဿာ ကုစ္ဆိဂတံ ဂဗ္ဘံ ပါပကေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ ဟောတီ’’တိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ဝစီဒွါရံ မုဉ္စိတွာ န သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုန္တိ ဝစီဒွါရဝသေနေဝ နိပ္ပဇ္ဇတိ. ယေ ပန ‘‘ဘာဝနာမယိဒ္ဓိ တတ္ထ အဓိပ္ပေတာ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ကုသလတ္တိကဝေဒနတ္တိကဝိတက္ကတ္တိကဘူမန္တရေဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ.

‘ප්‍රාණාතිපාත’ යන්නෙහි ‘ප්‍රාණ’ යනු තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් වැටීමට (විනාශයට) පත් වන්නා වූ ජීවිතයයි. එය අතරමගදී හෙළීම ‘අතිපාත’ නම් වේ. එනම් සෙමින් වැටීමට ඉඩ නොදී වහා හෙළීම යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් ආයුධ ආදියෙන් මැඩපවත්වා විනාශ කිරීම ප්‍රාණාතිපාතයයි, මෙය ප්‍රාණඝාතය ලෙස ද කියනු ලැබේ. මෙහි ‘ප්‍රාණ’ යනු සත්වයා යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන ස්කන්ධ සන්තතියයි. පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කළ එය රූප අරූප හා ජීවිතේන්ද්‍රියයි. රූප ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ කළ විට එයට සම්බන්ධ අනෙක් ධර්මයන් ද විනාශ වේ. එම ප්‍රාණය කෙරෙහි ප්‍රාණ සංඥාව ඇතිව, ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයකට මුල් වන්නා වූ, කාය වාග් යන ද්වාර දෙකෙන් එක් ද්වාරයක පවතින වධක චේතනාව ප්‍රාණාතිපාතයයි. යම් චේතනාවක් පවතිද්දී ජීවිතේන්ද්‍රියට ආධාරක වූ මහාභූතයන් කෙරෙහි උපක්‍රම කිරීම හේතුවෙන් හටගන්නා මහාභූතයෝ පෙර පරිදි හට නොගෙන වෙනස් ආකාරයකින් හටගනිත් ද, එවැනි උපක්‍රමයකට මුල් වූ චේතනාව ප්‍රාණාතිපාතයයි. මක්නිසාද යත්, උපක්‍රමයට හසු වූ භූතයෝ පෙර පරිදි නොවෙනස් බැවින් සමාන ජාතියේ මහාභූතයන්ට හේතු නොවන බැවිනි. ‘කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එකක පවතින’ යන්නෙන් මනෝද්වාරයෙහි පමණක් පවතින වධක චේතනාවෙන් ප්‍රාණාතිපාතයක් නොවන බව දක්වයි. කුළුම්බ සූත්‍රයෙහි ‘මෙහි ඇතැම් සෘද්ධිමත් සිත වසඟ කළ මහණෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් අන්‍යයකුගේ කුසෙහි සිටින ගැබ පාපී සිතින් බලයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ විද්‍යාමය සෘද්ධියයි. එය වචනයෙන් තොරව කළ නොහැකි බැවින් වාග් ද්වාරය ඇසුරින්ම සිදු වේ. යමෙක් එහිදී ‘භාවනාමය සෘද්ධිය’ අදහස් වේ යැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ වාදය කුසල තිකය, වේදනා තිකය, විතර්ක තිකය සහ භූමි අන්තරයන් සමඟ විරුද්ධ වේ.

သွာယံ ပါဏာတိပါတော ဂုဏရဟိတေသု တိရစ္ဆာနဂတာဒီသု ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာသရီရေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ. ပယောဂသမတ္တေပိ ဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇော, ဂုဏဝန္တေသု မနုဿာဒီသု အပ္ပဂုဏေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇော. သရီရဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော.

එම ප්‍රාණාතිපාතය ගුණ රහිත තිරිසන් සතුන් ආදීන් අතර කුඩා සතුන් මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය (අඩු වරදක් සහිත) වන අතර, විශාල සිරුරු ඇති සතුන් මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය (මහත් වරදක් සහිත) වේ. ඒ මන්ද? වෑයම විශාල වන බැවිනි. වෑයම සමාන වූ විට ද සිරුරේ විශාලත්වය ආදියෙන් මහා සාවද්‍ය වේ. ගුණවත් මනුෂ්‍යයන් ආදීන් අතර ගුණයෙන් අඩු සත්වයෙකු මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, මහත් ගුණැත්තන් මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය වේ. ශරීරය හා ගුණය සමාන වූ විට කෙලෙස්වල හා උපක්‍රමවල මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය ද, ඒවායේ තීව්‍ර බව නිසා මහා සාවද්‍ය ද වේ.

ဧတ္ထ စ ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဓိပ္ပေတဿ ပယောဂဿ [Pg.218] သဟသာ နိပ္ဖာဒနဝသေန သကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ. သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုမဟန္တတာပိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဿ ကာရဏံ. ဣတိ ဥဘယမ္ပေတံ စေတနာဗလဝဘာဝေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ဟေတု ဟောတိ. တထာ ဟန္တဗ္ဗဿ မဟာဂုဏဘာဝေ တတ္ထ ပဝတ္တဥပကာရစေတနာ ဝိယ ခေတ္တဝိသေသနိပ္ဖတ္တိယာ အပကာရစေတနာပိ ဗလဝတီ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တသ္မာ ပယောဂဝတ္ထုအာဒိပစ္စယာနံ အမဟတ္တေပိ ဂုဏမဟန္တတာဒိပစ္စယေဟိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဝသေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙහිදී ප්‍රයෝගයේ මහත් බව සහ වස්තුවේ මහත් බව ආදී කරුණු නිසා පවෙහි බරපතළ බව හෙවත් මහාසාවද්‍යතාව දත යුතුය. ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින්නා වූ චේතනාවේ බලවත් බව නිසා එය එසේ වේ. තමන් අදහස් කළ ප්‍රයෝගය ක්ෂණිකව සිදු කිරීමෙන් සහ තම කාර්යය සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා නැවත නැවතත් පවතින ජවන සිතින් ලබන පුහුණුව නිසා තීරණාත්මක චේතනාවේ (සන්නිට්ඨාපක චේතනා) සහ ප්‍රයෝගයේ මහත් බව ඇති වේ. ඇතැම් විට කුඩා හෝ මහත් වූ ප්‍රාණීන් මැරීමේදී ප්‍රයෝගය සමාන වුවද, විශාල ප්‍රාණියෙකු මරන්නාගේ චේතනාව වඩාත් තීව්‍ර ලෙස උපදින බැවින් වස්තුවේ මහත් බව ද චේතනාව බලවත් වීමට හේතුවකි. මෙසේ මේ කරුණු දෙකම චේතනාව බලවත් වීමෙන් මහාසාවද්‍යතාවට හේතු වේ. එසේම මරනු ලබන්නා මහත් ගුණ ඇති අයෙකු වන කල්හි, එහි පවතින උපකාර චේතනාව (කුසල් සිත) මෙන්ම, උසස් කෙතක අස්වැන්න විනාශ කිරීමේදී ඇති වන අපකාර චේතනාව ද බලවත් හා තීව්‍ර ලෙස උපදින බැවින් එහි මහාසාවද්‍යතාව දත යුතුය. එබැවින් ප්‍රයෝගය හා වස්තුව කුඩා වුවද, ගුණයන්ගේ මහත් බව ආදී ප්‍රත්‍යයන් නිසා චේතනාවේ බලවත් බව අනුවම මහාසාවද්‍යතාව දත යුතුය.

တဿ ပါဏော, ပါဏသညိတာ, ဝဓကစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန မရဏန္တိ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ. ပဉ္စသမ္ဘာရယုတ္တော ပါဏာတိပါတောတိ ပဉ္စသမ္ဘာရာဝိနိမုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသု ပါဏသညိတာဝဓကစိတ္တာနိ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိပိ ဟောန္တိ, ဥပက္ကမော ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော. တဿ ဆ ပယောဂါ – သာဟတ္ထိကော, အာဏတ္တိကော, နိဿဂ္ဂိယော, ထာဝရော, ဝိဇ္ဇာမယော, ဣဒ္ဓိမယောတိ. တေသု သဟတ္ထေန နိဗ္ဗတ္တော သာဟတ္ထိကော. ပရေသံ အာဏာပနဝသေန ပဝတ္တော အာဏတ္တိကော. ဥသုသတ္တိအာဒီနံ နိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တော နိဿဂ္ဂိယော. ဩပါတခဏနာဒိဝသေန ပဝတ္တော ထာဝရော. အာထဗ္ဗဏိကာဒီနံ ဝိယ မန္တပရိဇပ္ပနပယောဂေါ ဝိဇ္ဇာမယော. ဒါဌာကောဋ္ဋနာဒီနံ ဝိယ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော.

එම ප්‍රාණාතිපාතයෙහි (1) ප්‍රාණියෙකු වීම, (2) ප්‍රාණියෙකු යන සංඥාව, (3) මැරීමේ සිත, (4) උපක්‍රමය, (5) එම උපක්‍රමයෙන් මරණය සිදු වීම යනුවෙන් අංග පහකි. මේ පංච අංගයන්ගෙන් යුක්ත වීම ප්‍රාණාතිපාතය වන අතර එයින් වෙන් වූ අන් යමක් ලෙස මෙය නොදැක්විය යුතුය. එම අංග අතරින් ප්‍රාණ සංඥාව හා වධක සිත පූර්ව අවධියෙහි ද ඇති විය හැකිය; උපක්‍රමය වනාහි වධක චේතනාවෙන් හටගනී. එහි ප්‍රයෝග හයක් පවතී: සාහත්ථික, ආණත්තික, නිස්සග්ගිය, ථාවර, විජ්ජාමය සහ ඉද්ධිමය වශයෙනි. ඒවා අතුරින් තමාගේ අතින්ම සිදු කරන ලද්ද සාහත්ථික නම් වේ. අන්‍යයන්ට අණ කිරීමෙන් පවත්වනු ලබන ප්‍රයෝගය ආණත්තික වේ. හී, ලංස ආදිය විසි කිරීමෙන් පවත්වනු ලබන ප්‍රයෝගය නිස්සග්ගිය වේ. වළවල් කැපීම ආදී ස්ථාවර උපක්‍රම මගින් පවත්වනු ලබන ප්‍රයෝගය ථාවර වේ. අථර්වණ වේදය ආදියේදී මෙන් මන්ත්‍ර ජප කිරීමේ ප්‍රයෝගය විජ්ජාමය වේ. දළ විහිදුවීම ආදී කර්ම විපාකයෙන් හටගත් සෘද්ධිමය ප්‍රයෝගය ඉද්ධිමය වේ.

ဧတ္ထာဟ – ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု, ကော ဟန္တာ, ကော ဝါ ဟညတိ? ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, သော အရူပိတာယ န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန ဝိကောပနသမတ္ထော, နာပိ ဝိကောပနီယော, အထ ရူပသန္တာနော, သော အစေတနတာယ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတော လဗ္ဘတိ, ယထာ မတသရီရေ. ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ယထာဝုတ္တော ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိကော အတီတေသု သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ အနာဂတေသု ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ. တတ္ထ န တာဝ အတီတေသု အနာဂတေသု စ သမ္ဘဝတိ တေသံ အဝိဇ္ဇမာနသဘာဝတ္တာ, ပစ္စုပ္ပန္နေသု [Pg.219] စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ, ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိပ္ပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟတ္တာ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ, ခဏိကဘာဝေန ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလမေဝ ဘိဇ္ဇနကဿ ယာဝ ကိရိယာပရိယောသာနကာလမနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ဝါ ပါဏာတိပါတော ကမ္မဗန္ဓောတိ?

මෙහිදී මෙසේ ප්‍රශ්න කරනු ලැබේ: ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය නිරුද්ධ වන්නා වූ ස්වභාවයක් ඇති සංස්කාරයන් පවතින කල්හි, මරන්නා කවරෙක්ද? මැරෙන්නේ කවරෙක්ද? ඉදින් එය චිත්ත චෛතසික පරම්පරාව නම්, එය අරූපී ධර්මයක් බැවින් කැපීම හෝ බිඳීම ආදියෙන් පෙළිය නොහැකිය, එසේම පෙළිය යුත්තක් ද නොවේ. ඉදින් එය රූප පරම්පරාව නම්, එය අචේතනික බැවින් දර කැබැල්ලක් හා සමාන වේ. එබැවින් මළ සිරුරක මෙන් එහි කැපීම් ආදියෙන් ප්‍රාණාතිපාතයක් සිදු විය නොහැකිය. ප්‍රාණාතිපාතය සඳහා වන පහර දීම ආදී වූ ප්‍රයෝගය අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන සංස්කාරයන් කෙරෙහි විය යුතුය. එහිදී අතීත හා අනාගත සංස්කාරයන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් එහි ප්‍රයෝගයක් විය නොහැක. වර්තමාන සංස්කාරයන් ද ක්ෂණික බැවින් ඉබේම නිරුද්ධ වන ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, විනාශයට පත් වෙමින් පවතින දේ කෙරෙහි කෙරෙන ප්‍රයෝගය නිෂ්ඵල වනු ඇත. විනාශය සඳහා වෙනත් හේතුවක් අවශ්‍ය නොවන බැවින්, පහර දීම ආදී ප්‍රයෝග හේතුවෙන් මරණය සිදු නොවේ. සංස්කාරයන් උත්සාහ රහිත (නිරීහ) බැවින් එම ප්‍රයෝගය කාගේද? ක්ෂණික භාවය නිසා මැරීමේ අදහස ඇති වන විටම එය බිඳී යන අතර, ක්‍රියාව අවසන් වන තුරු පවතින්නේ ද නැත. එසේ නම් කර්ම බන්ධනය වන්නේ කාටද?

ဝုစ္စတေ – ယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသမင်္ဂီ သင်္ခါရာနံ ပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တာ. တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတုသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတောတိ ဝေါဟာရဿ ဝတ္ထုဘူတော ယထာဝုတ္တဝဓပ္ပယောဂါကရဏေ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မပုဉ္ဇော ဟညတိ, စိတ္တစေတသိကသန္တာနော ဧဝ ဝါ. ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ဘူတရူပေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန ဇီဝိတိန္ဒြိယဝိစ္ဆေဒေန သောပိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ, နာပိ အဟေတုကော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော. ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော ခဏိကာနဉ္စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္ထိဘာဝမတ္တေနေဝ အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနနိယတာနိ ကာရဏာနိယေဝ ကရောန္တီတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ ပဒီပေါ ပကာသေတီတိ, တထေဝ ဃာတကဝေါဟာရော. န စ ကေဝလဿ ဝဓာဓိပ္ပာယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော, သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနဿေဝ ပန ဣစ္ဆိတောတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မဗန္ဓော. သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနာနဉ္စ ပဒီပါဒီနံ အတ္ထကိရိယာသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ. အယဉ္စ ဝိစာရဏာ အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. တသ္မာ ပါဏာတိပါတာ. န ပဋိဝိရတာတိ အပ္ပဋိဝိရတာ.

ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: කලින් කී වධක චේතනාවෙන් යුත් සංස්කාර සමූහය 'සත්වයා' යන නමින් මරන්නා වේ. එම මැරීමේ ප්‍රයෝගය නිසා උණුසුම, විඤ්ඤාණය හා ජීවිතින්ද්‍රිය පහව ගිය විට 'මළා' යන ව්‍යවහාරයට පාත්‍ර වූ, මරණ ප්‍රයෝගය නොකළේ නම් පෙර පරිදිම ඉදිරියට පැවතීමට සුදුසු වූ රූප අරූප ධර්ම සමූහය මැරෙයි, නොහොත් චිත්ත චේතසික සන්තතියම මැරෙයි. මැරීමේ ප්‍රයෝගයට හසු නොවන ස්වභාවයක් තිබුණද, පංචවෝකාර භවයෙහි එය රූප පරම්පරාව මත යැපෙන බැවින්, මහා භූත රූප කෙරෙහි කළ ප්‍රයෝගය හේතුවෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාමත් සමඟ එය ද සිඳී යයි. එබැවින් ප්‍රාණාතිපාතය සිදු නොවිය හැක්කක් නොවේ, එය අහේතුක ද නොවේ, ප්‍රයෝගය නිෂ්ඵල ද නොවේ. වර්තමාන සංස්කාරයන්ට කළ ප්‍රයෝගය නිසා ඉන් පසුව ඉපදීමට තිබූ සංස්කාර සමූහය එසේ නූපදින බැවින් ද, ක්ෂණික සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික මරණය මෙහිදී මරණය ලෙස අදහස් නොකරන බැවින් ද, පරම්පරාව සිඳී යාම (සන්තති මරණය) සහේතුක බැවින් ද එය අහේතුක මරණයක් නොවේ. සංස්කාරයන් උත්සාහ රහිත වුවද ප්‍රත්‍යයන් අනුව උපදී. පවතින මාත්‍රයෙන්ම තමන්ට අනුරූප ඵල උපදවන නියත හේතූන්ම සිදු කරයි. පහන ආලෝකය ලබා දෙයි කියන්නාක් මෙන්, මරන්නා යන ව්‍යවහාරය ද එසේමය. මැරීමේ අදහස පවතින මොහොතේ පවතින චිත්ත චේතසික සමූහයට පමණක් ප්‍රාණාතිපාතය අයිති නැත, සන්තතියක් ලෙස පවතින පුද්ගලයාට එය අදාළ වේ. එබැවින් ප්‍රාණාතිපාතයෙන් කර්ම බන්ධනයක් ඇති වේ. පරම්පරාවක් ලෙස පවතින පහන් දැල්ල වැනි දෑ කෙරෙහි ක්‍රියාවක් සිදුවන බව පෙනේ. මෙම විමසීම අදින්නාදානය ආදියේදී ද ගැලපෙන පරිදි තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වෙන් නොවූවෝ 'අප්‍රතිවිරත' (නොවැළකුණෝ) නම් වෙති.

အဒိန္နဿ အာဒါနံ အဒိန္နာဒါနံ, ပရဿ ဟရဏံ ထေယျံ စောရိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အဒိန္နန္တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ယတ္ထ ပရော ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇန္တော အဒဏ္ဍာရဟော အနုပဝဇ္ဇော စ ဟောတိ. တသ္မိံ ပရပရိဂ္ဂဟိတေ [Pg.220] ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိနော တဒါဒါယကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ထေယျစေတနာ အဒိန္နာဒါနံ. တံ ဟီနေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ပဏီတေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ဝတ္ထုပဏီတတာယ. တထာ ခုဒ္ဒကေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, မဟန္တေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ဝတ္ထုမဟန္တတာယ ပယောဂမဟန္တတာယ စ. ဝတ္ထုသမတ္တေ ပန သတိ ဂုဏာဓိကာနံ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ မဟာသာဝဇ္ဇံ, တံတံဂုဏာဓိကံ ဥပါဒါယ တတော တတော ဟီနဂုဏဿ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ. ဝတ္ထုဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ပယောဂဿ စ မုဒုဘာဝေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တိဗ္ဗဘာဝေ မဟာသာဝဇ္ဇံ.

නොදුන් දෙය ගැනීම අදින්නාදානයයි. එය අනුන් සතු දෙය පැහැර ගැනීම, සොරකම ලෙසද කියනු ලැබේ. එහිදී 'නොදුන්' යනු අනුන් විසින් අයිති කරගෙන ඇති, අයිතිකරු කැමති පරිදි පරිහරණය කරන විට දඬුවම් ලැබීමට හෝ නින්දාවට පත් නොවන දෙයකි. එවැනි අනුන් සතු දෙයක් කෙරෙහි 'මෙය අනුන් සතුය' යන සංඥාවෙන් යුතුව, එය ගැනීමට උපක්‍රම යෙදීමට හේතු වන සොර සිත අදින්නාදානයයි. එය වටිනාකමින් අඩු අනුන් සතු දෙයක් සම්බන්ධයෙන් අල්පසාවද්‍ය වන අතර, වටිනා දෙයක් සම්බන්ධයෙන් මහාසාවද්‍ය වේ. ඒ මන්ද? වස්තුවේ වටිනාකම (පණීත බව) නිසාය. එසේම කුඩා වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් අල්පසාවද්‍ය වන අතර, විශාල වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් මහාසාවද්‍ය වේ. ඒ මන්ද? වස්තුවේ විශාලත්වය හා ප්‍රයෝගයේ බලවත් බව නිසාය. වස්තූන්ගේ වටිනාකම සමාන වන කල්හි, ගුණවත් පුද්ගලයන් සතු වස්තූන් සොරකම් කිරීම මහාසාවද්‍ය වේ. ඒ ඒ ගුණවතුන්ට සාපේක්ෂව අඩු ගුණ ඇති අයගේ වස්තූන් ගැනීම අල්පසාවද්‍ය වේ. වස්තුව හා ගුණයන් සමාන වන කල්හි, කෙලෙස්වල හා ප්‍රයෝගයේ මෘදු බව පවතින විට අල්පසාවද්‍ය වන අතර, ඒවා තීව්‍ර වන විට මහාසාවද්‍ය වේ.

တဿ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ – ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိတာ, ထေယျစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန ဟရဏန္တိ. ဆ ပယောဂါ သာဟတ္ထိကာဒယောဝ. တေ စ ခေါ ယထာနုရူပံ ထေယျာဝဟာရော, ပသယှာဝဟာရော, ပရိကပ္ပာဝဟာရော, ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော, ကုသာဝဟာရောတိ ဣမေသံ အဝဟာရာနံ ဝသေန ပဝတ္တာ. ဧတ္ထ စ မန္တပရိဇပ္ပနေန ပရသန္တကဟရဏံ ဝိဇ္ဇာမယော ပယောဂေါ. ဝိနာ မန္တေန တာဒိသေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝသိဒ္ဓေန ကာယဝစီပယောဂေန ပရသန္တကဿ အာကဍ္ဎနံ ဣဒ္ဓိမယော ပယောဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

අදත්තාදානය සඳහා අංග පහකි - අන්‍යයන් සතු වස්තුවක් වීම, අන්‍යයන් සතු වස්තුවක් බවට වූ සංඥාව (දැනීම), සොරකම් කිරීමේ සිත, සොරකම් කිරීමට කරන උපක්‍රමය සහ ඒ උපක්‍රමය මඟින් පැහැර ගැනීමයි. සහත්ථික (ස්වහස්තයෙන් කිරීම) ආදී වූ ප්‍රයෝග හයකි. ඒවා තෙය්‍යාවහාර (සොර සිතින් ගැනීම), පසය්හාවහාර (බලහත්කාරයෙන් ගැනීම), පරිකප්පාවහාර (උපක්‍රමයෙන් ගැනීම), පටිච්ඡන්නාවහාර (සැඟවී ගැනීම) සහ කුසාවහාර (වංචාවෙන් ගැනීම) යන මේ සොරකම් කිරීමේ ක්‍රමයන්ගේ වශයෙන් පවතියි. මෙහිදී මන්ත්‍ර ජප කිරීමෙන් අන්සතු වස්තුව පැහැර ගැනීම 'විජ්ජාමය ප්‍රයෝගය' (විද්‍යාවෙන් කරන උපක්‍රමය) වේ. මන්ත්‍ර රහිතව, එවැනිම වූ සෘද්ධි අනුභාවයෙන් සිද්ධ වූ කාය-වචී ප්‍රයෝගයෙන් අන්සතු වස්තුව ඇද ගැනීම 'සෘද්ධිමය ප්‍රයෝගය' ලෙස දත යුතුය.

ကာမေသူတိ မေထုနသမာစာရေသု. မိစ္ဆာစာရောတိ ဧကန္တနိန္ဒိတော လာမကာစာရော. လက္ခဏတော ပန အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသု မိစ္ဆာစာရော. တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ, ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ ဣတ္ထိယော, ဣတ္ထီသု ပန ဒွိန္နံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ, ဒသန္နဉ္စ ဓနက္ကီတာဒီနန္တိ ဒွါဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ အညပုရိသာ. သွာယံ မိစ္ဆာစာရော သီလာဒိဂုဏရဟိတေ အဂမနီယဋ္ဌာနေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ဂုဏရဟိတေပိ စ အဘိဘဝိတွာ မိစ္ဆာ စရန္တဿ မဟာသာဝဇ္ဇော, ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော. သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေပိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပ္ပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ. တတ္ထ အတ္တနော ရုစိယာ ပဝတ္တိတဿ တယော, ဗလက္ကာရေန ပဝတ္တိတဿ တယောတိ အနဝသေသဂ္ဂဟဏေန စတ္တာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, အတ္ထသိဒ္ဓိ ပန တီဟေဝ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝ.

කාමයන්හි යනු මෛථුන සමාචාරයන්හි ය. මිථ්‍යාචාරය යනු ඒකාන්තයෙන්ම නින්දිත වූ ලාමක හැසිරීමයි. ලක්ෂණය අනුව පවසතොත්, අධර්ම අදහසින් කාය ද්වාරයෙහි පවත්වන්නා වූ අගමනීය (නොයා යුතු) ස්ථානයන් ඉක්මවා යාමේ චේතනාව කාමමිථ්‍යාචාරයයි. එහි අගමනීය ස්ථාන නම්, පිරිමින්ට ප්‍රථමයෙන් මාතෘ රක්ෂිතාදී (මව විසින් රකිනු ලබන) ස්ත්‍රීන් දස දෙනෙකු ද, ධනක්කීතාදී (මුදලට ගනු ලැබූ) ස්ත්‍රීන් දස දෙනෙකු ද වශයෙන් ස්ත්‍රීන් විසි දෙනෙකි. ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ස්වාමීන් විසින් රකිනු ලබන හෝ දඬුවම් සහිතව රකිනු ලබන ස්ත්‍රීන් දෙදෙනා සහ ධනක්කීතාදී වූ දස දෙනා යන දොළොස් දෙනා සඳහා අන්‍ය පුරුෂයෝ අගමනීය වෙති. මෙම මිථ්‍යාචාරය, ශීලාදී ගුණ රහිත අගමනීය ස්ථානයකදී අල්පසාවද්‍ය (අඩු වැරදි සහිත) වන අතර ශීලාදී ගුණ සම්පන්න ස්ථානයකදී මහාසාවද්‍ය (බරපතල වැරදි සහිත) වේ. ගුණ රහිත වුව ද බලහත්කාරයෙන් මිථ්‍යාචාරයේ හැසිරෙන්නා හට එය මහාසාවද්‍ය වන අතර, දෙදෙනාගේම කැමැත්ත ඇති විට අල්පසාවද්‍ය වේ. දෙදෙනාගේ කැමැත්ත තිබුණ ද කෙලෙස්වල සහ උපක්‍රමයන්ගේ මෘදු බව අනුව අල්පසාවද්‍ය ද තීව්‍ර බව අනුව මහාසාවද්‍ය ද වේ. එහි අංග හතරකි - අගමනීය වස්තුවක් වීම, එහි සේවනය කිරීමේ සිත, සේවනය කිරීමේ ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) සහ මගින් මග පිළිපැදීම ඉවසීම (ලිංගික ස්පර්ශය ඉවසීම) යි. එහි තමන්ගේ රුචියෙන් පවතින විට අංග තුනක් ද, බලහත්කාරයෙන් පවතින විට අංග තුනක් ද වශයෙන් අංග හතරම දත යුතුය. අර්ථ සිද්ධිය (කර්මය සම්පූර්ණ වීම) අංග තුනකින් වුව ද සිදුවිය හැකිය. ප්‍රයෝගය නම් ස්වහස්තයෙන් කරන එකම එකකි.

မုသာတိ [Pg.221] ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿ အတ္ထဘဉ္ဇကော ကာယဝစီပယောဂေါ, ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ပနဿ ပရဝိသံဝါဒကကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒေါ. အပရော နယော မုသာတိ အဘူတံ ဝတ္ထု, ဝါဒေါတိ တဿ ဘူတတော တစ္ဆတော ဝိညာပနံ. တသ္မာ အတထံ ဝတ္ထုံ တထတော ပရံ ဝိညာပေတုကာမဿ တထာဝိညာပနပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒေါ.

මුසා යනු අන්‍යන් රවටන අදහසින් යුතුව අර්ථය විනාශ කරන්නා වූ කාය-වචී ප්‍රයෝගයයි. අන්‍යන් රැවටීමේ අදහසින් පරවංචක කාය-වචී ප්‍රයෝගයන් සමුට්ඨාපනය කරන්නා වූ (හටගන්වන්නා වූ) චේතනාව මුසාවාදයයි. තවත් ක්‍රමයකට පවසතොත් 'මුසා' යනු අසත්‍ය වස්තුවකි, 'වාද' යනු එය සත්‍ය ලෙස හැඟවීමයි. එබැවින් අසත්‍ය වස්තුවක් සත්‍ය ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමට කැමති පුද්ගලයාගේ, ඒ හැඟවීමේ ප්‍රයෝගය හටගන්වන්නා වූ චේතනාව මුසාවාදයයි.

သော ယမတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. အပိစ ဂဟဋ္ဌာနံ အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယ နတ္ထီတိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သက္ခိနာ ဟုတွာ အတ္ထဘဉ္ဇနဝသေန ဝုတ္တော မဟာသာဝဇ္ဇော. ပဗ္ဗဇိတာနံ အပ္ပကမ္ပိ တေလံ ဝါ သပ္ပိံ ဝါ လဘိတွာ ဟသာဓိပ္ပာယေန ‘‘အဇ္ဇ ဂါမေ တေလံ နဒီ မညေ သန္ဒတီ’’တိ ပူရဏကထာနယေန ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, အဒိဋ္ဌံယေဝ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝဒန္တာနံ မဟာသာဝဇ္ဇော. တထာ ယဿ အတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေန စ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ လဗ္ဘတေဝ.

මුසාවාදයෙන් යම් අර්ථයක් (යහපතක්) විනාශ වේ ද, එහි කුඩා බව අනුව අල්පසාවද්‍ය ද මහත් බව අනුව මහාසාවද්‍ය ද වේ. තවද ගිහියන් සම්බන්ධයෙන්, තමන් සතු දෙයක් දීමට අකමැති වීම නිසා 'නැත' යනාදී වශයෙන් පැවසීම අල්පසාවද්‍ය වන අතර, සාක්ෂිකරුවෙකු වී අන්‍යයන්ගේ අර්ථය විනාශ වන පරිදි කතා කිරීම මහාසාවද්‍ය වේ. පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ස්වල්ප වූ තෙල් හෝ ගිතෙල් හෝ ලැබී විහිළුවට 'අද ගමේ තෙල් ගඟක් වගේ ගලනවා' යනාදී වශයෙන් පූර්ණ කථා (වැඩි කර පැවසීම) වශයෙන් පැවසීම අල්පසාවද්‍ය වන අතර, නොදුටු දේම 'දුටුවෙමි' යනාදී වශයෙන් පැවසීම මහාසාවද්‍ය වේ. එමෙන්ම යමෙකුගේ අර්ථයක් විනාශ කරයි ද, එම පුද්ගලයාගේ ගුණ මද බව අනුව අල්පසාවද්‍ය ද මහා ගුණ ඇති බව අනුව මහාසාවද්‍ය ද වේ. කෙලෙස්වල මෘදු බව හෝ තීව්‍ර බව අනුව ද අල්පසාවද්‍ය සහ මහාසාවද්‍ය බව තීරණය වේ.

တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – အတထံ ဝတ္ထု, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ. ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ဟိ ပယောဂေ ကတေပိ ပရေန တသ္မိံ အတ္ထေ အဝိညာတေ ဝိသံဝါဒနဿ အသိဇ္ဈနတော ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနမ္ပိ ဧကော သမ္ဘာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘အဘူတဝစနံ, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ တယော သမ္ဘာရာ’’တိ ဝဒန္တိ. သစေ ပန ပရော ဒန္ဓတာယ ဝိစာရေတွာ တမတ္ထံ ဇာနာတိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ပဝတ္တတ္တာ ကိရိယာသမုဋ္ဌာပကစေတနာက္ခဏေယေဝ မုသာဝါဒကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ.

මුසාවාදයේ අංග හතරකි - අසත්‍ය වස්තුවක් වීම, රැවටීමේ සිත, ඒ සඳහා කරන උත්සාහය (ව්‍යායාමය) සහ අන්‍යයා විසින් ඒ අර්ථය වටහා ගැනීමයි. රවටන අදහසින් යුතුව ප්‍රයෝගයක් කළ ද, අනෙක් තැනැත්තා එම අර්ථය වටහා නොගත්තේ නම් රැවටීම සිදු නොවන බැවින්, අන්‍යයා විසින් එය වටහා ගැනීම ද එක් අංගයක් ලෙස දත යුතුය. ඇතැම්හු 'අසත්‍ය වචනය, රැවටීමේ සිත, අන්‍යයා විසින් අර්ථය වටහා ගැනීම' යනුවෙන් අංග තුනක් පවසති. ඉදින් අනෙක් තැනැත්තා මන්දගාමී බැවින් පසුව විමසා බලා එම අර්ථය තේරුම් ගත්තේ නම්, සන්නිට්ඨාපක (නිගමනය කරන) චේතනාවෙන් පැවති බැවින්, ක්‍රියා සමුට්ඨාපක චේතනා ක්ෂණයේදීම මුසාවාද කර්මයෙන් බැඳෙයි.

သုရာတိ ပိဋ္ဌသုရာ, ပူဝသုရာ, ဩဒနသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စ သုရာ. မေရယန္တိ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါ, မဓွာသဝေါ, ဂုဠာသဝေါ သမ္ဘာရသံယုတ္တောတိ ပဉ္စ အာသဝါ. တဒုဘယမ္ပိ မဒနီယဋ္ဌေန မဇ္ဇံ. ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝတိ, သာ ပမာဒကာရဏတ္တာ ပမာဒဋ္ဌာနံ. လက္ခဏတော ပန ယထာဝုတ္တဿ သုရာမေရယသင်္ခါတဿ မဇ္ဇဿ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ မဒဝသေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ ပမာဒစေတနာ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ. တဿ မဇ္ဇဘာဝေါ, ပါတုကမျတာစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, အဇ္ဈောဟရဏန္တိ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ. အကုသလစိတ္တေနေဝ စဿ ပါတဗ္ဗတော ဧကန္တေန သာဝဇ္ဇဘာဝေါ[Pg.222]. အရိယသာဝကာနံ ပန ဝတ္ထုံ အဇာနန္တာနမ္ပိ မုခံ န ပဝိသတိ, ပဂေဝ ဇာနန္တာနံ. အဍ္ဎပသတမတ္တဿ ပါနံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, အဒ္ဓါဠှကမတ္တဿ ပါနံ တတော မဟန္တံ မဟာသာဝဇ္ဇံ, ကာယသဉ္စာလနသမတ္ထံ ဗဟုံ ပိဝိတွာ ဂါမဃာတကာဒိကမ္မံ ကရောန္တဿ မဟာသာဝဇ္ဇမေဝ. ပါပကမ္မဉှိ ပါဏာတိပါတံ ပတွာ ခီဏာသဝေ မဟာသာဝဇ္ဇံ, အဒိန္နာဒါနံ ပတွာ ခီဏာသဝဿ သန္တကေ မဟာသာဝဇ္ဇံ, မိစ္ဆာစာရံ ပတွာ ခီဏာသဝါယ ဘိက္ခုနိယာ ဝီတိက္ကမေ, မုသာဝါဒံ ပတွာ မုသာဝါဒေန သံဃဘေဒေ, သုရာပါနံ ပတွာ ကာယသဉ္စာလနသမတ္ထံ ဗဟုံ ပိဝိတွာ ဂါမဃာတကာဒိကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇံ. သဗ္ဗေဟိပိ စေတေဟိ မုသာဝါဒေန သံဃဘေဒေါဝ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဉှိ ကတွာ ကပ္ပံ နိရယေ ပစ္စတိ.

සුරා යනු පිට්ඨසුරා (පිටිවලින් කළ), පූවසුරා (කැවුම් ආදියෙන් කළ), ඕදනසුරා (බතින් කළ), කිණ්ණපක්ඛිත්තා (කිණුව හෙවත් මල්වර්ග දැමූ) සහ සම්භාරසංයුත්තා (ඖෂධ වර්ග මිශ්‍ර කළ) යන සුරා වර්ග පහයි. මේරය යනු පුප්ඵාසව (මල්වලින් කළ), ඵලාසව (ගෙඩිවලින් කළ), මධ්වාසව (මිදි හෝ පැණිවලින් කළ), ගුළාසව (හකුරු/සීනිවලින් කළ) සහ සම්භාරසංයුත්ත (අමුද්‍රව්‍ය මිශ්‍ර කළ) යන ආසව වර්ග පහයි. මේ දෙවර්ගයම මත්වන බැවින් 'මජ්ජ' (මද්‍යය) නම් වේ. යම් චේතනාවකින් එය පානය කරයි ද, එය ප්‍රමාදයට හේතු වන බැවින් 'පමාදට්ඨානය' වේ. ලක්ෂණය අනුව නම්, ඉහත කී සුරා මේරය යන මද්‍යයේ බීජයේ පටන් මත් කරන බව නිසා කාය ද්වාරයෙහි පවත්වන්නා වූ ප්‍රමාදයට හේතු වන චේතනාව 'සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානය' යි. එහි මද්‍යයක් වීම, පානය කිරීමේ කැමැත්ත, ඒ සඳහා කරන උත්සාහය සහ උගුරෙන් පහළට යැවීම යන අංග හතරකි. අකුසල් සිතින්ම පානය කළ යුතු බැවින් මෙය ඒකාන්තයෙන්ම සාවද්‍ය වේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා හට නම් වස්තුව කුමක්දැයි නොදැනුවත්ව වුව ද එය මුඛයට ඇතුළු නොවේ, දැන දැන ඇතුළු වීම ගැන කවර කතා ද? අඩ-පතක් පමණ පානය කිරීම අල්පසාවද්‍ය වන අතර, ඒ අළහකයක (ලොකු ප්‍රමාණයක්) පමණ පානය කිරීම මහාසාවද්‍ය වේ. ශරීරය පාලනය කර ගත නොහැකි වන සේ බහුලව පානය කර ගම් වැසියන් මැරීම ආදී කර්ම කරන්නා හට එය අතිශයින්ම මහාසාවද්‍ය වේ. පාපකර්මයන් අතුරින් ප්‍රාණාඝාතය සම්බන්ධයෙන් රහතන් වහන්සේ නමක මැරීම ද, අදත්තාදානය සම්බන්ධයෙන් රහතන් වහන්සේ නමක සතු දෙයක් ගැනීම ද, මිථ්‍යාචාරය සම්බන්ධයෙන් රහත් මෙහෙණියක කෙළෙසීම ද, මුසාවාදය සම්බන්ධයෙන් මුසාවාදයෙන් සංඝභේදය කිරීම ද, සුරාපානය සම්බන්ධයෙන් බොහෝ සේ බී ශරීරය වෙවුලද්දී ගම් මැරීම ආදිය ද මහාසාවද්‍ය වේ. මේ සියල්ලටම වඩා මුසාවාදයෙන් සිදු කරන සංඝභේදයම මහාසාවද්‍ය වේ. එය සිදු කිරීමෙන් කල්පයක් පුරා නිරයේ පැසෙන්නට සිදු වේ.

ဣဒါနိ ဧတေသု သဘာဝတော, အာရမ္မဏတော, ဝေဒနတော, မူလတော, ကမ္မတော, ဖလတောတိ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သဘာဝတော ပါဏာတိပါတာဒယော သဗ္ဗေပိ စေတနာသဘာဝါဝ. အာရမ္မဏတော ပါဏာတိပါတော ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏော, အဒိန္နာဒါနံ သတ္တာရမ္မဏံ ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏံ ဝါ, မိစ္ဆာစာရော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏော, သတ္တာရမ္မဏောတိ ဧကေ. မုသာဝါဒေါ သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, သုရာပါနံ သင်္ခါရာရမ္မဏံ. ဝေဒနတော ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနော, အဒိန္နာဒါနံ တိဝေဒနံ, မိစ္ဆာစာရော သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနော, တထာ သုရာပါနံ. သန္နိဋ္ဌာပကစိတ္တေန ပန ဥဘယမ္ပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနံ န ဟောတိ. မုသာဝါဒေါ တိဝေဒနော. မူလတော ပါဏာတိပါတော ဒေါသမောဟဝသေန ဒွိမူလကော, အဒိန္နာဒါနံ မုသာဝါဒေါ စ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ, မိစ္ဆာစာရော သုရာပါနဉ္စ လောဘမောဟဝသေန ဒွိမူလံ. ကမ္မတော မုသာဝါဒေါယေဝေတ္ထ ဝစီကမ္မံ, သေသံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ကာယကမ္မမေဝ. ဖလတော သဗ္ဗေပိ အပါယူပပတ္တိဖလာ စေဝ သုဂတိယမ္ပိ အပ္ပာယုကတာဒိနာနာဝိဓအနိဋ္ဌဖလာ စာတိ ဧဝမေတ္ထ သဘာဝါဒိတော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන් මොවුන් පිළිබඳව ස්වභාවය, අරමුණ, වේදනාව, මූලය, කර්මය සහ ඵලය යන ආකාර හය මගින් විනිශ්චය දත යුතුය. එහි ස්වභාවය අනුව ප්‍රාණඝාතාදී සියල්ලම චේතනා ස්වභාවයෙන් යුක්තමය. අරමුණ අනුව, ප්‍රාණඝාතය ජීවිතේන්ද්‍රිය අරමුණු කරගන්නා බැවින් සංස්කාරාරම්මණ වෙයි. සොරකම සත්ව අරමුණක් හෝ සංස්කාර අරමුණක් විය හැකිය. කාමමිථ්‍යාචාරය ස්පර්ශය වශයෙන් සංස්කාරාරම්මණ වන අතර ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ එය සත්වාරම්මණ වන බවයි. මුසාවාදය සත්වාරම්මණ හෝ සංස්කාරාරම්මණ විය හැකිය. සුරාපානය සංස්කාරාරම්මණ වේ. වේදනාව අනුව, ප්‍රාණඝාතය දුක්ඛ වේදනාවකි. සොරකම තෙවැදෑරුම් වේදනාවන්ටම අයත් වේ. කාමමිථ්‍යාචාරය සැප හෝ මැදහත් බව අනුව ද්විවිධ වේදනාවකි, සුරාපානය ද එසේමය. එහෙත් නිශ්චිත සිතින් (සන්නිට්ඨාපක චිත්තයෙන්) කරන විට ඒ දෙකෙහිම මැදහත් වේදනාවක් (අදුක්ඛමසුඛ) නොවේ. මුසාවාදය තෙවැදෑරුම් වේදනාවන්ටම අයත් වේ. මූලය අනුව, ප්‍රාණඝාතය ද්වේෂය හා මෝහය නිසා ද්විමූලක වේ. සොරකම සහ මුසාවාදය ද්වේෂ-මෝහයෙන් හෝ ලෝභ-මෝහයෙන් සිදු වේ. කාමමිථ්‍යාචාරය සහ සුරාපානය ලෝභ-මෝහය මුල් වීමෙන් ද්විමූලක වේ. කර්මය අනුව, මෙහි මුසාවාදය පමණක් වාක් කර්මය වන අතර සෙසු හතරම කාය කර්මයන්ම වේ. ඵලය අනුව, මේ සියල්ලම අපායේ ඉපදීමට හේතු වන අතර සුගතියේ ඉපදුණත් අල්පායුෂ්ක බව ආදී නොයෙක් අනිෂ්ට විපාක ලබා දෙයි. මෙසේ ස්වභාවය ආදියෙන් මෙහි විනිශ්චය දත යුතුය.

အပ္ပဋိဝိရတာတိ သမာဒါနဝိရတိယာ သမ္ပတ္တဝိရတိယာ စ အဘာဝေန န ပဋိဝိရတာ. ဒုဿီလာတိ တတော ဧဝ ပဉ္စသီလမတ္တဿာပိ အဘာဝေန နိဿီလာ. ပါပဓမ္မာတိ လာမကဓမ္မာ, ဟီနာစာရာ. ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတောတိ [Pg.223] သိက္ခာပဒသမာဒါနေန ပါဏာတိပါတတော ဝိရတော, အာရကာ ဌိတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

'අප්පටිවිරතා' යනු සමාදාන විරතිය හෝ සම්පත්ත විරතිය නොමැති බැවින් වැළකී නොසිටින බවයි. 'දුස්සීලා' යනු පන්සිල් පමණක්වත් නොමැති බැවින් සිල් නැති බවයි. 'පාපධම්මා' යනු ලාමක ස්වභාවයන් ඇති, පහත් හැසිරීම් ඇති බවයි. 'පාණාතිපාතා පටිවිරතො' යනු ශික්ෂා පද සමාදන් වීමෙන් ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකී, එයින් දුරස්ව සිටීමයි. සෙසු පද සඳහා ද මෙම ක්‍රමයම යොදාගත යුතුය.

ဣဓာပိ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒီနံ သဘာဝတော အာရမ္မဏတော, ဝေဒနတော, မူလတော, ကမ္မတော, သမာဒါနတော, ဘေဒတော, ဖလတော စ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထ သဘာဝတော ပဉ္စပိ စေတနာယောပိ ဟောန္တိ ဝိရတိယောပိ, ဝိရတိဝသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာ. ယာ ပါဏာတိပါတာ ဝိရမန္တဿ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ပါဏာတိပါတာ အာရတိ ဝိရတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတိ. သာ ပဘေဒတော တိဝိဓာ – သမ္ပတ္တဝိရတိ, သမာဒါနဝိရတိ, သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ. တတ္ထ အသမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ အတ္တနော ဇာတိဝယဗာဟုသစ္စာဒီနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘အယုတ္တမေတံ အမှာကံ ကာတု’’န္တိ သမ္ပတ္တဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမ္ပတ္တဝိရတိ နာမ. သမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ သိက္ခာပဒသမာဒါနေ တဒုတ္တရိ စ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ ပရိစ္စဇိတွာ ဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမာဒါနဝိရတိ နာမ. အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ပန ဝိရတိ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ နာမ, ယဿာ ဥပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ အရိယပုဂ္ဂလာနံ ‘‘ပါဏံ ဃာတေဿာမာ’’တိ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာသု သမာဒါနဝိရတိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ.

මෙහිදී ද ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම (වේරමණී) ආදියෙහි ස්වභාවය, අරමුණ, වේදනාව, මූලය, කර්මය, සමාදානය, බිඳීම සහ ඵලය අනුව විනිශ්චය දත යුතුය. එහි ස්වභාවය අනුව පසම චේතනාවෝ ද වෙති, විරතියෝ ද වෙති. එහෙත් දේශනාවේ පැමිණ ඇත්තේ විරති වශයෙනි. ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකින්නෙකුට ඒ අවස්ථාවේ ප්‍රාණඝාතයෙන් යම් වැළකීමක්, ඉවත් වීමක් ඇත්ද එය කුසල් සිත හා සම්ප්රයුක්ත විරතියයි. එය ප්‍රභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ: සම්පත්ත විරතිය, සමාදාන විරතිය සහ සමුච්ඡේද විරතිය යනුවෙනි. එහිදී ශික්ෂා පද සමාදන් නොවූවත්, තමාගේ උපත, වයස, උගත්කම ආදිය සලකා 'මෙවැනි දෙයක් කිරීම අපට නුසුදුසු යැයි' සිතා පැමිණි අවස්ථාවේ පව් නොකර වැළකීම 'සම්පත්ත විරතිය' නම් වේ. ශික්ෂා පද සමාදන් වූවන්, ශික්ෂා පද රැකීම වෙනුවෙන් තමාගේ ජීවිතය පවා පරිත්යාග කරමින් වැරදි නොකර වැළකීම 'සමාදාන විරතිය' නම් වේ. ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්රයුක්ත විරතිය 'සමුච්ඡේද විරතිය' නම් වේ. එය උපන් තැන සිට ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට 'ප්‍රාණයක් නසමි' යන සිත පවා පහළ නොවේ. මෙම අවස්ථාවේදී අදහස් කරන්නේ 'සමාදාන විරතිය' යි.

အာရမ္မဏတော ပါဏာတိပါတာဒီနံ အာရမ္မဏာနေဝ ဧတေသံ အာရမ္မဏာနိ. ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတောယေဝ ဟိ ဝိရတိ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော အရိယမဂ္ဂေါ ကိလေသေ ပဇဟတိ, ဧဝံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာယေဝ ဧတေ ကုသလဓမ္မာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿီလျာနိ ပဇဟန္တိ. ဝေဒနတော သဗ္ဗာပိ သုခဝေဒနာဝ.

අරමුණ අනුව, ප්‍රාණඝාතාදියෙහි අරමුණු මොනවාද, ඒ අරමුණුම මේ විරතියන්හි ද අරමුණු වේ. මක්නිසාද යත්, වැළකිය යුත්තක් ඇත්නම්ම වැළකීමක් සිදුවන බැවිනි. නිවන අරමුණු කරන ආර්ය මාර්ගය කෙලෙසුන් පසින්නා සේ, ජීවිතේන්ද්‍රිය ආදිය අරමුණු කරන මෙම කුසල ධර්මයෝ ප්‍රාණඝාතාදී දුස්සීලභාවයන් පසින්නාහ. වේදනාව අනුව මේ සියල්ල සැප වේදනාවන්මය.

မူလတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသအမောဟဝသေန တိမူလာ ဟောန္တိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသဝသေန ဒွိမူလာ. ကမ္မတော မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ ဝစီကမ္မံ, သေသာ ကာယကမ္မံ. သမာဒါနတော အညဿ ဂရုဋ္ဌာနိယဿ သန္တိကေ တံ အလဘန္တေန သယမေဝ ဝါ ပဉ္စ သီလာနိ ဧကဇ္ဈံ ပါဋိယေက္ကံ ဝါ သမာဒိယန္တေန သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ. ဘေဒတော ဂဟဋ္ဌာနံ ယံ ယံ ဝီတိက္ကန္တံ, တံ တဒေဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဣတရံ န ဘိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ဂဟဋ္ဌာ ဟိ အနိဗဒ္ဓသီလာ ဟောန္တိ, ယံ ယံ သက္ကောန္တိ, တံ တဒေဝ ရက္ခန္တိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ဧကသ္မိံ ဝီတိက္ကန္တေ သဗ္ဗာနိ ဘိဇ္ဇန္တီတိ.

මූලය අනුව, ඥාන සම්ප්රයුක්ත සිතින් වළකින්නාට අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන තිමූලකව ද, ඥාන විප්පයුක්ත සිතින් වළකින්නාට අලෝභ, අදෝෂ යන ද්විමූලකව ද වේ. කර්මය අනුව මුසාවාදයෙන් වැළකීම වාක් කර්මයකි, සෙසු ඒවා කාය කර්මයෝය. සමාදානය අනුව, වෙනත් ගරුකටයුතු උතුමෙකු ඉදිරියේ හෝ එසේ නොමැති නම් තමා විසින්ම හෝ පන්සිල් එකවර හෝ වෙන වෙනම හෝ සමාදන් වූ විට ඒවා සමාදන් වූවා නම් වෙයි. බිඳීම අනුව, ගිහියන් විසින් යම් ශික්ෂා පදයක් කඩ කරන්නේද එය පමණක් බිඳේ, අනෙක්වා නොබිඳේ. ඒ මන්ද? ගිහියන් ස්ථිරව බැඳුණු සිල් ඇත්තන් නොවන බැවින්, තමන්ට හැකි දේ පමණක් රකින බැවිනි. පැවිද්දන්ගේ නම් එකක් බිඳුණු විට සියල්ල බිඳී යයි.

ဖလတောတိ [Pg.224] ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိယာ စေတ္ထ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမ္ပန္နတာ, အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ, ဇဝနသမ္ပတ္တိ, သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာ, စာရုတာ, မုဒုတာ, သုစိတာ, သူရတာ, မဟဗ္ဗလတာ, ဝိဿဋ္ဌဝစနတာ, သတ္တာနံ ပိယမနာပတာ, အဘိဇ္ဇပရိသတာ, အစ္ဆမ္ဘိတာ, ဒုပ္ပဓံသိယတာ, ပရူပက္ကမေန အမရဏတာ, မဟာပရိဝါရတာ, သုဝဏ္ဏတာ, သုသဏ္ဌာနတာ, အပ္ပာဗာဓတာ, အသောကတာ, ပိယမနာပေဟိ အဝိပ္ပယောဂေါ, ဒီဃာယုကတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ.

ඵලය අනුව, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ ආනිශංස ලෙස අංග ප්‍රත්යංගයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වීම, උස මහතට සරිලන සිරුරක් ලැබීම, ශීඝ්‍ර ජවයක් ලැබීම, හොඳින් පිහිටි පාද ඇති බව, රූමත් බව, මෘදු බව, පිරිසිදු බව, වීර බව, මහා බල ඇති බව, පැහැදිලි වචන ඇති බව, සත්වයන්ට ප්‍රියමනාප වීම, පිරිස අතර බිය නැති බව, තැති නොගන්නා බව, අනුන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බව, අනුන්ගේ උපක්‍රමවලින් මරණයට පත් නොවීම, මහා පිරිවර ඇති බව, රන්වන් පැහැය, සුන්දර හැඩය, අල්ප රෝගී බව, ශෝක රහිත බව, ප්‍රියමනාප අයගෙන් වෙන් නොවීම සහ දීර්ඝායුෂ ලැබීම ආදී ඵලයන් ලැබේ.

အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိယာ မဟာဓနဓညတာ, အနန္တဘောဂတာ, ထိရဘောဂတာ, ဣစ္ဆိတာနံ ဘောဂါနံ ခိပ္ပံ ပဋိလာဘော, ရာဇာဒီဟိ အသာဓာရဏဘောဂတာ, ဥဠာရဘောဂတာ, တတ္ထ တတ္ထ ဇေဋ္ဌကဘာဝေါ, နတ္ထိဘာဝဿ အဇာနနတာ, သုခဝိဟာရိတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

සොරකමෙන් වැළකීමේ ආනිශංස ලෙස මහා ධන ධාන්ය ඇති බව, අනන්ත භෝග සම්පත් ඇති බව, ස්ථිර වස්තුව ඇති බව, කැමති සම්පත් ඉක්මනින් ලැබීම, රජුන් ආදී පොදු සතුරන්ට අයිති නොවන ධනයක් ලැබීම, උදාර වස්තුවක් ලැබීම, ඒ ඒ තැන්වල ප්‍රධානත්වය ලැබීම, කිසිම දෙයක හිඟයක් නොදැනීම, සුවසේ විසීම ආදිය ලැබේ.

အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိယာ ဝိဂတပစ္စတ္ထိကတာ, သဗ္ဗသတ္တာနံ ပိယမနာပတာ, အန္နပါနဝတ္ထစ္ဆာဒနာဒီနံ လာဘိတာ, သုခသုပနတာ, သုခပဋိဗုဇ္ဈနတာ, အပါယဘယဝိမောက္ခော, ဣတ္ထိဘာဝနပုံသကဘာဝါနံ အဘဗ္ဗတာ, အက္ကောဓနတာ, သစ္စကာရိတာ, အမင်္ကုတာ, အာရာဓနသုခတာ, ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယတာ, ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏတာ, နိရာသင်္ကတာ, အပ္ပောဿုက္ကတာ, သုခဝိဟာရိတာ, အကုတောဘယတာ, ပိယဝိပ္ပယောဂါဘာဝေါတိ ဧဝမာဒီနိ. ယသ္မာ ပန မိစ္ဆာစာရာဝေရမဏိယာ ဖလာနိပိ ဧတ္ထေဝ အန္တောဂဓာနိ, တသ္မာ (အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိယာ).

අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (වැරදි කාම සේවනයෙන්) වැළකීමේ ආනිශංස ලෙස සතුරන් නැති බව, සියලු සතුන්ට ප්‍රියමනාප වීම, ආහාර පාන වස්ත්‍ර ආදියේ ලාභය, සුවසේ නිදාගැනීම, සුවසේ පිබිදීම, අපාය බියෙන් මිදීම, ස්ත්‍රී භාවයට හෝ නපුංසක භාවයට පත් නොවීම, ක්‍රෝධ නොකරන බව, සත්යවාදී බව, චකිතයක් නැති බව, සතුටින් විසීම, පිරිපුන් ඉන්ද්‍රියන් ඇති බව, පිරිපුන් ලක්ෂණ ඇති බව, සැක රහිත බව, නිරායාසයෙන් දේ ලැබීම, සුවසේ විසීම, කිසි තැනකින් බියක් නොමැති බව, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන් නොවීම ආදිය ලැබේ. කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් වැළකීමේ ඵල ද මෙහිම ඇතුළත් වන නිසා (එය වෙනම සඳහන් නොකෙරේ).

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိယာ ဝိပ္ပသန္နိန္ဒြိယတာ, ဝိဿဋ္ဌမဓုရဘာဏိတာ, သမသိတသုဒ္ဓဒန္တတာ, နာတိထူလတာ, နာတိကိသတာ, နာတိရဿတာ, နာတိဒီဃတာ, သုခသမ္ဖဿတာ, ဥပ္ပလဂန္ဓမုခတာ, သုဿူသကပရိသတာ, အာဒေယျဝစနတာ, ကမလဒလသဒိသမုဒုလောဟိတတနုဇိဝှတာ, အလီနတာ, အနုဒ္ဓတတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

මුසාවාදයෙන් වැළකීමේ ආනිශංස ලෙස ප්‍රසන්න ඉන්ද්‍රියන් ඇති බව, පැහැදිලි මිහිරි කටහඬ ඇති බව, සමව පිහිටි සුදු දත් ඇති බව, පමණට වඩා මහත හෝ කෙට්ටු නොවීම, පමණට වඩා මිටි හෝ උස නොවීම, සුඛ ස්පර්ශය ඇති බව, මහනෙල් මල් සුවඳ වැනි මුඛ සුවඳ ඇති බව, කීකරු පිරිසක් සිටීම, පිළිගත හැකි වචන ඇති බව, නෙළුම් පෙත්තක් බඳු මෘදු රතු පැහැති සිහින් දිවක් ඇති බව, අලස නොවීම, තැති නොගැනීම ආදී ඵලයන් ලැබේ.

သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိယာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အပ္ပမာဒတာ, ဉာဏဝန္တတာ, သဒါ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနဝန္တတာ, အနလသတာ, အဇဠတာ, အနုမ္မတ္တတာ, အစ္ဆမ္ဘိတာ, အသာရမ္ဘိတာ, အနိဿုကိတာ, အမစ္ဆရိတာ, သစ္စဝါဒိတာ, အပိသုဏအဖရုသအသမ္ဖပ္ပလာပဝါဒိတာ, ကတညုတာ, ကတဝေဒိတာ, စာဂဝန္တတာ, သီလဝန္တတာ, ဥဇုကတာ, အက္ကောဓနတာ, ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နတာ[Pg.225], ဥဇုဒိဋ္ဌိတာ, မဟန္တတာ, ပဏ္ဍိတတာ, အတ္ထာနတ္ထကုသလတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ. ဧဝမေတ္ထ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒီနမ္ပိ သဘာဝါဒိတော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙන් වැළකීම නිසා, අතීත, අනාගත හා වර්තමාන යන තුන් කාලයටම අයත් කටයුතුවලදී අප්‍රමාදී බව, ප්‍රඥාවන්ත බව, සෑම කල්හිම එළඹ සිටි සිහිය, හදිසියේ පැනනගින කටයුතුවලදී ක්ෂණිකව වැටහෙන නුවණ, අලස නොවීම, මෝඩ නොවීම, උමතු නොවීම, තැති නොගැනීම, උඩඟු නොවීම, ඊර්ෂ්‍යා නොකිරීම, මසුරු නොවීම, සත්‍යවාදී බව, කේලාම්, පරුෂ වචන හා හිස් වචනවලින් තොර වීම, කෘතඥ බව, කෘතවේදී බව, ත්‍යාගශීලී බව, සීලවන්ත බව, ඍජු බව, ක්‍රෝධ නොකිරීම, හිරි-ඔතප්වලින් යුක්ත වීම, නිවැරදි දෘෂ්ටිය, උතුම් බව, පණ්ඩිත බව හා හිත-අහිත හඳුනාගැනීමේ දක්ෂතාව ආදී ඵලයන් ලැබේ. මේ ආකාරයෙන්ම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම ආදී සෙසු ශීලයන්ගේද ස්වභාවය අනුව විනිශ්චය දත යුතුය.

သီလဝါတိ ယထာဝုတ္တပဉ္စသီလဝသေန သီလဝါ. ကလျာဏဓမ္မောတိ သုန္ဒရဓမ္မော, သရဏဂမနပရိဒီပိတာယ ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိယာ သမ္ပန္နပညောတိ အတ္ထော. ယော ပန ပုတ္တော မာတာပိတူသု အဿဒ္ဓေသု ဒုဿီလေသု စ သယမ္ပိ တာဒိသော, သောပိ အဝဇာတောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿဒ္ဓိယာဒယော ဟိ ဣဓ အဝဇာတဘာဝဿ လက္ခဏံ ဝုတ္တာ, တေ စ တသ္မိံ သံဝိဇ္ဇန္တိ. မာတာပိတရော ပန ဥပါဒါယ ပုတ္တဿ အတိဇာတာဒိဘာဝေါ ဝုစ္စတီတိ.

‘සීලවා’ යනු කලින් පවසන ලද පංචශීල ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි තැනැත්තායි. ‘කල්‍යාණධම්ම’ යනු යහපත් ගුණධර්මයි, සරණාගමනයෙන් ප්‍රකට වන සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීම මෙහි අර්ථයයි. යම් පුත්‍රයෙක් අශ්‍රද්ධාවන්ත හා දුස්සීල වූ මව්පියන් සිටියදී තමාද එවැනිම පුද්ගලයෙකු වේ නම්, ඔහු ‘අවජාත’ පුත්‍රයෙකු ලෙසම දත යුතුය. අශ්‍රද්ධාව ආදිය මෙහිදී අවජාත බවේ ලක්ෂණ ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඒවා ඔහු තුළ පවතී. මව්පියන් හා සසඳා පුත්‍රයාගේ අතිජාත ආදී භාවයන් පවසනු ලැබේ.

ယော ဟောတိ ကုလဂန္ဓနောတိ ကုလစ္ဆေဒကော ကုလဝိနာသကော. ဆေဒနတ္ထော ဟိ ဣဓ ဂန္ဓသဒ္ဒေါ, ‘‘ဥပ္ပလဂန္ဓပစ္စတ္ထိကာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၆၅) ဝိယ. ကေစိ ပန ‘‘ကုလဓံသနော’’တိ ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော.

‘කුලගන්ධන’ යනු කුලය නසන, පරපුර විනාශ කරන තැනැත්තායි. මෙහි ‘ගන්ධ’ ශබ්දය ‘විනාශය’ හෝ ‘කැපීම’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ. ඇතැම් පාඨවල ‘කුලධංසන’ ලෙසද කියවේ, එහි අර්ථයද මෙයමය.

ဧတေ ခေါ ပုတ္တာ လောကသ္မိန္တိ ဧတေ အတိဇာတာဒယော တယော ပုတ္တာ ဧဝ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ပုတ္တာ နာမ, န ဣတော ဝိနိမုတ္တာ အတ္ထိ. ဣမေသု ပန ယေ ဘဝန္တိ ဥပါသကာ ယေ သရဏဂမနသမ္ပတ္တိယာ ဥပါသကာ ဘဝန္တိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မဿ ကောဝိဒါ, တေ စ ပဏ္ဍိတာ ပညဝန္တော, ပဉ္စသီလဒသသီလေန သမ္ပန္နာ ပရိပုဏ္ဏာ. ယာစကာနံ ဝစနံ ဇာနန္တိ, တေသံ မုခါကာရဒဿနေနေဝ အဓိပ္ပာယပူရဏတောတိ ဝဒညူ, တေသံ ဝါ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣမေ ပုဗ္ဗေ ဒါနံ အဒတွာ ဧဝံဘူတာ, မယာ ပန ဧဝံ န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ တေသံ ပရိစ္စာဂေန တဒတ္ထံ ဇာနန္တီတိ ဝဒညူ, ပဏ္ဍိတာနံ ဝါ ကမ္မဿကတာဒိဒီပကံ ဝစနံ ဇာနန္တီတိ ဝဒညူ. ‘‘ပဒညူ’’တိ စ ပဌန္တိ, ပဒါနိယာ ပရိစ္စာဂသီလာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ ဝိဂတမစ္ဆေရမလတ္တာ ဝီတမစ္ဆရာ. အဗ္ဘဃနာတိ အဗ္ဘသင်္ခါတာ ဃနာ, ဃနမေဃပဋလာ ဝါ မုတ္တော စန္ဒောဝိယ, ဥပါသကာဒိပရိသာသု ခတ္တိယာဒိပရိသာသု စ ဝိရောစရေ ဝိရောစန္တိ, သောဘန္တီတိ အတ္ထော.

ලෝකයෙහි මේ අතිජාත ආදී පුත්‍රයෝ තිදෙනාම පුත්‍රයෝ නම් වෙති, මෙයින් බැහැර වූ වෙනත් පුත්‍රයෝ නැත. මොවුන් අතරින් යම් උපාසක කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු සරණාගමනයෙන් යුක්ත වූ, කර්මස්සකතා ඤාණයෙන් කර්මය පිළිබඳ දක්ෂ වූ, පංචශීල දසශීලයෙන් පරිපූර්ණ වූ පණ්ඩිතයෝ වෙති. ඔවුහු යාචකයන්ගේ වචනය හඳුනන නිසා ‘වදඤ්ඤූ’ නම් වෙති, එනම් ඔවුන්ගේ මුහුණේ ස්වභාවය දැකීමෙන්ම අභිප්‍රාය සම්පූර්ණ කරති. එසේත් නැතහොත් ‘දෙන්න’ යන වචනය අසා ‘මොවුන් පෙර දන් නොදුන් නිසා මෙසේ වී ඇත, මා එසේ නොවිය යුතුය’ යනුවෙන් සිතා පරිත්‍යාග කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ අර්ථය හඳුනන නිසා ‘වදඤ්ඤූ’ නම් වෙති. නැතහොත් පණ්ඩිතයන්ගේ කර්මඵල ආදිය දැක්වෙන වචන හඳුනන නිසා ‘වදඤ්ඤූ’ නම් වෙති. ඇතැම්හු ‘පදඤ්ඤූ’ ලෙසද කියවති, එහි අර්ථය පරිත්‍යාගශීලී බවයි. එහෙයින්ම මසුරුමළ දුරු කළ බැවින් ඔවුහු වීතමච්ඡර වෙති. ඝන වලාකුළු අතරින් මිදුණු චන්ද්‍රයා මෙන්, ඔවුහු උපාසක පිරිස් හා ක්ෂත්‍රිය ආදී පිරිස් මැද බබළති, සෝභාවත් වෙති.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၆. အဝုဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අවුට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව (වැසි රහිත මේඝය පිළිබඳ සූත්‍රයේ විස්තරය).

၇၅. ဆဋ္ဌေ [Pg.226] အဝုဋ္ဌိကသမောတိ အဝုဋ္ဌိကမေဃသမော. ဧကစ္စော ဟိ မေဃော သတပဋလသဟဿပဋလော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ထနန္တော ဂဇ္ဇန္တော ဝိဇ္ဇောတန္တော ဧကံ ဥဒကဗိန္ဒုမ္ပိ အပါတေတွာ ဝိဂစ္ဆတိ, တထူပမော ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝုဋ္ဌိကသမော’’တိ. ပဒေသဝဿီတိ ဧကဒေသဝဿိမေဃသမော. ပဒေသဝဿီ ဝိယာတိ ဟိ ပဒေသဝဿီ. ဧကစ္စော ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌိတေသု မနုဿေသု ယထာ ဧကစ္စေ တေမေန္တိ, ဧကစ္စေ န တေမေန္တိ, ဧဝံ မန္ဒံ ဝဿတိ, တထူပမံ ဧကစ္စံ ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ ‘‘ပဒေသဝဿီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီတိ သဗ္ဗသ္မိံ ပထဝီပဗ္ဗတသမုဒ္ဒါဒိကေ ဇဂတိပ္ပဒေသေ အဘိဝဿိမေဃသမော. ဧကစ္စော ဟိ သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပတ္ထရိတွာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ အဘိဝဿတိ, တံ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃံ ဧကစ္စဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပမံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီ’’တိ.

75. හයවන සූත්‍රයේ ‘අවුට්ඨිකසම’ යනු වැසි රහිත වලාකුළක් වැනි තැනැත්තායි. යම් වලාකුළක් දහස් ගණන් ස්ථර ඇතිව නැගී සිට, ගොරවමින් විදුලි කෙටුවත් එකදු ජල බින්දුවක් පවා නොහෙළා පහව යයිද, එවැනි පුද්ගලයෙකු ‘අවුට්ඨිකසම’ ලෙස දක්වා ඇත. ‘පදේසවස්සී’ යනු එක් ප්‍රදේශයකට පමණක් වසින වැස්ස වැනි පුද්ගලයායි. ඇතැම් වැස්සක් එක් ස්ථානයක සිටින මිනිසුන් අතරින් සමහරුන් තෙමමින්, සමහරුන් නොතෙමමින් මදක් වසින්නාක් මෙන්, එවැනි පුද්ගලයා ‘පදේසවස්සී’ නම් වේ. ‘සබ්බත්ථාභිවස්සී’ යනු පෘථිවිය, පර්වත, සමුද්‍ර ආදී මුළු ලොවටම වසින වලාකුළක් වැනි පුද්ගලයායි. යම් වලාකුළක් මුළු සක්වළම වසාගෙන සතර මහා දීපයටම වසින්නේ යම් සේද, එවැනි පුද්ගලයා ‘සබ්බත්ථාභිවස්සී’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

သဗ္ဗေသာနန္တိ သဗ္ဗေသံ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. န ဒါတာ ဟောတီတိ အဒါနသီလော ဟောတိ, ထဒ္ဓမစ္ဆရိတာယ န ကဿစိ ကိဉ္စိ ဒေတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ဒါနဿ ခေတ္တံ ဒေယျဓမ္မဉ္စ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမိတပါပသမဏာ စေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇမတ္တသမဏာ စ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏာ စေဝ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာ စ ဣဓ ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. ကပဏာ နာမ ဒုဂ္ဂတာ ဒလိဒ္ဒမနုဿာ. အဒ္ဓိကာ နာမ ပထာဝိနော ပရိဗ္ဗယဝိဟီနာ. ဝနိဗ္ဗကာ နာမ ယေ ‘‘ဣဋ္ဌံ ဒေထ ကန္တံ မနာပံ ကာလေန အနဝဇ္ဇံ ဥဒဂ္ဂစိတ္တာ ပသန္နစိတ္တာ, ဧဝံ ဒေန္တာ ဂစ္ဆထ သုဂတိံ, ဂစ္ဆထ ဗြဟ္မလောက’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဒါနေ နိယောဇေန္တာ ဒါနဿ ဝဏ္ဏံ ထောမေန္တာ ဝိစရန္တိ. ယာစကာ နာမ ယေ ကေဝလံ ‘‘မုဋ္ဌိမတ္တံ ဒေထ, ပသတမတ္တံ ဒေထ, သရာဝမတ္တံ ဒေထာ’’တိ အပ္ပကမ္ပိ ယာစမာနာ ဝိစရန္တိ. တတ္ထ သမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏေန ဂုဏခေတ္တံ ဥပကာရိခေတ္တဉ္စ ဒဿေတိ, ကပဏာဒိဂ္ဂဟဏေန ကရုဏာခေတ္တံ. အန္နန္တိ ယံကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ. ပါနန္တိ အမ္ဗပါနာဒိပါနကံ. ဝတ္ထန္တိ နိဝါသနပါရုပနာဒိအစ္ဆာဒနံ. ယာနန္တိ ရထဝယှာဒိ အန္တမသော ဥပါဟနံ ဥပါဒါယ ဂမနသာဓနံ. မာလာတိ ဂန္ထိတာဂန္ထိတဘေဒံ သဗ္ဗံ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ ပိသိတံ အပိသိတံ ဂန္ဓူပကရဏဉ္စ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. သေယျာတိ မဉ္စပီဌာဒိ စေဝ ပါဝါရကောဇဝါဒိ စ သယိတဗ္ဗဝတ္ထု. သေယျဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ အာသနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာဝသထန္တိ ဝါတာတပါဒိပရိဿယဝိနောဒနံ ပတိဿယံ. ပဒီပေယျန္တိ ဒီပကပလ္လိကာဒိပဒီပူပကရဏံ.

‘සබ්බේසානං’ යනු සියල්ලන්ටම යන්නයි. ‘න දාතා හෝති’ යනු තද මසුරුකම නිසා කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදෙන අදානශීලී පුද්ගලයායි. දැන් දානය දිය යුතු ක්ෂේත්‍රය සහ දිය යුතු දේ (දෙය්‍යධර්ම) බෙදා දැක්වීමට ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ යනාදිය වදාළහ. එහි පව් සංසිඳුවූ හෝ පැවිදි වූ පමණින් වූ ශ්‍රමණයෝද, පව් දුරු කළ හෝ උපතින් වූ බ්‍රාහ්මණයෝද අදහස් වෙති. ‘කපණ’ යනු දිළිඳු මිනිසුන්ය. ‘අද්ධික’ යනු මග වියදම් අවසන් වූ මගීන්ය. ‘වනිබ්බක’ යනු දානය වර්ණනා කරමින් අනුන් දානයෙහි යොදවන්නන්ය. ‘යාචක’ යනු ස්වල්පයක් හෝ ඉල්ලා සිටින අයයි. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් ‘ගුණ ක්ෂේත්‍රය’ හා ‘උපකාරී ක්ෂේත්‍රය’ ද, කපණ ආදීන්ගෙන් ‘කරුණා ක්ෂේත්‍රය’ ද දැක්වේ. ‘අන්න’ යනු කෑම වර්ගයි. ‘පාන’ යනු අඹ පැන් ආදියයි. ‘වත්ථ’ යනු වස්ත්‍රයි. ‘යාන’ යනු රථ, පාවහන් ආදී ගමන් පහසුකම්ය. ‘මාලා’ යනු සියලු මල් වර්ගයි. ‘ගන්ධ’ යනු සුවඳ ද්‍රව්‍යයි. ‘විලේපන’ යනු ශරීරයේ ආලේප කරන දෑය. ‘සෙය්‍යා’ යනු ඇඳ පුටු හා ඇතිරිලි ආදී නිදන දේය, මෙයට ආසනද ඇතුළත් වේ. ‘ආවසථ’ යනු නවාතැන්පොළවල්ය. ‘පදීපෙය්‍ය’ යනු පහන් හා ඊට අදාළ උපකරණයි.

ဧဝံ [Pg.227] ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဒေယျဓမ္မေ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဧဝံ ဒါတဗ္ဗဝတ္ထုံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဒေန္တော ပုဂ္ဂလော အဝဿိကမေဃသဒိသော ဟောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယထာ သော မေဃော သတပဋလသဟဿပဋလော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိတွာ န ကိဉ္စိ ဝဿိ ဝိဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ ယော ဥဠာရံ ဝိပုလဉ္စ ဘောဂံ သံဟရိတွာ ဂေဟံ အာဝသန္တော ကဿစိ ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘိက္ခံ ဝါ ဥဠုင်္ကမတ္တံ ယာဂုံ ဝါ အဒတွာ ဝိဂစ္ဆတိ, ဝိဝသော မစ္စုဝသံ ဂစ္ဆတိ, သော အဝုဋ္ဌိကသမော နာမ ဟောတီတိ. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ နိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမေသု စ တီသု ပုဂ္ဂလေသု ပဌမော ဧကံသေနေဝ ဂရဟိတဗ္ဗော, ဒုတိယော ပသံသနီယော, တတိယော, ပသံသနီယတရော. ပဌမော ဝါ ဧကန္တေနေဝ သဗ္ဗနိဟီနော, ဒုတိယော မဇ္ဈိမော, တတိယော ဥတ္တမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මහණෙනි, මෙසේ දිය යුතු දෑ තිබියදීත්, පිළිගන්නා උදවිය සිටියදීත්, මෙසේ දිය යුතු වස්තූන් සර්වාකාරයෙන්ම කිසිවක් නොදෙන පුද්ගලයා වැසි නොවසින වලාකුළක් බඳු වේ. මෙහි අදහස මෙයයි - මහණෙනි, යම් සේ ඒ වලාකුළ දහස් සංඛ්‍යාත වළා පටලයන්ගෙන් සැදී පැන නැගී කිසිවක් වසින්නේ නැතිව පහව යයි ද, එලෙසම යම් පුද්ගලයෙක් උදාර වූ ද, විපුල වූ ද භෝගයන් රැස්කර ගිහිගෙයි වසමින් කිසිවෙකුට හැඳි මිටක් තරම් බතක් හෝ හැන්දක් තරම් කැඳක් හෝ නොදී මිය යයි ද, ඔහු තමාගේ පාලනයෙන් තොරව මෘත්‍යු වසඟයට යන්නේ ‘වැසි නොවසින්නා හා සමාන’ පුද්ගලයෙකු බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පාඨයන්හි ද නිගමනය දත යුතුය. මේ පුද්ගලයන් තිදෙනා අතුරින් පළමුවැන්නා ඒකාන්තයෙන්ම ගැරහිය යුතුය, දෙවැන්නා ප්‍රශංසනීය වේ, තෙවැන්නා වඩාත් ප්‍රශංසනීය වේ. එසේම පළමුවැන්නා ඒකාන්තයෙන්ම පහත් බවත්, දෙවැන්නා මධ්‍යම බවත්, තෙවැන්නා උතුම් පුද්ගලයා බවත් දත යුතුය.

ဂါထာသု သမဏေတိ ဥပယောဂဝသေန ဗဟုဝစနံ တထာ သေသေသုပိ. လဒ္ဓါနာတိ လဘိတွာ, သမဏေ ဒက္ခိဏေယျေ ပဝါရေတွာ ပုဋ္ဌော န သံဝိဘဇတိ. အန္နံ ပါနဉ္စ ဘောဇနန္တိ အန္နံ ဝါ ပါနံ ဝါ အညံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗယုတ္တကံ ဘောဇနံ, တံ န သံဝိဘဇတိ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယော အတ္ထိကဘာဝေန ဥပဂတေ သမ္ပဋိဂ္ဂါဟကေ လဘိတွာ အန္နာဒိနာ သံဝိဘာဂမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ, ကိံ သော အညံ ဒါနံ ဒဿတိ, တံ ဧဝရူပံ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယံ ပုရိသာဓမံ နိဟီနပုဂ္ဂလံ ပဏ္ဍိတာ အဝုဋ္ဌိကသမောတိ အာဟု ကထယန္တီတိ.

ගාථාවන්හි ‘සමණේ’ යනු උපයෝග විභක්ති අර්ථයෙන් බහුවචනයකි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. ‘ලද්ධ්වානා’ යනු ලැබීමයි. දක්ෂිණෙය්‍ය වූ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා වැඩමවා සිටියදී පවා (දන් දීමට) ඇරයුම් කළ ද, විමසූ කළ කිසිවක් බෙදා නොදෙයි. ‘අන්නං පානඤ්ච භෝජනං’ යනු ආහාර හෝ පැන් හෝ වෙනත් අනුභවයට සුදුසු දෙයකි, එය බෙදා නොදෙයි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - යම් අයෙක් තමා වෙත පැමිණි පිළිගන්නා උදවිය සිටියදී, ආහාර ආදියෙන් ස්වල්පයක් හෝ බෙදා දීමක් නොකරයි ද, ඔහු වෙනත් දානයක් කෙසේ නම් දෙන්නේ ද? එවැනි තද මසුරුකම ඇති, අධම පුරුෂයා වූ, පහත් පුද්ගලයා පණ්ඩිතයන් විසින් ‘වැසි නොවසින්නා හා සමාන’ තැනැත්තෙකු ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

ဧကစ္စာနံ န ဒဒါတီတိ ဝိဇ္ဇမာနေပိ မဟတိ ဒါတဗ္ဗဓမ္မေ ဧကေသံ သတ္တာနံ တေသု ကောဓဝသေန ဝါ, ဒေယျဓမ္မေ လောဘဝသေန ဝါ န ဒဒါတိ. ဧကစ္စာနံ ပဝေစ္ဆတီတိ ဧကေသံယေဝ ပန ဒဒါတိ. မေဓာဝိနောတိ ပညဝန္တော ပဏ္ဍိတာ ဇနာ.

‘එකච්චානං න දදාති’ යනු දිය යුතු දෑ බොහෝ තිබුණ ද, ඇතැම් සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඇති ක්‍රෝධය නිසා හෝ දිය යුතු දෙයෙහි ඇති ලෝභය නිසා හෝ ඇතැමෙකුට නොදෙයි. ‘එකච්චානං පවෙච්ඡති’ යනු ඇතැමෙකුට පමණක් ලබා දෙයි. ‘මේධාවිනෝ’ යනු ප්‍රඥාවන්ත පණ්ඩිත ජනයායි.

သုဘိက္ခဝါစောတိ ယော ဥပဂတာနံ ယာစကာနံ ‘‘အန္နံ ဒေထ, ပါနံ ဒေထာ’’တိအာဒိနာ တံ တံ ဒါပေတိ, သော သုလဘဘိက္ခတာယ သုဘိက္ခာ ဝါစာ ဧတဿာတိ သုဘိက္ခဝါစော. ‘‘သုဘိက္ခဝဿီ’’တိပိ ပဌန္တိ. ယထာ လောကော သုဘိက္ခော ဟောတိ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿိတမဟာမေဃော သုဘိက္ခဝဿီ နာမ ဟောတိ. ဧဝမယမ္ပိ မဟာဒါနေဟိ သဗ္ဗတ္ထာဘိဝဿီ သုဘိက္ခဝဿီတိ. အာမောဒမာနော ပကိရေတီတိ တုဋ္ဌဟဋ္ဌမာနသော သဟတ္ထေန ဒါနံ ဒေန္တော ပဋိဂ္ဂါဟကခေတ္တေ ဒေယျဓမ္မံ ပကိရေန္တော ဝိယ ဟောတိ, ဝါစာယပိ ‘‘ဒေထ ဒေထာ’’တိ ဘာသတိ.

‘සුභික්ඛවාචෝ’ යනු තමා වෙත පැමිණි යාචකයන්ට “ආහාර දෙන්න, පැන් දෙන්න” යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ දෑ ලබා දෙන්නායි. ඔහුට පහසුවෙන් දන් ලබා දෙන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ‘සුභික්ඛවාචෝ’ නම් වේ. ‘සුභික්ඛවස්සී’ කියා ද පාඨයක් පවතී. ලෝකයෙහි සුභික්ෂය ඇති වන විට සර්වප්‍රකාරයෙන් වසින මහා මේඝය ‘සුභික්ඛවස්සී’ නම් වන්නාක් මෙන්, මොහු ද මහා දානයන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් වසින බැවින් ‘සුභික්ඛවස්සී’ නම් වේ. ‘ආමෝදමානෝ පකිරේති’ යනු සතුටු වූ සිත් ඇතිව ස්වහස්තයෙන් දන් දෙමින්, පිළිගන්නා නමැති කෙතෙහි දිය යුතු දෑ විසුරුවන්නෙකු බඳු වෙයි. වචනයෙන් ද “දෙන්න, දෙන්න” යැයි පවසයි.

ဣဒါနိ [Pg.228] နံ သုဘိက္ခဝဿိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာပိ မေဃော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ မဟာမေဃော ပဌမံ မန္ဒနိဂ္ဃောသေန ထနယိတွာ ပုန သကလနဒီကန္ဒရာနိ ဧကနိန္နာဒံ ကရောန္တော ဂဇ္ဇယိတွာ ပဝဿတိ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဝါရိနာ ဥဒကေန ထလံ နိန္နဉ္စ အဘိသန္ဒန္တော ပူရေတိ ဧကောဃံ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဣဓ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ဧကစ္စော ဥဠာရပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမတာယ သော မဟာမေဃော ဝိယ ဝဿိတဗ္ဗတ္တာ တာဒိသော ယထာ ဓနံ ဥဋ္ဌာနာဓိဂတံ အတ္တနော ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဘိနိဗ္ဗတ္တံ ဟောတိ, ဧဝံ အနလသော ဟုတွာ တဉ္စ ဓမ္မေန ဉာယေန သံဟရိတွာ တန္နိဗ္ဗတ္တေန အန္နေန ပါနေန အညေန စ ဒေယျဓမ္မေန ပတ္တေ သမ္ပတ္တေ ဝနိဗ္ဗကေ သမ္မာ သမ္မဒေဝ ဒေသကာလာနုရူပဉ္စေဝ ဣစ္ဆာနုရူပဉ္စ တပ္ပေတိ သမ္ပဝါရေတီတိ.

දැන් ඔහුගේ ඒ සුභික්ෂය වස්වන ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා “යථාපි මේඝෝ” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - යම් සේ මහා මේඝයක් පළමුව මෘදු ගර්ජනාවක් පවත්වා, නැවත සියලු නදී කඳුරැලි එකම හඬක් කරමින් ගුගුරා වසින්නේ ද, සෑම තැනකම ජලයෙන් ගොඩබිම සහ පල්ලම් පිරී යන සේ ගලා යන්නේ ද, එලෙසම මේ සත්ත්ව ලෝකයෙහි ඇතැම් උදාර පුද්ගලයෙක් සියලු දෙනා කෙරෙහි සමානව ඒ මහා මේඝය මෙන් දානය වැස්විය යුතු බැවින් එවැනි අයෙකු වේ. තමාගේ උත්සාහයෙන් හා වීර්යයෙන් උපයා ගත් ධනය, අලස නොවී ධාර්මිකව හා නිවැරදිව රැස්කර, ඒ ධනයෙන් ලැබූ ආහාර, පැන් හා අනෙකුත් දිය යුතු දෑ තමා වෙත පැමිණි යාචකයන්ට මැනවින්, දේශයට හා කාලයට අනුකූලව ද, ඔවුන්ගේ කැමැත්තට අනුකූලව ද දී සතුටු කරවයි.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. သုခပတ္ထနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සුඛපත්ථනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၇၆. သတ္တမေ သုခါနီတိ သုခနိမိတ္တာနိ. ပတ္ထယမာနောတိ ဣစ္ဆမာနော အာကင်္ခမာနော. သီလန္တိ ဂဟဋ္ဌသီလံ ပဗ္ဗဇိတသီလဉ္စ. ဂဟဋ္ဌော စေ ဂဟဋ္ဌသီလံ, ပဗ္ဗဇိတော စေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရက္ခေယျာတိ သမာဒိယိတွာ အဝီတိက္ကမန္တော သမ္မဒေဝ ဂေါပေယျ. ပသံသာ မေ အာဂစ္ဆတူတိ ‘‘မမ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အာဂစ္ဆတူ’’တိ ဣစ္ဆန္တော ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော သီလံ ရက္ခေယျ. သီလဝတော ဟိ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ ‘‘အသုကော အသုကကုလဿ ပုတ္တော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဒါယကော ကာရကော’’တိအာဒိနာ ပရိသမဇ္ဈေ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘အသုကော နာမ ဘိက္ခု သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော သောရတော သုခသံဝါသော သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော’’တိအာဒိနာ…ပေ… အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

76. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘සුඛානි’ යනු සැපයට හේතු වන කරුණු ය. ‘පත්ථයමානෝ’ යනු පතමින්, කැමති වෙමින් යන්නයි. ‘සීලං’ යනු ගිහි සීලය සහ පැවිදි සීලයයි. ගිහියෙකු නම් ගිහි සීලය ද, පැවිද්දෙකු නම් සිව්පසය පිරිසිදු කරගන්නා සීලය (චතුපාරිසුද්ධි සීලය) ද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘රක්ඛෙය්‍ය’ යනු සමාදන් වී එය උල්ලංඝනය නොකරමින් මැනවින් ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘මට ප්‍රශංසාව ලැබේවා’ යනු “මාගේ යහපත් කීර්ති රාවය පැතිරේවා” යයි කැමති වන පණ්ඩිත ප්‍රඥාවන්තයා සීලය ආරක්ෂා කළ යුතුය. සිල්වත් ගිහියෙකු පිළිබඳව “අසවල් කුලයේ පුත්‍රයා සිල්වත් ය, යහපත් ගුණධර්ම ඇත්තෙකි, ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි, ප්‍රසන්නයෙකි, දායකයෙකි, කටයුතු කරන්නෙකි” යනාදී වශයෙන් පිරිස මැද යහපත් කීර්ති රාවයක් පැන නගී. පැවිද්දෙකු සම්බන්ධයෙන් “අසවල් භික්ෂුව සිල්වත් ය, වත්සම්පන්න ය, ශාන්ත ය, සුවසේ වාසය කළ හැකි කෙනෙකි, ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ය” යනාදී වශයෙන්...පෙ... කීර්ති රාවය පැන නගී. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ပုန စပရံ, ဂဟပတယော, သီလဝတော သီလသမ္ပန္နဿ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၂၁၃; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၅).

“නැවත ද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් වූ ශීල සම්පන්න තැනැත්තාගේ යහපත් කීර්ති රාවය උස්ව පැන නගී.”

တထာ [Pg.229] –

එසේම -

‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု – ‘သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော စဿံ မနာပေါ, ဂရု စ ဘာဝနီယော စာ’တိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၆၅).

“මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් ‘මම සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රියමනාප කෙනෙක් වෙම්වා, ගෞරවයට හා භාවනාවට සුදුසු කෙනෙක් වෙම්වා’ යයි කැමති වන්නේ නම්, සීලයෙහිම පරිපූර්ණ විය යුතුය” යනාදියයි.

ဘောဂါ မေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တူတိ ဧတ္ထ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ သီလဝတော ကလျာဏဓမ္မဿ ယေန ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ – ယဒိ ကသိယာ, ယဒိ ဝဏိဇ္ဇာယ, ယဒိ ရာဇပေါရိသေန, တံ တံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓိဉ္စ အတိဝိယ အပ္ပမတ္တဘာဝတော အထဿ အနုပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ဘောဂါ ဖာတိံ ဂမိဿန္တိ. ပဗ္ဗဇိတဿ ပန သီလာစာရသမ္ပန္နဿ အပ္ပမာဒဝိဟာရိဿ သတော သီလသမ္ပန္နဿ သီလသမ္ပဒါယ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏေသု စ ပသန္နာ မနုဿာ ဥဠာရုဠာရေ ပစ္စယေ အဘိဟရန္တိ, ဧဝမဿ အနုပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ထိရာ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘මට සම්පත් උපදීවා’ යන්නෙහි ගිහියෙකුට නම්, සිල්වත් හා යහපත් ගුණ ඇති ඔහු යම් යම් වෘත්තීන් මගින් ජීවත් වේ ද - එනම් ගොවිතැනින් හෝ, වෙළඳාමෙන් හෝ, රජයේ සේවයෙන් හෝ වේවා - ඔහු අප්‍රමාදීව නියමිත කාලයට හා නියමිත ක්‍රමයට ඒවා කරන බැවින්, ඔහුට නූපන් සම්පත් උපදින අතර උපන් සම්පත් වර්ධනය වේ. පැවිද්දෙකු සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ශීලයෙන් හා ආචාරයෙන් යුත්, අප්‍රමාදීව වාසය කරන, සිල්වත් තැනැත්තා කෙරෙහි ද, ඔහුගේ අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන් කෙරෙහි ද පැහැදුණු මනුෂ්‍යයෝ උදාර වූ සිව්පසය පූජා කරති. මෙලෙස ඔහුට නූපන් සම්පත් ලැබෙන අතර ලැබුණු සම්පත් ස්ථාවර වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ပုန စပရံ, ဂဟပတယော, သီလဝါ သီလသမ္ပန္နော အပ္ပမာဒါဓိကရဏံ မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ အဓိဂစ္ဆတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၂၁၃; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၅).

“නැවත ද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් වූ ශීල සම්පන්න තැනැත්තා අප්‍රමාදී බව හේතුවෙන් මහත් වූ භෝගස්කන්ධයක් ලබයි.”

တထာ –

එසේම -

‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု – ‘လာဘီ အဿ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၅) စ –

“මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් ‘මම සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර ලබන්නෙක් වෙම්වා’ යයි කැමති වන්නේ නම්, සීලයෙහිම පරිපූර්ණ විය යුතුය” යනාදියයි.

သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ඉතිරි කොටස කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටමය.

ဂါထာသု ပတ္ထယာနောတိ ပတ္ထယန္တော. တယော သုခေတိ တီဏိ သုခါနိ. ဝိတ္တလာဘန္တိ ဓနလာဘံ, ဘောဂုပ္ပတ္တိန္တိ အတ္ထော. ဝိသေသတော စေတ္ထ ပသံသာယ စေတသိကသုခံ, ဘောဂေဟိ ကာယိကသုခံ, ဣတရေန ဥပပတ္တိသုခံ; တထာ ပဌမေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခံ, တတိယေန သမ္ပရာယသုခံ, ဒုတိယေန ဥဘယသုခံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ගාථාවන්හි ‘පත්ථයානෝ’ යනු ප්‍රාර්ථනා කරන්නා යන්නයි. ‘තයෝ සුඛේ’ යනු සැප තුනකි. ‘විත්තලාභං’ යනු ධන ලාභයයි, භෝගයන්ගේ උපත්තිය යන්න අර්ථයයි. මෙහි විශේෂයෙන් ප්‍රශංසාවෙන් චෛතසික සැපය ද, භෝගයන්ගෙන් කායික සැපය ද, අනිකෙන් (උප්පත්ති සම්පත්තියෙන්) උප්පත්ති සැපය ද ගත යුතුය. එමෙන්ම, පළමු වැන්නෙන් දිට්ඨධම්ම සැපය (මෙලොව සැපය) ද, තුන්වැන්නෙන් සම්පරාය සැපය (පරලොව සැපය) ද, දෙවැන්නෙන් උභය සැපය (දෙලොවම සැපය) ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය.

ဣဒါနိ ပသံသာဒိကာရဏဿ သီလဿ ဝိယ ပသံသာဒီနမ္ပိ ဝိသေသကာရဏံ ပါပမိတ္တပရိဝဇ္ဇနံ ကလျာဏမိတ္တသေဝနဉ္စ အာဒီနဝါနိသံသေဟိ သဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘အကရောန္တော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သင်္ကိယောတိ ပါပသ္မိံ ပရိသင်္ကိတဗ္ဗော ‘‘အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပါပံ ကတံ ဝါ ကရိဿတိ ဝါ, တထာ ဟေသ [Pg.230] ပါပပုရိသေဟိ သဒ္ဓိံ သဉ္စရတီ’’တိ. အဿာတိ ဣမဿ ပါပဇနသေဝိနော ပုဂ္ဂလဿ ဥပရိ, အဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဝဏ္ဏော အဘူတောပိ ပါပဇနသေဝိတာယ ရုဟတိ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ ပတ္ထရတိ. အဿာတိ ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေတိ အတ္ထော. သ ဝေ တာဒိသကော ဟောတီတိ ယော ယာဒိသံ ပါပမိတ္တံ ဝါ ကလျာဏမိတ္တံ ဝါ ဘဇတိ ဥပသေဝတိ စ, သော ပုဂ္ဂလော ဘူမိဘာဂဝသေန ဥဒကံ ဝိယ တာဒိသောဝ ဟောတိ, ပါပဓမ္မော ကလျာဏဓမ္မော ဝါ ဟောတိ. ကသ္မာ? သဟဝါသော ဟိ တာဒိသော; ယသ္မာ သဟဝါသော သံသဂ္ဂေါ ဥပရာဂေါ ဝိယ ဖလိကမဏီသု ပုရိသဥပနိဿယဘူတံ ပုဂ္ဂလာကာရံ ဂါဟာပေတိ, တသ္မာ ပါပပုဂ္ဂလေန သဟ ဝါသော န ကာတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော.

දැන් ප්‍රශංසා ආදී කරුණු සඳහා වූ සීලයට මෙන් ප්‍රශංසා ආදියට ද විශේෂ හේතුව වන පාපමිත්‍රයන් දුරු කිරීම සහ කල්‍යාණමිත්‍රයන් සේවනය කිරීම ආදීනව හා ආනිශංස ද සමඟ දක්වමින් ‘අකරොන්තෝ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘සංකියෝ’ යනු ‘සැබවින්ම මොහු විසින් පවක් කරන ලදී හෝ කරනු ලබයි, මන්ද මොහු පාපී පුද්ගලයන් සමඟ හැසිරෙයි’ යනුවෙන් පවෙහි සැක කටයුතු තැනැත්තා යන්නයි. ‘අස්ස’ යනු මෙම පාපී පුද්ගලයන් සේවනය කරන්නා වූ පුද්ගලයා කෙරෙහි යන්නයි. එම පුද්ගලයා පිළිබඳ අසත්‍ය වූ අපකීර්තියක් වුවද පාපී පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම නිසා වැඩෙයි, වර්ධනය වෙයි, බහුල වෙයි, පැතිර යයි. ‘අස්ස’ යනු භුම්ම අර්ථයෙහි සාමි වචනයකි, ‘ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි’ යනු අර්ථයයි. ‘ස වේ තාදිසකෝ හෝති’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් යම්බඳු වූ පාපමිත්‍රයෙකු හෝ කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු භජනය කරයි ද, ඇසුරු කරයි ද, ඒ පුද්ගලයා භූමි භාගය අනුව පවත්නා ජලය මෙන් එවැනිම කෙනෙක් වෙයි. එනම් පාපී ස්වභාව ඇත්තෙක් හෝ කල්‍යාණ ස්වභාව ඇත්තෙක් වෙයි. ඒ මන්ද? සහවාසය එවැනි බැවිනි. සහවාසය හෙවත් එක්ව විසීම යනු ස්ඵටික මැණික් මත ඇති වන වර්ණ ගැන්වීම් (උපරාග) මෙන් පුද්ගලයාට අන්‍යයන්ගේ ගති ලක්ෂණ ලබා දෙයි. එබැවින් පාපී පුද්ගලයන් සමඟ වාසය නොකළ යුතුය යන්න අදහසයි.

သေဝမာနော သေဝမာနန္တိ ပရံ ပကတိသုဒ္ဓံ ပုဂ္ဂလံ ကာလေန ကာလံ အတ္တာနံ သေဝမာနံ သေဝမာနော ဘဇမာနော ပါပပုဂ္ဂလော, တေန ဝါ သေဝိယမာနော. သမ္ဖုဋ္ဌော သမ္ဖုသန္တိ တေန ပကတိသုဒ္ဓေန ပုဂ္ဂလေန သဟဝါသေန သံသဂ္ဂေန သမ္ဖုဋ္ဌော ပါပပုဂ္ဂလော သယမ္ပိ, တထာ တံ ဖုသန္တော. သရော ဒိဒ္ဓေါ ကလာပံ ဝါတိ ယထာ နာမ သရော ဝိသေန ဒိဒ္ဓေါ လိတ္တော သရကလာပဂတော သရသမူဟသင်္ခါတံ သရကလာပံ အတ္တနာ ဖုဋ္ဌံ အလိတ္တမ္ပိ ဥပလိမ္ပတိ, ဧဝံ ပါပေန ဥပလေပဘယာ ဓီရောတိ ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရော ပဏ္ဍိတပုရိသော ပါပသဟာယော န ဘဝေယျ.

‘සේවමානෝ සේවමානං’ යනු ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු වූ වෙනත් පුද්ගලයෙකු කලින් කලට තමා ඇසුරු කරන කල්හි, එම පාපී පුද්ගලයා විසින් ඔහු ඇසුරු කරනු ලැබීමයි. ‘සම්ඵුට්ඨෝ සම්ඵුසං’ යනු ඒ ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු පුද්ගලයා සමඟ එක්ව විසීමෙන් හා ඇසුරෙන් එම පාපී පුද්ගලයා තමා ද ස්පර්ශ වී, එමෙන්ම ඔහු ද ස්පර්ශ කරමින් සිටීමයි. ‘සරෝ දිට්ඨෝ කලාපං වා’ යනු යම් සේ විෂ පොවන ලද හීයක් හී කූඩුවකට (කලාපයකට) දැමූ විට, තමා ස්පර්ශ වන විෂ නොවූ අනෙක් හී ද විෂෙන් තවරයි ද, එමෙන්ම පාපයෙන් තැවරීමේ බිය නිසා ධෛර්ය සම්පන්න බැවින් ‘ධීර’ වූ පණ්ඩිත පුරුෂයා පාපී සහායකයෙකු ඇති කර නොගත යුතුය.

ပူတိမစ္ဆံ ကုသဂ္ဂေနာတိ ယထာ ကုစ္ဆိတဘာဝေန ပူတိဘူတံ မစ္ဆံ ကုသတိဏဂ္ဂေန ယော ပုရိသော ဥပနယှတိ ပုဋဗန္ဓဝသေန ဗန္ဓတိ, တဿ တေ ကုသာ အပူတိကာပိ ပူတိမစ္ဆသမ္ဗန္ဓေန ပူတိ ဒုဂ္ဂန္ဓမေဝ ဝါယန္တိ. ဧဝံ ဗာလူပသေဝနာတိ ဧဝံသမ္ပဒါ ဗာလဇနူပသေဝနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝံ ဓီရူပသေဝနာတိ ယထာ အသုရဘိနောပိ ပတ္တာ တဂရသမ္ဗန္ဓေန သုရဘိံ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ပဏ္ဍိတူပသေဝနာ ပကတိယာ အသီလဝတော သီလသမာဒါနာဒိဝသေန သီလဂန္ဓဝါယနဿ ကာရဏံ ဟောတိ.

‘පූතිමච්ඡං කුසග්ගේන’ යනු යම් සේ පිළී බැවින් කුණු වූ මාලු කුස තණ අගකින් යම් පුරුෂයෙක් ඔතයි ද, ඔහුගේ ඒ කුස තණ කුණු නොවූවත් කුණු මාලු සම්බන්ධය නිසා කුණු ගඳම හමයි. මෙලෙස බාලයන් ඇසුරු කිරීම ද දත යුතුය. ‘ඒවං ධීරූපසේවනා’ යනු යම් සේ සුවඳ නැති කොළ වුවද තගර සුවඳ කුඩු සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් සුවඳ හමයි ද, එසේම පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම ස්වභාවයෙන්ම අශීලවත් තැනැත්තාට වුවද සීලය සමාදන් වීම ආදියෙන් සීල සුවඳ විහිදුවීමට හේතු වෙයි.

တသ္မာတိ ယသ္မာ အကလျာဏမိတ္တသေဝနာယ ကလျာဏမိတ္တသေဝနာယ စ အယံ ဧဒိသော အာဒီနဝေါ အာနိသံသော စ, တသ္မာ ပတ္တပုဋဿေဝ ပလာသပုဋဿ ဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓသုဂန္ဓဝတ္ထုသံသဂ္ဂေန အသာဓုသာဓုဇနသန္နိဿယေန စ. ဉတွာ သမ္ပာကမတ္တနောတိ အတ္တနော ဒုက္ခုဒြယံ သုခုဒြယဉ္စ ဖလနိပ္ဖတ္တိံ [Pg.231] ဉတွာ ဇာနိတွာ အသန္တေ ပါပမိတ္တေ န ဥပသေဝေယျ, သန္တေ ဥပသန္တေ ဝန္တဒေါသေ ပသတ္ထေ ဝါ ပဏ္ဍိတေ သေဝေယျ. တထာ ဟိ အသန္တော နိရယံ နေန္တိ, သန္တော ပါပေန္တိ သုဂ္ဂတိန္တိ. ဣတိ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ယထာဝုတ္တာနိ တီဏိ သုခနိမိတ္တာနိ ဒဿေတွာ တတော ပရာဟိ ပဉ္စဟိ ဂါထာဟိ ပဋိပက္ခပရိဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ပသံသာသုခဿ အာဂမနံ ဒဿေတွာ ဩသာနဂါထာယ တိဏ္ဏမ္ပိ သုခါနံ အာဂမနကာရဏေန သဒ္ဓိံ ဩသာနသုခံ ဒဿေတိ.

‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් අකල්‍යාණමිත්‍ර සේවනයෙහි හා කල්‍යාණමිත්‍ර සේවනයෙහි මෙබඳු ආදීනව හා ආනිශංස පවතී ද, එබැවින් ‘පත්තපුටස්සේව’ යනු පත්‍ර පුටුවක් (කොළ ගොටුවක්) මෙන් දුගඳ හෝ සුගන්ධ ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධ වීමෙන් හා අසත්පුරුෂ හෝ සත්පුරුෂ ඇසුර නිසා ද (හටගන්නා ඵලයන්) තමාගේ දුක් උපදවන හා සැප උපදවන ඵලයන්ගේ සිදුවීම දැන, අසත්පුරුෂ පාපමිත්‍රයන් ඇසුරු නොකළ යුතුය. උපශාන්ත වූ, දොස් දුරු කළා වූ, ප්‍රශංසනීය වූ පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කළ යුතුය. සැබවින්ම අසත්පුරුෂයෝ නිරයට පමුණුවති, සත්පුරුෂයෝ සුගතියට පමුණුවති. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ගාථාවෙන් ඉහත කී සැපයට හේතු වන කරුණු තුන දක්වා, ඉන්පසු ගාථා පහකින් ප්‍රතිපක්ෂය (පාපමිත්‍රයන්) දුරු කිරීම සමඟ ප්‍රශංසා සැපය ලැබීම දක්වා, අවසාන ගාථාවෙන් සැප තුනම ලැබීමේ හේතුව සමඟ අවසාන සැපය (නිවන් සැපය) දක්වන සේක.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. ဘိဒုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. භිදුර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၇၇. အဋ္ဌမေ ဘိဒုရာယန္တိ ဘိဒုရော အယံ. ကာယောတိ ရူပကာယော. သော ဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ကေသာဒီနဉ္စ သမူဟဋ္ဌေန, ဧဝံ ကုစ္ဆိတာနံ ဇေဂုစ္ဆာနံ အာယော ဥပ္ပတ္တိဒေသောတိပိ ကာယော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာယန္တိ ဧတ္ထာတိ အာယော. ကေ အာယန္တိ? ကုစ္ဆိတာ ကေသာဒယော. ဣတိ ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိပိ ကာယော. အတ္ထတော ပန စတုသန္တတိဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဘူတုပါဒါယဓမ္မာနံ ပုဉ္ဇော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, အယံ စတုမဟာဘူတမယော ရူပကာယော ဘိဒုရော ဘေဒနသီလော ဘေဒနသဘာဝေါ ခဏေ ခဏေ ဝိဒ္ဓံသနသဘာဝေါတိ. ‘‘ဘိန္ဒရာယ’’န္တိပိ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော. ဝိညာဏန္တိ တေဘူမကံ ကုသလာဒိစိတ္တံ. ဝစနတ္ထော ပန – တံ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ. ယဉှိ သဉ္ဇာနနပဇာနနဝိဓုရံ အာရမ္မဏဝိဇာနနံ ဥပလဒ္ဓိ, တံ ဝိညာဏံ. ဝိရာဂဓမ္မန္တိ ဝိရဇ္ဇနဓမ္မံ, ပလုဇ္ဇနသဘာဝန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဥပဓီတိ ခန္ဓူပဓိ, ကိလေသူပဓိ, အဘိသင်္ခါရူပဓိ, ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဧတေ ‘‘ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခ’’န္တိ ဥပဓိသညိတာ သဗ္ဗေပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓကိလေသာဘိသင်္ခါရပဉ္စကာမဂုဏဓမ္မာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ, ဥဒယဗ္ဗယပ္ပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခာ, ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗသဘာဝတာယ ပကတိဝိဇဟနဋ္ဌေန ဝိပရိဏာမဓမ္မာ. ဧဝမေတ္ထ အနိစ္စဒဿနသုခတာယ ရူပဓမ္မေ ဝိညာဏဉ္စ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ပုန ဥပဓိဝိဘာဂေန သဗ္ဗေပိ တေဘူမကဓမ္မေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ အနိစ္စဒုက္ခာနုပဿနာမုခေန တထာဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန သမ္မသနစာရော.ကထိတော. ကာမဉ္စေတ္ထ [Pg.232] လက္ခဏဒွယမေဝ ပါဠိယံ အာဂတံ, ‘‘ယံ ဒုက္ခံ, တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ပန ဝစနတော ဒုက္ခလက္ခဏေနေဝ အနတ္တလက္ခဏမ္ပိ ဒဿိတမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

77. අටවැනි (සූත්‍රයෙහි) ‘භිදුරායං’ යනු මේ කය බිඳෙන සුළුය යන්නයි. ‘කායෝ’ යනු රූප කයයි. එය අතපය ආදී අවයවයන්ගේ හා කෙස් ආදියේ සමූහයක් යන අර්ථයෙන් ද, එසේම පිළිකුල් සහගත දේවල උත්පත්ති ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද ‘කාය’ නම් වේ. එහි වචන අර්ථය මෙසේය – ‘ආයන්ති එත්ථාති ආයෝ’ යනු මෙහි උපදිති යනුයි. කවුරුන් උපදිත් ද? පිළිකුල් වූ කෙස් ආදියයි. මෙලෙස පිළිකුල් දෑ උපදින ස්ථානය බැවින් ද ‘කාය’ නම් වේ. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල සතර වැදෑරුම් සන්තති වශයෙන් පවතින්නා වූ භූත රූප හා උපාදාය රූප ධර්මයන්ගේ සමූහයකි. ‘මහණෙනි, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම රූප කය බිඳෙන සුළුය, බිඳෙන ස්වභාව ඇත්තේය, ක්ෂණයක් පාසා විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තේය’ යන්න මෙයින් කියැවේ. ‘භින්දරායං’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ. ‘විඤ්ඤාණං’ යනු තෛභූමක (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත්) කුසල් ආදී සිත් ය. වචන අර්ථය නම් – ඒ ඒ අරමුණු විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් ‘විඤ්ඤාණ’ නම් වේ. යම් දැනගැනීමක් හෝ වටහා ගැනීමක් ඇත් ද, අරමුණ දැනගැනීමක් වේ ද එය විඤ්ඤාණයයි. ‘විරාගධම්මං’ යනු විනාශ වන සුළු ධර්මයකි, බිඳී යන ස්වභාවය යනු අර්ථයයි. ‘සබ්බේ උපධී’ යනු ස්කන්ධ උපධි, ක්ලේශ උපධි, අභිසංස්කාර උපධි සහ පංච කාමගුණ උපධි යන මොවුන් ‘මෙහි දුක පිහිටයි’ යන අර්ථයෙන් උපධි නම් වූ සියලුම උපාදානස්කන්ධ, ක්ලේශ, අභිසංස්කාර හා පංච කාමගුණ ධර්මයෝ වී, නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ, උදය වැය (හටගැනීම හා බිඳීම) මගින් පීඩා විඳින අර්ථයෙන් දුක් වේ, ජරාවෙන් හා මරණයෙන් යන දෙවැදෑරුම් ලෙස වෙනස් වීමට ලක්වන ස්වභාවය නිසා ස්වභාවය අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් විපරිණාම ධර්මයෝ වෙති. මෙසේ මෙහි අනිත්‍ය දර්ශනය පහසු කරනු පිණිස රූප ධර්මයන් හා විඤ්ඤාණය වෙන් වෙන්ව ගෙන, නැවත උපධි වශයෙන් බෙදා ඒ සියලු තෛභූමක ධර්මයන් එකට ගෙන අනිත්‍ය හා දුක් අනුපස්සනා මුඛයෙන්, ඒ ඒ දේ අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහස පරිදි විදර්ශනා කිරීමේ ක්‍රමය වදාරන ලදී. මෙහි ලක්ෂණ දෙකක් (අනිත්‍ය, දුක්ඛ) පමණක් පාළියෙහි ආවද, ‘යමක් දුක ද එය අනාත්මය’ යන වචනයට අනුව දුක්ඛ ලක්ෂණයෙන්ම අනාත්ම ලක්ෂණය ද දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ဂါထာယံ ဥပဓီသု ဘယံ ဒိသွာတိ ဥပဓီသု ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏဝသေန ဘယံ ဒိသွာ, တေသံ ဘာယိတဗ္ဗတံ ပဿိတွာ. ဣမိနာ ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ. ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏမေဝ ဟိ ဝိဘဇိတွာ ဝိသေသဝသေန အာဒီနဝါနုပဿနာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာတိ စ ဝုစ္စတိ. ဇာတိမရဏမစ္စဂါတိ ဧဝံ သမ္မသန္တော ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ မဂ္ဂပရမ္ပရာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဇာတိမရဏံ အတီတော နာမ ဟောတိ. ကထံ? သမ္ပတွာ ပရမံ သန္တိန္တိ ပရမံ ဥတ္တမံ အနုတ္တရံ သန္တိံ သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမံ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂန္တွာ. ဧဝံဘူတော စ ကာလံ ကင်္ခတိ ဘာဝိတတ္တောတိ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဝသေန ဘာဝနာဘိသမယနိပ္ဖတ္တိယာ ဘာဝိတကာယသီလစိတ္တပညတ္တာ ဘာဝိတတ္တော မရဏံ ဇီဝိတဉ္စ အနဘိနန္ဒန္တော ကေဝလံ အတ္တနော ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနကာလံ ကင်္ခတိ ဥဒိက္ခတိ, န တဿ ကတ္ထစိ ပတ္ထနာ ဟောတီတိ. တေနာဟ –

ගාථාවෙහි 'උපධීන්හි බිය දැක' යනු උපධීන් කෙරෙහි භයතුපට්ඨාන ඥානය වශයෙන් බිය දැක, ඒවායේ බිය විය යුතු බව දැකීමයි. මෙයින් බලවත් විපස්සනාව දක්වයි. භයතුපට්ඨාන ඥානයම බෙදා දක්වන විට විශේෂ වශයෙන් ආදීනවානුපස්සනා සහ නිබ්බිදානුපස්සනා යැයි කියනු ලැබේ. 'ජාති මරණය ඉක්මවා ගියේය' යනු මෙලෙස මෙනෙහි කරමින් විදර්ශනා ඥානය මාර්ගය හා සම්බන්ධ කරමින් මාර්ග පරම්පරාවෙන් අර්හත් භාවයට පත්වී ජාති මරණයෙන් එතර වූයේ නම් වේ. ඒ කෙසේද? 'උතුම් ශාන්තියට පැමිණ' යනු උතුම් වූ, අග්‍ර වූ, අනුත්තර වූ, සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ නිවනට පැමිණීමෙනි. මෙසේ වූ තැනැත්තා 'වඩන ලද සිත් ඇත්තා කාලය අපේක්ෂා කරයි' යනු සතර ආර්ය මාර්ගයන් මඟින් භාවනා අභිසමය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් වඩන ලද කය, සීලය, සිත සහ ප්‍රඥාව ඇති බැවින්, වඩන ලද සිත් ඇති රහතන් වහන්සේ මරණය හෝ ජීවිතය අගය නොකරමින්, හුදෙක් තමන්ගේ ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය සිදුවන කාලය අපේක්ෂා කරයි, බලාපොරොත්තු වෙයි. උන්වහන්සේට කිසිවක් කෙරෙහි ප්‍රාර්ථනාවක් නැත. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘နာဘိနန္ဒာမိ မရဏံ, နာဘိနန္ဒာမိ ဇီဝိတံ;

ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ, နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၆၀၆);

'මම මරණය සතුටින් පිළිගන්නේ නැත, මම ජීවිතයද සතුටින් පිළිගන්නේ නැත; කුලියට වැඩ කරන සේවකයෙකු තමාගේ කුලිය ලැබෙන තෙක් බලා සිටින්නාක් මෙන් මම (පරිනිර්වාණ) කාලය අපේක්ෂා කරමි.' (ථේරගාථා 606);

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවැනි සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. ဓာတုသောသံသန္ဒနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ධාතු සංසන්දන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၈. နဝမေ ဓာတုသောတိ ဓာတုတော. ဓာတူတိ စ အဇ္ဈာသယဓာတု အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, ယော အဓိမုတ္တီတိပိ ဝုစ္စတိ. သံသန္ဒန္တီတိ တာယ ဓာတုသဘာဂတာယ ယထာဓာတု ယထာအဇ္ဈာသယံ အလ္လီယန္တိ ဧကတော ဟောန္တိ. သမေန္တီတိ တာယ ဧဝ သမာနဇ္ဈာသယတာယ ဧကစိတ္တာ ဟုတွာ သမာဂစ္ဆန္တိ အညမညံ ဘဇန္တိ ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော ရုစိဘာဝခန္တိဒိဋ္ဌိယော ဝါ တတ္ထ တတ္ထ သမေ ကရောန္တာ ပဝတ္တန္တိ. ဟီနာဓိမုတ္တိကာတိ ဟီနေ ကာမဂုဏာဒိကေ အဓိမုတ္တိ ဧတေသန္တိ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ, ဟီနဇ္ဈာသယာ. ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာတိ ကလျာဏေ နေက္ခမ္မာဒိကေ အဓိမုတ္တိ ဧတေသန္တိ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာ, ပဏီတဇ္ဈာသယာ. သစေ ဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ န သီလဝန္တော[Pg.233], အန္တေဝါသိကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာ စ သီလဝန္တော, တေ အာစရိယုပဇ္ဈာယေပိ န ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ သာရုပ္ပဘိက္ခူယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. သစေ ပန အာစရိယုပဇ္ဈာယာ သီလဝန္တော, ဣတရေ န သီလဝန္တော, တေပိ န အာစရိယုပဇ္ဈာယေ ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ ဟီနာဓိမုတ္တိကေယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. ဧဝံ ဥပသင်္ကမနံ ပန န ကေဝလံ ဧတရဟိ ဧဝ, အထ ခေါ အတီတာနာဂတေပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အတီတမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. သင်္ခေပတော သံကိလေသဓမ္မေသု အဘိနိဝိဋ္ဌာ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ, ဝေါဒါနဓမ္မေသု အဘိနိဝိဋ္ဌာ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာ.

78. නවවැනි සූත්‍රයේ 'ධාතුසෝ' යනු ධාතු වශයෙන් යන්නයි. 'ධාතු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අජ්ඣාසය ධාතුව හෙවත් අභිප්‍රාය ස්වභාවයයි, එයට 'අධිමුක්ති' (ඇල්ම) කියා ද කියනු ලැබේ. 'සංසන්දනය වෙති' යනු එම ධාතුමය සමානත්වය නිසා ඒ ඒ ධාතු ස්වභාවයට හා ඒ ඒ අභිප්‍රායට අනුව එක් වෙති, එකතු වෙති. 'සමාගමනය වෙති' යනු එම සමාන අභිප්‍රාය ඇති බැවින් එකඟ සිත් ඇතිව මුණගැසෙති, එකිනෙකා ඇසුරු කරති, කරා යති, නැතහොත් තමන්ගේ රුචිය, ස්වභාවය, ඉවසීම හා දෘෂ්ටිය ඒ ඒ තැන්වලට සමාන කර ගනිමින් පවතිති. 'හීනාධිමුක්තික' යනු කාම ගුණ ආදී හීන ධර්මයන් කෙරෙහි ඇල්ම (අධිමුක්තිය) ඇත්තෝ හීනාධිමුක්තිකයෝ ය, හීන අභිප්‍රාය ඇත්තෝ ය. 'කල්‍යාණාධිමුක්තික' යනු නෙක්ඛම්මය ආදී යහපත් ධර්මයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇත්තෝ කල්‍යාණාධිමුක්තිකයෝ ය, ප්‍රණීත අභිප්‍රාය ඇත්තෝ ය. ඉදින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් සිල්වත් නොවන්නේ නම්, අතවැසි සද්ධිවිහාරිකයන් සිල්වත් වන්නේ නම්, ඔවුහු ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් වෙත පවා නොයති, තමන්ට සමාන සුදුසු භික්ෂූන් වෙතම යති. ඉදින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් සිල්වත් වී, අනෙක් පිරිස සිල්වත් නොවන්නේ නම්, ඔවුහු ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් වෙත නොයති, තමන්ට සමාන හීන අභිප්‍රාය ඇත්තන් වෙතම යති. මෙලෙස එකතු වීම දැනට පමණක් නොව, අතීත අනාගත කාලයන්හි ද එසේම වන බව පෙන්වීමට 'මහණෙනි, අතීතයෙහි ද' යනාදිය වදාළ සේක. කෙටියෙන් පවසතොත්, කෙලෙස් ධර්මයන්හි ඇලී සිටින්නෝ හීනාධිමුක්තිකයෝ ය, පිරිසිදු ධර්මයන්හි (වෝදාන ධර්මයන්හි) ඇලී සිටින්නෝ කල්‍යාණාධිමුක්තිකයෝ ය.

ဣဒံ ပန ဒုဿီလာနံ ဒုဿီလသေဝနမေဝ, သီလဝန္တာနံ သီလဝန္တသေဝနမေဝ, ဒုပ္ပညာနံ ဒုပ္ပညသေဝနမေဝ, ပညဝန္တာနံ ပညဝန္တသေဝနမေဝ ကော နိယာမေတီတိ? အဇ္ဈာသယဓာတု နိယာမေတိ. သမ္ဗဟုလာ ကိရ ဘိက္ခူ ဧကသ္မိံ ဂါမေ ဘိက္ခာစာရံ စရန္တိ. တေ မနုဿာ ဗဟုံ ဘတ္တံ အာဟရိတွာ ပတ္တာနိ ပူရေတွာ ‘‘ယထာသဘာဂံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသုံ. ဘိက္ခူ အာဟံသု ‘‘အာဝုသော, မနုဿာ ဓာတုသံယုတ္တကမ္မေ ပယောဇေန္တီ’’တိ. ဧဝံ အဇ္ဈာသယဓာတု နိယာမေတီတိ. ဓာတုသံယုတ္တေန အယမတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော – ဂိဇ္ဈကူဋပဗ္ဗတသ္မိဉှိ ဂိလာနသေယျာယ နိပန္နော ဘဂဝါ အာရက္ခတ္ထာယ ပရိဝါရေတွာ ဝသန္တေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒီသု ဧကမေကံ အတ္တနော ပရိသာယ သဒ္ဓိံ စင်္ကမန္တံ ဩလောကေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘‘ပဿထ နော တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တံ သမ္ဗဟုလေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ စင်္ကမန္တန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ. သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မဟာပညာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၉၉) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

නමුත් දුස්සීලයන් දුස්සීලයන්වම ඇසුරු කිරීම ද, සිල්වතුන් සිල්වතුන්වම ඇසුරු කිරීම ද, මෝඩයන් මෝඩයන්වම ඇසුරු කිරීම ද, ප්‍රඥාවන්තයන් ප්‍රඥාවන්තයන්වම ඇසුරු කිරීම ද පාලනය කරන්නේ කවුද? අජ්ඣාසය ධාතුව විසින් එය පාලනය කරනු ලැබේ. අසන්නට ලැබෙන පරිදි, බොහෝ භික්ෂූහු එක්තරා ගමක පිණ්ඩපාතයේ වැඩියහ. මිනිස්සු බොහෝ ආහාර ගෙනැවිත් පාත්‍ර පුරවා 'ඔබ වහන්සේලාගේ ස්වභාවය අනුව වළඳන්න' යැයි පවසා පිටත් කර යැවූහ. එවිට භික්ෂූහු 'ඇවැත්නි, මිනිස්සු ධාතු සංයුක්ත කර්මයෙහි යෙදෙති' යි පැවසූහ. මෙසේ අජ්ඣාසය ධාතුව පාලනය කරයි. ධාතු සංයුක්තයෙන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය - ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි ගිලන් ඇඳෙහි සැතපී සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආරක්ෂාව පිණිස පිරිවරා සිටි සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන ආදී තෙරවරුන් එක් එක් කෙනා තම තමන්ගේ පිරිස සමඟ සක්මන් කරනු දැක භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, සාරිපුත්ත බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ සක්මන් කරනු ඔබ දකින්නෙහිද? එසේය ස්වාමීනි. මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෝය' (සං. නි. 2.99) යනාදී වශයෙන් සියල්ල විස්තර කළ යුතුය.

ဂါထာသု သံသဂ္ဂါတိ သံကိလေသတော သဟဝါသာဒိဝသေန သမာယောဂတော, အထ ဝါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ, သဝနသံသဂ္ဂေါ, သမုလ္လာပသံသဂ္ဂေါ, သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ, ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ သံသဂ္ဂေ ယတော ကုတောစိ သံသဂ္ဂတော. ဝနထော ဇာတောတိ ကိလေသော ဥပ္ပန္နော မဂ္ဂေန အသမူဟတော. အသံသဂ္ဂေန ဆိဇ္ဇတီတိ သံသဂ္ဂပဋိက္ခေပေန ကာယဝိဝေကာဒိနာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဆိဇ္ဇိတွာ ပုန အစ္စန္တာသံသဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိဝေကေန ဆိဇ္ဇတိ ပဟီယတိ. ဧတ္တာဝတာ သင်္ခေပတော ဟီနာဓိမုတ္တိယာ သမုဒယော အတ္ထင်္ဂမော စ ဒဿိတော ဟောတိ.

ගාථාවල 'සංසග්ගා' යනු කෙලෙස් සහිතව එක්ව වාසය කිරීම ආදී වශයෙන් එක්වීමයි. නැතහොත් දැකීමෙන්, ඇසීමෙන්, කතාබහෙන්, එක්ව අනුභව කිරීමෙන් සහ ශරීර ස්පර්ශයෙන් වන පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයන්ගෙන් යම් සංසර්ගයක් නිසා යන්නයි. 'වනතෝ ජාතෝ' යනු මාර්ගඥානයෙන් උදුරා නොදැමූ කෙලෙස් උපදින බවයි. 'අසංසග්ගේන ඡිජ්ජති' යනු සංසර්ගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්, එනම් කාය විවේකය ආදියෙන් මුල් අවධියේදී සිඳී ගොස්, පසුව සමුච්ඡේද විවේකය මගින් සම්පූර්ණයෙන්ම නොඇසුරු කිරීමෙන් සිඳී යයි, පහව යයි. මෙපමණකින් කෙටියෙන් හීනාධිමුක්තියේ හටගැනීම හා නැතිවීම දක්වන ලදී.

ယသ္မာ [Pg.234] ပန တေ သံသဂ္ဂါ တေ စ ကိလေသာ ကောသဇ္ဇဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ ဝဍ္ဎန္တိ စ, န ဝီရိယာရမ္ဘဝသေန, တသ္မာ ဟီနာဓိမုတ္တိကေ ကုသီတပုဂ္ဂလေ ဝဇ္ဇေတွာ ကလျာဏာဓိမုတ္တိကေ အာရဒ္ဓဝီရိယေ သေဝန္တေန အသံသဂ္ဂေန သံသဂ္ဂဇော ဝနထော ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ကုသီတသေဝနာယ တာဝ အာဒီနဝံ ပကာသေတုံ ‘‘ပရိတ္တံ ဒါရု’’န္တိအာဒိမာဟ.

යම් හෙයකින් ඒ සංසර්ගයන් සහ ඒ කෙලෙස් කුසීතකම හේතුවෙන් උපදින්නේ ද, වැඩෙන්නේ ද, වීර්යය ආරම්භ කිරීමෙන් නොවේ ද, එබැවින් හීනාධිමුක්ති ඇති කුසීත පුද්ගලයන් වර්ජනය කර, කල්‍යාණාධිමුක්ති ඇති ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරමින්, නොඇසුරු කිරීම මගින් සංසර්ගයෙන් හටගත් කෙලෙස් වනය සිඳ දැමිය යුතුය. මෙලෙස ඉහත කී අර්ථය විස්තරාත්මකව දක්වමින් කුසීතයන් ඇසුරු කිරීමේ ආදීනව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස 'කුඩා ලී කැබැල්ලක්' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ပရိတ္တံ ဒါရုန္တိ ခုဒ္ဒကံ ကဋ္ဌမယံ ကုလ္လံ. ယထာ သီဒေ မဟဏ္ဏဝေတိ ယထာ ခုဒ္ဒကံ ကုလ္လံ အာရုဟိတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ တရိတုကာမော တီရံ အပ္ပတွာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေယေဝ သီဒေယျ, ပတိတွာ မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခော ဘဝေယျ. ဧဝံ ကုသီတံ အာဂမ္မ, သာဓုဇီဝီပိ သီဒတီတိ ဧဝမေဝ ကုသီတံ ဝီရိယာရမ္ဘရဟိတံ ကိလေသဝသိကံ ပုဂ္ဂလံ နိဿာယ တေန ကတသံသဂ္ဂေါ သာဓုဇီဝီပိ ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ပရိသုဒ္ဓသီလောပိ သမာနော ဟီနသံသဂ္ဂတော ဥပ္ပန္နေဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ ခဇ္ဇမာနော ပါရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထော သံသာရဏ္ဏဝေယေဝ သီဒတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ အနတ္ထာဝဟော ကုသီတသံသဂ္ဂေါ, တသ္မာ တံ အာဂမ္မ အာလသိယာနုယောဂေန ကုစ္ဆိတံ သီဒတီတိ ကုသီတံ. တတော ဧဝ ဟီနဝီရိယံ နိဗ္ဗီရိယံ အကလျာဏမိတ္တံ ပရိဝဇ္ဇေယျ. ဧကန္တေနေဝ ပန ကာယဝိဝေကာဒီနဉ္စေဝ တဒင်္ဂဝိဝေကာဒီနဉ္စ ဝသေန ပဝိဝိတ္တေဟိ, တတော ဧဝ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယေဟိ ပရိသုဒ္ဓေဟိ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တဘာဝတော ပဟိတတ္တေဟိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနာနံ ဝသေန ဈာယနတော ဈာယီဟိ သဗ္ဗကာလံ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယတာယ အာရဒ္ဓဝီရိယေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သပ္ပညေဟိယေဝ သဟ အာဝသေယျ သံဝသေယျာတိ.

එහි 'පරිත්තං දාරුං' යනු කුඩා ලී පහුරකි. මහා සාගරයෙහි ගිලෙන්නාක් මෙන් යනු, යම්සේ කුඩා පහුරකට නැගී මහා සමුද්‍රය තරණය කිරීමට කැමති වූවෙක් තීරයට පැමිණීමට පෙර සමුද්‍ර මධ්‍යයෙහිම ගිලෙන්නේද, වැටී මසුන් හා කැස්බෑවන්ගේ ආහාරය බවට පත්වන්නේද, එසේම අලසයා නිසා යහපත් දිවියක් ගත කරන්නාද පිරිහෙන්නේය. මෙලෙසම කුසීත වූ, වීර්යය ආරම්භ නොකළ, කෙලෙසුන්ට වසඟ වූ පුද්ගලයා ඇසුරු කරමින් ඔහු හා එක්වන්නා වූ පිරිසිදු දිවියක් ඇති, පිරිසිදු සීලයක් ඇති පුද්ගලයා පවා හීන පුද්ගල ඇසුර නිසා උපන්නා වූ කාම විතර්කාදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් එතෙර වීමට අසමත් වී සංසාර සාගරයෙහිම ගිලෙයි. එම නිසා යම් හෙයකින් මෙබඳු අනර්ථයක් ගෙන දෙන අලසයන්ගේ ඇසුරක් වේද, එම අලසකමෙහි නියැලීම නිසා හීන වූයේ කුසීත නම් වේ. එබැවින් හීන වීර්යය ඇති, වීර්යය රහිත වූ ඒ අකල්‍යාණ මිත්‍රයා දුරු කළ යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම කාය විවේකය ආදී වූද, තදංග විවේකය ආදී වූද වසයෙන් විවේකීව වෙසෙන, එබැවින්ම කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් පිරිසිදු වූ ආර්යයන් වහන්සේලා හා නිවන කරා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති බැවින් පහිතත්ත වූ, ආරම්මණ හා ලක්ෂණ උපනිජ්ඣාන වසයෙන් ධ්‍යාන වඩන්නා වූ, හැමකල්හිම ප්‍රගුණ කළ වීර්යය ඇති පණ්ඩිත වූ ප්‍රඥාවන්තයන් සමඟම වාසය කළ යුතුය, එක්ව විසිය යුතුය.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. පරිහාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၇၉. ဒသမေ ပရိဟာနာယ သံဝတ္တန္တီတိ အဝုဒ္ဓိယာ ဘဝန္တိ, မဂ္ဂါဓိဂမဿ ပရိပန္ထာယ ဟောန္တိ. အဓိဂတဿ ပန မဂ္ဂဿ ပရိဟာနိ နာမ နတ္ထိ. ‘‘တယော ဓမ္မာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဘဇန္တော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သေခေါ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိမာဟ.

79. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පරිහානාය සංවත්තන්ති' යනු අභිවෘද්ධිය පිණිස නොව පිරිහීම පිණිස පවතින බවයි, එනම් මාර්ගාවබෝධයට බාධා පිණිස පවතින බවයි. එහෙත් අවබෝධ කරගත් මාර්ගයෙන් පිරිහීමක් නම් නැත. 'ධර්ම තුනක්' යැයි ධර්මයන් අධිෂ්ඨාන කොට දක්වන ලද ධර්මයන් පුද්ගල අධිෂ්ඨානයෙන් දේශනා කරමින් විස්තර කරනු පිණිස 'මහණෙනි, මෙහි ශෛක්ෂ භික්ෂුව' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ကမ္မံ အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ဧတဿာတိ ကမ္မာရာမော. ကမ္မေ ရတောတိ ကမ္မရတော. ကမ္မာရာမတံ ကမ္မာဘိရတိံ အနုယုတ္တော ပယုတ္တောတိ [Pg.235] ကမ္မာရာမတမနုယုတ္တော. တတ္ထ ကမ္မံ နာမ ဣတိကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ, သေယျထိဒံ – စီဝရဝိစာရဏံ, စီဝရကရဏံ, ဥပတ္ထမ္ဘနံ, ပတ္တတ္ထဝိကံ, အံသဗန္ဓနံ, ကာယဗန္ဓနံ, ဓမကရဏံ, အာဓာရကံ, ပါဒကထလိကံ, သမ္မဇ္ဇနီတိ ဧဝမာဒီနံ ဥပကရဏာနံ ကရဏံ, ယဉ္စ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍဖုလ္လာဒိပဋိသင်္ခရဏံ. ဧကစ္စော ဟိ ဧတာနိ ကရောန္တော သကလဒိဝသံ ဧတာနေဝ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယော ပန ဧတေသံ ကရဏဝေလာယမေဝ ဧတာနိ ကရောတိ, ဥဒ္ဒေသဝေလာယံ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, သဇ္ဈာယဝေလာယံ သဇ္ဈာယတိ, စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒိကရဏဝေလာယံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ ကရောတိ, မနသိကာရဝေလာယံ မနသိကာရံ ကရောတိ သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ, န သော ကမ္မာရာမော နာမ. တဿ တံ –

එහි 'කම්මාරාම' යනු කර්මය (වැඩ) ඇලුම් කටයුතු බැවින් එයට ඇලුම් කරන්නාය. වැඩෙහි නිරත වූයේ 'කම්මරත' නම් වේ. කර්මයෙහි ඇල්මෙහි නිරන්තරයෙන් යෙදුණේ 'කම්මාරාමතමනුයුත්ත' නම් වේ. එහි කර්මය (වැඩ) යනු කළ යුතු වත් පිළිවෙත්ය. එනම් - සිවුරු විමසා බැලීම, සිවුරු මැසීම, ඒවා නඩත්තු කිරීම, පාත්‍ර මළු, අංශක පටි, කායබන්ධන, පෙරහන් කඩ, ආධාරක, පා පිස්නා, කොසු ආදී උපකරණ සකස් කිරීම සහ විහාරයේ කැඩුණු බිඳුණු තැන් පිළිසකර කිරීමයි. ඇතැමෙක් මේවා කරමින් මුළු දවසම මේවායෙහිම ගත කරයි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. යමෙක් මේවා කළ යුතු වෙලාවට පමණක් කර, උද්දේශ (ඉගෙනීම්) වෙලාවට උද්දේශයෙහි යෙදෙයිද, සජ්ඣායනා වෙලාවට සජ්ඣායනා කරයිද, චේතියංගණ වත් ආදිය කළ යුතු වෙලාවට ඒවා කරයිද, මෙනෙහි කළ යුතු වෙලාවට සියලු අර්ථ සිද්ධ කරන කර්මස්ථානයක හෝ පාරිහාරික කර්මස්ථානයක යෙදෙයිද, හෙතෙම 'කම්මාරාම' නම් නොවේ. ඔහුට එය -

‘‘ယာနိ ခေါ ပန တာနိ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစာနိ ကိံကရဏီယာနိ, တတ္ထ ဒက္ခော ဟောတိ အနလသော, တတြုပါယာယ ဝီမံသာယ သမန္နာဂတော, အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတု’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၅; အ. နိ. ၁၀.၁၈) –

"සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් කළ යුතු වූ විවිධ වූ කුඩා මහත් කටයුතු ඇද්ද, එහි දක්ෂ වෙයි, අලස නොවෙයි, එයට උචිත වූ උපාය මාර්ගික විමසීමෙන් යුක්ත වෙයි, එය කිරීමට හා සංවිධානය කිරීමට සමර්ථ වෙයි" (දී.නි. 3.345; අ.නි. 10.18) -

အာဒိနာ သတ္ထာရာ အနုညာတကရဏမေဝ ဟောတိ.

යනාදී වශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද කටයුතු කිරීමක්ම වේ.

ဘဿာရာမောတိ ယော ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တရာဇကထာဒိဝသေန ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေတိ, အယံ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီ န ဟောတီတိ ဘဿာရာမော နာမ. ယော ပန ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါပိ ဓမ္မံ ကထေတိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အယံ အပ္ပဘဿော ဘဿေ ပရိယန္တကာရီယေဝ. ကသ္မာ? ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွယံ ကရဏီယံ – ဓမ္မီ ဝါ ကထာ, အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃) ဝုတ္တဝိဓိံယေဝ ပဋိပန္နောတိ.

'භස්සාරාම' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද රාජ කථා ආදියෙන් දිවා රාත්‍රි කාලය ගත කරන්නාය. මොහු කථාවෙහි සීමාවක් ඇති කරගන්නෙක් නොවන බැවින් 'භස්සාරාම' නම් වේ. යමෙක් රෑ දාවල් දෙක්හි ධර්මය කථික කරයිද, ප්‍රශ්න විසඳයිද, ඔහු අල්ප කථා ඇත්තෙක් වන අතර කථාවෙහි කෙළවරක් දකින්නෙකි. ඒ මන්ද? "මහණෙනි, රැස් වූ තොප විසින් කළ යුතු කරුණු දෙකකි - ධර්ම සාකච්ඡාව හෝ ආර්ය නිහඬතාවයි" (ම.නි. 1.273) යනුවෙන් වදාළ විධියම අනුගමනය කරන බැවිනි.

နိဒ္ဒါရာမောတိ ယော ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ, ပဿသုခံ, မိဒ္ဓသုခံ အနုယုဉ္ဇတိ, ယော စ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ ဌိတောပိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော နိဒ္ဒါယတိ, အယံ နိဒ္ဒါရာမော နာမ. ယဿ ပန ကရဇကာယဂေလညေန စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ, နာယံ နိဒ္ဒါရာမော, တေနေဝါဟ –

'නිද්දාරාම' යනු යමෙක් කුස පිරෙන තුරු අනුභව කොට සැතපීමේ සැපය, ඇලවීමේ සැපය, නිදි සැපය අනුභව කරයිද, යමෙක් ඇවිදින විටත්, හිඳගෙන සිටින විටත්, සිටගෙන සිටින විටත් ථීනමිද්ධයෙන් මැඩී නිදයිද, ඔහු 'නිද්දාරාම' නම් වේ. යමෙකුගේ ශාරීරික රෝගී බවක් නිසා සිත භවාංගයට බැස ගනීද, ඔහු නිද්දාරාම නොවේ. එබැවින්ම මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

"අග්ගිවෙස්සනය, ගිම්හාන සෘතුවේ අවසාන මාසයෙහි දහවල් දානයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී, සඟළ සිවුර සතරට නමා පනවාගෙන, සිහි නුවණින් යුතුව දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙන බව මම දනිමි" (ම.නි. 1.387).

ဧတ္ထ [Pg.236] စ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကောပိ သေခေါတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ တဿ သဗ္ဗဿပိ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဣတရေသံ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမဿ စ ပရိဟာနာယ ဝတ္တန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုက္ကပက္ခဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙහිදී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ද ශෛක්ෂයෙකු ලෙසම දත යුතුය. එබැවින් ඔහුට ලැබිය යුතු සියලු විශේෂාවබෝධයන්ගෙන්ද, අනෙක් අයට ඉහළින් ලැබිය යුතු විශේෂාවබෝධයන්ගෙන්ද පිරිහීම පිණිස මේවා පවතින බව දත යුතුය. කුසල පක්ෂයෙහි (සුක්ක පක්ඛ) අර්ථ විභාගය මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස වටහා ගත යුතුය.

ဂါထာသု ဥဒ္ဓတောတိ စိတ္တဝိက္ခေပကရေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဥဒ္ဓတော အဝူပသန္တော. အပ္ပကိစ္စဿာတိ အနုညာတဿပိ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ကိစ္စဿ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေယေဝ ကရဏတော အပ္ပကိစ္စော အဿ ဘဝေယျ. အပ္ပမိဒ္ဓေါတိ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဇာဂရိယာနုယောဂေန နိဒ္ဒါရဟိတော အဿ. အနုဒ္ဓတောတိ ဘဿာရာမတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကစိတ္တဝိက္ခေပဿ အဘဿာရာမော ဟုတွာ ပရိဝဇ္ဇနေန န ဥဒ္ဓတော ဝူပသန္တစိတ္တော, သမာဟိတောတိ အတ္ထော. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမဒုတိယပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမအဋ္ဌမနဝမေသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ.

ගාථාවන්හි 'උද්ධත' යනු සිත විසුරුවන උද්ධච්චයෙන් යුක්ත වූ, සන්සුන් නොවූ තැනැත්තායි. 'අප්පකිච්චස්ස' යනු අනුදැන වදාරන ලද ඉහත කී කටයුතු පවා සුදුසු කාලයෙහි පමණක් කරන බැවින් ඔහු අල්ප කෘත්‍ය ඇත්තෙක් විය යුතුය. 'අප්පමිද්ධෝ' යනු "දිවා කාලය සක්මනින් හා හිඳීමෙන් ගෙවමින්" යනාදී වශයෙන් වදාළ ජාගරියානුයෝගය නිසා නිදි රහිත වූයේ විය යුතුය. 'අනුද්ධතෝ' යනු භස්සාරාම බව නිසා ඇතිවන චිත්ත වික්ෂේපය අභස්සාරාම වීමෙන් දුරු කළ බැවින් උඩඟු නොවූ, සන්සුන් සිත් ඇති යන්නයි, එනම් සමාහිත වූ යන්නයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙසේ මෙම වර්ගයෙහි පළමු, දෙවන, පස්වන, හයවන, සත්වන, අටවන හා නවවන සූත්‍රයන්හි සංසාරය (වට්ටය) ගැන කියන ලද අතර, අනෙක් සූත්‍රවල සංසාරය හා නිවන (වට්ටවිවට්ටය) ගැන කියන ලදී.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

4. හතරවන වර්ගය

၁. ဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. විතර්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၀. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အကုသလဝိတက္ကာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ ဝိတက္ကာ, မိစ္ဆာဝိတက္ကာတိ အတ္ထော. အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထ အနဝညတ္တီတိ အနဝညာ ပရေဟိ အတ္တနော အဟီဠိတတာ အပရိဘူတတာ, ‘‘အဟော ဝတ မံ ပရေ န အဝဇာနေယျု’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဣစ္ဆာစာရော, တာယ အနဝညတ္တိယာ ပဋိသံယုတ္တော သံသဋ္ဌော, တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တော အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. တသ္မာ ‘‘ကထံ နု ခေါ မံ ပရေ ဂဟဋ္ဌာ စေဝ ပဗ္ဗဇိတာ စ န ဩရကတော ဒဟေယျု’’န္တိ သမ္ဘာဝနကမျတာယ ဣစ္ဆာစာရေ, ဌတွာ ပဝတ္တိတဝိတက္ကဿေတံ အဓိဝစနံ. လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တောတိ စီဝရာဒိလာဘေန စေဝ သက္ကာရေန စ ကိတ္တိသဒ္ဒေန [Pg.237] စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဋိသံယုတ္တော. ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တောတိ ပရေသု အနုဒ္ဒယတာပတိရူပကေန ဂေဟသိတပေမေန ပဋိသံယုတ္တော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

80. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අකුසලවිතක්කා' යනු අකුසලයෙන් හටගත් කල්පනා හෙවත් මිථ්‍යා විතර්ක යන්නයි. 'අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො' යනු අන්‍යයන් තමාට අවඥා නොකිරීම, හෙළා නොදැකීම හෙවත් 'අහෝ! අන්‍යයෝ මට අවමන් නොකරත්වා'යි පවතින ලාමක කැමැත්තයි. එවැනි අවමන් නොලැබීමේ කැමැත්ත හා සම්බන්ධ වූ හෝ ඒ අරභයා පවතින විතර්කය 'අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්ත' විතර්කයයි. එබැවින් 'ගිහි පැවිදි දෙපිරිසම මාව පහත් කොට නොසලකත්වා'යි ගෞරව ලැබීමේ කැමැත්තෙහි පිහිටා පවතින විතර්කයට මෙය නමකි. 'ලාභසක්කාරසිලෝකපටිසංයුත්තො' යනු සිවුරු ආදී ලාභයන් ද, සත්කාරයන් ද, කීර්ති ප්‍රශංසා ද අරමුණු කරගනිමින් පවතින විතර්කයයි. 'පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො' යනු අන්‍යයන් කෙරෙහි පවතින අනුකම්පාවක ස්වරූපය ගන්නා, ගෘහස්ත ප්‍රේමය (ලෙයින් බැඳුණු ආදරය) හා සම්බන්ධ විතර්කයයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියන ලදී.

‘‘သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ ရာဇူဟိ ရာဇမဟာမတ္တေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဂဟပတိကေဟိ တိတ္ထိယေဟိ တိတ္ထိယသာဝကေဟိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ, သုခိတေသု သုခိတော, ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာဝ ယောဂံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃; ၄.၂၄၁; ဝိဘ. ၈၈၈).

'රජවරුන්, රාජ මහාමාත්‍යවරුන්, බ්‍රාහ්මණයන්, ගෘහපතියන්, තීර්ථකයන් හා ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයන් සමඟ එක්ව වෙසෙයි. ඔවුන් සමඟ සතුටු වෙයි, ඔවුන් සමඟ දුක් වෙයි, ඔවුන් සැපවත් වූ විට තමා ද සතුටු වෙයි, ඔවුන් දුකට පත් වූ විට තමා ද දුක් වෙයි. ඔවුන්ට යම් කිසිකාරියක් පැමිණි විට තෙමේම එහි යෙදෙයි' (සං. නි. 3.3; 4.241; විභංග. 888).

ဂါထာသု အနဝညတ္တိယာ ပဋိသံယုတ္တော ပုဂ္ဂလော အနဝညတ္တိသံယုတ္တော. လာဘသက္ကာရေ ဂါရဝေါ ဧတဿ, န ဓမ္မေတိ လာဘသက္ကာရဂါရဝေါ. သုခဒုက္ခေသု အမာ သဟ ဘဝါတိ အမစ္စာ, သဟာယသဒိသာ ဥပဋ္ဌာကာ. တေဟိ ဂေဟသိတပေမဝသေန သဟ နန္ဒနသီလော သဟနန္ဒီ အမစ္စေဟိ, ဣမိနာ ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တံ ဝိတက္ကံ ဒဿေတိ. အာရာ သံယောဇနက္ခယာတိ ဣမေဟိ တီဟိ ဝိတက္ကေဟိ အဘိဘူတော ပုဂ္ဂလော သံယောဇနက္ခယတော အရဟတ္တတော ဒူရေ, တဿ တံ ဒုလ္လဘန္တိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි 'අනවඤ්ඤත්තිසංයුත්තො' යනු අවමන් නොලැබීමේ කැමැත්තෙන් බැඳුණු පුද්ගලයායි. 'ලාභසක්කාරගාරවෝ' යනු ධර්මයට වඩා ලාභ සත්කාරවලට ගරු කරන්නායි. 'අමච්චා' යනු සැප දුක් දෙකේදීම සමානව සිටින, යහළුවන් වැනි උපස්ථායකයන්ය. ඔවුන් කෙරෙහි ගෘහස්ත ප්‍රේමය නිසා ඔවුන් සමඟ එක්ව සතුටු වන ස්වභාවය 'සහනන්දී' නම් වේ. මෙයින් අන්‍යයන් කෙරෙහි පවතින අනුකම්පාව හා සම්බන්ධ විතර්කය දක්වයි. 'ආරා සංයෝජනක්ඛයා' යනු මෙම විතර්ක තුනෙන් මැඩුණු පුද්ගලයා සංයෝජන ක්ෂය කිරීම හෙවත් අර්හත්වය ලැබීමෙන් බොහෝ දුරස් වන බවයි. එය ඔහුට ලැබීමට අපහසු දෙයක් බව අදහසයි.

ပုတ္တပသုန္တိ ပုတ္တေ စ ပသဝေါ စ. ပုတ္တသဒ္ဒေန စေတ္ထ ဒါရာဒယော; ပသုသဒ္ဒေန အဿမဟိံသခေတ္တဝတ္ထာဒယော စ သင်္ဂဟိတာ. ဝိဝါဟေတိ ဝိဝါဟကာရာပနေ. ဣမိနာ အာဝါဟောပိ သင်္ဂဟိတော. သံဟရာနီတိ ပရိဂ္ဂဟာနိ, ပရိက္ခာရသင်္ဂဟာနီတိ အတ္ထော. ‘‘သန္ထဝါနီ’’တိ စ ပဌန္တိ, မိတ္တသန္ထဝါနီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ ဟိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဗ္ဗော သော တာဒိသော ဘိက္ခူတိ သော ယထာဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ သတ္ထာရာ ဝုတ္တာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ, တထာ ပဿိတဗ္ဗတော တာဒိသော သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အရဟတိ.

'පුත්තපසූ' යනු පුතුන් හා ගව මහීෂාදී සතුන්ය. මෙහි 'පුත්‍ර' යන වචනයෙන් භාර්යාව ආදීන් ද, 'පසු' යන වචනයෙන් අශ්ව, මීහරක්, කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය ද ඇතුළත් වේ. 'විවාහේ' යනු විවාහ කටයුතු කරවා දීමයි. මෙයින් ආවාහ කටයුතු ද ඇතුළත් වේ. 'සංහරානි' යනු පිරිකර රැස් කිරීම්ය. 'සන්ථවානි' ලෙස ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය මිත්‍ර සබඳතාවන් යන්නයි. 'සබ්බත්ථ හිත්වා' (සෑම තැනම අත්හැර) යන්න සම්බන්ධ කරගත යුතුය. 'භබ්බෝ සෝ තාදිසෝ භික්ඛූ' යනු, මෙසේ කියන ලද සියලු ප්‍රපංචයන් අත්හැර, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ නිවැරදි පිළිවෙතින් සංසාරයේ බිය දකින ඒ උතුම් භික්ෂුව උත්තම වූ සම්බෝධිය හෙවත් අර්හත්වය ලැබීමට සුදුසු වන බවයි.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၂. သက္ကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සක්කාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၁. ဒုတိယေ သက္ကာရေနာတိ သက္ကာရေန ဟေတုဘူတေန, အထ ဝါ သက္ကာရေနာတိ သက္ကာရဟေတုနာ, သက္ကာရဟေတုကေန ဝါ. သက္ကာရဉှိ နိဿာယ [Pg.238] ဣဓေကစ္စေ ပုဂ္ဂလာ ပါပိစ္ဆာ ဣစ္ဆာပကတာ ဣစ္ဆာစာရေ ဌတွာ ‘‘သက္ကာရံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမာ’’တိ အနေကဝိဟိတံ အနေသနံ အပ္ပတိရူပံ အာပဇ္ဇိတွာ ဣတော စုတာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ, အပရေ ယထာသက္ကာရံ လဘိတွာ တန္နိမိတ္တံ မာနမဒမစ္ဆရိယာဒိဝသေန ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတွာ ဣတော စုတာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သက္ကာရေန အဘိဘူတာ ပရိယာဒိန္နစိတ္တာ’’တိ. တတ္ထ အဘိဘူတာတိ အဇ္ဈောတ္ထဋာ. ပရိယာဒိန္နစိတ္တာတိ ခေပိတစိတ္တာ, ဣစ္ဆာစာရေန မာနမဒါဒိနာ စ ခယံ ပါပိတကုသလစိတ္တာ. အထ ဝါ ပရိယာဒိန္နစိတ္တာတိ ပရိတော အာဒိန္နစိတ္တာ, ဝုတ္တပ္ပကာရေန အကုသလကောဋ္ဌာသေန ယထာ ကုသလစိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိဝါရော န ဟောတိ, ဧဝံ သမန္တတော ဂဟိတစိတ္တသန္တာနာတိ အတ္ထော. အသက္ကာရေနာတိ ဟီဠေတွာ ပရိဘဝိတွာ ပရေဟိ အတ္တနိ ပဝတ္တိတေန အသက္ကာရေန ဟေတုနာ, အသက္ကာရဟေတုကေန ဝါ မာနာဒိနာ. သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စာတိ ကေဟိစိ ပဝတ္တိတေန သက္ကာရေန ကေဟိစိ ပဝတ္တိတေန အသက္ကာရေန စ. ယေ ဟိ ကေဟိစိ ပဌမံ သက္ကတာ ဟုတွာ တေဟိယေဝ အသာရဘာဝံ ဉတွာ ပစ္ဆာ အသက္ကတာ ဟောန္တိ, တာဒိသေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စာ’’တိ.

81. දෙවන සූත්‍රයේ 'සක්කාරේන' යනු සත්කාරය හේතුවෙන් යන්නයි. නැතහොත් සත්කාරය නිසාවෙන් වූ යන්නයි. ඇතැම් පුද්ගලයෝ සත්කාරය නිසා පවිටු කැමැත්තෙන් යුතුව, ලාභ සත්කාර ලැබීමේ අරමුණින් වැරදි ආජීවයන්ට පැමිණ මෙලොවින් චුතව අපායෙහි උපදිති. තවත් සමහරු සත්කාර ලැබූ පසු ඒ නිසා ඇතිවන මානය, මදය හා මසුරුකම නිසා ප්‍රමාදයට පත්ව මෙලොවින් චුතව අපායෙහි උපදිති. ඒ අරභයා 'සක්කාරේන අභිභූතා පරියාදින්නචිත්තා' (සත්කාරයෙන් මැඩුණු, යටපත් කළ සිත් ඇති) ලෙස වදාරන ලදී. එහි 'අභිභූතා' යනු යටපත් වූ යන්නයි. 'පරියාදින්නචිත්තා' යනු ක්ෂය කළ සිත් ඇති හෙවත් අකුසලයෙන් කුසල් සිත විනාශ කළ යන්නයි. නැතහොත් 'පරියාදින්නචිත්තා' යනු කුසල් සිතක් උපදින්නට ඉඩ නොදී අකුසලයෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් වට කරගත් සිතයි. 'අසක්කාරේන' යනු අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන හෙළා දැකීම් හා නින්දා අපහාස නිසා ඇතිවන මානය ආදියයි. 'සක්කාරේන ච අසක්කාරේන ච' යනු ඇතැමෙකුගෙන් ලැබෙන සත්කාරයෙන් සහ ඇතැමෙකුගෙන් ලැබෙන අසත්කාරයෙනුත් යන්නයි. මුලින් සත්කාර ලබා පසුව ඔවුන්ගේ හරයක් නැති බව දැන අසත්කාර කරන්නන් අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ သက္ကာရေန အဘိဘူတာ ဒေဝဒတ္တာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

මෙහිදී සත්කාරයෙන් මැඩුණු දේවදත්ත ආදීන් නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ဖလံ ဝေ ကဒလိံ ဟန္တိ, ဖလံ ဝေဠုံ ဖလံ နဠံ;

သက္ကာရော ကာပုရိသံ ဟန္တိ, ဂဗ္ဘော အဿတရိံ ယထာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၃;

အ. နိ. ၄.၆၈;

စူဠဝ. ၃၃၅);

'කෙහෙල් ගසට එහි ඵලය (කෙහෙල් කැන) මාරක වන්නා සේ ද, උණ ගසට හා බට ගසට එහි ඵලය මාරක වන්නා සේ ද, වෙළඹට කුසෙහි පිළිසිඳගත් දරුවා මාරක වන්නා සේ ද, සත්කාරය නපුරු පුද්ගලයා විනාශ කරයි.' (සං. නි. 1.183; අ. නි. 4.68; චූළවග්ග 335)

သာဓူနံ ဥပရိ ကတေန အသက္ကာရေန အဘိဘူတာ ဒဏ္ဍကီရာဇကာလိင်္ဂရာဇမဇ္ဈရာဇာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

සත්පුරුෂයන්ට කළ අගෞරවය (අසත්කාරය) නිසා මැඩුණු හෙවත් විනාශයට පත් දණ්ඩකී රජු, කාලිංග රජු, මජ්ඣ රජු ආදීන් නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ကိသဉှိ ဝစ္ဆံ အဝကိရိယ ဒဏ္ဍကီ,ဥစ္ဆိန္နမူလော သဇနော သရဋ္ဌော;

ကုက္ကုဠနာမေ နိရယမှိ ပစ္စတိ,တဿ ဖုလိင်္ဂါနိ ပတန္တိ ကာယေ.

'දණ්ඩකී රජු කිසවච්ඡ තාපසයාට අපහාස කොට, පිරිවර හා රට ද සමඟ මුලින්ම සිඳී විනාශ විය. ඔහු දැන් කුක්කුළ නම් නිරයෙහි පැසෙයි, ඔහුගේ කය මත ගිනි පුපුරු පතිත වෙයි.

‘‘ယော [Pg.239] သညတေ ပဗ္ဗဇိတေ အဝဉ္စယိ,ဓမ္မံ ဘဏန္တေ သမဏေ အဒူသကေ;

တံ နာဠိကေရံ သုနခါ ပရတ္ထ,သင်္ဂမ္မ ခါဒန္တိ ဝိဖန္ဒမာနံ’’. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၀-၇၁);

'යමෙක් දැමුණු, ධර්මය දේශනා කරන, නිදොස් වූ පැවිදි සමණවරුන් රැවටුවේ ද, පරලොවදී බල්ලෝ එක්ව එසේ වෙවුලමින් සිටින ඒ නාළිකේර රජුව කා දමති.' (ජා. 2.17.70-71)

‘‘ဥပဟစ္စ မနံ မဇ္ဈော, မာတင်္ဂသ္မိံ ယသဿိနေ;

သပါရိသဇ္ဇော ဥစ္ဆိန္နော, မဇ္ဈာရညံ တဒါ အဟူ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၉.၉၆);

'මජ්ඣ රජු යසස් ඇති මාතංග තාපසයා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගෙන පිරිවර සමඟ විනාශ විය. එවිට මජ්ඣ දේශය වනයක් බවට පත් විය.' (ජා. 2.19.96)

သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စ အဘိဘူတာ အညတိတ္ထိယာ နာဋပုတ္တာဒယော နိဒဿေတဗ္ဗာ.

සත්කාරයෙන් හා අසත්කාරයෙන් යන දෙකෙන්ම මැඩුණු පුද්ගලයන් ලෙස නිගණ්ඨ නාටපුත්ත ආදීන් නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය.

ဂါထာသု ဥဘယန္တိ ဥဘယေန သက္ကာရေန စ အသက္ကာရေန စ. သမာဓိ န ဝိကမ္ပတီတိ န စလတိ, ဧကဂ္ဂဘာဝေန တိဋ္ဌတိ. ကဿ ပန န စလတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပမာဒဝိဟာရိနော’’တိ. ယော ပမာဒကရဓမ္မာနံ ရာဂါဒီနံ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ အပ္ပမာဒဝိဟာရီ အရဟာ, တဿ. သော ဟိ လောကဓမ္မေဟိ န ဝိကမ္ပတိ. သုခုမဒိဋ္ဌိဝိပဿကန္တိ ဖလသမာပတ္တိအတ္ထံ သုခုမာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပညာယ အဘိဏှံ ပဝတ္တဝိပဿနတ္တာ သုခုမဒိဋ္ဌိဝိပဿကံ. ဥပါဒါနက္ခယာရာမန္တိ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ ခယံ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တဖလံ အာရမိတဗ္ဗံ ဧတဿာတိ ဥပါဒါနက္ခယာရာမံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවන්හි 'උභයං' යනු සත්කාර හා අසත්කාර යන දෙකමයි. 'සමාධි න විකම්පති' යනු සිත නොසැලෙන බවයි, ඒකාග්‍රතාවයෙන් පවතින බවයි. කාගේ සිත නොසැලෙන්නේ ද යත්, 'අප්පමාදවිහාරිනෝ' හෙවත් ප්‍රමාදයට හේතු වන රාගාදී ධර්මයන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ හෙයින් අප්‍රමාදීව වෙසෙන රහතන් වහන්සේගේ සිතයි. උන්වහන්සේ ලෝකධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවෙති. 'සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකං' යනු ඵලසමාපත්තිය සඳහා සියුම් වූ ප්‍රඥාවෙන් නිරන්තරයෙන් විදර්ශනා වඩන බැවින් සියුම් දෘෂ්ටි ඇති විදර්ශකයෙකු බවයි. 'උපාදානක්ඛයාරාමං' යනු සිවු වැදෑරුම් උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීම හෙවත් අර්හත් ඵලය අරමුණු කරන බවයි. සෙසු කොටස් කලින් විස්තර කළ පරිදිම වේ.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၃. ဒေဝသဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දේවසද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၂. တတိယေ ဒေဝေသူတိ ဌပေတွာ အရူပါဝစရဒေဝေ စေဝ အသညဒေဝေ စ တဒညေသု ဥပပတ္တိဒေဝေသု. ဒေဝသဒ္ဒါတိ ဒေဝါနံ ပီတိသမုဒါဟာရသဒ္ဒါ. နိစ္ဆရန္တီတိ အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ပဝတ္တန္တိ. သမယာ သမယံ ဥပါဒါယာတိ သမယတော သမယံ ပဋိစ္စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မိံ ကာလေ ဌိတာ တေ ဒေဝါ တံ ကာလံ အာဂမ္မ နံ ပဿိဿန္တိ, တတော တံ သမယံ သမ္ပတ္တံ အာဂမ္မာတိ. ‘‘သမယံ သမယံ ဥပါဒါယာ’’တိ စ ကေစိ ပဌန္တိ, တေသံ [Pg.240] တံ တံ သမယံ ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော. ယသ္မိံ သမယေတိ ယဒါ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇), ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၄) စ ကာမေသု ဃရာဝါသေ စ အာဒီနဝါ, တပ္ပဋိပက္ခတော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသာ စ သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, တသ္မိံ သမယေ. တဒါ ဟိဿ ဧကန္တေန ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ နမတိ. အရိယသာဝကောတိ အရိယဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာဝကော, သာဝကဘာဝံ ဥပဂန္တုကာမော, အရိယသာဝကော ဝါ အဝဿံဘာဝီ. အန္တိမဘဝိကံ သာဝကဗောဓိသတ္တံ သန္ဓာယ အယမာရမ္ဘော. ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာတိ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ အပနေတွာ. ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာတိ ကသာယေန ရတ္တတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသေတွာ စေဝ ပါရုပိတွာ စ. အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတီတိ အဂါရသ္မာ ဃရာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတိ ပကပ္ပေတိ, ပဗ္ဗဇတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ, တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယန္တိ ဉာတဗ္ဗာ.

82. තුන්වැනි 'දෙවියන් අතර' යන්නෙහි අරුපාවචර සහ අසඤ්ඤ තලයේ දෙවියන් හැර සෙසු උප්පත්ති දේව ලෝකවල උපන් දෙවියන් අදහස් වේ. 'දේව ශබ්ද' යනු දෙවියන්ගේ ප්‍රීති ඝෝෂා සහ කතාබහ කරන ශබ්දයන්ය. 'නිකුත් වෙති' යනු ඔවුනොවුන් අතර කෙරෙන කතාබහ වශයෙන් පවතින බවයි. 'කාලයෙන් කාලය ඇසුරු කොට' යනු ඒ ඒ කාලය අනුවය. මෙයින් කියැවෙන්නේ ඒ ඒ කාලය පැමිණි විට එම දෙවියන් ඒ දෙස බලනු ඇති බවයි. 'සමයං සමයං උපාදාය' යනුවෙන් ද ඇතැම්හු කියවති; එහි අර්ථය ඒ ඒ සමය (කාලය) ඇසුරු කොට යන්නයි. 'යම් සමයක' යනු 'කාමයන් ඇටසැකිල්ලක් වැනිය' ආදී වශයෙන් ද 'ගිහිගෙය සම්බාධයකි' ආදී වශයෙන් ද කාමයන්හි සහ ගිහිගෙයි දොස් ද, එයට ප්‍රතිපක්ෂව මහණකමෙහි (නෙක්ඛම්මයෙහි) ආනිසංස ද මැනවින් දක්නා ලැබෙන යම් කලෙක ද, ඒ කාලයයි. එවිට ඔහුගේ සිත ඒකාන්තයෙන්ම පැවිදි වීම සඳහා නැඹුරු වෙයි. 'ආර්ය ශ්‍රාවකයා' යනු ආර්ය වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයා හෙවත් ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණීමට කැමති, නැතහොත් අනාගතයේ ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රාවකයෙකු වන තැනැත්තායි. මෙය අවසන් භවයෙහි වසන ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයා (අනාගත රහතන් වහන්සේ) අරභයා කළ ප්‍රකාශයකි. 'කෙස් රැවුල් බා' යනු හිසකෙස් සහ රැවුල කපා ඉවත් කිරීමයි. 'කසට පෙවූ වස්ත්‍ර හැඳ' යනු කසටින් සායම් කළ බැවින් 'කාසාය' නම් වූ, බඹසර රකින්නන්ට සුදුසු වස්ත්‍ර හැඳීම සහ පෙරවීමයි. 'ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයෙහි පැවිදි වීමට සිතයි' යනු ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි බව ලබන්නෙමියි සංකල්පනා කරයි, පැවිදි වෙයි යන අර්ථයයි. මෙහිදී ගිහිගෙට හිතකර වූ සී සෑම, වෙළඳාම වැනි කටයුතු 'ආගාරිය' (ගිහි කටයුතු) නම් වන අතර, පැවිදි බවෙහි ඒවා නොමැති බැවින් පැවිදි බව 'අනගාරිය' (ගිහි නොවන බව) ලෙස දත යුතුය.

မာရေနာတိ ကိလေသမာရေန. သင်္ဂါမာယ စေတေတီတိ ယုဇ္ဈနတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတိ, မာရံ အဘိဝိဇေတုံ သန္နယှတိ. ယသ္မာ ပန ဧဝရူပဿ ပဋိပဇ္ဇနကပုဂ္ဂလဿ ဒေဝပုတ္တမာရောပိ အန္တရာယာယ ဥပက္ကမတိ, တသ္မာ တဿပိ ဝသေန မာရေနာတိ ဧတ္ထ ဒေဝပုတ္တမာရေနာတိပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဿာပိ အယံ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ ကရိဿတေဝါတိ. ယသ္မာ ပန ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ခုရဂ္ဂတော ဝါ ပဋ္ဌာယ သီလာနိ သမာဒိယန္တော ပရိသောဓေန္တော သမထဝိပဿနာသု ကမ္မံ ကရောန္တော ယထာရဟံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနာနံ ဝသေန ကိလေသမာရံ ပရိပါတေတိ နာမ, န ယုဇ္ဈတိ နာမ သမ္ပဟာရဿ အဘာဝတော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မာရေန သဒ္ဓိံ သင်္ဂါမာယ စေတေတီ’’တိ.

'මාරයා සමඟ' යනු කෙලෙස් මාරයා සමඟයි. 'සංග්‍රාමය සඳහා සිතයි' යනු සටන් කිරීම පිණිස සිත උපදවයි, මාරයා පරාජය කිරීමට සන්නද්ධ වෙයි යන්නයි. මෙබඳු පිළිවෙතක යෙදෙන පුද්ගලයාට දේවපුත්ත මාරයා ද බාධා කරන බැවින්, මෙහි 'මාරයා විසින්' යන්නෙන් දේවපුත්ත මාරයා ද අදහස් වන බව දත යුතුය. ඔහු ද මොහුගේ බලාපොරොත්තු බිඳ දැමීමට උත්සාහ කරයි. පැවිදි වූ දින සිට හෝ කරණවෑමියාගේ දැහැනේ (කෙස් බෑමේ) සිටම සීලයන් සමාදන්ව පිරිසිදු කරමින්, සමථ විපස්සනා භාවනා වඩමින්, අදාළ තදංග ප්‍රහාණ සහ විෂ්කම්භන ප්‍රහාණ මගින් කෙලෙස් මාරයා මැඩලන නිසාත්, මුහුණට මුහුණ ලා කෙරෙන සටනක් නොමැති වුව ද 'මාරයා සමඟ සංග්‍රාම කිරීමට සිතයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

သတ္တန္နန္တိ ကောဋ္ဌာသတော သတ္တန္နံ, ပဘေဒတော ပန တေ သတ္တတိံသ ဟောန္တိ. ကထံ? စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ. ဧဝံ ပဘေဒတော သတ္တတိံသဝိဓာပိ သတိပဋ္ဌာနာဒိကောဋ္ဌာသတော သတ္တေဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တန္န’’န္တိ. ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ လဒ္ဓနာမဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ မဂ္ဂဉာဏဿေဝ ဝါ ပက္ခေ ဘဝါနံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ[Pg.241], ဗောဓိကောဋ္ဌာသိယာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဗောဓိပက္ခိကာန’’န္တိပိ ပါဌော, ဗောဓိပက္ခဝန္တာနံ, ဗောဓိပက္ခေ ဝါ နိယုတ္တာနန္တိ အတ္ထော. ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တောတိ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏေ ဟိ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ပရိယာယေန ဗောဓိပက္ခိယာ နာမ, မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ ပန တေ နိပ္ပရိယာယေန ဗောဓိပက္ခိယာ နာမ ဟောန္တိ.

'සත් දෙනාගේ' යනු කොටස් වශයෙන් හතකි, ප්‍රභේද වශයෙන් ඒවා තිස් හතකි. ඒ කෙසේද? සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධානය, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. මෙසේ ප්‍රභේද වශයෙන් තිස් හතක් වුව ද, සතිපට්ඨාන ආදී කොටස් වශයෙන් හතක් වන බැවින් 'සත් දෙනාගේ' යැයි කියන ලදී. 'බෝධිපක්ඛිය' යනු අවබෝධය යන අර්ථයෙන් 'බෝධි' නම් වූ ආර්ය පුද්ගලයාගේ හෝ මාර්ග ඥානයට අයත් වන බැවින් 'බෝධිපක්ඛිය' (බෝධි පාර්ශවීය) නම් වේ. 'බෝධිපක්ඛික' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය බෝධියට සම්බන්ධ වූ හෝ බෝධියෙහි යෙදුණු යන්නයි. 'භාවනානුයෝගයෙහි යෙදුණු' යනු විදර්ශනාව උත්සාහයෙන් වඩා ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. විදර්ශනා අවස්ථාවෙහි සතිපට්ඨාන ආදිය පර්යාය වශයෙන් (අන් ක්‍රමයකින්) බෝධිපක්ඛිය ධර්ම වන අතර, මාර්ග අවස්ථාවෙහි ඒවා නිපර්යාය වශයෙන්ම (සෘජුවම) බෝධිපක්ඛිය ධර්ම වේ.

အာသဝါနံ ခယာတိ ကာမာသဝါဒီနံ သဗ္ဗေသံ အာသဝါနံ ခယာ. အာသဝေသု ဟိ ခီဏေသု သဗ္ဗေ ကိလေသာ ခီဏာယေဝ ဟောန္တိ. တေန အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. အနာသဝန္တိ အာသဝဝိရဟိတံ. စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဧတ္ထ စေတောဝစနေန အရဟတ္တဖလသမာဓိ, ပညာဝစနေန တံသမ္ပယုတ္တာ စ ပညာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ သမာဓိ ရာဂတော ဝိမုတ္တတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ, ပညာ အဝိဇ္ဇာယ ဝိမုတ္တတ္တာ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

'ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන්' යනු කාමාශ්‍රව ආදී සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙනි. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ විට සියලු කෙලෙස් ද ක්ෂය වූවාම වෙයි. එයින් අර්හත් මාර්ගය කියැවේ. 'අනාසව' යනු ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. 'චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය' යන්නෙහි 'චේතෝ' යන වචනයෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය ද, 'ප්‍රඥා' යන වචනයෙන් එයට සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව ද කියැවේ. එහිදී සමාධිය රාගයෙන් මිදුණු බැවින් 'චේතෝවිමුක්තිය' ලෙසත්, ප්‍රඥාව අවිද්‍යාවෙන් මිදුණු බැවින් 'ප්‍රඥාවිමුක්තිය' ලෙසත් දත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘ယော ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိ, တဒဿ သမာဓိန္ဒြိယံ. ယာ ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, ပညာ, တဒဿ ပညိန္ဒြိယံ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၆).

“මහණෙනි, ඔහුගේ යම් සමාධියක් වේ ද එය ඔහුගේ සමාධින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, ඔහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද එය ඔහුගේ ප්‍රඥේන්ද්‍රියයි. මහණෙනි, මෙසේ රාගය විරාග වීමෙන් චේතෝවිමුක්තිය ද, අවිද්‍යාව විරාග වීමෙන් ප්‍රඥාවිමුක්තිය ද වෙයි.”

အပိစေတ္ထ သမထဖလံ စေတောဝိမုတ္တိ, ဝိပဿနာဖလံ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာတိ အတ္တနာယေဝ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပစ္စက္ခံ ကတွာ အပရပ္ပစ္စယေန ဉတွာ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ပါပုဏိတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရတိ. တမေဝ သင်္ဂါမသီသံ အဘိဝိဇိယ အဇ္ဈာဝသတီတိ မာရံ အဘိဝိဇိနိတွာ ဝိဇိတဝိဇယတ္တာ တေန ကတသင်္ဂါမသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ သီသဘူတံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိဣဿရိယဋ္ဌာနံ, အဘိဘဝန္တော အာဝသတိ, သမာပဇ္ဇတိ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ဣမေ စ ဒေဝသဒ္ဒါ ဒိဋ္ဌသစ္စေသု ဒေဝေသု ပဝတ္တန္တိ, ဝိသေသတော သုဒ္ဓါဝါသဒေဝေသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවද මෙහි සමථයේ ඵලය චේතෝවිමුක්තිය ලෙස ද, විදර්ශනාවේ ඵලය ප්‍රඥාවිමුක්තිය ලෙස ද දත යුතුය. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයේදීමයි. 'තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට' යනු තමාම උසස් ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට අන්‍යයෙකුගේ උපකාරයක් නොමැතිව දැනගෙන යන්නයි. 'එළඹ වාසය කරයි' යනු එය ලබාගෙන සම්පූර්ණ කර වාසය කරයි. ඒ සංග්‍රාම භූමිය ජයගෙන වාසය කරයි යනු මාරයා පරාජය කොට, ජයග්‍රහණය කළ බැවින් ඒ සංග්‍රාමය යැයි කියන ලද ආර්ය මාර්ගයේ ශීර්ෂය බඳු වූ අර්හත් ඵල සමාපත්ති නමැති ඓශ්චර්යය තලයට පැමිණ, සියල්ල මැඩපවත්වා වාසය කරයි, සමවදියි යන අර්ථයයි. මෙම දේව ශබ්දයන් සත්‍යය අවබෝධ කළ (ආර්ය) දෙවියන් අතර පවතින අතර, විශේෂයෙන්ම ශුද්ධාවාස දේව ලෝකවල පවතින බව දත යුතුය.

ဂါထာသု မဟန္တန္တိ သီလာဒိဂုဏမဟတ္တေန မဟန္တံ. ဝီတသာရဒန္တိ သာရဇ္ဇကရာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန ဝိဂတသာရဇ္ဇံ အပဂတမင်္ကုဘာဝံ. ပုရိသာဇညာတိ အဿာဒီသု အဿာဇာနီယာဒယော ဝိယ ပုရိသေသု အာဇာနီယဘူတာ [Pg.242] ဥတ္တမပုရိသာ. ဒုဇ္ဇယမဇ္ဈဘူတိ ပစုရဇနေဟိ ဇေတုံ အသက္ကုဏေယျံ ကိလေသဝါဟိနိံ အဘိဘဝိ အဇ္ဈောတ္ထရိ. ‘‘အဇ္ဇယီ’’တိပိ ပဌန္တိ, အဇိနီတိ အတ္ထော. ဇေတွာန မစ္စုနော သေနံ, ဝိမောက္ခေန အနာဝရန္တိ လောကတ္တယာဘိဗျာပနတော ဒိယဍ္ဎသဟဿာဒိဝိဘာဂတော စ ဝိပုလတ္တာ အညေဟိ အာဝရိတုံ ပဋိသေဓေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အနာဝရံ, မစ္စုနော မာရဿ သေနံ ဝိမောက္ခေန အရိယမဂ္ဂေန ဇေတွာ ယော တွံ ဒုဇ္ဇယံ အဇယိ, တဿ နမော, တေ ပုရိသာဇညာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ගාථාවන්හි 'මහන්ත' යනු සීලාදී ගුණයන්ගේ මහත් බව නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ තැනැත්තා ය. 'වීතසාරද' යනු ලැජ්ජාව උපදවන කෙලෙසුන් නොමැති බැවින් බිය පහ වූ, මකු බව දුරු වූ තැනැත්තා ය. 'පුරිසාජඤ්ඤ' යනු අශ්වයන් අතර ආජානීය අශ්වයන් මෙන් මිනිසුන් අතර ආජානීය වූ උත්තම පුරුෂයා ය. 'දුජ්ජයමජ්ඣභූ' (හෝ අජ්ජයී) යනු සාමාන්‍ය ජනයාට ජයගත නොහැකි කෙලෙස් සේනාව මැඩපවත්වා ජයගත් තැනැත්තා ය. මරණය නමැති මාරයාගේ සේනාව විමුක්තියෙන් (අරිහත් මාර්ගයෙන්) ජයගෙන, ලෝකත්‍රයෙහිම පැතිර පවතින බැවින් ද, එක්දහස් පන්සියයක් ආදී වශයෙන් බෙදී ඇති බැවින් ද, අන්‍යයන්ට වැළැක්විය නොහැකි බැවින් ද 'අනාවරණ' වූ, එමෙන්ම ජය ගැනීමට අපහසු වූ ඒ මාර සේනාව යමෙක් ජය ගත්තේද, ඒ පුරුෂාජානීයයාණන්ට නමස්කාර වේවා යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ဟိ-ဣတိ နိပါတမတ္တံ. ဧတံ ပတ္တမာနသံ အဓိဂတာရဟတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒေဝတာ နမဿန္တီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဣတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ကိံ ပန ဧတံ ကာရဏံ? နမုစိသေနာဝိဇယေန ပတ္တမာနသတ္တံ. ဣမိနာ ကာရဏေန တံ ဒေဝတာ နမဿန္တီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ ကာရဏံ ဖလတော ဒဿေတုံ ‘‘တဉှိ တဿ န ပဿန္တိ, ယေန မစ္စုဝသံ ဝဇေ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယသ္မာ တဿ ပုရိသာဇညဿ ပဏိဓာယ ဂဝေသန္တာပိ ဒေဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ တံ ကာရဏံ န ပဿန္တိ, ယေန သော မစ္စုနော မရဏဿ ဝသံ ဝဇေ ဥပဂစ္ဆေယျ. တသ္မာ တံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နမဿန္တီတိ.

'ඉති' යනු ඉහත කී ආකාරයට ය. 'හි' යනු නිපාතයකි. අර්හත් භාවයට පත් වූ, ක්ෂීණාශ්‍රව වූ උත්තමයාට දෙවියෝ නමස්කාර කරති යන මේ කරුණ නිගමනයක් ලෙස මෙහි දක්වයි. එසේත් නැතහොත් 'ඉති' යනු මේ හේතුව නිසා ය. ඒ හේතුව කුමක්ද? නමුචි (මාර) සේනාව පරාජය කර අර්හත් ඵලයට පත් වීමයි. මේ හේතුව නිසා දෙවියෝ උන්වහන්සේට නමස්කාර කරති යනු අර්ථයයි. දැන් එම හේතුව ඵලයක් ලෙස දැක්වීමට 'ඔහුගේ ඒ (හේතුව) දෙවියෝ පවා නොදකිති, යම් හේතුවකින් ඔහු මරණයට වසඟ වන්නේද' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් - යම් හෙයකින් ඒ පුරුෂාජානීයයාණන් පිළිබඳව විමසිලිමත්ව සොයන්නා වූ දෙවියෝ පවා, ඔහු යම් හේතුවකින් මරණයට වසඟ වන්නේ නම් එවැනි අංශුමාත්‍ර වූ හෝ හේතුවක් නොදකිති. එබැවින් ඒ විශුද්ධි දේවතාවෝ ඔහුට නමස්කාර කරති.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ပဉ္စပုဗ္ဗနိမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පංචපුබ්බනිමිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၃. စတုတ္ထေ ယဒါတိ ယသ္မိံ ကာလေ. ဒေဝေါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေါ. တယော ဟိ ဒေဝါ – သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. တေသု သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ခတ္တိယာ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ တဒုပရိဒေဝါ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ ခီဏာသဝါ. ဣဓ ပန ကာမာဝစရဒေဝေါ အဓိပ္ပေတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝေါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေါ’’တိ. ဒေဝကာယာတိ ဒေဝသမူဟတော, ဒေဝဋ္ဌာနတော ဝါ, ဒေဝလောကတောတိ အတ္ထော. သမူဟနိဝါသဝါစကော ဟိ အယံ ကာယသဒ္ဒေါ. စဝနဓမ္မောတိ မရဏဓမ္မော, အာယုက္ခယေန ဝါ ပုညက္ခယေန ဝါ ဥပဋ္ဌိတမရဏောတိ အတ္ထော.

83. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'යදා' යනු යම් කාලයක යන්නයි. 'දේවෝ' යනු උපපත්ති දේවතාවා ය. සම්මුති දේව, උපපත්ති දේව, විශුද්ධි දේව යනුවෙන් දේවතාවෝ තිදෙනෙකි. ඔවුන් අතරින් 'සම්මුති දේව' යනු ක්ෂත්‍රිය රජවරු ය. 'උපපත්ති දේව' යනු චාතුම්මහාරාජිකයේ පටන් ඉහළ දෙව්ලොව උපන් දෙවියෝ ය. 'විශුද්ධි දේව' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා ය. මෙහිදී අදහස් කළේ කාමාවචර දෙවියෙකි. එබැවින් 'දේවෝ යනු උපපත්ති දේවතාවා' යැයි කියන ලදී. 'දේවකායා' යනු දේව සමූහයාගෙන්, හෝ දේව ස්ථානයෙන් හෙවත් දෙව්ලොවින් යනු අර්ථයයි. 'කාය' යන වචනය මෙහිදී සමූහය හෝ වාසස්ථානය හැඳින්වීමට යොදා ඇත. 'චවනධම්මෝ' යනු චුත වන ස්වභාවය ඇති, එනම් ආයුෂය ක්ෂය වීමෙන් හෝ පින ක්ෂය වීමෙන් මරණයට ආසන්න වූ තැනැත්තා යන්නයි.

ပဉ္စဿ [Pg.243] ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ အဿ ဥပဋ္ဌိတမရဏဿ ဒေဝပုတ္တဿ ပဉ္စ မရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပကာသာနိ ဝါ ဟောန္တိ. မာလာ မိလာယန္တီတိ တေန ပိဠန္ဓိတမာလာ မဇ္ဈနှိကသမယေ အာတပေ ခိတ္တာ ဝိယ မိလာတာ ဝိဟတသောဘာ ဟောန္တိ.

'ඔහුට පෙරනිමිති පහක් පහළ වේ' යනු මරණයට ආසන්න වූ ඒ දේවපුත්‍රයාට මරණය පිළිබඳ පූර්ව නිමිති පහක් උපදියි, නැතහොත් ප්‍රකාශ වේ. 'මල් මැලවෙයි' යනු ඔහු පැළඳ සිටින මල් මාලාවන්, මධ්‍යහ්න කාලයේ අව්වේ දැමූ කල මෙන් මැලවී, එහි ශෝභාව විනාශ වී යයි.

ဝတ္ထာနိ ကိလိဿန္တီတိ သရဒသမယေ ဝိဂတဝလာဟကေ အာကာသေ အဗ္ဘုဿက္ကမာနဗာလသူရိယသဒိသပ္ပဘာနိ နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏာနိ တေန နိဝတ္ထပါရုတဝတ္ထာနိ တံ ခဏံယေဝ ကဒ္ဒမေ ခိပိတွာ မဒ္ဒိတာနိ ဝိယ ဝိဟတပ္ပဘာနိ မလိနာနိ ဟောန္တိ.

'වස්ත්‍ර කිලිටු වෙයි' යනු වලාකුළු රහිත සරත් කාලයේ අහසේ උදාවන බාල සූර්යයාගේ රැස් වැනි දීප්තියෙන් යුත්, විවිධ වර්ණවලින් යුත් ඔහු හැඳ පොරවා සිටින වස්ත්‍ර, ඒ මොහොතේම මඩෙහි දමා පෑගුවාක් මෙන් ප්‍රභාව මැකී කිලිටු බවට පත්වෙයි.

ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တီတိ သုပရိသုဒ္ဓဇာတိမဏိ ဝိယ သုသိက္ခိတသိပ္ပာစရိယရစိတသုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ စ ပုဗ္ဗေ သေဒမလဇလ္လိကာရဟိတသရီရဿ တသ္မိံ ခဏေ ဥဘောဟိ ကစ္ဆေဟိ သေဒဓာရာ သန္ဒန္တိ ပဂ္ဃရန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ကစ္ဆေဟိယေဝ, သကလသရီရတောပိ ပနဿ သေဒဇလကဏ္ဏိကာ မုစ္စတိယေဝ, ယေန အာမုတ္တမုတ္တာဇာလဂဝစ္ဆိတော ဝိယ တဿ ကာယော ဟောတိ.

'කිහිලිවලින් ඩහදිය වැගිරෙයි' යනු ඉතා පිරිසිදු ජාති මාණික්‍යයක් මෙන් ද, දක්ෂ ශිල්පියෙකු විසින් මනා ලෙස නිමවන ලද රන් පිළිමයක් මෙන් ද පෙරදී ඩහදිය හෝ කිලිටු රහිත වූ ඔහුගේ ශරීරයේ ඒ මොහොතේ දෙකිහිලිවලින් ඩහදිය ධාරාවන් ගලා යයි. කිහිලිවලින් පමණක් නොව, ඔහුගේ මුළු ශරීරයෙන්ම ඩහදිය බිඳු පිටවේ, ඒ නිසා ඔහුගේ ශරීරය මුතු දැලකින් වැසුණාක් මෙන් දිස්වෙයි.

ကာယေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏိယံ ဩက္ကမတီတိ ပုဗ္ဗေ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ယထာနုဘာဝံ ဧကယောဇနံ ဒွိယောဇနံ ယာဝ ဒွါဒသယောဇနမတ္တမ္ပိ ပဒေသံ အာဘာယ ဖရိတွာ ဝိဇ္ဇောတမာနော ကာယော ဟောတိ ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စာဒိဝိရဟိတော, န သီတံ န ဥဏှံ ဥပဃာတကံ, ဒေဝဓီတာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောတိ, ဒေဝပုတ္တော ဝီသတိဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ, တံ ခဏံယေဝ နိပ္ပဘေ နိတ္တေဇေ ကာယေ ဝိရူပဘာဝေါ အနုပဝိသတိ သဏ္ဌာတိ.

'ශරීරය විවර්ණ වෙයි' යනු මීට පෙර ප්‍රතිසන්ධියේ පටන් තමන්ගේ ආනුභාවයට අනුව යොදුනක්, දෙයොදුනක් හෝ යොදුන් දොළසක් පමණ පෙදෙසක් ආලෝකයෙන් විහිදුවමින් බැබළුණු, දත් වැටීමක් හෝ කෙස් පැසීමක් වැනි දෑ රහිත වූ, අධික ශීත හෝ උෂ්ණ පීඩා නොමැති, දහසය හැවිරිදි දේව දූතියක හෝ විසි හැවිරිදි දේව පුත්‍රයෙකු මෙන් තිබූ ශරීරය, ඒ මොහොතේම දීප්තියක් නොමැතිව තේජස හීන වී විරූපී ස්වභාවයක් ශරීරයට ඇතුළු වී එහි රැඳෙයි.

သကေ ဒေဝေါ ဒေဝါသနေ နာဘိရမတီတိ အတ္တနော အစ္ဆရာဂဏေဟိ သဒ္ဓိံ ကီဠနပရိစရဏကဒိဗ္ဗာသနေ န ရမတိ, န စိတ္တဿာဒံ လဘတိ. တဿ ကိရ မနုဿဂဏနာယ သတ္တဟိ ဒိဝသေဟိ မရဏံ ဘဝိဿတီတိ ဣမာနိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုဘဝန္တိ. သော တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဧဝရူပါယ နာမ သမ္ပတ္တိယာ ဝိနာ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဗလဝသောကာဘိဘူတော ဟောတိ. တေနဿ ကာယေ မဟာပရိဠာဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သဗ္ဗတော ဂတ္တေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ. စိရတရံ ကာလံ အပရိစိတဒုက္ခော တံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဧကစ္စော ‘‘ဒယှာမိ ဒယှာမီ’’တိ ကန္ဒန္တော ပရိဒေဝန္တော ကတ္ထစိ အဿာဒံ အလဘန္တော ဝိဇပ္ပန္တော ဝိလပန္တော တဟိံ တဟိံ အာဟိဏ္ဍတိ. ဧကစ္စော သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ [Pg.244] ကာယဝါစာဟိ ဝိကာရံ အကရောန္တောပိ ပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခံ အသဟန္တော ဝိဟညမာနော ဝိစရတိ.

'දේවතාවා තම දේවාසනයෙහි නොඇලෙයි' යනු තමන්ගේ අප්සරාවන් සමඟ කෙළිදෙලෙන් පසුවන දිව්‍ය ආසනයෙහි සතුටක් නොලබයි, සිතේ ප්‍රසාදයක් ඇති නොවේ. ඔහුට මිනිස් ගණනයෙන් දින හතකින් මරණය සිදුවන බැවින් මෙම පෙරනිමිති පහළ වේ. ඒ නිමිති පහළ වීමෙන් 'මෙවන් වූ සම්පත්තියෙන් මම වෙන් වන්නෙමි' යැයි දැඩි ශෝකයෙන් පීඩිත වෙයි. ඒ නිසා ඔහුගේ ශරීරයෙහි මහත් දැවිල්ලක් ඇති වේ, ඒ හේතුවෙන් ශරීරයේ සෑම තැනකින්ම ඩහදිය පිටවේ. බොහෝ කලක් දුකක් අත්නොවිඳි හෙයින් එය ඉවසාගත නොහැකිව සමහරු 'දැවෙනවා දැවෙනවා' යැයි කෑගසමින්, වැළපෙමින්, කිසිදු තැනක සතුටක් නොලබමින් විලාප නගමින් තැන් තැන්වල ඇවිදිති. සමහරු සිහිය පිහිටුවාගෙන කයෙන් හෝ වචනයෙන් විකාරයක් නොකළත්, ප්‍රිය විප්පයෝග දුක දරාගත නොහැකිව පීඩිතව හැසිරෙති.

ဣမာနိ ပန ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ယထာ လောကေ မဟာပုညာနံ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံယေဝ ဥက္ကာပါတဘူမိစာလစန္ဒဂ္ဂါဟာဒီနိ နိမိတ္တာနိ ပညာယန္တိ, န သဗ္ဗေသံ; ဧဝမေဝ မဟေသက္ခဒေဝါနံယေဝ ပညာယတိ. ဥပ္ပန္နာနိ စ တာနိ ‘‘ဣမာနိ မရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ နာမာ’’တိ ကေစိ ဒေဝါ ဇာနန္တိ, န သဗ္ဗေ. တတ္ထ ယော မန္ဒေန ကုသလကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တော, သော ‘‘ဣဒါနိ ကော ဇာနာတိ, ‘ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တိဿာမီ’’’တိ ဘာယတိ. ယော ပန မဟာပုညော, သော ‘‘ဗဟုံ မယာ ဒါနံ ဒိန္နံ, သီလံ ရက္ခိတံ, ပုညံ ဥပစိတံ, ဣတော စုတဿ မေ သုဂတိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ န ဘာယတိ န ဝိကမ္ပတိ. ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ပန တံ ဂဟေတွာ ဒေဝတာ နန္ဒနဝနံ ပဝေသေန္တိ သဗ္ဗဒေဝလောကေသု နန္ဒနဝနံ အတ္ထိယေဝ.

මේ පෙරනිමිති ලෝකයෙහි මහා පින් ඇති රජුන්ට හෝ රජ මහා අමාත්‍යවරුන්ට පමණක් උල්කාපාත, භූමිකම්පා, චන්ද්‍රග්‍රහණ ආදී නිමිති පෙනෙන්නාක් මෙන්, මහේශාඛ්‍ය දෙවියන්ටම පමණක් පෙනෙයි. එම නිමිති පහළ වූ විට මේවා 'මරණයේ පෙරනිමිති' බව සමහර දෙවිවරු දනිති, සියල්ලෝම නොදනිති. එහිදී යමෙක් මඳ කුසල් කර්මයකින් උපත ලබා ඇත්නම්, ඔහු 'දැන් මා කොහි උපදී දැයි කවුද දන්නේ' යැයි බියට පත්වෙයි. යමෙක් මහා පින් ඇත්තෙක් නම්, 'මා විසින් බොහෝ දන් දී ඇත, සිල් රකින ලදී, පින් රැස් කරන ලදී, මෙයින් චුත වන මට සුගතියම ඒකාන්ත වේ' යැයි සිතා බිය නොවෙයි, කම්පා නොවෙයි. මෙසේ පහළ වූ පෙරනිමිති ඇති වූ විට දේවතාවෝ ඔහු කැඳවාගෙන නන්දන වනයට පිවිසෙති. සෑම දෙව්ලොවකම නන්දන වනය නමින් උයනක් ඇත.

တီဟိ ဝါစာဟိ အနုမောဒေန္တီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေဟိ တီဟိ ဝစနေဟိ အနုမောဒေန္တိ, မောဒံ ပမောဒံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, အဿာသေန္တိ, အဘိဝဒနဝသေန ဝါ တံခဏာနုရူပံ ပမောဒံ ကရောန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘အနုမောဒေန္တီ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဩဝဒန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣတောတိ ဒေဝလောကတော. ဘောတိ အာလပနံ. သုဂတိန္တိ သုန္ဒရဂတိံ, မနုဿလောကံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. ဂစ္ဆာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပေဟိ.

“වචන තුනකින් අනුමෝදන් වෙති” යනු දැන් කියනු ලබන වචන තුනෙන් අනුමෝදන් වෙති, සතුට හා ප්‍රමෝදය උපදවති, අස්වසාලති, ආචාර කිරීම් වශයෙන් හෝ ඒ ඒ මොහොතට අනුරූප ප්‍රමෝදයක් ඇති කරති. ඇතැම් අය “අනුමෝදන් වෙති” යන පදයට “අවවාද කරති” යයි පවසති. “මෙතැනින්” යනු දෙව්ලොවින් යන්නයි. “පින්වත” යනු ආමන්ත්‍රණයකි. “සුගතියට” යනු යහපත් ගමනට හෙවත් මනුෂ්‍ය ලෝකය අරභයා පවසති. “යන්න” යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණෙන්න යන්නයි.

ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ဧဝံ တဒါ တေဟိ ဒေဝေဟိ တဿ ‘‘ဣတော ဘော သုဂတိံ ဂစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗဝစနေ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ အညတရော နာမဂေါတ္တေန အပါကဋော တဿံ ပရိသာယံ နိသိန္နော အနုသန္ဓိကုသလော ဧကော ဘိက္ခု ‘‘ဧတေ သုဂတိအာဒယော ဘဂဝတာ အဝိသေသတော ဝုတ္တာ အဝိဘူတာ, ဟန္ဒ တေ ဝိဘူတတရေ ကာရာပေဿာမီ’’တိ ဧတံ ‘‘ကိံနု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. သဒ္ဓါဒိဂုဏဝိသေသပဋိလာဘကာရဏတော ဒေဝူပပတ္တိဟေတုတော စ မနုဿတ္တံ ဒေဝါနံ အဘိသမ္မတန္တိ အာဟ ‘‘မနုဿတ္တံ ခေါ ဘိက္ခု ဒေဝါနံ သုဂတိဂမနသင်္ခါတ’’န္တိ.

“මෙසේ වදාළ කල්හි” යනු එකල ඒ දෙවියන් විසින් එම තැනැත්තාට “පින්වත, මෙතැනින් සුගතියට යන්න” ආදී වශයෙන් පැවසිය යුතු වචන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළ කල්හි, නාමගෝත්‍රයෙන් අප්‍රකට වූ, ඒ පිරිසෙහි වැඩසිටි, අනුසන්ධි ගැළපීමට දක්ෂ වූ එක්තරා භික්ෂුවක්, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ සුගතිය ආදිය විශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රකාශ කරන ලදී, එය පැහැදිලි නැත, එබැවින් මම එය වඩාත් පැහැදිලි කරවා ගන්නෙමි” යි සිතා “ස්වාමීනි, ඒ කුමක්ද?” ආදී වචන පැවසීය. ශ්‍රද්ධාදී ගුණ විශේෂයන් ලබා ගැනීමට හේතුවන බැවින් සහ දෙවියන් සුගතියට පැමිණීමේ හේතුවක් වන බැවින් මනුෂ්‍යත්වය දෙවියන් විසින් උසස් කොට සම්මත කරන ලද්දක් බව පැවසීමට “මහණෙනි, මනුෂ්‍යත්වය දෙවියන්ගේ සුගතියට යාමක් ලෙස සැලකේ” යයි වදාළහ.

သုဂတိဂမနသင်္ခါတန္တိ ‘‘သုဂတိဂမန’’န္တိ သမ္မာ ကထိတံ, ဝဏ္ဏိတံ ထောမိတန္တိ အတ္ထော. ယံ မနုဿဘူတောတိ ဧတ္ထ ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ, တေန ပဋိလဘတီတိ ဧတ္ထ ပဋိလဘနကိရိယာ အာမသီယတိ, ယော သဒ္ဓါပဋိလာဘောတိ အတ္ထော. မနုဿဘူတောတိ မနုဿေသု ဥပ္ပန္နော, မနုဿဘာဝံ ဝါ [Pg.245] ပတ္တော. ယသ္မာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာနံ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာ ယေဘုယျေန ဒုလ္လဘာ သဝနာယ, န တထာ မနုဿာနံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနုဿဘူတော’’တိ. တထာဂတပ္ပဝေဒိတေ ဓမ္မဝိနယေတိ တထာဂတေန ဘဂဝတာ ဒေသိတေ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သာသနေ. တဉှိ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော စ, အာသယာနုရူပံ ဝိနေယျာနံ ဝိနယနတော ဝိနယော စာတိ ဓမ္မဝိနယော, ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ဝါ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မံ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကံ ဝိနေတီတိ ဓမ္မဝိနယော. ဓမ္မေနေဝ ဝါ ဝိနယော, န ဒဏ္ဍသတ္ထေဟီတိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မယုတ္တော ဝါ ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မာယ ဝါ သဟ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာယ ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော, မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိဓမ္မတော ဝါ ပဝတ္တော ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော. ဓမ္မော ဝါ ဘဂဝါ ဓမ္မဘူတော ဓမ္မကာယော ဓမ္မဿာမီ, တဿ ဓမ္မဿ ဝိနယော, န တက္ကိယာနန္တိ ဓမ္မဝိနယော, ဓမ္မေ ဝါ မဂ္ဂဖလေ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗဝိသယဘူတေ ဝါ ပဝတ္တော ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ.

“සුගතියට යාමක් ලෙස සැලකේ” යනු සුගතියට යාමයි මැනවින් පවසන ලද, වර්ණනා කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද යන අර්ථයයි. “යම් මනුෂ්‍යයෙක් වූයේ නම්” යන්නෙහි “යම්” යන්නෙන් ක්‍රියාවක් අදහස් කෙරේ, එයින් “ලබයි” යන ක්‍රියාව හඟවනු ලැබේ, එනම් “යම් ශ්‍රද්ධාවක් ලැබීමක් වේද” යන්න එහි අර්ථයයි. “මනුෂ්‍යයෙක් වූයේ නම්” යනු මිනිසුන් අතර උපන් හෝ මනුෂ්‍ය භාවයට පත් වූ යන්නයි. යම් හෙයකින් දෙව්ලොව උපන් අයට තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා ඇසීමට ලැබීම බොහෝ දුරට දුර්ලභ බැවින්, මනුෂ්‍යයන්ට එසේ නොවන බැවින් “මනුෂ්‍යයෙක් වූයේ නම්” යයි වදාරන ලදී. “තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්ම විනයෙහි” යනු තථාගත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ශික්ෂාත්‍රය ඇතුළත් ශාසනයෙහි යන්නයි. එය ධර්මයට අනුකූල බැවින් ධර්මය ද, අදහස්වලට අනුරූපව හික්මවිය යුත්තන් හික්මවන බැවින් විනය ද වන බැවින් “ධර්ම විනය” නම් වේ. උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්තව ධර්මයට අනුකූලව කෙලෙස් අඩු අය හික්මවන බැවින් ධර්ම විනයයි. ධර්මයෙන්ම හික්මවීම සිදුකරන නිසා මිස දඬුවම් හෝ ආයුධවලින් නොවන බැවින් ධර්ම විනයයි. ධර්මයෙන් යුක්ත වූ විනය බැවින් ධර්ම විනයයි. ධර්මය සඳහා හෙවත් මාර්ග ඵල නිවන් ලැබීම සඳහා වූ විනය බැවින් ධර්ම විනයයි. මහා කරුණා සර්වඥතා ඥානාදී ධර්මයන්ගෙන් පැවති විනය බැවින් ධර්ම විනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයම වූ, ධර්මකාය වූ, ධර්මස්වාමී වූ සේක, ඒ ධර්මයේ විනය මිස තර්ක කරන්නන්ගේ නොවන බැවින් ධර්ම විනයයි. මාර්ග ඵල ලැබිය යුතු විෂයෙහි පවතින විනය ධර්ම විනය යයි කියනු ලැබේ. ඒ ධර්ම විනයෙහි.

သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ‘‘သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေတိ. သဒ္ဓေါ ဟိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေ အာရာဓေဿတိ. သုလဒ္ဓလာဘသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ယထာ ဟိရညသုဝဏ္ဏခေတ္တဝတ္ထာဒိလာဘော သတ္တာနံ ဥပဘောဂသုခံ အာဝဟတိ, ခုပ္ပိပါသာဒိဒုက္ခံ ပဋိဗာဟတိ, ဓနဒါလိဒ္ဒိယံ ဝူပသမေတိ, မုတ္တာဒိရတနပဋိလာဘဟေတု ဟောတိ, လောကသန္တတိဉ္စ အာဝဟတိ; ဧဝံ လောကိယလောကုတ္တရာ သဒ္ဓါပိ ယထာသမ္ဘဝံ လောကိယလောကုတ္တရံ ဝိပါကသုခမာဝဟတိ, သဒ္ဓါဓုရေန ပဋိပန္နာနံ ဇာတိဇရာဒိဒုက္ခံ ပဋိဗာဟတိ, ဂုဏဒါလိဒ္ဒိယံ ဝူပသမေတိ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိရတနပဋိလာဘဟေတု ဟောတိ, လောကသန္တတိဉ္စ အာဝဟတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

“ශ්‍රද්ධාව ලබයි” යනු “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලදී” ආදී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව උපදවා ගනී. ශ්‍රද්ධාවන්තයා මේ ධර්ම විනයෙහි අනුශාසනා පරිදි පිළිපදිමින් මෙලොව, පරලොව සහ පරමාර්ථ සැපය සාක්ෂාත් කරගනී. “මැනවින් ලබන ලද ලාභයක්” යන්නෙහි, රන් රිදී කෙත් වතු ආදිය ලැබීම සත්වයන්ට පරිභෝජන සැපය ගෙන එන්නාක් මෙන්, බඩගින්න පිපාසය ආදී දුක් වළක්වන්නාක් මෙන්, ධන ධාන්‍යයෙන් දිළිඳුකම දුරු කරන්නාක් මෙන්, මුතු මැණික් ආදී රත්නයන් ලැබීමට හේතු වන්නාක් මෙන් සහ ලෝකයේ යහපත් පැවැත්ම ගෙන එන්නාක් මෙන්; ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශ්‍රද්ධාව ද යථා පරිදි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විපාක සැප ගෙන දෙයි, ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරිව පිළිපදින්නන්ගේ ජාති ජරාදී දුක් වළක්වයි, ගුණ ධර්මයන්ගේ දිළිඳුකම දුරු කරයි, සති සම්බොජ්ඣංගාදී රත්නයන් ලැබීමට හේතු වෙයි, ලෝකයේ යහපත් පැවැත්ම ගෙන දෙයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သဒ္ဓေါ သီလေန သမ္ပန္နော, ယသော ဘောဂသမပ္ပိတော;

ယံ ယံ ပဒေသံ ဘဇတိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပူဇိတော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၃);

“ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, සීලයෙන් යුක්ත වූ, යසසින් හා භෝග සම්පත්තියෙන් පිරිපුන් තැනැත්තා යම් යම් ප්‍රදේශයකට යන්නේ ද, ඒ ඒ සෑම තැනකදීම පුදනු ලබයි.”

ဧဝံ သဒ္ဓါပဋိလာဘဿ သုလဒ္ဓလာဘတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပနာယံ သဒ္ဓါပဋိလာဘော အနုဂါမိကော အနညသာဓာရဏော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဟေတု, လောကိယဿ စ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဓနလာဘဿ ကာရဏံ. သဒ္ဓေါယေဝ ဟိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကတွာ ဥဠာရုဠာရဝိတ္တူပကရဏာနိ အဓိဂစ္ဆတိ, တေဟိ စ အတ္တနော [Pg.246] ပရေသဉ္စ အတ္ထမေဝ သမ္ပာဒေတိ. အဿဒ္ဓဿ ပန တာနိ အနတ္ထာဝဟာနိ ဟောန္တိ, ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စာတိ, ဧဝမ္ပိ သဒ္ဓါယ သုလဒ္ဓလာဘတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ –

මෙසේ ශ්‍රද්ධාව ලැබීම මැනවින් ලබන ලද ලාභයක් බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මේ ශ්‍රද්ධාව තමා පසුපස එන, අන් අයට පොදු නොවන, සියලු සම්පත්වලට හේතු වන බැවිනි. එය ලෞකික රන් රිදී ආදී ධනය ලැබීමට ද හේතුවකි. ශ්‍රද්ධාවන්තයාම දානාදී පින්කම් කොට ඉතා උසස් වස්තු හා උපකරණ ලබයි, ඒවායින් තමාටත් අන් අයටත් යහපතම සලසා ගනී. ශ්‍රද්ධාව නැති අයට ඒවා මෙලොවදීත් පරලොවදීත් අනර්ථය පිණිස පවතියි. මෙසේ ද ශ්‍රද්ධාවේ මැනවින් ලබන ලද ලාභී බව දත යුතුය. එබැවිනි -

‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ’’. (သံ. နိ. ၁.၇၉).

“ශ්‍රද්ධාව (පරලොවට) මඟ වියදම් රැස් කර දෙයි.”

‘‘သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၃၆, ၅၉).

“ශ්‍රද්ධාව පුරුෂයාට (මිනිසාට) දෙවැනි සහායකයා වෙයි.”

‘‘သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၇၃; သု. နိ. ၁၈၄).

“ලොව පුරුෂයාට ඇති ශ්‍රේෂ්ඨතම ධනය ශ්‍රද්ධාවයි.”

‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော မဟာနာဂေါ’’တိ စ. (အ. နိ. ၆.၄၃; ထေရဂါ. ၆၉၄).

“ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තය ඇති මහා නාගයා (රහතන් වහන්සේ) වැනි ය.”

‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၁၉၇; သု. နိ. ၇၇).

“ශ්‍රද්ධාව බීජයයි, තපස වැස්සයි.”

‘‘သဒ္ဓေသိကော, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇) စ.

“මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශ්‍රද්ධාව නමැති ඉන්ද්‍රඛීලය ඇත්තෙකි.”

‘‘သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃ’’န္တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၆) –

“ශ්‍රද්ධාවෙන් (සංසාර) ඕඝය තරණය කරයි.”

အနေကေသု ဌာနေသု အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ သဒ္ဓါ သံဝဏ္ဏိတာ.

බොහෝ ස්ථානවල විවිධ කරුණු නිසා ශ්‍රද්ධාව වර්ණනා කරන ලදී.

ဣဒါနိ ယာယ သဒ္ဓါယ သာသနေ ကုသလဓမ္မေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ နိယာမောက္ကန္တိယာ, တံ သဒ္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ခေါ ပနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဿာတိ ဣမဿ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. နိဝိဋ္ဌာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ စိတ္တသန္တာနံ အနုပဝိဋ္ဌာ. မူလဇာတာတိ ဇာတမူလာ. ကိံ ပန သဒ္ဓါယ မူလံ နာမ? သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ ဩကပ္ပနဟေတုဘူတော ဥပါယမနသိကာရော. အပိစ သပ္ပုရိသသေဝနာ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ မူလာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပတိဋ္ဌိတာတိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ကေနစိ အကမ္ပနီယဘာဝေန အဝဋ္ဌိတာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒဠှာ အသံဟာရိယာ’’တိ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ ကေနစိ သံဟရိတုံ ဝါ ဟာပေတုံ ဝါ အပနေတုံ ဝါ အသက္ကုဏေယျာ. ဣတိ တေ ဒေဝါ တဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမဓိဂမံ အာသီသန္တာ ဧဝံ ဝဒန္တိ. အတ္တနော ဒေဝလောကေ ကာမသုခူပဘောဂါရဟမေဝ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလံ တေ ဣစ္ဆန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧဟိ, ဒေဝ, ပုနပ္ပုန’’န္တိ.

දැන් යම් ශ්‍රද්ධාවකින් ශාසනයෙහි කුසල් දහම්හි (සෝවාන් මාර්ගයට පත්වීමෙන්) මැනවින් පිහිටන්නේ ද, ඒ ශ්‍රද්ධාව පෙන්වීමට “සා ඛො පනස්සා” ආදිය වදාරන ලදී. එහි “අස්සා” යනු “මොහුට (විය හැකිය)” යන අර්ථයයි. “නිවිට්ඨා” යනු සිතෙහි තැන්පත් වූ, සිත් සන්තානයට ඇතුළු වූ යන්නයි. “මූලජාතා” යනු මුල් බැසගත් යන්නයි. ශ්‍රද්ධාවේ මුල් යනු මොනවාද? ශ්‍රද්ධාවට සුදුසු වස්තූන් කෙරෙහි විශ්වාසය ඇතිවීමට හේතු වන උපය මනසිකාරයයි. තවද සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය යන සෝතාපත්ති අංග හතර මුල් ලෙස දත යුතුය. “පතිට්ඨිතා” යනු ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් කවරෙකුටවත් සෙලවිය නොහැකි ලෙස පිහිටීමයි. එබැවින් “දළ්හා අසංහාරියා” යයි වදාළහ. “දළ්හා” යනු ස්ථීර වූ යන්නයි. “අසංහාරියා” යනු කිසිවෙකුටත් විනාශ කිරීමට හෝ අඩු කිරීමට හෝ ඉවත් කිරීමට නොහැකි යන්නයි. මෙසේ ඒ දෙවිවරු ඔහු සෝවාන් මාර්ගය ලබනු ඇතැයි පතමින් මෙසේ පවසති. තම දෙව්ලොවෙහි කාම සැප විඳීමට සුදුසු ආර්ය පුද්ගලයෙකුම ඔවුහු කැමති වෙති. එබැවින් “දෙවියනි, නැවත නැවතත් එන්න” යයි පැවසූහ.

ဂါထာသု ပုညက္ခယမရဏမ္ပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စဝတိ အာယုသင်္ခယာ’’တိ. အနုမောဒတန္တိ အနုမောဒန္တာနံ. မနုဿာနံ သဟဗျတန္တိ [Pg.247] မနုဿေဟိ သဟဘာဝံ. သဟ ဗျေတီတိ သဟဗျော, သဟပဝတ္တနကော, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ. နိဝိဋ္ဌဿာတိ နိဝိဋ္ဌာ ဘဝေယျ. ယာဝဇီဝန္တိ ယာဝ ဇီဝိတပ္ပဝတ္တိယာ, ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာတိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි පින් ක්ෂය වීමෙන් සිදුවන මරණය ද ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාමෙන්ම සිදුවන බැවින් 'ආයු සංඛයාවෙන් චුත වෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'අනුමෝදන්ති' යනු අනුමෝදන් වන්නන් ය. 'මනුස්සානං සහබ්‍යතං' යනු මිනිසුන් සමඟ එක්ව වසන බවයි. 'සහබ්‍ය' යනු සහභාගිත්වයයි, එහි ස්වභාවය 'සහබ්‍යතා' නම් වේ. 'නිවිට්ඨස්ස' යනු පිහිටියේ නම් යන්නයි. 'යාවජීවං' යනු ජීවිතය පවතින තාක්, එනම් පිරිනිවන් පානා තෙක් යන්න අර්ථයයි.

အပ္ပမာဏန္တိ သက္ကစ္စံ ဗဟုံ ဥဠာရံ ဗဟုက္ခတ္တုဉ္စ ကရဏဝသေန ပမာဏရဟိတံ. နိရူပဓိန္တိ ကိလေသူပဓိရဟိတံ, သုဝိသုဒ္ဓံ နိမ္မလန္တိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တေ ဒေဝါ မဟဂ္ဂတကုသလံ န ဣစ္ဆန္တိ ကာမလောကသမတိက္ကမနတော, ကာမာဝစရပုညမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ‘‘ဣတော ဒေဝလောကတော စုတော မနုဿေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ကာယဒုစ္စရိတာဒိံ သဗ္ဗံ ဒုစ္စရိတံ ပဟာယ ကာယသုစရိတာဒိံ သဗ္ဗံ သုစရိတံ ဥဠာရံ ဝိပုလံ ဥပစိနိတွာ အရိယမဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓေါ ဘဝါဟီ’’တိ. ယသ္မာ ပန လောကုတ္တရေသု ပဌမမဂ္ဂံ ဒုတိယမဂ္ဂမ္ပိ ဝါ ဣစ္ဆန္တိ အတ္တနော ဒေဝလောကူပပတ္တိယာ အနတိဝတ္တနတော, တသ္မာ တေသမ္ပိ ဝသေန ‘‘အပ္ပမာဏံ နိရူပဓိ’’န္တိပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ပမာဏကရာနံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌဩဠာရိကကာမရာဂါဒိကိလေသာနံ ဥပစ္ဆေဒေန အပ္ပမာဏံ, သတ္တမဘဝတော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ ခန္ဓူပဓိဿ တံနိဗ္ဗတ္တကအဘိသင်္ခါရူပဓိဿ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသူပဓိဿ စ ပဟာနေန တေသံ အနိဗ္ဗတ္တနတော နိရုပဓိသင်္ခါတနိဗ္ဗာနသန္နိဿိတတ္တာ စ နိရုပဓီတိ.

‘අප්පමාණං’ යනු ගෞරව සහිතව, බොහෝ සේ, උදාර ලෙස සහ බොහෝ වාරයක් කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රමාණයක් නැති බවයි. ‘නිරූපධිං’ යනු කෙලෙස් උපධි රහිත වූ, ඉතා පිරිසිදු, නිර්මල වූ යන්න අර්ථයයි. ඒ දේවතාවෝ කාම ලෝකය ඉක්මවා යන බැවින් මහග්ගත කුසල් පතන්නේ නැත, කාමාවචර පින් ම පතති. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - “මෙහි දේව ලෝකයෙන් චුතව මනුෂ්‍යයන් අතර උපත ලබා, නුවණැති බවට පැමිණ, කාය දුශ්චරිතාදී සියලු දුශ්චරිතයන් ප්‍රහාණය කර, කාය සුචරිතාදී සියලු සුචරිතයන් උදාරව හා විපුලව රැස් කරගෙන ආර්ය මාර්ගයෙන් පැමිණි ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෙකු වන්න” යනුයි. ලෝකෝත්තර මාර්ගයන්හි ප්‍රථම මාර්ගය හා ද්විතීයික මාර්ගය ද තමන්ගේ දේව ලෝක උප්පත්තිය ඉක්මවා නොයන බැවින් ඔවුන් කැමති වන අතර, ඒ අනුව ද ‘අප්පමාණං නිරූපධිං’ යන පදවල අර්ථය දත යුතුය. එනම්, සක්කාය දිට්ඨි සහ ඕලාරික කාමරාගාදී කෙලෙස් සිඳලීමෙන් අප්‍රමාණ බව ද, සත්වන භවයෙහි ඉපදීමට සුදුසු ස්කන්ධ උපධි, එය උපදවන අභිසංස්කාර උපධි සහ ඒ ඒ මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් උපධි ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ඒවා නැවත නූපදින බැවින් ද, නිරූපධි සංඛ්‍යාත නිවන ඇසුරු කළ බැවින් ද ‘නිරූපධි’ නම් වේ.

ဧဝံ အစ္စန္တမေဝ အပါယဒွါရပိဓာယကံ ကမ္မံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘တတော ဩပဓိက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဩပဓိကန္တိ ဥပဓိဝေပက္ကံ အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ဘောဂသမ္ပတ္တိယာ စ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ အတ္ထော. ဥပဓီတိ ဟိ အတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘သန္တေကစ္စာနိ ပါပကာနိ ကမ္မသမာဒါနာနိ ဥပဓိသမ္ပတ္တိပဋိဗာဟိတာနိ န ဝိပစ္စန္တီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၁၀). ကာမဂုဏာပိ. ယထာဟ ‘‘ဥပဓီဟိ နရဿ သောစနာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂; သု. နိ. ၃၄). တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ သုခဒုက္ခန္တိ ဥပဓိ, အတ္တဘာဝေါ ကာမဂုဏာ စ. ဥပဓိကရဏံ သီလံ ဧတဿ, ဥပဓိံ ဝါ အရဟတီတိ ဩပဓိကံ, ပုညံ, တံ ဗဟုံ ဥဠာရံ ကတွာ. ကထံ? ဒါနေန. ဒါနဉှိ ဣတရေဟိ သုကရန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဒါနေနာတိ ဝါ ပဒေန အဘယဒါနမ္ပိ ဝုတ္တံ, န အာမိသဒါနမေဝါတိ သီလဿာပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန တေ ဒေဝါ အသုရကာယဟာနိံ ဧကန္တေနေဝ ဒေဝကာယပါရိပူရိဉ္စ ဣစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တဿ ဥပါယံ [Pg.248] ဒဿေန္တာ ‘‘အညေပိ မစ္စေ သဒ္ဓမ္မေ, ဗြဟ္မစရိယေ နိဝေသယာ’’တိ ဓမ္မဒါနေ နိယောဇေန္တိ. ယဒါ ဝိဒူတိ ယသ္မိံ ကာလေ ဒေဝါ ဒေဝံ စဝန္တံ ဝိဒူ ဝိဇာနေယျုံ, တဒါ ဣမာယ ယထာဝုတ္တာယ အနုကမ္ပာယ ဒုက္ခာပနယနကမျတာယ ‘‘ဒေဝ, ဣမေ ဒေဝကာယေ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ဧဟိ အာဂစ္ဆာဟီ’’တိ စ အနုမောဒေန္တီတိ.

මෙසේ අතිශයින්ම අපාය ද්වාර වසා දමන කර්මය දක්වා, දැන් ස්වර්ග සම්පත්තිය ලබා දෙන කර්මය දැක්වීමට ‘තතෝ ඕපධිකං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ඕපධිකං’ යනු උපධි විපාක සහිත වූ, එනම් ආත්මභාව සම්පත්තියත් භෝග සම්පත්තියත් ලබා දෙන යන්න අර්ථයයි. ‘උපධි’ යනු ආත්මභාවයට කියනු ලැබේ. “ඇතැම් අකුසල කර්ම සමාදානයන් උපධි සම්පත්තියෙන් වැළකී විපාක නොදෙයි” යැයි වදාළ පරිදිය. කාම ගුණයන්ට ද උපධි යැයි කියනු ලැබේ. “උපධීන් නිසා මිනිසා ශෝක වෙයි” යැයි වදාළ පරිදිය. මෙහි වචනාර්ථය නම් - මෙහි සැප දුක් තැන්පත් කරනු ලබන බැවින් ‘උපධි’ නම් වේ, එනම් ආත්මභාවය සහ කාම ගුණයන්ය. උපධිය ඇති කරන්නා වූ ශීලය හෝ උපධියට සුදුසු වූයේ ‘ඕපධික’ නම් වූ පින්කමයි, එය බොහෝ සේ උදාර ලෙස සිදු කිරීමයි. ඒ කෙසේද? දානයෙනි. දානය අනෙක් පින්කම්වලට වඩා පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. ‘දානයෙන්’ යන පදයෙන් අභය දානය ද කියැවෙන බැවින්, ආමිස දානය පමණක් නොව ශීලය ද මෙහි ඇතුළත් බව දත යුතුය. ඒ දේවතාවෝ අසුර කාය පිරිහීමත් දේව කාය පිරිපුන් වීමත් ඒකාන්තයෙන්ම කැමති වන බැවින්, ඊට උපාය දක්වමින් “අනෙක් මනුෂ්‍යයන් ද සද්ධර්මයෙහි හා බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි පිහිටුවන්න” යැයි ධර්ම දානයෙහි යොදවති. ‘යදා විදූ’ යනු යම් කලෙක දේවතාවෝ චුත වන්නා වූ දේවතාවා හඳුනා ගනිත් ද, එකල්හි ඉහත කී අනුකම්පාවෙන් හා දුක් දුරු කිරීමේ කැමැත්තෙන් “දෙවියනි, නැවත නැවතත් මේ දේව සමූහයා අතර ඉපදීම පිණිස එන්න, පැමිණෙන්න” යැයි පවසමින් අනුමෝදන් වෙති.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සතරවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅. ဗဟုဇနဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. බහුජනහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၄. ပဉ္စမေ လောကေတိ ဧတ္ထ တယော လောကာ – သတ္တလောကော, သင်္ခါရလောကော, ဩကာသလောကောတိ. တေသု ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနဉ္စ သန္တာနဝသေန ဝတ္တမာနာနံ သမူဟော သတ္တလောကော, ပထဝီပဗ္ဗတာဒိဘေဒေါ ဩကာသလောကော, ဥဘယေပိ ခန္ဓာ သင်္ခါရလောကော. တေသု သတ္တလောကော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ လောကေတိ သတ္တလောကေ. တတ္ထာပိ န ဒေဝလောကေ, န ဗြဟ္မလောကေ, မနုဿလောကေ. မနုဿလောကေပိ န အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ, ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ. တတြာပိ န သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု, ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော, တဿ အပရေန မဟာသာလာ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ; ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဥသိရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နေ အာယာမတော တိယောဇနသတေ ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျယောဇနသတေ ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတေ မဇ္ဈိမဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တထာဂတော. န ကေဝလဉ္စ တထာဂတောဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ အသီတိမဟာထေရာ ဗုဒ္ဓမာတာ ဗုဒ္ဓပိတာ စက္ကဝတ္တိရာဇာ အညေ စ သာရပ္ပတ္တာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣဓ ပန တထာဂတဝါရေယေဝ သဗ္ဗတ္ထကဝသေန အယံ နယော လဗ္ဘတိ, ဣတရေသု ဧကဒေသဝသေန.

84. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකේ’ යන්නෙහි ලෝක තුනක් වෙයි - සත්ත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකය, ඕකාශ ලෝකය යනුවෙනි. ඔවුන් අතරින් ඉන්ද්‍රියයන්ට බැඳුණු, සන්තතියක් වශයෙන් පවත්නා රූප ධර්ම, අරූප ධර්ම සහ රූපාරූප ධර්මයන්ගේ සමූහය සත්ත්ව ලෝකයයි. පෘථිවිය, පර්වත ආදී බෙදීම් ඕකාශ ලෝකයයි. මේ දෙවර්ගයේම ස්කන්ධයන් සංස්කාර ලෝකයයි. ඔවුන් අතරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ සත්ත්ව ලෝකයයි. එබැවින් ‘ලෝකේ’ යනු සත්ත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. එහි ද දේව ලෝකයෙහි හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නොව, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ය. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද වෙනත් සක්වළක නොව, මේ සක්වළෙහිම ය. එහි ද සෑම තැනකම නොව, “නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම් ගම ද, ඊට ඔබ්බෙන් පච්චන්තිම ජනපද ද, මෙපිටින් මධ්‍ය දේශය ද වේ; ගිනිකොන දිශාවෙන් සල්ලවතී නම් ගංගාව ද... දකුණු දිශාවෙන් සේතකණ්ණික නම් නියම් ගම ද... බටහිර දිශාවෙන් ථූණ නම් බමුණු ගම ද... උතුරු දිශාවෙන් උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ද...” යනුවෙන් පිරිසිඳින ලද, දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වූ මධ්‍ය දේශයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ උපදින සේක. තථාගතයන් වහන්සේ පමණක් නොව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, බුද්ධ මාතාව, බුද්ධ පියාණන්, සක්විති රජවරු සහ අනෙකුත් සාරගර්භ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ මෙහිම උපදිති. මෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ වාරයෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මෙම ක්‍රමය ලැබෙන අතර, අනෙක් අයගේ වාරයන්හි ඒකදේශ වශයෙන් ලැබේ.

ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ [Pg.249] ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ပန ဥဘယမ္ပိ ဝိပ္ပကတဝစနမေဝ, ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ ဗဟုဇနဟိတတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အညေန ကာရဏေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝရူပဉှေတ္ထ သဒ္ဒလက္ခဏံ န သက္ကာ အညေန သဒ္ဒလက္ခဏေန ပဋိဗာဟိတုံ.

‘උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති’ යන මේ පද දෙකම ආරම්භ කළ ක්‍රියාවක් හඟවන වචන වේ. බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස උපදිති, වෙනත් කරුණක් නිසා නොවේ යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙබඳු වූ ව්‍යාකරණ රීතියක් වෙනත් ව්‍යාකරණ රීතියකින් වැළැක්විය නොහැකිය.

အပိစ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ ဥပ္ပန္နော နာမာတိ အယံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာဂတော ဟိ မဟာဘိနီဟာရံ ကရောန္တော, ဗုဒ္ဓကရေ ဓမ္မေ ပရိယေသန္တော, ပါရမိယော ပူရေန္တော, ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇန္တော, ဉာတတ္ထစရိယံ စရန္တော, လောကတ္ထစရိယံ, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယံ ကောဋိံ ပါပေန္တော, ပါရမိယော ပူရေတွာ တုသိတဘဝနေ တိဋ္ဌန္တော, တတော ဩတရိတွာ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တော, အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တော, အဘိနိက္ခမန္တော, မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တော, ပရိပက္ကဉာဏော ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ မာရဗလံ ဝိဓမေန္တော ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေန္တော, ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ အနေကာကာရံ သဗ္ဗသင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တော ယာဝ အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရောန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဧဝ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပန ဥပ္ပန္နော နာမ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သာဝကာနံ ဝိယ န ပဋိပါဋိယာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနံ ဥပ္ပာဒနကိစ္စံ အတ္ထိ, သဟေဝ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သကလောပိ ဗုဒ္ဓဂုဏရာသိ အာဂတောဝ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ တေ နိဗ္ဗတ္တသဗ္ဗကိစ္စတ္တာ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာ နာမ ဟောန္တိ. ဣဓ အရဟတ္တဖလက္ခဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တော. ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

තවද, ‘උපදින්නා වූ’, ‘උපදියි’ සහ ‘උපන්’ යන මේ ප්‍රභේදය තේරුම් ගත යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේ මහා අභිනීහාරය කරමින්, බුද්ධකාරක ධර්මයන් සොයමින්, පාරමිතාවන් පුරමින්, පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කරමින්, ඥාතීන් වෙනුවෙන් ද ලෝකය වෙනුවෙන් ද බුද්ධත්වය වෙනුවෙන් ද චරියාවන්හි යෙදෙමින් කෙළවරට පත් කරමින්, තුසිත භවනයෙහි වැඩසිට එතැනින් චුතව අවසන් භවයෙහි පිළිසඳි ගනිමින්, ගිහිගෙයි වෙසෙමින්, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරමින්, මහා ප්‍රධානයෙහි (වීර්යයෙහි) යෙදෙමින්, මෝරා ගිය ඥානය ඇතිව බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ මාර බලය පරාජය කර, ප්‍රථම යාමයෙහි පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයත්, මධ්‍යම යාමයෙහි දිබ්බචක්ඛු ඥානයත් පිරිසිදු කර, පශ්චිම යාමයෙහි පටිච්චසමුප්පාදයට ඥානය බස්සවා නොයෙක් ආකාරයෙන් සියලු සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරමින් සෝවාන් මාර්ගයෙහි සිට අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කරන තෙක් ම ‘උපදින්නා වූ’ තැනැත්තා ලෙස හැඳින්වේ. අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ‘උපදියි’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි දී ‘උපන්’ තැනැත්තා නම් වේ. බුදුවරුන්ට ශ්‍රාවකයන්ට මෙන් පිළිවෙළින් සෘද්ධිවිධ ඥානාදිය ඉපදවීමේ කාර්යයක් නැත. අර්හත් මාර්ගය සමඟ ම සියලු බුද්ධ ගුණ සමූහය පැමිණියේ ම වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ සියලු කටයුතු නිම කළ බැවින් අර්හත් ඵල ක්ෂණයේදී ‘උපන්’ නම් වෙති. මෙහි අර්හත් ඵල ක්ෂණය අරභයා ‘උපදියි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘උපන් කෙනෙක් වෙයි’ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

သာဝကောပိ ခီဏာသဝေါ သာဝကဗောဓိယာ ဟေတုဘူတေ ပုညသမ္ဘာရေ သမ္ဘရန္တော ပုဗ္ဗယောဂံ ပုဗ္ဗစရိယံ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေန္တော စရိမဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တော အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတွာ သံသာရေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတယမာနော ပဗ္ဗဇ္ဇံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ သီလာဒီနိ ပရိပူရေန္တော ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တမာနော ဇာဂရိယံ အနုယုဉ္ဇန္တော ဉာဏာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဧဝ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပန ဥပ္ပန္နော နာမ. သေက္ခော ပန ပုဗ္ဗူပနိဿယတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဂေါတြဘုဉာဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ, ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, ပဌမဖလက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ပဒါနံ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.

ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ශ්‍රාවකයා ද ශ්‍රාවක බෝධියට හේතු වන පුණ්‍ය සම්භාරයන් රැස් කරමින්, පෙර යෝගයන් හා චරියාවන් පුරමින්, අවසන් භවයෙහි උපත ලබා, අනුපිළිවෙළින් වියත් බවට පත්ව සංසාරයෙහි ආදීනව දැක, පැවිදි වීමට සිතා පැවිද්දේ කෙළවරට පැමිණ, සීලාදිය සම්පූර්ණ කරමින් ධුතාංග ධර්මයන් සමාදන්ව වසමින්, නිදි වැරීමේ වීර්යයෙහි යෙදෙමින් ඥානයන් උපදවා, විදර්ශනාව ආරම්භ කර පහළ මාර්ගයන් ලබන අවස්ථාව දක්වා ද ‘උපදින්නා වූ’ තැනැත්තාම වෙයි. අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයේදී ‘උපදියි’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයේදී ‘උපන්’ නම් වේ. ශෛක්ෂ පුද්ගලයා වනාහි පූර්ව උපනිශ්‍රයෙහි පටන් ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා ‘උපදින්නා වූ’ නම් වේ. ප්‍රථම මාර්ග ක්ෂණයේදී ‘උපදියි’ නම් වේ. ප්‍රථම ඵල ක්ෂණයේ පටන් ‘උපන්’ නම් වේ. මෙපමණකින් “මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් උපදිති” යන පදවල අර්ථය පවසන ලදී.

ဣဒါနိ [Pg.250] ဗဟုဇနဟိတာယာတိအာဒီသု ဗဟုဇနဟိတာယာတိ မဟာဇနဿ ဟိတတ္ထာယ. ဗဟုဇနသုခါယာတိ မဟာဇနဿ သုခတ္ထာယ. လောကာနုကမ္ပာယာတိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. ကတရသတ္တလောကဿာတိ? ယော တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, အမတပါနံ ပိဝတိ, တဿ. ဘဂဝတော ဟိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တဒေသနာယ အညာတကောဏ္ဍညပ္ပမုခါ အဋ္ဌာရသ ဗြဟ္မကောဋိယော ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. ဧဝံ ယာဝ သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကဝိနယနာ ဓမ္မံ ပဋိဝိဒ္ဓသတ္တာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ, မဟာသမယသုတ္တန္တဒေသနာယံ မင်္ဂလသုတ္တံ, စူဠရာဟုလောဝါဒံ, သမစိတ္တဒေသနာယန္တိ ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု အဘိသမယံ ပတ္တသတ္တာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ဧဝမေတဿ အပရိမာဏဿ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ. သာဝကဿ ပန အရဟတော သေက္ခဿ စ လောကာနုကမ္ပာယ ဥပ္ပတ္တိ ဓမ္မသေနာပတိအာဒီဟိ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကာဒီဟိ စ ဒေသိတဒေသနာယ ပဋိဝေဓပ္ပတ္တသတ္တာနံ ဝသေန, အပရဘာဂေ စ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရာဒီဟိ ဒေသိတဒေသနာယ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ဝသေန, ယာဝဇ္ဇတနာ ဣတော ပရံ အနာဂတေ စ သာသနံ နိဿာယ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂေသု ပတိဋ္ဌဟန္တာနံ ဝသေနပိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

දැන් ‘බහුජන හිතාය’ ආදී වචනවල, ‘බහුජන හිතාය’ යනු මහා ජනයාගේ හිත පිණිස යන්නයි. ‘බහුජන සුඛාය’ යනු මහා ජනයාගේ සැප පිණිස යන්නයි. ‘ලෝකානුකම්පාය’ යනු සත්ව ලෝකය කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව හේතුවෙනි. කවර සත්ව ලෝකයක් කෙරෙහි ද? යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර ධර්මය අවබෝධ කර ගනී ද, අමෘත පානය පානය කරයි ද, ඔහු උදෙසා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවේදී අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් ප්‍රමුඛ අටළොස් කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් ධර්මය අවබෝධ කර ගත්හ. මෙලෙස සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා දමනය කිරීම දක්වා ධර්මය අවබෝධ කර ගත් සත්වයන්ගේ සංඛ්‍යාවක් නැත. මහාසමය සූත්‍ර දේශනාව, මංගල සූත්‍රය, චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, සමචිත්ත දේශනාව යන මේ ස්ථාන හතරේදී ධර්මාවබෝධය ලැබූ සත්වයන්ගේ සීමාවක් නැත. මෙසේ මේ අපරිමාණ සත්ව ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙනි. ශ්‍රාවක වූ රහතන් වහන්සේගේ හා ශෛක්ෂ පුද්ගලයාගේ ලෝකානුකම්පාවෙන් උපත සිදු වීම වනාහි ධර්ම සේනාපති ආදීන් හා ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආදීන් විසින් දේශනා කරන ලද දේශනාවලින් සත්‍යය අවබෝධ කරගත් සත්වයන් මාර්ගයෙන් ද, පසුව මහින්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් දේශනා කළ දේශනාවලින් සත්‍යය අවබෝධ කරගත් පිරිස මාර්ගයෙන් ද, අද දක්වාත් මින් පසුව අනාගතයෙහිත් ශාසනය ඇසුරු කරගෙන ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්හි පිහිටන අය මාර්ගයෙන් ද මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුය.

အပိစ ဗဟုဇနဟိတာယာတိ ဗဟုဇနဿ ဟိတတ္ထာယ, နေသံ ပညာသမ္ပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဟိတူပဒေသကောတိ. ဗဟုဇနသုခါယာတိ ဗဟုဇနဿ သုခတ္ထာယ, စာဂသမ္ပတ္တိယာ ဥပကရဏသုခသမ္ပဒါယကောတိ. လောကာနုကမ္ပာယာတိ လောကဿ အနုကမ္ပနတ္ထာယ, မေတ္တာကရုဏာသမ္ပတ္တိယာ မာတာပိတရော ဝိယ လောကဿ ရက္ခိတာ ဂေါပိတာတိ. အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဣဓ ဒေဝမနုဿဂ္ဂဟဏေန ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ဝေနေယျသတ္တေ ဧဝ ဂဟေတွာ တေသံ နိဗ္ဗာနမဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ တထာဂတဿ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ပဌမဝါရေ, ဒုတိယတတိယဝါရေသု ပန အရဟတော သေက္ခဿ စ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ အတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ပရမတ္ထာယ, နိဗ္ဗာနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟိတာယာတိ တံသမ္ပာပကမဂ္ဂတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကမဂ္ဂတော ဟိ ဥတ္တရိံ ဟိတံ နာမ နတ္ထိ. သုခါယာတိ ဖလသမာပတ္တိသုခတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တတော ဥတ္တရိ သုခါဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၇; ဝိဘ. ၈၀၄).

තවද, ‘බහුජන හිතාය’ යනු බොහෝ ජනයාට හිත පිණිස, ඔවුන්ගේ ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් මෙලොව හා පරලොව යහපතට උපදෙස් දීමයි. ‘බහුජන සුඛාය’ යනු බොහෝ ජනයාට සැප පිණිස, පරිත්‍යාගශීලී බවෙන් උපකරණ හා සැප සම්පත් ලබා දීමයි. ‘ලෝකානුකම්පාය’ යනු ලෝකයාට අනුකම්පා කිරීම පිණිස, මෛත්‍රී හා කරුණා සම්පත්තියෙන් මවුපියන් මෙන් ලෝකය රකින්නා වූ රැකවරණය සලසන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘දෙවි මිනිසුන්ට යහපත පිණිස, හිත පිණිස, සැප පිණිස’ යන්නෙහි මෙහි දෙවි මිනිසුන් ලෙස ගැනීමෙන් භව්‍ය පුද්ගලයන් හෙවත් දමනය කළ යුතු සත්වයන්ම ගෙන, ඔවුන්ගේ නිවන් මඟ හා ඵල ලැබීම පිණිස තථාගතයන් වහන්සේගේ උපත පළමු වාරයේ දක්වා ඇත. දෙවන හා තෙවන වාරවලදී රහතන් වහන්සේ හා ශෛක්ෂ පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් එය යෙදිය යුතුය. එහි ‘අත්ථාය’ යන්නෙන් පරමාර්ථය වූ නිවන කියනු ලැබේ. ‘හිතාය’ යන්නෙන් එය ලබා දෙන මාර්ගය සඳහා යැයි කියනු ලැබේ. නිවන ලබා දෙන මාර්ගයට වඩා උසස් හිතක් නැති බැවිනි. ‘සුඛාය’ යන්නෙන් ඵල සමාපත්ති සැපය සඳහා යැයි කියනු ලැබේ. එයින් ඔබ්බට සැපයක් නැති බැවිනි. “මේ සමාධිය වර්තමානයෙහි ද සැප සහගතය, මතු කාලයෙහි ද සැප විපාක දෙන්නේය” යන්න මෙයට අදාළ ප්‍රකාශයකි.

တထာဂတောတိအာဒီနံ [Pg.251] ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိအာဒီသု တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝေ (မ. နိ. ၁.၃၄ အာဒယော) အာဂတနယေန, ဆပိ ဝိဇ္ဇာ ဆဠဘိညာဝသေန, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ အာဂတာတိ ဝိဇ္ဇာဟိ, သီလသံဝရာဒီဟိ, ပန္နရသဟိ စရဏဓမ္မေဟိ စ, အနညသာဓာရဏေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော. သောဘနဂမနတ္တာ, သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာ, သမ္မာ ဂတတ္တာ, သမ္မာ ဂဒတ္တာ စ သုဂတော. သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ လောကဝိဒူ. နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရောတိ အနုတ္တရော. ပုရိသဒမ္မေ ပုရိသဝေနေယျေ သာရေတိ ဝိနေတီတိ ပုရိသဒမ္မသာရထိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသတီတိ သတ္ထာ. သဗ္ဗဿာပိ နေယျဿ သဗ္ဗပ္ပကာရေန သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၂-၁၃၃) ဂဟေတဗ္ဗော.

'තථාගත' යනාදී පදවල අර්ථය මීට පෙර පවසන ලදී. 'විජ්ජාචරණසම්පන්න' යන්නෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන් භයභේරව සූත්‍රයෙහි (ම.නි. 1.34 ආදී) පැමිණි ක්‍රමයට ද, ෂඩ් අභිඥා වශයෙන් විද්‍යාවන් සයක් ද, අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි පැමිණි පරිදි අෂ්ට විද්‍යාවන් ද යන මේ විද්‍යාවන්ගෙන් ද, සීලසංවරාදී වූ පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන පරිදි යුක්ත වූ හෙයින් 'විජ්ජාචරණසම්පන්න' නම් වන සේක. ශෝභන ගමන් ඇති හෙයින් ද, යහපත් ස්ථානයකට (නිවනට) වැඩි හෙයින් ද, මැනවින් වැඩි හෙයින් ද, මැනවින් (සත්‍යය) වදාළ හෙයින් ද 'සුගත' නම් වන සේක. සියලු ආකාරයෙන් ලෝකය දත් හෙයින් 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක. තමන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැති හෙයින් 'අනුත්තර' නම් වන සේක. දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් දමනය කරන, විනයගත කරන හෙයින් 'පුරිසදම්මසාරථි' නම් වන සේක. මෙලොව, පරලොව හා පරමාර්ථ වශයෙන් යථා පරිදි අනුශාසනා කරන හෙයින් 'සත්ථා' නම් වන සේක. දත යුතු සියල්ල සියලු ආකාරයෙන් ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කළ හෙයින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය විශුද්ධිමාර්ගයෙන් (විශුද්ධි. 1.132-133) දත යුතුය.

သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ. ကထံ? ဧကဂါထာပိ ဟိ သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ ဓမ္မဿ ပဌမပါဒေန အာဒိကလျာဏာ, ဒုတိယတတိယေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏာ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏာ. ဧကာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ နိဒါနေန အာဒိကလျာဏံ, နိဂမနေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေန မဇ္ဈေကလျာဏံ. နာနာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ ပဌမေန အနုသန္ဓိနာ အာဒိကလျာဏံ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏံ. သကလောပိ ဝါ သာသနဓမ္မော အတ္တနော အတ္ထဘူတေန သီလေန အာဒိကလျာဏော, သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, နိဗ္ဗာနေန ပရိယောသာနကလျာဏော. သီလသမာဓီဟိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ပရိယောသာနကလျာဏော. ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဓမ္မသုဓမ္မတာယ မဇ္ဈေကလျာဏော, သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တံ သုတွာ တထတ္တာယ ပဋိပန္နေန အဓိဂန္တဗ္ဗာယ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ပစ္စေကဗောဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, သာဝကဗောဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. သုယျမာနော စေသ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနတော သဝနေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ အာဒိကလျာဏော, ပဋိပဇ္ဇိယမာနော သမထဝိပဿနာသုခါဝဟနတော ပဋိပတ္တိယာပိ [Pg.252] သုခမေဝ အာဝဟတီတိ မဇ္ဈေကလျာဏော, တထာပဋိပန္နော စ ပဋိပတ္တိဖလေ နိဋ္ဌိတေ တာဒိဘာဝါဝဟနတော ပဋိပတ္တိဖလေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ ပရိယောသာနကလျာဏော. နာထပ္ပဘဝတ္တာ စ ပဘဝသုဒ္ဓိယာ အာဒိကလျာဏော, အတ္ထသုဒ္ဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, ကိစ္စသုဒ္ဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏ’’န္တိ.

'උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති... ආරම්භය යහපත් වූ, මධ්‍යය යහපත් වූ, අවසානය යහපත් වූ' යනු: ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් යුක්තව අනුත්තර වූ විවේකී සැපය පවා අතහැර ධර්මය දේශනා කරති. ස්වල්පයක් හෝ බොහෝ කොට දේශනා කරන ඒ ධර්මය ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යහපත් වූ ආකාරයෙන්ම දේශනා කරති. ඒ කෙසේද? එක් ගාථාවක් වුවද ධර්මයේ ඇති සාර්වත්‍රික යහපත් බව නිසා පළමු පාදයෙන් ආරම්භය යහපත් වෙයි, දෙවන හා තෙවන පාදවලින් මධ්‍යය යහපත් වෙයි, අවසාන පාදයෙන් අවසානය යහපත් වෙයි. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය නිදානයෙන් ආරම්භය යහපත්ය, නිගමනයෙන් අවසානය යහපත්ය, ඉතිරි කොටසින් මධ්‍යය යහපත්ය. නන්විධ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රය පළමු අනුසන්ධියෙන් ආරම්භය යහපත්ය, අවසාන අනුසන්ධියෙන් අවසානය යහපත්ය, ඉතිරි අනුසන්ධිවලින් මධ්‍යය යහපත්ය. නැතහොත් මුළු ශාසන ධර්මයම තමන්ගේ අර්ථය වූ සීලයෙන් ආරම්භය යහපත්ය, සමථ-විපස්සනා-මාර්ග-ඵලයන්ගෙන් මධ්‍යය යහපත්ය, නිවනින් අවසානය යහපත්ය. එසේත් නැතහොත් සීල-සමාධිවලින් ආරම්භය යහපත්ය, විපස්සනා-මාර්ගයන්ගෙන් මධ්‍යය යහපත්ය, ඵල-නිවන්වලින් අවසානය යහපත්ය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැනවින් බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් ආරම්භය යහපත්ය, ධර්මයේ මැනවින් දේශිත බවින් මධ්‍යය යහපත්ය, සංඝයා වහන්සේගේ මැනවින් පිළිපැදීමෙන් අවසානය යහපත්ය. එය අසා ඒ අයුරින්ම පිළිපැදීමෙන් ලැබිය යුතු සම්මා සම්බෝධියෙන් ආරම්භය යහපත්ය, පසේබුදු බවින් මධ්‍යය යහපත්ය, ශ්‍රාවක බෝධියෙන් අවසානය යහපත්ය. තවද, මෙය අසන කල්හි නීවරණ යටපත් කරන බැවින් ශ්‍රවණයෙන් පවා යහපතම ගෙන දෙන හෙයින් ආරම්භය යහපත්ය, පිළිපදින කල්හි සමථ-විපස්සනා සැපය ගෙන දෙන බැවින් පිළිවෙතින් ද සැපයම ගෙන දෙන හෙයින් මධ්‍යය යහපත්ය, එසේ පිළිපන් තැනැත්තා පිළිවෙතෙහි ඵලය කෙළවර වූ පසු තාදි ගුණය ගෙන දෙන බැවින් පිළිවෙත් ඵලයෙන් ද යහපතම ගෙන දෙන හෙයින් අවසානය යහපත්ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙන් උපන් බැවින් ප්‍රභවයේ පිරිසිදු බවින් ආරම්භය යහපත්ය, අර්ථයේ පිරිසිදු බවින් මධ්‍යය යහපත්ය, කාර්යයේ පිරිසිදු බවින් අවසානය යහපත්ය. එබැවින් 'උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති... අවසානය යහපත් වූ' යැයි කියන ලදී.

ယံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပကာသေတိ, နာနာနယေဟိ ဒီပေတိ, တံ ယထာနုရူပံ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သင်္ကာသန, ပကာသန, ဝိဝရဏ, ဝိဘဇန, ဥတ္တာနီကရဏ ပညတ္တိအတ္ထပဒသမာယောဂတော သာတ္ထံ, အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ, အတ္ထဂမ္ဘီရတာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရတာဟိ ဝါ သာတ္ထံ, ဓမ္မဂမ္ဘီရတာဒေသနာဂမ္ဘီရတာဟိ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော ဝါ သာတ္ထံ, ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သဗျဉ္ဇနံ. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယတော ပရိက္ခကဇနပ္ပသာဒကန္တိ သာတ္ထံ, သဒ္ဓေယျတော လောကိယဇနပ္ပသာဒကန္တိ သဗျဉ္ဇနံ. ဂမ္ဘီရာဓိပ္ပာယတော သာတ္ထံ, ဥတ္တာနပဒတော သဗျဉ္ဇနံ. ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သကလပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ, အပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော နိဒ္ဒေါသဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ, အပိစ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂမဗျတ္တိတော သာတ္ထံ, ပရိယတ္တိယာ အာဂမဗျတ္တိတော သဗျဉ္ဇနံ, သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ ပရိပုဏ္ဏံ, နိရုပက္ကိလေသတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပဝတ္တိတော လောကာမိသနိရပေက္ခတော စ ပရိသုဒ္ဓံ, သိက္ခတ္တယပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဗြဟ္မဘူတေဟိ သေဋ္ဌေဟိ စရိတဗ္ဗတော တေသံ စရိယဘာဝတော စ ဗြဟ္မစရိယံ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ…ပေ… ပကာသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဌမောတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတော သဗ္ဗလောကုတ္တမဘာဝတော စ ပဌမော ပုဂ္ဂလော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හි යම් ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවක් හා මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවක් ප්‍රකාශ කරති ද, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් දක්වති ද, එය අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'සාත්ථ' වෙයි, ව්‍යංජන සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ ප්‍රඥප්ති අර්ථ පදයන්ගේ ගැලපීමෙන් 'සාත්ථ' වෙයි. අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන, නිරුක්ති සහ නිර්දේශ සම්පත්තියෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. නැතහොත් අර්ථ ගම්භීරතාවෙන් හා ප්‍රතිවේධ ගම්භීරතාවෙන් 'සාත්ථ' වෙයි, ධර්ම ගම්භීරතාවෙන් හා දේශනා ගම්භීරතාවෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. අර්ථ හා ප්‍රතිභාණ පටිසම්භිදා විෂයයෙන් 'සාත්ථ' වෙයි, ධර්ම හා නිරුක්ති පටිසම්භිදා විෂයයෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බැවින් පරීක්ෂාකාරී ජනයාගේ ප්‍රසාදය දනවන බැවින් 'සාත්ථ' වෙයි, ශ්‍රද්ධාව ඇති කළ යුතු බැවින් ලෞකික ජනයාගේ ප්‍රසාදය දනවන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. ගැඹුරු අදහස් ඇති බැවින් 'සාත්ථ' වෙයි, පැහැදිලි පද ඇති බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. එක් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ හෙයින් 'කේවල පරිපූර්ණ' වෙයි, ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් නිර්දෝෂී භාවයෙන් 'පරිසුද්ධ' වෙයි. තවද පිළිවෙතෙහි අවබෝධය ප්‍රකට කරන බැවින් 'සාත්ථ' වෙයි, පර්යාප්තියේ ප්‍රවීණතාව දක්වන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. සීලාදී පංච ධර්මස්කන්ධයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන් 'පරිපූර්ණ' වෙයි, කෙලෙස් රහිත බැවින් ද, සසරින් එතෙර වීම පිණිස පවතින බැවින් ද, ලෝකාමිසයෙන් නිරපේක්ෂ බැවින් ද 'පරිසුද්ධ' වෙයි. ශික්ෂාත්‍රයෙන් පිරිගන්නා ලද බැවින් බ්‍රහ්මභූත වූ ශ්‍රේෂ්ඨයන් විසින් හැසිරිය යුතු බැවින් 'බ්‍රහ්මචර්යාව' නම් වේ. එබැවින් 'සාත්ථ සබ්‍යඤ්ජන... ප්‍රකාශ කරති' යි කියනු ලැබේ. 'පඨමෝ' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් සහ මුළු ලෝකයාටම උතුම් වන බැවින් 'ප්‍රථම පුද්ගලයා' යන්නයි.

တဿေဝ သတ္ထု သာဝကောတိ တဿေဝ ယထာဝုတ္တဂုဏဿ သတ္ထု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဝနန္တေ ဇာတော ဓမ္မသေနာပတိသဒိသော သာဝကော, န ပူရဏာဒိ ဝိယ ပဋိညာမတ္တေန သတ္ထု သာဝကော. ပါဋိပဒေါတိ ပဋိပဒါသင်္ခါတေန အရိယမဂ္ဂေန အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော ဘဝေါတိ ပါဋိပဒေါ, အနိဋ္ဌိတပဋိပတ္တိကိစ္စော ပဋိပဇ္ဇမာနောတိ အတ္ထော. သုတ္တဂေယျာဒိ ပရိယတ္တိဓမ္မော ဗဟုံ သုတော ဧတေနာတိ ဗဟုဿုတော. ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိသီလေန [Pg.253] စေဝ အာရညိကင်္ဂါဒိဓုတင်္ဂဝတေဟိ စ ဥပပန္နော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ သီလဝတူပပန္နော. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘လောကာနုကမ္ပာ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဓမ္မဒေသနာ, သာ စ ဣမေသု ဧဝ တီသု ပုဂ္ဂလေသု ပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'තස්සේව සත්ථු සාවකෝ' යනු එම වදාරන ලද ගුණයෙන් යුතු වූ ශාස්තෘ වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමෙන් උපන්, ධර්ම සේනාපති හා සමාන වූ ශ්‍රාවකයා යන්නයි. පූරණ ආදීන් මෙන් හුදු ප්‍රතිඥාවකින් පමණක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් නොවේ. 'පාටිපදෝ' යනු පිළිවෙත නම් වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් ආර්ය ජාතියෙහි උපන් තැනැත්තා ය, එනම් පිළිවෙතෙහි කෘත්‍යය නිම නොකළ, පිළිපදිමින් සිටින තැනැත්තා යන්නයි. 'බහුස්සුතෝ' යනු සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී පර්යාප්ති ධර්මය මොහු විසින් බොහෝ කොට අසන ලද බැවින් 'බහුශ්‍රැත' නම් වේ. 'සීලවතූපපන්නෝ' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ආදී සීලයෙන් ද ආරණ්‍යක ආදී ධුතාංග වතින් ද යුක්ත වූ හෙයින් 'සීලවතූපපන්න' නම් වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ලෝකානුකම්පාව නම් වූ හිතාධ්‍යාශයෙන් යුත් ධර්ම දේශනාව, මේ පුද්ගලයන් තිදෙනා කෙරෙහිම බැඳී පවතී' යන්න පෙන්වා දෙති. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ဂါထာသု တဿနွယောတိ တဿေဝ သတ္ထု ပဋိပတ္တိယာ ဓမ္မဒေသနာယ စ အနုဂမနေန တဿနွယော အနုဇာတော. အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ သပရသန္တာနေသု ဓမ္မာလောကသင်္ခါတာယ ပဘာယ ကရဏတော ပဘင်္ကရာ. ဓမ္မမုဒီရယန္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ကထေန္တာ. အပါပုရန္တီတိ ဥဂ္ဃာဋေန္တိ. အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ. ဒွါရံ အရိယမဂ္ဂံ. ယောဂါတိ ကာမယောဂါဒိတော. သတ္ထဝါဟေနာတိ ဝေနေယျသတ္ထဝါဟနတော ဘဝကန္တာရနိတ္ထရဏတော သတ္ထဝါဟော, ဘဂဝါ, တေန သတ္ထဝါဟေန. သုဒေသိတံ မဂ္ဂမနုက္ကမန္တီတိ တေန သမ္မာ ဒေသိတံ အရိယမဂ္ဂံ တဿ ဒေသနာနုသာရေန အနုဂစ္ဆန္တိ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

ගාථාවල ‘තස්සන්වයෝ’ යනු ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේම පිළිවෙත සහ ධර්ම දේශනාව අනුගමනය කිරීමෙන් උන්වහන්සේ අනුව උපන් තැනැත්තා ය. අවිද්‍යා නැමති අන්ධකාරය දුරුකොට තමාගේත් අනුන්ගේත් සන්තානයන්හි ධර්මාලෝකය නැමති ආලෝකය පතුරුවන බැවින් ‘පභංකරා’ (ආලෝකය කරන්නෝ) නම් වෙති. ‘ධම්මමුදීරයන්තා’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නාහු ය. ‘අපාපුරන්ති’ යනු විවෘත කරති. ‘අමතස්ස’ යනු අමෘතය වූ නිවනෙහි ය. ‘ද්වාරං’ යනු ආර්ය මාර්ගයයි. ‘යෝගා’ යනු කාමයෝග ආදියෙන් මිදී යන්නාහු ය. ‘සත්ථවාහේන’ යනු විනේය ජනයා භව නැමති කතරින් එතෙර කරවන බැවින් මහා ගැල් නායකයකු වැනි වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ය. ‘සුදේසිතං මග්ගමනුක්කමන්තී’ යනු උන්වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලද ආර්ය මාර්ගය ඒ දේශනාවට අනුකූලව අනුගමනය කරති, පිළිපදිති. ‘ඉධේව’ යනු මේ ආත්මභාවයෙහි ම ය. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၆. အသုဘာနုပဿီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අසුභානුපස්සී සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၅. ဆဋ္ဌေ အသုဘာနုပဿီတိ အသုဘံ အနုပဿန္တာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန စေဝ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဂဟိတနိမိတ္တဿ ဥပသံဟရဏဝသေန စ ကာယသ္မိံ အသုဘံ အသုဘာကာရံ အနုပဿကာ ဟုတွာ ဝိဟရထ. အာနာပါနဿတီတိ အာနာပါနေ သတိ, တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ သတိ, အဿာသပဿာသပရိဂ္ဂါဟိကာ သတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အာနန္တိ အဿာသော, နော ပဿာသော. ပါနန္တိ ပဿာသော, နော အဿာသော’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၀).

85. හයවන සූත්‍රයේ ‘අසුභානුපස්සී’ යනු අසුභය නැවත නැවත බලන්නාහු ය. දෙතිස් කුණප වශයෙන් ද, උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළ සිරුර) ආදී වශයෙන් ගන්නා ලද නිමිත්ත මෙනෙහි කිරීමෙන් ද ශරීරයෙහි අසුභය හෙවත් අසුභ ආකාරය අනුපස්සනා කරන්නන් වී වාසය කරවු. ‘ආනාපානස්සතී’ යනු ආනාපානය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) පිළිබඳ සිහියයි. එය අරමුණු කරගෙන පවතින සිහිය, එනම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහිය යන අර්ථයයි. ඒ බව මෙසේ කියන ලදී: "‘ආන’ යනු ආශ්වාසයයි, ප්‍රශ්වාසය නොවේ. ‘පාන’ යනු ප්‍රශ්වාසයයි, ආශ්වාසය නොවේ" යනාදියයි.

ဝေါတိ တုမှာကံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဣဓ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. ပရိမုခန္တိ အဘိမုခံ. သူပဋ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အာနာပါနဿတိ စ တုမှာကံ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတူတိ. အထ ဝါ ပရိမုခန္တိ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ – ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, မုခန္တိ နိယျာနဋ္ဌော[Pg.254], သတီတိ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄). ဣမိနာ စတုသတိပဋ္ဌာနသောဠသပ္ပဘေဒါ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

‘වෝ’ යනු තොපට ය. ‘අජ්ඣත්තං’ යනු මෙහි කර්මස්ථානයට අදාළ අභ්‍යන්තරය අදහස් කෙරේ. ‘පරිමුඛං’ යනු (අරමුණට) අභිමුඛව ය. ‘සූපට්ඨිතා’ යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද්දකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "ඔබගේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය අභිමුඛව මැනවින් එළඹ සිටියේ වේවා" යන්නයි. එසේත් නැත්නම් ‘පරිමුඛං’ යනු පිරිසිඳ ගත් නිර්යාණයයි (මිදීමයි). ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: "‘පරි’ යනු පිරිසිඳ ගැනීම යන අර්ථයයි, ‘මුඛං’ යනු නිර්යාණ (මිදීම) යන අර්ථයයි, ‘සති’ යනු එළඹ සිටීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘පරිමුඛං සති’ යැයි කියනු ලැබේ." මෙයින් සිව් වැදෑරුම් සතිපට්ඨානය සහ සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රභේද ඇති ආනාපානසති කර්මස්ථාන භාවනාව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ဧဝံ သင်္ခေပေနေဝ ရာဂစရိတဝိတက္ကစရိတာနံ သပ္ပာယံ ပဋိကူလမနသိကာရကာယာနုပဿနာဝသေန သမထကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ဥပဒိသိတွာ ဣဒါနိ သုဒ္ဓဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာနုပဿိနော ဝိဟရထာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အနိစ္စံ, အနိစ္စလက္ခဏံ, အနိစ္စာနုပဿနာ, အနိစ္စာနုပဿီတိ ဣဒံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟုတွာ, အဘာဝတော, ဥဒယဗ္ဗယယောဂတော, တာဝကာလိကတော, နိစ္စပဋိက္ခေပတော စ ခန္ဓပဉ္စကံ အနိစ္စံ နာမ. တဿ ယော ဟုတွာ အဘာဝါကာရော, တံ အနိစ္စလက္ခဏံ နာမ. တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ. တံ အနိစ္စန္တိ ဝိပဿကော အနိစ္စာနုပဿီ. ဧတ္ထ စ ဧကာဒသဝိဓာ အသုဘကထာ ပဌမဇ္ဈာနံ ပါပေတွာ, သောဠသဝတ္ထုကာ စ အာနာပါနကထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပါပေတွာ, ဝိပဿနာကထာ စ ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာ, သာ ပန သဗ္ဗာကာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၇-၇၄၀) ကထိတာတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් රාග චරිත ඇත්තවුන්ට හා විතර්ක චරිත ඇත්තවුන්ට සප්පාය වූ පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීම හා කායානුපස්සනාව වශයෙන් සමථ කර්මස්ථානය ද විපස්සනා කර්මස්ථානය ද උපදෙස් දී, දැන් ශුද්ධ විපස්සනා කර්මස්ථානයම දක්වමින් "සියලු සංස්කාරයන්හි අනිත්‍යය බලමින් වාසය කරවු" යැයි වදාළ සේක. එහි අනිත්‍යය, අනිත්‍ය ලක්ෂණය, අනිත්‍යානුපස්සනාව, අනිත්‍යානුපස්සී යන මේ කරුණු සතර දත යුතුය. හටගෙන පසුව නැති වී යන බැවින් ද, උදය හා වැය (හටගැනීම හා බිඳීම) සහිත බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද පංචස්කන්ධය ‘අනිත්‍ය’ නම් වේ. එහි හටගෙන නැති වී යන ආකාරය ‘අනිත්‍ය ලක්ෂණය’ නම් වේ. එය අරමුණු කර පවතින විපස්සනාව ‘අනිත්‍යානුපස්සනාව’ යි. එය අනිත්‍ය යැයි විදර්ශනා කරන්නා ‘අනිත්‍යානුපස්සී’ නම් වේ. මෙහිදී එකොළොස් වැදෑරුම් අසුභ කථාවෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණීම ද, සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපාන කථාවෙන් චතුර්ථ ධ්‍යානයට පැමිණීම ද, විපස්සනා කථාව ද විස්තර වශයෙන් කිව යුතුය. එය සියලු ආකාරයෙන් විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසා ඇති බැවින් එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဣဒါနိ အသုဘာနုပဿနာဒီဟိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗံ ဖလဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အသုဘာနုပဿီန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဘာယ ဓာတုယာတိ သုဘဘာဝေ, သုဘနိမိတ္တေတိ အတ္ထော. ရာဂါနုသယောတိ သုဘာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ကာမရာဂါနုသယော. သော ကေသာဒီသု ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ အသုဘာနုပဿီနံ အသုဘနိမိတ္တံ ဂဟေတွာ တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အဓိဂတေန အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယတိ, သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္ဒီယတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ကာမရာဂဿ ပဟာနာယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁). ဗာဟိရာတိ ဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုကတ္တာ အနတ္ထာဝဟတ္တာ စ ဗာဟိရာ ဗဟိဘူတာ. ဝိတက္ကာသယာတိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိမိစ္ဆာဝိတက္ကာ. တေ ဟိ အပ္ပဟီနာ အာသယာနုဂတာ သတိ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဝိတက္ကာသယာတိ ဝုတ္တာ. ကာမဝိတက္ကော စေတ္ထ ကာမရာဂဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော ဧဝါတိ တဒဝသေသာ ဝိတက္ကာ ဧဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဃာတပက္ခိကာတိ ဒုက္ခဘာဂိယာ, ဣစ္ဆာဝိဃာတနိဗ္ဗတ္တနကာ ဝါ. တေ န ဟောန္တီတိ [Pg.255] တေ ပဟီယန္တိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော, ဉာတိဝိတက္ကော, ဇနပဒဝိတက္ကော, အမရာဝိတက္ကော, အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကောတိ အဋ္ဌ, ကာမဝိတက္ကေန သဒ္ဓိံ နဝဝိဓာ မဟာဝိတက္ကာ အာနာပါနဿတိသမာဓိနာ တန္နိဿိတာယ စ ဝိပဿနာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိက္ခမ္ဘိတာ. တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတေန အရိယမဂ္ဂေန ယထာရဟံ အနဝသေသတော ပဟီယန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အာနာပါနဿတိ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁).

දැන් අසුභානුපස්සනා ආදියෙන් සම්පූර්ණ කරගත යුතු විශේෂ ඵලය දැක්වීම සඳහා "අසුභානුපස්සීනං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සුභාය ධාතුයා’ යනු සුභ භාවයෙහි හෙවත් සුභ නිමිත්තෙහි යන අර්ථයයි. ‘රාගානුසයෝ’ යනු සුභ අරමුණෙහි උපදින්නට සුදුසු වූ කාමරාගානුසයයි. එය කේශාදී කොටස්වල හෝ ඉදිමුණු මළ සිරුර ආදී අසුභයන්හි හෝ අසුභානුපස්සීව අසුභ නිමිත්ත ගෙන, එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, එය පාදක කරගෙන විදර්ශනාව වඩා ලබා ගත් අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ, සහමුලින්ම සිඳී යයි යනු අර්ථයයි. ඒ බව මෙසේ කියන ලදී: "කාමරාගය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස අසුභය වැඩිය යුතුය". ‘බාහිරා’ යනු බාහිර වස්තූන් අරමුණු කර පවතින බැවින් ද අනර්ථය ගෙන දෙන බැවින් ද බාහිර වූ දේය. ‘විතක්කාසයා’ යනු කාම සංකල්පනාදී වූ මිථ්‍යා විතර්කයන් ය. ඒවා ප්‍රහීණ නොවී ආශයයන්හි අනුගතව පවතින අතර, ප්‍රත්‍යයන් සම්පූර්ණ වූ විට උපදින බැවින් ‘විතක්කාසය’ යැයි කියන ලදී. මෙහි කාම විතර්කය කාමරාගය යටතේම ගැනෙන බැවින්, මෙහි ඉතිරි විතර්කයන් ගැන කියන ලදැයි දත යුතුය. ‘විඝාතපක්ඛිකා’ යනු දුක් කොටසට අයත් වූ හෝ කැමැත්ත විනාශ කරන්නා වූ දේය. ඒවා ‘න හොන්ති’ යනු ප්‍රහීණ වී යයි. ව්‍යාපාද විතර්කය, විහිංසා විතර්කය, ඥාති විතර්කය, ජනපද විතර්කය, අමරා විතර්කය, අවඥා නොලැබීම හා සම්බන්ධ විතර්කය, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා සම්බන්ධ විතර්කය, අනුන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාව සම්බන්ධ විතර්කය යන අට සහ කාම විතර්කය සමඟ නව වැදෑරුම් මහා විතර්කයන් ආනාපානසති සමාධියෙන් ද, එය ඇසුරු කළ විදර්ශනාවේ පූර්ව භාගයේදී ද යටපත් කරනු ලැබේ. එය පාදක කරගෙන ලබා ගත් ආර්ය මාර්ගයෙන් අදාළ පරිදි සම්පූර්ණයෙන් ම ප්‍රහීණ වේ. ඒ බව මෙසේ ද පවසන ලදී: "විතර්කයන් සිඳ දැමීම පිණිස ආනාපානසතිය වැඩිය යුතුය".

ယာ အဝိဇ္ဇာ, သာ ပဟီယတီတိ ယာ သစ္စသဘာဝပဋိစ္ဆာဒိနီ သဗ္ဗာနတ္ထကာရီ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ မူလဘူတာ အဝိဇ္ဇာ, သာ အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတံ သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ. ဣဒံ ကိရ ဘဂဝတာ အနိစ္စာကာရတော ဝုဋ္ဌိတဿ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – တေဘူမကေသု သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာဒိတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဝိပဿန္တာနံ ယဒါ အနိစ္စန္တိ ပဝတ္တမာနာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ မဂ္ဂေန ဃဋီယတိ, အနုက္ကမေန အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတံ အဝိဇ္ဇာ အနဝသေသတော ပဟီယတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အနိစ္စာနုပဿီနံ ဝိဟရတန္တိ ဣဒံ အနိစ္စလက္ခဏဿ တေသံ ပါကဋဘာဝတော ဣတရဿ လက္ခဏဒွယဿ ဂဟဏေ ဥပါယဘာဝတော ဝါ ဝုတ္တံ, န ပန ဧကဿေဝ လက္ခဏဿ အနုပဿိတဗ္ဗတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စသညိနော ဟိ, မေဃိယ, အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတိ, အနတ္တသညီ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတံ ပါပုဏာတီ’’တိ.

"යම් අවිද්‍යාවක් වේද, එය ප්‍රහීණ වෙයි" යනු සත්‍ය ස්වභාවය වසාලන්නා වූ, සියලු අනර්ථයන් කරන්නා වූ, මුළුමනින්ම සංසාර දුක්ඛයට මූල වූ අවිද්‍යාවයි; එය අනිත්‍ය වශයෙන් බලමින් වාසය කරන්නන් තුළ සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනිත්‍ය ආකාරයෙන් (විදර්ශනාවෙන්) නැගී සිටි, ශුෂ්ක විදර්ශක ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ උදෙසා වදාරන ලද්දකි. එහි සංක්ෂිප්ත අදහස මෙසේය: ත්‍රෛභූමක සියලු සංස්කාරයන්හි අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම ආරම්භ කොට විදර්ශනා වඩන්නවුන්ට, යම් කලක 'අනිත්‍යය' කියා පවතින වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ ද, අනුපිළිවෙළින් අරහත් මාර්ගය උපදී ද, ඒ අනිත්‍යානුපස්සීව වාසය කරන්නන්ගේ අවිද්‍යාව නිරවශේෂයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි, අරහත් මාර්ග විද්‍යාව උපදියි. 'අනිත්‍යානුපස්සීව වාසය කරන්නන්ගේ' යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණය ඔවුන්ට ප්‍රකට බැවින් හෝ සෙසු ලක්ෂණ දෙක (දුක්ඛ, අනත්ත) ග්‍රහණය කරගැනීමට එය උපායක් වන බැවින් වදාරන ලද්දකි. එහෙත් එක් ලක්ෂණයක් පමණක්ම අනුපස්සනා කළ යුතු නිසා නොවේ. "යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනාත්මය" (සං. නි. 3.15) කියා වදාරන ලද්දේමය. තවද "මේඝිය, අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තාට අනාත්ම සංඥාව පිහිටයි, අනාත්ම සංඥාව ඇත්තා අස්මිමානය මුලිනුපුටා දැමීමට පැමිණෙයි" කියා ද වදාරන ලද්දකි.

ဂါထာသု အာနာပါနေ ပဋိဿတောတိ အာနာပါနနိမိတ္တသ္မိံ ပဋိ ပဋိ သတော, ဥပဋ္ဌိတဿတီတိ အတ္ထော. ပဿန္တိ အာသဝက္ခယဉာဏစက္ခုနာ သင်္ခါရူပသမံ နိဗ္ဗာနံ ပဿန္တော. အာတာပီ သဗ္ဗဒါတိ အန္တရာဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ အသုဘာနုပဿနာဒီသု သတတံ အာတာပီ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော, တတော ဧဝ ယတော ဝါယမမာနော, နိယတော ဝါ သမ္မတ္တနိယာမေန တတ္ထ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ နိဗ္ဗာနေ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုစ္စတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවන්හි 'ආනාපානේ පටිස්සතෝ' යනු ආනාපාන නිමිත්තෙහි නැවත නැවත සිහි ඇති, එළඹ සිටි සිහිය ඇති යන අර්ථයයි. 'පස්සන්ති' යනු ආසවක්ඛය ඥාන නමැති ඇසින් සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ නිවන දක්නාහු ය. 'සබ්බදා ආතාපී' යනු අතරමගදී නතර නොවී අසුභානුපස්සනා ආදියෙහි නිරන්තරයෙන් කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුක්තව යෙදුණු, ඒ නිසාම වීරිය වඩන හෙයින් හෝ සම්මත්ත නියාමයෙන් නියත වූ හෙයින් හෝ එහි සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ නිවනෙහි අරහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදෙයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ධම්මානුධම්මපටිපන්න සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၆. သတ္တမေ [Pg.256] ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နဿာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော နာမ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော, တဿ ဓမ္မဿ အနုဓမ္မော သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဓမ္မော, တံ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပန္နဿ အဓိဂန္တုံ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ. အယမနုဓမ္မော ဟောတီတိ အယံ အနုစ္ဆဝိကသဘာဝေါ ပတိရူပသဘာဝေါ ဟောတိ. ဝေယျာကရဏာယာတိ ကထနာယ. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နောယန္တိ ယန္တိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေန အနုဓမ္မေန တံ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပန္နောတိ ဗျာကရမာနော သမ္မဒေဝ ဗျာကရောန္တော နာမ သိယာ, န တတောနိဒါနံ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗော သိယာတိ. ယန္တိ ဝါ ကိရိယာပရာမသနံ, တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘ယဒိဒံ ဓမ္မဿေဝ ဘာသနံ, ဓမ္မဝိတက္ကဿေဝ စ ဝိတက္ကနံ တဒုဘယာဘာဝေ ဉာဏုပေက္ခာယ, အယံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နဿ ဘိက္ခုနော တထာရူပေါ အယန္တိ ကထနာယာနုရူပဟေတု အနုစ္ဆဝိကကာရဏံ. ဘာသမာနော ဓမ္မံယေဝ ဘာသေယျာတိ ကထေန္တော စေ ဒသကထာဝတ္ထုဓမ္မံယေဝ ကထေယျ, န တပ္ပဋိပက္ခမဟိစ္ဆတာဒိအဓမ္မံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

86. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්ස' යන්නෙහි 'ධර්මය' නම් නවවිධ ලෝකුත්තර ධර්මයයි. එම ධර්මයට අනුකූල ධර්මය (අනුධර්මය) නම් සීලවිසුද්ධිය ආදී පූර්වභාග ප්‍රතිපදා ධර්මයයි. ඒ ධම්මානුධර්මය පිළිපන්නා වූ, එය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාට ය. 'අයං අනුධම්මෝ හෝති' යනු මෙය සුදුසු ස්වභාවයයි, අනුරූප ස්වභාවයයි යන්නයි. 'වෙය්‍යාකරණාය' යනු පැවසීම පිණිසයි. 'ධම්මානුධම්මපටිපන්නෝ' යන්නෙහි 'යං' යන්න කරණාර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: යම් අනුධර්මයකින් ඔහු ධම්මානුධර්ම ප්‍රතිපන්නයා යැයි පවසන්නේ ද, ඔහු මැනවින් පවසන්නෙක් වෙයි, ඒ නිසා ඔහු වියතුන් විසින් ගැරහිය යුත්තෙක් නොවේ යන්නයි. 'යං' යන්නෙන් ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කරන හෙයින්, "යම් මේ ධර්මයම දෙසීමක් ද, ධර්ම විතර්කයම කල්පනා කිරීමක් ද වේද, ඒ දෙකම නැති කල්හි ඥාන උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීම" යනු ධම්මානුධර්ම ප්‍රතිපන්න භික්ෂුවකගේ එවැනි ප්‍රකාශයකට අනුරූප හේතුව හා සුදුසු කාරණය බව පෙන්වයි. 'භාසමානෝ ධම්මංයේව භාසෙය්‍ය' යනු පවසන්නේ නම් දස කථාවස්තු ධර්මයම පැවසිය යුතුය, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මහිච්ඡතාදී අධර්මය නොවේ. එය මෙසේ වදාරන ලද්දකි -

‘‘ယာယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. သေယျထိဒံ – အပ္ပိစ္ဆကထာ, သန္တုဋ္ဌိကထာ, ပဝိဝေကကထာ, အသံသဂ္ဂကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သီလကထာ, သမာဓိကထာ, ပညာကထာ, ဝိမုတ္တိကထာ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ, ဧဝရူပါယ ကထာယ နိကာမလာဘီ ဟောတိ အကိစ္ဆလာဘီ အကသိရလာဘီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒါ. ၃၁).

"යම් මේ කථාවක් කෙලෙස් හීන කරන්නී ද, සිත් විවෘත කිරීමට හිතකර වේ ද, ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම (නිබ්බිදා) පිණිස, විරාගය පිණිස, නිරෝධය පිණිස, සංසිඳීම පිණිස, විශිෂ්ට ඥානය පිණිස, අවබෝධය පිණිස, නිවන පිණිස පවතියි ද; එනම්: අල්පේච්ඡ කථාව, සන්තුට්ඨි කථාව, පවිවේක කථාව, අසංසග්ග කථාව, වීරියාරම්භ කථාව, සීල කථාව, සමාධි කථාව, පඤ්ඤා කථාව, විමුත්ති කථාව, විමුත්තිඤාණදස්සන කථාව යන මේවා ය. මෙබඳු කථාවන් කැමති පරිදි ලබන්නෙක්, නිදුකින් ලබන්නෙක්, පහසුවෙන් ලබන්නෙක් වෙයි" (අ. නි. 9.3; උදා. 31).

အဘိသလ္လေခိကာယ ကထာယ လာဘီ ဧဝ ဟိ တံ ဘာသေယျ. ဧတေန ကလျာဏမိတ္တသမ္ပဒါ ဒဿိတာ.

අභිසල්ලේඛික කථාව ලබන්නාම එය පැවසිය යුතුය. මෙයින් කළ්‍යාණ මිත්‍ර සම්පත්තිය පෙන්වන ලදී.

ဓမ္မဝိတက္ကန္တိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိံ ဓမ္မတော အနပေတံ ဝိတက္ကယတော ‘‘သီလာဒိပဋိပဒံ ပရိပူရေဿာမီ’’တိ ဥပရူပရိ ဥဿာဟော အဘိဝဍ္ဎိဿတိ. သော ပန ဝိတက္ကော သီလာဒီနံ အနုပကာရဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ ဥပကာရဓမ္မေ အနုဗြူဟနဝသေန ဟာနဘာဂိယဘာဝံ အပနေတွာ ဌိတိဘာဂိယဘာဝေပိ အဋ္ဌတွာ ဝိသေသဘာဂိယတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတဉ္စ ပါပနဝသေန ပဝတ္တိယာ အနေကပ္ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နော အဓမ္မဝိတက္ကန္တိ ကာမဝိတက္ကံ နော ဝိတက္ကေယျာတိ [Pg.257] အတ္ထော. တဒုဘယံ ဝါ ပနာတိ ယဒေတံ ပရေသံ အနုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မဘာသနံ အတ္တနော အနုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မဝိတက္ကနဉ္စ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပန တံ ဥဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ အပ္ပဋိပဇ္ဇိတွာ အကတွာ. ဥပေက္ခကောတိ တထာပဋိပတ္တိယံ ဥဒါသီနော သမထဝိပဿနာဘာဝနမေဝ အနုဗြူဟန္တော ဝိဟရေယျ, သမထပဋိပတ္တိယံ ဥပေက္ခကော ဟုတွာ ဝိပဿနာယမေဝ ကမ္မံ ကရောန္တော ဝိဟရေယျ. ဝိပဿနမ္ပိ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတ္ထပိ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဝသေန ဥပေက္ခကော ယာဝ ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေန ဃဋီယတိ, တာဝ ယထာ တံ တိက္ခံ သူရံ ပသန္နံ ဟုတွာ ဝဟတိ, တထာ ဝိဟရေယျ သတော သမ္ပဇာနောတိ.

'ධම්මවිතක්කං' යනු නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය ධර්මයෙන් බැහැර නොවී කල්පනා කරන්නාට "සීලාදී ප්‍රතිපදාවන් සම්පූර්ණ කරන්නෙමි" යි වඩ වඩාත් උත්සාහය වැඩිවෙයි. ඒ විතර්කය සීලාදීන්ට උපකාර නොවන ධර්මයන් අත්හැර, උපකාරී ධර්මයන් වැඩීමෙන් හානභාගීය බව ඉවත් කර, ස්ථිතිභාගීය තත්ත්වයේ ද නොසිට, විශේෂභාගීය බවට හා නිබ්බේධභාගීය බවට පැමිණවීම් වශයෙන් පවත්නා වූ අනේක ප්‍රභේද ඇති බව දත යුතුය. 'නෝ අධම්මවිතක්කං' යනු කාම විතර්කාදිය කල්පනා නොකළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. 'තදුභයං වා පන' යනු අනුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස ධර්මය දේශනා කිරීම හා තමාට අනුග්‍රහ පිණිස ධර්මය මෙනෙහි කිරීම යන දෙකයි. එසේත් නැත්නම් ඒ දෙකම බැහැර කොට. 'උපෙක්ඛකෝ' යනු එවැනි පිළිවෙතෙහි මධ්‍යස්ථව සමථ විපස්සනා භාවනාවන්ම වඩමින් වාසය කරන්නේ ය; සමථ ප්‍රතිපදාවෙහි මධ්‍යස්ථව විපස්සනාවෙහිම කටයුතු කරමින් වාසය කරන්නේ ය. විපස්සනාවෙහි උත්සාහවත් වී එහිදී ද සංස්කාරුපේක්ෂා ඥාන වශයෙන් මධ්‍යස්ථව, යම් තාක් විපස්සනා ඥානය මාර්ගය හා එක්වේද, ඒ තාක් යම් සේ දක්ෂ අශ්වයෙකු මැනවින් රථය ගෙනයයි ද, එසේ සිහි ඇතිව ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව වාසය කරන්නේය.

ဂါထာသု သမထဝိပဿနာဓမ္မော အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရာမော ဧတဿာတိ ဓမ္မာရာမော. တသ္မိံယေဝ ဓမ္မေ ရတောတိ ဓမ္မရတော. တဿေဝ ဓမ္မဿ ပုနပ္ပုနံ ဝိစိန္တနတော ဓမ္မံ အနုဝိစိန္တယံ တံ ဓမ္မံ အာဝဇ္ဇေန္တော, မနသိ ကရောန္တောတိ အတ္ထော. အနုဿရန္တိ တမေဝ ဓမ္မံ ဥပရူပရိဘာဝနာဝသေန အနုဿရန္တော. အထ ဝါ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ပရေသံ ဒေသနာဝသေန သီလာဒိဓမ္မော အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရာမော ဧတဿာတိ ဓမ္မာရာမော. တထေဝ တသ္မိံ ဓမ္မေ ရတော အဘိရတောတိ ဓမ္မရတော. တေသံယေဝ သီလာဒိဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသန္တော ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဩကာသံ အဒတွာ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒိဓမ္မံယေဝ အနုဝိစိန္တနတော ဓမ္မံ အနုဝိစိန္တယံ. တဒုဘယံ ဝါ ပန ဩဠာရိကတော ဒဟန္တော အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ သမထဝိပဿနာဓမ္မမေဝ ဥပရူပရိ ဘာဝနာဝသေန အနုဿရန္တော အနုဗြူဟနဝသေန ပဝတ္တေန္တော. သဒ္ဓမ္မာတိ သတ္တတိံသပ္ပဘေဒါ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ နဝဝိဓလောကုတ္တရဓမ္မာ စ န ပရိဟာယတိ, န စိရဿေဝ တံ အဓိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි සමථ විපස්සනා ධර්මය හැසිරිය යුතු (වාසය කළ යුතු) ස්ථානයක් යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මාරාම’ නම් වේ. එම ධර්මයෙහි ම ඇලුණු තැනැත්තා ‘ධම්මරත’ නම් වේ. එම ධර්මය ම නැවත නැවත කල්පනා කරන බැවින් ‘ධම්මං අනුවිචින්තයං’ යන්නෙන් එම ධර්මය මෙනෙහි කරන, මනසට නගා ගන්නා යන අර්ථය ලැබේ. එම ධර්මය ම මතු මතු භාවනා වශයෙන් සිහි කරන්නේ ‘අනුස්සරං’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම්, විමුක්තායතනයන්හි පිහිටා අන් අයට දේශනා කිරීම් වශයෙන් සීලාදී ධර්මයන් හැසිරිය යුතු ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මාරාම’ නම් වේ. එලෙසම එම ධර්මයෙහි ඇලුනු බැවින් ‘ධම්මරත’ නම් වේ. එම සීලාදී ධර්මයන්ගේ ම ස්වභාවය විමසමින්, කාම විතර්කාදියට අවකාශයක් නොදී නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදී ධර්මයන් ම නැවත නැවත කල්පනා කරන බැවින් ‘ධම්මං අනුවිචින්තයං’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් එම කරුණු දෙකම රළු වශයෙන් සලකා, උපේක්ෂාවෙන් යුතුව සමථ විපස්සනා ධර්මයන් ම මතු මතු භාවනා වශයෙන් සිහි කරමින්, වැඩීමක් වශයෙන් පවත්වා ගැනීමයි. ‘සද්ධම්මා’ යනු සත්තිස් වැදෑරුම් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සහ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් පිරිහෙන්නේ නැත, නොබෝ කලකින් ම එය අවබෝධ කරගන්නේය යන අර්ථයයි.

ဣဒါနိ တဿ အနုဿရဏဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘စရံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စရံ ဝါတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန စင်္ကမနဝသေန စ စရန္တော ဝါ. ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌန္တိ တိဋ္ဌန္တော ဝါ နိသိန္နော ဝါ, ဥဒ ဝါ သယန္တိ သယန္တော ဝါ. ဧဝံ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု. အဇ္ဈတ္တံ သမယံ စိတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ အတ္တနော စိတ္တံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ဝူပသမနဝသေန ပဇဟနဝသေန သမယံ သမေန္တော. သန္တိမေဝါဓိဂစ္ဆတီတိ အစ္စန္တသန္တိံ နိဗ္ဗာနမေဝ ပါပုဏာတီတိ.

දැන් එම සිහි කිරීමේ ක්‍රමය දක්වමින් ‘චරං වා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘චරං වා’ යනු පිඬු සිඟා වැඩීමෙන් හෝ සක්මන් කිරීමෙන් හෝ හැසිරෙන්නේ ද යන්නයි. ඉදින් සිටගෙන සිටින්නේ හෝ, වාඩි වී සිටින්නේ හෝ, වැතිර සිටින්නේ හෝ වේවා, මෙසේ සතර ඉරියව්වෙහි ම (සිහි කළ යුතුය). ‘අජ්ඣත්තං සමයං චිත්තං’ යනු ඉහත කී කමටහන් සංඛ්‍යාත ගෝචර අරමුණෙහි තම සිත රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳවීම් වශයෙන් සහ ප්‍රහාණය කිරීම් වශයෙන් සන්සුන් කරන්නේය යන්නයි. ‘සන්තිමේවාධිගච්ඡති’ යනු ඒකාන්ත ශාන්තිය වූ නිවන ම ලබා ගන්නේය යන්නයි.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. အန္ဓကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අන්ධකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၇. အဋ္ဌမေ [Pg.258] အကုသလဝိတက္ကာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ ဝိတက္ကာ. အန္ဓကရဏာတိအာဒီသု ယဿ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ယထာဘူတဒဿနနိဝါရဏေန အန္ဓံ ကရောန္တီတိ အန္ဓကရဏာ. န ပညာစက္ခုံ ကရောန္တီတိ အစက္ခုကရဏာ. အညာဏံ ကရောန္တီတိ အညာဏကရဏာ. ပညာနိရောဓိကာတိ ကမ္မဿကတာပညာ, ဈာနပညာ, ဝိပဿနာပညာတိ ဣမာ တိဿော ပညာ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန နိရောဓေန္တီတိ ပညာနိရောဓိကာ. အနိဋ္ဌဖလဒါယကတ္တာ ဒုက္ခသင်္ခါတဿ ဝိဃာတဿ ပက္ခေ ဝတ္တန္တီတိ ဝိဃာတပက္ခိကာ. ကိလေသနိဗ္ဗာနံ န သံဝတ္တယန္တီတိ အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာ.

87. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘අකුසලවිතක්කා’ යනු අකුසලයෙන් හටගත් කල්පනාවෝය. ‘අන්ධකරණා’ යනාදියේ අර්ථය නම්, යමෙකු තුළ මේවා උපදී ද, ඔහුව තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම වැළැක්වීමෙන් අන්ධ කරවන බැවින් ‘අන්ධකරණ’ නම් වේ. ප්‍රඥා ඇස ඇති නොකරන බැවින් ‘අචක්ඛුකරණ’ නම් වේ. අවිද්‍යාව ඇති කරන බැවින් ‘අඤ්ඤාණකරණ’ නම් වේ. ‘පඤ්ඤානිරෝධිකා’ යනු කම්මස්සකතා ප්‍රඥාව, ධ්‍යාන ප්‍රඥාව සහ විපස්සනා ප්‍රඥාව යන මේ තෙවැදෑරුම් ප්‍රඥාවන් පවත්වා ගැනීමට ඉඩ නොදී නිරුද්ධ කරන බැවින් ‘පඤ්ඤානිරෝධික’ නම් වේ. අනිෂ්ට ඵල ලබා දෙන බැවින් දුක් සංඛ්‍යාත පීඩාවන්ගේ (විඝාතයන්ගේ) පක්ෂයෙහි පවතින බැවින් ‘විඝාතපක්ඛික’ නම් වේ. කෙලෙස් නිවීම පිණිස පවතින්නේ නැති බැවින් ‘අනිබ්බානසංවත්තනික’ නම් වේ.

ကာမဝိတက္ကောတိ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. သော ဟိ ကိလေသကာမသဟိတော ဟုတွာ ဝတ္ထုကာမေသု ပဝတ္တတိ. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ဣမေ ဒွေ စ သတ္တေသုပိ သင်္ခါရေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကာမဝိတက္ကော ဟိ ပိယမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဝိတက္ကေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဗျာပါဒဝိတက္ကော အပ္ပိယေ အမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နာသနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော သင်္ခါရေသု န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာပေတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ, ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တု ဝါ ဗဇ္ဈန္တု ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဝိနဿန္တု ဝါ မာ ဝါ အဟေသု’’န္တိ စိန္တနကာလေ ပန သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

‘කාමවිතක්ක’ යනු කාමය හා සම්බන්ධ කල්පනාවයි. එය කෙලෙස් කාමයන් හා එක්ව වස්තු කාමයන් කෙරෙහි පවතියි. ව්‍යාපාදය හා සම්බන්ධ කල්පනාව ‘ව්‍යාපාදවිතක්ක’ නම් වේ. විහිංසාව (හිංසාව) හා සම්බන්ධ කල්පනාව ‘විහිංසා විතර්ක’ නම් වේ. මේ දෙක සත්වයන් කෙරෙහි මෙන් ම සංස්කාරයන් කෙරෙහි ද උපදී. කාම විතර්කය ප්‍රිය මනාප සත්වයන් හෝ සංස්කාරයන් ගැන කල්පනා කරන්නාට උපදී. ව්‍යාපාද විතර්කය අප්‍රිය අමනාප සත්වයන් හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි කෝප වී බලන අවස්ථාවේ සිට විනාශය දක්වා උපදී. විහිංසා විතර්කය සංස්කාරයන් කෙරෙහි නූපදී, මන්ද සංස්කාරයන්ට දුක් දිය යුතු කියා දෙයක් නැති බැවිනි. එහෙත් "මේ සත්වයෝ තැළෙත්වා, බැඳෙත්වා, විනාශ වෙත්වා, වැනසෙත්වා හෝ නැති වී යෙත්වා" යි සිතන කල්හි සත්වයන් කෙරෙහි උපදී.

ဣမေယေဝ ပန ကာမသင်္ကပ္ပာဒယော. အတ္ထတော ဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, တံသမ္ပယုတ္တာ ပန သညာဒယော ကာမသညာဒယော. ကာမဓာတုအာဒီနံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ –

මේවා ම කාම සංකල්පාදිය ද වේ. අර්ථය අතින් ගත් කල කාම විතර්කාදිය සහ කාම සංකල්පාදිය අතර වෙනසක් නැත. එහෙත් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාදිය කාම සංඥාදිය නම් වේ. කාම ධාතු ආදිය සම්බන්ධයෙන් පෙළ දහමෙහි මෙසේ දැක්වෙන බැවින් -

‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတု. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဒသသု အာဃာတဝတ္ထူသု စိတ္တဿ အာဃာတော ပဋိဃာတော…ပေ… အနတ္တမနတာ စိတ္တဿ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော[Pg.259], အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓေကစ္စော ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အညတရညတရေန သတ္တေ ဝိဟေဌေတိ, အယံ ဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂, ၉၁၀) –

“කාමය හා බැඳුණු තර්කය, විතර්කය...පෙ... මිච්ඡා සංකල්පය, මෙය කාම ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සියලුම අකුසල ධර්මයෝ කාම ධාතුවෝය. ව්‍යාපාදය හා බැඳුණු තර්කය, විතර්කය...පෙ... මිච්ඡා සංකල්පය, මෙය ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන් කෙරෙහි සිතේ ඇති වන ආඝාතය, පටිඝය...පෙ... සිතේ නොසතුට, මෙය ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. විහිංසාව හා බැඳුණු තර්කය, විතර්කය, මිච්ඡා සංකල්පය, මෙය විහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ඇතැම් අයෙක් අතින් හෝ කැටයකින් හෝ දඬුවකින් හෝ ආයුධයකින් හෝ ලණුවකින් හෝ වෙනත් යම් දෙයකින් සත්වයන්ට හිංසා පීඩා කරයි නම් මෙය විහිංසා ධාතුවයි” (විභංග 182, 910) -

အာဂတတ္တာ ဝိသေသော လဗ္ဘတိ.

යනාදී වශයෙන් ආ නිසා එහි විශේෂත්වයක් දක්නට ලැබේ.

တတ္ထ ဒွေ ကထာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ စ အသမ္ဘိန္နာ စ. တတ္ထ ကာမဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဣတရာ ဒွေပိ ဂဟိတာ နာမ ဟောန္တိ. တတော ပန နီဟရိတွာ အယံ ဗျာပါဒဓာတု, အယံ ဝိဟိံသာဓာတူတိ ဒဿေတီတိ အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ နာမ. ကာမဓာတုံ ကထေန္တော ပန ဘဂဝါ ဗျာပါဒဓာတုံ ဗျာပါဒဓာတုဋ္ဌာနေ, ဝိဟိံသာဓာတုံ ဝိဟိံသာဓာတုဋ္ဌာနေ ဌပေတွာဝ အဝသေသံ ကာမဓာတု နာမာတိ ကထေသီတိ အယံ အသမ္ဘိန္နကထာ နာမ.

එහිදී සර්වසංග්‍රාහික (සියල්ල ඇතුළත්) සහ අසම්භින්න (වෙන් වෙන් වූ) වශයෙන් විග්‍රහයන් දෙකක් ඇත. එහිදී කාම ධාතුව ගත් විට අනෙක් දෙක ද ගන්නා ලද්දේ ම වේ. ඉන්පසු එයින් වෙන් කොට මෙය ව්‍යාපාද ධාතුවය, මෙය විහිංසා ධාතුවය කියා පෙන්වීම සර්වසංග්‍රාහික ක්‍රමය නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාම ධාතුව ගැන දේශනා කිරීමේදී, ව්‍යාපාද ධාතුව ව්‍යාපාද ධාතු ස්ථානයෙහි ද, විහිංසා ධාතුව විහිංසා ධාතු ස්ථානයෙහි ද තබා ඉතිරිය කාම ධාතුව යැයි දේශනා කිරීම අසම්භින්න ක්‍රමය නම් වේ.

သုက္ကပက္ခေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော. သော အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ, အသုဘဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော. သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ, မေတ္တာဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. သော ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော, ကရုဏာဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော, တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. ယဒါ ပန အလောဘော သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ. ယဒါ မေတ္တာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ. ယဒါ ကရုဏာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဟောန္တိ.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල පක්ෂයෙහි) මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. නෙක්ඛම්මය හා බැඳුණු විතර්කය ‘නෙක්ඛම්මවිතක්ක’ නම් වේ. එය අසුභ භාවනාවේ පූර්ව භාගයෙහි කාමාවචර වේ, අසුභ ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ, එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන උපදින මාර්ග ඵල අවස්ථාවල ලෝකෝත්තර වේ. අව්‍යාපාදය හා බැඳුණු විතර්කය ‘අව්‍යාපාදවිතක්ක’ නම් වේ. එය මෙත්තා පූර්ව භාගයෙහි කාමාවචර වේ, මෙත්තා ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ, එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන උපදින මාර්ග ඵල අවස්ථාවල ලෝකෝත්තර වේ. අවිහිංසාව හා බැඳුණු විතර්කය ‘අවිහිංසාවිතක්ක’ නම් වේ. එය කරුණා පූර්ව භාගයෙහි කාමාවචර වේ, කරුණා ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ, එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන උපදින මාර්ග ඵල අවස්ථාවල ලෝකෝත්තර වේ. යම් කලක අලෝභය ප්‍රධාන වේ ද, එවිට අනෙක් දෙක එහි අනුගාමී වේ. යම් කලක මෙත්තාව ප්‍රධාන වේ ද, එවිට අනෙක් දෙක එහි අනුගාමී වේ. යම් කලක කරුණාව ප්‍රධාන වේ ද, එවිට අනෙක් දෙක එහි අනුගාමී වේ.

ဣမေယေဝ ပန နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော. အတ္ထတော ဟိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒီနံ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, တံသမ္ပယုတ္တာ ပန သညာဒယော နေက္ခမ္မသညာဒယော. နေက္ခမ္မဓာတုအာဒီနံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ –

මේවා ම නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදිය ද වේ. අර්ථය අතින් නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය සහ නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදිය අතර වෙනසක් නැත. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාදිය නෙක්ඛම්ම සංඥාදිය නම් වේ. නෙක්ඛම්ම ධාතු ආදිය සම්බන්ධයෙන් පෙළ දහමෙහි මෙසේ පවතින බැවිනි -

‘‘နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မဓာတု, သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မဓာတု. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ မေတ္တာယနာ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ[Pg.260], အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော – အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတု. ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ ကရုဏာယနာ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ – အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ. (ဝိဘ. ၁၈၂) –

“නෙක්ඛම්මය (නික්මීම) හා සබැඳි කල්පනාව, විතර්කය, සංකල්පය - මීට නෙක්ඛම්ම ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සියලු කුසල් දහම් ද නෙක්ඛම්ම ධාතුවයි. ව්‍යාපාදයෙන් තොර වීම හා සබැඳි කල්පනාව, විතර්කය, සංකල්පය - මීට අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා යම් මෛත්‍රියක්, මෙත් වැඩීමක්, මෛත්‍රී චේතෝවිමුත්තියක් වේ ද, මීට අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. අවිහිංසාව හා සබැඳි කල්පනාව, විතර්කය, සංකල්පය - මීට අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා යම් කරුණාවක්, කරුණා සහගත බවක්, කරුණා චේතෝවිමුත්තියක් වේ ද - මීට අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ.” (විභංග. 182)

အာဂတတ္တာ ဝိသေသော လဗ္ဘတိ. ဣဓာပိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ, အသမ္ဘိန္နာတိ ဒွေ ကထာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

කරුණු පැමිණ ඇති ආකාරය අනුව විශේෂත්වයක් ලැබේ. මෙහිදී ද සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි වූ ද, මිශ්‍ර නොවුණා වූ ද යන කථා ද්විත්වය පවසා ඇති අයුරින්ම දත යුතුය. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဂါထာသု ဝိတက္ကယေတိ ဝိတက္ကေယျ. နိရာကရေတိ အတ္တနော သန္တာနတော နီဟရေယျ ဝိနောဒေယျ, ပဇဟေယျာတိ အတ္ထော. သဝေ ဝိတက္ကာနိ ဝိစာရိတာနိ, သမေတိ ဝုဋ္ဌီဝ ရဇံ သမူဟတန္တိ ယထာ နာမ ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပထဝိယံ သမူဟတံ သမန္တတော ဥဋ္ဌိတံ ရဇံ မဟတော အကာလမေဃဿ ဝဿတော ဝုဋ္ဌိ ဌာနသော ဝူပသမေတိ, ဧဝမေဝ သော ယောဂါဝစရော ဝိတက္ကာနိ မိစ္ဆာဝိတက္ကေ စ ဝိစာရိတာနိ တံသမ္ပယုတ္တဝိစာရေ စ သမေတိ ဝူပသမေတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တထာဘူတော စ ဝိတက္ကူပသမေန စေတသာ သဗ္ဗေသံ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ ဥပသမနတော ဝိတက္ကူပသမေန အရိယမဂ္ဂစိတ္တေန. ဣဓေဝ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ, သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ, သမဇ္ဈဂါ သမဓိဂတော ဟောတီတိ.

ගාථාවන්හි ‘විතක්කයෙති’ යනු විතර්ක කරන්නේය යන්නයි. ‘නිරාකරේති’ යනු තමාගේ සන්තානයෙන් බැහැර කරන්නේය, දුරු කරන්නේය, ප්‍රහීණ කරන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘සවේ විතක්කානි විචාරිතානි, සමේති වුට්ඨීව රජං සමූහතං’ යනු, ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේ පොළොවෙහි හැමතැනින්ම පැන නැඟුණු දූවිලි, මහත් අකාල මේඝයක වර්ෂාවෙන් ඒ ක්ෂණයේදීම සන්සිඳෙන්නාක් මෙන්, එම යෝගාවචරයා ද විතර්කයන් ද මිථ්‍යා විතර්කයන් හා සබැඳි විචාරයන් ද සන්සිඳුවයි, සන්සිඳවයි, සහමුලින්ම සිඳලයි. එවැනි තත්ත්වයට පත් වූයේ සියලු මිථ්‍යා විතර්කයන් සන්සිඳීම හේතුවෙන් විතර්ක සන්සිඳුණු ආර්ය මාර්ග චිත්තයෙන්, මෙලොවදීම ශාන්ත පදය වූ නිවනට පැමිණියේ වෙයි.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවැනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. အန္တရာမလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අන්තරාමල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၈. နဝမေ အန္တရာမလာတိ ဧတ္ထ အန္တရာသဒ္ဒေါ –

88. නව වැනි සූත්‍රයෙහි ‘අන්තරාමලා’ යන්නෙහි ‘අන්තර’ ශබ්දය -

‘‘နဒီတီရေသု သဏ္ဌာနေ, သဘာသု ရထိယာသု စ;

ဇနာ သင်္ဂမ္မ မန္တေန္တိ, မဉ္စ တဉ္စ ကိမန္တရ’’န္တိ. –

“ගංතීරයන්හි ද, මංසන්ධිවල ද, සභාවන්හි ද, වීථිවල ද මිනිසුන් රැස්ව සාකච්ඡා කරති, මෙයත් එයත් අතර වෙනස (හේතුව) කුමක්ද?” යනාදී තැන්වල ‘කారణය’ යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත.

အာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၂၈) ကာရဏေ အာဂတော. ‘‘အဒ္ဒသာ မံ, ဘန္တေ, အညတရာ ဣတ္ထီ ဝိဇ္ဇန္တရိကာယ ဘာဇနံ ဓောဝန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၄၉) ခဏေ. ‘‘အပိစာယံ တပေါဒါ ဒွိန္နံ မဟာနိရယာနံ အန္တရိကာယ အာဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၃၁) ဝိဝရေ.

යනාදී තැන්වල (සංයුක්ත නිකාය 1.228) ‘කారణය’ යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. “ස්වාමීනි, එක්තරා ස්ත්‍රියක් විදුලි කෙටීමක් අතරතුර (ඒ මොහොතේ) භාජනයක් සෝදනු මම දිටිමි” යනාදී තැන්වල (මජ්ඣිම නිකාය 2.149) ‘ක්ෂණය’ (මොහොත) යන අර්ථයෙන් ද, “මේ තපෝදා නදිය මහා නිරයන් දෙකක් අතර විවරයෙන් ගලා එයි” යනාදී තැන්වල (පාරාජිකා 231) ‘විවරය’ (හිඩැස) යන අර්ථයෙන් ද පැමිණ ඇත.

‘‘ပီတဝတ္ထေ ပီတဓဇေ, ပီတာလင်္ကာရဘူသိတေ;

ပီတန္တရာဟိ ဝဂ္ဂူဟိ, အပိဠန္ဓာဝ သောဘသီ’’တိ. –

“කහ වස්ත්‍ර ඇති, කහ ධජ ඇති, කහ පැහැති අබරණින් සැරසුණු, කහ පැහැති උතුරු සළු (අන්තර) සමූහයකින් යුත් ඔබ, පළඳනා නැතිවත් බබළන්නෙහිය.”

အာဒီသု [Pg.261] (ဝိ. ဝ. ၆၅၈) ဥတ္တရိသာဋကေ. ‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀) စိတ္တေ. ဣဓာပိ စိတ္တေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အန္တရေ စိတ္တေ ဘဝါ အန္တရာ. ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာ, တဿ မလိနဘာဝကရဏတော မလာ. တတ္ထ မလံ နာမ ဒုဝိဓံ – သရီရမလံ, စိတ္တမလန္တိ. တေသု သရီရမလံ သေဒဇလ္လိကာဒိ သရီရေ နိဗ္ဗတ္တံ, တတ္ထ လဂ္ဂံ အာဂန္တုကရဇဉ္စ, တံ ဥဒကေနပိ နီဟရဏီယံ, န တထာ သံကိလေသိကံ. စိတ္တမလံ ပန ရာဂါဒိသံကိလေသိကံ, တံ အရိယမဂ္ဂေဟေဝ နီဟရဏီယံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

යනාදී තැන්වල (විමාන වත්ථු 658) ‘උතුරු සළුව’ යන අර්ථයෙන් ද, “යමෙකුගේ ඇතුළත (අභ්‍යන්තරයෙහි) ක්‍රෝධයක් නැතිද” යනාදී තැන්වල (උදාන 20) ‘සිත’ යන අර්ථයෙන් ද දත යුතුය. මෙහිදී ද සිත යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් අන්තරයෙහි හෙවත් සිතෙහි හටගන්නා බැවින් ‘අන්තරා’ (අභ්‍යන්තර) නම් වේ. යම් සන්තානයක උපන්නේ ද, එම සන්තානය කිලිටි කරන බැවින් ‘මල’ (කිලිටි) නම් වේ. එහි මල යන්න දෙවැදෑරුම් වේ - ශරීර මල සහ චිත්ත මල වශයෙනි. ඒ අතරින් ශරීර මල යනු සිරුරෙහි උපදින දහදිය හා කුණු ආදිය ද, එහි තැවරුණු ආගන්තුක දූවිලි ද වේ. ඒවා ජලයෙන් වුවද ඉවත් කළ හැකිය. නමුත් කෙලෙස් එසේ නොවේ. චිත්ත මල යනු රාගාදී කෙලෙස් මලයි, එය ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන්ම ඉවත් කළ යුතුය. පැරැන්නන් විසින් මෙය පවසන ලදී -

‘‘ရူပေန သံကိလိဋ္ဌေန, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

ရူပေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, အနက္ခာတံ မဟေသိနာ.

“බාහිර රූපය කිලිටි වීමෙන් සත්වයෝ කිලිටි වෙති, රූපය පිරිසිදු වීමෙන් පිරිසිදු වෙති යන්න මහා ඉසිවරයාණන් විසින් වදාරන ලද්දක් නොවේ.”

‘‘စိတ္တေန သံကိလိဋ္ဌေန, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

စိတ္တေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၆);

“සිත කිලිටි වීමෙන් සත්වයෝ කිලිටි වෙති, සිත පිරිසිදු වීමෙන් පිරිසිදු වෙති යනුවෙන් මහා ඉසිවරයාණන් විසින් වදාරන ලදී.” (දීඝ නිකාය අටුවා 2.373; මජ්ඣිම නිකාය අටුවා 1.106);

တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ, စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀). တသ္မာ ဘဂဝါ ဣဓာပိ စိတ္တမလဝိသောဓနာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တရာမလာ’’တိ အာဟ.

එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, සිත කිලිටි වීමෙන් සත්වයෝ කිලිටි වෙති, සිත පිරිසිදු වීමෙන් සත්වයෝ පිරිසිදු වෙති” යි (සංයුක්ත නිකාය 3.100) වදාළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී ද චිත්ත මල පිරිසිදු කිරීම සඳහා පිළිපැදිය යුතු බව පෙන්වා දෙමින් “මහණෙනි, මේ අභ්‍යන්තර මල (අන්තරාමල) තිදෙනෙකි” යි වදාළ සේක.

ယထာ စေတေ လောဘာဒယော သတ္တာနံ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ မလိနဘာဝကရာ နာနပ္ပကာရသံကိလေသဝိဓာယကာတိ အန္တရာမလာ, ဧဝံ ဧကတော ဘုဉ္ဇိတွာ, ဧကတော သယိတွာ, ဩတာရဂဝေသီ အမိတ္တသတ္တု ဝိယ စိတ္တေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သတ္တာနံ နာနာဝိဓအနတ္ထာဝဟာ, နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အန္တရာအမိတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မိတ္တပဋိပက္ခတော အမိတ္တာ, သပတ္တကိစ္စကရဏတော သပတ္တာ, ဟိံသနတော ဝဓကာ, ဥဇုဝိပစ္စနီကတော ပစ္စတ္ထိကာ.

යම් සේ මේ ලෝභාදී කෙලෙස් සත්වයන්ගේ සිතෙහි උපදවා කිලිටි කරන්නා වූ ද, විවිධ ආකාරයේ කෙලෙස් ඇති කරන්නා වූ ද බැවින් ‘අභ්‍යන්තර මල’ (අන්තරාමල) වන්නේද, එමෙන්ම එක්ව අනුභව කර, එක්ව නිදාගෙන, සිදුරක් සොයන හතුරෙකු මෙන් සිතෙහිම ඉපිද සත්වයන්ට විවිධ ආකාරයේ අනර්ථයන් ගෙන දෙන්නා වූ ද, විවිධ දුක් උපදවන්නා වූ ද බැවින් ‘අභ්‍යන්තර හතුරෝ’ (අන්තරා අමිත්තා) යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී මිත්‍රත්වයට පටහැනි බැවින් ‘අමිත්ත’ (මිතුරන් නොවන) ද, සතුරු කටයුතු කරන බැවින් ‘සපත්ත’ (සතුරන්) ද, හිංසා කරන බැවින් ‘වධක’ ද, සෘජුවම විරුද්ධ වන බැවින් ‘පච්චත්ථික’ (පසමිතුරන්) ද වෙති.

တတ္ထ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ လောဘာဒီနံ အမိတ္တာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေရီပုဂ္ဂလော ဟိ အန္တရံ လဘမာနော အတ္တနော ဝေရိဿ သတ္ထေန ဝါ သီသံ ပါတေတိ, ဥပါယေန ဝါ မဟန္တံ အနတ္ထံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဣမေ စ လောဘာဒယော ပညာသိရပါတနေန ယောနိသမ္ပဋိပါဒနေန စ တာဒိသံ တတော ဗလဝတရံ အနတ္ထံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာဒီသု အာရမ္မဏေသု အာပါထဂတေသု ယထာရဟံ တာနိ အာရဗ္ဘ လောဘာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧတ္တာဝတာဿ ပညာသိရံ [Pg.262] ပါတိတံ နာမ ဟောတိ. သောတဒွါရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တာဝ ပညာသိရပါတနတော အမိတ္တာဒိသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. လောဘာဒယော ပန ကမ္မနိဒါနာ ဟုတွာ အဏ္ဍဇာဒိဘေဒါ စတဿော ယောနိယော ဥပနေန္တိ. တဿ ယောနိဥပဂမနမူလကာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကရဏာနိ စ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ. ဧဝံ ယောနိသမ္ပဋိပါဒနတောပိ နေသံ အမိတ္တာဒိသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ လောဘာဒယော အမိတ္တာဒိသဒိသတာယ စိတ္တသမ္ဘူတတာယ စ ‘‘အန္တရာအမိတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ. အပိစ အမိတ္တေဟိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ လောဘာဒယော ကရောန္တိ, အမိတ္တာဒိဘာဝေါ စ လောဘာဒီဟိ ဇာယတီတိ တေသံ အမိတ္တာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ –

එහිදී ආකාර දෙකකින් ලෝභාදීන්ගේ හතුරු බව දත යුතුය. වෛරක්කාර පුද්ගලයෙකු අවස්ථාවක් ලැබූ විට තමාගේ හතුරාගේ හිස ආයුධයකින් ගසා දමයි, නැතහොත් උපක්‍රමයකින් මහත් අනර්ථයක් සිදු කරයි. මේ ලෝභාදී කෙලෙස් ද ප්‍රඥාව නමැති හිස ගසා දැමීමෙන් හා අයෝනිසෝ මනසිකාරය ලබා දීමෙන් එවැනිම වූ ද, ඊටත් වඩා බලවත් වූ ද අනර්ථයක් සිදු කරයි. ඒ කෙසේද? චක්ඛු ද්වාරයෙහි ඉෂ්ට වූ ද අරමුණු හමුවේ ඒ ඒ අරමුණු අරබයා ලෝභාදීහු උපදිති, ඒ තාක් කල් ඔහුගේ ප්‍රඥා නමැති හිස කපා දැමුවා සේ වෙයි. සෝත ද්වාරාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ප්‍රඥා නමැති හිස ගසා දැමීමෙන් හතුරෙකු බඳු බව දත යුතුය. ලෝභාදීහු කර්මය මුල් කරගෙන අණ්ඩජාදී වශයෙන් සතර යෝනියක උපත ලබා දෙති. එම යෝනිවලට පැමිණීම මුල් කරගත් මහා භය විසිපහක් ද තිස් දෙකක් වූ වධ බන්ධන ද ලැබෙන්නාහුමය. මෙසේ යෝනි කරා පමුණුවන බැවින් ද ඔවුන්ගේ හතුරු බව දත යුතුය. මෙසේ ලෝභාදීහු හතුරෙකු බඳු වූ බැවින් ද සිතෙහිම උපදින බැවින් ද ‘අභ්‍යන්තර හතුරෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. තවද හතුරන්ට පවා කළ නොහැකි දේ ලෝභාදීහු කරති, හතුරු බව ද ලෝභාදීන් නිසාම උපදින බැවින් ඔවුන්ගේ හතුරු බව දත යුතුය. මෙය මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘ဒိသော ဒိသံ ယန္တံ ကယိရာ, ဝေရီ ဝါ ပန ဝေရိနံ;

မိစ္ဆာပဏိဟိတံ စိတ္တံ, ပါပိယော နံ တတော ကရေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၄၂;

ဥဒါ. ၃၃);

“හතුරෙකු හතුරෙකුට යම් අනර්ථයක් කරයිද, වෛරක්කාරයෙකු වෛරක්කාරයෙකුට යම් අනර්ථයක් කරයිද, වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද සිත සත්වයාට ඊට වඩා වැඩි වූ අයහපතක් කරන්නේය.” (ධම්මපදය 42; උදාන 33);

ဂါထာသု အတ္တနော ပရေသဉ္စ အနတ္ထံ ဇနေတီတိ အနတ္ထဇနနော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවල තමාටත් අනුන්ටත් අනර්ථය උපදවන බැවින් ‘අනත්ථජනනෝ’ (අනර්ථය උපදවන්නා) නම් වේ. මෙය මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘ယဒပိ လုဒ္ဓေါ အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ တဒပိ အကုသလံ; ယဒပိ လုဒ္ဓေါ လောဘေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပရဿ အသတာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ ဝဓေန ဝါ ဗန္ဓေန ဝါ ဇာနိယာ ဝါ ဂရဟာယ ဝါ ပဗ္ဗာဇနာယ ဝါ ဗလဝမှိ ဗလတ္ထော ဣတိ, တဒပိ အကုသလံ, ဣတိဿမေ လောဘဇာ လောဘနိဒါနာ လောဘသမုဒယာ လောဘပစ္စယာ အနေကေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၀).

“යම් කලෙක ලෝභයෙන් මත් වූවෙක් කයින්, වචනයෙන් හෝ සිතින් අකුසල් රැස් කරයිද, එයද අකුසලයකි. යම් කලෙක ලෝභයෙන් මැඩුණු, ලෝභයෙන් වෙළාගත් සිත් ඇත්තෙක් තමා බලවත් යැයි සිතා අසත්‍යයෙන් අනෙකාට හිංසා කිරීමෙන්, බැඳීමෙන්, ධන හානි කිරීමෙන්, නින්දා කිරීමෙන් හෝ පිටුවහල් කිරීමෙන් දුක් උපදවයිද, එය ද අකුසලයකි. මෙසේ ලෝභයෙන් උපන්, ලෝභය මුල් වූ, ලෝභයෙන් පැන නැඟුණු, ලෝභය ප්‍රත්‍ය කරගත් බොහෝ ලාමක අකුසල් දහම් හටගන්නේය.” (අංගුත්තර නිකාය 3.70)

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

තවද මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘ရတ္တော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ပရဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ဥဘယဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, စေတသိကမ္ပိ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၅၄).

“බ්‍රාහ්මණය, රාගයෙන් මැඩුණු, රාගයෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති පුද්ගලයා තමාට ද පීඩා පිණිස සිතයි, අන්‍යයන්ට ද පීඩා පිණිස සිතයි, දෙපාර්ශ්වයටම පීඩා පිණිස සිතයි, මානසිකව දුක හා දොම්නස ද අනුභව කරයි” යනාදී වශයෙනි (අං.නි. 3.54).

စိတ္တပ္ပကောပနောတိ စိတ္တသင်္ခေါဘနော. လောဘော ဟိ လောဘနီယေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော စိတ္တံ ခေါဘေန္တော ပကောပေန္တော ဝိပရိဏာမေန္တော ဝိကာရံ [Pg.263] အာပါဒေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပသာဒါဒိဝသေန ပဝတ္တိတုံ န ဒေတိ. ဘယမန္တရတော ဇာတံ, တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတီတိ တံ လောဘသင်္ခါတံ အန္တရတော အဗ္ဘန္တရေ အတ္တနော စိတ္တေယေဝ ဇာတံ အနတ္ထဇနနစိတ္တပ္ပကောပနာဒိံ ဘယံ ဘယဟေတုံ အယံ ဗာလမဟာဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ န ဇာနာတီတိ.

'චිත්තප්පකෝපනෝ' යනු සිත කැළඹීමයි. ලෝභය, ඇලුම් කටයුතු වස්තුවක උපදින කල්හි සිත කළඹමින්, කෝප කරවමින්, වෙනස් කරවමින්, විකෘති කරමින් උපදින අතර, එය ප්‍රසාදය ආදී වශයෙන් පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි. 'භයමන්තතෝ ජාතං, තං ජනෝ නාවබුජ්ඣති' යනු, ඒ ලෝභය නම් වූ තමාගේ සිත තුළම උපන්, අනර්ථය ගෙන දෙන, සිත කළඹවන භය හෙවත් භයට හේතුව මෙම අඥාන මහජනයා වටහා නොගනී, නොදනී යන්නයි.

လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတီတိ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒံ အတ္ထံ ဟိတံ လုဒ္ဓပုဂ္ဂလော ယထာဘူတံ န ဇာနာတိ. ဓမ္မံ န ပဿတီတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မမ္ပိ လုဒ္ဓေါ လောဘေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော န ပဿတိ ပစ္စက္ခတော န ဇာနာတိ, ပဂေဝ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

'ලොල් වූයේ අර්ථය නොදනී' යනු, ලෝභී පුද්ගලයා තමාගේ අර්ථය හා පර අර්ථය ආදී වශයෙන් වූ යහපත (අර්ථය) සැබෑ ලෙසම නොදනී. 'ධර්මය නොදකියි' යනු, ලෝභයෙන් මැඩුණු, එයින් වෙළී ගිය සිත් ඇති ලෝභී පුද්ගලයා දස කුසල් කර්මපථ ධර්මය පවා ප්‍රත්‍යක්ෂව නොදකියි. උත්තරිමනුෂ්‍ය ධර්මය ගැන කවර කතා ද? මෙය ද වදාරන ලදී –

‘‘ရတ္တော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ပရတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ဥဘယတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၅၅).

“බ්‍රාහ්මණය, රාගයෙන් මැඩුණු, රාගයෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති පුද්ගලයා තමාගේ අර්ථය (යහපත) ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි, අනුන්ගේ අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි, දෙපාර්ශ්වයේම අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි” යනාදී වශයෙනි (අං.නි. 3.55).

အန္ဓတမန္တိ အန္ဓဘာဝကရံ တမံ. ယန္တိ ယတ္ထ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ယသ္မိံ ကာလေ လောဘော သဟတေ အဘိဘဝတိ နရံ, အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ. ယန္တိ ဝါ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နရံ သဟတေ အဘိဘဝတိ, တသ္မာ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ ယောဇနာ, ယ-တ-သဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဘာဝတော. အထ ဝါ ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ, ‘‘လောဘော သဟတေ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ လောဘဿ သဟနံ အဘိဘဝနံ ဝုတ္တံ. ဧတံ အန္ဓဘာဝကရဿ တမဿ ဂမနံ ဥပ္ပာဒေါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယံ နရံ လောဘော သဟတေ အဘိဘဝတိ, တဿ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, တတော စ လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, လုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'අන්ධතමං' යනු අන්ධභාවය ඇති කරන අඳුරයි. 'යං' යනු යම් තැනක ද යන්නයි. මෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. යම් කලෙක ලෝභය මිනිසෙකු යටපත් කරයි ද, එකල්හි ඝන අඳුර වෙයි. එසේත් නැතිනම් 'යං' යනු හේතු වාචකයකි. යම් හෙයකින් ලෝභය උපදින කල්හි මිනිසා මැඩපවත්වයි ද, එහෙයින් එකල්හි ඝන අඳුර වෙයි. 'ය' සහ 'ත' ශබ්දයන් අතර පවතින නියත සම්බන්ධය නිසා මෙසේ යෙදේ. එසේත් නැතිනම් 'යං' යනු ක්‍රියාවට යොමු වූවකි. 'ලෝභය මැඩපවත්වයි' යන්නෙහි යම් ලෝභයක මැඩපැවැත්වීමක් කියන ලද ද, එය අන්ධභාවය ඇති කරන අඳුරේ පැමිණීම හෙවත් ඉපදීම යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, යම් මිනිසෙකු ලෝභය මැඩපවත්වයි ද, ඔහුට එකල්හි ඝන අඳුර වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ලෝභී තැනැත්තා අර්ථය නොදනී, ලෝභී තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

ယော စ လောဘံ ပဟန္တွာနာတိ ယော ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ ယထာရဟံ သမထဝိပဿနာဟိ လောဘံ ပဇဟိတွာ တထာ ပဇဟနဟေတု လောဘနေယျေ ဒိဗ္ဗေပိ ရူပါဒိကေ ဥပဋ္ဌိတေ န လုဗ္ဘတိ, ဗလဝဝိပဿနာနုဘာဝေန လောဘော ပဟီယတေ တမှာတိ တသ္မာ အရိယပုဂ္ဂလာ အရိယမဂ္ဂေန လောဘော ပဟီယတိ ပဇဟီယတိ, အစ္စန္တမေဝ ပရိစ္စဇီယတိ. ယထာ ကိံ? ဥဒဗိန္ဒူဝ ပေါက္ခရာတိ ပဒုမိနိပဏ္ဏတော ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ. သေသဂါထာနမ္ပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'යමෙක් ලෝභය අත්හැරියේද' යනු, යම් පුද්ගලයෙක් පූර්ව භාගයේදී තදංග වශයෙන් හා විෂ්කම්භන වශයෙන් සුදුසු පරිදි සමථ විපස්සනා මගින් ලෝභය ප්‍රහීණ කර, එසේ ප්‍රහීණ කිරීම හේතුවෙන් ලෝභය උපදවන දිව්‍යමය රූප ආදිය ඉදිරිපත් වුවද ලෝභී නොවේ ද, බලවත් විපස්සනා අනුභාවයෙන් ඔහු කෙරෙන් ලෝභය ප්‍රහීණ වේ ද, එහෙයින් ඒ ආර්ය පුද්ගලයා ආර්ය මාර්ගය මගින් ලෝභය සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හරියි. ඒ කෙසේ ද? නෙළුම් කොළය මත ජල බින්දුවක් මෙනි. සෙසු ගාථාවන්හි ද අර්ථය මෙම ක්‍රමයෙන්ම වටහා ගත යුතුය.

တထာ [Pg.264] ဒေါသဿ –

එලෙසම ද්වේෂය සම්බන්ධයෙන් ද –

‘‘ယဒပိ ဒုဋ္ဌော အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ တဒပိ အကုသလံ; ယဒပိ ဒုဋ္ဌော ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပရဿ အသတာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ ဝဓေန ဝါ ဗန္ဓေန ဝါ ဇာနိယာ ဝါ ဂရဟာယ ဝါ ပဗ္ဗာဇနာယ ဝါ ဗလဝမှိ ဗလတ္ထော ဣတိ, တဒပိ အကုသလံ. ဣတိဿမေ ဒေါသဇာ ဒေါသနိဒါနာ ဒေါသသမုဒယာ ဒေါသပစ္စယာ အနေကေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၀).

“යමෙක් ද්වේෂයෙන් දූෂිතව කයෙන්, වචනයෙන් හෝ සිතින් යමක් සම්පාදනය කරයි ද, එය ද අකුසලයකි. ද්වේෂයෙන් මැඩුණු, එයින් වෙළී ගිය සිත් ඇති, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා අසත්‍යයෙන්, මැරීමෙන්, බැඳීමෙන්, විනාශ කිරීමෙන්, ගැරහීමෙන් හෝ නෙරපා හැරීමෙන් අන්‍යයන්ට දුකක් උපදවයි ද, 'මම බලවතා' යැයි සිතා බලහත්කාරකම් කරයි ද, එය ද අකුසලයකි. මෙසේ මේ ද්වේෂයෙන් උපන්, ද්වේෂය නිදාන කරගත්, ද්වේෂය සමුදය කරගත්, ද්වේෂය ප්‍රත්‍ය කරගත් බොහෝ පාපී අකුසල ධර්මයෝ හටගනිති” (අං.නි. 3.70).

တထာ –

එසේම –

‘‘ဒုဋ္ဌော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ပရဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ, ဥဘယဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ စေတသိကမ္ပိ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၅).

“බ්‍රාහ්මණය, ද්වේෂයෙන් මැඩුණු, එයින් වෙළී ගිය සිත් ඇති, ද්වේෂයෙන් දූෂිත තැනැත්තා තමාට ද පීඩා පිණිස සිතයි, අන්‍යයන්ට ද පීඩා පිණිස සිතයි, දෙපාර්ශ්වයටම පීඩා පිණිස සිතයි, මානසිකව දුක හා දොම්නස ද අනුභව කරයි” (අං.නි. 3.55).

တထာ –

එසේම –

‘‘ဒုဋ္ဌော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဒေါသေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ပရတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ, ဥဘယတ္ထမ္ပိ ယထာ ဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၅) –

“බ්‍රාහ්මණය, ද්වේෂයෙන් මැඩුණු, එයින් වෙළී ගිය සිත් ඇති, ද්වේෂයෙන් දූෂිත තැනැත්තා තමාගේ අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි, අන්‍යයන්ගේ අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි, දෙපාර්ශ්වයේම අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි” (අං.නි. 3.55).

အာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန အနတ္ထဇနနတာ အတ္ထဟာနိဟေတုတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ඉහත දැක්වූ සූත්‍ර පදයන්ට අනුව අනර්ථය ඇති කරන බව සහ අර්ථය නැති වීමට හේතුවන බව දත යුතුය.

တထာ မောဟဿ ‘‘ယဒပိ မူဠှော အဘိသင်္ခရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၇၀), ‘‘မူဠှော ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, မောဟေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတီ’’တိအာဒိနာ(အ. နိ. ၃.၅၅), ‘‘အတ္တတ္ထမ္ပိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၅၅) စ အာဂတသုတ္တပဒါနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එලෙසම මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද, “මුළා වූ තැනැත්තා කයෙන්, වචනයෙන් හා සිතින් යමක් සම්පාදනය කරයි ද” (අං.නි. 3.70) යනාදී වශයෙන් ද, “බ්‍රාහ්මණය, මෝහයෙන් මැඩුණු, එයින් වෙළී ගිය සිත් ඇති, මුළා වූ තැනැත්තා තමාට ද පීඩා පිණිස සිතයි” (අං.නි. 3.55) යනාදී වශයෙන් ද, “තමාගේ අර්ථය ද නිවැරදිව අවබෝධ නොකරයි” (අං.නි. 3.55) යනාදී වශයෙන් ද සඳහන් සූත්‍ර පදයන්ට අනුව දත යුතුය.

တာလပက္ကံဝ ဗန္ဓနာတိ တာလဖလံ ဝိယ ဥသုမုပ္ပာဒေန ဝဏ္ဋတော, တတိယမဂ္ဂဉာဏုပ္ပာဒေန တဿ စိတ္တတော ဒေါသော ပဟီယတိ, ပရိစ္စဇီယတီတိ အတ္ထော. မောဟံ ဝိဟန္တိ သော သဗ္ဗန္တိ သော အရိယပုဂ္ဂလော သဗ္ဗံ [Pg.265] အနဝသေသံ မောဟံ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ဝိဟန္တိ ဝိဓမတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. အာဒိစ္စောဝုဒယံ တမန္တိ အာဒိစ္စော ဝိယ ဥဒယံ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တော တမံ အန္ဓကာရံ.

'තල් ගෙඩියක් මෙන් නටුවෙන් ගිලිහී යාම' යනු, උණුසුම ඇති වීමෙන් නටුවෙන් ගිලිහෙන තල් ගෙඩියක් මෙන්, තෙවන මාර්ග ඥානය (අනාගාමී මාර්ගය) ඉපදීමෙන් ඔහුගේ සිතින් ද්වේෂය ප්‍රහීණ වේ, අත්හරිනු ලැබේ යන්නයි. 'මෝහය මුළුමනින්ම නසයි' යනු, ඒ ආර්ය පුද්ගලයා සතරවන මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) සියලු මෝහය ඉතිරි නොකොට නසයි, සහමුලින්ම උදුරා දමයි. 'උදාවන සූර්යයා අඳුර නසන්නාක් මෙනි' යනු, උදා වන සූර්යයා අඳුර දුරු කරන්නාක් මෙනි.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဒေဝဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දේවදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၉. ဒသမေ တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, အသဒ္ဓမ္မေဟိ အဘိဘူတောတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဒေဝဒတ္တေ ဟိ အဝီစိမဟာနိရယံ ပဝိဋ္ဌေ ဒေဝဒတ္တပက္ခိယာ အညတိတ္ထိယာ စ ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန အဘိသပိတော ဒေဝဒတ္တော ပထဝိံ ပဝိဋ္ဌော’’တိ အဗ္ဘာစိက္ခိံသု. တံ သုတွာ သာသနေ အနဘိပ္ပသန္နာ မနုဿာ ‘‘သိယာ နု ခေါ ဧတဒေဝံ, ယထာ ဣမေ ဘဏန္တီ’’တိ အာသင်္ကံ ဥပ္ပာဒေသုံ. တံ ပဝတ္တိံ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော အာရောစေသုံ. အထ ဘဂဝါ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတာ ကဿစိ အဘိသပံ ဒေန္တိ, တသ္မာ န ဒေဝဒတ္တော မယာ အဘိသပိတော, အတ္တနော ကမ္မေနေဝ နိရယံ ပဝိဋ္ဌော’’တိ ဝတွာ တေသံ မိစ္ဆာဂါဟံ ပဋိသေဓေန္တော ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ.

89. දසවන සූත්‍රයේ 'මහණෙනි, අසද්ධර්ම තුනකින් මැඩුණු' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක් ද? දේවදත්ත තෙරුන් අවීචි මහා නිරයට ඇතුළත් වූ කල්හි, දේවදත්තගේ පාර්ශ්වයේ අය සහ අන්‍ය තීර්ථකයෝ “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විසින් ශාප කරන ලද බැවින් දේවදත්ත පොළොව පලාගෙන ගියේය” යැයි අභූත චෝදනා කළහ. එය ඇසූ ශාසනය කෙරෙහි පැහැදීමක් නැති මිනිසුන් “මොවුන් පවසන පරිදි මෙය මෙසේම විය හැකි ද?” යි සැක උපදවා ගත්හ. භික්ෂූහු ඒ පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, තථාගතවරු කිසිවෙකුට ශාප නොකරති, එබැවින් මා විසින් දේවදත්තට ශාප කර නැත, ඔහු තමාගේම කර්මයෙන් නිරයට ගියේය” යැයි වදාරා, ඔවුන්ගේ වැරදි වැටහීම දුරු කරමින් මෙම නිදානය මුල් කරගෙන මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

တတ္ထ အသဒ္ဓမ္မေဟီတိ အသတံ ဓမ္မေဟိ, အသန္တေဟိ ဝါ ဓမ္မေဟိ. အတေကိစ္ဆောတိ ဗုဒ္ဓေဟိပိ အနိဝတ္တနီယတ္တာ အဝီစိနိဗ္ဗတ္တိယာ တိကိစ္ဆာဘာဝတော အတေကိစ္ဆော, အတိကိစ္ဆနီယောတိ အတ္ထော. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပာယေန ပဝတ္တာ ပါပါ ဣစ္ဆာ ဧတဿာတိ ပါပိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ပါပိစ္ဆတာ, တာယ. ‘‘အဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, သံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိ တဿ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာ. ကောကာလိကာဒယော ပါပါ လာမကာ မိတ္တာ ဧတဿာတိ ပါပမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ, တာယ. ဥတ္တရိကရဏီယေတိ ဈာနာဘိညာဟိ ဥတ္တရိကရဏီယေ အဓိဂန္တဗ္ဗေ မဂ္ဂဖလေ အနဓိဂတေ သတိ ဧဝ, တံ အနဓိဂန္တွာတိ အတ္ထော. ဩရမတ္တကေနာတိ အပ္ပမတ္တကေန ဈာနာဘိညာမတ္တေန. ဝိသေသာဓိဂမေနာတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဓိဂမေန. အန္တရာတိ ဝေမဇ္ဈေ. ဝေါသာနံ အာပါဒီတိ အကတကိစ္စောဝ သမာနော ‘‘ကတကိစ္စောမှီ’’တိ မညမာနော သမဏဓမ္မတော ဝိဂမံ အာပဇ္ဇိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမိနာ သုတ္တေန ဝိသေသတော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေ အာဒီနဝံ ပကာသေသိ ဘာရိယော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ, ယတြ ဟိ နာမ ဈာနာဘိညာပရိယောသာနာ [Pg.266] သမ္ပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ အနေကာနတ္ထာဝဟံ နာနာဝိဓံ ဒုက္ခဟေတုံ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနံ အသပ္ပုရိသသံသဂ္ဂံ အာလသိယာနုယောဂဉ္စ အဝိဇဟန္တော အဝီစိမှိ ကပ္ပဋ္ဌိယံ အတေကိစ္ဆံ ကိဗ္ဗိသံ ပသဝိဿတီတိ.

එහි ‘අසද්ධම්මේහි’ යනු අසත්පුරුෂ ධර්මයන්ගෙන් හෙවත් අසත් ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. ‘අතේකිච්ඡො’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පවා මකා දැමිය නොහැකි බැවින් ද, අවීචියෙහි ඉපදීම වැළැක්වීමට පිළියමක් නොමැති බැවින් ද ‘අතේකිච්ඡ’ (පිළියම් කළ නොහැකි) වේ, එනම් ප්‍රතිකාර කළ නොහැකි බවයි. අසත්‍ය වූ ගුණ මවා පෙන්වීමේ අදහසින් පවත්නා වූ ලාමක වූ කැමැත්ත මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘පාපිච්ඡො’ (පවිටු අදහස් ඇත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය ‘පාපිච්ඡතා’ (පවිටු කැමැත්ත) නම් වේ, එයින් (පවිටු කැමැත්තෙන්) යන්නයි. ‘මම බුදු වන්නෙමි, භික්ෂු සංඝයා පාලනය කරන්නෙමි’ යි ඔහු තුළ කැමැත්තක් උපන්නේය. කොකාලික ආදී ලාමක වූ පවිටු මිතුරන් මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘පාපමිත්තො’ (පාප මිතුරන් ඇත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය ‘පාපමිත්තතා’ (පාප මිත්‍ර සේවනය) නම් වේ, එයින් යන්නයි. ‘උත්තරිකරණීයෙ’ යනු ධ්‍යාන හා අභිඥාවලට වඩා උසස් වූ ප්‍රතිපත්ති මගින් ලබාගත යුතු මාර්ග ඵලයන් තවමත් ලබා නොගෙන තිබියදීම යන්නයි. ‘ඔරමත්තකේන’ යනු ඉතා ස්වල්ප වූ ධ්‍යාන හා අභිඥා මාත්‍රයකින් පමණක් යන්නයි. ‘විශේෂාධිගමේන’ යනු උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයන් අධිගමනය කිරීමෙන් යන්නයි. ‘අන්තරා’ යනු අතරමගදී යන්නයි. ‘වෝසානං ආපාදි’ යනු තවමත් කළ යුතු දේ නිම නොකර සිටියදීම, ‘මම කළ යුතු දේ නිම කළෙමි’ යි සිතා ශ්‍රමණ ධර්මයෙන් බැහැර වීමට පැමිණියේය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය මගින් විශේෂයෙන්ම පෘථග්ජන භාවයේ ආදීනව ප්‍රකාශ කළ සේක. පෘථග්ජන භාවය කෙතරම් බරපතළ ද යත්, යම් කිසිවෙක් ධ්‍යාන අභිඥා කෙළවර කොට ඇති සම්පත් උපදවාගෙන පවා, බොහෝ අනර්ථ ගෙන දෙන, නානාවිධ දුකට හේතු වන්නා වූ, නැති ගුණ මවා පෙන්වීම, අසත්පුරුෂ සේවනය සහ අලසකමෙහි යෙදීම අත්නොහරින්නේ නම්, ඔහු අවීචි මහා නිරයෙහි කල්පයක් තිස්සේ දුක් විඳිය යුතු පිළියම් කළ නොහැකි අකුසලයන් රැස් කරගන්නේය.

ဂါထာသု မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ဇာတူတိ ဧကံသေန. ကောစီတိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝစနံ. လောကသ္မိန္တိ သတ္တလောကေ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ကောစိ ပုဂ္ဂလော ဧကံသေန ပါပိစ္ဆော မာ ဟောတူ’’တိ. တဒမိနာပိ ဇာနာထ, ပါပိစ္ဆာနံ ယထာ ဂတီတိ ပါပိစ္ဆာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ယထာ ဂတိ ယာဒိသီ နိပ္ဖတ္တိ, ယာဒိသော အဘိသမ္ပရာယော, တံ ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဇာနာထာတိ ဒေဝဒတ္တံ နိဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ သမညာတောတိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စေန ပဏ္ဍိတောတိ ဉာတော. ဘာဝိတတ္တောတိ သမ္မတောတိ ဈာနာဘိညာဟိ ဘာဝိတစိတ္တောတိ သမ္ဘာဝိတော. တထာ ဟိ သော ပုဗ္ဗေ ‘‘မဟိဒ္ဓိကော ဂေါဓိပုတ္တော, မဟာနုဘာဝေါ ဂေါဓိပုတ္တော’’တိ ဓမ္မသေနာပတိနာပိ ပသံသိတော အဟောသိ. ဇလံဝ ယသသာ အဋ္ဌာ, ဒေဝဒတ္တောတိ ဝိဿုတောတိ အတ္တနော ကိတ္တိယာ ပရိဝါရေန ဇလန္တော ဝိယ ဩဘာသေန္တော ဝိယ ဌိတော ဒေဝဒတ္တောတိ ဧဝံ ဝိဿုတော ပါကဋော အဟောသိ. ‘‘မေ သုတ္တ’’န္တိပိ ပါဌော, မယာ သုတံ သုတမတ္တံ, ကတိပါဟေနေဝ အတထာဘူတတ္တာ တဿ တံ ပဏ္ဍိစ္စာဒိ သဝနမတ္တမေဝါတိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි ‘මා’ යනු වැළැක්වීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘ජාතු’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. ‘කොචි’ යනු සියල්ලන්ම ඇතුළත් වන පරිදි කියන වචනයකි. ‘ලෝකස්මිං’ යනු සත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ‘මෙම සත්ව ලෝකයෙහි කිසිදු පුද්ගලයෙක් ඒකාන්තයෙන්ම පවිටු අදහස් ඇත්තෙකු නොවේවා’ යන්නයි. ‘තදමිනාපි ජානාථ, පාපිච්ඡානං යථා ගතී’ යනු පවිටු අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ ගමන හෙවත් පරලොව ඉරණම කෙබඳු දැයි මෙයින් ද දැනගන්න යනුවෙන් දේවදත්තයන්ව නිදසුන් කොට දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘පණ්ඩිතෝ’ යනු ප්‍රකට වූ පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත භාවය නිසා පණ්ඩිතයෙකු ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ යන්නයි. ‘භාවිතත්තො’ යනු ධ්‍යාන අභිඥාවලින් සිත දියුණු කළ අයෙකු ලෙස සම්මත වූ හෙවත් සලකන ලද යන්නයි. ඔහු මීට පෙර ‘ගෝධීපුත්ත (දේවදත්ත) මහා ඉර්ධිමත්ය, මහා ආනුභාව සම්පන්නය’ යි ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් පවා පසසන ලද්දේය. ‘ජලංව යසසා අට්ඨා’ යනු තමාගේ කීර්තිය හා පිරිවර නිසා බැබළෙන්නෙකු මෙන් සිටි දේවදත්ත යන නම ප්‍රසිද්ධ වූයේය යන්නයි. ‘මේ සුත්තං’ යන පාඨයට අනුව, මා විසින් අසන ලද, අසන ලද මාත්‍රයක් වූ යන අර්ථයයි. මන්දයත් දින කිහිපයකින්ම ඔහු එසේ නොවූ (ගුණ පිරිහුණු) බැවින්, ඔහුගේ ඒ පණ්ඩිත භාවය හුදු ඇසීමක් පමණක් වූ බවයි අර්ථය.

သော သမာနမနုစိဏ္ဏော, အာသဇ္ဇ နံ တထာဂတန္တိ သော ဧဝံဘူတော ဒေဝဒတ္တော ‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ သကျပုတ္တော, အဟမ္ပိ သကျပုတ္တော, ဗုဒ္ဓေါပိ သမဏော, အဟမ္ပိ သမဏော, ဗုဒ္ဓေါပိ ဣဒ္ဓိမာ, အဟမ္ပိ ဣဒ္ဓိမာ, ဗုဒ္ဓေါပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, အဟမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, ဗုဒ္ဓေါပိ ဒိဗ္ဗသောတကော, အဟမ္ပိ ဒိဗ္ဗသောတကော, ဗုဒ္ဓေါပိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ, အဟမ္ပိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ, ဗုဒ္ဓေါပိ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေ ဓမ္မေ ဇာနာတိ, အဟမ္ပိ တေ ဇာနာမီ’’တိ အတ္တနော ပမာဏံ အဇာနိတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေန သမာနံ အာပဇ္ဇန္တော ‘‘ဣဒါနာဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိ အဘိမာရပယောဇနာ တထာဂတံ အာသဇ္ဇ အာသာဒေတွာ ဝိဟေဌေတွာ. ‘‘ပမာဒမနုဇီနော’’တိပိ ပဌန္တိ. တဿတ္ထော ‘‘ဝုတ္တနယေန ပမာဒံ [Pg.267] အာပဇ္ဇန္တော ပမာဒံ နိဿာယ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ယုဂဂ္ဂါဟစိတ္တုပ္ပာဒေန သဟေဝ ဈာနာဘိညာဟိ အနုဇီနော ပရိဟီနော’’တိ. အဝီစိနိရယံ ပတ္တော, စတုဒွါရံ ဘယာနကန္တိ ဇာလာနံ တတ္ထ ဥပ္ပန္နသတ္တာနံ ဝါ နိရန္တရတာယ ‘‘အဝီစီ’’တိ လဒ္ဓနာမံ စတူသု ပဿေသု စတုမဟာဒွါရယောဂေန စတုဒွါရံ အတိဘယာနကံ မဟာနိရယံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ပတ္တော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘සො සමානමනුචිණ්ණො, ආසජ්ජ නං තථාගතං’ යනු එබඳු වූ ඒ දේවදත්ත තෙමේ ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ශාක්‍ය පුත්‍රයෙකි, මම ද ශාක්‍ය පුත්‍රයෙක්මි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ශ්‍රමණයෙකි, මම ද ශ්‍රමණයෙක්මි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඉර්ධිමත්ය, මම ද ඉර්ධිමත් වෙමි. බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත, මට ද ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දිව්‍ය සෝතය ඇත, මට ද ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පරසිත් දන්නා නුවණ ලද්දෙකි, මම ද එය ලද්දෙක්මි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් දන්නා සේක, මම ද ඒවා දනිමි’ යි තමාගේ පමණ නොදැන, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හා තමා සම කිරීමට උත්සාහ කරමින්, ‘දැන් මම බුදු වන්නෙමි, භික්ෂු සංඝයා මම පාලනය කරන්නෙමි’ යන අභිමානයෙන් යුතුව තථාගතයන් වහන්සේට ආක්‍රෝෂ කරමින්, පීඩා කරමින් හා වෙහෙසට පත් කරමිනි. ‘පමාදමනුජීනො’ යැයි ද කියවනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම්, පෙර කී පරිදි ප්‍රමාදයට පැමිණෙමින්, ප්‍රමාදය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග තරඟකාරී සිතක් ඇති කරගෙන ධ්‍යාන හා අභිඥාවලින් පිරිහුණු බවයි. ‘අවීචිනිරයං පත්තො, චතුද්වාරං භයානකං’ යනු එතැන උපන් සත්වයන්ගේ හෝ ගිනි දැල්වල නිරන්තර භාවය නිසා ‘අවීචි’ යන නම ලත්, සිව් දිසාවෙහි මහා දොරටු හතරක් ඇති බැවින් සිවු දොරටු ඇති ඉතා බියකරු වූ මහා නිරයට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණියේය යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘စတုက္ကဏ္ဏော စတုဒွါရော, ဝိဘတ္တော ဘာဂသော မိတော;

အယောပါကာရပရိယန္တော, အယသာ ပဋိကုဇ္ဇိတော.

‘කොන් හතරක් හා දොරටු හතරක් ඇත්තා වූ ද, කොටස් වශයෙන් බෙදන ලද්දා වූ ද, යකඩ ප්‍රාකාරයකින් වට වූ ද, යකඩ පියනකින් වසන ලද්දා වූ ද,

‘‘တဿ အယောမယာ ဘူမိ, ဇလိတာ တေဇသာ ယုတာ;

သမန္တာ ယောဇနသတံ, ဖရိတွာ တိဋ္ဌတိ သဗ္ဗဒါ’’တိ. (မ. နိ. ၃.၂၅၀;

အ. နိ. ၃.၃၆;

ပေ. ဝ. ၆၉၃-၆၉၄;

ဇာ. ၂.၁၉.၈၆-၈၇);

එහි ගිනියම් වූ යකඩ පොළොව තේජසින් යුක්තව දිලෙමින්, හැම කල්හිම හාත්පස යොදුන් සියයක් පැතිර පවතින්නේය’ යනුයි.

အဒုဋ္ဌဿာတိ အဒုဋ္ဌစိတ္တဿ. ဒုဗ္ဘေတိ ဒူသေယျ. တမေဝ ပါပံ ဖုသတီတိ တမေဝ အဒုဋ္ဌဒုဗ္ဘိံ ပါပပုဂ္ဂလံ ပါပံ နိဟီနံ ပါပဖလံ ဖုသတိ ပါပုဏာတိ အဘိဘဝတိ. ဘေသ္မာတိ ဝိပုလဘာဝေန ဂမ္ဘီရဘာဝေန စ ဘိံသာပေန္တော ဝိယ, ဝိပုလဂမ္ဘီရောတိ အတ္ထော. ဝါဒေနာတိ ဒေါသေန. ဝိဟိံသတီတိ ဗာဓတိ အာသာဒေတိ. ဝါဒေါ တမှိ န ရူဟတီတိ တသ္မိံ တထာဂတေ ပရေန အာရောပိယမာနော ဒေါသော န ရုဟတိ, န တိဋ္ဌတိ, ဝိသကုမ္ဘော ဝိယ သမုဒ္ဒဿ, န တဿ ဝိကာရံ ဇနေတီတိ အတ္ထော.

‘අදුට්ඨස්ස’ යනු ද්වේෂ රහිත සිතක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘දුබ්භේ’ යනු ද්‍රෝහිකම් කරන්නේ නම් යන්නයි. ‘තමේව පාපං ඵුසති’ යනු එම නිර්දෝෂී උත්තමයාට ද්‍රෝහිකම් කළ පවිටු පුද්ගලයාටම එම ලාමක වූ අකුසල විපාකය පැමිණෙන්නේය, ඔහුව යටපත් කරන්නේය යන්නයි. ‘භේස්මා’ යනු එහි ඇති විශාලත්වය හා ගැඹුරු බව නිසා බිය ගන්වන්නාක් වැනි වූ, එනම් ඉතා විශාල හා ගැඹුරු වූ යන්නයි. ‘වාදේන’ යනු දෝෂාරෝපණයෙන් යන්නයි. ‘විහිංසති’ යනු පීඩා කරයි, ආක්‍රෝෂ කරයි. ‘වාදෝ තම්හි න රූහති’ යනු ඒ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අන් අය විසින් පටවනු ලබන දෝෂය නොපිහිටයි, නොපවතියි. මුහුදට දැමූ විෂ කළයක් මෙන් එය උන්වහන්සේට කිසිදු වෙනසක් ඇති නොකරන්නේය යන්නයි.

ဧဝံ ဆဟိ ဂါထာဟိ ပါပိစ္ဆတာဒိသမန္နာဂတဿ နိရယူပဂဘာဝဒဿနေန ဒုက္ခတော အပရိမုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တပ္ပဋိပက္ခဓမ္မသမန္နာဂတဿ ဒုက္ခက္ခယံ ဒဿေန္တော ‘‘တာဒိသံ မိတ္တ’’န္တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – ယဿ သမ္မာ ပဋိပန္နဿ မဂ္ဂါနုဂေါ ပဋိပတ္တိမဂ္ဂံ အနုဂတော သမ္မာ ပဋိပန္နော အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမန္နာဂမေန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခယံ ပရိယောသာနံ ပါပုဏေယျ. တာဒိသံ ဗုဒ္ဓံ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကံ ဝါ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော, အတ္တနော မိတ္တံ ကုဗ္ဗေထ တေန မေတ္တိကံ ကရေယျ, တဉ္စ သေဝေယျ တမေဝ ပယိရုပါသေယျာတိ.

මෙසේ ගාථා හයකින් පවිටු අදහස් ඇති පුද්ගලයා නිරයට යන බව පෙන්වා දීමෙන් ඔහු දුකෙන් මිදී නැති බව දක්වා, දැන් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තාගේ දුක් කෙළවර වීම පෙන්වීමට ‘තාදිසං මිත්තං’ යනුවෙන් අවසාන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්– යම් මැනවින් පිළිපන් ආර්ය මාර්ගයට අනුගත වූ ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්තව, අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විතව සියලු සංසාර දුකෙහි කෙළවරට පැමිණෙන්නේ නම්, පණ්ඩිත වූ නැණවත් පුද්ගලයා එබඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේව තම මිතුරා කරගත යුතුය, උන්වහන්සේලා සමග මිත්‍රත්වයක් ඇති කරගත යුතුය, උන්වහන්සේලාම සේවනය කළ යුතුය, උන්වහන්සේලාටම ඇප උපස්ථාන කළ යුතුය යන්නයි.

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဆဋ္ဌသတ္တမသုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

මෙසේ මෙම වර්ගයෙහි හයවන හා හත්වන සූත්‍රවලින් විවෘතය (නිවන) ගැන කියන ලද අතර, සෙසු සූත්‍රවලින් සංසාර වෘත්තය හා විවෘතය (සංසාරය හා නිවන) ගැන කියන ලදී.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၅. ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

5. පස්වන වර්ගය

၁. အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අග්ගප්පසාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၀. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ [Pg.268] ပဌမေ အဂ္ဂပ္ပသာဒါတိ ဧတ္ထ အယံ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ အာဒိကောဋိကောဋ္ဌာသသေဋ္ဌေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ, သမ္မ ဒေါဝါရိက, အာဝရာမိ ဒွါရံ နိဂဏ္ဌာနံ နိဂဏ္ဌီနံ (မ. နိ. ၂.၇၀). အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပါဏုပေတံ သရဏံ ဂတ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၀; ပါရာ. ၁၅) စ အာဒီသု အာဒိမှိ ဒိဿတိ. ‘‘တေနေဝ အင်္ဂုလဂ္ဂေန တံ အင်္ဂုလဂ္ဂံ ပရာမသေယျ (ကထာ. ၄၄၁). ဥစ္ဆဂ္ဂံ ဝေဠဂ္ဂ’’န္တိ စ အာဒီသု ကောဋိယံ. ‘‘အမ္ဗိလဂ္ဂံ ဝါ မဓုရဂ္ဂံ ဝါ တိတ္တကဂ္ဂံ ဝါ (သံ. နိ. ၅.၃၇၄). အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟာရဂ္ဂေန ဝါ ပရိဝေဏဂ္ဂေန ဝါ ဘာဇေတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၁၈) စ အာဒီသု ကောဋ္ဌာသေ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ (အ. နိ. ၄.၉၅). အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ စ အာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁; မ. နိ. ၃.၂၀၇) သေဋ္ဌေ. သွာယမိဓာပိ သေဋ္ဌေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အဂ္ဂေသု သေဋ္ဌေသု ပသာဒါ, အဂ္ဂဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာ ဝါ ပသာဒါ အဂ္ဂပ္ပသာဒါတိ အတ္ထော.

90. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අග්ගප්පසාද’ යන්නෙහි මේ ‘අග්ග’ ශබ්දය ආරම්භය, කෙළවර, කොටස සහ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය යන අර්ථවල දක්නට ලැබේ. එය ‘අජ්ජතග්ගේ සම්ම දෝවාරික...’ (අද පටන් පින්වත් දොරටුපාලකය...) සහ ‘අජ්ජතග්ගේ පාණුපේතං සරණං ගතං’ (අද පටන් දිවි හිමියෙන් සරණ ගියෙමි) යනාදියෙහි ආරම්භය යන අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. ‘තේනේව අංගුලග්ගේන...’ (ඒ ඇඟිලි තුඩින්ම...) සහ ‘උච්ඡග්ගං වේළග්ගං’ (උක් ගසේ අග, උණ ගසේ අග) යනාදියෙහි කෙළවර යන අර්ථයෙනි. ‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා’ (ඇඹුල් රසැති කොටස හෝ මිහිරි රසැති කොටස හෝ තිත්ත රසැති කොටස හෝ) සහ ‘අනුජානාමි භික්ඛවේ විහාරග්ගේන වා පරිවේණග්ගේන වා භාජේතුං’ (මහණෙනි, විහාර කොටස් වශයෙන් හෝ පරිවේණ කොටස් වශයෙන් හෝ බෙදා දීමට අනුදනිමි) යනාදියෙහි කොටස යන අර්ථයෙනි. ‘අයං ඉමේසං චතුන්නං පුග්ගලානං අග්ගෝ ච සෙට්ඨෝ ච...’ (මොහු මේ සිව් පුද්ගලයන් අතර අග්‍ර ද ශ්‍රේෂ්ඨ ද වන්නේය) සහ ‘අග්ගෝහමස්මි ලෝකස්ස’ (මම ලොවට අග්‍ර වෙමි) යනාදියෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙනි. මෙහිදී ද එය ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් අග්‍ර වූ හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ කරුණු කෙරෙහි පැහැදීම හෝ අග්‍ර වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පැහැදීම් ‘අග්ගප්පසාද’ නම් වන බව අර්ථයයි.

ပုရိမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ အဂ္ဂသဒ္ဒေန ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ ဝုစ္စတိ. တေသု ဘဂဝါ တာဝ အသဒိသဋ္ဌေန, ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန, အသမသမဋ္ဌေန စ အဂ္ဂေါ. သော ဟိ မဟာဘိနီဟာရံ ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပဝိစယဉ္စ အာဒိံ ကတွာ တေဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရဂုဏေဟိ စေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ စ သေသဇနေဟိ အသဒိသောတိ အသဒိသဋ္ဌေန အဂ္ဂေါ. ယေ စဿ ဂုဏာ မဟာကရုဏာဒယော, တေ သေသသတ္တာနံ ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌာတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေနပိ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမတာယ အဂ္ဂေါ. ယေ ပန ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမာ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အယမေဝ ရူပကာယဂုဏေဟိ စေဝ ဓမ္မကာယဂုဏေဟိ စ သမောတိ အသမသမဋ္ဌေနပိ အဂ္ဂေါ. တထာ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတော အစ္ဆရိယမနုဿဘာဝတော ဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟတော အဒုတိယအသဟာယာဒိဘာဝတော စ ဘဂဝါ လောကေ အဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

පළමු අර්ථයෙන් ‘අග්ග’ ශබ්දයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රය කියවේ. ඔවුන් අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසදෘශ අර්ථයෙන් ද, ගුණයෙන් විශිෂ්ට අර්ථයෙන් ද, අසමසම අර්ථයෙන් ද අග්‍ර වන සේක. උන්වහන්සේ මහා අභිනීහාරය හා දස පාරමිතාවන් පිරීක්ෂීම ආදිය පෙරදැරි කොට ගෙන, එම බෝධි සම්භාර ගුණයන්ගෙන් මෙන්ම බුද්ධ ගුණයන්ගෙන් ද සෙසු ජනයන්ට අසමාන වන බැවින් අසදෘශ අර්ථයෙන් අග්‍ර වන සේක. උන්වහන්සේගේ මහා කරුණාදී යම් ගුණ කෙනෙක් වෙත් ද, ඒවා සෙසු සත්ත්වයන්ගේ ගුණයන්ට වඩා විශිෂ්ට බැවින් ද සකල සත්ත්වයන්ට වඩා උත්තම වන බැවින් ද ගුණ විශිෂ්ටතාවෙන් අග්‍ර වන සේක. පෙර වැඩවිසූ යම් සම්‍යයක් සම්බුදුවරයෝ සකල සත්ත්වයන්ට අසමාන වූවෝ ද, උන්වහන්සේලා සමඟ රූපකාය ගුණයෙන් හා ධර්මකාය ගුණයෙන් සමාන වන බැවින් අසමසම අර්ථයෙන් ද අග්‍ර වන සේක. එසේම දුර්ලභව පහළ වීමෙන් ද, ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍ය භාවයෙන් ද, බොහෝ දෙනාට හිතසුව පිණිස වන බැවින් ද, අද්විතීය හා අසහාය භාවයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿ, ဘိက္ခဝေ, ပါတုဘာဝေါ ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ, ကတမဿ ဧကပုဂ္ဂလဿ? တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

“මහණෙනි, ලොව එක් පුද්ගලයෙකුගේ පහළ වීම දුර්ලභය. ඒ කවර එක් පුද්ගලයෙකු ද යත්? අර්හත් සම්‍යයක් සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේය.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော[Pg.269], ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော.

“මහණෙනි, ලොව එක් පුද්ගලයෙක් උපදින්නේ ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෙකු ලෙස උපදියි.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇန…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

“මහණෙනි, ලොව එක් පුද්ගලයෙක් උපදින්නේ බොහෝ දෙනාගේ (හිතසුව පිණිසය) ... ඒ සම්‍යයක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය.

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အဒုတိယော အသဟာယော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိသမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အသမော အသမသမော ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀-၁၇၂, ၁၇၄).

“මහණෙනි, ලොව එක් පුද්ගලයෙක් උපදින්නේ අද්විතීයව, අසහායව, අප්‍රතිමව, අප්‍රතිසමව, අප්‍රතිභාගව, අප්‍රතිපුද්ගලව, අසමව, අසමසමව දෙපා ඇත්තන් අතර අග්‍රව උපදියි. ඒ කවර එක් පුද්ගලයෙකු ද යත්? අර්හත් සම්‍යයක් සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේය.”

ဓမ္မသံဃာပိ အညဓမ္မသံဃေဟိ အသဒိသဋ္ဌေန ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝါဒိနာ စ အဂ္ဂါ. တထာ ဟိ တေသံ သွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ အညဓမ္မသံဃာ သဒိသာ အပ္ပတရနိဟီနာ ဝါ နတ္ထိ, ကုတော သေဋ္ဌာ. သယမေဝ စ ပန တေဟိ ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ သေဋ္ဌာ. တထာ ဒုလ္လဘုပ္ပာဒအစ္ဆရိယဘာဝဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟာ အဒုတိယအသဟာယာဒိသဘာဝါ စ တေ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဘဂဝါ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝေါ, တဒဂ္ဂေန ဓမ္မသံဃာပီတိ. အစ္ဆရိယာဒိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ အဂ္ဂေသု သေဋ္ဌေသု ဥတ္တမေသု ပဝရေသု ဂုဏဝိသိဋ္ဌေသု ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ.

ධර්මය හා සංඝයා ද අන්‍ය ධර්මයන් හා සංඝයන්ට වඩා අසදෘශ අර්ථයෙන් ද, විශිෂ්ට ගුණ ඇති බැවින් ද, දුර්ලභ පහළ වීම ආදියෙන් ද අග්‍ර වෙති. එසේම ඔවුන්ගේ ස්වක්ඛාත (ධර්මය) සහ සුපටිපන්න (සංඝයා) ආදී ගුණ විශේෂයන්ට සමාන හෝ ඒවාට වඩා මඳක් හෝ පහත් වූ අන්‍ය ධර්ම හෝ සංඝයන් නැත, එසේ තිබියදී ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ කෙසේද? ඔවුහු එම විශිෂ්ට ගුණයන් නිසාම තමන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. එසේම ඔවුහු දුර්ලභ උත්පත්ති ඇති, ආශ්චර්යමත් වූ, බොහෝ දෙනාට හිතසුව පිණිස වූ, අද්විතීය හා අසහාය ස්වභාවය ඇත්තෝ වෙති. යම් අග්‍ර බවකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුර්ලභ පහළ වීමක් ඇත්තේද, එම අග්‍ර බවින්ම ධර්මය හා සංඝයා ද වෙති. ආශ්චර්යමත් බව ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ අග්‍ර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, ප්‍රවර වූ, ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම් ‘අග්ගප්පසාද’ නම් වේ.

ဒုတိယသ္မိံ ပန အတ္ထေ ယထာဝုတ္တေသု အဂ္ဂေသု ဗုဒ္ဓါဒီသု ဥပ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ယေ ပန အရိယမဂ္ဂေန အာဂတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒါ, တေ ဧကန္တေနေဝ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ယထာဟ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၂၇). အဂ္ဂဝိပါကတ္တာပိ စေတေ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော’’တိ.

දෙවන අර්ථයෙන් නම්, ඉහත කී අග්‍ර වූ බුද්ධාදී රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති වන බැවින් අග්‍ර බවට පත් වූ පැහැදීම් ‘අග්ගප්පසාද’ නම් වේ. ආර්ය මාර්ගයෙන් ලැබූ යම් අවේච්චප්පසාද (නොසැලෙන පැහැදීම්) කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම අග්‍ර බවට පත් වූ පැහැදීම් බැවින් ‘අග්ගප්පසාද’ වෙති. “මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා බුදුන් කෙරෙහි අවේච්චප්පසාදයෙන් යුක්ත වෙයි” යනාදිය එබැවින් වදාරන ලදී. අග්‍ර වූ විපාක ඇති බැවින් ද මේවා ‘අග්ගප්පසාද’ වේ. “අග්‍ර වූ රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට අග්‍ර වූ විපාක ලැබේ” යැයි වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි.

ယာဝတာတိ ယတ္တကာ. သတ္တာတိ ပါဏိနော. အပဒါတိ အပါဒကာ. ဒွိပဒါတိ ဒွိပါဒကာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော. ယထာ ‘‘အနုပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၇) ဧတ္ထ အနုပ္ပန္နော စ ဥပ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ [Pg.270] (မ. နိ. ၁.၄၀၂; သံ. နိ. ၂.၁၂) ဧတ္ထ ဘူတာနဉ္စ သမ္ဘဝေသီနဉ္စာတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘အဂ္ဂိတော ဝါ ဥဒကတော ဝါ မိထုဘေဒတော ဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၂; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၂၈၆) ဧတ္ထ အဂ္ဂိတော စ ဥဒကတော စ မိထုဘေဒတော စာတိ အတ္ထော, ဧဝံ ‘‘အပဒါ ဝါ…ပေ… အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ အပဒါ စ ဒွိပဒါ စာတိ သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော’’တိ.

‘යාවතා’ යනු යම්තාක් ද යන්නයි. ‘සත්තා’ යනු ප්‍රාණීන්ය. ‘අපදා’ යනු පාද රහිත සතුන්ය. ‘ද්විපදා’ යනු දෙපා ඇත්තන්ය. සෙසු පාද දෙකෙහි ද (චතුප්පද, බහුප්පද) මේ ක්‍රමයම වේ. ‘වා’ ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීමේ) අර්ථයෙහි මිස විකල්ප අර්ථයෙහි නොවේ. “නූපන් කාමාශ්‍රවය උපදියි හෝ, උපන් කාමාශ්‍රවය වැඩෙයි හෝ” යන්නෙහි නූපන් සහ උපන් යන දෙකම යන අර්ථය මෙනි. “භූත වූ සත්ත්වයන්ගේ හෝ සම්භවේසී සත්ත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස...” යන්නෙහි භූතයන්ගේ සහ සම්භවේසීන්ගේ යන දෙපිරිසගේම යන අර්ථය මෙනි. “ගින්නෙන් හෝ ජලයෙන් හෝ අභ්‍යන්තර භේදයකින් හෝ” යන්නෙහි ගින්නෙන් ද ජලයෙන් ද අභ්‍යන්තර භේදයෙන් ද යන අර්ථය මෙනි, මෙහි ද “පාද රහිත හෝ ... අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ” යන්නෙහි පාද රහිත සහ දෙපා ඇති (සහ සෙසු) සියල්ලන් එක් කොට අර්ථය ගත යුතුය. එබැවින් “‘වා’ ශබ්දය සමුච්චය අර්ථයෙහි මිස විකල්ප අර්ථයෙහි නොවේ” යැයි කියන ලදී.

ရူပိနောတိ ရူပဝန္တော. န ရူပိနောတိ အရူပိနော. သညိနောတိ သညာဝန္တော. န သညိနောတိ အသညိနော. နေဝသညိနာသညိနော နာမ ဘဝဂ္ဂပရိယာပန္နာ. ဧတ္တာဝတာ စ ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, အရူပဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, သညီဘဝေါ, အသညီဘဝေါ, နေဝသညီနာသညီဘဝေါတိ နဝဝိဓေပိ ဘဝေ သတ္တေ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ. ဧတ္ထ ဟိ ရူပိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော, အရူပိဂ္ဂဟဏေန အရူပဘဝေါ စတုဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော. သညီဘဝါဒယော ပန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ. အပဒါဒိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝပဉ္စဝေါကာရဘဝသညီဘဝါနံ ဧကဒေသော ဒဿိတောတိ.

‘රූපිනෝ’ යනු රූපය ඇති අයයි. ‘න රූපිනෝ’ යනු අරූපී අයයි. ‘සඤ්ඤිනෝ’ යනු සංඥාව ඇති අයයි. ‘න සඤ්ඤිනෝ’ යනු සංඥාව නැති අයයි. ‘නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනෝ’ යනු භවාග්‍රයට අයත් වූවන්ය. මෙතෙකින් ධර්මරාජයන් වහන්සේ කාම භවය, රූප භවය, අරූප භවය, ඒකවෝකාර භවය, චතුවෝකාර භවය, පඤ්චවෝකාර භවය, සඤ්ඤී භවය, අසඤ්ඤී භවය, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී භවය යන නව වැදෑරුම් භවයන්හි සිටින සත්ත්වයන් ශේෂයක් නැතිව ඇතුළත් කොට දැක්වූ සේක. මෙහිදී ‘රූප’ යන ගැනීමෙන් කාම භවය, රූප භවය, පඤ්චවෝකාර භවය සහ ඒකවෝකාර භවය දක්වන ලදී. ‘අරූප’ යන ගැනීමෙන් අරූප භවය හා චතුවෝකාර භවය දක්වන ලදී. සඤ්ඤී භවය ආදිය ඒ නමින්ම දක්වන ලදී. අපදා (පාද රහිත) ආදීන් ගැනීමෙන් කාම භවය, පඤ්චවෝකාර භවය හා සඤ්ඤී භවයන්ගේ එක් කොටසක් දක්වන ලදී.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အဒုတိယသုတ္တေ ‘‘ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ’’တိ ဒွိပဒါနံ ဂဟဏမေဝ အကတွာ အပဒါဒိဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဒုတိယသုတ္တေ တာဝ သေဋ္ဌတရဝသေန ဒွိပဒဂ္ဂဟဏမေဝ ကတံ. ဣမသ္မိဉှိ လောကေ သေဋ္ဌော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အပဒစတုပ္ပဒဗဟုပ္ပဒေသု န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒွိပဒေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကတရေသု ဒွိပဒေသု? မနုဿေသု စေဝ ဒေဝေသု စ. မနုဿေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သကလလောကံ ဝသေ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘တိသဟဿိမဟာသဟဿိလောကဓာတုံ ဝသေ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထော’’တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၄) ဝုတ္တံ. ဒေဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝသေ ဝတ္တနကော မဟာဗြဟ္မာ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တဿ ကပ္ပိယကာရကော ဝါ အာရာမိကော ဝါ သမ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ တတောပိ သေဋ္ဌတရဝသေနေသ ‘‘ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ’’တိ တတ္ထ ဝုတ္တော, ဣဓ ပန အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ယာဝတ္တကာ ဟိ သတ္တာ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ အပဒါ ဝါ…ပေ… နေဝသညီနာသညိနော ဝါ, တထာဂတော တေသံ [Pg.271] အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ, မကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဂ္ဂေါ အက္ခာယတီတိ ပဒဝိဘာဂေါ.

කවර හෙයින් මෙහි දෙවන සූත්‍රයෙහි මෙන් ‘දෙපා ඇත්තන් අතර අග්‍ර’ යැයි දෙපා ඇත්තන්ම පමණක් නොගෙන, පා රහිත ආදීන් ද ගනු ලැබුවේ ද? කියනු ලැබේ - දෙවන සූත්‍රයෙහි තාක් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා දෙපා ඇත්තන් පිළිබඳවම සඳහන් කරන ලදී. මේ ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ උත්තමයෙකු උපදින්නේ නම් ඔහු පා රහිත, සිවුපාවුන් හෝ බොහෝ පා ඇත්තන් අතර නූපදී, දෙපා ඇත්තන් අතරම උපදියි. කවර දෙපා ඇත්තන් අතරද? මනුෂ්‍යයන් සහ දෙවියන් අතරය. මනුෂ්‍යයන් අතර උපදින්නේ මුළු ලෝකයම වසඟයට ගැනීමට සමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක ලෙසය. අංගුත්තර අටුවාවෙහි ‘තිස්දහසක් මහා සහස්සී ලෝකධාතුව වසඟයෙහි පැවැත්වීමට සමත්’ යැයි පවසා ඇත. දෙවියන් අතර උපදින්නේ දසදහසක් ලෝකධාතුව වසඟයෙහි පවත්වන මහා බ්‍රහ්මයෙකු ලෙසය, ඔහු උන්වහන්සේගේ කපියකාරකයෙකු හෝ ආරමිකයෙකු (උපස්ථායකයෙකු) වෙයි. මෙසේ එතැන ද වඩාත් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා ‘දෙපා ඇත්තන් අතර අග්‍ර’ යැයි කියන ලදී. මෙහිදී නම් කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ල ඇතුළත් කරගැනීමේ අර්ථයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. යම්තාක් සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ආත්මභාවයට අයත් පා රහිත වූවාහු ද...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට අයත් වූවාහු ද, තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. මෙය නිරූපණය කිරීමෙහි ‘සාමි’ වචනයකි, ‘ම’ කාරය පද සන්ධි කරන්නකි. ‘අග්ගෝ අක්ඛායති’ යනු පද විභාගයයි.

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ အဂ္ဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာနံ ယော ပသာဒေါ, သော အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ကောဋိဘူတော ဝါ, တသ္မာ တဿ ဝိပါကောပိ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ကောဋိဘူတော ဥဠာရတမော ပဏီတတမော ဟောတိ. သော ပန ပသာဒေါ ဒုဝိဓော လောကိယလောကုတ္တရဘေဒတော. တေသု လောကိယဿ တာဝ –

අග්‍ර විපාකයක් වේ යනු - අග්‍ර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ගේ යම් ප්‍රසාදයක් වේ ද, එය අග්‍රය, ශ්‍රේෂ්ඨය, උත්තමය, කෙළවරට පත් වූවකි. එබැවින් එහි විපාකය ද අග්‍ර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, ඉතා උදාර වූ, ඉතා ප්‍රණීත වූවක් වෙයි. ඒ ප්‍රසාදය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් ලෞකික ප්‍රසාදය ගැන මුලින් මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ, န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ;

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

“යම් කිසිවෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගියාහු ද, ඔවුහු අපායට නොයන්නාහු ය; මිනිස් සිරුර හැර දමා දේව සමූහයා පිරිපුන් කරන්නාහු ය.”

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ.

“‘බුදුන්’ යැයි ගුණ කීර්තනය කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ කයෙහි යම් පීතියක් හටගනී ද, ඒ පීතිය මුළු දඹදිවම ලැබෙන කසිණ (රන් ආදී) වස්තුවට වඩා උතුම්මය.”

‘‘သတံ ဟတ္ထီ သတံ အဿာ, သတံ အဿတရီ ရထာ;

သတံ ကညာသဟဿာနိ, အာမုက္ကမဏိကုဏ္ဍလာ;

ဧကဿ ပဒဝီတိဟာရဿ, ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ’’. (သံ. နိ. ၁.၂၄၂;

စူဠဝ. ၃၀၅);

“ඇතුන් සියයක් ද, අසුන් සියයක් ද, වෙළඹුන් සියයක් ද, රිය සියයක් ද, රන් ආභරණ පැළඳි කන්‍යාවන් ලක්ෂයක් ද යන මේ සියල්ල (බුදුන් කරා යන) එක් පියවරක දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවටී.”

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂဏှန္တိ – ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ, ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန, ဒိဗ္ဗေန သုခေန, ဒိဗ္ဗေန ယသေန, ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန, ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

“‘දේවේන්ද්‍රය, බුදුන් සරණ යෑම යහපත් ය. බුදුන් සරණ ගිය හේතුවෙන් මෙලොව ඇතැම් සත්ත්වයෝ කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නාහු ය. ඔවුහු දිව්‍යමය ආයුෂ, දිව්‍යමය වර්ණය, දිව්‍යමය සැපය, දිව්‍යමය යසස, දිව්‍යමය ආධිපත්‍යය ද, දිව්‍යමය රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස හා ස්පර්ශ යන කරුණු දහයෙන් සෙසු දෙවියන් අභිබවා සිටින්නාහු ය’ යනුයි.”

ဧဝမာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ သော အပါယဒုက္ခဝိနိဝတ္တနေန သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိဘဝေသု သုခဝိပါကဒါယကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကုတ္တရော ပန သာမညဖလဝိပါကဒါယကော ဝဋ္ဋဒုက္ခဝိနိဝတ္တကော စ. သဗ္ဗောပိ စာယံ ပသာဒေါ ပရမ္ပရာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဝိနိဝတ္တေတိယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

මෙසේ වූ සූත්‍ර පාඨයන්හි මහිමයෙන් ප්‍රසාදයෙහි ඇති ඵල විශේෂය තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් එම ප්‍රසාදය අපාය දුකින් මුදවාලීම සමඟ සැපවත් භවයන්හි සුඛ විපාක දෙන දෙයක් ලෙස දත යුතුය. ලෝකෝත්තර ප්‍රසාදය වූ කලී ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල විපාක ලබා දෙන අතර වට්ට දුක කෙළවර කරයි. මේ සියලු ප්‍රසාදයෝම පිළිවෙළින් වට්ට දුක කෙළවර කරන්නාහුමය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယသ္မိံ[Pg.272], ဘိက္ခဝေ, သမယေ အရိယသာဝကော အတ္တနော သဒ္ဓံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသပရိယုဋ္ဌိတံ, န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ. ဥဇုဂတစိတ္တဿ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၂၆).

“මහණෙනි, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තමාගේ ශ්‍රද්ධාව අනුස්මරණය කරයි ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් හෝ යටපත් වූවක් නොවේ. එකල්හි ඔහුගේ සිත සෘජු බවට පත් වූවක්ම වෙයි. සෘජු වූ සිත් ඇත්තාට ප්‍රමෝදය උපදියි, ප්‍රමුදිත වූවහුට පීතිය උපදියි...පෙ... ‘මේ උත්පත්තිය පිණිස මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැතැයි දැන ගනියි’.”

ဓမ္မာတိ သဘာဝဓမ္မာ. သင်္ခတာတိ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတာတိ သင်္ခတာ, သပ္ပစ္စယဓမ္မာ. ဟေတူဟိ ပစ္စယေဟိ စ န ကေဟိစိ ကတာတိ အသင်္ခတာ, အပ္ပစ္စယနိဗ္ဗာနံ. သင်္ခတာနံ ပဋိယောဂိဘာဝေန ‘‘အသင်္ခတာ’’တိ ပုထုဝစနံ. ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ တေသံ သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မာနံ ယော ဝိရာဂသင်္ခါတော အသင်္ခတဓမ္မော, သော သဘာဝေနေဝ သဏှသုခုမဘာဝတော သန္တတရပဏီတတရဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝတော မဒနိမ္မဒနာဒိဘာဝတော စ အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ပဝရန္တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယော အယန္တိ အတ္ထော. မဒနိမ္မဒနောတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ နိဗ္ဗာနဝေဝစနာနိယေဝ. တထာ ဟိ တံ အာဂမ္မ မာနမဒပုရိသမဒါဒိကော သဗ္ဗော မဒေါ နိမ္မဒီယတိ ပမဒ္ဒီယတိ, ကာမပိပါသာဒိကာ သဗ္ဗာ ပိပါသာ ဝိနီယတိ, ကာမာလယာဒိကာ သဗ္ဗေပိ အာလယာ သမုဂ္ဃာတီယန္တိ, သဗ္ဗေပိ ကမ္မဝဋ္ဋကိလေသဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာ ဥပစ္ဆိဇ္ဇန္တိ, အဋ္ဌသတဘေဒါ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ခီယတိ, သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ဝိရဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ မဒနိမ္မဒနော…ပေ… နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ယာ ပနေသာ တဏှာ ဘဝေန ဘဝံ, ဖလေန ကမ္မံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ ကတွာ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ဝါနံ ဧတ္ထ နတ္ထိ, ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ အရိယပုဂ္ဂလဿ န ဟောတီတိ နိဗ္ဗာနံ.

ධර්මයන් යනු ස්වභාව ධර්මයෝ ය. සංඛත යනු එක් රැස් වී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් හෙයින් සංඛත නම් වූ සප්‍රත්‍යක ධර්මයෝ ය. කිසිදු හේතුවකින් හෝ ප්‍රත්‍යයකින් හට නොගත් හෙයින් අසංඛත නම් වූයේ අප්‍රත්‍යක නිවනයි. සංඛත ධර්මයන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ බැවින් ‘අසංඛත’ යන බහුවචනය යොදා ඇත. ඒ සියල්ල අතර විරාගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් අතර යම් විරාගය නම් වූ අසංඛත ධර්මයක් වේ ද, එය ස්වභාවයෙන්ම සිනිඳු වූ ද සියුම් වූ ද බැවින් ද, ඉතා ශාන්ත වූ ද ඉතා ප්‍රණීත වූ ද බැවින් ද, ගැඹුරු වූ බැවින් ද, මදය මර්දනය කරන බැවින් ද අග්‍රය, ශ්‍රේෂ්ඨය, උත්තමය, ප්‍රවරය යැයි කියනු ලැබේ. ‘යදිදං’ යනු ‘යමක් වේ ද’ යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘මදනින්මදන’ ආදී මේ සියල්ල නිවනට පර්යාය නාමයන්මය. එනම්, ඒ නිවන නිසා මාන මදය හා පුරුෂ මදය ආදී සියලු මදයන් මර්දනය කරනු ලබයි, කාම පිපාසය ආදී සියලු පිපාසයන් සංසිඳුවනු ලබයි, කාම ආලය ආදී සියලු ආලයෝ සහමුලින් උදුරා දමනු ලබති, කර්ම වට්ටය, කෙලෙස් වට්ටය හා විපාක වට්ටය යන සියල්ල සිඳී යයි, එකසිය අටක් වූ සියලු තෘෂ්ණාවෝ ක්ෂය වෙති, සියලු කෙලෙස් පහව යයි, සියලු දුක නිරුද්ධ වෙයි. එබැවින් මදනින්මදන...පෙ... නිරෝධය යැයි කියනු ලැබේ. තවද, යම් තෘෂ්ණාවක් භවයෙන් භවයට ද, ඵලයෙන් කර්මය ද ගොතන හෙයින්, වෙලන හෙයින් ‘වාන’ යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ වානය (වෙලීම) මෙහි නැති බැවින් හෝ මෙය අවබෝධ කරගත් ආර්ය පුද්ගලයා තුළ එය නොමැති බැවින් ‘නිබ්බාන’ නම් වේ.

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ –

අග්‍ර විපාකයක් වේ යන්නෙහි ද මෙසේය -

‘‘ယေ ကေစိ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

“යම් කිසිවෙක් ධර්මය සරණ ගියාහු ද...පෙ....”

‘‘ဓမ္မောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ….

“‘ධර්මය’ යැයි ගුණ කීර්තනය කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ කයෙහි යම් පීතියක් හටගනී ද...පෙ....”

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဓမ္မံ သရဏဂမနံ ဟောတိ. ဓမ္မံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

“‘දේවේන්ද්‍රය, ධර්මය සරණ යෑම යහපත් ය. ධර්මය සරණ ගිය හේතුවෙන් මෙලොව ඇතැම්...පෙ... දිව්‍යමය ස්පර්ශයන්ගෙන් (අභිබවා සිටිති)’.”

ဧဝမာဒီနံ [Pg.273] သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ဓမ္မေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတ္ထ အသင်္ခတဓမ္မဝသေနေဝ အဂ္ဂဘာဝေါ အာဂတော, သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏဒဿနတ္ထံ အရိယမဂ္ဂဝသေနပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

මෙසේ වූ සූත්‍ර පාඨයන්ගේ මහිමයෙන් ධර්මය කෙරෙහි ප්‍රසාදයෙහි ඵල විශේෂය දත යුතුය. මෙසේ මෙහි අසංඛත ධර්මය නිසාම අග්‍ර බව සඳහන් වුවද, සියලු සංඛතයන්ගෙන් මිදීම පෙන්වීම සඳහා ආර්ය මාර්ගය වශයෙන් ද මෙම අර්ථය ලැබෙන්නේමය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄).

“මහණෙනි, යම්තාක් සංඛත ධර්මයෝ වෙත් ද, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော’’တိ စ. (ဓ. ပ. ၂၇၃).

“මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.”

သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါတိ ဇနသမူဟသင်္ခါတာ ယာဝတာ လောကေ သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါ. တထာဂတသာဝကသံဃောတိ အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟသင်္ခါတော ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော တထာဂတဿ သာဝကသံဃော. တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ အတ္တနော သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိအာဒိဂုဏဝိသေသေန တေသံ သံဃာနံ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ပဝရောတိ ဝုစ္စတိ. ယဒိဒန္တိ ယာနိ ဣမာနိ. စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနီတိ ယုဂဠဝသေန ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠံ, ယာဝ စတုတ္ထမဂ္ဂဋ္ဌော စတုတ္ထဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠန္တိ ဧဝံ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ. အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ ပုရိသပုဂ္ဂလဝသေန ဧကော ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော ဧကော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣမိနာ နယေန အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ. ဧတ္ထ စ ပုရိသောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ဧကတ္ထာနိ ဧတာနိ ပဒါနိ, ဝေနေယျဝသေန ပနေဝံ ဝုတ္တံ. ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိ ယာနိမာနိ ယုဂဝသေန စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ, ပါဋေက္ကတော အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ, ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃော.

‘සංඝයා හෝ ගණයෝ හෝ’ යනු ලෝකයෙහි පවත්නා වූ යම්තාක් සජීවී සමූහයෝ වෙත් ද, ඒ ජන සමූහයන්ට නමකි. ‘තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා’ යනු දෘෂ්ටි (සම්මා දිට්ඨිය) සහ සීල සාම්‍යයෙන් (පොදු බවින්) එක්තැන් වූ, අෂ්ටාර්ය පුද්ගල සමූහයාගෙන් සැදුම්ලත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝ රත්නයයි. ‘ඔවුන්ට අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ’ යනු ස්වකීය සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති ආදී ගුණ විශේෂයන් නිසා ඒ සංඝයා සියලු සමූහයන්ට වඩා අග්‍රය, ශ්‍රේෂ්ඨය, උත්තමය, ප්‍රවරය (උසස්ය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ කෙනෙක් වෙත් ද යන්නයි. ‘පුරුෂ යුගල සතරක්’ යනු යුගල වශයෙන් ගත් කල පළමු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා හා පළමු ඵලස්ථ පුද්ගලයා එක් යුගලයකි. මෙලෙස සිව්වන මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා හා සිව්වන ඵලස්ථ පුද්ගලයා දක්වා වූ යුගල සතරයි. ‘අෂ්ට පුරුෂ පුද්ගලයෝ’ යනු පුද්ගල වශයෙන් ගත් කල පළමු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා එක් අයෙකු ද, පළමු ඵලස්ථ පුද්ගලයා එක් අයෙකු ද යන ක්‍රමයෙන් පුද්ගලයන් අට දෙනෙකි. මෙහි ‘පුරුෂ’ යන්න සහ ‘පුද්ගල’ යන්න සමානාර්ථ පද වන අතර, විනෙය ජනයාගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) අවශ්‍යතාවය අනුව මෙසේ වදාරන ලදී. ‘මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ය’ යනු යම් මේ යුගල වශයෙන් සතරක් වූ ද, වෙන් වෙන් වශයෙන් අටක් වූ ද පුරුෂ පුද්ගලයෝ වෙත් ද, මොවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ වෙති.

အာဟုနေယျောတိအာဒီသု အာနေတွာ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ အာဟုနံ, ဒူရတောပိ အာဂန္တွာ သီလဝန္တေသု ဒါတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. စတုန္နံ ပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. မဟပ္ဖလဘာဝကရဏတော တံ အာဟုနံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တောတိ အာဟုနေယျော. အထ ဝါ ဒူရတောပိ အာဂန္တွာ သဗ္ဗံ သာပတေယျမ္ပိ ဧတ္ထ ဟုနိတဗ္ဗံ, သက္ကာဒီနမ္ပိ အာဟဝနံ အရဟတီတိ ဝါ အာဟဝနီယော. ယော စာယံ ဗြာဟ္မဏာနံ အာဟဝနီယော နာမ အဂ္ဂိ, ယတ္ထ ဟုတံ မဟပ္ဖလန္တိ တေသံ လဒ္ဓိ, သော စေ ဟုတဿ မဟပ္ဖလတာယ အာဟဝနီယော, သံဃောဝ အာဟဝနီယော. သံဃေ ဟုတဉှိ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ယထာဟ –

‘ආහුනෙය්‍ය’ ආදී පදවල ‘ආහුන’ යනු දුර සිට හෝ ගෙනවුත් පිදිය යුතු දෑ යන්නයි. එනම් සිල්වතුන්ට පූජා කළ යුතු දෑ යන්න අර්ථයයි. මෙය සිව්පසයට නමකි. මහා ඵල ලබා දෙන බැවින් ඒ ආහුනය (පූජාව) පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘ආහුනෙය්‍ය’ නම් වේ. නැතහොත් දුර බැහැර සිට හෝ ගෙනවුත් සියලු සම්පත් මෙහි (සංඝයා විෂයෙහි) පිදිය යුතු බැවින් හෝ ශක්‍රයා ආදීන්ගේ පූජාවන්ට පවා සුදුසු බැවින් ‘ආහවනීය’ නම් වේ. බමුණන්ගේ යම් ‘ආහවනීය’ නම් ගින්නක් ඇද්ද, එහි කරන පූජාව මහා ඵලදායක බව ඔවුන්ගේ පිළිගැනීමයි. ඉදින් එම පූජාව මහා ඵල ලැබෙන බැවින් ආහවනීය වන්නේ නම්, සැබවින්ම ආහවනීය වන්නේ සංඝයා වහන්සේමය. මන්ද යත් සංඝයා කෙරෙහි කළ පූජාවම මහා ඵලදායක වන බැවිනි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယော [Pg.274] စ ဝဿသတံ ဇန္တု, အဂ္ဂိံ ပရိစရေ ဝနေ;

ဧကဉ္စ ဘာဝိတတ္တာနံ, မုဟုတ္တမပိ ပူဇယေ;

သာ ဧဝ ပူဇနာ သေယျော, ယဉ္စေ ဝဿသတံ ဟုတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၀၇);

‘‘යමෙක් වසර සියයක් මුළුල්ලෙහි වනයෙහි ගිනි දෙවියන් පිදුව ද, ආත්ම දමනය කළ (රහතන් වහන්සේ නමකට) මොහොතක් හෝ පූජා කරයි නම්, වසර සියයක් තිස්සේ කළ ඒ පූජාවට වඩා එම පූජාවම උතුම් වන්නේය.’’ (ධම්මපදය 107)

တယိဒံ နိကာယန္တရေ ‘‘အာဟဝနီယော’’တိ ပဒံ ဣဓ ‘‘အာဟုနေယျော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန အတ္ထတော ဧကံ, ဗျဉ္ဇနတော ပန ကိဉ္စိမတ္တမေဝ နာနံ, တသ္မာ ဧဝမတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာ.

මෙය අනෙක් නිකාය ග්‍රන්ථවල ‘ආහවනීය’ ලෙස යෙදී ඇති අතර, මෙහි ‘ආහුනෙය්‍ය’ යන පදයෙන් අදහස් වන්නේ ද එයමය. අර්ථයෙන් එකක් වුව ද අකුරු වශයෙන් ස්වල්ප වෙනසක් ඇත. එබැවින් මෙලෙස අර්ථ වර්ණනා කරන ලදී.

ပါဟုနေယျောတိ ဧတ္ထ ပန ပါဟုနံ ဝုစ္စတိ ဒိသာဝိဒိသတော အာဂတာနံ ပိယမနာပါနံ ဉာတိမိတ္တာနံ အတ္ထာယ သက္ကာရေန ပဋိယတ္တံ အာဂန္တုကဒါနံ, တမ္ပိ ဌပေတွာ တေ တထာရူပေ ပါဟုနကေ သံဃဿေဝ ဒါတုံ ယုတ္တံ. တထာ ဟေသ ဧကဗုဒ္ဓန္တရေပိ ဒိဿတိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏဉ္စ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ‘‘ပိယမနာပတ္တကရေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဧဝံ ပါဟုနမဿ ဒါတုံ ယုတ္တံ, ပါဟုနဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တောတိ ပါဟုနေယျော. ယေသံ ပန ပါဟဝနီယောတိ ပါဠိ, တေသံ ယသ္မာ သံဃော ပုဗ္ဗကာရံ အရဟတိ, တသ္မာ သံဃော သဗ္ဗပဌမံ အာနေတွာ ဧတ္ထ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ ပါဟဝနီယော, သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဝါ အာဟဝနံ အရဟတီတိ ပါဟဝနီယော. သွာယမိဓ တေနေဝ အတ္ထေန ပါဟုနေယျောတိ ဝုစ္စတိ.

‘පාහුනෙය්‍ය’ යනු මෙහි ‘පාහුන’ යැයි කියනු ලබන්නේ දසතින් පැමිණෙන ප්‍රියමනාප නෑ හිතවතුන් උදෙසා සත්කාර වශයෙන් පිළියෙළ කරන ලද ආගන්තුක දානයයි. එය පවා එවැනි සත්කාර ලැබීමට සුදුසු සංඝයා වහන්සේටම පූජා කිරීම සුදුසුය. එය එක් බුද්ධෝත්පාද කාලයකදී නොව, බුදුවරුන් අතර කාලවලදී පවා නොකැඩී පවතින්නකි. මෙහි පදගත අර්ථය නම් - ‘ප්‍රියමනාප බව ඇති කරන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්’ මෙලෙස ආගන්තුක සත්කාර දීමට සුදුසු වූ ද, එම සත්කාර පිළිගැනීමට සුදුසු වූ ද බැවින් ‘පාහුනෙය්‍ය’ නම් වේ. යම් පාඨයක ‘පහවනීය’ ලෙස යෙදේ නම්, එහි අර්ථය සංඝයා වහන්සේ පළමු සත්කාරයට සුදුසු බැවින් සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් ගෙනවුත් පිදිය යුතු නිසා ‘පහවනීය’ නම් වන බවයි. නැතහොත් සෑම අයුරින්ම පූජාවන්ට සුදුසු බැවින් ‘පහවනීය’ නම් වේ. එයම මෙහි ‘පාහුනෙය්‍ය’ යන අර්ථයෙන් වදාරන ලදී.

‘‘ဒက္ခိဏာ’’တိ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗဒါနံ, တံ ဒက္ခိဏံ အရဟတိ ဒက္ခိဏာယ ဝါ ဟိတော မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိသောဓနတောတိ ဒက္ခိဏေယျော. ဥဘော ဟတ္ထေ သိရသိ ပတိဋ္ဌပေတွာ သဗ္ဗလောကေန ကရိယမာနံ အဉ္ဇလိကမ္မံ အရဟတီတိ အဉ္ဇလိကရဏီယော. အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာတိ သဗ္ဗလောကဿ အသဒိသံ ပုညဝိရူဟနဋ္ဌာနံ. ယထာ ဟိ ရတ္တသာလီနံ ဝါ ယဝါနံ ဝါ ဝိရူဟနဋ္ဌာနံ ‘‘ရတ္တသာလိက္ခေတ္တံ ယဝက္ခေတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သံဃော သဒေဝကဿ လောကဿ ပုညဝိရူဟနဋ္ဌာနံ. သံဃံ နိဿာယ ဟိ လောကဿ နာနပ္ပကာရဟိတသုခနိဗ္ဗတ္တကာနိ ပုညာနိ ဝိရူဟန္တိ, တသ္မာ သံဃော အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ. ဣဓာပိ –

‘දක්ෂිණා’ යනු පරලොව විශ්වාස කර දිය යුතු දානයයි. එම දක්ෂිණාවට සුදුසු බැවින් හෝ දක්ෂිණාව මහා ඵලදායක කරමින් පිරිසිදු කරන බැවින් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වේ. දෙඅත් හිස මත තබා මුළු ලෝකයා විසින්ම කරනු ලබන ඇඳිලි බැඳ වැඳීම (අංජලී කර්මය) ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘අඤ්ජලිකරණීය’ නම් වේ. ‘ලෝකයාගේ අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රය’ යනු මුළු ලෝකයාටම අසදෘශ වූ පින් වැඩෙන ස්ථානයයි. රතු හැල් හෝ යව ධාන්‍ය වැඩෙන බිම ‘රතු හැල් කුඹුර’ හෝ ‘යව කුඹුර’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, සංඝයා වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ පින් වැඩෙන බිමයි. සංඝයා වහන්සේ නිසාවෙන් ලෝකයාට විවිධ වූ හිත සුව පිණිස පවතින පින් වැඩෙයි. එබැවින් සංඝයා වහන්සේ ලෝකයාගේ අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රය වෙති. මෙහි ද -

‘‘ယေ ကေစိ သံဃံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

‘‘යම් කෙනෙක් සංඝයා සරණ ගියෝ ද... (පෙ)...’’ (දී.නි. 2.332; සං.නි. 1.37)

‘‘သံဃောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ…’’.

‘‘සංඝයා යැයි පවසන්නාට කයෙහි යම් ප්‍රීතියක් ඇති වේ ද... (පෙ)...’’

‘‘သာဓု [Pg.275] ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, သံဃံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, သံဃံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ ဒေဝါနမိန္ဒ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) –

‘‘දේවේන්ද්‍රය, සංඝයා සරණ යෑම යහපති. දේවේන්ද්‍රය, සංඝයා සරණ යෑම හේතුවෙන්... (පෙ)... දිව්‍යමය ස්පර්ශයන් ලබති.’’ (සං.නි. 4.341)

အာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန သံဃေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ, တေနဿ အဂ္ဂတာ အဂ္ဂဝိပါကတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ အနုတ္တရိယပဋိလာဘော သတ္တမဘဝါဒိတော ပဋ္ဌာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခသမုစ္ဆေဒေါ အနုတ္တရသုခါဓိဂမောတိ ဧဝမာဒိဥဠာရဖလနိပ္ဖာဒနဝသေန အဂ္ဂဝိပါကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ආදී සූත්‍ර පාඨයන්ට අනුව සංඝයා කෙරෙහි ඇති කරගන්නා පැහැදීමෙහි විශේෂ ඵල පවතී. එමගින් උන්වහන්සේගේ අග්‍ර බව සහ අග්‍ර විපාක දායක බව දත යුතුය. එසේම අනුත්තර ඵල ලැබීම, සත්වන භවයේ සිට සසර දුක සිඳලීම, අනුත්තර සැපය ලැබීම ආදී උදාර ඵලයන් ලබා දෙන බැවින් උන්වහන්සේගේ අග්‍ර විපාක දායකත්වය දත යුතුය.

ဂါထာသု အဂ္ဂတောတိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ, အဂ္ဂဘာဝတော ဝါ ပသန္နာနံ. အဂ္ဂံ ဓမ္မန္တိ အဂ္ဂသဘာဝံ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဓမ္မသုဓမ္မတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ ရတနတ္တယဿ အနညသာဓာရဏံ ဥတ္တမသဘာဝံ, ဒသဗလာဒိသွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏသဘာဝံ ဝါ ဝိဇာနတံ ဝိဇာနန္တာနံ. ဧဝံ သာဓာရဏတော အဂ္ဂပ္ပသာဒဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အသာဓာရဏတော တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပသန္နာနန္တိ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန ဣတရပ္ပသာဒေန စ ပသန္နာနံ အဓိမုတ္တာနံ. ဝိရာဂူပသမေတိ ဝိရာဂေ ဥပသမေ စ, သဗ္ဗဿ ရာဂဿ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝိရာဂဟေတုဘူတေ အစ္စန္တဥပသမဟေတုဘူတေ စာတိ အတ္ထော. သုခေတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခက္ခယဘာဝေန သင်္ခါရူပသမသုခဘာဝေန စ သုခေ.

ගාථාවන්හි ‘අග්ගතෝ’ යනු අග්‍ර වූ රත්නත්‍රය කෙරෙහි හෝ අග්‍ර භාවය කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට යන්නයි. ‘අග්ගං ධම්මං’ යනු අග්‍ර ස්වභාවය වූ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා බුද්ධත්වය, ධර්මයේ මනා ධර්මතාවය සහ සංඝයාගේ මනා පිළිවෙත යන රත්නත්‍රයට පමණක් ආවේණික වූ උතුම් ස්වභාවයයි. නැතහොත් දසබලධාරී බව, ස්වක්ඛාත බව සහ සුපටිපන්න බව ආදී ගුණාංගයන්ගේ ස්වභාවය දැනගන්නා වූ අයට යන්නයි. මෙසේ පොදුවේ අග්‍ර වූ පැහැදීමට වස්තු වූ කරුණු දක්වා, දැන් එය වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්වීමට ‘අග්ගේ බුද්ධේ’ ආදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පසන්නානං’ යනු අවෙච්චප්පසාදයෙන් (අචල පැහැදීමෙන්) සහ අනෙකුත් පැහැදීමෙන් යුතුව අධිෂ්ඨාන කරගත් අයට යන්නයි. ‘විරාගූපසමේ’ යනු විරාගය සහ උපශමය කෙරෙහි, එනම් සියලු රාගය හා සියලු කෙලෙස් මුළුමනින්ම දුරු වීමට හේතු වූ ද, මුළුමනින්ම සංසිඳීමට හේතු වූ ද යන අර්ථයයි. ‘සුඛේ’ යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ ක්ෂය වීමෙන් සහ සංස්කාරයන්ගේ උපශමනයෙන් ලැබෙන ශාන්ත සුඛයෙහි යන්නයි.

အဂ္ဂသ္မိံ ဒါနံ ဒဒတန္တိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ ဒါနံ ဒေန္တာနံ ဒေယျဓမ္မံ ပရိစ္စဇန္တာနံ. တတ္ထ ဓရမာနံ ဘဂဝန္တံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ပရိနိဗ္ဗုတဉ္စ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဓာတုစေတိယာဒိကေ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဗုဒ္ဓေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. ‘‘ဓမ္မံ ပူဇေဿာမာ’’တိ ဓမ္မဓရေ ပုဂ္ဂလေ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဓမ္မဉ္စ စိရဋ္ဌိတိကံ ကရောန္တာ ဓမ္မေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. တထာ အရိယသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ တံ ဥဒ္ဒိဿ ဣတရသ္မိမ္ပိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာ သံဃေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ. အဂ္ဂံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဧဝံ ရတနတ္တယေ ပသန္နေန စေတသာ ဥဠာရံ ပရိစ္စာဂံ ဥဠာရဉ္စ ပူဇာသက္ကာရံ ပဝတ္တေန္တာနံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ အဂ္ဂံ ဥဠာရံ ကုသလံ ဥပစီယတိ. ဣဒါနိ တဿ ပုညဿ အဂ္ဂဝိပါကတာယ အဂ္ဂဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂံ အာယူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂံ အာယူတိ ဒိဗ္ဗံ ဝါ မာနုသံ ဝါ အဂ္ဂံ ဥဠာရတမံ အာယု. ပဝဍ္ဎတီတိ ဥပရူပရိ ဗြူဟတိ. ဝဏ္ဏောတိ ရူပသမ္ပဒါ. ယသောတိ [Pg.276] ပရိဝါရသမ္ပဒါ. ကိတ္တီတိ ထုတိဃောသော. သုခန္တိ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ ဉာဏဗလဉ္စ.

අග්‍ර වූ රත්නත්‍රයෙහි දන් දෙන්නා වූ, දේයධර්මයන් පරිත්‍යාග කරන්නා වූ අයට යනු 'අග්ගස්මිං දානං දදන්තී' යන්නෙහි අර්ථයයි. එහිදී, ජීවමානව වැඩසිටින බුදුරජාණන් වහන්සේට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින්, පූජා සත්කාර කරමින් ද, පිරිනිවන් පෑ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ධාතු චෛත්‍යාදියට උපස්ථාන කරමින්, පූජා සත්කාර කරමින් ද බුදුන් වහන්සේ උදෙසා දන් දෙති. 'ධර්මය පූජා කරමු'යි ධර්මධර පුද්ගලයන්ට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින්, පූජා සත්කාර කරමින් ද, ධර්මය බොහෝ කල් පවත්නා ලෙස කටයුතු කරමින් ද ධර්මය උදෙසා දන් දෙති. එමෙන්ම, ආර්ය මහා සංඝරත්නයට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින්, පූජා සත්කාර කරමින් ද, සංඝරත්නය උදෙසා වෙනත් ආකාරයෙන් ද පිළිපදිමින් සංඝයා උදෙසා දන් දෙති. 'අග්ගං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති' යනු මෙසේ රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් උදාර පරිත්‍යාගයක් හා උදාර පූජා සත්කාරයක් පවත්වන්නන් හට දිනෙන් දින උදාර වූ කුසල් රැස්වේ යන්නයි. දැන් එම පින්වල අග්‍ර විපාක වශයෙන් අග්‍ර බව පෙන්වීමට 'අග්ගං ආයු' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අග්ගං ආයු' යනු දිව්‍යමය හෝ මානුෂීය වූ අතිශය උදාර වූ ආයුෂයයි. 'පවඩ්ඪති' යනු වඩ වඩාත් වැඩේ යන්නයි. 'වණ්ණ' යනු රූප සම්පත්තියයි. 'යස' යනු පිරිවර සම්පත්තියයි. 'කිත්ති' යනු ප්‍රශංසා ඝෝෂාවයි. 'සුඛ' යනු කායික හා චෛතසික සුවයයි. 'බල' යනු කාය බලය හා ඥාන බලයයි.

အဂ္ဂဿ ဒါတာတိ အဂ္ဂဿ ရတနတ္တယဿ ဒါတာ, အထ ဝါ အဂ္ဂဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါနံ ဥဠာရံ ကတွာ တတ္ထ ပုညံ ပဝတ္တေတာ. အဂ္ဂဓမ္မသမာဟိတောတိ အဂ္ဂေန ပသာဒဓမ္မေန ဒါနာဒိဓမ္မေန စ သမာဟိတော သမန္နာဂတော အစလပ္ပသာဒယုတ္တော, တဿ ဝါ ဝိပါကဘူတေဟိ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပတာဒိဓမ္မေဟိ ယုတ္တော. အဂ္ဂပ္ပတ္တော ပမောဒတီတိ ယတ္ထ ယတ္ထ သတ္တနိကာယေ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ အဓိဂတော, အဂ္ဂဘာဝံ ဝါ လောကုတ္တရမဂ္ဂဖလံ အဓိဂတော ပမောဒတိ အဘိရမတိ ပရိတုဿတီတိ.

'අග්ගස්ස දාතා' යනු අග්‍ර වූ රත්නත්‍රයට දන් දෙන්නා ය, එසේත් නැතිනම් අග්‍ර වූ දේයධර්මයන් දීම උදාර ලෙස සිදුකර එහි පින් පවත්වන්නා ය. 'අග්ගධම්මසමාහිතෝ' යනු අග්‍ර වූ ප්‍රසාද ධර්මයෙන් ද දානාදී ධර්මයෙන් ද යුක්ත වූ, අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. එසේත් නැතිනම් එහි විපාක වූ බහුජනයාට ප්‍රියමනාප බව ආදී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'අග්ගප්පත්තෝ පමෝදති' යනු යම් යම් සත්ව නිකායක උපන්නේ ද, ඒ ඒ තන්හි අග්‍ර බවට, ශ්‍රේෂ්ඨ බවට පත් වූයේ, නැතහොත් අග්‍ර වූ ලෝකෝත්තර මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණ සතුටු වෙයි, අභිරමණය කරයි, පිනා යයි යන්නයි.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. ဇီဝိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ජීවික සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၁. ဒုတိယံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နိဂြောဓာရာမေ ဝိဟရန္တေ ဘိက္ခူ အာဂန္တုကဘိက္ခူနံ သေနာသနာနိ ပညာပေန္တာ ပတ္တစီဝရာနိ ပဋိသာမေန္တာ သာမဏေရာ စ လာဘဘာဇနီယဋ္ဌာနေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာနံ လာဘံ ဂဏှန္တာ ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ အဟေသုံ. တံ သုတွာ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ ပဏာမေသိ. တေ ကိရ သဗ္ဗေဝ နဝါ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တံ ဉတွာ မဟာဗြဟ္မာ အာဂန္တွာ ‘‘အဘိနန္ဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၅၈) တေသံ ပဏာမိတဘိက္ခူနံ အနုဂ္ဂဏှနံ ယာစိ. ဘဂဝါ တဿ ဩကာသံ အကာသိ. အထ မဟာဗြဟ္မာ ‘‘ကတာဝကာသော ခေါမှိ ဘဂဝတာ’’တိ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. အထ ဘဂဝါ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရဿ အာကာရံ ဒဿေသိ. အထ တေ ဘိက္ခူ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပက္ကောသိတာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဘဂဝါ တေသံ သပ္ပာယဒေသနံ ဝီမံသန္တော ‘‘ဣမေ အာမိသဟေတု ပဏာမိတာ, ပိဏ္ဍိယာလောပဓမ္မဒေသနာ နေသံ သပ္ပာယာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ ဒေသေသိ.

91. දෙවන සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුර නිග්‍රෝධාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට සේනාසන පනවන්නා වූ, පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කරන්නා වූ භික්ෂූන් හා ලාභ බෙදා දෙන ස්ථානයෙහි පැමිණි පැමිණි ලාභ පිළිගන්නා සාමණේරයන් වහන්සේලාගේ උස් හඬ, මහ හඬ ඇති විය. එය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් බැහැර කළ සේක. ඔවුන් සියල්ලෝම පාහේ මේ ශාසනයට අලුතින් පැමිණි නවක භික්ෂූහු වූහ. එය දැනගත් මහා බ්‍රහ්මයා පැමිණ 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි අනුග්‍රහ දැක්වුව මැනව' යි බැහැර කරන ලද ඒ භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සඳහා අවසර දුන් සේක. එවිට මහා බ්‍රහ්මයා 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මට අවසර දෙන ලදී' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට ප්‍රදක්ෂිණා කර පිටව ගියේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'භික්ෂු සංඝයා පැමිණෙත්වා' යි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට සංඥාවක් කළ සේක. එවිට ආනන්ද තෙරුන් විසින් කැඳවන ලද ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ලජ්ජාශීලී ස්වරූපයෙන් එකත්පසක වාඩි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට ගැලපෙන දේශනාවක් ගැන විමසමින් 'මොවුන් ආමිසය හේතුවෙන් බැහැර කරන ලදී, පිණ්ඩපාතය හා අනුශාසනය පිළිබඳ දේශනාව මොවුන්ට ගැලපේ' යයි සිතා 'මහණෙනි, මෙය අන්තයකි' යනාදී වශයෙන් මෙම දේශනාව වදාළ සේක.

တတြာယံ [Pg.277] အန္တသဒ္ဒေါ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၉) ကောဋ္ဌာသေ အာဂတော. ‘‘အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿ, အန္တဝါ အယံ လောကော ပရိဝဋုမော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅၅) ပရိစ္ဆေဒေ. ‘‘ဟရိတန္တံ ဝါ ပထန္တံ ဝါ သေလန္တံ ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၄) မရိယာဒါယံ. ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; ခု. ပါ. ၃.ဒွတ္တိံသာကာရ) သရီရာဝယဝေ ‘‘စရန္တိ လောကေ ပရိဝါရဆန္နာ, အန္တော အသုဒ္ဓါ ဗဟိ သောဘမာနာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၂; မဟာနိ. ၁၉၁) စိတ္တေ. ‘‘အပ္ပေကစ္စာနိ ဥပ္ပလာနိ ဝါ ပဒုမာနိ ဝါ ပုဏ္ဍရီကာနိ ဝါ ဥဒကေ ဇာတာနိ ဥဒကေ သံဝဍ္ဎာနိ ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ အန္တော နိမုဂ္ဂပေါသီနီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၉; သံ. နိ. ၁.၁၇၂; မဟာဝ. ၉) အဗ္ဘန္တရေ.

එහි 'අන්ත' යන ශබ්දය 'මහණෙනි, පූර්වාන්තකල්පික වූ, පූර්වාන්තානුදෘෂ්ටික වූ සමහර මහණ බමුණෝ සිටිති' යනාදී තැන්හි කොටස (කොට්ඨාසය) යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. 'දුකෙහි කෙළවර කළේය, මේ ලෝකය වටකුරු වූයේ කෙළවර සහිතය' යනාදී තැන්හි සීමාව (පරිච්ඡේදය) යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. 'තණකොළ අග හෝ පාරේ කෙළවර හෝ ගල් කෙළවර හෝ' යනාදී තැන්හි සීමාව (මරියාදාව) යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. 'අතුණු හා අතුණුබහන්' යනාදී තැන්හි ශරීර අවයව යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. 'පිරිවරින් වැසී ලෝකයෙහි හැසිරෙති, ඇතුළත අශුද්ධය, පිටත ශෝභමානය' යනාදී තැන්හි සිත යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. 'ඇතැම් මානෙල් හෝ පියුම් හෝ හෙළ පියුම් හෝ ජලයෙහි හටගෙන, ජලයෙහි වැඩී, ජලයෙන් උඩට මතු නොවී ඇතුළත ගිලී පෝෂණය වෙයි' යනාදී තැන්හි අභ්‍යන්තරය යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත.

‘‘မိဂါနံ ကောဋ္ဌုကော အန္တော, ပက္ခီနံ ပန ဝါယသော;

ဧရဏ္ဍော အန္တော ရုက္ခာနံ, တယော အန္တာ သမာဂတာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၃.၁၃၅) –

"'මෘගයන් අතර සිවලා පහත්ය, පක්ෂීන් අතර කපුටා පහත්ය, වෘක්ෂයන් අතර එරඬු ගස පහත්ය; මෙසේ මේ පහත් වූ තිදෙනා එක්වූහ' යනාදී තැන්හි -"

အာဒီသု လာမကေ. ဣဓာပိ လာမကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အန္တမိဒံ ဘိက္ခဝေ ဇီဝိကာနန္တိ ဘိက္ခဝေ ဣဒံ ဇီဝိကာနံ အန္တံ ပစ္ဆိမံ လာမကံ, သဗ္ဗနိဟီနံ ဇီဝိတန္တိ အတ္ထော. ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျန္တိ ယံ ဣဒံ ပိဏ္ဍပရိယေသနေန ဘိက္ခာစရိယာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တဿ ဇီဝိတံ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ပိဏ္ဍာယ ဥလတီတိ ပိဏ္ဍောလော, တဿ ကမ္မံ ပိဏ္ဍောလျံ, ပိဏ္ဍပရိယေသနေန ဇီဝိကာတိ အတ္ထော.

යනාදියෙහි 'අන්ත' යනු ලාමක (පහත්) යන අර්ථයයි. මෙහි ද එය ලාමක යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් 'මහණෙනි, මෙය ජීවිකාවන් අතර අන්තයකි' යනු, මහණෙනි මෙය ජීවිකාවන් අතර කෙළවර වූ, ලාමක වූ, ඉතා පහත් වූ ජීවිතය යන අර්ථයයි. 'යදිදං පිණ්ඩෝල්‍යං' යනු යම් මේ පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන්, සිඟා කෑමෙන් ජීවත් වන්නාගේ ජීවිකාවයි. මෙහි පද අර්ථය මෙසේය - පිණ්ඩය (බත් පිඬ) සොයා හැසිරෙන බැවින් 'පිණ්ඩෝල' නම් වේ, ඔහුගේ ක්‍රියාව 'පිණ්ඩෝල්‍ය' නම් වේ, පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන් කරන ජීවිකාව යනු එහි අර්ථයයි.

အဘိသာပေါတိ အက္ကောသော. ကုပိတာ ဟိ မနုဿာ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကံ ‘‘ပိလောတိကခဏ္ဍံ နိဝါသေတွာ ကပါလဟတ္ထော ပိဏ္ဍံ ပရိယေသမာနော စရေယျာသီ’’တိ အက္ကောသန္တိ. အထ ဝါ ‘‘ကိံ တုယှံ အကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ, ယော တွံ ဧဝံ ဗလဝီရိယူပပန္နောပိ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပဟာယ ကပဏော ပိဏ္ဍောလော ဝိစရသိ ပတ္တပါဏီ’’တိ ဧဝမ္ပိ အက္ကောသန္တိယေဝ. တဉ္စ ခေါ ဧတန္တိ တံ ဧတံ အဘိသပမ္ပိ သမာနံ ပိဏ္ဍောလျံ. ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝသိကာတိ မမ သာသနေ ဇာတိကုလပုတ္တာ စ အာစာရကုလပုတ္တာ စ အတ္ထဝသိကာ ကာရဏဝသိကာ ဟုတွာ ကာရဏဝသံ ပဋိစ္စ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

'අභිසාප' යනු ආක්‍රෝශයකි (බැන වැදීමකි). කිපුණු මිනිස්සු තම සතුරාට 'වැරහැලි ඇඳගෙන, කබලක් අතැතිව, පිණ්ඩපාතය සොයමින් හැසිරේවා' යි ආක්‍රෝශ කරති. එසේත් නැතිනම් 'මෙසේ බලයෙන් හා වීර්යයෙන් යුක්තව සිටියදීත්, ලජ්ජා භය අතහැර කබලක් අතැතිව හිඟන්නෙකු මෙන් හැසිරෙන ඔබට කළ නොහැකි වෙනත් දෙයක් තිබේද?' යි මෙසේ ද ආක්‍රෝශ කරති. 'තඤ්ච ඛෝ ඒතං' යනු ඒ නින්දිත වූ පිණ්ඩෝල්‍යයයි. 'කුලපුත්තා උපේන්ති අත්ථවසිකා' යනු මාගේ ශාසනයෙහි ජාති කුලපුත්‍රයෝ ද ආචාර කුලපුත්‍රයෝ ද අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) ඇතිව, ඒ නිවන් දැකීමේ කරුණ පෙරදැරි කරගෙන මෙයට (පිණ්ඩෝල්‍යයට) පැමිණෙති.

ရာဇာဘိနီတာတိအာဒီသု ယေ ရညော သန္တကံ ခါဒိတွာ ရညာ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗန္ဓာပိတာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ရညာ ဗန္ဓနံ အဘိနီတတ္တာ ရာဇာဘိနီတာ နာမ. ယေ ပန စောရေဟိ အဋဝိယံ ဂဟေတွာ ဧကစ္စေသု မာရိယမာနေသု [Pg.278] ဧကစ္စေ ‘‘မယံ သာမိ တုမှေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ဂေဟံ အနဇ္ဈာဝသိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမ, တတ္ထ တတ္ထ ယံ ယံ ဗုဒ္ဓပူဇာဒိပုညံ ကရိဿာမ, တတော တတော တုမှာကံ ပတ္တိံ ဒဿာမာ’’တိ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ စောရာဘိနီတာ နာမ စောရေဟိ မာရေတဗ္ဗတံ အဘိနီတတ္တာ. ယေ ပန ဣဏံ ဂဟေတွာ ပဋိဒါတုံ အသက္ကောန္တာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ဣဏဋ္ဋာ နာမ. တဉ္စ ခေါ ဧတံ ပိဏ္ဍောလျံ ကုလပုတ္တာ မမ သာသနေ နေဝ ရာဇာဘိနီတာ…ပေ… န အာဇီဝိကာပကတာ ဥပေန္တိ, အပိစ ခေါ ‘‘ဩတိဏ္ဏမှာ ဇာတိယာ…ပေ… ပညာယေထာ’’တိ ဥပေန္တီတိ ပဒသမ္ဗန္ဓော.

''රජාභිනීත'' යනාදී තන්හි, රජු සතු දේ පැහැරගෙන රජු විසින් බන්ධනාගාරගත කළ කල්හි, ඉන් පලා ගොස් පැවිදි වූවෝ රජු විසින් බන්ධනයට පමුණුවන ලද බැවින් ''රජාභිනීත'' නම් වෙති. යම් කෙනෙක් වනාහි සොරුන් විසින් වනයේදී අල්ලාගනු ලැබ, ඇතැමෙකු මරනු ලබද්දී, ''ස්වාමීනි, ඔබ විසින් අප මුදාහරිනු ලැබුවහොත් අපි ගිහි ගෙය අත්හැර පැවිදි වන්නෙමු, එහිදී ඒ ඒ තැන්හි බුද්ධ පූජාදී පින්කම් කොට එහි පින ඔබට පමුණුවන්නෙමු'' යි කියා ඔවුන් විසින් මුදාහරිනු ලැබ පැවිදි වෙත් ද, ඔවුහු සොරුන් විසින් මරණයට පමුණුවන ලද බැවින් ''චෝරාභිනීත'' නම් වෙත්. යම් කෙනෙක් ණය ගෙන එය ආපසු ගෙවීමට නොහැකිව පලා ගොස් පැවිදි වෙත් ද, ඔවුහු ''ඉණට්ඨ'' නම් වෙති. කුලපුත්‍රයෝ මාගේ සෑසනයෙහි මේ මහණකම (පිණ්ඩෝල්‍යය) රජාභිනීතව... පෙ... හෝ දිවි පෙවෙත රැකගැනීමේ අරමුණින් වැළඳ නොගනිති, එහෙත් ''ජාතියෙන් බැට කෑ... පෙ... දුක් කෙළවර කිරීමක් පෙනේවා'' යන අරමුණින්ම පැමිණෙති යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

တတ္ထ ဩတိဏ္ဏမှာတိ ဩတိဏ္ဏာ အမှာ. ဇာတိယာတိအာဒီသု တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ, ပရိပါကော ဇရာ, ဘေဒေါ မရဏံ. ဉာတိရောဂဘောဂသီလဒိဋ္ဌိဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ သန္တာပေါ အန္တော နိဇ္ဈာနံ သောကော, တေဟိ ဖုဋ္ဌဿ ဝစီဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒေဝေါ. အနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗပဋိဟတကာယဿ ကာယပီဠနံ ဒုက္ခံ, အာဃာတဝတ္ထူသု ဥပဟတစိတ္တဿ စေတောပီဠနံ ဒေါမနဿံ. ဉာတိဗျသနာဒီဟိ ဧဝ ဖုဋ္ဌဿ ပရိဒေဝေနပိ အဓိဝါသေတုံ အသမတ္ထဿ စိတ္တသန္တာပသမုဋ္ဌိတော ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော. ဧတေဟိ ဇာတိအာဒီဟိ ဩတိဏ္ဏာ ဒုက္ခောတိဏ္ဏာ, တေဟိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ. ဒုက္ခပရေတာတိ တေဟိ ဒုက္ခဒုက္ခဝတ္ထူဟိ အဘိဘူတာ. ဇာတိအာဒယော ဟိ ဒုက္ခဿ ဝတ္ထုဘာဝတော ဒုက္ခာ, ဒုက္ခဘာဝတော စ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ ဒုက္ခာတိ. အပ္ပေဝ နာမ…ပေ… ပညာယေထာတိ ဣမဿ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခရာသိဿ ပရိစ္ဆေဒကရဏံ ဩသာနကိရိယာ အပိ နာမ ပညာယေယျ.

එහි ''ඕතිණ්ණම්හා'' යනු බැසගත්තෝ වුමූ යන්නයි. ''ජාතිය'' යනාදී තන්හි, ඒ ඒ සත්ව නිකායන්හි ස්කන්ධයන්ගේ පළමු පහළ වීම ජාතියයි; ඒවායේ මුහුකුරා යෑම ජරාවයි; බිඳී යෑම මරණයයි. ඥාති, රෝග, භෝග, ශීල සහ දෘෂ්ටි යන ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩිත වූවහුගේ සිත තුළ හටගන්නා දැවීම සෝකයයි; ඒවායින් පීඩිත වූවහුගේ වචනයෙන් පිටවන විලාපය පරිදේවයයි. අමනාප ස්පර්ශයෙන් හටගන්නා ශරීර පීඩාව දුක්ඛයයි; ආඝාත වස්තූන් හේතුවෙන් සිතෙහි හටගන්නා පීඩාව දෝමනස්සයයි. ඥාති ව්‍යසනාදියෙන්ම පීඩිතව, පරිදේවයෙන් පවා සිත සනසාගත නොහැකි වූවහුගේ සිතේ දැවීමෙන් හටගන්නා දැඩි වෙහෙස උපායාසයයි. මේ ජාති ආදියෙහි ගිලුණු බැවින් ''දුක්ඛෝතිණ්ණා'' (දුකෙහි බැසගත්තෝ) නම් වෙති, ඒ ජාත්‍යාදි දුක්වලට ඇතුළත් වූවෝ වෙති. ''දුක්ඛපරේතා'' යනු ඒ දුක් වස්තූන්ගෙන් මැඩුණෝ යන්නයි. ජාති ආදිය දුකට වස්තු වන බැවින් ''දුක්'' වන අතර, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාස යන මොහු ස්වභාවයෙන්ම දුක් වෙති. ''අප්පේව නාම... පෙ... පඤ්ඤායේථ'' යනු මේ සියලු සංසාර දුක් රැසෙහි සීමාව පැනවීම හෙවත් කෙළවර කිරීමක් පෙනේවා යන්නයි.

သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလူတိ ဣဒံ ယော ကုလပုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿာမီ’’တိ ပုဗ္ဗေ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပဗ္ဗဇိတော အပရဘာဂေ တံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ တထာရူပံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာလူတိ ပရဘဏ္ဍာနံ အဘိဇ္ဈာယိတာ. တိဗ္ဗသာရာဂေါတိ ဗလဝရာဂေါ. ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ဗျာပါဒေန ပူတိဘူတတ္တာ ဝိပန္နစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ တိခိဏသိင်္ဂေါ ဝိယ စဏ္ဍဂေါဏော ပရေသံ ဥပဃာတဝသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တော. မုဋ္ဌဿတီတိ ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကော ဝိယ, မံသနိက္ခိတ္တသုနခေါ ဝိယ စ နဋ္ဌဿတိ, ဣဓ ကတံ ဧတ္ထ န သရတိ. အသမ္ပဇာနောတိ နိပ္ပညော ခန္ဓာဒိပရိစ္ဆေဒရဟိတော. အသမာဟိတောတိ စဏ္ဍသောတေ ဗဒ္ဓနာဝါ ဝိယ အသဏ္ဌိတော. ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တောတိ ပန္ထာရုဠှမိဂေါ ဝိယ ဘန္တမနော. ပါကတိန္ဒြိယောတိ ယထာ ဂိဟီ [Pg.279] သံဝရာဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟပရိဇနေ ဩလောကေန္တိ အသံဝုတိန္ဒြိယာ, ဧဝံ အသံဝုတိန္ဒြိယော ဟောတိ.

''ඔහු දැඩි ලෝභ ඇත්තෙක් වෙයි'' යන මෙයින්, යම් කුලපුත්‍රයෙක් ''දුක් කෙළවර කරන්නෙමි'' යි පෙර සිතක් උපදවා පැවිදි වී, පසුව ඒ පැවිද්ද නියම ලෙස පවත්වාගෙන යෑමට අපොහොසත් වෙයි ද, එය දැක්වීම සඳහා මෙය වදාරන ලදී. එහි ''අභිජ්ඣාලූ'' යනු අනුන්ගේ බඩු බාහිරාදියට ලෝභ කරන්නා ය. ''තිබ්බසාරාගෝ'' යනු බලවත් රාගයයි. ''බ්‍යාපන්නචිත්තෝ'' යනු ව්‍යාපාදයෙන් දුෂිත වූ සිත ඇති තැනැත්තා ය. ''පදුට්ඨමනසංකප්පෝ'' යනු තියුණු අං ඇති නපුරු ගොනෙකු මෙන් අනුන්ට හිංසා කිරීමේ අදහසින් යුත් දූෂිත සිතයි. ''මුට්ඨස්සතී'' යනු බත් පංගුවක් අසල සිටින කපුටෙකු මෙන් ද, මස් කැබැල්ලක් අසල සිටින බල්ලෙකු මෙන් ද සිහිය මුළා වූ තැනැත්තා ය, මෙහි කළ දේ මෙහිදීම අමතක කරන ස්වභාවයයි. ''අසම්පජානෝ'' යනු පඤ්ඤා රහිත වූ, ස්කන්ධ ආදිය පිළිබඳ වටහා ගැනීමක් නැති තැනැත්තා ය. ''අසමාහිතෝ'' යනු සැඩ පහරකට අසු වූ නැවක් මෙන් අස්ථාවර වූ තැනැත්තා ය. ''විබ්භන්තචිත්තෝ'' යනු මාවතට බැසගත් මුවෙකු මෙන් භ්‍රාන්ත වූ සිතැත්තා ය. ''පාකතින්ද්‍රියෝ'' යනු ගෘහස්ථයන් සංවරයක් නොමැතිව පිරිවර දෙස බලන්නාක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය අසංවරව සිටින තැනැත්තා ය.

ဆဝါလာတန္တိ ဆဝါနံ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနေ အလာတံ. ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထဂတန္တိ ပမာဏေန အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တံ ဥဘတော ဒွီသု ကောဋီသု အာဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထမက္ခိတံ. နေဝ ဂါမေတိ သစေ ဟိ တံ ယုဂနင်္ဂလဂေါပါနသိပက္ခပါသကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ အဿ ဂါမေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. သစေ ခေတ္တကုဋိယာ ကဋ္ဌတ္ထရမဉ္စကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ အဿ, အရညေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. ယသ္မာ ပန ဥဘယတ္ထာပိ န သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တထူပမာဟန္တိ တထူပမံ ဆဝါလာတသဒိသံ အဟံ ဣမံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလံ ဝဒါမိ. ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနောတိ ယော အဂါရေ ဝသန္တေဟိ ဂိဟီဟိ ဒါယဇ္ဇေ ဘာဇိယမာနေ အညထာ စ ဘောဂေါ လဒ္ဓဗ္ဗော အဿ, တတော စ ပရိဟီနော. သာမညတ္ထဉ္စာတိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဝသေန ပတ္တဗ္ဗံ သာမညတ္ထဉ္စ န ပရိပူရေတိ. ဣမံ ပန ဥပမံ သတ္ထာ န ဒုဿီလဿ ဝသေန အာဟရိ, ပရိသုဒ္ဓသီလဿ ပန အလသဿ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒေါသေဟိ ဒူသိတစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အာဟရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

''ඡවාලාතං'' යනු මිනී පුලුස්සන තැන්වල ඇති දර කැබැල්ලයි. ''උභතෝපදිත්තං මජ්ඣේ ගූථගතං'' යනු ප්‍රමාණයෙන් අඟල් අටක් පමණ වූ, දෙකෙළවරින් ගිනි ගන්නා වූ, මැද අසූචි තැවරුණු දර කැබැල්ලකි. එය ගමට ප්‍රයෝජනයක් නැත, මන්ද යත් නඟුල්, වියගස්, පරාල ආදිය සෑදීම සඳහා ගමට ගෙන යා නොහැකි බැවිනි. එය වනයට ද ප්‍රයෝජනයක් නැත, මන්ද යත් කුඹුරු පැල්පත්වල දර ලෑලි හෝ ඇඳ පුටු සඳහා දර පිණිස ගත නොහැකි බැවිනි. යම් හෙයකින් මේ දෙපසටම ගත නොහැකි ද, එබැවින් එසේ වදාරන ලදී. ''තථූපමාහං'' යනු ඒ මිනී දර කැබැල්ලට සමාන කොට මම මේ පුද්ගලයා හඳුන්වමි යන්නයි. ''ගිහිභෝගා ච පරිහීනෝ'' යනු ගිහි ගෙයි වසන ගිහියන්ගේ දායාද උරුමයෙන් ලැබිය යුතු භෝගයන්ගෙන් ද අනෙකුත් සම්පත්වලින් ද පිරිහීමයි. ''සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච'' යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා පරියප්තිය හා ප්‍රතිවේධය මගින් ලැබිය යුතු මහණකමේ අර්ථය සම්පූර්ණ නොකිරීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ උපමාව වදාළේ දුශ්ශීලයෙකු උදෙසා නොව, පිරිසිදු සීලයක් ඇති නමුත් අලස වූ, අභිජ්ඣාදී කෙලෙසුන්ගෙන් සිත දූෂිත කරගත් පුද්ගලයා උදෙසා බව දත යුතුය.

ဂါထာသု ဂိဟိဘောဂါတိ ကာမသုခသမ္ဘောဂတော. ပရိဟီနောတိ ဇီနော. သာမညတ္ထန္တိ ပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စဉ္စေဝ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စဉ္စ. တာဒိသော ဟိ အသုတံ သောတုံ သုတံ ပရိယောဒါပေတုံ န သက္ကောတိ အလသဘာဝတော. ဒုဋ္ဌု ဘဂေါတိ ဒုဗ္ဘဂေါ, အလက္ခိကော ကာဠကဏ္ဏိပုရိသော. ပရိဓံသမာနောတိ ဝိနဿမာနော. ပကိရေတီတိ ဝိကိရေတိ ဝိဒ္ဓံသေတိ. သဗ္ဗမေတံ ဘာဝိနော သာမညတ္ထဿ အနုပ္ပာဒနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဆဝါလာတံဝ နဿတီတိ သော တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ယထာဝုတ္တံ ဆဝါလာတံ ဝိယ ကဿစိ အနုပယုဇ္ဇမာနော ဧဝ နဿတိ ဥဘတော ပရိဘဋ္ဌဘာဝတော. ဧဝံ ‘‘ကာယဝါစာဟိ အကတဝီတိက္ကမောပိ စိတ္တံ အဝိသောဓေန္တော နဿတိ, ပဂေဝ ကတဝီတိက္ကမော ဒုဿီလော’’တိ တဿ အပါယဒုက္ခဘာဂိဘာဝဒဿနေန ဒုဿီလေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ တတော သတ္တေ ဝိဝေစေတုကာမော ‘‘ကာသာဝကဏ္ဌာ’’တိအာဒိနာ ဂါထာဒွယမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝ.

ගාථාවන්හි ''ගිහිභෝගා'' යනු කාම සැප විඳීමෙනි. ''පරිහීනෝ'' යනු පිරිහුණේ ය. ''සාමඤ්ඤත්ථං'' යනු ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත භාවය හා පරියත්ති බහුශ්‍රැත භාවයයි. එවැනි තැනැත්තා අලස බැවින් අසා නැති දේ ඇසීමට හෝ ඇසූ දේ පිරිසිදු කරගැනීමට හෝ නොහැකි වෙයි. ''දුබ්භගෝ'' යනු පින් මඳ වූ, අවාසනාවන්ත කාලකණ්ණි පුද්ගලයාය. ''පරිධංසමානෝ'' යනු විනාශ වන්නා වූ යන්නයි. ''පකිරේති'' යනු විසිරුවයි, විනාශ කරයි. මේ සියල්ල වදාළේ අනාගතයේ ලැබීමට තිබූ ශ්‍රමණාර්ථයන් අහිමි වීම අරභයා ය. ''ඡවාලාතංව නස්සති'' යනු එවැනි පුද්ගලයා ඉහත කී මිනී දර කැබැල්ල මෙන් කිසිවකට ප්‍රයෝජනයක් නොවී දෙපසින්ම පිරිහුණු බැවින් විනාශ වන බවයි. මෙසේ ''කයින් වචනයෙන් වැරදි නොකළ ද, සිත පිරිසිදු කර නොගන්නා තැනැත්තා විනාශ වන්නේ නම්, වැරදි සිදු කරන දුශ්ශීලයා ගැන කවර කථා ද'' යි ඔහුගේ අපායගාමී දුක්ඛිත ස්වභාවය පෙන්වා දී, සත්වයන් දුශ්ශීල භාවයෙන් මුදවනු පිණිස ''කාසාවකණ්ඨා'' යනාදී ගාථා දෙක වදාළ සේක. එහි අර්ථය කලින් දක්වන ලදී.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃. သံဃာဋိကဏ္ဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඝාටිකණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၂. တတိယေ [Pg.280] သံဃာဋိကဏ္ဏေတိ စီဝရကောဋိယံ. ဂဟေတွာတိ ပရာမသိတွာ. အနုဗန္ဓော အဿာတိ အနုဂတော ဘဝေယျ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု အတ္တနော ဟတ္ထေန မယာ ပါရုတဿ သုဂတမဟာစီဝရဿ ကဏ္ဏေ ပရာမသန္တော ဝိယ မံ အနုဂစ္ဆေယျ, ဧဝံ မယှံ အာသန္နတရော ဟုတွာ ဝိဟရေယျာ’’တိ. ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိပန္တောတိ ဂစ္ဆန္တဿ မမ ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိတ္တဋ္ဌာနေ ပါဒုဒ္ဓါရဏာနန္တရံ အတ္တနော ပါဒံ နိက္ခိပန္တော. ဥဘယေနာပိ ‘‘ဌာနဂမနာဒီသု အဝိဇဟန္တော သဗ္ဗကာလံ မယှံ သမီပေ ဧဝ ဝိဟရေယျ စေပီ’’တိ ဒဿေတိ. သော အာရကာဝ မယှံ, အဟဉ္စ တဿာတိ သော ဘိက္ခု မယာ ဝုတ္တံ ပဋိပဒံ အပူရေန္တော မမ ဒူရေယေဝ, အဟဉ္စ တဿ ဒူရေယေဝ. ဧတေန မံသစက္ခုနာ တထာဂတဒဿနံ ရူပကာယသမောဓာနဉ္စ အကာရဏံ, ဉာဏစက္ခုနာဝ ဒဿနံ ဓမ္မကာယသမောဓာနမေဝ စ ပမာဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မဉှိ သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု န ပဿတိ, ဓမ္မံ အပဿန္တော န မံ ပဿတီ’’တိ. တတ္ထ ဓမ္မော နာမ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော. သော စ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒူသိတစိတ္တေန န သက္ကာ ပဿိတုံ, တသ္မာ ဓမ္မဿ အဒဿနတော ဓမ္မကာယဉ္စ န ပဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

92. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සංඝාටිකණ්ණේ’ යනු සිවුරු කොණෙහි ය. ‘ගහෙත්වා’ යනු පරාමර්ශනය කරමින් හෙවත් අල්ලාගෙන ය. ‘අනුබද්ධෝ අස්ස’ යනු අනුගමනය කරන්නෙකු වන්නේය යන්නයි. මෙහි අදහස මෙසේය - ‘මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් මා විසින් පෙරවන ලද සුගත මහ සිවුරේ කොණ තමාගේ අතින් අල්ලන්නෙකු මෙන් මා පසුපස එන්නේ නම්, එලෙස මා හට ඉතා සමීපව වෙසෙන්නේ නම්’ යන්නයි. ‘පාදේ පාදං නික්ඛිපන්තෝ’ යනු ගමන් කරන මගේ පාදය තැබූ තැනින් පාදය එසවූ සැණින්ම තමාගේ පාදය තබන්නා වූ යන්නයි. මේ කරුණු දෙකෙන්ම දක්වන්නේ ‘සිටින විට හෝ ගමන් කරන විට හෝ නොවැළකී නිරන්තරයෙන්ම මා සමීපයෙහිම වෙසෙන්නේ වී නමුදු’ යන්නයි. ‘සෝ ආරකාව මය්හං, අහඤ්ච තස්ස’ යනු ඒ භික්ෂුව මා විසින් වදාරන ලද ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ නොකරන්නේ නම් ඔහු මගෙන් ඉතා දුරස්ය, මම ද ඔහුගෙන් ඉතා දුරස් වෙමි. මෙයින් මාංස චක්ෂුසින් තථාගතයන් වහන්සේ දැකීම හා රූප කාය හා එක්ව සිටීම හේතුවක් නොවන බවත්, ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැකීම හෙවත් ධර්මකාය සමඟ එක්වීමම ප්‍රමාණය වන බවත් දක්වයි. එහෙයින්ම ‘මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව ධර්මය නොදකියි, ධර්මය නොදක්නේ මා නොදකියි’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘ධර්මය’ නම් නවවිධ ලෝකුත්තර ධර්මයයි. එය අභිජ්ඣා ආදියෙන් දූෂිත වූ සිතින් දැකිය නොහැකිය. එබැවින් ධර්මය නොදැකීම නිසා ධර්මකාය ද නොදකියි. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදි -

‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန? ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ သော မံ ပဿတိ; ယော မံ ပဿတိ, သော ဓမ္မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇).

‘වක්කලී, මේ කුණු වූ කය දැකීමෙන් ඔබට ඇති ඵලය කිම? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකියි ද ඔහු මා දකියි; යමෙක් මා දකියි ද ඔහු ධර්මය දකියි’ (සං. නි. 3.87).

‘‘ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃; ပဋိ. မ. ၃.၅) စ.

‘ධර්මභූත වූ, බ්‍රහ්මභූත වූ’ (ම. නි. 1.203; පටි. ම. 3.5) යනුවෙන් ද,

‘‘ဓမ္မကာယော ဣတိပိ, ဗြဟ္မကာယော ဣတိပီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၈) စ အာဒိ.

‘ධර්මකාය යනු ද, බ්‍රහ්මකාය යනු ද මීට නමකි’ (දී. නි. 3.118) යනාදී වශයෙන් ද වදාරන ලදි.

ယောဇနသတေတိ ယောဇနသတေ ပဒေသေ, ယောဇနသတမတ္ထကေတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဝသေန စဿ အနဘိဇ္ဈာလုအာဒိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘යෝජනසතේ’ යනු යොදුන් සියයක් දුර ප්‍රදේශයක, එනම් යොදුන් සියයක් මත්තෙහි යනු අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී කරුණට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. ආර්ය මාර්ගාධිගමය කිරීමෙන් ඔහු තුළ අභිජ්ඣාවෙන් තොර බව ආදී ගුණ ඇති බව දත යුතුය.

ဂါထာသု မဟိစ္ဆောတိ ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂတာယ မဟာဣစ္ဆော. ဝိဃာတဝါတိ ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပတာယ သတ္တေသု အာဃာတဝသေန မဟိစ္ဆတာယ ဣစ္ဆိတာလာဘေန စ ဝိဃာတဝါ. ဧဇာနုဂေါတိ ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ [Pg.281] ဒါသော ဝိယ ဟုတွာ တံ အနုဂစ္ဆန္တော. ရာဂါဒိကိလေသပရိဠာဟာဘိဘဝေန အနိဗ္ဗုတော. ရူပါဒိဝိသယာနံ အဘိကင်္ခနေန ဂိဒ္ဓေါ. ပဿ ယာဝဉ္စ အာရကာတိ အနေဇဿ နိဗ္ဗုတဿ ဝီတဂေဓဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩကာသဝသေန သမီပေပိ သမာနော မဟိစ္ဆော ဝိဃာတဝါ ဧဇာနုဂေါ အနိဗ္ဗုတော ဂိဒ္ဓေါ ဗာလပုထုဇ္ဇနော ဓမ္မသဘာဝတော ယတ္တကံ ဒူရေ, တဿ သော ဒူရဘာဝေါ ပဿ, ဝတ္တုမ္ပိ န သုကရန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවන්හි ‘මහිච්ඡෝ’ යනු කාමයන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ආශාව නිසා මහත් වූ ඉච්ඡා ඇති තැනැත්තා ය. ‘විඝාතවා’ යනු දූෂිත මනෝ සංකල්පයන් නිසා සත්වයන් කෙරෙහි ඇති කරගත් ක්‍රෝධය මගින් ද, මහත් ඉච්ඡා ඇති බව නිසා තමන් කැමති දෙය නොලැබීමෙන් ද හටගත් පීඩාවන් ඇත්තා ය. ‘ඒජානුගෝ’ යනු ඒජා සංඛ්‍යාත තෘෂ්ණාවට දාසයෙකු මෙන් වී එය පසුපස යන්නා ය. රාගාදී කෙලෙස් දැවිලිවලින් යටපත් වූ බැවින් ‘අනිබ්බුත’ (නොනිවුණු) වූවෙකි. රූප ආදී විෂයන් කෙරෙහි දැඩිව ඇලුණු බැවින් ‘ගිද්ධ’ (ගිජු) වූවෙකි. ‘පස්ස යාවඤ්ච ආරකා’ යනු තෘෂ්ණා රහිත වූ, නිවුණා වූ, ගිජු බවින් තොර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට අවකාශය (ස්ථානය) අතින් සමීපව සිටිය ද, මහිච්ඡ වූ, පීඩිත වූ, තෘෂ්ණාව පසුපස යන, නොනිවුණු, ගිජු වූ බාල පෘථග්ජනයා ධර්ම ස්වභාවයෙන් කොතරම් දුරදැයි බලන්න, එම දුරස්ථභාවය පැවසීම පවා පහසු නොවන බව අර්ථයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදි -

‘‘နဘဉ္စ ဒူရေ ပထဝီ စ ဒူရေ,ပါရံ သမုဒ္ဒဿ တထာဟု ဒူရေ;

တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ,သတဉ္စ ဓမ္မော အသတဉ္စ ရာဇာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၄၇;

ဇာ. ၂.၂၁.၄၁၄);

‘අහස ද පොළොව ද බොහෝ දුරය, සමුද්‍රයේ එතෙර ද දුර යැයි පවසති. එහෙත් සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය හා අසත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය ඊටත් වඩා බෙහෙවින් දුරස්ථ බව පවසති’ (අ. නි. 4.47; ජා. 2.21.414).

ဓမ္မမဘိညာယာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ အဘိညာယ အညာယ ဉာတတီရဏပရိညာဟိ ယထာရဟံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဇာနိတွာ. ဓမ္မမညာယာတိ တမေဝ ဓမ္မံ အပရဘာဂေ မဂ္ဂဉာဏေန ပရိညာဒိဝသေန ယထာမရိယာဒံ ဇာနိတွာ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စေန ပဏ္ဍိတော. ရဟဒေါဝ နိဝါတေ စာတိ နိဝါတဋ္ဌာနေ ရဟဒေါ ဝိယ အနေဇော ကိလေသစလနရဟိတော ဥပသမ္မတိ, ယထာ သော ရဟဒေါ နိဝါတဋ္ဌာနေ ဝါတေန အနဗ္ဘာဟတော သန္နိသိန္နောဝ ဟောတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ သဗ္ဗထာပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသော ကိလေသစလနရဟိတော အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ ဝူပသမ္မတိ, သဗ္ဗကာလံ ဥပသန္တသဘာဝေါဝ ဟောတိ. အနေဇောတိ သော ဧဝံ အနေဇာဒိသဘာဝေါ အရဟာ အနေဇာဒိသဘာဝဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩကာသတော ဒူရေပိ သမာနော ဓမ္မသဘာဝတော အဒူရေ သန္တိကေ ဧဝါတိ.

‘ධම්මමභිඤ්ඤාය’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය විශිෂ්ට ලෙස දැන, ඥාත පරිඥා හා තීරණ පරිඥා මගින් යථා පරිදි පූර්ව භාගයෙහි දැනගෙන යන්නයි. ‘ධම්මමඤ්ඤාය’ යනු එම ධර්මයම මතු භාගයෙහි මාර්ග ඥානයෙන් පරිඥා වශයෙන් මනා කොට දැනගෙන යන්නයි. ‘පණ්ඩිතෝ’ යනු ප්‍රතිවේධ බාහුශ්‍රැතයෙන් පණ්ඩිත වූ තැනැත්තා ය. ‘රහදෝව නිවාතේ ච’ යනු සුළං රහිත තැනක ඇති විලක් මෙන් කෙලෙස් සලිත වීම් රහිතව සංසිඳෙන්නේය. යම් සේ එම විල සුළං රහිත තැනක සුළඟින් පීඩා නොවී නිශ්චලව පවතී ද, එලෙසම මොහු ද සියලු ආකාරයෙන්ම සන්සිඳුණු කෙලෙස් ඇතිව, කෙලෙස් සලිත වීම් රහිතව අරහත් ඵල සමාධියෙන් සන්සිඳෙන්නේය, නිරන්තරයෙන්ම උපශාන්ත ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නේය. ‘අනේජෝ’ යනු මෙලෙස තෘෂ්ණා රහිත ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් රහතන් වහන්සේ, තෘෂ්ණා රහිත ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ස්ථානය අතින් දුරස්ව සිටිය ද ධර්ම ස්වභාවය අනුව දුරස් නොවී සමීපයෙහිම වන්නේය යන්නයි.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၄. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අග්ගි සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၃. စတုတ္ထေ အနုဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ, ရာဂေါ ဧဝ အဂ္ဂိ ရာဂဂ္ဂိ. ရာဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ အနုဒဟတိ ဈာပေတိ, တသ္မာ ‘‘အဂ္ဂီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယထာ အဂ္ဂိ ယဒေဝ ဣန္ဓနံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ နိဒဟတိ, မဟာပရိဠာဟော စ ဟောတိ, ဧဝမိမေပိ [Pg.282] ရာဂါဒယော ယသ္မိံ သန္တာနေ သယံ ဥပ္ပန္နာ, တံ နိဒဟန္တိ, မဟာပရိဠာဟာ စ ဟောန္တိ ဒုန္နိဗ္ဗာပယာ. တေသု ရာဂပရိဠာဟေန သန္တတ္တဟဒယာနံ ဣစ္ဆိတာလာဘဒုက္ခေန မရဏပ္ပတ္တာနံ သတ္တာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ. အယံ တာဝ ရာဂဿ အနုဒဟနတာ. ဒေါသဿ ပန အနုဒဟနတာယ ဝိသေသတော မနောပဒေါသိကာ ဒေဝါ, မောဟဿ အနုဒဟနတာယ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ ဒေဝါ စ နိဒဿနံ. မောဟဝသေန ဟိ တေသံ သတိသမ္မောသော ဟောတိ, တသ္မာ ခိဍ္ဍာဝသေန အာဟာရဝေလံ အတိဝတ္တေန္တာ ကာလံ ကရောန္တိ. အယံ တာဝ ရာဂါဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အနုဒဟနဘာဝေါ. သမ္ပရာယိကော ပန နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တာပနဝသေန ဃောရတရော ဒုရဓိဝါသော စ. အယဉ္စ အတ္ထော အာဒိတ္တပရိယာယေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

93. සිව්වැන්නෙහි දැවීමේ අර්ථයෙන් ගින්න නම් වේ. රාගයම ගින්නක් බැවින් ‘රාගග්ගි’ නම් වේ. රාගය උපදින කල්හි සත්වයන් දවයි, හළු කරයි, එබැවින් ‘ගින්න’ යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් දෙකෙහි ද (දෝස, මෝහ) ක්‍රමය මෙයමය. එහි ගින්න යම් ඉන්ධනයක් ඇසුරු කොට උපදී ද, එයම දවයි, මහත් දැවිල්ලක් ඇති කරයි, එලෙසම මේ රාගාදීහු ද යම් සන්තානයක උපදිත් ද, එම සන්තානයම දවති, නිවීමට අපහසු මහත් දැවිල්ලක් ඇති කරති. ඒ අතරින් රාගයේ දැවිල්ලෙන් තැවුණු හදවත් ඇතිව, තමන් රුචි කළ දෑ නොලැබීමේ දුකෙන් මරණයට පත් වූ සත්වයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. මෙය තාක් රාගයේ දැවීමේ ස්වභාවයයි. ද්වේෂයේ දැවීමේ ස්වභාවයට විශේෂයෙන්ම මනෝපදෝසික දේවතාවෝ උදාහරණ වෙති. මෝහයේ දැවීමේ ස්වභාවයට ඛිඩ්ඩාපදෝසික දේවතාවෝ උදාහරණ වෙති. මෝහය නිසා ඔවුන්ගේ සිහිය මුළා වෙයි, එබැවින් ක්‍රීඩාවෙහි යෙදී ආහාර වේල ඉක්මවා යෑමෙන් ඔවුන් කළුරිය කරති. මෙය රාගාදීන්ගේ මෙලොව දැවීමේ ස්වභාවයයි. පරලොව දී නම් නිරය ආදියෙහි උපදවන බැවින් මෙය අතිශය දරුණු හා ඉවසීමට අපහසු වූවකි. මේ අර්ථය ආදිත්තපරියාය සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය.

ဂါထာသု ကာမေသု မုစ္ဆိတေတိ ဝတ္ထုကာမေသု ပါတဗျတာဝသေန မုစ္ဆံ ဗာလျံ ပမာဒံ မိစ္ဆာစာရံ အာပန္နေ. ဗျာပန္နေတိ ဗျာပန္နစိတ္တေ ဒဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော. နရေ ပါဏာတိပါတိနောတိ ဣဒံ ဒေါသဂ္ဂိဿ. အရိယဓမ္မေ အကောဝိဒေတိ ယေ ခန္ဓာယတနာဒီသု သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာယ မနသိကာရရဟိတာ အရိယဓမ္မဿ အကုသလာ, တေ သမ္မောဟေန အဘိဘူတာ ဝိသေသေန သမ္မူဠှာ နာမာတိ ဝုတ္တာ. ဧတေ အဂ္ဂီ အဇာနန္တာတိ ‘‘ဧတေ ရာဂဂ္ဂိအာဒယော ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ အနုဒဟန္တီ’’တိ အဇာနန္တာ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပဟာနာဘိသမယဝသေန စ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ. သက္ကာယာဘိရတာတိ သက္ကာယေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနနန္ဒနာဘိရတာ. ဝဍ္ဎယန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝဍ္ဎယန္တိ အာစိနန္တိ. နိရယန္တိ အဋ္ဌဝိဓံ မဟာနိရယံ, သောဠသဝိဓံ ဥဿဒနိရယန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ နိရယံ. တိရစ္ဆာနဉ္စ ယောနိယောတိ တိရစ္ဆာနယောနိယော စ. အသုရန္တိ အသုရကာယံ ပေတ္တိဝိသယဉ္စ ဝဍ္ဎယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ගාථාවන්හි ‘කාමයන්හි මුසපත් වූ’ යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ඇති ගිජු බව හේතුවෙන් මුළාවට, ප්‍රමාදයට සහ මිථ්‍යාචාරයට පැමිණි යන්නයි. ‘ව්‍යාපන්න වූ’ යනු ව්‍යාපන්න සිතින් (විනාශකාරී සිතින්) දවයි යන අර්ථය හා සම්බන්ධ වේ. ‘නරයන් අතර ප්‍රාණඝාත කරන්නෝ’ යන්න ද්වේෂ ගින්නට අයත් වේ. ‘ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූ’ යනු ස්කන්ධ, ආයතන ආදිය පිළිබඳව සම්පූර්ණයෙන්ම උගෙනීමෙන්, විමසීමෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරව ආර්ය ධර්මයෙහි අකුසල් වූවෝ ද, ඔවුහු මෝහයෙන් අභිභවනය වූ බැවින් විශේෂයෙන් ‘සම්මූළ්හ’ (මුළා වූවෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘මේ ගිනි නොදන්නෝ’ යනු ‘මෙම රාගාදී ගිනි මෙලොව හා පරලොව යන දෙකෙහිම දවනු ලබන්නේ ය’ යන්න නොදන්නා, පිරිසිඳ අවබෝධ කරගැනීමෙන් හා ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය අවබෝධ කර නොගන්නා වූවෝය. ‘සක්කායෙහි ඇලුණු’ යනු උපාදානස්කන්ධ පහ තුළ තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා මානය යන කරුණුවලින් ඇලුණු බවයි. ‘වර්ධනය කරති’ යනු නැවත නැවත ඉපදීම මගින් රැස්කරන බවයි. ‘නිරය’ යනු අටමහ නිරය, සොළොස් ඔස්සද නිරය ඇතුළු සියලුම නිරයන්ය. ‘තිරිසන් යෝනිය’ ද, ‘අසුර’ යනු අසුර කාය සහ ප්‍රේත විෂය ද වර්ධනය කරති යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ.

ဧတ္တာဝတာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ အနုဒဟနဘာဝဒဿနမုခေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နေသံ နိဗ္ဗာပနေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စ ရတ္တိန္ဒိဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယုတ္တာတိ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန ယုတ္တာ. ကတ္ထ? သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ. တေန အညသာသနေ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ နိဗ္ဗာပနာဘာဝံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ အနညသာဓာရဏံ တေသံ နိဗ္ဗာပနဝိဓိံ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေန္တော –

මෙපමණකින් රාගාදී ගිනි මෙලොව හා පරලොව දවනු ලබන ආකාරය පෙන්වීමෙන් සංසාර චක්‍රය (වෘත්තය) දක්වා, දැන් ඒවා නිවීමෙන් සංසාරයෙන් මිදීම (විවෘත්තය) දැක්වීම සඳහා ‘යම් කෙනෙක් රෑ දහවල්’ යනුවෙන් ආරම්භ වන කොටස පවසන ලදී. එහි ‘යෙදුණු’ යනු භාවනානුයෝගීව නිරත වූවෝය. කොහේද? සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි ය. එමගින් අන්‍ය ශාසනයන්හි රාගාදී ගිනි නිවීමට නොහැකි බව දක්වයි. ඒ අනුව අන්‍ය ශාසනයන්ට පොදු නොවන එම ගිනි නිවීමේ ක්‍රමය වන අසුභ කමටහන කෙටියෙන් මෙසේ දක්වයි -

‘‘တေ နိဗ္ဗာပေန္တိ ရာဂဂ္ဂိံ, နိစ္စံ အသုဘသညိနော;

ဒေါသဂ္ဂိံ ပန မေတ္တာယ, နိဗ္ဗာပေန္တိ နရုတ္တမာ;

မောဟဂ္ဂိံ ပန ပညာယ, ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိ. –

“ඒ උතුම් මනුෂ්‍යයෝ නිරන්තරයෙන් අසුභ සංඥාවෙන් යුක්තව රාග ගින්න නිවති. මෛත්‍රියෙන් ද්වේෂ ගින්න නිවති. තීක්ෂණ අවබෝධය ලබා දෙන ප්‍රඥාවෙන් මෝහ ගින්න නිවති.”

အာဟ[Pg.283]. တတ္ထ အသုဘသညိနောတိ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန စေဝ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန စ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေန အသုဘသညိနော. မေတ္တာယာတိ ‘‘သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၆၄, ၆၆) ဝုတ္တာယ မေတ္တာဘာဝနာယ. ဧတ္ထ စ အသုဘဇ္ဈာနဉ္စ ပါဒကံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တိတအနာဂါမိမဂ္ဂေန ရာဂဂ္ဂိဒေါသဂ္ဂီနံ နိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပညာယာတိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ. တေနေဝါဟ ‘‘ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိ. သာ ဟိ ကိလေသက္ခန္ဓံ ဝိနိဝိဇ္ဈန္တီ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီတိ ဝုစ္စတိ. အသေသံ ပရိနိဗ္ဗန္တီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အသေသံ ရာဂဂ္ဂိအာဒိံ နိဗ္ဗာပေတွာ သဥပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဌိတာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ နိပကာ ပုဗ္ဗေဝ သမ္မပ္ပဓာနေန သဗ္ဗသော ကောသဇ္ဇဿ သုပ္ပဟီနတ္တာ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန အကိလာသုဘာဝေန စ ရတ္တိန္ဒိဝမတန္ဒိတာ စရိမကစိတ္တနိရောဓေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ အသေသံ ပရိနိဗ္ဗန္တိ. တတော စ အသေသံ နိဿေသံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အစ္စဂုံ အတိက္ကမံသု.

යනුවෙන් පැවසූහ. එහි ‘අසුභ සංඥා ඇත්තෝ’ යනු දෙතිස් කුණප වශයෙන් ද, උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුරු) ආදී වශයෙන් ද අසුභ භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් අසුභ සංඥාව ඇති කරගත් අයයි. ‘මෛත්‍රියෙන්’ යනු ‘ඔහු මෛත්‍රී සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි’ යනුවෙන් දැක්වෙන මෛත්‍රී භාවනාවෙනි. මෙහිදී අසුභ ධ්‍යානය පාදක කරගෙන උපදවා ගන්නා අනාගාමී මාර්ගයෙන් රාග ගින්න සහ ද්වේෂ ගින්න නිවා දැමීම වටහා ගත යුතුය. ‘ප්‍රඥාවෙන්’ යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. එබැවින් ‘යම් ඒ තීක්ෂණ අවබෝධයට (නිබ්බේධගාමිනී) පමුණුවන’ යැයි පවසන ලදී. එය කෙලෙස් කඳ විනිවිද යමින් පවතින බැවින් ‘නිබ්බේධගාමිනී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ශේෂයක් නැතිව පිරිනිවෙති’ යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් ඉතිරි නැතිව රාගාදී ගිනි නිවා දමා, සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් වැඩසිටිමින්, ප්‍රඥා මහිමයට පැමිණි ප්‍රඥාවන්තයෝ පෙර සිටම සම්‍යක් ප්‍රධානයෙන් (නිවැරදි වීර්යයෙන්) සියලු අලස බව ප්‍රහීණ කළ බැවින්, ඵල සමාපත්තියට සමවැදීමෙන් වෙහෙසක් නොමැතිව දිවා රාත්‍රී අප්‍රමාදීව, අවසාන චිත්ත නිරෝධයෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් අශේෂව පිරිනිවෙති. එතැන් පටන් ඉතිරි නැතිව සියලු සංසාර දුක ඉක්මවා ගියහ.

ဧဝံ ယေ ရာဂဂ္ဂိအာဒိကေ နိဗ္ဗာပေန္တိ, တေသံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဋိဝိဒ္ဓဂုဏေဟိ ထောမေန္တော ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ အရိယဒ္ဒသာတိ အရိယေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ကိလေသေဟိ ဝါ အာရကတ္တာ အရိယံ နိဗ္ဗာနံ, အရိယံ စတုသစ္စမေဝ ဝါ ဒိဋ္ဌဝန္တောတိ အရိယဒ္ဒသာ. ဝေဒဿ မဂ္ဂဉာဏဿ, တေန ဝါ ဝေဒေန သံသာရဿ ပရိယောသာနံ ဂတာတိ ဝေဒဂုနော. သမ္မဒညာယာတိ သမ္မဒေဝ သဗ္ဗံ အာဇာနိတဗ္ဗံ ကုသလာဒိံ ခန္ဓာဒိဉ္စ ဇာနိတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

මෙසේ යම් කෙනෙක් රාගාදී ගිනි නිවන්නේ ද, ඔවුන්ගේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණයෙන් නිවී යාම දක්වා, දැන් අවබෝධ කරගත් ගුණාංගවලින් ප්‍රශංසා කරමින් අවසාන ගාථාව පැවසූහ. එහි ‘අරියද්දසා’ යනු බුද්ධාදී ආර්යයන් විසින් දැක්ක යුතු වූ හෝ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ආර්ය වූ නිර්වාණය හෝ ආර්ය වූ චතුරාර්ය සත්‍යය දුටු බැවින් අරියද්දසා නම් වේ. ‘වේද’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවයි, එම ප්‍රඥාවෙන් හෝ අවබෝධයෙන් සංසාරයේ කෙළවරට පැමිණි බැවින් ‘වේදගූ’ නම් වේ. ‘මැනවින් දැන’ යනු මැනවින්ම අවබෝධ කළ යුතු සියලු කුසලාදී ධර්මයන් හා ස්කන්ධ ආදිය දැනගෙන යන්නයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවුණි.

၅. ဥပပရိက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උපපරික්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၄. ပဉ္စမေ တထာ တထာတိ တေန တေန ပကာရေန. ဥပပရိက္ခေယျာတိ ဝီမံသေယျ ပရိတုလေယျ သမ္မသေယျ ဝါ. ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတောတိ ယထာ ယထာ အဿ ဘိက္ခုနော ဥပပရိက္ခန္တဿ. ဗဟိဒ္ဓါ စဿ ဝိညာဏံ အဝိက္ခိတ္တံ အဝိသဋန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိက္ခေပါဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တံ သမာဟိတံ, တတော ဧဝ အဝိသဋံ သိယာ[Pg.284]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယေန ယေန ပကာရေန ဣမဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဘိက္ခုနော ဥပပရိက္ခတော သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ ပုဗ္ဗေ သမာဟိတာကာရသလ္လက္ခဏဝသေန သမထနိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ သမ္မသနဉာဏံ ပဝတ္တေန္တဿ အတ္တနော ဝိပဿနာစိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ န သိယာ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိယံ န သိယာ, တေန တေန ပကာရေန ဘိက္ခု ဥပပရိက္ခေယျ ပရိတုလေယျာတိ. အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတန္တိ ယသ္မာ ဝီရိယေ မန္ဒံ ဝဟန္တေ သမာဓိဿ ဗလဝဘာဝတော ကောသဇ္ဇာဘိဘဝေန အဇ္ဈတ္တံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ သင်္ကောစဝသေန ဌိတတ္တာ သဏ္ဌိတံ နာမ ဟောတိ, ဝီရိယသမတာယ ပန ယောဇိတာယ အသဏ္ဌိတံ ဟောတိ ဝီထိံ ပဋိပန္နံ. တသ္မာ ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတော ဝိညာဏံ အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတံ အဿ, ဝီထိပဋိပန္နံ သိယာ, တထာ တထာ ဥပပရိက္ခေယျ. အနုပါဒါယ န ပရိတဿေယျာတိ ယထာ ယထာဿ ဥပပရိက္ခတော ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ရူပါဒီသု ကဉ္စိ သင်္ခါရံ အဂ္ဂဟေတွာ တတော ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန န ပရိတဿေယျ, တထာ တထာ ဥပပရိက္ခေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ပန ဥပပရိက္ခတော တိဝိဓမ္ပေတံ သိယာတိ? ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိယေ ကောသဇ္ဇပက္ခိယေ စ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေန္တော ဝီရိယသမတံ ယောဇေတွာ ပုဗ္ဗေဝ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေဟိ စိတ္တံ ဝိသောဓေတွာ ယထာ သမ္မဒေဝ ဝိပဿနာဉာဏံ ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ, တထာ သမ္မသတော.

94. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘එම එම ආකාරයෙන්’ යනු ඒ ඒ ක්‍රමවලින් ය. ‘විමසිය යුතුය’ යනු විමර්ශනය කළ යුතුය, තුලනය කළ යුතුය, නැතහොත් මෙනෙහි කළ යුතුය. ‘යම් යම් ආකාරයකින් ඔහු විමසන්නේ ද’ යනු එම භික්ෂුව විමසන විටදීය. ‘බාහිරව ඔහුගේ විඤ්ඤාණය විසිරී නොගියේ’ යනු බාහිර රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි විඤ්ඤාණය විසිරී යාමක් නොමැති බැවින් අවිකිත්ත වූ, සමාහිත වූ, එහෙයින්ම විසිරී නොගිය (අවිසට) බවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: මහණෙනි, වීර්යය ආරම්භ කළ විදර්ශක භික්ෂුව සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරන විට, පෙර සමාහිත ආකාරයෙන් ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීමේ වසයෙන් සමථ නිමිත්ත ගෙන, ගෞරවයෙන් යුතුව නිරන්තරයෙන් විදර්ශනා ඥානය පවත්වන විට, තමාගේ විදර්ශනා සිත කමටහනෙන් බැහැරව රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි උපදින්නක් නොවිය යුතුය. අධික වීර්යය නිසා උද්ධච්චයට (නොසන්සුන් බවට) පත් නොවිය යුතුය. එම එම ආකාරයෙන් භික්ෂුව විමසිය යුතුය, තුලනය කළ යුතුය. ‘අභ්‍යන්තරයෙහි නොසැඟවුණු’ යනු යම් හෙයකින් වීර්යය මඳ වූ විට, සමාධියේ බලවත් බව නිසා කම්මැලිකමට (කොසජ්ජ) යට වී අභ්‍යන්තරයෙහි, එනම් ගෝචර අභ්‍යන්තරය වූ කමටහන් අරමුණෙහි හැකිළුණු ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් එය ‘සැඟවුණු’ (සණ්ඨිත) යැයි කියනු ලැබේ. වීර්යය සමානව යෙදූ විට එය නොසැඟවුණු (අසණ්ඨිත) වන අතර මඟට පිළිපන්නේ වේ. එබැවින් යම් යම් ආකාරයකින් විමසන විට ඔහුගේ විඤ්ඤාණය අභ්‍යන්තරයෙහි නොලැගී මඟට පිළිපන්නේ වේද, එම එම ආකාරයෙන් විමසිය යුතුය. ‘උපාදානය නොකොට තැති නොගන්නේ ය’ යනු ඔහු විමසන විට ‘මෙය මගේය, මෙය මම වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි’ යනුවෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් රූප ආදී කිසිදු සංස්කාරයක් ග්‍රහණය නොකර, එම හේතුවෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් තැති නොගන්නේ ද, එම එම ආකාරයෙන් විමසිය යුතුය යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ. කෙසේ නම් විමසන විට මේ තුන් ආකාරයම සිදුවේද? උද්ධච්චයට හා අලසකමට හේතු වන ධර්මයන් වර්ජනය කරමින්, වීර්යය සමානව යොදා, කලින්ම විදර්ශනා උපක්ලේශයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරගෙන, මැනවින්ම විදර්ශනා ඥානය විදර්ශනා වීථියට පිළිපදින ලෙස මෙනෙහි කරන කල්හිය.

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော အနုက္ကမေန ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ အာရဒ္ဓါယ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယအတိသိထိလဝီရိယဝိပဿနုပက္ကိလေသေဟိ စိတ္တဿ ဝိသောဓနူပါယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တထာ ဝိသောဓိတေ ဝိပဿနာဉာဏေ န စိရဿေဝ ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခသမတိက္ကမာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏဒုက္ခသမုဒယသမ္ဘဝေါ န ဟောတီ’’တိ, တဿတ္ထော – ဧဝံ ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန အနဝသေသတော ကိလေသေသု ခီဏေသု အာယတိံ အနာဂတေ ဇာတိဇရာမရဏသကလဝဋ္ဋဒုက္ခသမုဒယသင်္ခါတော သမ္ဘဝေါ ဥပ္ပာဒေါ စ န ဟောတိ, ဇာတိသင်္ခါတော ဝါ ဒုက္ခသမုဒယော ဇရာမရဏသင်္ခါတော ဒုက္ခသမ္ဘဝေါ စ န ဟောတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර සත්‍ය කමටහන් ඇති භික්ෂුවකට අනුපිළිවෙලින් ප්‍රතිපදා ඥානදර්ශන විසුද්ධිය ආරම්භ කිරීම පිණිස, අතිශය උත්සාහවත් වීමෙන් හෝ ඉතා ලිහිල් උත්සාහය නිසා ඇතිවන විදර්ශනා උපක්ලේශයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරන උපක්‍රමය දක්වා, දැන් එසේ පිරිසිදු කරන ලද විදර්ශනා ඥානයෙහි නොබෝ කලකින්ම විදර්ශනාව මාර්ගය හා එක්කොට සකල සංසාර දුක් ඉක්මවා යාම පිණිස පවතින බව දක්වමින් “මහණෙනි, විඥානය බාහිරව...” යනාදිය වදාළ සේක. එය කලින් කියූ පරිදිම වේ. “මතු ජාති, ජරා, මරණ සහ දුක්ඛ සමුදයෙහි හට ගැනීමක් සිදු නොවේ” යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේද, එහි අර්ථය නම් - මෙසේ විදර්ශනාව මාර්ගය හා එක්කොට මාර්ග පිළිවෙළින් අර්හත් මාර්ගය මගින් කෙලෙසුන් ඉතිරි නැතිව ක්ෂය කළ කල්හි, මතු අනාගතයෙහි ජාති, ජරා, මරණ සහ සකල සංසාර දුක්ඛ සමුදය යනුවෙන් හැඳින්වෙන හට ගැනීමක් සිදු නොවේ. නැතහොත් ජාති නම් වූ දුක්ඛ සමුදය සහ ජරා මරණ නම් වූ දුක්ඛ සම්භවය මතු ඇති නොවේ යන්නයි.

ဂါထာယံ [Pg.285] သတ္တသင်္ဂပ္ပဟီနဿာတိ တဏှာသင်္ဂေါ, ဒိဋ္ဌိသင်္ဂေါ, မာနသင်္ဂေါ, ကောဓသင်္ဂေါ, အဝိဇ္ဇာသင်္ဂေါ, ကိလေသသင်္ဂေါ, ဒုစ္စရိတသင်္ဂေါတိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ သင်္ဂါနံ ပဟီနတ္တာ သတ္တသင်္ဂပ္ပဟီနဿ. ကေစိ ပန ‘‘သတ္တာနုသယာ ဧဝ သတ္တ သင်္ဂါ’’တိ ဝဒန္တိ. နေတ္တိစ္ဆိန္နဿာတိ ဆိန္နဘဝနေတ္တိကဿ. ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရောတိ ပုနပ္ပုနံ ဇာယနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဇာတိဟေတုကတ္တာ စ ဇာတိဘူတော သံသာရောတိ ဇာတိသံသာရော, သော ဘဝနေတ္တိယာ ဆိန္နတ္တာ ဝိက္ခီဏော ပရိက္ခီဏော, တတော ဧဝ နတ္ထိ တဿ ပုနဗ္ဘဝေါတိ.

ගාථාවෙහි ‘සත්තසංගප්පහීනස්ස’ යනු - තෘෂ්ණා සංගය, දෘෂ්ටි සංගය, මාන සංගය, ක්‍රෝධ සංගය, අවිද්‍යා සංගය, ක්ලේශ සංගය සහ දුශ්චරිත සංගය යන මෙම සත් වැදෑරුම් ඇලීම් (සංග) ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘සත්තසංගප්පහීන’ නම් වේ. ඇතැමෙක් “සප්ත අනුශයයන්ම සප්ත සංගයෝ වෙති” යි පවසති. ‘නෙත්තිච්ඡින්නස්ස’ යනු භව නෙත්තිය (භවය කරා ඇදගෙන යන තෘෂ්ණාව) සිඳ දැමූ තැනැත්තා හටයි. ‘වික්ඛීණෝ ජාතිසංසාරෝ’ යනු - නැවත නැවත ඉපදීම යන ආකාරයෙන් පැවතීමත්, ජාතිය හේතු කොටගෙන ඇතිවන බැවිනුත් ජාතිභූත වූ සංසාරය ‘ජාතිසංසාර’ නම් වේ. එය භව නෙත්තිය සිඳ දැමීමෙන් ක්ෂය වී ගිය බැවින් ‘වික්ඛීණ’ නම් වේ. එබැවින් ඔහුට නැවත භවයක් නැත.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆. ကာမူပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. කාමූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၅. ဆဋ္ဌေ ကာမူပပတ္တိယောတိ ကာမပဋိလာဘာ ကာမပဋိသေဝနာ ဝါ. ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာတိ နိဗဒ္ဓကာမာ နိဗဒ္ဓါရမ္မဏာ ယထာ တံ မနုဿာ. မနုဿာ ဟိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ယတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ဟောန္တိ, သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒတွာ တမေဝ မာတုဂါမံ အာနေတွာ နိဗဒ္ဓဘောဂံ ဘုဉ္ဇန္တိ. ဧကစ္စေ စ ဒေဝါ. စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ဟိ စတုဒေဝလောကဝါသိနော နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ပဉ္စသိခဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿနံ. တထာ ဧကစ္စေ အာပါယိကေ နေရယိကေ ဌပေတွာ သေသအပါယသတ္တာပိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. မစ္ဆာ ဟိ အတ္တနော မစ္ဆိယာ, ကစ္ဆပေါ ကစ္ဆပိယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိရစ္ဆာနာ ပေတာ ဝိနိပါတိကာ စ. တသ္မာ နေရယိကေ ဌပေတွာ သေသအပါယသတ္တေ ဥပါဒါယ ယာဝ တုသိတကာယာ ဣမေ သတ္တာ ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာ နာမ, နိမ္မာနရတိနောတိ သယံ နိမ္မိတေ နိမ္မာနေ ရတိ ဧတေသန္တိ နိမ္မာနရတိနော. တေ ဟိ နီလပီတာဒိဝသေန ယာဒိသံ ယာဒိသံ ရူပံ ဣစ္ဆန္တိ, တာဒိသံ တာဒိသံ နိမ္မိနိတွာ ရမန္တိ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ပုရတော မနာပကာယိကာ ဒေဝတာ ဝိယ. ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနောတိ ပရေဟိ နိမ္မိတေ ကာမေ ဝသံ ဝတ္တေန္တီတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနော. တေသဉှိ မနံ ဉတွာ ပရေ ယထာရုစိတံ ကာမဘောဂံ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ကထံ တေ ပရဿ မနံ ဇာနန္တီတိ? ပကတိသေဝနာဝသေန. ယထာ ဟိ ကုသလော သူဒေါ ရညော ဘုဉ္ဇန္တဿ ယံ ယံ ရုစ္စတိ, တံ တံ ဇာနာတိ, ဧဝံ ပကတိယာ အဘိရုစိတာရမ္မဏံ ဉတွာ တာဒိသေယေဝ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ [Pg.286] ဝတ္တေန္တိ, မေထုနသေဝနာဒိဝသေန ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဟသိတမတ္တေန ဩလောကိတမတ္တေန အာလိင်္ဂိတမတ္တေန ဟတ္ထဂ္ဂဟဏမတ္တေန စ တေသံ ကာမကိစ္စံ ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧတံ ပန နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တံ. န ဟိ ကာယေန အဖုသန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ကာမကိစ္စံ သာဓေတိ. ဆန္နမ္ပိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ ကာမာ ပါကတိကာ ဧဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

95. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘කාමූපපත්තියෝ’ යනු කාමයන් ලැබීම හෝ කාමයන් සේවනය කිරීමයි. ‘පච්චුපට්ඨිතකාමා’ යනු මිනිසුන් මෙන් නිරන්තරයෙන් පවතින කාමයන් හා නිරන්තර අරමුණු ඇති සත්ත්වයෝය. මිනිස්සු නිරන්තරයෙන් පවතින වස්තූන් කෙරෙහි වසඟව පවතිති. යම් තැනක ඔවුන්ගේ සිත බැඳී පවතීද, එහිදී සියයක් දහසක් හෝ දී ඒ ස්ත්‍රියම ගෙන්වාගෙන නිරන්තරයෙන් භෝග සම්පත් භුක්ති විඳිති. ඇතැම් දෙවිවරුද එසේමය. චාතුම්මහාරාජිකයේ සිට සිව් දෙව්ලොව වැසි දෙවිවරු පවතින වස්තූන් කෙරෙහිම වසඟව පවතිති. මේ සඳහා පංචසිඛගේ පුවත නිදසුනකි. එමෙන්ම නිරයවාසීන් හැර සෙසු අපායගත සත්ත්වයෝද පවතින වස්තූන් කෙරෙහිම වසඟව පවතිති. මසුන් තම මත්ස්‍ය ධේනුව කෙරෙහිද, ඉබ්බන් තම ඉබ්බිය කෙරෙහිද වශයෙන් සියලු තිරිසනුන්, ප්‍රේතයන් හා විනිපාතිකයන්ද එසේමය. එබැවින් නිරයවාසීන් හැර සෙසු අපායගාමී සත්ත්වයන් පටන් තුසිත දෙව්ලොව දක්වා සත්ත්වයෝ ‘පච්චුපට්ඨිතකාම’ නම් වෙති. ‘නිම්මාණරතිනෝ’ යනු තමන් විසින්ම මවන ලද මවුම්හි ඇලෙන බැවින් ‘නිම්මාණරති’ නම් වෙති. ඔවුහු නිල්, කහ ආදී වශයෙන් යම් යම් රූපයන් කැමති වෙතිද, එවැනි රූප මවාගෙන ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් ඉදිරියෙහි පෙනී සිටි මනාපකායික දේවතාවියන් මෙන් සතුටු වෙති. ‘පරනිම්මිතවසවත්තිනෝ’ යනු අනුන් විසින් මවන ලද කාමයන් කෙරෙහි වසඟව පවතින බැවින් ‘පරනිම්මිතවසවත්ති’ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ අදහස දැන අන්‍යයෝ රුචි පරිදි කාම සම්පත් මවති, ඔවුහු එහි වසඟව පවතිති. ඔවුන් අනුන්ගේ අදහස් දැනගන්නේ කෙසේද? නිරන්තර සේවනය හේතුවෙනි. දක්ෂ සූපවේදියෙකු රජු අනුභව කරන විට රුචි කරන දේ හඳුනාගන්නා සේ, ස්වභාවයෙන්ම ඔවුන් අභිරුචි කරන අරමුණු දැන එවැනි දේම මවති. ඔවුහු එහි වසඟව පවතිමින් මෛථුන සේවනය ආදියෙන් කාමයන් පරිභෝජනය කරති. ඇතැමෙක් “සිනාසීමෙන්, බැලීමෙන්, වැළඳගැනීමෙන් සහ අතින් ඇල්ලීමෙන් පමණක් ඔවුන්ගේ කාම කෘත්‍යය සිද්ධ වේ” යැයි පවසති. එය අටුවාවෙහි “එය එසේ නොවේ” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මක්නිසාද යත් කයින් ස්පර්ශ නොකර ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය කාම කෘත්‍යය ඉටු නොවන බැවිනි. සය වැදෑරුම් කාමාවචර දෙවියන්ගේද කාමයන් සාමාන්‍ය පරිදිම පවතී. ඒ මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘ဆ ဧတေ ကာမာဝစရာ, သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိနော;

သဗ္ဗေသံ ဧကသင်္ခါတံ, အာယု ဘဝတိ ကိတ္တက’’န္တိ. (ဝိဘ. ၁၀၂၃);

“කාමාවචර වූ මොහු සදෙනෙකි, සියලු කාමයන්ගෙන් සමෘද්ධිමත් වූවෝය. මොවුන් සියල්ලන්ගේම ආයුෂ ප්‍රමාණය එක් එක් සංඛ්‍යාවන්ගෙන් මෙසේ දැක්වේ.”

ဂါထာသု ယေ စညေတိ ယေ ယထာဝုတ္တဒေဝေဟိ အညေ စ ကာမဘောဂိနော မနုဿာ စေဝ ဧကစ္စေ အပါယူပဂါ စ သဗ္ဗေ တေ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣမံ ယထာပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဉ္စေဝ, ဥပပတ္တိဘဝန္တရသင်္ခါတံ ဣတော အညထာဘာဝဉ္စာတိ ဒွိပ္ပဘေဒံ သံသာရံ နာတိဝတ္တရေ န အတိက္ကမန္တိ. သဗ္ဗေ ပရိစ္စဇေ ကာမေတိ ဒိဗ္ဗာဒိဘေဒေ သဗ္ဗေပိ ကာမေ ဝတ္ထုကာမေ စ ကိလေသကာမေ စ ပရိစ္စဇေယျ. ကိလေသကာမေ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟန္တောယေဝ ဟိ ဝတ္ထုကာမေ ပရိစ္စဇတိ နာမ. ပိယရူပသာတဂဓိတန္တိ ပိယရူပေသု ရူပါဒီသု သုခဝေဒနဿာဒေန ဂဓိတံ ဂိဒ္ဓံ. ဆေတွာ သောတံ ဒုရစ္စယန္တိ အညေဟိ ဒုရစ္စယံ ဒုရတိက္ကမံ တဏှာသောတံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

ගාථාවන්හි ‘යේ චඤ්ඤේ’ යනු ඉහත කී දෙවියන් හැර අන්‍ය වූ කාමභෝගී මිනිසුන් සහ ඇතැම් අපායගාමී සත්ත්වයන් යන සියල්ලන්ය. ‘ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං’ යනු තමන්ට ලැබී ඇති මෙම ආත්මභාවය සහ පුනර්භවය වශයෙන් මෙයින් වෙනස් වීම යන දෙවැදෑරුම් සංසාරය ඉක්මවා නොයති යන්නයි. ‘සබ්බේ පරිච්චජේ කාමේ’ යනු දිව්‍යමය ආදී භේද ඇති සියලු වස්තු කාමයන් සහ ක්ලේශ කාමයන් අත්හළ යුතුය යන්නයි. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ක්ලේශ කාමයන් ප්‍රහීණ කරන්නාම සැබවින්ම වස්තු කාමයන් අත්හැරියා නම් වේ. ‘පියරූපසාතගධිතං’ යනු ප්‍රිය රූප ආදියෙහි සැප වේදනා විඳීමෙන් ඇලුණු හෙවත් ගිජු වූ බවයි. ‘ඡෙත්වා සෝතං දුරච්චයං’ යනු අන්‍යයන්ට ඉක්මවීමට අපහසු වූ තෘෂ්ණා නැමති සැඩපහර අර්හත් මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳ දමා යන්නයි. සෙසු කොටස යට කී පරිදිම වේ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၇. ကာမယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. කාමයෝග සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၆. သတ္တမေ ကာမယောဂယုတ္တောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမယောဂေါ, တေန ယုတ္တော ကာမယောဂယုတ္တော, အသမုစ္ဆိန္နကာမရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဘဝယောဂေါ, တထာ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော စ ရာဂေါ, တေန ယုတ္တော ဘဝယောဂယုတ္တော, အပ္ပဟီနဘဝရာဂေါတိ အတ္ထော. အာဂါမီတိ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတောပိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဣမံ မနုဿလောကံ အာဂမနသီလော. တေနေဝါဟ ‘‘အာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တ’’န္တိ. မနုဿတ္တဘာဝသင်္ခါတံ ဣတ္ထဘာဝံ အာဂမနဓမ္မော[Pg.287], မနုဿေသု ဥပပဇ္ဇနသီလောတိ အတ္ထော. ကာမဉ္စေတ္ထ ကာမယောဂေါ ဣတ္ထတ္တံ အာဂမနဿ ကာရဏံ. ယော ပန ကာမယောဂယုတ္တော, သော ဧကန္တေန ဘဝယောဂယုတ္တောပိ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမယောဂယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘဝယောဂယုတ္တော’’တိ ဥဘယမ္ပိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တံ.

96. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාමයෝගයුත්තෝ’ යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය කාමයෝගයයි, එයින් යුක්ත වූයේ ‘කාමයෝගයුත්ත’ නම් වේ. මෙය ප්‍රහීණ නොකළ කාමරාගය ඇත්තාට නමකි. රූප අරූප භවයන්හි ඇති ඡන්දරාගය ‘භවයෝගය’යි. එමෙන්ම ධ්‍යානයන්ට ඇලුම් කිරීම සහ ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා රාගයද එසේමය. එයින් යුක්ත වූයේ ‘භවයෝගයුත්ත’ නම් වේ, එනම් ප්‍රහීණ නොකළ භවරාගය ඇත්තා යන්නයි. ‘ආගාමී’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි සිටියද ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත මෙම මිනිස් ලොවට පැමිණෙන ස්වභාවයයි. එහෙයින්ම “මෙහි පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තේය” යි වදාළහ. මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය නම් වූ මේ තත්ත්වයට පැමිණෙන ස්වභාවය ඇති, මිනිසුන් අතර උපදින ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. මෙහිදී කාමයෝගය යනු මෙම මනුෂ්‍ය භවයට පැමිණීමට හේතුවයි. යමෙක් කාමයෝගයෙන් යුක්ත වේද, ඔහු ඒකාන්තයෙන් භවයෝගයෙන්ද යුක්ත වන බව දැක්වීමට “මහණෙනි, කාමයෝගයෙන් යුක්ත වූයේ භවයෝගයෙන්ද යුක්ත වේ” යැයි දෙකම එක් කොට වදාරන ලදි.

ကာမယောဂဝိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထ အသုဘဇ္ဈာနမ္ပိ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ, တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတော အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဧကန္တေနေဝ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ နာမ, တသ္မာ တတိယမဂ္ဂဖလေ ဌိတော အရိယပုဂ္ဂလော ‘‘ကာမယောဂဝိသံယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန န ပဟီယတိ, တသ္မာ သော အပ္ပဟီနဘဝယောဂတ္တာ ‘‘ဘဝယောဂယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. အနာဂါမီတိ ကာမလောကံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အနာဂမနတော အနာဂါမီ. ကာမယောဂဝိသံယောဂဝသေနေဝ ဟိ သဒ္ဓိံ အနဝသေသဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမုဂ္ဃာတေန အဇ္ဈတ္တသံယောဇနာဘာဝသိဒ္ဓိတော ဣတ္ထတ္တံ အနာဂန္တွာ ဟောတိ, တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဝတ္တိဓမ္မော. ယဿ ပန အနဝသေသံ ဘဝယောဂေါ ပဟီနော, တဿ အဝိဇ္ဇာယောဂါဒိအဝသိဋ္ဌကိလေသာပိ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော ပဟီနာ ဧဝ ဟောန္တီတိ, သော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော ‘‘အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကာမယောဂဝိသံယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘဝယောဂဝိသံယုတ္တော အရဟံ ဟောတိ ခီဏာသဝေါ’’တိ. ဧတ္ထ စ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ အနာဂါမီ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ သုခဒုက္ခသောမနဿဒေါမနဿပ္ပဟာနံ ဝိယ, တတိယမဂ္ဂဿ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနပရိက္ခယော ဝိယ စ စတုတ္ထမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဌမပဒေန သောတာပန္နသကဒါဂါမီဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗော ပုထုဇ္ဇနော ဂဟိတော, ဒုတိယပဒေန ပန သဗ္ဗော အနာဂါမီ, တတိယပဒေန အရဟာတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

"කාම යෝගයෙන් වෙන් වූ තැනැත්තා" (කාමයෝගවිසංයුත්තෝ) යනු මෙහිදී අසුභ ධ්‍යානය ද කාම යෝගයෙන් වෙන්වීමකි. එය පාදක කරගෙන ලබන අනාගාමී මාර්ගය ඒකාන්තයෙන්ම කාම යෝගයෙන් වෙන්වීම (කාම යෝග විසංයුක්ත) නම් වේ. එබැවින් තෘතීය මාර්ග ඵලයේ පිහිටි ආර්ය පුද්ගලයා "කාම යෝග විසංයුක්ත" යැයි කියනු ලැබේ. රූප සහ අරූප භවයන් කෙරෙහි පවතින ඡන්දරාගය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොවන බැවින්, ඔහු භව යෝගය ප්‍රහීණ නොකළ පුද්ගලයකු ලෙස "භව යෝගයෙන් බැඳුණු තැනැත්තා" (භවයෝගයුත්තෝ) යැයි කියනු ලැබේ. කාම ලෝකයට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත නොපැමිණෙන බැවින් "අනාගාමී" නම් වේ. කාම යෝගයෙන් වෙන්වීමත් සමඟම ඉතිරි වූ සියලු ඕරම්භාගිය සංයෝජන මුලිනුපුටා දැමීමෙන් අධ්‍යාත්මික සංයෝජනයන්ගේ අභාවය සිද්ධ වන බැවින්, මෙලොවට නැවත නොපැමිණෙන, එහිම පිරිනිවන් පාන, ආපසු නොඑන ස්වභාව ඇත්තෙක් වෙයි. යමෙකුගේ භව යෝගය නිරවශේෂයෙන්ම ප්‍රහීණ වීද, ඔහුගේ අවිද්‍යා යෝගාදී සෙසු ක්ලේශයන් ද එම තත්ත්වය තුළම ප්‍රහීණ වූවෝ වෙති. හෙතෙම ප්‍රහීණ වූ භව සංයෝජන ඇති "අරහත් ඛීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව "මහණෙනි, කාම යෝගයෙන් වෙන් වූ, භව යෝගයෙන් වෙන් වූ තැනැත්තා අරහත් ඛීණාශ්‍රවයෙක් වෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙහිදී කාම යෝගයෙන් වෙන් වූ අනාගාමී පුද්ගලයා ගැන සඳහන් කළේ, සිව්වන ධ්‍යානයේදී සුඛ, දුක්ඛ, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස ප්‍රහාණය ගැන පවසන්නා සේ ද, තෙවන මාර්ගයේදී දෘෂ්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීම පවසන්නා සේ ද, සිව්වන මාර්ගයේ (අරහත් මග) ගුණ වර්ණනා කිරීම පිණිස බව දත යුතුය. පළමු පදයෙන් සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී උතුමන් සමඟ සියලු පෘථග්ජනයන් ගන්නා ලද අතර, දෙවන පදයෙන් සියලු අනාගාමීන්ද, තෙවන පදයෙන් රහතන් වහන්සේලා ගැන ද පවසා අරහත් ඵලය නමැති මුදුන් මල්කඩින් දේශනාව අවසන් කරන ලදී.

ဂါထာသု ဥဘယန္တိ ဥဘယေန, ကာမယောဂေန, ဘဝယောဂေန စ သံယုတ္တာတိ အတ္ထော. သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ သောတာပန္နာ သကဒါဂါမိနောတိ ဣမေ တိဝိဓာ သတ္တာ ကာမယောဂဘဝယောဂါနံ အပ္ပဟီနတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရန္တိ. တတော ဧဝ ဇာတိမရဏဂါမိနော ဟောန္တိ. ဧတ္ထ ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တီသု သောတာပန္နေသု သဗ္ဗမုဒု သတ္တက္ခတ္တုပရမော, သော အဋ္ဌမံ ဘဝံ န နိဗ္ဗတ္တေတိ, အတ္တနော [Pg.288] ပရိစ္ဆိန္နဇာတိဝသေန ပန သံသရတိ, တထာ ဣတရေပိ. သကဒါဂါမီသုပိ ယော ဣဓ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တတိ, သော အတ္တနော ပရိစ္ဆိန္နဇာတိဝသေနေဝ သံသရတိ. ယေ ပန သကဒါဂါမိနော ဝေါမိဿကနယေန ဝိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဒေဝေသုယေဝ မနုဿေသုယေဝ ဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ယာဝ ဣန္ဒြိယပရိပါကာ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သံသရန္တိယေဝ. ပုထုဇ္ဇနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ သဗ္ဗဘဝသံယောဇနာနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ –

ගාථාවන්හි "උභයං" යනු දෙවදෑරුම් වූ කාම යෝගයෙන් සහ භව යෝගයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "සත්ත්වයන් සංසාරයට යති" යනු පෘථග්ජනයන්, සෝතාපන්නයන් සහ සකෘදාගාමීන් යන මේ තිවිධ සත්ත්වයන් කාම යෝග සහ භව යෝග ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සංසාරයේ සැරිසරති. එහෙයින්ම ඔවුහු ජාති මරණ කරා යන්නෝ වෙති. මෙහි ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යන සෝතාපන්නයන් තිදෙනා අතුරින්, වඩාත් මෘදු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති සත්තක්ඛත්තුපරම සෝතාපන්න තැනැත්තා අටවන භවයක් උපදවන්නේ නැතත්, තමන්ගේ නියමිත ආත්මභාවයන් ප්‍රමාණයට සංසාරයේ සැරිසරයි. සෙසු අය ද එසේමය. සකෘදාගාමීන් අතුරින් ද යමෙක් මෙහිදී සකෘදාගාමී මාර්ගයට පැමිණ දේව ලෝකයේ උපත ලබා නැවත මෙහි උපදියි ද, ඔහු ද තමන්ට නියමිත ආත්මභාවයන් ප්‍රමාණයට සංසාරයේ සැරිසරයි. යම් සකෘදාගාමී කෙනෙක් මිශ්‍ර ක්‍රමයකින් තොරව ඒ ඒ දේව ලෝකවලම හෝ මනුෂ්‍ය ලෝකවලම උපදිත් ද, ඔවුහු උත්තරීතර මාර්ගයන් ලබා ගැනීම සඳහා ඉන්ද්‍රියයන් මෝරන තෙක් නැවත නැවත උපදින බැවින් සංසාරයේ සැරිසරන්නෝම වෙති. පෘථග්ජනයන් ගැන නම් කිවයුතු දෙයක්ම නැත, මන්ද ඔවුන්ගේ සියලු භව සංයෝජන ප්‍රහීණ වී නැති බැවිනි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကာမယောဂေန သံယုတ္တာ, ဘဝယောဂေန စူဘယံ;

သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရံ, ဇာတိမရဏဂါမိနော’’တိ.

"කාම යෝගයෙන් ද භව යෝගයෙන් ද යන දෙකින්ම බැඳුණු සත්ත්වයෝ, ජාති මරණ කරා යමින් සංසාරයේ සැරිසරති."

ကာမေ ပဟန္တွာနာတိ ကာမရာဂသင်္ခါတေ ကိလေသကာမေ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာ. ဆိန္နသံသယာတိ သမုစ္ဆိန္နကင်္ခါ, တဉ္စ ခေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ. ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ပန စတုတ္ထမဂ္ဂဿ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အရဟန္တော ဟိ ဣဓ ‘‘ဆိန္နသံသယာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. တေနေဝါဟ ‘‘ခီဏမာနပုနဗ္ဘဝါ’’တိ. သဗ္ဗသော ခီဏော နဝဝိဓောပိ မာနော အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝေါ စ ဧတေသန္တိ ခီဏမာနပုနဗ္ဘဝါ. မာနဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဒေကဋ္ဌတာယ လက္ခဏဝသေန ဝါ သဗ္ဗော စတုတ္ထမဂ္ဂဝဇ္ဈော ကိလေသော ဂဟိတောတိ. ခီဏမာနတာယ စ သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ဝုတ္တာ ဟောတိ, ခီဏပုနဗ္ဘဝတာယ အနုပါဒိသေသာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

"කාමේ පහන්තවානා" යනු කාමරාග සංඛ්‍යාත ක්ලේශ කාමයන් අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කොට යන්නයි. "ඡින්නසංසයා" යනු සහමුලින්ම සිඳ දමන ලද සැක ඇති බවයි; එය සැබවින්ම සිදුවන්නේ සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්ම වුව ද, සිව්වන මාර්ගයේ ගුණ වර්ණනා පිණිස මෙහි මෙසේ වදාරන ලදී. මෙහි "සැක සිඳ දැමූවෝ" ලෙස රහතන් වහන්සේලා අදහස් කෙරේ. එබැවින් "ප්‍රහීණ වූ මානය හා පුනර්භවය ඇත්තෝ" (ඛීණමානපුනබ්භවා) යැයි වදාළ සේක. නව වැදෑරුම් මානය සහ මතු පැමිණෙන පුනර්භවය ඔවුන් කෙරෙන් සහමුලින්ම ක්ෂය වී ඇත. මානය ගැන සඳහන් කිරීමෙන්, ඒ හා එකම තත්ත්වයේ පවත්නා වූ හෝ ලක්ෂණ වශයෙන් සියලු රහත් මගින් නැසිය යුතු ක්ලේශයන් ගන්නා ලදී. මානය ක්ෂය වීමෙන් සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව ද, පුනර්භවය ක්ෂය වීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව ද ප්‍රකාශ වේ. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකිය.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၈. ကလျာဏသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. කල්‍යාණසීල සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၇. အဋ္ဌမေ ကလျာဏသီလောတိ သုန္ဒရသီလော, ပသတ္ထသီလော, ပရိပုဏ္ဏသီလော. တတ္ထ သီလပါရိပူရီ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ ဟောတိ သမ္မဒေဝ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ စ အာနိသံသဒဿနေန. ဣဓ ပန သဗ္ဗပရိဗန္ဓဝိပ္ပမုတ္တဿ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏဿ မဂ္ဂသီလဿ ဖလသီလဿ စ ဝသေန ကလျာဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကလျာဏဓမ္မောတိ သဗ္ဗေ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ကလျာဏာ သတိပဋ္ဌာနာဒိဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဧတဿာတိ ကလျာဏဓမ္မော. ကလျာဏပညောတိ စ မဂ္ဂဖလပညာဝသေနေဝ [Pg.289] ကလျာဏပညော. လောကုတ္တရာ ဧဝ ဟိ သီလာဒိဓမ္မာ ဧကန္တကလျာဏာ နာမ အကုပ္ပသဘာဝတ္တာ. ကေစိ ပန ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန ကလျာဏသီလော, ဝိပဿနာမဂ္ဂဓမ္မဝသေန ကလျာဏဓမ္မော, မဂ္ဂဖလပညာဝသေန ကလျာဏပညော’’တိ ဝဒန္တိ. အသေက္ခာ ဧဝ တေ သီလဓမ္မပညာတိ ဧကေ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – သောတာပန္နသကဒါဂါမီနံ မဂ္ဂဖလသီလံ ကလျာဏသီလံ နာမ, တသ္မာ ‘‘ကလျာဏသီလော’’တိ ဣမိနာ သောတာပန္နော သကဒါဂါမီ စ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တေ ဟိ သီလေသု ပရိပူရကာရိနော နာမ. အနာဂါမိမဂ္ဂဖလဓမ္မာ အဂ္ဂမဂ္ဂဓမ္မာ စ ကလျာဏဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဟိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. တသ္မာ ‘‘ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဣမိနာ တတိယမဂ္ဂဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ တယော အရိယာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ပညာကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂဖလေ ပညာ ကလျာဏပညာ နာမ, တသ္မာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တော အရဟာ ‘‘ကလျာဏပညော’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝမေဝ ပုဂ္ဂလာ ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ. ကိံ ဣမိနာ ပပဉ္စေန? အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဣဓ ကလျာဏသီလာဒယော ဝုတ္တာတိ အယမမှာကံ ခန္တိ. ဓမ္မဝိဘာဂေန ဟိ အယံ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ, န ဓမ္မဝိဘာဂေါတိ.

97. අටවන සූත්‍රයෙහි "කල්‍යාණසීල" යනු යහපත් වූ, ප්‍රශංසනීය වූ, පරිපූර්ණ වූ සීලය ඇති තැනැත්තායි. එහිදී සීලයේ පරිපූර්ණත්වය කරුණු දෙකකින් සිදුවේ: සීල විපත්තියේ ආදීනව මැනවින් දැකීමෙන් සහ සීල සම්පත්තියේ ආනිසංස දැකීමෙනි. මෙහිදී සියලු බාධකයන්ගෙන් මිදුණු, සියලු ආකාරයෙන්ම පරිපූර්ණ වූ මාර්ග සීලය සහ ඵල සීලය නිසා "කල්‍යාණ" බව දත යුතුය. "කල්‍යාණධම්ම" යන්නෙන් සියලු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. එබැවින් යහපත් වූ සතිපට්ඨානාදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ඇත්තේ යමෙකුට ද, හෙතෙම කල්‍යාණධම්ම නම් වේ. "කල්‍යාණපඤ්ඤ" යනු මාර්ග ඵල ප්‍රඥාවන් නිසාම ලබන යහපත් ප්‍රඥාවයි. ලෝකෝත්තර වූ සීලාදී ධර්මයන්ම අකම්පිත ස්වභාව ඇති බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම කල්‍යාණ නම් වේ. ඇතැම්හු "චතුපාරිශුද්ධි සීලය නිසා කල්‍යාණසීල ද, විදර්ශනා සහ මාර්ග ධර්මයන් නිසා කල්‍යාණධම්ම ද, මාර්ග ඵල ප්‍රඥාව නිසා කල්‍යාණපඤ්ඤ ද වේ" යැයි පවසති. සමහරු එම සීල, ධර්ම සහ ප්‍රඥාවන් අසේඛ පුද්ගලයන්ට (රහතන් වහන්සේලාට) පමණක් අදාළ බව පවසති. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී උතුමන්ගේ මාර්ග ඵල සීලය කල්‍යාණසීල නම් වන බවත්, එබැවින් "කල්‍යාණසීල" යන මෙයින් සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමීන් ගන්නා ලද බවත්ය. මන්ද ඔවුහු සීලයෙහි පරිපූර්ණව කටයුතු කරන්නෝ වෙති. අනාගාමී මාර්ග ඵල ධර්ම සහ අග්‍ර මාර්ග (රහත් මග) ධර්ම කල්‍යාණධම්ම නම් වේ. එහිදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ භාවනා වශයෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වෙති. එබැවින් "කල්‍යාණධම්ම" යන මෙයින් තෙවන මාර්ගයේ සිට පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු ගන්නා ලදී. ප්‍රඥා කෘත්‍යයේ උච්චතම අවස්ථාවට පත්වීමෙන් අග්‍ර ඵලයෙහි පවතින ප්‍රඥාව කල්‍යාණප්‍රඥා නම් වේ; එබැවින් ප්‍රඥා විපුලත්වයට පත් රහතන් වහන්සේ "කල්‍යාණපඤ්ඤ" යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පුද්ගලයන් වෙන් කොට දක්වන ලදී. මේ දීර්ඝ විස්තර කිරීම්වලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? අග්‍ර මාර්ග ඵල ධර්මයන් මෙහි කල්‍යාණසීලාදී වශයෙන් වදාරන ලද බව අපගේ පිළිගැනීමයි. මන්ද ධර්ම විභාගයෙන්ම පුද්ගල විභාගය සිදුවන අතර, පුද්ගල විභාගයෙන් ධර්ම විභාගය සිදු නොවන බැවිනි.

ကေဝလီတိ ဧတ္ထ ကေဝလံ ဝုစ္စတိ ကေနစိ အဝေါမိဿကတာယ သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ, တဿ အဓိဂတတ္တာ အရဟာ ကေဝလီ. အထ ဝါ ပဟာနဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပရိယောသာနအနဝဇ္ဇဓမ္မပါရိပူရိယာ စ ကလျာဏကဋ္ဌေန အဗျာသေကသုခတာယ စ ကေဝလံ အရဟတ္တံ, တဒဓိဂမေန ကေဝလီ ခီဏာသဝေါ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတွာ ပရိယောသာပေတွာ ဌိတောတိ ဝုသိတဝါ. ဥတ္တမေဟိ အဂ္ဂဘူတေဟိ ဝါ အသေက္ခဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ဥတ္တမပုရိသော’’တိ ဝုစ္စတိ.

මෙහි ‘කේවලී’ යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ කිසිවක් හා මිශ්‍ර නොවූ බැවින් සහ සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් නිර්වාණය ‘කේවල’ නම් වන බවයි. එය අවබෝධ කරගත් බැවින් රහතන් වහන්සේ ‘කේවලී’ නම් වෙති. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රහාණය හා භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ද, අවසාන නිර්දෝෂී ධර්මයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන් ද, උතුම් අර්ථයෙන් සහ පිරිසිදු සැපය නිසා ද අර්හත්වය ‘කේවල’ නම් වේ. එය අවබෝධ කරගැනීමෙන් රහතන් වහන්සේ ‘කේවලී’ නම් වෙති. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වැස නිම කළ බැවින් ‘වුසිතවා’ නම් වෙති. උත්තම වූ ද ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද අශෛක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘උත්තම පුරුෂයා’ යැයි කියනු ලැබේ.

သီလဝါတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သီလံ? သီလနဋ္ဌေန သီလံ. ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ, သုသီလျဝသေန ကာယကမ္မာဒီနံ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပဓာရဏံ, ဈာနာဒိကုသလဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဝသေန အာဓာရဘာဝေါတိ အတ္ထော. တသ္မာ သီလတိ, သီလေတီတိ ဝါ သီလံ. အယံ တာဝ သဒ္ဒလက္ခဏနယေန သီလဋ္ဌော. အပရေ ပန ‘‘သိရဋ္ဌော သီလဋ္ဌော, သီတလဋ္ဌော သီလဋ္ဌော, သိဝဋ္ဌော သီလဋ္ဌော’’တိ နိရုတ္တိနယေန အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ. တယိဒံ ပါရိပူရိတော အတိသယတော ဝါ သီလံ အဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန သီလသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယံ ဇေဋ္ဌကသီလံ[Pg.290], တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဧကစ္စာနံ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပာယော.

‘සීලවා’ යන්නෙහි කිනම් අර්ථයකින් සීලය නම් වේද? සමාහිත (හික්මුණු) අර්ථයෙන් සීලය නම් වේ. මේ සීලනය හෙවත් සමාහිත බව යනු කුමක්ද? මනා ශීලවන්ත භාවය නිසා කාය කර්මාදිය විසිරී නොගිය බවයි. එසේත් නැතහොත්, ධාරණය කරන අර්ථයෙන්, එනම් ධ්‍යානාදී කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීම සඳහා ආධාරකයක් වන බැවිනි. එබැවින් සීලනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සීල’ නම් වේ. මෙය ශබ්ද ශාස්ත්‍රය අනුව සීලයේ අර්ථයයි. තවත් සමහරු ‘සිරස’ (ශ්‍රේෂ්ඨ) යන අර්ථයෙන් ද, ‘ශීතල’ යන අර්ථයෙන් ද, ‘ශිව’ (ශාන්ත) යන අර්ථයෙන් ද සීලයේ අර්ථය දක්වති. එම සීලය සම්පූර්ණ කළ බැවින් හෝ අතිශයින් ඇති බැවින් ඔහු ‘සීලවා’ නම් වේ. එනම් චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. එහි ප්‍රධාන වූ සීලය විස්තර කිරීම සඳහා ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’ යනාදිය වදාල බව සමහර ආචාර්යවරුන්ගේ අදහසයි.

အပရေန ပန ဘဏန္တိ – ဥဘယတ္ထာပိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဘဂဝတာ ဝုတ္တော. ပါတိမောက္ခသံဝရော ဧဝ ဟိ သီလံ, ဣတရေသု ဣန္ဒြိယသံဝရော ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေန ပစ္စယုပ္ပာဒနမတ္တမေဝ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ‘‘ဣဒမတ္ထ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တမေဝ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, သော သီသစ္ဆိန္နော ပုရိသော ဝိယ ဟတ္ထပါဒေ ‘‘သေသာနိ ရက္ခိဿတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော, တာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ သီလဝါတိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသီလမေဝ ဥဒ္ဒိသိတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ.

තවත් පිරිසක් පවසනුයේ - මේ දෙතැනදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පාතිමොක්ඛ සංවරයම දක්වා ඇති බවයි. මන්දයත් පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වන බැවිනි. අනෙක් ඒවා අතර ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු දොරටු හයක් ආරක්ෂා කිරීම පමණකි, ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය උපදවා ගැනීම පමණකි, ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිතය යනු ලැබුණු ප්‍රත්‍ය ‘මෙය මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාය’ කියා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. සෘජු අර්ථයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලයයි. යමෙකුගේ එම සීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු මෙන් අත පය ආදී ඉතිරි අවයව රකින්නෙකැයි කිව නොහැකිය. යමෙකුට එම සීලය සුරක්ෂිතව ඇත්නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු මෙන් ඒවා නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කර රැක ගැනීමට සමත් වෙයි. එබැවින් ‘සීලවා’ යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සීලයම අදහස් කොට එය විස්තර කිරීමට ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’ යනාදිය පවසන ලදී.

တတ္ထ ပါတိမောက္ခန္တိ သိက္ခာပဒသီလံ. တဉှိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ, တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခံ. သံဝရဏံ သံဝရော, ကာယဝါစာဟိ အဝီတိက္ကမော. ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရော ပါတိမောက္ခသံဝရော, တေန သံဝုတော ပိဟိတကာယဝါစောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော. ဣဒမဿ တသ္မိံ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝပရိဒီပနံ. ဝိဟရတီတိ တဒနုရူပဝိဟာရသမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဟေဋ္ဌာ ပါတိမောက္ခသံဝရဿ, ဥပရိ ဝိသေသာနုယောဂဿ စ ဥပကာရကဓမ္မပရိဒီပနံ. အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ ပါတိမောက္ခသီလတော အစဝနဓမ္မတာပရိဒီပနံ. သမာဒါယာတိ သိက္ခာပဒါနံ အနဝသေသတော အာဒါနပရိဒီပနံ. သိက္ခတီတိ သိက္ခာယ သမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခိတဗ္ဗဓမ္မပရိဒီပနံ.

එහි ‘පාතිමොක්ඛ’ යනු ශික්ෂාපද සීලයයි. යමෙක් එය රකීද (පාති), එය ඔහුව අපායාදී දුක්වලින් මුදවයි (මොක්ඛෙති) යන අර්ථයෙන් එය පාතිමොක්ඛ නම් වේ. සංවරය යනු වැළකීමයි, එනම් කයින් හා වචනයෙන් වරදෙහි නොපැවතීමයි. පාතිමොක්ඛයම සංවරය වන බැවින් එය පාතිමොක්ඛ සංවරයයි. එමගින් කය වචන සංවර කරගත් තැනැත්තා ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත’ නම් වේ. මෙයින් ඔහු එම සීලයෙහි මනාව පිහිටි බව පෙන්වයි. ‘විහරති’ යන්නෙන් ඊට අනුරූපව වාසය කරන බව පෙන්වයි. ‘ආචාරගෝචරසම්පන්න’ යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරයට පෙර සහ පසුව විශේෂ ප්‍රතිපදාවන්ට උපකාරී වන ධර්ම පෙන්වයි. ‘අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී’ යන්නෙන් කුඩා වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු බව හෙවත් පාතිමොක්ඛ සීලයෙන් නොපිරිහෙන ස්වභාවය පෙන්වයි. ‘සමාදාය’ යන්නෙන් ශික්ෂාපද කිසිවක් ඉතිරි නොකොට ගැනීම පෙන්වයි. ‘සික්ඛති’ යන්නෙන් ශික්ෂාවෙහි නිරත වීම පෙන්වයි. ‘සික්ඛාපදේසු’ යන්නෙන් හික්මිය යුතු ධර්මයන් පෙන්වයි.

အပရော နယော – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော ပါပကိရိယာယ သုကရဘာဝတော ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ, ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တော ဃဋိယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ, မရဏဝသေန ဝါ တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပါတနသီလောတိ ပါတီ, သတ္တသန္တာနော, စိတ္တမေဝ ဝါ. တံ ပါတိနံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ဝိမုတ္တော[Pg.291]. ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀) ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၀၆) စ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိနာ ဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄; ၅.၅၂၀) ဟိ ဝုတ္တံ. တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ‘‘ကဏ္ဌေကာလော’’တိအာဒီနံ ဝိယဿ သမာသသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - කෙලෙසුන්ගේ බලවත් බව නිසාත්, පව්කම් කිරීම පහසු නිසාත්, පින්කම් කිරීම අපහසු නිසාත් නිතර අපායෙහි වැටෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ‘පති’ නම් වේ, එනම් පෘථග්ජනයායි. නැතහොත් අනිත්‍යතාවය නිසා භවයන්හි කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලදුව කුඹල් සක මෙන් නොනැවතී භ්‍රමණය වන බැවින් ‘පති’ නම් වේ. නැතහොත් මරණය හේතුවෙන් ඒ ඒ සත්ව නිකායයන්හි තමාගේ ආත්මභාවය හෙළන බැවින් ‘පති’ යනු සත්ව සන්තතියයි, නැතහොත් සිතයි. ඒ වැටෙන (පති) සත්වයා සංසාර දුකෙන් මුදවන බැවින් ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ. සිතේ මිදීමෙන් සත්වයා මිදුණේ වෙයි. ‘සිත පිරිසිදු වීමෙන් සත්වයෝ පිරිසිදු වෙති’ කියා ද ‘උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි’ කියා ද වදාලේ එබැවිනි. එසේත් නැතහොත් අවිද්‍යාව ආදී හේතූන් නිසා සංසාරයෙහි වැටෙන බැවින් ‘පති’ නම් වේ. ඒ වැටෙන සත්වයා තෘෂ්ණාව ආදී කෙලෙස් තුනෙන් මුදවන බැවින් මෙය ‘පාතිමොක්ඛ’ නම් වේ.

အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ, စိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တေန နီယတိ လောကော, စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၆၂). တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတိ, တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ (သံ. နိ. ၁.၅၆-၅၇), တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅; စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇) စ အာဒိ. တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတိ, ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဗာဟိရာနိ စ အာယတနာနိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော, ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၇၀). တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ, သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ပတီတိ ဝုစ္စတိ, မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော, ပတိနော မောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ ပတိမောက္ခော, ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တဋ္ဌေန မောက္ခော စာတိ ပတိမောက္ခော, ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

එසේත් නැතහොත් සිත (දුකට) පතනය කරවන බැවින් ‘පති’ නම් වේ. ‘ලෝකය සිතින් මෙහෙයවනු ලැබේ’ යැයි වදාලේ එබැවිනි. ඒ වැටෙන සිත මෙයින් මුදවන බැවින් පාතිමොක්ඛ නම් වේ. නැතහොත් මෙයින් අපාය දුකෙහි හා සංසාර දුකෙහි වැටෙන බැවින් තෘෂ්ණාදී කෙලෙස් ‘පති’ නම් වේ. එයින් මිදීම පාතිමොක්ඛ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මෙහි වැටෙන බැවින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන දොළස ‘පති’ නම් වේ. ඒ ආයතන සංඛ්‍යාත වැටීමෙන් මිදීම පාතිමොක්ඛ නම් වේ. නැතහොත් වැටීමක් ඇති බැවින් සංසාරය ‘පති’ නම් වේ. එයින් මිදීම පාතිමොක්ඛයි. නැතහොත් සියලු ලෝකයා කෙරෙහි අධිපති වන බැවින් ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පති’ (ස්වාමියා) නම් වෙති, උන්වහන්සේගෙන් මිදීම ලබන බැවින් ‘මොක්ඛ’ නම් වේ, ඒ පති (බුදුරදුන්) විසින් පනවන ලද මිදීම වන බැවින් ‘පතිමොක්ඛ’ නම් වේ. පතිමොක්ඛ යනුම පාතිමොක්ඛ වේ. නැතහොත් සියලු ගුණයන්ට මූලික වන බැවින් උත්තම අර්ථයෙන් ‘පති’ ද, කලින් කී අර්ථයෙන් ‘මොක්ඛ’ ද වන බැවින් පතිමොක්ඛ නම් වේ. ‘පාතිමොක්ඛය යනු ප්‍රධාන මුඛයයි, ප්‍රමුඛයයි’ කියා විස්තර වශයෙන් වදාලේ එබැවිනි.

အထ ဝါ ပဣတိ ပကာရေ, အတီတိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော. တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ဣဒဉှိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန, သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန စ အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ [Pg.292] ပတိမောက္ခော, တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗဒေါသတော ပတိ ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော. ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. မောက္ခောတိ ဝါ နိဗ္ဗာနံ, တဿ မောက္ခဿ ပဋိဗိမ္ဗဘူတန္တိ ပတိမောက္ခံ. ပါတိမောက္ခသီလသံဝရော ဟိ သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါ ဝိယ ဟောတိ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတောတိ ပတိမောက္ခံ, ပတိမောက္ခံ ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ပတိမောက္ခံ, ပတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

නොඑසේ නම් 'ප' යනු ආකාර අර්ථයෙහි ද 'අති' යනු අතිශය අර්ථයෙහි ද වැටෙන නිපාත පදයකි. එබැවින් විවිධ ආකාරවලින් අතිශයින් මුදවන හෙයින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. මේ සීලය තෙමේ තදංග වශයෙන් ද, සමාධිය සහ ප්‍රඥාව හා එක්ව විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද වශයෙන් ද අතිශයින් සත්වයා සසරින් මුදවන බැවින් හෝ මිදීමට පත්කරන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත් එක් එක් ඇවතින් මිදීම 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. එනම් ඒ ඒ ඉක්මවිය යුතු දෝෂයන්ගෙන් වෙන් වෙන්ව මිදීම යන අර්ථයයි. 'පතිමොක්ඛ' යන්නම 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත් 'මොක්ඛ' යනු නිවනයි. එම නිවනට ප්‍රතිබිම්බයක් බඳු වූ බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. පාතිමොක්ඛ සීල සංවරය වනාහි හිරු උදාවට පෙර අරුණෝදය මෙන් නිවන් උදාවට පූර්ව නිමිත්තක් වන බැවින් හා සුදුසු පරිදි ක්ලේශයන් නිවන බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. 'පතිමොක්ඛ' යනුම 'පාතිමොක්ඛ' යන්නයි. එසේත් නැතහොත් නිවන (මොක්ඛය) කරා පවතින බැවින්, නිවනට අභිමුඛ වූ බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. 'පතිමොක්ඛ' යනුම 'පාතිමොක්ඛ' යන්නයි. මෙසේ මෙහි 'පාතිමොක්ඛ' යන ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය.

သံဝရတိ ပိဒဟတိ ဧတေနာတိ သံဝရော, ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. အတ္ထတော ပန တတော တတော ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတော ဝိရတိယော စေတနာ ဝါ, တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော သမန္နာဂတော ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ ဝုတ္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိဘင်္ဂေ –

මොහුගෙන් සංවර වෙයි, වසයි යන අර්ථයෙන් 'සංවර' නම් වේ. පාතිමොක්ඛයම සංවරය වන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ සංවර' නම් වේ. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, ඒ ඒ වැරදිවලින් වෙන්වීම හෝ ඒ පිළිබඳ චේතනාව සංවරයයි. ඒ පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ, එයින් සමන්නාගත වූයේ 'පාතිමොක්ඛ සංවර සංවුත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය විභංග ප්‍රකරණයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော. တေန ဝုစ္စတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁).

'මේ පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ, මැනවින් යුක්ත වූයේ, එළඹියේ, මැනවින් එළඹියේ, සම්පූර්ණ වූයේ, සමන්නාගත වූයේ වෙයි. එබැවින් පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යැයි කියනු ලැබේ' (විභංග 511).

ဝိဟရတီတိ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတိ, ဣရိယတိ, ဝတ္တတိ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဝေဠုဒါနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဿ ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီနဉ္စ အကရဏေန, သဗ္ဗသော အနာစာရံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဘိက္ခုသာရုပ္ပအာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဝေသိယာဒိအဂေါစရံ ဝဇ္ဇေတွာ ပိဏ္ဍပါတာဒိအတ္ထံ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနသင်္ခါတဂေါစရေန စ သမ္ပန္နတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော. အပိစ ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော သဗြဟ္မစာရီသု သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော သုနိဝတ္ထော သုပါရုတော ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေန အာလောကိတေန ဝိလောကိတေန သမိဉ္ဇိတေန ပသာရိတေန ဩက္ခိတ္တစက္ခု ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယုတ္တော သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာဘိသမာစာရိကေသု သက္ကစ္စကာရီ ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော ဝိဟရတိ, အယံ ဝုစ္စတိ အာစာရသမ္ပန္နော.

'විහරති' යනු ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් වාසය කරයි, හැසිරෙයි, පවතියි යන අර්ථයයි. 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' යනු උණ බට දීම (වේළුදාන) ආදී මිථ්‍යා ආජීවයන්ගෙන් ද, කායික අශික්ෂිත බව ආදියෙන් ද වෙන්ව, සකලවිධ අනාචාරයන් දුරුකොට, 'කායික අසංවරයක් නැති බව, වාචසික අසංවරයක් නැති බව' යනුවෙන් කියනු ලබන භික්ෂූන්ට සුදුසු ආචාර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. වෙසඟනන් ආදී අගෝචර ස්ථානයන් දුරුකොට පිණ්ඩපාතාදිය සඳහා වැඩිය යුතු සුදුසු ස්ථාන සංඛ්‍යාත ගෝචරයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ඔහු 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' නම් වේ. තවද, යම් භික්ෂුවක් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සහිතව, යටහත් පැවැත්මෙන් යුක්තව, සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ගෞරව සහිතව, යටහත් පැවැත්මෙන් යුක්තව, හිරිඔතප් දෙකින් යුක්තව, මැනවින් සිවුරු හැඳ පෙරවාගෙන, ඉදිරිය බැලීම, හැරී බැලීම, අත් පා හැකිළීම හා දිගු කිරීම යන මේවායේදී ප්‍රසාදජනකව, බිම බැලූ ඇස් ඇතිව, ඉරියව් සම්පත්තියෙන් යුක්තව, ඉන්ද්‍රියයන්හි පියවූ දොරටු ඇතිව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥව, නිදි වැරීමේ යෙදුණේ, සිහි නුවණින් යුක්තව, අල්පේච්ඡව, සතුටින්, විවේකීව, පිරිස් සමඟ නොගැවසී, අභිසමාචාරික ධර්මයන්හි සකසා කරන්නෙකුව, ගරු සිතින් හා බහුමානයෙන් යුක්තව වාසය කරයි ද, මේ භික්ෂුව 'ආචාර සම්පන්න' යැයි කියනු ලැබේ.

ဂေါစရော [Pg.293] ပန – ဥပနိဿယဂေါစရော, အာရက္ခဂေါစရော, ဥပနိဗန္ဓဂေါစရောတိ တိဝိဓော. တတ္ထ ဒသကထာဝတ္ထုဂုဏသမန္နာဂတော ဝုတ္တလက္ခဏော ကလျာဏမိတ္တော ယံ နိဿာယ အသုတံ သုဏာတိ, သုတံ ပရိယောဒပေတိ, ကင်္ခံ ဝိတရတိ, ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုကံ ကရောတိ, စိတ္တံ ပသာဒေတိ, ယဿ စ အနုသိက္ခန္တော သဒ္ဓါယ ဝဍ္ဎတိ, သီလေန, သုတေန, စာဂေန, ပညာယ ဝဍ္ဎတိ, အယံ ဥပနိဿယဂေါစရော. ယော ဘိက္ခု အန္တရဃရံ ပဝိဋ္ဌော ဝီထိံ ပဋိပန္နော ဩက္ခိတ္တစက္ခု ယုဂမတ္တဒဿာဝီ သံဝုတော ဂစ္ဆတိ, န ဟတ္ထိံ ဩလောကေန္တော, န အဿံ, န ရထံ, န ပတ္တိံ, န ဣတ္ထိံ, န ပုရိသံ ဩလောကေန္တော, န ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော, န အဓော ဩလောကေန္တော, န ဒိသာဝိဒိသာ ပေက္ခမာနော ဂစ္ဆတိ, အယံ အာရက္ခဂေါစရော. ဥပနိဗန္ဓဂေါစရော ပန စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, ယတ္ထ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ගෝචරය යනු උපනිශ්‍රය ගෝචරය, ආරක්‍ෂා ගෝචරය හා උපනිබන්ධන ගෝචරය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි දස කථාවස්තූන්ගෙන් හා ගුණයෙන් යුක්ත වූ, කලින් කී ලක්ෂණ ඇති යම් කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කොට නොඇසූ දේ අසයි ද, ඇසූ දේ පිරිසිදු කරගනියි ද, සැකය දුරු කරයි ද, දෘෂ්ටිය ඍජු කරයි ද, සිත පහදවා ගනියි ද, යමෙකු අනුව හික්මෙමින් ශ්‍රද්ධාවෙන්, සීලයෙන්, ශ්‍රුතයෙන්, ත්‍යාගයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් වැඩෙයි ද, මේ 'උපනිශ්‍රය ගෝචරය' යි. යම් භික්ෂුවක් ගම මැදට පිවිස, වීථියට පිළිපන්ව, බිම බැලූ දෑසින් යුක්තව වියදඬු ප්‍රමාණයක් ඉදිරිය බලමින් සංවරව යයි ද, ඇතෙකු දෙස, අසෙකු දෙස, රියක් දෙස, පාබල සෙනඟක් දෙස, ස්ත්‍රියක දෙස හෝ පුරුෂයෙකු දෙස නොබලමින්, උඩ හෝ යට නොබලමින්, දිශා අනුදිශා නොබලමින් යයි ද, මේ 'ආරක්‍ෂා ගෝචරය' යි. උපනිබන්ධන ගෝචරය යනු භික්ෂුව තමාගේ සිත බැඳ තබන සතර සතිපට්ඨානයයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယော? ယဒိဒံ – စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၂).

'මහණෙනි, භික්ෂුවට අයත් වූ පිය පරම්පරාගත විෂය වූ ගෝචරය කවරේ ද? එනම් මේ සතර සතිපට්ඨානයයි' (සංයුක්ත නිකාය 5.372).

ဣတိ ယထာဝုတ္တာယ အာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဣမာယ စ ဂေါစရသမ္ပတ္တိယာ သမန္နာဂတတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော.

මෙසේ කලින් කියන ලද ආචාර සම්පත්තියෙන් හා මේ ගෝචර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින් 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' නම් වේ.

အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ အပ္ပမတ္တကေသု အဏုပ္ပမာဏေသု အသဉ္စိစ္စ အာပန္နသေခိယအကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဘေဒေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿနသီလော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပရမာဏုမတ္တံ ဝဇ္ဇံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓသိနေရုပဗ္ဗတရာဇသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ, ယောပိ ဘိက္ခု သဗ္ဗလဟုကံ ဒုဗ္ဘာသိတမတ္တံ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ, အယံ အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီ နာမ. သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူတိ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ အနဝသေသံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခတိ ဝတ္တတိ, ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဣတိ ကလျာဏသီလောတိ ဣမိနာ ပကာရေန ကလျာဏသီလော သမာနော. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သီလံ ‘‘ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကလျာဏသီလော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ နိဂမေတွာ ‘‘ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မေ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ‘‘တေသံ ဓမ္မာနံ ဣဒံ သီလံ အဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဣတိ ကလျာဏသီလော’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တန္နံ ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ပုန ကလျာဏသီလောတိအာဒိ နိဂမနံ.

'අණුමාත්‍ර වූ වැරදිවල භය දකින සුළු' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ, අණු ප්‍රමාණ වූ, නොදැනුවත්ව සිදුවන සේඛියා ඇවැත් හා අකුසල් සිත් ඉපදීම් ආදී භේද ඇති වැරදිවල භය දකින ස්වභාවය ඇති බවයි. යම් භික්ෂුවක් පරමාණු මාත්‍ර වූ වරදක් යොදුන් එක්ලක්ෂ හැට අටදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වත රාජයා හා සමාන කොට දකියි ද, යම් භික්ෂුවක් ඉතා සැහැල්ලු දුර්භාෂිත මාත්‍රයක් පවා පාරාජිකාවක් හා සමාන කොට දකියි ද, මොහු 'අණුමාත්‍ර වූ වැරදිවල භය දකින සුළු' තැනැත්තා නම් වේ. 'ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි' යනු ශික්ෂාපදයන්හි යම් හික්මිය යුතු දෙයක් වේ ද, ඒ සියල්ල මුළුමනින්ම, සෑම ආකාරයකින්ම, ඉතිරි නොකොට සමාදන්ව හික්මෙයි, පවතියි, පුරවයි යන අර්ථයයි. 'මෙසේ කල්‍යාණශීලී වූයේ' යනු මෙලෙසින් යහපත් සීලයක් ඇති වූයේ යන්නයි. පුද්ගල අධිෂ්ඨාන වශයෙන් දක්වන ලද සීලය, 'මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව කල්‍යාණශීලී වෙයි' යනුවෙන් වදාළ පුද්ගල අධිෂ්ඨානයෙන්ම නිගමනය කොට, 'කල්‍යාණධම්මෝ' යන්නෙහි වදාරන ලද ධර්මයන් දැක්වීමට කැමතිව, 'ඒ ධර්මයන්ට මේ සීලය පිහිටයි' යනුවෙන් පෙන්වීම පිණිස නැවත 'ඉති කල්‍යාණසීලෝ' යැයි වදාරන ලදී. සත් තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳ ආදී සියල්ල කලින් පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. නැවත 'කල්‍යාණසීලෝ' යනාදිය නිගමනයයි.

ဂါထာသု [Pg.294] ဒုက္ကဋန္တိ ဒုဋ္ဌု ကတံ, ဒုစ္စရိတန္တိ အတ္ထော. ဟိရိမနန္တိ ဟိရိမန္တံ ဟိရိသမ္ပန္နံ, သဗ္ဗသော ပါပပဝတ္တိယာ ဇိဂုစ္ဆနသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဟိရိမနန္တိ ဝါ ဟိရိသဟိတစိတ္တံ. ဟိရိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟိရောတ္တပ္ပဂ္ဂဟဏေန စ သဗ္ဗသော ဒုစ္စရိတာဘာဝဿ ဟေတုံ ဒဿေန္တော ကလျာဏသီလတံ ဟေတုတော ဝိဘာဝေတိ. သမ္ဗောဓီတိ အရိယဉာဏံ, တံ ဂစ္ဆန္တိ ဘဇန္တီတိ သမ္ဗောဓိဂါမိနော, ဗောဓိပက္ခိကာတိ အတ္ထော. အနုဿဒန္တိ ရာဂုဿဒါဒိရဟိတံ. ‘‘တထာဝိဓ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ‘‘ဗောဓိပက္ခိကာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော’’တိ ယထာ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, တထာဝိဓံ တာဒိသန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဟေတုနော ဝါ. ဣဓေဝ ခယမတ္တနောတိ အာသဝက္ခယာဓိဂမေန အတ္တနော ဝဋ္ဋဒုက္ခဟေတုနော သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ ဣဓေဝ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ခယံ အနုပ္ပာဒံ ပဇာနာတိ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿေဝ ဝါ ဣဓေဝ စရိမကစိတ္တနိရောဓေန ခယံ ခီဏဘာဝံ ပဇာနာတိ. တေဟိ ဓမ္မေဟိ သမ္ပန္နန္တိ တေဟိ ယထာဝုတ္တသီလာဒိဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ. အသိတန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟီနတ္တာ အသိတံ, ကတ္ထစိ အနိဿိတံ. သဗ္ဗလောကဿာတိ သဗ္ဗသ္မိံ သတ္တလောကေ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවන්හි ‘දුක්කටං’ යනු නපුරු ලෙස කරන ලද්දකි, එනම් දුශ්චරිතය යනු අර්ථයයි. ‘හිරිමනං’ යනු ලජ්ජා සහගත වූ, ලජ්ජාවෙන් යුක්ත වූ, සියලු ආකාරයෙන්ම පාපයට පැමිණීම පිළිකුල් කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ‘හිරිමනං’ යනු හිරියෙන් (ලජ්ජාවෙන්) යුක්ත සිතයි. මෙහි ‘හිරි’ යන වචනය ගැනීමෙන්ම ඔත්තප්පය ද ගන්නා ලද බව දත යුතුය. හිරි-ඔත්තප්ප දෙක ගැනීමෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම දුශ්චරිතය නැති වීමට හේතුව දක්වමින්, කල්‍යාණ ශීලී බව හේතු සහිතව විස්තර කරයි. ‘සම්බෝධී’ යනු ආර්ය ප්‍රඥාවයි, එයට පැමිණෙන්නා වූ හෝ එය භජනය කරන්නා වූ තැනැත්තෝ ‘සම්බෝධිගාමී’ නම් වෙති, එනම් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ට හිමි තැනැත්තෝ යන්න අර්ථයයි. ‘අනුස්සදං’ යනු රාගාදී උස්සදයන්ගෙන් (කෙලෙස් මලවලින්) තොර වූ බවයි. ‘තථාවිධං’ ලෙස ද ඇතැම් තැනක කියැවේ. ‘බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙහි නිරත වූ’ යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් කළ පරිදිම එවැනි වූ තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. ‘දුක්ඛස්ස’ යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ හෝ වට්ට දුක්ඛයට හේතුවූ දෙයෙහි ය. ‘ඉධේවක්ඛයමත්තනෝ’ යනු ආසවක්ඛය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම) ලැබීමෙන් තමාගේ වට්ට දුක්ඛයට හේතු වූ, සමුදය පක්ෂයට අයත් කෙලෙස් සමූහයාගේ, මේ ආත්මභාවයේදීම ක්ෂය වීම හෙවත් නැවත නූපදනා බව දැනගනියි, නැතහොත් වට්ට දුක්ඛයාගේම මේ ආත්මයේදීම අවසාන චිත්ත නිරෝධයෙන් ක්ෂය වීම හෙවත් ක්ෂය වූ බව දැනගනියි. ‘තේහි ධම්මේහි සම්පන්නං’ යනු ඉහත කී ශීලාදී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අසිතං’ යනු තණ්හා හා දිට්ඨි යන නිශ්‍රයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඇලුම් රහිත වූ, කිසිවකටත් නිශ්‍රිත නොවූ බවයි. ‘සබ්බලෝකස්ස’ යනු මුළු සත්ව ලෝකයෙහිම ය. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිම වේ.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවැනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၉. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၈. နဝမေ ဒါနန္တိ ဒါတဗ္ဗံ, သဝတ္ထုကာ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, သမ္ပတ္တိပရိစ္စာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. အာမိသဒါနန္တိ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဒေယျဘာဝဝသေန အာမိသဒါနံ နာမ. တေ ဟိ တဏှာဒီဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသန္တိ ဝုစ္စန္တိ. တေသံ ဝါ ပရိစ္စာဂစေတနာ အာမိသဒါနံ. ဓမ္မဒါနန္တိ ဣဓေကစ္စော ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဝိညုဂရဟိတာ, ဣမေ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ; ဣမေ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ, ဣမေ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ကုသလာကုသလကမ္မပထေ ဝိဘဇန္တော ကမ္မကမ္မဝိပါကေ ဣဓလောကပရလောကေ ပစ္စက္ခတော ဒဿေန္တော ဝိယ ပါကဋံ ကရောန္တော အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ နိဝတ္တာပေန္တော, ကုသလေသု ဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာပေန္တော, ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဣဒံ ဓမ္မဒါနံ. ယော ပန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဘိညေယျာ[Pg.295], ဣမေ ပရိညေယျာ, ဣမေ ပဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ သစ္စာနိ ဝိဘာဝေန္တော အမတာဓိဂမာယ ပဋိပတ္တိဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဣဒံ သိခါပ္ပတ္တံ ဓမ္မဒါနံ နာမ. ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဧတံ အဂ္ဂံ. ယဒိဒန္တိ ယံ ဣဒံ ဓမ္မဒါနံ ဝုတ္တံ, ဧတံ ဣမေသု ဒွီသု ဒါနေသု အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိဓမ္မဒါနဉှိ နိဿာယ သဗ္ဗာနတ္ထတော ပရိမုစ္စတိ, သကလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကမတိ. လောကိယံ ပန ဓမ္မဒါနံ သဗ္ဗေသံ ဒါနာနံ နိဒါနံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ မူလံ. တေနာဟ –

98. නමවන (සූත්‍රයෙහි) ‘දානං’ යනු දිය යුතු දෙයයි, නැතහොත් වස්තුවක් සහිත වූ (ත්‍යාග) චේතනාව දානයයි, මෙය වස්තුවක් අත්හැරීමට කියන නමකි. ‘ආමිස දානං’ යනු දේයධර්ම වශයෙන් සතර පසය දීමයි. ඒවා තණ්හාදීන් විසින් ඇලුම් කටයුතු (අල්ලා ගත යුතු) බැවින් ‘ආමිස’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් ඒවා අත්හැරීමේ චේතනාව ආමිස දානයයි. ‘ධම්ම දානං’ යනු මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් ‘මෙම ධර්මයන් කුසල්ය, මෙම ධර්මයන් අකුසල්ය, මෙම ධර්මයන් සාවද්‍යය, මෙම ධර්මයන් අනවද්‍යය, මේවා නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා කරන ලද්දේය, මේවා නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද්දේය, මේවා සම්පූර්ණයෙන් සමාදන් වූ කල්හි අවැඩ පිණිස දුක් පිණිස පවතියි, මේවා වැඩ පිණිස සැප පිණිස පවතියි’ යනාදී වශයෙන් කුසල් අකුසල් කර්ම පථයන් බෙදා දක්වමින්, කර්මය හා කර්ම විපාකය මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්වන්නාක් මෙන් ප්‍රකට කරමින්, අකුසල් ධර්මයන්ගෙන් වළක්වා කුසල් ධර්මයන්හි පිහිටුවමින් ධර්මය දේශනා කරයිද, මෙය ධර්ම දානයයි. යමෙක් ‘මේ ධර්මයන් වටහාගත යුතුය, මේ ධර්මයන් පිරිසිඳ දැක් යුතුය, මේවා ප්‍රහීණ කළ යුතුය, මේවා සාක්ෂාත් කළ යුතුය, මේවා වැඩිය යුතුය’ යනාදී වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යයන් බෙදා දක්වමින් අමා නිවන් ලැබීම පිණිස ප්‍රතිපත්ති ධර්මය දේශනා කරයිද, මෙය ශිඛාප්‍රාප්ත (උච්චතම) ධර්ම දානයයි. ‘එතදග්ගං’ යනු මෙය අග්‍ර වේ යන්නයි. ‘යදිදං’ යනු යම් ධර්ම දානයක් කියන ලදද, එය මෙම දාන දෙක අතරින් අග්‍රය, ශ්‍රේෂ්ඨය, උත්තමය. විවර්තගාමී (නිවන් මඟට යොමු කරන) ධර්ම දානය නිසා සියලු අනර්ථයන්ගෙන් මිදෙයි, සකල වට්ට දුක්ඛයන් අතික්‍රමණය කරයි. ලෞකික ධර්ම දානය වනාහි සියලු දානයන්ගේ නිධානයයි, සියලු සම්පත්වල මූලයයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘သဗ္ဗဒါနံ ဓမ္မဒါနံ ဇိနာတိ, သဗ္ဗရသံ ဓမ္မရသော ဇိနာတိ;

သဗ္ဗရတိံ ဓမ္မရတီ ဇိနာတိ, တဏှက္ခယော သဗ္ဗဒုက္ခံ ဇိနာတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၅၄) –

‘ධර්ම දානය සියලු දානයන් පරදවයි (දිනයි), ධර්ම රසය සියලු රසයන් පරදවයි, ධර්ම රතිය සියලු ඇල්මවල් පරදවයි, තණ්හාව ක්ෂය කිරීම සියලු දුක් පරදවයි.’

အဘယဒါနမေတ္ထ ဓမ္မဒါနေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහි අභය දානය ධර්ම දානයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

သာဓာရဏဘောဂိတာဓိပ္ပာယေန အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော စတုပစ္စယတော သယမေဝ အဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ သံဝိဘဇနံ အာမိသသံဝိဘာဂေါ. သာဓာရဏဘောဂိတာဓိပ္ပာယေနေဝ အတ္တနာ ဝိဒိတဿ အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ အပ္ပောဿုက္ကော အဟုတွာ ပရေသံ ဥပဒေသော ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ. စတူဟိ ပစ္စယေဟိ စတူဟိ စ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ပရေသံ အနုဂ္ဂဏှနံ အနုကမ္ပနံ အာမိသာနုဂ္ဂဟော. ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမ္မေန ပရေသံ အနုဂ္ဂဏှနံ အနုကမ္ပနံ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

පොදුවේ භුක්ති විඳීමේ අදහසින්, තමන් විසින් පරිභෝජනය කළ යුතු සිව්පසය තමන් විසින්ම අනුභව නොකර අනුන්ට බෙදා දීම ‘ආමිස සංවිභාගය’ නම් වේ. පොදුවේ භුක්ති විඳීමේ අදහසින්ම, තමන් විසින් දැනගත් හෝ අවබෝධ කරගත් ධර්මය පිළිබඳව මැලි නොවී අනුන්ට උපදෙස් දීම ‘ධර්ම සංවිභාගය’ නම් වේ. සතර පසයෙන් හා සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් අනුන්ට අනුග්‍රහ කිරීම, අනුකම්පා කිරීම ‘ආමිස අනුග්‍රහය’ නම් වේ. කියන ලද ක්‍රමයටම ධර්මයෙන් අනුන්ට අනුග්‍රහ කිරීම, අනුකම්පා කිරීම ‘ධර්ම අනුග්‍රහය’ නම් වේ. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිම වේ.

ဂါထာသု ယမာဟု ဒါနံ ပရမန္တိ ယံ ဒါနံ စိတ္တခေတ္တဒေယျဓမ္မာနံ ဥဠာရဘာဝေန ပရမံ ဥတ္တမံ, ဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒီနံ ဝါ ပူရဏတော ဖလနတော, ပရဿ ဝါ လောဘမစ္ဆရိယာဒိကဿ ပဋိပက္ခဿ မဒ္ဒနတော ဟိံသနတော ‘‘ပရမ’’န္တိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အာဟု. အနုတ္တရန္တိ ယံ ဒါနံ စေတနာဒိသမ္ပတ္တိယာ သာတိသယပဝတ္တိယာ အဂ္ဂဘာဝေန အဂ္ဂဝိပါကတ္တာ စ ဥတ္တရရဟိတံ အနုတ္တရဘာဝသာဓနံ စာတိ အာဟု. ယံ သံဝိဘာဂန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ပရမံ အနုတ္တရ’’န္တိ ပဒဒွယံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဝဏ္ဏယီတိ ကိတ္တယိ, ‘‘ဘောဇနံ, ဘိက္ခဝေ, ဒဒမာနော ဒါယကော ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၅.၃၇), ‘‘ဧဝံ စေ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဇာနေယျုံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါက’’န္တိအာဒိနာ (ဣတိဝု. ၂၆) စ ပသံသယိ. ယထာ ပန ဒါနံ သံဝိဘာဂေါ စ ပရမံ အနုတ္တရဉ္စ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂမှီတိ သီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန သေဋ္ဌေ အနုတ္တရေ ပုညက္ခေတ္တေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ အရိယသံဃေ စ. ပသန္နစိတ္တောတိ [Pg.296] ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ စ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော ဩကပ္ပေန္တော. စိတ္တသမ္ပတ္တိယာ ဟိ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ စ ပရိတ္တေပိ ဒေယျဓမ္မေ ဒါနံ မဟာနုဘာဝံ ဟောတိ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖာရံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවන්හි ‘යමාහු දානං පරමං’ යනු යම් දානයක් චිත්ත ප්‍රසාදය, පින්කෙත හා දේයධර්මයන්ගේ උදාර භාවය නිසා පරම හෙවත් උත්තම වූයේ ද, භෝග සම්පත් ආදිය පූර්ණය කරන බැවින් හෝ ඵල ලබා දෙන බැවින් ද, නැතහොත් අනුන්ගේ ලෝභ මසුරුකම් ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මර්දනය කරන හෝ විනාශ කරන බැවින් ද ‘පරම’ යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේලා වදාළ සේක. ‘අනුත්තරං’ යනු යම් දානයක් චේතනාදී සම්පත්වල අතිශය උසස් පැවැත්ම නිසා අග්‍ර වන බැවින් ද, අග්‍ර විපාක දෙන බැවින් ද, වඩා උසස් දෙයක් නැති බැවින් ද අනුත්තර භාවය සාධනය කරන බැවින් ද ‘අනුත්තර’ යැයි වදාළහ. ‘යං සංවිභාගං’ යන්නෙහි ද ‘පරමං අනුත්තරං’ යන පද දෙක ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘අවණ්ණයී’ යනු වර්ණනා කළ සේක, ‘මහණෙනි, භෝජනය දෙන දායකයා ලබන්නාට කරුණු පහක් ලබා දෙයි’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘මහණෙනි, සත්වයෝ දාන සංවිභාගයෙහි විපාකය මෙසේ දනිත් නම්’ යනාදී වශයෙන් ද පසසන ලදී. යම් ආකාරයකින් දානය සහ සංවිභාගය පරම සහ අනුත්තර වේ ද, එය දැක්වීමට ‘අග්ගම්හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අග්ගම්හි’ යනු ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, අනුත්තර වූ පින්කෙතක් බඳු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි සහ ආර්ය මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි ය. ‘පසන්නචිත්තෝ’ යනු කර්මඵල ශ්‍රද්ධාවෙන් හා රත්නත්‍රය පිළිබඳ ශ්‍රද්ධාවෙන් සිත පහදවා ගනිමින්, විශ්වාසය ඇති කරගනිමිනි. සිතේ පැහැදීමෙන් හා පින්කෙතේ උතුම් බව නිසා ස්වල්ප වූ දේයධර්මයක් දෙන දානය වුව ද මහත් ආනුභාව ඇති, මහත් තේජස් ඇති, මහත් විපාක ඇති දෙයක් වේ. මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘နတ္ထိ စိတ္တေ ပသန္နမှိ, အပ္ပကာ နာမ ဒက္ခိဏာ;

တထာဂတေ ဝါ သမ္ဗုဒ္ဓေ, အထ ဝါ တဿ သာဝကေ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၀၄;

နေတ္တိ. ၉၅);

‘සිත පැහැදුණු කල්හි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි පූජා කරන දක්ෂිණාව කිසිසේත්ම ස්වල්ප නොවේ.’

ဝိညူတိ သပ္ပညော. ပဇာနန္တိ သမ္မဒေဝ ဒါနဖလံ ဒါနာနိသံသံ ပဇာနန္တော. ကော န ယဇေထ ကာလေတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ ကော နာမ ဒါနံ န ဒဒေယျ? သဒ္ဓါ, ဒေယျဓမ္မော, ပဋိဂ္ဂါဟကာတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သမ္မုခိဘူတကာလေယေဝ ဟိ ဒါနံ သမ္ဘဝတိ, န အညထာ, ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝါ ဒါတုံ ယုတ္တကာလေ.

‘විඤ්ඤූ’ යනු ප්‍රඥාවන්තයායි. ‘පජානං’ යනු දාන ඵලය සහ දාන ආනිසංස මැනවින් දැනගන්නා තැනැත්තායි. ‘කෝ න යජේථ කාලේ’ යනු සුදුසු කාලය පැමිණි කල්හි කවරෙක් නම් දානයක් නොදෙන්නේ ද? ශ්‍රද්ධාව, දේයධර්මය සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා යන තිදෙනාම මුණගැසුණු කල්හිම දානයක් සම්පූර්ණ වේ, අන්‍ය ආකාරයකින් නොවේ. නැතහොත් ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ට දීමට සුදුසු කාලයෙහි (දීම කළ යුතුය).

ဧဝံ ပဌမဂါထာယ အာမိသဒါနသံဝိဘာဂါနုဂ္ဂဟေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဓမ္မဒါနသံဝိဘာဂါနုဂ္ဂဟေ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စေဝ ဘာသန္တီ’’တိ ဒုတိယဂါထမာဟ. တတ္ထ ဥဘယန္တိ ‘‘ဘာသန္တိ သုဏန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ ဒေသကာ ပဋိဂ္ဂါဟကာတိ ဥဘယံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယေ သုဂတဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဒ္ဓမ္မေ ပသန္နစိတ္တာ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဒေသေန္တိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ စ, တေသံ ဒေသကပဋိဂ္ဂါဟကာနံ သော ဓမ္မဒါနဓမ္မသံဝိဘာဂဓမ္မာနုဂ္ဂဟသင်္ခါတော အတ္ထော. ပရမတ္ထသာဓနတော ပရမော. တဏှာသံကိလေသာဒိသဗ္ဗသံကိလေသမလဝိသောဓနေန ဝိသုဇ္ဈတိ. ကီဒိသာနံ? ယေ အပ္ပမတ္တာ သုဂတဿ သာသနေ. ယေ စ –

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් ආමිස දාන සංවිභාගය පිළිබඳ අනුග්‍රහය දක්වා, දැන් ධර්ම දාන සංවිභාගය පිළිබඳ අනුග්‍රහය දැක්වීම සඳහා ‘යේ චේව භාසන්තී’ යන දෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘උභයං’ (දෙපිරිසම) යනු ‘දේශනා කරන’ සහ ‘ශ්‍රවණය කරන’ යැයි කියනු ලබන දේශකයන් සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයන් යන දෙපිරිසමයි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි: යම් කෙනෙක් සුගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි සද්ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, විමුක්තායතනයන් මුල් කරගෙන දේශනා කරත්ද, පිළිගනිත්ද, එම දේශකයන්ගේ හා ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ගේ එම ධර්ම දාන, ධර්ම සංවිභාග සහ ධර්ම අනුග්‍රහ සංඛ්‍යාත අර්ථයයි. එය පරමාර්ථය සාධනය කරන බැවින් ‘පරම’ (උතුම්) වේ. තණ්හාව හා කෙලෙස් ආදී සියලු කෙලෙස් මල පිරිසිදු කිරීමෙන් විශුද්ධියට පත් වේ. කෙබඳු අයගේද? සුගතයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අප්‍රමාදී වූවන්ගේය. තවද යමෙක් -

‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ;

သစိတ္တပရိယောဒပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသန’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၉၀;

ဓ. ပ. ၁၈၃) –

‘සියලු පව් නොකිරීමද, කුසල් රැස් කිරීමද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීමද යන මෙය බුදුවරයන්ගේ අනුශාසනාවයි.’ (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183) -

သင်္ခေပတော ဧဝံ ပကာသိတေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဩဝါဒေ အနုသိဋ္ဌိယံ အပ္ပမတ္တာ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒေန္တိ. တေသံ ဝိသုဇ္ဈတိ, အရဟတ္တဖလဝိသုဒ္ဓိယာ အတိဝိယ ဝေါဒါယတီတိ.

සංක්ෂේපයෙන් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි වූ අවවාදයෙහි හා අනුශාසනයෙහි අප්‍රමාදී වූවෝ අධිසීල ශික්ෂාදීන් සකස් කොට සම්පූර්ණ කරති. ඔවුන්ගේ (සිත්) පිරිසිදු වේ, අර්හත් ඵල විශුද්ධියෙන් අතිශයින්ම පිරිසිදු භාවයට පත් වේ යන්නයි.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. තේවිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၉. ဒသမေ ဓမ္မေနာတိ ဉာယေန, သမ္မာပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ဟေတုနာ ကာရဏေန. ယာယ ဟိ ပဋိပဒါယ တေဝိဇ္ဇော ဟောတိ, သာ ပဋိပဒါ ဣဓ ဓမ္မောတိ [Pg.297] ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာ ပန သာ ပဋိပဒါတိ? စရဏသမ္ပဒါ စ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ စ. တေဝိဇ္ဇန္တိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏာဒီဟိ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သမန္နာဂတံ. ဗြာဟ္မဏန္တိ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏံ. ပညာပေမီတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဇာနာပေမိ ပတိဋ္ဌပေမိ. နာညံ လပိတလာပနမတ္တေနာတိ အညံ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏံ အဋ္ဌကာဒီဟိ လပိတမတ္တဝိပ္ပလပနမတ္တေန ဗြာဟ္မဏံ န ပညာပေမီတိ. အထ ဝါ လပိတလာပနမတ္တေနာတိ မန္တာနံ အဇ္ဈေနအဇ္ဈာပနမတ္တေန. ဥဘယထာပိ ယံ ပန ဗြာဟ္မဏာ သာမဝေဒါဒိဝေဒတ္တယအဇ္ဈေနေန တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ဝဒန္တိ, တံ ပဋိက္ခိပတိ. ဘဂဝတာ ဟိ ‘‘ပရမတ္ထတော အတေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံယေဝ စေတေ ဘောဝါဒိနော အဝိဇ္ဇာနိဝုတာ ‘တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော’တိ ဝဒန္တိ, ဧဝံ ပန တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ.

99. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘ධම්මේන’ යනු න්‍යායයෙන් හෙවත් සම්මා පටිපත්තිය නම් වූ හේතුවෙන්, කරුණෙන් යන්නයි. යම් පිළිවෙතකින් ත්‍රිවිද්‍යාව ලබා ගන්නේද, එම පිළිවෙත මෙහි ‘ධර්මය’ ලෙස දත යුතුය. එම පිළිවෙත කුමක්ද? චරණ සම්පදාව සහ විද්‍යා සම්පදාවයි. ‘තේවිජ්ජං’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ආදී විද්‍යාවන් තුනෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තායි. ‘බ්‍රාහ්මණං’ යනු බාහිත පාපී වූ (පව් දුරු කළ) බ්‍රාහ්මණයායි. ‘පඤ්ඤාපේමි’ යනු ‘බ්‍රාහ්මණයා’ යැයි හඳුන්වමි, තහවුරු කරමි. ‘නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තේන’ යනු හුදු ජාති මාත්‍රයෙන් බ්‍රාහ්මණ වූ, අට්ඨක ආදීන් විසින් කියන ලද කථා මාත්‍රයකින් බ්‍රාහ්මණ වූ අනෙකෙකු බ්‍රාහ්මණයෙකු ලෙස හඳුන්වා නොදෙමි යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘ලපිතලාපනමත්තේන’ යනු මන්ත්‍ර හැදෑරීම සහ ඉගැන්වීම මාත්‍රයෙන් යන්නයි. මේ ආකාර දෙකෙන්ම යම් බ්‍රාහ්මණයෝ සාම වේදාදී වේදත්‍රය හැදෑරීමෙන් තමන් ‘තේවිජ්ජ’ (ත්‍රිවේදධාරී) බ්‍රාහ්මණයන් යැයි කියත්ද, එය ප්‍රතික්ෂේප කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘පරමාර්ථ වශයෙන් ත්‍රිවිද්‍යා රහිත වූ බ්‍රාහ්මණයන්වම මොවුන් අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු බැවින් ‘ත්‍රිවිද්‍යා බ්‍රාහ්මණයා’ යැයි පවසති, නමුත් සැබෑ ත්‍රිවිද්‍යා බ්‍රාහ්මණයා වන්නේ මෙසේය’ යන්න පෙන්වා දීම සඳහා, එසේ අවබෝධ කරගත හැකි පුද්ගලයන්ගේ අදහසට අනුව මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී.

တတ္ထ ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နော စရဏသမ္ပန္နောယေဝ ဟောတိ စရဏသမ္ပဒါယ ဝိနာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော, တသ္မာ စရဏသမ္ပဒံ အန္တောဂဓံ ကတွာ ဝိဇ္ဇာသီသေနေဝ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေတုကာမော ‘‘ဓမ္မေနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေမီ’’တိ ဒေသနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ‘‘ကထဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေန တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ပညာပေမီ’’တိ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆံ ကတွာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဇ္ဇတ္တယံ ဝိဘဇန္တော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ’’တိအာဒိမာဟ.

එහි යම් හෙයකින් විද්‍යා සම්පන්න තැනැත්තා චරණ සම්පන්න වූවෙක්ම වෙයිද (මන්ද, චරණ සම්පත්තියෙන් තොරව විද්‍යා සම්පත්තියක් නොමැති බැවිනි), එබැවින් චරණ සම්පදාව ඇතුළත් කොට විද්‍යාව ප්‍රමුඛ කරගෙන බ්‍රාහ්මණයා හඳුන්වා දෙනු කැමතිව, ‘මහණෙනි, මම ධර්මානුකූලව ත්‍රිවිද්‍යා බ්‍රාහ්මණයා පවසමි’ යැයි දේශනාව ආරම්භ කර, ‘මහණෙනි, මම කෙසේ ධර්මානුකූලව ත්‍රිවිද්‍යා බ්‍රාහ්මණයා පවසන්නෙම්ද’ යැයි පැවසීමේ කැමැත්තෙන් ප්‍රශ්නයක් කොට, පුද්ගලයන් මුල් කරගත් දේශනාවෙන් ත්‍රිවිද්‍යාවන් බෙදා දක්වමින් ‘මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ’ යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ, အနေကေဟိ ဝါ ပကာရေဟိ ပဝတ္တိတံ, သံဝဏ္ဏိတန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ သမနန္တရာတီတဘဝံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တာနံ. နိဝုတ္ထန္တိ အဇ္ဈာဝုတ္ထံ အနုဘူတံ, အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓံ, နိဝုတ္ထဓမ္မံ ဝါ နိဝုတ္ထံ, ဂေါစရနိဝါသေန နိဝုတ္ထံ, အတ္တနော ဝိညာဏေန ဝိညာတံ ပရဝိညာဏဝိညာတမ္ပိ ဝါ ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏာဒီသု. အနုဿရတီတိ ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိံ ဒွေပိ ဇာတိယော’’တိ ဧဝံ ဇာတိပဋိပါဋိဝသေန အနုဂန္တွာ သရတိ, အနုဒေဝ ဝါ သရတိ, စိတ္တေ အဘိနိန္နာမိတေ ပရိကမ္မသမနန္တရံ သရတိ.

එහි ‘අනේකවිහිතං’ යනු බොහෝ ආකාර වූ හෙවත් බොහෝ ක්‍රමවලින් පවතින, වර්ණනා කරන ලද යන්නයි. ‘පුබ්බේනිවාසං’ යනු අනන්තර වූ අතීත භවය ආදී කොට ඇති ඒ ඒ තැන්හි විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාවයි. ‘නිවුත්ථං’ යනු වාසය කළ, අනුභව කළ, තමාගේ සන්තානයෙහි ඉපිද නිරුද්ධ වූ හෙවත් වාසය කළ ධර්මයන්ය. තමාගේ විඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද හෝ අනුන්ගේ විඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද කරුණුයි. ‘අනුස්සරති’ යනු ‘එක් ජාතියක්ද, ජාති දෙකක්ද’ යන මෙසේ ජාති අනුපිළිවෙළින් ගොස් සිහිපත් කරයි, නැවත නැවත සිහිපත් කරයි, සිත යොමු කළ පසු පරිකර්මයට අනතුරුව සිහිපත් කරයි.

သေယျထိဒန္တိ အာရဒ္ဓပ္ပကာရဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တေနေဝ ယွာယံ ပုဗ္ဗေနိဝါသော အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ, တဿ ပကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလကံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသု. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော သံဝဋ္ဋကပ္ပော[Pg.298], ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တမ္မူလကတ္တာ, ဝိဝဋ္ဋေန စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော, သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ, ဝိဝဋ္ဋော, ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၅၆) ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ, တာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ.

‘සෙය්‍යථිදං’ යනු ආරම්භ කළ කරුණු පෙන්වා දීම සඳහා යෙදෙන නිපාතයකි. ඒ නිසාවෙන්ම යම් පුබ්බේනිවාසයක් (පෙර විසූ තැන්) ආරම්භ කරන ලද්දේද, එහි ආකාරය පෙන්වමින් ‘එක් ජාතියක්ද’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘එක් ජාතියක්’ යනු එක් ප්‍රතිසන්ධියක් මුල් කොට චුතිය දක්වා වූ, එක් භවයකට අයත් ස්කන්ධ පරම්පරාවයි. ‘ජාති දෙකක්’ යනාදියෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘අනේකවිධ සංවට්ටකප්ප’ යනාදියෙහි පිරිහෙන කල්පය ‘සංවට්ට කල්පය’ වන අතර, වර්ධනය වන කල්පය ‘විවට්ට කල්පය’ වේ. එහි සංවට්ටය තුළින් සංවට්ටට්ඨායී (විනාශ වී පවතින කාලය) කොටසද එය මුල් වන බැවින් ගනු ලැබේ, විවට්ටය තුළින් විවට්ටට්ඨායී (නැවත සැකසී පවතින කාලය) කොටසද ගනු ලැබේ. මෙසේ වූ කල ‘මහණෙනි, කල්පයක අසංඛ්‍යෙය සතරකි. ඒ සතර කවරේද? සංවට්ටය, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටය, විවට්ටට්ඨායී’ යැයි (අං. නි. 4.156) වදාළ සතර අසංඛ්‍යෙයයන්ම මෙහි ඇතුළත් වේ.

တတ္ထ တယော သံဝဋ္ဋာ – တေဇောသံဝဋ္ဋော, အာပေါသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ. တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ – အာဘဿရာ, သုဘကိဏှာ, ဝေဟပ္ဖလာတိ. ယဒါ ကပ္ပော တေဇေန သံဝဋ္ဋတိ, အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂိနာ ဍယှတိ. ယဒါ ဥဒကေန သံဝဋ္ဋတိ, သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကေန ဝိလီယတိ. ယဒါ ဝါတေန သံဝဋ္ဋတိ, ဝေဟပ္ဖလတော ဟေဋ္ဌာ ဝါတေန ဝိဒ္ဓံသိယတိ. ဝိတ္ထာရတော ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဧကတော ဝိနဿတိ. ဣတိ ဧဝရူပေါ အယံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော ဘိက္ခု အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ အနုဿရတိ. ကထံ? အမုတြာသိန္တိအာဒိနာ နယေန.

එහි සංවට්ටයන් (විනාශයන්) තුනකි – තේජෝ සංවට්ටය (ගින්නෙන්), ආපෝ සංවට්ටය (ජලයෙන්), වායෝ සංවට්ටය (සුළඟින්) යනුවෙනි. සංවට්ට සීමාවන් තුනකි – ආභස්සර, සුභකිණ්හ සහ වෙහප්ඵල වශයෙනි. යම් කලෙක කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වේද, ආභස්සර බඹලොවට යටින් ගින්නෙන් දැවී යයි. යම් කලෙක ජලයෙන් විනාශ වේද, සුභකිණ්හ බඹලොවට යටින් ජලයෙන් දිය වී යයි. යම් කලෙක සුළඟින් විනාශ වේද, වෙහප්ඵල බඹලොවට යටින් සුළඟින් විසිරී විනාශ වී යයි. විස්තර වශයෙන් පවසතොත් සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් එකවර විනාශ වේ. මෙසේ මෙබඳු වූ පුබ්බේනිවාසය අනුස්මරණය කරන මහණ තෙමේ බොහෝ වූ සංවට්ට කල්පයන්ද, විවට්ට කල්පයන්ද, බොහෝ වූ සංවට්ට-විවට්ට කල්පයන්ද අනුස්මරණය කරයි. ඒ කෙසේද? ‘අසුවල් තැන සිටියෙමි’ යනාදී ක්‍රමයෙනි.

တတ္ထ အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂတိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အဟမဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဝါ ဖုဿော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဂေါတမော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ အနေကပ္ပကာရာနံ ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ ဝါ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိကပ္ပသတသဟဿပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ. သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သောဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂတိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော ပုန အမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ အထ တတြပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.

එහි 'අමුත්‍රාසිං' යනු අසවල් සංවර්ත කල්පයෙහි හෝ අසවල් භවයෙහි හෝ යෝනියෙහි හෝ ගතියෙහි හෝ විඥානස්ථිතියෙහි හෝ සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි හෝ මම සිටියෙමි යන්නයි. 'ඒවංනාමෝ' යනු තිස්ස හෝ ඵුස්ස හෝ යන නමිනි. 'ඒවංගොත්තෝ' යනු ගෝතම හෝ කාශ්‍යප හෝ යන ගෝත්‍රයෙනි. 'ඒවංවණ්ණෝ' යනු සුදු හෝ කළු හෝ පැහැයෙනි. 'ඒවමාහාරෝ' යනු ඇල්සහල් බත් හා මස් සහිත ආහාර හෝ ඉබේ හටගත් ඵලාඵල භෝජනය හෝ වේ. 'ඒවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවේදී' යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ කායික චෛතසික වූ ද, සාමිස නිරාමිස ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ ද සැප දුක් අනුභව කළේය යන්නයි. 'ඒවමායුපරියන්තෝ' යනු මෙසේ වර්ෂ සියයක් පමණ වූ ආයු කෙළවර ඇතිව හෝ මෙසේ සූසැත්තෑ දහසක් කල්ප පමණ වූ ආයු කෙළවර ඇතිව යන්නයි. 'සෝ තතෝ චුතෝ අමුත්‍ර උදපාදිං' යනු මම ඒ භවයෙන්, යෝනියෙන්, ගතියෙන්, විඥානස්ථිතියෙන්, සත්ත්වාවාසයෙන් හෝ සත්ත්ව නිකායෙන් චුත වී නැවත අසවල් නම් භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඥානස්ථිතියෙහි, සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි උපන්නෙමි යන්නයි. 'තත්‍රාපාසිං' යනු ඉක්බිති ඒ භවයෙහි ද, යෝනියෙහි ද, ගතියෙහි ද, විඥානස්ථිතියෙහි ද, සත්ත්වාවාසයෙහි ද හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි ද නැවත සිටියෙමි යන්නයි. 'ඒවංනාමෝ' යනාදිය කලින් කී ක්‍රමයම වේ.

အထ [Pg.299] ဝါ ယသ္မာ ‘‘အမုတြာသိ’’န္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ယထာဗလံ သရဏံ, ‘‘သော တတော စုတော’’တိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ, တသ္မာ ‘‘ဣဓူပပန္နော’’တိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရံ ‘‘အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတြာပါသိန္တိ တတြပိ ဘဝေ…ပေ… သတ္တနိကာယေ ဝါ အာသိံ. ဧဝံနာမောတိ ဒတ္တော ဝါ မိတ္တော ဝါ, ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဝါသေဋ္ဌော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ကာဠော ဝါ ဩဒါတော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သုဓာဟာရော ဝါ သာလိဩဒနာဒိအာဟာရော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ဒိဗ္ဗသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝါ မာနုသသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝါ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ တံတံပရမာယုပရိယန္တော. သော တတော စုတောတိ သောဟံ တတော ဘဝါဒိတော စုတော. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ ဣမသ္မိံ စရိမဘဝေ မနုဿော ဟုတွာ ဥပပန္နော နိဗ္ဗတ္တော.

නැතහොත්, යම් හෙයකින් 'අමුත්‍රාසිං' යන මෙය පිළිවෙළින් (පෙර භවයන් වෙත) නැගී යන පුද්ගලයාගේ තමන්ගේ අභිනීහාරයට (ප්‍රාර්ථනාවට) අනුරූපව යථාබලයෙන් සිහි කිරීමක් වේ ද, 'සෝ තතෝ චුතෝ' යනු ආපසු හැරී බලන්නාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයකි. එබැවින් 'ඉධූපපන්නෝ' යන මේ මෙහි උපතට පසුව 'අමුත්‍ර උදපාදිං' (එහි උපන්නේය) යන්න කියන ලදී. 'තත්‍රාපාසිං' යනු ඒ භවයෙහි ද... පෙ... සත්ත්ව නිකායෙහි ද සිටියෙමි යන්නයි. 'ඒවංනාමෝ' යනු දත්ත හෝ මිත්ත හෝ වේ. 'ඒවංගොත්තෝ' යනු වාසෙට්ඨ හෝ කස්සප හෝ වේ. 'ඒවංවණ්ණෝ' යනු කළු හෝ සුදු හෝ වේ. 'ඒවමාහාරෝ' යනු සුධා (දිව්‍ය) ආහාර හෝ ඇල්සහල් බත් ආදී ආහාර හෝ වේ. 'ඒවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවේදී' යනු දිව්‍ය සැප අනුභව කරන්නෙකු හෝ මිනිස් සැප දුක් අනුභව කරන්නෙකු හෝ වීමයි. 'ඒවමායුපරියන්තෝ' යනු මෙසේ ඒ ඒ උපරිම ආයු කෙළවර කොට ඇති බවයි. 'සෝ තතෝ චුතෝ' යනු මම ඒ භවය ආදියෙන් චුතවූයෙමි යන්නයි. 'ඉධූපපන්නෝ' යනු මෙහි මේ අවසන් භවයෙහි මිනිසෙකු වී උපන්නේය, හටගත්තේය යන්නයි.

ဣတီတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တာဒိဝသေန သဥဒ္ဒေသံ, ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တေန ဟိ သတ္တာ ‘‘တိဿော ဂေါတမော’’တိ ဥဒ္ဒိသီယန္တိ, ဝဏ္ဏာဒီဟိ ‘‘သာမော ဩဒါတော’’တိ နာနတ္တတော ပညာယန္တိ. တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော, ဣတရေ အာကာရာ. အယမဿ ပဌမာ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အယံ ဣမိနာ ဘိက္ခုနာ ပဌမံ အဓိဂမဝသေန ပဌမာ, ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ သစ္ဆိကတာ ဟောတိ. ကိံ ပနာယံ ဝိဒိတံ ကရောတိ? ပုဗ္ဗေနိဝါသံ. အဝိဇ္ဇာတိ တဿေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန တဿ ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝုစ္စတိ. တမောတိ သွေဝ မောဟော ပဋိစ္ဆာဒကဋ္ဌေန တမောတိ ဝုစ္စတိ. အာလောကောတိ သာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာ ဩဘာသကရဏဋ္ဌေန အာလောကော. ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အယံ အတ္ထော, သေသံ ပသံသာဝစနံ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ – အယံ ခေါ တေန ဘိက္ခုနာ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ, တဿ အဓိဂတဝိဇ္ဇဿ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိနဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

'ඉතීති' යනු මෙසේ යන්නයි. 'සාකාරං සඋද්දේසං' යනු නාම ගෝත්‍ර ආදිය වශයෙන් උද්දේස (විස්තර) සහිතව ද, වර්ණ (පෙනුම) ආදිය වශයෙන් ආකාර (ස්වරූප) සහිතව ද යන්නයි. සත්ත්වයන් නාම ගෝත්‍ර මගින් 'තිස්ස, ගෝතම' යනුවෙන් උදෘත කොට දක්වනු ලබන අතර, වර්ණාදිය මගින් 'ශ්‍යාම, අවදාත' (කළු, සුදු) වශයෙන් එකිනෙකාගෙන් වෙනස්ව හඳුනාගනු ලැබේ. එබැවින් නාම ගෝත්‍රය උද්දේසය වන අතර සෙසු කරුණු ආකාරයෝ වෙති. 'අයමස්ස පඨමා විජ්ජා අධිගතා' යනු මේ මහණා විසින් ප්‍රථමයෙන් ලබාගත් බැවින් පළමු වැන්න වන අතර, අවබෝධ කරගත් අර්ථයෙන් විද්‍යාව ලබාගන්නා ලදී, සාක්ෂාත් කරන ලදී යන්නයි. මෙහි කුමක් අවබෝධ කරයි ද? පූර්වෙනිවාසයයි. 'අවිජ්ජා' යනු ඒ පූර්වෙනිවාසය අවබෝධ කර නොගැනීමේ අර්ථයෙන් එය වසා සිටින මෝහයට කියනු ලැබේ. 'තමෝ' යනු ඒ මෝහයම වැසී පවතින අර්ථයෙන් අඳුර යැයි කියනු ලැබේ. 'ආලෝකෝ' යනු ඒ විද්‍යාවම ප්‍රභාමත් කරන අර්ථයෙන් ආලෝකයයි. මෙහි 'විජ්ජා අධිගතා' යනු අර්ථය වන අතර, ඉතිරිය ප්‍රශංසා වචනය. මෙහි සම්බන්ධය නම් - ඒ මහණා විසින් මේ විද්‍යාව ලබාගන්නා ලදී, විද්‍යාව ලබාගත් ඔහුට අවිද්‍යාව පහව ගියේය, නැති විය යන්නයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ, တန္တိ နိပါတမတ္တံ. သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမတ္တဿ. ဝီရိယာတာပေန အာတာပိနော. ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခတာယ ပဟိတတ္တဿ ပေသိတစိတ္တဿာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟညေယျ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တမော ဝိဟညေယျ, အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ; ဧဝမေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ[Pg.300], တမော ဝိဟတော, အာလောကော ဥပ္ပန္နော, တဿ ပဓာနာနုယောဂဿ အနုရူပမေဝ ဖလံ လဘိတွာ ဝိဟရတီတိ.

'යථා තං' යන්නෙහි 'යථා' යනු උපමා අර්ථයෙහි ය, 'තං' යනු නිපාතයකි. සිහිය නොමුළා වීමෙන් අප්‍රමාදී වූවහුගේ ද, වීර්යය නැමැති තැවීමෙන් යුක්ත වූ ආතාපී වූවහුගේ ද, ශරීරය හා ජීවිතය පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති (පහිතත්ත) පුද්ගලයාගේ ද යන අර්ථයයි. මෙසේ පවසන ලදී - අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව, මෙහෙයවන ලද සිත් ඇතිව වාසය කරන්නහුට යම් සේ අවිද්‍යාව දුරු වී විද්‍යාව උපදී ද, අඳුර දුරු වී ආලෝකය උපදී ද; එලෙසම ඒ භික්ෂුවට අවිද්‍යාව දුරු විය, විද්‍යාව උපන්නීය, අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේය, ඔහු ඒ වීර්යයෙහි යෙදීමට අනුරූප වූම ඵලය ලබාගෙන වාසය කරයි යන්නයි.

ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဝိသုဒ္ဓေနာတိ စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုဘာဝတော ဝိသုဒ္ဓံ. ယော ဟိ စုတိမတ္တမေဝ ပဿတိ န ဥပပါတံ, သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ဥပပါတမတ္တမေဝ ပဿတိ န စုတိံ, သော နဝသတ္တပါတုဘာဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ပန တဒုဘယံ ပဿတိ, သော ယသ္မာ ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတိဝတ္တတိ, တသ္မာဿ တံ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတု ဟောတိ, တဒုဘယမ္ပာယံ ဗုဒ္ဓပုတ္တော ပဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုဘာဝတော ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ဧကာဒသဥပက္ကိလေသဝိရဟတော ဝါ ဝိသုဒ္ဓံ. ယထာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသောတိ – ဣတိ ဝိဒိတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသံ ပဇဟိံ, အမနသိကာရော…ပေ… ထိနမိဒ္ဓံ, ဆမ္ဘိတတ္တံ, ဥပ္ပိလ္လံ, ဒုဋ္ဌုလ္လံ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ, အတိလီနဝီရိယံ, အဘိဇပ္ပာ, နာနတ္တသညာ, အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ ရူပါနံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၄၂) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ဧကာဒသဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ ဝိသုဒ္ဓံ. မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ ရူပဒဿနေန အတိက္ကန္တမာနုသကံ, မံသစက္ခုံ ဝါ အတိက္ကန္တတ္တာ အတိက္ကန္တမာနုသကံ. တေန ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန. သတ္တေ ပဿတီတိ မနုဿမံသစက္ခုနာ ဝိယ သတ္တေ ပဿတိ ဒက္ခတိ အာလောကေတိ.

'දිබ්බේන චක්ඛුනා' යන්නෙහි කිවයුතු යමක් වේ නම් එය පෙර දක්වන ලදී. 'විසුද්ධේන' යනු චුති උප්පත්ති දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් පිරිසිදු වූ යන්නයි. යමෙක් සත්ත්වයන්ගේ චුතිය (මියයාම) පමණක් දැක උප්පත්තිය නොදකියි ද, හෙතෙම උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් උප්පත්තිය පමණක් දැක චුතිය නොදකියි ද, හෙතෙම අලුත් සත්ත්වයෙකු පහළ වීම පිළිබඳ දෘෂ්ටිය (ශාස්වත දෘෂ්ටියට සම්බන්ධ) ගනී. යමෙක් ඒ දෙකම දකියි ද, ඔහු ඒ දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගතයන්ම ඉක්මවා යන බැවින් ඔහුගේ ඒ දැකීම දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වෙයි; මේ බුද්ධ පුත්‍රයා ඒ දෙකම දකියි. එබැවින් 'චුති උප්පත්ති දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් පිරිසිදුය' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් එකොළොස් උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර බැවින් පිරිසිදුය. 'විචිකිච්ඡාව සිතේ උපක්ලේශයකි - යි දැන විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කළෙමි, අමනසිකාරය... පෙ... ථීනමිද්ධය, චම්භිතත්තය (තැතිගැනීම), උප්පිල්ලය (උදම් වීම), දුට්ඨුල්ලය (කාය අලස බව), අච්චාරද්ධවීරිය (අධික වීර්යය), අතිලීනවීරිය (ලිහිල් වීර්යය), අභිජප්පා (තෘෂ්ණාව), නානත්තසඤ්ඤා (නානත්ව සංඥාව), අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපනං (රූපයන් කෙරෙහි පමණට වඩා ධ්‍යාන වැඩීම) යන මේවා සිතේ උපක්ලේශයෝ ය' (ම.නි. 3.242) යනුවෙන් දැක්වෙන එකොළොස් උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලුටු නොවන බැවින් පිරිසිදුය. මිනිස් විෂය ඉක්මවා රූප දැකීමෙන් 'අතික්කන්තමානුසක' නම් වේ, නැතහොත් මාංස චක්ෂුස ඉක්මවා පවතින බැවින් 'අතික්කන්තමානුසක' නම් වේ. ඒ පිරිසිදු වූ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය දිවැසින් 'සත්තේ පස්සති' යනු මනුෂ්‍ය මාංස චක්ෂුසින් මෙන් සත්ත්වයන් දකියි, බලයි, අවලෝකනය කරයි යන්නයි.

စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ စုတိက္ခဏေ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ. ယေ ပန အာသန္နစုတိကာ ဣဒါနိ စဝိဿန္တိ, တေ စဝမာနာ. ယေ စ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ သမ္ပတိနိဗ္ဗတ္တာ ဝါ, တေ ဥပပဇ္ဇမာနာတိ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဧဝရူပေ စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ ပဿတီတိ ဒဿေတိ. ဟီနေတိ မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဟီနာနံ ဇာတိကုလဘောဂါဒီနံ ဝသေန ဟီဠိတေ ပရိဘူတေ. ပဏီတေတိ အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ တဗ္ဗိပရီတေ. သုဝဏ္ဏေတိ အဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဣဋ္ဌကန္တမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏေတိ ဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌအကန္တာမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. အဘိရူပေ ဝိရူပေတိပိ အတ္ထော. သုဂတေတိ သုဂတိဂတေ, အလောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ. ဒုဂ္ဂတေတိ ဒုဂ္ဂတိဂတေ, လောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ ဒလိဒ္ဒေ အပ္ပန္နပါနဘောဇနေ. ယထာကမ္မူပဂေတိ ယံ ယံ ကမ္မံ ဥပစိတံ, တေန တေန ဥပဂတေ[Pg.301]. တတ္ထ ပုရိမေဟိ ‘‘စဝမာနေ’’တိအာဒီဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စံ ဝုတ္တံ, ဣမိနာ ပန ပဒေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏကိစ္စံ.

‘චවමානේ උපපජ්ජමානේ’ (චුත වන්නා වූ ද උපදින්නා වූ ද) යන්නෙහි, චුති ක්ෂණය හෝ උප්පත්ති ක්ෂණය දිව්‍ය චක්ෂුසින් පවා දැකීමට නොහැකිය. එහෙත් මියයාමට ආසන්න වූ, දැන් චුත වන්නා වූ සත්ත්වයන් ‘චවමාන’ ලෙස ද, ප්‍රතිසන්ධිය ගත්තා වූ හෝ දැන් උපත ලැබූ සත්ත්වයන් ‘උපපජ්ජමාන’ ලෙස ද අදහස් කෙරේ. මෙබඳු වූ චුත වන්නා වූ හා උපදින්නා වූ සත්ත්වයන් දකින බව මින් දැක්වේ. ‘හීන’ යනු මෝහයේ ප්‍රතිඵල සහිත බැවින් හීන වූ ජාති, කුල, භෝග ආදියෙන් හෙළා දකින ලද හෝ පරිභව කරන ලද සත්ත්වයන්ය. ‘පණීත’ යනු අමෝහයේ ප්‍රතිඵල සහිත බැවින් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවන්ය. ‘සුවණ්ණ’ යනු අද්වේෂයේ ප්‍රතිඵල සහිත බැවින් ඉෂ්ට වූ ද, කාන්ත වූ ද, මනාප වූ ද වර්ණයෙන් යුක්ත වූවන්ය. ‘දුබ්බණ්ණ’ යනු ද්වේෂයේ ප්‍රතිඵල සහිත බැවින් අනිෂ්ට වූ ද, අකාන්ත වූ ද, අමනාප වූ ද වර්ණයෙන් යුක්ත වූවන්ය. මින් සුරූපී සහ විරූපී යන අර්ථය ද ගම්‍ය වේ. ‘සුගත’ යනු සුගතියට ගිය සත්ත්වයන්ය, එසේත් නැතහොත් අලෝභයේ ප්‍රතිඵල ලෙස ආඪ්‍ය වූ මහත් ධන සම්පත් ඇති සත්ත්වයන්ය. ‘දුග්ගත’ යනු දුගතියට ගිය සත්ත්වයන්ය, එසේත් නැතහොත් ලෝභයේ ප්‍රතිඵල ලෙස දිළිඳු වූ, අල්ප වූ ආහාර පාන ඇති සත්ත්වයන්ය. ‘යථාකම්මූපග’ යනු යම් යම් කර්මයක් රැස් කරන ලද්දේ ද, ඒ ඒ කර්මයට අනුව ගමන් කළා වූ සත්ත්වයන්ය. එහි මුලින් සඳහන් වූ ‘චවමානේ’ ආදී පදවලින් දිව්‍ය චක්ෂුසෙහි කෘත්‍යය කියැවුණු අතර, මෙම පදයෙන් ‘යථාකම්මූපග ඥානයෙහි’ කෘත්‍යය ප්‍රකාශ වේ.

တဿ စ ဉာဏဿ အယံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမော – ဣဓ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာ နိရယာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နေရယိကေ သတ္တေ ပဿတိ မဟန္တံ ဒုက္ခံ အနုဘဝမာနေ, ဣဒံ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကိစ္စမေဝ. သော စ ဧဝံ မနသိ ကရောတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တီ’’တိ, အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဥပရိ ဒေဝလောကာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နန္ဒနဝနမိဿကဝနဖာရုသကဝနာဒီသု သတ္တေ ပဿတိ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနေ, ဣဒမ္ပိ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကိစ္စမေဝ. သော ဧဝံ မနသိ ကရောတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တီ’’တိ? အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒံ ယထာကမ္မူပဂဉာဏံ နာမ. ဣမဿ ဝိသုံ ပရိကမ္မံ နာမ နတ္ထိ. ယထာ စိမဿ, ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏဿပိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနေဝ ဟိ ဣမာနိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တိ. ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣဓ ဝိဇ္ဇာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

එම ඥානයෙහි උත්පත්ති ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි මහණ තෙමේ පහත නිරය දෙසට ආලෝකය පතුරුවා මහත් දුක් අනුභව කරන නිරයගාමී සත්ත්වයන් දකියි. මෙම දැකීම දිව්‍ය චක්ෂුස් ඥානයෙහිම කෘත්‍යයකි. ඔහු මෙසේ මෙනෙහි කරයි: “කිමෙක් ද, මේ සත්ත්වයන් කිනම් කර්මයක් කොට මේ දුක් අනුභව කරන්නේ ද?” එවිට ඔහුට “මොවුන් මෙනම් කර්මයක් කොට ඇත” යනුවෙන් එම කර්මය අරමුණු කරගත් ඥානය උපදියි. එමෙන්ම ඉහළ දේව ලෝකය දෙසට ආලෝකය පතුරුවා නන්දන වනය, මිශ්‍රක වනය, ඵාරුසක වනය ආදියෙහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන සත්ත්වයන් දකියි. මෙම දැකීම ද දිව්‍ය චක්ෂුස් ඥානයෙහිම කෘත්‍යයකි. ඔහු මෙසේ මෙනෙහි කරයි: “කිමෙක් ද, මේ සත්ත්වයන් කිනම් කර්මයක් කොට මේ සම්පත් අනුභව කරන්නේ ද?” එවිට ඔහුට “මොවුන් මෙනම් කර්මයක් කොට ඇත” යනුවෙන් එම කර්මය අරමුණු කරගත් ඥානය උපදියි. මෙය ‘යථාකම්මූපග ඥානය’ නම් වේ. මීට වෙනම පූර්ව කර්මයක් (පරිකර්මයක්) නැත. මෙම ඥානය මෙන්ම අනාගතංශ ඥානය ද එසේමය. දිව්‍ය චක්ෂුස පාදක කරගත් මේවා දිව්‍ය චක්ෂුස සමඟම සිද්ධ වේ. ‘කායදුච්චරිතේන’ යනාදී පදවල කිවයුතු දෑ පෙර පරිදිම වේ. මෙහි ‘විජ්ජා’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස් ඥානය නැමති විද්‍යාවයි. ‘අවිජ්ජා’ යනු සත්ත්වයන්ගේ චුති-ප්‍රතිසන්ධිය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

တတိယဝါရေ ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ စတုသစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ဧဝံ ခေါတိအာဒိ နိဂမနံ.

තෙවන වාරයෙහි ‘විජ්ජා’ යනු අරහත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. ‘අවිජ්ජා’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. සෙසු කොටස් පූර්වයෙහි සඳහන් වූ බැවින් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘ඒවං ඛෝ’ යනාදිය නිගමනයයි.

ဂါထာသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယော ယထာဝုတ္တံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အဝေတိ အဝဂစ္ဆတိ, ဝုတ္တနယေန ပါကဋံ ကတွာ ဇာနာတိ. ‘‘ယောဝေဒီ’’တိပိ ပါဌော, ယော အဝေဒိ ဝိဒိတံ ကတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဆဗ္ဗီသတိဒေဝလောကသင်္ခါတံ သဂ္ဂံ စတုဗ္ဗိဓံ အပါယဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ပဿတိ. အထောတိ တတော ပရံ ဇာတိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ပတ္တော အဓိဂတော. တတော ဧဝ အဘိညာ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတဗ္ဗံ စတုသစ္စဓမ္မံ ဇာနိတွာ ကိစ္စဝေါသာနေန ဝေါသိတော နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တော. မောနေယျဓမ္မသမန္နာဂမေန မုနိ, ခီဏာသဝေါ ယသ္မာ ဧတာဟိ ယထာဝုတ္တာဟိ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တတော တတိယဝိဇ္ဇာယ သဗ္ဗထာ ဗာဟိတပါပတ္တာ စ တေဝိဇ္ဇော ဗြာဟ္မဏော နာမ ဟောတိ. တသ္မာ တမေဝ အဟံ တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ [Pg.302] ဝဒါမိ, အညံ ပန လပိတလာပနံ ယဇုအာဒိမန္တပဒါနံ အဇ္ဈာပနပရံ တေဝိဇ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ န ဝဒါမိ, တေဝိဇ္ဇောတိ တံ န ကထေမီတိ.

ගාථාවන්හි කෙටි අර්ථය මෙසේය: යමෙක් පූර්වේනිවාසය ඒ ආකාරයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නේ ද, පෙර කී පරිදි ප්‍රකට කරගන්නේ ද, ඔහු ‘අවේති’ නම් වේ. ‘යෝ වේදී’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය යමෙක් දැනගෙන සිටියි යන්නයි. විසි හයක් වූ දේව ලෝක සංඛ්‍යාත ස්වර්ගය ද, සිවුවැදෑරුම් අපාය ද පෙර කී පරිදිම දිව්‍ය චක්ෂුසින් දකියි. ‘අථෝ’ යනු ඉන්පසුව ජාතික්ෂය සංඛ්‍යාත අරහත් භාවයට හෝ නිවනටම පැමිණියේය යන්නයි. එබැවින් අභිඥා නැමති විශිෂ්ට මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දත යුතු වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දැන, කළ යුතු දෑ අවසන් කළ බැවින් නිමාවට (අරහත් භාවයට) පැමිණියේය. මුනි ධර්මයෙන් සමන්විත වූ බැවින් ඔහු ‘මුනි’ නම් වේ. යම් හෙයකින් ඉහත කී විද්‍යාවන් තුනෙන් සමන්විත වූ බැවින් ද, තෙවන විද්‍යාවෙන් සියලු පාපයන් දුරු කළ බැවින් ද ඔහු ‘තේවිජ්ජ’ බ්‍රාහ්මණයෙක් නම් වේ. එබැවින් මම ඔහුටම ‘තේවිජ්ජ’ බ්‍රාහ්මණයා යැයි වදාරමි. එහෙත් හුදෙක් වේද මන්ත්‍ර ආදිය ජප කරන, අනුන්ට උගන්වන වෙනත් අයෙකුට ‘තේවිජ්ජ’ බ්‍රාහ්මණයා යැයි නොකියමි.

ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဒုတိယသုတ္တေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပဉ္စမအဋ္ဌမဒသမသုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මෙම වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙන් සංසාර වට්ටය පිළිබඳව ද, පස්වන, අටවන සහ දසවන සූත්‍රවලින් විවට්ටය (නිවන) පිළිබඳව ද, අනෙක් සූත්‍රවලින් වට්ට-විවට්ට දෙකම පිළිබඳව ද දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

ဣတိဝုတ္တကဿ တိကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තක පාලියේ තික නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. စတုက္ကနိပါတော

4. චතුක්ක නිපාතය

၁. ဗြာဟ္မဏဓမ္မယာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. බ්‍රාහ්මණධම්මයාග සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀. စတုက္ကနိပါတဿ [Pg.303] ပဌမေ အဟန္တိ အတ္တနိဒ္ဒေသော. ယော ဟိ ပရော န ဟောတိ, သော နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတော အတ္တာ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အသ္မီတိ ပဋိဇာနနာ. ယော ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဘာဝေါ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝုစ္စမာနော, တဿ အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟိ သတ္ထာ ‘‘အသ္မီ’’တိ အဝေါစ. ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ စ ယထာ ‘‘အဟမသ္မိ ဗြဟ္မာ မဟာဗြဟ္မာ, သေယျောဟမသ္မီ’’တိ စ အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ ပုထုဇ္ဇနာ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိမာနမညနာဘိနိဝေသဝသေန အဘိဝဒန္တိ, န ဧဝံ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသော ပန ပဟီနဒိဋ္ဌိမာနာနုသယော ဘဂဝါ သမညံ အနတိဓာဝန္တော လောကသမညာနုရောဓေန ဝေနေယျသန္တာနေသု ဓမ္မံ ပတိဋ္ဌပေန္တော ကေဝလံ တာဒိသဿ ဂုဏဿ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနတံ ပဋိဇာနန္တော ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ အာဟ. ဗြာဟ္မဏောတိ ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြဟ္မဿ စ အဏနတော ဗြာဟ္မဏော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ပရမတ္ထတော ဗြာဟ္မဏောသ္မီတိ. ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏဿ ဒါနသံယမာဒိဝတသမာဒါနဿ နိရဝသေသာယ တပစရိယာယ ပါရံ ဂတော သမ္မဒေဝ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယဝါသော သကလဝေဒန္တဂူ သုဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာစရဏော သဗ္ဗထာ နိနှာတပါပမလော အနုတ္တရဿ အရိယမဂ္ဂသင်္ခါတဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဝတ္တာ ပဝတ္တာ, သုပရိသုဒ္ဓဿ စ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ ပဝေဒေတာ, တသ္မာ သဗ္ဗသော ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြဟ္မဿ စ အဏနတော ကထနတော ပရမတ္ထေန ဗြာဟ္မဏောတိ ဝုစ္စတိ.

100. චතුක්ක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අහං’ (මම) යන්න ආත්මය හැඟවීමට යෙදුණකි. යමෙක් අන්‍යයෙක් නොවේ ද, තමා පිළිබඳ වූ ඔහු ‘මම’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අස්මි’ යනු පිළිගැනීමයි. ‘මම’ යැයි කියනු ලබන උතුම් බ්‍රාහ්මණ භාවය තමා තුළ පවතින බව පිළිගනිමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘අස්මි’ (වෙමි) යැයි වදාළ සේක. ‘බ්‍රහ්මයා මම වෙමි, මම මහා බ්‍රහ්මයා වෙමි, මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටි, මාන හා අනුසයයන් ප්‍රහීණය නොකළ පෘථග්ජනයන් ස්වකීය දෘෂ්ටි මානයන්ගෙන් මත් වී පවසන පරිදි මෙහි ‘මම වෙමි’ (අහමස්මි) යන්න වදාරා නැත. එහෙත් සියලු ආකාරයෙන් දෘෂ්ටි මාන අනුසයයන් ප්‍රහීණය කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගොස්, ලෝක සම්මුතියට අනුකූල වෙමින් විනෙය ජනයන්ගේ සන්තානයන්හි ධර්මය පිහිටුවනු පිණිස, තමන් වහන්සේ තුළ පවතින එවන් ගුණය ප්‍රකාශ කරමින් ‘මම වෙමි’ යැයි වදාළ සේක. ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු බාහිත පාපී වූ බැවින් (පව් දුරු කළ බැවින්) සහ බ්‍රහ්මයාගේ අණසක පවත්වන බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ. මෙහි අර්ථය නම්: “මහණෙනි, මම පරමාර්ථ වශයෙන්ම බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමි” යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ දාන-සංයම ආදී වත සමාදානයන්ගෙන් ද, ශේෂයක් නොමැතිව කළ තපශ්චර්යාවෙන් ද පරතෙරට වැඩි සේක. මැනවින් වැසූ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති, සියලු වේදාන්තයන්ගේ කෙළවරට පත්, පිරිසිදු විද්‍යා හා චරණයන්ගෙන් යුතු, සියලු පව් කිලුටු සෝදා හැරියා වූ උන්වහන්සේ අනුත්තර ආර්ය මාර්ග සංඛ්‍යාත බ්‍රාහ්මණ භාවය පවසන්නා වූ ද, පවත්වන්නා වූ ද, ඉතා පිරිසිදු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව අවබෝධ කර දෙන්නා වූ ද සේක. එබැවින් සියලු ආකාරයෙන් පව් දුරු කළ බැවින් ද, උතුම් දහම් පවසන බැවින් ද පරමාර්ථ වශයෙන් බ්‍රාහ්මණ යැයි කියනු ලැබේ.

ဣတိ ဘဂဝါ သဒေဝကေ လောကေ အတ္တနော အနုတ္တရံ ဗြာဟ္မဏဘာဝံ ပဝေဒေတွာ ယာနိ တာနိ ဗြာဟ္မဏဒါနာဒီနိ ဆ ကမ္မာနိ ဗြာဟ္မဏဿ ပညာပေန္တိ, တေသမ္ပိ သုပရိသုဒ္ဓါနံ ဥက္ကံသတော အတ္တနိ သံဝိဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာစယောဂေါ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අනුත්තර බ්‍රාහ්මණ භාවය ප්‍රකාශ කොට, බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ ගුණ ප්‍රකට කරන යම් ඒ දානාදී වූ කර්ම හයක් ඇද්ද, එම ඉතා පිරිසිදු වූ උසස් ගුණ තමන් වහන්සේ තුළ පවතින බව දැක්වීමට ‘යාචයෝගෝ’ යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ယာစယောဂေါတိ ယာစေဟိ ယုတ္တော. ယာစန္တီတိ ယာစာ, ယာစကာ, တေ ပနေတ္ထ ဝေနေယျာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ ‘‘ဒေသေတု, ဘန္တေ ဘဂဝါ[Pg.304], ဓမ္မံ; ဒေသေတု, သုဂတော, ဓမ္မ’’န္တိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မဒေသနံ ယာစန္တိ. ဘဂဝါ စ တေသံ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ အကရောန္တော ယထာရုစိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဓမ္မဒါနံ ဒေတီတိ ယာစယောဂေါ, သဒါ သဗ္ဗကာလံ တေဟိ အဝိရဟိတော. အထ ဝါ ယာစယောဂေါတိ ယာစနယောဂ္ဂေါ, အဓိပ္ပာယပူရဏတော ယာစိတုံ ယုတ္တောတိ အတ္ထော ‘‘ယာဇယောဂေါ’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ယာဇော ဝုစ္စတိ မဟာဒါနံ, ယိဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ဓမ္မဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယာဇေ နိယုတ္တောတိ ယာဇယောဂါ. သဒါတိ သဗ္ဗဒါ, အနဝရတပ္ပဝတ္တသဒ္ဓမ္မမဟာဒါနောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာဇေန ယောဇေတီတိပိ ယာဇယောဂေါ. တိဝိဓဒါနသင်္ခါတေန ယာဇေန သတ္တေ ယထာရဟံ ယောဇေတိ, တတ္ထ ဒါနေ နိယောဇေတီတိ အတ္ထော. ‘‘ယာဇယောဂေါ သတတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ပယတပါဏီတိ ပရိသုဒ္ဓဟတ္ထော. ယော ဟိ ဒါနာဓိမုတ္တော အာမိသဒါနံ ဒေန္တော သက္ကစ္စံ သဟတ္ထေန ဒေယျဓမ္မံ ဒါတုံ သဒါ ဓောတဟတ္ထောယေဝ ဟောတိ, သော ‘‘ပယတပါဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါပိ ဓမ္မဒါနာဓိမုတ္တော သက္ကစ္စံ သဗ္ဗကာလံ ဓမ္မဒါနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပယတပါဏီ’’တိ. ‘‘သဒါ’’တိ စ ပဒံ ဣမိနာပိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သဒါ ပယတပါဏီ’’တိ. အဝိဘာဂေန ဟိ သတ္ထာ ဝေနေယျလောကဿ သဒ္ဓမ္မဒါနံ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ပဝတ္တေန္တော တတ္ထ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရတိ.

එහි 'යාචයෝගෝ' යනු අයැදින්නන් හා එක්වූ යන්නයි. 'යාච' යනු අයැදින්නන් හෙවත් යාචකයින් වේ. මෙහිදී හික්මවිය යුතු (වෙනය) ජනයා ලෙස ඔවුන් හඳුනාගත යුතුය. ඔවුහු 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දහම් දෙසන සේක්වා; සුගතයන් වහන්ස, දහම් දෙසන සේක්වා' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ දහම් දේශනාව අයැදින්නාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන්ගේ අභිලාෂයන් බිඳ නොදමා, කැමැත්ත පරිදි දහම් දෙසමින් ධර්ම දානය පිරිනමන බැවින් 'යාචයෝග' නම් වන අතර, නිරතුරුවම සෑම කල්හිම ඔවුන්ගෙන් වෙන් නොවී වෙසෙති. නැතහොත් 'යාචයෝග' යනු අයැදීමට සුදුසු වූ, අදහස් පූර්ණය කරන බැවින් අයැදීම උචිත වූ යන අර්ථයයි. 'යාජයෝගෝ' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි 'යාජ' යනු මහා දානය හෙවත් පූජාවයි. මෙහිදී ධර්ම දානය ගැන දත යුතුය. යාජයෙහි (මහා දානයෙහි) නියුතු වූයේ 'යාජයෝග' නම් වේ. 'සදා' යනු සැමදාම, නොනැවතුණු සද්ධර්ම මහා දානය ඇත්තේ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'යාජයෙන් යොදවයි' යන අර්ථයෙන් 'යාජයෝග' නම් වේ. තෙවැදෑරුම් දානය නමැති යාගයෙන් සත්වයන් සුදුසු පරිදි යොදවන හෙයින්, එනම් දානයෙහි නියෝජනය කරවන හෙයින් එසේ කියනු ලැබේ. 'යාජයෝගෝ සතතං' ලෙස ද කියවති. 'පයතපාණී' යනු පිරිසිදු දෑත් ඇත්තේ යන්නයි. දානයට නැඹුරු වූ යමෙක් ආමිස දානය දෙන කල්හි ගෞරව පූර්වකව තම දෑතින්ම දානය දීමට සැමවිටම දෑත් සෝදා පිරිසිදුව සිටින්නේ ද ඔහු 'පයතපාණී' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ධර්ම දානයෙහි අධිමුක්තව ගෞරවයෙන් සෑම කල්හිම ධර්ම දානයෙහි නියුක්ත බැවින් 'පයතපාණී' යයි වදාරන ලදී. 'සදා' යන පදය මෙයට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය - 'සදා පයතපාණී' (සැමවිටම පිරිසිදු දෑත් ඇති) ලෙසිනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙනසක් නොමැතිව වෙනය ලෝකයා වෙත සද්ධර්ම දානය සෑම කල්හිම පවත්වමින් එහි නිරතුරුවම යෙදී වෙසෙති.

အပရော နယော – ယောဂေါ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာ. ယထာဟ ‘‘ယောဂါ ဝေ ဇာယတေ ဘူရီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈၂). တသ္မာ ယာဇယောဂေါတိ ယာဇဘာဝနံ, ပရိစ္စာဂဘာဝနံ အနုယုတ္တောတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ အဘိသမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ကရုဏာသမုဿာဟိတော အနဝသေသတော ဒါနံ ပရိဗြူဟေန္တော တတ္ထ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော ဟုတွာ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိ, ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာပိ တိဝိဓံ ဒါနံ ပရိဗြူဟေသိ ဝိသေသတော ဓမ္မဒါနံ, ပရေပိ တတ္ထ နိယောဇေသိ. တထာ ဟိ သော ဝေနေယျယာစကာနံ ကဿစိ သရဏာနိ အဒါသိ, ကဿစိ ပဉ္စ သီလာနိ, ကဿစိ ဒသ သီလာနိ, ကဿစိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ, ကဿစိ ဓုတဓမ္မေ, ကဿစိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ, ကဿစိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော, ကဿစိ ပဉ္စာဘိညာယော, စတ္တာရော မဂ္ဂေ, စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ, တိဿော ဝိဇ္ဇာ, စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧဝမာဒိလောကိယလောကုတ္တရဘေဒံ ဂုဏဓနံ ဓမ္မဒါနဝသေန ယထာဓိပ္ပာယံ ဒေန္တော ပရေ စ ‘‘ဒေထာ’’တိ နိယောဇေန္တော ပရိစ္စာဂဘာဝနံ ပရိဗြူဟေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရိစ္စာဂဘာဝနံ အနုယုတ္တော’’တိ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'යෝග' යනු භාවනාවයි. 'යෝගයෙන් (භාවනාවෙන්) ප්‍රඥාව උපදී' යයි වදාළ පරිදිය. එබැවින් 'යාජයෝග' යනු යාජ (පරිත්‍යාග) භාවනාවෙහි, එනම් අතහැරීමේ භාවනාවෙහි නිරත වූ යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පෙර බෝධිසත්ව අවධියේදී පවා මහා කරුණාවෙන් උනන්දු වී කිසිවක් ඉතිරි නොකර දානය පුරමින් එහි පරම නිෂ්ඨාවට (උක්කංසපාරමී) පැමිණ සම්බුද්ධත්වය ලැබූහ. බුදු වූ පසුව ද තෙවැදෑරුම් දානය, විශේෂයෙන්ම ධර්ම දානය ප්‍රගුණ කළ අතර අනෙක් අය ද එහි යෙදවූහ. එනම්, උන්වහන්සේ වෙනය යාචකයන්ට සමහරුන්ට සරණ ද, සමහරුන්ට පංචසීලය ද, සමහරුන්ට දසසීලය ද, සමහරුන්ට චතුපාරිශුද්ධි සීලය ද, සමහරුන්ට ධුතාංග ධර්මයන් ද, සමහරුන්ට සතර ධ්‍යානයන් ද, සමහරුන්ට අෂ්ට සමාපත්ති ද, සමහරුන්ට පංච අභිඥා ද, සතර මාර්ගයන්, සතර සාමණ්‍ය ඵලයන්, ත්‍රිවිද්‍යාවන් සහ සිවුපිළිසිඹියාවන් ආදී වූ මේ ලෝකෝත්තර හා ලෞකික ගුණ ධර්මයන් ධර්ම දාන වශයෙන් අභිලාෂය පරිදි ලබා දෙමින්, අනෙක් අයට ද 'දෙන්න' යයි නියෝග කරමින් පරිත්‍යාග භාවනාව දියුණු කළහ. ඒ නිසා 'පරිත්‍යාග භාවනාවෙහි නිරත වූ' යයි කියන ලදී.

ပယတပါဏီတိ [Pg.305] ဝါ အာယတပါဏီ, ဟတ္ထဂတံ ကိဉ္စိ ဒါတုံ ‘‘ဧဟိ ဂဏှာ’’တိ ပသာရိတဟတ္ထော ဝိယ အာစရိယမုဋ္ဌိံ အကတွာ သဒ္ဓမ္မဒါနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော. ပယတပါဏီတိ ဝါ ဥဿာဟိတဟတ္ထော, အာမိသဒါနံ ဒါတုံ ဥဿာဟိတဟတ္ထော ဝိယ ဓမ္မဒါနေ ကတုဿာဟောတိ အတ္ထော. အန္တိမဒေဟဓရောတိ ဗြဟ္မစရိယဝသေန ဗြာဟ္မဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ ပါရိပူရိယာ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝဓာရီ. အဝုသိတဝတော ဟိ ဝသလကရဏာနံ ဓမ္မာနံ အပ္ပဟာနေန ဝသလာဒိသမညာ ဂတိ အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ သိယာ. တေန ဘဂဝါ အတ္တနော အစ္စန္တဝုသိတဗြာဟ္မဏဘာဝံ ဒဿေတိ. အနုတ္တရော ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ဒုတ္တိကိစ္ဆဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခရောဂဿ တိကိစ္ဆနတော ဥတ္တမော ဘိသက္ကော, အညေဟိ အနုဒ္ဓရဏီယာနံ ရာဂါဒိသလ္လာနံ ကန္တနတော သမုစ္ဆေဒဝသေန သမုဒ္ဓရဏတော ဥတ္တမော သလ္လကန္တနဝေဇ္ဇော. ဣမိနာ နိပ္ပရိယာယတော ဗြာဟ္မဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိ ပတိဋ္ဌိတာနံ ပရသန္တတိယံ ပတိဋ္ဌာပနေန ပရေသမ္ပိ ဗြာဟ္မဏကရဏမာဟ.

'පයතපාණී' යනු දිගු කළ දෑත් ඇති බවයි (ආයතපාණී). අතට පත් යමක් දීමට 'එන්න, ගන්න' යයි දිගු කළ අතක් මෙන්, ගුරු මුෂ්ටියක් (ආචාර්ය මුට්ඨි) නොතබා සද්ධර්ම දානයෙහි මැනවින් යෙදුණු යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'පයතපාණී' යනු උනන්දු වන දෑත් ඇති බවයි. ආමිස දානය දීමට උනන්දු වන දෑතක් මෙන් ධර්ම දානයෙහි උත්සාහවත් වූ අර්ථයයි. 'අන්තිමදේහධර' යනු බ්‍රහ්මචර්යාව මගින් බ්‍රාහ්මණකාරක ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ලබාගත් අවසන් ආත්මභාවය දරන්නා යන්නයි. කෙලෙස් දුරු නොකළහොත් වසල බව ඇති කරන ධර්මයන් නිසා මතු ගර්භාෂයක පිළිසිඳ ගැනීම් සිදුවිය හැකිය. ඒ මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අත්‍යන්ත බ්‍රාහ්මණ භාවය පෙන්වති. 'අනුත්තරෝ භිසක්කෝ සල්ලකත්තෝ' යනු සුවකළ නොහැකි වට්ට දුක් නමැති රෝගය සුව කරන බැවින් උත්තම වෛද්‍යවරයා (භිසක්ක) වන බවත්, අන්‍යන්ට උදුරාගත නොහැකි රාගාදී හුල් (සල්ල) සහමුලින්ම උදුරා දමන බැවින් උත්තම ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා (සල්ලකත්ත) වන බවත්ය. මෙයින් අමුතු අලංකාරයකින් තොරව තමන් තුළ පිහිටි බ්‍රාහ්මණකාරක ධර්මයන් අන්‍යන්ගේ සන්තාන තුළ ද පිහිටුවීමෙන් අන්‍යයන් ද බ්‍රාහ්මණයන් කරන බව වදාරන ලදී.

တဿ မေ တုမှေ ပုတ္တာတိ တဿ ဧဝရူပဿ မမ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ပုတ္တာ အတြဇာ ဟောထ. ဩရသာတိ ဥရသိ သမ္ဗန္ဓာ. ယထာ ဟိ သတ္တာနံ ဩရသပုတ္တာ အတြဇာ ဝိသေသေန ပိတုသန္တကဿ ဒါယဇ္ဇဿ ဘာဂိနော ဟောန္တိ, ဧဝမေတေပိ အရိယပုဂ္ဂလာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဿဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတာ. တဿ သန္တကဿ ဝိမုတ္တိသုခဿ အရိယဓမ္မရတနဿ စ ဧကံသဘာဂိယတာယ ဩရသာ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာနုဘာဝေန အရိယဘူမိံ ဩက္ကမမာနာ ဩက္ကန္တာ စ အရိယသာဝကာ သတ္ထု ဥရေ ဝါယာမဇနိတာဘိဇာတိတာယ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘ဩရသပုတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဘဂဝတာ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဝေါလောကနေန ဝဇ္ဇာနုစိန္တနေန စ ဟဒယေ ကတွာ ဝဇ္ဇတော နိဝါရေတွာ အနဝဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌပေန္တေန သီလာဒိဓမ္မသရီရပေါသနေန သံဝဍ္ဎိတာ. မုခတော ဇာတာတိ မုခတော ဇာတာယ ဓမ္မဒေသနာယ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ မုခတော ဇာတာ. အထ ဝါ အနညသာဓာရဏတော သဗ္ဗဿ ကုသလဓမ္မဿ မုခတော ပါတိမောက္ခတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသင်္ခါတတော ဝိမောက္ခမုခတော ဝါ အရိယမဂ္ဂဇာတိယာ ဇာတာတိပိ မုခတော ဇာတာ. သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သာသနဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဓမ္မေ ဝါ ဇာတာတိ ဓမ္မဇာ. တေနေဝ ဓမ္မေန နိမ္မိတာ မာပိတာတိ ဓမ္မနိမ္မိတာ. သတိဓမ္မဝိစယာဒိ ဓမ္မဒါယာဒါ, န လာဘသက္ကာရာဒိ [Pg.306] အာမိသဒါယာဒါ, ဓမ္မဒါယာဒါ နော အာမိသဒါယာဒါ ဟောထာတိ အတ္ထော.

'තස්ස මේ තුම්හේ පුත්තා' යනු එබඳු වූ මගේ පුත්‍රයෝ, මහණෙනි, තොප මාගෙන් උපන් දරුවෝ වන්නහු යන්නයි. 'ඕරසා' යනු ළයෙහි සම්බන්ධ වූවෝ ය. සත්වයන්ගේ ඖරස පුත්‍රයෝ පියාගේ උරුමයෙහි විශේෂයෙන් හිමිකරුවන් වන්නා සේම, මෙම ආර්ය පුද්ගලයෝ ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම ශ්‍රවණය අවසානයේ ආර්ය ජාතියෙහි උපන්නෝ වෙති. උන්වහන්සේ සතු වූ විමුක්ති සුවයට හා ආර්ය ධර්ම රත්නයන්ට ඒකාන්තයෙන් හිමිකම් කියන බැවින් 'ඖරස' නම් වෙති. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනානුභාවයෙන් ආර්ය භූමියට පැමිණෙන්නා වූ ද, පැමිණියා වූ ද ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ළයෙහි වීර්යයෙන් උපන් බැවින් අර්ථ වශයෙන්ම 'ඖරස පුත්‍රයෝ' යයි කීමට සුදුස්සෝ වෙති. එසේම ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආශයානුසය ආදිය බලා, වැරදි සොයා ඒවායින් වළක්වා, නිවැරදි මගෙහි පිහිටුවා, සීලාදී ධර්ම ශරීරය පෝෂණය කරමින් වර්ධනය කරන ලද්දෝ වෙති. 'මුඛතෝ ජාතා' යනු මුඛයෙන් උපන් ධර්ම දේශනාව මගින් ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් මුඛයෙන් උපන් (මුඛජ) නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ සියලු කුසල් දහම්වලට මුල් වූ (මුඛ වූ) ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන්, විදර්ශනාවෙන් හෝ විමුක්ති මාර්ගයෙන් උපන් බැවින් ද 'මුඛතෝ ජාතා' නම් වෙති. ශික්ෂාත්‍රයට අයත් ශාසන ධර්මයෙහි හෝ ආර්ය මාර්ග ධර්මයෙහි උපන් බැවින් 'ධර්මජ' (ධර්මයෙන් උපන්) නම් වෙති. එම ධර්මයෙන්ම මවන ලද බැවින් 'ධර්මනිර්මිත' නම් වෙති. සති-ධම්මවිචය ආදී ධර්ම දායාද ඇත්තෝ වන්න, ලාභ සත්කාර ආදී ආමිස දායාද ඇත්තෝ නොවන්න යන්නෙන් 'ධර්ම දායාද වන්න, ආමිස දායාද නොවන්න' යනු අර්ථයයි.

တတ္ထ ဓမ္မော ဒုဝိဓော – နိပ္ပရိယာယဓမ္မော, ပရိယာယဓမ္မောတိ. အာမိသမ္ပိ ဒုဝိဓံ – နိပ္ပရိယာယာမိသံ, ပရိယာယာမိသန္တိ. ကထံ? မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပ္ပဘေဒေါ ဟိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော နိပ္ပရိယာယဓမ္မော, နိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မောယေဝ, န ကေနစိ ပရိယာယေန ကာရဏေန ဝါ လေသေန ဝါ ဓမ္မော. ယံ ပနိဒံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ ကုသလံ, သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တော ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ, ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ, ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ဝတ္ထုပူဇံ ကရောတိ, ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဒေသေတိ, ဈာနသမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဧဝံ ကရောန္တော အနုပုဗ္ဗေန နိပ္ပရိယာယံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပဋိလဘတိ, အယံ ပရိယာယဓမ္မော. တထာ စီဝရာဒယော စတ္တာရော ပစ္စယာ နိပ္ပရိယာယာမိသမေဝ, န အညေန ပရိယာယေန ဝါ ကာရဏေန ဝါ လေသေန ဝါ အာမိသံ. ယံ ပနိဒံ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ, သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တော သမ္ပတ္တိဘဝံ ဣစ္ဆမာနော ဒါနံ ဒေတိ…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဧဝံ ကရောန္တော အနုပုဗ္ဗေန ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိယော ပဋိလဘတိ, ဣဒံ ပရိယာယာမိသံ နာမ.

එහි ධර්මය දෙවර්ගයකි - නිෂ්පර්යාය ධර්මය සහ පර්යාය ධර්මය වශයෙනි. ආමිසය ද දෙවර්ගයකි - නිෂ්පර්යාය ආමිසය සහ පර්යාය ආමිසය වශයෙනි. ඒ කෙසේද? මඟ, ඵල, නිවන යන ප්‍රභේද සහිත වූ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය වනාහි නිෂ්පර්යාය ධර්මයයි. එය සැබැවින්ම පහළ වූ ධර්මයම වෙයි. කිසිදු පර්යායකින් හෝ කරුණකින් හෝ නිමිත්තකින් ධර්මය වූවක් නොවේ. විවර්තය (නිවන) ඇසුරු කළ යම් කුසලයක් ඇද්ද, එනම් - මෙහි ඇතැමෙක් නිවන පතමින් දන් දෙයි, සිල් සමාදන් වෙයි, උපෝසථ කර්මය කරයි, සුවඳ මල් ආදියෙන් වස්තු පූජා කරයි, බණ අසයි, බණ දේශනා කරයි, ධ්‍යාන සමාපත්ති උපදවයි. මෙසේ කරමින් ඔහු අනුපිළිවෙළින් නිෂ්පර්යාය අමෘත මහා නිර්වාණය ලබා ගනී. මෙය පර්යාය ධර්මයයි. එමෙන්ම සිවුරු ආදී සතර ප්‍රත්‍යයන් නිෂ්පර්යාය ආමිසයම වෙයි. වෙනත් පර්යායකින් හෝ කරුණකින් හෝ නිමිත්තකින් ආමිසය වූවක් නොවේ. යම් මේ වෘත්තගාමී (සංසාරික) කුසලයක් ඇද්ද, එනම් - මෙහි ඇතැමෙක් සංසාරය පතමින්, භව සම්පත් කැමති වෙමින් දන් දෙයි...පෙ... සමාපත්ති උපදවයි. මෙසේ කරමින් ඔහු අනුපිළිවෙළින් දෙව්මිනිස් සම්පත් ලබයි. මෙය පර්යාය ආමිසය නම් වේ.

တတ္ထ နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဘိက္ခူ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ အဓိဂစ္ဆန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එහි නිෂ්පර්යාය ධර්මය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම අයත් දෙයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් භික්ෂූහු මාර්ග, ඵල, නිවන් අවබෝධ කර ගනිති. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သော, ဟိ, ဗြာဟ္မဏ, ဘဂဝါ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ…ပေ… မဂ္ဂါနုဂါ စ ပနေတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၇၉; စူလနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅).

“බ්‍රාහ්මණය, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොවූ (නූපන්) මඟ උපදවන්නා වූ ද, හට නොගත් මඟ හටගන්වන්නා වූ ද...පෙ... ශ්‍රාවකයෝ දැන් ඒ මඟ අනුව යන්නෝ වෙති, පසුව පැමිණියෝ වෙති.”

‘‘သော, ဟာဝုသော, ဘဂဝါ ဇာနံ ဇာနာတိ, ပဿံ ပဿတိ, စက္ခုဘူတော ဉာဏဘူတော ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော, ဝတ္တာ ပဝတ္တာ, အတ္ထဿ နိန္နေတာ, အမတဿ ဒါတာ, ဓမ္မဿာမီ တထာဂတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃; ၃.၂၈၁) စ.

“ඇවැත්නි, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දත යුතු දේ දනිති, දැකිය යුතු දේ දකිති, ඇසක් වැනි වූ, ඥානයක් වැනි වූ, ධර්මයක් වැනි වූ, බ්‍රහ්මයෙකු වැනි වූ, වචනය කියන්නා වූ, පවත්වන්නා වූ, අර්ථය පමුණුවන්නා වූ, අමෘතය දෙන්නා වූ, ධර්ම ස්වාමී වූ තථාගතයන් වහන්සේය.”

ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဧဝ ဇာနန္တိ ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေတွာ ဒါနံ ဒေန္တော…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေန္တော အနုက္ကမေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပဋိလဘတီ’’တိ. နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ [Pg.307] သန္တကံ. ဘဂဝတာ ဟိ အနုညာတတ္တာယေဝ ဘိက္ခူဟိ ဇီဝကဝတ္ထုံ အာဒိံ ကတွာ ပဏီတစီဝရံ လဒ္ဓံ. ယထာဟ –

පර්යාය ධර්මය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම අයත් වූවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින්ම 'නිවන පතමින් දන් දෙමින්...පෙ... සමාපත්ති උපදවමින් අනුපිළිවෙළින් අමෘත මහා නිර්වාණය ලබයි' කියා දනිති. නිෂ්පර්යාය ආමිසය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම අයත් දෙයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදන්නා ලද බැවින්ම භික්ෂූන් විසින් ජීවකගේ වස්ත්‍රය මුල් කොට ගෙන ප්‍රණීත සිවුරු ලබන ලදී. එබැවින් මෙසේ වදාළහ -

‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဟပတိစီဝရံ. ယော ဣစ္ဆတိ, ပံသုကူလိကော ဟောတု. ယော ဣစ္ဆတိ, ဂဟပတိစီဝရံ သာဒိယတု. ဣတရီတရေနပါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သန္တုဋ္ဌိံယေဝ ဝဏ္ဏေမီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၃၇).

“මහණෙනි, ගෘහපති සිවුරු අනුදනිමි. යමෙක් කැමති නම් පාංශුකූලික වේවා. යමෙක් කැමති නම් ගෘහපති සිවුරු පිළිගනීවා. මහණෙනි, මම යම්කිසි ප්‍රත්‍යයකින් වන සතුටම වර්ණනා කරමි.”

ဧဝံ ဣတရေပိ ပစ္စယာ ဘဂဝတာ အနုညာတတ္တာ ဧဝ ဘိက္ခူဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ လဒ္ဓါ. ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကံ. ဘဂဝတာ ဟိ ကထိတတ္တာ ဧဝ ဇာနန္တိ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝံ ပတ္ထေန္တော ဒါနံ ဒတွာ သီလံ…ပေ… သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ပရိယာယာမိသံ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ မနုဿသမ္ပတ္တိဉ္စ ပဋိလဘတီ’’တိ. ယဒေဝ ယသ္မာ နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ပရိယာယဓမ္မောပိ နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပိ ပရိယာယာမိသမ္ပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကံ, တသ္မာ တတ္ထ အတ္တနော သာမိဘာဝံ ဒဿေန္တော တတ္ထ စ ယံ သေဋ္ဌတရံ အစ္စန္တဟိတသုခါဝဟံ တတ္ထေဝ နေ နိယောဇေန္တော ဧဝမာဟ ‘‘တဿ မေ တုမှေ ပုတ္တာ ဩရသာ…ပေ… နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိ.

මෙසේ අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදන්නා ලද බැවින්ම භික්ෂූන්ට පරිභෝජනය කිරීමට ලැබුණි. පර්යාය ආමිසය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම අයත් දෙයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින්ම 'භව සම්පත් පතමින් දන් දී, සිල් රැක...පෙ... සමාපත්ති උපදවා අනුපිළිවෙළින් පර්යාය ආමිසය වූ දිව්‍ය සම්පත් හා මනුෂ්‍ය සම්පත් ලබයි' කියා දනිති. යම් හෙයකින් නිෂ්පර්යාය ධර්මය ද, පර්යාය ධර්මය ද, නිෂ්පර්යාය ආමිසය ද, පර්යාය ආමිසය ද යන සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම අයත් බැවින්, එහි තම ස්වාමිත්වය පෙන්වමින් ද, එහි යම් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ඒකාන්තයෙන්ම වැඩ හා සුව ගෙන දෙන්නක් ඇද්ද, එහිම ඔවුන් යොමු කරවමින්, 'එබැවින් ඔබ මගේ ළයෙහි උපන් පුත්‍රයෝය...පෙ... ආමිසයට දායාද වූවෝ නොවෙති' යි මෙසේ වදාළහ.

ဣတိ ဘဂဝါ ပရိပုဏ္ဏဝတသမာဒါနံ တပစရိယံ သမ္မဒေဝ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယံ သုဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နံ အနဝသေသဝေဒန္တပါရဂုံ ဗာဟိတသဗ္ဗပါပံ သတတံ ယာစယောဂံ သဒေဝကေ လောကေ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝပ္ပတ္တံ အတ္တနော ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဘာဝံ အရိယသာဝကာနဉ္စ အတ္တနော ဩရသပုတ္တာဒိဘာဝံ ပဝေဒေသိ. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘သီဟောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (အ. နိ. ၅.၉၉) ဧတ္ထ သီဟသဒိသံ, ‘‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလောတိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၄) ဧတ္ထ မဂ္ဂဒေသကပုရိသသဒိသံ, ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၉) ဧတ္ထ ရာဇသဒိသံ, ‘‘ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ခေါ, သုနက္ခတ္တ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၆၅) ဧတ္ထ ဝေဇ္ဇသဒိသံ, ‘‘ဗြာဟ္မဏောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၅) ဧတ္ထ ဗြာဟ္မဏသဒိသံ အတ္တာနံ ကထေသိ. ဣဓာပိ ဗြာဟ္မဏ သဒိသံ ကတွာ ကထေသိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්පූර්ණ කළ වත් සමාදානයෙන් හා තපස් ව්‍රතයෙන් යුත්, මැනවින් වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති, ඉතා පිරිසිදු විද්‍යාචරණ ධර්මයන්ගෙන් යුත්, ශේෂයක් නැතිව වේදන්තයෙහි කෙළවරට ගිය, සියලු පව් බැහැර කළ, නිරන්තරයෙන්ම යාචකයන්ට පිහිට වන, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයට පත් වූ තම පරමාර්ථ බ්‍රාහ්මණ භාවය ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ තමන් වහන්සේගේ ළයෙහි උපන් පුත්‍ර භාවය ද ප්‍රකාශ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි 'මහණෙනි, සිංහයා යනු අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ තථාගතයන් වහන්සේට නමකි' යන්නෙහි සිංහයෙකු බඳු වූ ද, 'තිස්ස, මාර්ගයෙහි දක්ෂ පුරුෂයා යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි' යන්නෙහි මඟ පෙන්වන පුරුෂයෙකු බඳු වූ ද, 'සේලය, මම රජෙක් වෙමි' යන්නෙහි රජෙකු බඳු වූ ද, 'සුනක්ඛත්ත, වෛද්‍යවරයා, ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි' යන්නෙහි වෛද්‍යවරයෙකු බඳු වූ ද, 'මහණෙනි, බ්‍රාහ්මණයා යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි' යන්නෙහි බ්‍රාහ්මණයෙකු බඳු වූ ද ලෙස තමන් වහන්සේ ගැන වදාළහ. මෙහි ද බ්‍රාහ්මණයෙකුට සමාන කොට වදාළහ.

ဣဒါနိ ယေဟိ ဒါနာဒီဟိ ယုတ္တဿ ဣတော ဗာဟိရကဗြာဟ္မဏဿ ဗြာဟ္မဏကိစ္စံ ပရိပုဏ္ဏံ မညန္တိ, တေဟိ အတ္တနော ဒါနာဒီနံ အဂ္ဂသေဋ္ဌဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘ဒွေမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဒါနာနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယာဂါတိ မဟာယညာ[Pg.308], မဟာဒါနာနီတိ အတ္ထော, ယာနိ ‘‘ယိဋ္ဌာနီ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဝေလာမဒါနဝေဿန္တရဒါနမဟာဝိဇိတယညသဒိသာ အာမိသယာဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ, မဟာသမယသုတ္တမင်္ဂလသုတ္တစူဠရာဟုလောဝါဒသုတ္တသမစိတ္တသုတ္တဒေသနာဒယော ဓမ္မယာဂါ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

දැන් දානාදියෙන් යුත් මෙයින් බැහැර වූ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ බ්‍රාහ්මණ කෘත්‍යය සම්පූර්ණ යැයි සලකත් ද, ඔවුන්ට තම දානාදියේ අග්‍ර ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස 'මහණෙනි, මේ දාන දෙකකි' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යාග' යනු මහා යාගයන්ය, මහා දානයන්ය යනු අර්ථයයි. ඒවාට 'යිට්ඨ' (පිදිය යුත්ත) කියා ද කියනු ලැබේ. එහි වේලාම දානය, වෙස්සන්තර දානය, මහා විජිත යාගය වැනි දෑ ආමිස යාග ලෙස දත යුතුය. මහාසමය සූත්‍රය, මංගල සූත්‍රය, චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, සමචිත්ත සූත්‍ර දේශනා ආදිය ධර්ම යාග වේ. සෙසු කොටස කලින් කියන ලද ක්‍රමයටමය.

ဂါထာယံ အယဇီတိ အဒါသိ. အမစ္ဆရီတိ သဗ္ဗမစ္ဆရိယာနံ ဗောဓိမူလေယေဝ သုပ္ပဟီနတ္တာ မစ္ဆေရရဟိတော. သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပီတိ မဟာကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေ ပိယပုတ္တံ ဝိယ အနုဂ္ဂဏှနသီလော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවෙහි 'අයජී' යනු දුන්නේය යන්නයි. 'අමච්ඡරී' යනු සියලු මසුරුකම් බෝධි මූලයේදීම මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් මසුරුකම් රහිත වූ යන්නයි. 'සබ්බභූතානුකම්පී' යනු මහා කරුණාවෙන් සියලු සතුන් කෙරෙහි ප්‍රිය පුත්‍රයෙකුට මෙන් අනුග්‍රහ දක්වන ස්වභාවයයි. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဝဓကေ ဒေဝဒတ္တေ စ, စောရေ အင်္ဂုလိမာလကေ;

ဓနပါလေ ရာဟုလေ စေဝ, သမစိတ္တော မဟာမုနီ’’တိ. (မိ. ပ. ၆.၆.၅) –

“වධක දේවදත්ත කෙරෙහි ද, අංගුලිමාල සොරා කෙරෙහි ද, ධනපාල ඇතු කෙරෙහි ද, රාහුල කෙරෙහි ද මහා මුනීන් වහන්සේ සමාන සිතැති වූහ.”

သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. သုလဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුලභ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၁. ဒုတိယေ အပ္ပာနီတိ ပရိတ္တာနိ. သုလဘာနီတိ သုခေန လဒ္ဓဗ္ဗာနိ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝါ သက္ကာ ဟောတိ လဒ္ဓုံ. အနဝဇ္ဇာနီတိ ဝဇ္ဇရဟိတာနိ နိဒ္ဒေါသာနိ အာဂမနသုဒ္ဓိတော ကာယမဏ္ဍနာဒိကိလေသဝတ္ထုဘာဝါဘာဝတော စ. တတ္ထ သုလဘတာယ ပရိယေသနဒုက္ခဿ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အပ္ပတာယ ပရိဟရဏဒုက္ခဿပိ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အနဝဇ္ဇတာယ အဂရဟိတဗ္ဗတာယ ဘိက္ခုသာရုပ္ပဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. အပ္ပတာယ ဝါ ပရိတ္တာသဿ အဝတ္ထုတာ, သုလဘတာယ ဂေဓာယ အဝတ္ထုတာ, အနဝဇ္ဇတာယ အာဒီနဝဝသေန နိဿရဏပညာယ ဝတ္ထုတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အပ္ပတာယ ဝါ လာဘေန န သောမနဿံ ဇနယန္တိ, သုလဘတာယ အလာဘေန န ဒေါမနဿံ ဇနယန္တိ, အနဝဇ္ဇတာယ ဝိပ္ပဋိသာရနိမိတ္တံ အညာဏုပေက္ခံ န ဇနယန္တိ အဝိပ္ပဋိသာရဝတ္ထုဘာဝတော.

101. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අප්පානි' යනු අල්ප වූ (ස්වල්ප වූ) දේවල්ය. 'සුලභානි' යනු පහසුවෙන් ලැබිය හැකි, එනම් ඕනෑම තැනකදී ලබාගත හැකි දේවල්ය. 'අනවජ්ජානි' යනු වරදින් තොර වූ, එනම් පිරිසිදු මූලාශ්‍රයකින් පැමිණි බැවින් ද ශරීරය සැරසීම වැනි කෙලෙස්වලට වස්තු නොවන බැවින් ද නිදොස් වූ දේවල්ය. එහිදී සුලභ බව නිසා සෙවීමේ දුක නොමැති බව ද, අල්ප බව නිසා පරිහරණය කිරීමේ (රැගෙන යාමේ) දුක නොමැති බව ද, නිදොස් බව නිසා ගැරහීමට ලක් නොවන බැවින් භික්ෂූන්ට සුදුසු බව ද දක්වන ලදී. එසේම අල්ප බව නිසා තෘෂ්ණාවට වස්තු නොවන බව ද, සුලභ බව නිසා ලෝභයට වස්තු නොවන බව ද, නිදොස් බව නිසා ආදීනව වශයෙන් සලකා නික්මීමේ ප්‍රඥාවට වස්තු වන බව ද දක්වන ලදී. තවද අල්ප වූ දෙයක් ලැබීමෙන් සතුටක් (සෝමනස්සයක්) ඇති නොකර ගනිති, සුලභ දෙයක් නොලැබීමෙන් දොම්නසක් ඇති නොකර ගනිති, නිදොස් වූ දෙයක් පරිහරණය කිරීම පසුතැවිල්ලට කරුණක් නොවන බැවින් නොදන්නා බවින් යුත් උපේක්ෂාවක් ඇති නොකර ගනිති.

ပံသုကူလန္တိ ရထိကာသုသာနသင်္ကာရကူဋာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပံသူနံ ဥပရိ ဌိတတ္တာ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ပံသုကူလံ ဝိယာတိ ပံသုကူလံ, ပံသု ဝိယ ကုစ္ဆိတဘာဝံ ဥလတိ ဂစ္ဆတီတိ ပံသုကူလန္တိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ ရထိကာဒီသု ပတိတနန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ ကတစီဝရံ. ပိဏ္ဍိယာလောပေါတိ ဇင်္ဃပိဏ္ဍိယာ ဗလေန [Pg.309] စရိတွာ ဃရေ ဃရေ အာလောပမတ္တံ ကတွာ လဒ္ဓဘောဇနံ. ရုက္ခမူလန္တိ ဝိဝေကာနုရူပံ ယံကိဉ္စိ ရုက္ခသမီပံ. ပူတိမုတ္တန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂေါမုတ္တံ. ယထာ ဟိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောပိ ကာယော ပူတိကာယောဝ ဧဝံ အဘိနဝမ္ပိ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တမေဝ. တတ္ထ ကေစိ ဂေါမုတ္တဘာဝိတံ ဟရိတကီခဏ္ဍံ ‘‘ပူတိမုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ပူတိဘာဝေန အာပဏာဒိတော ဝိဿဋ္ဌံ ဆဍ္ဍိတံ အပရိဂ္ဂဟိတံ ယံကိဉ္စိ ဘေသဇ္ဇံ ပူတိမုတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အပရေ.

'පංසුකූල' යනු වීථි, සොහොන්, කුණුගොඩවල් ආදියෙහි කොතැනක හෝ පස් මත වැටී තිබෙන බැවින් පස් කූඩුවක් මෙන් වූ පංසුකූලයයි. පස මෙන් පිළිකුල් බවට යන බැවින් පංසුකූල නම් වේ. මෙසේ වීථි ආදියෙහි වැටී ඇති රෙදි කැබලි එකතු කර මසාගත් සිවුරයි. 'පිණ්ඩියාලෝප' යනු කෙණ්ඩා බලයෙන් (පා ගමනින්) ඇවිද ගෙයක් පාසා පිඬු සිඟා ලබාගත් ආහාරයයි. 'රුක්ඛමූල' යනු විවේකයට අනුකූල වූ යම් රුක් සෙවණකි. 'පූතිමුත්ත' යනු යම් ගව මුත්‍රයකි. රන්වන් වූ ශරීරය ද කුණු වූ කයක් මෙන්ම, අලුත් මුත්‍ර ද පූතිමුත්ත (කුණු මුත්‍ර) ම වේ. එහි ඇතැම්හු ගව මුත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළු කැබලි 'පූතිමුත්ත' යැයි කියති. තවත් අයෙකු පූති (කුණු) බව නිසා කඩපිල් ආදියෙන් ඉවත දැමූ, අයිතිකරුවෙකු නැති ඕනෑම බෙහෙතක් පූතිමුත්ත ලෙස අදහස් කරති.

ယတော ခေါတိ ပစ္စတ္တေ နိဿက္ကဝစနံ, ယံ ခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေန ‘‘တုဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တကိရိယံ ပရာမသတိ. တုဋ္ဌောတိ သန္တုဋ္ဌော. ဣဒမဿာဟန္တိ ယွာယံ စတုဗ္ဗိဓေန ယထာဝုတ္တေန ပစ္စယေန အပ္ပေန သုလဘေန သန္တောသော, ဣဒံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော သီလသံဝရာဒီသု အညတရံ ဧကံ သာမညင်္ဂံ သမဏဘာဝကာရဏန္တိ အဟံ ဝဒါမိ. သန္တုဋ္ဌဿ ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သုပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. အထ ဝါ သာမညံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ. တဿ သင်္ခေပတော ဒွေ အင်္ဂါနိ – ဗာဟိရံ, အဇ္ဈတ္တိကန္တိ. တတ္ထ ဗာဟိရံ သပ္ပုရိသူပနိဿယော သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ, အဇ္ဈတ္တိကံ ပန ယောနိသော မနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ စ. တေသု ယသ္မာ ယထာရဟံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိဘူတာ တဿာ မူလဘူတာ စေတေ ဓမ္မာ, ယဒိဒံ အပ္ပိစ္ဆတာ သန္တုဋ္ဌိတာ ပဝိဝိတ္တတာ အသံသဋ္ဌတာ အာရဒ္ဓဝီရိယတာတိ ဧဝမာဒယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒမဿာဟံ အညတရံ သာမညင်္ဂန္တိ ဝဒါမီ’’တိ.

'යතො ඛො' යනු තමා පිළිබඳව වූ නිශ්චිත ප්‍රකාශයකි. 'තුට්ඨො' යනු සතුටු වූ (සන්තෝෂ වූ) තැනැත්තා ය. 'ඉදමස්සාහං' යනු අල්ප වූ ද සුලභ වූ ද සිව්පසය සම්බන්ධයෙන් වූ යම් මේ සතුටක් ඇද්ද, මෙය මේ භික්ෂුවගේ සීල සංවරය ආදී ශ්‍රමණ ධර්මයන් අතරින් එක්තරා අංගයක් හෙවත් ශ්‍රමණ බවට හේතුවක් යැයි මම කියමි යන්නයි. සතුටු වූ භික්ෂුවගේ චතුපාරිශුද්ධි ශීලය මනාව සම්පූර්ණ වේ, සමථ විපස්සනා භාවනාවෝ ද පරිපූර්ණත්වයට පත්වෙති. එසේත් නැතහොත් ශ්‍රමණ බව නම් ආර්ය මාර්ගයයි. එහි සංක්ෂේපයෙන් අංග දෙකකි – බාහිර හා ආධ්‍යාත්මික වශයෙනි. එහි බාහිර අංගය නම් සත්පුරුෂ ඇසුර හා සද්ධර්ම ශ්‍රවණයයි. ආධ්‍යාත්මික අංගය නම් යෝනිසෝ මනසිකාරය හා ධම්මානුධම්ම පටිපත්තියයි. ඔවුන් අතරින් සුදුසු පරිදි ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය වූ ද, එයට මූල වූ ද අල්පේච්ඡතාව, සන්තෝෂය, විවේකය, අසංසට්ඨ බව (ගැහැනු පිරිමින් සමග එක්ව නොසිටීම), වීර්යය ආරම්භ කිරීම ආදී යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ නිසා "මෙය මොහුගේ එක්තරා ශ්‍රමණ අංගයකැයි මම කියමි" යි වදාරන ලදී.

ဂါထာသု သေနာသနမာရဗ္ဘာတိ ဝိဟာရာဒိံ မဉ္စပီဌာဒိဉ္စ သေနာသနံ နိဿာယ. စီဝရံ ပါနဘောဇနန္တိ နိဝါသနာဒိစီဝရံ, အမ္ဗပါနကာဒိပါနံ, ခါဒနီယဘောဇနီယာဒိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဝတ္ထုဉ္စ အာရဗ္ဘာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဃာတော ဝိဟတဘာဝေါ စေတောဒုက္ခံ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ‘‘အသုကသ္မိံ နာမ အာဝါသေ ပစ္စယာ သုလဘာ’’တိ လဘိတဗ္ဗဋ္ဌာနဂမနေန ဝါ ‘‘မယှံ ပါပုဏာတိ န တုယှ’’န္တိ ဝိဝါဒါပဇ္ဇနေန ဝါ နဝကမ္မကရဏာဒိဝသေန ဝါ သေနာသနာဒီနိ ပရိယေသန္တာနံ အသန္တုဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိတလာဘာဒိနာ ယော ဝိဃာတော စိတ္တဿ ဟောတိ, သော တတ္ထ သန္တုဋ္ဌဿ န ဟောတီတိ. ဒိသာ နပ္ပဋိဟညတီတိ သန္တုဋ္ဌိယာ စာတုဒ္ဒိသာဘာဝေန ဒိသာ နပ္ပဋိဟန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

ගාථාවල 'සෙනාසනමාරබ්භ' යනු විහාර ආදිය ද ඇඳ පුටු ආදී සේනාසනයන් ද අරභයා ය. 'චීවරං පානභෝජනං' යනු සිවුරු ද, අඹ පැන් ආදී පානයන් ද, කැඳ බත් ආදී වැළඳිය යුතු දේවල් ද අරභයා යන්නයි. 'විඝාතො' යනු පීඩාව හෙවත් සිතේ දුක ඇති නොවේ යන්නයි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි – "අසවල් ආරාමයෙහි පසය සුලභය" යි ලැබිය හැකි ස්ථානයට යාමෙන් හෝ "මෙය මට අයිතිය, ඔබට නොවේ" යැයි විවාදයට පත්වීමෙන් හෝ අලුත් වැඩ කිරීම් ආදියෙන් සේනාසනාදිය සොයන අසන්තෝෂිත පුද්ගලයන්ට යම් සිතේ පීඩාවක් වේ ද, එය සන්තෝෂිත පුද්ගලයාට ඇති නොවේ. 'දිසා නප්පටිහඤ්ඤති' යනු සන්තෝෂය නිසා සතර දිසාවටම ගැළපෙන බැවින් දිශාවන්ගෙන් බාධාවක් නොවේ. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘စာတုဒ္ဒိသော [Pg.310] အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေနာ’’တိ. (သု. နိ. ၄၂;

စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈);

"ඔහු සතර දිසාවටම ගැළපෙන, බාධාවක් නැති තැනැත්තෙක් වේ, ලැබෙන ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වන්නෙක් වේ."

ယဿ ဟိ ‘‘အသုကဋ္ဌာနံ နာမ ဂတော စီဝရာဒီနိ လဘိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဒိသာ ပဋိဟညတိ နာမ. ယဿ ပန ဧဝံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဒိသာ န ပဋိဟညတိ နာမ. ဓမ္မာတိ ပဋိပတ္တိဓမ္မာ. သာမညဿာနုလောမိကာတိ သမဏဓမ္မဿ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အရိယမဂ္ဂဿေဝ ဝါ အနုစ္ဆဝိကာ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော. အဓိဂ္ဂဟိတာတိ သဗ္ဗေ တေ တုဋ္ဌစိတ္တဿ သန္တုဋ္ဌစိတ္တေန ဘိက္ခုနာ အဓိဂ္ဂဟိတာ ပဋိပက္ခဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ အဗ္ဘန္တရဂတာ, န ဗာဟိရဂတာတိ.

"මම අසවල් ස්ථානයට ගියහොත් සිවුරු ආදිය ලබන්නෙමි" යි යමෙකුට සිතක් උපදී ද, ඔහුගේ දිශාව බාධිතය (සීමා සහිතය) නම් වේ. යමෙකුට එසේ නොවන්නේ ද, ඔහුගේ දිශාව බාධිත නොවේ. 'ධම්මා' යනු ප්‍රතිපත්ති ධර්මයන්ය. 'සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකා' යනු ශ්‍රමණ ධර්මයට හෙවත් සමථ විපස්සනා භාවනාවට හෝ ආර්ය මාර්ගයටම අනුකූල වූ අල්පේච්ඡතාව ආදියයි. 'අධිග්ගහිතා' යනු ඒ සියල්ල සතුටු වූ සිතැති භික්ෂුව විසින් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (අසන්තෝෂය ආදිය) මැඬපවත්වා ගනු ලැබූ බවයි, ඒවා අභ්‍යන්තරයට ඇතුළත් වූවක් මිස බාහිර දෙයක් නොවේ.

ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. အာသဝက္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ආසවක්ඛය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၂. တတိယေ ဇာနတောတိ ဇာနန္တဿ. ပဿတောတိ ပဿန္တဿ. ယဒိပိ ဣမာနိ ဒွေပိ ပဒါနိ ဧကတ္ထာနိ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ, ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ဇာနတော’’တိ ဉာဏလက္ခဏံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသတိ. ဇာနနလက္ခဏဉှိ ဉာဏံ. ‘‘ပဿတော’’တိ ဉာဏပ္ပဘာဝံ ဥပါဒါယ. ဒဿနပ္ပဘာဝဉှိ ဥပါဒါယ ဉာဏသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော စက္ခုမာ ဝိယ ပုဂ္ဂလော စက္ခုနာ ရူပါနိ, ဉာဏေန ဝိဝဋေ ဓမ္မေ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနတောတိ အနုဗောဓဉာဏေန ဇာနတော. ပဿတောတိ ပဋိဝေဓဉာဏေန ပဿတော. ပဋိလောမတော ဝါ ဒဿနမဂ္ဂေန ပဿတော, ဘာဝနာမဂ္ဂေန ဇာနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ဇာနတော, သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာယ ပဿတော’’တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန ဇာနတော, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန ပဿတော. တဒုဘယေ စ သတိ ပဟာနဘာဝနာဘိသမယာ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တီတိ စတုသစ္စာဘိသမယော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယဒါ စေတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဒါ ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ပဒါနံ ဟေတုအတ္ထဒီပနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒါ ပန မဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဒါ မဂ္ဂကိစ္စတ္ထဒီပနတာ.

102. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ජානතො' යනු දන්නා වූ තැනැත්තා හට ය. 'පස්සතො' යනු දක්නා වූ තැනැත්තා හට ය. මේ පද දෙකම එකම අර්ථය ඇති වුව ද, අක්ෂර පමණක් වෙනස් වේ. එසේ වුව ද 'ජානතො' යන්නෙන් ඥානයේ ලක්ෂණය පදනම් කරගෙන පුද්ගලයා දක්වයි. දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ඥානයයි. 'පස්සතො' යන්නෙන් ඥානයේ ප්‍රභාව (ආලෝකය) පදනම් කරගෙන කියනු ලැබේ. දැකීමේ ප්‍රභාව නිසා ඥානය ඇති පුද්ගලයා, ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකු ඇසින් රූප දකින්නාක් මෙන්, ඥානයෙන් විවර වූ ධර්මයන් දකියි. එසේත් නැතහොත් 'ජානතො' යනු අනුබෝධ ඥානයෙන් දන්නා තැනැත්තාට ය. 'පස්සතො' යනු පටිවේධ ඥානයෙන් දක්නා තැනැත්තාට ය. එසේත් නැතහොත් දර්ශන මාර්ගයෙන් දක්නා වූ ද, භාවනා මාර්ගයෙන් දන්නා වූ ද ලෙස ගත හැකිය. ඇතැම්හු 'ඥාත-තීරණ-පහාන පරිඥාවලින් දන්නා වූ ද, උච්චතම විපස්සනාවෙන් දක්නා වූ ද' යනුවෙන් පවසති. එසේත් නැතහොත් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනගැනීමෙන් දන්නා වූ ද, නිරෝධ සත්‍යය පසක් කිරීමෙන් දක්නා වූ ද යනුවෙනි. ඒ දෙකම ඇති කල්හි ප්‍රහාණ හා භාවනා අභිසමයන් ද සිද්ධ වන බැවින් චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයම මෙහි කියන ලදී. මෙහි විපස්සනා ඥානය අදහස් කරන්නේ නම්, 'ජානතො පස්සතො' යන පදවලින් හේතු අර්ථය දැක්වෙන බව දත යුතුය. මාර්ග ඥානය අදහස් කරන්නේ නම්, මාර්ගයේ කෘත්‍යය (කාර්යය) දැක්වෙන බව දත යුතුය.

အာသဝါနံ [Pg.311] ခယန္တိ ‘‘ဇာနတော, အဟံ ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅; သံ. နိ. ၃.၁၀၁; ၅.၁၀၉၅) ဧဝမာဂတေ သဗ္ဗာသဝသံဝရပရိယာယေ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၃၈) စ သုတ္တပဒေသု အာသဝါနံ ပဟာနံ အစ္စန္တက္ခယော အသမုပ္ပာဒေါ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါ ‘‘အာသဝက္ခယော’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၃၈) ဖလံ.

ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම සම්බන්ධයෙන් ‘මහණෙනි, මම දන්නා දක්නා වූ තැනැත්තාට ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම පවසමි’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.15; සංයුක්ත නිකාය 3.101; 5.1095) යනුවෙන් පැමිණි සියලු ආසව සංවර පර්යායයන්හි ද, ‘ආසවයන් ක්ෂය වීමෙන් ආසව රහිත වූ චේතෝ විමුක්තිය’ ආදී වූ (මජ්ඣිම නිකාය 1.438) සූත්‍ර පාඨයන්හි ද, ආසවයන් ප්‍රහීණ කිරීම, අත්‍යන්තයෙන්ම ක්ෂය කිරීම, නැවත නූපදින බව, ක්ෂය වූ ස්වභාවය සහ නැති බව ‘ආසවක්ඛය’ (ආසවයන් ක්ෂය වීම) යනුවෙන් දක්වා ඇත. ‘ආසවයන් ක්ෂය වීමෙන් ශ්‍රමණයා වේ’ ආදියෙහි (මජ්ඣිම නිකාය 1.438) එය ඵලයයි.

‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿ, နိစ္စံ ဥဇ္ဈာနသညိနော;

အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ, အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၅၃);

–

‘අනුන්ගේ වැරදි සොයන්නා වූ, නිරතුරුව ගැරහීමේ සන්ඥාව ඇති තැනැත්තාගේ ආසවයෝ වැඩෙති. ඔහු ආසවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් බොහෝ දුරස් වේ’ (ධම්මපදය 253). -

အာဒီသု နိဗ္ဗာနံ.

යනාදී තැන්හි නිවන අදහස් වේ.

‘‘သေခဿ သိက္ခမာနဿ, ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော;

ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ, တတော အညာ အနန္တရာ;

တတော အညာဝိမုတ္တဿ, ဉာဏံ ဝေ ဟောတိ တာဒိနော’’တိ. (အ. နိ. ၃.၈၆;

ဣတိဝု. ၆၂) –

‘හික්මෙන්නා වූ, සෘජු මාර්ගය අනුගමනය කරන්නා වූ ශෛක්ෂ පුද්ගලයාට (ආසවයන්) ක්ෂය වීමේදී පළමුව (මාර්ග) ඥානය ඇති වේ, ඉන් අනතුරුව (අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත) අඤ්ඤා ඥානය ඇති වේ. ඉන්පසු එම අඤ්ඤා ඥානයෙන් විමුක්ත වූ තාදී ගුණයෙන් යුත් රහතන් වහන්සේට (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා) ඥානය ඇති වේ’ (අංගුත්තර නිකාය 3.86; ඉතිවුත්තක 62). -

ဧဝမာဂတေ ဣန္ဒြိယသုတ္တေ ဣဓ စ မဂ္ဂေါ ‘‘အာသဝက္ခယော’’တိ ဝုတ္တော. တသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန ဇာနန္တဿ ပဿန္တဿ အဟံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမံ ဝဒါမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော အဇာနတော နော အပဿတောတိ ယော ပန န ဇာနာတိ န ပဿတိ, တဿ နော ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ဧတေန ယေ အဇာနတော အပဿတောပိ သံသာရသုဒ္ဓိံ ဝဒန္တိ, တေ ပဋိက္ခိပတိ. ပုရိမေန ဝါ ပဒဒွယေန ဥပါယော ဝုတ္တော, ဣမိနာ အနုပါယပဋိသေဓော. သင်္ခေပေန စေတ္ထ ဉာဏံ အာသဝက္ခယကရံ, သေသံ တဿ ပရိက္ခာရောတိ ဒဿေတိ.

මෙසේ පැමිණි ඉන්ද්‍රිය සූත්‍රයෙහි සහ මෙහි ද මාර්ගය ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස දක්වා ඇත. එබැවින් කලින් කී ක්‍රමයට දන්නා වූ දක්නා වූ තැනැත්තාට මම ආර්ය මාර්ගාධිගමය පවසමි යන්න මෙහි අදහසයි. නොදන්නා, නොදක්නා වූ තැනැත්තාට නොවේ. යමෙක් නොදනී ද, නොදකී ද, ඔහුට මාර්ගාධිගමය පවසන්නේ නැත. මෙයින් යමෙක් නොදන්නා නොදක්නා වූවන්ට ද සංසාර ශුද්ධිය සිදුවන බව පවසත් ද, ඔවුන්ව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. පෙර පද දෙකෙන් (දන්නා, දක්නා) නිවැරදි උපාය පවසන ලදී, මෙයින් වැරදි ක්‍රමය වැළැක්වීම සිදු කෙරේ. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි ඥානය ආසවයන් ක්ෂය කරන්නක් බවත්, සෙසු දෑ එහි පිරිවාර (උපකාරක ධර්ම) බවත් පෙන්වයි.

ဣဒါနိ ယံ ဇာနတော ယံ ပဿတော အာသဝက္ခယော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော’’တိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ ဇာနနာ ဗဟုဝိဓာ. ဒဗ္ဗဇာတိကော ဧဝ ဟိ ကောစိ ဘိက္ခု ဆတ္တံ ကာတုံ ဇာနာတိ, ကောစိ စီဝရာဒီနံ အညတရံ, တဿ ဤဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ကရောန္တဿ သာ ဇာနနာ ‘‘မဂ္ဂဖလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ န ဟောတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယော ပန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီနိ ကာတုံ ဇာနာတိ, တဿေဝံ ဇာနတော အာသဝါ ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. တသ္မာ ယံ ဇာနတော ယံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ, တဒေဝ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ယောနိသောမနသိကာရသုတ္တေ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမေဝ.

දැන්, කුමක් දන්නා වූ කුමක් දක්නා වූ තැනැත්තාට ආසවයන් ක්ෂය වීම වේ ද, එය පෙන්වීමට ‘මහණෙනි, කුමක් දන්නා වූ’ යනාදී ප්‍රශ්නය ආරම්භ කරන ලදී. එහි දැනීම විවිධය. යම් කිසි භික්ෂුවක් කුඩයක් තැනීමට දනී, යමෙක් සිවුරු ආදිය තැනීමට දනී. වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා එවැනි කටයුතු කරන්නා වූ ඔහුට එම දැනීම ‘මාර්ග ඵලයන්ට ආසන්න හේතුව නොවේ’ යැයි නොකිය යුතුය. (නමුත්) යමෙක් ශාසනයෙහි පැවිදි වී වෙදකම් ආදිය කිරීමට දනී ද, ඔහුට එලෙස දැනීමෙන් ආසවයෝ වැඩෙති. එබැවින් කුමක් දන්නා වූ කුමක් දක්නා වූ තැනැත්තාට ආසවයන් ක්ෂය වේ ද, එයම පෙන්වීමට ‘මේ දුකය’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි කිව යුතු වූ සතර සත්‍ය කමටහන මීට පෙර යෝනිසෝමනසිකාර සූත්‍රයෙහි සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදී.

တတ္ထ [Pg.312] ပန ‘‘ယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၆) အာဂတတ္တာ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ. ဣဓ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅; သံ. နိ. ၃.၁၀၁; ၅.၁၀၉၅) အာဂတတ္တာ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ပရိညာပဋိဝေဓဝသေန ပရိညာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဉာဏေန ဇာနတော ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အာသဝေသု စ ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌာသဝေါ ခီယတိ, တတိယမဂ္ဂေန ကာမာသဝေါ, စတုတ္ထမဂ္ဂေန ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ ခီယတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි ‘මහණෙනි, භික්ෂුව නුවණින් මෙනෙහි කරමින් අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි, කුසල් වඩා’ (ඉතිවුත්තක 16) යනුවෙන් පැමිණි බැවින්, ‘මේ දුකයැයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි’ යනාදී වශයෙන් අර්ථ විවරණය කරන ලදී. මෙහි ‘මහණෙනි, මේ දුක යැයි දන්නා වූ දක්නා වූ තැනැත්තාට ආසවයන් ක්ෂය වීම වේ’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.15; සංයුක්ත නිකාය 3.101; 5.1095) යනුවෙන් පැමිණි බැවින්, ‘මේ දුක යැයි පරිඥා ප්‍රතිවේධ වශයෙන්, පරිඥා අභිසමය වශයෙන්, මාර්ග ඥානයෙන් දන්නා වූ දක්නා වූ තැනැත්තාට ආසවයන් ක්ෂය වේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ආසවයන් අතුරෙන් පළමු මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි ආසවය ක්ෂය වේ, තුන්වන මාර්ගයෙන් කාම ආසවය ක්ෂය වේ, සිව්වන මාර්ගයෙන් භව ආසවය හා අවිද්‍යා ආසවය ක්ෂය වන බව දත යුතුය.

ဂါထာသု ဝိမုတ္တိဉာဏန္တိ ဝိမုတ္တိယံ နိဗ္ဗာနေ ဖလေ စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဥတ္တမန္တိ ဥတ္တမဓမ္မာရမ္မဏတ္တာ ဥတ္တမံ. ခယေ ဉာဏန္တိ အာသဝါနံ သံယောဇနာနဉ္စ ခယေ ခယကရေ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ. ‘‘ခီဏာ သံယောဇနာ ဣတိ ဉာဏ’’န္တိ ဣဓာပိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ဒဿေတိ. ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိပိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ. အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ ဟိ ဣဓ နတ္ထိ အရဟတ္တဖလာဓိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ စေတ္ထ ဇာနတော ပဿတောတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမေန သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စံ အဓိကံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနကိစ္စမ္ပိ အဓိကမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န တွေဝိဒံ ကုသီတေနာ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ.

ගාථාවන්හි ‘විමුක්ති ඥානය’ යනු විමුක්තිය වූ නිවනෙහි සහ ඵලයෙහි ඇති වන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. ‘උත්තම’ යනු උත්තම ධර්මය (නිවන) අරමුණු කරන බැවින් උත්තම වේ. ‘ක්ෂය ඥානය’ යනු ආසවයන් හා සංයෝජනයන් ක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙහි ඇති වන ඥානයයි. ‘සංයෝජනයෝ ක්ෂය වූහ යන ඥානය’ යන්න මෙහි ද ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එයින් ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම පෙන්වයි. මෙසේ මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන් සතරම දක්වා ඇත. ඉතිරි ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම මෙහි නැත, මන්ද යත් අර්හත් ඵලාවබෝධය අදහස් කර ඇති බැවිනි. යම් සේ මෙහි දන්නා දක්නා වූ තැනැත්තාට නිවන් අවබෝධය ලැබීමෙන් සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙහි කෘත්‍යය අධික කොට පවසන ලද ද, එසේම සම්‍යක් ප්‍රධාන (වීර්යය) කෘත්‍යය ද අධිකවම අපේක්ෂා කළ යුතු බව පෙන්වමින් ‘මෙය අලසයාට නොවේ’ යැයි අවසාන ගාථාව වදාරන ලදී.

တတ္ထ န တွေဝိဒန္တိ န တု ဧဝ ဣဒံ. တုသဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ဗာလေနမဝိဇာနတာတိ မကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဣဒံ သေက္ခမဂ္ဂေန အသေက္ခမဂ္ဂေန စ ပတ္တဗ္ဗံ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိသဗ္ဗဂန္ထာနံ ပမောစနံ ပမောစနဿ နိမိတ္တဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ယထာဘူတံ အဝိဇာနတာ တတော ဧဝ ဗာလေန အဝိဒ္ဒသုနာ ယထာ အဓိဂန္တုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ကုသီတေန နိဗ္ဗီရိယေနာပိ, တသ္မာ တဒဓိဂမာယ အာရဒ္ဓဝီရိယေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယဿာယံ ဓမ္မော, နော ကုသီတဿ’’ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈).

එහි ‘න ත්වේවීදං’ යනු ‘න තු ඒව ඉදං’ යන්නයි. ‘තු’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ‘බාලේනමවිජානතා’ යන්නෙහි ‘ම’ අක්ෂරය පද සන්ධියක් පිණිස යෙදුණකි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - ශෛක්ෂ මාර්ගයෙන් හා අශෛක්ෂ මාර්ගයෙන් පැමිණිය යුතු වූ, අභිජ්ඣා කායගන්ථාදී සියලු ග්‍රන්ථයන්ගෙන් මිදීම වූ, මිදීමට නිමිත්ත වූ නිවන ‘මේ දුකයි’ යනාදී වශයෙන් සතර සත්‍යයන් තත්ත්වාකාරයෙන් නොදන්නා වූ, ඒ හේතුවෙන්ම අඥාන වූ, නුවණ නැති තැනැත්තාට යම් සේ අවබෝධ කළ නොහැකි ද, එසේම කුසීත වූ වීර්යය නැති තැනැත්තාට ද අවබෝධ කළ නොහැකිය. එබැවින් එය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ආරම්භ කළ වීර්යය ඇත්තෙකු විය යුතුය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මේ ධර්මය ආරම්භ කළ වීර්යය ඇත්තාටය, අලසයාට නොවේ’ (දීඝ නිකාය 3.358) යැයි වදාළ සේක.

‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ, ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ;

ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ, နဠာဂါရံဝ ကုဉ္ဇရော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၈၅;

နေတ္တိ. ၂၉;

မိ. ပ. ၅.၁.၄);

‘ආරම්භ කරව්, නික්මෙව්, බුද්ධ ශාසනයෙහි යෙදෙව්, ඇතෙකු බට ගෙයක් පොඩි කරන්නාක් මෙන් මාර සේනාව නසව්’ (සංයුක්ත නිකාය 1.185; නෙත්තිප්‍රකරණ 29; මිළින්දපඤ්හ 5.1.4).

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. သမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၃. စတုတ္ထေ [Pg.313] ယေ ဟိ ကေစီတိ ယေ ကေစိ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တီတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဘိယျော’’တိ အဝိပရီတံ သဘာဝသရသလက္ခဏတော ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဒုက္ခသစ္စံ န ဇာနန္တိ န ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. န မေ တေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ အနနုယုတ္တာ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တသမဏာ စေဝ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာ စ န မယာ တေ သမိတပါပသမဏေသု သမဏောတိ, ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏေသု ဗြာဟ္မဏောတိ စ သမ္မတာ အနုညာတာ. ကသ္မာ? သမဏကရဏာနံ ဗြာဟ္မဏကရဏာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဘာဝတောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော’’တိအာဒိ. တတ္ထ သာမညတ္ထန္တိ သာမညသင်္ခါတံ အတ္ထံ, စတ္တာရိ သာမညဖလာနီတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပရေ ပန ‘‘သာမညတ္ထန္တိ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ, ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ စတ္တာရိ အရိယဖလာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂါထာသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ.

103. සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘යේ හි කේචී’ යනු ‘යම්කිසි කෙනෙක්’ යන්නයි. ‘මේ දුකයි’ කියා තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූතව) නොදනිති යනු, ‘මේ දුකයි, මෙපමණක් දුකයි, මින් ඔබ්බට දුකක් නැතැ’යි අවිපරීත වූ ස්වභාව රස ලක්ෂණ වශයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දුක්ඛ සත්‍යය නොදනිති, අවබෝධ නොකරති යන්නයි. සෙසු සත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මහණෙනි, ඔවුහු මට (මහණුන් නොවේ)’ යනාදී පාඨයන්හි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: මහණෙනි, චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානයෙහි නොයෙදුණු, පැවිදි වූ පමණින් මහණ වූවන් සහ උපතින් පමණක් බමුණු වූවන් මා විසින් ‘පව් සංසිඳුවූ බැවින් මහණ’ යැයි ද, ‘පව් බැහැර කළ බැවින් බමුණ’ යැයි ද පිළිගනු නොලැබේ, අනුමත නොකෙරේ. ඒ මන්ද? ශ්‍රමණ භාවයට හා බ්‍රාහ්මණ භාවයට හේතු වන ධර්මයන් ඔවුන් තුළ නොමැති බැවිනි. එහෙයින්ම “ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා ද...” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘සාමඤ්ඤත්ථං’ යනු ශ්‍රමණ භාවය නමින් හැඳින්වෙන අර්ථයයි, එනම් සතර ශ්‍රමණ ඵලයන් යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං’ යනු එයටම තවත් නමකි. ඇතැම්හු ‘සාමඤ්ඤත්ථං’ යනු සතර ආර්ය මාර්ගයන් බවත්, ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං’ යනු සතර ආර්ය ඵලයන් බවත් පවසති. සෙසු කොටස් පවසා ඇති අයුරින්ම වේ. ශුක්ල පක්ෂය (කුසල පක්ෂය) මෙහි විපරීත අර්ථයෙන් තේරුම් ගත යුතුය. ගාථාවල අමුතු දෙයක් නැත.

စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සතරවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅. သီလသမ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සීලසම්පන්න සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၄. ပဉ္စမေ သီလသမ္ပန္နာတိ ဧတ္ထ သီလံ နာမ ခီဏာသဝါနံ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ, တေန သမ္ပန္နာ သမန္နာဂတာတိ သီလသမ္ပန္နာ. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန ဖလဝိမုတ္တိယေဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဧဝမေတ္ထ သီလာဒယော တယော လောကိယလောကုတ္တရာ, ဝိမုတ္တိ လောကုတ္တရာဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ လောကိယမေဝ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ ပရေ ဩဝဒန္တိ အနုသာသန္တီတိ ဩဝါဒကာ. ဝိညာပကာတိ ကမ္မာနိ ကမ္မဖလာနိ စ, ဝိညာပကာ, တတ္ထ စ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ကုသလာဒိဝိဘာဂတော ခန္ဓာဒိဝိဘာဂတော သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတောတိ ဝိဝိဓေဟိ နယေဟိ ဓမ္မာနံ ဉာပကာ အဝဗောဓကာ[Pg.314]. သန္ဒဿကာတိ တေယေဝ ဓမ္မေ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပရဿ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတာရော. သမာဒပကာတိ ယံ သီလာဒိ ယေဟိ အသမာဒိန္နံ, တဿ သမာဒါပေတာရော, တတ္ထ တေ ပတိဋ္ဌာပေတာရော. သမုတ္တေဇကာတိ ဧဝံ ကုသလဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌိတာနံ ဥပရိ အဓိစိတ္တာနုယောဂေ နိယောဇနဝသေန စိတ္တဿ သမ္မာ ဥတ္တေဇကာ, ယထာ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ, ဧဝံ နိသာမနဝသေန တေဇကာ. သမ္ပဟံသကာတိ တေသံ ယထာလဒ္ဓေဟိ ဥပရိလဒ္ဓဗ္ဗေဟိ စ ဂုဏဝိသေသေဟိ စိတ္တဿ သမ္မာ ပဟံသကာ, လဒ္ဓဿာဒဝသေန သုဋ္ဌု တောသကာ. အလံသမက္ခာတာရောတိ အလံ ပရိယတ္တံ ယထာဝုတ္တံ အပရိဟာပေတွာ သမ္မဒေဝ အနုဂ္ဂဟာဓိပ္ပာယေန အက္ခာတာရော.

104. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘සීලසම්පන්න’ යනු මෙහි සීලය නම් රහතන් වහන්සේලාගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයයි. එයින් යුක්ත වූවෝ ‘සීලසම්පන්න’ නම් වෙති. සමාධි සහ ප්‍රඥාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. විමුක්තිය යනු ඵල විමුක්තියම වේ. විමුක්තිඥානදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. මෙසේ මෙහි සීලාදී තුන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වේ, විමුක්තිය ලෝකෝත්තර පමණක් වේ, විමුක්තිඥානදර්ශනය ලෞකිකම වේ. මෙලොව, පරලොව සහ පරමාර්ථ අර්ථයන්ගෙන් සුදුසු පරිදි අන් අයට අවවාද කරන්නෝ ‘ඕවාදක’ (අවවාද කරන්නෝ) නම් වෙති. කර්මය හා කර්ම ඵලයන් පිළිබඳව දන්වන්නෝ ‘විඤ්ඤාපක’ නම් වෙති. එහි ද “මේ ධර්ම කුසල වේ, මේ ධර්ම අකුසල වේ; මේ ධර්ම සාවද්‍ය වේ, මේ ධර්ම අනවද්‍ය වේ” යනාදී වශයෙන් කුසලාදී බෙදීම් මගින් ද, ස්කන්ධ ආදී බෙදීම් මගින් ද, ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ මගින් ද විවිධ ක්‍රමවලින් ධර්මයන් හඳුන්වා දෙන්නෝ (ඥාපක) අවබෝධ කරවන්නෝ වෙති. ‘සන්දස්සක’ යනු එම ධර්මයන්ම අතින් අල්ලා පෙන්වන්නාක් මෙන් අනෙකාට ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පෙන්වා දෙන්නෝය. ‘සමාදපක’ යනු යම් සීලාදියක් යමෙකු විසින් සමාදන් වී නැතිනම්, එය ඔහු ලවා සමාදන් කරවන්නෝය, එහි ඔහුව පිහිටුවන්නෝය. ‘සමුත්තේජක’ යනු මෙසේ කුසල ධර්මයන්හි පිහිටි අයව, මතු මත්තෙහි අධිචිත්තයෙහි (සමාධියෙහි) යෙදවීම මගින් සිත මැනවින් උනන්දු කරවන්නෝය. විශේෂ අවබෝධයක් ලැබෙන පරිදි විමසා බැලීම මගින් තියුණු කරන්නෝය. ‘සම්පහංසක’ යනු ඔවුන් ලත් ගුණාංගවලින් සහ මතු ලැබිය යුතු ගුණාංගවලින් සිත මැනවින් ප්‍රහර්ෂයට පත් කරන්නෝය, ලැබූ ආශ්වාදය නිසා මැනවින් සතුටු කරන්නෝය. ‘අලංසමක්ඛාතාරො’ යනු ප්‍රමාණවත් ලෙස, පවසන ලද දේ කිසිවක් අත්නොහැර, මැනවින් අනුග්‍රහ කිරීමේ අදහසින් පවසන දක්ෂ කථිකයෝ යන්නයි.

အထ ဝါ သန္ဒဿကာတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော သဘာဝသရသလက္ခဏတော သမ္မဒေဝ ဒဿေတာရော. သမာဒပကာတိ စိတ္တေ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တဿေဝ အတ္ထဿ ဂါဟာပကာ. သမုတ္တေဇကာတိ တဒတ္ထဂ္ဂဟဏေ ဥဿာဟဇနနေန သမ္မဒေဝ ဝေါဒပကာ ဇောတကာ ဝါ. သမ္ပဟံသကာတိ တဒတ္ထပဋိပတ္တိယံ အာနိသံသဒဿနေန သမ္မဒေဝ ပဟံသကာ တောသကာ. အလံသမက္ခာတာရောတိ သမတ္ထာ ဟုတွာ ဝုတ္တနယေန သမက္ခာတာရော. သဒ္ဓမ္မဿာတိ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မဿ, တိဝိဓဿာပိ ဝါ သဒ္ဓမ္မဿ ဒေသေတာရော.

එසේත් නැතිනම් ‘සන්දස්සක’ යනු ධර්මය දේශනා කරන විට පැවැත්ම හා නොපැවැත්ම (සංසාරය හා නිවන) එහි ස්වභාව රස ලක්ෂණ සහිතව මැනවින් පෙන්වා දෙන්නෝය. ‘සමාදපක’ යනු සිතෙහි පිහිටුවීම මගින් එම අර්ථයම ග්‍රහණය කරවන්නෝය. ‘සමුත්තේජක’ යනු එම අර්ථය ග්‍රහණය කර ගැනීමට උත්සාහය ඇති කිරීමෙන් මැනවින් පිරිසිදු කරන්නෝ හෝ බබළවන්නෝය. ‘සම්පහංසක’ යනු එම අර්ථයෙහි පිළිපැදීමෙහි ආනිශංස පෙන්වා දීමෙන් මැනවින් සතුටු කරවන්නෝය. ‘අලංසමක්ඛාතාරො’ යනු සමර්ථ වී ඉහත කී ක්‍රමයට පවසන්නෝය. ‘සද්ධම්මස්ස’ යනු ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය හෙවත් ත්‍රිවිධ සද්ධර්මයම දේශනා කරන්නන් පිළිබඳවයි.

ဒဿနမ္ပဟန္တိ ဒဿနမ္ပိ အဟံ. တံ ပနေတံ စက္ခုဒဿနံ ဉာဏဒဿနန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ အရိယာနံ ဩလောကနံ စက္ခုဒဿနံ နာမ. အရိယဘာဝကရာနံ ပန ဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ အဓိဂမော ဉာဏဒဿနံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ. အရိယာနဉှိ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ ဩလောကနမ္ပိ သတ္တာနံ ဗဟူပကာရမေဝ. သဝနန္တိ ‘‘အသုကော နာမ ခီဏာသဝေါ အသုကသ္မိံ နာမ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝိဟာရေ ဝါ လေဏေ ဝါ ဝသတီ’’တိ ကထေန္တာနံ သောတေန သဝနံ, ဧတမ္ပိ ဗဟူပကာရမေဝ. ဥပသင်္ကမနန္တိ ‘‘ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိဿာမိ, ဓမ္မံ ဝါ သောဿာမိ, သက္ကာရံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပေန စိတ္တေန အရိယာနံ ဥပသင်္ကမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ပဉှပယိရုပါသနံ, အရိယာနံ ဂုဏေ သုတွာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဒါနံ [Pg.315] ဝါ ဒတွာ ဝတ္တံ ဝါ ကတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဉှပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော. ဝေယျာဝစ္စာဒိကရဏံ ပယိရုပါသနံယေဝ. အနုဿရဏန္တိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု နိသိန္နဿ ‘‘ဣဒါနိ အရိယာ ဂုမ္ဗလေဏမဏ္ဍပါဒီသု ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခေဟိ ဝီတိနာမေန္တီ’’တိ တေသံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဂုဏဝိသေသာရမ္မဏံ အနုဿရဏံ. ယော ဝါ တေသံ သန္တိကာ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ ဟောတိ, တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂေါ, ဣမသ္မိံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အနုဿရဏံ.

‘දස්සනම්පහං’ යනු ‘දර්ශනය පවා (මම වර්ණනා කරමි)’ යන්නයි. එය චක්ෂු දර්ශනය හා ඥාන දර්ශනය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි පහන් වූ දෑසින් ආර්යයන් වහන්සේලා දෙස බැලීම ‘චක්ෂු දර්ශනය’ නම් වේ. ආර්ය භාවය ඇති කරන ධර්මයන්ගේ සහ ආර්ය භාවයේ විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් මගින් ලබන අවබෝධය ‘ඥාන දර්ශනය’ නම් වේ. මේ අර්ථයෙහි ‘චක්ෂු දර්ශනය’ අදහස් කරන ලදී. ආර්යයන් වහන්සේලා දෙස පහන් වූ දෑසින් බැලීම පවා සත්ත්වයන්ට බොහෝ උපකාරී වේ. ‘සවණං’ (ඇසීම) යනු “අසවල් රහතන් වහන්සේ අසවල් රටේ හෝ ජනපදයේ හෝ ගමේ හෝ නියම්ගමේ හෝ විහාරයේ හෝ ලෙනෙහි වාසය කරති” යි පවසන දේ කනින් ඇසීමයි, මෙය ද බොහෝ උපකාරී වේ. ‘උපසංකමනං’ (ළඟට යාම) යනු “දන් දෙන්නෙමි, ප්‍රශ්න අසන්නෙමි, බණ අසන්නෙමි, සත්කාර කරන්නෙමි” යන මෙවැනි සිතකින් ආර්යයන් වහන්සේලා වෙත පැමිණීමයි. ‘පයිරුපාසනං’ (ඇසුරු කිරීම) යනු ප්‍රශ්න විචාරමින් ඇසුරු කිරීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ගුණ අසා, ඔවුන් වෙත ගොස්, ආරාධනා කර, දන් දී හෝ වත් පිළිවෙත් කර, “ස්වාමීනි, කුසල් යනු කුමක්ද?” යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න ඇසීම මෙහි අර්ථයයි. වත්පිළිවෙත් කිරීම ආදිය ද පයිරුපාසනයටම අයත් වේ. ‘අනුස්සරණං’ (සිහි කිරීම) යනු රාත්‍රී හෝ දවල් කාලයේ වැඩ සිටින තැන්වල හිඳගෙන, “දැන් ආර්යයන් වහන්සේලා ලෙන්, මණ්ඩප ආදියෙහි ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල සමාපත්ති සැපයෙන් කල් ගෙවති” යි ඔවුන්ගේ දිව්‍ය විහරණ ආදී ගුණ විශේෂයන් අරමුණු කරමින් සිහි කිරීමයි. එසේත් නැතිනම් ඔවුන්ගෙන් ලැබුණු අවවාද ආවර්ජනය කරමින්, “මේ ස්ථානයෙහි සීලය ගැන දේශනා කරන ලදී, මෙහිදී සමාධිය ගැන ද, මෙහිදී විදර්ශනාව ගැන ද, මෙහිදී මාර්ගය ගැන ද, මෙහිදී ඵලය ගැන ද (දේශනා කරන ලදී)” යැයි මෙසේ සිහි කිරීමයි.

အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အရိယေသု စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ဃရာ နိက္ခမ္မ တေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. အရိယေသု ဟိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ, အညေသံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ, အရိယေသု ပသာဒေန အညတ္ထ ပဗ္ဗဇိတွာ အရိယာနံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာဝ. အညေသု ပန ပသာဒေန အညေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အညေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတိ. ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတေသု ပန မဟာကဿပတ္ထေရဿ တာဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ သတသဟဿမတ္တာ အဟေသုံ, တထာ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ စန္ဒဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ သူရိယဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ အဿဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿ. တဿ ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အသောကရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ တိဿတ္ထေရော နာမ အဟောသိ. တဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ အဍ္ဎတေယျကောဋိသင်္ခါ အဟေသုံ. ဒီပပ္ပသာဒကမဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿ ပန အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ လင်္ကာဒီပေ သတ္ထရိ ပသာဒေန ပဗ္ဗဇန္တာ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿေဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ နာမ.

‘අනුපබ්බජ්ජා’ (අනුපැවිද්ද) යනු ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන, ගිහිගෙයින් නික්ම උන්වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි වීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවා උන්වහන්සේලා සමීපයේම පැවිදි වී, උන්වහන්සේලාගෙන් ම අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් වසන්නහුගේ පැවිද්ද ‘අනුපබ්බජ්ජා’ නම් වේ. අන් අය සමීපයේ අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් වසන්නහුගේ පැවිද්ද ද ‘අනුපබ්බජ්ජා’ නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පැහැදීමෙන් වෙනත් ස්ථානයක පැවිදි වී, ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් වසන්නහුගේ පැවිද්ද ද ‘අනුපබ්බජ්ජා’ ම වේ. එහෙත් අන් අය කෙරෙහි පැහැදීමෙන් අන් අය සමීපයේම පැවිදි වී, ඔවුන්ගෙන්ම අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් වසන්නහුගේ පැවිද්ද ‘අනුපබ්බජ්ජා’ නම් නොවේ. වදාළ ක්‍රමයට පැවිදි වූවන් අතර, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ අනුව පැවිදි වූවෝ ලක්ෂයක් පමණ වූහ. එමෙන්ම උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික චන්දගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික සූරියගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික අස්සගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන්ගේ ද (අනුපැවිද්දෝ එසේම වූහ). උන්වහන්සේගේ (ධම්මරක්ඛිත තෙරුන්ගේ) සද්ධිවිහාරිකයා වූයේ අශෝක රජුගේ කනිටු සොහොයුරු තිස්ස තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ අනුව පැවිදි වූවෝ කෝටි දෙකහමාරක් වූහ. ලක්දිව පහන් කළ මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ අනුව පැවිදි වූවන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. අද දක්වා ලක්දිව ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදී පැවිදි වන්නෝ මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ අනුව පැවිදි වන්නෝ ම වෙති.

ဣဒါနိ ယေန ကာရဏေန တေသံ အရိယာနံ ဒဿနာဒိ ဗဟူပကာရန္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာရူပေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တထာရူပေတိ တာဒိသေ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ အရိယေ. ယသ္မာ ဒဿနသဝနာနုဿရဏာနိ ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနဋ္ဌာနာနိ, တသ္မာ တာနိ အနာမသိတွာ ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနာနိယေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.316]. ဒဿနသဝနာနုဿရဏတော ဟိ အရိယေသု ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပယိရုပါသိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ လဒ္ဓသဝနာနုတ္တရိယော အပရိပူရေ သီလာဒိဂုဏေ ပရိပူရေဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော ပယိရုပါသတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၁၈၃).

දැන් යම් කරුණක් නිසා ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා දැකීම ආදිය බොහෝ උපකාරී වේ යැයි කියන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම සඳහා ‘තථාරූපේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘තථාරූපේ’ යනු එබඳු වූ ශීලාදී ගුණයෙන් සමන්විත ආර්යයන් වහන්සේලාය. දැකීම, ඇසීම හා සිහිපත් කිරීම යන කරුණු පැමිණීම හා ඇසුරු කිරීම පිණිස පවතින බැවින්, ඒවා වෙන් කොට නොදක්වා එළඹීම හා ඇසුරු කිරීම පමණක් දැක්වීමට ‘සේවතෝ භජතෝ පයිරුපාසතෝ’ (ඇසුරු කරන්නා වූ, සේවනය කරන්නා වූ, පයිරුපාසනය කරන්නා වූ) යැයි වදාරන ලදී. දැකීමෙන්, ඇසීමෙන් හා සිහිපත් කිරීමෙන් ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව උපදවාගත් තැනැත්තා උන්වහන්සේලා වෙත පැමිණ, ඇසුරු කර, ප්‍රශ්න විචාරා ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති අනුත්තරිය ලාභය ලබාගෙන, තමා තුළ සම්පූර්ණ නොවූ ශීලාදී ගුණයන් සම්පූර්ණ කරගන්නේය. ‘ශ්‍රද්ධාව උපන් තැනැත්තා එළඹෙයි, එළඹෙන්නා ඇසුරු කරයි’ (ම.නි. 2.183) යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

တတ္ထ သေဝတောတိ ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏဝသေန ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမတော. ဘဇတောတိ သမ္ပိယာယနဘတ္တိဝသေန ဘဇတော. ပယိရုပါသတောတိ ပဉှပုစ္ဆနေန ပဋိပတ္တိအနုကရဏေန စ ပယိရုပါသတောတိ တိဏ္ဏံ ပဒါနံ အတ္ထဝိဘာဂေါ ဒီပေတဗ္ဗော. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဿ ပါရိပူရိ ဧကူနဝီသတိမဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි ‘සේවතෝ’ යනු වත්පිළිවෙත් කිරීමේ වශයෙන් කලින් කලට එළඹීමයි. ‘භජතෝ’ යනු ලෙන්ගතුකම හා භක්තිය හේතුවෙන් ඇසුරු කිරීමයි. ‘පයිරුපාසතෝ’ යනු ප්‍රශ්න විචාරීමෙන් හා ප්‍රතිපත්තිය අනුගමනය කිරීමෙන් ඇසුරු කිරීමයි. මේ පද තුනෙහි අර්ථ විභේදය මෙසේ දත යුතුය. විමුක්ති ඥානදර්ශනය පරිපූර්ණ වීම යනු දොළොස්වන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ උත්පත්තියෙන් දත යුතුය.

ဧဝရူပါ စ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူတိအာဒီသု ယေ ယထာဝုတ္တဂုဏသမန္နာဂမေန ဧဝရူပါ ဧဒိသာ ဘိန္နသဗ္ဗကိလေသာ ဘိက္ခူ, တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဟိတေသု သတ္တာနံ နိယောဇနဝသေန အနုသာသနတော သတ္ထာရောတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏတော သတ္ထဝါဟာတိပိ, ရာဂါဒိရဏာနံ ဇဟနတော ဇဟာပနတော စ ရဏဉ္ဇဟာတိပိ, အဝိဇ္ဇာတမဿ ဝိနောဒနတော ဝိနောဒါပနတော စ တမောနုဒါတိပိ, သပရသန္တာနေသု ပညာအာလောကပညာဩဘာသပညာပဇ္ဇောတာနံ ကရဏေန နိဗ္ဗတ္တနေန အာလောကာဒိကရာတိပိ, တထာ ဉာဏုက္ကာဉာဏပ္ပဘာဓမ္မုက္ကာဓမ္မပ္ပဘာနံ ဓာရဏေန ကရဏေန စ ဥက္ကာဓာရာတိပိ, ပဘင်္ကရာတိပိ, အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော ပရေသံ တထာဘာဝဟေတုဘာဝတော, သဒေဝကေန လောကေန အရဏီယတော အရိယာတိပိ, ပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခူနံ သာတိသယပဋိလာဘေန စက္ခုမန္တောတိပိ ဝုစ္စန္တိ.

‘මහණෙනි, මෙබඳු වූ ඒ භික්ෂූහු’ යනාදී තැන්හි, ඉහත කී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, සියලු කෙලෙසුන් නැසූ මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේලා, මෙලොව පරලොව යහපතෙහි සත්වයන් යොමු කරමින් අනුශාසනා කරන බැවින් ‘ශාස්තෘවරු’ (සත්ථාරෝ) යැයි ද කියනු ලබති. ජාති නමැති කාන්තාරයෙන් එතෙර කරවන බැවින් ‘සත්ථවාහ’ (පිරිස් නායකයෝ) යැයි ද, රාගාදී කෙලෙස් රණ (ගැටුම්) අත්හරින බැවින් හා අත්හැරවන බැවින් ‘රණඤ්ජහ’ යැයි ද, අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කරන බැවින් හා දුරු කරවන බැවින් ‘තමෝනුද’ (අඳුරු නසන්නෝ) යැයි ද, තමාගේ හා අන්‍යන්ගේ සන්තානවල ප්‍රඥා ආලෝකය, ප්‍රඥා ඕභාසය, ප්‍රඥා ප්‍රදීපය ඇති කරවන බැවින් ‘ආලෝකාදිකර’ (ආලෝකය ඇති කරන්නෝ) යැයි ද, එමෙන්ම ඥාන නමැති පන්දම, ඥාන ප්‍රභාව, ධර්ම පන්දම, ධර්ම ප්‍රභාව දරන බැවින් හා ඇති කරන බැවින් ‘උක්කාධාර’ (පන්දම් දරන්නෝ) යැයි ද, ‘පභංකර’ (ආලෝකය පතුරුවන්නෝ) යැයි ද කියනු ලබති. කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, අයහපතෙහි නොහැසිරෙන බැවින් ද, යහපතෙහි හැසිරෙන බැවින් ද, අන්‍යන් ද එබඳු තත්ත්වයට පත් කිරීමට හේතු වන බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් පිදිය යුතු බැවින් ද ‘ආර්ය’ (අරිය) යැයි ද, ප්‍රඥා චක්ෂුස හා ධර්ම චක්ෂුස සුවිශේෂී ලෙස ලැබූ බැවින් ‘චක්ඛුමන්ත’ (ඇස් ඇත්තෝ) යැයි ද කියනු ලබති.

ဂါထာသု ပါမောဇ္ဇကရဏံ ဌာနန္တိ နိရာမိသဿ ပမောဒဿ နိဗ္ဗတ္တကံ ဌာနံ ကာရဏံ. ဧတန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗနိဒဿနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝိဇာနတန္တိ သံကိလေသဝေါဒါနေ ယာထာဝတော ဇာနန္တာနံ. ဘာဝိတတ္တာနန္တိ ဘာဝိတသဘာဝါနံ, ကာယဘာဝနာဒီဟိ ဘာဝိတသန္တာနာနန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မဇီဝိနန္တိ မိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ ဓမ္မေန ဉာယေန ဇီဝိကကပ္ပနတော, ဓမ္မေန ဝါ ဉာယေန အတ္တဘာဝဿ ပဝတ္တနတော, သမာပတ္တိဗဟုလတာယ ဝါ အဂ္ဂဖလဓမ္မေန ဇီဝနတော ဓမ္မဇီဝိနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယဒိဒံ ဘာဝိတတ္တာနံ ပရိနိဋ္ဌိတသမာဓိပညာဘာဝနာနံ တတော ဧဝ ဓမ္မဇီဝိနံ အရိယာနံ ဒဿနံ[Pg.317]. ဧတံ အဝိပ္ပဋိသာရနိမိတ္တာနံ သီလာဒီနံ ပါရိပူရိဟေတုဘာဝတော ဝိဇာနတံ သပ္ပညဇာတိကာနံ ဧကန္တေနေဝ ပီတိပါမောဇ္ဇကာရဏန္တိ.

ගාථාවන්හි ‘ප්‍රාමෝද්‍යය ඇති කරන කරුණ’ යනු නිරාමිස ප්‍රීතිය උපදවන හේතුවයි. ‘ඒතං’ යනු දැන් කියන්නට යන කරුණ අරභයා පවසයි. ‘විජානතං’ යනු කෙලෙස් සහිත බව හා පිරිසිදු බව නිවැරදිව දැනගන්නා වූ පිරිසයි. ‘භාවිතත්තානං’ යනු දියුණු කළ ස්වභාවයක් ඇති, එනම් කාය භාවනා ආදියෙන් සන්තානය දියුණු කරගත් උතුමන් යන අර්ථයයි. ‘ධම්මජීවිනං’ යනු මිථ්‍යා ආජීවය අත්හැර ධර්මානුකූලව ධර්මයෙන් ජීවිකාව ගෙවන බැවින් හෝ ධර්මය අනුව හෝ න්‍යායානුකූලව ජීවිතය පවත්වන බැවින් හෝ සමාපත්ති බහුල බව නිසා අග්‍රඵල ධර්මයෙන් ජීවත් වන බැවින් හෝ ‘ධම්මජීවී’ නම් වෙති. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: එනම් දියුණු කළ සිත් ඇති, සමාධි ප්‍රඥා භාවනා නිම කළ, එබැවින්ම ධර්මයෙන් ජීවත් වන ආර්යයන් වහන්සේලා දැකීමයි. මෙය පසුතැවිල්ලට හේතු නොවන ශීලාදී ගුණයන්ගේ පරිපූර්ණත්වයට හේතු වන බැවින්, (යථාර්ථය) දන්නා වූ නුවණැත්තන්ට ඒකාන්තයෙන්ම පීති ප්‍රාමෝද්‍යයට හේතුවකි.

ဣဒါနိ တံ တဿ ကာရဏဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ဇောတယန္တီ’’တိ ဩသာနဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ တေတိ တေ ဘာဝိတတ္တာ ဓမ္မဇီဝိနော အရိယာ. ဇောတယန္တီတိ ပကာသယန္တိ. ဘာသယန္တီတိ သဒ္ဓမ္မောဘာသေန လောကံ ပဘာသယန္တိ, ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ အတ္ထော. ယေသန္တိ ယေသံ အရိယာနံ. သာသနန္တိ ဩဝါဒံ. သမ္မဒညာယာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏေဟိ သမ္မဒေဝ ဇာနိတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

දැන් උන්වහන්සේලා ඒ සඳහා හේතු වන ආකාරය දැක්වීමට ‘තේ ජෝතයන්ති’ යනුවෙන් අවසාන ගාථා දෙක වදාළහ. එහි ‘තේ’ යනු ඒ සිත දියුණු කළ, ධර්මානුකූලව වසන ආර්යයන් වහන්සේලාය. ‘ජෝතයන්ති’ යනු ප්‍රකාශ කරති. ‘භාසයන්ති’ යනු සද්ධර්මයේ ආලෝකයෙන් ලෝකය බබළවති, එනම් ධර්මය දේශනා කරති යන අර්ථයයි. ‘යේසං’ යනු යම් ආර්යයන් වහන්සේලාගේය. ‘සාසනං’ යනු අවවාදයයි. ‘සම්මදඤ්ඤාය’ යනු පූර්වභාග ඥානයන්ගෙන් මැනවින් දැනගෙන යන්නයි. සෙසු පද පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၆. တဏှုပ္ပာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. තණ්හුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၅. ဆဋ္ဌေ တဏှုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေသူတိ ဥပ္ပာဒါ. ကာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? တဏှာ. တဏှာယ ဥပ္ပာဒါ တဏှုပ္ပာဒါ, တဏှာဝတ္ထူနိ တဏှာကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ယတ္ထာတိ ယေသု နိမိတ္တဘူတေသု. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနသီလာ. စီဝရဟေတူတိ ‘‘ကတ္ထ မနာပံ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ စီဝရကာရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိဘဝါဘဝဟေတူတိ ဧတ္ထ ပန ဣတီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော. ယထာ စီဝရာဒိဟေတု, ဧဝံ ဘဝါဘဝဟေတုပီတိ အတ္ထော. ဘဝါဘဝါတိ စေတ္ထ ပဏီတပ္ပဏီတာနိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနိ အဓိပ္ပေတာနိ ဘဝတိ အာရောဂျံ ဧတေနာတိ ကတွာ. ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝေသု ပဏီတပ္ပဏီတတရော ဘဝါဘဝေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဘဝေါတိ ဝါ သမ္ပတ္တိ, အဘဝေါတိ ဝိပတ္တိ. ဘဝေါတိ ဝုဍ္ဎိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. တံ နိမိတ္တဉ္စ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝါဘဝဟေတု ဝါ’’တိ.

105. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘තණ්හුප්පාදා’ (තණ්හාවේ ඉපදීම) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේවායෙහි තණ්හාව උපදින බැවින් ‘උප්පාද’ නම් වේ. කුමක් උපදී ද? තණ්හාවයි. තණ්හාවගේ ඉපදීම ‘තණ්හුප්පාද’ වන අතර, එහි තේරුම තණ්හාවට වස්තු වූ දේවල් හෙවත් තණ්හාවට හේතු වන කරුණු යන්නයි. ‘යත්ථ’ (යම් තැනක) යනු නිමිති බවට පත් වූ යම් කරුණු වල ද යන්නයි. ‘උප්පජ්ජමානා’ යනු උපදින ස්වභාවය ඇති යන්නයි. ‘චීවරහේතු’ යනු “මම මනාප වූ චීවරයක් කොහේදී ලබන්නම් ද?” යනුවෙන් චීවරය හේතු කොටගෙන තණ්හාව උපදී. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘ඉතිභවාභවහේතු’ යන්නෙහි ‘ඉති’ යනු නිදසුන් අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි. චීවර ආදිය හේතු කොටගෙන තණ්හාව උපදින්නාක් මෙන්, භවාභවයන් හේතුවෙන් ද උපදී යන අර්ථයයි. ‘භවාභව’ යනු මෙහිදී සුවය ලබා දෙන බැවින් ගිතෙල්, වෙඬරු ආදී ප්‍රණීත වූ දෑ අදහස් වේ. “සම්පත්ති භවයන් අතර ඉතා ප්‍රණීත වූ දෑ භවාභව වේ” යැයි ද පවසති. නැතහොත් ‘භව’ යනු සම්පත්තියයි, ‘අභව’ යනු විපත්තියයි. ‘භව’ යනු වෘද්ධියයි (දියුණුවයි), ‘අභව’ යනු හානියයි (පිරිහීමයි). එම නිමිත්තෙන් තණ්හාව උපදින බැවින් ‘භවාභව හේතුවෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

ဂါထာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. အပိစ တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော. အယဉှိ သတ္တော အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ သံသရန္တော န ဧကကောဝ သံသရတိ, တဏှံ ပန ဒုတိယိကံ သဟာယိကံ လဘိတွာဝ သံသရတိ. တထာ ဟိ တံ ပပါတပါတံ အစိန္တေတွာ မဓုဂဏှနကလုဒ္ဒကံ ဝိယ အနေကာဒီနဝါကုလေသုပိ ဘဝေသု အာနိသံသမေဝ ဒဿေန္တီ အနတ္ထဇာလေ သာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ. ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ခန္ဓေသု [Pg.318] ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝသညိတံ အာဒီနဝံ ဇာနိတွာ. တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ ‘‘တဏှာ စာယံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါ ပဘဝေါ ကာရဏ’’န္တိ ဇာနိတွာ. ဧတ္တာဝတာ စ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တုပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒါနိ တံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော ‘‘ဝီတတဏှော’’တိအာဒိမာဟ. ယံ ပနေတ္ထ အဝုတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ගාථාවල අර්ථය පහත දක්වා ඇති පරිදිම වේ. තවද ‘තණ්හාදුතියෝ’ යනු තණ්හාව දෙවැන්නා (සගයා) කොට ගත් තැනැත්තා යන්නයි. මෙම සත්වයා අනමතග්ග සංසාර වට්ටයෙහි සැරිසරන්නේ තනිවම නොවේ, තණ්හාව නමැති දෙවැනි සහකාරිය ලබාගෙනම සැරිසරයි. එසේම ඇය (තණ්හාව), මීපැණි නෙළන වැද්දෙකු ප්‍රපාතයට වැටීම ගැන නොසිතන්නාක් මෙන්, අනේකවිධ ආදීනවයන්ගෙන් ගහණ වූ භවයන්හි පවා ආනිශංසයන්ම පෙන්වමින් අර්ථයක් නැති ජාලයක එම සත්වයා පටලවා මුළා කරවයි. ‘එතමාදීනවං ඤත්වා’ යනු අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන යන කාලත්‍රයට අයත් ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවතින මෙම ‘ඉත්ථභාව-අඤ්ඤථාභාව’ (මේ ආකාරය හෝ වෙනත් ආකාරයක් වීම) නමැති ආදීනවය දැනගෙන යන්නයි. ‘තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං’ යනු “මෙම තණ්හාව වෘත්ත දුක්ඛයාගේ හටගැනීමය, ප්‍රභවයය, හේතුවය” කියා දැනගෙන යන්නයි. මෙපමණකින් එක් භික්ෂුවකගේ විදර්ශනාව වර්ධනය කර අර්හත්ත්වයට පත්වීම දක්වන ලදී. දැන් එම ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් ‘වීතතණ්හෝ’ (තණ්හාව ප්‍රහීණ කළ) යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි යමක් ප්‍රකාශ නොවූයේ ද, එය පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၇. သဗြဟ္မကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සබ්‍රහ්මක සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၆. သတ္တမေ သဗြဟ္မကာနီတိ သသေဋ္ဌကာနိ. ယေသန္တိ ယေသံ ကုလာနံ. ပုတ္တာနန္တိ ပုတ္တေဟိ ပူဇိတသဒ္ဒယောဂေန ဟိ ဣဒံ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ. အဇ္ဈာဂါရေတိ သကေ ဃရေ. ပူဇိတာ ဟောန္တီတိ ယံ ဃရေ အတ္ထိ, တေန ပဋိဇဂ္ဂိတာ မနာပေန စေဝ ကာယိကဝါစသိကေန စ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဣတိ မာတာပိတုပူဇကာနိ ကုလာနိ ‘‘သဗြဟ္မကာနီ’’တိ ပသံသိတွာ ဥပရိပိ နေသံ ပသံသနီယတံ ဒဿေန္တော ‘‘သပုဗ္ဗဒေဝတာနီ’’တိအာဒိမာဟ.

106. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘සබ්‍රහ්මකානි’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨයන් සහිත වූ යන්නයි. ‘යේසං’ යනු යම් කුලයන්ගේ ද යන්නයි. ‘පුත්තානං’ යන්නෙහි ‘පූජිත’ යන ශබ්දය සමඟ යෙදීම නිසා ෂෂ්ඨී විභක්තිය කරණාර්ථයෙහි (පුතුන් විසින් යන අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. ‘අජ්ඣාගාරේ’ යනු තම නිවසෙහි යන්නයි. ‘පූජිතා හොන්ති’ යනු නිවසෙහි යම් සම්පතක් ඇද්ද, එයින් මැනවින් රැකබලා ගන්නා ලද්දා වූ, මනාප වූ කායික හා වාචසික සත්කාරයෙන් උපස්ථාන කරන ලද්දා වූ යන්නයි. මෙසේ මවුපියන්ට පුදන කුලයන් ‘බ්‍රහ්මයින් සහිතය’ (සබ්‍රහ්මක) යැයි පසසා, ඉදිරියට ද ඔවුන්ගේ ප්‍රශංසනීය බව පෙන්වීමට ‘සපුබ්බදේවතානි’ (පූර්ව දේවතාවන් සහිත) යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ဗြဟ္မာတိအာဒီနိ တေသံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝသာဓနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. တတြာယမတ္ထဝိဘာဝနာ – ဗြဟ္မာတိ သေဋ္ဌာဓိဝစနံ. ယထာ ဟိ ဗြဟ္မုနော စတဿော ဘာဝနာ အဝိဇဟိတာ ဟောန္တိ မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာ, ဥပေက္ခာတိ, ဧဝံ မာတာပိတူနံ ပုတ္တေသု စတဿော ဘာဝနာ အဝိဇဟိတာ ဟောန္တိ. တာ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ကုစ္ဆိဂတသ္မိဉှိ ဒါရကေ ‘‘ကဒါ န ခေါ ပုတ္တကံ အရောဂံ ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ပဿိဿာမာ’’တိ မာတာပိတူနံ မေတ္တစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ပနေသ မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကော ဦကာဟိ ဝါ မင်္ကုလေဟိ ဝါ ဒဋ္ဌော ဒုက္ခသေယျာယ ဝါ ပီဠိတော ပရောဒတိ ဝိရဝတိ, တဒါဿ သဒ္ဒံ သုတွာ မာတာပိတူနံ ကာရုညံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာဓာဝိတွာ ဝိဓာဝိတွာ ကီဠနကာလေ ပန လောဘနီယဝယသ္မိံ ဝါ ဌိတကာလေ ဒါရကံ ဩလောကေတွာ မာတာပိတူနံ စိတ္တံ သပ္ပိမဏ္ဍေ ပက္ခိတ္တသတဝိဟတကပ္ပာသပိစုပဋလံ ဝိယ မုဒုကံ အာမောဒိတံ ပမောဒိတံ, တဒါ နေသံ မုဒိတာ လဗ္ဘတိ. ယဒါ ပန တေသံ ပုတ္တော ဒါရဘရဏံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ပါဋိယေက္ကံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ, တဒါ မာတာပိတူနံ ‘‘သက္ကောတိ ဒါနိ နော ပုတ္တကော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဇီဝိတု’’န္တိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ [Pg.319] ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ တသ္မိံ ကာလေ ဥပေက္ခာ လဗ္ဘတိ. ဧဝံ မာတာပိတူနံ ပုတ္တေသု ယထာကာလံ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဗြဟ္မဝိဟာရဿ လဗ္ဘနတော ဗြဟ္မသဒိသဝုတ္တိတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

එහි ‘බ්‍රහ්ම’ ආදී පද වදාරන ලද්දේ ඔවුන්ගේ බ්‍රහ්ම ආදී භාවය තහවුරු කිරීම පිණිසය. එහි අර්ථ විග්‍රහය මෙසේය: ‘බ්‍රහ්ම’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සඳහා යෙදෙන නාමයකි. බ්‍රහ්මයාට මෛත්‍රී, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ෂා යන සතර බ්‍රහ්ම විහරණ නොඅඩුව පවතින්නාක් මෙන්, මවුපියන්ට ද දරුවන් කෙරෙහි මෙම සතර බ්‍රහ්ම විහරණ නොඅඩුව පවතී. ඒවා ඒ ඒ අවස්ථාවලදී තේරුම් ගත යුතුය: දරුවා කුසෙහි සිටින කල්හි “කවදා නම් මාගේ දරුවා නිරෝගීව, පිරිපුන් අඟ පසඟින් යුතුව දකින්නෙම්ද?” යනුවෙන් මවුපියන්ට මෛත්‍රී සිත උපදී. යම් කලෙක එම දරුවා අසරණව මව්කුසින් බිහිව උඩුකුරුව වැතිර සිටින විට, උකුණන් හෝ මකුණන් දෂ්ට කිරීමෙන් හෝ අපහසු සයනයෙන් පීඩිතව හඬයි ද, මොරගසයි ද, එවිට ඒ හඬ ඇසී මවුපියන්ට කරුණාව උපදී. දරුවා එහා මෙහා දුව පැන සෙල්ලම් කරන කාලයෙහි හෝ දරුවා ප්‍රියජනක වයසක සිටින විට දරුවා දෙස බලා මවුපියන්ගේ සිත, ගිතෙල් බඳුනක බහා සිය වරක් තළන ලද පුළුන් රොදක් මෙන් මෘදු වී සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්වේ ද, එවිට ඔවුන් තුළ මුදිතාව පවතී. යම් කලෙක ඔවුන්ගේ පුත්‍රයා අඹුදරුවන් පෝෂණය කරමින් වෙනම නිවසක වාසය කරයි ද, එවිට මවුපියන්ට “දැන් අපේ පුතාට තනිවම ජීවත් වීමට පුළුවන” කියා මධ්‍යස්ථ බවක් ඇති වේ. එවිට උපේක්ෂාව පවතී. මෙසේ මවුපියන් තුළ දරුවන් කෙරෙහි ඒ ඒ කාලයට අනුකූලව සිව්වැදෑරුම් බ්‍රහ්ම විහරණ පවතින බැවින් බ්‍රහ්මයින් හා සමාන හැසිරීම් ඇති හෙයින් “මහණෙනි, මවුපියන්ට මෙය බ්‍රහ්ම යන නාමයකි” යැයි වදාරන ලදී.

ပုဗ္ဗဒေဝတာတိ ဧတ္ထ ဒေဝါ နာမ တိဝိဓာ – သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. တေသု သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ခတ္တိယာ. တေ ဟိ ‘‘ဒေဝေါ, ဒေဝီ’’တိ လောကေ ဝေါဟရီယန္တိ, ဒေဝါ ဝိယ လောကဿ နိဂ္ဂဟာနုဂ္ဂဟသမတ္ထာ စ ဟောန္တိ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာ သတ္တာ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ ခီဏာသဝါ သဗ္ဗကိလေသဝိသုဒ္ဓိတော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဒိဗ္ဗန္တိ, ကီဠန္တိ, လဠန္တိ, ဇောတန္တိ ပဋိပက္ခံ ဇယန္တိ ဝါတိ ဒေဝါ. တေသု သဗ္ဗသေဋ္ဌာ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ. ယထာ တေ ဗာလဇနေဟိ ကတံ အပရာဓံ အဂဏေတွာ ဧကန္တေနေဝ တေသံ အနတ္ထဟာနိံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဉ္စ အာကင်္ခန္တာဝ ယထာဝုတ္တဗြဟ္မဝိဟာရယောဂေန အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ဒက္ခိဏေယျတာယ စ တေသံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ မဟာနိသံသတဉ္စ အာဝဟန္တိ; ဧဝမေဝ မာတာပိတရောပိ ပုတ္တာနံ အပရာဓံ အဂဏေတွာ ဧကန္တေနေဝ တေသံ အနတ္ထဟာနိံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဉ္စ အာကင်္ခန္တာ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဗြဟ္မဝိဟာရဿ လဗ္ဘနတော အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇန္တာ ပရမဒက္ခိဏေယျာ ဟုတွာ အတ္တနိ ကတာနံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ မဟာနိသံသတဉ္စ အာဝဟန္တိ. သဗ္ဗဒေဝေဟိ စ ပဌမံ တေသံ ဥပကာရဝန္တတာယ တေ အာဒိတောယေဝ ဒေဝါ. တေသဉှိ ဝသေန တေ ပဌမံ အညေ ဒေဝေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဇာနန္တိ အာရာဓေန္တိ ပယိရုပါသန္တိ, အာရာဓနဝိဓိံ ဉတွာ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာ တဿာ ပဋိပတ္တိယာ ဖလံ အဓိဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တေ ပစ္ဆာဒေဝါ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗဒေဝတာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

‘පුබ්බදේවතා’ (පූර්ව දේවතාවෝ) යන්නෙහි දෙවිවරු තෙවදෑරුම් වෙති. එනම් සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව සහ විසුද්ධි දේව යනුවෙනි. ඔවුන් අතරින් සම්මුති දේව යනු රජවරු සහ ක්ෂත්‍රියයෝ වෙති. ඔවුන් ලෝකයෙහි ‘දේව, දේවී’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන අතර, දෙවියන් මෙන් ලෝකයාට නිග්‍රහ කිරීමට හා අනුග්‍රහ කිරීමට සමර්ථ වෙති. උප්පත්ති දේව යනු චාතුම්මහාරාජිකයේ සිට භවග්ගය දක්වා උපන් සත්ත්වයෝය. විසුද්ධි දේව යනු සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිසිදු වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාය. මෙහි පද අර්ථය නම්: දිව්‍යමය සැප විඳින බැවින් හෝ, ක්‍රීඩා කරන බැවින් හෝ, බබළන බැවින් හෝ, ප්‍රතිපක්ෂය ජයගන්නා බැවින් හෝ ‘දේව’ නම් වෙති. ඔවුන් අතරින් සියල්ලටම ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ විසුද්ධි දේවයන්ය. එම විසුද්ධි දේවයන් වහන්සේලා බාල ජනයින් විසින් කරන ලද වැරදි නොසලකා, ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන්ගේ අනර්ථය දුරු කිරීමට හා අර්ථය උදාකර දීමට කැමතිව, පෙර කී බ්‍රහ්ම විහරණයෙන් යුතුව අර්ථය පිණිස, හිත සුව පිණිස පිළිපදිති ද, දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය නිසා ඔවුන්ට කරන පූජාවන් මහාඵල මහානිශංස කර දෙති ද; එලෙසම මවුපියෝ ද දරුවන්ගේ වැරදි නොසලකා, ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන්ගේ අනර්ථය දුරු කිරීමට හා අර්ථය උදාකර දීමට කැමතිව, කී පරිදිම සිව්වැදෑරුම් බ්‍රහ්ම විහරණයෙන් යුතුව අර්ථය, හිත සුව පිණිස පිළිපදිමින් උතුම් දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයෝ වී තමන්ට කරන ලද උපකාරයන් මහාඵල මහානිශංස කර දෙති. සියලු දෙවියන්ට වඩා පළමුව ඔවුහු දරුවන්ට උපකාරී වන බැවින් ඔවුහු ආදිතම දෙවිවරු වෙති. ඔවුන් නිසාම දරුවෝ පළමුව අන් දෙවියන් ‘දෙවියන්’ ලෙස හඳුනා ගනිති, අදහති, උපස්ථාන කරති. ඇදහිය යුතු ක්‍රමය දැන එසේ පිළිපදිමින් එම පිළිපැදීමේ ඵල ලබති. එබැවින් අන් දෙවිවරු පශ්චාත් දේව (පසු දෙවිවරු) නම් වෙති. එහෙයින් “මහණෙනි, මවුපියන්ට මෙය පූර්ව දේවතා යන නාමයකි” යැයි වදාරන ලදී.

ပုဗ္ဗာစရိယာတိ ပဌမအာစရိယာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တေ သိက္ခာပေန္တာ အတိတရုဏကာလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဧဝံ နိသီဒ, ဧဝံ ဂစ္ဆ, ဧဝံ တိဋ္ဌ, ဧဝံ သယ, ဧဝံ ခါဒ, ဧဝံ ဘုဉ္ဇ, အယံ တေ ‘တာတာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, အယံ ‘ဘာတိကာ’တိ, အယံ ‘ဘဂိနီ’တိ, ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဣဒံ န ဝဋ္ဋတိ, အသုကံ နာမ ဥပသင်္ကမိတုံ ဝဋ္ဋတိ, အသုကံ နာမ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဂါဟေန္တိ သိက္ခာပေန္တိ. အပရဘာဂေ အညေ အာစရိယာပိ သိပ္ပံ မုဒ္ဒံ ဂဏနန္တိ ဧဝမာဒိံ သိက္ခာပေန္တိ, အညေ သရဏာနိ ဒေန္တိ, သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေန္တိ, ပဗ္ဗာဇေန္တိ[Pg.320], ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနိ ပါပေန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ပစ္ဆာအာစရိယာ နာမ. မာတာပိတရော ပန သဗ္ဗပဌမံ. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာစရိယာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

‘පූර්වාචාර්යවරු’ යනු ප්‍රථම ආචාර්යවරුන් ය. මවුපියෝ වනාහි දරුවන් ඉතා ළදරු අවදියේ සිටම, “මෙසේ හිඳින්න, මෙසේ ඇවිදින්න, මෙසේ සිටගන්න, මෙසේ නිදාගන්න, මෙසේ කන්න, මෙසේ බොන්න, මොහුට ‘තාත්තා’ යැයි කිව යුතුය, මොහුට ‘බේබි’ (සොහොයුරා) යැයි කිව යුතුය, මැයට ‘සොහොයුරිය’ යැයි කිව යුතුය, මෙය කිරීම සුදුසුය, මෙය කිරීම නුසුදුසුය, අසවල් තැනැත්තා වෙත යාම සුදුසුය, අසවල් තැනැත්තා වෙත යාම නුසුදුසුය” ආදී වශයෙන් උගන්වති, පුහුණු කරති. පසුව වෙනත් ගුරුවරුන් ශිල්ප ශාස්ත්‍ර, ලේඛන කලාව, ගණිතය ආදිය උගන්වති. තවත් සමහරු සරණ ශීලයෙහි පිහිටුවති, මහණ කරති, ධර්මය උගන්වති, උපසම්පදා කරති, සෝවාන් මාර්ගාදියට පමුණුවති. මෙලෙස ඔවුන් සියල්ලෝම ‘පශ්චාත් ආචාර්යවරු’ (පසුකාලීන ගුරුවරු) වෙති. එහෙත් මවුපියෝ සැමටම ප්‍රථම ගුරුවරු වෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, ‘පූර්වාචාර්යවරු’ යනු මවුපියන්ට නමකි” යැයි වදාළ සේක.

အာဟုနေယျာတိ အာနေတွာ ဟုနိတဗ္ဗန္တိ အာဟုနံ, ဒူရတောပိ အာနေတွာ ဖလဝိသေသံ အာကင်္ခန္တေန ဂုဏဝန္တေသု ဒါတဗ္ဗာနံ အန္နပါနဝတ္ထစ္ဆာဒနာဒီနံ ဧတံ နာမံ, ဥပကာရခေတ္တတာယ တံ အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဟုနေယျာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

‘ආහුනෙය්‍ය’ යනු දුර සිට ගෙනැවිත් පිදිය යුතු දෙයට (ආහුන) සුදුසු බවයි. විශේෂ පල ප්‍රයෝජන අපේක්ෂාවෙන් දුර සිට පවා ගෙනැවිත් ගුණවතුන්ට දිය යුතු ආහාර පාන වස්ත්‍ර ආදියට ‘ආහුන’ යැයි කියනු ලැබේ. මවුපියන් දරුවන්ට බොහෝ උපකාර කරන ක්ෂේත්‍රයක් වැනි බැවින්, ඔවුන් එම පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු වෙති. එබැවින් “මහණෙනි, ‘ආහුනෙය්‍ය’ යනු මවුපියන්ට නමකි” යැයි වදාරන ලදී.

ဣဒါနိ တေသံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတု? ဗဟုကာရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ မာတာပိတူနံ ဗြဟ္မာဒိအဓိဝစနံ ကေန ကာရဏေနာတိ စေတိ အတ္ထော. ဗဟုကာရာတိ ဗဟူပကာရာ. အာပါဒကာတိ ဇီဝိတဿ အာပါဒကာ, ပါလကာ. ပုတ္တာနဉှိ မာတာပိတူဟိ ဇီဝိတံ အာပါဒိတံ ပါလိတံ ဃဋိတံ အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိတံ သမ္ပာဒိတံ. ပေါသကာတိ ဟတ္ထပါဒေ ဝဍ္ဎေတွာ ဟဒယလောဟိတံ ပါယေတွာ ပေါသေတာရော. ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရောတိ ပုတ္တာနံ ဣမသ္မိံ လောကေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဒဿနံ နာမ မာတာပိတရော နိဿာယ ဇာတန္တိ တေ နေသံ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော နာမ. ဣတိ တေသံ ဗဟုကာရတ္တံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿိတံ, ယေန ပုတ္တော မာတာပိတူနံ လောကိယေန ဥပကာရေန ကေနစိ ပရိယာယေန ပရိယန္တံ ပဋိကာရံ ကာတုံ န သမတ္ထောယေဝ. သစေ ဟိ ပုတ္တော ‘‘မာတာပိတူနံ ဥပကာရဿ ပစ္စုပကာရံ ကရိဿာမီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ဝါယမန္တော ဒက္ခိဏေ အံသကူဋေ မာတရံ, ဣတရသ္မိံ ပိတရံ ဌပေတွာ ဝဿသတာယုကော သကလံ ဝဿသတမ္ပိ ပရိဟရေယျ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနာဒီဟိ စ ယထာရုစိ ဥပဋ္ဌဟန္တော တေသံ မုတ္တကရီသမ္ပိ အဇိဂုစ္ဆန္တော, န ဧတ္တာဝတာ ပုတ္တေန မာတာပိတူနံ ပဋိကာရော ကတော ဟောတိ အညတြ သဒ္ဓါဒိဂုဏဝိသေသေ ပတိဋ္ဌာပနာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

දැන් ඔවුන් බ්‍රහ්ම ආදී වශයෙන් හැඳින්වීමට හේතු දැක්වීමට “එයට හේතුව කිමද? ඔවුන් බොහෝ උපකාරී බැවිනි” ආදිය වදාරන ලදී. “එයට හේතුව කිමද?” යනු මවුපියන්ට බ්‍රහ්ම ආදී නම් ලැබීමට හේතුව කුමක්ද යන්නයි. ‘බහුකාරා’ යනු බොහෝ උපකාර ඇත්තෝ යන්නයි. ‘ආපාදකා’ යනු දරුවන්ට ජීවිතය ලබා දෙන්නෝය, ආරක්ෂා කරන්නෝය යන්නයි. මවුපියන් විසින්ම දරුවන්ගේ ජීවිතය ඇති කරනු ලැබුවේය, ආරක්ෂා කරනු ලැබුවේය, මැනවින් සකසා අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාමට සලස්වන ලදී. ‘පෝසකා’ යනු දරුවන්ගේ අත් පා වැඩෙන්නට සලස්වා තමන්ගේ හදවත් ලේ (කිරි) පොවා පෝෂණය කරන්නෝය. ‘ඉමස්ස ලෝකස්ස දස්සේතාරෝ’ යනු දරුවන්ට මේ ලෝකයේ ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු දැකීමට ලැබෙන්නේ මවුපියන් නිසා බැවින් ඔවුහු මේ ලෝකය පෙන්වන්නෝ වෙති. මෙලෙස ඔවුන් බොහෝ උපකාර කරන බැවින්, බ්‍රහ්ම ආදී තත්වයට ඔවුන් සුදුසු බව පෙන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව පුත්‍රයෙකුට ලෞකික වූ කිසිදු උපකාරයකින් මවුපියන් කළ උපකාරයට පූර්ණ ලෙස ප්‍රතිඋපකාර කළ නොහැකිය. ඉදින් පුත්‍රයෙකු “මම මවුපියන්ගේ උපකාරයට ප්‍රතිඋපකාර කරමි” යි උත්සාහ කරමින් සියක් වසක් ජීවත් වන ඔහු, සියක් වසරක් පුරාම තම දකුණු උරහිස මත මෑණියන් ද, වම් උරහිස මත පියාණන් ද තබාගෙන, සුවඳ ගැල්වීම්, පිරිමැදීම්, ස්නානය කරවීම්, තෙල් ගැල්වීම් ආදියෙන් තම රුචිය පරිදි උපස්ථාන කරමින්, ඔවුන් එහිම මළමුත්‍ර කළ ද ඒ පිළිබඳ පිළිකුලක් නොදක්වා රැකබලා ගත්තත්, මවුපියන් ශ්‍රද්ධාදී ගුණධර්මයන්හි පිහිටුවීම හැර අන් කිසිම දෙයකින් ඔවුන්ට කළ උපකාරය ගෙවා නිම කළ නොහැකිය. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘ဒွိန္နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, န သုပ္ပဋိကာရံ ဝဒါမိ. ကတမေသံ ဒွိန္နံ? မာတု စ ပိတု စ. ဧကေန, ဘိက္ခဝေ, အံသေန မာတရံ ပရိဟရေယျ, ဧကေန အံသေန ပိတရံ ပရိဟရေယျ ဝဿသတာယုကော ဝဿသတဇီဝီ, သော စ နေသံ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနေန, တေ စ တတ္ထေဝ မုတ္တကရီသံ စဇေယျုံ, န တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတံ [Pg.321] ဝါ ဟောတိ ပဋိကတံ ဝါ. ဣမိဿာ စ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပထဝိယာ ပဟူတရတ္တရတနာယ မာတာပိတရော ဣဿရိယာဓိပစ္စေ ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာပေယျ, န တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတံ ဝါ ဟောတိ ပဋိကတံ ဝါ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဗဟုကာရာ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတရော ပုတ္တာနံ အာပါဒကာ ပေါသကာ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော.

“මහණෙනි, දෙදෙනෙකුට පහසුවෙන් ප්‍රතිඋපකාර කළ නොහැකි බව මම පවසමි. ඒ දෙදෙනා කවුරුන්ද? මව සහ පියාය. මහණෙනි, යමෙක් සියක් වසක් ආයු වළඳමින්, සියක් වසක් ජීවත් වෙමින් එක් උරහිසකින් මව ද, අනෙක් උරහිසකින් පියා ද උසුලාගෙන යන්නේ නම්, සුවඳ විලවුන් ගැල්වීම්, පිරිමැදීම්, ස්නානය කරවීම්, තෙල් ගැල්වීම් ආදියෙන් ඔවුන්ට උපස්ථාන කරන්නේ නම්, ඔවුන් එහිම සිට මළමුත්‍ර බැහැර කළත්, මහණෙනි, එපමණකින් මවුපියන්ට කළ උපකාරයට ප්‍රතිඋපකාර කළා හෝ ගෙවා නිම කළා හෝ නොවේ. මහණෙනි, බොහෝ රත්නයන්ගෙන් පිරි මෙම මහා පොළොවෙහි මවුපියන් අධිපති රජ පදවියේ පිහිටෙව්වත්, මහණෙනි, එපමණකින් ද මවුපියන්ට කළ උපකාරයට ප්‍රතිඋපකාර කළා හෝ ගෙවා නිම කළා හෝ නොවේ. එයට හේතුව කිමද? මහණෙනි, මවුපියෝ දරුවන්ට බොහෝ උපකාර ඇත්තෝය, ජීවිතය ලබා දෙන්නෝය, පෝෂණය කරන්නෝය, මේ ලෝකය පෙන්වා දෙන්නෝය.”

‘‘ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတရော အဿဒ္ဓေ သဒ္ဓါသမ္ပဒါယ သမာဒပေတိ နိဝေသေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဒုဿီလေ သီလသမ္ပဒါယ, မစ္ဆရိနော စာဂသမ္ပဒါယ, ဒုပ္ပညေ ပညာသမ္ပဒါယ သမာဒပေတိ နိဝေသေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ကတဉ္စ ဟောတိ ပဋိကတဉ္စာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၃၄).

“මහණෙනි, යමෙක් ශ්‍රද්ධාවක් නොමැති මවුපියන් ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙහි සමාදන් කරවයි ද, පිහිටුවයි ද; දුශ්ශීල මවුපියන් සීල සම්පත්තියෙහි ද, මසුරු මවුපියන් ත්‍යාග සම්පත්තියෙහි ද, අනුවණ මවුපියන් ප්‍රඥා සම්පත්තියෙහි ද සමාදන් කරවයි ද, නිවෙස් කරවයි ද, පිහිටුවයි ද; මහණෙනි, මෙපමණකින් මවුපියන්ට නිසි ලෙස කරන ලද්දක් ද ප්‍රතිඋපකාර කරන ලද්දක් ද වන්නේය” (අංගුත්තර නිකාය 2.34).

တထာ –

එලෙසම -

‘‘မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ, ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော’’တိ;

(ခု. ပါ. ၅.၆);

‘‘မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတပညတ္တ’’န္တိ စ –

“මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීමත්, අඹුදරුවන්ට සංග්‍රහ කිරීමත් (උතුම් මංගල කරුණකි)” (ඛුද්දක පාඨ 5.6); “මහණෙනි, මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීම පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද (නිර්දේශ කරන ලද) දෙයකි” යනාදී වශයෙන් -

ဧဝမာဒီနိ မာတာပိတူနံ ပုတ္တဿ ဗဟူပကာရဘာဝသာဓကာနိ သုတ္တာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ.

මවුපියන් දරුවන්ට දක්වන අපිරිමිත උපකාරී බව සනාථ කරන මෙවැනි තවත් සූත්‍ර දේශනා දත යුතුය.

ဂါထာသု ဝုစ္စရေတိ ဝုစ္စန္တိ ကထီယန္တိ. ပဇာယ အနုကမ္ပကာတိ ပရေသံ ပါဏံ ဆိန္ဒိတွာပိ အတ္တနော သန္တကံ ယံကိဉ္စိ စဇိတွာပိ အတ္တနော ပဇံ ပဋိဇဂ္ဂန္တိ ဂေါပယန္တိ, တသ္မာ ပဇာယ အတ္တနော ပုတ္တာနံ အနုကမ္ပကာ အနုဂ္ဂါဟကာ.

ගාථාවල සඳහන් ‘වුච්චරේ’ යනු කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘පජාය අනුකම්පකා’ යනු අන් අයගේ ප්‍රාණය නසා හෝ තම සන්තක දෙයක් පරිත්‍යාග කර හෝ තම දරුවන් පෝෂණය කරන, ආරක්ෂා කරන බැවින් ඔවුන් තම දරුවන් කෙරෙහි අනුකම්පා ඇත්තෝ වෙති.

နမဿေယျာတိ သာယံ ပါတံ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒံ မယှံ ဥတ္တမံ ပုညက္ခေတ္တ’’န္တိ နမက္ကာရံ ကရေယျ. သက္ကရေယျာတိ သက္ကာရေန ပဋိမာနေယျ. ဣဒါနိ တံ သက္ကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘အန္နေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အန္နေနာတိ ယာဂုဘတ္တခါဒနီယေန. ပါနေနာတိ အဋ္ဌဝိဓပါနေန. ဝတ္ထေနာတိ နိဝါသနပါရုပနေန. သယနေနာတိ မဉ္စပီဌဘိသိဗိမ္ဗောဟနာဒိနာ သယနေန. ဥစ္ဆာဒနေနာတိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ပဋိဝိနောဒေတွာ သုဂန္ဓကရဏုစ္ဆာဒနေန. နှာနေနာတိ သီတကာလေ ဥဏှောဒကေန, ဥဏှကာလေ သီတောဒကေန ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ နှာပနေန. ပါဒါနံ ဓောဝနေန စာတိ ဥဏှောဒကသီတောဒကေဟိ ပါဒဓောဝနေန စေဝ တေလမက္ခနေန စ.

‘නමස්සෙය්‍ය’ යනු උදය සවස මවුපියන් වෙත ගොස් “මොවුන් මගේ උතුම්ම පින්කෙතයි” කියා නමස්කාර කළ යුතුය. ‘සක්කරෙය්‍ය’ යනු සත්කාර සම්මානයෙන් පිදිය යුතුය. දැන් එම සත්කාරයන් පෙන්වීමට “අන්නෙන” ආදිය පවසන ලදී. එහි ‘අන්නෙන’ යනු කැඳ, බත් හා ආහාරපානයෙනි. ‘පානෙන’ යනු අටවැදෑරුම් පැන් වලිනි. ‘වත්ථේන’ යනු ඇඳීමට හා පෙරවීමට ගන්නා වස්ත්‍රවලිනි. ‘සයනේන’ යනු ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, කොට්ට ආදී සයනයන්ගෙනි. ‘උච්ඡාදනේන’ යනු සිරුරේ දුගඳ දුරු කොට සුවඳවත් කරන ආලේපන ගැල්වීමෙනි. ‘න්හානේන’ යනු ශීත කාලයේ උණු දියෙන් ද, උණුසුම් කාලයේ සිසිල් දියෙන් ද සිරුර නෑවීමෙනි. ‘පාදානං ධෝවනේන ච’ යනු උණු දියෙන් හෝ සිසිල් දියෙන් පා සේදීමෙන් හා තෙල් ගැල්වීමෙන් ද යන්නයි.

တာယ [Pg.322] နံ ပါရိစရိယာယာတိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာဝုတ္တပရိစရဏေန. အထ ဝါ ပါရိစရိယာယာတိ ဘရဏကိစ္စကရဏကုလဝံသပတိဋ္ဌာပနာဒိနာ ပဉ္စဝိဓဥပဋ္ဌာနေန. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘තාය නං පාරිචරියාය’ යන්නෙහි ‘නං’ යනු නිපාතයකි. ඉහත සඳහන් කළ පරිදි උපස්ථාන කිරීමෙන් යන්න අදහසයි. එසේත් නැත්නම් ‘පාරිචරියා’ යනු පෝෂණය කිරීම, කටයුතු කර දීම, කුල පරම්පරාව රැකීම ආදී පස්වැදෑරුම් උපස්ථානයෙන් යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ပဉ္စဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌာတဗ္ဗာ ‘ဘတော နေ ဘရိဿာမိ, ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမိ, ကုလဝံသံ ဌပေဿာမိ, ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. အထ ဝါ ပန နေသံ ပေတာနံ ကာလကတာနံ ဒက္ခိဏမနုပ္ပဒဿာမီ’တိ. ဣမေဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တံ အနုကမ္ပန္တိ – ပါပါ နိဝါရေန္တိ, ကလျာဏေ နိဝေသေန္တိ, သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ, ပတိရူပေန ဒါရေန သံယောဇေန္တိ, သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၇).

“ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු පහකින් පුත්‍රයා විසින් පෙරදිග දිසාව වූ මවුපියන්ට උපස්ථාන කළ යුතුය. ‘මා විසින් පෝෂණය කළ ඔවුන්ව මම පෝෂණය කරන්නෙමි, ඔවුන්ගේ කටයුතු කර දෙන්නෙමි, කුල වංශය පවත්වාගෙන යන්නෙමි, දායාදය පිළිගන්නෙමි. තවද මියගොස් පරලොව ගිය ඔවුන් වෙනුවෙන් පින් අනුමෝදන් කරන්නෙමි’ යනුවෙනි. ගෘහපති පුත්‍රය, මෙසේ කරුණු පහකින් පුත්‍රයෙකු විසින් පෙරදිග දිසාව වූ මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන කල්හි, මවුපියෝ කරුණු පහකින් පුත්‍රයාට අනුකම්පා කරති - පවින් වළක්වති, යහපතෙහි පිහිටුවති, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර උගන්වති, සුදුසු කලත්‍රයෙකු (විවාහයක්) කර දෙති, නිසි කලට දායාදය පවරා දෙති” (දී. නි. 3.267).

အပိစ ယော မာတာပိတရော တီသု ဝတ္ထူသု အဘိပ္ပသန္နေ ကတွာ သီလေသု ဝါ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါ နိယောဇေတွာ ဥပဋ္ဌဟတိ, အယံ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာကာနံ အဂ္ဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သာ ပနာယံ ပါရိစရိယာ ပုတ္တဿ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေဝ နံ ပသံသန္တိ, ပေစ္စ သဂ္ဂေ ပမောဒတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. မာတာပိတုဥပဋ္ဌာကဉှိ ပုဂ္ဂလံ ပဏ္ဍိတမနုဿာ တတ္ထ ပါရိစရိယာယ ပသံသန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ ထောမေန္တိ, တဿ စ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇန္တာ သယမ္ပိ အတ္တနော မာတာပိတူသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိတွာ မဟန္တံ ပုညံ ပသဝန္တိ. ပေစ္စာတိ ပရလောကံ ဂန္တွာ သဂ္ဂေ ဌိတော မာတာပိတုပဋ္ဌာကော ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ မောဒတိ ပမောဒတိ အဘိနန္ဒတီတိ.

තවද යමෙක් මවුපියන් තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කරවා, සීලයෙහි පිහිටුවා හෝ පැවිදි කරවා උපස්ථාන කෙරේද, ඔහු මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නන් අතර අග්‍රවන්නා ලෙස දත යුතුය. ඒ උපස්ථානය පුත්‍රයාට මෙලොව පරලොව දෙලොවම වැඩ පිණිසත් සැප පිණිසත් පවතින බව දක්වමින් ‘මොහුට මෙලොවදී ප්‍රශංසා කරති, මරණින් පසු ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙයි’ යනුවෙන් වදාළහ. එහි ‘ඉධ’ යනු මෙලොවයි. මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන පුද්ගලයාට පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයෝ ඒ උපස්ථානය නිමිත්තෙන් මෙලොවදී ප්‍රශංසා කරති, වර්ණනා කරති, ස්තුති කරති. ඔහුගේ ඒ ආදර්ශය අනුගමනය කරන්නා වූ අන් අයද තමන්ගේ මවුපියන්ට එසේම පිළිපැද මහත් වූ පින් රැස් කරගනිති. ‘පෙච්ච’ යනු පරලොව ගොස් ස්වර්ගයෙහි සිටින මවුපිය උපස්ථායකයා දිව්‍ය සම්පත්වලින් සතුටු වෙයි, මහත් සේ සතුටු වෙයි, අභිනන්දනය කරයි යන්නයි.

သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဗဟုကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. බහුකාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၇. အဋ္ဌမေ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာတိ ဗြာဟ္မဏာ စေဝ ဂဟပတိကာ စ. ဌပေတွာ ဗြာဟ္မဏေ ယေ ကေစိ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တာ ဣဓ ဂဟပတိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ[Pg.323]. ယေတိ အနိယမတော နိဒ္ဒိဋ္ဌပရာမသနံ. ဝေါတိ ဥပယောဂဗဟုဝစနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ ဗဟူပကာရာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ, ယေ ဗြာဟ္မဏာ စေဝ သေသအဂါရိကာ စ ‘‘တုမှေ ဧဝ အမှာကံ ပုညက္ခေတ္တံ, ယတ္ထ မယံ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကံ ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေမ သောဝဂ္ဂိကံ သုခဝိပါကံ သဂ္ဂသံဝတ္တနိက’’န္တိ စီဝရာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ ပတိဥပဋ္ဌိတာတိ.

107. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘බ්‍රාහ්මණගහපතිකා’ යනු බ්‍රාහ්මණයෝ සහ ගෘහපතියෝය. බ්‍රාහ්මණයන් හැර ගිහිගෙයි වසන යම් කෙනෙක් වෙත්ද, මෙහිදී ඔවුහු ‘ගෘහපතිකා’ ලෙස දත යුතුය. ‘යේ’ යනු නියමයක් නැතිව යමෙකු හඳුන්වා දීමයි. ‘වෝ’ යනු උපයෝග විභක්ති බහුවචනයයි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - මහණෙනි, බ්‍රාහ්මණයෝ සහ ගෘහපතියෝ ඔබට බොහෝ උපකාර ඇත්තෝය. යම් බ්‍රාහ්මණයෝ සහ සෙසු ගිහිහු ‘ඔබ වහන්සේලාම අපගේ පින්කෙතයි, යම් තැනක අප උසස් වූ, ස්වර්ගය විපාක කොට ඇති, සැප විපාක දෙන, ස්වර්ගයට පමුණුවන දක්ෂිණාවන් පිහිටුවන්නෙමුද’ යැයි සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපස්ථාන කරති.

ဧဝံ ‘‘အာမိသဒါနေန အာမိသသံဝိဘာဂေန အာမိသာနုဂ္ဂဟေန ဂဟဋ္ဌာ ဘိက္ခူနံ ဥပကာရဝန္တော’’တိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဓမ္မဒါနေန ဓမ္မသံဝိဘာဂေန ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဘိက္ခူနမ္ပိ တေသံ ဥပကာရဝန္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘တုမှေပိ, ဘိက္ခဝေ,’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ.

මෙසේ ‘ආමිස දානයෙන්, ආමිස සංවිභාගයෙන් හා ආමිස අනුග්‍රහයෙන් ගිහියෝ භික්ෂූන්ට උපකාරවත් වෙති’ යන්න දක්වා, දැන් ධර්ම දානයෙන්, ධර්ම සංවිභාගයෙන් හා ධර්ම අනුග්‍රහයෙන් භික්ෂූන්ද ඔවුන්ට උපකාරවත් වන බව දැක්වීමට ‘මහණෙනි, ඔබලාද’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ပိဏ္ဍာပစာယနံ နာမ ကထိတံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ ဣမေ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ နေဝ တုမှာကံ ဉာတကာ, န မိတ္တာ, န ဣဏံ ဝါ ဓာရေန္တိ, အထ ခေါ ‘‘ဣမေ သမဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ဧတ္ထ နော ကာရာ မဟပ္ဖလာ ဘဝိဿန္တိ မဟာနိသံသာ’’တိ ဖလဝိသေသံ အာကင်္ခန္တာ တုမှေ စီဝရာဒီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တသ္မာ တံ တေသံ အဓိပ္ပာယံ ပရိပူရေန္တာ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ, ဓမ္မဒေသနာပိ ဝေါ ကာရကာနံယေဝ သောဘတိ, အာဒေယျာ စ ဟောတိ, န ဣတရေသန္တိ ဧဝံ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အပ္ပမာဒေါ ကရဏီယောတိ.

මීින් කුමක් පවසන ලද්දේද? පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම (පිණ්ඩ පචායනය) ගැන පවසන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - මහණෙනි, යම් හෙයකින් මේ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ ඔබේ නෑයෝ නොවෙති, මිතුරෝ නොවෙති, ණයක් දිය යුත්තෝද නොවෙති. එසේ වුවත් ‘මේ ශ්‍රමණයෝ මැනවින් මඟට පිළිපන් අය වෙති, මැනවින් පිළිපන් අය වෙති, මොවුන් කෙරෙහි කරන සත්කාරයෝ මහත්ඵල මහානිසංස වන්නාහ’ යැයි ඵල විශේෂයක් ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඔබට සිවුරු ආදියෙන් උපස්ථාන කරති. එබැවින් ඔවුන්ගේ ඒ අදහස සම්පූර්ණ කරමින් අප්‍රමාදීව සීල සමාධි ප්‍රඥාවන් සම්පාදනය කරගන්න. ධර්ම දේශනාවද පිළිපදින්නන්ටම ශෝභා දෙයි, ඔවුන් විසින්ම පිළිගත යුත්තක් වෙයි, අනෙක් අයට නොවේ. මෙසේ සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියෙහි අප්‍රමාද විය යුතුය යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ.

ဧဝမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အာမိသဒါနဓမ္မဒါနဝသေန အညမညံ သန္နိဿာယ ကာမာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဩဃဿ နိတ္ထရဏတ္ထာယ သကလဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္မဒေဝ ပရိယောသာနကရဏာယ ဥပေါသထသီလနိယမာဒိဝသေန စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒိဝသေန ဝါ ဣဒံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ဝုဿတိ စရီယတီတိ.

‘මහණෙනි, මෙසේ’ යනාදී පාඨයන්හි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - මහණෙනි, මෙසේ මේ කියන ලද ආකාරයෙන් ගිහියන් සහ පැවිද්දන් ආමිස දානය හා ධර්ම දානය මගින් ඔවුනොවුන් ඇසුරු කරමින්, කාමාදී සතර ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වීම පිණිසත්, මුළුමනින්ම සසර දුක කෙළවර කිරීම පිණිසත්, උපෝසථ සීල සමාදානයාදී වශයෙන් හෝ චතුපාරිශුද්ධි සීලාදී වශයෙන් හෝ මේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව හා මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පවත්වනු ලැබේ, හැසිරෙනු ලැබේ.

ဂါထာသု သာဂါရာတိ ဂဟဋ္ဌာ. အနဂါရာတိ ပရိစ္စတ္တအဂါရာ ပဗ္ဗဇိတာ. ဥဘော အညောညနိဿိတာတိ တေ ဥဘောပိ အညမညသန္နိဿိတာ. သာဂါရာ ဟိ အနဂါရာနံ ဓမ္မဒါနသန္နိဿိတာ, အနဂါရာ စ သာဂါရာနံ ပစ္စယဒါနသန္နိဿိတာ. အာရာဓယန္တီတိ သာဓေန္တိ သမ္ပာဒေန္တိ. သဒ္ဓမ္မန္တိ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မံ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မဉ္စ. တတ္ထ ယံ ဥတ္တမံ, တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယောဂက္ခေမံ [Pg.324] အနုတ္တရ’’န္တိ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ. သာဂါရေသူတိ သာဂါရေဟိ, နိဿက္ကေ ဣဒံ ဘုမ္မဝစနံ, သာဂါရာနံ ဝါ သန္တိကေ. ပစ္စယန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဒုဝိဓံ ပစ္စယံ ပိဏ္ဍပါတံ ဘေသဇ္ဇဉ္စ. ပရိဿယဝိနောဒနန္တိ ဥတုပရိဿယာဒိပရိဿယဟရဏံ ဝိဟာရာဒိအာဝသထံ. သုဂတန္တိ သမ္မာ ပဋိပန္နံ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌဝိဓံ အရိယပုဂ္ဂလံ. သာဝကော ဟိ ဣဓ သုဂတောတိ အဓိပ္ပေတော. ဃရမေသိနောတိ ဃရံ ဧသိနော, ဂေဟေ ဌတွာ ဃရာဝါသံ ဝသန္တာ ဘောဂူပကရဏာနိ စေဝ ဂဟဋ္ဌသီလာဒီနိ စ ဧသနသီလာတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဟာနော အရဟတန္တိ အရဟန္တာနံ အရိယာနံ ဝစနံ, တေသံ ဝါ သမ္မာပဋိပတ္တိံ သဒ္ဒဟန္တာ. ‘‘အဒ္ဓါ ဣမေ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ယထာ ဣမေ ကထေန္တိ, တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ သာ ပဋိပတ္တိ သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပတ္တိယာ သံဝတ္တတီ’’တိ အဘိသဒ္ဒဟန္တာတိ အတ္ထော. ‘‘သဒ္ဒဟန္တာ’’တိပိ ပါဌော. အရိယပညာယာတိ သုဝိသုဒ္ဓပညာယ. ဈာယိနောတိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဝသေန ဒုဝိဓေနပိ ဈာနေန ဈာယိနော.

ගාථාවල ‘සාගාරා’ යනු ගෘහස්ථයෝය. ‘අනගාරා’ යනු ගිහිගෙය අත්හළ පැවිද්දෝය. ‘උභෝ අඤ්ඤෝඤ්ඤනිස්සිතා’ යනු ඒ දෙපිරිසම ඔවුනොවුන් ඇසුරු කරන්නෝය. ගෘහස්ථයෝ පැවිද්දන්ගෙන් ලැබෙන ධර්ම දානය ඇසුරු කරති, පැවිද්දෝ ගෘහස්ථයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රත්‍ය දානය ඇසුරු කරති. ‘ආරාධයන්ති’ යනු සාක්ෂාත් කරති, සම්පූර්ණ කරති යන්නයි. ‘සද්ධම්මං’ යනු ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මය හා ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයයි. එහි උතුම් වූ යමක් වේද, එය දක්වමින් ‘යෝගක්ඛේමං අනුත්තරං’ යැයි අර්හත්වය හා නිවන ගැන වදාළහ. ‘සාගාරේසු’ යනු ගෘහස්ථයන් කෙරෙන් හෝ ගෘහස්ථයන් සමීපයෙහි යන්නයි. ‘පච්චයං’ යනු කලින් කී දෙයට අමතරව ඉතිරි දෙවැදෑරුම් ප්‍රත්‍ය වන පිණ්ඩපාතය හා බෙහෙත්ය. ‘පරිස්සයවිනෝදනං’ යනු සෘතු පීඩා ආදී උවදුරු දුරු කරන විහාර ආදී ආවාසයන්ය. ‘සුගතං’ යනු මැනවින් පිළිපන් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ අට වැදෑරුම් ආර්ය පුද්ගලයන්ය. මෙහි සුගත යන්නෙන් අදහස් කළේ බුද්ධ ශ්‍රාවකයාය. ‘ඝරමේසිනෝ’ යනු ගෘහය සොයන්නා වූ, ගෘහයෙහි සිට ගෘහවාසය පවත්වමින් භෝග සම්පත් හා ගිහි සීලාදිය සොයන ස්වභාවය ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. ‘සද්දහනෝ අරහන්තං’ යනු රහතන් වහන්සේලාගේ හෝ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ වචනය කෙරෙහි හෝ ඔවුන්ගේ සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය කෙරෙහි විශ්වාස කරන්නා වූ යන්නයි. ‘ඒකාන්තයෙන්ම මොවුහු මැනවින් පිළිපන්හ, මොවුන් පවසන ආකාරයට පිළිපදින්නන්ට ඒ පිළිවෙත ස්වර්ග මෝක්ෂ සම්පත් පිණිස පවතියි’ යැයි දැඩිව විශ්වාස කරන්නා වූ යනු අර්ථයයි. ‘සද්දහන්තා’ කියාද පාඨයක් ඇත. ‘අරියපඤ්ඤායා’ යනු ඉතා පිරිසිදු වූ ආර්ය ප්‍රඥාවෙනි. ‘ඣායිනෝ’ යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣාන හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයෙන් යුක්ත වූවෝය.

ဣဓ ဓမ္မံ စရိတွာနာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ, ဣမသ္မိံ ဝါ သာသနေ လောကိယလောကုတ္တရသုခဿ မဂ္ဂဘူတံ သီလာဒိဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝဒေဝ သုဂတိဂါမိနော. နန္ဒိနောတိ ပီတိသောမနဿယောဂေန နန္ဒနသီလာ. ကေစိ ပန ‘‘ဓမ္မံ စရိတွာန မဂ္ဂန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပါပုဏိတွာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဒေဝလောကသ္မိန္တိ ဆဗ္ဗိဓေပိ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ. မောဒန္တိ ကာမကာမိနောတိ ယထိစ္ဆိတဝတ္ထုနိပ္ဖတ္တိတော ကာမကာမိနော ကာမဝန္တော ဟုတွာ ပမောဒန္တီတိ.

‘ඉධ ධම්මං චරිත්වානා’ යනු මේ ආත්මභාවයෙහි හෝ මේ ශාසනයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර සැපයට මඟ වූ සීලාදී ධර්මයන්හි පිළිපැද, යම් තාක් පිරිනිවන් පාන්නේ නැද්ද, ඒ තාක් සුගතිගාමී වන්නා වූ යන්නයි. ‘නන්දිනෝ’ යනු ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුක්තව සතුටු වන ස්වභාවය ඇත්තෝය. ඇතැමෙක් ‘ධම්මං චරිත්වාන මග්ගං’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණ යැයි පවසති. ‘දේවලෝකස්මිං’ යනු සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව ලෝකයෙහි ය. ‘මෝදන්ති කාමකාමිනෝ’ යනු කැමති කැමති වස්තූන්ගේ සම්පූර්ණ වීමෙන්, පංචකාම සම්පත්තියෙන් යුක්තව මහත් සේ සතුටු වෙති යන්නයි.

အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ကုဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කුහ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၈. နဝမေ ကုဟာတိ သာမန္တဇပ္ပနာဒိနာ ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟကာ, အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ ကောဟညံ ကတွာ ပရေသံ ဝိမှာပကာတိ အတ္ထော. ထဒ္ဓါတိ ကောဓေန စ မာနေန စ ထဒ္ဓမာနသာ. ‘‘ကောဓနော ဟောတိ ဥပါယာသဗဟုလော, အပ္ပမ္ပိ ဝုတ္တော သမာနော အဘိသဇ္ဇတိ ကုပ္ပတိ ဗျာပဇ္ဇတိ ပတိတ္ထီယတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၂၅; ပု. ပ. ၁၀၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ကောဓေန စ, ‘‘ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ ဒေါဝစဿကရဏေဟိ [Pg.325] ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အက္ခမော အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဒေါဝစဿေန စ, ‘‘ဇာတိမဒေါ, ဂေါတ္တမဒေါ, သိပ္ပမဒေါ, အာရောဂျမဒေါ, ယောဗ္ဗနမဒေါ, ဇီဝိတမဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၃၂) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဇာတိမဒါဒိဘေဒေန မဒေန စ ဂရုကာတဗ္ဗေသု ဂရူသု ပရမနိပစ္စကာရံ အကတွာ အယောသလာကံ ဂိလိတွာ ဌိတာ ဝိယ အနောနတာ ဟုတွာ ဝိစရဏကာ. လပါတိ ဥပလာပကာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ကုလသင်္ဂါဟကာ ပစ္စယတ္ထံ ပယုတ္တဝါစာဝသေန နိပ္ပေသိကတာဝသေန စ လပကာတိ ဝါ အတ္ထော.

108. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'කුහකා' යනු සාමන්තජප්පනාදී වූ කුහක වස්තූන්ගෙන් යුක්ත වූවෝය. නැති ගුණ පෙන්වීමේ කැමැත්තෙන් වංචනික ක්‍රියා කොට අන්‍යයන් මවිතයට පත් කරන්නෝ යනු අර්ථයයි. 'ථද්ධා' යනු ක්‍රෝධයෙන් හා මානයෙන් තද වූ සිත් ඇති අයයි. "ක්‍රෝධ ඇත්තෙක් වෙයි, දැඩි ආයාස ඇත්තෙක් වෙයි, ස්වල්පයක් කීවද ගැටෙයි, කිපෙයි, ව්‍යාපාදයට පත් වෙයි, විරුද්ධ වෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද ක්‍රෝධයෙන් ද, "අකීකරු වෙයි, අකීකරු කරවන ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ අවවාද නොඉවසයි, අනුශාසනාව වමට ගනියි" යනුවෙන් වදාරන ලද අකීකරුකමෙන් ද, "ජාති මදය, ගෝත්‍ර මදය, ශිල්ප මදය, ආරෝග්‍ය මදය, යොවුන් මදය, ජීවිත මදය" යනුවෙන් වදාරන ලද ජාති මදාදී භේද ඇති මදයෙන් ද යුක්තව, ගරු කළ යුත්තන්ට ඉහළම නිහතමානී බව නොදක්වා, යකඩ උලක් ගිල්ලාක් මෙන් නොනැමී හැසිරෙන්නෝ ය. 'ලපා' යනු උපායශීලීව කතා කරන්නෝ ය. මිථ්‍යා ආජීවය වශයෙන් කුලයන් හිතවත් කරගැනීමට හෝ සිවුපසය ලබාගැනීම පිණිස පාවිච්චි කරන වචන මගින් කරන චාටු බස් මගින් හෝ කතා කරන්නෝ 'ලපකයෝ' නම් වෙති.

သိင်္ဂီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သိင်္ဂံ? ယံ သိင်္ဂံ သိင်္ဂါရတာ စာတုရတာ စာတုရိယံ ပရိက္ခတ္တတာ ပါရိက္ခတ္တိယ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၅၂) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ သိင်္ဂသဒိသေဟိ ပါကဋကိလေသေဟိ သမန္နာဂတာ. ဥန္နဠာတိ ဥဂ္ဂတနဠာ, နဠသဒိသံ တုစ္ဆမာနံ ဥက္ခိပိတွာ ဝိစရဏကာ. အသမာဟိတာတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာမတ္တဿာပိ အလာဘိနော. န မေ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မာမကာတိ တေ မယှံ ဘိက္ခူ မမ သန္တကာ န ဟောန္တိ. မေတိ ဣဒံ ပဒံ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တေ ကုဟနာဒိယောဂတော န သမ္မာ ပဋိပန္နာ, တသ္မာ ‘‘န မာမကာ’’တိ ဝုတ္တာ. အပဂတာတိ ယဒိပိ တေ မမ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပန အပ္ပဋိပဇ္ဇနတော အပဂတာ ဧဝ ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ, ဣတော တေ သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတာတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'සිංගී' යනු "එහි සිංගය (අං) යනු කුමක්ද? යම් රාගයක්, සෙල්ලක්කාර බවක්, දක්ෂ බවක්, සමර්ථ බවක්, පිරිවරා ගත් බවක් ඇද්ද" යනුවෙන් වදාරන ලද අං වැනි ප්‍රකට කෙලෙසුන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'උන්නළා' යනු එසවුණු නළ (පන්) ඇති අය මෙන්, පන් ගසක් බඳු වූ හිස් මානය උසවාගෙන හැසිරෙන්නෝ ය. 'අසමාහිතා' යනු සිතේ එකඟතාවක් මාත්‍රයකුදු නොලැබූවෝ ය. 'න මෙ තෙ භික්ඛවෙ භික්ඛූ මාමකා' යනු මහණෙනි, ඒ භික්ෂූහු මාගේ ශ්‍රාවකයෝ නොවෙති යන්නයි. 'මෙ' යන මේ පදය තමන් වහන්සේ උදෙසා මහණ වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් ඔවුන් කුහකකම් ආදියෙහි යෙදීම නිසා නිවැරදිව පිළිපදින්නන් නොවන බැවින් "මාගේ නොවෙති" (න මාමකා) යැයි වදාරන ලදී. 'අපගතා' යනු ඔවුන් මාගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වුවද, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නේ නැති බැවින් මේ ධර්ම විනයෙන් බැහැර වූවෝමය. ඔවුන් මෙයින් ඉතා ඈතින් සිටින බව දක්වයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘နဘဉ္စ ဒူရေ ပထဝီ စ ဒူရေ,ပါရံ သမုဒ္ဒဿ တဒါဟု ဒူရေ;

တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ,သတဉ္စ ဓမ္မံ အသတဉ္စ ရာဇာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၄၇;

ဇာ. ၂.၂၁.၄၁၄);

"අහස ද පොළොව ද බොහෝ දුරය, මුහුදේ එතෙර ද ඉතා දුර යැයි කියති. රජතුමනි, සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය හා අසත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය ඊටත් වඩා බොහෝ දුර යැයි (බුද්ධාදීහු) පවසති."

ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တီတိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎနဝသေန ဝုဒ္ဓိံ, တတ္ထ နိစ္စလဘာဝေန ဝိရူဠှိံ, သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋဘာဝေန သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ ဝေပုလ္လံ. န စ တေ ကုဟာဒိသဘာဝါ ဘိက္ခူ အာပဇ္ဇန္တိ, န စ ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တေ ခေါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မာမကာတိ ဣဓာပိ မေတိ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဝဒတိ, သမ္မာ ပဋိပန္နတ္တာ ပန ‘‘မာမကာ’’တိ အာဟ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယာဝ [Pg.326] အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဝိရူဟန္တိ နာမ, အရဟတ္တဖလေ ပန သမ္ပတ္တေ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပန္နာ နာမ. ဂါထာ သုဝိညေယျာ ဧဝ.

'වෘද්ධිය, විරූළ්හිය, විපුල බව' යන මෙයින් සීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් වැඩීම වර්ධනය ද, එහි නොසැලෙන ස්වභාවය විරූළ්හිය ද, සියලු තැන්හි පැතිරුණු ස්වභාවයෙන් යුත් සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගේ පරිපූර්ණ බව විපුල බව ද අදහස් වේ. කුහක ආදී ස්වභාවයන් ඇති ඒ භික්ෂූහු එයට පත් නොවෙති, එය නොලබති යනු අර්ථයයි. 'තෙ ඛො මෙ භික්ඛවෙ භික්ඛූ මාමකා' යනු මෙහිද 'මෙ' යන්න තමන් වහන්සේ උදෙසා මහණ වූ බැවින් පවසන ලදී. නිවැරදිව පිළිපදින බැවින් "මාගේ ශ්‍රාවකයෝ" යැයි වදාළහ. ඉහත කී කරුණු වලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස ශුක්ල පක්ෂය (යහපත් පැත්ත) තේරුම් ගත යුතුය. එහිදී රහත් මග දක්වා වැඩෙන්නෝ 'විරූළ්හිය' නම් වෙති. රහත් ඵලයට පත් වූ කල්හි වෘද්ධිය, විරූළ්හිය හා විපුල බවට පත් වූවෝ නම් වෙති. ගාථා ඉතා පැහැදිලිය.

နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. နဒီသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නදීසෝත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၉. ဒသမေ သေယျထာပီတိ ဩပမ္မဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ယထာ နာမာတိ အတ္ထော. နဒိယာ သောတေန ဩဝုယှေယျာတိ သီဃသောတာယ ဟာရဟာရိနိယာ နဒိယာ ဥဒကဝေဂေန ဟေဋ္ဌတော ဝုယှေယျ အဓော ဟရိယေထ. ပိယရူပသာတရူပေနာတိ ပိယသဘာဝေန သာတသဘာဝေန စ ကာရဏဘူတေန, တဿံ နဒိယံ တဿာ ဝါ ပရတီရေ မဏိသုဝဏ္ဏာဒိ အညံ ဝါ ပိယဝတ္ထု ဝိတ္တူပကရဏံ အတ္ထိ, တံ ဂဟေဿာမီတိ နဒိယံ ပတိတွာ သောတေန အဝကဍ္ဎေယျ. ကိဉ္စာပီတိ အနုဇာနနအသမ္ဘာဝနတ္ထေ နိပါတော. ကိံ အနုဇာနာတိ, ကိံ န သမ္ဘာဝေတိ? တေန ပုရိသေန အဓိပ္ပေတဿ ပိယဝတ္ထုဿ တတ္ထ အတ္ထိဘာဝံ အနုဇာနာတိ, တထာဂမနံ ပန အာဒီနဝဝန္တတာယ န သမ္ဘာဝေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အမ္ဘော, ပုရိသ, ယဒိပိ တယာ အဓိပ္ပေတံ ပိယဝတ္ထု တတ္ထ ဥပလဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဂမနေ ပန အယမာဒီနဝေါ, ယံ တွံ ဟေဋ္ဌာ ရဟဒံ ပတွာ မရဏံ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပုဏေယျာသီတိ.

109. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සෙය්‍යථාපි' යනු උපමාවක් දැක්වීමට යොදන නිපාතයකි, 'යම් සේ ද' යනු එහි අර්ථයයි. 'නදියො සොතෙන ඕවුය්හෙය්‍ය' යනු වේගවත් සැඩ පහරක් ඇති, සියල්ල ගසාගෙන යන නදියක ජල වේගයෙන් පහළට ගසාගෙන යන්නේ යන්නයි. 'පියරූපසාතරූපෙන' යනු ප්‍රිය ස්වභාවය හා මිහිරි ස්වභාවය යන හේතුවෙන්, ඒ නදියේ හෝ එහි එතෙරෙහි මැණික්, රන් ආදී වෙනත් ප්‍රිය වස්තුවක් හෝ ධනයක් ඇත, එය ගන්නෙමි යැයි නදියට වැටී සැඩ පහරට හසු වන්නේය. 'කිඤ්චාපි' යනු අනුමත කිරීම හා සම්භාවිත නොකිරීම යන අර්ථ දෙන නිපාතයකි. කුමක් අනුමත කරයිද? කුමක් සම්භාවිත නොකරයිද? ඒ මිනිසා බලාපොරොත්තු වන ප්‍රිය වස්තුව එහි ඇති බව අනුමත කරයි, එහෙත් එහි යාම අනතුරුදායක බැවින් එය අනුමත (සම්භාවිත) නොකරයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි - එම්බා පුරුෂය, ඔබ බලාපොරොත්තු වන ප්‍රිය වස්තුව එහි තිබුණත්, මෙසේ යාමේදී පවතින අනතුර මෙයයි, එනම් ඔබ පහළ ඇති විලට වැටී මරණයට හෝ මරණය වැනි දුකකට පත් වන්නේය යන්නයි.

အတ္ထိ စေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ရဟဒေါတိ ဧတိဿာ နဒိယာ ဟေဋ္ဌာ အနုသောတဘာဂေ အတိဝိယ ဂမ္ဘီရဝိတ္ထတော ဧကော မဟာသရော အတ္ထိ. သော စ သမန္တတော ဝါတာဘိဃာတသမုဋ္ဌိတာဟိ မဏိမယပဗ္ဗတကူဋသန္နိဘာဟိ မဟတီဟိ ဦမီဟိ ဝီစီဟိ သဦမိ, ဝိသမေသု ဘူမိပ္ပဒေသေသု သဝေဂံ အနုပက္ခန္ဒန္တေန ဣမိဿာ တာဝ နဒိယာ မဟောဃေန တဟိံ တဟိံ အာဝဋ္ဋမာနဝိပုလဇလတာယ ဗလဝါမုခသဒိသေဟိ သဟ အာဝဋ္ဋေဟီတိ သာဝဋ္ဋော. တံ ရဟဒံ ဩတိဏ္ဏသတ္တေယေဝ အတ္တနော နိဗဒ္ဓါမိသဂေါစရေ ကတွာ အဇ္ဈာဝသန္တေန အတိဝိယ ဘယာနကဒဿနေန ဃောရစေတသာ ဒကရက္ခသေန သဂဟော သရက္ခသော, စဏ္ဍမစ္ဆမကရာဒိနာ ဝါ သဂဟော, ယထာဝုတ္တရက္ခသေန သရက္ခသော.

'අත්ථි චෙත්ථ හෙට්ඨා රහදො' යනු ඒ නදියේ පහළ සැඩ පහර යන දෙසෙහි ඉතා ගැඹුරු හා පළල් එක් මහා විලක් ඇත. එය සතර දිගින් හමන සුළඟින් පැන නැගුණු, මැණික්මය පර්වත කූට වැනි මහා රළ (තරංග) සහිතය. විෂම භූමි ප්‍රදේශයන්හි වේගයෙන් ගලා එන මේ නදියේ මහ වතුරෙන් තැන් තැන්වල කැරකෙන ජල ප්‍රවාහය නිසා ඇති වූ බලවත් මුඛ වැනි ආවර්ත (සුළි) සහිත බැවින් 'සාවට්ට' නම් වේ. ඒ විලට වැටුණු සත්වයන්ම තමන්ගේ නිරන්තර ආහාරය කරගෙන එහි වාසය කරන, ඉතා බියකරු පෙනුම ඇති, රෞද්‍ර සිත් ඇති දිය රක්සෙකු සිටින බැවින් 'සගහො සරක්ඛසො' නම් වේ. නැතහොත් දරුණු මසුන් හා කිඹුලන් සහිත බැවින් 'සගහො' ද, කලින් කී රක්සා නිසා 'සරක්ඛසො' ද වේ.

ယန္တိ [Pg.327] ဧဝံ သပ္ပဋိဘယံ ယံ ရဟဒံ. အမ္ဘော ပုရိသာတိ အာလပနံ. မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆသီတိ တာဟိ ဝါ ဦမီဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော, တေသု ဝါ အာဝဋ္ဋေသု နိပတိတော သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကောန္တော တေသံ ဝါ စဏ္ဍမစ္ဆမကရာဒီနံ မုခေ နိပတိတော. တဿ ဝါ ဒကရက္ခသဿ ဟတ္ထံ ဂတော မရဏံ ဝါ ဂမိဿသိ, အထ ဝါ ပန အာယုသေသေ သတိ တတော မုစ္စိတွာ အပဂစ္ဆန္တော တေဟိ ဦမိအာဒီဟိ ဇနိတဃဋ္ဋိတဝသေန မရဏမတ္တံ မရဏပ္ပမာဏံ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသိ. ပဋိသောတံ ဝါယမေယျာတိ သော ပုဗ္ဗေ အနုသောတံ ဝုယှမာနော တဿ ပုရိသဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အနတ္ထော ကိရ မေ ဥပဋ္ဌိတော, မစ္စုမုခေ ကိရာဟံ ပရိဝတ္တာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နဗလဝဘယော သမ္ဘမန္တော ဒိဂုဏံ ကတွာ ဥဿာဟံ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝါယမေယျ တရေယျ, န စိရေနေဝ တီရံ သမ္ပာပုဏေယျ.

'යන්ති' යනු එබඳු භයානක වූ යම් විලකටය. 'අම්භො පුරිස' යනු ඇමතීමකි. 'මරණං වා නිගච්ඡසි' යනු ඒ රළ පහරින් යට වී හෝ ඒ සුළි තුළට වැටී හිස එසවීමට නොහැකිව හෝ ඒ දරුණු මසුන් හා කිඹුලන්ගේ කටට වැටී හෝ ඒ දිය රක්සාගේ අතට පත් වී මරණයට පත් වන්නේය. එසේත් නැතහොත් ආයුෂ ඉතිරිව තිබේ නම් එයින් මිදී යද්දී ඒ රළ පහර ආදියෙහි ගැටීම නිසා මරණය වැනි දුකකට පත් වන්නේය. 'පටිසොතං වායමෙය්‍ය' යනු කලින් සැඩ පහරට ගසාගෙන ගිය ඔහු ඒ මිනිසාගේ වචනය අසා "මට අනර්ථයක් පැමිණ ඇත, මා මාරයාගේ කට අසල සිටින්නෙමි" යි බලවත් බියක් උපදවාගෙන තැතිගෙන, දෑතින් හා දෙපා වලින් දෙගුණයක උත්සාහයකින් වෑයම් කර, තරණය කර නොබෝ කලකින්ම වෙරළට පැමිණෙන්නේය.

အတ္ထဿ ဝိညာပနာယာတိ စတုသစ္စပဋိဝေဓာနုကူလဿ အတ္ထဿ သမ္ဗောဓနာယ ဥပမာ ကတာ. အယဉ္စေတ္ထ အတ္ထောတိ အယမေဝ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ဣဓ မယာ အဓိပ္ပေတော ဥပမေယျတ္ထော, ယဿ ဝိညာပနာယ ဥပမာ အာဟဋာ.

'අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධයට අනුකූල වූ අර්ථය වැටහීම පිණිස උපමාව කරන ලදී. 'අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො' යනු මේ අවස්ථාවෙහි මා විසින් අදහස් කරන ලද උපමේය අර්ථය මෙයයි, යම් අර්ථයක් තේරුම් කර දීම පිණිස මේ උපමාව ගෙන එන ලද්දේද එයයි.

တဏှာယေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ စတူဟိ အာကာရေဟိ တဏှာယ သောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အနုက္ကမပရိဝုဍ္ဎိတော အနုပ္ပဗန္ဓတော ဩသီဒါပနတော ဒုရုတ္တရဏတော စ. ယထာ ဟိ ဥပရိ မဟာမေဃေ အဘိပ္ပဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ ပဗ္ဗတကန္ဒရပဒရသာခါယော ပူရေတွာ တတော ဘဿိတွာ ကုသုဗ္ဘေ ပူရေတွာ တတော ဘဿိတွာ ကုန္နဒိယော ပူရေတွာ တတော မဟာနဒိယော ပက္ခန္ဒိတွာ ဧကောဃံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ ‘‘နဒီသောတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမေဝ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာဒိဝသေန အနေကဘေဒေသု ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အနုက္ကမေန ပရိဝုဍ္ဎိံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘တဏှာသောတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ စ နဒီသောတော အာဂမနတော ယာဝ သမုဒ္ဒပ္ပတ္တိ, တာဝ သတိ ဝိစ္ဆေဒပစ္စယာဘာဝေ အဝိစ္ဆိဇ္ဇမာနော အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တတိ, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ အသတိ ဝိစ္ဆေဒပစ္စယေ အဝိစ္ဆိဇ္ဇမာနော အပါယသမုဒ္ဒါဘိမုခေါ အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တတိ. ယထာ ပန နဒီသောတော တဒန္တောဂဓေ သတ္တေ ဩသီဒါပေတိ, သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န ဒေတိ, မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပေတိ, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ အတ္တနော သောတန္တောဂတေ သတ္တေ ဩသီဒါပေတိ, ပညာသီသံ [Pg.328] ဥက္ခိပိတုံ န ဒေတိ, ကုသလမူလစ္ဆေဒနေန သံကိလေသဓမ္မသမာပဇ္ဇနေန စ မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပေတိ.

තණ්හාව යන්නට මෙය නාමයකි. මෙහිදී අනුපිළිවෙළින් වැඩීම, නොසිඳී පැවතීම, ගිල්වා දැමීම සහ තරණය කිරීමට ඇති අපහසු බව යන කරුණු සතර නිසා තණ්හාව ගංගා ප්‍රවාහයකට (සෝතයකට) සමාන බව දත යුතුය. යම් සේ ඉහළ අහසේ මහා මේඝයක් වැසී කඳු කන්දරාවන් හා විවරයන් පුරවා, එතැනින් ගලා ගොස් කුඩා වළවල් පුරවා, එතැනින් කුඩා ඇළ දොළවල් පුරවා, එතැනින් මහා නදීන්ට වැටී එකම ජල කඳක් වී ගලා යන්නා වූ එය 'නදී සෝතය' (ගංගා රැල්ල) යයි කියනු ලැබේ ද, එසේම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් අනේක ප්‍රභේද වූ රූප ආදී ආරම්මණයන් කෙරෙහි ලෝභය උපදී. එය අනුපිළිවෙළින් වැඩෙමින් යන්නේ 'තණ්හා සෝතය' යයි කියනු ලැබේ. තවද යම් සේ නදී සෝතය ආරම්භයේ සිට මුහුදට වැටෙන තෙක්, සිඳී යාමට හේතුවක් නැති කල්හි නොකැඩී පවතින්නේ ද, එසේම තණ්හා සෝතය ද ආරම්භයේ සිට සිඳී යාමට හේතුවක් (මාර්ග ඥානය වැනි) නැති කල්හි නොකැඩී අපාය නමැති මහා සාගරය දෙසට ගලා යයි. යම් සේ නදී සෝතය එහි ඇතුළත් සත්වයන් ගිල්වයි ද, හිස ඔසවන්නට ඉඩ නොදෙයි ද, මරණයට හෝ මරණය වැනි මහා දුකකට පත් කරයි ද, එසේම තණ්හා සෝතය ද තමන් තුළ සිටින සත්වයන් ගිල්වයි, ප්‍රඥාව නමැති හිස ඔසවන්නට ඉඩ නොදෙයි, කුසල් මුල් සිඳ දැමීමෙන් හා සංක්ලේශ ධර්මයන්ට පැමිණවීමෙන් මරණයට හෝ මරණය වැනි මහා දුකට පත් කරයි.

ယထာ စ နဒိယာ သောတော မဟောဃဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ဥဠုမ္ပံ ဝါ နာဝံ ဝါ ဗန္ဓိတုံ နေတုဉ္စ ဆေကံ ပုရိသံ နိဿာယ ပရတီရံ ဂန္တုံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ တဇ္ဇံ ဝါယာမံ ကရောန္တေန တရိတဗ္ဗော, န ယေန ဝါ တေန ဝါတိ ဒုရုတ္တရော, ဧဝံ တဏှာသောတောပိ ကာမောဃဘဝေါဃဘူတော သီလသံဝရံ ပူရေတုံ သမထဝိပဿနာသု ကမ္မံ ကာတုံ ‘‘နိပကေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ကလျာဏမိတ္တေ နိဿာယ သမထဝိပဿနာနာဝံ အဘိရုဟိတွာ သမ္မာဝါယာမံ ကရောန္တေန တရိတဗ္ဗော, န ယေန ဝါ တေန ဝါတိ ဒုရုတ္တရော. ဧဝံ အနုက္ကမပရိဝုဍ္ဎိတော အနုပ္ပဗန္ဓတော ဩသီဒါပနတော ဒုရုတ္တရဏတောတိ စတူဟိ အာကာရေဟိ တဏှာယ နဒီသောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

යම් සේ මහා ජල කඳක් සහිතව ගලා යන නදී සෝතයක්, පහුරක් හෝ නැවක් බැඳගෙන හෝ එය මෙහෙයවීමට දක්ෂ පුරුෂයෙකු ඇසුරු කරගෙන හෝ එතර වීමේ අදහසින් යුතුව උත්සාහ කරන්නෙකු විසින් තරණය කළ යුතු වේ ද, එසේ නොමැතිව කවරෙකුට වුව ද පහසුවෙන් තරණය කළ නොහැකි බැවින් එය 'දුරුත්තර' (තරණයට අපහසු) වේ ද, එසේම කාම ඕඝ හා භව ඕඝ බවට පත් වූ තණ්හා සෝතය ද, සීල සංවරය පූරණය කරමින් සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි යෙදී 'නුවණැතිව අර්හත්ත්වයට පත් වන්නෙමි' යන අදහස ඇති කරගෙන, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින් සමථ විපස්සනා නමැති නැවට නැගී සම්මා වායාම කරන්නෙකු විසින් තරණය කළ යුතු වේ. එසේ නොමැතිව කවරෙකුට වුව ද එය තරණය කළ නොහැකි බැවින් 'දුරුත්තර' වේ. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් වැඩීම, නොසිඳී පැවතීම, ගිල්වා දැමීම සහ තරණය කිරීමට අපහසු බව යන කරුණු සතරෙන් තණ්හාව නදී සෝතයකට සමාන බව දත යුතුය.

ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ပိယဇာတိကံ ပိယသဘာဝံ ပိယရူပံ, မဓုရဇာတိကံ မဓုရသဘာဝံ သာတရူပံ, ဣဋ္ဌသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဆန္နေတန္တိ ဆန္နံ ဧတံ. အဇ္ဈတ္တိကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧဝံ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာ’’တိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပာယေန အတ္တာနံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. တတ္ထ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ, နိယကဇ္ဈတ္တံ, ဝိသယဇ္ဈတ္တံ, အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ အဇ္ဈတ္တံ. တေသု ‘‘အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဝုတ္တံ ဣဒံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈; ဓ. သ. ၁၆၁) အာဂတံ ဣဒံ နိယကဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) ဧဝမာဂတံ ဣဒံ ဝိသယဇ္ဈတ္တံ နာမ. ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာ ဓမ္မာ, ဗာဟိရာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တံ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ နာမ. ဣဓာပိ ဧတဒေဝ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ အဇ္ဈတ္တာနိယေဝ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တေနေဝ အတ္ထေန ‘‘အဇ္ဈတ္တာ ဓမ္မာ, ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ တေသု အဇ္ဈတ္တေသု ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ, စက္ခာဒီနိ. တေသံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ.

'පියරූපං සාතරූපං' යනු ප්‍රිය ජාති ඇති, ප්‍රිය ස්වභාව ඇති බැවින් 'පියරූප' නම් වේ. මිහිරි ජාති ඇති, මිහිරි ස්වභාව ඇති බැවින් 'සාතරූප' නම් වේ. ඉෂ්ට (කැමති විය යුතු) ස්වභාවය යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඡන්නෙතං' යනු මේ හයකි. 'අජ්ඣත්තිකානං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: 'මෙසේ අපි මම යනුවෙන් ග්‍රහණය කරමු' යන අදහසින් තමාම ප්‍රධාන කොට පවත්නා බැවින් 'ආධ්‍යාත්මික' (අජ්ඣත්තික) නම් වේ. එහි ගෝචරජ්ඣත්ත, නියකජ්ඣත්ත, විසයජ්ඣත්ත, අජ්ඣත්තජ්ඣත්ත කියා සිවු වැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික ස්වභාවයන් ඇත. ඔවුන් අතර 'තමා තුළ (ආධ්‍යාත්මයෙහි) ඇලුනු තැනැත්තා සමාහිතය' යනාදී තැන්වල කියවුණේ 'ගෝචරජ්ඣත්ත' යයි. 'තමා තුළ ප්‍රසාදය (සම්පසාදන)' යනාදී තැන්වල එන්නේ 'නියකජ්ඣත්ත' යයි. 'සියලු නිමිති මෙනෙහි නොකිරීමෙන් තමා තුළ ශුන්‍යතාවයට පැමිණ වාසය කරයි' යනාදී තැන්වල එන්නේ 'විසයජ්ඣත්ත' යයි. 'ආධ්‍යාත්මික ධර්ම, බාහිර ධර්ම' යනාදී තික මාතෘකාවන්හි එන ආධ්‍යාත්මික ධර්ම 'අජ්ඣත්තජ්ඣත්ත' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ ද එයමය. එබැවින් ආධ්‍යාත්මික වූයේම ආධ්‍යාත්මික (අජ්ඣත්තික) නම් වේ. එසේත් නැතහොත් කලින් කී අර්ථයෙන්ම 'ආධ්‍යාත්මික ධර්ම, බාහිර ධර්ම' යනාදී තැන්වල මෙන් ඒ ආධ්‍යාත්මයෙහි හටගත් චක්ඛු ආදිය ආධ්‍යාත්මික (අජ්ඣත්තික) නම් වේ. ඒ ආධ්‍යාත්මිකයන්ගේ යන්න අරුතයි.

အာယတနာနန္တိ ဧတ္ထ အာယတနတော, အာယာနံ တနနတော, အာယတဿ စ နယနတော အာယတနာနီတိ. စက္ခာဒီသု ဟိ တံတံဒွါရဝတ္ထုကာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သကေန သကေန အနုဘဝနာဒိနာ ကိစ္စေန အာယတန္တိ ဥဋ္ဌဟန္တိ ဃဋန္တိ ဝါယမန္တိ, တေ စ အာယဘူတေ ဓမ္မေ ဧတာနိ တနောန္တိ ဝိတ္ထာရေန္တိ[Pg.329], ယဉ္စ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ပဝတ္တံ အတိဝိယ အာယတံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ, တံ နယန္တိ ပဝတ္တေန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗထာပိမေ ဓမ္မာ အာယတနတော, အာယာနံ တနနတော, အာယတဿ စ နယနတော အာယတနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. အပိစ နိဝါသဋ္ဌာနဋ္ဌေန, အာကရဋ္ဌေန, သမောသရဏဋ္ဌာနဋ္ဌေန, သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန, ကာရဏဋ္ဌေန စ အာယတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ လောကေ ‘‘ဣဿရာယတနံ ဒေဝါယတန’’န္တိအာဒီသု နိဝါသဋ္ဌာနံ အာယတနန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သုဝဏ္ဏာယတနံ ရဇတာယတန’’န္တိအာဒီသု အာကရော. သာသနေ ပန ‘‘မနောရမေ အာယတနေ, သေဝန္တိ နံ ဝိဟင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု သမောသရဏဋ္ဌာနံ. ‘‘ဒက္ခိဏာပထော ဂုန္နံ အာယတန’’န္တိအာဒီသု သဉ္ဇာတိဒေသော. ‘‘တတြ တတြေဝ သက္ခိဘဗ္ဗတံ ပါပုဏာတိ သတိ သတိအာယတနေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၅၈; အ. နိ. ၃.၁၀၂) ကာရဏံ အာယတနန္တိ ဝုစ္စတိ. စက္ခာဒီသု စ တေ တေ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ နိဝသန္တိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ စက္ခာဒယော တေသံ နိဝါသဋ္ဌာနံ. တတ္ထ စ တေ အာကိဏ္ဏာ တန္နိဿိတတ္တာတိ တေ နေသံ အာကရော, သမောသရဏဋ္ဌာနဉ္စ တတ္ထ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန သမောသရဏတော, သဉ္ဇာတိဒေသော စ တန္နိဿယဘာဝေန တေသံ တတ္ထေဝ ဥပ္ပတ္တိတော, ကာရဏဉ္စ တဒဘာဝေ တေသံ အဘာဝတောတိ. ဣတိ နိဝါသဋ္ဌာနဋ္ဌေန, အာကရဋ္ဌေန, သမောသရဏဋ္ဌာနဋ္ဌေန, သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန, ကာရဏဋ္ဌေနာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ စက္ခာဒီနိ အာယတနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာန’’န္တိ.

'ආයතනානං' යන්නෙහි ආයතන වීමෙන් ද, ආයයන් (සිත හා චෛතසික) පතුරුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ (ආයත) සංසාර දුක පවත්වන (නයන) බැවින් ද 'ආයතන' නම් වේ. චක්ඛු ආදියෙහි ඒ ඒ ද්වාරයන් හා වස්තූන් ඇසුරු කළ සිත හා චෛතසික ධර්මයන් තමන්ගේ අනුභව කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන් මගින් වැඩෙති, උත්සාහ කරති. ඒවා ආය නම් වූ ධර්මයන් පතුරුවයි, විස්තර කරයි. තවද අනන්ත වූ සංසාරයෙහි පවත්නා ඉතා දීර්ඝ වූ වෘත්ත දුක පවත්වයි. මෙසේ සෑම අයුරින්ම මෙම ධර්මයන් ආයතන වීමෙන් ද, ආයයන් පතුරුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පවත්වන බැවින් ද 'ආයතන' යයි කියනු ලැබේ. තවද වාසස්ථාන යන අර්ථයෙන් ද, ආකර (පතලක් වැනි) යන අර්ථයෙන් ද, රැස්වන ස්ථාන යන අර්ථයෙන් ද, උපදින ස්ථාන යන අර්ථයෙන් ද, සහ හේතුව යන අර්ථයෙන් ද 'ආයතනය' දත යුතුය. ලෝකයෙහි 'ඊශ්වරායතනය, දේවායතනය' යනාදී තැන්වල වාසස්ථානයට 'ආයතන' යයි කියනු ලැබේ. 'සුවණ්ණායතන (රන් පතල), රජතායතන (රිදී පතල)' යනාදී තැන්වල ආකරයට 'ආයතන' යයි කියනු ලැබේ. ශාසනයෙහි 'මනරම් වූ ආයතනයෙහි පක්ෂීහු රැස්වෙති' යනාදී තැන්වල රැස්වන ස්ථානයට කියනු ලැබේ. 'දක්ෂිණා පථය ගවයන්ගේ ආයතනයයි' යනාදී තැන්වල උපදින ප්‍රදේශයට කියනු ලැබේ. 'හේතු (ආයතන) ඇති කල්හි ඒ ඒ තැන්වලම අභිඥා ලැබීමට හැකි බවට පත්වෙයි' යනාදී තැන්වල හේතුවට 'ආයතන' යයි කියනු ලැබේ. චක්ඛු ආදියෙහි ද ඒ ඒ සිත හා චෛතසික ධර්මයෝ ඒ මත යැපෙමින් පවතින බැවින් එහි වාසය කරති. එබැවින් චක්ඛු ආදිය ඒවායේ වාසස්ථානයයි. එහිම ඒවා ගැවසෙන බැවින් හා ඒවා නිශ්‍රය කරගන්නා බැවින් ඒවායේ ආකරය ද වේ. වස්තු හා ද්වාර වශයෙන් එහි රැස්වන බැවින් රැස්වන ස්ථානය ද වේ. නිශ්‍රය කරගන්නා බැවින් එහිම උපදින නිසා උපදින ස්ථානය ද වේ. ඒවා නොමැති කල්හි සිත හා චෛතසික ද නොමැති බැවින් ඒවාට හේතුව ද වේ. මෙසේ වාසස්ථාන, ආකර, රැස්වන ස්ථාන, උපදින ස්ථාන සහ හේතුව යන අර්ථයන්ගෙන් චක්ඛු ආදිය 'ආයතන' යයි කියනු ලැබේ. 'මේ ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි' යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි.

ယဒိပိ ရူပါဒယောပိ ဓမ္မာ ‘‘ရူပံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ တဏှာဝတ္ထုဘာဝတော ပိယရူပသာတရူပဘာဝေန ဝုတ္တာ. စက္ခာဒိကေ ပန မုဉ္စိတွာ အတ္တဘာဝပညတ္တိယာ အဘာဝတော ‘‘မမ စက္ခု မမ သောတ’’န္တိအာဒိနာ အဓိကသိနေဟဝတ္ထုဘာဝေန စက္ခာဒယော သာတိသယံ ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ နိဒ္ဒေသံ အရဟန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

"ලෝකයෙහි රූපය ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තේය, මධුර ස්වභාව ඇත්තේය, උපදිනා වූ මේ තණ්හාව මෙහි උපදියි" යනාදී වශයෙන් තණ්හාවට වස්තුවක් වන බැවින් රූපය ආදිය ද ප්‍රිය ස්වභාවයෙන් හා මධුර ස්වභාවයෙන් යුක්ත ලෙස වදාරන ලදී. එහෙත් ඇස කන ආදිය හැර ආත්ම භාවයක් පැනවීමට නොහැකි බැවින්, "මගේ ඇස, මගේ කන" යනාදී වශයෙන් අධික ස්නේහයට වස්තුවන බැවින්, ඇස ආදිය අතිශයින්ම ප්‍රිය ස්වභාව හා මධුර ස්වභාව ඇත්තේය යන නිර්දේශයට සුදුසු බව දැක්වීමට, "මහණෙනි, මේ ප්‍රිය රූප මධුර රූප යනු ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයට නමකි" යැයි වදාරන ලදී.

ဩရမ္ဘာဂိယာနန္တိ ဧတ္ထ ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, တပ္ပရိယာပန္နာ ဩရမ္ဘာဂါ, ပစ္စယဘာဝေန တေသံ ဟိတာတိ ဩရမ္ဘာဂိယာ. ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသကာမရာဂဗျာပါဒါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေ [Pg.330] ဟိ ကာမဘဝူပဂါနံ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယာ ဟုတွာ ရူပါရူပဓာတုတော ဟေဋ္ဌာဘာဝေန နိဟီနဘာဝေန ဩရမ္ဘာဂဘူတေန ကာမဘဝေန သတ္တေ သံယောဇေန္တိ. ဧတေနေဝ တေသံ ဟေဋ္ဌာရဟဒသဒိသတာ ဒီပိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဦမိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ကောဓုပါယာသဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဦမိ ဧဝ ဘယန္တိ ဦမိဘယံ. ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော, သွေဝ စိတ္တဿ သရီရဿ စ အဘိပ္ပမဒ္ဒနပဝေဓနုပ္ပာဒနေန ဒဠှံ အာယာသနဋ္ဌေန ဥပါယာသော.

"ඕරම්භාගිය" යන්නෙහි "ඕර" යනු කාම ධාතුවයි. එහි ඇතුළත් ධර්මයන් "ඕරම්භාග" නම් වේ. ඒවාට උපකාරී වන බැවින් "ඕරම්භාගිය" නම් වේ. යමකු තුළ මේවා පවතී නම්, ඔහුව සංසාර වට්ටයෙහි බැඳ තබන බැවින් "සංයෝජන" නම් වේ. සක්කාය දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, සීලබ්බත පරාමාසය, කාමරාගය සහ ව්‍යාපාදය යන මොවුන්ට මෙය නමකි. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් කාම භවයට පමුණුවන සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙමින්, රූප හා අරූප ධාතුවලට වඩා පහළ වූ, හීන වූ, කාම භවයෙහි සත්ත්වයන් බැඳ තබන බැවිනි. එමගින්ම ඔවුන් පහත් දම්වැල් වැනි බව දක්වා ඇතැයි දත යුතුය. "මහණෙනි, රළ බිය යනු ක්‍රෝධයටත් දැඩි සිතේ පීඩාවටත් නමකි." මෙයින් බිය වන බැවින් "බය" නම් වේ, රළ ම බියක් වන බැවින් "ඌමිභය" නම් වේ. ක්‍රෝධ කිරීමේ අර්ථයෙන් "ක්‍රෝධය" ද, සිත හා කය මඩනා වූ, වෙවුලවන සුළු වූ, තදින් පෙළෙන අර්ථයෙන් "උපායාසය" ද වේ.

ဧတ္ထ စ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ အတ္တနာ သမဝေတံ သတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနာပါဒနေန ကောဓုပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ကာမဂုဏာနံ ကိလေသာဘိဘူတေ သတ္တေ ဣတော စ ဧတ္တော, ဧတ္တော စ ဣတောတိ ဧဝံ မနာပိယရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အတ္တနိ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ပန ဂဟရက္ခသောပိ အာရက္ခရဟိတံ အတ္တနော ဂေါစရဘူမိဂတံ ပုရိသံ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ အဂေါစရေ ဌိတမ္ပိ ရက္ခသမာယာယ ဂေါစရံ နေတွာ ဘေရဝရူပဒဿနာဒိနာ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရံ ကာတုံ အသမတ္ထံ ကတွာ အနွာဝိသိတွာ ဝဏ္ဏဗလဘောဂယသသုခေဟိပိ ဝိယောဇေန္တော မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမောပိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဝီရပုရိသံ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဝီရဇာတိယမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန ဣတ္ထိမာယာယ အနွာဝိသိတွာ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒယော သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော ဂုဏဝဏ္ဏာဒီဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမဿ ဂဟရက္ခသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဝဋ္ဋန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစနံ, ဂဟရက္ခသောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

මෙහිදී සහේතුකව නැවත නැවතත් පවතිමින් තමා හා එක් වූ සත්ත්වයා මැඩගෙන, හිස එසවීමට ඉඩ නොදී, විනාශයට හා දුකට පත් කරවන බැවින් ක්‍රෝධය හා උපායාසය රළකට සමාන බව දත යුතුය. එමෙන්ම කාම ගුණයන් කෙලෙසුන්ගෙන් යටපත් වූ සත්ත්වයන් මෙහාටත් එහාටත් සක්මන් කරවමින්, ප්‍රිය රූප ආදී අරමුණු නැමැති තමා තුළම පවතින්නා වූ සංසාරයෙහි රඳවා, එයින් බැහැර වූ නෛෂ්ක්‍රම්‍යයට සිතක්වත් ඇති නොවන පරිදි කරකවමින් විනාශයට පමුණුවන බැවින් සුළියකට (ආවට්ට) සමාන බව දත යුතුය. යම් සේ දිය රකුසෙක් තමාගේ ගොදුරු බිමට පැමිණි, ආරක්ෂාවක් නැති මිනිසෙකු මැඩගෙන අල්ලාගෙන, රකුසාගේ මායාවෙන් ගොදුරු බිමක් නොවන තැනක සිටියත් ගොදුරු බිමට ගෙන ගොස්, භයානක රූප පෙන්වීම් ආදියෙන් අසරණ කර, තමාට උපකාර කර ගැනීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කර, ශරීරයට ආරූඪ වී වර්ණය, බලය, භෝග, යසස හා සැපයෙන් ද වෙන් කර මහත් වූ විනාශයට පත් කරයි ද, එමෙන්ම ස්ත්‍රිය ද යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොර වූ වීරිය නැති පුරුෂයා ඇයගේ ඉරියව් හා විලාසිතාවලින් මැඩගෙන, වීර්යවන්ත ජාතියක වුවත් ඇයගේ රූපය ආදියෙන් පොළඹවා ගැනීමෙන් ස්ත්‍රී මායාවෙන් වශී කර, තමාගේ උපකාරක ධර්මයන් වන සීලාදිය සම්පූර්ණ කර ගැනීමට අසරණ කර, ගුණ හා කීර්තිය ආදියෙන් වෙන් කර මහත් වූ විනාශයකට පත් කරයි. එබැවින් ස්ත්‍රිය දිය රකුසෙකුට සමාන බව දත යුතුය. එබැවින්, "මහණෙනි, සුළිය යනු පංච කාම ගුණයන්ට නමකි, දිය රකුසා යනු ස්ත්‍රියට නමකි" යැයි වදාරන ලදී.

ပဋိသောတောတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ နေက္ခမ္မဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သဟ ဥပစာရေန ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိပဿနာပညာ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ နေက္ခမ္မံ နာမ. သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မံ နာမ. ဝုတ္တဉှေတံ –

"මහණෙනි, උඩුගං බලා පිහිනීම (පටිසෝත) යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍යයට (නෙක්ඛම්ම) නමකි" යන මෙහිදී, පැවිද්ද සමඟ උපචාර සහිත ප්‍රථම ධ්‍යානය, විපස්සනා ප්‍රඥාව සහ නිර්වාණය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය නම් වේ. සියලු කුසල ධර්මයෝ ද නෛෂ්ක්‍රම්‍යය නම් වෙති. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ [Pg.331] ပဌမံ ဈာနံ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ;

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ, နေက္ခမ္မန္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ.

"පැවිද්ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය, නිර්වාණය සහ විපස්සනාව ද යන මේවා ද, සියලු කුසල ධර්මයෝ ද 'නෛෂ්ක්‍රම්‍යය' යැයි කියනු ලබති."

ဣမေသံ ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနံ တဏှာသောတဿ ပဋိလောမတော ပဋိသောတသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝိသေသေန ဟိ ဓမ္မဝိနယော နေက္ခမ္မံ, တဿ အဓိဋ္ဌာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ, ဓမ္မဝိနယော စ တဏှာသောတဿ ပဋိသောတံ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

මේ පැවිද්ද ආදිය තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයට පටහැනි බැවින් උඩුගං බලා පිහිනීමකට සමාන බව දත යුතුය. විශේෂත්වයක් නැතිව ගත් කල ධර්ම විනය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය වන අතර, එහි පිහිටීම පැවිද්දයි. ධර්ම විනය තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයේ උඩුගං බලා යෑම (පටිසෝත) යැයි කියනු ලැබේ. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ပဋိသောတဂါမိံ နိပုဏံ, ဂမ္ဘီရံ ဒုဒ္ဒသံ အဏုံ;

ရာဂရတ္တာ န ဒက္ခန္တိ, တမောခန္ဓေန အာဝုတာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၆၅;

မ. နိ. ၁.၂၈၁;

သံ. နိ. ၁.၁၇၂);

"තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයට එරෙහිව යන, අතිශය සියුම් වූ, ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ, සූක්ෂ්ම වූ (මේ ධර්මය) රාගයෙන් රත් වූවාහු, මෝහන්ධකාරයෙන් වැසුණාහු නොදකිති."

ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿ. တဿ ကာမောဃာဒိဘေဒတဏှာသောတသန္တရဏဿ ဟတ္ထေဟိ ပါဒေဟိ စတုရင်္ဂနဒီသောတသန္တရဏဝါယာမဿ သဒိသတာ ပါကဋာယေဝ. တထာ နဒီသောတဿ တီရေ ဌိတဿ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ကာမာဒိံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဩဃံ တရိတွာ တဿ ပရတီရဘူတေ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတဿ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမတော ဘဂဝတော သဒိသဘာဝေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုမာ ပုရိသော…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ.

"වීර්යාරම්භය" යනු සිවු වැදෑරුම් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයයි. එය කාම ඕඝාදී වශයෙන් වූ තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයෙන් එතෙර වීම පිණිස අත් පා මෙහෙයවා සිවු අඟකින් යුත් ගංගා ප්‍රවාහයෙන් එතෙර වීමේ උත්සාහයට සමාන බව පැහැදිලිය. එමෙන්ම ගංගා තීරයෙහි සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු මෙන්, කාමාදී වූ සිවු වැදෑරුම් ඕඝයෙන් එතෙර වී එහි එතෙර ඉවුර වූ නිර්වාණ භූමියෙහි වැඩසිටින, පස් ඇසින් යුත් ඇස් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්වභාවය ද එයට සමානය. එබැවින් "ඇස් ඇති පුරුෂයා...පෙ... සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ" යැයි වදාරන ලදී.

တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – နဒီသောတော ဝိယ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနော တဏှာသောတော, တေန ဝုယှမာနော ပုရိသော ဝိယ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ ပရိဗ္ဘမနတော တဏှာသောတေန ဝုယှမာနော သတ္တော, တဿ တတ္ထ ပိယရူပသာတရူပဝတ္ထုသ္မိံ အဘိနိဝေသော ဝိယ ဣမဿ စက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသော, သဦမိသာဝဋ္ဋသဂဟရက္ခသော ဟေဋ္ဌာရဟဒေါ ဝိယ ကောဓုပါယာသပဉ္စကာမဂုဏမာတုဂါမသမာကုလော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမူဟော, တမတ္ထံ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ တဿ နဒီသောတဿ ပရတီရေ ဌိတော စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ သကလံ သံသာရာဒီနဝံ သဗ္ဗဉ္စ ဉေယျဓမ္မံ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ တဏှာသောတဿ ပရတီရဘူတေ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတော သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ, တဿ ပုရိသဿ တသ္မိံ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာနေ ပုရိသေ အနုကမ္ပာယ ရဟဒဿ ရဟဒါဒီနဝဿ စ အာစိက္ခနံ ဝိယ တဏှာသောတေန ဝုယှမာနဿ သတ္တဿ မဟာကရုဏာယ ဘဂဝတော တဏှာဒီနံ တဒါဒီနဝဿ စ ဝိဘာဝနာ, တဿ ဝစနံ အသဒ္ဒဟိတွာ အနုသောတဂါမိနော [Pg.332] တဿ ပုရိသဿ တသ္မိံ ရဟဒေ မရဏပ္ပတ္တိမရဏမတ္တဒုက္ခပ္ပတ္တိယော ဝိယ ဘဂဝတော ဝစနံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တဿ အပါယုပ္ပတ္တိ, သုဂတိယံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ စ, တဿ ပန ဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝါယာမကရဏံ ဝိယ တေန စ ဝါယာမေန ပရတီရံ ပတွာ သုခေန ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနဂမနံ ဝိယ ဘဂဝတော ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တဏှာဒီသု အာဒီနဝံ ပဿိတွာ တဏှာသောတဿ ပဋိသောတပဗ္ဗဇ္ဇာဒိနေက္ခမ္မဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘော, အာရဒ္ဓဝီရိယဿ စ တေနေဝ ဝီရိယာရမ္ဘေန တဏှာသောတာတိက္ကမနံ နိဗ္ဗာနတီရံ ပတွာ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိဝသေန ယထာရုစိ သုခဝိဟာရောတိ.

එහි මෙම උපමා සැසඳීම මෙසේය - තණ්හා නමැති සැඩපහර ගංගාවක ප්‍රවාහය මෙන් අඛණ්ඩව ගලා යයි. එම සැඩපහරට හසු වී ගසාගෙන යන පුරුෂයෙකු මෙන්, කෙළවරක් නොපෙනෙන සංසාර වට්ටයෙහි සැරිසරන සත්ත්වයා තණ්හා සැඩපහරින් ගසාගෙන යයි. එම ගංගාවෙහි ප්‍රියජනක හා මිහිරි ස්වභාවය ඇති වස්තූන් කෙරෙහි ඇති බැඳීම මෙන්, මොහුගේ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි ඇති බැඳීම වේ. රළ පන්ති, දියසුළි, කිඹුලන් සහ රක්ෂසයන්ගෙන් ගහන වූ යට පිහිටි ගැඹුරු දිය විලක් මෙන්, ක්‍රෝධය, උපයාසය, පංචකාම ගුණයන් සහ මාතෘගාමීන්ගෙන් (ස්ත්‍රීන්ගෙන්) ගහන වූ පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජන සමූහය වේ. එම කරුණ යථා පරිදි දැනගෙන, එම නදී සැඩපහරේ එතර ඉවුරේ සිටින ඇස් ඇත්තෙකු මෙන්, සකල සංසාරයේ ආදීනවය සහ සියලු දතයුතු ධර්මයන් යථා පරිදි දැන, තණ්හා සැඩපහරේ එතර ඉවුර වූ නිර්වාණ තලයෙහි වැඩසිටින සමන්තචක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේ. ගංගා සැඩපහරින් ගසාගෙන යන පුරුෂයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් එම ඇස් ඇති පුරුෂයා විසින් දිය විල සහ එහි ආදීනව පවසා දීම මෙන්, තණ්හා සැඩපහරින් ගසාගෙන යන සත්ත්වයා කෙරෙහි මහා කරුණාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තණ්හාව සහ එහි ආදීනවය විස්තර කර දීම සිදු වේ. එම උපදෙස් විශ්වාස නොකර සැඩපහරට අනුවම පිහිනා යන පුරුෂයා එම දිය විලෙහි දී මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුක්ඛයට පත්වීම මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළි නොගන්නා තැනැත්තාට අපායගාමී වීම සහ සුගතියෙහි දී දුක් ලැබීම සිදු වේ. නමුත් එම පුරුෂයාගේ වචනය විශ්වාස කර දෑතින් සහ දෙපයින් වෙහෙස මහන්සි වී උත්සාහ කර, එම වීර්යයෙන් එතර ඉවුරට පැමිණ සැපසේ තමන් කැමති ස්ථානයකට යාම මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන තණ්හාදියෙහි ආදීනව දැක, තණ්හා සැඩපහරට එරෙහිව (පටිසෝතගාමීව) පැවිද්ද හා නෙක්ඛම්ම වසයෙන් වීර්යය ආරම්භ කිරීමත්, වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තා එම වීර්යය මගින්ම තණ්හා සැඩපහර ඉක්මවා නිර්වාණ තීරයට පැමිණ අර්හත් ඵල සමාපත්තියෙන් කැමති පරිදි සැප විහරණයෙන් සිටීමත් සිදු වේ.

ဂါထာသု သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေတိ ဈာနမဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ သမထဝိပဿနာနုယောဂံ ကရောန္တော ဘိက္ခု ယဒိပိ တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမ္ပဇ္ဇတိ, န သုခေန ဝီထိံ ဩတရတိ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော, ဣန္ဒြိယာနံ ဝါ အတိက္ခဘာဝတော. တထာ သတိ သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေ, ပဌမဇ္ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘေန္တော တတိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒန္တော ကိလေသကာမေ ပဇဟေယျ. ဧတေန ဒုက္ခပဋိပဒေ ဈာနမဂ္ဂေ ဒဿေတိ.

ගාථාවල එන 'සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමේ' (දුක් සහිතව වුවද කාමයන් ප්‍රහීණ කරන්නේය) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ධ්‍යාන හා මාර්ගයන් අවබෝධ කරගනු පිණිස සමථ විපස්සනා භාවනාවෙහි නියැලෙන මහණෙකුට, යම් හෙයකින් එම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දුකසේ හා අපහසුවෙන් සිදු කිරීමට සිදු වන්නේ නම්, එනම් කෙලෙසුන්ගේ බලවත් බව නිසා හෝ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු බව නිසා පූර්වභාග භාවනාවේදී පහසුවෙන් වීථියට බැසීමට නොහැකි වන්නේ නම්, එවැනි අවස්ථාවක දුක් සහිතව වුවද කාමයන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය යන්නයි. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් විෂ්කම්භනය කරමින් සහ තෘතීය මාර්ගයෙන් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) සමුච්ඡේදනය කරමින් කෙලෙස් කාමයන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය. මෙයින් දුක්ඛ පටිපදා ඇති ධ්‍යාන මාර්ගය පෙන්වා දෙයි.

ယောဂက္ခေမံ အာယတိံ ပတ္ထယာနောတိ အနာဂါမိတံ အရဟတ္တံ ဣစ္ဆန္တော အာကင်္ခမာနော. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယဒိပိ ဧတရဟိ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဈာနပုရိမမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆာမိ, ဣမေ ပန နိဿာယ ဥပရိ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တွာ ကတကိစ္စော ပဟီနသဗ္ဗဒုက္ခော ဘဝိဿာမီတိ သဟာပိ ဒုက္ခေန ဈာနာဒီဟိ ကာမေ ပဇဟေယျာတိ. အထ ဝါ ယော ကာမဝိတက္ကဗဟုလော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တဿ ဝသေန ပဗ္ဗဇ္ဇံ သီလဝိသောဓနံ ဈာနာဒီနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိံ ဝါ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိစ္ဆေန ကသိရေန အဿုမုခေါ ရောဒမာနော တံ ဝိတက္ကံ ဝိက္ခမ္ဘေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန ဇဟေယျ ကာမေ’’တိ. သော ဟိ ကိစ္ဆေနပိ ကာမေ ပဇဟန္တော ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿန္တော အနုက္ကမေန အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယောဂက္ခေမံ အာယတိံ ပတ္ထယာနော’’တိ.

'යෝගක්ඛේමං ආයතිං පත්ථයානෝ' යනු අනාගතයෙහි අනාගාමී ඵලය හෝ අර්හත් ඵලය කැමති වන, ප්‍රාර්ථනා කරන බවයි. මෙහි අදහස මෙයයි - 'දැන් මම දුකසේ හා අපහසුවෙන් ධ්‍යාන හා පූර්ව මාර්ගයන් අවබෝධ කරගත්තද, මේවා ඇසුරු කරගෙන මතු දිනක අර්හත් භාවයට පැමිණ කටයුතු නිම කළ, සියලු දුක් ප්‍රහීණ කළ අයෙකු වන්නෙමි' යි සිතා දුක් සහිතව වුවද ධ්‍යානාදිය මගින් කාමයන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය. එසේත් නැතහොත්, කාම විතර්ක බහුල පුද්ගලයෙකු කල්‍යාණ මිතුරෙකුගේ නිශ්‍රය ඇතිව පැවිදි වී, සීලය පිරිසිදු කරමින් හෝ ධ්‍යානාදී පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවන්හි නිරත වෙමින්, දුකසේ අපහසුවෙන් කඳුළු පිරුණු මුහුණින් යුතුව හඬමින් එම විතර්කයන් විෂ්කම්භනය කරයි නම්, එය අරභයා 'සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමේ' යි කියන ලදී. ඔහු දුකසේ වුවද කාමයන් ප්‍රහීණ කරමින් ධ්‍යාන උපදවා, එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා අනුපිළිවෙලින් අර්හත් භාවයෙහි පිහිටන්නේය. ඒ නිසා 'යෝගක්ඛේමං ආයතිං පත්ථයානෝ' යැයි කියන ලදී.

သမ္မပ္ပဇာနောတိ ဝိပဿနာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မဒေဝ ပဇာနန္တော. သုဝိမုတ္တစိတ္တောတိ တဿ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ အနန္တရံ ဖလဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တစိတ္တော. ဝိမုတ္တိယာ ဖဿယေ တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမနကာလေ [Pg.333] ဝိမုတ္တိံ နိဗ္ဗာနံ ဖဿယေ ဖုသေယျ ပါပုဏေယျ အဓိဂစ္ဆေယျ သစ္ဆိကရေယျ. ဥပယောဂတ္ထေ ဟိ ‘‘ဝိမုတ္တိယာ’’တိ ဣဒံ သာမိဝစနံ. ဝိမုတ္တိယာ ဝါ အာရမ္မဏဘူတာယ တတ္ထ တတ္ထ တံတံဖလသမာပတ္တိကာလေ အတ္တနော ဖလစိတ္တံ ဖဿယေ ဖုသေယျ ပါပုဏေယျ, နိဗ္ဗာနောဂဓာယ ဖလသမာပတ္တိယာ ဝိဟရေယျာတိ အတ္ထော. သ ဝေဒဂူတိ သော ဝေဒသင်္ခါတေန မဂ္ဂဉာဏေန စတုန္နံ သစ္စာနံ ဂတတ္တာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒဂူ. လောကန္တဂူတိ ခန္ဓလောကဿ ပရိယန္တံ ဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'සම්මප්පජානෝ' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දැනගන්නා තැනැත්තායි. 'සුවිමුත්තචිත්තෝ' යනු එම ආර්ය මාර්ගාවබෝධයෙන් අනතුරුව ඵල විමුක්තියෙන් මැනවින් මිදුණු සිත් ඇති තැනැත්තායි. 'විමුත්තියං ඵස්සයේ තත්ථ තත්ථා' යනු ඒ ඒ මාර්ග ඵල අවබෝධ කරන අවස්ථාවන්හිදී විමුක්තිය හෙවත් නිර්වාණය ස්පර්ශ කරන්නේය, ලඟා වන්නේය, අවබෝධ කරන්නේය, සාක්ෂාත් කරන්නේය යන්නයි. මෙහි 'විමුත්තියා' යන සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) උපයෝගී අර්ථයෙහි (ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. එසේත් නැතහොත් විමුක්තිය අරමුණු කරගෙන ඒ ඒ ඵල සමාපත්ති අවස්ථාවන්හිදී තමාගේ ඵල සිතින් (නිර්වාණය) ස්පර්ශ කරන්නේය, ලඟා වන්නේය, නිර්වාණයට බැසගත් ඵල සමාපත්තියෙන් යුතුව වාසය කරන්නේය යනු අර්ථයයි. 'ස වේදගූ' යනු ඔහු වේද නම් වූ මාර්ග ඥානයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් 'වේදගූ' නම් වේ. 'ලෝකන්තගූ' යනු ස්කන්ධ ලෝකයේ කෙළවරට (නිර්වාණයට) ගිය තැනැත්තායි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁. စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. චර සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၀. ဧကာဒသမေ စရတောတိ ဂစ္ဆန္တဿ, စင်္ကမန္တဿ ဝါ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမဝိတက္ကော ဝါတိ ဝတ္ထုကာမေသု အဝီတရာဂတာယ တာဒိသေ ပစ္စယေ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကော ဝါတိ အာဃာတနိမိတ္တဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပရဝိဟေဌနဝသေန ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတိ သမ္ဗန္ဓော. အဓိဝါသေတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကာမဝိတက္ကာဒိံ ယထာပစ္စယံ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော ပါပကော, ဣတိပိ အကုသလော, ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော, သော စ ခေါ အတ္တဗျာဗာဓာယပိ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပစ္စဝေက္ခဏာယ အဘာဝတော အဓိဝါသေတိ အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ ဝါသေတိ စေ. အဓိဝါသေန္တောယေဝ စ နပ္ပဇဟတိ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, တတော ဧဝ န ဝိနောဒေတိ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနတော န နုဒတိ န နီဟရတိ, တထာ အဝိနောဒနတော န ဗျန္တီကရောတိ န ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. အာတာပီ ပဟိတတ္တော ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ ဧဝံ ကရောတိ, အယံ ပန တထာ န ကရောတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတောဝ န အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ န ဂမေတိ. န ပဇဟတိ စေ, န ဝိနောဒေတိ စေတိအာဒိနာ စေ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

110. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'චරතෝ' යනු ගමන් කරන්නා වූ හෝ සක්මන් කරන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'උප්පජ්ජති කාමවිතක්කෝ වා' යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි රාගය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් එවැනි අරමුණකදී කාමයට සම්බන්ධ වූ විතර්කයක් උපදී නම් යන්නයි. 'ව්‍යාපාද විතක්කෝ වා විහිංසා විතක්කෝ වා' යනු පිළිඝ නිමිති හා ව්‍යාපාදයට සම්බන්ධ විතර්කයක් හෝ කැට කැබලිලි දඬු මුගුරු ආදියෙන් පරපීඩාවට සම්බන්ධ විහිංසා විතර්කයක් උපදී නම් යන්නයි. 'අධිවාසේති' යනු තමාගේ සිතෙහි හටගත් එම කාම විතර්කාදිය 'මේ විතර්කය පාපී එකකි, මෙය අකුසලයකි, මෙය සාවද්‍යය (වැරදි) එකකි, මෙය තමාගේ පීඩාව පිණිස පවතින්නකි' ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම හේතුවෙන් ඒවා ඉවසයි ද, සිතෙහි රඳවා ගනී ද යන්නයි. එසේ ඉවසමින්ම, තදංග ප්‍රහාණය ආදියෙන් ඒවා ප්‍රහීණ නොකරයි ද, අත් නොහරියි ද, එසේම තමාගේ චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැර නොකරයි ද, බැහැර නොකිරීම හේතුවෙන් ඒවා නැති කර නොදමයි ද (යන්න මෙහි අදහසයි). කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, නිවනට යොමු කළ සිත් ඇති තැනැත්තා එම කෙලෙස් විතර්කයන්ගේ බිඳීමක් පමණකුදු ඉතිරි නොවන සේ කටයුතු කරයි, නමුත් මොහු එසේ නොකරන්නේය යනු අර්ථයයි. ඒ ආකාරයටම (පවතින විතර්කයන්) නැවත නැවතත් අභාවයට පත් නොකරයි. 'ප්‍රහීණ නොකරයි ද, බැහැර නොකරයි ද' ආදී වශයෙන් 'චේ' (නම්) යන ශබ්දය යොදාගෙන අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

စရန္တိ စရန္တော. ဧဝံဘူတောတိ ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒိပါပဝိတက္ကေဟိ သမင်္ဂီဘူတော. အနာတာပီ အနောတ္တာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပနဿ ဝီရိယဿ [Pg.334] အဘာဝေန အနာတာပီ, ပါပုတြာသအာတာပနပရိတာပနလက္ခဏဿ ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန အနောတ္တာပီ. သတတံ သမိတန္တိ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရံ. ကုသီတော ဟီနဝီရိယောတိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ပရိဟာယိတွာ အကုသလပက္ခေ ကုစ္ဆိတံ သီဒနတော ကောသဇ္ဇသမန္နာဂမေန စ ကုသီတော, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယာဘာဝေန ဟီနဝီရိယော ဝီရိယဝိရဟိတောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတိ. ဌိတဿာတိ ဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌတော. သယနဣရိယာပထဿ ဝိသေသတော ကောသဇ္ဇပက္ခိကတ္တာ ယထာ တံသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကာ သမ္ဘဝန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာဂရဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ඇවිදිනා කල්හි ද (යනු අර්ථයයි). 'මෙබඳු වූ' යනු මෙලෙස කාම විතර්කාදී පාපී විතර්කයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'කෙලෙස් තවන වීරිය නැති' සහ 'පවට බිය නැති' යනු කෙලෙස් තැවීම් ලක්ෂණ ඇති වීර්යය නැති බැවින් 'අනාතාපී' ද, පාපයන් කෙරෙහි තැති ගැනීම් හා තැවීම් ලක්ෂණ ඇති ඔත්තප්පය නැති බැවින් 'අනොත්තප්පී' ද වේ. 'සතතං සමිතං' යනු සැමකල්හි අඛණ්ඩව ය. 'කුසීත වූ හීන වීර්ය ඇත්තා' යනු කුසල ධර්මයන්ගෙන් පිරිහී අකුසල පක්ෂයෙහි පිළිකුල් සහගත ලෙස ගිලී සිටින බැවින් ද, අලසකමින් යුක්ත බැවින් ද 'කුසීත' නම් වේ. සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය නැති බැවින් 'හීන වීර්ය' හෙවත් වීර්යයෙන් තොර වූ තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ. 'සිටිනා කල්හි' යනු ගමන නතර කර සිටගෙන සිටින විට ය. සයනය කිරීමේ ඉරියව්ව විශේෂයෙන්ම අලස බවට පක්ෂපාතී බැවින්, එම ඉරියව්වෙන් සිටිනා කල්හි කෙබඳු විතර්කයන් උපදින්නේ දැයි දැක්වීමට 'නිදි වරන (පිබිදී සිටින)' කල්හි යැයි කියන ලදී.

သုက္ကပက္ခေ တဉ္စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု နာဓိဝါသေတီတိ အာရဒ္ဓဝီရိယဿာပိ ဝိဟရတော အနာဒိမတိ သံသာရေ စိရကာလဘာဝိတေန တထာရူပပ္ပစ္စယသမာယောဂေန သတိသမ္မောသေန ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, တံ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ စေ, အဗ္ဘန္တရေ န ဝါသေတိ စေတိ အတ္ထော. အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ပဇဟတိ ဆဍ္ဍေတိ. ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေန? န ဟိ, အပိစ ခေါ တံ ဝိနောဒေတိ နုဒတိ နီဟရတိ. ကိံ ဗလီဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေန? န ဟိ, အထ ခေါ နံ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, တထာ တေ ကရောတိ. ကထံ ပန တေ တထာ ကရောတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတာ ဟောန္တိ တထာ နေ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල් පක්ෂයෙහි): 'මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුව එය (එම විතර්කය) ඉවසන්නේ නැත්නම්' යනු වීර්යය ආරම්භ කළාවූ ද, වාසය කරන්නා වූ ද යම් භික්ෂුවකට අනාදිමත් සංසාරයෙහි බොහෝ කලක් පුරුදු කරන ලද බැවින් හෝ ඒ හා සමාන වූ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් හෝ සිහිය මුළා වීමෙන් කාම විතර්කාදිය උපදී ද, භික්ෂුව එය තම සිතෙහි ඉඩ දී පවත්වා නොගන්නේ නම්, සිත ඇතුළත රඳවා නොගන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'නොඉවසන්නේ කුමක් කරයිද?' යත්; ප්‍රහීණ කරයි, අත්හැර දමයි. එය කුණු කූඩයකින් කුණු ඉවත දමන්නාක් මෙන් ද? නැත, එසේ වුවත් එය දුරු කරයි, පලවා හරියි, ඉවත් කරයි. එය කෙවිටකින් ගොනකු පලවා හරින්නාක් මෙන් ද? නැත, එය සහමුලින්ම නැති කරයි, කෙළවර කරයි. අවසානයේ බිඳීමක් පමණකුදු ඉතිරි නොවන පරිදි ඒවා දුරු කරයි. ඔහු ඒවා එලෙස කරන්නේ කෙසේද? අභාවයට පමුණුවයි, ක්‍රමයෙන් නැති කර දමයි, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් මනාව යටපත් කරන ලද්දක් බවට පත් කරයි යන්න මෙහි අදහසයි.

ဧဝံဘူတောတိအာဒီသု ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသနေန သုဝိသုဒ္ဓါသယော သမာနော တာယ စ အာသယသမ္ပတ္တိယာ တန္နိမိတ္တာယ စ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသီလော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ အာတာပနလက္ခဏေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ အာတာပီ, သဗ္ဗသော ပါပုတြာသေန သမန္နာဂတတ္တာ. ဩတ္တာပီ သတတံ ရတ္တိန္ဒိဝံ, သမိတံ နိရန္တရံ သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသိဒ္ဓိယာ, အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တော နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတစိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

'මෙබඳු වූ' යනාදී පදයන්හි අර්ථය නම්; මෙලෙස කාම විතර්කාදිය නොඉවසීමෙන් අතිශයින් පිරිසිදු වූ අදහස් ඇත්තෙක්ව, එම අදහස් සම්පත්තියෙන් හා ඒ නිමිත්තෙන් වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙන් ද යුක්තව, පිරිසිදු වූ සීලයෙන් යුක්තව, ඉන්ද්‍රියන්හි සංවර වූ දොරටු ඇත්තෙකුව, ආහාරයෙහි පමණ දන්නෙක්ව, සිහි නුවණින් යුක්තව, නිදි වැරීමෙහි (අවදිව සිටීමෙහි) යෙදුණෙක්ව, තදංග ප්‍රහාණාදිය මඟින් කෙලෙස් තවන ලක්ෂණයෙන් යුත් වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් 'ආතාපී' (කෙලෙස් තවන වීරිය ඇත්තා) නම් වේ. සියලු අයුරින් පවට ඇති බියෙන් (තැති ගැන්මෙන්) යුක්ත බැවින් 'ඔත්තාපී' (පවට බිය ඇත්තා) නම් වේ. දිවා රෑ දෙකෙහි නිරන්තරයෙන්ම සමථ විදර්ශනා භාවනාවන්හි යෙදීමෙන් සිව්වැදෑරුම් සම්‍යක් ප්‍රධානයන් සිද්ධ කරගත් බැවින්, 'ආරද්ධ වීර්ය' (ඇරඹූ වීර්ය ඇති), 'පහිතත්ත' (නිවන කරා මෙහෙයවන ලද සිත ඇති) තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිම වේ.

ဂါထာသု [Pg.335] ဂေဟနိဿိတန္တိ ဧတ္ထ ဂေဟဝါသီဟိ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ဂေဟဝါသီနံ သဘာဝတ္တာ ဂေဟဓမ္မတ္တာ ဝါ ဂေဟံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကာမော. အထ ဝါ ဂေဟပဋိဗဒ္ဓဘာဝတော ကိလေသကာမာနံ နိဝါသဋ္ဌာနဘာဝတော တံဝတ္ထုကတ္တာ ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဂေဟနိဿိတံ နာမ. ကုမ္မဂ္ဂံ ပဋိပန္နောတိ ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂဿ ဥပ္ပထဘာဝတော အဘိဇ္ဈာဒယော တဒေကဋ္ဌဓမ္မာ စ ကုမ္မဂ္ဂေါ, တသ္မာ ကာမဝိတက္ကာဒိဗဟုလော ပုဂ္ဂလော ကုမ္မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော နာမ. မောဟနေယျေသု မုစ္ဆိတောတိ မောဟသံဝတ္တနိယေသု ရူပါဒီသု မုစ္ဆိတော သမ္မတ္တော အဇ္ဈောပန္နော. သမ္ဗောဓိန္တိ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ. ဖုဋ္ဌုန္တိ ဖုသိတုံ ပတ္တုံ, သော တာဒိသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဂေါစရော အဘဗ္ဗော, န ကဒါစိ တံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော.

ගාථාවන්හි 'ගෙහනිස්සිත' (ගිහිගෙට සම්බන්ධ) යනු: ගිහිගෙයි වසන්නන් විසින් අත්නොහරින ලද බැවින් ද, ගිහිගෙයි වසන්නන්ගේ ස්වභාවය වූ බැවින් ද, ගිහිගෙයි ධර්මතාවක් වූ බැවින් ද 'ගෙය' යනු වස්තු කාමයයි. නැතහොත් ගිහිගෙයට බැඳුණු බැවින් ද, කෙලෙස් කාමයන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් ද, එය වස්තු කරගත් බැවින් ද කාම විතර්කාදිය 'ගෙහනිස්සිත' නම් වේ. 'වැරදි මඟට පිළිපන්' යනු: ආර්ය මාර්ගයට පටහැනි මඟක් බැවින් අභිධ්‍යාදී කෙලෙස් සහ ඒ හා බැඳුණු ධර්මයන් කුම්මාර්ගය (වැරදි මඟ) වේ. එබැවින් කාම විතර්කාදිය බහුල පුද්ගලයා වැරදි මඟට පිළිපන් තැනැත්තා නම් වේ. 'මෝහය උපදවන දේ කෙරෙහි මුළා වූ' යනු මෝහය ඇති කරන රූප ආදියෙහි ඇලුණු, මත්වූ, දැඩිව බැඳුණු යන්නයි. 'සම්බෝධිය' යනු ආර්ය මාර්ග ඥානයයි. 'පැමිණීමට' යනු ස්පර්ශ කිරීමට හෙවත් ලබා ගැනීමටයි. එවැනි මිථ්‍යා සංකල්පයන් විෂය කරගත් තැනැත්තා (සම්බෝධිය ලැබීමට) අභව්‍ය වේ, කිසි කලෙක එයට පත් නොවේ යනු අර්ථයයි.

ဝိတက္ကံ သမယိတွာနာတိ ယထာဝုတ္တံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလေဟိ ဝူပသမေတွာ. ဝိတက္ကူပသမေ ရတောတိ နဝန္နမ္ပိ မဟာဝိတက္ကာနံ အစ္စန္တဝူပသမဘူတေ အရဟတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ဧဝ ဝါ အဇ္ဈာသယေန ရတော အဘိရတော. ဘဗ္ဗော သော တာဒိသောတိ သော ယထာဝုတ္တော သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလော ပုဗ္ဗဘာဂေ သမထဝိပဿနာဗလေန သဗ္ဗဝိတက္ကေ ယထာရဟံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဝူပသမေတွာ ဌိတော, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ဗောဓိံ ဖုဋ္ဌုံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော သမတ္ထောတိ.

'විතර්කයන් සන්සිඳුවා' යනු කලින් කියන ලද මිථ්‍යා විතර්කයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහ භාවනා බලයෙන් සන්සිඳුවා යන්නයි. 'විතර්ක සන්සිඳුවීමෙහි ඇලුණු' යනු නවවිධ වූ මහා විතර්කයන්ගේ සම්පූර්ණ සන්සිඳීම වූ අර්හත් භාවයෙහි හෝ නිවනෙහිම අධ්‍යාශයෙන් ඇලුණු හෙවත් ඇලුම් කරන තැනැත්තා ය. 'ඔහු එබඳු වූ (භව්‍ය) කෙනෙකි' යනු කලින් කියන ලද පරිදි නිවැරදිව පිළිපදින්නා වූ ඒ පුද්ගලයා, පූර්ව භාගයෙහි සමථ විදර්ශනා බලයෙන් සියලු විතර්කයන් නිසි පරිදි තදංග ප්‍රහාණාදියෙන් සන්සිඳුවා සිටිමින්, විදර්ශනාව වඩා මාර්ග අනුපිළිවෙළින් අර්හත් මාර්ග ඥානය හා නිවන නම් වූ අනුත්තර සම්බෝධිය ස්පර්ශ කිරීමට හෙවත් අවබෝධ කර ගැනීමට භව්‍ය වූයේ, සමර්ථ වූයේ වෙයි.

ဧကာဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

එකොළොස්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၂. သမ္ပန္နသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. සම්පන්නසීල සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၁. ဒွါဒသမေ သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္ထ တိဝိဓံ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏသမင်္ဂီမဓုရဝသေန. တေသု –

111. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'සම්පන්නසීල' යන මෙහි; පරිපූර්ණ බව, යුක්ත බව සහ මිහිරි බව යන වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූ 'සම්පන්න' අර්ථයන් වේ. ඒ අතුරින් –

‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရံ, သုဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ ကောသိယ;

ပဋိဝေဒေမိ တေ ဗြဟ္မေ, န နေ ဝါရေတုမုဿဟေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၄.၁) –

'කොසිය රජතුමනි, සශ්‍රීක (පිරිපුන්) වූ හැල් කෙත ගිරවු අනුභව කරති; බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබට ඒ බව දැනුම් දෙමි, ඔවුන් වැළැක්වීමට මම උත්සාහ නොකරමි' (ජාතක 1.14.1) –

ဧတ္ထ ပရိပုဏ္ဏတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဧတ္ထ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ‘‘ဣမိဿာ, ဘန္တေ, မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလံ [Pg.336] သမ္ပန္နံ – သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီလကံ, ဧဝမဿာဒ’’န္တိ (ပါရာ. ၁၇) ဧတ္ထ မဓုရတ္ထော သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ. ဣဓ ပန ပရိပုဏ္ဏတ္ထေပိ သမင်္ဂိဘာဝေပိ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ ဟုတွာတိပိ, သီလသမင်္ဂိနော ဟုတွာတိပိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි 'සම්පන්න' යන ශබ්දයෙන් පරිපූර්ණ යන අර්ථය ගැනේ. 'මෙම ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වෙයි, මැනවින් යුක්ත වෙයි, එළඹුණේ වෙයි, මැනවින් එළඹුණේ වෙයි, සම්පන්න වූයේ වෙයි, සමන්විත වූයේ වෙයි' (විභංග 511) යන මෙහි 'සම්පන්න' ශබ්දය 'යුක්ත බව' (සමංගී භාවය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ස්වාමීනි, මේ මහා පෘථිවියේ යට ස්තරය සම්පන්නයි (පිරිපුන්) - නිවැරදි මී පැණියක් මෙන් එය මිහිරි රසැතිය' (පාරාජිකා 17) යන මෙහි 'සම්පන්න' ශබ්දය මිහිරි බව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි (සම්පන්නසීල සූත්‍රයෙහි) දී පිරිපුන් අර්ථය මෙන්ම යුක්ත බව යන අර්ථය ද ගැලපේ. එබැවින් 'සම්පන්නසීල' යනු සීලයෙන් පරිපූර්ණ වී හෝ සීලයෙන් යුක්ත වී යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය.

တတ္ထ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရိ ဝိယ ပရိပုဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရိ ဝိယ သီလဒေါသဝိဂမေန သီလပါရိပူရိ ဝုတ္တာ’’တိ. ‘‘သီလသမင်္ဂိနော’’တိ ဣမိနာ ပန အတ္ထေန သီလေန သမင်္ဂီဘူတာ သမောဓာနဂတာ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သမ္ပန္နသီလတာ ဟောတိ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ အာနိသံသဒဿနေန စ. တဒုဘယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၀-၂၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကိရ ဘဂဝါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’’တိ ဣမိနာ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဒဿေတီတိအာဒိနာ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ကိမဿ ဥတ္တရိ ကရဏီယန္တိ ဧဝံ သမ္ပန္နသီလာနံ ဝိဟရတံ တုမှာကံ ကိန္တိ သိယာ ဥတ္တရိ ကာတဗ္ဗံ, ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ စေတိ အတ္ထော.

එහි ‘පිරිපුන් සිල් ඇත්තෝ’ යන්නෙන් මෙම අර්ථය අදහස් වේ: කුඹුරේ දෝෂ දුරු වීමෙන් කුඹුරේ පූර්ණත්වය ඇති වන්නා සේ, සීලයේ දෝෂ දුරු වීමෙන් සීලයේ පූර්ණත්වය ඇති වේ. එබැවින් ‘කුඹුරේ දෝෂ දුරු වීමෙන් කුඹුරේ පූර්ණත්වය මෙන්, සීලයේ දෝෂ දුරු වීමෙන් සීලයේ පූර්ණත්වය කියන ලදී’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සීලයෙන් සමන්විත වූවෝ’ යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ සීලයෙන් යුක්ත වූවාහු, එයට ඇතුළත් වූවාහු, එයින් සමන්විත වූවාහු වී වාසය කරව් යන්නයි. එහිදී කරුණු දෙකකින් සීලය සම්පූර්ණ වේ: එනම්, සීල විපත්තියේ ආදීනව දැකීමෙන් සහ සීල සම්පත්තියේ ආනිසංස දැකීමෙනි. ඒ කරුණු දෙකම විසුද්ධි මාර්ගයෙහි (විසුද්ධි. 1.20-21) දක්වා ඇති ආකාරයට දත යුතුය. එහි ‘සම්පන්න සීල ඇතිව’ යන්නෙන් මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව්පසය පිරිසිදු කරන සීලය (චතුපාරිශුද්ධි ශීලය) උදෙසා ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයෙන් යුක්තව’ යන මෙයින් ශ්‍රේෂ්ඨතම සීලය දක්වති යනාදී වශයෙන් මෙහි කිව යුතු යමක් ඇත්ද, එය කලින් පවසන ලදී. මින් මත්තෙහි කළ යුත්ත කුමක්ද? මෙසේ පිරිපුන් සීල ඇතිව වෙසෙන ඔබ විසින් මින් මතු කළ යුතු දේ, පිළිපැදිය යුතු දේ කුමක්ද යන අර්ථයයි.

ဧဝံ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာ’’တိအာဒိနာ သမ္ပာဒနူပါယေန သဒ္ဓိံ သီလသမ္ပဒါယ ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော အနေကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဒေသနံ အာရဘိတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပဝတ္တိတာပိ ဘဂဝတော ဒေသနာ အနေကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာဝ ဟောတိ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ, တသ္မာ တံ ဧကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘စရတော စေပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ ‘මහණෙනි, පිරිපුන් සීල ඇතිව වාසය කරව්’ යනාදී වශයෙන් සීල සම්පත්තිය සම්පූර්ණ කරගන්නා උපක්‍රම සමඟ මහණුන් ඒ සඳහා යොමු කරමින්, බොහෝ පුද්ගලයන් අරමුණු කරගෙන දේශනාව ආරම්භ කොට, දැන් යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව එක් පුද්ගලයකු අරමුණු කරගෙන පැවැත්වුවද, එය සැමට පොදු බැවින් බොහෝ පුද්ගලයන් අරමුණු කරගත්තක්ම වේ. එබැවින් එය එක් පුද්ගලයකු අරමුණු කරගත් ආකාරයෙන් දක්වමින් ‘මහණෙනි, ඉදින් ඇවිදින්නා වූ මහණෙකුට’ යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ အဘိဇ္ဈာယတိ ဧတာယာတိ အဘိဇ္ဈာ, ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏဿ လောဘဿေတံ အဓိဝစနံ. ဗျာပဇ္ဇတိ ပူတိဘဝတိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ ဗျာပါဒေါ, ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ ဧကူနဝီသတိအာဃာတဝတ္ထုဝိသယဿ ဒေါသဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမော ကာမစ္ဆန္ဒော? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမသ္နေဟော ကာမပိပါသာ ကာမပရိဠာဟော ကာမမုစ္ဆာ ကာမဇ္ဈောသာန’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၁၅၉), တထာ ‘‘လောဘော လုဗ္ဘနာ လုဗ္ဘိတတ္တံ သာရာဂေါ သာရဇ္ဇနာ သာရဇ္ဇိတတ္တံ အဘိဇ္ဈာ လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၃၉၁), ‘‘ဒေါသော ဒုဿနာ ဒုဿိတတ္တံ [Pg.337] ဗျာပတ္တိ ဗျာပဇ္ဇနာ ဗျာပဇ္ဇိတတ္တံ ဝိရောဓော ပဋိဝိရောဓော စဏ္ဍိက္ကံ အသုရောပေါ အနတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၄၁၈, ၁၂၃၇) စ ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဂတော ဟောတီတိ အယဉ္စ အဘိဇ္ဈာ, အယဉ္စ ဗျာပါဒေါ ဝိဂတော ဟောတိ အပဂတော, ပဟီနော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ စ ဗျာပါဒနီဝရဏဿ စ ပဟာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

එහි ‘අභිධ්‍යාව’ යනු මෙයින් අනුන්ගේ වස්තුව කෙරෙහි ඇලෙයි යන අර්ථයයි; අනුන්ගේ බඩුබාහිරාදිය කෙරෙහි ඇලුම් කරන ලක්ෂණය ඇති ලෝභයට මෙය නමකි. ‘ව්‍යාපාදය’ යනු මෙයින් සිත දූෂිත වෙයි, කුණු වෙයි යන අර්ථයයි; ‘මට අනර්ථයක් කළේය’ යනාදී ක්‍රමයට පවතින දහනවයක් වූ ආඝාත වස්තූන් විෂය කරගත් ද්වේෂයට මෙය නමකි. මේ දෙකෙහිම විස්තරය ‘එහි කාමච්ඡන්දය යනු කුමක්ද? කාමයන් කෙරෙහි යම් කාමච්ඡන්දයක්, කාම ස්නේහයක්, කාම පිපාසාවක්, කාම පරිළාහයක්, කාම මූර්ඡාවක්, කාම ආශාවක් වේද...’ (ධ. ස. 1159) යනුවෙන් ද, එසේම ‘ලෝභය, ලොබ බැඳීම, ලොබ බැඳි බව, දැඩි ඇල්ම, ඇලෙන ස්වභාවය, දැඩිව ඇලුණු බව, අභිධ්‍යාව, අකුසල මූලයක් වූ ලෝභය’ යනාදී (ධ. ස. 391) ලෙස ද, ‘ද්වේෂය, දූෂණය කිරීම, දූෂිත බව, විරුද්ධ වීම, වඩාත් විරුද්ධ වීම, සැඩ බව, නොසතුට, සිතේ නොසතුට’ යනාදී (ධ. ස. 418, 1237) ලෙස ද දත යුතුය. ‘පහවූයේ වෙයි’ යනු මේ අභිධ්‍යාව ද, මේ ව්‍යාපාදය ද පහව ගියේ වෙයි, ප්‍රහාණය වූයේ වෙයි යන අර්ථයයි. මෙපමණකින් කාමච්ඡන්ද නීවරණය සහ ව්‍යාපාද නීවරණය ප්‍රහාණය කිරීම දක්වන ලදී.

ထိနမိဒ္ဓန္တိ ထိနဉ္စေဝ မိဒ္ဓဉ္စ. တေသု စိတ္တဿ အကမ္မညတာ ထိနံ, အာလသိယဿေတံ အဓိဝစနံ, ဝေဒနာဒီနံ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ အကမ္မညတာ မိဒ္ဓံ, ပစလာယိကဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ထိနံ? ယာ စိတ္တဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ ဩလီယနာ သလ္လီယနာ. တတ္ထ ကတမံ မိဒ္ဓံ? ယာ ကာယဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ ဩနာဟော ပရိယောနာဟော’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၂-၁၁၆၃) နယေန ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘ථීනමිද්ධය’ යනු ථීනය සහ මිද්ධයයි. එයින් සිතේ අකර්මණ්‍ය බව ‘ථීනය’ වේ; එය අලස බවට නමකි. වේදනාදී ස්කන්ධ තුනෙහි අකර්මණ්‍ය බව ‘මිද්ධය’ වේ; එය නිදිමත බවට නමකි. මේ දෙකෙහිම විස්තරය ‘එහි ථීනය යනු කුමක්ද? සිතේ යම් අසූචි බවක්, අකර්මණ්‍ය බවක්, පසුබැසීමක්, හැකිළීමක් වේද... එහි මිද්ධය යනු කුමක්ද? කයේ යම් අසූචි බවක්, අකර්මණ්‍ය බවක්, වැසී යාමක්, වටකර වැසී යාමක් වේද...’ (ධ. ස. 1162-1163) යන ක්‍රමයට දත යුතුය.

ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စန္တိ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စေဝ ကုက္ကုစ္စဉ္စ. တတ္ထ ဥဒ္ဓစ္စံ နာမ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓတာကာရော, ကုက္ကုစ္စံ နာမ အကတကလျာဏဿ ကတပါပဿ တပ္ပစ္စယာ ဝိပ္ပဋိသာရော. ဥဘိန္နမ္ပိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဥဒ္ဓစ္စံ? ယံ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စံ အဝူပသမော စေတသော ဝိက္ခေပေါ ဘန္တတ္တံ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၅) ဝိတ္ထာရော. ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏံ, အကတံ ကုသလံ, အကတံ ဘီရုတ္တာနံ; ကတံ ပါပံ, ကတံ လုဒ္ဒံ, ကတံ ကိဗ္ဗိသ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄၈; နေတ္တိ. ၁၂၀) ပဝတ္တိအာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘උද්ධච්ච කුක්කුච්චය’ යනු උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චයයි. එහි උද්ධච්චය යනු සිතේ නොසන්සුන් ආකාරයයි. කුක්කුච්චය යනු යහපත නොකිරීම සහ පව් කිරීම නිසා ඒ හේතුවෙන් ඇති වන පසුතැවීමයි. ඒ දෙකෙහිම විස්තරය ‘එහි උද්ධච්චය යනු කුමක්ද? සිතේ යම් උද්ධච්චයක්, නොසන්සුන් බවක්, සිතේ වික්ෂේපයක්, සිතේ භ්‍රමණය වීමක් වේද...’ (ධ. ස. 1165) යනාදී ලෙස දත යුතුය. ‘අහෝ මම යහපත නොකළෙමි, කුසල් නොකළෙමි, බියෙන් රැකවරණය දෙන දේ නොකළෙමි; පව් කළෙමි, දරුණු දේ කළෙමි, කිලුටු දේ කළෙමි’ යනාදී වශයෙන් (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) එහි පැවැත්මේ ආකාරය දත යුතුය.

ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သံသယော. တဿာ ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတိ, နာဓိမုစ္စတိ န သမ္ပသီဒတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၁၅), ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိစိကိစ္ဆာ? ယာ ကင်္ခါ ကင်္ခါယနာ ကင်္ခါယိတတ္တံ ဝိမတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဠှကံ ဒွေဓာပထော သံသယော အနေကံသဂ္ဂါဟော အာသပ္ပနာ ပရိသပ္ပနာ အပရိယောဂါဟနာ ဆမ္ဘိတတ္တံ စိတ္တဿ မနောဝိလေခေါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၀၈) စ နယေန ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘විචිකිච්ඡාව’ යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ඇති සැකයයි. එහි විස්තරය ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි, විචිකිච්ඡා කරයි, අධිමෝක්ෂය (නිශ්චය) නොකරයි, පැහැදීමට පත් නොවේ’ යනාදී ලෙස ද (විභ. 915), ‘එහි විචිකිච්ඡාව යනු කුමක්ද? යම් සැකයක්, සැක කරන බවක්, සැක කළ බවක්, විමතියක්, විචිකිච්ඡාවක්, දෙපැත්තකට වීමක්, දෙමංසලක් වැනි බවක්, සැක සහිත බවක්, විවිධ අයුරින් ගැනීමක්, මනසේ සැලීමක්, හාත්පස සැලීමක්, ගැඹුරින් තේරුම් නොගැනීමක්, තැතිගැනීමක්, සිතේ අවුල් සහගත බවක් වේද...’ (ධ. ස. 1008) යන ක්‍රමයට දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါဒီနံ ဝိဂမဝသေန စ ပဟာနဝသေန စ တေသံ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

මෙහි අභිධ්‍යා ව්‍යාපාදාදීන්ගේ පහ වීමෙන් සහ ප්‍රහාණය වීමෙන් අදහස් කරන්නේ ඒවා යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය) පමණක් බව දත යුතුය. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘သော အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယ ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန စေတသာ ဝိဟရတိ, အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယ အဗျာပန္နစိတ္တော ဝိဟရတိ, ဗျာပါဒပဒေါသာ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ထိနမိဒ္ဓံ ပဟာယ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဝိဟရတိ အာလောကသညီ သတော [Pg.338] သမ္ပဇာနော, ထိနမိဒ္ဓါ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟာယ အနုဒ္ဓတော ဝိဟရတိ အဇ္ဈတ္တံ ဥပသန္တစိတ္တော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ. ဝိစိကိစ္ဆံ ပဟာယ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော ဝိဟရတိ အကထံကထီ ကုသလေသု ဓမ္မေသု, ဝိစိကိစ္ဆာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈).

‘ඔහු ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව ප්‍රහාණය කොට, පහවූ අභිධ්‍යා ඇති සිතින් වාසය කරයි, අභිධ්‍යාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. ව්‍යාපාද දෝෂය ප්‍රහාණය කොට, ව්‍යාපාදයක් නැති සිතින් වාසය කරයි, ව්‍යාපාද දෝෂයෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. ථීනමිද්ධය ප්‍රහාණය කොට, පහවූ ථීනමිද්ධ ඇතිව, ආලෝක සඤ්ඤාව ඇතිව, සිහි ඇතිව, නුවණින් යුක්තව වාසය කරයි, ථීනමිද්ධයෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය කොට, නොසන්සුන් නොවී වාසය කරයි, අධ්‍යාත්මයෙහි සන්සුන් වූ සිතින් යුක්තව උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කොට, සැකයෙන් එතෙර වූවෙක්ව වාසය කරයි, කුසල් දහම්හි සැකයක් නැත්තෙක්ව විචිකිච්ඡාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි’ (විභ. 508).

တတ္ထ ယထာ နီဝရဏာနံ ပဟာနံ ဟောတိ, တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထဉ္စ နေသံ ပဟာနံ ဟောတိ? ကာမစ္ဆန္ဒဿ တာဝ အသုဘနိမိတ္တေ ယောနိသောမနသိကာရေန ပဟာနံ ဟောတိ, သုဘနိမိတ္တေ အယောနိသောမနသိကာရေနဿ ဥပ္ပတ္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

එහි නීවරණයන් ප්‍රහාණය වන්නේ කෙසේද යන්න දත යුතුය. ඒවා ප්‍රහාණය වන්නේ කෙසේද? පළමුව කාමච්ඡන්දය අසුභ නිමිත්තෙහි නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් (යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්) ප්‍රහාණය වේ, සුභ නිමිත්තෙහි අයුතු ලෙස මෙනෙහි කිරීමෙන් (අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්) එය උපදී. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

‘මහණෙනි, සුභ නිමිත්තක් ඇත. එහි නුවණින් තොරව නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීම, නූපන් කාමච්ඡන්දයාගේ උපත පිණිස හෝ උපන් කාමච්ඡන්දයාගේ වර්ධනය හා බහුලත්වය පිණිස හෝ හේතු වේ’ (සං. නි. 5.232).

ဧဝံ သုဘနိမိတ္တေ အယောနိသောမနသိကာရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ တပ္ပဋိပက္ခတော အသုဘနိမိတ္တေ ယောနိသောမနသိကာရေန ပဟာနံ ဟောတိ. တတ္ထ အသုဘနိမိတ္တံ နာမ အသုဘမ္ပိ အသုဘာရမ္မဏမ္ပိ, ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, အနိစ္စေ အနိစ္စန္တိ ဝါ, ဒုက္ခေ ဒုက္ခန္တိ ဝါ, အနတ္တနိ အနတ္တာတိ ဝါ, အသုဘေ အသုဘန္တိ ဝါ မနသိကာရော. တံ တတ္ထ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

මෙසේ ශුභ නිමිත්තෙහි (යහපත් යැයි ගන්නා රූප ආදියෙහි) අයෝනිසෝ මනසිකාරය හේතුවෙන් උපදින්නා වූ කාමච්ඡන්දය, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අසුභ නිමිත්තෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. එහි අසුභ නිමිත්ත යනු අසුභය ද අසුභ අරමුණ ද වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරය යනු උපාය මනසිකාරයයි, නිවැරදි මනසිකාරයයි, එනම් අනිත්‍ය දේ අනිත්‍ය ලෙස ද, දුක් දේ දුක් ලෙස ද, අනාත්ම දේ අනාත්ම ලෙස ද, අසුභ දේ අසුභ ලෙස ද මෙනෙහි කිරීමයි. එම අසුභ නිමිත්තෙහි මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නා හට කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“මහණෙනි, අසුභ නිමිත්ත ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් කාමච්ඡන්දය නූපදින්නටත්, උපන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ” (සං. නි. 5.232).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဘာဝေန္တဿပိ, ဣန္ဒြိယေသု ပိဟိတဒွါရဿပိ စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ အာလောပါနံ ဩကာသေ သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေန ဝုတ္တံ –

තවද කරුණු හයක් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පවතියි. එනම් - අසුභ නිමිත්ත ඉගෙනීම (උද්ග්‍රහණය), අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වීම, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාවය (පමණ දැන අනුභවය), කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (ගැලපෙන කථාබස්) යනාදියයි. දස වැදෑරුම් අසුභ නිමිත්ත ඉගෙනගන්නා තැනැත්තාට ද, එය භාවනා කරන්නාට ද, ඉන්ද්‍රිය දොරටු වසා ගත් තැනැත්තාට ද, කබලීකාර ආහාරයේදී තව අත පිඬු හතරක් පහක් ගිලීමට ඉඩ තිබියදී පැන් පානය කර යැපෙන ස්වභාවය ඇති භෝජනයේ මාත්‍රඥ පුද්ගලයාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘စတ္တာရော [Pg.339] ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

“අහර පිඬු හතරක් පහක් අනුභව කිරීමට තිබියදී අනුභවය නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. වීර්යයෙන් යුත් භික්ෂුවකගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ” (ථේරගාථා. 983).

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

අසුභකම්මික තිස්ස තෙරුන් වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කරන්නා හට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට ආදී අවස්ථාවන්හිදී දස අසුභයන් ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවන්හි නිරත වන්නා හට ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ධර්ම හයක් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පවතියි” යයි වදාරන ලදී.

ပဋိဃနိမိတ္တေ အာယောနိသောမနသိကာရေန ဗျာပါဒဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. တတ္ထ ပဋိဃမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ, ပဋိဃာရမ္မဏမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ. အယောနိသောမနသိကာရော သဗ္ဗတ္ထ ဧကလက္ခဏော ဧဝ. တံ တသ္မိံ နိမိတ္တေ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဗျာပါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

පටිඝ නිමිත්තෙහි (ගැටෙන සුලු අරමුණු කෙරෙහි) අයෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ව්‍යාපාදය උපදියි. එහි පටිඝය ද පටිඝ නිමිත්තකි, පටිඝ අරමුණ ද පටිඝ නිමිත්තකි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය සෑම තැනකදීම එකම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ. එම නිමිත්තෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නා හට ව්‍යාපාදය උපදියි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိဃနိမိတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“මහණෙනි, පටිඝ නිමිත්ත ඇත්තේය. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් ව්‍යාපාදය උපදින්නටත්, උපන් ව්‍යාපාදය වැඩීමට හා පැතිරීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ” (සං. නි. 5.232).

မေတ္တာယ ပန စေတောဝိမုတ္တိယာ ယောနိသောမနသိကာရေနဿ ပဟာနံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန အပ္ပနာဝ. ယောနိသောမနသိကာရော ဝုတ္တလက္ခဏောဝ. တံ တတ္ထ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය කෙරෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් එම ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එහි “මෛත්‍රිය” යැයි කී කල අප්පනා සමාධිය ද උපචාර සමාධිය ද අයත් වේ. “චේතෝවිමුක්තිය” යනු අප්පනාවම වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරය ඉහත කී ලක්ෂණයන්ගෙන්ම යුක්තය. එම මෛත්‍රියෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නා හට ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“මහණෙනි, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් ව්‍යාපාදය නූපදින්නටත්, උපන් ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ” (සං. නි. 5.232).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဩဓိသကာနောဓိသကဒိသာဖရဏာနဉှိ အညတရဝသေန မေတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဩဓိသော အနောဓိသော ဒိသာဖရဏဝသေန မေတ္တံ ဘာဝေန္တဿပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ‘‘တွံ ဧတဿ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿသိ, ကိမဿ သီလာဒီနိ [Pg.340] ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿသိ နနု တွံ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿသိ, ပရဿ ကုဇ္ဈနံ နာမ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရတတ္တအယသလာကဂူထာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရိတုကာမတာ ဝိယ ဟောတိ. ဧသောပိ တဝ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ တေ သီလာဒီနိ ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿတိ ဧသ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿတိ, အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေဏကံ ဝိယ, ပဋိဝါတံ ခိတ္တရဇောမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဧတဿေဝ ဧသ ကောဓော မတ္ထကေ ပတိဿတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော စ ပရဿ စာတိ ဥဘယေသံ ကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ, ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿပိ, အဿဂုတ္တတ္ထေရသဒိသေ မေတ္တာဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု မေတ္တာနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

තවද කරුණු හයක් ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පවතියි. එනම් - මෛත්‍රී නිමිත්ත ඉගෙනීම, මෛත්‍රී භාවනාව, කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතාව) මෙනෙහි කිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙහි බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා යනාදියයි. සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව හෝ දිශාවන් පැතිරවීම වශයෙන් මෛත්‍රිය ඉගෙනගන්නා හට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව දිශානුගතව මෛත්‍රිය භාවනා කරන්නා හට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. “තෝ මොහුට ක්‍රෝධ කර කුමක් කරන්නෙහිද? මොහුගේ සීලාදිය විනාශ කිරීමට තොට හැකිද? තෝ තොගේ කර්මයෙන් පැමිණ තොගේම කර්මයෙන් යන්නෙහිය. අනුන්ට ක්‍රෝධ කිරීම යනු ඇවිලෙන අඟුරු, රත් වූ යකඩ කූරු හෝ අසූචි ආදිය අතින් ගෙන අනෙකාට පහර දීමට සැරසීම වැනිය. මොහු ද තොට ක්‍රෝධ කර කුමක් කරන්නේද? තොගේ සීලාදිය විනාශ කිරීමට මොහුට හැකිද? මොහු ද තමාගේ කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යන්නේය. මෙය පිළිනොගත් තෑගි පඬුරක් වැනිය, නැතහොත් උඩු සුළඟට දැමූ වැලි මිටක් වැනිය. මොහුගේ ක්‍රෝධය මොහුගේම හිස මතට පතිත වනු ඇත” මෙලෙස තමාගේ හා අනෙකාගේ යන දෙපාර්ශවයේම කම්මස්සකතාව (කර්මය තමා සතු බව) මෙනෙහි කරන්නා හට ද, එසේ මෙනෙහි කර ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙහි පිහිටන්නා හට ද, අස්සගුත්ත තෙරුන් වැනි මෛත්‍රී භාවනාවෙහි රත වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කරන්නා හට ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට මෛත්‍රිය ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවල නිරත වන්නා හට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ධර්ම හයක් ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පවතියි” යයි වදාරන ලදී.

အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရေန ထိနမိဒ္ဓဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အရတိ နာမ ဥက္ကဏ္ဌိတတာ, တန္ဒီ နာမ ကာယာလသိယံ, ဝိဇမ္ဘိတာ နာမ ကာယဝိနမနာ, ဘတ္တသမ္မဒေါ နာမ ဘတ္တမုစ္ဆာ ဘတ္တပရိဠာဟော, စေတသော လီနတ္တံ နာမ စိတ္တဿ လီနာကာရော. ဣမေသု အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

අරතිය (නොඇලීම) ආදියෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ථීනමිද්ධය (සිතේ හා කයේ අලස බව) උපදියි. අරතිය යනු කලකිරීමයි. තන්දිය යනු කයේ අලස බවයි. විජම්භිතාව යනු ශරීරය ඇඹරීමයි. භත්තසම්මදය යනු ආහාරයෙන් පසු ඇතිවන නිදිමත හා කයේ බර ගතියයි. චේතසෝ ලීනත්තය යනු සිතේ හැකිළුණු ස්වභාවයයි. මෙම අරතිය ආදී කරුණුවල අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නා හට ථීනමිද්ධය උපදියි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အရတိ တန္ဒီ ဝိဇမ္ဘိတာ ဘတ္တသမ္မဒေါ စေတသော လီနတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“මහණෙනි, අරතිය, තන්දිය, විජම්භිතාව, භත්තසම්මදය සහ සිතේ මැලි බව ඇත්තේය. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් ථීනමිද්ධය උපදින්නටත්, උපන් ථීනමිද්ධය වැඩීමට හා පැතිරීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ” (සං. නි. 5.232).

အာရမ္ဘဓာတုအာဒီသု ပန ယောနိသောမနသိကာရေန ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနံ ဟောတိ. အာရမ္ဘဓာတု နာမ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယံ, နိက္ကမဓာတု နာမ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတာယ တတော ဗလဝတရံ, ပရက္ကမဓာတု နာမ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတော တတောပိ ဗလဝတရံ. ဣမသ္မိံ တိပ္ပဘေဒေ ဝီရိယေ ယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. တေနာဟ –

ආරම්භ ධාතුව ආදියෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. ආරම්භ ධාතුව යනු මුලින් පටන් ගන්නා වීර්යයයි. නික්කම ධාතුව යනු කුසීත බවෙන් බැහැර වී ඊට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. පරක්කම ධාතුව යනු එන්න එන්නම උසස් තැන් කරා යන බැවින් ඉහත කී දෙකටම වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. මෙම ත්‍රිවිධ වීර්යය කෙරෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නා හට ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာရမ္ဘဓာတု, နိက္ကမဓာတု, ပရက္ကမဓာတု. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ [Pg.341] ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

“මහණෙනි, ආරම්භ ධාතුව, නික්කම ධාතුව හා පරක්කම ධාතුව ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් ථීනමිද්ධය නූපදින්නටත්, උපන් ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ” (සං. නි. 5.232).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော – ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. အာဟရဟတ္ထကဘုတ္တဝမိတကတတ္ထဝဋ္ဋကအလံသာဋကကာကမာသကဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နဿ ဟိ သမဏဓမ္မံ ကရောတော ထိနမိဒ္ဓံ မဟာဟတ္ထီ ဝိယ ဩတ္ထရန္တံ အာဂစ္ဆတိ, စတုပဉ္စအာလောပဩကာသံ ပန ဌပေတွာ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလဿ ဘိက္ခုနော တံ န ဟောတိ. ဧဝံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တံ ဂဏှန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. ယသ္မိံ ဣရိယာပထေ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, တတော အညံ ပရိဝတ္တေန္တဿပိ, ရတ္တိံ စန္ဒာလောကံ ဒီပါလောကံ ဥက္ကာလောကံ ဒိဝါ သူရိယာလောကံ မနသိကရောန္တဿပိ, အဗ္ဘောကာသေ ဝသန္တဿပိ မဟာကဿပတ္ထေရသဒိသေ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

තවද තීනමිද්ධය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කරුණු හයක් පවතී. එනම්: අධික ලෙස ආහාර ගැනීමේදී නිමිති ගැනීම (එයින් වැළකීම), ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය සහ සප්පාය කථාවයි. අධික ලෙස හා විවිධ අයුරින් ආහාර අනුභව කොට, රාත්‍රී කාලයේ හෝ දිවා කාලයේ වාඩි වී මහණ දම් පුරන භික්ෂුවකට, විශාල ඇතෙකු මෙන් තීනමිද්ධය ඔහු මැඩලමින් පැමිණෙයි. නමුත් බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී ආහාර ගැනීම නතර කර, පැන් පානය කර දිවි පවත්වා ගන්නා භික්ෂුවට එය ඇති නොවේ. මෙසේ අධික ලෙස අනුභව කිරීමේ නිමිති මඟහරවා ගන්නා තැනැත්තාටද තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වේ. යම් ඉරියව්වකදී තීනමිද්ධය පැමිණේද, එයින් වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වන්නාටද, රාත්‍රියෙහි සඳ එළිය, පහන් එළිය, හුළු අතු එළිය හෝ දහවලෙහි සූර්යාලෝකය මෙනෙහි කරන්නාටද, එළිමහනේ වසන්නාටද, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ වැනි තීනමිද්ධය පහ කළ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාටද තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වේ. සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින අවස්ථාවලදී ධුතාංග ඇසුරු කරගත් සප්පාය කථාවල නිරත වීමෙන්ද එය ප්‍රහීණ වේ. ඒ නිසා 'තීනමිද්ධය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතී' යැයි වදාරන ලදී.

စေတသော အဝူပသမေ အယောနိသောမနသိကာရေန ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အဝူပသမော နာမ အဝူပသန္တာကာရော, အတ္ထတော တံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ –

සිතේ නොසන්සුන් බව ඇති කල්හි, අයෝනිසෝ මනසිකාරය හේතුවෙන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය (නොසන්සුන් බව හා පසුතැවිල්ල) හටගනී. අසංසුන් බව යනු නොසන්සුන් ස්වභාවයයි. අර්ථය අතින් එය උද්ධච්ච කුක්කුච්චයම වේ. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාට උද්ධච්ච කුක්කුච්චය උපදී. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော အဝူပသမော. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

'මහණෙනි, සිතේ අසංසුන් බවක් ඇද්ද, එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම - මෙය නූපන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ඉපදීමටත්, උපන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය වැඩීමට හා ව්‍යාප්ත වීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ' (සං. නි. 5.232).

သမာဓိသင်္ခါတေ ပန စေတသော ဝူပသမေ ယောနိသောမနသိကာရေနဿ ပဟာနံ ဟောတိ. တေနာဟ –

සමාධිය නමැති සිතේ සන්සුන් බව කෙරෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් එහි ප්‍රහාණය සිදුවේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော ဝူပသမော. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

'මහණෙනි, සිතේ සන්සුන් බවක් ඇද්ද, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම - මෙය නූපන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය නූපදීමටත්, උපන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය වීමටත් හේතුව වේ' (සං. නි. 5.232).

အပိစ [Pg.342] ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဍ္ဎသေဝိတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿပိ, ဝိနယပညတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတာယ ပကတညုနောပိ, ဝုဍ္ဎေ မဟလ္လကတ္ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တဿပိ, ဥပါလိတ္ထေရသဒိသေ ဝိနယဓရေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

තවද උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කරුණු හයක් පවතී. එනම්: බහුශ්‍රුත බව, විමසා බැලීම (ප්‍රශ්න කිරීම), විනයෙහි නිපුණ බව, වැඩිහිටියන් ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය සහ සප්පාය කථාවයි. බහුශ්‍රුත භාවය නිසා එක් නිකායක් හෝ දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහක්ම පාලි සහ අර්ථ වශයෙන් ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ. කැප අකැප දේ පිළිබඳ නිතර ප්‍රශ්න කරන්නාටද, විනය ප්‍රඥප්ති පිළිබඳ හුරුපුරුදු බව නිසා එහි නිපුණ වූ තැනැත්තාටද, වයෝවෘද්ධ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ඇසුරු කරන්නාටද, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වැනි විනයධර කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාටද උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ. සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින අවස්ථාවලදී කැප අකැප දේ පිළිබඳ සප්පාය කථාවෙහි නිරත වීමෙන්ද එය ප්‍රහීණ වේ. ඒ නිසා 'උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතී' යැයි වදාරන ලදී.

ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု အယောနိသောမနသိကာရေန ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ ပုနပ္ပုနံ ဝိစိကိစ္ဆာယ ကာရဏတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာဝ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ –

විචිකිච්ඡාවට (සැකය) කරුණු වන ධර්මයන් කෙරෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් විචිකිච්ඡාව හටගනී. විචිකිච්ඡාවට කරුණු වන ධර්මයන් යනු නැවත නැවතත් විචිකිච්ඡාව උපදවන බැවින් විචිකිච්ඡාවම වේ. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාට විචිකිච්ඡාව උපදී. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော – အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

'මහණෙනි, විචිකිච්ඡාවට කරුණු වන ධර්මයන් ඇද්ද, එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම - මෙය නූපන් විචිකිච්ඡාව ඉපදීමටත්, උපන් විචිකිච්ඡාව වැඩීමට හා ව්‍යාප්ත වීමටත් හේතුව වේ' (සං. නි. 5.232).

ကုသလာဒိဓမ္မေသု ပန ယောနိသောမနသိကာရေန ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနံ ဟောတိ. တေနာဟ –

කුසලාදී ධර්මයන් කෙරෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ, သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ ဓမ္မာ, သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗာ ဓမ္မာ, ဟီနပဏီတာ ဓမ္မာ, ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ ဓမ္မာ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာယ ဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂).

'මහණෙනි, කුසල් අකුසල් ධර්මයන්, වැරදි සහිත හා නිවැරදි ධර්මයන්, සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු ධර්මයන්, හීන හා ප්‍රණීත ධර්මයන්, කළු-සුදු පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ඇද්ද, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම - මෙය නූපන් විචිකිච්ඡාව නූපදීමටත්, උපන් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය වීමටත් හේතුව වේ' (සං. නි. 5.232).

အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ[Pg.343]. ဗာဟုသစ္စဝသေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ…ပေ… ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘ ကုသလာဒိဘေဒေသု ဓမ္မေသု ပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿပိ, ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿပိ, တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနီယ, သဒ္ဓါသင်္ခါတ, အဓိမောက္ခဗဟုလဿပိ, သဒ္ဓါဓိမုတ္တေ ဝက္ကလိတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

තවද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කරුණු හයක් පවතී. එනම්: බහුශ්‍රුත බව, විමසා බැලීම, විනයෙහි නිපුණ බව, අධිමොක්ඛය (තෙරුවන් කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසය) බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය සහ සප්පාය කථාවයි. බහුශ්‍රුත භාවය නිසා එක් නිකායක් හෝ...පෙ... නිකාය පහම පාලි සහ අර්ථ වශයෙන් ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වේ. තෙරුවන් අරභයා කුසලාදී වශයෙන් බෙදෙන ධර්මයන් ගැන නිතර විමසන්නාටද, විනයෙහි මනා හුරුපුරුදු බවක් ඇති තැනැත්තාටද, තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති කරගත් ශ්‍රද්ධාව නමැති අධිමොක්ඛය බහුල තැනැත්තාටද, ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත වූ වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාටද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වේ. සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින අවස්ථාවලදී තෙරුවන්ගේ ගුණ ඇසුරු කරගත් සප්පාය කථාවෙහි නිරත වීමෙන්ද එය ප්‍රහීණ වේ. ඒ නිසා 'විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතී' යැයි වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ စ ယထာဝုတ္တေဟိ တေဟိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနာနံ ဣမေသံ နီဝရဏာနံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဟောတိ, တထာ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဿ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿ စ. ဗျာပါဒနီဝရဏဿ ပန ကုက္ကုစ္စနီဝရဏဿ စ အနာဂါမိမဂ္ဂေန, ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဟောတိ. တသ္မာ တေသံ တထာ ပဟာနာယ ဥပကာရဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဣဒမေဝ ဝါ ယထာဝုတ္တံ အဘိဇ္ဈာဒီနံ နီဝရဏာနံ ပဟာနံ, ယသ္မာ ဟီနဝီရိယတာယ ကုသီတေန, အနုပဋ္ဌိတဿတိတာယ မုဋ္ဌဿတိနာ, အပဋိပ္ပဿဒ္ဓဒရထတာယ သာရဒ္ဓကာယေန, အသမာဟိတတာယ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တေန န ကဒါစိပိ တေ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, ပဂေဝ ဣတရံ, တသ္မာ ယထာ ပဋိပန္နဿ သော အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝိဂမော ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တဿတ္ထော – တေသံ နီဝရဏာနံ ပဟာနာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ သံကိလေသဓမ္မာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထာယ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ ဟောတိ, ပဂ္ဂဟိတံ အသိထိလပ္ပဝတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရဒ္ဓတ္တာ ဧဝ စ အန္တရာ သင်္ကောစဿ အနာပဇ္ဇနတော အသလ္လီနံ.

මෙහිදී ඉහත සඳහන් කරන ලද ඒ ඒ ධර්මයන් මගින් විෂ්කම්භන (යටපත් කිරීමේ) වශයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද නීවරණයන් අතුරින්, කාමච්ඡන්ද නීවරණය අර්හත් මාර්ගය මගින් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරනු ලබයි. ථීනමිද්ධ නීවරණය සහ උද්ධච්ච නීවරණය ද එසේමය (අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහීණ වේ). ව්‍යාපාද නීවරණය සහ කුක්කුච්ච නීවරණය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද, විචිකිච්ඡා නීවරණය සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ද සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් එම නීවරණ එලෙස ප්‍රහාණය කිරීමට උපකාරී වන ධර්මයන් පෙන්වා දීම පිණිස ‘‘ආරද්ධං හෝති වීරියං’’ (වීර්යය පටන් ගන්නා ලදී) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. නැතහොත්, ඉහත සඳහන් කරන ලද අභිජ්ඣා ආදී නීවරණයන්ගේ ප්‍රහාණය ගැනම කියනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, හීන වීර්යය ඇති කුසීත පුද්ගලයාට ද, සිහිය පිහිටුවා නොගත් මුළා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාට ද, සන්සිඳෙන්නේ නැති දැවිලි සහිත කය ඇති තැනැත්තාට ද, සමාධිගත නොවූ විසිරුණු සිත් ඇති තැනැත්තාට ද කිසිසේත්ම එම නීවරණයන් දුරු කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි. අනෙක් උසස් තත්වයන් ගැන කුමන කතා ද? එබැවින් යම් පිළිවෙතක නිරත වූවකුට අභිජ්ඣා ආදී කෙලෙස් පහවීම හා ප්‍රහාණය වීම සිදුවේ ද, එය පෙන්වා දීම සඳහා ‘‘ආරද්ධං හෝති වීරියං’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් - එම නීවරණයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස හෝ සියලුම කෙලෙස් ධර්මයන් සහමුලින්ම සිඳලීම පිණිස වීර්යය ආරම්භ කරන ලද්දේ වෙයි, මැනවින් දැඩිව අල්ලා ගන්නා ලද්දේ වෙයි, ලිහිල් නොවූ පැවැත්මක් ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. වීර්යය ආරම්භ කළ බැවින්ම, අතරමගදී පසුබෑමකට ලක් නොවන බැවින් එය අසල්ලීන (හැකිළීමක් නැති) වීර්යයකි.

ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာတိ န ကေဝလဉ္စ ဝီရိယမေဝ, သတိပိ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တထာ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ဧဝ စ စိရကတစိရဘာသိတာနံ သရဏသမတ္ထတာယ အသမ္မုဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါတိ ကာယစိတ္တဒရထပ္ပဿမ္ဘနေန ကာယောပိဿ ပဿဒ္ဓေါ ဟောတိ. တတ္ထ ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိဿ ပဿဒ္ဓေါ ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘နာမကာယော ရူပကာယော’’တိ အဝိသေသေတွာ ‘‘ပဿဒ္ဓေါ ကာယော’’တိ ဝုတ္တံ. အသာရဒ္ဓေါတိ သော စ ပဿဒ္ဓတ္တာ ဧဝ အသာရဒ္ဓေါ, ဝိဂတဒရထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂန္တိ စိတ္တမ္ပိဿ သမ္မာ အာဟိတံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ, သမာဟိတတ္တာ ဧဝ စ ဧကဂ္ဂံ အစလံ နိပ္ဖန္ဒနံ နိရိဉ္ဇနန္တိ.

උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා යනු - වීර්යය පමණක් නොව, සිහිය ද අරමුණට අභිමුඛව පැවතීමෙන් මැනවින් පිහිටා තිබේ. එලෙස සිහිය මැනවින් පිහිටා ඇති බැවින්ම, බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දේ සහ පවසන ලද දේ සිහිපත් කිරීමට සමර්ථ වන බැවින් එය මුළා නොවන (අසම්මුට්ඨ) සිහියකි. පස්සද්ධො යනු - කයෙහි සහ සිතෙහි පවත්නා වෙහෙසකර දැවිලි ස්වභාවය සන්සිඳීමෙන් ඔහුගේ කය ද සන්සිඳීමට පත් වෙයි. එහිදී නාම කය (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර) සන්සිඳුණු කල්හි රූප කය ද සන්සිඳීමට පත්වන බැවින්, 'නාම කය රූප කය' ලෙස වෙන් නොකොට 'පස්සද්ධෝ කායෝ' (කය සන්සිඳුණේය) යැයි පවසන ලදී. අසාරද්ධො යනු - එම සන්සිඳීම නිසාම තැතිගැනීම් රහිත වූයේ වෙයි, දැවිලි ස්වභාවය පහව ගියේය යනු එහි අර්ථයයි. සමාහිතං චිත්තං ඒකග්ගං යනු - ඔහුගේ සිත ද මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේ, මැනවින් තබන ලද්දේ, අර්පණා සමාධියකට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි. සිත සමාධිගත වූ බැවින්ම එය ඒකග්ග (එක්තැන් වූ), අචල (නොසැලෙන), නිශ්චල හා ඉරියව් රහිත එකක් වෙයි.

ဧတ္တာဝတာ [Pg.344] ဈာနမဂ္ဂါနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာ. တေနေဝါဟ –

මෙපමණකින් ධ්‍යාන මාර්ගයන්ගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව (මූලික පිළිවෙත) කියන ලදී. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘စရမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဧဝံဘူတော အာတာပီ ဩတ္တာပီ သတတံ သမိတံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၁၀).

‘‘මහණෙනි, මෙබඳු වූ භික්ෂුව ඇවිදින කල්හි පවා කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, ලජ්ජා භය ඇති, නිරන්තරයෙන්ම නොකඩවා පටන් ගත් වීර්යය ඇති, නිවනට මෙහෙයවූ සිත් ඇති අයෙකැයි කියනු ලැබේ’’ (ඉතිවුත්තක 110).

တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝ.

එහි අර්ථය මීට පෙර පවසන ලද්දේමය.

ဂါထာသု ယတံ စရေတိ ယတမာနော စရေယျ, စင်္ကမနာဒိဝသေန ဂမနံ ကပ္ပေန္တောပိ ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀) နယေန ဝုတ္တသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝသေန ယတန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂမနံ ကပ္ပေယျာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကေစိ ပန ‘‘ယတ’’န္တိ ဧတဿ သံယတောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. တိဋ္ဌေတိ တိဋ္ဌေယျ ဌာနံ ကပ္ပေယျ. အစ္ဆေတိ နိသီဒေယျ. သယေတိ နိပဇ္ဇေယျ. ယတမေနံ ပသာရယေတိ ဧတံ ပသာရေတဗ္ဗံ ဟတ္ထပါဒါဒိံ ယတံ ယတမာနော ယထာဝုတ္တဝီရိယသမင်္ဂီယေဝ ဟုတွာ ပသာရေယျ, သဗ္ဗတ္ထ ပမာဒံ ဝိဇဟေယျာတိ အဓိပ္ပာယော.

ගාථාවල 'යතං චරේ' යනු හික්මීමෙන් යුතුව හැසිරෙන්නේය යන්නයි. සක්මන් කිරීම ආදියෙන් ගමන් කරන්නේ වුවද, ‘‘නූපන් අකුසල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි, වෑයම් කරයි’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය මගින් උත්සාහ කරමින්, වෑයම් කරමින්, යම් සේ අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ වේ ද, කුසල ධර්මයන් භාවනා පාරිපූරියට පත්වේ ද, එලෙස ගමනෙහි යෙදිය යුතුය යනු අර්ථයයි. සෙසු ඉරියව්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඇතැම්හු 'යතං' යන්නට 'සංයත' (සංවර වූ) යන අර්ථය පවසති. 'තිට්ඨේ' යනු සිටගෙන සිටින්නේය. 'අච්ඡේ' යනු හිඳගන්නේය. 'සයේ' යනු සැතපෙන්නේය. 'යතමේනං පසාරයේ' යනු දිගු කළ යුතු හස්ත පාදාදිය යම් වීර්යයකින් යුතුව පාලනය කරමින් දිගු කරන්නේය, සෑම කල්හිම ප්‍රමාදය අත්හරින්නේය යනු මෙහි අදහසයි.

ဣဒါနိ ယထာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ယတံ ယတမာနော နာမ ဟောတိ, တံ ပဋိပဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ. တိရိယန္တိ တိရိယတော, ပုရတ္ထိမဒိသာဒိဝသေန သမန္တတော ဒိသာဘာဂေသူတိ အတ္ထော. အပါစီနန္တိ ဟေဋ္ဌာ. ယာဝတာ ဇဂတော ဂတီတိ ယတ္တကာ သတ္တသင်္ခါရဘေဒဿ လောကဿ ပဝတ္တိ, တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထာတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အနဝသေသတော သမ္မသနဉာဏဿ ဝိသယံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ. သမဝေက္ခိတာတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ဉာယေန အဝေက္ခိတာ, အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မာနန္တိ သတ္တသုညာနံ. ခန္ဓာနန္တိ ရူပါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ. ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥပရိ တိရိယံ အဓောတိ တိသင်္ဂဟေ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာနံ သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနိစ္စတာဒိသမ္မသနာဓိဂတေန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဥဒယံ, ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝယဉ္စ သမဝေက္ခိတာ သမနုပဿိတာ ဘဝေယျာတိ.

දැන් යම් සේ පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා උත්සාහවන්ත පාලනයක් ඇත්තෙකු වේ ද, එම ප්‍රතිපදාව පෙන්වීම පිණිස ‘‘උද්ධං’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'උද්ධං' යනු ඉහළයි. 'තිරියං' යනු හරහටයි, එනම් පූර්ව දිශාව ආදී වශයෙන් සතර දිශාවන්හි අර්ථයයි. 'අපාචීනං' යනු පහළයි. 'යාවතා ජගතෝ ගතී' යනු සත්ව සංස්කාර ලෝකයාගේ පැවැත්ම කොපමණ ද, ඒ සෑම තැනකම යන අර්ථයයි. මෙපමණකින් ඉතිරි රහිතව සමර්ශන ඤාණයේ විෂය පථය සංග්‍රහ කොට දක්වයි. 'සමවෙක්ඛිතා' යනු නිවැරදි හේතු යුක්ති සහිතව පිරික්සන ලද, එනම් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනා කරන ලද්දේ යන්නයි. 'ධම්මානං' යනු සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ ධර්මයන්ගේයි. 'ඛන්ධානං' යනු රූප ආදී පංචස්කන්ධයන්ගේයි. 'උදයබ්බයං' යනු හටගැනීම සහ විනාශයයි. මෙහි අදහස මෙයයි - ඉහළ, හරහට සහ පහළ යන ත්‍රිවිධ සංග්‍රහයට අයත් මුළු මහත් ලෝකයෙහිම, අතීත ආදී වශයෙන් බෙදුණු පංච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත සියලු රූපාරූප ධර්මයන්ගේ අනිත්‍යාදී සමර්ශනයෙන් ලබාගත් උදයබ්බය ඤාණය මගින්, විසිපස් ආකාරයකින් හටගැනීම ද විසිපස් ආකාරයකින් විනාශය ද මැනවින් දැකිය යුතුය යන්නයි.

စေတောသမထသာမီစိန္တိ [Pg.345] စိတ္တသံကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမနတော စေတောသမထသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ. သိက္ခမာနန္တိ ပဋိပဇ္ဇမာနံ ဘာဝေန္တံ ဉာဏပရမ္ပရံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ, ရတ္တိဉ္စေဝ ဒိဝါ စ. သတန္တိ စတုသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတာယ သတိယာ သတောကာရိံ. သတတံ ပဟိတတ္တောတိ သဗ္ဗကာလံ ပဟိတတ္တော နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တောတိ တထာဝိဓံ ဘိက္ခုံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာဟု အာစိက္ခန္တိ ကထေန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

‘චේතෝසමථසාමීචිං’ යනු සිතෙහි කෙලෙස් සහමුලින්ම සන්සිඳුවන බැවින් චේතෝසමථ නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට අනුරූප වූ ප්‍රතිපදාව වූ ඤාණදස්සන විසුද්ධියයි. ‘සික්ඛමානං’ යනු එම ඤාණ පරම්පරාව උපදවමින් භාවනා කරමින් පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තායි. ‘සදා’ යනු සෑම කල්හිම, දහවල් සහ රාත්‍රී කාලයේයි. ‘සතං’ යනු සිවු වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූ සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘සතතං පහිතත්තෝ’ යනු නිරන්තරයෙන්ම නිවන කරා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති තැනැත්තායි. මෙබඳු වූ භික්ෂුව බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා ‘ආහු’ (පවසති) යනුයි. සෙසු කොටස් පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ.

ဒွါဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දොළොස්වන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၃. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

13. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၂. တေရသမေ လောကောတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော, အတ္ထတော ပုရိမံ အရိယသစ္စဒွယံ ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သွာယံ သတ္တလောကော, သင်္ခါရလောကော, ဩကာသလောကောတိ ဝိဘာဂတော သရူပတော စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အပိစ ခန္ဓလောကာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓော လောကော. ယထာဟ –

112. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකෝ’ යනු වැනසෙන සුළු අර්ථයෙන් ලෝකයයි. එහි සැබෑ අර්ථය නම් පෙර සඳහන් කළ මුල් ආර්ය සත්‍ය ද්විත්වයයි, එහෙත් මෙහිදී දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ලෙස දත යුතුය. එම ලෝකය සත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකය, ඕකාශ ලෝකය යන බෙදීම් අනුව සහ එහි ස්වභාවය අනුව පෙර විස්තර කරන ලදී. තවද ස්කන්ධ ලෝකය ආදී වශයෙන් ද ලෝකය බොහෝ විධි වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘လောကောတိ ခန္ဓလောကော, ဓာတုလောကော, အာယတနလောကော, ဝိပတ္တိဘဝလောကော, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အဟာရဋ္ဌိတိကာ, ဒွေ လောကာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, တယော လောကာ တိဿော ဝေဒနာ, စတ္တာရော လောကာ စတ္တာရော အာဟာရာ, ပဉ္စ လောကာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, ဆ လောကာ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ, သတ္တ လောကာ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော, အဋ္ဌ လောကာ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ, နဝ လောကာ နဝ သတ္တာဝါသာ, ဒသ လောကာ ဒသာယတနာနိ, ဒွါဒသ လောကာ ဒွါဒသာယတနာနိ, အဋ္ဌာရသ လောကာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော’’တိ (မဟာနိ. ၃; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂).

‘ලෝකය’ යනු ඛන්ධ ලෝකය, ධාතු ලෝකය, ආයතන ලෝකය, විපත්තිභව ලෝකය, විපත්තිසම්භව ලෝකය, සම්පත්තිභව ලෝකය, සම්පත්තිසම්භව ලෝකය යනුවෙන් විවිධ වේ. එක් ලෝකයක් නම් ආහාරයෙන් යැපෙන සියලු සත්ත්වයෝය. ලෝක දෙකක් නම් නාමය හා රූපයයි. ලෝක තුනක් නම් වේදනා තුනයි. ලෝක සතරක් නම් ආහාර සතරයි. ලෝක පහක් නම් පංච උපාදානස්කන්ධයෝය. ලෝක හයක් නම් ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි. ලෝක සතක් නම් විඤ්ඤාණට්ඨිති හතයි. ලෝක අටක් නම් අෂ්ට ලෝකධර්මයන්ය. ලෝක නවයක් නම් සත්තාවාස නවයයි. ලෝක දහයක් නම් ආයතන දහයයි. ලෝක දොළහක් නම් ආයතන දොළහයි. ලෝක දහඅටක් නම් ධාතු දහඅටයි (මහානි. 3; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දේස 2).

ဧဝမနေကဓာ ဝိဘတ္တောပိ လောကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဧဝ သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ စ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဇာတိပိ ဒုက္ခာ [Pg.346] …ပေ… သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာပိ ဒုက္ခာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထတော ပုရိမံ အရိယသစ္စဒွယံ, ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. နနု စ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌော အဝိသေသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု သမ္ဘဝတီတိ? သစ္စံ သမ္ဘဝတိ. ယံ ပန န လုဇ္ဇတီတိ ဂဟိတံ, တံ တထာ န ဟောတိ, ဧကံသေနေဝ လုဇ္ဇတိ ပလုဇ္ဇတီတိ သော လောကောတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ လောကသဒ္ဒေါ နိရူဠှောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ လောကောတိ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဧဝ.

මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් බෙදා දැක්වුවද ලෝකය යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන් තුළම ඇතුළත් වේ. පංච උපාදානස්කන්ධයෝ වනාහි දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි. ‘ජාතියද දුක්ඛය... කෙටියෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයෝම දුක්ඛය’ යැයි වදාළේ එබැවිනි. ‘අර්ථ වශයෙන් පෙර සඳහන් කළ ආර්ය සත්‍ය ද්වයම මෙහිදී දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ලෙස දත යුතුයි’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ ඒ නිසාමය. ‘බිඳී යන ස්වභාවය (ලුජ්ජනපලුජ්ජන) යන අර්ථය පොදුවේ පංචස්කන්ධයෙහිම පවතින්නේ නොවේද?’ යත්, එය සැබෑවකි. එහෙත් ‘නොබිඳේ’ යැයි යමක් (නිත්‍ය වශයෙන්) ගන්නා ලද්දේද, එය එසේ නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම එය බිඳී යන, විනාශ වන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එබැවින් ‘ලෝකය’ යන වචනය පංච උපාදානස්කන්ධයන් සඳහාම ව්‍යවහාර වන බව දත යුතුය. එහෙයින් ලෝකය යනු දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයම වේ.

ယဒိပိ တထာဂတ-သဒ္ဒဿ ဟေဋ္ဌာ တထာဂတသုတ္တေ နာနာနယေဟိ ဝိတ္ထာရတော အတ္ထော ဝိဘတ္တော, တထာပိ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာမုခေန အယမတ္ထဝိဘာဝနာ – အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ‘‘အဘိညေယျတော ပရိညေယျတော’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိဘာဂေန ဝါ အဝိသေသတော တာဝ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဘေဒတော ကုသလာကုသလာဒိဝိဘာဂတော ဝဋ္ဋပ္ပမာဏသဏ္ဌာနာဒိဘေဒတော, ဝိသေသတော ဝါ ပန ‘‘အယံ သဿတာသယော, အယံ ဥစ္ဆေဒါသယော’’တိအာဒိနာ ‘‘ကက္ခဠလက္ခဏာ ပထဝီဓာတု, ပဂ္ဃရဏလက္ခဏာ အာပေါဓာတူ’’တိအာဒိနာ စ အဘိဝိသိဋ္ဌေန သယမ္ဘုဉာဏေန သမ္မာ အဝိပရီတံ ယော ယော အတ္ထော ယထာ ယထာ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, တထာ တထာ ဗုဒ္ဓေါ ဉာတော အတ္တပစ္စက္ခော ကတောတိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

මීට පෙර තථාගත සූත්‍රයෙහි ‘තථාගත’ යන වචනයෙහි අර්ථය නොයෙක් ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලද නමුදු, මෙහි පාලි අටුවා ක්‍රමයට අර්ථ විභාගය මෙසේය: ‘අභිසම්බුද්ධ’ යනු ‘අභිඤ්ඤෙය්ය (විශේෂයෙන් දත යුතු) හා පරිඤ්ඤෙය්ය (පිරිසිඳ දත යුතු)’ යනුවෙන් පෙර කියන ලද බෙදීම අනුව හෝ සාමාන්‍යයෙන් ආශයානුසය, චරියාවන් හා අධිමුක්ති ආදී භේදයන්ගෙන්ද, කුසල් අකුසල් ආදී විභාගයන්ගෙන්ද, වෘත්ත (සංසාර) ප්‍රමාණ හා හැඩතල ආදී භේදයන්ගෙන්ද, විශේෂයෙන් ‘මොහු ශාශ්වත දෘෂ්ටිය ඇත්තෙකි, මොහු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ඇත්තෙකි’ යනාදී වශයෙන්ද, ‘තද ගතිය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ පඨවි ධාතුවයි, වැගිරෙන ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ ආපෝ ධාතුවයි’ යනාදී වශයෙන්ද උසස් වූ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් මනා වූ අවිපරීත වූ යම් යම් අර්ථයක් යම් යම් ආකාරයකින් අවබෝධ කළ යුතුද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම අවබෝධ කළ හෙයින්, දන්නා ලද හෙයින් හා ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ හෙයින් ‘අභිසම්බුද්ධ’ නම් වේ.

လောကသ္မာတိ ယထာဝုတ္တလောကတော. ဝိသံယုတ္တောတိ ဝိသံသဋ္ဌော, တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနံ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ သမ္မဒေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ တတော ဝိပ္ပမုတ္တောတိ အတ္ထော. လောကသမုဒယောတိ သုတ္တန္တနယေန တဏှာ, အဘိဓမ္မနယေန ပန အဘိသင်္ခါရေဟိ သဒ္ဓိံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ. ပဟီနောတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန သဝါသနံ ပဟီနော. လောကနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. သစ္ဆိကတောတိ အတ္တပစ္စက္ခော ကတော. လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သော ဟိ လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ, တဒတ္ထံ အရိယေဟိ ပဋိပဇ္ဇီယတိ စာတိ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဝုစ္စတိ.

‘ලෝකස්මා’ යනු ඉහත කී ලෝකයෙන් යන්නයි. ‘විසංයුත්ත’ යනු වෙන් වූයේ යන්නයි. එම ලෝකයට සම්බන්ධ වූ සියලු සංයෝජනයන් මනා කොට සිඳ දැමූ බැවින් එයින් මිදුණු බැවින් එම අර්ථය ලැබේ. ‘ලෝකසමුදය’ යනු සූත්‍ර ක්‍රමයට තණ්හාවයි, අභිධර්ම ක්‍රමයට නම් අභිසංස්කාරයන් සමග කෙලෙස් එක්දහස් පන්සියයයි. එය බෝධි මණ්ඩපයේදී අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් වාසනා සහිතව සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලදී (පහීනෝ). ‘ලෝකනිරෝධ’ යනු නිවනයි. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේය (සච්ඡිකතෝ). ‘ලෝකනිරෝධගාමිනී පටිපදා’ යනු සීලාදී ස්කන්ධත්‍රයෙහි ඇතුළත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එය ලෝක නිරෝධය වූ නිවනට පමුණුවන බැවින්ද, එම අර්ථය සඳහා ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් පුරුදු කරන බැවින්ද ‘ලෝකනිරෝධගාමිනී පටිපදා’ යැයි කියනු ලැබේ.

ဧတ္တာဝတာ တထာနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယာထာဝတော ဂတောတိ တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. စတ္တာရိ ဟိ အရိယသစ္စာနိ တထာနိ နာမ. ယထာဟ –

මතින් දැක්වුණු පරිදි තථ වූ (සත්‍ය වූ) දේ මනාව අවබෝධ කළ හෙයින් හා යථාර්ථය වෙත පැමිණි හෙයින් ‘තථාගත’ යන මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ආර්ය සත්‍ය සතර වනාහි ‘තථ’ (සැබෑ වූ දේ) නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘စတ္တာရိမာနိ[Pg.347], ဘိက္ခဝေ, တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတံ အဝိတထမေတံ, အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော.

“මහණෙනි, මේ සතරක් වූ තථ (සැබෑ), අවිතථ (අසත්‍ය නොවන), අනඤ්ඤථ (වෙනස් නොවන) කරුණු වෙති. ඒ සතර කවරේද? මහණෙනි, ‘මේ දුක්ඛය’ යනු තථය, අවිතථය, අනඤ්ඤථය” (සං. නි. 5.1090) යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ.

အပိစ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထံ ဂတောတိ တထာဂတော, ဂတောတိ စ အဝဂတော အတီတော ပတ္တော ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ ဘဂဝါ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ အဝိပရီတာယ ဂတော အဝဂတော, တသ္မာ လောကော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော ပတ္တောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ အဝိပရီတံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတောတိ. ဧဝံ ဣမိဿာ ပါဠိယာ ဘဂဝတော တထာဂတဘာဝဒီပနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවද තථ වූ (සත්‍ය වූ) මගින් ගිය හෙයින් ‘තථාගත’ නම් වේ, සත්‍යය අවබෝධ කළ හෙයින් ‘තථාගත’ නම් වේ. ‘ගත’ යනු අවබෝධ කළ, ඉක්මවූ, පැමිණි හා පිළිපන් යන අර්ථයයි. මෙහි අදහස මෙයයි - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සකල ලෝකයම තීරණ පරිඤ්ඤා වශයෙන් සැබෑ වූ අවිපරීත වූ ආකාරයෙන් අවබෝධ කළ බැවින් ලෝකය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ‘තථාගත’ නම් වේ. ලෝක සමුදය ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤා වශයෙන් සැබෑ ලෙස ඉක්මවා ගිය හෙයින් ‘තථාගත’ නම් වේ. ලෝක නිරෝධය සාක්ෂාත් කිරීම් වශයෙන් සැබෑ ලෙසම පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව සැබෑ ලෙසම පිළිපන් බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. මෙසේ මෙම පාඨයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තථාගතභාවය ප්‍රකාශ වන අයුරින් අර්ථය දත යුතුය.

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စာဘိသမ္ဗောဓနဝသေန အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒိဋ္ဌာဒိအဘိသမ္ဗောဓိဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယံ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၃) ပန ‘‘စတူဟိ သစ္စေဟိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ကထေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ တထာဂတသဒ္ဒ-ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တထာ စေဝ ဟိ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ, ရသာယတနံ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဉ္စ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာရမ္မဏံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. ကဿ ပန အနုဝိစရိတံ မနသာတိ? သဒေဝကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယာတိ သမ္ဗန္ဓနီယံ. တတ္ထ သဟ ဒေဝေဟီတိ သဒေဝကော, တဿ သဒေဝကဿ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ තථාගතභාවය ප්‍රකාශ කොට, දැන් දෘෂ්ටාදිය (දකින ලද දෑ ආදිය) අවබෝධ කිරීම් වශයෙන්ද එය පෙන්වීමට ‘යං භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. අංගුත්තර අටුවාවෙහි (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.23) ‘සත්‍ය සතරින් තමන්ගේ බුද්ධභාවය වදාරා’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. එය තථාගත යන වචනයත් බුද්ධ යන වචනයත් අර්ථය අතින් වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වීමට පවසන ලද්දකි. පාලි පාඨය පවතින්නේද එලෙසමය. එහි ‘දිට්ඨ’ යනු රූප ආයතනයයි. ‘සුත’ යනු ශබ්ද ආයතනයයි. ‘මුත’ යනු ස්පර්ශ කොට ගත යුතු බැවින් ගන්ධ ආයතනය, රස ආයතනය හා ස්පර්ශ ආයතනයයි. ‘විඤ්ඤාත’ යනු සැප දුක් ආදී ධර්මාරම්මණයන්ය. ‘පත්ත’ යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ පැමිණි දෙයයි. ‘පරියෙසිත’ යනු ලැබූ හෝ නොලැබූ හෝ සොයන ලද දෙයයි. ‘අනුවිචරිතං මනසා’ යනු සිතින් නැවත නැවත සිතන ලද දෙයයි. කාගේ සිතින් සිතන ලද්දක්ද? ‘සදේවකස්ස... සදේවමනුස්සායා’ යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි ‘දෙවියන් සහිත වූ’ යනු සදේවකය, ඒ සදේවකයාගේ යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයමය.

သဒေဝကဝစနေန စေတ္ထ ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ, သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ, သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ, ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ[Pg.348], သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဒေဝမာရဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි ‘සදේවක’ යන වචනයෙන් පංච කාමාවචර දෙවියන් ගැනද, ‘සමාරක’ වචනයෙන් හයවන කාමාවචර (පරනිම්මිත වසවත්ති) දෙවියන් ගැනද, ‘සබ්‍රහ්මක’ වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායිකාදී බ්‍රහ්මයන් ගැනද, ‘සසමණබ්‍රාහ්මණී’ වචනයෙන් ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම පව් සන්සිඳුවූ හා පව් දුරු කළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ගැනද, ‘පජා’ වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකය ගැනද, ‘සදේවමනුස්ස’ වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් හා සෙසු මනුෂ්‍යයන් ගැනද ගත යුතු බව දත යුතුය. මෙසේ මෙහි පද තුනකින් (දේව, මාර, බ්‍රහ්ම) සමග සත්ත්ව ලෝකයද, පද දෙකකින් (පජා, සදේවමනුස්ස) ප්‍රජාව වශයෙන් සත්ත්ව ලෝකයද ගන්නා ලද බව දත යුතුය.

အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော, သမာရကဝစနေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော, သဗြဟ္မကဝစနေန ရူပီဗြဟ္မလောကော, သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဝစနေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ သဟ အဝသေသသတ္တလောကော ဂဟိတော. အပိစေတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗလောကဝိသယဿ ဘဂဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေ ပကာသိတေ ယေသမေဝံ သိယာ ‘‘မာရော နာမ မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ, ဗြဟ္မာ ပန တတောပိ မဟာနုဘာဝတရော ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, ဥတ္တမဇ္ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ပုထူ စ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော မဟာနုဘာဝါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. အယဉ္စ သတ္တကာယော အနန္တော အပရိမာဏော, ကိမေတေသံ သဗ္ဗေသံယေဝ ဝိသယော အနဝသေသတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမေန္တော ဘဂဝါ ‘‘သဒေဝကဿ လောကဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - 'සදේවක' (දෙවියන් සහිත) යන වචනයෙන් අරූපාවචර දේව ලෝකය ගන්නා ලදී. 'සමාරක' (මාරයා සහිත) යන වචනයෙන් සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' (බ්‍රහ්මයා සහිත) යන වචනයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ද, 'සසමණබ්‍රාහ්මණ' (මහණ බමුණන් සහිත) යන වචනයෙන් සම්මුති දේවතාවන් සමඟ සෙසු සත්ව ලෝකය ද ගන්නා ලදී. තවද මෙහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් උසස්ම සීමාව දක්වා වූ මුළු ලෝක විෂයයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිසම්බුද්ධභාවය (අවබෝධය) ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'මාරයා නම් මහානුභාව සම්පන්න වූ සවැදෑරුම් කාමාවචර ලෝකයට අධිපති වසවර්තී වන්නා සේම, බ්‍රහ්මයා ඊටත් වඩා මහානුභාව සම්පන්නය, ඔහු දස ඇඟිලිවලින් දසදහසක් චක්‍රවාළ පුරා ආලෝකය පතුරුවයි, උත්තම ධ්‍යාන සමාපත්ති සුවය විඳියි. එසේම ඉර්ධිමත් වූ, දිවැස් ඇති, පරසිත් දන්නා මහානුභාව සම්පන්න බොහෝ මහණ බමුණෝ ද සිටිති. මේ සත්ව සමූහය ද අනන්තය, අප්‍රමාණය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ සියල්ලන්ගේම විෂයය ශේෂයක් නැතිව අවබෝධ කරන ලද්දේ දැයි?' යමෙකුට සැකයක් ඇති විය හැකිය. ඔවුන්ගේ ඒ සැකය දුරු කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සදේවකස්ස ලෝකස්ස' යනාදිය වදාළ සේක.

ပေါရာဏာ ပနာဟု – ‘‘သဒေဝကဿာ’’တိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ ပရိယာဒိယတိ, ‘‘သမာရကဿာ’’တိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ, ‘‘သဗြဟ္မကဿာ’’တိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပိတွာ ပုန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပရိယာဒိယန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ပဉ္စဟိပိ ပဒေဟိ ခန္ဓတ္တယပရိစ္ဆိန္နေ သဗ္ဗသတ္တေ ပရိယာဒိယတိ.

පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති - 'සදේවකස්ස' යන්නෙන් දෙවියන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සමාරකස්ස' යන්නෙන් මාරයා සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මකස්ස' යන්නෙන් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද ඇතුළත් වේ. මෙලෙස භව තුනට අයත් සියලු සත්වයන් පද තුනකින් ඇතුළත් කොට, නැවත පද දෙකකින් 'සසමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදේවමනුස්සායා' (මහණ බමුණන් සහිත වූ, දෙවි මිනිසුන් සහිත වූ ප්‍රජාව) යනුවෙන් සියල්ලන් ඇතුළත් කරන ලදී. මෙසේ පද පහකින්ම තිවිධ ස්කන්ධයන්ගෙන් (වේදනා, සඥා, සංඛාර) සීමා වූ සියලු සත්වයන් ඇතුළත් කරනු ලැබේ.

ယသ္မာ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တံ သဗ္ဗံ ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓော’’တိအာဒိ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလရသော ခန္ဓရသော’’တိအာဒိ ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ[Pg.349], ‘‘ကက္ခဠံ မုဒုက’’န္တိအာဒိ ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ.

යම් හෙයකින් එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද ද, ඒ බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි - අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි මේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ඇස් හමුවට පැමිණෙන 'නිල්, කහ' ආදී වූ යම් රූපාරම්මණයක් වේ ද, ඒ සියල්ල 'මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු වූ රූපාරම්මණයක් දැක සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යනුවෙන් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී. එසේම අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි මේ ලෝකයාගේ කන් හමුවට පැමිණෙන 'බෙර හඬ, මෘදංග හඬ' ආදී ශබ්දාරම්මණ ද, නාසය හමුවට පැමිණෙන 'මුල්වල සුවඳ, පොතුවල සුවඳ' ආදී ගන්ධාරම්මණ ද, දිව හමුවට පැමිණෙන 'මුල්වල රස, කඳෙහි රස' ආදී රසාරම්මණ ද, ශරීරය හමුවට පැමිණෙන 'තද, මොළොක්' ආදී පඨවි, තේජෝ, වායෝ ධාතු භේදයෙන් යුත් ස්පර්ශාරම්මණ ද 'මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ස්පර්ශයක් ලබා සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යනුවෙන් ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී.

တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခါဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. ဧဝံ ယံ ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ, တံ တထာဂတေန အဒိဋ္ဌံ ဝါ အသုတံ ဝါ အမုတံ ဝါ အဝိညာတံ ဝါ နတ္ထိ. ဣမဿ ပန မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗမ္ပိ တထာဂတဿ အပ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထိ ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ. တတော ဧဝ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဇာနာတိ ပဿတိ. ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စာနေန တံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ? ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၁၇) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွေပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထေဝ ဟောတိ, ဝိတထံ နတ္ထိ. ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသုပိ အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု.

එසේම අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි මේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ මන ද්වාරයට පැමිණෙන සැප දුක් ආදී භේද ඇති යම් ධර්මාරම්මණයක් වේ ද, 'මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ධර්මාරම්මණයක් දැනගෙන සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යනුවෙන් ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී. මෙලෙස මේ ලෝකයා විසින් දක්නා ලද, අසන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද හෝ දැනගන්නා ලද යමක් වේ ද, එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නොදක්නා ලද, නොඅසන ලද, ස්පර්ශ නොකරන ලද හෝ නොදැනගන්නා ලදැයි කිසිවක් නැත. මේ මහා ජනයාට නම් සොයා බැලුවත් ලබාගත නොහැකි දේ ඇත, සොයා නොබැලුවත් ලැබෙන දේ ඇත. නමුත් තථාගතයන් වහන්සේට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් නොකරන ලද කිසිවක් නැත. ඒ නිසාම අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි අප්‍රමාණ සත්වයන්ගේ චක්ඛු ද්වාරයට පැමිණෙන යම් රූපාරම්මණයක් වේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියල්ල සියලු ආකාරයෙන් දන්නා සේක, දක්නා සේක. මෙසේ දන්නා වූ ද දක්නා වූ ද උන්වහන්සේ විසින් එම රූපය ඉෂ්ට-අනිෂ්ට ආදී වශයෙන් හෝ දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත යන පද වශයෙන් හෝ 'රූපය නම් කවරේද? යම් රූපයක් සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පැවති වර්ණයක් ඇත්තේද, පෙනෙන්නක් ඇත්තේද, ගැටීමක් ඇත්තේද, නිල් හෝ කහ පැහැති වේද' ආදී නයින්, නොයෙක් නාමයන්ගෙන් ක්‍රම දහතුනකින් සහ ක්‍රම පනස් දෙකකින් බෙදා දක්වනු ලබන විට එය එසේම වේ, වෙනස් වීමක් නැත. ශ්‍රවණ ද්වාරාදියට පැමිණෙන ශබ්දාදිය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ယံ ယထာ လောကေန ဂတံ, တဿ တထေဝ ဂတတ္တာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ တထာဂတသဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ. ဣမိနာ တထာဒဿိဘာဝတော တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဓမ္မသေနာပတိနာ –

එබැවින් තථාගත යනුවෙන් කියනු ලැබේ - ලෝකයා විසින් යම් සේ දන්නා ලද්දේ ද, එය ඒ ආකාරයෙන්ම දැනගත් (අවබෝධ කළ) බැවින් 'තථාගත' යයි කියනු ලැබේ. පාලි පාඨයෙහි 'අභිසම්බුද්ධ' යයි වදාළේ තථාගත යන වචනයට සමාන අර්ථයෙනි. මෙයින් තත්ත්වය ඒ අයුරින්ම දක්නා බැවින් 'තථාගත' යන අර්ථය පෙන්වා දී ඇත. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ,အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗံ;

သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျံ,တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၅၆;

စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅;

ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁);

"මෙලොව උන්වහන්සේට නොදක්නා ලද කිසිවක් නැත. එසේම නොදන්නා ලද හෝ දැනගත යුතු කිසිවක් ද නැත. දැනගත යුතු වූ සියල්ල උන්වහන්සේ විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළ සේක. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ සමන්තචක්ඛු (සමස්තය දකින්නා) වන සේක."

သုတ္တန္တေပိ [Pg.350] ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

සූත්‍රයෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ, တမဟံ ဇာနာမိ, တမဟံ အဗ္ဘညာသိံ, တံ တထာဂတဿ ဝိဒိတံ, တံ တထာဂတော န ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄).

"මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ... (පෙ)... දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවගේ යම් දැක්මක්, ඇසීමක්, ස්පර්ශයක්, දැනීමක්, පැමිණීමක්, සෙවීමක්, සිතින් විමසීමක් වේ ද, එය මම දනිමි. එය මම විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කළෙමි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දැනගන්නා ලදී. තථාගතයන් වහන්සේ එයට බැඳී නොසිටින සේක."

ယဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမရတ္တိယံ တထာ အာဂတာဒိအတ္ထေန တထာဂတော ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အဓိဂစ္ဆတိ. ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမရတ္တိယံယေဝ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတူနံ ဝေမဇ္ဈေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏေ ကာလေ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ, မဇ္ဈိမဗောဓိယမ္ပိ, ပစ္ဆိမဗောဓိယမ္ပိ ယံ သုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒံ ဓမ္မံ ဘာသတိ နိဒ္ဒိသနဝသေန, လပတိ ဥဒ္ဓိသနဝသေန, နိဒ္ဒိသတိ ပဋိနိဒ္ဒိသနဝသေန. သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတီတိ တံ ဧတ္ထန္တရေ ဒေသိတံ သဗ္ဗံ သုတ္တဂေယျာဒိနဝင်္ဂံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အနုပဝဇ္ဇံ အနူနံ အနဓိကံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒနိမ္မဒနံ…ပေ… မောဟမဒနိမ္မဒနံ, နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, ဧကမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတံ ဝိယ ဧကနာဠိယာ မိတံ ဝိယ ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ စ တံ တထေဝ ဟောတိ ယဿတ္ထာယ ဘာသိတံ, ဧကန္တေနေဝ တဿ သာဓနတော, နော အညထာ. တသ္မာ တထံ, အဝိတထံ, အနညထံ. ဧတေန တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ ဒဿေတိ. ဂဒအတ္ထော အယံ ဂတသဒ္ဒေါ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ, တသ္မာ တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ ယဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, එනම් යම් වෙසක් පුන් පොහෝ දින රාත්‍රියක තථාගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේ අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, තෙවැදෑරුම් මාරයන් පරාජය කොට, උත්තරීතර භාවයක් නොමැති බැවින් අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය ආසවක්ඛය ඥානය හා සමඟ සර්වඥතා ඥානයෙන් අධිගමනය කළ සේක් ද, යම් රාත්‍රියක අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, එනම් යම් වෙසක් පුන් පොහෝ දින රාත්‍රියක ම කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සල් උයනේ යමක සල් රුක් අතරෙහි අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, මේ කාලය අතරතුර, එනම් සඋපාදිශේෂ සහ අනුපාදිශේෂ යන නිබ්බාන ධාතූන් දෙක අතර වූ හතළිස් පස් වසරක කාලය තුළ, ප්‍රථම බෝධියෙහි ද, මධ්‍යම බෝධියෙහි ද, පශ්චිම බෝධියෙහි ද යම් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයක් දේශනා කිරීම් වශයෙන් වදාරන සේක් ද, ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් පවසන සේක් ද, විස්තර කිරීම් හා අතුරු විස්තර කිරීම් වශයෙන් දක්වන සේක් ද, ඒ සියල්ල එලෙසම (සත්‍යම) වන්නේ ය. මේ අතරතුර දේශිත සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසනය අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් දොසක් නැති, අඩු නොවූ, වැඩි නොවූ, සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ, රාග මදය මඩින්නා වූ...පෙ... මෝහ මදය මඩින්නා වූ ද වෙයි. එහි අකක් තරම්වත් වැරදීමක් නැත. එක් මුද්‍රාවකින් මුද්‍රා තැබුවාක් මෙන් ද, එක් නැළියකින් මැනුවාක් මෙන් ද, එක් තුලාවකින් කිරුවාක් මෙන් ද, යම් අර්ථයක් සඳහා දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ අර්ථය ම ඒකාන්තයෙන් සාධනය වන බැවින් එය එලෙසම වෙයි; අන්‍ය ආකාරයක් නොවේ. එබැවින් තථ (සත්‍ය), අවිතථ (අසත්‍ය නොවන), අනඤ්ඤථ (අන්‍ය ආකාර නොවන) වෙයි. මෙසේ සත්‍යවාදී වන බැවින් 'තථාගත' යන්න දක්වයි. මෙහි 'ගත' ශබ්දය 'ගද' අර්ථයෙහි (කථනයෙහි) වැටේ; 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ කොට, 'තථ' (සත්‍යය) පවසන (ගදති) බැවින් 'තථාගත' යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'ආගදන' යනු 'ආගද' නම් වේ, එහි අර්ථය වචනය යන්නයි. තථ වූ හෙවත් අවිපරීත වූ වචන (ආගද) ඇති බැවින් 'තථාගත' යැයි මෙහි පද සිද්ධිය දත යුතුය.

ယထာဝါဒီ တထာကာရီတိ ယေ ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ ဝိညုဂရဟိတာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ [Pg.351] ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ပဟာသိ. ယေ ပန ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ ဘဂဝါ, တထာကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာကာရီ တထာဝါဒီတိ သမ္မဒေဝ သီလာဒိပရိပူရဏဝသေန သမ္မာ ပဋိပန္နော သယံ ယထာကာရီ ဘဂဝါ, တထေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ပရေသံ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တထာဝါဒီ. ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ, ကာယဿပိ ဝါစာ. တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ. ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော. ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එලෙසම කරන සේක (යථාවාදී තථාකාරී) යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුන්ට ධර්මය දේශනා කරමින්, 'මේ ධර්ම අකුසල්ය, සාවද්‍යය, නුවණැත්තන් විසින් ගර්හිතය, සමාදන් වූ කල්හි අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතියි' යනුවෙන් යම් ධර්ම කෙනෙකුන් පවසන සේක් ද, ඒ ධර්මයන් උන්වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් ම තමන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණය කළ සේක. යම් ධර්ම කෙනෙකුන් 'මේ ධර්ම කුසල්ය, නිවැරදිය, නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද්දකි, සමාදන් වූ කල්හි හිත පිණිස සුව පිණිස පවතියි' යනුවෙන් පවසන සේක් ද, ඒ ධර්මයන් උන්වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් ම තමන් වහන්සේ තුළ සම්පූර්ණ කරගෙන වාසය කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යථාවාදී තථාකාරී' ලෙස දත යුතුය. 'යථාකාරී තථාවාදී' (යම් සේ කරන සේක් ද එලෙසම පවසන සේක) යනු: මනා කොට සීලාදිය පිරීමෙන් සම්මා පටිපන්න වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ ම යථාකාරී වන සේක; එමෙන්ම ධර්ම දේශනාවෙන් අනුන් ඒ පිළිවෙතෙහි පිහිටුවන බැවින් තථාවාදී වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට කය අනුකූල වෙයි, කයට ද වචනය අනුකූල වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ යථාවාදී තථාකාරී ද, යථාකාරී තථාවාදී ද වන සේක. එවැනි වූ උන්වහන්සේගේ වචනය යම් සේ ද, කය ද එලෙසම පැවතුණි (ගත). කය යම් සේ ද, වචනය ද එලෙසම පැවතුණි යන අර්ථයයි.

အဘိဘူ အနဘိဘူတောတိ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ, န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ, အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဓမ္မရာဇာ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ. တတော ဧဝ သယံ န ကေနစိ အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ယဉှိ ကိဉ္စိ နေယျံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ ပဿတီတိ ဒသော. အဝိပရီတံ အာသယာဒိအဝဗောဓေန ဟိတူပသံဟာရာဒိနာ စ သတ္တေ, ဘာဝညထတ္တူပနယဝသေန သင်္ခါရေ သဗ္ဗာကာရေန သုစိဏ္ဏဝသိတာယ သမာပတ္တိယော စိတ္တဉ္စ ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ. ဧတ္တာဝတာ အဘိဘဝနဋ္ဌေန ဘဂဝါ အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ (අභිබවා ගිය) සහ අනභිභූත (අභිබවා නොගිය) වන සේක: ඉහළින් භවග්ගය දක්වා ද, පහළින් අවීචි නිරය දක්වා ද, සිරසින් අපරිමාණ ලෝක ධාතූන් තුළ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, විමුක්තියෙන් ද, විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන් ද සියලු සත්ත්වයන් අභිබවා සිටින සේක. උන්වහන්සේට සමානයෙක් හෝ ප්‍රමාණයක් නැත. උන්වහන්සේ අසම වූ, අසමසම වූ, අප්‍රතිම වූ, අප්‍රතිභාග වූ, අප්‍රතිපුද්ගල වූ, අතුල්‍ය වූ, අප්‍රමේය වූ, අනුත්තර වූ ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ ය, දෙවියන්ට අධිදේව වූ, සක්දෙවිඳුන්ට අතිසක්ක වූ, බඹුන්ට අතිබ්‍රහ්ම වූ සේක. එහෙයින් ම තමන් වහන්සේ කිසිවෙකු විසින් අභිබවා නොසිටින බැවින් 'අනභිභූත' වන සේක. 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. යම්තාක් දත යුතු (ඥෙය) ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ල අල්ලේ ඇති නෙල්ලි ගෙඩියක් සේ දකින බැවින් 'දස' (දක්නා සුලු) වන සේක. සත්ත්වයන්ගේ ආශය අනුශය අවබෝධ කරගෙන ඔවුන් හිත සුව පිණිස යොමු කිරීමෙන් ද, සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ද සියලු ආකාරයෙන් මනා කොට පුරුදු කළ වශීභාවය ඇති බැවින් සමාපත්ති සහ සිත වසඟයෙහි පවත්වන නිසා 'වසවත්ති' (වශවර්තී) වන සේක. මෙපමණකින් අභිබවා සිටීම යන අර්ථයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය දක්වන සේක.

တတြေဝံ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ. ကော ပနေသ? ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေနေဝ ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဝိယ ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ, သဗ္ဗေ ပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ. ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ အဂဒေါ အဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ [Pg.352] တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… ဝသဝတ္တီ, တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

එහි පද සිද්ධිය මෙසේ දත යුතුය: 'අගද' වැනි බැවින් 'අගද' නම් වේ. ඒ කුමක් ද? දේශනා විලාසය සහ පුණ්‍ය මහිමයයි. එහෙයින් ම උන්වහන්සේ මහා අනුභාව සම්පන්න වෛද්‍යවරයෙකු දිව්‍යමය ඖෂධයකින් (අගදයකින්) සර්පයන් දමනය කරන්නාක් මෙන්, සියලු පරප්පවාදීන් ද දෙවියන් සහිත ලෝකය ද අභිබවා සිටින සේක. මෙසේ මුළු ලොව අභිබවා සිටින, තථ වූ හෙවත් අවිපරීත වූ දේශනා විලාසය සහ පුණ්‍ය මහිමය නැමැති 'අගදය' උන්වහන්සේට ඇති බැවින්, 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ කොට 'තථාගත' යැයි දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි...පෙ... වශවර්තී වන සේක, එබැවින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ.'

ဂါထာသု သဗ္ဗလောကံ အဘိညာယာတိ တေဓာတုကလောကသန္နိဝါသံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗလောကေ ယထာတထန္တိ တသ္မိံ တေဓာတုကလောကသန္နိဝါသေ ယံကိဉ္စိ နေယျံ, တံ သဗ္ဗံ ယထာတထံ အဝိပရီတံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗလောကဝိသံယုတ္တောတိ စတုန္နံ ယောဂါနံ အနဝသေသပ္ပဟာနေန သဗ္ဗေနပိ လောကေန ဝိသံယုတ္တော ဝိပ္ပမုတ္တော. အနူပယောတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကေ တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေဟိ အနူပယော တေဟိ ဥပယေဟိ ဝိရဟိတော.

ගාථාවල එන 'සබ්බලෝකං අභිඤ්ඤාය' යන්නෙන් තෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසය මනා කොට දැනගෙන යනු අර්ථයයි. 'සබ්බලෝකේ යථාතථං' යනු ඒ තෛධාතුක ලෝකයෙහි යම් ඥෙය (දත යුතු) ධර්මයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල තත්ත්වාකාරයෙන් අවිපරීතව දැනගෙන යන්නයි. 'සබ්බලෝකවිසංයුත්තෝ' යනු සතර යෝගයන් ශේෂයක් නැතිව ප්‍රහීණය කිරීමෙන් මුළු ලෝකයෙන් ම වෙන් වූ, මිදුණු බවයි. 'අනූපයෝ' යනු මුළු ලෝකයෙහි ම තණ්හා, දිට්ඨි යන උපායයන්ගෙන් තොර වූ, ඒ කෙලෙස් උපායයන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි.

သဗ္ဗာဘိဘူတိ ရူပါဒီနိ သဗ္ဗာရမ္မဏာနိ, သဗ္ဗံ သင်္ခါရဂတံ, သဗ္ဗေပိ မာရေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော. ဓီရောတိ ဓိတိသမ္ပန္နော. သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနောတိ သဗ္ဗေ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိကေ မောစေတွာ ဌိတော ဝေနေယျသန္တာနေပိ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန တေသံ ပမောစနတော သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနော. ဖုဋ္ဌာဿာတိ ဖုဋ္ဌာ အဿ. ကရဏတ္ထေ ဣဒံ သာမိဝစနံ, ဖုဋ္ဌာ အနေနာတိ အတ္ထော. ပရမာ သန္တီတိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ တေန ဉာဏဖုသနေန ဖုဋ္ဌံ. တေနေဝါဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ. အထ ဝါ ပရမာ သန္တီတိ ဥတ္တမာ သန္တိ. ကတရာ သာတိ? နိဗ္ဗာနံ. ယသ္မာ ပန နိဗ္ဗာနေ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထိ, တသ္မာ တံ အကုတောဘယန္တိ ဝုစ္စတိ.

'සබ්බාභිභූ' යනු රූප ආදී වූ සියලු ආරම්මණයන් ද, සියලු සංස්කාරයන් ද, සියලු මාරයන් ද අභිබවා සිටින බවයි. 'ධීරෝ' යනු ධෛර්යයෙන් (ධෘතියෙන්) යුක්ත බවයි. 'සබ්බගන්ථප්පමෝචනෝ' යනු අභිජ්ඣා කායගන්ථ ආදී සියලු ග්‍රන්ථයන්ගෙන් (බැඳීම්වලින්) මිදී සිටින බැවින් ද, තමන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයෙන් විනෙය ජනයන්ගේ සන්තානගත කෙලෙස් ග්‍රන්ථයන් මුදා හරින බැවින් ද 'සබ්බගන්ථප්පමෝචන' නම් වන සේක. 'ඵුට්ඨාස්ස' යනු 'ඵුට්ඨා අස්ස' (ඔහු විසින් ස්පර්ශ කරන ලදී) යන්නයි. මෙහි විභක්තිය කරණාර්ථයෙහි වැටේ; එනම් උන්වහන්සේ විසින් ස්පර්ශ කරන ලදී යන්නයි. 'පරමා සන්ති' යනු නිර්වාණයයි. එය උන්වහන්සේ විසින් ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලදී. එහෙයින් ම 'අකුතෝභය වූ නිවන' යැයි වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත් 'පරමා සන්ති' යනු උත්තම වූ ශාන්තියයි. ඒ කවරක් ද? නිවනයි. යම් හෙයකින් නිවනෙහි කිසිදු බියක් නැද්ද, එබැවින් එය 'අකුතෝභය' (කොතැනකින්වත් බියක් නැති) යැයි කියනු ලැබේ.

အနီဃောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သဗ္ဗကမ္မက္ခယံ ပတ္တောတိ သဗ္ဗေသံ ကမ္မာနံ ခယံ ပရိယောသာနံ အစ္စန္တာဘာဝံ ပတ္တော. ဝိမုတ္တော ဥပဓိသင်္ခယေတိ ဥပဓိသင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ တဒါရမ္မဏာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. ဧသ သောတိ ဧသော သော. သီဟော အနုတ္တရောတိ ပရိဿယာနံ သဟနဋ္ဌေန, ကိလေသာနံ ဟနနဋ္ဌေန စ, တထာဂတော အနုတ္တရော သီဟော နာမ. ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌံ. စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. ပဝတ္တယီတိ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ပဝတ္တေသိ.

'අනීඝො' යනු දුක් රහිත වූ යන්නයි. 'සබ්බකම්මක්ඛයං පත්තො' යනු සියලු කර්මයන්ගේ ක්ෂය වීම හෙවත් අවසානය වූ, නිරතිශය අභාවය නම් වූ නිවනට පැමිණි බවයි. 'විමුත්තො උපධිසංඛයෙ' යනු උපධි ක්ෂය වීම හෙවත් නිවන අරමුණු කරගත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු බවයි. 'එස සො' යනු ඒ මොහු යන්නයි. 'සීහො අනුත්තො' යනු උපද්‍රවයන් ඉවසන බැවින් සහ කෙලෙසුන් නසන බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ අනුත්තර සිංහයෙකු වැනි වන සේක. 'බ්‍රහ්මන්' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. 'චක්කං' යනු ධර්ම චක්‍රයයි. 'පවත්තයී' යනු වට තුනකින් හා ආකාර දොළසකින් යුක්තව (ධර්ම චක්‍රය) පැවැත්වූයේ යන්නයි.

ဣတီတိ [Pg.353] ဧဝံ တထာဂတဿ ဂုဏေ ဇာနိတွာ. သင်္ဂမ္မာတိ သမာဂန္တွာ. တံ နမဿန္တီတိ တံ တထာဂတံ တေ သရဏံ ဂတာ ဒေဝမနုဿာ နမဿန္တိ. မဟန္တေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟန္တံ, စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန ဝီတသာရဒံ. ဣဒါနိ ယံ ဝဒန္တာ တေ နမဿန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ဒန္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'ඉතී' යනු මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ දැනගෙන යන්නයි. 'සංගම්මා' යනු එක්රැස් වී යන්නයි. 'තං නමස්සන්ති' යනු තථාගතයන් වහන්සේ සරණ ගිය ඒ දෙවි මිනිසුන් උන්වහන්සේට නමස්කාර කරති. මහා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'මහන්ත' නම් වන අතර, සිවු වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් බිය රහිත (වීතසාරද) වන සේක. දැන් යම් ගුණයක් පවසමින් නමස්කාර කරන්නේ ද, එය පෙන්වීමට 'දන්තො' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

ဣတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကနိပါတေ ဆဋ္ဌေ သတ္တမေ စ သုတ္တေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပဌမဒုတိယတတိယဒွါဒသမတေရသမေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, သေသေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මෙම චතුක්ක නිපාතයේ හයවන සහ හත්වන සූත්‍රවලින් සංසාර වට්ටය ගැන කියන ලදී. පළමු, දෙවන, තෙවන, දොළොස්වන සහ දහතුන්වන සූත්‍රවලින් විවට්ටය (නිවන) ගැන කියන ලදී. ඉතිරි සූත්‍රවලින් වට්ට-විවට්ට දෙකම ගැන කියන ලද බව දත යුතුය.

တေရသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දහතුන්වන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ,

ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

ဣတိဝုတ္တကဿ စတုက္ကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තකයේ චතුක්ක නිපාත වර්ණනාව නිම විය.

နိဂမနကထာ

නිගමන කතාව

ဧတ္တာဝတာ [Pg.354] စ –

මෙතෙක් හා –

ဓမ္မိဿရေန ဇဂတော, ဓမ္မာလောကဝိဓာယိနာ;

ဓမ္မာနံ ဗောဓနေယျာနံ, ဇာနတာ ဒေသနာဝိဓိံ.

ලෝකයාට ධර්මාලෝකය ලබා දුන්නා වූ, දේශනා ක්‍රමය දන්නා වූ, අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයන් දන්නා වූ ධර්මේශ්වරයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින්;

တံ တံ နိဒါနမာဂမ္မ, သဗ္ဗလောကဟိတေသိနာ;

ဧကကာဒိပ္ပဘေဒေန, ဒေသိတာနိ မဟေသိနာ.

සකල ලෝක හිතෛෂී වූ ඒ මහේසීන් වහන්සේ විසින්, ඒ ඒ නිදාන කරුණු අරභයා ඒකක ආදී වශයෙන් බෙදා දේශනා කරන ලද්දා වූ;

ဒသုတ္တရသတံ ဒွေ စ, သုတ္တာနိ ဣတိဝုတ္တကံ;

ဣတိဝုတ္တပ္ပဘေဒေန, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော.

එක්සිය දොළසක් සූත්‍රයන්ගෙන් යුත් 'ඉතිවුත්තකය' නම් වූ ධර්ම කොටස මහේසීන් වහන්සේලා විසින් (සංගායනාවලදී) සංගායනා කරන ලදී.

ဆဠဘိညာ ဝသိပ္ပတ္တာ, ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါ;

ယံ တံ သာသနဓောရယှာ, ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ပုရေ.

පෙර විසූ, ෂඩභිඥාලාභී වූ, වශීප්‍රාප්ත වූ, ප්‍රභින්න ප්‍රතිසම්භිදාලාභී වූ, ශාසනය දරා සිටියා වූ ඒ ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් (එසේ සංගායනා කරන ලදී).

တဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ;

နိဿာယ ယာ သမာရဒ္ဓါ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ.

එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, පුරාණ අටුවා ක්‍රමය ඇසුරු කොට මා විසින් මෙම අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරන ලදී.

သာ တတ္ထ ပရမတ္ထာနံ, သုတ္တန္တေသု ယထာရဟံ;

ပကာသနာ ပရမတ္ထ-ဒီပနီ နာမ နာမတော.

එම සූත්‍රයන්හි පරමාර්ථ ධර්මයන් සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කරන බැවින් මෙය නමින් 'පරමත්ථදීපනී' නම් වේ.

သမ္ပတ္တာ ပရိနိဋ္ဌာနံ, အနာကုလဝိနိစ္ဆယာ;

အဋ္ဌတ္တိံသပ္ပမာဏာယ, ပါဠိယာ ဘာဏဝါရတော.

නිරවුල් විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, භාණවාර වශයෙන් තිස් අටක් පමණ වූ පාලියෙන් යුක්ත වූ ද මෙය (අටුවාව) සමාප්තියට පැමිණියේය.

ဣတိ တံ သင်္ခရောန္တေန, ယံ တံ အဓိဂတံ မယာ;

ပုညံ တဿာနုဘာဝေန, လောကနာထဿ သာသနံ.

මෙය සම්පාදනය කිරීමෙන් මා විසින් යම් පිනක් රැස් කරන ලද ද, එම පිනේ ආනුභාවයෙන් ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ශාසනය;

ဩဂါဟေတွာ ဝိသုဒ္ဓါယ, သီလာဒိပဋိပတ္တိယာ;

သဗ္ဗေပိ ပါဏိနော ဟောန္တု, ဝိမုတ္တိရသဘာဂိနော.

පිරිසිදු වූ සීලාදී ප්‍රතිපත්තියෙන් යුක්තව අවබෝධ කොට, සියලු සත්වයෝ විමුක්ති රසයේ කොටස්කරුවෝ වෙත්වා!

စိရံ [Pg.355] တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနံ;

တသ္မိံ သဂါရဝါ နိစ္စံ, ဟောန္တု သဗ္ဗေပိ ပါဏိနော.

සම්මා සම්බුදු සසුන ලොව බොහෝ කල් පවතීවා! සියලු සත්වයෝ ඒ කෙරෙහි නිරතුරුව ම ගෞරව සහිත වෙත්වා!

သမ္မာ ဝဿတု ကာလေန, ဒေဝေါပိ ဇဂတိပ္ပတိ;

သဒ္ဓမ္မနိရတော လောကံ, ဓမ္မေနေဝ ပသာသတူတိ.

ලෝකයට අධිපති වැසි දෙවියෝ ද නිසි කලට වැසි වස්වත්වත්වා! ලෝකපාලකයා සද්ධර්මයෙහි ඇලුනේ ධර්මයෙන් ම ලොව පාලනය කෙරේවා!

ဣတိ ဗဒရတိတ္ထဝိဟာရဝါသိနာ အာစရိယဓမ္မပါလေန ကတာ

මෙසේ බදරතිත්ථ විහාරයේ වාසය කළ ආචාර්ය ධම්මපාලයන් විසින් කරන ලද,

ဣတိဝုတ္တကဿ အဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉතිවුත්තක අටුවාව නිම විය.