นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、供養に値する方、正しく自ら悟られた方に、礼拝いたします。

ขุทฺทกนิกาเย

小部（クッダカ・ニカーヤ）において。

ธมฺมปท-อฏฺฐกถา

法句経（ダンマパダ）註釈書。

(ปฐโม ภาโค)

（第一部）。

คนฺถารมฺภกถา

序論。

๑.

1.

มหาโมหตโมนทฺเธ[Pg.1], โลเก โลกนฺตทสฺสินา;

เยน สทฺธมฺมปชฺโชโต, ชาลิโต ชลิติทฺธินา.

強烈な痴（無明）という暗闇に包まれたこの世界において、世界の終焉（涅槃）を見極められた方であり、輝かしい神通力を備えられた、かの正自覚者が、正法の灯を点されました。

๒.

2.

ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา, สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต;

สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา, กตฺวา สงฺฆสฺส จญฺชลึ.

私は、その栄光ある正自覚者の御足に礼拝し、その正法を供養し、またその僧伽に合掌を捧げます。

๓.

3.

ตํ ตํ การณมาคมฺม, ธมฺมาธมฺเมสุ โกวิโท;

สมฺปตฺตสทฺธมฺมปโท, สตฺถา ธมฺมปทํ สุภํ.

種々の出来事に基づき、正邪の理に精通され、優れた正法の句を備えられた師が、麗しき法句（ダンマパダ）を、

๔.

4.

เทเสสิ กรุณาเวค-สมุสฺสาหิตมานโส;

ยํ เว เทวมนุสฺสานํ, ปีติปาโมชฺชวฑฺฒนํ.

慈悲の勢いに突き動かされた御心をもって説かれました。それは実に、神々と人間たちの歓喜と悦楽を増進させるものです。

๕.

5.

ปรมฺปราภตา ตสฺส, นิปุณา อตฺถวณฺณนา;

ยา ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ, ทีปภาสาย สณฺฐิตา.

師匠伝いに継承されてきた、その法句経の精妙なる義釈（註釈）は、セイロン島において、島のことば（シンハラ語）で記されてきました。

๖.

6.

น สาธยติ เสสานํ, สตฺตานํ หิตสมฺปทํ;

อปฺเปว นาม สาเธยฺย, สพฺพโลกสฺส สา หิตํ.

しかし、その義釈は（他の言語を用いる）残りの人々には利益の成就をもたらさず、ましてや全世界の衆生に利益をもたらすことなど、どうしてできましょうか。

๗.

7.

อิติ อาสีสมาเนน, ทนฺเตน สมจารินา;

กุมารกสฺสเปนาหํ, เถเรน ถิรเจตสา.

それゆえ、崇高な利益を願い、諸根を制御して穏やかに行じ、堅固な志を持つクマーラ・カッサパ長老によって、

๘.

8.

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต;

ตํ ภาสํ อติวิตฺถาร-คตญฺจ วจนกฺกมํ.

正法が永く存続することを願いつつ、恭しく要請されたので、私は、非常に冗長となったその語法を捨て、

๙ .

9 .

ปหายาโรปยิตฺวาน[Pg.2], ตนฺติภาสํ มโนรมํ;

คาถานํ พฺยญฺชนปทํ, ยํ ตตฺถ น วิภาวิตํ.

麗しい聖典の言語（マーガディ語）に移し替え、その中で明らかにされていなかった偈の言葉の意味を、

๑๐.

10.

เกวลํ ตํ วิภาเวตฺวา, เสสํ ตเมว อตฺถโต;

ภาสนฺตเรน ภาสิสฺสํ, อาวหนฺโต วิภาวินํ;

มนโส ปีติปาโมชฺชํ, อตฺถธมฺมูปนิสฺสิตนฺติ.

明確にしつつ、賢者たちの心に悦びをもたらし、註釈の義と法に基づき、残りの部分も同じ意味に従って、別の言語で説き明かしましょう。

๑. ยมกวคฺโค

1. 双品（ヤマカ・ヴァッガ）

๑. จกฺขุปาลตฺเถรวตฺถุ

1. チャックパーラ長老の物語

๑.

1.

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ. –

“諸法は心を前駆とし、心を主とし、心より成る。もし汚れた心で語り、あるいは行うならば、苦しみはその人に付き従う。あたかも、引く牛の足跡に車輪が従うように。”

อยํ ธมฺมเทสนา กตฺถ ภาสิตาติ? สาวตฺถิยํ. กํ อารพฺภาติ? จกฺขุปาลตฺเถรํ.

この説法は、どこで説かれたか。舎衛城（サーヴァッティー）においてである。誰に因んでか。チャックパーラ長老に因んでである。

สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโก. โส เอกทิวสํ นฺหานติตฺถํ นฺหตฺวา นตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนปตฺตสาขํ เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา ‘‘อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตี’’ติ ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา อญฺชลึ กริตฺวา ‘‘สเจ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลเภยฺยํ, ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

伝え聞くところによれば、舎衛城にマハースヴァンナという名の資産家がいた。彼は富裕で財を成し、多くの富を享受していたが、子がなかった。ある日、彼は沐浴場へ行き、沐浴をして帰る途中に、葉や枝が豊かに茂った一本の大樹を見て、“この木には威力のある神が宿っているに違いない”と思い、その根元を掃除させ、垣根を巡らせ、砂を撒き、旗を立ててその樹を飾り、合掌して、“もし息子か娘を授かったならば、あなた方に盛大な供養を捧げましょう”と祈願して立ち去った。

อถสฺส น จิรสฺเสว ภริยาย กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. สา คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ ญตฺวา ตสฺส อาโรเจสิ. โส ตสฺสา คพฺภสฺส ปริหารมทาสิ. สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ นามคฺคหณทิวเส [Pg.3] เสฏฺฐิ อตฺตนา ปาลิตํ วนปฺปตึ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา ตสฺส ปาโลติ นามํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญมฺปิ ปุตฺตํ ลภิ. ตสฺส จูฬปาโลติ นามํ กตฺวา อิตรสฺส มหาปาโลติ นามํ อกาสิ. เต วยปฺปตฺเต ฆรพนฺธเนน พนฺธึสุ. อปรภาเค มาตาปิตโร กาลมกํสุ. สพฺพมฺปิ วิภวํ อิตเรเยว วิจารึสุ.

その後まもなく、彼の妻が身ごもった。彼女は懐妊を知ると彼に告げ、彼は妻に胎児の保護を与えた。十ヶ月が過ぎ、彼女は息子を産んだ。名付けの日に、主人は自分が守護した大樹に因んで授かったことから、その子に“パーラ”という名を付けた。その後、彼女はもう一人の息子を授かった。その子に“チューラパーラ”という名を付け、兄の方を“マハーパーラ”と呼ぶことにした。彼らが成人すると、家督を継ぐための婚礼を挙げた。その後、父母が亡くなり、二人の兄弟だけですべての財産を管理するようになった。

ตสฺมึ สมเย สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพนาคนฺตฺวา อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา จตุปณฺณาสโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา การิเต เชตวนมหาวิหาเร วิหรติ มหาชนํ สคฺคมคฺเค จ โมกฺขมคฺเค จ ปติฏฺฐาปยมาโน. ตถาคโต หิ มาติปกฺขโต อสีติยา, ปิติปกฺขโต อสีติยาติ ทฺเวอสีติญาติกุลสหสฺเสหิ การิเต นิคฺโรธมหาวิหาเร เอกเมว วสฺสาวาสํ วสิ, อนาถปิณฺฑิเกน การิเต เชตวนมหาวิหาเร เอกูนวีสติวสฺสานิ, วิสาขาย สตฺตวีสติโกฏิธนปริจฺจาเคน การิเต ปุพฺพาราเม ฉพฺพสฺสานีติ ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหตฺตตํ ปฏิจฺจ สาวตฺถึ นิสฺสาย ปญฺจวีสติวสฺสานิ วสฺสาวาสํ วสิ. อนาถปิณฺฑิโกปิ วิสาขาปิ มหาอุปาสิกา นิพทฺธํ ทิวสสฺส ทฺเว วาเร ตถาคตสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, คจฺฉนฺตา จ ‘‘ทหรสามเณรา โน หตฺเถ โอโลเกสฺสนฺตี’’ติ ตุจฺฉหตฺถา น คตปุพฺพา. ปุเรภตฺตํ คจฺฉนฺตา ขาทนียโภชนียาทีนิ คเหตฺวาว คจฺฉนฺติ, ปจฺฉาภตฺตํ คจฺฉนฺตา ปญฺจ เภสชฺชานิ อฏฺฐ จ ปานานิ. นิเวสเนสุ ปน เตสํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขุสหสฺสานํ นิจฺจํ ปญฺญตฺตาสนาเนว โหนฺติ. อนฺนปานเภสชฺเชสุ โย ยํ อิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ยถิจฺฉิตเมว สมฺปชฺชติ. เตสุ อนาถปิณฺฑิเกน เอกทิวสมฺปิ สตฺถา ปญฺหํ น ปุจฺฉิตปุพฺโพ. โส กิร ‘‘ตถาคโต พุทฺธสุขุมาโล ขตฺติยสุขุมาโล, ‘พหูปกาโร เม, คหปตี’ติ มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺโต กิลเมยฺยา’’ติ สตฺถริ อธิมตฺตสิเนเหน ปญฺหํ น ปุจฺฉติ. สตฺถา ปน ตสฺมึ นิสินฺนมตฺเตเยว ‘‘อยํ เสฏฺฐิ มํ อรกฺขิตพฺพฏฺฐาเน รกฺขติ. อหญฺหิ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อลงฺกตปฏิยตฺตํ อตฺตโน สีสํ ฉินฺทิตฺวา อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา หทยมํสํ อุปฺปาเฏตฺวา ปาณสมํ ปุตฺตทารํ ปริจฺจชิตฺวา ปารมิโย ปูเรนฺโต ปเรสํ ธมฺมเทสนตฺถเมว ปูเรสึ. เอส มํ อรกฺขิตพฺพฏฺฐาเน รกฺขตี’’ติ เอกํ ธมฺมเทสนํ กเถติเยว.

その頃、師は、尊い法輪を転じ、順次巡って来られ、給孤独長者が五億四千万の財を投じて建立した祇園精舎に滞在し、多くの人々を天上の道と解脱の道に導いておられた。如来は母方から八万、父方から八万という計十六万の親族たちが建立した尼拘律樹園精舎には一度の安居のみ留まられたが、給孤独長者が建立した祇園精舎には十九年間、ヴィサーカーが二億七千万の財を投じて建立した東園鹿子母講堂には六年間安居された。このように二つの家系の多大な恩徳に依って、舎衛城を拠点に二十五年間滞在されたのである。給孤独長者も大信女ヴィサーカーも、一日に二度、欠かさず如来の拝謁に訪れた。その際、“若い沙弥たちが自分たちの手を見るだろう”と考え、手ぶらで行くことは決してなかった。午前中に行くときは、食べ物や供物を持って行き、午後に行くときは、五種の薬や八種の飲み物を持って行った。彼らの家には常に二千人ずつの比丘のために座席が用意されており、衣食住の必需品のうち、比丘が望むものは何でも望み通りに整えられていた。それらの中で、給孤独長者は一度も師に質問をしたことがなかった。彼は“如来は仏として、また王族として気高く繊細であられる。私のために法を説いて、お疲れになるのではないか”と考え、師への深い慈しみから質問を控えていたのである。しかし師の方は、彼が座るやいなや、“この長者は、守る必要のないところで私を守ろうとしている。私は十万劫と四阿僧祇もの間、自らの頭を切り、目を除き、心臓を抉り出し、命に等しい妻子を差し出して波羅蜜を充たしてきたが、それは他者に法を説くためであった。彼は守る必要のないところで私を守っているのだ”と思われ、必ず一つの説法をなされるのであった。

ตทา [Pg.4] สาวตฺถิยํ สตฺต มนุสฺสโกฏิโย วสนฺติ. เตสุ สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา ปญฺจโกฏิมตฺตา มนุสฺสา อริยสาวกา ชาตา, ทฺเวโกฏิมตฺตา มนุสฺสา ปุถุชฺชนา. เตสุ อริยสาวกานํ ทฺเวเยว กิจฺจานิ อเหสุํ – ปุเรภตฺตํ ทานํ เทนฺติ, ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลาทิหตฺถา วตฺถเภสชฺชปานกาทีนิ คาหาเปตฺวา ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉนฺติ. อเถกทิวสํ มหาปาโล อริยสาวเก คนฺธมาลาทิหตฺเถ วิหารํ คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘อยํ มหาชโน กุหึ คจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ธมฺมสฺสวนายา’’ติ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปริสปริยนฺเต นิสีทิ.

当時、舎衛城には七千万の人が住んでいた。そのうち、師の説法を聞いて五千万ほどの人々が聖なる弟子となり、二千万ほどの人々が凡夫であった。聖なる弟子たちの務めは二つだけであった。すなわち、午前中には施物を与え、午後には香や花などを手に持ち、衣や薬、飲み物などを携えさせて、説法を聞くために精舎へ赴くことである。ある日、マハーパーラは、聖なる弟子たちが香や花を手に精舎へ行くのを見て、“この群衆はどこへ行くのか”と尋ね、“説法を聞きに行くのだ”と聞いて、“私も行こう”と言って精舎へ行き、師を礼拝して、聴衆の末席に座った。

พุทฺธา จ นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา สรณสีลปพฺพชฺชาทีนํ อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา อชฺฌาสยวเสน ธมฺมํ เทเสนฺติ, ตสฺมา ตํ ทิวสํ สตฺถา ตสฺส อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. เสยฺยถิทํ – ทานกถํ, สีลกถํ, สคฺคกถํ, กามานํ อาทีนวํ, โอการํ สํกิเลสํ, เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. ตํ สุตฺวา มหาปาโล กุฏุมฺพิโก จินฺเตสิ – ‘‘ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ ปุตฺตธีตโร วา ภาตโร วา โภคา วา นานุคจฺฉนฺติ, สรีรมฺปิ อตฺตนา สทฺธึ น คจฺฉติ, กึ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. โส เทสนาปริโยสาเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. อถ นํ สตฺถา – ‘‘อตฺถิ เต โกจิ อาปุจฺฉิตพฺพยุตฺตโก ญาตี’’ติ อาห. ‘‘กนิฏฺฐภาตา เม อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ ตํ อาปุจฺฉาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา – ‘‘ตาต, ยํ มยฺหํ อิมสฺมึ เคเห สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ ธนํ กิญฺจิ อตฺถิ, สพฺพํ ตํ ตว ภาโร, ปฏิปชฺชาหิ น’’นฺติ. ‘‘ตุมฺเห ปน กึ กริสฺสถา’’ติ อาห. ‘‘อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘กึ กเถสิ ภาติก, ตฺวํ เม มาตริ มตาย มาตา วิย, ปิตริ มเต ปิตา วิย ลทฺโธ, เคเห เต มหาวิภโว, สกฺกา เคหํ อชฺฌาวสนฺเตเหว ปุญฺญานิ กาตุํ, มา เอวํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘ตาต, อหํ สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ฆราวาเส วสิตุํ น สกฺโกมิ. สตฺถารา หิ อติสณฺหสุขุมํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาโณ ธมฺโม เทสิโต, น สกฺกา โส อคารมชฺเฌ วสนฺเตน ปูเรตุํ[Pg.5], ปพฺพชิสฺสามิ, ตาตา’’ติ. ‘‘ภาติก, ตรุณาเยว ตาวตฺถ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิสฺสถา’’ติ. ‘‘ตาต, มหลฺลกสฺส หิ อตฺตโน หตฺถปาทาปิ อนสฺสวา โหนฺติ, น อตฺตโน วเส วตฺตนฺติ, กิมงฺคํ ปน ญาตกา, สฺวาหํ ตว กถํ น กโรมิ, สมณปฏิปตฺตึเยว ปูเรสฺสามิ’’.

ブッダという方々は、法を説かれる際、三帰依・戒・出家などの資質（優依止）を観察し、その意向に応じて法を説かれます。それゆえ、その日、世尊はマハーパーラの資質を観察し、法を説かれるにあたって次第説法をなさいました。すなわち、施論、戒論、生天論、諸欲の過患、卑俗さ、汚れ、そして出離の功徳を明らかにされました。それを聞き、長者のマハーパーラは次のように考えました。“来世へ赴くとき、息子や娘たちも、兄弟たちも、富もついてはこない。身体でさえ自分と共には行かない。在家の生活に何の意味があろうか。私は出家しよう”。彼は説法の終わりに世尊に近づき、出家を願い出ました。そこで世尊は彼に、“あなたには、許しを得るべき親族が誰かいますか”と言われました。“尊師、私には弟がおります”。“それならば、彼に許しを得なさい”。彼は“承知いたしました”と同意して世尊を礼拝し、家へ帰り、弟を呼び寄せて言いました。“弟よ、この家にある私の意識のある財産（生物）も、意識のない財産（無生物）も、すべてはお前の責任だ。それを受け取りなさい”。“では、兄上は何をなさるのですか”と弟は尋ねました。“私は世尊のもとで出家するつもりだ”。“兄上、何を仰るのですか。母が亡くなった後は母のように、父が亡くなった後は父のように私を支えてくれました。家には莫大な富があります。家に住みながらでも功徳を積むことは可能です。そのようなことはなさらないでください”。“弟よ、私は世尊の説法を聞き、在家の生活に留まることはできない。世尊によって、極めて精妙な三相を立て、初めも中も終わりも善い法が説かれた。それは家に住む者には全うすることができない。弟よ、私は出家する”。“兄上、あなたはまだ若いです。しばらく待ちなさい。老いてから出家すればよいではありませんか”。“弟よ、老いた者にとっては、自分の手足でさえ言うことを聞かず、自分の意のままにはならない。まして親族などは言うまでもない。それゆえ、私はお前の言葉に従うことはしない。沙門としての修行を全うするつもりだ”。

‘‘ชราชชฺชริตา โหนฺติ, หตฺถปาทา อนสฺสวา;

ยสฺส โส วิหตตฺถาโม, กถํ ธมฺมํ จริสฺสติ’’. –

“手足は老いによって朽ち果て、意のままにならなくなる。体力を失った者が、どうして法を実践できようか”。

ปพฺพชิสฺสาเมวาหํ, ตาตาติ ตสฺส วิรวนฺตสฺเสว สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ลทฺธปพฺพชฺชูปสมฺปโท อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา วุฏฺฐวสฺโส ปวาเรตฺวา สตฺถารมุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, อิมสฺมึ สาสเน กติ ธุรานี’’ติ? ‘‘คนฺถธุรํ, วิปสฺสนาธุรนฺติ ทฺเวเยว ธุรานิ ภิกฺขู’’ติ. ‘‘กตมํ ปน, ภนฺเต, คนฺถธุรํ, กตมํ วิปสฺสนาธุร’’นฺติ? ‘‘อตฺตโน ปญฺญานุรูเปน เอกํ วา ทฺเว วา นิกาเย สกลํ วา ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ตสฺส ธารณํ, กถนํ, วาจนนฺติ อิทํ คนฺถธุรํ นาม, สลฺลหุกวุตฺติโน ปน ปนฺตเสนาสนาภิรตสฺส อตฺตภาเว ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา สาตจฺจกิริยวเสน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตคฺคหณนฺติ อิทํ วิปสฺสนาธุรํ นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อหํ มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต คนฺถธุรํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสามิ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามิ, กมฺมฏฺฐานํ เม กเถถา’’ติ. อถสฺส สตฺถา ยาว อรหตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ.

“弟よ、私はやはり出家する”と言い、泣き叫ぶ弟をあとに、世尊のもとへ行って出家を願い出ました。出家・具足戒を受けたマハーパーラ長老は、師や和尚のもとで五年間過ごし、雨安居を終えて自恣（パヴァーラナー）を済ませると、世尊のもとへ参じて礼拝し、尋ねました。“尊師、この教えにおいて、務めはいくつありますか”。“比丘よ、学問の務め（ガンダドゥーラ）と瞑想の務め（ヴィパッサナードゥーラ）の二つである”。“尊師、学問の務めとは何ですか。瞑想の務めとは何ですか”。“自分の智慧に応じて、一つあるいは二つのニカーヤ、あるいは三蔵全体の仏言葉を学び、それを保持し、説き、教えること、これが学問の務めである。一方、持ち物を少なくして生活し、静かな住居を愛し、自身の存在における生滅を確立し、たゆまぬ努力によって観察（ヴィパッサナー）を深め、阿羅漢果を得ること、これが瞑想の務めである”。“尊師、私は高齢で出家しましたので、学問の務めを全うすることはできません。しかし、瞑想の務めを全うしたいと思います。私に瞑想の主題（業処）を説いてください”。そこで世尊は彼に、阿羅漢果に至るまでの瞑想の主題を説かれました。

โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตนา สหคามิโน ภิกฺขู ปริเยสนฺโต สฏฺฐิ ภิกฺขู ลภิตฺวา เตหิ สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา วีสโยชนสตมคฺคํ คนฺตฺวา เอกํ มหนฺตํ ปจฺจนฺตคามํ ปตฺวา ตตฺถ สปริวาโร ปิณฺฑาย ปาวิสิ. มนุสฺสา วตฺตสมฺปนฺเน ภิกฺขู ทิสฺวาว ปสนฺนจิตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กุหึ อยฺยา คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยถาผาสุกฏฺฐานํ อุปาสกา’’ติ วุตฺเต ปณฺฑิตา มนุสฺสา ‘‘วสฺสาวาสํ เสนาสนํ ปริเยสนฺติ ภทนฺตา’’ติ ญตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สเจ อยฺยา อิมํ เตมาสํ อิธ วเสยฺยุํ, มยํ สรเณสุ ปติฏฺฐาย สีลานิ คณฺเหยฺยามา’’ติ อาหํสุ. เตปิ ‘‘มยํ อิมานิ กุลานิ นิสฺสาย ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามา’’ติ อธิวาเสสุํ.

彼は世尊を礼拝し、同行する比丘たちを探したところ、六十人の比丘が集まりました。彼らと共に旅立ち、百二十由旬の道を歩んで、ある大きな辺境の村に到着し、従者たちと共に托鉢に入りました。人々は威儀の整った比丘たちを見て、清浄な心を生じ、座を用意して座らせ、優れた食べ物で供養しました。そして“尊師方、どちらへ行かれるのですか”と尋ねました。“信者さん、過ごしやすい場所へ行こうとしています”と答えると、賢明な人々は“尊師方は雨安居の住処を探しておられるのだ”と察し、“尊師方、もしこの三ヶ月間ここに滞在してくださるなら、私たちは三帰依に安住し、戒を授かりたいと思います”と言いました。比丘たちも“私たちはこれらの家族に頼って、輪廻からの解脱を果たそう”と考え、承諾しました。

มนุสฺสา [Pg.6] เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ สมฺปาเทตฺวา อทํสุ. เต นิพทฺธํ ตเมว คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺติ. อถ เน เอโก เวชฺโช อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, พหูนํ วสนฏฺฐาเน อผาสุกมฺปิ นาม โหติ, ตสฺมึ อุปฺปนฺเน มยฺหํ กเถยฺยาถ, เภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปวาเรสิ. เถโร วสฺสูปนายิกทิวเส เต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส, อิมํ เตมาสํ กติหิ อิริยาปเถหิ วีตินาเมสฺสถา’’ติ? ‘‘จตูหิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปเนตํ, อาวุโส, ปติรูปํ, นนุ อปฺปมตฺเตหิ ภวิตพฺพํ’’? ‘‘มยญฺหิ ธรมานกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติกา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคตา, พุทฺธา จ นาม น สกฺกา ปมาเทน อาราเธตุํ, กลฺยาณชฺฌาสเยน เต โว อาราเธตพฺพา. ปมตฺตสฺส จ นาม จตฺตาโร อปายา สกเคหสทิสา, อปฺปมตฺตา โหถาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ตุมฺเห ปน, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อหํ ตีหิ อิริยาปเถหิ วีตินาเมสฺสามิ, ปิฏฺฐึ น ปสาเรสฺสามิ, อาวุโส’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ.

人々は比丘たちの承諾を得て、精舎を整え、夜昼の休息所を用意して布施しました。比丘たちは常にその村へ托鉢に入りました。ある時、一人の医師が近づき、“尊師方、大勢が住む場所では体調を崩すこともあるでしょう。もしそうなれば私に知らせてください。治療をいたします”と申し出ました。長老は雨安居に入る日に比丘たちを呼び、“友らよ、この三ヶ月間、いくつの威儀で過ごしますか”と尋ねました。“尊師、四つの威儀で過ごします”と答えました。“友らよ、それはふさわしいことでしょうか。不放逸であるべきではないでしょうか。私たちは存命中のブッダのもとで瞑想の主題を授かって来たのです。ブッダという方々は、怠惰によって喜ばせることはできません。善き志によってこそ喜ばせるべきです。放逸な者にとって、四悪趣は自分の家のようなものです。友らよ、不放逸でありなさい”。“では尊師、あなたはどうなさるのですか”。“私は三つの威儀で過ごすつもりだ。背中を伸ばすことはしない”。“尊師、素晴らしいことです。不放逸であってください”。

อถ เถรสฺส นิทฺทํ อโนกฺกมนฺตสฺส ปฐมมาเส อติกฺกนฺเต มชฺฌิมมาเส สมฺปตฺเต อกฺขิโรโค อุปฺปชฺชิ. ฉิทฺทฆฏโต อุทกธารา วิย อกฺขีหิ อสฺสุธารา ปคฺฆรนฺติ. โส สพฺพรตฺตึ สมณธมฺมํ กตฺวา อรุณุคฺคมเน คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภิกฺขาจารเวลา, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. ‘‘เตน หิ, อาวุโส, คณฺหถ ปตฺตจีวร’’นฺติ. อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิ. ภิกฺขู ตสฺส อกฺขีหิ อสฺสูนิ ปคฺฆรนฺเต ทิสฺวา, ‘‘กิเมตํ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อกฺขีนิ เม, อาวุโส, วาตา วิชฺฌนฺตี’’ติ. ‘‘นนุ, ภนฺเต, เวชฺเชน ปวาริตมฺหา, ตสฺส กเถมา’’ติ. ‘‘สาธาวุโส’’ติ เต เวชฺชสฺส กถยึสุ. โส เตลํ ปจิตฺวา เปเสสิ. เถโร นาสาย เตลํ อาสิญฺจนฺโต นิสินฺนโกว อาสิญฺจิตฺวา อนฺโตคามํ ปาวิสิ. เวชฺโช ตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อยฺยสฺส กิร อกฺขีนิ วาโต วิชฺฌตี’’ติ? ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มยา เตลํ ปจิตฺวา เปสิตํ, นาสาย โว เตลํ อาสิตฺต’’นฺติ? ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติ. ‘‘อิทานิ กีทิส’’นฺติ? ‘‘รุชฺชเตว อุปาสกา’’ติ. เวชฺโช ‘‘มยา เอกวาเรเนว วูปสมนสมตฺถํ เตลํ ปหิตํ, กึ นุ โข โรโค น วูปสนฺโต’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘ภนฺเต, นิสีทิตฺวา โว เตลํ อาสิตฺตํ, นิปชฺชิตฺวา’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโนปิ น กเถสิ. โส ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส [Pg.7] วสนฏฺฐานํ โอโลเกสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, คจฺฉถา’’ติ เถรํ วิสฺสชฺเชตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ โอโลเกนฺโต จงฺกมนนิสีทนฏฺฐานเมว ทิสฺวา สยนฏฺฐานํ อทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, นิสินฺเนหิ โว อาสิตฺตํ, นิปนฺเนหี’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ‘‘มา, ภนฺเต, เอวํ กริตฺถ, สมณธมฺโม นาม สรีรํ ยาเปนฺเตน สกฺกา กาตุํ, นิปชฺชิตฺวา อาสิญฺจถา’’ติ ปุนปฺปุนํ ยาจิ. ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ตาวาวุโส, มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ เวชฺชํ อุยฺโยเชสิ. เถรสฺส จ ตตฺถ เนว ญาตี, น สาโลหิตา อตฺถิ, เตน สทฺธึ มนฺเตยฺย? กรชกาเยน ปน สทฺธึ มนฺเตนฺโต ‘‘วเทหิ ตาว, อาวุโส ปาลิต, ตฺวํ กึ อกฺขีนิ โอโลเกสฺสสิ, อุทาหุ พุทฺธสาสนํ? อนมตคฺคสฺมิญฺหิ สํสารวฏฺเฏ ตว อกฺขิกาณสฺส คณนา นาม นตฺถิ, อเนกานิ ปน พุทฺธสตานิ พุทฺธสหสฺสานิ อตีตานิ. เตสุ เต เอกพุทฺโธปิ น ปริจิณฺโณ, อิทานิ อิมํ อนฺโตวสฺสํ ตโย มาเส น นิปชฺชิสฺสามีติ เตมาสํ นิพทฺธวีริยํ กริสฺสามิ. ตสฺมา เต จกฺขูนิ นสฺสนฺตุ วา ภิชฺชนฺตุ วา, พุทฺธสาสนเมว ธาเรหิ, มา จกฺขูนี’’ติ ภูตกายํ โอวทนฺโต อิมา คาถาโย อภาสิ –

時に、眠りに就くことのなかった長老に、安居の最初の月が過ぎ、中月が至ったとき、眼病が生じた。穴の開いた瓶から漏れ出る水の流れのように、眼から涙の筋が流れ落ちた。そのマハーパーラ長老は、夜通し沙門の法を修め、夜明けに部屋に入って座した。比丘たちは托鉢の時刻に長老のもとへ行き、“尊師、托鉢の時間です”と言った。“ならば、友らよ、鉢と衣を取りなさい”と言い、自らの鉢と衣を彼らに持たせて部屋を出た。比丘たちは長老の眼から涙が流れているのを見て、“尊師、これはどうしたことですか”と尋ねた。“友らよ、風が私の眼を刺すのだ”。“尊師、医師が治療を申し出ております。彼に伝えましょうか”。“よかろう、友らよ”と言い、彼らは医師に伝えた。医師は油を調合して送った。長老は鼻に油を注ぐ際、座ったままで注ぎ、村へと入った。医師は彼を見て言った。“尊師、お師様の眼を風が刺すとのことですが、本当ですか”。“その通りだ、信者よ”と言ったとき、“尊師、私が油を調合して送りました。鼻から油を注がれましたか”と尋ねた。“その通りだ、信者よ”。“今はどのようですか”。“信者よ、相変わらず痛むのだ”。医師は“私は一度の点鼻で治癒しうる油を送ったのに、なぜ病が癒えないのか”と考え、“尊師、座って注がれましたか、それとも横になってですか”と尋ねた。長老は黙していた。何度も問われたが答えなかった。医師は“精舎へ行って長老の住処を見よう”と考え、“尊師、ではお行きください”と長老を送り出し、精舎へ行って長老の住処を検めると、経行する場所と座る場所だけが見え、寝所が見えなかった。そこで“尊師、座って注がれたのですか、それとも横になってですか”と尋ねた。長老は黙していた。“尊師、そのようになさらないでください。沙門の法というものは、身体を維持してこそ成し遂げられるものです。横になって注いでください”と何度も懇願した。“友よ、ひとまず行きなさい。よく考えてから決めることにしよう”と言って医師を帰らせた。長老にはその村に親族も身内もいなかった。ならば誰と相談するというのか。そこで自身の肉体と相談しながら、“友よパーリタよ、言いなさい。お前は眼を大事にするのか、それとも仏教を大事にするのか。始まりの知れない輪廻において、お前が失明した数は計り知れない。多くの百の仏、千の仏が過ぎ去っていった。その中で、お前は一人の仏の教えも完遂しなかった。今、この雨安居の三ヶ月間、私は横にならないと決めて精進しよう。ゆえに、お前の眼は滅びようと砕けようと、仏教の教えのみを保持せよ。眼を保持するな”と、四大からなる肉体を戒めながら、これらの偈を唱えた。

‘‘จกฺขูนิ หายนฺตุ มมายิตานิ,โสตานิ หายนฺตุ ตเถว กาโย;

สพฺพมฺปิทํ หายตุ เทหนิสฺสิตํ,กึ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสิ.

“私が愛着してきた眼は衰え、耳も衰え、身体もまたそのようになれ。この身体に依存するすべてが衰え去れ。パーリタよ、なぜお前は怠るのか。”

‘‘จกฺขูนิ ชีรนฺตุ มมายิตานิ,โสตานิ ชีรนฺตุ ตเถว กาโย;

สพฺพมฺปิทํ ชีรตุ เทหนิสฺสิตํ,กึ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสิ.

“私が愛着してきた眼は朽ち、耳も朽ち、身体もまたそのようになれ。この身体に依存するすべてが朽ち果てよ。パーリタよ、なぜお前は怠るのか。”

‘‘จกฺขูนิ ภิชฺชนฺตุ มมายิตานิ,โสตานิ ภิชฺชนฺตุ ตเถว กาโย;

สพฺพมฺปิทํ ภิชฺชตุ เทหนิสฺสิตํ,กึ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสี’’ติ.

“私が愛着してきた眼は砕け、耳も砕け、身体もまたそのようになれ。この身体に依存するすべてが砕け散れ。パーリタよ、なぜお前は怠るのか。”

เอวํ [Pg.8] ตีหิ คาถาหิ อตฺตโน โอวาทํ ทตฺวา นิสินฺนโกว นตฺถุกมฺมํ กตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เวชฺโช ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, นตฺถุกมฺมํ กต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติ. ‘‘กีทิสํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘รุชฺชเตว อุปาสกา’’ติ. ‘‘นิสีทิตฺวา โว, ภนฺเต, นตฺถุกมฺมํ กตํ, นิปชฺชิตฺวา’’ติ. เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโนปิ น กิญฺจิ กเถสิ. อถ นํ เวชฺโช, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห สปฺปายํ น กโรถ, อชฺชโต ปฏฺฐาย ‘อสุเกน เม เตลํ ปกฺก’นฺติ มา วทิตฺถ, อหมฺปิ ‘มยา โว เตลํ ปกฺก’นฺติ น วกฺขามี’’ติ อาห. โส เวชฺเชน ปจฺจกฺขาโต วิหารํ คนฺตฺวา ตฺวํ เวชฺเชนาปิ ปจฺจกฺขาโตสิ, อิริยาปถํ มา วิสฺสชฺชิ สมณาติ.

このように三つの偈によって自分自身に訓戒を与え、座ったままで点鼻の処置を行い、村へ托鉢のために立ち入った。医師は彼を見て“尊師、点鼻はなされましたか”と尋ねた。“そうだ、信者よ”。“尊師、いかがですか”。“信者よ、相変わらず痛むのだ”。“尊師、座って点鼻をなされましたか、それとも横になってですか”。長老は黙していた。何度も問われたが、一言も答えなかった。そこで医師は彼に言った。“尊師、あなたは適切なことをなさいません。今日から‘あの医師が私のために油を調合した’と言わないでください。私も‘私があなたの身体のために油を調合した’とは言いません”。医師に見放された長老は精舎へ帰り、“修行僧パーリタよ、お前は医師にも見放された。修行の姿勢を捨てるな”と自らを励ました。

‘‘ปฏิกฺขิตฺโต ติกิจฺฉาย, เวชฺเชนาปิ วิวชฺชิโต;

นิยโต มจฺจุราชสฺส, กึ ปาลิต ปมชฺชสี’’ติ. –

“治療は拒まれ、医師にも見放された。死王の支配に服することは決まっている。パーリタよ、なぜお前は怠るのか。”

อิมาย คาถาย อตฺตานํ โอวทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. อถสฺส มชฺฌิมยาเม อติกฺกนฺเต อปุพฺพํ อจริมํ อกฺขีนิ เจว กิเลสา จ ภิชฺชึสุ. โส สุกฺขวิปสฺสโก อรหา หุตฺวา คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ.

この偈をもって自分自身を戒め、沙門の法を修めた。すると、中夜が過ぎ去ったとき、前後することなく同時に、眼は砕け、煩悩もまた砕け散った。彼は、純観の阿羅漢（止を伴わず観のみで悟った聖者）となり、部屋に入って座した。

ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย อาคนฺตฺวา ‘‘ภิกฺขาจารกาโล, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. ‘‘กาโล, อาวุโส’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ คจฺฉถา’’ติ. ‘‘กึ ตุมฺเห ปน, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อกฺขีนิ เม, อาวุโส, ปริหีนานี’’ติ. เต ตสฺส อกฺขีนิ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺณเนตฺตา หุตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มา จินฺตยิตฺถ, มยํ โว ปฏิชคฺคิสฺสามา’’ติ เถรํ สมสฺสาเสตฺวา กตฺตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. มนุสฺสา เถรํ อทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ อยฺโย กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ยาคุํ เปเสตฺวา สยํ ปิณฺฑปาตมาทาย คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปาทมูเล ปริวตฺตมานา โรทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยํ โว ปฏิชคฺคิสฺสาม, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ปกฺกมึสุ.

比丘たちが托鉢の時刻に来て、“尊師、托鉢の時間です”と言った。“友らよ、時間か”。“はい、尊師”。“ならば行きなさい”。“しかし尊師、あなたはどうされるのですか”。“友らよ、私の眼は失われた”。彼らは長老の眼を見て、涙に目を潤ませ、“尊師、心配なさらないでください。私たちがあなたをお世話いたします”と言い、長老を慰め、なすべき義務を果たしてから、村へ托鉢に入った。人々は長老の姿が見えないので、“尊師、私たちの聖者はどこにおられますか”と尋ね、その事情を聞いて、粥を届けさせ、自らも供養の品を携えてやって来た。長老を拝し、足元に伏して泣きながら、“尊師、私たちがあなたをお世話いたします。心配なさらないでください”と慰めてから、立ち去った。

ตโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ ยาคุภตฺตํ วิหารเมว เปเสนฺติ. เถโรปิ อิตเร สฏฺฐิ ภิกฺขู นิรนฺตรํ โอวทติ. เต ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อุปกฏฺฐาย ปวารณาย สพฺเพว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เต วุฏฺฐวสฺสา จ ปน สตฺถารํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา เถรมาหํสุ, ‘‘ภนฺเต, สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหา’’ติ[Pg.9]. เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ เอเตหิ สทฺธึ คจฺฉนฺเต สพฺเพ กิลมิสฺสนฺติ, ภิกฺขมฺปิ ลภิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, อิเม ปุเรตรเมว เปเสสฺสามี’’ติ. อถ เน อาห – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถา’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ปน ภนฺเต’’ติ? ‘‘อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ คจฺฉนฺเต สพฺเพ กิลมิสฺสถ, ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถา’’ติ. ‘‘มา, ภนฺเต, เอวํ กริตฺถ, มยํ ตุมฺเหหิ สทฺธึเยว คมิสฺสามา’’ติ. ‘‘มา โว, อาวุโส, เอวํ รุจฺจิตฺถ, เอวํ สนฺเต มยฺหํ อผาสุกํ ภวิสฺสติ, มยฺหํ กนิฏฺโฐ ปน ตุมฺเห ทิสฺวา ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺส มม จกฺขูนํ ปริหีนภาวํ อาโรเจยฺยาถ, โส มยฺหํ สนฺติกํ กญฺจิเทว ปหิณิสฺสติ, เตน สทฺธึ อาคจฺฉิสฺสามิ, ตุมฺเห มม วจเนน ทสพลญฺจ อสีติมหาเถเร จ วนฺทถา’’ติ เต อุยฺโยเชสิ.

その日から、人々は常に粥と食事を寺院へ送った。長老もまた、他の六十人の僧侶たちを絶えず教導した。彼らは長老の教えに従い、安居の終わりの自恣（パヴァーラナー）の日が近づく頃、全員が四無碍解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に達した。彼らは安居を終えると、師（仏陀）にまみえたいと願い、長老に“尊師、私たちは師にまみえたいのです”と言った。長老は彼らの言葉を聞いて、次のように考えた。“私は弱っており、道中には非人（悪鬼）に支配された森がある。私が彼らと共に行けば、皆が疲れ果て、托鉢もままならないだろう。まず彼らを先に行かせよう”。そこで彼らに言った。“諸比丘よ、あなた方は先に行きなさい”。“では尊師はいつ行かれるのですか？”。“私は弱っており、道中には悪鬼の森がある。私があなた方と共に行けば、皆が疲れるだろう。あなた方は先に行きなさい”。“尊師、そのようなことはなさらないでください。私たちはあなたと共に行きます”。“諸比丘よ、それを望んではいけない。そうすれば私にとって不自由が生じるだろう。私の弟があなた方を見て尋ねるだろうから、その時、私の両眼が失われたことを告げなさい。彼は私の元に誰かを送るだろう。その者と共に私は行こう。あなた方は私の言葉として、十力尊（仏陀）と八十の大長老たちに礼拝してほしい”。そう言って長老は彼らを送り出した。

เต เถรํ ขมาเปตฺวา อนฺโตคามํ ปวิสึสุ. มนุสฺสา เต ทิสฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, อยฺยานํ คมนากาโร ปญฺญายตี’’ติ? ‘‘อาม, อุปาสกา, สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหา’’ติ. เต ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา เตสํ คมนฉนฺทเมว ญตฺวา อนุคนฺตฺวา ปริเทวิตฺวา นิวตฺตึสุ. เตปิ อนุปุพฺเพน เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารญฺจ อสีติมหาเถเร จ เถรสฺส วจเนน วนฺทิตฺวา ปุนทิวเส ยตฺถ เถรสฺส กนิฏฺโฐ วสติ, ตํ วีถึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. กุฏุมฺพิโก เต สญฺชานิตฺวา นิสีทาเปตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ‘‘ภาติกตฺเถโร เม, ภนฺเต, กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. โส ตํ สุตฺวาว เตสํ ปาทมูเล ปริวตฺเตนฺโต โรทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘เถโร อิโต กสฺสจิ อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, ตสฺส คตกาเล เตน สทฺธึ อาคมิสฺสตี’’ติ. ‘‘อยํ เม, ภนฺเต, ภาคิเนยฺโย ปาลิโต นาม, เอตํ เปเสถา’’ติ. ‘‘เอวํ เปเสตุํ น สกฺกา, มคฺเค ปริปนฺโถ อตฺถิ, ตํ ปพฺพาเชตฺวา เปเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘เอวํ กตฺวา เปเสถ, ภนฺเต’’ติ. อถ นํ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสมตฺตํ ปตฺตจีวรคฺคหณาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา มคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา ปหิณึสุ.

彼らは長老に許しを請い、村に入った。人々は彼らを見て座らせ、施食を与えて尋ねた。“尊師方、どこかへ行かれるようですが？”。“そうです、信者たちよ。私たちは師にまみえたいのです”。人々は何度も引き止めたが、彼らの意志が固いのを知ると、見送って泣きながら引き返した。彼らは順に旅をして祇園精舎に至り、仏陀と八十の大長老に長老の言葉を伝えて礼拝した。翌日、長老の弟が住む場所へ托鉢に入った。長者（弟）は彼らに気づいて座らせ、挨拶を交わして尋ねた。“尊師方、私の兄の長老はどこにおられますか？”。そこで彼らはその状況を伝えた。彼はそれを聞くと、彼らの足元に倒れ伏して泣き、尋ねた。“尊師、今、何をすべきでしょうか？”。“長老はここから誰かが来るのを待っておられる。その者が来れば、その者と共に来られるだろう”。“尊師、私の甥にパーリタという者がいます。彼を送ってください”。“その姿（在家）のまま送ることはできない。道中には災難がある。彼を出家させて送るのが相応しい”。“尊師、そのようにして送ってください”。そこで彼を出家させ、半月ほど鉢や衣の持ち方などを教え、道を教えて送り出した。

โส อนุปุพฺเพน ตํ คามํ ปตฺวา คามทฺวาเร เอกํ มหลฺลกํ ทิสฺวา, ‘‘อิมํ คามํ นิสฺสาย โกจิ อารญฺญโก วิหาโร อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘โก นาม ตตฺถ วสตี’’ติ? ‘‘ปาลิตตฺเถโร นาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘มคฺคํ เม อาจิกฺขถา’’ติ. ‘‘โกสิ ตฺวํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เถรสฺส ภาคิเนยฺโยมฺหี’’ติ. อถ [Pg.10] นํ คเหตฺวา วิหารํ เนสิ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา อฑฺฒมาสมตฺตํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เถรํ สมฺมา ปฏิชคฺคิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มาตุลกุฏุมฺพิโก เม ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, เอถ, คจฺฉามา’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ อิมํ เม ยฏฺฐิโกฏึ คณฺหาหี’’ติ. โส ยฏฺฐิโกฏึ คเหตฺวา เถเรน สทฺธึ อนฺโตคามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา เถรํ นิสีทาเปตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, คมนากาโร โว ปญฺญายตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อาม, อุปาสกา, คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิสฺสามี’’ติ. เต นานปฺปกาเรน ยาจิตฺวา อลภนฺตา เถรํ อุยฺโยเชตฺวา อุปฑฺฒปถํ คนฺตฺวา โรทิตฺวา นิวตฺตึสุ. สามเณโร เถรํ ยฏฺฐิโกฏิยา อาทาย คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อฏวิยํ กฏฺฐนครํ นาม เถเรน อุปนิสฺสาย วุฏฺฐปุพฺพํ คามํ สมฺปาปุณิ, โส คามโต นิกฺขมิตฺวา อรญฺเญ คีตํ คายิตฺวา ทารูนิ อุทฺธรนฺติยา เอกิสฺสา อิตฺถิยา คีตสทฺทํ สุตฺวา สเร นิมิตฺตํ คณฺหิ. อิตฺถิสทฺโท วิย หิ อญฺโญ สทฺโท ปุริสานํ สกลสรีรํ ผริตฺวา ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เตนาห ภควา –

パーリタ沙弥は順に旅をしてその村に到着し、村の入り口で一人の老人を見て尋ねた。“この村の近くに、林間の寺院はありますか？”。“あります、尊師”。“そこには誰という名の方が住んでいますか？”。“パーラ長老という名の方が住んでいます”。“私に道を教えてください”。“尊師、あなたは何者ですか？”。“私は長老の甥です”。そこで老人は沙弥を連れて寺院へ案内した。彼は長老に礼拝し、半月ほど身の回りの世話（義務）を尽くし、長老をよく養ってから言った。“尊師、私の叔父である長者が、あなたの来訪を待っています。さあ、行きましょう”。長老は“それならば、私のこの杖の先を掴みなさい”と言った。彼は杖の先を掴み、長老と共に村に入った。人々は長老を座らせて尋ねた。“尊師、どこかへ行かれるのですか？”。“そうだ、信者たちよ。行って師に礼拝するつもりだ”。彼らは様々に引き止めたが叶わず、長老を送り出し、道の半ばまで同行して泣きながら引き返した。沙弥が杖の先で長老を導いて行く途中、森の中で、かつて長老が依止して住んでいたカッタナガラという名の村の近くに至った。沙弥は、村から出て森で歌を歌いながら薪を拾っている一人の女の歌声を聞き、その声に心を奪われた。女の声ほどに、男の全身を駆け巡って心を捉えて離さない他の声はないからである。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกสทฺทมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิสทฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒).

“比丘たちよ、女の声ほどに、このように男の心を捉えて離さない他の声を、私は一つとして見出さない”

สามเณโร ตตฺถ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ยฏฺฐิโกฏึ วิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘ติฏฺฐถ ตาว, ภนฺเต, กิจฺจํ เม อตฺถี’’ติ ตสฺสา สนฺติกํ คโต. สา ตํ ทิสฺวา ตุณฺหี อโหสิ. โส ตาย สทฺธึ สีลวิปตฺตึ ปาปุณิ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อิทาเนว เอโก คีตสทฺโท สุยฺยิตฺถ. โส จ โข อิตฺถิยา สทฺโท ฉิชฺชิ, สามเณโรปิ จิรายติ, โส ตาย สทฺธึ สีลวิปตฺตึ ปตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ. โสปิ อตฺตโน กิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘คจฺฉาม, ภนฺเต’’ติ อาห. อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ปาโปชาโตสิ สามเณรา’’ติ. โส ตุณฺหี หุตฺวา เถเรน ปุนปฺปุนํ ปุฏฺโฐปิ น กิญฺจิ กเถสิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ตาทิเสน ปาเปน มม ยฏฺฐิโกฏิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถี’’ติ. โส สํเวคปฺปตฺโต กาสายานิ อปเนตฺวา คิหินิยาเมน ปริทหิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ ปุพฺเพ สามเณโร, อิทานิ ปนมฺหิ คิหี ชาโต, ปพฺพชนฺโตปิ จ สฺวาหํ น สทฺธาย ปพฺพชิโต, มคฺคปริปนฺถภเยน ปพฺพชิโต, เอถ คจฺฉามา’’ติ อาห. ‘‘อาวุโส, คิหิปาโปปิ สมณปาโปปิ ปาโปเยว, ตฺวํ สมณภาเว ฐตฺวาปิ สีลมตฺตํ ปูเรตุํ นาสกฺขิ, คิหี หุตฺวา กึ [Pg.11] นาม กลฺยาณํ กริสฺสสิ, ตาทิเสน ปาเปน มม ยฏฺฐิโกฏิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, อมนุสฺสุปทฺทโว มคฺโค, ตุมฺเห จ อนฺธา อปริณายกา, กถํ อิธ วสิสฺสถา’’ติ? อถ นํ เถโร, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ มา เอวํ จินฺตยิ, อิเธว เม นิปชฺชิตฺวา มรนฺตสฺสาปิ อปราปรํ ปริวตฺตนฺตสฺสาปิ ตยา สทฺธึ คมนํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

沙弥はその声に心を奪われ、杖の端を離して、“大徳（尊師）よ、少しお待ちください。私にはなすべき用事があります”と言って、その女のもとへ行った。彼女は彼を見ると黙った。彼は彼女と共に破戒の罪を犯した。長老は考えた。“今しがた、ある歌声が聞こえた。そして、その女の声が途絶えた。沙弥も戻るのが遅い。彼は彼女と共に破戒に至ったのであろう”。沙弥もまた自分の用を済ませて戻ってくると、“大徳よ、行きましょう”と言った。そこで長老は彼に尋ねた。“沙弥よ、お前は堕落したのか”。彼は黙っていたが、長老が繰り返し尋ねても何も答えなかった。長老は言った。“そのような悪人に私の杖の端を掴ませる必要はない”。彼は後悔に襲われ、黄衣を脱ぎ捨てて俗人の姿を整え、“大徳よ、私は以前は沙弥でしたが、今は俗人となりました。私が修行者となったのは信仰によるものではなく、道中の険難を恐れてのことでした。さあ、行きましょう”と言った。“友よ、俗人の悪人も修行者の悪人も、悪人であることに変わりはない。お前は修行者の身でありながら戒めを保つことさえできなかった。俗人となって、どうして善い行いなどできようか。そのような悪人に私の杖の端を掴ませる必要はない”と長老は言った。“大徳よ、この道には非人の災いがあり、あなた様は盲目で導き手もおりません。どうしてここに留まることができましょうか”と彼が言うと、長老は“友よ、そのように案ずるな。ここで横になって死ぬことになろうとも、お前と共に歩むことは決してない”と言って、これらの偈を唱えた。

‘‘หนฺทาหํ หตจกฺขุสฺมิ, กนฺตารทฺธานมาคโต;

เสยฺยมาโน น คจฺฉามิ, นตฺถิ พาเล สหายตา.

“今、私は眼を失い、険しい荒野の道に来た。たとえ横たわったままでも私は行かない。愚か者に道連れはない。”

‘‘หนฺทาหํ หตจกฺขุสฺมิ, กนฺตารทฺธานมาคโต;

มริสฺสามิ โน คมิสฺสามิ, นตฺถิ พาเล สหายตา’’ติ.

“今、私は眼を失い、険しい荒野の道に来た。たとえ死ぬことがあっても私は行かない。愚か者に道連れはない。”

ตํ สุตฺวา อิตโร สํเวคชาโต ‘‘ภาริยํ วต เม สาหสิกํ อนนุจฺฉวิกํ กมฺมํ กต’’นฺติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต วนสณฺฑํ ปกฺขนฺทิตฺวา ตถา ปกฺกนฺโตว อโหสิ. เถรสฺสาปิ สีลเตเชน สฏฺฐิโยชนายามํ ปญฺญาสโยชนวิตฺถตํ ปนฺนรสโยชนพหลํ ชยสุมนปุปฺผวณฺณํ นิสีทนุฏฺฐหนกาเลสุ โอนมนุนฺนมนปกติกํ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ‘‘โก นุ โข มํ ฐานา จาเวตุกาโม’’ติ โอโลเกนฺโต ทิพฺเพน จกฺขุนา เถรํ อทฺทส. เตนาหุ โปราณา –

それを聞いて、相手（沙弥だった男）は激しい後悔の念に駆られ、“私はなんと無謀で不相応な行いをしてしまったことか”と両腕を上げて泣き叫びながら、森の中へ駆け込み、そのまま去って行った。一方、長老の戒の徳によって、長さ六十由旬、幅五十由旬、厚さ十五由旬あり、ジャヤスマナの花のような色をして、座ったり立ち上がったりする際に沈んだり盛り上がったりする性質を持つ、天界の王サッカのパンデゥカンバラ石の座が熱を帯びた。サッカは“一体誰が私をこの座から動かそうとしているのか”と見渡すと、天眼によって長老の姿を見た。それゆえ古の師たちはこう述べている。

‘‘สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยิ;

ปาปครหี อยํ ปาโล, อาชีวํ ปริโสธยิ.

“千の眼を持つ天界の主は、天眼を清めた。悪をそしるこのパーラは、自らの清らかな生計を全うした。”

‘‘สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยิ;

ธมฺมครุโก อยํ ปาโล, นิสินฺโน สาสเน รโต’’ติ.

“千の眼を持つ天界の主は、天眼を清めた。法を重んじるこのパーラは、教えの中に安らぎ、喜びを抱いている。”

อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สจาหํ เอวรูปสฺส ปาปครหิโน ธมฺมครุกสฺส อยฺยสฺส สนฺติกํ น คมิสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺย, คมิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติ. ตโต –

そこで、彼（サッカ）にこのような思いが生じた。“もし私が、このように悪をそしり法を重んじる聖者のもとへ行かなければ、私の頭は七つに割れてしまうだろう。彼のところへ行こう”。そして、

‘‘สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท, เทวรชฺชสิรินฺธโร;

ตงฺขเณน อาคนฺตฺวาน, จกฺขุปาลมุปาคมิ’’. –

“天界の王権の栄光をまとう千の眼の主は、瞬く間にやって来て、チャックパーラに近づいた。”

อุปคนฺตฺวา จ ปน เถรสฺส อวิทูเร ปทสทฺทมกาสิ. อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ – ‘‘โก เอโส’’ติ? ‘‘อหํ, ภนฺเต, อทฺธิโก’’ติ. ‘‘กุหึ ยาสิ อุปาสกา’’ติ[Pg.12]? ‘‘สาวตฺถิยํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ยาหิ, อาวุโส’’ติ. ‘‘อยฺโย ปน, ภนฺเต, กุหึ คมิสฺสตี’’ติ? ‘‘อหมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ เอกโตว คจฺฉาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อหํ, อาวุโส, ทุพฺพโล, มยา สทฺธึ คจฺฉนฺตสฺส ตว ปปญฺโจ ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘มยฺหํ อจฺจายิกํ นตฺถิ, อหมฺปิ อยฺเยน สทฺธึ คจฺฉนฺโต ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ เอกํ ลภิสฺสามิ, เอกโตว คจฺฉาม, ภนฺเต’’ติ. เถโร ‘‘เอโส สปฺปุริโส ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เตน หิ สทฺธึ คมิสฺสามิ, ยฏฺฐิโกฏึ คณฺห อุปาสกา’’ติ อาห. สกฺโก ตถา กตฺวา ปถวึ สงฺขิปนฺโต สายนฺหสมเย เชตวนํ สมฺปาเปสิ. เถโร สงฺขปณวาทิสทฺทํ สุตฺวา ‘‘กตฺเถโส สทฺโท’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิยํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ปุพฺเพ มยํ คมนกาเล จิเรน คมิมฺหา’’ติ. ‘‘อหํ อุชุมคฺคํ ชานามิ, ภนฺเต’’ติ. ตสฺมึ ขเณ เถโร ‘‘นายํ มนุสฺโส, เทวตา ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขสิ.

近づいて、長老の近くで足音をさせた。そこで長老は“そこにいるのは誰か”と尋ねた。“大徳よ、私は旅人です”。“信者よ、どこへ行くのか”。“大徳よ、舎衛城へ行きます”。“友よ、行きなさい”。“しかし大徳よ、あなた様はどこへ行かれるのですか”。“私もそこへ行くのだ”。“それならば、ご一緒しましょう、大徳よ”。“友よ、私は弱っており、私と共に歩めばお前は遅れてしまうだろう”。“私には急ぐ用事はありません。お供することで、十の福業事の一つを得ることができるでしょう。ですから、ご一緒しましょう”と言った。長老は“彼は善人に違いない”と考え、“それなら一緒に行こう。信者よ、杖の端を掴みなさい”と言った。サッカはその通りにし、大地を縮めて、夕刻には（早くも）祇園精舎に到着させた。長老は法螺貝や太鼓の音を聞いて“これはどこから聞こえる音か”と尋ねた。“大徳よ、舎衛城の音です”。“以前歩いた時は、着くまでに長い時間がかかったが”。“大徳よ、私は近道を知っているのです”。その時、長老は“この者は人間ではない、神（天人）に違いない”と確信した。

‘‘สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท, เทวรชฺชสิรินฺธโร;

สงฺขิปิตฺวาน ตํ มคฺคํ, ขิปฺปํ สาวตฺถิมาคมี’’ติ.

“天界の王権の栄光をまとう千の眼の主は、その道を縮めて、速やかに舎衛城に到着した。”

โส เถรํ เนตฺวา เถรสฺเสวตฺถาย กนิฏฺฐกุฏุมฺพิเกน การิตํ ปณฺณสาลํ เนตฺวา ผลเก นิสีทาเปตฺวา ปิยสหายกวณฺเณน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘สมฺม, จูฬปาลา’’ติ ปกฺโกสิ. ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ? ‘‘เถรสฺสาคตภาวํ ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ, กึ ปน เถโร อาคโต’’ติ? ‘‘อาม, สมฺม, อิทานิ อหํ วิหารํ คนฺตฺวา เถรํ ตยา การิตปณฺณสาลาย นิสินฺนกํ ทิสฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. กุฏุมฺพิโกปิ วิหารํ คนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา ปาทมูเล ปริวตฺตนฺโต โรทิตฺวา ‘‘อิทํ ทิสฺวา อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปพฺพชิตุํ นาทาสิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฺเว ทาสทารเก ภุชิสฺเส กตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชตฺวา ‘‘อนฺโตคามโต ยาคุภตฺตาทีนิ อาหริตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหถา’’ติ ปฏิยาเทสิ. สามเณรา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหึสุ.

彼は長老を導き、末の弟の長者が長老のために建てた葉葺きの庵へと案内し、椅子に座らせた。それから親しい友人の姿を借りて、その弟のもとへ行き、“友のチューラパーラよ”と呼びかけた。“何だ、友よ”。“長老が帰られたのを知っているか”。“いや知らない。長老が戻られたのか”。“そうだ、友よ。今、精舎へ行って、お前が建てた庵に長老が座っておられるのを見てきたところだ”と言って去った。弟も精舎へ行き、長老を見て、その足元に身を投じて泣き、“大徳よ、このような苦難に遭われることを見越していたからこそ、私はあなた様が出家なさるのをお止めしたのです”などと言い、二人の下男を自由の身にして長老のもとで出家させ、“村の中から粥や飯などを運び、長老にお仕えしなさい”と指示した。沙弥たちは諸々の奉仕をして長老に仕えた。

อเถกทิวสํ ทิสาวาสิโน ภิกฺขู ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ เชตวนํ อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา อสีติมหาเถเร จ, วนฺทิตฺวา วิหารจาริกํ จรนฺตา จกฺขุปาลตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ‘‘อิทมฺปิ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สายํ [Pg.13] ตทภิมุขา อเหสุํ. ตสฺมึ ขเณ มหาเมโฆ อุฏฺฐหิ. เต ‘‘อิทานิ อติสายนฺโห, เมโฆ จ อุฏฺฐิโต, ปาโตว คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสามา’’ติ นิวตฺตึสุ. เทโว ปฐมยามํ วสฺสิตฺวา มชฺฌิมยาเม วิคโต. เถโร อารทฺธวีริโย อาจิณฺณจงฺกมโน, ตสฺมา ปจฺฉิมยาเม จงฺกมนํ โอตริ. ตทา จ ปน นววุฏฺฐาย ภูมิยา พหู อินฺทโคปกา อุฏฺฐหึสุ. เต เถเร จงฺกมนฺเต เยภุยฺเยน วิปชฺชึสุ. อนฺเตวาสิกา เถรสฺส จงฺกมนฏฺฐานํ กาลสฺเสว น สมฺมชฺชึสุ. อิตเร ภิกฺขู ‘‘เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคนฺตฺวา จงฺกมเน มตปาณเก ทิสฺวา ‘‘โก อิมสฺมึ จงฺกมตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, ภนฺเต’’ติ. เต อุชฺฌายึสุ ‘‘ปสฺสถาวุโส, สมณสฺส กมฺมํ, สจกฺขุกกาเล นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺโต กิญฺจิ อกตฺวา อิทานิ จกฺขุวิกลกาเล ‘จงฺกมามี’ติ เอตฺตเก ปาณเก มาเรสิ ‘อตฺถํ กริสฺสามี’ติ อนตฺถํ กโรตี’’ติ.

ある日のこと、各地に住む比丘たちが“世尊にお目にかかろう”と、祇園精舎へとやって来ました。彼らは世尊を礼拝し、また八十人の大長老たちを礼拝した後、寺院内を巡っていた際、チャックパーラ長老の住まいに至り、“ここも拝見しよう”と、夕刻にその場所へと向かいました。その時、大雨が降り出しました。比丘たちは“今はもう夜も更けており、雨も降り出した。明朝早くに来て拝見することにしよう”と言って、引き返しました。雨は夜の第一更（初夜）に降り、第二更（中夜）には止みました。長老は精進に励み、常に経行（歩行瞑想）を実践する方であったため、第三更（後夜）に経行所へと降りました。その時、雨上がりの湿った地面には、多くの紅粉虫（インドゴーパカ）が発生していました。長老が経行をされる間に、それらの虫の多くが踏み殺されてしまいました。長老の弟子である沙弥たちは、早朝に経行所の掃除をしていませんでした。他所から来た比丘たちが“長老の住まいを拝見しよう”とやって来て、経行所に死んでいる虫たちを見て、“ここで経行をしているのは誰か”と尋ねました。弟子たちは“私たちの和尚（チャックパーラ長老）です、大徳よ”と答えました。それを聞いた比丘たちは“諸兄よ、見なさい。あの修行者の仕業を。目が開いていた時には横になって眠り、何もしなかったのに、今、目が見えなくなってから‘経行をする’と言って、これほど多くの虫を殺した。自分の利益をなそうとして、不利益なことをしている”と非難しました。

อถ โข เต คนฺตฺวา ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ, ‘‘ภนฺเต, จกฺขุปาลตฺเถโร ‘จงฺกมามี’ติ พหู ปาณเก มาเรสี’’ติ. ‘‘กึ ปน โส ตุมฺเหหิ มาเรนฺโต ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘น ทิฏฺโฐ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ยเถว ตุมฺเห ตํ น ปสฺสถ, ตเถว โสปิ เต ปาเณ น ปสฺสติ. ขีณาสวานํ มรณเจตนา นาม นตฺถิ, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสเย สติ กสฺมา อนฺโธ ชาโต’’ติ? ‘‘อตฺตโน กตกมฺมวเสน, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เตน กต’’นฺติ? เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถ –

その後、比丘たちは世尊のもとへ行き、“世尊よ、チャックパーラ長老は‘経行をする’と言って、多くの虫を殺しました”と報告しました。世尊は“では、お前たちは、彼が虫を殺すのをその目で見たのか”と問われました。“いいえ、世尊よ、見てはおりません”と答えると、世尊はこう仰いました。“お前たちが彼（が殺すの）を見なかったように、彼もまた、それらの虫を見ていなかったのだ。比丘たちよ、煩悩を滅尽した者（阿羅漢）には、殺意というものは存在しないのである”。“世尊よ、阿羅漢となるための依りどころ（徳）がありながら、なぜ彼は盲目となったのでしょうか”。“比丘たちよ、それは彼自身のなした業（カルマ）の報いによるものである”。“世尊よ、彼はいかなる業をなしたのでしょうか”。世尊は“比丘たちよ、それでは聞きなさい”と仰り、過去の物語を説かれました。

อตีเต พาราณสิยํ กาสิรญฺเญ รชฺชํ กาเรนฺเต เอโก เวชฺโช คามนิคเมสุ จริตฺวา เวชฺชกมฺมํ กโรนฺโต เอกํ จกฺขุทุพฺพลํ อิตฺถึ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เต อผาสุก’’นฺติ? ‘‘อกฺขีหิ น ปสฺสามี’’ติ. ‘‘เภสชฺชํ เต กริสฺสามี’’ติ? ‘‘กโรหิ, สามี’’ติ. ‘‘กึ เม ทสฺสสี’’ติ? ‘‘สเจ เม อกฺขีนิ ปากติกานิ กาตุํ สกฺขิสฺสสิ, อหํ เต สทฺธึ ปุตฺตธีตาหิ ทาสี ภวิสฺสามี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ เภสชฺชํ สํวิทหิ, เอกเภสชฺเชเนว อกฺขีนิ ปากติกานิ อเหสุํ. สา จินฺเตสิ – ‘‘อหเมตสฺส สปุตฺตธีตา ทาสี ภวิสฺสามี’’ติ ปฏิชานึ, ‘‘น โข ปน มํ สณฺเหน สมฺมาจาเรน สมุทาจริสฺสติ, วญฺเจสฺสามิ น’’นฺติ. สา เวชฺเชนาคนฺตฺวา ‘‘กีทิสํ, ภทฺเท’’ติ ปุฏฺฐา ‘‘ปุพฺเพ เม อกฺขีนิ โถกํ รุชฺชึสุ, อิทานิ ปน อติเรกตรํ รุชฺชนฺตี’’ติ อาห. เวชฺโช ‘‘อยํ มํ วญฺเจตฺวา กิญฺจิ อทาตุกามา, น เม เอตาย ทินฺนาย [Pg.14] ภติยา อตฺโถ, อิทาเนว นํ อนฺธํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย เอตมตฺถํ อาจิกฺขิ. สา ตุณฺหี อโหสิ. โส เอกํ เภสชฺชํ โยเชตฺวา ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท, อิมํ เภสชฺชํ อญฺเชหี’’ติ อญฺชาเปสิ. อถสฺสา ทฺเว อกฺขีนิ ทีปสิขา วิย วิชฺฌายึสุ. โส เวชฺโช จกฺขุปาโล อโหสิ.

過去、バーラーナシーにおいて、カシ王が国を治めていた時、一人の医師が村々を巡って医療を行っていました。彼は、眼病を患った一人の女を見て、“どうされたのか”と尋ねました。女が“目がよく見えません”と言うと、医師は“私が治療してあげよう”と提案しました。女が“旦那様、お願いします”と言うと、医師は“私に何を報酬としてくれるのか”と尋ねました。女は“もし私の目を元通りに治していただけるなら、私は子供たちと共に、あなたの奴隷となりましょう”と約束しました。医師は“承知した”と言って薬を調合し、一度の点眼で目は元通りになりました。しかし女は、“子供たちと共にこの医師の奴隷になると約束してしまったが、彼は私を優しく扱ってはくれないだろう。彼を騙してやろう”と考えました。医師がやって来て“奥さん、目の具合はどうですか”と尋ねると、女は“以前は少し痛む程度でしたが、今は以前にも増して激しく痛みます”と答えました。医師は“この女は私を騙して報酬を払うまいとしている。彼女からの報酬などいらぬ。今すぐ彼女を盲目にしてやろう”と考えました。彼は家に戻り、妻にそのことを話しました。妻は黙っていました。医師は一つの薬を調合し、その女のもとへ行き、“奥さん、この薬を点眼しなさい”と言って点眼させました。すると、彼女の両目は灯火の炎が消えるように潰れてしまいました。その時の医師が、今のチャックパーラ長老なのです。

ภิกฺขเว, ตทา มม ปุตฺเตน กตกมฺมํ ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิ. ปาปกมฺมญฺหิ นาเมตํ ธุรํ วหโต พลิพทฺทสฺส ปทํ จกฺกํ วิย อนุคจฺฉตีติ อิทํ วตฺถุํ กเถตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ปติฏฺฐาปิตมตฺติกํ สาสนํ ราชมุทฺทาย ลญฺฉนฺโต วิย ธมฺมราชา อิมํ คาถมาห –

“比丘たちよ、その時、私の息子（チャックパーラ）がなした悪業は、彼をずっと追い続けました。悪業というものは、荷を引く牛の足跡を車の輪が追うように、その者に付き従うものなのだ”。法王である世尊はこの物語を説き、教えを完結させるにあたり、あたかも王の封印を捺すかのように、この偈を唱えられました。

๑.

1.

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ.

“諸法は心を先導とし、心を主とし、心によって成る。もし汚れた心で語り、あるいは行うならば、苦しみは彼につき従う。荷を引く牛の足跡を追う車の輪のように”

ตตฺถ มโนติ กามาวจรกุสลาทิเภทํ สพฺพมฺปิ จตุภูมิกจิตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ปเท ตทา ตสฺส เวชฺชสฺส อุปฺปนฺนจิตฺตวเสน นิยมิยมานํ ววตฺถาปิยมานํ ปริจฺฉิชฺชิยมานํ โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตเมว ลพฺภติ. ปุพฺพงฺคมาติ เตน ปฐมคามินา หุตฺวา สมนฺนาคตา. ธมฺมาติ คุณเทสนาปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีววเสน จตฺตาโร ธมฺมา นาม. เตสุ –

その偈において、“心（mano）”とは、欲界の善心などの区別を含む、四地（欲界・色界・無色界・出世間）のすべての心を指します。しかし、この句においては、その時の医師に生じた心の働きによって規定され、区別される、憂いを伴い、怒りと相応する心（瞋恚心）のみを指します。“先導（pubbaṅgamā）”とは、それが最初に生じることによって、それに伴って生じることを意味します。“法（dhammā）”とは、徳（guṇa）、説法（desanā）、教説（pariyatti）、非情・無我（nissatta-nijjīva）の四つの意味がありますが、ここでは――

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ. (เถรคา. ๓๐๔;

ชา. ๑.๑๕.๓๘๖) –

“法と非法は、同じ報いをもたらさない。非法は地獄へと導き、法は善処へと至らせる”という場合の、これは“徳としての法（guṇadhamma）”です。

อยํ คุณธมฺโม นาม. ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) อยํ เทสนาธมฺโม นาม. ‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, เอกจฺเจ กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๙) อยํ ปริยตฺติธมฺโม นาม. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺตี’’ติ (ธ. ส. ๑๒๑) อยํ นิสฺสตฺตธมฺโม นาม, นิชฺชีวธมฺโมติปิ เอโส เอว. เตสุ อิมสฺมึ ฐาเน นิสฺสตฺตนิชฺชีวธมฺโม อธิปฺเปโต. โส อตฺถโต ตโย อรูปิโน ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธติ. เอเต หิ มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา นาม.

“比丘たちよ、お前たちに、初めも良く、中も良く、終わりも良い法を説こう”という場合の、これは“説法としての法（desanādhammo）”です。“比丘たちよ、この教えにおいて、ある良家の息子たちが法、すなわち経（sutta）や歌（geyya）を学ぶ”という場合の、これは“教説としての法（pariyattidhammo）”です。“その時、法が生じ、蘊が生じる”という場合の、これは“非情としての法（nissattadhammo）”であり、無我（nijjīvadhammo）というのも同じ意味です。これらの中で、この箇所では“非情・無我としての法”が意図されています。それは実体としては、受蘊、想蘊、行蘊という三つの非物質的な蘊（名蘊）を指します。これらは心が先導となって生じるため、“心を先導とするもの（manopubbaṅgamā）”と呼ばれます。

กถํ [Pg.15] ปเนเตหิ สทฺธึ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณ อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโน มโน ปุพฺพงฺคโม นาม โหตีติ? อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน. ยถา หิ พหูสุ เอกโต คามฆาตาทีนิ กมฺมานิ กโรนฺเตสุ ‘‘โก เอเตสํ ปุพฺพงฺคโม’’ติ วุตฺเต โย เนสํ ปจฺจโย โหติ, ยํ นิสฺสาย เต ตํ กมฺมํ กโรนฺติ, โส ทตฺโต วา มิตฺโต วา เตสํ ปุพฺพงฺคโมติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิติ อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา. น หิ เต มเน อนุปฺปชฺชนฺเต อุปฺปชฺชิตุํ สกฺโกนฺติ, มโน ปน เอกจฺเจสุ เจตสิเกสุ อนุปชฺชนฺเตสุปิ อุปฺปชฺชติเยว. อธิปติวเสน ปน มโน เสฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนเสฏฺโฐ. ยถา หิ โจราทีนํ โจรเชฏฺฐกาทโย อธิปติโน เสฏฺฐา. ตถา เตสมฺปิ มโน อธิปติ มโนว เสฏฺฐา. ยถา ปน ทารุอาทีหิ นิปฺผนฺนานิ ตานิ ตานิ ภณฺฑานิ ทารุมยาทีนิ นาม โหนฺติ, ตถา เตปิ มนโต นิปฺผนฺนตฺตา มโนมยา นาม.

“それでは、これら（受・想・行の三蘊）と共に、同一の依処を持ち、同一の所縁を持ち、前後することなく、同一の瞬間に生じる心が、いかにして‘前導者’と呼ばれるのか。それは生起の縁としての意味（生起縁義）による。例えば、多くの者が一団となって村を襲うなどの行為をする際、‘彼らのうちの誰が前導者（リーダー）か’と問われれば、彼らにとっての助けとなり、彼らがそれを頼りに行為をなす者が、ダッタであれミッタであれ、彼らの‘前導者’と呼ばれる。これと同様に理解すべきである。このように生起の縁としての意味において、彼らにとって心が前導するものであるから‘心前導（マノープッバンガマー）’という。心が伴わなければ、それら（心所）が生じることはできないが、心はいくつかの心所が生じない場合でも、それ自体は生じ得る。また、増上（支配的）な力によって心がそれらの中で勝れているから‘心最勝（マノーセーッタ）’という。例えば、盗賊らにおいて盗賊の首領などが支配者であり勝れているようなものである。そのように、それら（心所）においても心が支配者であり、心こそが勝れているのである。また、木材などから作られた種々の物品が‘木製’などと呼ばれるように、それら（心所）も心から成るものであるから‘心所成（マノーマヤー）’と呼ばれる。”

ปทุฏฺเฐนาติ อาคนฺตุเกหิ อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ปทุฏฺเฐน. ปกติมโน หิ ภวงฺคจิตฺตํ, ตํ อปทุฏฺฐํ. ยถา หิ ปสนฺนํ อุทกํ อาคนฺตุเกหิ นีลาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นีโลทกาทิเภทํ โหติ, น จ นวํ อุทกํ, นาปิ ปุริมํ ปสนฺนอุทกเมว, ตถา ตมฺปิ อาคนฺตุเกหิ อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ปทุฏฺฐํ โหติ, น จ นวํ จิตฺตํ, นาปิ ปุริมํ ภวงฺคจิตฺตเมว, เตนาห ภควา – ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๙). เอวํ มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา โส ภาสมาโน จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตเมว ภาสติ, กโรนฺโต ติวิธํ กายทุจฺจริตเมว กโรติ, อภาสนฺโต อกโรนฺโต ตาย อภิชฺฌาทีหิ ปทุฏฺฐมานสตาย ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ ปูเรติ. เอวมสฺส ทส อกุสลกมฺมปถา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

“‘汚れた’とは、客塵（外来）の貪欲などの過失によって汚されたという意味である。本来の心（自性清浄心）は有分心であり、それは汚れていない。例えば、澄んだ水が、外から加えられた青色などの染料によって濁り、青い水などの別称を持つようになるが、それは新しい水でもなく、また元の澄んだ水そのままでもなくなってしまう。それと同様に、その心も客塵の貪欲などの過失によって汚されるが、それは新しい心ではなく、また元の有分心そのままでもない。それゆえ世尊は、‘比丘たちよ、この心は輝いている。しかし、それは客塵の煩悩によって汚されている’（増支部1.49）と説かれた。このように、汚れた心で語ったり行ったりすれば、その語る者は四種の語悪行を語り、行う者は三種の身悪行を行う。語らず行わずとも、その貪欲などで汚された心によって三種の意悪行を満たす。このようにして、その者の十不善業道が完成するのである。”

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวตีติ ตโต ติวิธทุจฺจริตโต ตํ ปุคฺคลํ ทุกฺขํ อนฺเวติ, ทุจฺจริตานุภาเวน จตูสุ อปาเยสุ, มนุสฺเสสุ วา ตมตฺตภาวํ คจฺฉนฺตํ กายวตฺถุกมฺปิ อิตรมฺปีติ อิมินา ปริยาเยน กายิกเจตสิกํ วิปากทุกฺขํ อนุคจฺฉติ. ยถา กึ? จกฺกํว วหโต ปทนฺติ ธุเร ยุตฺตสฺส ธุรํ วหโต พลิพทฺทสฺส ปทํ จกฺกํ วิย. ยถา หิ โส เอกมฺปิ ทิวสํ ทฺเวปิ ปญฺจปิ ทสปิ อฑฺฒมาสมฺปิ มาสมฺปิ วหนฺโต จกฺกํ นิวตฺเตตุํ ชหิตุํ น สกฺโกติ[Pg.16], อถ ขฺวสฺส ปุรโต อภิกฺกมนฺตสฺส ยุคํ คีวํ พาธติ, ปจฺฉโต ปฏิกฺกมนฺตสฺส จกฺกํ อูรุมํสํ ปฏิหนติ. อิเมหิ ทฺวีหิ อากาเรหิ พาธนฺตํ จกฺกํ ตสฺส ปทานุปทิกํ โหติ; ตเถว มนสา ปทุฏฺเฐน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา ฐิตํ ปุคฺคลํ นิรยาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ คตคตฏฺฐาเน ทุจฺจริตมูลกํ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ ทุกฺขมนุพนฺธตีติ.

“‘それゆえに、苦しみは彼に付き従う’とは、その三種の悪行（三種のドゥチャリタ）によって、その人に苦しみが付き従うということである。悪行の威力によって、四悪趣や、あるいは人間界において愚かな境遇に至る者に、身を依拠とする苦しみや、その他の（心を依拠とする）苦しみ、というこの順序によって、身心の異熟の苦（報いとしての苦しみ）が付き従う。それは何に例えられるか。‘車輪が牽く者の足に従うように’とは、軛（くびき）に繋がれ荷を牽く牛の足に車輪が従うようなものである。例えば、一日でも二日でも五日でも十日でも、あるいは半月でも一ヶ月でも荷を牽くその牛は、車輪を遠ざけたり捨て去ったりすることはできない。むしろ、前へ進もうとすれば軛が首を圧迫し、後ろへ下がろうとすれば車輪が腿の肉に当たってしまう。このように二つの方法で圧迫する車輪は、その牛の足跡の一歩一歩に付き従う。それと同様に、汚れた心で三種の悪行を満たしてとどまっている人に、地獄などのそこかしこの至る場所において、悪行を根本とする身心の苦しみが付きまとうのである。”

คาถาปริโยสาเน ตึสสหสฺสา ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สมฺปตฺตปริภายปิ เทสนา สาตฺถิกา สผลา อโหสีติ.

“この詩の終わりに、三万人の比丘たちが四無礙解（パティサンビダー）と共に阿羅漢果に達した。また、集まった聴衆にとっても、この説法は有益で実りあるものとなった。”

จกฺขุปาลตฺเถรวตฺถุ ปฐมํ

“長老チャックパーラの物語（第一）　完”

๒. มฏฺฐกุณฺฑลีวตฺถุ

2. “マッタクンダリーの物語”

๒. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ ทุติยคาถาปิ สาวตฺถิยํเยว มฏฺฐกุณฺฑลึ อารพฺภ ภาสิตา.

2. “‘諸法は心を前導とする’という第二の詩も、舎衛城において、マッタクンダリーを巡って説かれたものである。”

สาวตฺถิยํ กิร อทินฺนปุพฺพโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. เตน กสฺสจิ กิญฺจิ น ทินฺนปุพฺพํ, เตน ตํ ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ตฺเวว สญฺชานึสุ. ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโป. อถสฺส ปิลนฺธนํ กาเรตุกาโม ‘‘สเจ สุวณฺณกาเร กาเรสฺสามิ, ภตฺตเวตนํ ทาตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว สุวณฺณํ โกฏฺเฏตฺวา มฏฺฐานิ กุณฺฑลานิ กตฺวา อทาสิ. เตนสฺส ปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตสฺส โสฬสวสฺสิกกาเล ปณฺฑุโรโค อุทปาทิ. ตสฺส มาตา ปุตฺตํ โอโลเกตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, ปุตฺตสฺส เต โรโค อุปฺปนฺโน, ติกิจฺฉาเปหิ น’’นฺติ อาห. ‘‘โภติ สเจ เวชฺชํ อาเนสฺสามิ, ภตฺตเวตนํ ทาตพฺพํ ภวิสฺสติ; กึ ตฺวํ มม ธนจฺเฉทํ น โอโลเกสฺสสี’’ติ? ‘‘อถ นํ กึ กริสฺสสิ, พฺราหฺมณา’’ติ? ‘‘ยถา เม ธนจฺเฉโท น โหติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ. โส เวชฺชานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อสุกโรคสฺส นาม ตุมฺเห กึ เภสชฺชํ กโรถา’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ยํ วา ตํ วา รุกฺขตจาทึ อาจิกฺขนฺติ. โส ตมาหริตฺวา ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ กโรติ. ตํ กโรนฺตสฺเสวสฺส โรโค พลวา อโหสิ, อเตกิจฺฉภาวํ อุปาคมิ. พฺราหฺมโณ [Pg.17] ตสฺส ทุพฺพลภาวํ ญตฺวา เอกํ เวชฺชํ ปกฺโกสิ. โส ตํ โอโลเกตฺวาว ‘‘อมฺหากํ เอกํ กิจฺจํ อตฺถิ, อญฺญํ เวชฺชํ ปกฺโกสิตฺวา ติกิจฺฉาเปหี’’ติ ตํ ปหาย นิกฺขมิ. พฺราหฺมโณ ตสฺส มรณสมยํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคตา อนฺโตเคเห สาปเตยฺยํ ปสฺสิสฺสนฺติ, พหิ นํ กริสฺสามี’’ติ ปุตฺตํ นีหริตฺวา พหิอาฬินฺเท นิปชฺชาเปสิ.

“舎衛城に、アディンナプッバカ（かつて施したことのない者）という名の婆羅門がいたと言われる。彼は誰に対しても、何一つ与えたことがなかった。それゆえ人々は彼を‘アディンナプッバカ’という名だけで知っていた。彼には、マナーポ（意にかなう）という名の愛する一人息子がいた。婆羅門はその息子に装身具を作ってやりたいと思ったが、‘もし金細工師に作らせれば、賃金を支払わねばならなくなる’と考え、自ら金を叩いて、滑らかな（マッタ）耳飾り（クンダラ）を作って与えた。それゆえ、その息子は‘マッタクンダリー’という名で知られるようになった。彼が十六歳の時、黄疸の病が生じた。母親は息子を見て、‘婆羅門よ、息子に病が生じました。治療させてください’と言った。彼は‘お前、もし医者を呼べば、診察料を払わねばならない。お前は私の財産が減るのを見たくないのか’と言った。‘婆羅門よ、では息子をどうするのですか’。‘財産が減らない方法で行おう’。彼は医者たちのところへ行き、‘このような病に対し、あなた方はどのような薬を用いますか’と尋ねた。すると彼らは、適当な樹皮などを教えた。彼はそれを取ってきて息子に薬として与えた。彼がそうしている間にも病状は悪化し、治療不可能な状態に陥った。婆羅門は息子の衰弱ぶりを知り、一人の医者を呼んだ。その医者は彼を一目見るなり、‘私には他に急用がある、別の医者を呼んで治療させなさい’と言い捨てて去った。婆羅門は息子の死期が近いことを悟り、‘この子を見舞いに来た人々が、家の中にある財産を見てしまうだろう。この子を外に出そう’と考え、息子を連れ出し、家の外の回廊に横たわらせた。”

ตํ ทิวสํ ภควา พลวปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปุพฺพพุทฺเธสุ กตาธิการานํ อุสฺสนฺนกุสลมูลานํ เวเนยฺยพนฺธวานํ ทสฺสนตฺถํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ ญาณชาลํ ปตฺถริ. มฏฺฐกุณฺฑลี พหิอาฬินฺเท นิปนฺนากาเรเนว ตสฺส อนฺโต ปญฺญายิ. สตฺถา ตํ ทิสฺวา ตสฺส อนฺโตเคหา นีหริตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาปิตภาวํ ญตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข มยฺหํ เอตฺถ คตปจฺจเยน อตฺโถ’’ติ อุปธาเรนฺโต อิทํ อทฺทส – อยํ มาณโว มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสเทวโลเก ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติสฺสติ, อจฺฉราสหสฺสปริวาโร ภวิสฺสติ, พฺราหฺมโณปิ ตํ ฌาเปตฺวา โรทนฺโต อาฬาหเน วิจริสฺสติ. เทวปุตฺโต ติคาวุตปฺปมาณํ สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตํ อจฺฉราสหสฺสปริวารํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา ‘‘เกน นุ โข กมฺเมน มยา อยํ สิริสมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ โอโลเกตฺวา มยิ จิตฺตปฺปสาเทน ลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ธนจฺเฉทภเยน มม เภสชฺชมกตฺวา อิทานิ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ, วิปฺปการปฺปตฺตํ นํ กริสฺสามี’’ติ ปิตริ โรทนฺเต มฏฺฐกุณฺฑลิวณฺเณน อาคนฺตฺวา อาฬาหนสฺสาวิทูเร นิปชฺชิตฺวา โรทิสฺสติ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติ. ‘‘อหํ เต ปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ อาจิกฺขิสฺสติ. ‘‘กุหึ นิพฺพตฺโตสี’’ติ? ‘‘ตาวสึสภวเน’’ติ. ‘‘กึ กมฺมํ กตฺวา’’ติ วุตฺเต มยิ จิตฺตปฺปสาเทน นิพฺพตฺตภาวํ อาจิกฺขิสฺสติ. พฺราหฺมโณ ‘‘ตุมฺเหสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต นาม อตฺถี’’ติ มํ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺสาหํ ‘‘เอตฺตกานิ สตานิ วา สหสฺสานิ วา สตสหสฺสานิ วาติ น สกฺกา คณนา ปริจฺฉินฺทิตุ’’นฺติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถํ ภาสิสฺสามิ. คาถาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, มฏฺฐ กุณฺฑลี โสตาปนฺโน ภวิสฺสติ. ตถา อทินฺนปุพฺพโก พฺราหฺมโณ. อิติ [Pg.18] อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา ปุนทิวเส กตสรีรปฏิชคฺคโน มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารํ คโต.

その日、世尊は夜明けの極めて早い時刻に大悲三昧から立ち上がられ、過去の諸仏のもとで功徳を積み、善根を植えた化導すべき人々を見定めるために、仏眼をもって世界を展望され、一万の世界に一切智の網を広げられた。マッタグンダリーが家の外の回廊に横たわっている姿が、その智の網の中に現れた。世尊は彼を見て、家の中から外へ出されてそこに横たわっている状況を知り、“自分があそこへ行くことによって利益があるだろうか”と観察されると、次のことを見通された。“この青年は私に対して清らかな信仰心を抱いて命を終え、三十由旬の黄金の宮殿がある三十三天（タワーティンサ）に生まれ、千人の天女に囲まれることになる。バラモン（父親）もまた、彼を火葬して泣きながら墓地をさまようだろう。天子となった彼は、三ガーヴタの大きさを持ち、六十台の荷車の重さにも及ぶ装飾品で飾られ、千人の天女に囲まれた自分の姿を見て、‘どのような業によって私はこの栄華を得たのか’と観察し、私への信仰心によって得たことを知るだろう。そして、‘このバラモンは財産が減るのを恐れて私に薬を与えなかったのに、今は墓地へ行って泣いている。彼を悔い改めさせよう’と考え、父が泣いている時にマッタグンダリーの姿で現れ、墓地の近くに横たわって泣くだろう。その時、バラモンは‘お前は誰か’と尋ねるだろう。彼は‘私はあなたの息子マッタグンダリーです’と告げるだろう。‘どこに生まれたのか’と問われれば、‘三十三天です’と答え、‘どのような業を行ったのか’と言われれば、私への信仰心によって生まれたことを話すだろう。バラモンは私のもとへ来て、‘あなたに対して心を清らかにすることで天界に生まれる者がいるのでしょうか’と尋ねるだろう。その時、私は‘それほどの人々の数は、百や千や十万といった数で限定することはできない’と言って、ダンマパダの偈を説くだろう。偈の終わりには、八万四千の生きとし生けるものが法を悟り、マッタグンダリーは預流果（ソーターパンナ）を得るだろう。アディンナプッバカ・バラモンも同様に預流果を得るだろう。このように、この良家の息子を縁として、多くの人々に法の悟りが開かれるだろう”と。このように見通された世尊は、翌朝、身支度を整え、多くの比丘衆に囲まれてサーヴァッティーの街へ托鉢に入り、順にバラモンの家の門口に到着された。

ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลี อนฺโตเคหาภิมุโข นิปนฺโน โหติ. อถสฺส สตฺถา อตฺตโน อปสฺสนภาวํ ญตฺวา เอกํ รสฺมึ วิสฺสชฺเชสิ. มาณโว ‘‘กึ โอภาโส นาเมโส’’ติ ปริวตฺเตตฺวา นิปนฺโนว สตฺถารํ ทิสฺวา, ‘‘อนฺธพาลปิตรํ นิสฺสาย เอวรูปํ พุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา กายเวยฺยาวฏิกํ วา กาตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถํ, อิทานิ เม หตฺถาปิ อนธิปเตยฺยา, อญฺญํ กตฺตพฺพํ นตฺถี’’ติ มนเมว ปสาเทสิ. สตฺถา ‘‘อลํ เอตฺตเกน จิตฺตปฺปสาเทน อิมสฺสา’’ติ ปกฺกามิ. โส ตถาคเต จกฺขุปถํ วิชหนฺเตเยว ปสนฺนมโน กาลํ กตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ.

その時、マッタグンダリーは家の方を向いて横たわっていた。そこで世尊は、彼が自分を見ることができないのを知り、一筋の光を放たれた。青年は“この光は何だろうか”と寝返りを打ち、横たわったまま世尊を拝見して、“無知で愚かな父のせいで、このような仏のもとに参じて身の回りのお世話をすることも、布施をすることも、法を聞くこともできなかった。今や私の手さえも自由にはならない。他にできることは何もない”と考え、心の中で清らかな信仰心を起こした。世尊は“この青年には、これほどの信仰心だけで十分である”と考えて立ち去られた。彼は、正覚者が視界から消えていくまさにその時、清らかな心で息を引き取り、眠りから覚めたかのように、天界にある三十由旬の黄金の宮殿に生まれた。

พฺราหฺมโณปิสฺส สรีรํ ฌาเปตฺวา อาฬาหเน โรทนปรายโณ อโหสิ, เทวสิกํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ – ‘‘กหํ เอกปุตฺตก, กหํ เอกปุตฺตกา’’ติ. เทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา, ‘‘เกน เม กมฺเมน ลทฺธา’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘สตฺถริ มโนปสาเทนา’’ติ ญตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มม อผาสุกกาเล เภสชฺชมกาเรตฺวา อิทานิ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ, วิปฺปการปฺปตฺตเมว นํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มฏฺฐกุณฺฑลิวณฺเณน อาคนฺตฺวา อาฬาหนสฺสาวิทูเร พาหา ปคฺคยฺห โรทนฺโต อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา ‘‘อหํ ตาว ปุตฺตโสเกน โรทามิ, เอส กิมตฺถํ โรทติ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

バラモンもまた、息子の遺体を火葬して、墓地で泣き暮らしていた。毎日、墓地へ行っては“どこにいるのか、一人息子よ。どこにいるのか、一人息子よ”と泣き叫んでいた。天子もまた、自分の栄華を見て、“どのような業によってこれを得たのか”と観察し、“正覚者への心の信仰によるものだ”と知った。そして、“このバラモンは、私が病の時に薬も与えなかったのに、今は墓地へ行って泣いている。彼を悔い改めさせるのが適当だ”と考え、マッタグンダリーの姿になって現れ、墓地の近くで両腕を上げて泣きながら立っていた。バラモンは彼を見て、“私は息子の悲しみで泣いているが、この者はなぜ泣いているのだろうか。彼に尋ねてみよう”と考え、次の偈を唱えて尋ねた。

‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี,มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ,วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ. (วิ. ว. ๑๒๐๗;

เป. ว. ๑๘๖);

“美しく磨かれた耳飾りで身を飾り、花輪を戴き、黄色の栴檀の香料を塗ったお前よ。なぜ両腕を上げて、森の中で悲しそうに泣いているのか”。

โส [Pg.19] มาณโว อาห –

その青年は言った。

‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร,อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม;

ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ,เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ. (ว. ๑๒๐๘;

เป. ว. ๑๘๗);

“黄金でできた輝くばかりの私の馬車の車体があります。しかし、それに合う一対の車輪が見つかりません。その悲しみのために、私は命を捨てようとしているのです”。

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

そこで、バラモンは彼に言った。

‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ,โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;

อาจิกฺข เม ภทฺท มาณว,จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๐๙;

เป. ว. ๑๘๘);

“黄金製か、宝石製か、あるいは真鍮製か、はたまた銀製か。善き青年よ、私に言いなさい。お前のためにその一対の車輪を手に入れてあげよう”。

ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปุตฺตสฺส เภสชฺชมกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสิ, ตาว มหนฺตํ กริสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต อาห –

それを聞いて青年は、“このバラモンは、息子のためには薬も与えなかったのに、息子に似た私を見て、泣きながら‘黄金などでできた車輪を作ってやろう’と言っている。よし、彼を懲らしめてやろう”と考え、“私にどれほど大きな車輪を作ってくれるのですか”と言った。バラモンが“お前が望むだけの大きさのものを作ってやろう”と言うと、彼は“私は月と太陽が欲しいのです。それらを私にください”と求めて、次のように言った。

‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ,จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;

โสวณฺณมโย รโถ มม,เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๑๐;

เป. ว. ๑๘๙);

その青年は彼に言った。“月と太陽は、あそこに二つ並んで見えています。私の黄金の馬車は、あの一対の車輪があればこそ、美しく輝くのです”。

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

そこで、バラモンは彼に言った。

‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว,โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;

มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ,น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๑๑;

เป. ว. ๑๙๐);

“青年よ、お前は実に愚かだ。手に入らぬものを望んでいる。お前は死んでしまうだろうが、月と太陽を手に入れることは決してできないのだ”。

อถ [Pg.20] นํ มาณโว อาห –

そこで、青年は彼に言った。

‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสตฺถายา’’ติ วตฺวา –

“では、目に見えているもののために泣く者が愚かなのでしょうか、それとも目に見えないもののために泣く者が愚かなのでしょうか”と言って、次のように尋ねた。

‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ,วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;

เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ,โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๑๒;

เป. ว. ๑๙๑);

“（月と太陽の）行き来する姿は見えており、その輝きも空の道に現れています。しかし、死んで亡くなった息子は見えません。ここで泣いている二人のうち、どちらがより愚かなのでしょうか”。

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา –

それを聞いて、バラモンは“この青年の言うことは理にかなっている”と心に留めて、次のように言った。

‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว,อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;

จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ,เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. (วิ. ว. ๑๒๑๓;

เป. ว. ๑๙๒) –

“青年よ、あなたはまさに真実を言っている。泣いている二人のうちで、私の方こそより愚かである。月を求めて泣く子供のように、私は亡くなった息子を求めて泣いているのだ”

วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

そう語り、青年の言葉によって悲しみが癒え、青年に称賛を送ろうとして、以下の偈（詩）を唱えた。

‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

“実に、溶かしたバターを注がれて燃え盛る火を水で消すかのように、あなたは[法の言葉という水で]燃え上がっていた私のすべての熱悩を鎮めてくれた”

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;

โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

“悲しみに打ちひしがれていた私の、息子への悲しみを払い除けてくれた方よ。あなたは実に、私の心に深く刺さっていた矢のような悲しみを取り除いてくれたのだ”

‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๑๔-๑๒๑๖;

เป. ว. ๑๙๓-๑๙๕);

“青年よ、あなたの言葉を聞いて、今の私は矢を抜かれた者となり、清々しく、安らぎを得ている。私はもう悲しまず、泣くこともない”

อถ นํ ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต –

それから、彼に“あなたは何という名の方ですか”と尋ねようとして、

‘‘เทวตานุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. (วิ. ว. ๑๒๑๗;

เป. ว. ๑๙๖) –

“あなたは神（天人）ですか、それともガンダッバ（乾闥婆）ですか、あるいは（天主）サッカ（帝釈天）ですか。あなたは誰で、誰の息子なのですか。私たちはどうすればあなたを知ることができるでしょうか”と言った。

อาห. อถสฺส มาณโว –

すると、その青年はバラモンに対して（こう言った）。

‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ,ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;

สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ,ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๑๘;

เป. ว. ๑๙๗) –

“あなたが火葬場にて自ら火葬し、泣き叫び、嘆き悲しんでいるその息子こそ、私です。私は善い行い（功徳）を積んで、三十三天の神々の仲間入りをしたのです”と説明した。

อาจิกฺขิ[Pg.21]. อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

すると、バラモンは彼に言った。

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม,ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;

อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ,เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ. (วิ. ว. ๑๒๑๙;

เป. ว. ๑๙๘);

“自分の家で、あなたが少額であれ多額であれ施し（布施）をしているのを、私は見たことがない。そのようなウポーサタ（斎戒）の行いもなかった。いかなる業によって、あなたは天界へ行ったのか”

มาณโว อาห –

青年は言った。

‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน,อาตูรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;

พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ,อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ.

“私は自分の家で病にかかり、苦しみ、悩んでいました。その時、汚れ（煩悩）を離れ、疑いを越え、比類なき智慧を持たれた善逝（スガタ）である仏陀を拝見したのです”

‘‘สฺวาหํ มุทิตธโน ปสนฺนจิตฺโต,อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส;

ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ,ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๒๐-๑๒๒๑;

เป. ว. ๑๙๙-๒๐๐);

“私は喜びと清らかな信仰心をもって、如来（タターガタ）に対して合掌しました。その善い行いによって、私は三十三天の神々の仲間入りをしたのです”と説明した。

ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต –

彼がそのように話すと、バラモンの全身は歓喜で満たされた。彼はその喜びを伝えようとして、次のように言った。

‘‘อจฺฉริยํ วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;

อหมฺปิ ปมุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๒๒;

เป. ว. ๒๐๑) –

“実に驚くべきことだ、実に不思議なことだ。合掌するという行為に、これほどの果報があるとは。私もまた、喜びと清らかな信仰心をもって、今日まさに、仏陀を拠り所（帰依処）といたします”

อาห. อถ นํ มาณโว –

すると、その青年はバラモンに言った。

‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ,ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต;

ตเถว สิกฺขาปทานิ ปญฺจ,อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ.

“今日まさに、仏陀を拠り所としてください。また、清らかな心で法（ダンマ）と僧（サンガ）をも拠り所としてください。同じように、五つの戒め（五戒）を、欠けることなく完全に保つよう受け入れてください”

ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ,โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;

อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ,สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๒๓-๑๒๒๔;

เป. ว. ๒๐๒-๒๐๓) –

“速やかに殺生を離れ、世において与えられていないものを取ることを避けなさい。酒を飲まず、偽りを言わず、自分の妻だけで満足しなさい”

อาห[Pg.22]. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

バラモンは“善きかな（サードゥ）”と受け入れて、以下の偈を唱えた。

‘‘อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มม.

“夜叉（天人）よ、あなたは私の幸福を望んでくれました。神（天人）よ、あなたは私の利益を望んでくれました。私はあなたの言葉に従います。あなたは私の師です”

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“私は、仏陀を拠り所として帰依します。また、無上の法をも拠り所として帰依します。人間と神々の師である仏陀の弟子である僧団（サンガ）をも、私は拠り所として帰依します”

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ,โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ,สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. (วิ. ว. ๑๒๒๕-๑๒๒๗;

เป. ว. ๒๐๔-๒๐๖);

“私は速やかに殺生を離れます。世において与えられていないものを取ることを避けます。酒を飲まず、偽りも言いません。自分の妻だけで満足いたします”

อถ นํ เทวปุตฺโต, ‘‘พฺราหฺมณ, เต เคเห พหุํ ธนํ อตฺถิ, สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ทานํ เทหิ, ธมฺมํ สุณาหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉาหี’’ติ วตฺวา ตตฺเถว อนฺตรธายิ.

そこで天の子は“バラモンよ、あなたの家には多くの富があります。師（仏陀）のもとへ行き、施しを行い、法を聴き、問いを尋ねなさい”と言って、その場で姿を消した。

พฺราหฺมโณปิ เคหํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณึ อามนฺเตตฺวา, ‘‘ภทฺเท, อหํ อชฺช สมณํ โคตมํ นิมนฺเตตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สกฺการํ กโรหี’’ติ วตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ เนว อภิวาเทตฺวา น ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต, ‘‘โภ โคตม, อธิวาเสหิ อชฺชตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ อาห. สตฺถา อธิวาเสสิ. โส สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียญฺจ ปฏิยาทาเปสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. พฺราหฺมโณ สกฺกจฺจํ ปริวิสิ, มหาชโน สนฺนิปติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิเกน กิร ตถาคเต นิมนฺติเต ทฺเว ชนกายา สนฺนิปตนฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ‘‘อชฺช สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนาย วิเหฐิยมานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ, สมฺมาทิฏฺฐิกา ‘‘อชฺช พุทฺธวิสยํ พุทฺธลีฬํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ. อถ โข พฺราหฺมโณ กตภตฺตกิจฺจํ ตถาคตมุปสงฺกมิตฺวา นีจาสเน นิสินฺโน ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘โภ โคตม, ตุมฺหากํ ทานํ อทตฺวา ปูชํ อกตฺวา ธมฺมํ อสุตฺวา อุโปสถวาสํ อวสิตฺวา เกวลํ มโนปสาทมตฺเตเนว สคฺเค นิพฺพตฺตา นาม โหนฺตี’’ติ? ‘‘พฺราหฺมณ, กสฺมา มํ ปุจฺฉสิ, นนุ เต ปุตฺเตน มฏฺฐกุณฺฑลินา มยิ มนํ ปสาเทตฺวา [Pg.23] อตฺตโน สคฺเค นิพฺพตฺตภาโว กถิโต’’ติ? ‘‘กทา, โภ โคตมา’’ติ? นนุ ตฺวํ อชฺช สุสานํ คนฺตฺวา กนฺทนฺโต อวิทูเร พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺตํ เอกํ มาณวํ ทิสฺวา ‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท’’ติ ทฺวีหิ ชเนหิ กถิตกถํ ปกาเสนฺโต สพฺพํ มฏฺฐกุณฺฑลิวตฺถุํ กเถสิ. เตเนเวตํ พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ.

バラモンもまた家に帰り、妻を呼んで“お前、私は今日、サマナ・ゴータマを招いて問いを尋ねようと思う。供養の準備をしなさい”と言い、寺院へ行って、仏陀に丁重に礼拝し、挨拶を交わして片側に立ち、“ゴータマ殿、今日、比丘僧団と共に私の食事の招待を受け入れてください”と言った。師はそれを受け入れられた。彼は師の承諾を知って急ぎ帰り、自分の家で優れた食べ物を用意させた。師は比丘僧団に囲まれて彼の家へ行き、用意された座に座られた。バラモンは恭しく給仕し、大勢の人々が集まった。邪見の者が如来を招いたということで、邪見の人々と正見の人々の二つの集団が集まった。邪見の人々は“今日、サマナ・ゴータマが難問によって困るのを見よう”と集まり、正見の人々は“今日、仏陀の境地、仏陀の威光を拝見しよう”と集まった。さて、バラモンは食事が終わると如来に近づき、低い座に座って問いを尋ねた。“ゴータマ殿、あなたがたに施しをせず、供養もせず、法も聴かず、斎戒も守らず、ただ心に清らかな信仰を起こしただけで天界に生まれたという者がいるのでしょうか”。師は“バラモンよ、なぜ私に尋ねるのか。あなたの息子であるマッタグンダリーが、私に対して心を清らかにして天界に生まれたことを、彼自身があなたに語ったではないか”と言われた。“ゴータマ殿、いつ語ったのですか”との問いに、“あなたが今日、墓地へ行って泣いている時、近くで両腕を上げて泣いている一人の青年を見かけ、二人の間で‘装いしマッタグンダリー、花飾りを着け、黄色の栴檀を塗れる者よ’と語り合ったではないか”と、交わされた言葉を明らかにしながら、マッタグンダリーの物語のすべてを説かれた。それゆえに、この物語は“仏説”として知られるようになった。

ตํ กเถตฺวา จ ปน ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, เอกสตํ วา น ทฺเวสตํ, อถ โข มยิ มนํ ปสาเทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ คณนา นาม นตฺถี’’ติ อาห. อถ มหาชโน น นิพฺเพมติโก โหติ, อถสฺส อนิพฺเพมติกภาวํ วิทิตฺวา สตฺถา ‘‘มฏฺฐกุณฺฑลิเทวปุตฺโต วิมาเนเนว สทฺธึ อาคจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. โส ติคาวุตปฺปมาเณเนว ทิพฺพาภรณปฏิมณฺฑิเตน อตฺตภาเวน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ อิมํ สมฺปตฺตึ กึ กมฺมํ กตฺวา ปฏิลภี’’ติ ปุจฺฉนฺโต –

それを説かれた上で、“バラモンよ、百人や二百人ではない。私に対して心を清らかにして天界に生まれた者の数は計り知れない”と言われた。そこで、人々は疑いを晴らした。人々の疑いが晴れたことを知って、師は“マッタグンダリー天子よ、宮殿（ヴィマーナ）と共に来なさい”と決意（神力）された。彼は三ガーヴタ（約10キロ）の大きさの、天界の装身具を身にまとった姿で現れ、宮殿から降りて師を礼拝し、片側に立った。そこで師は“あなたはいかなる善行を行って、この天の栄華を得たのか”と尋ねようとして、

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา;

ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. –

“天子よ、輝かしい容色をもって、明星のごとくに一切の方向を照らしつつ立っている汝に、大いなる威力ある天界の者よ、私は問う。人間であったとき、どのような功徳を積んだのか”と。

คาถมาห. ‘‘เทวปุตฺโต อยํ เม, ภนฺเต, สมฺปตฺติ ตุมฺเหสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ลทฺธา’’ติ. ‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ลทฺธา เต’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. มหาชโน เทวปุตฺตํ โอโลเกตฺวา ‘‘อจฺฉริยา วต, โภ, พุทฺธคุณา, อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมณสฺส นาม ปุตฺโต อญฺญํ กิญฺจิ ปุญฺญํ อกตฺวา สตฺถริ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภี’’ติ ตุฏฺฐึ ปเวเทสิ.

仏陀は（マッタクンダリー天子に）この偈を仰せられた。天子は“世尊よ、私はあなた様に対して心を清らかに信順させたことにより、この幸福を得ました”と申し上げた。“私に対して心を浄信させて、汝はそれを得たのか”。“はい、世尊よ”と天子は答えた。群衆はマッタクンダリー天子を見て、“ああ、驚くべきかな、諸仏の徳よ。アディンナプッバカ婆羅門の息子は、他のいかなる功徳も積まずに、ただ師（仏陀）に対して心を浄信させただけで、このような福報を得たのだ”と、喜びの声を上げた。

อถ เนสํ กุสลากุสลกมฺมกรเณ มโนว ปุพฺพงฺคโม, มโนว เสฏฺโฐ. ปสนฺเนน หิ มเนน กตํ กมฺมํ เทวโลกํ มนุสฺสโลกํ คจฺฉนฺตํ ปุคฺคลํ ฉายาว น วิชหตีติ อิทํ วตฺถุํ กเถตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ปติฏฺฐาปิตมตฺติกํ สาสนํ ราชมุทฺทาย ลญฺฉนฺโต วิย ธมฺมราชา อิมํ คาถมาห –

そこで、彼らに善悪の業をなすにあたっては、心こそが先駆者であり、心こそが主であること、そして清らかな心でなされた業は、天界や人間界へ行く者から影が離れないように、決して離れないことを示すために、この物語を語り、前後の脈絡を繋いで、あたかも王の印章をもって公文書を封印するように、法王（仏陀）はこの偈を唱えられた。

๒. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา.

2. “諸法（すべての現象）は心を先駆とし、心を主とし、心によって成る。”

มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ สุขมนฺเวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ.

“もし清らかな心で話し、あるいは行うならば、それゆえに幸福がその人に付き従う。あたかも、離れることのない影のように。”

ตตฺถ [Pg.24] กิญฺจาปิ มโนติ อวิเสเสน สพฺพมฺปิ จตุภูมิกจิตฺตํ วุจฺจติ, อิมสฺมึ ปน ปเท นิยมิยมานํ ววตฺถาปิยมานํ ปริจฺฉิชฺชิยมานํ อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ลพฺภติ. วตฺถุวเสน ปนาหริยมานํ ตโตปิ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตเมว ลพฺภติ. ปุพฺพงฺคมาติ เตน ปฐมคามินา หุตฺวา สมนฺนาคตา. ธมฺมาติ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. เอเต หิ อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน โสมนสฺสสมฺปยุตฺตมโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา นาม. ยถา หิ พหูสุ เอกโต หุตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรทานาทีนิ วา อุฬารปูชาธมฺมสฺสวนาทีนิ วา มาลาคนฺธสกฺการกรณาทีนิ วา ปุญฺญานิ กโรนฺเตสุ ‘‘โก เอเตสํ ปุพฺพงฺคโม’’ติ วุตฺเต โย เตสํ ปจฺจโย โหติ, ยํ นิสฺสาย เต ตานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ, โส ติสฺโส วา ผุสฺโส วา เตสํ ปุพฺพงฺคโมติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิติ อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา. น หิ เต มเน อนุปฺปชฺชนฺเต อุปฺปชฺชิตุํ สกฺโกนฺติ, มโน ปน เอกจฺเจสุ เจตสิเกสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุปิ อุปฺปชฺชติเยว. เอวํ อธิปติวเสน ปน มโน เสฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนเสฏฺฐา. ยถา หิ คณาทีนํ อธิปติ ปุริโส คณเสฏฺโฐ เสณิเสฏฺโฐติ วุจฺจติ, ตถา เตสมฺปิ มโนว เสฏฺโฐ. ยถา ปน สุวณฺณาทีหิ นิปฺผาทิตานิ ภณฺฑานิ สุวณฺณมยาทีนิ นาม โหนฺติ, ตถา เอเตปิ มนโต นิปฺผนฺนตฺตา มโนมยา นาม.

ここで“心（マノー）”とは、一般には四界（欲界・色界・無色界・出世間界）のすべての心を指すが、この句においては、限定され、規定され、区別された八種の欲界の善心を指す。さらに物語の背景に即して言えば、その中でも喜（悦び）を伴い、智と相応する心のみを指す。“先駆（プッバンガマー）”とは、それに先立って生じることで具わっていることである。“諸法（ダンマー）”とは、受・想・行の三蘊のことである。これらは生起の縁となるという点において、悦びを伴う心が先駆となっているため“心を先駆とするもの（マノープッバンガマー）”と呼ばれる。例えば、多くの人々が集まって比丘サンガに衣などを布施したり、盛大な供養や法を聴いたり、香華で供養したりする功徳を積む際、“誰が彼らの先頭（先駆者）か”と問われれば、そのきっかけとなり、その人を頼りにしてそれらの功徳をなした者、すなわちティッサやプッサといった者が彼らの先駆者と呼ばれる。この例えのように理解すべきである。このように生起の縁となる点において心が先駆であるから“心を先駆とする”という。なぜなら、心が生じなければそれらは生じることができないが、心はいくつかの心所が生じなくても生じるからである。また、支配（主導）するという点において心が主であるから“心を主とする（マノーセーッタ）”という。あたかも集団などの支配者が“集団の主（ガナセーッタ）”と呼ばれるように、それら（三蘊）にとっても心こそが主である。また、金などで作られた器が“金製（スヴァンナマヤ）”などと呼ばれるように、これらも心から成るものであるから“心から成る（マノーマヤ）”と呼ばれるのである。

ปสนฺเนนาติ อนภิชฺฌาทีหิ คุเณหิ ปสนฺเนน. ภาสติ วา กโรติ วาติ เอวรูเปน มเนน ภาสนฺโต จตุพฺพิธํ วจีสุจริตเมว ภาสติ, กโรนฺโต ติวิธํ กายสุจริตเมว กโรติ, อภาสนฺโต อกโรนฺโต ตาย อนภิชฺฌาทีหิ ปสนฺนมานสตาย ติวิธํ มโนสุจริตํ ปูเรติ. เอวมสฺส ทส กุสลกมฺมปถา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

“清らかな（パサンネーナ）”とは、無貪などの徳によって清らかなことをいう。“話すか、あるいは行う（パーサティ・ヴァー・カローティ・ヴァー）”とは、このような心で話す者は四種の語の善業を語り、行う者は三種の身の善業を行う。話さず行わずとも、無貪などによって心が清らかであることにより、三種の意の善業を充足させる。このようにして、その人の十善業道が円満に達するのである。

ตโต นํ สุขมนฺเวตีติ ตโต ติวิธสุจริตโต นํ ปุคฺคลํ สุข มนฺเวติ. อิธ เตภูมิกมฺปิ กุสลํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา เตภูมิกสุจริตานุภาเวน สุคติภเว นิพฺพตฺตํ ปุคฺคลํ, ทุคฺคติยํ วา สุขานุภวนฏฺฐาเน ฐิตํ กายวตฺถุกมฺปิ อิตรวตฺถุกมฺปิ อวตฺถุกมฺปีติ กายิกเจตสิกํ วิปากสุขํ อนุคจฺฉติ, น วิชหตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา กึ? ฉายาว อนปายินีติ ยถา หิ ฉายา นาม สรีรปฺปฏิพทฺธา สรีเร คจฺฉนฺเต คจฺฉติ, ติฏฺฐนฺเต ติฏฺฐติ, นิสีทนฺเต นิสีทติ, น สกฺโกติ, ‘‘สณฺเหน วา ผรุเสน [Pg.25] วา นิวตฺตาหี’’ติ วตฺวา วา โปเถตฺวา วา นิวตฺตาเปตุํ. กสฺมา? สรีรปฺปฏิพทฺธตฺตา. เอวเมว อิเมสํ ทสนฺนํ กุสลกมฺมปถานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณกุสลมูลิกํ กามาวจราทิเภทํ กายิกเจตสิกสุขํ คตคตฏฺฐาเน อนปายินี ฉายา วิย หุตฺวา น วิชหตีติ.

“それゆえに幸福がその人に付き従う（タトー・ナン・スカマヌヴェーティ）”とは、その三種の善業によって、その人に幸福が付き従うということである。ここでは三界の善が意図されている。したがって、三界の善業の威力によって、善趣に生まれた者、あるいは悪趣にあっても幸福を享受できる場所にいる者に対し、身体的あるいは精神的な結果としての幸福が、離れることなく付き従うという意味である。どのような例えか。“離れない影のように（チャーヤーヴァ・アナパーイニー）”とは、影というものは身体に付随しており、体が歩けば歩き、立てば立ち、座れば座る。優しく言おうと荒々しく言おうと、“戻れ”と言ったり叩いたりして影を引き返させることはできない。なぜなら身体に付随しているからである。それと同じように、これら十善業道を習練し反復した善の根源に基づく欲界などの身体的・精神的な幸福は、どこへ行ったとしても離れない影のように付き従い、離れることがないのである。

คาถาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, มฏฺฐกุณฺฑลิเทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, ตถา อทินฺนปุพฺพโก พฺราหฺมโณ. โส ตาวมหนฺตํ วิภวํ พุทฺธสาสเน วิปฺปกิรีติ.

説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものが法を悟った。マッタクンダリー天子は預流果に安住し、アディンナプッバカ婆羅門も同様に預流果を得た。彼は仏教において多大なる富を布施し、散じた。

มฏฺฐกุณฺฑลีวตฺถุ ทุติยํ.

マッタクンダリー物語 第二（終了）。

๓. ติสฺสตฺเถรวตฺถุ

3. ティッサ長老物語

อกฺโกจฺฉิ มนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“彼は私を罵った（アッコッチ・マン）”というこの説法を、師（仏陀）はジェータ林（祇園精舎）に滞在されているとき、ティッサ長老に関連して説かれた。”

โส กิรายสฺมา ติสฺสตฺเถโร ภควโต ปิตุจฺฉาปุตฺโต อโหสิ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปนฺนลาภสกฺการํ ปริภุญฺชนฺโต ถูลสรีโร อาโกฏิตปจฺจาโกฏิเตหิ จีวเรหิ นิวาเสตฺวา เยภุยฺเยน วิหารมชฺเฌ อุปฏฺฐานสาลายํ นิสีทติ. ตถาคตํ ทสฺสนตฺถาย อาคตา อาคนฺตุกภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘เอโก มหาเถโร ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วตฺตํ อาปุจฺฉนฺติ, ปาทสมฺพาหนาทีนิ อาปุจฺฉนฺติ. โส ตุณฺหี อโหสิ. อถ นํ เอโก ทหรภิกฺขุ ‘‘กติวสฺสา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วสฺสํ นตฺถิ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตา มย’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘อาวุโส, ทุพฺพินีต, มหลฺลก, อตฺตโน ปมาณํ น ชานาสิ, เอตฺตเก มหาเถเร ทิสฺวา สามีจิกมฺมมตฺตมฺปิ น กโรสิ, วตฺเต อาปุจฺฉิยมาเน ตุณฺหี โหสิ, กุกฺกุจฺจมตฺตมฺปิ เต นตฺถี’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ขตฺติยมานํ ชเนตฺวา ‘‘ตุมฺเห กสฺส สนฺติกํ อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถุ สนฺติก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘มํ ปน ‘โก เอโส’ติ สลฺลกฺเขถ, มูลเมว โว ฉินฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา รุทนฺโต ทุกฺขี ทุมฺมโน สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘กึ นุ ตฺวํ ติสฺส ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสุมุโข โรทมาโน อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. เตปิ ภิกฺขู ‘‘เอส คนฺตฺวา กิญฺจิ อาโลฬํ กเรยฺยา’’ติ เตเนว [Pg.26] สทฺธึ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. โส สตฺถารา ปุจฺฉิโต ‘‘อิเม มํ, ภนฺเต, ภิกฺขู อกฺโกสนฺตี’’ติ อาห. ‘‘กหํ ปน ตฺวํ นิสินฺโนสี’’ติ? ‘‘วิหารมชฺเฌ อุปฏฺฐานสาลายํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อิเม เต ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตา ทิฏฺฐา’’ติ? ‘‘อาม, ทิฏฺฐา, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ อุฏฺฐาย เต ปจฺจุคฺคมนํ กต’’นฺติ? ‘‘น กตํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ปริกฺขารคฺคหณํ อาปุจฺฉิต’’นฺติ? ‘‘นาปุจฺฉิตํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘วตฺตํ วา ปานียํ วา อาปุจฺฉิต’’นฺติ. ‘‘นาปุจฺฉิตํ ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาสนํ นีหริตฺวา อภิวาเทตฺวา ปาทสมฺพาหนํ กต’’นฺติ? ‘‘น กตํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ติสฺส มหลฺลกภิกฺขูนํ สพฺพํ เอตํ วตฺตํ กาตพฺพํ, เอตํ วตฺตํ อกโรนฺเตน วิหารมชฺเฌ นิสีทิตุํ น วฏฺฏติ, ตเวว โทโส, เอเต ภิกฺขู ขมาเปหี’’ติ? ‘‘เอเต มํ, ภนฺเต, อกฺโกสึสุ, นาหํ เอเต ขมาเปมี’’ติ. ‘‘ติสฺส มา เอวํ กริ, ตเวว โทโส, ขมาเปหิ เน’’ติ? ‘‘น ขมาเปมิ, ภนฺเต’’ติ. อถ สตฺถา ‘‘ทุพฺพโจ เอส, ภนฺเต’’ติ ภิกฺขูหิ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว ทุพฺพโจ เอส, ปุพฺเพปิ เอส ทุพฺพโจเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ ตาวสฺส, ภนฺเต, ทุพฺพจภาโว อมฺเหหิ ญาโต, อตีเต เอส กึ อกาสี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถา’’ติ วตฺวา อตีตมาหริ.

その尊者ティッサ長老は、世尊の叔母の息子（いとこ）であったと言われている。彼は高齢になってから出家し、諸仏の教えにおいて生じた利得と供養を享受して肥満し、糊をきかせて整えられた衣をまとい、多くの場合、精舎の中央にある講堂に座っていた。世尊を拝するためにやって来た遊行の比丘たちは、彼を見て“高徳の長老であろう”という思い込み（想）を抱き、彼のところへ行って義務的な給仕の作法や足を揉むことなどを申し出た。彼は黙っていた。そこで一人の若い比丘が“あなたは法臘（僧歴）はおいくつですか”と尋ねると、“僧歴はない。私は高齢になってから出家したのだ”と答えた。すると比丘は、“友よ、無作法な老修行者よ。お前は自分の分際を知らないのか。これほどの長老方を見て敬意を払うことさえせず、給仕の作法を申し出られても黙っている。恥じ入ることさえもしないのか”と言って指を弾いた。彼は王族としての慢心を起こし、“お前たちは誰のところへ来たのだ”と問い、“師（仏陀）のところへ来ました”と言われると、“私のことを‘何者だ’と思っているのか。お前たちの根を断ち切ってやる”と言って、泣きながら、不快で憂鬱な様子で師の御もとへ行った。世尊は彼に“ティッサよ、なぜ不快で憂鬱な様子で、涙を浮かべて泣きながらやって来たのか”と尋ねられた。比丘たちも“彼が行って何か不和を招くかもしれない”と考え、彼と一緒に師の御もとへ行き、礼拝して一方に座った。彼は師に問われて“尊師、これらの比丘たちが私を罵ります”と言った。“お前はどこに座っていたのか”。“尊師、精舎の中央にある講堂に座っていました”。“お前は、これらの比丘たちがやって来るのを見たか”。“はい、見ました、尊師”。“立ち上がって出迎えることをしたか”。“しませんでした、尊師”。“資具を受け取ることを申し出たか”。“申し出ませんでした、尊師”。“給仕の作法や飲み水を申し出たか”。“申し出ませんでした、尊師”。“座席を用意し、礼拝し、足を揉むことをしたか”。“しませんでした、尊師”。“ティッサよ、長老の比丘たちに対して、これらすべての義務を果たすべきである。この義務を果たさない者が精舎の中央に座ることはふさわしくない。非はお前の方にある。これらの比丘たちに謝罪しなさい”。“尊師、彼らが私を罵ったのです。私は彼らに謝罪しません”。“ティッサよ、そのようにしてはいけない。お前に非があるのだ。彼らに謝罪しなさい”。“尊師、謝罪しません”。そこで比丘たちが“尊師、この者は言葉に従いにくい（剛情）です”と言うと、師は“比丘たちよ、この者が剛情なのは今に始まったことではない。過去においても、この者は剛情であったのだ”と言い、“尊師、今は彼の剛情さを知りましたが、過去に彼は何をなしたのですか”と問われると、“比丘たちよ、それならば聞きなさい”と言って、過去の物語を説かれた。

อตีเต พาราณสิยํ พาราณสิรญฺเญ รชฺชํ กาเรนฺเต เทวิโล นาม ตาปโส อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย จตฺตาโร มาเส นครมุปนิสฺสาย วสิตุกาโม หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา นครทฺวาเร ทารเก ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิมํ นครํ สมฺปตฺตปพฺพชิตา กตฺถ วสนฺตี’’ติ? ‘‘กุมฺภการสาลายํ, ภนฺเต’’ติ. ตาปโส กุมฺภการสาลํ คนฺตฺวา ทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘สเจ เต ภคฺคว อครุ, วเสยฺยาม เอกรตฺตึ สาลาย’’นฺติ อาห. กุมฺภกาโร ‘‘มยฺหํ รตฺตึ สาลายํ กิจฺจํ นตฺถิ, มหตี สาลา, ยถาสุขํ วสถ, ภนฺเต’’ติ สาลํ นิยฺยาเทสิ. ตสฺมึ ปวิสิตฺวา นิสินฺเน อปโรปิ นารโท นาม ตาปโส หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา กุมฺภการํ เอกรตฺติวาสํ ยาจิ. กุมฺภกาโร ‘‘ปฐมํ อาคโต อิมินา สทฺธึ เอกโต วสิตุกาโม ภเวยฺย วา โน วา, อตฺตานํ ปริโมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สเจ, ภนฺเต, ปฐมํ อุปคโต โรเจสฺสติ, ตสฺส รุจิยา วสถา’’ติ อาห. โส ตมุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สเจ เต, อาจริย อครุ, มยญฺเจตฺถ เอกรตฺตึ วเสยฺยามา’’ติ ยาจิ. ‘‘มหตี สาลา, ปวิสิตฺวา [Pg.27] เอกมนฺเต วสาหี’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา ปุเรตรํ ปวิฏฺฐสฺส เทวิลสฺส อปรภาเค นิสีทิ. อุโภปิ สารณียกถํ กเถตฺวา นิปชฺชึสุ.

過去、バラナシにおいてバラナシ王が統治していた時、デヴィラという名の修行者が、八ヶ月間ヒマラヤに住み、塩や酸味のものを摂るために、四ヶ月間町の近くに住もうと、ヒマラヤからやって来て、町の門にいる子供たちを見て尋ねた。“この町に来た出家者はどこに住むのか”。“尊師、陶工の工房です”。修行者は陶工の工房へ行き、入り口に立って“陶工よ、もし迷惑でなければ、一晩この工房に泊まらせてほしい”と言った。陶工は“私には夜に工房ですべき用事はありません。工房は広いですから、お好きなように滞在してください”と言って工房を譲った。彼が入って座っていると、ナーラダという名の別の修行者もヒマラヤからやって来て、陶工に一晩の宿泊を頼んだ。陶工は“先に来た者がこの者と一緒に住みたいかどうか、自分は責任を負わないようにしよう”と考え、“尊師、もし先に来た修行者が承諾するなら、その意向に従って滞在してください”と言った。彼はデヴィラに近づき、“先生、もし迷惑でなければ、私もここに一晩泊まらせてほしい”と頼んだ。“工房は広い。入って適当な場所に住みなさい”と言われ、中に入って、先に入っていたデヴィラの近くに座った。二人とも親愛の情のこもった会話をしてから、横になった。

สยนกาเล นารโท เทวิลสฺส นิปชฺชนฏฺฐานญฺจ ทฺวารญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา นิปชฺชิ. โส ปน เทวิโล นิปชฺชมาโน อตฺตโน นิปชฺชนฏฺฐาเน อนิปชฺชิตฺวา ทฺวารมชฺเฌ ติริยํ นิปชฺชิ. นารโท รตฺตึ นิกฺขมนฺโต ตสฺส ชฏาสุ อกฺกมิ. ‘‘โก มํ อกฺกมี’’ติ จ วุตฺเต, ‘‘อาจริย, อห’’นฺติ อาห. ‘‘กูฏชฏิล, อรญฺญโต อาคนฺตฺวา มม ชฏาสุ อกฺกมสี’’ติ. ‘‘อาจริย, ตุมฺหากํ อิธ นิปนฺนภาวํ น ชานามิ, ขมถ เม’’ติ วตฺวา ตสฺส กนฺทนฺตสฺเสว พหิ นิกฺขมิ. อิตโร ‘‘อยํ ปวิสนฺโตปิ มํ อกฺกเมยฺยา’’ติ ปริวตฺเตตฺวา ปาทฏฺฐาเน สีสํ กตฺวา นิปชฺชิ. นารโทปิ ปวิสนฺโต ‘‘ปฐมํปาหํ อาจริเย อปรชฺฌึ, อิทานิสฺส ปาทปสฺเสน ปวิสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาคจฺฉนฺโต คีวาย อกฺกมิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อหํ, อาจริยา’’ติ วตฺวา ‘‘กูฏชฏิล, ปฐมํ มม ชฏาสุ อกฺกมิตฺวา อิทานิ คีวาย อกฺกมสิ, อภิสปิสฺสามิ ต’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘อาจริย, มยฺหํ โทโส นตฺถิ, อหํ ตุมฺหากํ เอวํ นิปนฺนภาวํ น ชานามิ, ‘ปฐมมฺปิ เม อปรทฺธํ, อิทานิ ปาทปสฺเสน ปวิสิสฺสามี’ติ ปวิฏฺโฐมฺหิ, ขมถ เม’’ติ อาห. ‘‘กูฏชฏิล, อภิสปิสฺสามิ ต’’นฺติ. ‘‘มา เอวํ กริตฺถ อาจริยา’’ติ. โส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา –

就寝の際、ナーラダはデヴィラの寝ている場所と出口の場所を確認して横になった。しかし、デヴィラは、自分の本来の場所ではなく、入り口の中央に横切るようにして横たわった。ナーラダが夜中に外へ出ようとした際、彼の髻を踏んでしまった。“誰が私を踏んだのか”と言われ、“先生、私です”と言った。“偽の修行者め、森からやって来て私の髻を踏むとは”。“先生、あなたがここに横たわっているとは知りませんでした。許してください”と言って、デヴィラが喚いている間に外へ出た。デヴィラは“こいつは戻って来る時も私を踏むに違いない”と考え、体の向きを変え、足のあった方に頭を向けて横たわった。ナーラダも戻る際、“先ほどは先生に対して過ちを犯してしまった。今度は足元の方から入ろう”と考え、入ってきたところ、首を踏んでしまった。“それは誰だ”と言われ、“先生、私です”と言うと、“偽の修行者め、最初は私の髻を踏み、今度は首を踏むとは。お前を呪ってやる”と言われた。“先生、私に非はありません。あなたがそのように横たわっているとは知りませんでした。‘最初も過ちを犯した。今度は足元から入ろう’と考えて入ったのです。許してください”と言った。“偽の修行者め、お前を呪ってやる”。“先生、そのようになさらないでください”。彼はナーラダの言葉を顧みることなく、次のように唱えた。

‘‘สหสฺสรํสี สตเตโช, สูริโย ตมวิโนทโน;

ปาโตทยนฺเต สูริเย, มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา’’ติ. –

“千の光輝を放ち、百の威光を備え、闇を払う太陽よ。朝、太陽が昇る時、お前の頭が七つに裂けるように”

ตํ อภิสปิ เอว. นารโท, ‘‘อาจริย, มยฺหํ โทโส นตฺถีติ มม วทนฺตสฺเสว ตุมฺเห อภิสปถ, ยสฺส โทโส อตฺถิ, ตสฺส มุทฺธา ผลตุ, มา นิทฺโทสสฺสา’’ติ วตฺวา –

彼は（師を）ただ呪った。ナーラダは“師よ、私には過ちがないと言っているのに、あなた様は私を呪われました。過ちのある者の頭が割れますように。罪のない者の頭が割れることがありませんように”と言って、

‘‘สหสฺสรํสี สตเตโช, สูริโย ตมวิโนทโน;

ปาโตทยนฺเต สูริเย, มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา’’ติ. –

“千の光を放ち、百の威力を持ち、闇を払う太陽よ。朝、太陽が昇る時、あなた（師）の頭が七つに割れますように”と呪い返した。

อภิสปิ. โส ปน มหานุภาโว อตีเต จตฺตาลีส, อนาคเต จตฺตาลีสาติ อสีติกปฺเป อนุสฺสรติ. ตสฺมา ‘‘กสฺส นุ โข อุปริ อภิสโป ปติสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘อาจริยสฺสา’’ติ ญตฺวา ตสฺมึ อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ อิทฺธิพเลน อรุณุคฺคมนํ นิวาเรติ.

ナーラダは呪い返した。しかし、彼は偉大な威神力を持っており、過去に四十劫、未来に四十劫という、合わせて八十劫もの歳月を思い起こすことができた。それゆえ、“この呪いは一体誰の上に振りかかるだろうか”と熟考すると、“師（デーヴィラ）の上に振りかかる”と知り、デーヴィラへの慈しみから、神通力によって日の出を阻んだ。

นาครา [Pg.28] อรุเณ อนุคฺคจฺฉนฺเต ราชทฺวารํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, ตยิ รชฺชํ กาเรนฺเต อรุโณ น อุฏฺฐหติ, อรุณํ โน อุฏฺฐาเปหี’’ติ กนฺทึสุ. ราชา อตฺตโน กายกมฺมาทีนิ โอโลเกนฺโต กิญฺจิ อยุตฺตํ อทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปพฺพชิตานํ วิวาเทน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริสงฺกมาโน ‘‘กจฺจิ อิมสฺมึ นคเร ปพฺพชิตา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘หิยฺโย สายํ กุมฺภการสาลายํ อาคตา อตฺถิ เทวา’’ติ วุตฺเต ตํขณญฺเญว ราชา อุกฺกาหิ ธาริยมานาหิ ตตฺถ คนฺตฺวา นารทํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อาห –

夜明けが来ないので、市民たちは王宮の門へ行き、“大王様、あなたが統治されているのに夜が明けません。私たちのために夜を明けさせてください”と嘆願した。王は自らの行いを振り返ったが、何ら不当な点が見当たらなかったので、“一体何が原因だろうか”と考え、“出家者たちの争いに違いない”と推測し、“この町に出家者はいるか”と尋ねた。“昨日の夕方、陶工の作業場にやって来た出家者たちがおります”と言われると、王は直ちに松明を掲げさせてそこへ行き、ナーラダに礼拝して傍らに座り、次のように言った。

‘‘กมฺมนฺตา นปฺปวตฺตนฺติ, ชมฺพุทีปสฺส นารท;

เกน โลโก ตโมภูโต, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

“ナーラダよ、閻浮提（ジャンブディーパ）の人々の営みが滞っております。なぜ世界は暗闇に包まれているのですか。お尋ねします、その理由を私に語ってください。”

นารโท สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา อิมินา การเณน อหํ อิมินา อภิสปิโต, อถาหํ ‘‘มยฺหํ โทโส นตฺถิ, ยสฺส โทโส อตฺถิ, ตสฺเสว อุปริ อภิสโป ปตตู’’ติ วตฺวา อภิสปึ. อภิสปิตฺวา จ ปน ‘‘กสฺส นุ โข อุปริ อภิสโป ปติสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘สูริยุคฺคมนเวลาย อาจริยสฺส มุทฺธา สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา เอตสฺมึ อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ อรุณสฺส อุคฺคมนํ น เทมีติ. ‘‘กถํ ปน อสฺส, ภนฺเต, อนฺตราโย น ภเวยฺยา’’ติ. ‘‘สเจ มํ ขมาเปยฺย, น ภเวยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ขมาเปหี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอโส, มหาราช, มํ ชฏาสุ จ คีวาย จ อกฺกมิ, นาหํ เอตํ กูฏชฏิลํ ขมาเปมี’’ติ. ‘‘ขมาเปหิ, ภนฺเต, มา เอวํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘น ขมาเปมี’’ติ. ‘‘มุทฺธา เต สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ วุตฺเตปิ น ขมาเปติเยว. อถ นํ ราชา ‘‘น ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา ขมาเปสฺสสี’’ติ หตฺถปาทกุจฺฉิคีวาสุ คาหาเปตฺวา นารทสฺส ปาทมูเล โอนมาเปสิ. นารโทปิ ‘‘อุฏฺเฐหิ, อาจริย, ขมามิ เต’’ติ วตฺวา, ‘‘มหาราช, นายํ ยถามเนน ขมาเปติ, นครสฺส อวิทูเร เอโก สโร อตฺถิ, ตตฺถ นํ สีเส มตฺติกาปิณฺฑํ กตฺวา คลปฺปมาเณ อุทเก ฐปาเปหี’’ติ อาห. ราชา ตถา กาเรสิ. นารโท เทวิลํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘อาจริย, มยา อิทฺธิยา วิสฺสฏฺฐาย สูริยสนฺตาเป อุฏฺฐหนฺเต อุทเก นิมุชฺชิตฺวา อญฺเญน ฐาเนน อุตฺตริตฺวา คจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. ‘‘ตสฺส สูริยรํสีหิ สํผุฏฺฐมตฺโตว มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิ, โส นิมุชฺชิตฺวา อญฺเญน ฐาเนน ปลายี’’ติ.

ナーラダは事の経緯をすべて話し、“このような理由で、私はこのデーヴィラに呪われました。そこで私は‘私に過失はない。過失のある者の上にこそ呪いが降りかかるように’と言って呪い返したのです。呪い返した後、‘呪いは誰の上に降りかかるだろうか’と熟考すると、‘日の出の時に師（デーヴィラ）の頭が七つに割れるだろう’と見えたので、彼への慈しみから、夜明けを許さなかったのです”と言った。“では聖者よ、どうすれば彼に災いが及ばないでしょうか”という問いに、“もし私に許しを請うならば、災いは及ばないでしょう”と答えた。“ならば許しを請いなさい”と言われたが、デーヴィラは“大王よ、この者は私の髪や首を踏みつけたのです。私はこの偽りの行者に許しを請うつもりはありません”と言った。“聖者よ、そのようなことをせず、許しを請うてください”と言われても、“許しを請わぬ”と言い張った。“お前の頭が七つに割れるのだぞ”と言われても、頑なに許しを請わなかった。そこで王は“お前は自分の意志では許しを請わないだろう”と言って、手足や腹や首を掴ませて、ナーラダの足元にひれ伏させた。ナーラダも“師よ、立ち上がってください。あなたを許します”と言い、“大王よ、この者は心から許しを請うているのではありません。町の近くに池があります。そこで彼の頭に粘土の塊を載せ、首までの深さの水の中に立たせてください”と言った。王はその通りにさせた。ナーラダはデーヴィラを呼び、“師よ、私が神通力を解いて日の光が昇ったら、水の中に潜り、別の場所から上がって逃げなさい”と言った。太陽の光が触れた途端、粘土の塊は七つに割れた。彼は水に潜り、別の場所から逃げ去った。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘ตทา, ภิกฺขเว, ราชา อานนฺโท อโหสิ, เทวิโล ติสฺโส, นารโท อหเมวาติ เอวํ ตทาเปส ทุพฺพโจเยวา’’ติ [Pg.29] วตฺวา ติสฺสตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุโน นาม ‘อสุเกนาหํ อกฺกุฏฺโฐ, อสุเกน ปหโฏ, อสุเกน ชิโต, อสุโก โข เม ภณฺฑํ อหาสี’ติ จินฺเตนฺตสฺส เวรํ นาม น วูปสมฺมติ, เอวํ ปน อนุปนยฺหนฺตสฺเสว อุปสมฺมตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

師（仏陀）はこの説法を終えて、“比丘たちよ、その時の王はアーナンダであり、デーヴィラはティッサであり、ナーラダは私自身であった。このように、当時も彼は言葉に従い難い者であったのだ”と言い、ティッサ長老を呼び寄せて、“ティッサよ、比丘たる者が‘あの者は私を罵った、私を打った、私に勝った、私の物を奪った’と考え続けるならば、恨みが静まることはない。しかし、恨みを抱き続けない者において、恨みは静まるのである”と言って、次の偈を唱えられた。

๓.

3.

‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม;

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสํ น สมฺมติ.

“‘彼は私を罵った、私を打った、私に勝った、私の物を奪った’と、このような思いを抱き続ける者には、恨みが静まることはない。”

๔.

4.

‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม;

เย จ ตํ นุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสูปสมฺมตี’’ติ.

“‘彼は私を罵った、私を打った、私に勝った、私の物を奪った’と、このような思いを抱かない者には、恨みが静まる。”

ตตฺถ อกฺโกจฺฉีติ อกฺโกสิ. อวธีติ ปหริ. อชินีติ กูฏสกฺขิโอตารเณน วา วาทปฏิวาเทน วา กรณุตฺตริยกรเณน วา อเชสิ. อหาสิ เมติ มม สนฺตกํ ปตฺตาทีสุ กิญฺจิเทว อวหริ. เย จ ตนฺติ เย เกจิ เทวตา วา มนุสฺสา วา คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา ตํ ‘‘อกฺโกจฺฉิ ม’’นฺติอาทิวตฺถุกํ โกธํ สกฏธุรํ วิย นทฺธินา ปูติมจฺฉาทีนิ วิย จ กุสาทีหิ ปุนปฺปุนํ เวเฐตฺวา อุปนยฺหนฺติ, เตสํ สกึ อุปฺปนฺนํ เวรํ น สมฺมตีติ วูปสมฺมติ. เย จ ตํ นุปนยฺหนฺตีติ อสติยา อมนสิการวเสน วา กมฺมปจฺจเวกฺขณาทิวเสน วา เย ตํ อกฺโกสาทิวตฺถุกํ โกธํ ตยาปิ โกจิ นิทฺโทโส ปุริมภเว อกฺกุฏฺโฐ ภวิสฺสติ, ปหโฏ ภวิสฺสติ, กูฏสกฺขึ โอตาเรตฺวา ชิโต ภวิสฺสติ, กสฺสจิ เต ปสยฺห กิญฺจิ อจฺฉินฺนํ ภวิสฺสติ, ตสฺมา นิทฺโทโส หุตฺวาปิ อกฺโกสาทีนิ ปาปุณาสีติ เอวํ น อุปนยฺหนฺติ. เตสุ ปมาเทน อุปฺปนฺนมฺปิ เวรํ อิมินา อนุปนยฺหเนน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมตีติ.

その意味は、“アッコーッチ（akkocchi）”とは“罵った”、“アヴァディ（avadhī）”とは“打った”ということである。“アジニ（ajini）”とは、偽証や論争、あるいは暴力的な手段によって“勝利した”ことを意味する。“アハーシ・メ（ahāsi me）”とは、私の所有物である鉢などを“奪った”ということである。“イェー・チャ・タン（ye ca taṃ）”とは、神々であれ人間であれ、在家の者であれ出家者であれ、誰であれ“彼は私を罵った”といった事柄を原因とする怒りを、車軸を革紐で縛るように、あるいは腐った魚を草で包むように、繰り返し心に縛り付けて抱く者たちのことである。彼らに一度生じた恨みは“ナ・サンマティ（na sammati）”、すなわち静まることがない。“イェー・チャ・タン・ヌパナヤンティ（ye ca taṃ nupanayhanti）”とは、忘却や注意を向けないこと、あるいは業（カルマ）を省みることなどによって、罵倒などを原因とするその怒りを抱かない人々のことである。“お前も無実ではない。前世において誰かを罵ったり、打ったり、偽証によって敗北させたり、強引に奪ったりしたことがあるのだろう。だからこそ、今生で無実であっても罵りなどを受けるのだ”と考え、恨みを抱かないのである。そのような人々においては、不注意によって生じた恨みであっても、恨みを抱かないことによって、燃料のない火のように静まるのである。

เทสนาปริโยสาเน สตสหสฺสภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. ทุพฺพโจปิ สุพฺพโจเยว ชาโตติ.

説法の終わりに、十万の比丘たちが預流果などに達した。この説法は多くの人々にとって有益なものとなった。言葉に従い難かったティッサも、素直に従う者となった。

ติสฺสตฺเถรวตฺถุ ตติยํ.

ティッサ長老の物語、第三。

๔. กาฬยกฺขินีวตฺถุ

4. 夜叉女カーリーの物語

น หิ เวเรนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ วญฺฌิตฺถึ อารพฺภ กเถสิ.

“実に、恨みによって……”というこの説法を、師（仏陀）は祇園精舎（ジェータヴァナ）に滞在している際、ある不妊の女をめぐって説かれた。

เอโก [Pg.30] กิร กุฏุมฺพิกปุตฺโต ปิตริ กาลกเต เขตฺเต จ ฆเร จ สพฺพกมฺมานิ อตฺตนาว กโรนฺโต มาตรํ ปฏิชคฺคิ. อถสฺส มาตา ‘‘กุมาริกํ เต, ตาต, อาเนสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘อมฺม, มา เอวํ วเทถ, อหํ ยาวชีวํ ตุมฺเห ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาต, เขตฺเต จ ฆเร จ กิจฺจํ ตฺวเมว กโรสิ, เตน มยฺหํ จิตฺตสุขํ นาม น โหติ, อาเนสฺสามี’’ติ. โส ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. สา เอกํ กุลํ คนฺตุกามา เคหา นิกฺขมิ. อถ นํ ปุตฺโต ‘‘กตรํ กุลํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกกุลํ นามา’’ติ วุตฺเต ตตฺถ คมนํ ปฏิเสเธตฺวา อตฺตโน อภิรุจิตํ กุลํ อาจิกฺขิ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา กุมาริกํ วาเรตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ตํ อาเนตฺวา ตสฺส ฆเร อกาสิ. สา วญฺฌา อโหสิ. อถ นํ มาตา, ปุตฺต, ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา กุมาริกํ อาณาเปสิ, สา อิทานิ วญฺฌา ชาตา, อปุตฺตกญฺจ นาม กุลํ วินสฺสติ, ปเวณี น ฆฏียติ, เตน อญฺญํ เต กุมาริกํ อาเนมีติ. เตน ‘‘อลํ, อมฺมา’’ติ วุจฺจมานาปิ ปุนปฺปุนํ กเถสิ. วญฺฌิตฺถี ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ปุตฺตา นาม มาตาปิตูนํ วจนํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ, อิทานิ อญฺญํ วิชายินึ อิตฺถึ อาเนตฺวา มํ ทาสิโภเคน ภุญฺชิสฺสติ. ยํนูนาหํ สยเมว เอกํ กุมาริกํ อาเนยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอกํ กุลํ คนฺตฺวา ตสฺสตฺถาย กุมาริกํ วาเรตฺวา ‘‘กึ นาเมตํ, อมฺม, วเทสี’’ติ เตหิ ปฏิกฺขิตฺตา ‘‘อหํ วญฺฌา, อปุตฺตกํ นาม กุลํ วินสฺสติ, ตุมฺหากํ ปน ธีตา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา กุฏุมฺพิกสฺส สามินี ภวิสฺสติ, มยฺหํ สามิกสฺส นํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อาเนตฺวา สามิกสฺส ฆเร อกาสิ.

ある長者の息子が、父の没後、田畑や家でのあらゆる仕事を自らこなしながら母を養っていた。ある時、その母が“息子よ、お前のために娘（嫁）を連れてきてあげよう”と言った。息子は“お母さん、そのようなことは言わないでください。私は命ある限り、あなたをお世話いたします”と答えた。母は“息子よ、お前一人が野良仕事も家の仕事もしている。それでは私の心は休まらないのだ。だから嫁を連れてこよう”と言った。彼は何度も断ったが、最後には沈黙した。母は、ある家を訪ねようと家を出た。息子は“どこの家へ行くのですか”と尋ね、母が挙げた家を拒んで、自分が気に入った家を教えた。母はその家へ行き、娘との縁談をまとめ、日を定めて彼女を連れ帰り、息子の家に住まわせた。しかし、その妻は不妊であった。そこで母は“息子よ、お前が自分で選んで連れてこさせた娘だが、今や不妊であることがわかった。子のいない家系は滅び、血筋が途絶えてしまう。だから、お前のために別の娘を連れてこよう”と言った。息子から“お母さん、もう十分です”と言われたものの、母は繰り返し説得した。不妊の妻はそれを聞き、“息子というものは両親の言葉に背くことができないものだ。もし別の子供を産める女が来れば、私は下女のように扱われるだろう。それならば、私自身の手で一人の娘を連れてきた方がよい”と考え、ある家を訪ねて、夫のために娘を求めた。その家の親たちが断ると、彼女は“私は不妊です。子のない家系は滅びてしまいます。しかし、あなた方の娘さんが息子か娘を産めば、この家の主となることができるのです。どうか私の夫のために娘さんをください”と懇願し、承諾を得て、彼女を夫の家に迎え入れた。

อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สจายํ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิสฺสติ, อยเมว กุฏุมฺพสฺส สามินี ภวิสฺสติ. ยถา ทารกํ น ลภติ, ตเถว นํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อถ นํ สา อาห – ‘‘อมฺม, ยทา เต กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาติ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา คพฺเภ ปติฏฺฐิเต ตสฺสา อาโรเจสิ. อิตริสฺสา ปน สา สยเมว นิจฺจํ ยาคุภตฺตํ เทติ, อถสฺสา อาหาเรเนว สทฺธึ คพฺภปาตนเภสชฺชมทาสิ, คพฺโภ ปติ. ทุติยมฺปิ คพฺเภ ปติฏฺฐิเต อาโรเจสิ[Pg.31], อิตรา ทุติยมฺปิ ตเถว ปาเตสิ. อถ นํ ปฏิวิสฺสกิตฺถิโย ปุจฺฉึสุ – ‘‘กจฺจิ เต สปตฺติ อนฺตรายํ กโรตี’’ติ? สา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘อนฺธพาเล, กสฺมา เอวมกาสิ, อยํ ตว อิสฺสริยภเยน คพฺภสฺส ปาตนเภสชฺชํ โยเชตฺวา เทติ, เตน เต คพฺโภ ปตติ, มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ วุตฺตา ตติยวาเร น กเถสิ. อถ สา อิตริสฺสา อุทรํ ทิสฺวา ‘‘กสฺมา มยฺหํ คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ น กเถสี’’ติ วตฺวา ‘‘ตฺวํ มํ อาเนตฺวา วญฺเจตฺวา ทฺเว วาเร คพฺภํ ปาเตสิ, กิมตฺถํ ตุยฺหํ กเถมี’’ติ วุตฺเต ‘‘นฏฺฐา ทานิมฺหี’’ติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา ปมาทํ โอโลเกนฺตี ปริณเต คพฺเภ โอกาสํ ลภิตฺวา เภสชฺชํ โยเชตฺวา อทาสิ. คพฺโภ ปริณตตฺตา ปติตุํ อสกฺโกนฺโต ติริยํ นิปติ, ขรา เวทนา อุปฺปชฺชิ, ชีวิตสํสยํ ปาปุณิ. สา ‘‘นาสิตมฺหิ ตยา, ตฺวเมว มํ อาเนตฺวา ตฺวเมว ตโยปิ วาเร ทารเก นาเสสิ, อิทานิ อหมฺปิ นสฺสามิ, อิโต ทานิ จุตา ยกฺขินี หุตฺวา ตว ทารเก ขาทิตุํ สมตฺถา หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว เคเห มชฺชารี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อิตรมฺปิ สามิโก คเหตฺวา ‘‘ตยา เม กุลูปจฺเฉโท กโต’’ติ กปฺปรชณฺณุกาทีหิ สุโปถิตํ โปเถสิ. สา เตเนวาพาเธน กาลํ กตฺวา ตตฺเถว กุกฺกุฏี หุตฺวา นิพฺพตฺตา.

その後、先妻にこのような考えが生じた。“もしこの女が息子か娘を産めば、彼女こそがこの家の主となるだろう。彼女が子供を得られないように仕向けなければならない”。そこで先妻は彼女に言った。“もしあなたのお腹に子が宿ったら、私に知らせてください”。後妻は“承知いたしました”と答え、懐妊すると先妻に知らせた。先妻は自ら進んで粥や飯などを与えていたが、ある時、食べ物と一緒に堕胎薬を混ぜて与えた。すると胎児は流れた。二度目の懐妊の際も知らせたが、先妻は再び同じように流産させた。すると、近所の女たちが後妻に尋ねた。“もしや、あなたの仇（先妻）が邪魔をしているのではないか”。後妻が事情を話すと、女たちは“愚かな娘よ、なぜそのようなことをしたのか。この女は自分の地位を奪われるのを恐れて、堕胎薬を調合して与えているのだ。それゆえ流産したのだ。二度と知らせてはいけない”と言った。そう教えられた後妻は、三度目の懐妊の時は知らせなかった。その後、先妻は彼女の腹部を見て“なぜ懐妊したことを私に言わなかったのか”と言った。後妻が“あなたは私を連れてきておきながら、私を騙して二度も流産させた。なぜあなたに言わなければならないのか”と答えると、先妻は“これでは失敗だ”と考え、彼女の隙をうかがった。そして胎児が成長した頃に機会を得て、薬を調合して与えた。胎児は大きくなっていたために流れることができず、横向きに止まってしまった。激痛が生じ、彼女は命の危険に陥った。彼女は“私はあなたに陥れられた。あなたが私を連れてきておきながら、三度も我が子を殺した。今、私も死ぬ。私はこの命が尽きた後、夜叉女となってお前の子供たちを食い殺してやる”と呪いの誓いを立てて息絶え、その同じ家で猫として転生した。夫は先妻を捕らえ、“お前が私の家系を絶やしたのだ”と言って、肘や膝などで激しく打ち据えた。先妻はその傷がもとで死に、同じ家で雌鶏として転生した。

กุกฺกุฏี น จิรสฺเสว อณฺฑานิ วิชายิ, มชฺชารี อาคนฺตฺวา ตานิ อณฺฑานิ ขาทิ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ขาทิเยว. กุกฺกุฏี จินฺเตสิ – ‘‘ตโย วาเร มม อณฺฑานิ ขาทิตฺวา อิทานิ มมฺปิ ขาทิตุกามาสี’’ติ. ‘‘อิโต จุตา สปุตฺตกํ ตํ ขาทิตุํ ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ตโต จุตา อรญฺเญ ทีปินี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อิตรา มิคี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา วิชาตกาเล ทีปินี อาคนฺตฺวา ตโย วาเร ปุตฺตเก ขาทิ. มิคี มรณกาเล ‘‘อยํ เม ติกฺขตฺตุํ ปุตฺตเก ขาทิตฺวา อิทานิ มมฺปิ ขาทิสฺสติ, อิโต ทานิ จุตา เอตํ สปุตฺตกํ ขาทิตุํ ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา อิโต จุตา ยกฺขินี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ทีปินีปิ ตเถว ตโต จุตา สาวตฺถิยํ กุลธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สา วุทฺธิปฺปตฺตา ทฺวารคามเก ปติกุลํ อคมาสิ, อปรภาเค จ ปุตฺตํ วิชายิ. ยกฺขินีปิ ตสฺสา ปิยสหายิกาวณฺเณน อาคนฺตฺวา ‘‘กุหึ เม สหายิกา’’ติ ‘‘อนฺโตคพฺเภ วิชาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุตฺตํ นุ โข วิชาตา, อุทาหุ ธีตรนฺติ ปสฺสิสฺสามิ น’’นฺติ คพฺภํ ปวิสิตฺวา ปสฺสนฺตี วิย ทารกํ คเหตฺวา [Pg.32] ขาทิตฺวา คตา. ปุน ทุติยวาเรปิ ตเถว ขาทิ. ตติยวาเร อิตรา ครุภารา หุตฺวา สามิกํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘สามิ, อิมสฺมึ ฐาเน เอกา ยกฺขินี มม ทฺเว ปุตฺเต ขาทิตฺวา คตา, อิทานิ มม กุลเคหํ คนฺตฺวา วิชายิสฺสามี’’ติ กุลเคหํ คนฺตฺวา วิชายิ.

雌鶏はまもなく卵を産んだが、猫がやってきてそれらの卵を食べてしまった。二度目も三度目も同様に食べた。雌鶏は“この猫は三度も私の卵を食べ、今度は私をも食べようとしている。死んだら、その猫と子を食い殺してやりたい”と願いを立てて死に、森で雌の豹として転生した。もう一方は雌鹿として転生した。雌鹿が出産するたびに豹がやってきて、三度も子を食い殺した。雌鹿は死に際して、“この豹は私の子供を三度も食べ、今また私を食おうとしている。死んだら、この豹とその子を食い殺せるようになりたい”と願いを立てて死に、夜叉女として転生した。豹もまた死んで、サヴァッティー（舎衛城）の良家の娘として転生した。彼女は成長すると、舎衛城の門近くの村へ嫁ぎ、後に息子を産んだ。夜叉女は彼女の親友の姿に変装して現れ、“私の友達はどこにいるの？”と尋ねた。“奥の部屋で出産しました”と言われると、“息子を産んだのかしら、それとも娘かしら、見てみましょう”と言って部屋に入り、見るふりをして赤子を奪い、食い殺して去った。二度目の出産の時も同様に食い殺した。三度目の時、彼女は臨月になると夫を呼び、“旦那様、この場所には一人の夜叉女がいて、私の二人の子供を食べてしまいました。今度は実家へ行って出産します”と言い、実家へ帰って出産した。

ตทา สา ยกฺขินี อุทกวารํ คตา โหติ. เวสฺสวณสฺส หิ ยกฺขินิโย วาเรน อโนตตฺตทหโต สีสปรมฺปราย อุทกมาหรนฺติ. ตา จตุมาสจฺจเยนปิ ปญฺจมาสจฺจเยนปิ มุจฺจนฺติ. อปรา ยกฺขินิโย กิลนฺตกายา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติ. สา ปน อุทกวารโต มุตฺตมตฺตาว เวเคน ตํ ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘กุหึ เม สหายิกา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กุหึ นํ ปสฺสิสฺสสิ, ตสฺสา อิมสฺมึ ฐาเน ชาตชาตทารเก ยกฺขินี อาคนฺตฺวา ขาทติ, ตสฺมา กุลเคหํ คตา’’ติ. สา ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉตุ, น เม มุจฺจิสฺสตี’’ติ เวรเวคสมุสฺสาหิตมานสา นคราภิมุขี ปกฺขนฺทิ. อิตราปิ นามคฺคหณทิวเส นํ ทารกํ นฺหาเปตฺวา นามํ กตฺวา, ‘‘สามิ, อิทานิ สกฆรํ คจฺฉามา’’ติ ปุตฺตมาทาย สามิเกน สทฺธึ วิหารมชฺเฌ คตมคฺเคน คจฺฉนฺตี ปุตฺตํ สามิกสฺส ทตฺวา วิหารโปกฺขรณิยา นฺหาตฺวา สามิเก นฺหายนฺเต อุตฺตริตฺวา ปุตฺตสฺส ถญฺญํ ปายมานา ฐิตา ยกฺขินึ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา, ‘‘สามิ, เวเคน เอหิ, อยํ สา ยกฺขินี, เวเคน เอหิ, อยํ สา ยกฺขินี’’ติ อุจฺจาสทฺทํ กตฺวา ยาว ตสฺส อาคมนํ สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตี นิวตฺเตตฺวา อนฺโตวิหาราภิมุขี ปกฺขนฺทิ.

その時、その夜叉女は水汲みの番に当たっていました。実に、ヴェッサヴァナ王（毘沙門天）に仕える夜叉女たちは、交代でアノータッタ池から頭の上に水を載せ、列をなして水を運びます。彼女たちは四ヶ月、あるいは五ヶ月が過ぎてようやくその任務から解放されます。他の夜叉女たちは、体が疲れ果てて命を落とすこともあります。しかし、彼女は水汲みの番から解放されるやいなや、急いでその家に行き、“私の友人はどこにいるのか”と尋ねました。“どこで彼女に会えるというのか。彼女がこの家で子供を産むたびに、夜叉女がやって来て食べてしまった。だから、彼女は実家へ行ったのだ”と言われると、彼女は“どこへ行こうとも、私の手から逃れることはできない”と、怨みの勢いに駆り立てられた心で、町の方へと走って追いかけました。一方の女も、命名の日にその子を沐浴させ、名を付けてから、“旦那様、さあ、自分たちの家へ帰りましょう”と言い、息子を抱いて夫と共に、祇園精舎の中を通る道を進んでいました。彼女は息子を夫に預け、精舎の池で沐浴しました。夫が沐浴している間に、彼女は池から上がり、息子に授乳しながら立っていましたが、やって来る夜叉女を見つけ、それが誰であるか気づきました。“旦那様、早く来てください！ これはあの夜叉女です！ 早く来てください！ これはあの夜叉女です！”と大声を上げ、夫が来るまで待ちきれず、引き返して精舎の内部を目指して走り込みました。

ตสฺมึ สมเย สตฺถา ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา ปุตฺตํ ตถาคตสฺส ปาทปิฏฺเฐ นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ มยา เอส ทินฺโน, ปุตฺตสฺส เม ชีวิตํ เทถา’’ติ อาห. ทฺวารโกฏฺฐเก อธิวตฺโถ สุมนเทโว นาม ยกฺขินิยา อนฺโต ปวิสิตุํ นาทาสิ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา ‘‘คจฺฉ, อานนฺท, ตํ ยกฺขินึ ปกฺโกสาหี’’ติ อาห. เถโร ปกฺโกสิ. อิตรา ‘‘อยํ, ภนฺเต, อาคจฺฉตี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘เอตุ, มา สทฺทมกาสี’’ติ วตฺวา ตํ อาคนฺตฺวา ฐิตํ ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสิ, สเจ ตุมฺเห มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ นาคมิสฺสถ, อหินกุลานํ วิย อจฺฉผนฺทนานํ วิย กาโกลูกานํ วิย จ กปฺปฏฺฐิติกํ โว เวรํ อภวิสฺส[Pg.33], กสฺมา เวรํ ปฏิเวรํ กโรถ. เวรญฺหิ อเวเรน อุปสมฺมติ, โน เวเรนา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

その時、世尊は会衆の中で法を説いておられました。彼女は息子を如来の足台の上に寝かせ、“この子をあなた様に差し上げます。私の息子の命を救ってください”と言いました。門楼に住むスマナという名の神が、夜叉女が中に入るのを許しませんでした。世尊はアーナンダ長老を呼び、“アーナンダよ、行きなさい。あの夜叉女を呼んで来なさい”とおっしゃいました。長老は彼女を呼びました。もう一人の女（母親）は“尊師よ、あの方がやって来ます”と言いました。世尊は“来させなさい。声を上げてはならない”と言い、やって来て立った彼女に対し、“なぜこのようなことをするのか。もしお前たちが私のような仏の前に来なかったならば、蛇とマングースのように、あるいは熊とクロガキの木（に住む霊）のように、また烏と梟のように、お前たちの怨みは一劫の間も続いたであろう。なぜ怨みに対して怨みで報いるのか。怨みは実に、非怨（慈しみ）によって静まるものであり、怨みによって静まるのではない”と言って、次の偈を唱えられました。

๕.

5.

‘‘น หิ เวเรน เวรานิ, สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ;

อเวเรน จ สมฺมนฺติ, เอส ธมฺโม สนนฺตโน’’ติ.

“実に、この世において、怨みは怨みによって止むことはない。怨みは非怨（慈しみ）によってのみ止む。これは永遠の真理である。”

ตตฺถ น หิ เวเรนาติ ยถา หิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีหิ อสุจีหิ มกฺขิตํ ฐานํ เตเหว อสุจีหิ โธวนฺตา สุทฺธํ นิคฺคนฺธํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, อถ โข ตํ ฐานํ ภิยฺโยโสมตฺตาย อสุทฺธตรญฺเจว ทุคฺคนฺธตรญฺจ โหติ; เอวเมว อกฺโกสนฺตํ ปจฺจกฺโกสนฺโต ปหรนฺตํ ปฏิปหรนฺโต เวเรน เวรํ วูปสเมตุํ น สกฺโกติ, อถ โข ภิยฺโย ภิยฺโย เวรเมว กโรติ. อิติ เวรานิ นาม เวเรน กิสฺมิญฺจิ กาเล น สมฺมนฺติ, อถ โข วฑฺฒนฺติเยว. อเวเรน จ สมฺมนฺตีติ ยถา ปน ตานิ เขฬาทีนิ อสุจีนิ วิปฺปสนฺเนน อุทเกน โธวิยมานานิ นสฺสนฺติ, ตํ ฐานํ สุทฺธํ โหติ สุคนฺธํ; เอวเมว อเวเรน ขนฺติเมตฺโตทเกน โยนิโส มนสิกาเรน ปจฺจเวกฺขเณน เวรานิ วูปสมฺมนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ อภาวํ คจฺฉนฺติ. เอส ธมฺโม สนนฺตโนติ เอส อเวเรน เวรูปสมนสงฺขาโต โปราณโก ธมฺโม; สพฺเพสํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวานํ คตมคฺโคติ.

その偈の中で、“実に、怨みによってではない（na hi verena）”とは、例えば唾液や鼻水などの不浄物で汚れた場所を、同じ不浄物で洗っても、清浄にしたり臭いを取り除いたりすることはできず、かえってその場所はますます不浄になり、悪臭を放つようになるのと同じことです。それと同様に、罵る者に対して罵り返し、打つ者に対して打ち返す者は、怨みによって怨みを静めることはできず、かえってさらなる怨みを生むだけです。それゆえ、怨みというものは、どのような時でも怨みによって静まることはなく、かえって増大するばかりなのです。“非怨によって止む（Averena ca sammanti）”とは、例えばそれら唾液などの不浄物を、清らかな水で洗えば消え去り、その場所が清浄で芳しくなるのと同じことです。それと同様に、非怨、すなわち忍辱と慈しみの水、如理作意（適切な思考）、そして観察によって、怨みは静まり、収まり、消滅へと至るのです。“これは永遠の真理である（esa dhammo sanantano）”とは、この“非怨による怨みの鎮静”という性質が、古くからの教えであり、すべての仏陀、辟支仏、漏尽者たちが歩んできた道であるということです。これが（解説の）締めくくりです。

คาถาปริโยสาเน ยกฺขินี โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

偈が終わると同時に、その夜叉女は預流果に達しました。集まった会衆にとっても、その法話は有益なものとなりました。

สตฺถา ตํ อิตฺถึ อาห – ‘‘เอติสฺสา ตว ปุตฺตํ เทหี’’ติ. ‘‘ภายามิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘มา ภายิ, นตฺถิ เต เอตํ นิสฺสาย ปริปนฺโถ’’ติ อาห. สา ตสฺสา ปุตฺตมทาสิ. สา ตํ จุมฺพิตฺวา อาลิงฺเคตฺวา ปุน มาตุเยว ทตฺวา โรทิตุํ อารภิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘ภนฺเต, อหํ ปุพฺเพ ยถา วา ตถา วา ชีวิกํ กปฺเปนฺตีปิ กุจฺฉิปูรํ นาลตฺถํ, อิทานิ กถํ ชีวิสฺสามี’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘มา จินฺตยี’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ตํ อิตฺถิมาห – ‘‘อิมํ เนตฺวา อตฺตโน เคเห นิวาสาเปตฺวา อคฺคยาคุภตฺเตหิ ปฏิชคฺคาหี’’ติ. สา ตํ เนตฺวา ปิฏฺฐิวํเส ปติฏฺฐาเปตฺวา อคฺคยาคุภตฺเตหิ ปฏิชคฺคิ, ตสฺสา วีหิปหรณกาเล มุสลคฺเคน มุทฺธํ ปหรนฺตํ วิย อุปฏฺฐาสิ. สา สหายิกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน วสิตุํ น สกฺโกมิ, อญฺญตฺถ มํ ปติฏฺฐาเปหี’’ติ วตฺวา มุสลสาลาย อุทกจาฏิยํ อุทฺธเน นิพฺพโกเส สงฺการกูเฏ คามทฺวาเร จาติ เอเตสุ ฐาเนสุ [Pg.34] ปติฏฺฐาปิตาปิ อิธ เม มุสเลน สีสํ ภินฺทนฺตํ วิย อุปฏฺฐาติ, อิธ ทารกา อุจฺฉิฏฺโฐทกํ โอตาเรนฺติ, อิธ สุนขา นิปชฺชนฺติ, อิธ ทารกา อสุจึ กโรนฺติ, อิธ กจวรํ ฉฑฺเฑนฺติ, อิธ คามทารกา ลกฺขโยคฺคํ กโรนฺตีติ สพฺพานิ ตานิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ พหิคาเม วิวิตฺโตกาเส ปติฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถ ตสฺสา อคฺคยาคุภตฺตาทีนิ หริตฺวา ปฏิชคฺคิ. สา ยกฺขินี เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘อยํ เม สหายิกา อิทานิ พหูปการา, หนฺทาหํ กิญฺจิ ปฏิคุณํ กโรมี’’ติ. สา ‘‘อิมสฺมึ สํวจฺฉเร สุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, ถลฏฺฐาเน สสฺสํ กโรหิ, อิมสฺมึ สํวจฺฉเร ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, นินฺนฏฺฐาเนเยว สสฺสํ กโรหี’’ติ สหายิกาย อาโรเจติ. เสสชเนหิ กตสสฺสํ อติอุทเกน วา อโนทเกน วา นสฺสติ, ตสฺสา อติวิย สมฺปชฺชติ. อถ นํ เสสชนา, ‘‘อมฺม, ตยา กตสสฺสํ เนว อจฺโจทเกน, น อนุทเกน นสฺสติ, สุพฺพุฏฺฐิทุพฺพุฏฺฐิภาวํ ญตฺวา กมฺมํ กโรสิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อมฺหากํ สหายิกา ยกฺขินี สุพฺพุฏฺฐิทุพฺพุฏฺฐิภาวํ อาจิกฺขติ, มยํ ตสฺสา วจเนน ถเลสุ นินฺเนสุ สสฺสานิ กโรม, เตน โน สมฺปชฺชติ. กึ น ปสฺสถ? นิพทฺธํ อมฺหากํ เคหโต ยาคุภตฺตาทีนิ หริยมานานิ, ตานิ เอติสฺสา หรียนฺติ, ตุมฺเหปิ เอติสฺสา อคฺคยาคุภตฺตาทีนิ หรถ, ตุมฺหากมฺปิ กมฺมนฺเต โอโลเกสฺสตี’’ติ. อถสฺสา สกลนครวาสิโน สกฺการํ กรึสุ. สาปิ ตโต ปฏฺฐาย สพฺเพสํ กมฺมนฺเต โอโลเกนฺตี ลาภคฺคปฺปตฺตา อโหสิ มหาปริวารา. สา อปรภาเค อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. ตานิ ยาวชฺชกาลา ทียนฺติเยวาติ.

世尊はその女に“この夜叉女にあなたの息子を渡しなさい”と言われました。“主よ、恐ろしゅうございます”と彼女が答えると、“恐れることはない。この夜叉女によってあなたに害が及ぶことはない”と言われました。彼女はその夜叉女に息子を渡しました。夜叉女はその子に口づけし、抱きしめると、再び母親に返して泣き始めました。そこで世尊は“それはどうしたことか”と尋ねられました。“主よ、私は以前、何とかして生計を立てていましたが、腹を満たすことすらできませんでした。今はどのようにして生きていけばよいのでしょうか”。世尊は“心配するな”となだめ、その女に言われました。“この者を連れて帰り、自分の家に住まわせ、最初の粥や飯（最上の供物）でもてなしなさい”。彼女は夜叉女を連れ帰り、屋根裏に住まわせ、最初の粥や飯で供養しました。しかし、米を搗くときに杵の先で頭を打たれるような心地がしました。夜叉女は友人の女を呼んで“ここには住めません。別の場所に移してください”と言い、唐臼小屋、水瓶置き場、竈、軒下、ゴミ捨て場、村の門など、さまざまな場所に置かれましたが、“ここでは杵で頭を割られるようだ”“ここでは子供たちが口をゆすいだ水を捨てる”“ここでは犬が寝る”“ここでは子供たちが不浄をなす”“ここではゴミを捨てる”“ここでは村の子供たちが独楽回しや遊びをする”と言って、それらすべての場所を拒みました。そこで村の外の静かな場所に住まわせ、そこで彼女に最初の粥や飯などを運んでもてなしました。その夜叉女はこう考えました。“この友人は私をよく助けてくれる。私も何かお返しをしよう”。彼女は“今年は豊作になるから高台に種をまきなさい”“今年は旱魃になるから低地に種をまきなさい”と友人に告げました。他の人々の作物は多すぎる雨や水不足で全滅しましたが、彼女の作物は非常に豊かでした。人々は“おまえの作物は水が多すぎても不足しても枯れない。豊作か旱魃かを知って農作業をしているのか。これは一体どういうことだ”と尋ねました。“私たちの友人である夜叉女が豊作か旱魃かを教えてくれるのです。私たちは彼女の言葉に従って高台や低地に種をまくので、豊作になるのです。私たちの家から常に粥や飯が運ばれているのが見えませんか。それは彼女に運ばれているのです。皆さんも彼女に最初の粥や飯を運びなさい。彼女は皆さんの農作業も見守ってくれるでしょう”。そこで町中の人々が彼女に供養を行いました。それ以来、彼女はすべての人々の農作業を見守り、多くの供物を得て、多くの従者に囲まれるようになりました。彼女は後に八つの籤飯（くじめし）の制度を定めました。それらは今日に至るまで供え続けられています。

กาฬยกฺขินีวตฺถุ จตุตฺถํ.

第四、カーラ夜叉女物語、終わる。

๕. โกสมฺพกวตฺถุ

5. 五、コーサンビーの比丘たちの物語

ปเร จ น วิชานนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต โกสมฺพเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“他の人々は悟らない”というこの法話は、世尊がジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、コーサンビーの比丘たちについて語られたものです。

โกสมฺพิยญฺหิ โฆสิตาราเม ปญฺจสตปญฺจสตปริวารา ทฺเว ภิกฺขู วิหรึสุ วินยธโร จ ธมฺมกถิโก จ. เตสุ ธมฺมกถิโก เอกทิวสํ [Pg.35] สรีรวลญฺชํ กตฺวา อุทกโกฏฺฐเก อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิ. ปจฺฉา วินยธโร ตตฺถ ปวิฏฺโฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา อิตรํ ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส, ตยา อุทกํ ฐปิต’’นฺติ? ‘‘อาม, อาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ปเนตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, น ชานามี’’ติ. ‘‘โหติ, อาวุโส, เอตฺถ อาปตฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ ปฏิกริสฺสามิ น’’นฺติ. ‘‘สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสฺสติยา กตํ, นตฺถิ อาปตฺตี’’ติ. โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐิ อโหสิ. วินยธโรปิ อตฺตโน นิสฺสิตกานํ ‘‘อยํ ธมฺมกถิโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิ. เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ. โส เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุพฺเพ อนาปตฺตีติ วตฺวา อิทานิ อาปตฺตีติ วทติ, มุสาวาที เอโส’’ติ. เต คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ อาหํสุ. เต เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ. กโต วินยธโร โอกาสํ ลภิตฺวา ธมฺมกถิกสฺส อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมมกาสิ. ตโต ปฏฺฐาย เตสํ ปจฺจยทายกา อุปฏฺฐากาปิ ทฺเว โกฏฺฐาสา อเหสุํ, โอวาทปฏิคฺคาหกา ภิกฺขุนิโยปิ อารกฺขเทวตาปิ ตาสํ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา อากาสฏฺฐเทวตาปีติ ยาว พฺรหฺมโลกา สพฺเพปิ ปุถุชฺชนา ทฺเว ปกฺขา อเหสุํ. จาตุมหาราชิกํ อาทึ กตฺวา ยาว อกนิฏฺฐภาวนา ปน เอกนินฺนาทํ โกลาหลํ อคมาสิ.

コーサンビーのゴーシタ園には、それぞれ五百人の従者を連れた、律師（律に精通した比丘）と説法師という二人の比丘が住んでいました。ある日、説法師は用を足した後、手水鉢に残り水を置いたまま退出しました。後からそこに入った律師は、その残り水を見て、出てから相手に尋ねました。“友よ、あなたが水を残したのですか”。“そうです、友よ”。“そこに罪（あぱっち）があることを知らないのですか”。“ええ、知りませんでした”。“友よ、そこには罪が生じます”。“それなら、その罪を償いましょう”。“しかし友よ、もし故意でなく、不注意でしてしまったのなら、罪にはなりません”。すると説法師は、その罪について“罪ではない”という見解を持つようになりました。律師も自分の弟子たちに“この説法師は罪を犯しておきながら、それを罪だと知らない”と告げました。律師の弟子たちは説法師の弟子たちに会うと“あなた方の師は罪を犯しても、それが罪だと気づかない”と言いました。彼らは戻って自分の師に報告しました。師はこう言いました。“この律師は以前、罪ではないと言っておきながら、今は罪だと言っている。彼は嘘つきだ”。弟子たちは“あなた方の師は嘘つきだ”と言いに行きました。こうして彼らは互いに争いを深めました。やがて律師は機会を得て、説法師が罪を認めないことを理由に、追放の儀式（ウッケーパニヤ・カンマ）を行いました。それ以来、彼らの供養者や給仕者たちも二つの陣営に分かれました。教えを受ける比丘尼たちも、守護神たちも、その知人の神々も、空居天の神々も、梵天界に至るまで、すべての凡夫が二つの派閥に分かれました。四大王天を始めとして、色究竟天（アカニッタ）に至るまで、この騒動は響き渡りました。

อเถโก อญฺญตโร ภิกฺขุ ตถาคตมุปสงฺกมิตฺวา อุกฺเขปกานํ วินยธรอนฺเตวาสิกานํ ‘‘ธมฺมิเกเนวายํ วินยกมฺเมน อุกฺขิตฺโต’’ติ ลทฺธิญฺจ, อุกฺขิตฺตานุวตฺตกานํ ธมฺมกถิกอนฺเตวาสิกานํ ปน ‘‘อธมฺมิเกเนว กมฺเมน อุกฺขิตฺโต’’ติ ลทฺธิญฺจ, อุกฺเขปเกหิ วาริยมานานมฺปิ จ เตสํ ตํ อนุปริวาเรตฺวา วิจรณภาวญฺจ อาโรเจสิ ภควา ‘‘สมคฺคา กิร โหนฺตู’’ติ ทฺเว วาเร เปเสตฺวา ‘‘น อิจฺฉนฺติ, ภนฺเต, สมคฺคา ภวิตุ’’นฺติ สุตฺวา ตติยวาเร ‘‘ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุกฺเขปกานํ อุกฺเขปเน, อิตเรสญฺจ อาปตฺติยา อทสฺสเน อาทีนวํ กเถตฺวา ปุน เตสํ ตตฺเถว [Pg.36] เอกสีมายํ อุโปสถาทีนิ อนุชานิตฺวา ภตฺตคฺคาทีสุ ภณฺฑนชาตานํ ‘‘อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพ’’นฺติ (มหาว. ๔๕๖) ภตฺตคฺเค วตฺตํ ปญฺญาเปตฺวา ‘‘อิทานิปิ ภณฺฑนชาตาว วิหรนฺตี’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘อลํ, ภิกฺขเว, มา ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภณฺฑนกลหวิคฺคหวิวาทา นาเมเต อนตฺถการกา. กลหํ นิสฺสาย หิ ลฏุกิกาปิ สกุณิกา หตฺถินาคํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสี’’ติ ลฏุกิกชาตกํ (ชา. ๑.๕.๓๙ อาทโย) กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สมคฺคา โหถ, มา วิวทถ. วิวาทํ นิสฺสาย หิ อเนกสตสหสฺสา วฏฺฏกาปิ ชีวิตกฺขยํ ปตฺตา’’ติ วฏฺฏกชาตกํ (ชา. ๑.๑.๑๑๘) กเถสิ. เอวมฺปิ เตสุ ภควโต วจนํ อนาทิยนฺเตสุ อญฺญตเรน ธมฺมวาทินา ตถาคตสฺส วิเหสํ อนิจฺฉนฺเตน ‘‘อาคเมตุ, ภนฺเต ภควา, ธมฺมสามิ, อปฺโปสฺสุกฺโก, ภนฺเต ภควา, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารมนุยุตฺโต วิหรตุ, มยเมว เตน ภณฺฑเนน กลเหน วิคฺคเหน วิวาเทน ปญฺญายิสฺสามา’’ติ (มหาว. ๔๕๗; ม. นิ. ๓.๒๓๖) วุตฺเต อตีตํ อาหริ –

その時、ある一人の比丘が世尊（タターガタ）のもとに参じ、追放処分を行った律師の弟子たちが“この比丘は法にかなった律の行為によって追放された”という見解を持ち、一方で追放された者に従う法師の弟子たちが“不当な行為によって追放された”という見解を持って、追放した者たちに制止されてもなお、彼らの周りを取り巻いて歩き回っているという状況を報告した。世尊は“和合しなさい”と二度、使いを送られたが、“大徳、彼らは和合することを望みません”との返事を聞かれ、三度目には“比丘サンガは分裂した”という知らせを聞かれた。そこで、世尊は自ら彼らのもとへ赴き、追放した比丘たちには追放の過失を、他方の比丘たちには罪を認めないことの過失を説かれ、再び彼らにコーサンビーの同一結界内での布薩（ふさつ）などを許可し、食堂などで争う比丘たちのために“座席の間隔を空けて座るべきである”と食堂の作法を定められた。それでもなお“今も争いながら暮らしている”と聞かれ、そこへ赴いて“比丘たちよ、もうよい、争いをしてはならない”と諭された。“比丘たちよ、争いや喧嘩、口論は無益なものである。争いによって、小さなミソサザイでさえ大象を死に至らしめたのだ”とラトゥキカ・ジャータカを説き、“和合しなさい。争いによって何十万ものウズラが命を落としたのだ”とワッタカ・ジャータカを説かれた。このように説かれてもなお世尊の言葉に従わなかったため、世尊の心労を案じた一人の法を説く比丘が“世尊、法主よ、お待ちください。世尊は現法楽住（現在における悟りの安楽）に専念して安らかにお過ごしください。我々自身でこの争いを解決いたします”と申し上げた。これを聞いて世尊は過去の物語を引かれた。

ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม กาสิราชา อโหสิ. พฺรหฺมทตฺเตน ทีฆีติสฺส โกสลรญฺโญ รชฺชํ อจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญาตกเวเสน วสนฺตสฺส ปิตุโน มาริตภาวญฺเจว ทีฆาวุกุมาเรน อตฺตโน ชีวิเต ทินฺเน ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สมคฺคภาวญฺจ กเถตฺวา ‘‘เตสญฺหิ นาม, ภิกฺขเว, ราชูนํ อาทินฺนทณฺฑานํ อาทินฺนสตฺถานํ เอวรูปํ ขนฺติโสรจฺจํ ภวิสฺสติ. อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, โสเภถ, ยํ ตุมฺเห เอวํ สฺวาขาเต ธมฺมวินเย ปพฺพชิตา สมานา ขมา จ ภเวยฺยาถ โสรตา จา’’ติ โอวทิตฺวาปิ เนว เต สมคฺเค กาตุํ อสกฺขิ. โส ตาย อากิณฺณวิหารตาย อุกฺกณฺฐิโต ‘‘อหํ โข อิทานิ อากิณฺโณ ทุกฺขํ วิหรามิ, อิเม จ ภิกฺขู มม วจนํ น กโรนฺติ. ยํนูนาหํ เอกโกว คณมฺหา วูปกฏฺโฐ วิหเรยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา โกสมฺพิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อนปโลเกตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ เอกโกว อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย พาลกโลณกคามํ คนฺตฺวา ตตฺถ ภคุตฺเถรสฺส เอกจาริกวตฺตํ กเถตฺวา ปาจินวํสมิคทาเย ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สามคฺคิยานิสํสํ กเถตฺวา เยน [Pg.37] ปาลิเลยฺยกํ อตฺถิ, ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ปาลิเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย รกฺขิตวนสณฺเฑ ภทฺทสาลมูเล ปาลิเลยฺยเกน หตฺถินา อุปฏฺฐิยมาโน ผาสุกํ วสฺสาวาสํ วสิ.

“比丘たちよ、かつてバラナシにブラフマダッタというカシ国の王がいた”と切り出し、ブラフマダッタ王に国を奪われ殺されたディーギーティ・コーサラ王の息子であるディーガヴ王子が、父の仇を討たずに命を助けたことで両者が和合した物語を説かれた。“比丘たちよ、罰を下し武器を持つ王たちでさえ、このような忍辱（にんにく）と温和さを備えていた。お前たちは、よく説かれたこの法と律において出家した者として、忍耐強く温和であるべきであり、それこそがこの教えにふさわしいことである”と諭されたが、それでも彼らを和合させることはできなかった。世尊は騒がしい生活に倦み、“私は今、騒がしさの中で苦しみながら暮らしている。比丘たちは私の言葉に従わない。いっそ独りで群れを離れて静かに暮らそう”と考えられた。コーサンビーで托鉢を済ませ、サンガに告げることなく、独りで鉢と衣を手に取り、バーラカロナカ村へ赴いてバーグ長老に独居の作法を説き、パーキーナヴァムサミガダーヤで三人の善男子に和合の功徳を説いた後、パーリレヤカの森へと向かわれた。そこで世尊は、パーリレヤカ村の近くの護られた森にある沙羅の木の根元で、パーリレヤカという名の象の供養を受けながら、安らかに雨安居（うあんご）を過ごされた。

โกสมฺพิวาสิโนปิ โข อุปาสกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อปสฺสนฺตา ‘‘กุหึ, ภนฺเต, สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยกวนสณฺฑํ คโต’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘อมฺเห สมคฺเค กาตุํ วายมิ, มยํ ปน น สมคฺคา อหุมฺหา’’ติ. ‘‘กึ, ภนฺเต, ตุมฺเห สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ สามคฺคึ กโรนฺเต สมคฺคา นาหุวตฺถา’’ติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘มนุสฺสา อิเม สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ สามคฺคึ กโรนฺเตปิ สมคฺคา น ชาตา, มยํ อิเม นิสฺสาย สตฺถารํ ทฏฺฐุํ น ลภิมฺหา, อิเมสํ เนว อาสนํ ทสฺสาม, น อภิวาทนาทีนิ กริสฺสามา’’ติ ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สามีจิมตฺตมฺปิ น กรึสุ. เต อปฺปาหารตาย สุสฺสมานา กติปาเหเนว อุชุกา หุตฺวา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทเสตฺวา ขมาเปตฺวา ‘‘อุปาสกา มยํ สมคฺคา ชาตา, ตุมฺเหปิ โน ปุริมสทิสา โหถา’’ติ อาหํสุ. ‘‘ขมาปิโต ปน โว, ภนฺเต, สตฺถา’’ติ. ‘‘น ขมาปิโต, อาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ สตฺถารํ ขมาเปถ, สตฺถุ ขมาปิตกาเล มยมฺปิ ตุมฺหากํ ปุริมสทิสา ภวิสฺสามา’’ติ. เต อนฺโตวสฺสภาเวน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ อวิสหนฺตา ทุกฺเขน ตํ อนฺโตวสฺสํ วีตินาเมสุํ. สตฺถา ปน เตน หตฺถินา อุปฏฺฐิยมาโน สุขํ วสิ. โสปิ หิ หตฺถินาโค คณํ ปหาย ผาสุวิหารตฺถาเยว ตํ วนสณฺฑํ ปาวิสิ.

コーサンビーの信者（ウパーサカ）たちも寺院へ行き、世尊のお姿が見えないので“世尊はどこにおられますか”と尋ねた。比丘たちが“パーリレヤカの森へ行かれた”と答え、“なぜですか”と問われると、“我々を和合させようと努められたが、我々が和合しなかったからだ”と告げた。信者たちは“あなた方は師のもとで出家しながら、師が和合させようとしても和合しなかったというのか。あなた方のせいで我々は世尊にお目にかかれなくなった。この比丘たちには座席も与えず、礼拝も供養もしないようにしよう”と決め、それ以来、敬意を払うことすら止めてしまった。比丘たちは食事が困窮し、やつれて数日で素直になり、互いに罪を告白して許しを乞い、“信者たちよ、我々は和合した。以前のように接してほしい”と頼んだ。信者たちが“世尊に許しを乞うたのか”と問い、“まだだ”と答えると、“それでは世尊に許しを乞いなさい。そうすれば我々も以前のように接しよう”と告げた。比丘たちは雨安居の間、世尊のもとへ行く勇気がなく、苦しみの中で三ヶ月を過ごした。一方、世尊は象の献身的な世話を受けながら安らかに過ごされた。その象王もまた、静寂を求めて群れを離れ、その森へ入ったのであった。

ยถาห – ‘‘อหํ โข อากิณฺโณ วิหรามิ หตฺถีหิ หตฺถีนีหิ หตฺถิกลเภหิ หตฺถิจฺฉาเปหิ, ฉินฺนคฺคานิ เจว ติณานิ ขาทามิ, โอภคฺโคภคฺคญฺจ เม สาขาภงฺคํ ขาทนฺติ, อาวิลานิ จ ปานียานิ ปิวามิ, โอคาหา จสฺส เม อุตฺติณฺณสฺส หตฺถินิโย กายํ อุปนิฆํสนฺติโย คจฺฉนฺติ, ยํนูนาหํ เอโกว คณมฺหา วูปกฏฺโฐ วิหเรยฺย’’นฺติ (มหาว. ๔๖๗; อุทา. ๓๕). อถ โข โส หตฺถินาโค ยูถา อปกฺกมฺม เยน ปาลิเลยฺยกํ รกฺขิตวนสณฺฑํ ภทฺทสาลมูลํ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา โอโลเกนฺโต อญฺญํ กิญฺจิ อทิสฺวา ภทฺทสาลมูลํ ปาเทเนว ปหรนฺโต ตจฺเฉตฺวา โสณฺฑาย สาขํ คเหตฺวา สมฺมชฺชิ. ตโต ปฏฺฐาย โสณฺฑาย [Pg.38] ฆฏํ คเหตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปติ, อุณฺโหทเกน อตฺเถ สติ อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทติ. กถํ? หตฺเถน กฏฺฐานิ ฆํสิตฺวา อคฺคึ สมฺปาเทติ, ตตฺถ ทารูนิ ปกฺขิปนฺโต อคฺคึ ชาเลตฺวา ตตฺถ ปาสาเณ ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา ทารุทณฺฑเกน ปวฏฺเฏตฺวา ปริจฺฉินฺนาย ขุทฺทกโสณฺฑิกาย ขิปติ, ตโต หตฺถํ โอตาเรตฺวา อุทกสฺส ตตฺตภาวํ ชานิตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทติ. สตฺถา ‘‘อุทกํ เต ตาปิตํ ปาลิเลยฺยกา’’ติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา นฺหายติ. อถสฺส นานาวิธานิ ผลานิ อาหริตฺวา เทติ. ยทา ปน สตฺถา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, ตทา สตฺถุ ปตฺตจีวรมาทาย กุมฺเภ ปติฏฺฐเปตฺวา สตฺถารา สทฺธึเยว คจฺฉติ. สตฺถา คามูปจารํ ปตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยก อิโต ปฏฺฐาย ตยา คนฺตุํ น สกฺกา, อาหาร เม ปตฺตจีวร’’นฺติ อาหราเปตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. โสปิ ยาว สตฺถุ นิกฺขมนา ตตฺเถว ฐตฺวา อาคมนกาเล ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วสนฏฺฐาเน โอตาเรตฺวา วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สาขาย พีชติ, รตฺตึ วาฬมิคปริปนฺถนิวารณตฺถํ มหนฺตํ ทณฺฑํ โสณฺฑาย คเหตฺวา ‘‘สตฺถารํ รกฺขิสฺสามี’’ติ ยาว อรุณุคฺคมนา วนสณฺฑสฺส อนฺตรนฺตเรน วิจรติ, ตโต ปฏฺฐายเยว กิร โส วนสณฺโฑ ปาลิเลยฺยกรกฺขิตวนสณฺโฑ นาม ชาโต. อรุเณ อุคฺคเต มุโขทกทานํ อาทึ กตฺวา เตเนวูปาเยน สพฺพวตฺตานิ กโรติ.

（パーリレッヤカ象の世話の場面）“私は、雄象、雌象、子象、若象たちに囲まれて暮らしている。先端のちぎれた草を食べ、折れ残った枝を食べ、濁った水を飲んでいる。水から上がるときには、雌象たちが私の体に体をこすりつけながら通り過ぎていく。私は独り、群れを離れて静かに暮らすのがよいのではないか”と彼は考えた。そこでその雄象は、群れを離れ、パーリレッヤカの守られた森の、沙羅の樹の根元へと、世尊がおられる場所へと近づいた。近づいて世尊を礼拝し、あたりを見渡して他には誰もいないのを見て、沙羅の樹の根元を足で踏んで平らにし、鼻で枝を掴んで掃除をした。それ以来、鼻で水瓶を持って飲み水や生活用水を用意し、お湯が必要なときは、お湯を準備した。どのようにか。鼻で木をこすり合わせて火を起こし、薪を投げ入れて火を燃やし、そこに石を入れて焼き、木の棒で転がして、小さな水たまりの中に投げ入れた。それから鼻を浸して水の温度を確かめ、世尊のところへ行って礼拝した。世尊は“パーリレッヤカよ、お湯が沸いたのか”と言って、そこへ行って入浴された。また、彼は様々な果物を持ってきて捧げた。世尊が村へ托鉢に行かれるときは、世尊の鉢と衣を頭の隆起に乗せて、世尊と一緒に進んだ。世尊が村の境界に着くと、“パーリレッヤカよ、ここからはお前は行けない。私の鉢と衣を渡しなさい”と言って受け取り、村へ入られた。彼も世尊が出てこられるまでそこで待ち、帰ってこられるときにお迎えして、以前と同じように鉢と衣を受け取り、住まいに戻ってそれらを下ろし、給仕をして枝で扇いだ。夜には、猛獣の害を防ぐために大きな棒を鼻で持ち、“師をお守りしよう”と夜明けまで森を巡回した。それ以来、その森はパーリレッヤカ象が守る森と呼ばれるようになったという。夜が明けると、洗顔の水などを捧げることから始め、同じやり方ですべての務めを果たした。

อเถโก มกฺกโฏ ตํ หตฺถึ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส อาภิสมาจาริกํ กโรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ กิญฺจิเทว กริสฺสามี’’ติ วิจรนฺโต เอกทิวสํ นิมฺมกฺขิกํ ทณฺฑกมธุํ ทิสฺวา ทณฺฑกํ ภญฺชิตฺวา ทณฺฑเกเนว สทฺธึ มธุปฏลํ สตฺถุ สนฺติกํ อาหริตฺวา กทลิปตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ตตฺถ ฐเปตฺวา อทาสิ. สตฺถา คณฺหิ. มกฺกโฏ ‘‘กริสฺสติ นุ โข ปริโภคํ น กริสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต คเหตฺวา นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข’’ติ จินฺเตตฺวา ทณฺฑโกฏิยํ คเหตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อุปธาเรนฺโต อณฺฑกานิ ทิสฺวา ตานิ สณิกํ อปเนตฺวา ปุน อทาสิ. สตฺถา ปริโภคมกาสิ. โส ตุฏฺฐมานโส ตํ ตํ สาขํ คเหตฺวา นจฺจนฺโตว อฏฺฐาสิ. อถสฺส คหิตสาขาปิ อกฺกนฺตสาขาปิ ภิชฺชึสุ. โส เอกสฺมึ ขาณุมตฺถเก ปติตฺวา นิวิฏฺฐคตฺโต สตฺถริ ปสนฺเนเนว จิตฺเตน [Pg.39] กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวาโร มกฺกฏเทวปุตฺโต นาม อโหสิ.

ある時、一匹の猿が、その象が世尊に対して毎日熱心に礼儀正しい務めを果たしているのを見て、“私も何かをしよう”と考えて歩き回っていた。ある日、蜂のいない蜂蜜のついた棒を見つけ、その棒を折り、蜂蜜の塊を師の元へ持って行き、バナナの葉をちぎってその上に置いて捧げた。師はそれを受け取られた。猿は“召し上がるだろうか、召し上がらないだろうか”と見ていたが、世尊がそれを持ったまま座っておられるのを見て、“どうしたのだろう”と考え、棒の端を持って裏返して調べたところ、蜂の幼虫を見つけた。それらを静かに取り除いてから再び捧げた。師はそれを召し上がった。猿は歓喜して、あちこちの枝を掴んで踊りながら立っていた。すると、彼が掴んでいた枝も、踏んでいた枝も折れてしまった。彼は一つの切り株の上に落ち、体が突き刺さって、世尊への清らかな信仰心を持ったまま亡くなり、三十三王天の三十由旬の黄金の宮殿に生まれ変わった。千人の天女に囲まれ、マッカッタ天子（猿天子）と呼ばれた。

ตถาคตสฺส ตตฺถ หตฺถินาเคน อุปฏฺฐิยมานสฺส วสนภาโว สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ อโหสิ. สาวตฺถินครโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก วิสาขา จ มหาอุปาสิกา’’ติเอวมาทีนิ มหากุลานิ อานนฺทตฺเถรสฺส สาสนํ ปหิณึสุ ‘‘สตฺถารํ โน, ภนฺเต, ทสฺเสถา’’ติ. ทิสาวาสิโนปิ ปญฺจสตา ภิกฺขู วุฏฺฐวสฺสา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘จิรสฺสุตา โน, อาวุโส อานนฺท, ภควโต สมฺมุขา ธมฺมี กถา, สาธุ มยํ, อาวุโส อานนฺท, ลเภยฺยาม ภควโต สมฺมุขา ธมฺมึ กถํ สวนายา’’ติ ยาจึสุ. เถโร เต ภิกฺขู อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘เตมาสํ เอกวิหาริโน ตถาคตสฺส สนฺติกํ เอตฺตเกหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตุํ อยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา เต ภิกฺขู พหิ ฐเปตฺวา เอกโกว สตฺถารํ อุปสงฺกมิ. ปาลิเลยฺยโก ตํ ทิสฺวา ทณฺฑมาทาย ปกฺขนฺทิ. สตฺถา โอโลเกตฺวา อเปหิ ‘‘อเปหิ ปาลิเลยฺยก, มา นิวารยิ, พุทฺธุปฏฺฐาโก เอโส’’ติ อาห. โส ตตฺเถว ทณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณํ อาปุจฺฉิ. เถโร นาทาสิ. นาโค ‘‘สเจ อุคฺคหิตวตฺโต ภวิสฺสติ, สตฺถุ นิสีทนปาสาณผลเก อตฺตโน ปริกฺขารํ น ฐเปสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. เถโร ปตฺตจีวรํ ภูมิยํ ฐเปสิ. วตฺตสมฺปนฺนา หิ ครูนํ อาสเน วา สยเน วา อตฺตโน ปริกฺขารํ น ฐเปนฺติ.

如来がその場所で雄象の給仕を受けて暮らしておられることは、閻浮提（インド）全土に知れ渡った。舎衛城からは、給孤独長者や大信女ヴィサーカーたちが、アーナンダ長老に“尊者よ、どうか私たちに師にお会いさせてください”と伝言を送った。また、各地に住む五百人の比丘たちも、安居を終えてアーナンダ長老のもとにやってきて、“友アーナンダよ、私たちは長い間、世尊の御前から直接法話を聞いていません。友アーナンダよ、世尊の御前から直接法話を聞く機会を得られたら幸いです”と懇願した。長老はそれらの比丘たちを連れてその場所へ行き、“三ヶ月間お一人で過ごしてこられた如来の元へ、これほど多くの比丘たちを連れて一度に近づくのはふさわしくない”と考え、比丘たちを外に待たせて、自分一人で師の元へ近づいた。パーリレッヤカ象は彼を見て、棒を持って駆け寄った。師はそれを見て、“下がれ、パーリレッヤカよ、邪魔をしてはいけない。彼は仏陀の給仕者である”と言われた。象はその場で棒を捨て、鉢と衣を受け取る許可を求めた。長老は渡さなかった。雄象は“もしこの方が礼儀作法を学んでいるならば、師の座所である石の板の上に、自分の持ち物を置かないはずだ”と考えた。長老は鉢と衣を地面に置いた。実に、礼儀をわきまえた者は、師の座所や寝所に自分の持ち物を置かないものである。

เถโร สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ‘‘อานนฺท, เอโกว อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อาคตภาวํ สุตฺวา ‘‘กหํ ปเนเต’’ติ วตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ จิตฺตํ อชานนฺโต พหิ ฐเปตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปกฺโกสาหิ เน’’ติ อาห. เถโร ตถา อกาสิ. เต ภิกฺขู อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ, ‘‘ภนฺเต ภควา, หิ พุทฺธสุขุมาโล เจว ขตฺติยสุขุมาโล จ, ตุมฺเหหิ เตมาสํ เอกเกหิ ติฏฺฐนฺเตหิ นิสีทนฺเตหิ จ ทุกฺกรํ กตํ, วตฺตปฏิวตฺตการโกปิ มุโขทกาทิทายโกปิ นาโหสิ มญฺเญ’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, ปาลิเลยฺยกหตฺถินา มม สพฺพกิจฺจานิ กตานิ. เอวรูปญฺหิ สหายํ ลภนฺเตน [Pg.40] เอกโตว วสิตุํ ยุตฺตํ, อลภนฺตสฺส เอกจาริกภาโวว เสยฺโย’’ติ วตฺวา อิมา นาควคฺเค ติสฺโส คาถา อภาสิ –

アナンダ長老は世尊のもとに近づき、礼拝して片隅に座った。世尊は“アナンダよ、一人で来たのか”と尋ねられ、五百人の比丘たちと共に来たことを聞くと、“彼らはどこにいるのか”と言われた。“お心にかなうかどうか分からなかったので、外に待たせて参りました”と申し上げると、世尊は“彼らを呼びなさい”と言われた。長老はその通りにした。比丘たちはやって来ると世尊を礼拝し、片隅に座った。世尊は彼らと親しく言葉を交わされた。比丘たちが“世尊よ、仏陀としての、また王族としての繊細なお体であられるのに、この三ヶ月の間、お一人で立ち居振る舞われ、さぞ困難なことをなされたことでしょう。身の回りのお世話をする者も、洗面などの水を用意する者もいなかったのでしょう”と申し上げると、世尊は“比丘たちよ、パーリレッヤカという象が私のすべての世話をしてくれたのだ。このような良き友を得たならば、共に住むのがよい。得られないならば、独りで歩むほうが勝っている”と言われ、ナーガ・ヴァッガ（象の章）にあるこれら三つの偈を唱えられた。

‘‘สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,สทฺธึจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ,จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.

“もし、思慮深く賢明で、共に行に励む、徳高く志の堅い友を得たならば、あらゆる危難を克服し、歓喜し、正念をもって、その友と共に歩むがよい。”

‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,สทฺธึจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย,เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค.

“もし、思慮深く賢明で、共に行に励む、徳高く志の堅い友を得られないならば、王が征服した国を捨てて独り行くように、またマータンガ象が森の中で独り歩むように、独りで歩むがよい。”

‘‘เอกสฺส จริตํ เสยฺโย,นตฺถิ พาเล สหายตา;

เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิรา,อปฺโปสฺสุกฺโก มาตงฺครญฺเญว นาโค’’ติ. (มหาว. ๔๖๔;

ม. นิ. ๓.๒๓๗;

ธ. ป. ๓๒๘-๓๓๐;

สุ. นิ. ๔๕-๔๖);

“独り歩むことは勝っている。愚かな者との友情はない。独りで歩み、悪をなさず、執着なく（のびのびと）、森の中のマータンガ象のように歩むがよい。”

คาถาปริโยสาเน ปญฺจสตาปิ เต ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. อานนฺทตฺเถโรปิ อนาถปิณฺฑิกาทีหิ เปสิตสาสนํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อนาถปิณฺฑิกปฺปมุขา เต ปญฺจ อริยสาวกโกฏิโย ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสนฺตี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘เตน หิ คณฺหาหิ ปตฺตจีวร’’นฺติ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิ. นาโค คนฺตฺวา คตมคฺเค ติริยํ อฏฺฐาสิ. ‘‘กึ กโรติ, ภนฺเต, นาโค’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขํ ทาตุํ ปจฺจาสีสติ, ทีฆรตฺตํ โข ปนายํ มยฺหํ อุปการโก, นาสฺส จิตฺตํ โกเปตุํ วฏฺฏติ, นิวตฺตถ, ภิกฺขเว’’ติ สตฺถา ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺติ. หตฺถีปิ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ปนสกทลิผลาทีนิ นานาผลานิ สํหริตฺวา ราสึ กตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขูนํ อทาสิ. ปญฺจสตา ภิกฺขู สพฺพานิ เขเปตุํ นาสกฺขึสุ. ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา ปตฺตจีวรํ คาเหตฺวา นิกฺขมิ. นาโค ภิกฺขูนํ อนฺตรนฺตเรน คนฺตฺวา สตฺถุ ปุรโต ติริยํ อฏฺฐาสิ. ‘‘กึ กโรติ, ภนฺเต, นาโค’’ติ? ‘‘อยญฺหิ ภิกฺขเว, ตุมฺเห เปเสตฺวา มํ นิวตฺเตตุกาโม’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ปาลิเลยฺยก, อิทํ ปน [Pg.41] มม อนิวตฺตคมนํ, ตว อิมินา อตฺตภาเวน ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลํ วา นตฺถิ, ติฏฺฐ ตฺว’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา นาโค มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา โรทนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อคมาสิ. โส หิ สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ ลภนฺโต เตเนว นิยาเมน ยาวชีวํ ปฏิชคฺเคยฺย, สตฺถา ปน ตํ คามูปจารํ ปตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยก อิโต ปฏฺฐาย ตว อภูมิ, มนุสฺสาวาโส สปริปนฺโถ, ติฏฺฐ ตฺว’’นฺติ อาห. โส โรทมาโน ตตฺเถว ฐตฺวา สตฺถริ จกฺขุปถํ วิชหนฺเต หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สตฺถริ ปสาเทน ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน อจฺฉราสหสฺสมชฺเฌ นิพฺพตฺติ, ปาลิเลยฺยกเทวปุตฺโตเยวสฺส นามํ อโหสิ.

偈が終わると、その五百人の比丘たちは阿羅漢果に達した。アナンダ長老も、アナータピンディカ（給孤独長者）たちが送った伝言を伝え、“世尊よ、アナータピンディカをはじめとする五億人の聖なる弟子たちが、世尊のお帰りを待ちわびております”と申し上げた。世尊は“ならば鉢と衣を取りなさい”と言われ、出発された。象は道に立ちふさがった。“世尊よ、象は何をしているのですか”と問われると、“比丘たちよ、彼は汝らに果物を布施したいのだ。長い間、私を助けてくれたこの象の心を損なうべきではない。比丘たちよ、戻りなさい”と言われ、世尊は比丘たちを連れて戻られた。象は森に入り、パラミツやバナナなどの様々な果物を集めて山にし、翌日、比丘たちに捧げた。五百人の比丘たちは、それらを食べ尽くすことができなかった。食事が終わると、世尊は鉢と衣を手に取って出発された。象は比丘たちの間を通り抜け、世尊の前に立ちふさがった。“世尊よ、象は何をしているのですか”“比丘たちよ、彼は汝らを去らせて、私を引き止めたいのだ”。そこで世尊は象に“パーリレッヤカよ、これが私の最後の出発だ（もう戻ることはない）。汝の今の（動物という）境遇では、禅定も観法も道果も得ることはできない。汝はここに留まりなさい”と言われた。それを聞いて、象は鼻を口に入れ、泣き叫びながら後をついてきた。もし許されるなら、象は一生、世尊に仕えたであろう。しかし世尊は村の境に至り、“パーリレッヤカよ、ここからは汝の場所ではない。人間の住む場所は危険がある。汝はここに留まりなさい”と言われた。象は泣きながらそこに立ち、世尊の姿が見えなくなると、悲しみのあまり心臓が破裂して命を終えた。世尊への清浄な信仰により、三十三天（タワーティンサ）の三十由旬の黄金の宮殿で、千人の天女に囲まれて生まれ変わった。その名はパーリレッヤカ天子となった。

สตฺถาปิ อนุปุพฺเพน เชตวนํ อคมาสิ. โกสมฺพกา ภิกฺขู ‘‘สตฺถา กิร สาวตฺถึ อาคโต’’ติ สุตฺวา สตฺถารํ ขมาเปตุํ ตตฺถ อคมํสุ. โกสลราชา ‘‘เต กิร โกสมฺพกา ภณฺฑนการกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตี’’ติ สุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, เตสํ มม วิชิตํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘มหาราช, สีลวนฺตา เอเต ภิกฺขู, เกวลํ อญฺญมญฺญํ วิวาเทน มม วจนํ น คณฺหึสุ, อิทานิ มํ ขมาเปตุํ อาคจฺฉนฺติ, อาคจฺฉนฺตุ มหาราชา’’ติ. อนาถปิณฺฑิโกปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, เตสํ วิหารํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามี’’ติ วตฺวา ตเถว ภควตา ปฏิกฺขิตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺตานํ ปน เตสํ ภควา เอกมนฺเต วิวิตฺตํ การาเปตฺวา เสนาสนํ ทาเปสิ. อญฺเญ ภิกฺขู เตหิ สทฺธึ เนว เอกโต นิสีทนฺติ, น ติฏฺฐนฺติ, อาคตาคตา สตฺถารํ ปุจฺฉนฺติ – ‘‘กตเมเต, ภนฺเต, ภณฺฑนการกา โกสมฺพกา ภิกฺขู’’ติ? สตฺถา ‘‘เอเต’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘เอเต กิร เต, เอเต กิร เต’’ติ อาคตาคเตหิ องฺคุลิกา ทสฺสิยมานา ลชฺชาย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ. สตฺถา ‘‘ภาริยํ โว, ภิกฺขเว, กตํ, ตุมฺเห หิ นาม มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา มยิ สามคฺคึ กโรนฺเต มม วจนํ น กริตฺถ, โปราณกปณฺฑิตาปิ วชฺฌปฺปตฺตานํ มาตาปิตูนํ โอวาทํ สุตฺวา เตสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ ตํ อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ รชฺชํ การยึสู’’ติ วตฺวา ปุนเทว [Pg.42] โกสมฺพิกชาตกํ (ชา. ๑.๙.๑๐ อาทโย) กเถตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, ทีฆาวุกุมาโร มาตาปิตูสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ เตสํ โอวาทํ อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา พฺรหฺมทตฺตสฺส ธีตรํ ลภิตฺวา ทฺวีสุ กาสิโกสลรฏฺเฐสุ รชฺชํ กาเรสิ, ตุมฺเหหิ ปน มม วจนํ อกโรนฺเตหิ ภาริยํ กต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

世尊もまた、順を追ってジェータ林（祇園精舎）に到着された。コーサンビーの比丘たちは“世尊がサーヴァッティに来られた”と聞き、許しを請うためにそこへやって来た。コーサラ国王は“あの中たがいして争うコーサンビーの比丘たちがやって来る”と聞き、世尊のもとに近づいて“世尊よ、私は彼らを自国に入れることを許しません”と申し上げた。“大王よ、彼らは戒行ある比丘たちです。ただ互いの論争のために私の言葉に従わなかっただけです。今は私に許しを請いに来るのです。大王よ、来させなさい”。アナータピンディカも“世尊よ、私は彼らを精舎に入れることを許しません”と言ったが、同じように世尊に拒まれ、沈黙した。サーヴァッティに到着した彼らに、世尊は静かな場所に宿所を与えられた。他の比丘たちは彼らと共に座らず、立たず、礼拝もしなかった。やって来る比丘や人々は“世尊よ、争いを起こしたコーサンビーの比丘たちはどの方々ですか”と尋ねた。世尊は“彼らだ”と指し示された。“彼らか、彼らか”と指をさされると、彼らは恥じて頭を上げることができず、世尊の足もとに伏して許しを請うた。世尊は“比丘たちよ、汝らは重大な過ちを犯した。私のような仏陀のもとで出家しながら、私が和合を説いても私の言葉に従わなかった。昔の賢者は、殺されようとしている父母の教えを聞き、命を奪われてもそれに背かず、後に二つの国の王となったのだ”と言い、再びコーサンビヤ・ジャータカを語られた。“比丘たちよ、このようにディーガーヴ王子は、父母が殺されてもその遺訓に背かず、後にブラフマダッタ王の娘を得て、カーシとコーサラの二国の王となった。汝らは私の言葉に従わず、重い過ちを犯したのだ”と言われ、この偈を唱えられた。

๖.

6.

‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส;

เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ, ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติ.

“他の人々は‘我々はここで滅びゆくものである’ということを悟っていない。しかし、もしそれを悟る人々がいれば、その争いは鎮まる。”

ตตฺถ ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม. เต ตตฺถ สงฺฆมชฺเฌ โกลาหลํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปรมาม วินสฺสาม สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น วิชานนฺติ. เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติ. ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ. อถ เนสํ ตาย ปฏิปตฺติยา เต เมธคา สมฺมนฺตีติ. อถ วา ปเร จาติ ปุพฺเพ มยา ‘‘มา, ภิกฺขเว, ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา โอวทิยมานาปิ มม โอวาทสฺส อปฏิคฺคหเณน อติกฺกมเนน อมามกา ปเร นาม. ‘‘มยํ ฉนฺทาทิวเสน มิจฺฉาคาหํ คเหตฺวา เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ ยมามเส ภณฺฑนาทีนํ วุทฺธิยา วายมามา’’ติ น วิชานนฺติ. อิทานิ ปน โยนิโส ปจฺจเวกฺขมานา ตตฺถ ตุมฺหากํ อนฺตเร เย จ ปณฺฑิตปุริสา ‘‘ปุพฺเพ มยํ ฉนฺทาทิวเสน วายมนฺตา อโยนิโส ปฏิปนฺนา’’ติ วิชานนฺติ, ตโต เตสํ สนฺติกา เต ปณฺฑิตปุริเส นิสฺสาย อิเม ทานิ กลหสงฺขาตา เมธคา สมฺมนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ.

そこで“他人（pare）”とは、賢者たちを除いた、それ以外の論争を引き起こす者たちのことであり、彼らを“他人”と呼ぶ。彼らはその僧伽の中で騒動を起こしながら、‘私たちはここで死につつある（滅びつつある、常に死神のもとへ向かっている）’ということを知らない。一方、“そこで知る者たち”とは、その僧伽の中にいる賢者たちが‘私たちは死へと向かっている’と知ることである。“それゆえに争いは静まる”とは、このように彼ら（賢者）は（自分たちが死すべき運命にあることを）知って如理作意を生じさせ、論争や喧嘩を鎮めるために修行する。すると、彼らのその修行によって、それらの争いは静まるのである。あるいはまた、“他人（pare）”とは、以前に私が‘比丘たちよ、論争をしてはならない’などと説いて訓戒したにもかかわらず、私の訓戒を受け入れず、それに背いた、私を尊ばない者たちのことである。彼らは‘私たちは欲愛などの力によって誤った執着を持ち、この僧伽の中で死につつあり、論争などを増長させるために努力しているのだ’ということを知らない。しかし今は、如理に省察しており、あなたがたの中にいる賢者たちが‘以前、私たちは欲愛などの力によって努力し、非如理な修行をしていた’と知るならば、その知見によって、それらの賢者たちを頼りとして、今や喧嘩と呼ばれるこれらの争いは静まるのである。これがここでの意味である。

คาถาปริโยสาเน สมฺปตฺตภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีสุ ปติฏฺฐหึสูติ.

説法の終わりに、集まった比丘たちは預流果などに達した。

โกสมฺพกวตฺถุ ปญฺจมํ.

コーサンビーの比丘たちの物語、第五（完）。

๖. มหากาฬตฺเถรวตฺถุ

6. マハーカーラ長老の物語

สุภานุปสฺสินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เสตพฺยนครํ อุปนิสฺสาย สึสปาวเน วิหรนฺโต จูฬกาฬมหากาเฬ อารพฺภ กเถสิ.

“浄（美）なるものを観る者（subhānupassiṃ）”で始まるこの法談は、世尊がセータビヤの町の近くのシンサパーの森に住まわれていたとき、チューラカーラ、マッジマカーラ、マハーカーラについて説かれたものである。

เสตพฺยนครวาสิโน [Pg.43] หิ จูฬกาโฬ, มชฺฌิมกาโฬ, มหากาโฬติ ตโย ภาตโร กุฏุมฺพิกา. เตสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐา ทิสาสุ วิจริตฺวา ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ภณฺฑํ อาหรนฺติ, มชฺฌิมกาโฬ อาภตํ วิกฺกิณาติ. อเถกสฺมึ สมเย เต อุโภปิ ภาตโร ปญฺจหิ สกฏสเตหิ นานาภณฺฑํ คเหตฺวา สาวตฺถึ คนฺตฺวา สาวตฺถิยา จ เชตวนสฺส จ อนฺตเร สกฏานิ โมจยึสุ. เตสุ มหากาโฬ สายนฺหสมเย มาลาคนฺธาทิหตฺเถ สาวตฺถิวาสิโน อริยสาวเก ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘กุหึ อิเม คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา กนิฏฺฐํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘ตาต, เตสุ สกเฏสุ อปฺปมตฺโต โหหิ, อหํ ธมฺมํ โสตุํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา คนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา ปริสปริยนฺเต นิสีทิ. สตฺถา ตํ ทิสฺวา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน อนุปุพฺพึ กถํ กเถนฺโต ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตาทิวเสน (ม. นิ. ๑.๑๖๓ อาทโย) อเนกปริยาเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสญฺจ กเถสิ. ตํ สุตฺวา มหากาโฬ ‘‘สพฺพํ กิร ปหาย คนฺตพฺพํ, ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ เนว โภคา, น ญาตกา จ อนุคจฺฉนฺติ, กึ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหาชเน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปกฺกนฺเต สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สตฺถารา ‘‘นตฺถิ เต โกจิ อปโลเกตพฺโพ’’ติ วุตฺเต, ‘‘กนิฏฺโฐ เม, ภนฺเต, อตฺถี’’ติ วตฺวา เตน หิ ‘‘อปโลเกหิ น’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา คนฺตฺวา กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตาต, อิมํ สพฺพํ สาปเตยฺยํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. ‘‘ตุมฺเห ปน กึ กริสฺสถ ภาติกา’’ติ? ‘‘อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. โส ตํ นานปฺปกาเรหิ ยาจิตฺวา นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘สาธุ, สามิ, ยถา อชฺฌาสยํ กโรถา’’ติ อาห. มหากาโฬ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิ. ‘‘อหํ ภาติกํ คเหตฺวาว อุปฺปพฺพชิสฺสามี’’ติ จูฬกาโฬปิ ปพฺพชิ. อปรภาเค มหากาโฬ อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรานิ ปุจฺฉิตฺวา สตฺถารา ทฺวีสุ ธุเรสุ กถิเตสุ ‘‘อหํ, ภนฺเต, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตตฺตา คนฺถธุรํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสามิ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามี’’ติ ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา โสสานิกธุตงฺคํ สมาทาย ปฐมยามาติกฺกนฺเต สพฺเพสุ นิทฺทํ โอกฺกนฺเตสุ สุสานํ คนฺตฺวา ปจฺจูสกาเล สพฺเพสุ อนุฏฺฐิเตสุเยว วิหารํ อาคจฺฉติ.

セータビヤの住人であるチューラカーラ、マッジマカーラ、マハーカーラの三兄弟は資産家であった。そのうち長兄と末弟は、各地を巡って五百台の荷車で種々の商品を運び、仲兄は運ばれてきた商品を販売していた。ある時、これら二人の兄弟（マハーカーラとチューラカーラ）は、五百台の荷車に種々の商品を積んでサーヴァッティーへ行き、サーヴァッティーと祇園精舎の間で荷車を止めた。そのうちマハーカーラは、夕方に花や香などを手にしたサーヴァッティーの聖なる弟子たちが法を聞きに行くのを見て、“彼らはどこへ行くのか”と尋ねてその理由を知ると、“私も行こう”と考えた。そして弟を呼んで、“お前よ、これらの荷車に油断なく注意していなさい。私は法を聞きに行く”と言い残して、世尊を礼拝し、説法を聴く人々の末席に座った。世尊は彼を見て、彼の性質に応じて順を追って教えを説き、“苦蘊経”などを通じて、多くの方法で欲の過患、卑しさ、汚れについて説かれた。それを聞いてマハーカーラは、“すべてを捨てて行かねばならないのだ。来世へ行く者には、富も親族もついてこない。家庭生活に何の意味があろうか、出家しよう”と考えた。人々が世尊を礼拝して立ち去った後、彼は世尊に出家を願い出た。世尊が“お前に許可を得るべき者はいないか”と尋ねられると、“聖者よ、私には弟がおります”と答えた。世尊が“それならば彼に許可を得なさい”と言われたので、“承知いたしました”と言って戻り、弟を呼んで“お前よ、このすべての財産を引き継ぎなさい”と言った。“兄上、あなたはどうされるのですか”と問われると、“私は世尊のもとで出家する”と言った。弟は様々な方法で引き止めたが、出家の決意を変えることができず、“兄上、お望みのままになさってください”と言った。マハーカーラは世尊のもとで行き出家した。“私は兄を連れ戻して還俗させよう”と考えて、チューラカーラも出家した。その後、マハーカーラは具足戒を受け、世尊のもとへ行って法における務め（教説の学習と瞑想）について尋ねた。二つの務めについて説かれると、“聖者よ、私は高齢で出家したので、教説の学習の務め（ガンダドゥラ）を果たすことはできません。瞑想の務め（ヴィパッサナードゥラ）を果たします”と言って、阿羅漢果に至るまでの瞑想を教わり、墓場に住む頭陀行（塚間住）を誓って、夜の第一更が過ぎて全員が眠りについた頃に墓場へ行き、夜明けに皆が起きる前に僧院へ戻るようになった。

อเถกา [Pg.44] สุสานโคปิกา กาลี นาม ฉวฑาหิกา เถรสฺส ฐิตฏฺฐานํ นิสินฺนฏฺฐานํ จงฺกมิตฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข อิธาคจฺฉติ, ปริคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ ปริคฺคณฺหิตุํ อสกฺโกนฺตี เอกทิวสํ สุสานกุฏิกายเมว ทีปํ ชาเลตฺวา ปุตฺตธีตโร อาทาย คนฺตฺวา เอกมนฺเต นิลียมานา มชฺฌิมยาเม เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘อยฺโย, โน, ภนฺเต, อิมสฺมึ ฐาเน วิหรตี’’ติ อาห. ‘‘อาม, อุปาสิเก’’ติ. ‘‘ภนฺเต, สุสาเน วิหรนฺเตหิ นาม วตฺตํ อุคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เถโร ‘‘กึ ปน มยํ ตยา กถิตวตฺเต วตฺติสฺสามา’’ติ อวตฺวา ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏติ อุปาสิเก’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, โสสานิเกหิ นาม สุสาเน วสนภาโว สุสานโคปกานญฺจ วิหาเร มหาเถรสฺส จ คามโภชกสฺส จ กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘เถโร กึ การณา’’ติ? ‘‘กตกมฺมา โจรา ธนสามิเกหิ ปทานุปทํ อนุพทฺธา สุสาเน ภณฺฑกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายนฺติ, อถ มนุสฺสา โสสานิกานํ ปริปนฺถํ กโรนฺติ, เอเตสํ ปน กถิเต ‘มยํ อิมสฺส ภทฺทนฺตสฺส เอตฺตกํ นาม กาลํ เอตฺถ วสนภาวํ ชานาม, อโจโร เอโส’ติ อุปทฺทวํ นิวาเรนฺติ. ตสฺมา เอเตสํ กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

さて、カーリーという名の、死体を焼く墓守の女が、長老が立っていた場所や座っていた場所、経行していた場所を見て、“一体誰がここに来るのか、突き止めてやろう”と考えた。しかし、突き止めることができなかったので、ある日、墓地の小屋に灯火を灯し、子供たちを連れて行って物陰に隠れていたところ、真夜中に長老がやって来るのを見て、近寄って礼拝し、“聖者よ、私たちの主であるあなたは、この場所にお住まいなのですか”と尋ねた。長老が“そうだ、信女よ”と言うと、“聖者よ、墓地に住む者は、その規則を学んで守るべきです”と言った。長老が“なぜ私があなたの言う規則を守らねばならないのか”とは言わずに、“信女よ、何をすべきなのか”と尋ねた。彼女は“聖者よ、墓地に住む者は、墓地に住んでいることを墓守や、僧院の長老、そして村長に告げるべきです”と言った。長老が“それはなぜか”と問うと、“罪を犯した泥棒が持ち主に追われ、墓地に盗品を捨てて逃げることがあります。その時、人々は墓地に住む者に危害を加えることがあります。しかし、彼らに告げておけば、‘私たちはこの聖者がこれほどの期間、ここに住んでいることを知っている。彼は泥棒ではない’と言って、災難を防いでくれます。ですから、彼らに告げるべきなのです”と言った。

‘‘เถโร อญฺญํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ภนฺเต, สุสาเน วสนฺเตน นาม อยฺเยน มจฺฉมํสติลปิฏฺฐเตลคุฬาทีนิ วชฺเชตพฺพานิ, ทิวา น นิทฺทายิตพฺพํ, กุสีเตน น ภวิตพฺพํ, อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ, อสเฐน อมายาวินา หุตฺวา กลฺยาณชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ, สายํ สพฺเพสุ สุตฺเตสุ วิหารโต อาคนฺตพฺพํ, ปจฺจูสกาเล สพฺเพสุ อนุฏฺฐิเตสุเยว วิหารํ คนฺตพฺพํ. สเจ, ภนฺเต, อยฺโย อิมสฺมึ ฐาเน เอวํ วิหรนฺโต ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตุํ สกฺขิสฺสติ, สเจ มตสรีรํ อาเนตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ, อหํ กมฺพลกูฏาคารํ อาโรเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ สกฺการํ กตฺวา สรีรกิจฺจํ กริสฺสามิ. โน เจ สกฺขิสฺสติ, จิตกํ อาโรเปตฺวา อคฺคึ ชาเลตฺวา สงฺกุนา อากฑฺฒิตฺวา พหิ ขิปิตฺวา ผรสุนา โกฏฺเฏตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ฌาเปสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ เถโร ‘‘สาธุ ภทฺเท, เอกํ ปน รูปารมฺมณํ ทิสฺวา มยฺหํ กเถยฺยาสี’’ติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ ปจฺจสฺโสสิ. เถโร ยถาชฺฌาสเยน สุสาเน สมณธมฺมํ กโรติ. จูฬกาฬตฺเถโร [Pg.45] ปน อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ฆราวาสํ จินฺเตติ, ปุตฺตทารํ อนุสฺสรติ. ‘‘ภาติโก เม อติภาริยํ กมฺมํ กโรตี’’ติ จินฺเตติ.

長老が“他に何をすべきか”と尋ねると、墓守の女は言った。“尊師よ、墓地に住む尊者というものは、魚、肉、胡麻、粉菓子、油、糖蜜などを避けなければなりません。日中に眠ってはならず、怠惰であってはなりません。精進に励むべきです。偽りや欺瞞がなく、清らかな志を持つべきです。夕刻、皆が寝静まった後に寺から来るべきであり、早朝、皆が起きる前に寺へ戻るべきです。尊師よ、もし尊者がこの場所でそのように過ごし、出家の目的を達成できる（阿羅漢果に至る）ならば、もし人々が死体を運んできて捨てたとき、私はそれを緋色の毛織物で覆われた楼閣風の棺に載せ、香や花などで供養して葬儀を行いましょう。もし達成できなければ、薪の上に載せて火をつけ、鉤（かぎ）で引き出し、外へ放り出し、斧で叩き割り、断片に切り刻んで、再び火の中に投げ入れて焼き尽くしましょう”。そこで長老は“善いかな、婦人よ。もしある種の対象（死体）を見たなら、私に知らせなさい”と言った。彼女は“承知いたしました”と答えた。長老は志のままに墓地で沙門法を修めた。一方、チューラカーラ長老は、繰り返し立ち上がっては世俗の生活を思い描き、妻子を懐かしんだ。“私の兄はあまりにも重すぎる修行をしている”と考えていた。

อเถกา กุลธีตา ตํมุหุตฺตสมุฏฺฐิเตน พฺยาธินา สายนฺหสมเย อมิลาตา อกิลนฺตา กาลมกาสิ. ตเมนํ ญาตกาทโย ทารุเตลาทีหิ สทฺธึ สายํ สุสานํ เนตฺวา สุสานโคปิกาย ‘‘อิมํ ฌาเปหี’’ติ ภตึ ทตฺวา นิยฺยาเทตฺวา ปกฺกมึสุ. สา ตสฺสา ปารุตวตฺถํ อปเนตฺวา ตํมุหุตฺตมตํ ปีณิตปีณิตํ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ ทิสฺวา, ‘‘อิมํ อยฺยสฺส ทสฺเสตุํ ปติรูปํ อารมฺมณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, เอวรูปํ นาม อารมฺมณํ อตฺถิ, โอโลเกถ อยฺยา’’ติ อาห. เถโร ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปารุปนํ นีหราเปตฺวา ปาทตลโต ยาว เกสคฺคา โอโลเกตฺวา ‘‘อติปีณิตเมตํ รูปํ สุวณฺณวณฺณํ อคฺคิมฺหิ นํ ปกฺขิปิตฺวา มหาชาลาหิ คหิตมตฺตกาเล มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ วตฺวา สกฏฺฐานเมว คนฺตฺวา นิสีทิ. สา ตถา กตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. เถโร คนฺตฺวา โอโลเกสิ. ชาลาย ปหฏปหฏฏฺฐานํ กพรคาวิยา วิย สรีรวณฺณํ อโหสิ, ปาทา นมิตฺวา โอลมฺพึสุ, หตฺถา ปฏิกุฏึสุ, อูรุนลาฏํ นิจฺจมฺมํ อโหสิ. เถโร ‘‘อิทํ สรีรํ อิทาเนว โอโลเกนฺตานํ อปริยนฺตกรํ หุตฺวา อิทาเนว ขยํ ปตฺตํ วยํ ปตฺต’’นฺติ รตฺติฏฺฐานํ คนฺตฺวา นิสีทิตฺวา ขยวยํ สมฺปสฺสมาโน –

その時、ある良家の娘が、突如として生じた激しい病によって、夕刻に、やつれることも衰えることもなく亡くなった。親族たちは薪や油などと共に、夕刻に、彼女の遺骸を墓地に運び、墓守の女に“この遺骸を焼きなさい”と言って手間賃を渡し、預けて立ち去った。彼女は遺体にかかっていた布を取り除き、死後間もない、豊満で黄金色に輝く体を見て、“これを尊師にお見せするのは、瞑想の対象として相応しい”と考え、長老のもとへ行き、礼拝して“尊師よ、このような対象がございます。尊者よ、ご覧ください”と言った。長老は“よろしい”と言って、覆っていた布を外させ、足の裏から髪の先まで眺めて、“この姿は非常に見事で、黄金の色をしている。これを火に入れ、大きな炎に包まれた瞬間に、私に知らせなさい”と言い、自分の場所へ戻って座った。彼女はその通りにして長老に知らせた。長老は行って（その様子を）見つめた。炎が当たった場所は、斑のある牛のようになり、足は薪の山から外れて垂れ下がり、手は縮れ、腿や額は皮が剥き出しになった。長老は“この体は、たった今見ている者たちを魅了していたのに、今や滅びと朽壊に至った”と考え、夜の静かな場所へ行き、座って滅びと朽壊を深く観察しながら――

‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข’’ติ. (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒;

สํ. นิ. ๑.๑๘๖;

๒.๑๔๓;

ชา. ๑.๑.๙๕) –

“諸行は無常なり、まさに生滅の法なり。生じては滅するものなり。それらの静止（寂滅）こそが、安楽なり”と。

คาถํ วตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

この偈を唱えてヴィパッサナー（観法）を深め、四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果に達した。

ตสฺมึ อรหตฺตํ ปตฺเต สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน เสตพฺยํ คนฺตฺวา สึสปาวนํ ปาวิสิ. จูฬกาฬสฺส ภริยาโย ‘‘สตฺถา กิร อนุปฺปตฺโต สึสปาวน’’นฺติ สุตฺวา ‘‘อมฺหากํ สามิกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ เปเสตฺวา สตฺถารํ นิมนฺตาเปสุํ. พุทฺธานํ ปน อปริจิณฺณฏฺฐาเน อาสนปญฺญตฺตึ อาจิกฺขนฺเตน เอเกน ภิกฺขุนา ปฐมตรํ คนฺตุํ วฏฺฏติ. พุทฺธานญฺหิ มชฺฌิมฏฺฐาเน อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส ทกฺขิณโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, วามโต [Pg.46] มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, ตโต ปฏฺฐาย อุโภสุ ปสฺเสสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาสนํ ปญฺญาเปตพฺพํ โหติ. ตสฺมา มหากาฬตฺเถโร จีวรปารุปนฏฺฐาเน ฐตฺวา, ‘‘จูฬกาฬ, ตฺวํ ปุรโต คนฺตฺวา อาสนปญฺญตฺตึ อาจิกฺขา’’ติ จูฬกาฬํ เปเสสิ. ตสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย เคหชนา เตน สทฺธึ ปริหาสํ กโรนฺตา นีจาสนานิ สงฺฆตฺเถรสฺส โกฏิยํ อตฺถรนฺติ, อุจฺจาสนานิ สงฺฆนวกสฺส โกฏิยํ. อิตโร ‘‘มา เอวํ กโรถ, นีจาสนานิ อุปริ มา ปญฺญาเปถ, อุจฺจาสนานิ อุปริ ปญฺญาเปถ, นีจาสนานิ เหฏฺฐา’’ติ อาห. อิตฺถิโย ตสฺส วจนํ อสุณนฺติโย วิย ‘‘ตฺวํ กึ กโรนฺโต วิจรสิ, กึ ตว อาสนานิ ปญฺญาเปตุํ น วฏฺฏติ, ตฺวํ กํ อาปุจฺฉิตฺวา ปพฺพชิโต, เกน ปพฺพชิโตสิ, กสฺมา อิธาคโตสี’’ติ วตฺวา นิวาสนปารุปนํ อจฺฉินฺทิตฺวา เสตกานิ นิวาเสตฺวา สีเส จ มาลาจุมฺพุฏกํ ฐเปตฺวา, ‘‘คจฺฉ สตฺถารํ อาเนหิ, มยํ อาสนานิ ปญฺญาเปสฺสามา’’ติ ปหิณึสุ. น จิรํ ภิกฺขุภาเว ฐตฺวา อวสฺสิโกว อุปฺปพฺพชิตตฺตา ลชฺชิตุํ น ชานาติ, ตสฺมา โส เตน อากปฺเปน นิราสงฺโกว คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อาคโต. ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปน ภตฺตกิจฺจาวสาเน มหากาฬสฺส ภริยาโย ‘‘อิมาหิ อตฺตโน สามิโก คหิโต, มยมฺปิ อมฺหากํ สามิกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ปุนทิวเส สตฺถารํ นิมนฺตยึสุ. ตทา ปน อาสนปญฺญาปนตฺถํ อญฺโญ ภิกฺขุ อคมาสิ. ตา ตสฺมึ ขเณ โอกาสํ อลภิตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทํสุ. จูฬกาฬสฺส ปน ทฺเว ภริยาโย, มชฺฌิมกาฬสฺส จตสฺโส, มหากาฬสฺส ปน อฏฺฐ. ภิกฺขูปิ ภตฺตกิจฺจํ กาตุกามา นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกํสุ, พหิ คนฺตุกามา อุฏฺฐาย อคมํสุ. สตฺถา ปน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กริ. ตสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ตา อิตฺถิโย, ‘‘ภนฺเต, มหากาโฬ อมฺหากํ อนุโมทนํ กตฺวา อาคจฺฉิสฺสติ, ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถา’’ติ วทึสุ. สตฺถา ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปุรโต อคมาสิ. คามทฺวารํ ปตฺวา ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ ‘‘กึ นาเมตํ สตฺถารา กตํ, ญตฺวา นุ โข กตํ, อุทาหุ อชานิตฺวา. หิยฺโย จูฬกาฬสฺส ปุรโต คตตฺตา ปพฺพชฺชนฺตราโย ชาโต, อชฺช อญฺญสฺส ปุรโต คตตฺตา อนฺตราโย นาโหสิ. อิทานิ มหากาฬํ ฐเปตฺวา อาคโต, สีลวา โข ปน ภิกฺขุ อาจารสมฺปนฺโน, กริสฺสติ นุ โข ตสฺส ปพฺพชฺชนฺตราย’’นฺติ. สตฺถา เตสํ วจนํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต ‘‘กึ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิ[Pg.47]. เต ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ‘‘กึ ปน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, จูฬกาฬํ วิย มหากาฬํ สลฺลกฺเขถา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’. ตสฺส หิ ทฺเว ปชาปติโย, อิมสฺส อฏฺฐ. ‘‘อฏฺฐหิ ปริกฺขิปิตฺวา คหิโต กึ กริสฺสติ, ภนฺเต’’ติ? สตฺถา ‘‘มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, จูฬกาโฬ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย สุภารมฺมณพหุโล วิหรติ, ปปาเต ฐิโต ทุพฺพลรุกฺขสทิโส. มยฺหํ ปน ปุตฺโต มหากาโฬ อสุภานุปสฺสี วิหรติ, ฆนเสลปพฺพโต วิย อจโล’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

マハーカーラ長老が阿羅漢果に到達されたとき、世尊は比丘衆に囲まれて遊行を続けられ、セータビヤーに至ってシンサパーの森に入られた。チューラカーラの妻たちは‘世尊がシンサパーの森に到着された’と聞き、‘自分たちの夫を捕まえよう’と考えて、使いを出して世尊を招待した。諸仏にとって馴染みのない場所では、一人の比丘が先に行って座席の配置を指示することが相応しい。諸仏のために中央に座席を設け、その右側にサーリプッタ長老、左側に大モッガラーナ長老の席を、そこから両側に比丘衆の座席を整えるべきだからである。それゆえ、マハーカーラ長老は衣を整える場所に留まり、‘チューラカーラよ、お前が先に行って座席の配置を伝えなさい’と言ってチューラカーラを遣わした。彼を見たときから、家の者たちは彼をからかおうとして、上座の比丘の側に低い座席を、新入の比丘の側に高い座席を敷いた。彼は‘そのようにしてはいけない。上の方に低い座席を敷かず、上の方に高い座席を、下の方に低い座席を敷きなさい’と言った。女たちは彼の言葉を聞かないふりをして、‘あなたは何をしに歩き回っているのですか。あなたが座席を整えるのが不自然ではありませんか。誰に許しを得て出家したのですか。誰によって出家させられたのですか。なぜここに来たのですか’と言って、下着や上衣を奪い取り、白い衣を着せ、頭に花の環を載せて、‘行って世尊を連れてきなさい。私たちが座席を整えておきますから’と送り出した。彼は比丘となってから日が浅く、一夏も経たないうちに還俗させられたため、恥じることを知らず、その姿のまま平然と行き、世尊を礼拝して、仏陀を先頭とする比丘衆を連れて戻ってきた。比丘衆の食事が終わると、マハーカーラの妻たちは‘この女たちは自分の夫を捕まえた。私たちも自分たちの夫であるマハーカーラを捕まえよう’と考え、翌日、世尊を招待した。その時、座席の配置のために別の比丘が行った。彼女たちはその場では機会を得られず、仏陀を先頭とする比丘衆を座らせて食事を供養した。なお、チューラカーラには二人の妻、マジジマカーラには四人、マハーカーラには八人の妻がいた。比丘衆も食務を果たすために座って食事を済ませ、外へ行こうとする者たちは立ち上がって去ったが、世尊は座って食務を続けられた。食事が終わると、女たちは‘尊師、マハーカーラが私たちに随喜の説法をしてから戻りますので、皆様は先にお行きください’と言った。世尊は‘よろしい’と言って先に出発された。村の入り口に着くと、比丘たちは‘世尊は何ということをされたのか。知ってのことか、それとも知らずにされたのか。昨日はチューラカーラが先に行ったために還俗という災難が起きた。今日は他の者が先に行ったので災難は起きなかった。しかし今、マハーカーラを置いて来られた。彼は戒律を守り徳の高い比丘であるが、彼にも災難が及ぶのではないか’と不審に思った。世尊は彼らの言葉を聞いて立ち止まり、‘比丘たちよ、何を話しているのか’と尋ねられた。彼らはその事情を申し上げた。‘比丘たちよ、あなた方はマハーカーラをチューラカーラと同じように見ているのか’。‘はい、尊師。彼には二人の妻がいますが、この者には八人もいます。八人に囲まれて捕まったら、どうして逃れられましょうか’。世尊は‘比丘たちよ、そのように言ってはならない。チューラカーラは心の浮ついた、清らかな対象ばかりを追い求めて暮らす者であり、断崖に立つ弱い木のようである。しかし、私の息子マハーカーラは、不浄を観じながら暮らし、堅固な岩山の如く揺るぎない’と仰り、これらの偈を唱えられた。

๗.

7.

‘‘สุภานุปสฺสึ วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ อสํวุตํ;

โภชนมฺหิ จามตฺตญฺญุํ, กุสีตํ หีนวีริยํ;

ตํ เว ปสหติ มาโร, วาโต รุกฺขํว ทุพฺพลํ.

“浄らかな対象を追い求めて暮らし、諸の感官を慎まず、食事において節度を知らず、怠惰で精進を欠く者。その者を、悪魔は必ず打ち負かす。風が弱い木をなぎ倒すように。”

๘.

8.

‘‘อสุภานุปสฺสึ วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตํ;

โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุํ, สทฺธํ อารทฺธวีริยํ;

ตํ เว นปฺปสหตี มาโร, วาโต เสลํว ปพฺพต’’นฺติ.

“不浄を観じながら暮らし、諸の感官をよく慎み、食事において節度を知り、信仰篤く精進する者。その者を、悪魔は決して打ち負かすことはできない。風が岩山を動かせないように。”

ตตฺถ สุภานุปสฺสึ วิหรนฺตนฺติ สุตํ อนุปสฺสนฺตํ, อิฏฺฐารมฺมเณ มานสํ วิสฺสชฺเชตฺวา วิหรนฺตนฺติ อตฺโถ. โย หิ ปุคฺคโล นิมิตฺตคฺคาหํ อนุพฺยญฺชนคฺคาหํ คณฺหนฺโต ‘‘นขา โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘องฺคุลิโย โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘หตฺถปาทา, ชงฺฆา, อูรุ, กฏิ, อุทรํ, ถนา, คีวา, โอฏฺฐา, ทนฺตา, มุขํ, นาสา, อกฺขีนิ, กณฺณา, ภมุกา, นลาฏํ, เกสา, โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘เกสา, โลมา, นขา, ทนฺตา, ตโจ, โสภนา’’ติ คณฺหาติ, วณฺโณ สุโภ, สณฺฐานํ สุภนฺติ, อยํ สุภานุปสฺสี นาม. เอวํ ตํ สุภานุปสฺสึ วิหรนฺตํ. อินฺทฺริเยสูติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. อสํวุตนฺติ จกฺขุทฺวาราทีนิ อรกฺขนฺตํ. ปริเยสนมตฺตา ปฏิคฺคหณมตฺตา ปริโภคมตฺตาติ อิมิสฺสา มตฺตาย อชานนโต โภชนมฺหิ จามตฺตญฺญุํ. อปิจ ปจฺจเวกฺขณมตฺตา วิสฺสชฺชนมตฺตาติ อิมิสฺสาปิ มตฺตาย อชานนโต อมตฺตญฺญุํ, อิทํ โภชนํ ธมฺมิกํ, อิทํ อธมฺมิกนฺติปิ อชานนฺตํ. กามจฺฉนฺทพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกวสิตาย กุสีตํ. หีนวีริยนฺติ นิพฺพีริยํ จตูสุ อิริยาปเถสุ วีริยกรณรหิตํ. ปสหตีติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. วาโต รุกฺขํว ทุพฺพลนฺติ พลววาโต ฉินฺนปปาเต ชาตํ ทุพฺพลรุกฺขํ วิย. ยถา หิ โส วาโต ตสฺส ทุพฺพลรุกฺขสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทีนิปิ ปาเตติ, ขุทฺทกสาขาปิ ภญฺชติ, มหาสาขาปิ [Pg.48] ภญฺชติ, สมูลกมฺปิ ตํ รุกฺขํ อุปฺปาเฏตฺวา อุทฺธํมูลํ อโธสาขํ กตฺวา คจฺฉติ, เอวเมว เอวรูปํ ปุคฺคลํ อนฺโต อุปฺปนฺโน กิเลสมาโร ปสหติ, พลววาโต ทุพฺพลรุกฺขสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิปาตนํ วิย ขุทฺทานุขุทฺทกาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, ขุทฺทกสาขาภญฺชนํ วิย นิสฺสคฺคิยาทิอาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, มหาสาขาภญฺชนํ วิย เตรสสงฺฆาทิเสสาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, อุปฺปาเฏตฺวา อุทฺธํ, มูลกํ เหฏฺฐาสาขํ กตฺวา ปาตนํ วิย ปาราชิกาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, สฺวากฺขาตสาสนา นีหริตฺวา กติปาเหเนว คิหิภาวํ ปาเปตีติ เอวํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ กิเลสมาโร อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ อตฺโถ.

“浄相を観じて住む（subhānupassiṃ viharantaṃ）”とは、好ましい対象に心を放って住むという意味である。すなわち、ある人が“爪は美しい”“指は美しい”“手足、脛、腿、腰、腹、乳房、首、唇、歯、口、鼻、眼、耳、眉、額、髪は美しい”と考え、また“髪、毛、爪、歯、皮は美しい”と、その色彩や形状を“清浄である（美）”と捉えること、これが“浄相を観ずる者”と呼ばれる。このように、浄相を観じて住む者を指す。“諸の感官において（indriyesūti）”とは、眼などの六つの感官においてである。“守護せず（asaṃvutaṃ）”とは、眼門などを守らないことである。食事の分量（適量）について、探し求める際、受け取る際、享受する際の分量を知らないため、“食事において不節制な者（amattaññuṃ）”という。さらに、省察する際や分配する際の分量をも知らず、また“この食べ物は如法である、これは非如法である”ということも知らない者を不節制という。“欲、怒り、害意などの妄想に支配されているため、怠惰である（kusītaṃ）”。“精進を欠く（hīnavīriyaṃ）”とは、精進がなく、四つの威儀において精進をなさないことである。“打ち負かす（pasahatīti）”とは、圧倒し、押しつぶすことである。“風が、弱々しい樹をなぎ倒すように”とは、強い風が断崖に生えた弱い樹を倒すようなものである。あたかもその風が、その弱々しい樹の花や実や芽などを落とし、小枝を折り、大枝を折り、ついには根こそぎにして、根を上に枝を下にして去っていくように、同様に、このような修行を怠る人の中に生じた煩悩の魔は彼を打ち負かす。強い風が弱い樹の花や実や芽を落とすように、軽微な罪（吉羅）を犯させ、小枝を折るように捨堕（尼薩耆波逸提）などの罪を犯させ、大枝を折るように十三の僧残罪を犯させ、根こそぎにして逆さまに倒すように波羅夷罪を犯させ、正しい教えから追い出して、わずか数日のうちに在家者の身に戻らせてしまう。このように煩悩の魔が、このような人を自らの支配下に置くという意味である。

อสุภานุปสฺสินฺติ ทสสุ อสุเภสุ อญฺญตรํ อสุภํ ปสฺสนฺตํ ปฏิกูลมนสิกาเร ยุตฺตํ เกเส อสุภโต ปสฺสนฺตํ โลเม นเข ทนฺเต ตจํ วณฺณํ สณฺฐานํ อสุภโต ปสฺสนฺตํ. อินฺทฺริเยสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. สุสํวุตนฺติ นิมิตฺตาทิคฺคาหรหิตํ ปิหิตทฺวารํ. อมตฺตญฺญุตาปฏิกฺเขเปน โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุํ. สทฺธนฺติ กมฺมสฺส เจว ผลสฺส จ สทฺทหนลกฺขณาย โลกิกาย สทฺธาย เจว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทสงฺขาตาย โลกุตฺตรสทฺธาย จ สมนฺนาคตํ. อารทฺธวีริยนฺติ ปคฺคหิตวีริยํ ปริปุณฺณวีริยํ. ตํ เวติ เอวรูปํ ตํ ปุคฺคลํ ยถา ทุพฺพลวาโต สณิกํ ปหรนฺโต เอกคฺฆนํ เสลํ จาเลตุํ น สกฺโกติ, ตถา อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ ทุพฺพลกิเลสมาโร นปฺปสหติ, โขเภตุํ วา จาเลตุํ วา น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

“不浄を観ずる（asubhānupassinti）”とは、十種類の不浄のいずれかを観ずること、あるいは不浄の作意（厭離）に専念し、髪を不浄と観じ、毛、爪、歯、皮、その色彩や形状を不浄と観ずることである。“諸の感官において”とは、六つの感官においてである。“よく守護し（susaṃvutanti）”とは、浄相などを捉えることなく、門を閉じていることである。“不節制を退けることにより、食事において節制を知る者（mattaññuṃ）”という。“信心ある（saddhanti）”とは、業とその報いを信ずるという特徴を持つ世俗の信心、および三宝に対する不動の浄信と呼ばれる出世間の信心を具備していることである。“精進を始めた（āraddhavīriyanti）”とは、励まされた精進、円満な精進のことである。“彼を（taṃ veti）”とは、そのような人を。あたかも、弱い風が静かに吹いても、ひとかたまりの堅い岩山を動かすことができないように、そのように内面に生じたとしても、弱まった煩悩の魔は彼を打ち負かすことができず、乱したり動かしたりすることもできないという意味である。

ตาปิ โข ตสฺส ปุราณทุติยิกาโย เถรํ ปริวาเรตฺวา ‘‘ตฺวํ กํ อาปุจฺฉิตฺวา ปพฺพชิโต, อิทานิ คิหี ภวิสฺสสิ น ภวิสฺสสี’’ติอาทีนิ วตฺวา กาสาวํ นีหริตุกามา อเหสุํ. เถโร ตาสํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา นิสินฺนาสนา วุฏฺฐาย อิทฺธิยา อุปฺปตฺติตฺวา กูฏาคารกณฺณิกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา สตฺถริ คาถา ปริโยสาเปนฺเตเยว สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ อภิตฺถวนฺโต อากาสโต โอตริตฺวา ตถาคตสฺส ปาเท วนฺทิ.

さて、そのマハーカーラの昔の妻たちも、長老を取り囲んで“あなたは誰に許可を得て出家したのですか。今、在家に戻るのですか、戻らないのですか”などと言って、法衣を剥ぎ取ろうとした。長老は彼女たちの卑しい様子を察知し、座していた席から立ち上がり、神通力によって空中に飛び上がると、重層閣の頂部を二つに割り、空中を通り、釈尊がガータ（偈）を説き終えられるまさにその時、釈尊の黄金色に輝く御体を称賛しながら空中から降り立ち、如来の御足に礼拝した。

คาถาปริโยสาเน สมฺปตฺตภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีสุ ปติฏฺฐหึสูติ.

偈の説法の終わりに、集まっていた修行僧たちは、預流果などに到達した。

มหากาฬตฺเถรวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

第六のチューラカーラとマハーカーラの物語が、ここに完結した。

๗. เทวทตฺตวตฺถุ

7. デーヴァダッタの物語

อนิกฺกสาโวติ [Pg.49] อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ราชคเห เทวทตฺตสฺส กาสาวลาภํ อารพฺภ กเถสิ.

“煩悩を捨て去らずして（anikkasāvoti）”というこの法話を、釈尊はジェータ林に滞在していた際、ラージャガハにおけるデーヴァダッタの法衣の獲得に関連して説かれた。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสเต ปญฺจสเต อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร อาทาย สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา วนฺทิตฺวา เชตวนโต ราชคหํ อคมํสุ. ราชคหวาสิโน ทฺเวปิ ตโยปิ พหูปิ เอกโต หุตฺวา อาคนฺตุกทานํ อทํสุ. อเถกทิวสํ อายสฺมา สาริปุตฺโต อนุโมทนํ กโรนฺโต ‘‘อุปาสกา เอโก สยํ ทานํ เทติ, ปรํ น สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน โภคสมฺปทํ ลภติ, โน ปริวารสมฺปทํ. เอโก สยํ น เทติ, ปรํ สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน ปริวารสมฺปทํ ลภติ, โน โภคสมฺปทํ. เอโก สยมฺปิ น เทติ, ปรมฺปิ น สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน กญฺชิกมตฺตมฺปิ กุจฺฉิปูรํ น ลภติ, อนาโถ โหติ นิปฺปจฺจโย. เอโก สยมฺปิ เทติ, ปรมฺปิ สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน อตฺตภาวสเตปิ อตฺตภาวสหสฺเสปิ อตฺตภาวสตสหสฺเสปิ โภคสมฺปทญฺเจว ปริวารสมฺปทญฺจ ลภตี’’ติ เอวํ ธมฺมํ เทเสสิ.

実に、ある時、二人の上首弟子（舎利弗と目連）が、それぞれ五百人ずつの随行の僧たちを連れ、釈尊に拝礼してジェータ林からラージャガハへと向かった。ラージャガハの住人たちは、二人、三人、あるいは大勢が一つにまとまって、来客のための施しを行った。するとある日、尊者サーリプッタは随喜の説法を行うにあたって次のように説いた。“信者たちよ。ある人は、自ら施しを行うが、他人には勧めない。その人は、生まれ変わる先々の場所で、財産の充足（富）は得るが、従者の充足（仲間）は得られない。ある人は、自らは施さないが、他人には勧める。その人は、生まれ変わる先々の場所で、従者の充足は得るが、財産の充足は得られない。ある人は、自らも施さず、他人にも勧めない。その人は、生まれ変わる先々の場所で、粥一杯さえ腹を満たすほどには得られず、身寄りもなく、助けもない。ある人は、自らも施し、他人にも勧める。その人は、生まれ変わる先々の場所で、百の生、千の生、あるいは十万の生においても、財産の充足と従者の充足の両方を得るのである”。このように、法を説かれた。

ตเมโก ปณฺฑิตปุริโส ธมฺมํ สุตฺวา ‘‘อจฺฉริยา วต โภ, อพฺภุตา วต โภ ธมฺมเทสนา, สุการณํ กถิตํ, มยา อิมาสํ ทฺวินฺนํ สมฺปตฺตีนํ นิปฺผาทกํ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘ภนฺเต, สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ เถรํ นิมนฺเตสิ. ‘‘กิตฺตเกหิ เต ภิกฺขูหิ อตฺโถ อุปาสกา’’ติ. ‘‘กิตฺตกา ปน โว, ภนฺเต, ปริวารา’’ติ? ‘‘สหสฺสมตฺตา อุปาสกา’’ติ. ‘‘สพฺเพหิ สทฺธึเยว สฺเว ภิกฺขํ คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เถโร อธิวาเสสิ’’. อุปาสโก นครวีถิยํ จรนฺโต – ‘‘อมฺมา, ตาตา, มยา ภิกฺขุสหสฺสํ นิมนฺติตํ, ตุมฺเห กิตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทาตุํ สกฺขิสฺสถ, ตุมฺเห กิตฺตกาน’’นฺติ สมาทเปสิ. มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน ปโหนกนิยาเมน – ‘‘มยํ ทสนฺนํ ทสฺสาม, มยํ วีสติยา, มยํ สตสฺสา’’ติ อาหํสุ. อุปาสโก – ‘‘เตน หิ เอกสฺมึ ฐาเน สมาคมํ กตฺวา เอกโตว ปริวิสิสฺสาม, สพฺเพ ติลตณฺฑุลสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ สมาหรถา’’ติ เอกสฺมึ ฐาเน สมาหราเปสิ.

ある賢明な男がその説法を聞き、“ああ、なんと驚くべきことか。なんと素晴らしい説法であろうか。幸福の原因が実に見事に説かれている。私は、これら二種の幸福をもたらす功徳を積むべきである”と考え、“尊師よ、明日、私の供養（食事）を受け取ってください”と長老を招待した。長老が“信者よ、何人の比丘が必要か”と問うと、“尊師よ、お供の比丘は何人おられますか”と尋ねた。“信者よ、千人ほどである”と言われると、“尊師よ、明日は皆様ご一緒に供養を受け取ってください”と申し上げた。長老はそれを承諾した。その信者は町の通りを歩きながら、“お母さん、お父さん方、私は明日、千人の比丘を招待しました。あなた方は何人の比丘に食事を捧げることができますか。あなた方は何人の比丘に捧げられますか”と勧誘した。人々はそれぞれの能力に応じて、“私たちは十人の比丘に捧げます”“私たちは二十人に”“私たちは百人に”と言った。信者は“それでは、一箇所に集まって、皆で一緒に供養しましょう。皆、胡麻、米、バター、蜂蜜、糖蜜などを持ち寄ってください”と言い、一箇所に集めさせた。

อถสฺส [Pg.50] เอโก กุฏุมฺพิโก สตสหสฺสคฺฆนิกํ คนฺธกาสาววตฺถํ ทตฺวา – ‘‘สเจ เต ทานวตฺตํ นปฺปโหติ, อิทํ วิสฺสชฺเชตฺวา ยํ อูนํ, ตํ ปูเรยฺยาสิ. สเจ ปโหติ, ยสฺสิจฺฉสิ, ตสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยาสี’’ติ อาห. ตทา ตสฺส สพฺพํ ทานวตฺตํ ปโหสิ, กิญฺจิ อูนํ นาม นาโหสิ. โส มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ, อยฺยา, กาสาวํ เอเกน กุฏุมฺพิเกน เอวํ นาม วตฺวา ทินฺนํ อติเรกํ ชาตํ, กสฺส นํ เทมา’’ติ. เอกจฺเจ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺสา’’ติ อาหํสุ. เอกจฺเจ ‘‘เถโร สสฺสปากสมเย อาคนฺตฺวา คมนสีโล, เทวทตฺโต อมฺหากํ มงฺคลามงฺคเลสุ สหาโย อุทกมณิโก วิย นิจฺจํ ปติฏฺฐิโต, ตสฺส ตํ เทมา’’ติ อาหํสุ. สมฺพหุลิกาย กถายปิ ‘‘เทวทตฺตสฺส ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺตาโร พหุตรา อเหสุํ, อถ นํ เทวทตฺตสฺส อทํสุ. โส ตํ ฉินฺทิตฺวา สิพฺพิตฺวา รชิตฺวา นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา วิจรติ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นยิทํ เทวทตฺตสฺส อนุจฺฉวิกํ, สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อนุจฺฉวิกํ. เทวทตฺโต อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา วิจรตี’’ติ วทึสุ. อเถโก ทิสาวาสิโก ภิกฺขุ ราชคหา สาวตฺถึ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารา ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉิโต อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘น โข ภิกฺขุ อิทาเนเวโส อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ธาเรติ, ปุพฺเพปิ ธาเรสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –

その時、ある長者が彼（勧誘した信者）に、十万金の価値がある香を染み込ませた黄褐色の布を与えて、“もしあなたの布施の品が足りなくなれば、これを売って不足分を補いなさい。もし足りているのであれば、あなたの望む比丘に与えなさい”と言った。その時、彼の布施の品はすべて足りており、不足するものは何もなかった。彼は人々に尋ねた。“皆様、この布はある長者がこのように言って与えてくれたもので、余剰となりました。これを誰に捧げましょうか”。ある人々は“サーリプッタ長老に”と言った。別の人々は“長老は収穫の時期に来ては去って行かれるお方だ。デーヴァダッタは私たちの慶弔の際に助けてくれる仲間であり、水瓶のように常にここに留まっておられる。彼にこれを捧げよう”と言った。多くの話し合いの末、“デーヴァダッタに与えるべきだ”と言う者が多数を占めたため、それをデーヴァダッタに与えた。彼はそれを裁断し、縫い、染めて、身にまとって歩き回った。それを見て人々は“これはデーヴァダッタには相応しくない、サーリプッタ長老にこそ相応しい。デーヴァダッタは自分に不相応な衣を身につけて歩き回っている”と言った。その時、地方に住む一人の比丘が王舎城から舎衛城へ行き、世尊を礼拝して挨拶を交わした後、世尊から二人の上首弟子の安否を問われ、最初からその出来事のすべてを報告した。世尊は“比丘よ、彼が自分に不相応な衣を身につけたのは今に始まったことではない。過去においても身につけていたのだ”と言い、過去の物語を話された。

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต พาราณสิวาสี เอโก หตฺถิมารโก หตฺถึ มาเรตฺวา มาเรตฺวา ทนฺเต จ นเข จ อนฺตานิ จ ฆนมํสญฺจ อาหริตฺวา วิกฺกิณนฺโต ชีวิตํ กปฺเปติ. อเถกสฺมึ อรญฺเญ อเนกสหสฺสา หตฺถิโน โคจรํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตา ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา ตโต ปฏฺฐาย คจฺฉมานา คมนาคมนกาเล ชณฺณุเกหิ นิปติตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติ. เอกทิวสญฺหิ หตฺถิมารโก ตํ กิริยํ ทิสฺวา – ‘‘อหํ อิเม กิจฺเฉน มาเรมิ, อิเม จ คมนาคมนกาเล ปจฺเจกพุทฺเธ วนฺทนฺติ, กึ นุ โข ทิสฺวา วนฺทนฺตี’’ติ จินฺเตนฺโต – ‘‘กาสาว’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา, ‘‘มยาปิ อิทานิ กาสาวํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ชาตสฺสรํ โอรุยฺห นฺหายนฺตสฺส ตีเร ฐปิเตสุ กาสาเวสุ จีวรํ เถเนตฺวา [Pg.51] เตสํ หตฺถีนํ คมนาคมนมคฺเค สตฺตึ คเหตฺวา สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสีทติ. หตฺถิโน ตํ ทิสฺวา – ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ สญฺญาย วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติ. โส เตสํ สพฺพปจฺฉโต คจฺฉนฺตํ สตฺติยา ปหริตฺวา มาเรตฺวา ทนฺตาทีนิ คเหตฺวา เสสํ ภูมิยํ นิขณิตฺวา คจฺฉติ. อปรภาเค โพธิสตฺโต หตฺถิโยนิยํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา หตฺถิเชฏฺฐโก ยูถปติ อโหสิ. ตทาปิ โส ตเถว กโรติ. มหาปุริโส อตฺตโน ปริสาย ปริหานึ ญตฺวา, ‘‘กุหึ อิเม หตฺถี คตา, มนฺทา ชาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘น ชานาม, สามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘กุหิญฺจิ คจฺฉนฺตา มํ อนาปุจฺฉิตฺวา น คมิสฺสนฺติ, ปริปนฺเถน ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘เอกสฺมึ ฐาเน กาสาวํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สนฺติกา ปริปนฺเถน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริสงฺกิตฺวา, ‘‘ตํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ สพฺเพ หตฺถี ปุรโต เปเสตฺวา สยํ ปจฺฉโต วิลมฺพมาโน อาคจฺฉติ. โส เสสหตฺถีสุ วนฺทิตฺวา คเตสุ มหาปุริสํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จีวรํ สํหริตฺวา สตฺตึ วิสฺสชฺชิ. มหาปุริโส สตึ อุปฺปฏฺฐเปตฺวา อาคจฺฉนฺโต ปจฺฉโต ปฏิกฺกมิตฺวา สตฺตึ วิวชฺเชสิ. อถ นํ ‘‘อิมินา อิเม หตฺถี นาสิตา’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทิ. อิตโร เอกํ รุกฺขํ ปุรโต กตฺวา นิลียิ. อถ ‘‘นํ รุกฺเขน สทฺธึ โสณฺฑาย ปริกฺขิปิตฺวา คเหตฺวา ภูมิยํ โปเถสฺสามี’’ติ เตน นีหริตฺวา ทสฺสิตํ กาสาวํ ทิสฺวา – ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ทุพฺภิสฺสามิ, อเนกสหสฺเสสุ เม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเวสุ ลชฺชา นาม ภินฺนา ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสตฺวา – ‘‘ตยา เม เอตฺตกา ญาตกา นาสิตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, สามี’’ติ. ‘‘กสฺมา เอวํ ภาริยกมฺมมกาสิ, อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วีตราคานํ อนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ปริทหิตฺวา เอวรูปํ กมฺมํ กโรนฺเตน ภาริยํ ตยา กต’’นฺติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา อุตฺตริปิ นํ นิคฺคณฺหนฺโต ‘‘อนิกฺกสาโว กาสาวํ…เป… ส เว กาสาวมรหตี’’ติ คาถํ วตฺวา – ‘‘อยุตฺตํ เต กต’’นฺติ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสิ.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、バーラーナシーに住む一人の象殺しが、象を殺してはその牙、爪、腸、肉を持ち帰り、売って生計を立てていた。ある森で、数千頭の象が餌を求めて移動していたが、彼らは辟支仏（独覚）たちを見て以来、行き帰りの際に膝をついて礼拝して去るようになった。ある日、象殺しはその様子を見て、“私は苦労して象を殺しているが、これらの象は行き帰りに辟支仏を礼拝している。何を見て礼拝しているのだろうか”と考え、“あの黄褐色の衣（袈裟）だ”と気づいた。“私も今、衣を手に入れるべきだ”と考え、ある辟支仏が湖に降りて水浴びをしている間に、岸に置かれた衣を盗み、象たちの通り道で槍を手に持ち、頭まで衣を被って座った。象たちはそれを見て“辟支仏だ”と思い、礼拝して去っていった。彼は群れの最後尾を行く象を槍で突いて殺し、牙などを取って残りを土に埋めて去った。後日、菩薩が象の胎内に宿り、象のリーダーとなった。その時も、彼は同じことを繰り返していた。大士（菩薩）は自分の群れが減っていることに気づき、“これらの象はどこへ行ったのか、なぜ少なくなったのか”と尋ねた。“主人よ、分かりません”と言われると、“どこかへ行くにしても私に断りなく行くはずがない。何か災難があるに違いない”と言い、“ある場所で衣を被って座っている者のところに災難があるに違いない”と疑い、“それを確かめるべきだ”と、すべての象を先に行かせ、自分は最後に遅れてやってきた。象殺しは残りの象たちが礼拝して去った後、大士がやってくるのを見て、衣をまくり上げて槍を放った。大士は正念を保って歩いていたため、後ろに退いて槍を避けた。そして“この者が象たちを殺したのだ”と捕まえようと飛びかかった。男は一本の木を前にして隠れた。大士は“木と一緒に鼻で巻きつけ、地面に叩きつけてやろう”としたが、彼が取り出して見せた衣を見て、“もし私がこの者を害すれば、数多くの仏、辟支仏、阿羅漢たちに対して恥をさらすことになる（聖者の衣への不敬となる）”と耐え忍び、“お前が私のこれほどの親族を殺したのか”と尋ねた。“はい、主人よ”と言うと、“なぜこのような重い罪を犯したのか。自分には相応しくなく、離欲の人々にこそ相応しい衣を身にまとい、このような行為をすることは、お前にとって重い罪である”と言った。このように言い、さらに彼を戒めるために“汚れを去らぬ者が黄褐色の衣を…（中略）…彼こそが黄褐色の衣に相応しい”という詩節を唱え、“お前のしたことは正しくない”と言って彼を逃がした。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา หตฺถิมารโก เทวทตฺโต อโหสิ, ตสฺส นิคฺคาหโก หตฺถินาโค อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ เทวทตฺโต อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ธาเรสิเยวา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

師（ブッダ）はこの説法を終えて、次のように本生譚（ジャータカ）をまとめられました。“その時の象殺しの猟師はデーヴァダッタであり、彼を屈服させた象の王は私自身であった”。このように本生譚をまとめられた後、“比丘たちよ、デーヴァダッタが自分にふさわしくない衣を身にまとったのは、今だけではない。過去においても、彼は自分にふさわしくない不適当な衣を身にまとったことがあるのだ”と言って、以下の偈を唱えられました。

๙.

9.

‘‘อนิกฺกสาโว [Pg.52] กาสาวํ, โย วตฺถํ ปริทหิสฺสติ;

อเปโต ทมสจฺเจน, น โส กาสาวมรหติ.

“煩悩（汚れ）を去らず、克己と真実を欠きながら、黄褐色の衣をまとう者は、その衣にふさわしくない。”

๑๐.

10.

‘‘โย จ วนฺตกสาวสฺส, สีเลสุ สุสมาหิโต;

อุเปโต ทมสจฺเจน, ส เว กาสาวมรหตี’’ติ.

“煩悩を吐き捨て、戒律をよく守り、克己と真実を兼ね備えた者こそ、まさに黄褐色の衣にふさわしい。”

ฉทฺทนฺตชาตเกนาปิ (ชา. ๑.๑๖.๑๒๒-๑๒๓) จ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ.

この意味は、チャッダンタ本生譚（六牙象王本生譚）によっても明らかにされるべきである。

ตตฺถ อนิกฺกสาโวติ ราคาทีหิ กสาเวหิ สกสาโว. ปริทหิสฺสตีติ นิวาสนปารุปนอตฺถรณวเสน ปริภุญฺชิสฺสติ. ปริธสฺสตีติปิ ปาโฐ. อเปโต ทมสจฺเจนาติ อินฺทฺริยทเมน เจว ปรมตฺถสจฺจปกฺขิเกน วจีสจฺเจน จ อเปโต, วิยุตฺโต ปริจฺจตฺโถติ อตฺโถ. น โสติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล กาสาวํ ปริทหิตุํ นารหติ. วนฺตกสาวสฺสาติ จตูหิ มคฺเคหิ วนฺตกสาโว ฉฑฺฑิตกสาโว ปหีนกสาโว อสฺส. สีเลสูติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุ. สุสมาหิโตติ สุฏฺฐุ สมาหิโต สุฏฺฐิโต. อุเปโตติ อินฺทฺริยทเมน เจว วุตฺตปฺปกาเรน จ สจฺเจน อุปคโต. ส เวติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ตํ คนฺธกาสาววตฺถํ อรหตีติ.

ここで“アニッカサーヴォ（汚れを去らぬ者）”とは、貪欲などの煩悩という汚れを内に持っている者のことである。“パリダヒッサティ（まとうであろう）”とは、下衣、上衣、あるいは敷物として用いることである。“パリダッサティ”という読み方もある。“アペート・ダマサッチェーナ（克己と真実を欠いた者）”とは、感官の制御（克己）と、勝義諦に属する真実あるいは言葉の真実（真実）を欠き、離れ、捨て去っている者のことである。“ナ・ソー（その者は〜ない）”とは、そのような人物は黄褐色の衣をまとうに値しないという意味である。“ヴァンタカサーヴァッサ（汚れを吐き捨てた者）”とは、四つの道（聖道）によって、煩悩という汚れを吐き出し、捨て去り、滅ぼした者のことである。“シーレース（戒律において）”とは、四遍浄戒（しへんじょうかい）においてのことである。“スサマーヒト（よく定まった者）”とは、実によく確立し、安定している者のことである。“ウペート（備えた者）”とは、感官の制御と言葉の真実を兼ね備えている者のことである。“サ・ヴェー（その者こそまさに）”とは、そのような人物こそ、その香れる黄褐色の衣にふさわしいという意味である。

คาถาปริโยสาเน โส ทิสาวาสิโก ภิกฺขุ โสตาปนฺโน อโหสิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

偈の終わりに、その地方から来た比丘は預流果（預流者）となった。他の多くの者たちも、預流果などの果報を得た。この説法は大衆にとって有益なものとなった。

เทวทตฺตวตฺถุ สตฺตมํ.

デーヴァダッタ物語（第七） 完結。

๘. สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ

8. サーリプッタ（舎利弗）長老の物語

อสาเร สารมติโนติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต อคฺคสาวเกหิ นิเวทิตํ สญฺจยสฺส อนาคมนํ อารพฺภ กเถสิ.

“本質でないものを本質と見なし（アサーレー・サーラマティノー）”で始まるこの説法は、師（ブッダ）が竹林精舎（ヴェーฬヴァナ）に滞在していた際、二大弟子（舎利弗と目連）によって報告されたサンジャヤの不参について語られたものである。

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อมฺหากญฺหิ สตฺถา อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก อมรวติยา นาม นคเร สุเมโธ นาม พฺราหฺมณกุมาโร หุตฺวา สพฺพสิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา มาตาปิตูนํ [Pg.53] อจฺจเยน อเนกโกฏิสงฺขฺยํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต วสนฺโต ฌานาภิญฺญา นิพฺพตฺเตตฺวา อากาเสน คจฺฉนฺโต ทีปงฺกรทสพลสฺส สุทสฺสนวิหารโต รมฺมวตีนครํ ปวิสนตฺถาย มคฺคํ โสธยมานํ ชนํ ทิสฺวา สยมฺปิ เอกํ ปเทสํ คเหตฺวา มคฺคํ โสเธติ. ตสฺมึ อโสธิเตเยว อาคตสฺส สตฺถุโน อตฺตานํ เสตุํ กตฺวา กลเล อชินจมฺมํ อตฺถริตฺวา ‘‘สตฺถา สสาวกสงฺโฆ กลลํ อนกฺกมิตฺวา มํ อกฺกมนฺโต คจฺฉตู’’ติ นิปนฺโน. สตฺถารา ตํ ทิสฺวาว ‘‘พุทฺธงฺกุโร เอส, อนาคเต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ ปริโยสาเน โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากโต. ตสฺส สตฺถุโน อปรภาเค ‘‘โกณฺฑญฺโญ มงฺคโล สุมโน เรวโต โสภิโต อโนมทสฺสี ปทุโม นารโท ปทุมุตฺตโร สุเมโธ สุชาโต ปิยทสฺสี อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี สิทฺธตฺโถ ติสฺโส ผุสฺโส วิปสฺสี สิขี เวสฺสภู กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโป’’ติ โลกํ โอภาเสตฺวา อุปฺปนฺนานํ อิเมสมฺปิ เตวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ, ‘‘ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย’’ติ สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ฐิโต ปถวิกมฺปนานิ มหาทานานิ ทตฺวา ปุตฺตทารํ ปริจฺจชิตฺวา อายุปริโยสาเน ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ทส สหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ สนฺนิปติตฺวา –

その経緯（次第話）は以下の通りである。我らが師（ブッダ）は、今から四阿僧祇（あそうぎ）と十万劫（こう）を遡った昔、アマラヴァティーという名の都で、スメーダという名のバラモンの青年であった。あらゆる学問を修め、両親の死後、莫大な財産を施して出家し、ヒマラヤ山中で仙人（イシ）として暮らし、禅定と神通力を得た。ある時、空を飛んでいた彼は、ディーパンカラ（燃燈）十力尊がスダッサナ精舎からランマヴァティーの都へ入られるために、人々が道を清めているのを見て、自分も一区画を受け持って道を清めた。その作業が終わらぬうちに仏が来られたため、彼は自らの体を橋とし、泥の上に鹿皮の衣を敷いて、“師（ブッダ）と弟子である比丘たちが、泥を踏まずに私の背を踏んで行かれますように”と願い、うつ伏せに横たわった。師（ブッダ）は彼を見て、“この者は仏の芽（未来の仏）である。今から四阿僧祇と十万劫の終わりに、ゴータマという名の仏となるであろう”と予言（受記）された。その仏の後の時代に、コンダンニャ、マンガラ、スマナ、レーヴァタ、ソービタ、アノーマダッスィー、パドゥマ、ナーラダ、パドゥムッタラ、スメーダ、スジャータ、ピヤダッスィー、アッタダッスィー、ダンマダッスィー、スィッダッタ、ティッサ、プッサ、ヴィパッスィー、スィキー、ヴェッサブー、カクサンダ、コーナーガマナ、カッサパという、世界を照らして現れたこれら二十三の仏たちの御もとでも予言を受け、十の波羅蜜、十の小波羅蜜、十の勝義波羅蜜という合計三十の波羅蜜を満たされた。そしてヴェッサナタラ（須大拏）としての生涯において、大地を揺るがすような大いなる布施を行い、妻子を捨て、寿命が尽きてトゥスィタ（兜率天）に生まれ、そこで天寿を全うされた時、一万の宇宙の神々が集まって次のように懇願した。

‘‘กาโล เทว มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗) –

“大いなる勇者（マハーヴィーラ）たる天尊よ、時が来ました。母の胎（はら）に宿ってください。神々を含む世界の人々を救い出し、不死の境地（涅槃）を悟ってください。”

วุตฺเต –

このように言われた時——

‘‘กาลํ เทสญฺจ ทีปญฺจ, กุลํ มาตรเมว จ;

อิเม ปญฺจ วิโลเกตฺวา, อุปฺปชฺชติ มหายโส’’ติ. –

“時期、場所、大陸、家系、そして母親。これら五つのことを観察（五大観）して、大いなる名声ある御方（菩薩）は誕生される。”

ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา ตโต จุโต สกฺยราชกุเล ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต วิชายิ. โสฬสวสฺสกาเล ตตฺถ มหาสมฺปตฺติยา ปริหริยมาโน อนุกฺกเมน ภทฺรโยพฺพนํ ปตฺวา ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิเกสุ ตีสุ ปาสาเทสุ เทวโลกสิรึ [Pg.54] วิย รชฺชสิรึ อนุภวนฺโต อุยฺยานกีฬาย คมนสมเย อนุกฺกเมน ชิณฺณพฺยาธิมตสงฺขาเต ตโย เทวทูเต ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค นิวตฺติตฺวา จตุตฺถวาเร ปพฺพชิตํ ทิสฺวา, ‘‘สาธุ ปพฺพชฺชา’’ติ ปพฺพชฺชาย รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อุยฺยานํ คนฺตฺวา ตตฺถ ทิวสํ เขเปตฺวา มงฺคลโปกฺขรณีตีเร นิสินฺโน กปฺปกเวสํ คเหตฺวา อาคเตน วิสฺสกมฺเมน เทวปุตฺเตน อลงฺกตปฏิยตฺโต ราหุลกุมารสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา ปุตฺตสิเนหสฺส พลวภาวํ ญตฺวา, ‘‘ยาว อิทํ พนฺธนํ น วฑฺฒติ, ตาวเทว นํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สายํ นครํ ปวิสนฺโต –

五つの大いなる観察（五大観）を終えた菩薩は、兜率天から没して釈迦族の王家に宿り、十ヶ月の後に母の胎から誕生された。十六歳の時、そこで多大なる富に囲まれ、やがて壮健な青年期を迎え、三つの季節にふさわしい三つの宮殿で、まるで天界の栄華のような王権の栄誉を享受された。ある時、遊園に向かう途中で、老・病・死という三つの“天の使い”を順に見て、強い衝撃（戦慄）を覚えて引き返した。四度目に、出家者の姿を見て“出家こそが善い”と出家への志を起こされた。遊園へ行って一日を過ごし、吉祥の池のほとりに座っていた時、理髪師の姿に変装してやって来たヴィッサカンマ（毘首羯磨）天子によって装飾を施された。そこでラーフラ王子の誕生の知らせを聞き、“子の愛”という絆の強さを知り、“この絆が大きくならないうちに断ち切ろう”と考えて、夕暮れに都へ入られた際、

‘‘นิพฺพุตา นูน สา มาตา, นิพฺพุโต นูน โส ปิตา;

นิพฺพุตา นูน สา นารี, ยสฺสายํ อีทิโส ปตี’’ติ. –

“このような息子を持つ母は、まことに安らぎ（ニッブター）を得ていることでしょう。このような息子を持つ父も、まことに安らぎを得ていることでしょう。このような夫を持つ妻も、まことに安らぎを得ていることでしょう。”

กิสาโคตมิยา นาม ปิตุจฺฉาธีตาย ภาสิตํ อิมํ คาถํ สุตฺวา, ‘‘อหํ อิมาย นิพฺพุตปทํ สาวิโต’’ติ มุตฺตาหารํ โอมุญฺจิตฺวา ตสฺสา เปเสตฺวา อตฺตโน ภวนํ ปวิสิตฺวา สิริสยเน นิสินฺโน นิทฺโทปคตานํ นาฏกิตฺถีนํ วิปฺปการํ ทิสฺวา นิพฺพินฺนหทโย ฉนฺนํ อุฏฺฐาเปตฺวา กณฺฑกํ อาหราเปตฺวา ตํ อารุยฺห ฉนฺนสหาโย ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ ปริวุโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา อนุกฺกเมน ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวปพฺพตปพฺภาเร นิสินฺโน มคธรญฺญา รชฺเชน นิมนฺติยมาโน ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา อตฺตโน วิชิตํ อาคมนตฺถาย เตน คหิตปฏิญฺโญ อาฬารญฺจ อุทกญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ สนฺติเก อธิคตวิเสสํ อนลงฺกริตฺวา ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหิตฺวา วิสาขปุณฺณมทิวเส ปาโตว สุชาตาย ทินฺนปายสํ ปริภุญฺชิตฺวา เนรญฺชราย นทิยา สุวณฺณปาตึ ปวาเหตฺวา เนรญฺชราย นทิยา ตีเร มหาวนสณฺเฑ นานาสมาปตฺตีหิ ทิวสภาคํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนํ ติณํ คเหตฺวา กาเฬน นาคราเชน อภิตฺถุตคุโณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ติณานิ สนฺถริตฺวา ‘‘น ตาวิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ, ยาว เม อนุปาทาย [Pg.55] อาสเวหิ จิตฺตํ น มุจฺจิสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถงฺคมิเตเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ, มชฺฌิมยาเม จุตูปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา อรุณุคฺคมเน ทสพลจตุเวสารชฺชาทิสพฺพคุณปฏิมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขเณน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺสจกฺกวาฬมหาพฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา พฺรหฺมุโน อชฺเฌสนํ อธิวาเสตฺวา, ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ โอโลเกนฺโต อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ พหูปการตํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสิปุรํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อุปเกน สทฺธึ มนฺเตตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิยานํ วสนฏฺฐานํ ปตฺวา เต อนนุจฺฉวิเกน สมุทาจาเรน สมุทาจรนฺเต สญฺญาเปตฺวา อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส สพฺเพปิ เต ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตํ รตฺติภาเค นิพฺพินฺทิตฺวา เคหํ ปหาย นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘เอหิ ยสา’’ติ ปกฺโกสิตฺวา ตสฺมึเยว รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา ปุนทิวเส อรหตฺตํ ปาเปตฺวา อปเรปิ ตสฺส สหายเก จตุปณฺณาส ชเน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา อรหตฺตํ ปาเปสิ.

キサーゴータミーという名の叔母の娘によって語られたこの偈を聞き、“私はこのキサーゴータミーによって、寂静の境地（ニッブタ・パダ）を告げられたのだ”と考えて、真珠の首飾りを首から解いて彼女に送り、自らの宮殿に入った。吉祥の寝台に座して、眠りに落ちた舞女たちの無様な姿を見て厭離の心が生じ、御者のチャンナを呼び起こして愛馬カンタカを連れてこさせ、それに跨ってチャンナを伴い、一万の世界の神々に囲まれて大出家を遂げた。アノーマー川の岸辺で出家し、順次ラージャガハ（王舎城）へ行き、そこで托鉢をしてパンダヴァ山の麓に座していた際、マガダ王（ビンビサーラ王）から王位をもって招かれたが、それを拒絶した。“一切知智を得た後に自国を訪れる”という王との約束を交わし、アーラーラとウダカ（二人の仙人）のもとを訪ねて、彼らのもとで得た殊勝な禅定に満足せず、六年の間、大いなる精進（苦行）に励んだ。ヴァイシャーカ月の満月の日の早朝、スジャータの捧げた乳粥を食し、ネーランジャラー川に黄金の鉢を流し、ネーランジャラー川の岸辺の大森林にて様々な等至（三昧）に入って日中を過ごした。夕刻にソッティヤが捧げた八束の草を受け取り、カーラ竜王にその徳を讃えられながら菩提道場へと登り、草を敷いて、“執着することなく諸々の煩悩から心が解き放たれない限り、この結跏趺坐を解くことはない”と誓いを立て、東を向いて座した。日が沈まぬうちに魔軍を打ち破り、初夜に宿住随念智を、中夜に死生智を得て、後夜の終わりに縁起法に知恵を沈め、夜明けに十力や四無所畏などのあらゆる仏徳に飾られた一切知智を証得した。七週間を菩提道場で過ごし、八週目にアジャパーラ・ニグローダの根元に座して、法の深遠さを省察して説法をためらう心が生じたところ、一万の世界の梵天たちに囲まれたサハンパティ梵天から説法を請われ、仏眼をもって世を観察し、梵天の請願を受け入れた。“私はまず誰に法を説くべきか”と思考し、アーラーラとウダカが亡くなったことを知ると、五比丘たちの多大な恩を思い出し、座から立ち上がってカーシー国のヴァーラーナシーへ向かう道中、ウパカと対話し、アーサーラ月の満月の日にイシパタナのミガダーヤ（鹿野苑）にある五比丘の住処に到着した。不適切な態度で接する彼らを諭し、アンニャー・コンダンニャを筆頭とする十八億の梵天たちに不死の甘露を飲ませるが如く初転法輪を転じた。尊い法輪を転じ、その月の五日に、これら比丘たち全員を阿羅漢果に安住させた。その日、長者子ヤサの宿縁の成就を見て、夜分に厭離の心から家を捨ててやって来た彼を見て、“来なさい、ヤサよ”と呼び寄せ、その夜のうちに預流果に、翌日には阿羅漢果に至らせ、さらにヤサの友人である五十四人の人々をも善来比丘として出家させ、阿羅漢果に至らせた。

เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุฏฺฐวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘‘จรถ, ภิกฺขเว, จาริก’’นฺติ สฏฺฐิ ภิกฺขู ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ตึส ชเน ภทฺทวคฺคิยกุมาเร วิเนสิ. เตสุ สพฺพปจฺฉิมโก โสตาปนฺโน สพฺพุตฺตโม อนาคามี อโหสิ. เต สพฺเพปิ เอหิภิกฺขุภาเวเนว ปพฺพาเชตฺวา ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสตฺวา อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวเนว ปพฺพาเชตฺวา คยาสีเส [Pg.56] นิสีทาเปตฺวา อาทิตฺตปริยายเทสนาย (มหาว. ๕๔; สํ. นิ. ๔.๒๘) อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา เตน อรหนฺตสหสฺเสน ปริวุโต ‘‘พิมฺพิสารรญฺโญ ทินฺนํ ปฏิญฺญํ โมเจสฺสามี’’ติ ราชคหนครูปจาเร ลฏฺฐิวนุยฺยานํ คนฺตฺวา, ‘‘สตฺถา กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา ทฺวาทสนหุเตหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธึ อาคตสฺส รญฺโญ มธุรธมฺมกถํ กเถนฺโต ราชานํ เอกาทสหิ นหุเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา เอกนหุตํ สรเณสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุนทิวเส สกฺเกน เทวราเชน มาณวกวณฺณํ คเหตฺวา อภิตฺถุตคุโณ ราชคหนครํ ปวิสิตฺวา ราชนิเวสเน กตภตฺตกิจฺโจ เวฬุวนารามํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺเถว วาสํ กปฺเปสิ. ตตฺถ นํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อุปสงฺกมึสุ.

このように、世に六十一人の阿羅漢が現れた時、雨安居を終えて自恣（パヴァーラナー）を行い、“比丘たちよ、遊行に出なさい”と六十人の比丘を諸方へ送り出し、自らはウルヴェーラーへ向かう道中、カッパーシカの森で三十人のバッダヴァッギヤの王子たちを教化した。彼らのうち、最も徳の低い者は預流者に、最も優れた者は不還者となった。彼ら全員を善来比丘として出家させて諸方へ送り、自らはウルヴェーラーへ行って三千五百の神通を示し、ウルヴェーラー・カッサパら、千人の螺髪の修行者を従えた三兄弟の迦葉を教化した。彼らを善来比丘として出家させ、ガヤーシーサに座らせて‘燃焼の法門（アーディッタパリヤーヤ・スッタ）’によって阿羅漢果に安住させた。その千人の阿羅漢に囲まれ、“ビンビサーラ王に与えた約束を果たそう”と王舎城近郊のラッティヴァナの園へ赴いた。“師（仏陀）が来られたそうだ”と聞き、十二万の婆羅門や居士たちと共にやって来た王に、甘美な説法を行い、王を十一万の人々と共に預流果に安住させ、一万の人々を三帰依に安住させた。翌日、帝釈天が若者の姿を借りて徳を讃える中、王舎城に入り、王宮で食事を済ませ、竹林精舎（ヴェールヴァナ）の寄進を受けて、そこに滞在した。そこで、サーリプッタとモッガッラーナが仏のもとに参じたのである。

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อนุปฺปนฺเนเยว หิ พุทฺเธ ราชคหโต อวิทูเร อุปติสฺสคาโม โกลิตคาโมติ ทฺเว พฺราหฺมณคามา อเหสุํ. เตสุ อุปติสฺสคาเม สาริยา นาม พฺราหฺมณิยา คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตทิวเสเยว โกลิตคาเม โมคฺคลิยา นาม พฺราหฺมณิยาปิ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. ตานิ กิร ทฺเวปิ กุลานิ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา อาพทฺธปฏิพทฺธสหายกาเนว อเหสุํ, ตาสํ ทฺวินฺนมฺปิ เอกทิวสเมว คพฺภปริหารํ อทํสุ. ตา อุโภปิ ทสมาสจฺเจเยน ปุตฺเต วิชายึสุ. นามคฺคหณทิวเส สาริยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺตสฺส อุปติสฺสคามเก เชฏฺฐกุลสฺส ปุตฺตตฺตา อุปติสฺโสติ นามํ กรึสุ, อิตรสฺส โกลิตคาเม เชฏฺฐกุลสฺส ปุตฺตตฺตา โกลิโตติ นามํ กรึสุ. เต อุโภปิ วุฑฺฒิมนฺวาย สพฺพสิปฺปานํ ปารํ อคมํสุ. อุปติสฺสมาณวสฺส กีฬนตฺถาย นทึ วา อุยฺยานํ วา คมนกาเล ปญฺจ สุวณฺณสิวิกสตานิ ปริวารานิ โหนฺติ, โกลิตมาณวสฺส ปญฺจ อาชญฺญยุตฺตรถสตานิ. ทฺเวปิ ชนา ปญฺจปญฺจมาณวกสตปริวารา โหนฺติ. ราชคเห จ อนุสํวจฺฉรํ คิรคฺคสมชฺโช นาม อโหสิ. เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ เอกฏฺฐาเนเยว มญฺจํ พนฺธนฺติ. ทฺเวปิ เอกโต นิสีทิตฺวา สมชฺชํ ปสฺสนฺตา หสิตพฺพฏฺฐาเน หสนฺติ, สํเวคฏฺฐาเน สํเวเชนฺติ, ทายํ ทาตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ทายํ เทนฺติ. เตสํ อิมินาว นิยาเมน เอกทิวสํ สมชฺชํ ปสฺสนฺตานํ ปริปากคตตฺตา ญาณสฺส ปุริมทิวเสสุ วิย หสิตพฺพฏฺฐาเน หาโส วา สํเวคฏฺฐาเน สํเวโค วา ทาตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ทานํ วา นาโหสิ[Pg.57]. ทฺเวปิ ปน ชนา เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘กิเมตฺถ โอโลเกตพฺพํ อตฺถิ, สพฺเพปิเม อปฺปตฺเต วสฺสสเต อปฺปณฺณตฺติกภาวํ คมิสฺสนฺติ, อมฺเหหิ ปน เอกํ โมกฺขธมฺมํ ปริเยสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อารมฺมณํ คเหตฺวา นิสีทึสุ. ตโต โกลิโต อุปติสฺสํ อาห – ‘‘สมฺม อุปติสฺส, น ตฺวํ อญฺเญสุ ทิวเสสุ วิย หฏฺฐปหฏฺโฐ, อิทานิ อนตฺตมนธาตุโกสิ, กึ เต สลฺลกฺขิต’’นฺติ? ‘‘สมฺม โกลิต, เอเตสํ โวโลกเน สาโร นตฺถิ, นิรตฺถกเมตํ, อตฺตโน โมกฺขธมฺมํ คเวสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อิทํ จินฺตยนฺโต นิสินฺโนมฺหิ. ตฺวํ ปน กสฺมา อนตฺตมโนสีติ? โสปิ ตเถว อาห. อถสฺส อตฺตนา สทฺธึ เอกชฺฌาสยตํ ญตฺวา อุปติสฺโส อาห – ‘‘อมฺหากํ อุภินฺนมฺปิ สุจินฺติกํ, โมกฺขธมฺมํ ปน คเวสนฺเตหิ เอกา ปพฺพชฺชา ลทฺธุํ วฏฺฏติ. กสฺส สนฺติเก ปพฺพชามา’’ติ?

ここに、次のような前後の経緯がある。すなわち、仏陀がまだ世に出現されていなかった頃、王舎城（ラージャガハ）から遠くない所に、ウパティッサ村とコーリタ村という二つのバラモンの村があった。それらのうち、ウパティッサ村のサーリーという名のバラモン女が懐妊したその同じ日に、コーリタ村のモッガリーという名のバラモン女もまた懐妊した。伝え聞くところによれば、それら二つの家系は七代にわたって親密な友人同士であった。彼女たち二人のために、まさに同じ日に安産祈願が行われた。二人とも十ヶ月の後に息子を産んだ。命名の日、サーリーというバラモン女の息子には、ウパティッサ村の筆頭の家系の息子であることから“ウパティッサ”という名が付けられ、もう一方の息子には、コーリタ村の筆頭の家系の息子であることから“コーリタ”という名が付けられた。二人とも成長するにつれ、あらゆる学術を極めた。ウパティッサ青年が遊びのために川や庭園へ行く時には、五百台の黄金の輿が従い、コーリタ青年には五百台の良馬の馬車が従った。二人ともそれぞれ五百人の青年の従者を連れていた。さて、王舎城では毎年、“山頂祭（ギラッガサマッジャ）”という祭りが開催されていた。彼ら二人のためには、常に同じ場所に観覧席が設けられた。二人は共に座って祭りを見物し、笑うべき場面では笑い、感動すべき場面では感動し、報奨を与えるべき場面では報奨を与えていた。このようにして、ある日祭りを観ていた彼らに、智慧が成熟したことによって、以前のように笑うべき場面での笑いや、感動すべき場面での感動、あるいは与えるべき場面での施しが起こらなくなった。二人ともこのように考えた。“ここで見るべき何があるだろうか。これらすべての人々は、百年も経たないうちに皆、跡形もなく消え去ってしまうだろう。我々は、一つの解脱の法（解脱に至る教え）を探求すべきである”と。このように決意して座っていた。その後、コーリタがウパティッサに言った。“友よウパティッサ、君は他の日のように晴れやかではない。今は心ここにあらずといった様子だが、何に気づいたのか”。“友よコーリタ、これらを見ても実体がない。これは無益なことだ。自らの解脱の法を捜し求めるべきだ、と考えながら座っているのだ。しかし、君はなぜ不機嫌なのか”と言った。彼もまた同じように答えた。そこでウパティッサは、彼が自分と同じ志であることを知り、“我々二人にとって、これは素晴らしい考えだ。解脱の法を探し求める者にとって、出家という道を歩むべきである。誰の元で出家しようか”と言った。

เตน โข ปน สมเยน สญฺจโย นาม ปริพฺพาชโก ราชคเห ปฏิวสติ มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ. เต ‘‘ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ ปญฺจมาณวกสตานิ ‘‘สิวิกาโย จ รเถ จ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ อุยฺโยเชตฺวา เอกาย สิวิกาย เอเกน รเถน คนฺตฺวา สญฺจยสฺส สนฺติเก ปพฺพชึสุ. เตสํ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สญฺจโย อติเรกลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต อโหสิ. เต กติปาเหเนว สพฺพํ สญฺจยสฺส สมยํ ปริมทฺทิตฺวา, ‘‘อาจริย, ตุมฺหากํ ชานนสมโย เอตฺตโกว, อุทาหุ อุตฺตริมฺปิ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘เอตฺตโกว สพฺพํ ตุมฺเหหิ ญาต’’นฺติ วุตฺเต จินฺตยึสุ – ‘‘เอวํ สติ อิมสฺส สนฺติเก พฺรหฺมจริยวาโส นิรตฺถโก, มยํ ยํ โมกฺขธมฺมํ คเวสิตุํ นิกฺขนฺตา, โส อิมสฺส สนฺติเก อุปฺปาเทตุํ น สกฺกา, มหา โข ปน ชมฺพุทีโป, คามนิคมราชธานิโย จรนฺตา อทฺธา โมกฺขธมฺมเทสกํ กญฺจิ อาจริยํ ลภิสฺสามา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย, ‘‘ยตฺถ ยตฺถ ปณฺฑิตา สมณพฺราหฺมณา อตฺถี’’ติ วทนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สากจฺฉํ กโรนฺติ. เตหิ ปุฏฺฐํ ปญฺหํ อญฺเญ กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, เต ปน เตสํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺติ. เอวํ สกลชมฺพุทีปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา นิวตฺติตฺวา สกฏฺฐานเมว อาคนฺตฺวา, ‘‘สมฺม โกลิต, อมฺเหสุ โย ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’’ติ กติกํ อกํสุํ.

その頃、サンジャヤという名の遊行者が、大勢の遊行者の弟子と共に王舎城に住んでいた。彼らは“彼の元で出家しよう”と言い、五百人の青年に“輿や馬車を持って帰りなさい”と送り出し、自分たちは一台の輿と一台の馬車でサンジャヤの元へ行き、出家した。彼らが出家した時から、サンジャヤは類まれな利得と名声の絶頂に達した。彼らは数日のうちにサンジャヤの教義のすべてを習得し、“師よ、あなたの知る教義はこれだけですか、それともさらに先があるのですか”と尋ねた。“これだけである。あなた方はすべてを習得した”と言われた時、彼らは考えた。“こうであるならば、この者の元での修行は無益である。我々が解脱の法を求めて出家したが、それをこの者の元で実現させることはできない。瞻部洲（ジャンブディーパ）は広い。村や町や王都を巡っていれば、必ずや解脱の法を説く何らかの師に出会えるだろう”。それ以来、賢明な沙門やバラモンがいると言われる場所にはどこへでも行き、対論を行った。彼らが問う質問に他の者は答えることができなかったが、彼らは他者の質問に答えることができた。このように全瞻部洲を巡り、自分たちの居場所に戻って来て、“友よコーリタ、我々のうちで、誰か先に不死（涅槃）を悟ったならば、それをもう一人に知らせることにしよう”という約束を交わした。

เอวํ เตสุ กติกํ กตฺวา วิหรนฺเตสุ สตฺถา วุตฺตานุกฺกเมน ราชคหํ ปตฺวา เวฬุวนํ ปฏิคฺคเหตฺวา เวฬุวเน วิหรติ. ตทา ‘‘จรถ, ภิกฺขเว, จาริกํ [Pg.58] พหุชนหิตายา’’ติ รตนตฺตยคุณปกาสนตฺถํ อุยฺโยชิตานํ เอกสฏฺฐิยา อรหนฺตานํ อนฺตเร ปญฺจวคฺคิยานํ อพฺภนฺตโร อสฺสชิตฺเถโร ปฏินิวตฺติตฺวา ราชคหํ อาคโต, ปุนทิวเส ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตสฺมึ สมเย อุปติสฺสปริพฺพาชโกปิ ปาโตว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปริพฺพาชการามํ คจฺฉนฺโต เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยา เอวรูโป ปพฺพชิโต นาม น ทิฏฺฐปุพฺโพเยว, เย โลเก อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, อยํ เตสํ ภิกฺขูนํ อญฺญตโร, ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺยํ – ‘กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อกาโล โข อิมํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ ปิณฺฑาย จรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺเธยฺยํ, อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺค’’นฺติ. โส เถรํ ลทฺธปิณฺฑปาตํ อญฺญตรํ โอกาสํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา นิสีทิตุกามตญฺจสฺส ญตฺวา อตฺตโน ปริพฺพาชกปีฐกํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, โส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเนปิสฺส อตฺตโน กุณฺฑิกาย อุทกํ อทาสิ.

このように彼らが約束をして住んでいた頃、世尊は前述の順序で王舎城に到着し、竹林精舎を寄進されてそこに滞在しておられた。その時、“比丘たちよ、多くの人々の利益のために遊行しなさい”と三宝の徳を宣揚するために遣わされた六十一人の阿羅漢のうち、五比丘の一人であるアッサジ長老が、引き返して王舎城に来られた。翌日の早朝、長老は鉢と衣を携えて、王舎城へ托鉢に入られた。その時、ウパティッサ遊行者もまた、早朝に食事を済ませて遊行者の園へ行く途中で長老を見かけ、こう考えた。“私はこのような出家者をかつて見たことがない。世に阿羅漢、あるいは阿羅漢道に達した者がいるならば、この比丘はそのうちの一人に違いない。よし、この比丘に近づいて‘友よ、あなたはいかなる人を目的として出家したのか。あなたの師は誰か。あなたは誰の教えを信奉しているのか’と尋ねてみよう”。しかし、彼はこう思い直した。“今は、この比丘に質問をする時ではない。村の中へ托鉢に入っている最中だ。よし、この比丘の後を追っていこう。道を求める者には、自ずと道は明らかになるだろう”。彼は、托鉢を終えて別の場所へ歩む長老を見て、彼が座りたがっていることを察し、自らの遊行者用の椅子を敷いて差し出した。長老が食事を終えた時、自分の水瓶から水を与えて供養した。

เอวํ อาจริยวตฺตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺเจน เถเรน สทฺธึ มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข ปน เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต, กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา นาม สาสนสฺส ปฏิปกฺขภูตา, อิมสฺส สาสนสฺส คมฺภีรตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ. อตฺตโน นวกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘อหํ โข, อาวุโส, นโว อจิรปพฺพชิโต, อธุนาคโต อิมํ ธมฺมวินยํ, น ตาวาหํ สกฺขิสฺสามิ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตุ’’นฺติ. ปริพฺพาชโก – ‘‘อหํ อุปติสฺโส นาม, ตฺวํ ยถาสตฺติยา อปฺปํ วา พหุํ วา วท, เอตํ นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌิตุํ มยฺหํ ภาโร’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

このように師（サンジャヤ）への務めを果たし、食後の用事を済ませた長老（アッサジ）と共に、心地よく丁寧な挨拶を交わして、次のように言った。“友よ、あなたの諸根は実に清らかであり、肌の色は清浄で輝いています。友よ、あなたは誰を目的として出家したのですか。あなたの師は誰ですか。あるいは、あなたは誰の教えを好んでいるのですか”と尋ねた。長老は“これらの遍歴行者（パリッパージャカ）という者たちは、教え（ササナ）に敵対する者たちである。この教えの深遠さを示してやろう”と考えた。そして自らが新参であることを示しつつ、次のように言った。“友よ、私は新参者であり、出家して間もなく、この法と律に（新たに）来たばかりです。私には、詳細に法を説くことはまだできません”。遍歴行者（ウパティッサ）は“私はウパティッサという名です。あなたはあなたの能力に応じて、少しでも多くでも語ってください。それを百の理、千の理をもって貫通して理解することは、私の責任です”と考え、次のように言った。

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา ภาสสฺสุ, อตฺถํเยว เม พฺรูหิ;

อตฺเถเนว เม อตฺโถ, กึ กาหสิ พฺยญฺชนํ พหุ’’นฺติ. (มหาว. ๖๐);

“少なくても多くてもお説きください。私にはただ意味（義）だけを語ってください。私には意味こそが必要なのです。多くの言葉（文句）を連ねて、何になりましょうか”。

เอวํ [Pg.59] วุตฺเต เถโร – ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติ (มหาว. ๖๐; อป. เถร ๑.๑.๒๘๖) คาถมาห. ปริพฺพาชโก ปฐมปททฺวยเมว สุตฺวา สหสฺสนยปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, อิตรํ ปททฺวยํ โสตาปนฺนกาเล นิฏฺฐาเปสิ. โส โสตาปนฺโน หุตฺวา อุปริวิเสเส อปฺปวตฺตนฺเต ‘‘ภวิสฺสติ เอตฺถ การณ’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา เถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, มา อุปริ ธมฺมเทสนํ วฑฺฒยิตฺถ, เอตฺตกเมว โหตุ, กุหึ อมฺหากํ สตฺถา วสตี’’ติ? ‘‘เวฬุวเน, อาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ตุมฺเห ปุรโต ยาถ, มยฺหํ เอโก สหายโก อตฺถิ, อมฺเหหิ จ อญฺญมญฺญํ กติกา กตา ‘อมฺเหสุ โย อมตํ ปฐมํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’ติ. อหํ ตํ ปฏิญฺญํ โมเจตฺวา สหายกํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ คตมคฺเคเนว สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิสฺสามีติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรสฺส ปาเทสุ นิปติตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เถรํ อุยฺโยเชตฺวา ปริพฺพาชการามาภิมุโข อคมาสิ’’.

そのように言われて、長老は“諸法は原因より生ず（イェー・ダンマー・ヘートゥッパバヴァー）”という偈を唱えた。遍歴行者は、最初の二句を聞いただけで、千の理に飾られた預流果に確立した。残りの二句は預流果に至った時に完成した。彼は預流者となって、さらに上位の特別な境地が生じないのを見て、“ここには理由があるに違いない”と察して、長老に言った。“尊師よ、これ以上、法話を広げないでください。これだけで十分です。私たちの師はどこに住んでおられるのですか”。“友よ、竹林（ヴェーฬヴァナ）におられます”。“それならば、尊師よ、あなたは先にお行きください。私には一人の友がいます。私たちは互いに‘私たちの中で、誰が先に不死（ニッバーナ）を悟っても、それを他方に知らせよう’と約束を交わしました。私はその約束を果たし、友を連れて、あなたが行かれた道を通って、師の御もとへ参ります”。彼は五体投地（五点接地）をして長老の足もとに伏し、三回右繞して長老を見送り、遍歴行者たちの園へと向かった。

อถ โข โกลิตปริพฺพาชโก ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มยฺหํ สหายกสฺส มุขวณฺโณ น อญฺญทิวเสสุ วิย, อทฺธา เตน อมตํ อธิคตํ ภวิสฺสตี’’ติ อมตาธิคมํ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส ‘‘อามาวุโส, อมตํ อธิคต’’นฺติ ปฏิชานิตฺวา ตเมว คาถํ อภาสิ. คาถาปริโยสาเน โกลิโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา อาห – ‘‘กุหึ กิร, สมฺม, อมฺหากํ สตฺถา วสตี’’ติ? ‘‘เวฬุวเน กิร, สมฺม, เอวํ โน อาจริเยน อสฺสชิตฺเถเรน กถิต’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, สมฺม, อายาม, สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ. สาริปุตฺตตฺเถโร จ นาเมส สทาปิ อาจริยปูชโกว, ตสฺมา สหายํ เอวมาห – ‘‘สมฺม, อมฺเหหิ อธิคตํ อมตํ อมฺหากํ อาจริยสฺส สญฺจยปริพฺพาชกสฺสาปิ กเถสฺสาม, พุชฺฌมาโน ปฏิวิชฺฌิสฺสติ, อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต อมฺหากํ สทฺทหิตฺวา สตฺถุ, สนฺติกํ คมิสฺสติ, พุทฺธานํ เทสนํ สุตฺวา มคฺคผลปฏิเวธํ กริสฺสตี’’ติ. ตโต ทฺเวปิ ชนา สญฺจยสฺส สนฺติกํ อคมํสุ.

さて、遍歴行者コーリタは、彼（ウパティッサ）が遠くからやって来るのを見て、“今日、わが友の顔色は他の日とは異なっている。間違いなく、彼は不死を悟ったに違いない”と考え、不死の到達について尋ねた。彼（ウパティッサ）もまた“そうです、友よ、不死を悟りました”と認め、その同じ偈を唱えた。偈が終わると、コーリタも預流果に確立して言った。“友よ、私たちの師はどこに住んでおられるというのですか”。“友よ、竹林におられるそうです。私たちの師であるアッサジ長老がそのようにおっしゃいました”。“それならば、友よ、行きましょう。師にお会いしましょう”。サーリプッタ長老という方は、常に師を敬う方であった。それゆえ、友に次のように言った。“友よ、私たちが得た不死を、私たちの師であるサンジャヤ遍歴行者にも語りましょう。もし彼が理解できるならば、（真理を）貫通するでしょう。もし貫通できずとも、私たちを信じて師の御もとへ行くでしょう。仏陀の説法を聞けば、道果の貫通を成し遂げるでしょう”。その後、二人はサンジャヤのところへ行った。

สญฺจโย เต ทิสฺวาว – ‘‘กึ, ตาตา, โกจิ โว อมตมคฺคเทสโก ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, อาจริย, ลทฺโธ, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, ธมฺโม โลเก อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ โลเก อุปฺปนฺโน, ตุมฺเห ตุจฺเฉ อสาเร วิจรถ, ตสฺมา เอถ, สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ. ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ[Pg.60]. ‘‘กึ การณาหิ’’? ‘‘อหํ มหาชนสฺส อาจริโย หุตฺวา วิจรึ, วิจรนฺตสฺส เม อนฺเตวาสิกวาโส จาฏิยา อุทญฺจนภาวปฺปตฺติ วิย โหติ, น สกฺขิสฺสามหํ อนฺเตวาสิกวาสํ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘มา เอวํ กริตฺถ, อาจริยา’’ติ. ‘‘โหตุ, ตาตา, คจฺฉถ ตุมฺเห, นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ. อาจริย, โลเก พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย มหาชโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ คนฺตฺวา ตเมว ปูเชสฺสติ, มยมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสาม. ‘‘ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตาตา, กึ นุ โข อิมสฺมึ โลเก ทนฺธา พหู, อุทาหุ ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘ทนฺธา, อาจริย, พหู, ปณฺฑิตา จ นาม กติปยา เอว โหนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาตา, ปณฺฑิตา ปณฺฑิตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คมิสฺสนฺติ, ทนฺธา ทนฺธสฺส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ, คจฺฉถ ตุมฺเห, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ. เต ‘‘ปญฺญายิสฺสถ ตุมฺเห, อาจริยา’’ติ ปกฺกมึสุ. เตสุ คจฺฉนฺเตสุ สญฺจยสฺส ปริสา ภิชฺชิ, ตสฺมึ ขเณ อาราโม ตุจฺโฉ อโหสิ. โส ตุจฺฉํ อารามํ ทิสฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉฑฺเฑสิ. เตหิปิ สทฺธึ คจฺฉนฺเตสุ ปญฺจสุ ปริพฺพาชกสเตสุ สญฺจยสฺส อฑฺฒเตยฺยสตานิ นิวตฺตึสุ, อถ โข เต อตฺตโน อนฺเตวาสิเกหิ อฑฺฒเตยฺเยหิ ปริพฺพาชกสเตหิ สทฺธึ เวฬุวนํ อคมํสุ.

サンジャヤは彼らを見て、“親愛なる者たちよ、誰か不死の道を説く者を見つけたのか”と尋ねた。“はい、師よ、見つけました。世に仏陀が現れ、世に法が現れ、世に僧伽が現れました。あなたは空虚で実体のない修行をしています。ですから、来てください、師の御もとへ行きましょう”。“お前たちで行きなさい。私には（行くことは）できない”。“どういう理由でですか”。“私は大衆の師となって歩んできた。歩んできた私にとって、弟子の身となることは、大きな水瓶が小さな水汲み桶になるようなものだ。私は弟子の身となって住むことはできない”。“師よ、そのようになさらないでください”。“親愛なる者たちよ、よいのだ。お前たちで行きなさい。私にはできない”。“師よ、世に仏陀が現れた時から、多くの人々は香や花などを手に持って、その仏陀だけを供養するでしょう。私たちもそこへ行きます。あなたはどうなさるのですか”。“親愛なる者たちよ、この世には愚か者が多いのか、それとも賢者が多いのか”。“師よ、愚か者が多く、賢者という者はほんのわずかしかいません”。“それならば、親愛なる者たちよ、賢者は賢者である沙門ゴータマのところへ行くだろう。愚か者は愚か者である私のところへ来るだろう。お前たちは行きなさい、私は行かない”。彼らは“師よ、あなたは（その報いを）知ることになるでしょう”と言って去った。彼らが去ると、サンジャヤの集団は分裂し、その時、園は空っぽになった。彼は空っぽになった園を見て、熱い血を吐いた。彼らと共に去った五百人の遍歴行者のうち、二百五十人はサンジャヤのもとに引き返したが、その後、彼らは自分の弟子である二百五十人の遍歴行者と共に竹林へ向かった。

สตฺถา จตุปริสมชฺเฌ นิสินฺโน ธมฺมํ เทเสนฺโต เต ทูรโตว ทิสฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘เอเต, ภิกฺขเว, ทฺเว สหายกา อาคจฺฉนฺติ โกลิโต จ อุปติสฺโส จ, เอตํ เม สาวกยุคํ ภวิสฺสติ อคฺคํ ภทฺทยุค’’นฺติ. เต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, นิสีทิตฺวา จ ปน ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘ลเภยฺยาม มยํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยาม อุปสมฺปท’’นฺติ. ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ – ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ. สพฺเพปิ อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา สฏฺฐิวสฺสิกตฺเถรา วิย อเหสุํ.

世尊は四部衆の中で座って法を説いておられたが、遠くから彼らが来るのを見て、比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、あの二人の友、コーリタとウパティッサがやって来る。彼らは私の弟子の双璧となり、最上の吉祥な弟子の一対となるであろう”。彼らは世尊を礼拝して、一方に座った。座ってから、世尊に次のように申し上げた。“願わくは、世尊よ、私たちは世尊の御もとで出家を授かり、具足戒を授かりたいのです”。“比丘たちよ、来なさい”と世尊は言われた。“法はよく説かれた。正しく苦しみの終焉のために、清浄行（ブラフマチャリヤ）を励みなさい”。この言葉が終わるやいなや、全員が神通力による鉢と衣を身にまとい、あたかも勤続六十年の長老のようになった。

อถ เนสํ ปริสาย จริตวเสน สตฺถา ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสิ. ฐเปตฺวา ทฺเว อคฺคสาวเก อวเสสา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, อคฺคสาวกานํ ปน อุปริมคฺคตฺตยกิจฺจํ น นิฏฺฐาสิ. กึ การณา? สาวกปารมิญาณสฺส มหนฺตตาย. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปพฺพชิตทิวสโต [Pg.61] สตฺตเม ทิวเส มคธรฏฺเฐ กลฺลวาลคามกํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต ถินมิทฺเธ โอกฺกมนฺเต สตฺถารา สํเวชิโต ถินมิทฺธํ วิโนเทตฺวา ตถาคเตน ทินฺนํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ สุณนฺโตว อุปริมคฺคตฺตยกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปพฺพชิตทิวสโต อฑฺฒมาสํ อติกฺกมิตฺวา สตฺถารา สทฺธึ ตเมว ราชคหํ อุปนิสฺสาย สูกรขตเลเณ วิหรนฺโต อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺเต เทสิยมาเน สุตฺตานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา ปรสฺส วฑฺฒิตภตฺตํ ปริภุญฺชนฺโต วิย สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต. นนุ จายสฺมา มหาปญฺโญ, อถ กสฺมา มหาโมคฺคลฺลานโต จิรตเรน สาวกปารมิญาณํ ปาปุณีติ? ปริกมฺมมหนฺตตาย. ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺสา ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตุกามา ขิปฺปเมว นิกฺขมนฺติ, ราชูนํ ปน หตฺถิวาหนกปฺปนาทึ มหนฺตํ ปริกมฺมํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

その後、世尊は彼らの弟子たちに対し、それぞれの資質（気質）に応じて、さらに教えを説き広められた。二人の大弟子（舎利弗と目連）を除いて、残りの遊行者たちは阿羅漢果に達したが、二人の大弟子については、上位三つの道（阿羅漢道に至るまでの修行）がまだ完了していなかった。なぜかといえば、声聞の波羅蜜の智慧が広大であったからである。その後、尊者大目犍連は出家してから七日目に、マガダ国のカッラヴァーラ村に留まって修行していた際、昏沈（眠気）に襲われたが、世尊によって鼓舞され、その昏沈を除き、如来から授けられた界を主題とする瞑想（界業処）を聞きながら、上位三道の修行を完了し、声聞の波羅蜜の智慧の頂点に達した。尊者舎利弗もまた、出家して半月が過ぎた頃、世尊と共に同じ王舎城近くの豚掘洞（スーカーラカタ・レーナ）に滞在していた。そこで、自身の甥である遊行者ディーガナカに“受の把握に関する経（衛世那経）”が説かれている最中、その教えの流れに従って智慧を働かせ、他人のために用意された食事を頂戴するかのように（容易に）、声聞の波羅蜜の智慧の頂点に達した。尊者（舎利弗）は大変な知恵者ではないか。それなのに、なぜ大目犍連よりも時間がかかって声聞の波羅蜜の智慧に達したのか。それは、準備（下地）が広大であったからである。例えば、貧しい人々がどこかへ行こうとする時はすぐに出発できるが、王たちの場合は、象や乗り物の準備、供回りの手配など、多大な準備を整える必要があるようなものである。このように、この比喩の成就を理解すべきである。

ตํ ทิวสญฺเญว ปน สตฺถา วฑฺฒมานกจฺฉายาย เวฬุวเน สาวกสนฺนิปาตํ กตฺวา ทฺวินฺนํ เถรานํ อคฺคสาวกฏฺฐานํ ทตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ – ‘‘สตฺถา มุโขโลกเนน ภิกฺขํ เทติ, อคฺคสาวกฏฺฐานํ ททนฺเตน นาม ปฐมํ ปพฺพชิตานํ ปญฺจวคฺคิยานํ ทาตุํ วฏฺฏติ, เอเต อโนโลเกนฺเตน ยสเถรปฺปมุขานํ ปญฺจปณฺณาสภิกฺขูนํ ทาตุํ วฏฺฏติ, เอเต อโนโลเกนฺเตน ภทฺทวคฺคิยานํ ตึสชนานํ, เอเต อโนโลเกนฺเตน อุรุเวลกสฺสปาทีนํ เตภาติกานํ, เอเต ปน เอตฺตเก มหาเถเร ปหาย สพฺพปจฺฉา ปพฺพชิตานํ อคฺคสาวกฏฺฐานํ ททนฺเตน มุขํ โอโลเกตฺวา ทินฺน’’นฺติ. สตฺถา, ‘‘กึ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุขํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขํ เทมิ, เอเตสํ ปน อตฺตนา อตฺตนา ปตฺถิตปตฺถิตเมว เทมิ. อญฺญาตโกณฺฑญฺโญ หิ เอกสฺมึ สสฺเส นว วาเร อคฺคสสฺสทานํ ททนฺโต อคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺเถตฺวา นาทาสิ, อคฺคธมฺมํ ปน อรหตฺตํ สพฺพปฐมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ ปตฺเถตฺวา อทาสี’’ติ. ‘‘กทา ปน ภควา’’ติ? ‘‘สุณิสฺสถ, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ, ภควา อตีตํ อาหริ –

まさにその日のうちに、世尊は竹林精舎において弟子の集会を開き、二人の長老に二大弟子の位を授け、波羅提木叉（戒本）を説かれた。比丘たちは不満を漏らした。“世尊は顔色を見て（えこひいきをして）供養を与えておられる。二大弟子の位を授けるならば、最初に出家した五比丘に授けるのが相応しい。彼らでないなら、耶舎長老を筆頭とする五十五人の比丘に授けるのが相応しい。彼らでないなら、三十人の跋陀羅（バッダヴァッギーヤ）たち、彼らでないなら、ウルヴェーラ・カッサパら三兄弟に授けるのが相応しい。これほど多くの大長老たちを差し置いて、最後に加わった者たちに二大弟子の位を授けるとは、顔を見て選ばれたのだ”と。世尊は“比丘たちよ、何を話しているのか”と問い、“これこれのことを話しておりました”と答えられると、こう説かれた。“比丘たちよ、私は顔色を見て与えるのではない。彼らに対し、それぞれが自ら過去に願った通りに与えるのである。まことに、アンニャー・コンダンニャ（阿若憍陳如）は、一回の収穫の間に九回も初物の布施を行ったが、二大弟子の位を願って布施したのではない。全ての者に先んじて、最上の法（阿羅漢果）を悟ることを願って布施したのである”。“世尊よ、それはいつの事ですか”。“比丘たちよ、聞きなさい”。世尊は過去の物語を説かれた。

ภิกฺขเว, อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี นาม ภควา โลเก อุทปาทิ. ตทา มหากาโฬ จูฬกาโฬติ ทฺเวภาติกา กุฏุมฺพิกา มหนฺตํ สาลิกฺเขตฺตํ [Pg.62] วปาเปสุํ. อเถกทิวสํ จูฬกาโฬ สาลิกฺเขตฺตํ คนฺตฺวา เอกํ สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา ขาทิ, ตํ อติมธุรํ อโหสิ. โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สาลิคพฺภทานํ ทาตุกาโม หุตฺวา เชฏฺฐภาติกํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภาติก, สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ปจาเปตฺวา ทานํ เทมา’’ติ อาห. ‘‘กึ วเทสิ, ตาต, สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา ทานํ นาม เนว อตีเต ภูตปุพฺพํ, น อนาคเตปิ ภวิสฺสติ, มา สสฺสํ นาสยี’’ติ; วุตฺโตปิ โส ปุนปฺปุนํ ยาจิเยว. อถ นํ ภาตา, ‘‘เตน หิ สาลิกฺเขตฺตํ ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา มม โกฏฺฐาสํ อนามสิตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาเส เขตฺเต ยํ อิจฺฉสิ, ตํ กโรหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ เขตฺตํ วิภชิตฺวา พหู มนุสฺเส หตฺถกมฺมํ ยาจิตฺวา สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา นิรุทเกน ขีเรน ปจาเปตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราทีหิ โยเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน – ‘‘อิทํ, ภนฺเต, มม อคฺคทานํ อคฺคธมฺมสฺส สพฺพปฐมํ ปฏิเวธาย สํวตฺตตู’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนมกาสิ.

“比丘たちよ、今から九十一劫前、ヴィパッシー（毘婆尸）という名の世尊が世に出現された。その時、マハーカーラとチューラカーラという二人の兄弟の長者が、広大なサーリ（稲）の田を耕していた。ある日、チューラカーラは田へ行き、稲の穂を裂いて中身を食べてみると、それが非常に甘美であった。彼は仏陀を筆頭とする僧団にその初物（稲の穂）を布施したいと考え、兄のマハーカーラのもとへ行き、‘兄上、稲の穂を裂いて、仏陀にふさわしいように調理し、布施をしましょう’と言った。兄は‘弟よ、何を言うのか。稲の穂を裂いて布施するなど、過去にもなかったし、未来にもないだろう。作物を台無しにするな’と言った。何度も頼んだが、兄は‘ならば田を二つに分け、私の分には手を触れず、お前の分で好きなようにせよ’と言った。彼は‘承知しました’と田を分け、多くの人々の助力を得て、稲の穂を裂き、水を使わず乳で煮込み、バター、蜜、砂糖などで味を調え、仏陀を筆頭とする比丘僧団に布施した。食事が終わると、‘世尊よ、この私の初物の布施によって、私が全ての者に先んじて最上の法を悟ることができますように’と願った。世尊は‘その通りになるように’と随喜された。

โส เขตฺตํ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต สกลกฺเขตฺตํ กณฺณิกพทฺเธหิ วิย สาลิสีเสหิ สญฺฉนฺนํ ทิสฺวา ปญฺจวิธปีตึ ปฏิลภิตฺวา, ‘‘ลาภา วต เม’’ติ จินฺเตตฺวา ปุถุกกาเล ปุถุกคฺคํ นาม อทาสิ, คามวาสีหิ สทฺธึ อคฺคสสฺสทานํ นาม อทาสิ, ลายเน ลายนคฺคํ, เวณิกรเณ เวณคฺคํ, กลาปาทีสุ กลาปคฺคํ, ขลคฺคํ, ขลภณฺฑคฺคํ, โกฏฺฐคฺคนฺติ. เอวํ เอกสสฺเส นว วาเร อคฺคทานํ อทาสิ. ตสฺส สพฺพวาเรสุ คหิตคหิตฏฺฐานํ ปริปูริ, สสฺสํ อติเรกํ อุฏฺฐานสมฺปนฺนํ อโหสิ. ธมฺโม หิ นาเมส อตฺตานํ รกฺขนฺตํ รกฺขติ. เตนาห ภควา –

彼が田へ行って見ると、田全体がまるで緻密に編まれたかのように、稲穂で埋め尽くされているのを目にし、五つの喜び（五種の喜）を得て、‘私には幸運があった’と考え、糒（ほしいい）の時期には糒の初物を布施し、村人と共に収穫の初物を布施した。さらに、刈り取り、束ね、脱穀、風選、計測、倉入れの各段階で初物を布施した。このように、一つの作物の間に九回、初物の布施を行った。彼が（布施のために）採取した場所はことごとく元通りに満たされ、作物はかつてないほど豊作となった。まことに法というものは、法を守る者を守るものである。それゆえ、世尊はこう説かれた。

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ,ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ,น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ. (เถรคา. ๓๐๓;

ชา. ๑.๑๐.๑๐๒) –

‘実に法は、法を歩む者を守る。よく修められた法は、幸福をもたらす。これこそが、よく修められた法の功徳である。法を歩む者は、決して悪趣へ行くことはない。’

‘‘เอวเมส [Pg.63] วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล อคฺคธมฺมํ ปฐมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ ปตฺเถนฺโต นว วาเร อคฺคทานานิ อทาสิ. อิโต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก ปน หํสวตีนคเร ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธกาเลปิ สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา ตสฺส ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อคฺคธมฺมสฺส ปฐมํ ปฏิวิชฺฌนตฺถเมว ปตฺถนํ ฐเปสิ. อิติ อิมินา ปตฺถิตเมว มยา ทินฺนํ, นาหํ, ภิกฺขเว, มุขํ โอโลเกตฺวา เทมี’’ติ.

‘このように、彼はヴィパッシー正自覚者の時代に、最上の法を最初に悟ることを願って九回の初物施を行った。また、今から十万劫前、ハンサヴァティー市におけるパドゥムッタラ（蓮華上）仏の時代にも、七日間にわたる大施を行い、その世尊の足元に伏して、最上の法を最初に悟ることだけを願い求めた。このように、彼が願ったものを私が与えたのであり、比丘たちよ、私は顔色を見て与えるのではない。’

‘‘ยสกุลปุตฺตปฺปมุขา ปญฺจปญฺญาส ชนา กึ กมฺมํ กรึสุ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เอเตปิ เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก อรหตฺตํ ปตฺเถนฺตา พหุํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ สหายกา หุตฺวา วคฺคพนฺธเนน ปุญฺญานิ กโรนฺตา อนาถมตสรีรานิ ปฏิชคฺคนฺตา วิจรึสุ. เต เอกทิวสํ สคพฺภํ อิตฺถึ กาลกตํ ทิสฺวา, ‘ฌาเปสฺสามา’ติ สุสานํ หรึสุ. เตสุ ปญฺจ ชเน ‘ตุมฺเห ฌาเปถา’ติ สุสาเน ฐเปตฺวา เสสา คามํ ปวิฏฺฐา. ยสทารโก ตํ มตสรีรํ สูเลหิ วิชฺฌิตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ฌาเปนฺโต อสุภสญฺญํ ปฏิลภิ, อิตเรสมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ – ‘ปสฺสถ, โภ, อิมํ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ วิทฺธํสิตจมฺมํ, กพรโครูปํ วิย อสุจึ ทุคฺคนฺธํ ปฏิกูล’นฺติ ทสฺเสสิ. เตปิ ตตฺถ อสุภสญฺญํ ปฏิลภึสุ. เต ปญฺจปิ ชนา คามํ คนฺตฺวา เสสสหายกานํ กถยึสุ. ยโส ปน ทารโก เคหํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนญฺจ ภริยาย จ กเถสิ. เต สพฺเพปิ อสุภํ ภาวยึสุ. อิทเมเตสํ ปุพฺพกมฺมํ. เตเนว ยสสฺส อิตฺถาคาเร สุสานสญฺญา อุปฺปชฺชิ, ตาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สพฺเพสมฺปิ วิเสสาธิคโม นิพฺพตฺติ. เอวํ อิเมปิ อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภึสุ. นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’ติ.

“世尊、ヤサ良家子を筆頭とする五十五人の人びとは、どのような業をなしたのでしょうか”と。世尊は答えられた。“彼らもまた、ある一人の仏陀のもとで阿羅漢位を熱望して多くの功徳を積み、後の時代、仏陀が出現されていない時期に親しい友人となり、集団で功徳をなし、身寄りのない遺体を供養して回っていた。ある日、彼らは身重のまま亡くなった女性を見つけ、‘火葬しよう’と言って墓地へ運んだ。そのうちの五人に‘おまえたちが火葬せよ’と墓地にとどめ、残りの者たちは村へ入った。ヤサ青年はその遺体を棒で突き、何度も裏返しながら火葬しているうちに、不浄の観念（不浄想）を得た。彼は他の四人の者たちにも、‘諸君、見なさい。この体のあちこちで皮が剥げ、斑牛のように不浄で悪臭を放ち、忌まわしいではないか’と示した。彼らもそこで不浄想を得た。その五人の人びとも村へ行き、残りの友人たちに話した。ヤサ青年は家へ帰り、父母と妻にも話した。彼ら全員が不浄の瞑想（不浄観）を修めた。これが彼らの過去の業である。それゆえに、ヤサの婦人部屋において（眠る女たちの姿から）墓地の観念が生じ、その強力な依止（うぱにっさや）の成就によって、全員に特別の悟り（道果）が成就したのである。このように、彼らも自らが願った通りに得たのである。私は顔色を見て（依怙贔屓で）与えるのではない”

‘‘ภทฺทวคฺคิยสหายกา ปน กึ กมฺมํ กรึสุ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เอเตปิ ปุพฺพพุทฺธานํ สนฺติเก อรหตฺตํ ปตฺเถตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา อปรภาเค อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ตึส ธุตฺตา หุตฺวา ตุณฺฑิโลวาทํ สุตฺวา สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขึสุ. เอวํ อิเมปิ อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภึสุ. นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’ติ.

“世尊、ハッダヴァッギヤの友人たちはどのような業をなしたのでしょうか”。“彼らもまた、過去の諸仏のもとで阿羅漢位を熱望して功徳を積み、後の仏陀が出現されない時期に三十人の放蕩者であったが、トゥンディラの教えを聞いて六万年の間、五戒を守った。このように、彼らも自らが願った通りに得たのである。私は顔色を見て与えるのではない”

‘‘อุรุเวลกสฺสปาทโย ปน กึ กมฺมํ กรึสุ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เตปิ อรหตฺตเมว ปตฺเถตฺวา ปุญฺญานิ กรึสุ. อิโต หิ ทฺเวนวุติกปฺเป ติสฺโส [Pg.64] ผุสฺโสติ ทฺเว พุทฺธา อุปฺปชฺชึสุ. ผุสฺสพุทฺธสฺส มหินฺโท นาม ราชา ปิตา อโหสิ. ตสฺมึ ปน สมฺโพธึ ปตฺเต รญฺโญ กนิฏฺฐปุตฺโต ปฐมอคฺคสาวโก ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยอคฺคสาวโก อโหสิ. ราชา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘เชฏฺฐปุตฺโต เม พุทฺโธ, กนิฏฺฐปุตฺโต ปฐมอคฺคสาวโก, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยอคฺคสาวโก’ติ เต โอโลเกตฺวา, ‘มเมว พุทฺโธ, มเมว ธมฺโม, มเมว สงฺโฆ, นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’ติ ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘ภนฺเต, อิทานิ เม นวุติวสฺสสหสฺสปริมาณสฺส อายุโน โกฏิยํ นิสีทิตฺวา นิทฺทายนกาโล วิย อญฺเญสํ เคหทฺวารํ อคนฺตฺวา ยาวาหํ ชีวามิ, ตาว เม จตฺตาโร ปจฺจเย อธิวาเสถา’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา นิพทฺธํ พุทฺธุปฏฺฐานํ กโรติ. รญฺโญ ปน อปเรปิ ตโต ปุตฺตา อเหสุํ. เตสุ เชฏฺฐสฺส ปญฺจ โยธสตานิ ปริวารานิ, มชฺฌิมสฺส ตีณิ, กนิฏฺฐสฺส ทฺเว. เต ‘มยมฺปิ ภาติกํ โภเชสฺสามา’ติ ปิตรํ โอกาสํ ยาจิตฺวา อลภมานา ปุนปฺปุนํ ยาจนฺตาปิ อลภิตฺวา ปจฺจนฺเต กุปิเต ตสฺส วูปสมนตฺถาย เปสิตา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อาคมึสุ. อถ เน ปิตา อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา, ‘วรํ โว, ตาตา, ทมฺมี’ติ อาห.

“世尊、ウルヴェーラ・カッサパたちはどのような業をなしたのでしょうか”。“彼らも阿羅漢位を熱望して功徳を積んだのである。今より九十二劫の前、ティッサとプッサという二人の仏陀が出現された。プッサ仏の父はマヒンダという王であった。その仏陀が正覚を得られたとき、王の末の息子が第一随信者となり、司祭の息子が第二随信者となった。王は師（仏陀）のもとへ行き、‘私の長男は仏陀であり、末の息子は第一大弟子、司祭の息子は第二大弟子である’と彼らを見て、‘わが仏、わが法、わが僧、かの世尊、応供、正等覚者に礼拝したてまつる’と三度、歓喜の言葉を上げ、師の足もとに伏して言った。‘世尊、今、九万年の寿命の尽きるまで、安らかに眠っている時のように、他人の家の門へ行くことなく、私が生きている限り、私による四つの供養をお受けください’と約束を取りつけ、絶えず仏陀への奉仕を行った。王にはさらに三人の息子がいた。長男には五百人、次男には三百人、三男には二百人の戦士の従者がいた。彼らは‘我々も兄（仏陀）に供養しよう’と父に許しを求めたが、得られなかった。何度も求めても得られず、辺境で反乱が起きた際、その鎮圧のために派遣され、反乱を鎮めて父のもとへ戻った。すると父は彼らを抱き寄せ、頭に口づけして、‘息子たちよ、おまえたちに恩賞を与えよう’と言った”

‘‘เต ‘สาธุ เทวา’ติ วรํ คหิตกํ กตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ปิตรา ‘คณฺหถ, ตาตา, วร’นฺติ วุตฺตา, ‘‘เทว, อมฺหากํ อญฺเญน เกนจิ อตฺโถ นตฺถิ, อิโต ปฏฺฐาย มยํ ภาติกํ โภเชสฺสาม, อิมํ โน วรํ เทหี’’ติ อาหํสุ. ‘น เทมิ, ตาตา’ติ. ‘นิจฺจกาลํ อเทนฺโต สตฺต สํวจฺฉรานิ เทถ, เทวา’ติ. ‘น เทมิ, ตาตา’ติ. ‘เตน หิ ฉ ปญฺจ จตฺตาริ ตีณิ ทฺเว เอกํ สํวจฺฉรํ เทถ, เทวา’ติ. ‘น เทมิ, ตาตา’ติ. ‘เตน หิ, เทว, สตฺต มาเส เทถา’ติ. ‘ฉ มาเส ปญฺจ มาเส จตฺตาโร มาเส ตโย มาเส เทถ, เทวา’ติ. ‘น เทมิ, ตาตา’ติ. ‘โหตุ, เทว, เอเกกสฺส โน เอเกกํ มาสํ กตฺวา ตโย มาเส เทถา’ติ. ‘สาธุ, ตาตา, เตน หิ ตโย มาเส โภเชถา’ติ อาห. เต ตุฏฺฐา ราชานํ วนฺทิตฺวา สกฏฺฐานเมว คตา. เตสํ ปน ติณฺณมฺปิ เอโกว โกฏฺฐาคาริโก, เอโกว อายุตฺตโก, ตสฺส ทฺวาทสนหุตา ปุริสปริวารา. เต เต ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘มยํ อิมํ เตมาสํ ทส สีลานิ คเหตฺวา ทฺเว กาสาวานิ [Pg.65] นิวาเสตฺวา สตฺถารา สหวาสํ วสิสฺสาม, ตุมฺเห เอตฺตกํ นาม ทานวตฺตํ คเหตฺวา เทวสิกํ นวุติสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ โยธสหสฺสสฺส จ สพฺพํ ขาทนียโภชนียํ ปวตฺเตยฺยาถ. มยญฺหิ อิโต ปฏฺฐาย น กิญฺจิ วกฺขามา’ติ วทึสุ.

“彼らは‘承知いたしました、大王よ’と恩賞を受け取ることとし、数日後、父王から‘息子たちよ、恩賞を受け取れ’と言われると、‘大王よ、我々には他のいかなるものも必要ありません。今日より我々が兄（仏陀）に食事を供養することを許してください。この恩賞を我々に与えてください’と言った。‘それはならぬ、息子たちよ’。（王が拒むと）‘常に与えられないのであれば、七年の間、お与えください、大王よ’。‘それはならぬ、息子たちよ’。‘それでは、六、五、四、三、二、あるいは一年の間、お与えください、大王よ’。‘それはならぬ、息子たちよ’。‘それでは大王よ、七ヶ月間お与えください’‘六ヶ月、五ヶ月、四ヶ月、三ヶ月間お与えください、大王よ’。‘それはならぬ、息子たちよ’。‘では大王よ、我々一人一人に一ヶ月ずつ、合わせて三ヶ月間お与えください’。‘よろしい、息子たちよ。ならば三ヶ月間供養しなさい’と言った。彼らは喜び、王を敬礼して自分の場所へ戻った。その三人には共通の蔵番が一人、職務代行者が一人おり、彼には十二万人の従者がいた。彼らを呼び寄せて言った。‘我々はこの三ヶ月間、十戒を守り、二枚の黄褐色の布をまとって師（仏陀）と共に住む。おまえたちはこれほどの施しの義務を引き受け、毎日九万人の僧侶と千人の戦士のために、すべての食べ物を整えなさい。我々は今日から何も口出ししない’と言った”

‘‘เต ตโยปิ ชนา ปริวารสหสฺสํ คเหตฺวา ทส สีลานิ สมาทาย กาสายวตฺถานิ นิวาเสตฺวา วิหาเรเยว วสึสุ. โกฏฺฐาคาริโก จ อายุตฺตโก จ เอกโต หุตฺวา ติณฺณํ ภาติกานํ โกฏฺฐาคาเรหิ วาเรน วาเรน ทานวตฺตํ คเหตฺวา ทานํ เทนฺติ, กมฺมการานํ ปน ปุตฺตา ยาคุภตฺตาทีนํ อตฺถาย โรทนฺติ. เต เตสํ ภิกฺขุสงฺเฆ อนาคเตเยว ยาคุภตฺตาทีนิ เทนฺติ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน กิญฺจิ อติเรกํ น ภูตปุพฺพํ. เต ‘อปรภาเค ทารกานํ เทมา’ติ อตฺตนาปิ คเหตฺวา ขาทึสุ. มนุญฺญํ อาหารํ ทิสฺวา อธิวาเสตุํ นาสกฺขึสุ. เต ปน จตุราสีติสหสฺสา อเหสุํ. เต สงฺฆสฺส ทินฺนทานวตฺตํ ขาทิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตึสุ. เตภาติกา ปน ปุริสสหสฺเสน สทฺธึ กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวโลกา มนุสฺสโลกํ, มนุสฺสโลกา เทวโลกํ สํสรนฺตา ทฺเวนวุติกปฺเป เขเปสุํ. ‘เอวํ เต ตโย ภาตโร อรหตฺตํ ปตฺเถนฺตา ตทา กลฺยาณกมฺมํ กรึสุ. เต อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภึสุ. นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’’ติ.

これら三人の人々も、千人の従者を連れて、十戒を保ち、染色された衣を身に着けて、精舎の中にのみ住みました。蔵官と管理官は協力して、三人の兄弟の蔵から交代で施物の分配を受け取り、布施を行いました。しかし、作業員たちの子供たちは、粥や飯などのために泣きました。彼ら（作業員である親たち）は、比丘サンガがまだ到着していないうちに、子供たちに粥や飯などを与えてしまいました。比丘サンガが食事を終えた後には、余り物は全く残りませんでした。彼らは“後で子供たちに与えよう”と言って、自分たちでも（施物を）取って食べてしまいました。美味しそうな食べ物を見て、我慢することができなかったのです。彼らは八万四千人いました。彼らはサンガに捧げられた施物を食べてしまったため、身壊れて死後、餓鬼の世界（累世の報い）に生まれました。一方、三人の兄弟は千人の部下と共に亡くなった後、天界に生まれ、天界から人間界へ、人間界から天界へと輪廻しながら、九十二劫を過ごしました。“このように、これら三人の兄弟（ウルヴェーラ・カッサパ、ガヤー・カッサパ、ナディー・カッサパ）は、阿羅漢果を希求して、その時、善い行いをしたのです。彼らは自ら願った通りにそれを得ました。私は顔色を見て（依怙贔屓して）与えるのではありません”と（世尊は仰いました）。

ตทา ปน เตสํ อายุตฺตโก พิมฺพิสาโร ราชา อโหสิ, โกฏฺฐาคาริโก วิสาโข อุปาสโก. ตโย ราชกุมารา ตโย ชฏิลา อเหสุํ. เตสํ กมฺมการา ตทา เปเตสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุคติทุคฺคติวเสน สํสรนฺตา อิมสฺมึ กปฺเป จตฺตาริ พุทฺธนฺตรานิ เปตโลเกเยว นิพฺพตฺตึสุ. เต อิมสฺมึ กปฺเป สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนํ จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกํ กกุสนฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อมฺหากํ อาหารํ ลภนกาลํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘มม ตาว กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย โกณาคมโน นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตํ ปุจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตตฺตกํ กาลํ เขเปตฺวา ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ตํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ‘‘มม กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย กสฺสโป นาม [Pg.66] พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตํ ปุจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตตฺตกํ กาลํ เขเปตฺวา ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ตํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ‘‘มม กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปน ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตทา ตุมฺหากํ ญาตโก พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส สตฺถุ ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ ปตฺตึ ปาเปสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ อาห. เตสํ เอกํ พุทฺธนฺตรํ สฺเวทิวสสทิสํ อโหสิ. เต ตถาคเต อุปฺปนฺเน พิมฺพิสารรญฺญา ปฐมทิวสํ ทาเน ทินฺเน ปตฺตึ อลภิตฺวา รตฺติภาเค เภรวสทฺทํ กตฺวา รญฺโญ อตฺตานํ ทสฺสยึสุ. โส ปุนทิวเส เวฬุวนํ คนฺตฺวา ตถาคตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ.

その時、彼らの管理官はビンビサーラ王であり、蔵官はヴィサーカ居士でした。三人の王子たちは、三人の結髪行者となりました。彼らの作業員たちはその時、餓鬼道に生まれ、善趣や悪趣を輪廻しながら、この賢劫において四尊の仏陀の間、餓鬼の世界にのみ生まれ続けました。彼らは、この賢劫において最初に現れた、寿命四万年のカクサンダ世尊のもとに近づき、“私たちの食べ物を得られる時期を教えてください”と尋ねました。世尊は“私の時代にはまだ得られないだろう。私の後、大地が一由旬（ヨージャナ）高くなった時、コーナーガマナという名の仏陀が現れる。彼に尋ねなさい”と仰いました。彼らはその期間を過ごし、コーナーガマナ仏が現れた時に尋ねました。その世尊も“私の時代には得られないだろう。私の後、大地が一由旬高くなった時、カッサパという名の仏陀が現れる。彼に尋ねなさい”と仰いました。彼らはその期間を過ごし、カッサパ仏が現れた時に尋ねました。その世尊も“私の時代には得られないだろう。しかし私の後、大地が一由旬高くなった時、ゴータマという名の仏陀が現れる。その時、あなた方の親族であるビンビサーラという名の王が現れるだろう。彼は師（仏陀）に布施を行い、あなた方にその功徳を回向するだろう。その時、あなた方は（天の飲食物を）得られるだろう”と仰いました。彼らにとって、この一仏の間隔は、まるで明日のことのように感じられました。如来が現れ、ビンビサーラ王が初日に布施を行った際、（功徳を回向されなかったため）彼らは功徳の分け前を得られず、夜分に恐ろしい声を上げ、王にその姿を現しました。王は翌日、竹林精舎へ行き、如来にその出来事を報告しました。

สตฺถา, ‘‘มหาราช, อิโต ทฺเวนวุติกปฺปมตฺถเก ผุสฺสพุทฺธกาเล เอเต ตว ญาตกา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺนทานวตฺตํ ขาทิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สํสรนฺตา กกุสนฺธาทโย พุทฺเธ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ อิทญฺจิทญฺจ วุตฺตา เอตฺตกํ กาลํ ตว ทานํ ปจฺจาสีสมานา หิยฺโย ตยา ทาเน ทินฺเน ปตฺตึ อลภมานา เอวมกํสู’’ติ อาห. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, อิทานิปิ ทินฺเน ลภิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ราชา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส มหาทานํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิโต เตสํ เปตานํ ทิพฺพอนฺนปานํ สมฺปชฺชตู’’ติ ปตฺตึ อทาสิ, เตสํ ตเถว นิพฺพตฺติ. ปุนทิวเส นคฺคา หุตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘อชฺช, ภนฺเต, นคฺคา หุตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสสุ’’นฺติ อาโรเจสิ. ‘‘วตฺถานิ เต น ทินฺนานิ, มหาราชา’’ติ. ราชาปิ ปุนทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรทานํ ทตฺวา, ‘‘อิโต เตสํ เปตานํ ทิพฺพวตฺถานิ โหนฺตู’’ติ ปาเปสิ. ตงฺขณญฺเญว เตสํ ทิพฺพวตฺถานิ อุปฺปชฺชึสุ. เต เปตตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ทิพฺพตฺตภาเว สณฺฐหึสุ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติอาทินา (ขุ. ปา. ๗.๑; เป. ว. ๑๔) ติโรกุฏฺฏานุโมทนํ อกาสิ. อนุโมทนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อิติ สตฺถา เตภาติกชฏิลานํ วตฺถุํ กเถตฺวา อิมมฺปิ ธมฺมเทสนํ อาหริ.

師（仏陀）は仰いました。“大王よ、今から九十二劫前のプッサ仏の時代に、これらあなた方の親族であった者たちは、比丘サンガに捧げられた施物を（先に）食べてしまったために、餓鬼の世界に生まれ、輪廻してきました。彼らはカクサンダ仏などの諸仏に尋ね、諸仏からこのように告げられていました。長い間、あなたからの布施を待ち望んでいましたが、昨日あなたが布施を行った際、功徳の回向を受けられなかったため、このように（恐ろしい声を上げたの）です”。“主よ、では今から布施を行っても、彼らは得られるのでしょうか？”“そうです、大王よ”。王は仏陀を筆頭とする比丘サンガを招待し、翌日、盛大な布施を行い、“主よ、この布施によって、それら餓鬼たちに天の飲食物が備わりますように”と功徳の分け前を与えました。すると、彼らにその通りに天の飲食物が現れました。翌日、彼らは衣服を身に着けない裸の姿で自分たちを現しました。王は“主よ、今日は裸の姿で自分たちを現しました”と報告しました。“大王よ、衣服があなたによって（回向として）与えられていないからです”。王はまた翌日、仏陀を筆頭とする比丘サンガに衣を布施し、“これによって餓鬼たちに天の衣服が備わりますように”と回向しました。その瞬間に、彼らに天の衣服が現れました。彼らは餓鬼の姿を捨て、天人の姿として定まりました。師は、随喜（アヌモーダナ）を行うにあたり、“壁の外に立っている（チロークッタ）”などの偈をもって、壁外経の説法をされました。説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものが真理を悟りました。このように師は、三兄弟の結髪行者の物語を語り、この法説法をなされました。”

อคฺคสาวกา ปน, ‘‘ภนฺเต, กึ กรึสู’’ติ? ‘‘อคฺคสาวกภาวาย ปตฺถนํ กรึสุ’’. อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกสฺส หิ กปฺปานํ อสงฺขฺเยยฺยสฺส มตฺถเก สาริปุตฺโต พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, นาเมน สรทมาณโว [Pg.67] นาม อโหสิ. โมคฺคลฺลาโน คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, นาเมน สิริวฑฺฒนกุฏุมฺพิโก นาม อโหสิ. เต อุโภปิ สหปํสุกีฬกา สหายกา อเหสุํ. เตสุ สรทมาณโว ปิตุ อจฺจเยน กุสลนฺตกํ มหาธนํ ปฏิปชฺชิตฺวา เอกทิวสํ รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อิธโลกตฺตภาวเมว ชานามิ, โน ปรโลกตฺตภาวํ. ชาตสตฺตานญฺจ มรณํ นาม ธุวํ, มยา เอกํ ปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา โมกฺขธมฺมคเวสนํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส สหายกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘สมฺม สิริวฑฺฒน, อหํ ปพฺพชิตฺวา โมกฺขธมฺมํ คเวสิสฺสามิ, ตฺวํ มยา สทฺธึ ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ, น สกฺขิสฺสสี’’ติ? ‘‘น สกฺขิสฺสามิ, สมฺม, ตฺวํเยว ปพฺพชาหี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘ปรโลกํ คจฺฉนฺโต สหาเย วา ญาติมิตฺเต วา คเหตฺวา คโต นาม นตฺถิ, อตฺตนา กตํ อตฺตโนว โหตี’’ติ. ตโต รตนโกฏฺฐาคารํ วิวราเปตฺวา กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ ทตฺวา ปพฺพตปาทํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ตสฺส เอโก ทฺเว ตโยติ เอวํ อนุปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา จตุสตฺตติสหสฺสมตฺตา ชฏิลา อเหสุํ. โส ปญฺจ อภิญฺญา, อฏฺฐ จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา เตสํ ชฏิลานํ กสิณปริกมฺมํ อาจิกฺขิ. เตปิ สพฺเพ ปญฺจ อภิญฺญา อฏฺฐ จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสุํ.

“世尊よ、二大弟子たちはどのような善業（徳）を積んだのでしょうか”という問いに対し、“二大弟子の位を求めて発願（祈願）をしました”と答えられた。今から十万劫と一阿僧祇の昔、舎利弗（サーリプッタ）は富裕な婆羅門の家系に生まれ、名はサラダ・マーナヴァ（サラダ青年）といった。目連（モッガラーナ）は富裕な長者の家系に生まれ、名はシリヴァッダナ・クツンビカといった。二人は幼馴染であった。そのうちサラダ青年は、父の死後、一族の遺産である莫大な財宝を相続したが、ある日、静かな場所でこう考えた。“私はこの世（現世）のありさまについては知っているが、来世については知らない。生まれた者には必ず死が訪れる。私は出家して解脱の法（涅槃）を求めるべきである”。彼は友人シリヴァッダナのもとへ行き、“友よ、私は出家して解脱の法を求めるつもりだ。君も私と一緒に修業の道に入ることができるだろうか、それともできないだろうか”と尋ねた。“友よ、私にはできない。君だけが行くがよい”と言われた。そこでサラダは“来世へと旅立つ者は、愛する友も親族も連れて行くことはできない。自らが行った業のみが、自らのものとなるのだ”と考えた。それから財宝の蔵を開かせ、貧しい者や旅人、物乞いたちに盛大な施しを与えた後、山の麓へ入り、仙人として出家した。一、二、三と次々に出家者が増え、ついには七万四千人もの結髪の行者（弟子）が彼に従うようになった。彼は五神通と八等至（サマパッティ）を成就し、行者たちに遍作（カシナ）の修行法を教えた。弟子たちもまた、皆、五神通と八等至を成就した。

เตน สมเยน อโนมทสฺสี นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุทปาทิ. นครํ จนฺทวตี นาม อโหสิ, ปิตา ยสวา นาม ขตฺติโย, มาตา ยโสธรา นาม เทวี, โพธิ อชฺชุนรุกฺโข, นิสโภ จ อโนโม จ ทฺเว อคฺคสาวกา, วรุโณ นาม อุปฏฺฐาโก, สุนฺทรา จ สุมนา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา อเหสุํ. อายุ วสฺสสตสหสฺสํ อโหสิ, สรีรํ อฏฺฐปญฺญาสหตฺถุพฺเพธํ, สรีรปฺปภา ทฺวาทสโยชนํ ผริ, ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร อโหสิ. โส เอกทิวสํ ปจฺจูสกาเล มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต สรทตาปสํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มยฺหํ สรทตาปสสฺสํ สนฺติกํ คตปจฺจเยน ธมฺมเทสนา จ มหตี ภวิสฺสติ, โส จ อคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺเถสฺสติ, ตสฺส สหายโก สิริวฑฺฒนกุฏุมฺพิโก ทุติยสาวกฏฺฐานํ, เทสนาปริโยสาเน จสฺส ปริวารา จตุสตฺตติสหสฺสมตฺตา ชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อญฺญํ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา สีโห วิย เอกจโร หุตฺวา สรทตาปสสฺส [Pg.68] อนฺเตวาสิเกสุ ผลาผลตฺถาย คเตสุ ‘‘พุทฺธภาวํ เม ชานาตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปสฺสนฺตสฺเสว สรทตาปสสฺส อากาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐาสิ. สรทตาปโส พุทฺธานุภาวญฺเจว สรีรนิปฺผตฺติญฺจสฺส ทิสฺวา ลกฺขณมนฺเต สมฺมสิตฺวา ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต นาม อคารมชฺเฌ วสนฺโต ราชา โหติ จกฺกวตฺตี, ปพฺพชนฺโต โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท สพฺพญฺญุพุทฺโธ โหติ. อยํ ปุริโส นิสฺสํสยํ พุทฺโธ’’ติ ชานิตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อคฺคาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อคฺคาสเน. สรทตาปโสปิ อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

その頃、アノーマダッシーという名の正等覚者が世に現れた。都はチャンダワティー、父はヤサヴァー王、母はヤソーダラー妃、菩提樹はアジュナの樹であった。ニサバとアノーマという二大弟子がおり、ワルナという給仕がいた。スンダラーとスマナーという二人の比丘尼の筆頭弟子がいた。寿命は十万歳、身長は五十八ハッタ（肘丈）あり、身体から放たれる光は十二由旬を照らし、十万人の比丘を随伴していた。ある日の早朝、世尊は大悲三昧から立ち上がり、世の中を観察してサラダ仙人を見つけ、こう考えられた。“今日、私がサラダ仙人のもとへ赴くことで、私の説法は大きな意義を持つものとなり、彼は筆頭弟子の位を願い、彼の友であるシリヴァッダナ長者は第二の弟子の位を願うであろう。また、説法の終わりには、彼の弟子である七万四千人の行者たちが阿羅漢果を得るだろう。私はそこへ行くべきである”。世尊は自ら鉢と衣を手に取り、他の比丘を誰も連れず、獅子のように独りで、サラダ仙人の弟子たちが果実を採りに出かけている間に、サラダ仙人の目の前で“私の仏陀としての姿を彼に知らせよう”と決意して、空から降り立ち、地上に立たれた。サラダ仙人は仏の威神力と、その身体に具わった瑞相を見て、人相学の典籍に照らし合わせ、“これらの相を具えた者は、在家にあれば転輪聖王となり、出家すれば世の迷いの覆い（煩悩）を払う一切知者（仏陀）となる。このお方は間違いなく仏陀である”と確信し、出迎え、五体投地（五輪を地に付けて）で礼拝し、最上の座を設けて捧げた。世尊は設えられた最上の座に座られた。サラダ仙人もまた、自身にふさわしい座を設けて、一傍らに座った。

ตสฺมึ สมเย จตุสตฺตติสหสฺสชฏิลา ปณีตปณีตานิ โอชวนฺตานิ ผลาผลานิ คเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ สมฺปตฺตา พุทฺธานญฺเจว อาจริยสฺส จ นิสินฺนาสนํ โอโลเกตฺวา อาหํสุ – ‘‘อาจริย, มยํ ‘อิมสฺมึ โลเก ตุมฺเหหิ มหนฺตตโร นตฺถี’ติ วิจราม, อยํ ปน ปุริโส ตุมฺเหหิ มหนฺตตโร มญฺเญ’’ติ? ‘‘ตาตา, กึ วเทถ, สาสเปน สทฺธึ อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธํ สิเนรุํ สมํ กาตุํ อิจฺฉถ, สพฺพญฺญุพุทฺเธน สทฺธึ มมํ อุปมํ มา กริตฺถ ปุตฺตกา’’ติ. อถ เต ตาปสา, ‘‘สจายํ อิตฺตรสตฺโต อภวิสฺส, อมฺหากํ อาจริโย น เอวรูปํ อุปมํ อาหริสฺส, ยาว มหา วตายํ ปุริโส’’ติ สพฺเพว ปาเทสุ นิปติตฺวา สิรสา วนฺทึสุ. อถ เน อาจริโย อาห – ‘‘ตาตา, อมฺหากํ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิโก เทยฺยธมฺโม นตฺถิ, สตฺถา จ ภิกฺขาจารเวลายํ อิธาคโต, มยํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสาม, ตุมฺเห ยํ ยํ ปณีตํ ผลาผลํ, ตํ ตํ อาหรถา’’ติ อาหราเปตฺวา หตฺเถ โธวิตฺวา สยํ ตถาคตสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. สตฺถารา ผลาผเล ปฏิคฺคหิตมตฺเต เทวตา ทิพฺโพชํ ปกฺขิปึสุ. โส ตาปโส อุทกมฺปิ สยเมว ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ. ตโต ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺเน สตฺถริ สพฺเพ อนฺเตวาสิเก ปกฺโกสิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก สารณียกถํ กเถนฺโต นิสีทิ. สตฺถา ‘‘ทฺเว อคฺคสาวกา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อาคจฺฉนฺตู’’ติ จินฺเตสิ. เต สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา สตสหสฺสขีณาสวปริวารา อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ.

その時、七万四千人の行者たちが、最高に美味で栄養価の高い果実を携えて、師であるサラダ仙人のもとに戻ってきた。彼らは仏陀と師が座っておられる様子を見て、“師よ、私たちはこの世であなた以上に偉大な方はいないと思っておりましたが、このお方はあなたよりもさらに偉大であるとお見受けします”と言った。するとサラダは“子らよ、何を言うのか。ケシ粒と、高さ六百八十万由旬の須弥山を等しいと比べようとするのか。弟子たちよ、一切知者である仏陀と私を比較してはならない”と諭した。そこで行者たちは“もしこのお方が凡庸な衆生であったなら、我らが師がこのような比喩を用いるはずがない。なんと偉大なお方なのだろう”と、皆、仏の足もとにひれ伏して、頭を地につけて礼拝した。師は彼らに言った。“子らよ、私たちには仏陀にふさわしい供養の品がない。世尊は托鉢の時間にここに来られたのだ。我々は力の限り、供養を捧げよう。お前たちが持ち帰った優れた果実をすべて持ってきなさい”。そして果実を供えさせ、自ら手を清めて、如来の鉢の中にそれらを捧げた。仏が果実を受け取られた瞬間、諸天は天の滋養（神妙な養分）をそこに注入した。仙人は水も自ら濾して献じた。食事が終わると、世尊が座っておられる御前で、仙人はすべての弟子たちを呼び集め、仏とともに親愛なる対話（法話）を交わしながら座った。世尊は“二大弟子たちが比丘サンガと共にここに来るように”と念じられた。二大弟子たちは世尊の御心を知り、十万人の漏尽者（阿羅漢）を引き連れて現れ、世尊を礼拝して一傍らに控えた。

ตโต [Pg.69] สรทตาปโส อนฺเตวาสิเก อามนฺเตสิ – ‘‘ตาตา, พุทฺธานํ นิสินฺนาสนมฺปิ นีจํ, สมณสตสหสฺสานมฺปิ อาสนํ นตฺถิ, อชฺช ตุมฺเหหิ อุฬารํ พุทฺธสกฺการํ กาตุํ วฏฺฏติ, ปพฺพตปาทโต วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ อาหรถา’’ติ. กถนกาโล ปปญฺโจ วิย โหติ, อิทฺธิมโต ปน อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโยติ มุหุตฺตมตฺเตเนว เต ตาปสา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ อาหริตฺวา พุทฺธานํ โยชนปฺปมาณํ ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปสุํ. อุภินฺนํ อคฺคสาวกานํ ติคาวุตํ, เสสภิกฺขูนํ อฑฺฒโยชนิกาทิเภทํ, สงฺฆนวกสฺส อุสภมตฺตํ อโหสิ. ‘‘กถํ เอกสฺมึ อสฺสมปเท ตาว มหนฺตานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานี’’ติ น จินฺเตตพฺพํ. อิทฺธิวิสโย เหส. เอวํ ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ สรทตาปโส ตถาคตสฺส ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อิมํ ปุปฺผาสนํ อภิรุหถา’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ –

その時、サラダ仙人は弟子たちを呼び寄せ、このように告げた。“若き者たちよ、仏陀の坐処は低く、十万の比丘たちのための座席もない。今日、汝らは世尊に盛大な供養を捧げるべきである。山の麓から、色香を備えた花々を持ってきなさい”。言葉を発する時間は長いように思われるが、神通力を持つ者の神通の領域は不可思議なものであり、瞬く間にそれらの仙人たちは色香を備えた花々を運び、仏陀たちのために一由旬（ヨージャナ）の広さの花の座を用意した。二人の上首弟子の座は三ガーヴタ、残りの比丘たちは半由旬などの区別があり、新入りの比丘の座は一ウサバほどであった。“どうして一つの庵の地で、これほど大きな座が用意されたのか”と思案すべきではない。これは神通の領域だからである。このように用意された座において、サラダ仙人は如来の前で合掌して立ち、“尊師よ、私の長きにわたる利益と幸福のために、この花の座にお昇りください”と言った。それゆえ、次のように説かれた。

‘‘นานาปุปฺผญฺจ คนฺธญฺจ, สมฺปาเทตฺวาน เอกโต;

ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.

“種々の花と香を一所に集め、花の座を整えて、次の言葉を申し上げた。”

‘‘อิทํ เม อาสนํ วีร, ปญฺญตฺตํ ตวนุจฺฉวึ;

มม จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, นิสีท ปุปฺผมาสเน.

“英雄（勇者）よ、あなたに相応しいこの座を私が用意いたしました。私の心を清らかにするために、この花の座にお座りください。”

‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุปฺผมาสเน;

มม จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, หาสยิตฺวา สเทวเก’’ติ.

“仏陀は七日七夜の間、花の座に座られた。私の心を清らかにし、神々を含む世界を喜ばせながら。”

เอวํ นิสินฺเน สตฺถริ ทฺเว อคฺคสาวกา เสสภิกฺขู จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทึสุ. สรทตาปโส มหนฺตํ ปุปฺผจฺฉตฺตํ คเหตฺวา ตถาคตสฺส มตฺถเก ธาเรนฺโต อฏฺฐาสิ. สตฺถา ‘‘ชฏิลานํ อยํ สกฺกาโร มหปฺผโล โหตู’’ติ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. สตฺถุ สมาปตฺตึ สมาปนฺนภาวํ ญตฺวา ทฺเว อคฺคสาวกาปิ เสสภิกฺขูปิ สมาปตฺตึ สมาปชฺชึสุ. ตถาคเต สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺเน อนฺเตวาสิกา ภิกฺขาจารกาเล สมฺปตฺเต วนมูลผลาผลํ ปริภุญฺชิตฺวา เสสกาเล พุทฺธานํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺติ. สรทตาปโส ปน ภิกฺขาจารมฺปิ อคนฺตฺวา ปุปฺผจฺฉตฺตํ ธารยมาโนว สตฺตาหํ ปีติสุเขน วีตินาเมสิ. สตฺถา นิโรธโต วุฏฺฐาย ทกฺขิณปสฺเส นิสินฺนํ ปฐมอคฺคสาวกํ นิสภตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘นิสภ, สกฺการการกานํ [Pg.70] ตาปสานํ ปุปฺผาสนานุโมทนํ กโรหี’’ติ. เถโร จกฺกวตฺติรญฺโญ สนฺติกา ปฏิลทฺธมหาลาโภ มหาโยโธ วิย ตุฏฺฐมานโส สาวกปารมิญาเณ ฐตฺวา ปุปฺผาสนานุโมทนํ อารภิ. ตสฺส เทสนาวสาเน ทุติยสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตฺวมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมํ เทเสหี’’ติ. อโนมตฺเถโร เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สมฺมสิตฺวา ธมฺมํ กเถสิ. ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เทสนาย เอกสฺสาปิ อภิสมโย นาโหสิ. อถ สตฺถา อปริมาเณ พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ธมฺมเทสนํ อารภิ. เทสนาปริโยสาเน ฐเปตฺวา สรทตาปสํ สพฺเพปิ จตุสตฺตติสหสฺสชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, สตฺถา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ หตฺถํ ปสาเรสิ. เตสํ ตาวเทว เกสมสฺสูนิ อนฺตรธายึสุ, อฏฺฐปริกฺขารา กาเย ปฏิมุกฺกาว อเหสุํ.

世尊が座られると、二人の上首弟子と残りの比丘たちも、それぞれ自らのために用意された座に座った。サラダ仙人は大きな花の天蓋を手に取り、如来の頭上に差し出して立ち続けた。世尊は“これら行者（ジャティラ）たちのこの供養が、大きな果報をもたらしますように”と念じ、滅尽定（ニローダ・サマーパッティ）に入られた。世尊が定に入られたことを知り、二人の上首弟子と残りの比丘たちもまた定に入った。世尊が七日間、滅尽定に入って座っておられる間、弟子たちは托鉢の時間になると森の根や果実を食べて過ごし、それ以外の時間は仏陀たちに向かって合掌して立ち続けた。しかし、サラダ仙人は托鉢にも行かず、花の天蓋を差し出したまま、七日間を喜悦の幸福（ピーティ・スクハ）とともに過ごした。世尊は定から立ち上がり、右側に座っていた第一上首弟子のニサバ長老に“ニサバよ、供養を行った仙人たちのために、花の座の寄進を祝す説法（アヌモーダナー）を行いなさい”と命じられた。長老は、転輪聖王から多大な恩賞を授かった大将軍のように、歓喜した心で声聞波羅蜜智（サーヴァカ・パーラミー・ニャーナ）に立脚して、花の座の祝辞を始めた。その説法の終わりに、世尊は第二の弟子を呼び、“汝も比丘たちに法を説け”と言われた。アノーマ長老も三蔵の仏典を深く観じて法を説いた。二人の上首弟子の説法では、一人として真理を悟る者は現れなかった。そこで世尊は、計り知れない仏の領域に立脚して説法を始められた。説法の終わりに、サラダ仙人を除いて、全ての七万四千人の行者たちが阿羅漢果に到達した。世尊が“来たれ、比丘たちよ”と手を差し伸べると、その瞬間に彼らの髪や髭は消え去り、身体には八具足（比丘の必需品）が備わった姿となった。

สรทตาปโส ‘‘กสฺมา อรหตฺตํ น ปตฺโต’’ติ? วิกฺขิตฺตจิตฺตตฺตา. โส กิร พุทฺธานํ ทุติยาสเน นิสีทิตฺวา สาวกปารมิญาเณ ฐตฺวา ธมฺมํ เทสยโต อคฺคสาวกสฺส ธมฺมเทสนํ โสตุํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย, ‘‘อโห วตาหมฺปิ อนาคเต อุปฺปชฺชนกพุทฺธสฺส สาสเน อิมินา สาวเกน ปฏิลทฺธธุรํ ลเภยฺย’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. โส เตน ปริวิตกฺเกน มคฺคผลปฏิเวธํ กาตุํ นาสกฺขิ. ตถาคตํ ปน วนฺทิตฺวา สมฺมุเข ฐตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ อนนฺตราสเน นิสินฺโน ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน โก นาม โหตี’’ติ? ‘‘มยา ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ อนุปวตฺเตนฺโต สาวกปารมิญาณสฺส โกฏิปฺปตฺโต โสฬส ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต มยฺหํ สาสเน อคฺคสาวโก นิสโภ นาม เอโส’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ยฺวายํ มยา สตฺตาหํ ปุปฺผจฺฉตฺตํ ธาเรนฺเตน สกฺกาโร กโต, อหํ อิมสฺส ผเลน อญฺญํ สกฺกตฺตํ วา พฺรหฺมตฺตํ วา น ปตฺเถมิ, อนาคเต ปน อยํ นิสภตฺเถโร วิย เอกสฺส พุทฺธสฺส อคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสินฺติ. สตฺถา ‘‘สมชฺฌิสฺสติ นุ โข อิมสฺส ปุริสสฺส ปตฺถนา’’ติ อนาคตํสญาณํ เปเสตฺวา โอโลเกนฺโต กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา สมิชฺฌนภาวํ อทฺทส. ทิสฺวาน สรทตาปสํ อาห – ‘‘น เต อยํ ปตฺถนา โมฆา ภวิสฺสติ, อนาคเต ปน กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส มาตา มหามายา [Pg.71] นาม เทวี ภวิสฺสติ, ปิตา สุทฺโธทโน นาม มหาราชา, ปุตฺโต ราหุโล นาม, อุปฏฺฐาโก อานนฺโท นาม, ทุติยอคฺคสาวโก โมคฺคลฺลาโน นาม, ตฺวํ ปนสฺส ปฐมอคฺคสาวโก ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺโต นาม ภวิสฺสสี’’ติ. เอวํ ตาปสํ พฺยากริตฺวา ธมฺมกถํ กเถตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อากาสํ ปกฺขนฺทิ.

サラダ仙人は“なぜ阿羅漢果に到達しなかったのか”。それは心が散漫であったためである。彼は、仏陀の第二の座に座り、声聞波羅蜜智に立脚して法を説く上首弟子の説法を聞き始めた時から、“ああ、願わくば私も、将来現れる仏陀の教えにおいて、この弟子の職務を得られますように”という心を起こしたのである。彼はその思索ゆえに、道果を悟ることができなかった。彼は如来を礼拝し、御前に立って尋ねた。“尊師よ、あなたのすぐ隣の座に座っている比丘は、あなたの教えにおいて何というお方ですか”。“私が転じさせた法輪を継承し、声聞波羅蜜智の頂点に達し、十六の智慧を貫徹して立つこの者は、私の教えにおいてニサバという名の上首弟子である”。仙人は“尊師よ、私が七日間、花の天蓋を捧げて行ったこの供養の果報によって、私は帝釈天や梵天の地位を望みません。ただ未来において、このニサバ長老のように、一人の仏陀の上首弟子となれますように”と誓願を立てた。世尊は“この者の願いは成就するだろうか”と未来智（アナガタムサ・ニャーナ）を向けて観察され、十万劫と一阿僧祇（アサンキヤー）を経て成就することを見通された。それを見て、サラダ仙人にこう告げられた。“汝のこの誓願は空しくなることはない。未来において、十万劫と一阿僧祇を経て、ゴータマという名の仏陀が現れるだろう。その母はマハーマーヤーという妃、父はスッドーダナという大王、子はラーフラ、給仕者はアーナンダ、第二の上首弟子はモッガッラーナという名になる。そして汝は、その第一上首弟子、法将軍サーリプッタとなるであろう”。このように仙人に授記を与え、法話を説いた後、比丘衆に囲まれて虚空へと飛び去られた。”

สรทตาปโสปิ อนฺเตวาสิกตฺเถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา สหายกสฺส สิริวฑฺฒนกุฏุมฺพิกสฺส สาสนํ เปเสสิ, ‘‘ภนฺเต, มม สหายกสฺส วเทถ, สหายเกน เต สรทตาปเสน อโนมทสฺสีพุทฺธสฺส ปาทมูเล อนาคเต อุปฺปชฺชนกสฺส โคตมพุทฺธสฺส สาสเน ปฐมอคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺถิตํ, ตฺวํ ทุติยอคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺเถหี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา เถเรหิ ปุเรตรเมว เอกปสฺเสน คนฺตฺวา สิริวฑฺฒนสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. สิริวฑฺฒโน ‘‘จิรสฺสํ วต เม อยฺโย อาคโต’’ติ อาสเน นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา นีจาสเน นิสินฺโน, ‘‘อนฺเตวาสิกปริสา ปน โว, ภนฺเต, น ปญฺญายตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, สมฺม, อมฺหากํ อสฺสมํ อโนมทสฺสี พุทฺโธ อาคโต, มยํ ตสฺส อตฺตโน พเลน สกฺการํ อกริมฺหา, สตฺถา สพฺเพสํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน ฐเปตฺวา มํ เสสา อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชึสุ. อหํ สตฺถุ ปฐมอคฺคสาวกํ นิสภตฺเถรํ ทิสฺวา อนาคเต อุปฺปชฺชนกสฺส โคตมพุทฺธสฺส นาม สาสเน ปฐมอคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺเถสึ, ตฺวมฺปิ ตสฺส สาสเน ทุติยอคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺเถหี’’ติ. ‘‘มยฺหํ พุทฺเธหิ สทฺธึ ปริจโย นตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘พุทฺเธหิ สทฺธึ กถนํ มยฺหํ ภาโร โหตุ, ตฺวํ มหนฺตํ สกฺการํ สชฺเชหี’’ติ.

サラダ行者もまた、かつての弟子であった長老たちのところへ行き、親友であるシリヴァッダナ長者に次のような伝言を送った。“尊者方よ、私の親友である長者にこう伝えてください。‘あなたの親友であるサラダ行者は、アノーマダッシー仏の御許にて、未来に現れるゴータマ仏の教えにおいて、第一の勝弟子の位を熱望されました。あなたもまた、第二の勝弟子の位を熱望しなさい’と”。このように言い伝えてから、彼は長老たちよりも先に別の道を通って行き、シリヴァッダナ長者の家の門前に立った。シリヴァッダナ長者は“ああ、私の師が久方ぶりに来られた”と、座に座らせ、自らは低い座に座って、“尊者よ、あなたの弟子の群れが見当たりませんが、どうされたのですか”と尋ねた。“友よ、その通りだ。我々の庵にアノーマダッシー仏がお越しになり、我々は自らの力に応じて供養を捧げた。師（仏）はすべての人々に法を説かれ、説法の終わりに私を除いて、残りの行者たちは阿羅漢果を得て出家した。しかし私は、師の第一の勝弟子であるニサバ長老を見て、未来に現れるゴータマという名の仏の教えにおいて、第一の勝弟子の位を願ったのだ。友よ、あなたもその仏の教えにおいて、第二の勝弟子の位を願いなさい”。“尊者よ、私には諸仏との親交がありません”。“仏方とお話しすることは私の役目としよう。あなたは盛大な供養の準備をしなさい”と彼は言った。

สิริวฑฺฒโน ตสฺส วจนํ สุตฺวา อตฺตโน นิเวสนทฺวาเร ราชมาเนน อฏฺฐกรีสมตฺตํ ฐานํ สมตลํ กาเรตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ลาชปญฺจมานิปุปฺผานิ วิกิราเปตฺวา นีลุปฺปลจฺฉทนํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เสสภิกฺขูนมฺปิ อาสนานิ ปฏิยาเทตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธานํ นิมนฺตนตฺถาย สรทตาปสสฺส สญฺญํ อทาสิ. ตาปโส พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ตสฺส นิเวสนํ อคมาสิ. สิริวฑฺฒโนปิ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตถาคตสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา มณฺฑปํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสินฺนสฺส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิโณทกํ [Pg.72] ทตฺวา ปณีเตน โภชเนน ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ มหารเหหิ วตฺเถหิ อจฺฉาเทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, นายํ อารพฺโภ อปฺปมตฺตกฏฺฐานตฺถาย, อิมินาว นิยาเมน สตฺตาหํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ อาห. สตฺถา อธิวาเสสิ. โส เตเนว นิยาเมน สตฺตาหํ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต อาห – ‘‘ภนฺเต, มม สหาโย สรทตาปโส ยสฺส สตฺถุสฺส ปฐมอคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถสิ, อหมฺปิ ‘‘ตสฺเสว ทุติยอคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถมีติ.

シリヴァッダナは彼の言葉を聞き、自分の家の門近くに、王室の度量衡で八カリーサほどの広さの土地を平らに整えさせ、砂を撒き、五色の穀物を混ぜた花々を散らし、青蓮華で覆われた円堂を造らせた。仏の座を設け、残りの比丘たちのための座も準備し、盛大な供養の品々を整えると、仏方を招待するためにサラダ行者に合図を送った。行者は仏を先頭とする比丘サンガを伴って、シリヴァッダナの家へ向かった。シリヴァッダナもまた出迎えを行い、如来の御手から鉢を受け取り、円堂へと案内した。設けられた座に座られた仏を先頭とする比丘サンガに、施水（布施の儀式）を行い、優れた食べ物でもてなした。食事が終わると、仏を先頭とする比丘サンガに高価な衣を贈り、“尊者よ、この熱誠は些細な利益のためではありません。これと同じように七日間、慈悲を垂れてください”と言った。師（仏）はこれを承諾された。彼は同様の方法で七日間、盛大な施しを行い、世尊を礼拝して合掌し、立ったままこう言った。“尊者よ、私の友人であるサラダ行者は、ある師（仏）の第一の勝弟子になりたいと願いました。私もまた、同じ仏の第二の勝弟子になりたいと願います”。

สตฺถา อนาคตํ โอโลเกตฺวา ตสฺส ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ทิสฺวา พฺยากาสิ – ‘‘ตฺวํ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกํ อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โคตมพุทฺธสฺส ทุติยอคฺคสาวโก ภวิสฺสสี’’ติ. พุทฺธานํ พฺยากรณํ สุตฺวา สิริวฑฺฒโน หฏฺฐปหฏฺโฐ อโหสิ. สตฺถาปิ ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สปริวาโร วิหารเมว คโต. ‘‘อยํ, ภิกฺขเว, มม ปุตฺเตหิ ตทา ปตฺถิตปตฺถนา. เต ยถาปตฺถิตเมว ลภึสุ. นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา เทมี’’ติ.

師（仏）は未来を見通し、彼の願いが成就することを見て、授記（記別）を与えられた。“汝は、今より十万劫と一阿僧祇を経た後、ゴータマ仏の第二の勝弟子となるであろう”。諸仏の授記を聞いて、シリヴァッダナは至上の喜びに満たされた。師（仏）もまた食後の随喜説法を行い、随行者とともに精舎へと戻られた。“比丘たちよ、これは私の息子たち（舎利弗と目犍連）が、当時立てた願いである。彼らは願った通りに、第一、第二の勝弟子の位を得たのだ。私は顔色をうかがって（ひいきして）与えるのではない”と言われた。

เอวํ วุตฺเต ทฺเว อคฺคสาวกา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยํ อคาริยภูตา สมานา คิรคฺคสมชฺชํ ทสฺสนาย คตา’’ติ ยาว อสฺสชิตฺเถรสฺส สนฺติกา โสตาปตฺติผลปฏิเวธา สพฺพํ ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุํ กเถตฺวา, ‘‘เต มยํ, ภนฺเต, อาจริยสฺส สญฺจยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ ตุมฺหากํ ปาทมูเล อาเนตุกามา ตสฺส ลทฺธิยา นิสฺสารภาวํ กเถตฺวา อิธาคมเน อานิสํสํ กถยิมฺหา. โส อิทานิ มยฺหํ อนฺเตวาสิกวาโส นาม จาฏิยา อุทญฺจนภาวปฺปตฺติสทิโส, น สกฺขิสฺสามิ อนฺเตวาสิวาสํ วสิตุ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘อาจริย, อิทานิ มหาชโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ คนฺตฺวา สตฺถารเมว ปูเชสฺสติ, ตุมฺเห กถํ ภวิสฺสถา’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ ปน อิมสฺมึ โลเก ปณฺฑิตา พหู, อุทาหุ ทนฺธา’’ติ? ‘‘ทนฺธา’’ติ กถิเต ‘‘เตน หิ ปณฺฑิตา ปณฺฑิตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คมิสฺสนฺติ, ทนฺธา ทนฺธสฺส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ‘‘อาคนฺตุํ น อิจฺฉิ, ภนฺเต’’ติ. ตํ สุตฺวา สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, สญฺจโย อตฺตโน มิจฺฉาทิฏฺฐิตาย อสารํ สาโรติ, สารญฺจ อสาโรติ คณฺหิ. ตุมฺเห ปน อตฺตโน ปณฺฑิตตาย สารญฺจ สารโต, อสารญฺจ อสารโต ญตฺวา อสารํ ปหาย สารเมว คณฺหิตฺถา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

このように言われると、二人の勝弟子は世尊を礼拝し、“世尊よ、私たちは在俗の身であった頃、山頂の祭りを見るために出かけました”と述べ、アッサジ長老の御許で預流果を悟るまでのすべての現在物語を語った。“尊者よ、私たちは師であるサンジャヤのところへ行き、彼をあなたの御許へ連れて来たいと考え、彼の教えに本質がないことを説き、ここに来ることの功徳を語りました。すると彼は‘今さら弟子の身になることは、大きな水瓶が小さな水汲み桶になるようなものだ。弟子の生活を送ることはできない’と言いました。さらに私たちが‘師よ、今や人々は香や花を手に持って、師（仏）を供養しに行くでしょう。あなたはどうされるのですか’と尋ねると、‘この世に賢者は多いか、それとも愚者が多いか’と問い返されました。‘愚者が多いです’と答えると、‘ならば、賢者は賢者である沙門ゴータマのところへ行くだろう。愚者は愚者である私のところへ来るだろう。お前たちは行くがよい’と言って、来ようとはしませんでした”と報告した。それを聞いて師（仏）は、“比丘たちよ、サンジャヤは自らの邪見ゆえに、本質（実義）のないものを本質があると思い、本質のあるものを本質がないと受け取った。しかし汝らは、自らの智慧ゆえに、本質のあるものを本質と知り、本質のないものを本質がないと知って、本質のないものを捨て、本質のあるものを受け取ったのである”と言われ、これらの詩を唱えられた。

๑๑.

11.

‘‘อสาเร [Pg.73] สารมติโน, สาเร จาสารทสฺสิโน;

เต สารํ นาธิคจฺฉนฺติ, มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา.

“実義（真理）なきものに実義があると考え、実義あるものに実義がないと見る者は、邪な思惟を境（対象）とするがゆえに、ついに実義に到達することはない。”

๑๒.

12.

‘‘สารญฺจ สารโต ญตฺวา, อสารญฺจ อสารโต;

เต สารํ อธิคจฺฉนฺติ, สมฺมาสงฺกปฺปโคจรา’’ติ.

“実義を実義と知り、実義なきものを実義なきものと知る者は、正しい思惟を境（対象）とするがゆえに、実義（真理）に到達するのである。”

ตตฺถ อสาเร สารมติโนติ จตฺตาโร ปจฺจยา, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตสฺสา อุปนิสฺสยภูตา ธมฺมเทสนาติ อยํ อสาโร นาม, ตสฺมึ สารทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. สาเร จาสารทสฺสิโนติ ทสวตฺถุกา สมฺมาทิฏฺฐิ, ตสฺสา อุปนิสฺสยภูตา ธมฺมเทสนาติ อยํ สาโร นาม, ตสฺมึ ‘‘นายํ สาโร’’ติ อสารทสฺสิโน. เต สารนฺติ เต ปน ตํ มิจฺฉาทิฏฺฐิคฺคหณํ คเหตฺวา ฐิตา กามวิตกฺกาทีนํ วเสน มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา หุตฺวา สีลสารํ, สมาธิสารํ, ปญฺญาสารํ, วิมุตฺติสารํ, วิมุตฺติญาณทสฺสนสารํ, ‘‘ปรมตฺถสารํ, นิพฺพานญฺจ นาธิคจฺฉ’’นฺติ. สารญฺจาติ ตเมว สีลสาราทิสารํ ‘‘สาโร นามาย’’นฺติ, วุตฺตปฺปการญฺจ อสารํ ‘‘อสาโร อย’’นฺติ ญตฺวา. เต สารนฺติ เต ปณฺฑิตา เอวํ สมฺมาทสฺสนํ คเหตฺวา ฐิตา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนํ วเสน สมฺมาสงฺกปฺปโคจรา หุตฺวา ตํ วุตฺตปฺปการํ สารํ อธิคจฺฉนฺตีติ.

“その（偈の）中で、‘本質でないものに本質を見る者（asāre sāramatinoti）’とは、十の事柄に基づく邪見に関連する四つの供養品や、その邪見の依処（うぱにっさや）となる法施などを‘本質’と見なすという意味である。‘本質に本質でないものを見る者（sāre cāsāradassinoti）’とは、十の事柄に基づく正見に関連する法施を‘本質’というが、それを‘これは本質ではない’と見る者のことである。彼らは誤った見解を握持してとどまり、欲の思惟（欲尋）などによって邪思惟を拠り所（境）とするようになり、戒の本質（戒蘊）、定の本質、慧の本質、解脱の本質、解脱知見の本質、究極の本質である涅槃を得ることはない。一方、‘本質を（sārañcāti）’とは、まさにその戒の本質などを‘これこそが本質である’と知り、前述の非本質を‘これは本質ではない’と知ることである。‘彼らは本質を（sāranti）’とは、それら賢者たちがそのように正見を握持してとどまり、出離の思惟（出離尋）などによって正思惟を拠り所とするようになり、前述の本質を得るということである。”

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. สนฺนิปติตานํ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

“偈の終わりに、多くの人々が預流果などを得た。集まった人々にとって、利益のある法施となった。”

สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ อฏฺฐมํ.

“長老サーリプッタの物語、第八（完）。”

๙. นนฺทตฺเถรวตฺถุ

9. “長老ナンダの物語”

ยถา อคารนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อายสฺมนฺตํ นนฺทํ อารพฺภ กเถสิ.

“‘雨漏りのする家のように（Yathā agāraṃ）’で始まるこの法施を、世尊はジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、尊者ナンダについて説かれた。”

สตฺถา หิ ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ราชคหํ คนฺตฺวา เวฬุวเน วิหรนฺโต – ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนตฺวา ทสฺเสถา’’ติ สุทฺโธทนมหาราเชน เปสิตานํ สหสฺสสหสฺสปริวารานํ ทสนฺนํ ทูตานํ สพฺพปจฺฉโต คนฺตฺวา อรหตฺตปฺปตฺเตน กาฬุทายิตฺเถเรน คมนกาลํ ญตฺวา มคฺควณฺณํ วณฺเณตฺวา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต [Pg.74] กปิลปุรํ นีโต ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา เวสฺสนฺตรชาตกํ (ชา. ๒.๒๒.๑๖๕๕ อาทโย) กเถตฺวา ปุนทิวเส ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ, ‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๘) คาถาย ปิตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘ธมฺมญฺจเร’’ติ (ธ. ป. ๑๖๙) คาถาย มหาปชาปตึ โสตาปตฺติผเล, ราชานญฺจ สกทาคามิผเล ปติฏฺฐาเปสิ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปน ราหุลมาตุคุณกถํ นิสฺสาย จนฺทกินฺนรีชาตกํ (ชา. ๑.๑๔.๑๘ อาทโย) กเถตฺวา ตโต ตติยทิวเส นนฺทกุมารสฺส อภิเสกเคหปฺปเวสนวิวาหมงฺคเลสุ ปวตฺตมาเนสุ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา นนฺทกุมารสฺส หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา มงฺคลํ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมนฺโต นนฺทกุมารสฺส หตฺถโต ปตฺตํ น คณฺหิ. โสปิ ตถาคตคารเวน ‘‘ปตฺตํ โว, ภนฺเต, คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ นาสกฺขิ. เอวํ ปน จินฺเตสิ – ‘‘โสปานสีเส ปตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ. สตฺถา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน น คณฺหิ. อิตโร ‘‘โสปานปาทมูเล คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิ. อิตโร ‘‘ราชงฺคเณ คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิ. กุมาโร นิวตฺติตุกาโม อรุจิยา คจฺฉนฺโต สตฺถุคารเวน ‘‘ปตฺตํ คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ น สกฺโกติ. ‘‘อิธ คณฺหิสฺสติ, เอตฺถ คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต คจฺฉติ.

“世尊は、優れた真理の法輪を回した後、ラージャガハ（王舎城）へ行き、ヴェーฬ（竹林精舎）に滞在されていた時、スッドーダナ大王によって遣わされた千人の従者を伴う十組の使者たちのうち、最後に遣わされて阿羅漢となったカールーダーイー長老により、帰郷にふさわしい時期を知らされた。道中の美しさを讃える偈を聞き、二万人の漏尽者（阿羅漢）に囲まれてカピラプラ（カピラ城）へ導かれた。親族の集まりにおいて、ポッカラワッサ（紅蓮の雨）の奇跡を縁としてヴェッサーンタラ・ジャータカを説かれた。翌日、托鉢のために城内に入り、‘（托鉢の努力に）精進せよ、怠るなかれ（uttiṭṭhe nappamajjeyya）’の偈をもって父王を預流果に導き、‘法を実践せよ（dhammañcare）’の偈をもって、義母マハーパージャーパティーを預流果に、父王を一来果に導かれた。食事が終わると、ラーフラの母の徳を縁としてチャンダキンナリー・ジャータカを説かれた。その後、三日目に、ナンダ王子の灌頂、入宅、結婚の祝儀が行われている際、托鉢に入り、ナンダ王子の手に鉢を預け、祝辞を述べて席から立ち去られたが、王子の手から鉢を受け取られなかった。王子もまた、如来への敬意から‘尊師よ、鉢をお受け取りください’と言うことができなかった。王子は‘階段の踊り場で受け取られるだろう’と考えたが、世尊はそこでも受け取られなかった。次に‘階段の下で受け取られるだろう’と考えたが、そこでも受け取られなかった。さらに‘中庭で受け取られるだろう’と考えたが、そこでも受け取られなかった。王子は戻りたいと思いながらも、不本意ながらついて行き、世尊への敬意ゆえに‘鉢を受け取ってください’と言うことができず、‘ここで受け取られるだろう、あそこで受け取られるだろう’と考えながらついて行った。”

ตสฺมึ ขเณ อญฺญา อิตฺถิโย ตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณิยา อาจิกฺขึสุ – ‘‘อยฺเย, ภควา นนฺทกุมารํ คเหตฺวา คโต, ตุมฺเหหิ ตํ วินา กริสฺสตี’’ติ. สา อุทกพินฺทูหิ ปคฺฆรนฺเตเหว อฑฺฒุลฺลิขิเตหิ เกเสหิ เวเคน คนฺตฺวา, ‘‘ตุวฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. ตํ ตสฺสา วจนํ ตสฺส หทเย ติริยํ ปติตฺวา วิย ฐิตํ. สตฺถาปิสฺส หตฺถโต ปตฺตํ อคฺคณฺหิตฺวาว ตํ วิหารํ เนตฺวา, ‘‘ปพฺพชิสฺสสิ นนฺทา’’ติอาห. โส พุทฺธคารเวน ‘‘น ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อวตฺวา, ‘‘อาม, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘เตน หิ นนฺทํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห. สตฺถา กปิลปุรํ คนฺตฺวา ตติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสิ.

“その時、他の女たちがそれを見てジャナパダカルヤーニーに告げた。‘姫様、世尊がナンダ王子を連れて行かれました。あなたを置いて、どうされるおつもりでしょう。’彼女は水滴が滴るような、半分ほど梳かした髪のまま急いで駆け寄り、‘わが君、すぐに戻ってきてくださいませ’と言った。その言葉は王子の心に横たわるように留まった。世尊は彼の手から鉢を受け取らないまま精舎へと連れて行き、‘ナンダよ、出家するか’と問われた。彼は仏陀への敬意から‘出家いたしません’とは言えず、‘はい、出家いたします’と答えた。世尊は‘ならばナンダを出家させなさい’と命じられた。世尊はカピラプラに到着して三日目にナンダを出家させたのである。”

สตฺตเม ทิวเส ราหุลมาตา กุมารํ อลงฺกริตฺวา ภควโต สนฺติกํ เปเสสิ – ‘‘ปสฺส, ตาต, เอตํ วีสติสหสฺสสมณปริวุตํ สุวณฺณวณฺณํ พฺรหฺมรูปิวณฺณํ สมณํ, อยํ เต ปิตา, เอตสฺส มหนฺตา นิธิกุมฺภิโย อเหสุํ. ตฺยาสฺส นิกฺขมนโต ปฏฺฐาย น ปสฺสาม, คจฺฉ นํ ทายชฺชํ ยาจสฺสุ – ‘อหํ[Pg.75], ตาต, กุมาโร, อภิเสกํ ปตฺวา จกฺกวตฺตี ภวิสฺสามิ, ธเนน เม อตฺโถ, ธนํ เม เทหิ. สามิโก หิ ปุตฺโต ปิตุสนฺตกสฺสา’’’ติ. กุมาโร ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวาว ปิตุสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา หฏฺฐจิตฺโต ‘‘สุขา เต, สมณ, ฉายา’’ติ วตฺวา อญฺญมฺปิ พหุํ อตฺตโน อนุรูปํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. กุมาโรปิ ‘‘ทายชฺชํ เม, สมณ, เทหิ, ทายชฺชํ เม, สมณ, เทหี’’ติ ภควนฺตํ อนุพนฺธิ. ภควาปิ กุมารํ น นิวตฺตาเปสิ. ปริชโนปิ ภควตา สทฺธึ คจฺฉนฺตํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. อิติ โส ภควตา สทฺธึ อารามเมว อคมาสิ.

“七日目、ラーフラの母は息子を着飾らせて世尊のもとへ送り出した。‘わが子よ、二万人の沙門に囲まれた、黄金色に輝き、梵天のような姿をしたあの沙門を見なさい。あの方がお前の父上だ。あの方には大きな財宝の瓶があったが、出家されて以来、私たちはそれを見ていない。あの方のところへ行って相続分を請求しなさい。“父上、私は王子であり、灌頂を受けて転輪聖王となるはずです。私には財宝が必要です。財宝をください。子は父の財産の相続主ですから”と言いなさい。’ラーフラ王子は世尊のもとへ行くと、父への愛着を覚え、歓喜して‘沙門よ、あなたの影は心地よいものです’と言い、その他にも自分にふさわしい多くの言葉を述べてそこに留まった。世尊は食事を終えて祝祷（随喜）を述べると、席を立って立ち去られた。王子もまた‘沙門よ、私に相続分をください’と言いながら世尊の後を追った。世尊は王子を追い返さず、従者たちも世尊と共に行く王子を止めることができなかった。こうして、彼は世尊と共に精舎まで行ってしまった。”

ตโต ภควา จินฺเตสิ – ‘‘ยํ อยํ ปิตุสนฺตกํ ธนํ อิจฺฉติ, ตํ วฏฺฏานุคตํ สวิฆาตํ, หนฺทสฺส โพธิตเล ปฏิลทฺธํ สตฺตวิธํ อริยธนํ เทมิ, โลกุตฺตรทายชฺชสฺส นํ สามิกํ กโรมี’’ติ. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ ตฺวํ, สาริปุตฺต, ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชหี’’ติ. เถโร กุมารํ ปพฺพาเชสิ. ปพฺพชิเต จ ปน กุมาเร รญฺโญ อธิมตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ภควโต นิเวเทตฺวา, ‘‘สาธุ, ภนฺเต, อยฺยา, มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชยฺยุ’’นฺติ วรํ ยาจิ. ภควา ตสฺส ตํ วรํ ทตฺวา ปุเนกทิวสํ ราชนิเวสเน กตปาตราโส เอกมนฺตํ นิสินฺเนน รญฺญา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทุกฺกรการิกกาเล เอกา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘ปุตฺโต เต กาลกโต’ติ อาห. อหํ ตสฺสา วจนํ อสทฺทหนฺโต ‘น มยฺหํ ปุตฺโต โพธึ อปฺปตฺวา กาลํ กโรตี’ติ ปฏิกฺขิปิ’’นฺติ วุตฺเต – ‘‘อิทานิ กึ สทฺทหิสฺสถ, ปุพฺเพปิ อฏฺฐิกานิ ทสฺเสตฺวา, ‘ปุตฺโต เต มโต’ติ วุตฺเต น สทฺทหิตฺวา’’ติ อิมิสฺสา อตฺถุปฺปตฺติยา มหาธมฺมปาลชาตกํ (ชา. ๑.๑๐.๙๒ อาทโย) กเถสิ. คาถาปริโยสาเน ราชา อนาคามิผเล ปติฏฺฐหิ. อิติ ภควา ปิตรํ ตีสุ ผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ปุนเทว ราชคหํ คนฺตฺวา ตโต อนาถปิณฺฑิเกน สาวตฺถึ อาคมนตฺถาย คหิตปฏิญฺโญ นิฏฺฐิเต เชตวเน วิหาเร ตตฺถ คนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสิ.

その後、世尊はこのように考えられた。“この（子である）ラーフラは、父の財産であるところのものを求めているが、その財産は輪廻に伴うものであり、苦悩を伴うものである。それならば、私は彼に、菩提樹の下で得た七種の聖なる財産（七聖財）を与え、彼を世俗を超越した（出世間の）相続の正当な相続人としよう”と。そこで世尊は、尊者シャーリプトラを呼び寄せ、“シャーリプトラよ、それならば、汝はラーフラ皇子を出家させなさい”と仰せになった。長老は皇子を出家させた。しかし、皇子が出家したとき、（祖父である）王にはこの上ない苦悩が生じた。その苦悩に耐えかねた王は世尊に報告し、“願わくは、世尊よ、聖者（比丘）たちは、父母の許しを得ていない子を出家させないようにしていただきたい”という願いを求めた。世尊は王にその願い（許し）を与え、また別の日、王宮で朝食を終えられた世尊に対し、傍らに座していた王がこう申し上げた。“世尊よ、あなたが苦行をされていた時、ある神が私のところにやってきて、‘あなたの息子は死んだ’と言いました。私はその言葉を信じず、‘私の息子は悟りを得ることなく命を落とすことはない’と言って、それを退けました”。これを聞いて世尊は、“今でさえ信じないのですから、前生においても、骨を見せられて‘お前の息子は死んだ’と言われたときに信じなかったのも当然です”と仰せになり、この因縁に基づいて‘マハーダンマパーラ・ジャータカ’を説かれた。その偈の終わりにおいて、王は不還果（阿那含果）に達した。このように世尊は、父を三つの果（預流果・一来果・不還果）に確立させ、比丘僧伽に囲まれて再び王舎城（ラージャガハ）へと戻られた。その後、アナータピンディカ（給孤独長者）から舎衛城（サーヴァッティー）へ招きたいという承諾を得ていたため、祇園精舎（ジェータヴァナ）が完成した際、そこへ赴いて滞在された。

เอวํ สตฺถริ เชตวเน วิหรนฺเต อายสฺมา นนฺโท อุกฺกณฺฐิตฺวา ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘‘อนภิรโต อหํ, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น [Pg.76] สกฺโกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอตทโวจ – ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, นนฺท, สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ เอวํ อาโรเจสิ – ‘อนภิรโต, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น สกฺโกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กิสฺส ปน ตฺวํ, นนฺท, อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรสิ, น สกฺโกสิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสสี’’ติ? ‘‘สากิยานี มํ, ภนฺเต, ชนปทกลฺยาณี ฆรา นิกฺขมนฺตสฺส อฑฺฒุลฺลิขิเตหิ เกเสหิ อปโลเกตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘ตุวฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’ติ, โส โข อหํ, ภนฺเต, ตํ อนุสฺสรมาโน อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น สกฺโกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’ติ.

このように師（仏陀）が祇園精舎に滞在されていた時、尊者ナンダは（修行生活に）倦怠を感じ、比丘たちにこのことを告げた。“友よ、私は満足することなく梵行（清浄行）を続けています。私は梵行を維持することができません。学処を捨てて、卑俗な身（還俗）に戻るつもりです”と。世尊はその知らせを聞いて尊者ナンダを呼び寄せ、次のように仰せになった。“ナンダよ、汝が多くの比丘たちに対して、‘友よ、私は満足することなく梵行を続けています。私は梵行を維持することができません。学処を捨てて還俗するつもりです’と語ったというのは本当か”。“世尊よ、その通りです”。“ナンダよ、なぜ汝は満足することなく梵行を修め、梵行を維持することができず、学処を捨てて還俗しようとするのか”。“世尊よ、私が家を出る際、釈迦族の娘であるジャナパダカルヤーニーが、半分ほど梳かした髪で私を振り返り、‘王子様、早く戻ってきてくださいね’と言いました。世尊よ、私はそのことを思い出し、満足することなく梵行を修めています。そのため、梵行を維持することができず、学処を捨てて還俗しようとしているのです”。

อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ พาหายํ คเหตฺวา อิทฺธิพเลน ตาวตึสเทวโลกํ อาเนนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกสฺมึ ฌามกฺเขตฺเต ฌามขาณุเก นิสินฺนํ ฉินฺนกณฺณนาสนงฺคุฏฺฐํ เอกํ ปลุฏฺฐมกฺกฏึ ทสฺเสตฺวา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุปฏฺฐานํ อาคตานิ กกุฏปาทานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ ทสฺเสสิ. กกุฏปาทานีติ รตฺตวณฺณตาย ปาเรวตปาทสทิสปาทานิ. ทสฺเสตฺวา จ ปนาห – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, นนฺท, กตมา นุ โข อภิรูปตรา วา ทสฺสนียตรา วา ปาสาทิกตรา วา สากิยานี วา ชนปทกลฺยาณี, อิมานิ วา ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฏปาทานี’’ติ? ตํ สุตฺวา อาห – ‘‘เสยฺยถาปิ สา, ภนฺเต, ฉินฺนกณฺณนาสนงฺคุฏฺฐา ปลุฏฺฐมกฺกฏี, เอวเมว โข, ภนฺเต, สากิยานี ชนปทกลฺยาณี, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ อุปนิธาย สงฺขฺยมฺปิ น อุเปติ, กลมฺปิ น อุเปติ, กลภาคมฺปิ น อุเปติ. อถ โข อิมาเนว ปญฺจ อจฺฉราสตานิ อภิรูปตรานิ เจว ทสฺสนียตรานิ จ ปาสาทิกตรานิ จา’’ติ. ‘‘อภิรม, นนฺท, อภิรม, นนฺท, อหํ เต ปาฏิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฏิลาภาย กกุฏปาทาน’’นฺติ. ‘‘สเจ เม, ภนฺเต ภควา, ปาฏิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฏิลาภาย กกุฏปาทานํ, อภิรมิสฺสามหํ, ภนฺเต, ภควติ พฺรหฺมจริเย’’ติ.

そこで世尊は尊者ナンダの腕を掴み、神通力によって三十三天（タワーティンサ）へと連れて行かれた。その途中の道で、焼けた野原の焼け焦げた切り株の上に座っている、耳と鼻と尾が欠けた一匹の焼けただれた雌猿を見せ、さらに三十三天の宮殿において、天帝サッカに仕えるためにやってきた、鳩の足のように赤い足を持つ五百の天女たちを見せられた。それらを見せた後、世尊は仰せになった。“ナンダよ、汝はどう思うか。釈迦族の娘ジャナパダカルヤーニーと、鳩の足のような足を持つこの五百の天女たちとでは、どちらがより容姿端麗で、見るに美しく、魅力的であるか”と。ナンダはそれを聞いて答えた。“世尊よ、あの耳と鼻と尾が欠けた焼けただれた雌猿のように、釈迦族の娘ジャナパダカルヤーニーは、この五百の天女たちに比べれば、数（比較）にも入らず、その一部にも、そのわずかな部分にも及びません。むしろ、この五百の天女たちこそが、より容姿端麗で、見るに美しく、魅力に溢れています”。“ナンダよ、喜びなさい。ナンダよ、喜びなさい。私は、汝がこれら五百の天女を得られるよう、保証人（担保）となろう”。“世尊よ、もし世尊が、これら五百の天女を得るための保証人になってくださるというのであれば、私は世尊のもとで梵行に励みます”。

อถ [Pg.77] โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ คเหตฺวา ตตฺถ อนฺตรหิโต เชตวเนเยว ปาตุรโหสิ. อสฺโสสุํ โข ภิกฺขู, ‘‘อายสฺมา กิร นนฺโท ภควโต ภาตา มาตุจฺฉาปุตฺโต อจฺฉรานํ เหตุ พฺรหฺมจริยํ จรติ. ภควา กิรสฺส ปาฏิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฏิลาภาย กกุฏปาทาน’’นฺติ. อถ โข อายสฺมโต นนฺทสฺส สหายกา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ภตกวาเทน จ อุปกฺกิตกวาเทน จ สมุทาจรนฺติ, ‘‘ภตโก กิรายสฺมา นนฺโท, อุปกฺกิตโก กิรายสฺมา นนฺโท, อจฺฉรานํ เหตุ พฺรหฺมจริยํ จรติ. ภควา กิรสฺส ปาฏิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฏิลาภาย กกุฏปาทาน’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา นนฺโท สหายกานํ ภิกฺขูนํ ภตกวาเทน จ อุปกฺกิตกวาเทน จ อฏฺฏิยมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ โข ปนายสฺมา นนฺโท อรหตํ อโหสิ.

そこで世尊は尊者ナンダを連れてその場から消え、祇園精舎に姿を現された。比丘たちはこう聞き及んだ。“尊者ナンダは、世尊の兄弟であり叔母の息子であるが、天女たちのために梵行を修めているそうだ。世尊が、五百の天女を得られるよう、彼の保証人になられたそうだ”と。すると、尊者ナンダの仲間である比丘たちは、尊者ナンダを‘雇われ人’や‘買い取られた者’という言葉でからかうようになった。“尊者ナンダは雇われ人だそうだ。尊者ナンダは買い取られた者だそうだ。天女たちのために梵行を修めている。世尊が、五百の天女を得られるよう、彼の保証人になられたそうだ”と。尊者ナンダは、仲間である比丘たちの‘雇われ人’や‘買い取られた者’という言葉に悩み、恥じ、嫌気がさし、一人離れて、不放逸に、精進し、決意を持って修行に励んだ。そして、良家の息子たちがそのために正しく家を出て出家する目的である、無上の梵行の完成（悟り）を、ほどなくして現世において自ら知恵をもって証得し、そこに到達して留まった。“出生は尽きた、梵行は完成した、なすべきことはなされた、もはや再びこのような状態（輪廻）になることはない”と悟ったのである。そして、尊者ナンダは阿羅漢の一人となった。

อเถกา เทวตา รตฺติภาเค สกลํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาโรเจสิ – ‘‘อายสฺมา, ภนฺเต, นนฺโท ภควโต ภาตา มาตุจฺฉาปุตฺโต อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทิ ‘‘นนฺโท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. โสปายสฺมา นนฺโท ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘ยํ เม, ภนฺเต, ภควา ปาฏิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฏิลาภาย กกุฏปาทานํ, มุญฺจามหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ เอตสฺมา ปฏิสฺสวา’’ติ. ‘‘มยาปิ โข เต, นนฺท, เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต ‘นนฺโท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติ. เทวตาปิ เม เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘อายสฺมา, ภนฺเต, นนฺโท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติ. ยเทว โข เต, นนฺท, อนุปาทาย อาสเวหิ [Pg.78] จิตฺตํ วิมุตฺตํ, อถาหํ มุตฺโต เอตสฺมา ปฏิสฺสวา’’ติ. อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

その時、ある天子が夜更けにジェータ林全体を輝かせ、世尊のもとを訪れて礼拝し、次のように申し上げた。“世尊よ、世尊の義弟であり母方の従兄弟である尊者ナンダは、諸々の煩悩（アスワ）が尽きたことにより、煩悩のない心の解放（心解脱）と智慧による解放（慧解脱）を、現世において自ら卓越した知恵によって悟り、現証して、それに達して留まっておられます”。世尊にもまた、“ナンダは諸々の煩悩が尽きたことにより、煩悩のない心の解放と智慧による解放を、現世において自ら卓越した知恵によって悟り、現証して、それに達して留まっている”という知恵が生じた。尊者ナンダもまた、その夜が明けた後に世尊のもとを訪れて礼拝し、次のように申し上げた。“世尊よ、世尊が私に、鳩の足のように赤い足を持つ五百の天女を得させるという保証をなさいましたが、世尊よ、私はその保証（約束）から世尊を解放いたします”。“ナンダよ、私もまた、お前の心が執着なく諸々の煩悩から解放され、煩悩のない心の解放と智慧による解放を現世において自ら悟り、現証して留まっていることを、私の心でお前の心を推し量って知っていた。天子もまた私にそのことを告げた。ナンダよ、お前の心が執着なく諸々の煩悩から解放されたその時、私もまたその約束から解放されたのだ”。そこで世尊はこの意味を知り、その時にこの感興の言葉（ウダーナ）を唱えられた。

‘‘ยสฺส นิตฺติณฺโณ ปงฺโก, มทฺทิโต กามกณฺฏโก;

โมหกฺขยํ อนุปฺปตฺโต, สุขทุกฺเขสุ น เวธตี ส ภิกฺขู’’ติ. (อุทา. ๒๒);

“欲の泥を渡り切り、欲の棘を打ち砕き、愚痴（モーハ）の滅尽に到達した比丘は、快楽と苦痛にあっても揺れ動くことがない”。

อเถกทิวสํ ภิกฺขู ตํ อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘อาวุโส นนฺท, ปุพฺเพ ตฺวํ ‘อุกฺกณฺฐิโตมี’ติ วเทสิ, อิทานิ เต กถ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ เม, อาวุโส, คิหิภาวาย อาลโย’’ติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู – ‘‘อภูตํ อายสฺมา นนฺโท กเถติ, อญฺญํ พฺยากโรติ, อตีตทิวเสสุ ‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’ติ วตฺวา อิทานิ ‘นตฺถิ เม คิหิภาวาย อาลโย’ติ กเถตี’’ติ คนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘ภิกฺขเว, อตีตทิวเสสุ นนฺทสฺส อตฺตภาโว ทุจฺฉนฺนเคหสทิโส อโหสิ, อิทานิ สุจฺฉนฺนเคหสทิโส ชาโต. อยญฺหิ ทิพฺพจฺฉรานํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปพฺพชิตกิจฺจสฺส มตฺถกํ ปาเปตุํ วายมนฺโต ตํ กิจฺจํ ปตฺโต’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

ある日、比丘たちが尊者ナンダに尋ねた。“友ナンダよ、以前あなたは‘修行に倦んでいる’と言っていましたが、今はどうですか？”“友よ、私にはもう在家に戻りたいという未練はありません”。それを聞いて比丘たちは、“尊者ナンダは偽りを言っている。阿羅漢であることを宣言している。以前は‘倦んでいる’と言っていたのに、今は‘在家への未練はない’と言っている”として、世尊のもとに行き、そのことを報告した。世尊は、“比丘たちよ、以前、ナンダの個体存在（身心）は屋根のふき方が悪い家のようであったが、今は屋根がよくふかれた家のようになった。実に、このナンダは天女たちを見て以来、出家の目的を完遂しようと努力し、その目的を達成したのである”と言って、次の詩を唱えられた。

๑๓.

13.

‘‘ยถา อคารํ ทุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี สมติวิชฺฌติ;

เอวํ อภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค สมติวิชฺฌติ.

“屋根のふき方が悪い家に雨が漏り入るように、修練（バーヴァナー）されていない心には、貪欲（ラーガ）が浸入する”。

๑๔.

14.

‘‘ยถา อคารํ สุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี น สมติวิชฺฌติ;

เอวํ สุภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค น สมติวิชฺฌตี’’ติ.

“屋根がよくふかれた家に雨が漏り入らないように、よく修練された心には、貪欲が浸入することはない”。

ตตฺถ อคารนฺติ ยํกิญฺจิ เคหํ. ทุจฺฉนฺนนฺติ วิรฬจฺฉนฺนํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ. สมติวิชฺฌตีติ วสฺสวุฏฺฐิ วินิวิชฺฌติ. อภาวิตนฺติ ตํ อคารํ วุฏฺฐิ วิย ภาวนาย รหิตตฺตา อภาวิตํ จิตฺตํ ราโค สมติ วิชฺฌติ. น เกวลํ ราโคว, โทสโมหมานาทโย สพฺพกิเลสา ตถารูปํ จิตฺตํ อติวิย วิชฺฌนฺติเยว. สุภาวิตนฺติ สมถวิปสฺสนาภาวนาหิ สุภาวิตํ. เอวรูปํ จิตฺตํ สุจฺฉนฺนํ เคหํ วุฏฺฐิ วิย ราคาทโย กิเลสา อติวิชฺฌิตุํ น สกฺโกนฺตีติ.

ここで、“家（agāra）”とはいかなる住居をも指す。“屋根のふき方が悪い（ducchanna）”とは、屋根がまばらで隙間があることをいう。“漏り入る（samativijjhati）”とは、雨が突き抜けることである。“修練されていない（abhāvita）”とは、その家に雨が漏るように、修練（瞑想）を欠いているために、修行（カマッターナ）から離れた心には貪欲が浸入することをいう。単に貪欲だけでなく、怒り、愚かさ、慢心などのすべての煩悩が、そのような心に深く浸入するのである。“よく修練された（subhāvita）”とは、止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）の修行によってよく高められたことをいう。そのような心には、よくふかれた家に雨が漏らないように、貪欲などの煩悩が浸入することはできない。これがその意味である。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. มหาชนสฺส เทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

この詩の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。大衆にとって、この説法は有益なものとなった。

อถ โข ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, พุทฺธา นาม อจฺฉริยา, ชนปทกลฺยาณึ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต นามายสฺมา นนฺโท [Pg.79] สตฺถารา เทวจฺฉรา อามิสํ กตฺวา วินีโต’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพเปส มยา มาตุคาเมน ปโลเภตฺวา วินีโตเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –

その後、比丘たちは法堂で次のような話を始めた。“友よ、諸仏とは驚くべきお方だ。ジャナパダカリヤーニーを理由に修行に倦んでいた尊者ナンダを、世尊は天女を報酬として示して調伏し、導かれたのだ”。世尊が来られて、“比丘たちよ、今、何の会話をして集まっているのか”と尋ねられ、“これこれの会話です”と答えられると、“比丘たちよ、今だけではない。前世においても、私は彼を女によって誘惑し、導いたことがあるのだ”と言って、過去の物語を話された。

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต พาราณสิวาสี กปฺปโฏ นาม วาณิโช อโหสิ. ตสฺเสโก คทฺรโภ กุมฺภภารํ วหติ, เอกทิวเสน สตฺต โยชนานิ คจฺฉติ. โส เอกสฺมึ สมเย คทฺรภภารเกหิ สทฺธึ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา ยาว ภณฺฑสฺส วิสฺสชฺชนํ, ตาว คทฺรภํ จริตุํ วิสฺสชฺเชสิ. อถสฺส โส คทฺรโภ ปริขาปิฏฺเฐ จรมาโน เอกํ คทฺรภึ ทิสฺวา อุปสงฺกมิ. สา เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตี อาห – ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘พาราณสิโต’’ติ. ‘‘เกน กมฺเมนา’’ติ? ‘‘วาณิชฺชกมฺเมนา’’ติ. ‘‘กิตฺตกํ ภารํ วหสี’’ติ? ‘‘กุมฺภภาร’’นฺติ? ‘‘เอตฺตกํ ภารํ วหนฺโต กติ โยชนานิ คจฺฉสี’’ติ? ‘‘สตฺต โยชนานี’’ติ. ‘‘คตคตฏฺฐาเน เต กาจิ ปาทปริกมฺมปิฏฺฐิปริกมฺมกรา อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต มหาทุกฺขํ นาม อนุโภสี’’ติ? ‘‘กิญฺจาปิ หิ ติรจฺฉานคตานํ ปาทปริกมฺมาทิการกา นาม นตฺถิ, กามสํโยชนฆฏฺฏนตฺถาย ปน เอวรูปํ กถํ กเถสิ’’? โส ตสฺสา กถาย อุกฺกณฺฐิ. กปฺปโฏปิ ภณฺฑํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คมิสฺสามา’’ติ อาห. ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ. อถ นํ ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา, ‘‘อนิจฺฉนฺตํ ปริภาเสตฺวา นํ เนสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた頃、バーラーナシーにカッパタという商人がいた。彼には一頭のロバがおり、一クンバの重荷を運び、一日に七ヨージャナを歩くことができた。ある時、彼はロバの荷を連れてタッカシラーへ行き、荷を売りさばくまでの間、ロバを放牧した。その時、そのロバは堀のそばで草を食んでいる一頭の雌ロバを見つけ、近づいていった。雌ロバは彼と親しく会話を交わし、こう言った。“どこから来たのですか？”“バーラーナシーからです”。“何の仕事で？”“商売で”。“どれほどの重荷を運ぶのですか？”“一クンバの重荷です”。“それほどの荷を運んで、何ヨージャナ歩くのですか？”“七ヨージャナです”。“行く先々で、足をマッサージしたり背中をさすったりしてくれる人はいますか？”“いません”。“それなら、あなたは大変な苦労をしているのですね”。動物には本来、足をマッサージする者などはいないのだが、彼女は性的な関心を惹きつけるためにそのようなことを言ったのである。彼はその言葉によって修行（仕事）に倦んでしまった。カッパタは荷物を売り払い、彼のもとに来て言った。“さあ、行こう。出発だ”。“あなたたちだけで行きなさい。私は行きません”。カッパタは何度も頼んだが、承知しないので、“嫌がるこのロバを、叱りつけて連れて行こう”と考え、この詩を唱えた。

‘‘ปโตทํ เต กริสฺสามิ, สาฬสงฺคุลิกณฺฏกํ;

สญฺฉินฺทิสฺสามิ เต กายํ, เอวํ ชานาหิ คทฺรภา’’ติ.

“ロバよ、お前に十六の鋭い棘がある突き棒を作ってやろう。お前の体を切り刻んでやる。そう覚悟しろ”。

ตํ สุตฺวา คทฺรโภ ‘‘เอวํ สนฺเต อหมฺปิ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

それを聞いてロバは、“それなら、私もお前にしてやるべきことを心得ている”と言って、この詩を唱えた。

‘‘ปโตทํ เม กริสฺสสิ, โสฬสงฺคุลิกณฺฏกํ;

ปุรโต ปติฏฺฐหิตฺวาน, อุทฺธริตฺวาน ปจฺฉโต;

ทนฺตํ เต ปาตยิสฺสามิ, เอวํ ชานาหิ กปฺปฏา’’ติ.

“カッパタよ、もしお前が私に十六の鋭い棘がある突き棒を作るというなら、私は前で踏ん張り、後ろ脚を跳ね上げて、お前の歯を叩き折ってやる。そう覚悟しろ”。

ตํ [Pg.80] สุตฺวา วาณิโช – ‘‘เกน นุ โข การเณน เอส เอวํ วทตี’’ติ จินฺเตตฺวา, อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต ตํ คทฺรภึ ทิสฺวา, ‘‘อิมาเยส เอวํ สิกฺขาปิโต ภวิสฺสติ, ‘เอวรูปึ นาม เต คทฺรภึ อาเนสฺสามี’ติ มาตุคาเมน นํ ปโลเภตฺวา เนสฺสามี’’ติ อิมํ คาถมาห –

その言葉を聞いて商人は、“一体どういう理由でこいつはこんなことを言うのか”と考え、あちこち見渡してあの牝ロバを見つけると、“この牝ロバに教え込まれたに違いない。‘これこれの牝ロバを連れてきてやろう’とメスで誘惑して連れて行こう”と考え、この詩を唱えた。

‘‘จตุปฺปทึ สงฺขมุขึ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

ภริยํ เต อานยิสฺสามิ, เอวํ ชานาหิ คทฺรภา’’ติ.

“四本足で、貝のように白い顔をし、全身が美しい牝ロバを、おまえの妻として連れてきてやろう。ロバよ、そのように承知せよ”。

ตํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต คทฺรโภ อิมํ คาถมาห –

それを聞いて、ロバは歓喜してこの詩を唱えた。

‘‘จตุปฺปทึ สงฺขมุขึ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

ภริยํ เม อานยิสฺสสิ, เอวํ ชานาหิ กปฺปฏ;

กปฺปฏ ภิยฺโย คมิสฺสามิ, โยชนานิ จตุทฺทสา’’ติ.

“四本足で、貝のように白い顔をし、全身が美しい牝ロバを、私の妻として連れてきてくださるのですね。カッパタよ、そのように承知してください。カッパタよ、私はさらに十四由旬（ヨージャナ）でも進みましょう”。

อถ นํ กปฺปโฏ, ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ คเหตฺวา สกฏฺฐานํ อคมาสิ. โส กติปาหจฺจเยน นํ อาห – ‘‘นนุ มํ ตุมฺเห ‘ภริยํ เต อานยิสฺสามี’ติ อโวจุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, วุตฺตํ, นาหํ อตฺตโน กถํ ภินฺทิสฺสามิ, ภริยํ เต อาเนสฺสามิ, เวตนํ ปน ตุยฺหํ เอกกสฺเสว ทสฺสามิ, ตุยฺหํ เวตนํ ทุติยสฺส ปโหตุ วา มา วา, ตฺวเมว ชาเนยฺยาสิ. อุภินฺนํ ปน โว สํวาสมนฺวาย ปุตฺตา วิชายิสฺสนฺติ, เตหิปิ พหูหิ สทฺธึ ตุยฺหํ ตํ ปโหตุ วา มา วา, ตฺวเมว ชาเนยฺยาสี’’ติ. คทฺรโภ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว อนเปกฺโข อโหสิ.

そこでカッパタは、“それなら来い”と言って彼を連れ、自分の場所へ戻った。数日後、ロバは彼に言った。“私に‘妻を連れてきてやる’と言ったではありませんか”。“ああ、言ったとも。私は自分の言葉を違えない。おまえに妻を連れてきてやろう。しかし、糧食はおまえ一人分だけ与える。おまえの妻にその糧食が足りるか足りないかは、おまえ自身が知るべきことだ。さらに、二人の交わりによって子供たちが生まれるだろう。その大勢の子供たちと一緒に、その糧食が足りるか足りないかは、おまえ自身が知るべきことだ”。ロバは、彼がそう言っている間に、牝ロバへの関心を失ってしまった。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา, ภิกฺขเว, คทฺรภี ชนปทกลฺยาณี อโหสิ, คทฺรโภ นนฺโท, วาณิโช อหเมว. เอวํ ปุพฺเพเปส มยา มาตุคาเมน ปโลเภตฺวา วินีโต’’ติ ชาตกํ นิฏฺฐาเปสีติ.

師（仏陀）はこの説法を終えて、“比丘たちよ、その時の牝ロバは今のジャナパダカリヤーニーであり、牡ロバはナンダであり、商人は私であった。このように、前世においても私は彼を女性で誘惑して教誡したのである”と述べ、本生譚（ジャータカ）を完結させた。

นนฺทตฺเถรวตฺถุ นวมํ.

ナンダ長老物語（第九）。

๑๐. จุนฺทสูกริกวตฺถุ

10. 豚殺しのチュンダの物語

อิธ โสเจตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต จุนฺทสูกริกํ นาม ปุริสํ อารพฺภ กเถสิ.

“ここで苦しむ”というこの説法を、師（仏陀）は竹林精舎（ヴェールヴァナ）に滞在していた際、チュンダという名の豚殺しについて語られた。

โส [Pg.81] กิร ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ สูกเร วธิตฺวา ขาทนฺโต จ วิกฺกิณนฺโต จ ชีวิกํ กปฺเปสิ. ฉาตกาเล สกเฏน วีหึ อาทาย ชนปทํ คนฺตฺวา เอกนาฬิทฺเวนาฬิมตฺเตน คามสูกรโปตเก กิณิตฺวา สกฏํ ปูเรตฺวา อาคนฺตฺวา ปจฺฉานิเวสเน วชํ วิย เอกํ ฐานํ ปริกฺขิปิตฺวา ตตฺเถว เตสํ นิวาปํ โรเปตฺวา, เตสุ นานาคจฺเฉ จ สรีรมลญฺจ ขาทิตฺวา วฑฺฒิเตสุ ยํ ยํ มาเรตุกาโม โหติ, ตํ ตํ อาฬาเน นิจฺจลํ พนฺธิตฺวา สรีรมํสสฺส อุทฺธุมายิตฺวา พหลภาวตฺถํ จตุรสฺสมุคฺคเรน โปเถตฺวา, ‘‘พหลมํโส ชาโต’’ติ ญตฺวา มุขํ วิวริตฺวา อนฺตเร ทณฺฑกํ ทตฺวา โลหถาลิยา ปกฺกุถิตํ อุณฺโหทกํ มุเข อาสิญฺจติ. ตํ กุจฺฉึ ปวิสิตฺวา ปกฺกุถิตํ กรีสํ อาทาย อโธภาเคน นิกฺขมติ, ยาว โถกมฺปิ กรีสํ อตฺถิ, ตาว อาวิลํ หุตฺวา นิกฺขมติ, สุทฺเธ อุทเร อจฺฉํ อนาวิลํ หุตฺวา นิกฺขมติ. อถสฺส อวเสสํ อุทกํ ปิฏฺฐิยํ อาสิญฺจติ. ตํ กาฬจมฺมํ อุปฺปาเฏตฺวา คจฺฉติ. ตโต ติณุกฺกาย โลมานิ ฌาเปตฺวา ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺทติ. ปคฺฆรณตํ โลหิตํ ภาชเนน ปฏิคฺคเหตฺวา มํสํ โลหิเตน มทฺทิตฺวา ปจิตฺวา ปุตฺตทารมชฺเฌ นิสินฺโน ขาทิตฺวา เสสํ วิกฺกิณาติ. ตสฺส อิมินาว นิยาเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ. ตถาคเต ธุรวิหาเร วสนฺเต เอกทิวสมฺปิ ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺเตน ปูชา วา กฏจฺฉุมตฺตํ ภิกฺขทานํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ปุญฺญํ นาม นาโหสิ. อถสฺส สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ, ชีวนฺตสฺเสว อวีจิมหานิรยสนฺตาโป อุปฏฺฐหิ. อวีจิสนฺตาโป นาม โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนํ ภิชฺชนสมตฺโถ ปริฬาโห โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

聞くところによると、彼は五十五年の間、豚を殺して食べたり売ったりして生計を立てていた。飢饉の時には、車に米を積んで地方へ行き、一ナーリや二ナーリ（升）程度の米で村の小豚を買い、車を一杯にして帰ってくると、アパートの裏に囲いを作って住まわせた。彼らが様々な植物や自分の排泄物を食べて成長すると、殺そうとする豚を繋ぎ柱に動かないよう縛り付け、肉を腫れ上がらせて厚くするために四角い槌で叩き、“肉が厚くなった”と知ると、口をこじ開けて間に小枝を差し込み、銅の鍋で沸騰させた熱湯を口の中に注ぎ込んだ。その熱湯は腹の中に入り、糞便を伴って下部から流れ出た。わずかでも糞便があるうちは濁って出てくるが、腹の中が清浄になると、澄んだ状態で出てくる。その後、彼は残りの熱湯を背中にかけた。すると黒い皮が剥がれ落ちた。それから草の松明で毛を焼き、鋭い刀で頭を切り落とした。滴り落ちる血を器で受け、肉を血で捏ねて調理し、妻子に囲まれて座って食べ、残りを売っていた。このようにして生計を立てるうちに五十五年が経過した。如来（仏陀）が近隣の寺院に住んでおられたにもかかわらず、一日として一つかみの花を供えることも、一匙の供養米を捧げることも、あるいは他のいかなる功徳も積むことはなかった。その後、彼の体に病が生じ、生きながらにして阿鼻（アヴィーチ）大地獄の熱悩が現れた。阿鼻の熱悩とは、百由旬離れた場所に立って見ている者の目さえも損なうほどの激しい熱さである。次のように説かれている。

‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสายุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๖๗;

อ. นิ. ๓.๓๖);

“その鉄の地面は燃え盛り、威力に満ちている。四方百由旬にわたって、常に広がっている”。

นาคเสนตฺเถเรน ปนสฺส ปากติกคฺคิสนฺตาปโต อธิมตฺตตาย อยํ อุปมา วุตฺตา – ‘‘ยถา, มหาราช, กูฏาคารมตฺโต ปาสาโณปิ เนรยิกคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺโต ขเณน วิลยํ คจฺฉติ, นิพฺพตฺตสตฺตา ปเนตฺถ กมฺมพเลน [Pg.82] มาตุกุจฺฉิคตา วิย น วิลียนฺตี’’ติ (มิ. ป. ๒.๔.๖). ตสฺส ตสฺมึ สนฺตาเป อุปฏฺฐิเต กมฺมสริกฺขโก อากาโร อุปฺปชฺชิ. เคหมชฺเฌเยว สูกรรวํ รวิตฺวา ชณฺณุเกหิ วิจรนฺโต ปุรตฺถิมวตฺถุมฺปิ ปจฺฉิมวตฺถุมฺปิ คจฺฉติ. อถสฺส เคหมานุสกา ตํ ทฬฺหํ คเหตฺวา มุขํ ปิทหนฺติ. กมฺมวิปาโก นาม น สกฺกา เกนจิ ปฏิพาหิตุํ. โส วิรวนฺโตว อิโต จิโต จ วิจรติ. สมนฺตา สตฺตสุ ฆเรสุ มนุสฺสา นิทฺทํ น ลภนฺติ. มรณภเยน ตชฺชิตสฺส ปน พหินิกฺขมนํ นิวาเรตุํ อสกฺโกนฺโต สพฺโพ เคหชโน ยถา อนฺโตฐิโต พหิ วิจริตุํ น สกฺโกติ, ตถา เคหทฺวารานิ ถเกตฺวา พหิเคหํ ปริวาเรตฺวา รกฺขนฺโต อจฺฉติ. อิตโร อนฺโตเคเหเยว นิรยสนฺตาเปน วิรวนฺโต อิโต จิโต จ วิจรติ. เอวํ สตฺตทิวสานิ วิจริตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส กาลํ กตฺวา อวีจิมหานิรเย นิพฺพตฺติ. อวีจิมหานิรโย เทวทูตสุตฺเตน (ม. นิ. ๓.๒๖๑ อาทโย; อ. นิ. ๓.๓๖) วณฺเณตพฺโพติ.

ナーガセーナ長老は、その熱悩が通常の火の熱さをはるかに凌駕していることについて、次のような比喩を述べられた。“大王よ、たとえ楼閣ほどの大きさの石であっても、地獄の火の中に投げ込まれれば瞬時に溶けてしまいます。しかし、そこに生まれた衆生は、業の力によって、母胎に宿る子のようには溶け去ることがありません”。彼にその熱悩が現れたとき、自らの業にふさわしい有様が生じた。家の中で豚のような鳴き声を上げ、膝で這い回りながら、家の前の方や後ろの方へと動き回った。そこで家族は彼を強く押さえつけ、口を塞いだ。業の報いというものは、何人たりとも防ぐことはできない。彼は鳴き叫びながらあちこち這い回った。周囲の七軒の家の人々は眠ることもできなかった。死の恐怖に怯える彼が外に出るのを防ぐために、家族全員は、家の中にいる者が外に出歩けないように、家の扉を閉め切り、家の外を取り囲んで見張っていた。彼は家の中で地獄の熱悩に鳴き叫びながら、あちこちを這い回った。このように七日間這い回り、八日目に命を終えて阿鼻大地獄に生まれた。阿鼻大地獄については、‘天使経（デーヴァドゥータ・スッタ）’によって説明されるべきである。

ภิกฺขู ตสฺส ฆรทฺวาเรน คจฺฉนฺตา ตํ สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘สูกรสทฺโท’’ติ สญฺญิโน หุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺนา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, จุนฺทสูกริตสฺส เคหทฺวารํ ปิทหิตฺวา สูกรานํ มาริยมานานํ อชฺช สตฺตโม ทิวโส, เคเห กาจิ มงฺคลกิริยา ภวิสฺสติ มญฺเญ. เอตฺตเก นาม, ภนฺเต, สูกเร มาเรนฺตสฺส เอกมฺปิ เมตฺตจิตฺตํ วา การุญฺญํ วา นตฺถิ, น วต โน เอวรูโป กกฺขโฬ ผรุโส สตฺโต ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. สตฺถา – ‘‘น, ภิกฺขเว, โส อิเม สตฺตทิวเส สูกเร มาเรติ, กมฺมสริกฺขกํ ปนสฺส วิปากํ อุทปาทิ, ชีวนฺตสฺเสว อวีจิมหานิรยสนฺตาโป อุปฏฺฐาสิ. โส เตน สนฺตาเปน สตฺต ทิวสานิ สูกรรวํ รวนฺโต อนฺโตนิเวสเน วิจริตฺวา อชฺช กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺโต’’ติ วตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิธ โลเก เอวํ โสจิตฺวา ปุน คนฺตฺวา โสจนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺโต’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปมตฺตา นาม คหฏฺฐา วา โหนฺตุ ปพฺพชิตา วา, อุภยตฺถ โสจนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

比丘たちは、その豚殺しの家の門を通った際、その叫び声を聞いて“豚の声だ”と思い込み、精舎へ行って師（仏陀）の御前に座り、次のように申し上げた。“世尊よ、豚殺しのチュンダが家の門を閉ざして豚を殺し始めてから、今日で七日目になります。家で何か祝い事でもあるのでしょう。世尊よ、これほど多くの豚を殺す者には、一度たりとも慈しみの心や憐れみの心がありません。私たちは、これほどまでに残酷で粗暴な者を見たことがありません”。師は仰った。“比丘たちよ、彼はこの七日間、豚を殺していたのではない。彼にその業に相応しい報いが生じたのだ。生きながらにして阿鼻大地獄の熱苦が彼に現れたのだ。彼はその熱苦によって、七日間、豚のような鳴き声を上げながら家の中を動き回り、今日、命を終えて阿鼻地獄に生まれたのだ”。さらに比丘たちが“世尊よ、この世でこのように苦しみ、去ってからもまた苦しみの場所に生まれたのですね”と申し上げると、師は“その通りだ、比丘たちよ。放逸な者は在家であれ出家であれ、両方の世で苦しむのだ”と仰って、この偈を唱えられた。

๑๕.

15.

‘‘อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ,ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;

โส โสจติ โส วิหญฺญติ;

ทิสฺวา กมฺมกิลิฏฺฐมตฺตโน’’ติ.

“この世で悩み、死後も悩む。悪をなす者は両方の世で悩む。自らの汚れた業を見て、彼は悩み、苦しむ”。

ตตฺถ [Pg.83] ปาปการีติ นานปฺปการสฺส ปาปกมฺมสฺส การโก ปุคฺคโล ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, กตํ ปาป’’นฺติ เอกํเสเนว มรณสมเย อิธ โสจติ, อิทมสฺส กมฺมโสจนํ. วิปากํ อนุภวนฺโต ปน เปจฺจ โสจติ. อิทมสฺส ปรโลเก วิปากโสจนํ. เอวํ โส อุภยตฺถ โสจติเยว. เตเนว การเณน ชีวมาโนเยว โส จุนฺทสูกริโกปิ โสจติ. ทิสฺวา กมฺมกิลิฏฺฐนฺติ อตฺตโน กิลิฏฺฐกมฺมํ ปสฺสิตฺวา นานปฺปการกํ วิลปนฺโต วิหญฺญตีติ.

その偈において、“悪をなす者”とは、様々の悪業を行う者のことである。“ああ、私は善いことをせず、悪いことをしてしまった”と、死に際に必ずこの世で悩む。これが彼の“業による悩み”である。報いを受けながら死後も悩む。これが彼の“他世における報いによる悩み”である。このように、彼は両方の世で悩むのである。その理由から、生きている間もその豚殺しのチュンダは悩んだのである。“自らの汚れた業を見て”とは、自らの汚れた不善業を見て、様々に嘆き悲しみ、苦しむという意味である。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

偈の終わりに、多くの人々が預流果（などの聖果）を得た。この法施は、多くの人々にとって有益なものとなった。

จุนฺทสูกริกวตฺถุ ทสมํ.

豚殺しチュンダの物語（第十）、完。

๑๑. ธมฺมิกอุปาสกวตฺถุ

11. 優婆塞ダンミカの物語

อิธ โมทตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ธมฺมิกอุปาสกํ อารพฺภ กเถสิ.

“この世で喜び”というこの法施は、師（仏陀）が祇園精舎に滞在されていたとき、優婆塞ダンミカについて説かれたものである。

สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจสตา ธมฺมิกอุปาสกา นาม อเหสุํ. เตสุ เอเกกสฺส ปญฺจ ปญฺจ อุปาสกสตานิ ปริวารา. โย เตสํ เชฏฺฐโก, ตสฺส สตฺต ปุตฺตา สตฺต ธีตโร. เตสุ เอเกกสฺส เอเกกา สลากยาคุ สลากภตฺตํ ปกฺขิกภตฺตํ นิมนฺตนภตฺตํ อุโปสถิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ วสฺสาวาสิกํ อโหสิ. เตปิ สพฺเพว อนุชาตปุตฺตา นาม อเหสุํ. อิติ จุทฺทสนฺนํ ปุตฺตานํ ภริยาย อุปาสกสฺสาติ โสฬส สลากยาคุอาทีนิ ปวตฺตนฺติ. อิติ โส สปุตฺตทาโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม ทานสํวิภาครโต อโหสิ. อถสฺส อปรภาเค โรโค อุปฺปชฺชิ, อายุสงฺขาโร ปริหายิ. โส ธมฺมํ โสตุกาโม ‘‘อฏฺฐ วา เม โสฬส วา ภิกฺขู เปเสถา’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ ปหิณิ. สตฺถา เปเสสิ. เต คนฺตฺวา ตสฺส มญฺจํ ปริวาเรตฺวา ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ นิสินฺนา. ‘‘ภนฺเต, อยฺยานํ เม ทสฺสนํ ทุลฺลภํ ภวิสฺสติ, ทุพฺพโลมฺหิ, เอกํ เม สุตฺตํ สชฺฌายถา’’ติ วุตฺเต ‘‘กตรํ สุตฺตํ โสตุกาโม อุปาสกา’’ติ? ‘‘สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ สติปฏฺฐานสุตฺต’’นฺติ วุตฺเต – ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติ [Pg.84] (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖) สุตฺตนฺตํ ปฏฺฐเปสุํ. ตสฺมึ ขเณ ฉหิ เทวโลเกหิ สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา สหสฺสสินฺธวยุตฺตา ทิยฑฺฒโยชนสติกา ฉ รถา อาคมึสุ. เตสุ ฐิตา เทวตา ‘‘อมฺหากํ เทวโลกํ เนสฺสาม, อมฺหากํ เทวโลกํ เนสฺสาม, อมฺโภ มตฺติกภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนํ คณฺหนฺโต วิย อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมิตุํ อิธ นิพฺพตฺตาหิ, อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมิตุํ อิธ นิพฺพตฺตาหี’’ติ วทึสุ. อุปาสโก ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต – ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาห. ภิกฺขู ‘‘อมฺเห วาเรตี’’ติ สญฺญาย ตุณฺหี อเหสุํ.

舎衛城（サーヴァッティ）には、五百人のダンミカという名の優婆塞たちがいたという。その一人ひとりに五百人の優婆塞たちが随行していた。彼らの中で最年長であった者には、七人の息子と七人の娘がいた。彼ら（子供たち）はそれぞれ、札付きの粥、札付きの食事、半月ごとの食事、招待の食事、布薩の日の食事、客僧のための食事、僧伽への食事、雨安居の供養を行っていた。彼らも皆、父の徳を継ぐ“随生子（あぬジャータ・プッタ）”であった。このように、十四人の子供たちと妻と優婆塞本人のために、十六の札付きの粥などの供養が続けられていた。このように彼は家族と共に持戒し、善き法を具え、施しを分かち合うことを喜んでいた。その後、彼に病が生じ、寿命の行が衰えた。彼は法を聞くことを望み、“八人あるいは十六人の比丘を遣わしてください”と師（仏陀）のもとへ使いを送った。師は比丘たちを遣わされた。彼らは行って彼の寝台を囲み、用意された座に座った。“大徳よ、聖者方にお会いできるのもこれが最後となるでしょう。私は衰弱しております。私のために一つの経典を唱えてください”と言うと、“優婆塞よ、どの経を聞きたいのか”と尋ねられた。“一切の諸仏が捨て去ることのない‘念処経（サティパッターナ・スッタ）’を聞きたいのです”と言うと、彼らは“比丘たちよ、この道は、衆生を浄化するための唯一の道である……”という経典を唱え始めた。その瞬間、六つの天界から、あらゆる装飾で飾られ、千頭の駿馬が引く、高さ百五十由旬（ヨージャナ）の六台の戦車がやって来た。それらに乗っていた神々（天人）は、“私たちの天界へ連れて行きましょう、私たちの天界へ連れて行きましょう！ 友よ、土の器を壊して金の器を受け取るように、私たちの天界で楽しむために、ここに生まれなさい！”と言った。優婆塞は法を聞く妨げになるのを嫌い、“待ちなさい、待ちなさい！”と言った。比丘たちは“私たちを止めているのだ”と思い、沈黙した。

อถสฺส ปุตฺตธีตโร ‘‘อมฺหากํ ปิตา ปุพฺเพ ธมฺมสฺสวเนน อติตฺโต อโหสิ, อิทานิ ปน ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา สชฺฌายํ กาเรตฺวา สยเมว วาเรติ, มรณสฺส อภายนกสตฺโต นาม นตฺถี’’ติ วิรวึสุ. ภิกฺขู ‘‘อิทานิ อโนกาโส’’ติ อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อุปาสโก โถกํ วีตินาเมตฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา ปุตฺเต ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา กนฺทถา’’ติ? ‘‘ตาต, ตุมฺเห ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺตา สยเมว วารยิตฺถ, อถ มยํ ‘มรณสฺส อภายนกสตฺโต นาม นตฺถี’ติ กนฺทิมฺหา’’ติ. ‘‘อยฺยา ปน กุหิ’’นฺติ? ‘‘‘อโนกาโส’ติ อุฏฺฐายาสนา ปกฺกนฺตา, ตาตา’’ติ. ‘‘นาหํ, อยฺเยหิ สทฺธึ กเถมี’’ติ วุตฺเต ‘‘อถ เกน สทฺธึ กเถถา’’ติ. ‘‘ฉหิ เทวโลเกหิ เทวตา ฉ รเถ อลงฺกริตฺวา อาทาย อากาเส ฐตฺวา ‘อมฺหาหิ เทวโลเก อภิรม, อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมา’ติ สทฺทํ กโรนฺติ, ตาหิ สทฺธึ กเถมี’’ติ. ‘‘กุหึ, ตาต, รถา, น มยํ ปสฺสามา’’ติ? ‘‘อตฺถิ ปน มยฺหํ คนฺถิตานิ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ตาตา’’ติ. ‘‘กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? ‘‘สพฺพโพธิสตฺตานํ พุทฺธมาตาปิตูนญฺจ วสิตฏฺฐานํ ตุสิตภวนํ รมณียํ, ตาตา’’ติ. ‘‘เตน หิ ‘ตุสิตภวนโต อาคตรเถ ลคฺคตู’ติ ปุปฺผทามํ ขิปถา’’ติ. เต ขิปึสุ. ตํ รถธุเร ลคฺคิตฺวา อากาเส โอลมฺพิ. มหาชโน ตเทว ปสฺสติ, รถํ น ปสฺสติ. อุปาสโก ‘‘ปสฺสเถตํ ปุปฺผทาม’’นฺติ วตฺวา, ‘‘อาม, ปสฺสามา’’ติ วุตฺเต – ‘‘เอตํ ตุสิตภวนโต อาคตรเถ โอลมฺพติ, อหํ ตุสิตภวนํ คจฺฉามิ, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, มม สนฺติเก นิพฺพตฺติตุกามา หุตฺวา มยา กตนิยาเมเนว ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ วตฺวา กาลํ กตฺวา รเถ ปติฏฺฐาสิ.

その時、彼の息子や娘たちは“私たちの父上は、以前は法を聴くことに飽きることがありませんでしたが、今は修行僧たちを招いて法を読誦させておきながら、自らそれを制止されました。死を恐れない者など、この世にはいないのだ”と言って泣き叫びました。修行僧たちは“今は法を説く機会ではない”と考え、座から立ち上がって立ち去りました。在家信者のタンミカは、しばらくして正気を取り戻すと、子供たちに“なぜ泣いているのか”と尋ねました。“父上、あなたは修行僧の方々を招いて法を聴いていたのに、ご自身でそれを制止なさいました。それで私たちは、死を恐れない者などいないのだと思って泣いたのです”。“では、尊者たちはどこへ行かれたのか”。“‘機会ではない’と言って、座から立ち上がって行かれました、父上”。“私は尊者たちと話していたのではない”と彼が言うと、“それでは、誰と話しておられたのですか”と尋ねました。“六つの天界から神々が六台の車を飾り立てて持ってきて、空中に留まり、‘私たちの天界で楽しみなさい、私たちの天界で楽しみなさい’と声を上げているのだ。私はその神々と話していたのだ”。“父上、その車はどこにあるのですか。私たちには見えません”。“私に編んだ花輪はあるか”。“あります、父上”。“どの天界が美しい（喜ばしい）か”。“すべての菩薩や仏陀のご両親が住まわれる兜率天が、美しく喜ばしい場所です、父上”。“それならば、‘兜率天から来た車に掛かれ’と言って、花輪を投げなさい”。彼らが投げると、その花輪は車の先端に掛かって空中にぶら下がりました。人々はその花輪だけを見、車は見えませんでした。信者は“この花輪が見えるか”と問い、“はい、見えます”と答えられると、“これは兜率天から来た車にぶら下がっているのだ。私は兜率天へ行く。お前たちは心配してはならない。私のそばに生まれたいなら、私がした通りに功徳を積み続けなさい”と言い残して亡くなり、車の上に天人として現れました。

ตาวเทวสฺส [Pg.85] ติคาวุตปฺปมาโณ สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิโต อตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาเรสิ, ปญฺจวีสติโยชนิกํ กนกวิมานํ ปาตุรโหสิ. เตปิ ภิกฺขู วิหารํ อนุปฺปตฺเต สตฺถา ปุจฺฉิ – ‘‘สุตา, ภิกฺขเว, อุปาสเกน ธมฺมเทสนา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, อนฺตราเยว ปน ‘อาคเมถา’ติ วาเรสิ. อถสฺส ปุตฺตธีตโร กนฺทึสุ. มยํ ‘อิทานิ อโนกาโส’ติ อุฏฺฐายาสนา นิกฺขนฺตา’’ติ. ‘‘น โส, ภิกฺขเว, ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถสิ, ฉหิ เทวโลเกหิ เทวตา ฉ รเถ อลงฺกริตฺวา อาหริตฺวา ตํ อุปาสกํ ปกฺโกสึสุ. โส ธมฺมเทสนาย อนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต ตาหิ สทฺธึ กเถสี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อิทานิ กุหึ นิพฺพตฺโต’’ติ? ‘‘ตุสิตภวเน, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อิทานิ อิธ ญาติมชฺเฌ โมทมาโน วิจริตฺวา อิทาเนว คนฺตฺวา ปุน โมทนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺโต’’ติ. ‘‘อาม, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา หิ คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา สพฺพตฺถ โมทนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

その瞬間に、彼には三ガヴータの大きさで、六十台の荷車に積むほどの装飾品で飾られた身体が生じました。千人の天女が彼を取り囲み、二十五ヨージャナに及ぶ黄金の宮殿が現れました。修行僧たちが精舎に到着すると、師（仏陀）は“修行僧たちよ、信者の法話を聴いたか”と尋ねました。“はい、世尊よ。しかし途中で‘待ってください’と言って、彼は法話を制止しました。それで彼の子供たちが泣きました。私たちは‘今は機会ではない’と考えて座から立ち、出てまいりました”。“修行僧たちよ、彼はあなた方と話していたのではない。六つの天界から神々が六台の車を飾り立てて持ってきて、その信者を招いたのだ。彼は法話の妨げを望まず、神々と話していたのだ”。“世尊よ、そうなのですか”。“修行僧たちよ、その通りである”。“彼は今、どこに生まれたのですか”。“修行僧たちよ、兜率天に生まれた”。“世尊よ、彼は今、この世で親族の中で喜びながら過ごし、今またあの世へ行って再び喜びの場所に生まれたのですね”。“修行僧たちよ、その通りである。不放逸な者は、在家であれ出家であれ、あらゆる場所で喜ぶのである”と言って、師は次の詩を唱えられました。

๑๖.

16.

‘‘อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ,กตปุญฺโญ อุภยตฺถ โมทติ;

โส โมทติ โส ปโมทติ,ทิสฺวา กมฺมวิสุทฺธิมตฺตโน’’ติ.

“この世で悦び、後の世で悦ぶ。功徳を積んだ者は両方の世で悦ぶ。自らの清らかな業を見て、彼は悦び、さらに大いに悦ぶ。”

ตตฺถ กตปุญฺโญติ นานปฺปการสฺส กุสลสฺส การโก ปุคฺคโล ‘‘อกตํ วต เม ปาปํ, กตํ เม กลฺยาณ’’นฺติ อิธ กมฺมโมทเนน, เปจฺจ วิปากโมทเนน โมทติ. เอวํ อุภยตฺถ โมทติ นาม. กมฺมวิสุทฺธินฺติ ธมฺมิกอุปาสโกปิ อตฺตโน กมฺมวิสุทฺธึ ปุญฺญกมฺมสมฺปตฺตึ ทิสฺวา กาลกิริยโต ปุพฺเพ อิธโลเกปิ โมทติ, กาลํ กตฺวา อิทานิ ปรโลเกปิ อติโมทติเยวาติ.

その詩の“功徳を積んだ者（katapuñño）”とは、多種多様な善業を行った人のことであり、“実に、私は悪を行わず、善を行った”と、この世では善業を念じて喜ぶことにより、後の世ではその果報を享受して喜ぶことにより、悦ぶのである。このように“両方の世で悦ぶ”という。“業の清らかさ（kammavisuddhiṃ）”については、タンミカ在家信者もまた、自らの業の清らかさ、すなわち功徳という業の成就を見て、臨終の前にこの世でも悦び、死して今は後の世においても、ただひたすらに悦んでいるのである。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

この詩の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。人々に利益のある法話となった。

ธมฺมิกอุปาสกวตฺถุ เอกาทสมํ.

第十一、タンミカ在家信者の物語、完。

๑๒. เทวทตฺตวตฺถุ

12. 第十二、デーヴァダッタの物語。

อิธ [Pg.86] ตปฺปตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ.

“ここで苦しむ（idha tappatī）”というこの法話を、師はジェータ林（祇園精舎）に滞在している際、デーヴァダッタに関連して説かれた。

เทวทตฺตสฺส วตฺถุ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ปถวิปฺปเวสนา เทวทตฺตํ อารพฺภ ภาสิตานิ สพฺพานิ ชาตกานิ วิตฺถาเรตฺวา กถิตํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – สตฺถริ อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคโม อตฺถิ. ตํ นิสฺสาย อนุปิยมฺพวเน วิหรนฺเตเยว ตถาคตสฺส ลกฺขณปฏิคฺคหณทิวเสเยว อสีติสหสฺเสหิ ญาติกุเลหิ ‘‘ราชา วา โหตุ, พุทฺโธ วา, ขตฺติยปริวาโรว วิจริสฺสตี’’ติ อสีติสหสฺสปุตฺตา ปฏิญฺญาตา. เตสุ เยภุยฺเยน ปพฺพชิเตสุ ภทฺทิยํ นาม ราชานํ, อนุรุทฺธํ, อานนฺทํ, ภคุํ, กิมิลํ, เทวทตฺตนฺติ อิเม ฉ สกฺเย อปพฺพชนฺเต ทิสฺวา, ‘‘มยํ อตฺตโน ปุตฺเต ปพฺพาเชม, อิเม ฉ สกฺยา น ญาตกา มญฺเญ, กสฺมา น ปพฺพชนฺตี’’ติ? กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. อถ โข มหานาโม สกฺโย อนุรุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ตาต, อมฺหากํ กุลา ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตฺวํ วา ปพฺพช, อหํ วา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. โส ปน สุขุมาโล โหติ สมฺปนฺนโภโค, ‘‘นตฺถี’’ติ วจนมฺปิ เตน น สุตปุพฺพํ. เอกทิวสญฺหิ เตสุ ฉสุ ขตฺติเยสุ คุฬกีฬํ กีฬนฺเตสุ อนุรุทฺโธ ปูเวน ปราชิโต ปูวตฺถาย ปหิณิ, อถสฺส มาตา ปูเว สชฺเชตฺวา ปหิณิ. เต ขาทิตฺวา ปุน กีฬึสุ. ปุนปฺปุนํ ตสฺเสว ปราชโย โหติ. มาตา ปนสฺส ปหิเต ปหิเต ติกฺขตฺตุํ ปูเว ปหิณิตฺวา จตุตฺถวาเร ‘‘ปูวา นตฺถี’’ติ ปหิณิ. โส ‘‘นตฺถี’’ติ วจนสฺส อสุกปุพฺพตฺตา ‘‘เอสาเปกา ปูววิกติ ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน ‘‘นตฺถิปูวํ เม อาหรถา’’ติ เปเสสิ. มาตา ปนสฺส ‘‘นตฺถิปูวํ กิร, อยฺเย, เทถา’’ติ วุตฺเต, ‘‘มม ปุตฺเตน ‘นตฺถี’ติ ปทํ น สุตปุพฺพํ, อิมินา ปน อุปาเยน นํ เอตมตฺถํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ตุจฺฉํ สุวณฺณปาตึ อญฺญาย สุวณฺณปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา เปเสสิ. นครปริคฺคาหิกา เทวตา จินฺเตสุํ – ‘‘อนุรุทฺธสกฺเยน อนฺนภารกาเล อตฺตโน ภาคภตฺตํ อุปริฏฺฐปจฺเจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ‘‘‘นตฺถี’ติ เม วจนสฺส สวนํ มา โหตุ, โภชนุปฺปตฺติฏฺฐานชานนํ มา ‘โหตู’ติ ปตฺถนา กตา, สจายํ ตุจฺฉปาตึ ปสฺสิสฺสติ, เทวสมาคมํ ปวิสิตุํ น ลภิสฺสาม, สีสมฺปิ โน สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ. อถ [Pg.87] นํ ปาตึ ทิพฺพปูเวหิ ปุณฺณํ อกํสุ. กสฺสา คุฬมณฺฑเล ฐเปตฺวา อุคฺฆาฏิตมตฺตาย ปูวคนฺโธ สกลนคเร ฉาเทตฺวา ฐิโต. ปูวขณฺฑํ มุเข ฐปิตมตฺตเมว สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ อนุผริ.

デーヴァダッタの物語は、彼が出家した時から大地に飲み込まれるまでの間、デーヴァダッタに関して説かれたすべての本生譚（ジャータカ）を詳しく述べて語られている。ここに記すのは、その要約である。師（仏陀）がマッラ人のアヌピヤという名の町におられた時のことである。その町を拠点とし、アヌピヤのマンゴー園に滞在されていた時のこと、如来の相（三十二相）を鑑定した日に、八万の親族の家々によって、“（この王子は）王になるにせよ、仏陀になるにせよ、常に王族の供を連れて歩まれるであろう”と、八万人の息子たちが（付き添いとして出家させることが）約束された。彼らの多くが出家した中で、バッディヤ王、アヌルッダ、アーナンダ、バグ、キミラ、デーヴァダッタというこれら六人のシャーキヤ族の王子たちが出家していないのを見て、親族たちは“私たちは自分の息子たちを出家させたが、これら六人のシャーキヤ族は親族ではないのだろうか。なぜ出家しないのか”という話を始めた。そこで、シャーキヤ族のマハーナーマがアヌルッダのもとへ行き、“親愛なる弟よ、私たちの家系には出家者がいない。おまえが出家するか、私が出家するかしよう”と言った。しかし、彼は非常に繊細で豊かな暮らしをしており、“（何も）無い”という言葉さえ、それまで聞いたことがなかった。実際、ある日、これら六人の王族が石蹴り遊び（あるいは実を投げる遊び）をしていた時、アヌルッダは菓子を賭けて負け、菓子のために（使いを）送った。すると、彼の母は菓子を準備して送った。彼らはそれを食べて、再び遊んだ。何度も何度も彼が負けた。母は使いが送られてくるたびに三度までは菓子を送ったが、四度目には“菓子は無い（ナッティ・プーヴァ）”と伝えて（使いを）送った。彼は“無い（ナッティ）”という言葉を聞いたことがなかったため、“これも一種の菓子の名前に違いない”と思い込み、“‘無い菓子’を私に持ってきなさい”と言って使いを送った。母は使いから“奥様、‘無い菓子’をくださいと言っています”と言われ、“私の息子は‘無い’という言葉を聞いたことがないのだ。この方法で彼にその意味を知らせよう”と考え、空の金の皿に別の金の皿を被せて送った。街の守護神たちは考えた。“シャーキヤ族のアヌルッダは、かつてアンナバーラであった時に、自分の分の食事をウパリッタ辟支仏（びゃくしぶつ）に布施して、‘私に“無い”という言葉を聞かせないでください、食べ物の出所を知る必要がないようにしてください’と誓願を立てた。もし彼がこの空の皿を見るようなことになれば、私たちは神々の集会に入ることができなくなり、私たちの頭も七つに割れてしまうだろう”。そこで、彼らはその皿を天界の菓子で満たした。遊び場にその皿が置かれ、蓋が開けられるやいなや、菓子の香りが街全体を覆うように広がった。菓子の破片を口に入れるやいなや、七千の味覚を伝える神経の隅々にまでその味が広がった。

โส จินฺเตสิ – ‘‘นาหํ มาตุ ปิโย, เอตฺตกํ เม กาลํ อิมํ นตฺถิปูวํ นาม น ปจิ, อิโต ปฏฺฐาย อญฺญํ ปูวํ นาม น ขาทิสฺสามี’’ติ, โส เคหํ คนฺตฺวาว มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, ตุมฺหากํ อหํ ปิโย, อปฺปิโย’’ติ? ‘‘ตาต, เอกกฺขิโน อกฺขิ วิย จ หทยํ วิย จ อติวิย ปิโย เม อโหสี’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ นตฺถิ ปูวํ น ปจิตฺถ, อมฺมา’’ติ? สา จูฬูปฏฺฐากํ ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ ปาติยํ, ตาตา’’ติ? ‘‘ปริปุณฺณา, อยฺเย, ปาติ ปูเวหิ, เอวรูปา ปูวา นาม เม น ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ อาโรเจสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ปุญฺญวา กตาภินีหาโร ภวิสฺสติ, เทวตาหิ ปาตึ ปูเรตฺวา ปูวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘อถ นํ ปุตฺโต, อมฺม, อิโต ปฏฺฐายาหํ อญฺญํ ปูวํ นาม น ขาทิสฺสามิ, นตฺถิปูวเมว ปเจยฺยาสี’’ติ. สาปิสฺส ตโต ปฏฺฐาย ‘‘ปูวํ ขาทิตุกาโมมฺหี’’ติ วุตฺเต ตุจฺฉปาติเมว อญฺญาย ปาติยา ปฏิกุจฺฉิตฺวา เปเสสิ. ยาว อคารมชฺเฌ วสิ, ตาวสฺส เทวตาว ปูเว ปหิณึสุ.

彼は考えた。“母上は私を愛していないのだ。これほど長い間、この‘無い菓子’を私に作ってくれなかったのだから。これからは、他のいかなる菓子も食べず（‘無い菓子’だけを食べよう）”。彼は家へ帰るとすぐに母に尋ねた。“母上、あなたは私を愛していますか、それとも愛していませんか？”“息子よ、一つしかない目や心臓のように、おまえは私にとってこの上なく愛おしい存在ですよ”。“それなら母上、なぜこれほど長い間、私のために‘無い菓子’を作ってくれなかったのですか？”。母は若い召使いに尋ねた。“息子よ、皿の中に何かあったのか？”“奥様、皿は菓子で満ちていました。あのような素晴らしい菓子は今まで見たことがありません”と報告した。母は考えた。“私の息子は功徳があり、前世で誓願を立てた者に違いない。神々が皿を満たして菓子を届けてくれたのだろう”。そこで息子は言った。“母上、これからは他のいかなる菓子も食べません。‘無い菓子’だけを作ってください”。それ以来、彼が“菓子を食べたい”と言うと、母は空の皿に別の皿を被せて送った。彼が在家で暮らしている間、神々が常に菓子を届けてくれたのである。

โส เอตฺตกมฺปิ อชานนฺโต ปพฺพชฺชํ นาม กึ ชานิสฺสติ? ตสฺมา ‘‘กา เอสา ปพฺพชฺชา นามา’’ติ ภาตรํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โอหาริตเกสมสฺสุนา กาสายนิวตฺเถน กฏฺฐตฺถรเก วา พิทลมญฺจเก วา นิปชฺชิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺเตน วิหริตพฺพํ. เอสา ปพฺพชฺชา นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภาติก, อหํ สุขุมาโล. นาหํ สกฺขิสฺสามิ ปพฺพชิตุ’’นฺติ อาห. ‘‘เตน หิ, ตาต, กมฺมนฺตํ อุคฺคเหตฺวา ฆราวาสํ วส. น หิ สกฺกา อมฺเหสุ เอเกน อปพฺพชิตุ’’นฺติ. อถ นํ ‘‘โก เอส กมฺมนฺโต นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ภตฺตุฏฺฐานฏฺฐานมฺปิ อชานนฺโต กุลปุตฺโต กมฺมนฺตํ นาม กึ ชานิสฺสตี’’ติ? เอกทิวสญฺหิ ติณฺณํ ขตฺติยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ภตฺตํ นาม กุหึ อุฏฺฐหตี’’ติ? กิมิโล อาห – ‘‘โกฏฺเฐ อุฏฺฐหตี’’ติ. อถ นํ ภทฺทิโย ‘‘ตฺวํ ภตฺตสฺส อุฏฺฐานฏฺฐานํ น ชานาสิ, ภตฺตํ นาม อุกฺขลิยํ อุฏฺฐหตี’’ติ อาห. อนุรุทฺโธ ‘‘ตุมฺเห ทฺเวปิ น ชานาถ, ภตฺตํ นาม รตนมกุฬาย สุวณฺณปาติยํ อุฏฺฐหตี’’ติ อาห.

このようなこと（菓子の出所）さえ知らない彼に、出家ということがどうしてわかるだろうか。そこで、彼は“出家とは何ですか”と兄に尋ねた。“髪と髭を剃り、黄褐色の衣をまとい、板敷きや竹の寝台に横たわり、托鉢に歩いて生活することだ。これが出家というものだ”と言われると、彼は“兄上、私は繊細です。私に出家することはできません”と言った。“それなら弟よ、家業を学んで家を守りなさい。私たちのうち一人が出家しないわけにはいかないのだから”。すると彼は“その家業（仕事）とは何ですか”と尋ねた。食事（米飯）の出所さえ知らない良家の息子が、どうして仕事というものを知っているだろうか。実際、ある日、三人の王族の間で“食事はどこから生じるのか”という話になった。キミラは“穀物倉から生じる”と言った。するとバッディヤは“君は食事の出所を知らない。食事は鍋から生じるのだ”と言った。アヌルッダは“君たちは二人とも知らないのだな。食事は宝石で飾られた金の皿から生じるのだ”と言った。

เตสุ [Pg.88] กิร เอกทิวสํ กิมิโล โกฏฺฐโต วีหี โอตาริยมาเน ทิสฺวา, ‘‘เอเต โกฏฺเฐเยว ชาตา’’ติ สญฺญี อโหสิ. ภทฺทิโย เอกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วฑฺฒิยมานํ ทิสฺวา ‘‘อุกฺขลิยญฺเญว อุปฺปนฺน’’นฺติ สญฺญี อโหสิ. อนุรุทฺเธน ปน เนว วีหี โกฏฺเฏนฺตา, น ภตฺตํ ปจนฺตา, น วฑฺเฒนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา, วฑฺเฒตฺวา ปน ปุรโต ฐปิตเมว ปสฺสติ. โส ภุญฺชิตุกามกาเล ‘‘ภตฺตํ ปาติยํ อุฏฺฐหตี’’ติ สญฺญมกาสิ. เอวํ ตโยปิ เต ภตฺตุฏฺฐานฏฺฐานํ น ชานนฺติ. เตนายํ ‘‘โก เอส กมฺมนฺโต นามา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ปฐมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพ’’นฺติอาทิกํ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร กตฺตพฺพํ กิจฺจํ สุตฺวา, ‘‘กทา กมฺมนฺตานํ อนฺโต ปญฺญายิสฺสติ, กทา มยํ อปฺโปสฺสุกฺกา โภเค ภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตตาย อกฺขาตาย ‘‘เตน หิ ตฺวญฺเญว ฆราวาสํ วส, น มยฺหํ เอเตนตฺโถ’’ติ มาตรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อนุชานาหิ มํ, อมฺม, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาย นานปฺปกาเรหิ ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา, ‘‘สเจ เต สหายโก ภทฺทิยราชา ปพฺพชิสฺสติ, เตน สทฺธึ ปพฺพชาหี’’ติ วุตฺเต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘มม โข, สมฺม, ปพฺพชฺชา ตว ปฏิพทฺธา’’ติ วตฺวา ตํ นานปฺปกาเรหิ สญฺญาเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชนตฺถาย ปฏิญฺญํ คณฺหิ.

伝えられるところによれば、ある日、キミラ（カピラ）は穀物倉から籾が運び出されるのを見て、“これら（の米）は穀物倉の中に生じるのだ”という認識を抱いた。バッディヤはある日、釜から飯が盛られるのを見て、“釜の中に生じるのだ”という認識を抱いた。一方、アヌルッダは、籾を搗くことも、飯を炊くことも、盛ることも、かつて一度も見たことがなく、ただ盛られて自分の前に置かれたものを見るだけであった。彼は、食事をしたい時に“飯は皿の中に現れるのだ”という認識を抱いた。このように、三人は誰も飯の出所を知らなかった。それゆえ、アヌルッダは“この仕事（家業）とは何なのか”と尋ね、“まず田を耕すべきである”といった、毎年毎年行わなければならない務めについて聞き、“いつ仕事の終わりが見えるのか。いつ我々は煩わされることなく諸々の享楽を享受できるのか”と言った。仕事に終わりがなく、尽きることがないことから、“それでは、あなた（兄のマハーナーマ）こそが在家の生活を送りなさい。私にはこれ（在家生活）は必要ありません”と言い、母のもとへ行って、“お母様、私を許してください。私は出家します”と言った。母に色々な理由で三度拒まれたが、“もしお前の友であるバッディヤ王が出家するなら、彼と一緒に（出家しに）行きなさい”と言われると、彼のもとへ行き、“友よ、私の出家はあなたにかかっている”と言って、様々な方法で彼を納得させ、七日目に自分と共に出家することの約束を取り付けた。

ตโต ภทฺทิโย สกฺยราชา อนุรุทฺโธ อานนฺโท ภคุ กิมิโล เทวทตฺโตติ อิเม ฉ ขตฺติยา อุปาลิกปฺปกสตฺตมา เทวา วิย ทิพฺพสมฺปตฺตึ สตฺตาหํ สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตา วิย จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิตฺวา ปรวิสยํ ปตฺวา ราชาณาย เสนํ นิวตฺตาเปตฺวา ปรวิสยํ โอกฺกมึสุ. ตตฺถ ฉ ขตฺติยา อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา, ‘‘หนฺท ภเณ, อุปาลิ, นิวตฺตสฺสุ, อลํ เต เอตฺตกํ ชีวิกายา’’ติ ตสฺส อทํสุ. โส เตสํ ปาทมูเล ปริวตฺติตฺวา ปริเทวิตฺวา เตสํ อาณํ อติกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโต อุฏฺฐาย ตํ คเหตฺวา นิวตฺติ. เตสํ ทฺวิธา ชาตกาเล, วนํ อาโรทนปฺปตฺตํ วิย ปถวีกมฺปมานาการปฺปตฺตา วิย อโหสิ. อุปาลิ กปฺปโกปิ โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ‘‘จณฺฑา โข สากิยา, ‘อิมินา กุมารา นิปฺปาติตา’ติ ฆาเตยฺยุมฺปิ มํ. อิเม หิ นาม สกฺยกุมารา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย อิมานิ อนคฺฆานิ อาภรณานิ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิสฺสนฺติ, กิมงฺคํ [Pg.89] ปนาห’’นฺติ ภณฺฑิกํ โอมุญฺจิตฺวา ตานิ อาภรณานิ รุกฺเข ลคฺเคตฺวา ‘‘อตฺถิกา คณฺหนฺตู’’ติ วตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตหิ ‘‘กสฺมา นิวตฺโตสี’’ติ ปุฏฺโฐ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถ นํ เต อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘มยํ, ภนฺเต, สากิยา นาม มานนิสฺสิตา, อยํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ ปริจารโก, อิมํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชถ, มยมสฺส อภิวาทนาทีนิ กริสฺสาม, เอวํ โน มาโน นิมฺมานายิสฺสตี’’ติ วตฺวา ตํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ปพฺพชึสุ. เตสุ อายสฺมา ภทฺทิโย เตเนว อนฺตรวสฺเสน เตวิชฺโช อโหสิ. อายสฺมา อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุโก หุตฺวา ปจฺฉา มหาวิตกฺกสุตฺตํ (อ. นิ. ๘.๓๐) สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อายสฺมา อานนฺโท โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. ภคุตฺเถโร จ กิมิลตฺเถโร จ อปรภาเค วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เทวทตฺโต โปถุชฺชนิกํ อิทฺธึ ปตฺโต.

その後、バッディヤ・サキャ王、アヌルッダ、アーナンダ、バグ、キミラ、デーヴァダッタという六人の刹帝利たちは、理髪師ウパーリを七人目として、神々のように天界の如き幸運を七日間享受し、庭園へ行くかのように四軍を率いて出発し、他国へ至ると王命によって軍を帰らせて他国へ入った。そこで六人の刹帝利たちは各々の装身具を脱いで包みにまとめ、“さあ、ウパーリよ、帰りなさい。これだけあればお前の生計には十分だ”と言って彼に与えた。彼は彼らの足元に身を投げ、嘆き悲しんだが、彼らの命令に背くことができず、立ち上がってそれを受け取り、引き返した。彼らが二手に別れた時、森は泣き叫んでいるかのようであり、大地は震えんばかりの有様であった。理髪師ウパーリも少し行ってから引き返し、“サキャ族の人々は気性が激しい。‘この者が王子たちを殺した’と言って、私を殺すかもしれない。これらのサキャの王子たちでさえ、このような幸運を捨て、これらの高価な装身具を唾の塊のように投げ捨てて出家するのだ。ましてや、どうして私は（出家せずにいられようか）”と考え、包みを解いてそれらの装身具を木に掛け、“望む者が取るがよい”と言って、彼らのもとへ行き、彼らに“なぜ戻ってきたのか”と問われると、その理由を告げた。そこで彼らは彼を連れて世尊のもとへ行き、世尊を礼拝してこう申し上げた。“願わくは世尊よ、我らサキャ族は慢心の強い者たちです。このウパーリは長きにわたり我らに仕えてきた者です。彼をまず最初に出家させてください。我らは彼に礼拝などを行います。そうすれば、我らの慢心は消え去るでしょう”。こうして、まず彼を出家させ、後に自分たちも出家した。彼らのうち、尊者バッディヤはその安居の期間中に三明を得た。尊者アヌルッダは天眼を得て、後に大思考経（マハープリサヴィタッカ・スッタ）を聞いて阿羅漢果に達した。尊者アーナンダは預流果に止まった。尊者バグと尊者キミラは、後にヴィパッサナー（観）を修めて阿羅漢果に達した。デーヴァダッタは凡夫の神通力を得た。

อปรภาเค สตฺถริ โกสมฺพิยํ วิหรนฺเต สสาวกสงฺฆสฺส ตถาคตสฺส มหนฺโต ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติ. วตฺถเภสชฺชาทิหตฺถา มนุสฺสา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘กุหึ สตฺถา, กุหึ สาริปุตฺตตฺเถโร, กุหึ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, กุหึ มหากสฺสปตฺเถโร, กุหึ ภทฺทิยตฺเถโร, กุหึ อนุรุทฺธตฺเถโร, กุหึ อานนฺทตฺเถโร, กุหึ ภคุตฺเถโร, กุหึ กิมิลตฺเถโร’’ติ อสีติมหาสาวกานํ นิสินฺนฏฺฐานํ โอโลเกนฺตา วิจรนฺติ. ‘‘เทวทตฺตตฺเถโร กุหึ นิสินฺโน วา, ฐิโต วา’’ติ ปุจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อหมฺปิ เอเตหิ สทฺธิญฺเญว ปพฺพชิโต, เอเตปิ ขตฺติยปพฺพชิตา, อหมฺปิ ขตฺติยปพฺพชิโต, ลาภสกฺการหตฺถา มนุสฺสา เอเตเยว ปริเยสนฺติ, มม นามํ คเหตาปิ นตฺถิ. เกน นุ โข สทฺธึ เอกโต หุตฺวา กํ ปสาเทตฺวา มม ลาภสกฺการํ นิพฺพตฺเตยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข ราชา พิมฺพิสาโร ปฐมทสฺสเนเนว เอกาทสหิ นหุเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต, น สกฺกา เอเตน สทฺธึ เอกโต ภวิตุํ, โกสลรญฺญาปิ สทฺธึ น สกฺกา ภวิตุํ. อยํ โข ปน รญฺโญ ปุตฺโต อชาตสตฺตุ กุมาโร กสฺสจิ คุณโทเส น ชานาติ, เอเตน สทฺธึ เอกโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส โกสมฺพิโต ราชคหํ คนฺตฺวา กุมารกวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา จตฺตาโร อาสีวิเส จตูสุ หตฺถปาเทสุ เอกํ คีวาย ปิลนฺธิตฺวา [Pg.90] เอกํ สีเส จุมฺพฏกํ กตฺวา เอกํ เอกํสํ กริตฺวา อิมาย อหิเมขลาย อากาสโต โอรุยฺห อชาตสตฺตุสฺส อุจฺฉงฺเค นิสีทิตฺวา เตน ภีเตน ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ เทวทตฺโต’’ติ วตฺวา ตสฺส ภยวิโนทนตฺถํ ตํ อตฺตภาวํ ปฏิสํหริตฺวา สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร ปุรโต ฐตฺวา ตํ ปสาเทตฺวา ลาภสกฺการํ นิพฺพตฺเตสิ. โส ลาภสกฺการาภิภูโต ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ ปาปกํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สห จิตฺตุปฺปาเทน อิทฺธิโต ปริหายิตฺวา สตฺถารํ เวฬุวนวิหาเร สราชิกาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา อญฺชลึ ปคฺคยฺห – ‘‘ภควา, ภนฺเต, เอตรหิ ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก, อปฺโปสฺสุกฺโก ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุญฺชตุ, อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามิ, นิยฺยาเทถ เม ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติ วตฺวา สตฺถารา เขฬาสกวาเทน อปสาเทตฺวา ปฏิกฺขิตฺโต อนตฺตมโน อิมํ ปฐมํ ตถาคเต อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามิ.

後に、世尊がコーサンビーに滞在しておられた際、弟子たちの僧団を伴った如来に、多大な利養と供養が生じた。衣や薬などを手にした人々が精舎に入り、“世尊はどこにおられますか。サーリプッタ長老はどこにおられますか。マハーモッガラーナ長老はどこにおられますか。マハーカーッサパ長老はどこにおられますか。バッディヤ長老はどこにおられますか。アヌルッダ長老はどこにおられますか。アーナンダ長老はどこにおられますか。バグ長老はどこにおられますか。キミラ長老はどこにおられますか”と問い、八十の大弟子の居場所を探して歩き回った。“デーヴァダッタ長老はどこに座っておられるか、あるいは立っておられるか”と尋ねる者は一人もいなかった。彼はこう考えた。“私も彼らと共に共に出家した。彼らも王族の出身であり、私も王族の出身である。しかし、供養の品を手にした人々は彼らばかりを捜し、私の名前を呼ぶ者さえいない。いったい誰と協力し、誰を信服させれば、自分に利養と供養を生じさせることができるだろうか”。そこで彼は次のように考えた。“このビンビサーラ王は、初めて（仏に）まみえただけで、十一万の人々と共に預流果に達している。彼と結託することはできない。コーサラ王とも結託することはできない。しかし、王の息子であるこのアジャータサットゥ王子は、まだ誰の徳も過失も知らない。この王子と結託しよう”。彼はコーサンビーから王舎城へ行き、少年の姿に変装し、四匹の毒蛇を両手足に、一匹を首に飾りとして巻きつけ、一匹を頭の上に輪のように載せ、一匹を肩に掛けて、この蛇の装飾をまとって空から舞い降り、アジャータサットゥ王子の膝の上に座った。王子が恐れて“お前は誰だ”と言うと、“私はデーヴァダッタだ”と言い、王子の恐怖を取り除くためにその姿を消し、大衣と鉢と衣を身につけた姿で王子の前に立ち、彼を心酔させて利養と供養を得ることに成功した。彼は利養と供養に目がくらみ、“私が比丘僧団を統率しよう”という悪心を抱いた。その心を抱くと同時に神通力を失った。彼は、王を含む大衆に法を説いておられる世尊を竹林精舎に訪ね、礼拝して座から立ち、合掌して言った。“世尊よ、今やあなたは老い、高齢となり、老境に達しておられます。どうか心静かに、現世の安楽である果等至に専念してください。私が比丘僧団を統率いたします。私に比丘僧団を委ねてください”。世尊が“（他人の）吐いた唾を飲み込む者”という言葉で叱責し、拒絶されたため、彼は不満を抱き、如来に対して初めての恨みを抱いて去って行った。

อถสฺส ภควา ราชคเห ปกาสนียกมฺมํ กาเรสิ. โส ‘‘ปริจฺจตฺโต ทานิ อหํ สมเณน โคตเมน, อิทานิสฺส อนตฺถํ กริสฺสามี’’ติ อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ปุพฺเพ โข, กุมาร, มนุสฺสา ทีฆายุกา, เอตรหิ อปฺปายุกา. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ตฺวํ กุมาโรว สมาโน กาลํ กเรยฺยาสิ, เตน หิ ตฺวํ, กุมาร, ปิตรํ หนฺตฺวา ราชา โหหิ, อหํ ภควนฺตํ หนฺตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตสฺมึ รชฺเช ปติฏฺฐิเต ตถาคตสฺส วธาย ปุริเส ปโยเชตฺวา เตสุ โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา นิวตฺเตสุ สยํ คิชฺฌกูฏปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา, ‘‘อหเมว สมณํ โคตมํ ชีวิตา โวโรเปสฺสามี’’ติ สิลํ ปวิชฺฌิตฺวา รุหิรุปฺปาทกกมฺมํ กตฺวา อิมินาปิ อุปาเยน มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน นาฬาคิรึ วิสฺสชฺชาเปสิ. ตสฺมึ อาคจฺฉนฺเต อานนฺทตฺเถโร อตฺตโน ชีวิตํ สตฺถุ ปริจฺจชิตฺวา ปุรโต อฏฺฐาสิ. สตฺถา นาคํ ทเมตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อเนกสหสฺเสหิ อุปาสเกหิ อภิหฏํ มหาทานํ ปริภุญฺชิตฺวา ตสฺมึ ทิวเส สนฺนิปติตานํ อฏฺฐารสโกฏิสงฺขาตานํ ราชคหวาสีนํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมเย ชาเต ‘‘อโห อายสฺมา อานนฺโท มหาคุโณ, ตถารูเป นาม หตฺถินาเค อาคจฺฉนฺเต อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา [Pg.91] สตฺถุ ปุรโตว อฏฺฐาสี’’ติ เถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพเปส มมตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชิเยวา’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ยาจิโต จูฬหํส (ชา. ๑.๑๕.๑๓๓ อาทโย; ๒.๒๑.๑ อาทโย) – มหาหํส (ชา. ๒.๒๑.๘๙ อาทโย) – กกฺกฏกชาตกานิ (ชา. ๑.๓.๔๙ อาทโย) กเถสิ. เทวทตฺตสฺสาปิ กมฺมํ เนว ปากฏํ, ตถา รญฺโญ มาราปิตตฺตา, น วธกานํ ปโยชิตตฺตา น สิลาย ปวิทฺธตฺตา ปากฏํ อโหสิ, ยถา นาฬาคิริหตฺถิโน วิสฺสชฺชิตตฺตา. ตทา หิ มหาชโน ‘‘ราชาปิ เทวทตฺเตเนว มาราปิโต, วธโกปิ ปโยชิโต, สิลาปิ อปวิทฺธา. อิทานิ ปน เตน นาฬาคิริ วิสฺสชฺชาปิโต, เอวรูปํ นาม ปาปกํ คเหตฺวา ราชา วิจรตี’’ติ โกลาหลมกาสิ.

その後、世尊は王舎城において彼（デーヴァダッタ）に対する布告の儀を行わせた。彼は“今や私は沙門ゴータマに見捨てられた。これからは彼の不利益になることをしてやろう”と考え、アジャータサットゥ王子のもとへ行き、こう言った。“王子よ、昔の人間は長寿でしたが、今は短命です。あなたが王子のままで亡くなってしまうということもあり得ます。ですから、王子よ、父王を殺して王になりなさい。私は世尊を殺して仏になりましょう”。王子が王位に就くと、彼は如来を殺害するために刺客を送り込んだ。しかし、彼らが預流果を得て戻ってくると、自ら霊鷲山に登り、“私自身の手で沙門ゴータマの命を奪おう”と岩を投げ落とした。それによって（仏の足を傷つけ）出仏身血の罪を犯したが、この方法でも殺害できなかったため、再びナーラーギリ象を放たせた。その象が向かってくると、アーナンダ長老は自らの命を師のために捧げようと、御前に立ちはだかった。世尊は象を調伏して町を出て精舎へ戻り、数千人の信者たちが運んできた多大な供養を受けられた。その日、集まった十八億人の王舎城の住民に順次説法を行い、八万四千の生きとし生けるものが法を悟った際、“ああ、アーナンダ長老は多大な功徳をお持ちである。あのような猛象が迫る中で、自らの命を捨てて師の御前に立ちはだかった”という長老の徳を称える話を聞き、“比丘たちよ、今だけではない。前世においても彼は私のために命を捨てたことがあるのだ”と言われ、比丘たちに乞われて、チュッラハンサ・ジャータカ、マハーハンサ・ジャータカ、カッカータカ・ジャータカを説かれた。デーヴァダッタの悪行は、ビンビサーラ王を殺害させたことも、刺客を送り込んだことも、岩を投げ落としたことも、当初は世間に知られていなかった。しかし、ナーラーギリ象を放たせたことによって明るみに出た。その時、人々は“王（アジャータサットゥ）もデーヴァダッタによって殺害させられ、刺客も彼が送り込み、岩も彼が投げ落としたのだ。今また彼はナーラーギリ象を放たせた。王はあのような悪人を連れて歩き回っている”と騒ぎ立てた。

ราชา มหาชนสฺส กถํ สุตฺวา ปญฺจ ถาลิปากสตานิ นีหราเปตฺวา น ปุน ตสฺสูปฏฺฐานํ อคมาสิ, นาคราปิสฺส กุลํ อุปคตสฺส ภิกฺขามตฺตมฺปิ น อทํสุ. โส ปริหีนลาภสกฺกาโร โกหญฺเญน ชีวิตุกาโม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ภควโต ‘‘อลํ, เทวทตฺต, โย อิจฺฉติ, โส อารญฺญโก โหตู’’ติ ปฏิกฺขิตฺโต กสฺสาวุโส, วจนํ โสภนํ, กึ ตถาคตสฺส อุทาหุ มม, อหญฺหิ อุกฺกฏฺฐวเสน เอวํ วทามิ, ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ภิกฺขู ยาวชีวํ อารญฺญกา อสฺสุ, ปิณฺฑปาติกา, ปํสุกูลิกา, รุกฺขมูลิกา, มจฺฉมํสํ น ขาเทยฺยุ’’นฺติ. ‘‘โย ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส มยา สทฺธึ อาคจฺฉตู’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส วจนํ สุตฺวา เอกจฺเจ นวกปพฺพชิตา มนฺทพุทฺธิโน ‘‘กลฺยาณํ เทวทตฺโต อาห, เอเตน สทฺธึ วิจริสฺสามา’’ติ เตน สทฺธึ เอกโต อเหสุํ. อิติ โส ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เตหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ ลูขปฺปสนฺนํ ชนํ สญฺญาเปนฺโต กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺโต สงฺฆเภทาย ปรกฺกมิ. โส ภควตา, ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, เทวทตฺต, สงฺฆเภทาย ปรกฺกมสิ จกฺกเภทายา’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘สจฺจํ ภควา’’ติ วตฺวา, ‘‘ครุโก โข, เทวทตฺต, สงฺฆเภโท’’ติอาทีหิ โอวทิโตปิ สตฺถุ วจนํ อนาทิยิตฺวา ปกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺชตคฺเค ทานาหํ, อาวุโส อานนฺท, อญฺญตฺเรว ภควตา, อญฺญตฺร, ภิกฺขุสงฺฆา อุโปสถํ กริสฺสามิ, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อาห. เถโร ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสิ. ตํ วิทิตฺวา สตฺถา อุปฺปนฺนธมฺมสํเวโค หุตฺวา, ‘‘เทวทตฺโต [Pg.92] สเทวกสฺส โลกสฺส อนตฺถนิสฺสิตํ อตฺตโน อวีจิมฺหิ ปจฺจนกกมฺมํ กโรตี’’ติ วิตกฺเกตฺวา –

アジャータサットゥ王は、人々の噂を聞き、供えさせていた五百膳の食事を止めさせ、二度とデーヴァダッタを訪ねることはなかった。市民たちもまた、家々に托鉢に訪れたデーヴァダッタに、わずか一匙の供え物さえ与えなかった。こうして利養と供養を失った彼は、虚栄心（衒気）によって生活しようと望み、世尊のもとへ赴いて五つの事（五法）を願い出たが、世尊より“デーヴァダッタよ、もうよい。望む者は森林修行者となるがよい”と拒絶された。すると彼は“友よ、誰の言葉が優れているか。タターガタ（如来）の言葉か、それとも私の言葉か。私は厳格な修行の観点からこのように言う。‘尊師、願わくは比丘たちが、命ある限り森林住、托鉢住、糞掃衣住、樹下住であり、魚肉を食さない者であらんことを’と。苦しみから逃れたいと望む者は、私と共に来るがよい”と言って立ち去った。その言葉を聞き、出家したばかりで智慧の浅い一部の比丘たちは“デーヴァダッタは良いことを言っている。彼と共に行こう”と考え、彼と行動を共にするようになった。このように、彼は五百人の比丘と共に、その五つの事柄を掲げて、粗末な修行に信頼を寄せる人々を納得させ、在家から施しを受けては食しながら、僧伽の分裂に努めた。世尊より“デーヴァダッタよ、汝が僧伽を分裂させ、和合を壊そうと努めているというのは本当か”と問われると、“本当です、世尊よ”と答えた。“デーヴァダッタよ、僧伽の分裂は重罪である”などと諭されたが、師の言葉を聞き入れず立ち去った彼は、王舎城で托鉢に回るアーナンダ尊者を見て、“友アーナンダよ、今日から私は、世尊を離れ、比丘僧伽を離れて、独自に布薩を行い、僧伽の羯磨（儀式）を行うであろう”と言った。長老はそのことを世尊に報告した。それを知った師は、法における強い戦慄を覚え、“デーヴァダッタは、神々を含む世界の不利益に繋がり、自らが阿鼻地獄で苦しむべき悪業をなしてしまった”と省みられた。

‘‘สุกรานิ อสาธูนิ, อตฺตโน อหิตานิ จ;

ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ, ตํ เว ปรมทุกฺกร’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๖๓) –

“善くないこと、自分のためにならないことは、容易になしうる。一方で、利益になり、善いことは、極めてなしがたい。”

อิมํ คาถํ วตฺวา ปุน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

この偈を語られた後、さらに次の感興の言葉（自説経）を唱えられた。

‘‘สุกรํ สาธุนา สาธุ, สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ;

ปาปํ ปาเปน สุกรํ, ปาปมริเยหิ ทุกฺกร’’นฺติ. (อุทา. ๔๘;

จูฬว. ๓๔๓);

“善人には善いことは容易であり、悪人には善いことは困難である。悪人には悪いことは容易であり、聖者（阿羅漢）には悪いことは困難である。”

อถ โข เทวทตฺโต อุโปสถทิวเส อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา, ‘‘ยสฺสิมานิ ปญฺจ วตฺถูนิ ขมนฺติ, โส สลากํ คณฺหตู’’ติ วตฺวา ปญฺจสเตหิ วชฺชิปุตฺตเกหิ นวเกหิ อปฺปกตญฺญูหิ สลากาย คหิตาย สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา เต ภิกฺขู อาทาย คยาสีสํ อคมาสิ. ตสฺส ตตฺถ คตภาวํ สุตฺวา สตฺถา เตสํ ภิกฺขูนํ อานยนตฺถาย ทฺเว อคฺคสาวเก เปเสสิ. เต ตตฺถ คนฺตฺวา อาเทสนาปาฏิหาริยานุสาสนิยา เจว อิทฺธิปาฏิหาริยานุสาสนิยา จ อนุสาสนฺตา เต อมตํ ปาเยตฺวา อาทาย อากาเสน อาคมึสุ. โกกาลิโกปิ โข ‘‘อุฏฺเฐหิ, อาวุโส เทวทตฺต, นีตา เต ภิกฺขู สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ, นนุ ตฺวํ มยา วุตฺโต ‘มา, อาวุโส, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน วิสฺสาสี’ติ. ปาปิจฺฉา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, ปาปิกานํ อิจฺฉานํ วสํ คตา’’ติ วตฺวา ชณฺณุเกน หทยมชฺเฌ ปหริ, ตสฺส ตตฺเถว อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิ. อายสฺมนฺตํ ปน สาริปุตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ อากาเสน อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อายสฺมา สาริปุตฺโต คมนกาเล อตฺตทุติโย คโต, อิทานิ มหาปริวาโร อาคจฺฉนฺโต โสภตี’’ติ. สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว สาริปุตฺโต โสภติ, ปุพฺเพ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตกาเลปิ มยฺหํ ปุตฺโต มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต โสภิเยวา’’ติ วตฺวา –

さて、デーヴァダッタは布薩の日に自分の弟子たちと共に一箇所に座り、“これら五つの事柄に同意する者は、投票券（サラーカ）を取れ”と言った。すると、物事の理非をわきまえない五百人のヴァッジ族の若き比丘たちが投票券を受け取り、僧伽を分裂させて、彼らを連れてガヤーシーサへ向かった。彼がそこへ行ったことを知り、師は比丘たちを連れ戻すために二人の大弟子（舎利弗と目連）を遣わされた。二人はそこへ行き、説法示現と神変示現による教誡をもって教導し、彼らに甘露の法を飲ませて（悟りへと導き）、空を飛んで戻ってきた。コーカーリカは“デーヴァダッタよ、起きろ。比丘たちはサーリプッタとモッガッラーナに連れ去られた。私は汝に言ったではないか。‘サーリプッタとモッガッラーナを信用するな’と。彼らは悪しき欲を持ち、その支配下にあるのだ”と言って、膝でデーヴァダッタの胸を突いた。その場ですぐに、デーヴァダッタの口から熱い血が噴き出した。一方、比丘僧伽に囲まれて空を飛んで帰ってこられるサーリプッタ尊者を見て、比丘たちは言った。“世尊よ、サーリプッタ尊者は出発された時は二人きりでしたが、今は大勢の供を連れて帰ってこられ、誠に神々しい姿です”。師は“比丘たちよ、サーリプッタが神々しく見えるのは今だけではない。過去に畜生として生まれた時も、私の息子が私の元へ来る姿は神々しかったのだ”と言って、次のように語られた。

‘‘โหติ สีลวตํ อตฺโถ, ปฏิสนฺถารวุตฺตินํ;

ลกฺขณํ ปสฺส อายนฺตํ, ญาติสงฺฆปุรกฺขตํ;

อถ ปสฺสสิมํ กาฬํ, สุวิหีนํว ญาติภี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๑) –

“戒ある者、親愛の情をもって生活する者には、利益が生じる。親族の群れに囲まれてやってくる（鹿の）ラッカナを見よ。一方で、親族から離れ、独りぼっちでやってくるあのカーラ（鹿）を見よ。”

อิทํ [Pg.93] ชาตกํ กเถสิ. ปุน ภิกฺขูหิ, ‘‘ภนฺเต, เทวทตฺโต กิร ทฺเว อคฺคสาวเก อุโภสุ ปสฺเสสุ นิสีทาเปตฺวา ‘พุทฺธลีฬาย ธมฺมํ เทเสสฺสามี’ติ ตุมฺหากํ อนุกิริยํ กโรตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพเปส มม อนุกิริยํ กาตุํ วายมิ, น ปน สกฺขี’’ติ วตฺวา –

師はこの本生譚を語られた。再び比丘たちが“世尊よ、デーヴァダッタは二人の大弟子を左右に座らせ、‘仏のごとき威儀で法を説こう’として、あなたの真似をしているそうです”と申し上げると、“比丘たちよ、彼が真似をするのは今に始まったことではない。過去にも彼は私の真似をしようと試みたが、果たせなかったのだ”と言って、次のように語られた。

‘‘อปิ วีรก ปสฺเสสิ, สกุณํ มญฺชุภาณกํ;

มยูรคีวสงฺกาสํ, ปตึ มยฺหํ สวิฏฺฐกํ.

“ヴィーラカよ、汝は見なかったか、美しく鳴く鳥、孔雀の首のように青く輝く首を持つ、私の夫サヴィッタカを。”

‘‘อุทกถลจรสฺส ปกฺขิโน,นิจฺจํ อามกมจฺฉโภชิโน;

ตสฺสานุกรํ สวิฏฺฐโก,เสวาเล ปลิคุณฺฐิโต มโต’’ติ. (ชา. ๑.๒.๑๐๗-๑๐๘) –

“水陸両方で活動し、常に生魚を食べる鳥（ヴィーラカ）、その真似をしたサヴィッタカは、藻に絡まって死んでしまった。”

อาทินา ชาตกํ วตฺวา อปราปเรสุปิ ทิวเสสุ ตถานุรูปเมว กถํ อารพฺภ –

このように本生譚を語られ、さらに後日にも同様の出来事をきっかけに語られた。

‘‘อจาริ วตายํ วิตุทํ วนานิ,กฏฺฐงฺครุกฺเขสุ อสารเกสุ;

อถาสทา ขทิรํ ชาตสารํ,ยตฺถพฺภิทา ครุโฬ อุตฺตมงฺค’’นฺติ. (ชา. ๑.๒.๑๒๐);

“無益な木々をつついて森の中を歩き回っていたこのキツツキ（の真似をした者）は、ある時、芯の詰まった（堅い）アカシアの木にぶつかった。そこで（つつこうとして）その頭を砕いてしまった。”

‘‘ลสี จ เต นิปฺผลิกา, มตฺถโก จ ปทาลิโต;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, อชฺช โข ตฺวํ วิโรจสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๔๓) –

“汝の脳漿は流れ出し、頭蓋は裂け、すべての肋骨は折れた。ああ友（狐）よ、今や汝は（惨めな姿で）輝いているな。”

เอวมาทีนิ ชาตกานิ กเถสิ. ปุน ‘‘อกตญฺญู เทวทตฺโต’’ติ กถํ อารพฺภ –

このような本生譚を語られた。さらに“デーヴァダッタは恩知らずである”という話をきっかけに、次のように語られた。

‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส;

มิคราช นโม ตฺยตฺถุ, อปิ กิญฺจิ ลภามเส.

“私たちは自分たちの力の限り、汝のために尽くした。獣の王（獅子）よ、汝に敬意を表する。何か食べ物を分けてはもらえないか。”

‘‘มม โลหิตภกฺขสฺส, นิจฺจํ ลุทฺทานิ กุพฺพโต;

ทนฺตนฺตรคโต สนฺโต, ตํ พหุํ ยมฺปิ ชีวสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๒๙-๓๐) –

“常に残忍な行いをして血肉を食らう私の、牙の間に（頭が）入っていながら、今こうして生きていられるということだけでも、十分すぎる恩恵ではないか。”

อาทีนิ ชาตกานิ กเถสิ. ปุน วธาย ปริสกฺกนมสฺส อารพฺภ –

このような本生譚を語られた。さらに、デーヴァダッタが仏を殺そうと画策したことをきっかけに語られた。

‘‘ญาตเมตํ กุรุงฺคสฺส, ยํ ตฺวํ เสปณฺณิ สิยฺยสิ;

อญฺญํ เสปณฺณิ คจฺฉามิ, น เม เต รุจฺจเต ผล’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๒๑) –

“セパッニの木（ヤマネの木）よ、汝が実を落とす意図を、この鹿（クルンガ）は見抜いている。別のセパッニの木へ行こう。汝の実は私の好みに合わない。”

อาทีนิ [Pg.94] ชาตกานิ กเถสิ. ปุนทิวเส ‘‘อุภโต ปริหีโน เทวทตฺโต ลาภสกฺการโต จ สามญฺญโต จา’’ติ กถาสุ ปวตฺตมานาสุ ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เทวทตฺโต ปริหีโน, ปุพฺเพเปส ปริหีโนเยวา’’ติ วตฺวา –

このような本生譚を語られた。翌日、“デーヴァダッタは利養・供養からも、沙門の身分からも、両面で脱落した”という話が持ち上がった際、“比丘たちよ、デーヴァダッタが脱落したのは今だけではない。過去にも彼は脱落したのだ”と言って、次のように語られた。

‘‘อกฺขี ภินฺนา ปโฏ นฏฺโฐ, สขิเคเห จ ภณฺฑนํ;

อุภโต ปทุฏฺฐา กมฺมนฺตา, อุทกมฺหิ ถลมฺหิ จา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๓๙) –

“‘両眼は潰れ、布は失われ、友の家では諍いが起こった。水の上でも陸の上でも、両方の仕事が台無しになった’”

อาทีนิ ชาตกานิ กเถสิ. เอวํ ราชคเห วิหรนฺโตว เทวทตฺตํ อารพฺภ พหูนิ ชาตกานิ กเถตฺวา ราชคหโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา เชตวเน วิหาเร วาสํ กปฺเปสิ. เทวทตฺโตปิ โข นว มาเส คิลาโน ปจฺฉิเม กาเล สตฺถารํ ทฏฺฐุกาโม หุตฺวา อตฺตโน สาวเก อาห – ‘‘อหํ สตฺถารํ ทฏฺฐุกาโม, ตํ เม ทสฺเสถา’’ติ. ‘‘ตฺวํ สมตฺถกาเล สตฺถารา สทฺธึ เวรี หุตฺวา อจริ, น มยํ ตตฺถ เนสฺสามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘มา มํ นาเสถ, มยา สตฺถริ อาฆาโต กโต, สตฺถุ ปน มยิ เกสคฺคมตฺโตปิ อาฆาโต นตฺถิ’’. โส หิ ภควา –

などの本生譚を説かれた。このように王舎城に滞在されている間、デーヴァダッタに関して多くの本生譚を説き、王舎城から舎衛城へ行き、祇園精舎に滞在された。デーヴァダッタも九ヶ月の間病に伏し、最期の時に至って、師（仏陀）にまみえたいと思い、自らの弟子たちに言った。‘私は師に会いたい。彼に会わせてくれ’。‘おまえは元気な時に師に対して敵意を持って行動した。我々はそこへ連れて行くことはできない’と言われると、‘私を見捨てないでくれ。私は師に対して恨みを抱いたが、師の方は私に対して髪の毛一本ほどの恨みも持っておられないのだ’と言った。実に、その世尊は――”

‘‘วธเก เทวทตฺตมฺหิ, โจเร องฺคุลิมาลเก;

ธนปาเล ราหุเล จ, สพฺพตฺถ สมมานโส’’ติ. (อป. เถร ๑.๑.๕๘๕;

มิ. ป. ๖.๖.๕) –

“‘殺害を企てたデーヴァダッタに対しても、盗賊アングリマーラに対しても、ナラギリ象（ダナパーラ）に対しても、また息子のラーフラに対しても、あらゆるところで等しい慈しみの心を持っておられる’”

‘‘ทสฺเสถ เม ภควนฺต’’นฺติ ปุนปฺปุนํ ยาจิ. อถ นํ เต มญฺจเกนาทาย นิกฺขมึสุ. ตสฺส อาคมนํ สุตฺวา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘ภนฺเต, เทวทตฺโต กิร ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตี’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, โส เตนตฺตภาเวน มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติ. เทวทตฺโต กิร ปญฺจนฺนํ วตฺถูนํ อายาจิตกาลโต ปฏฺฐาย ปุน พุทฺธํ ทฏฺฐุํ น ลภติ, อยํ ธมฺมตา. ‘‘อสุกฏฺฐานญฺจ อสุกฏฺฐานญฺจ อาคโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรตุ, น โส มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อิโต โยชนมตฺตํ อาคโต, อฑฺฒโยชนํ, คาวุตํ, เชตวนโปกฺขรณีสมีปํ อาคโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สเจปิ อนฺโตเชตวนํ ปวิสติ, เนว มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติ. เทวทตฺตํ คเหตฺวา อาคตา เชตวนโปกฺขรณีตีเร มญฺจํ โอตาเรตฺวา โปกฺขรณึ นฺหายิตุํ โอตรึสุ. เทวทตฺโตปิ โข มญฺจโต วุฏฺฐาย อุโภ ปาเท ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสีทิ. ปาทา ปถวึ ปวิสึสุ[Pg.95]. โส อนุกฺกเมน ยาว โคปฺผกา, ยาว ชณฺณุกา, ยาว กฏิโต, ยาว ถนโต, ยาว คีวโต ปวิสิตฺวา หนุกฏฺฐิกสฺส ภูมิยํ ปวิฏฺฐกาเล –

“私に世尊をお見せください”と、彼は何度も願い出た。そこで、人々は彼を寝台に乗せて出発した。彼の到着を聞いて、比丘たちは世尊に申し上げた。“願わくは世尊よ、デーヴァダッタがあなたを拝するためにやって来るとのことです”。“比丘たちよ、彼はその身体で私を見ることはできないであろう”。デーヴァダッタが五つの事柄を願い出た時から、再び仏陀を拝することができないというのは、法（自然の理）であった。“願わくは世尊よ、彼は某の場所に到着しました”。“彼の望むようにさせなさい。彼は私を見ることはできないであろう”。“願わくは世尊よ、ここから一由旬の距離にまで来ました。半由旬、一ガヴータ、ジェータ林の池の近くまで来ました”。“たとえジェータ林の中に入ったとしても、決して私を見ることはできないであろう”。デーヴァダッタを運んで来た者たちは、ジェータ林の池のほとりに寝台を下ろし、池で水浴びをするために降りて行った。デーヴァダッタもまた、寝台から立ち上がり、両足を地面につけて座った。すると、両足が大地の中に沈んでいった。彼は順に、くるぶしまで、膝まで、腰まで、胸まで、首まで沈み、顎の骨が地面に沈む時に――。

‘‘อิเมหิ อฏฺฐีหิ ตมคฺคปุคฺคลํ,เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถึ;

สมนฺตจกฺขุํ สตปุญฺญลกฺขณํ,ปาเณหิ พุทฺธํ สรณํ อุเปมี’’ติ. (มิ. ป. ๔.๑.๓) –

“これら（地面に残された）骨によって、至高の人であり、諸天の中の天であり、御されるべき人を導く御者であり、一切智の眼を持ち、百の福徳の相を備えた、その仏陀に、私は命を懸けて帰依いたします”。

อิมํ คาถมาห. อิทํ กิร ฐานํ ทิสฺวา ตถาคโต เทวทตฺตํ ปพฺพาเชสิ. สเจ หิ น โส ปพฺพชิสฺส, คิหี หุตฺวา กมฺมญฺจ ภาริยํ อกริสฺส, อายตึ ภวนิสฺสรณปจฺจยํ กาตุํ น สกฺขิสฺส, ปพฺพชิตฺวา จ ปน กิญฺจาปิ กมฺมํ ภาริยํ กริสฺสติ, อายตึ ภวนิสฺสรณปจฺจยํ กาตุํ สกฺขิสฺสตีติ ตํ สตฺถา ปพฺพาเชสิ. โส หิ อิโต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก อฏฺฐิสฺสโร นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสติ, โส ปถวึ ปวิสิตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติ. นิจฺจเล พุทฺเธ อปรชฺฌภาเวน ปน นิจฺจโลว หุตฺวา ปจฺจตูติ โยชนสติเก อนฺโต อวีจิมฺหิ โยชนสตุพฺเพธเมวสฺส สรีรํ นิพฺพตฺติ. สีสํ ยาว กณฺณสกฺขลิโต อุปริ อยกปลฺลํ ปาวิสิ, ปาทา ยาว โคปฺผกา เหฏฺฐา อยปถวิยํ ปวิฏฺฐา, มหาตาลกฺขนฺธปริมาณํ อยสูลํ ปจฺฉิมภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา ปิฏฺฐิมชฺฌํ ภินฺทิตฺวา อุเรน นิกฺขมิตฺวา ปุริมภิตฺตึ ปาวิสิ, อปรํ ทกฺขิณภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ภินฺทิตฺวา วามปสฺเสน นิกฺขมิตฺวา อุตฺตรภิตฺตึ ปาวิสิ, อปรํ อุปริ กปลฺลโต นิกฺขมิตฺวา มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา อโธภาเคน นิกฺขมิตฺวา อยปถวึ ปาวิสิ. เอวํ โส ตตฺถ นิจฺจโลว ปจฺจิ.

彼はこの偈を唱えた。如来はこの事態を予見して、デーヴァダッタを出家させたと言われている。もし彼が出家しなかったならば、在家者として重い業を積み、将来、輪廻を脱する機縁を作ることができなかったであろう。しかし、出家していれば、たとえ重い業を積んだとしても、将来、輪廻を脱する機縁を作ることができる。それゆえ、世尊は彼を出家させたのである。彼は今から十万劫の後に、アッティッサラという名の辟支仏（独覚）になるであろう。彼は大地に沈み、アヴィーチ地獄に生まれた。揺るぎなき仏陀に対して罪を犯したことにより、彼は不動のまま（苦しみを）受けることになった。深さ百由旬のアヴィーチ地獄の中で、彼の身体もまた百由旬の大きさで生まれた。頭は耳の端まで上の鉄の蓋に入り、足はくるぶしまで下の鉄の床に入った。大タラ樹の幹ほどの大きさの鉄の串が背中の壁から出て背中の中央を貫き、胸から出て前の壁に入った。別の串は右の壁から出て右脇を貫き、左脇から出て北の壁に入った。また別の串は上の蓋から出て頭頂を貫き、下部から出て下の鉄の大地に刺さった。このようにして、彼はそこで不動のまま焼かれたのである。

ภิกฺขู ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ เทวทตฺโต อาคจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทฏฺฐุํ อลภิตฺวาว ปถวึ ปวิฏฺโฐ’’ติ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทวทตฺโต อิทาเนว มยิ อปรชฺฌิตฺวา ปถวึ ปาวิสิ, ปุพฺเพปิ ปวิฏฺโฐเยวา’’ติ วตฺวา หตฺถิราชกาเล มคฺคมูฬฺหํ ปุริสํ สมสฺสาเสตฺวา อตฺตโน ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา เขมนฺตํ ปาปิตสฺส ปุน ติกฺขตฺตุํ อาคนฺตฺวา อคฺคฏฺฐาเน มชฺฌิมฏฺฐาเน [Pg.96] มูเลหิ เอวํ ทนฺเต ฉินฺทิตฺวา ตติยวาเร มหาปุริสสฺส จกฺขุปถํ อติกฺกมนฺตสฺส ตสฺส ปถวึ ปวิฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ –

比丘たちは、“デーヴァダッタはこれほどの道のりをやって来ながら、世尊を拝することができずに大地に沈んでしまった”と話を始めた。世尊は“比丘たちよ、デーヴァダッタが私に対して罪を犯し大地に沈んだのは、今に始まったことではない。過去にも沈んだことがあるのだ”と仰せられ、象王であった時に、道に迷った男を救い、自分の背に乗せて安全な場所へ送り届けたが、その男が再び戻って来て、象の牙の先端、中間、そして根元を三度にわたって切り落とし、三度目に大士（象王）の視界から消えた時に、その男が大地に沈んだことを示すために（次の偈を説かれた）。

‘‘อกตญฺญุสฺส โปสสฺส, นิจฺจํ วิวรทสฺสิโน;

สพฺพํ เจ ปถวึ ทชฺชา, เนว นํ อภิราธเย’’ติ. (ชา. ๑.๑.๗๒;

๑.๙.๑๐๗) –

“恩を知らぬ者、常に（他人の）欠点を探す者には、たとえ大地すべてを与えたとしても、彼を満足させることは決してできない”。

อิทํ ชาตกํ กเถตฺวา ปุนปิ ตเถว กถาย สมุฏฺฐิตาย ขนฺติวาทิภูเต อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา กลาพุราชภูตสฺส ตสฺส ปถวึ ปวิฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ ขนฺติวาทิชาตกญฺจ (ชา. ๑.๔.๔๙ อาทโย), จูฬธมฺมปาลภูเต อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา มหาปตาปราชภูตสฺส ตสฺส ปถวึ ปวิฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ จูฬธมฺมปาลชาตกญฺจ (ชา. ๑.๕.๔๔ อาทโย) กเถสิ.

この本生譚（ジャータカ）を説かれた後、再び同様の話題が上った際、忍辱を説く者（カンティヴァーディ）であった自分を害したために大地に沈んだカラーブ王（デーヴァダッタ）について示すために‘カンティヴァーディ本生譚’を、また、チュッラダンマパーラ王子であった自分を害したために大地に沈んだマハーパーターパ王について示すために‘チュッラダンマパーラ本生譚’を説かれた。

ปถวึ ปวิฏฺเฐ ปน เทวทตฺเต มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ ธชปฏากกทลิโย อุสฺสาเปตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา ‘‘ลาภา วต โน’’ติ มหนฺตํ ฉณํ อนุโภติ. ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เทวทตฺเต มเต มหาชโน ตุสฺสติ, ปุพฺเพปิ ตุสฺสิเยวา’’ติ วตฺวา สพฺพชนสฺส อปฺปิเย จณฺเฑ ผรุเส พาราณสิยํ ปิงฺคลรญฺเญ นาม มเต มหาชนสฺส ตุฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ –

デーヴァダッタが大地に沈むと、人々は歓喜し、旗や幟、バナナの木を立て、水を満たした瓶を置いて、“我らにとって、なんと幸運なことか”と言って盛大な祝宴を催した。そのことを世尊に申し上げると、世尊は“比丘たちよ、デーヴァダッタが死んだ時に人々が喜ぶのは、今に始まったことではない。過去にも喜んだことがあるのだ”と仰せられ、すべての人に忌み嫌われ、冷酷で残忍であったバラナシのピンガラ王が死んだ時の人々の喜びを示すために（次の偈を説かれた）。

‘‘สพฺโพ ชโน หึสิโต ปิงฺคเลน,ตสฺมึ มเต ปจฺจยา เวทยนฺติ;

ปิโย นุ เต อาสิ อกณฺหเนตฺโต,กสฺมา ตุวํ โรทสิ ทฺวารปาล.

“ピンガラによって、すべての人が虐げられてきた。彼が死んだので、人々は喜びを語り合っている。門番よ、あの赤茶色の眼をした王は、お前にとって愛しい人であったのか。なぜお前は泣いているのか”。

‘‘น เม ปิโย อาสิ อกณฺหเนตฺโต,ภายามิ ปจฺจาคมนาย ตสฺส;

อิโต คโต หึเสยฺย มจฺจุราชํ,โส หึสิโต อาเนยฺย ปุน อิธา’’ติ. (ชา. ๑.๒.๑๗๙-๑๘๐) –

“あの赤茶色の眼をした王は、私にとって愛しい人ではありませんでした。ただ、彼の帰還を恐れているのです。ここを去った彼は死王（閻魔）をも虐げるかもしれません。虐げられた死王が、彼を再びここへ送り戻すのではないかと（恐れているのです）”。世尊はこのように‘ピンガラ本生譚’を説かれた。

อิทํ ปิงฺคลชาตกํ กเถสิ. ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, เทวทตฺโต กุหึ นิพฺพตฺโต’’ติ? ‘‘อวีจิมหานิรเย, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อิธ ตปฺปนฺโต วิจริตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตปฺปนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺโต’’ติ. ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปพฺพชิตา วา โหนฺตุ คหฏฺฐา วา, ปมาทวิหาริโน อุภยตฺถ ตปฺปนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

世尊はこのピンガラ・ジャータカを説かれた。比丘たちが師（世尊）に尋ねた。“世尊よ、今、提婆達多はどこに生まれたのでしょうか”。“比丘たちよ、阿鼻大地獄に生まれたのである”。“世尊よ、彼は今世で苦しみながら過ごし、死後再び苦しみの場所（地獄）へと生まれてしまったのですね”。“その通りである、比丘たちよ。出家者であれ在家者であれ、放逸に過ごす者は、両世（今世と来世）において苦しむのである”と仰って、この偈を唱えられた。

๑๗.

17.

‘‘อิธ [Pg.97] ตปฺปติ เปจฺจ ตปฺปติ, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ;

ปาปํ เม กตนฺติ ตปฺปติ, ภิยฺโย ตปฺปติ ทุคฺคตึ คโต’’ติ.

“今世で悩み、来世で悩む。悪をなす者は、両方の世で悩む。‘私は悪をなした’と悩み、悪趣に行けば、さらにいっそう悩むのである”。

ตตฺถ อิธ ตปฺปตีติ อิธ กมฺมตปฺปเนน โทมนสฺสมตฺเตน ตปฺปติ. เปจฺจาติ ปรโลเก ปน วิปากตปฺปเนน อติทารุเณน อปายทุกฺเขน ตปฺปติ. ปาปการีติ นานปฺปการสฺส ปาปสฺส กตฺตา. อุภยตฺถาติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ตปฺปเนน อุภยตฺถ ตปฺปติ นาม. ปาปํ เมติ โส หิ กมฺมตปฺปเนน กปฺปนฺโต ‘‘ปาปํ เม กต’’นฺติ ตปฺปติ. ตํ อปฺปมตฺตกํ ตปฺปนํ, วิปากตปฺปเนน ปน ตปฺปนฺโต ภิยฺโย ตปฺปติ ทุคฺคตึ คโต อติผรุเสน ตปฺปเนน อติวิย ตปฺปตีติ.

その偈の中で、“今世で悩む”とは、今世において自らなした業への後悔による意の不快（憂い）によって悩むことをいう。“来世で”とは、来世においてその報いによる苦しみ、すなわち、極めて恐ろしい悪趣の苦痛によって悩むことである。“悪をなす者”とは、種々の悪業をなす者のことである。“両方の世で”とは、上述のような苦しみによって、両方の場所で悩むという名目である。“私の悪”とは、彼が業への後悔によって苦しみ、“私は悪をなした”と悩むことである。その悩みは（今世では）わずかであるが、報いによる苦しみに直面し、悪趣に赴いたときには、極めて激しい苦しみによって、さらにいっそうひどく悩むのである。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

この偈の終わりには、多くの人々が預流果（ソータパンナ）等に達した。この説法は大衆にとって有益なものとなった。

เทวทตฺตวตฺถุ ทฺวาทสมํ.

第十二、提婆達多の物語（完）。

๑๓. สุมนาเทวีวตฺถุ

13. 第十三、スマナー・デーヴィーの物語

อิธ นนฺทตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สุมนาเทวึ อารพฺภ กเถสิ.

“今世で歓喜し”というこの説法を、世尊が祇園精舎に滞在している際、スマナー・デーヴィーに関連して説かれた。

สาวตฺถิยญฺหิ เทวสิกํ อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ทฺเว ภิกฺขูสหสฺสานิ ภุญฺชนฺติ, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย. สาวตฺถิยํ โย โย ทานํ ทาตุกาโม โหติ, โส โส เตสํ อุภินฺนํ โอกาสํ ลภิตฺวาว กโรติ. กึ การณา? ‘‘ตุมฺหากํ ทานคฺคํ อนาถปิณฺฑิโก วา วิสาขา วา อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นาคตา’’ติ วุตฺเต สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา กตทานมฺปิ ‘‘กึ ทานํ นาเมต’’นฺติ ครหนฺติ. อุโภปิ หิ เต ภิกฺขุสงฺฆสฺส รุจิญฺจ อนุจฺฉวิกกิจฺจานิ จ อติวิย ชานนฺติ, เตสุ วิจาเรนฺเตสุ ภิกฺขู จิตฺตรูปํ ภุญฺชนฺติ. ตสฺมา สพฺเพ ทานํ ทาตุกามา เต คเหตฺวาว คจฺฉนฺติ. อิติ เต อตฺตโน อตฺตโน ฆเร ภิกฺขู ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ. ตโต วิสาขา, ‘‘โก นุ โข มม ฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺตี ปุตฺตสฺส ธีตรํ ทิสฺวา ตํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิ. สา ตสฺสา นิเวสเน ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสติ. อนาถปิณฺฑิโกปิ มหาสุภทฺทํ นาม เชฏฺฐธีตรํ ฐเปสิ. สา ภิกฺขูนํ [Pg.98] เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี ธมฺมํ สุณนฺตี โสตาปนฺนา หุตฺวา ปติกุลํ อคมาสิ. ตโต จูฬสุภทฺทํ ฐเปสิ. สาปิ ตเถว กโรนฺตี โสตาปนฺนา หุตฺวา ปติกุลํ คตา. อถ สุมนเทวึ นาม กนิฏฺฐธีตรํ ฐเปสิ. สา ปน ธมฺมํ สุตฺวา สกทาคามิผลํ ปตฺวา กุมาริกาว หุตฺวา ตถารูเปน อผาสุเกน อาตุรา อาหารุปจฺเฉทํ กตฺวา ปิตรํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา ปกฺโกสาเปสิ. โส เอกสฺมึ ทานคฺเค ตสฺสา สาสนํ สุตฺวาว อาคนฺตฺวา, ‘‘กึ, อมฺม สุมเน’’ติ อาห. สาปิ นํ อาห – ‘‘กึ, ตาต กนิฏฺฐภาติกา’’ติ? ‘‘วิลปสิ อมฺมา’’ติ? ‘‘น วิลปามิ, กนิฏฺฐภาติกา’’ติ. ‘‘ภายสิ, อมฺมา’’ติ? ‘‘น ภายามิ, กนิฏฺฐภาติกา’’ติ. เอตฺตกํ วตฺวาเยว ปน สา กาลมกาสิ. โส โสตาปนฺโนปิ สมาโน เสฏฺฐิธีตริ อุปฺปนฺนโสกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ธีตุ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา โรทนฺโต สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กึ, คหปติ, ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสุมุโข โรทมาโน อาคโตสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘ธีตา เม, ภนฺเต, สุมนเทวี กาลกตา’’ติ อาห. ‘‘อถ กสฺมา โสจสิ, นนุ สพฺเพสํ เอกํสิกํ มรณ’’นฺติ? ‘‘ชานาเมตํ, ภนฺเต, เอวรูปา นาม เม หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา ธีตา, สา มรณกาเล สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตี วิลปมานา มตา, เตน เม อนปฺปกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตาย กถิตํ มหาเสฏฺฐี’’ติ? ‘‘อหํ ตํ, ภนฺเต, ‘อมฺม, สุมเน’ติ อามนฺเตสึ. อถ มํ อาห – ‘กึ, ตาต, กนิฏฺฐภาติกา’ติ? ‘วิลปสิ, อมฺมา’ติ? ‘น วิลปามิ, กนิฏฺฐภาติกา’ติ. ‘ภายสิ, อมฺมา’ติ? ‘น ภายามิ กนิฏฺฐภาติกา’ติ. เอตฺตกํ วตฺวา กาลมกาสี’’ติ. อถ นํ ภควา อาห – ‘‘น เต มหาเสฏฺฐิ ธีตา วิลปตี’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา ภนฺเต เอวมาหา’’ติ? ‘‘กนิฏฺฐตฺตาเยว. ธีตา หิ เต, คหปติ, มคฺคผเลหิ ตยา มหลฺลิกา. ตฺวญฺหิ โสตาปนฺโน, ธีตา ปน เต สกทาคามินี. สา มคฺคผเลหิ ตยา มหลฺลิกตฺตา ตํ เอวมาหา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘อิทานิ กุหึ นิพฺพตฺตา, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ตุสิตภวเน, คหปตี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มม ธีตา อิธ ญาตกานํ อนฺตเร นนฺทมานา วิจริตฺวา อิโต คนฺตฺวาปิ นนฺทนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺตา’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘อาม, คหปติ, อปฺปมตฺตา นาม คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา อิธ โลเก จ ปรโลเก จ นนฺทนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

舎衛城（サーヴァッティー）では毎日、給孤独（アナータピンディカ）長者の家で二千人の比丘が食事をし、大信女ヴィサカの家でも同様に二千人の比丘が食事をしていた。舎衛城で布施をしたいと願う者は皆、この二人の許可を得てから布施を行った。なぜなら、“布施の場に長者やヴィサカは来ているか”と尋ね、もし“来ていない”と聞けば、百万の財を費やした布施であっても“それが何の布施だといえるだろうか”と軽んじられたからである。この二人は比丘サンガの好みや適切な接待を熟知しており、彼らが取り仕切ると比丘たちは心ゆくまで食事をすることができた。そのため、布施を望む者は皆、彼らを連れて行った。その結果、彼らは自分の家で比丘たちを接待することができなくなった。そこでヴィサカは“誰が私の代わりにサンガを接待できるだろうか”と考え、息子の娘（孫娘）を見て、彼女を自分の代わりに置いた。その孫娘はヴィサカの家でサンガを接待した。長者もまた、長女のマハー・スバッダーを自分の代わりに置いた。彼女は比丘たちに奉仕し法を聴いて預流果となり、嫁いで行った。次に次女のチューラ・スバッダーを置いたが、彼女も同様に預流果となって嫁いだ。そこで末娘のスマナー・デーヴィーを置いた。彼女は法を聴いて一来果（サカダーガーミー）を得ていたが、未婚のまま重病にかかり、食事も摂れなくなった。彼女は父に会いたいと願い呼びにやった。長者は布施の場（給食所）で彼女の知らせを聞き、急いで帰宅して“娘のスマナーよ、どうしたのか”と言った。彼女は“弟よ、どうしたのですか”と答えた。“娘よ、うわ言を言っているのか”。“弟よ、うわ言ではありません”。“娘よ、怖いのか”。“弟よ、怖くありません”。彼女はこれだけ言うと息を引き取った。長者は預流者であったが、娘への悲しみに耐えられず、葬儀を済ませると泣きながら世尊のもとへ行き、“長者よ、なぜ悲しみ、沈んだ顔で涙を流して来たのか”と問われ、“世尊よ、娘のスマナー・デーヴィーが亡くなりました”と答えた。“では、なぜ嘆くのか。死はすべての人にとって避けられないものではないか”。“世尊よ、それは承知しております。しかし、私の娘はあれほど羞恥心と畏怖心（ヒリ・オッタッパ）を備えていたのに、死の間際に正気を保てず、うわ言を言いながら死んだことが非常に悲しいのです”。“長者よ、彼女は何と言ったのか”。“世尊よ、私が‘娘のスマナーよ’と呼ぶと、彼女は‘弟よ、どうしたのですか’と答えました。‘うわ言を言っているのか’と聞くと‘いいえ、弟よ’と言い、‘怖いのか’と聞くと‘いいえ、弟よ’と言って、そのまま亡くなりました”。“長者よ、あなたの娘はうわ言を言っていたのではない”。“では世尊よ、なぜあのようなことを言ったのでしょうか”。“年少だったからではない。長者よ、あなたの娘は、道果においてあなたより上位（年長）だったのだ。あなたは預流者だが、娘は一来者であった。彼女は道果においてあなたより優れていたため、そのように呼んだのである”。“世尊よ、そうなのですか”。“その通りだ、長者よ”。“世尊よ、今、彼女はどこに生まれたのでしょうか”。“兜率天（トシタ）に生まれたのである”。“世尊よ、私の娘はこの世で親族に囲まれて歓喜し、ここを去った後も歓喜の場所に生まれたのですね”。そこで師は“その通りだ。不放逸な者は在家であれ出家であれ、今世でも来世でも歓喜するのである”と仰って、この偈を説かれた。

๑๘.

18.

‘‘อิธ [Pg.99] นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ, กตปุญฺโญ อุภยตฺถ นนฺทติ;

ปุญฺญํ เม กตนฺติ นนฺทติ, ภิยฺโย นนฺทติ สุคฺคตึ คโต’’ติ.

“今世で歓喜し、来世で歓喜する。善をなした者は両方の世で歓喜する。‘私は善をなした’と歓喜し、善趣に行けば、さらにいっそう歓喜するのである”。

ตตฺถ อิธาติ อิธ โลเก กมฺมนนฺทเนน นนฺทติ. เปจฺจาติ ปรโลเก วิปากนนฺทเนน นนฺทติ. กตปุญฺโญติ นานปฺปการสฺส ปุญฺญสฺส กตฺตา. อุภยตฺถาติ อิธ ‘‘กตํ เม กุสลํ, อกตํ เม ปาป’’นฺติ นนฺทติ, ปรตฺถ วิปากํ อนุภวนฺโต นนฺทติ. ปุญฺญํ เมติ อิธ นนฺทนฺโต ปน ‘‘ปุญฺญํ เม กต’’นฺติ โสมนสฺสมตฺเตเนว กมฺมนนฺทนํ อุปาทาย นนฺทติ. ภิยฺโยติ วิปากนนฺทเนน ปน สุคตึ คโต สตฺตปญฺญาสวสฺสโกฏิโย สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตุสิตปุเร อติวิย นนฺทตีติ.

“ここで（idha）”とは、この世において業（カルマ）を喜ぶことで喜ぶという意味である。“死後（peccā）”とは、来世において果報（ビパーカ）を喜ぶことで喜ぶという意味である。“福をなした者（katapuñño）”とは、多種多様な功徳を積んだ者のことである。“両方の場所で（ubhayatthā）”とは、今世で“私は善をなし、悪をなさなかった”と喜び、来世で果報を享受しながら喜ぶことである。“私の功徳（puññaṃ me）”とは、今世で喜んでいる者が“私は功徳を積んだ”という喜び（喜悦）だけで業の喜びに基づいて喜ぶことである。“さらに（bhiyyo）”とは、果報の喜びによって善趣（天界）に行き、五億七千万年と六十万年の間、天上の福徳を享受しながら、兜率天（としてん）においてこの上なく喜ぶという意味である。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

偈頌（げじょう）の終わりには、多くの人々が預流果（よるか）などに達した。大衆にとって有益な法話となった。

สุมนาเทวีวตฺถุ เตรสมํ.

第十三のスマナー・デーヴィー（須摩那王女）の物語 完結。

๑๔. ทฺเวสหายกภิกฺขุวตฺถุ

14. 二人の友人の比丘の物語

พหุมฺปิ เจติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ทฺเว สหายเก อารพฺภ กเถสิ.

“多く（経典を）唱えても（Bahumpi ce）”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在している際、二人の友人である比丘たちについて説かれた。

สาวตฺถิวาสิโน หิ ทฺเว กุลปุตฺตา สหายกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเม ปหาย สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรํ ปุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนาธุรญฺจ คนฺถธุรญฺจ วิตฺถารโต สุตฺวา เอโก ตาว ‘‘อหํ, ภนฺเต, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต น สกฺขิสฺสามิ คนฺถธุรํ ปูเรตุํ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามี’’ติ ยาว อรหตฺตา วิปสฺสนาธุรํ กถาเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อิตโร ปน ‘‘อหํ คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามี’’ติ อนุกฺกเมน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ธมฺมํ กเถติ, สรภญฺญํ ภณติ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจนฺโต วิจรติ. อฏฺฐารสนฺนํ มหาคณานํ อาจริโย อโหสิ. ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา [Pg.100] อิตรสฺส เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหา’’ติ วทนฺติ. เถโร ‘‘คจฺฉถ, อาวุโส, มม วจเนน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อสีติ มหาเถเร วนฺทถ, สหายกตฺเถรมฺปิ เม ‘อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตี’ติ วทถา’’ติ เปเสติ. เต ภิกฺขู วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารญฺเจว อสีติ มหาเถเร จ วนฺทิตฺวา คนฺถิกตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตี’’ติ วทนฺติ. อิตเรน จ ‘‘โก นาม โส’’ติ วุตฺเต, ‘‘ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ, ภนฺเต’’ติ วทนฺติ. เอวํ เถเร ปุนปฺปุนํ สาสนํ ปหิณนฺเต โส ภิกฺขุ โถกํ กาลํ สหิตฺวา อปรภาเค สหิตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘โก เอโส’’ติ วตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขู’’ติ วุตฺเต, ‘‘กึ ปน ตุมฺเหหิ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตํ, กึ ทีฆนิกายาทีสุ อญฺญตโร นิกาโย, กึ ตีสุ ปิฏเกสุ เอกํ ปิฏก’’นฺติ วตฺวา ‘‘จตุปฺปทิกมฺปิ คาถํ น ชานาติ, ปํสุกูลํ คเหตฺวา ปพฺพชิตกาเลเยว อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, พหู วต อนฺเตวาสิเก ลภิ, ตสฺส อาคตกาเล มยา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตสิ.

舎衛城（サーヴァッティー）に住む二人の良家の息子である友人が、精舎に行って世尊の説法を聞き、諸欲を捨てて教えに身を捧げて出家した。五年間、師や和尚（うぱじゃや）のもとで過ごした後、世尊のもとへ行き、教団における義務（職務）について尋ね、ヴィパッサナー（観）の義務とガンダ（経典研究）の義務について詳しく聞いた。一人は“世尊よ、私は高齢になってから出家したので、経典研究を全うすることはできません。ヴィパッサナーの義務を全うします”と言い、阿羅漢果に至るまでのヴィパッサナーの修行法を説いてもらい、精進努力して四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢となった。しかしもう一人は“私は経典研究の義務を全うします”と考え、順次、三蔵という仏の言葉を学び、行く先々で法を説き、美しい声で経典を唱え、五百人の比丘たちに法を教えながら歩き回った。彼は十八の大きな僧団の師となった。比丘たちは世尊のもとで瞑想の主題（カマッターナ）を授かり、もう一方の長老（瞑想者）の住む場所へ行き、その教えに従って阿羅漢となり、長老を礼拝して“世尊にお会いしたいです”と言った。長老は“友らよ、行きなさい。私の言葉で世尊を礼拝し、八十の大長老たちを礼拝しなさい。私の友人である長老にも‘私たちの師があなたを礼拝しています’と伝えなさい”と言って送り出した。それらの比丘たちは精舎に行き、世尊と八十の大長老たちを礼拝し、経典研究の長老のもとへ行って“大徳（尊師）よ、私たちの師があなたを礼拝しています”と言った。彼が“その方の名前は何か”と問うと、彼らは“あなた様の友人の比丘です”と答えた。このように瞑想者の長老が何度も伝言を送ったが、その比丘（学者）はしばらくは耐えていたものの、後には耐えられなくなり、“私たちの師があなたを礼拝しています”と言われると、“それは誰だ”と言い、“あなた様の友人の比丘です”と答えると、“お前たちはその者のもとで何を学んだのか。長部（ディーガ・ニカーヤ）などのいずれかのニカーヤか、あるいは三蔵のうちの一蔵か”と言い、“四句の偈さえも知らず、糞掃衣（ふんぞうえ）をまとって出家した途端に森に入った。多くの弟子を得たものだ。彼が来た時には、私が質問をしてやるべきだ”と考えた。

อถ อปรภาเค เถโร สตฺถารํ ทฏฺฐุํ อาคโต. สหายกสฺส เถรสฺส สนฺติเก ปตฺตจีวรํ ฐเปตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารญฺเจว อสีติ มหาเถเร จ วนฺทิตฺวา สหายกสฺส วสนฏฺฐานํ ปจฺจาคมิ. อถสฺส โส วตฺตํ กาเรตฺวา สมปฺปมาณํ อาสนํ คเหตฺวา, ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา ‘‘เอส เอวรูปํ มม ปุตฺตํ วิเหเฐตฺวา นิรเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ ตสฺมึ อนุกมฺปาย วิหารจาริกํ จรนฺโต วิย เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตตฺถ ตตฺถ นิสีทนฺตา หิ ภิกฺขู พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวาว นิสีทนฺติ. เตน สตฺถา ปกติปญฺญตฺเตเยว อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ปน คนฺถิกภิกฺขุํ ปฐมชฺฌาเน ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมึ อกถิเต ทุติยชฺฌานํ อาทึ กตฺวา อฏฺฐสุปิ สมาปตฺตีสุ รูปารูเปสุ จ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. คนฺถิกตฺเถโร เอกมฺปิ กเถตุํ นาสกฺขิ. อิตโร ตํ สพฺพํ กเถสิ. อถ นํ โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺหํ ปุจฺฉิ. คนฺถิกตฺเถโร กเถตุํ นาสกฺขิ. ตโต ขีณาสวตฺเถรํ ปุจฺฉิ. เถโร กเถสิ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ อภินนฺทิตฺวา เสสมคฺเคสุปิ ปฏิปาฏิยา [Pg.101] ปญฺหํ ปุจฺฉิ. คนฺถิโก เอกมฺปิ กเถตุํ นาสกฺขิ, ขีณาสโว ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ กเถสิ. สตฺถา จตูสุปิ ฐาเนสุ ตสฺส สาธุการํ อทาสิ. ตํ สุตฺวา ภุมฺมเทเว อาทึ กตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา สพฺพา เทวตา เจว นาคสุปณฺณา จ สาธุการํ อทํสุ. ตํ สาธุการํ สุตฺวา ตสฺส อนฺเตวาสิกา เจว สทฺธิวิหาริโน จ สตฺถารํ อุชฺฌายึสุ – ‘‘กึ นาเมตํ สตฺถารา กตํ, กิญฺจิ อชานนฺตสฺส มหลฺลกตฺเถรสฺส จตูสุ ฐาเนสุ สาธุการํ อทาสิ, อมฺหากํ ปนาจริยสฺส สพฺพปริยตฺติธรสฺส ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปาโมกฺขสฺส ปสํสามตฺตมฺปิ น กรี’’ติ. อถ เน สตฺถา ‘‘กึ นาเมตํ, ภิกฺขเว, กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมึ อตฺเถ อาโรจิเต, ‘‘ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อาจริโย มม สาสเน ภติยา คาโว รกฺขณสทิโส, มยฺหํ ปน ปุตฺโต ยถารุจิยา ปญฺจ โครเส ปริภุญฺชนกสามิสทิโส’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

その後、瞑想者の長老は世尊にお会いするためにやって来た。友人の長老のもとに鉢と衣を置き、世尊と八十の大長老たちを礼拝し、友人の住坊に戻った。すると彼（学者）は、客僧への義務を果たさせた後、同じ高さの座に座り“質問をしてやろう”と考えた。その時、世尊は“この比丘がこのようにわが子（阿羅漢）を苦しめて地獄に落ちるかもしれない”と考え、彼への慈しみから、精舎を巡回するかのように彼らの座っている場所へ行き、用意された優れた仏座に座られた。比丘たちはあちこちに座る際、仏座を用意してから座るからである。そのため、世尊は通常通り用意された座に座られた。座った後、経典研究の比丘に初禅について質問されたが、彼が答えられないと、二禅を始めとする八等至（はっとうじ）や色界・無色界について質問された。経典研究の長老は（理論的な部分は）すべて答えた。次に、世尊は彼に預流道（よるどう）について質問された。経典研究の長老は答えることができなかった。そこで、漏尽者（ろじんしゃ）である長老（瞑想者）に質問された。長老は答えた。世尊は“善いかな、善いかな、比丘よ”と称賛され、残りの道についても順次質問された。学者の比丘は一つも答えられなかったが、漏尽者は問われるたびに答えた。世尊は四つの段階すべてにおいて、彼（瞑想者）に“サードゥ（善いかな）”という称賛を与えられた。それを聞いて、地居天（じごてん）を始めとして梵天界に至るまでのすべての神々、龍や金翅鳥（こんじちょう）たちが称賛の声を上げた。その称賛を聞いて、学者の比丘の弟子や共住者たちは、“世尊は何ということをなさるのか。何も知らない老比丘には四つの箇所で称賛を与え、一方、すべての聖典に精通し五百人の比丘のリーダーである私たちの師には、称賛の言葉さえかけられなかった”と不満を述べた。そこで世尊は“比丘たちよ、お前たちは何を話しているのか”と問い、その理由が告げられると、“比丘たちよ、お前たちの師は、私の教えにおいて報酬のために牛を飼う者のようなものである。しかし、わが子は望むままに五つの乳製品（五味）を享受する牛の持ち主のようなものである”と言って、これらの偈を説かれた。

๑๙.

19.

‘‘พหุมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน,น ตกฺกโร โหติ นโร ปมตฺโต;

โคโปว คาโว คณยํ ปเรสํ,น ภาควา สามญฺญสฺส โหติ.

“たとえ多くの聖典を唱えていても、それを実行せず、放逸な人は、他人の牛を数えている牛飼いのようなものである。彼は沙門（出家者）としての果報にあずかることはない。”

๒๐.

20.

‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน,ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารี;

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,สมฺมปฺปชาโน สุวิมุตฺตจิตฺโต.‘‘อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วา,ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติ.

“たとえわずかしか聖典（三蔵）を唱えなくても、法に従って歩み、貪・瞋・癡を捨てて、正しく智慧をもって、心解脱し、今世にも来世にも執着しない者は、沙門の果報（道果）を分かち合う者となる。”

ตตฺถ สํหิตนฺติ เตปิฏกสฺส พุทฺธวจนสฺเสตํ นามํ. ตํ อาจริเย อุปสงฺกมิตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา พหุมฺปิ ปเรสํ ภาสมาโน วาเจนฺโต ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ยํ การเกน ปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ, ตกฺกโร น โหติ. กุกฺกุฏสฺส ปกฺขปหรณมตฺตมฺปิ อนิจฺจาทิวเสน โยนิโสมนสิการํ นปฺปวตฺเตติ. เอโส ยถา นาม ทิวสํ ภติยา คาโว รกฺขนฺโต โคโป ปาโตว นิรวเสสํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สายํ คเหตฺวา สามิกานํ นิยฺยาเทตฺวา ทิวสภติมตฺตํ คณฺหาติ, ยถารุจิยา ปน ปญฺจ โครเส ปริภุญฺชิตุํ [Pg.102] น ลภติ, เอวเมว เกวลํ อนฺเตวาสิกานํ สนฺติกา วตฺตปฏิวตฺตกรณมตฺตสฺส ภาคี โหติ, สามญฺญสฺส ปน ภาคี น โหติ. ยถา ปน โคปาลเกน นิยฺยาทิตานํ คุนฺนํ โครสํ สามิกาว ปริภุญฺชนฺติ, ตถา เตน กถิตํ ธมฺมํ สุตฺวา การกปุคฺคลา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา เกจิ ปฐมชฺฌานาทีนิ ปาปุณนฺติ, เกจิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคผลานิ ปาปุณนฺติ, โคณสามิกา โครสสฺเสว สามญฺญสฺส ภาคิโน โหนฺติ.

そこにいう“聖典（サンヒタ）”とは、三蔵である仏典の名である。それを師のもとに赴いて学び、他の人々に多く語り教えながらも、実践する者がなすべきことを自ら行わない者は、鶏が羽を広げるほどの間も無常などの理に従って如理作意（正しい思惟）を起こさない。そのような人は、例えるなら、一日中報酬のために牛を飼い守る牧童が、朝早くから全ての仕事を請け負い、夕方に牛を飼い主に戻して一日の報酬だけを受け取るが、望むままに五つの牛の産物（乳など）を味わうことができないのと同じである。同様に、ただ弟子たちの世話を受けるだけで、沙門の果報（道果）を分かち合うことはない。しかし、牧童によって引き渡された牛の産物を飼い主たちが味わうように、その人が説く法を聞いて修行する者たちが、教えの通りに実践して、ある者は初禅等に達し、ある者はヴィパッサナーを修めて道果に達する。彼らは牛の飼い主のように沙門の果報を分かち合う者となる。

อิติ สตฺถา สีลสมฺปนฺนสฺส พหุสฺสุตสฺส ปมาทวิหาริโน อนิจฺจาทิวเสน โยนิโสมนสิกาเร ปมตฺตสฺส ภิกฺขุโน วเสน ปฐมํ คาถํ กเถสิ, น ทุสฺสีลสฺส. ทุติยคาถา ปน อปฺปสฺสุตสฺสปิ โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺตสฺส การกปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา.

このように師（仏陀）は、戒を備え多聞であるが、無常などの如理作意において放逸な修行者のために第一の偈を説かれたのであり、破戒の者のために説かれたのではない。一方、第二の偈は、多聞でなくても如理作意の修行に励む実践者のために説かれたものである。

ตตฺถ อปฺปมฺปี เจติ โถกํ เอกวคฺคทฺวิวคฺคมตฺตมฺปิ. ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารีติ อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปํ ธมฺมํ ปุพฺพภาคปฏิปทาสงฺขาตํ จตุปาริสุทฺธิสีลธุตงฺคอสุภกมฺมฏฺฐานาทิเภทํ จรนฺโต อนุธมฺมจารี โหติ. โส ‘‘อชฺช อชฺเชวา’’ติ ปฏิเวธํ อากงฺขนฺโต วิจรติ. โส อิมาย สมฺมาปฏิปตฺติยา ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ สมฺมา เหตุนา นเยน ปริชานิตพฺเพ ธมฺเม ปริชานนฺโต ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตีนํ วเสน สุวิมุตฺตจิตฺโต, อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วาติ อิธโลกปรโลกปริยาปนฺนา วา อชฺฌตฺติกพาหิรา วา ขนฺธายตนธาตุโย จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยนฺโต มหาขีณาสโว มคฺคสงฺขาตสฺส สามญฺญสฺส วเสน อาคตสฺส ผลสามญฺญสฺส เจว ปญฺจอเสกฺขธมฺมกฺขนฺธสฺส จ ภาควา โหตีติ รตนกูเฏน วิย อคารสฺส อรหตฺเตน เทสนาย กูฏํ คณฺหีติ.

その中で“わずかであっても”とは、一、二の章句ほどのわずかな量のことである。“法に適った修行をする者”とは、義（意味）を知り、法（教え）を知って、九つの出世間法に適った法、すなわち前段階の修行（加行）とされる四種清浄戒、頭陀行、不浄観などの業処を実践することを指す。その人は“今日こそ、今日こそ”と悟りを求めて遊行する。彼はこの正しい実践によって、貪・瞋・癡を捨て、正しい因と理によって知るべき諸法を遍知し、彼分・伏・断・安・離の五種類の解脱によって、心がよく解脱している。“今世にも来世にも執着せず”とは、現世と来世に含まれる、あるいは内なるもの・外なるものである五蘊・十二処・十八界を四つの執着によって執着しない、大阿羅漢のことである。その人は道としての沙門の果報、およびそれに続く果としての沙門の果報、さらには五つの無学蘊という沙門の果報を分かち合う者となる。このように、建物の宝石の頂のように、阿羅漢果をもって説法の頂点を極められたのである。これがその意味である。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

偈の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。この説法は大衆にとって有益なものとなった。

ทฺเวสหายกภิกฺขุวตฺถุ จุทฺทสมํ.

第十四の“二人の友の比丘の物語”が完結した。

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

対の部（ヤマカ・ヴァッガ）の注釈が完結した。

ปฐโม วคฺโค.

第一の部（章）が完結した。

๒. อปฺปมาทวคฺโค

2. 不放逸の部（アッパマーダ・ヴァッガ）

๑. สามาวตีวตฺถุ

1. 1. サーマーヴァティー王妃の物語

อปฺปมาโท [Pg.103] อมตปทนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา โกสมฺพึ อุปนิสฺสาย โฆสิตาราเม วิหรนฺโต สามาวติปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ, มาคณฺฑิยปฺปมุขานญฺจ เอติสฺสา ปญฺจนฺนํ ญาติสตานํ มรณพฺยสนํ อารพฺภ กเถสิ.

“不放逸は不死の境地である”というこの法門を、師（仏陀）はコーサンビーの付近にあるゴーシタ精舎に滞在されていた折、サーマーヴァティーを筆頭とする五百人の女性たちと、マーガンディヤーを筆頭とする五百人の親族たちの死と滅亡について説かれた。

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต อลฺลกปฺปรฏฺเฐ อลฺลกปฺปราชา นาม, เวฐทีปกรฏฺเฐ เวฐทีปกราชา นามาติ อิเม ทฺเว ทหรกาลโต ปฏฺฐาย สหายกา หุตฺวา เอกาจริยกุเล สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปิตูนํ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อายาเมน ทสทสโยชนิเก รฏฺเฐ ราชาโน อเหสุํ. เต กาเลน กาลํ สมาคนฺตฺวา เอกโต ติฏฺฐนฺตา นิสีทนฺตา นิปชฺชนฺตา มหาชนํ ชายมานญฺจ ชียมานญฺจ มียมานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ, อนฺตมโส อตฺตโน สรีรมฺปิ นานุคจฺฉติ, สพฺพํ ปหาย คนฺตพฺพํ, กึ โน ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ มนฺเตตฺวา รชฺชานิ ปุตฺตทารานํ นิยฺยาเทตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส วสนฺตา มนฺตยึสุ – ‘‘มยํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตา, น ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา. เต มยํ เอกฏฺฐาเน วสนฺตา อปพฺพชิตสทิสาเยว โหม, ตสฺมา วิสุํ วสิสฺสาม. ตฺวํ เอตสฺมึ ปพฺพเต วส, อหํ อิมสฺมึ ปพฺพเต วสิสฺสามิ. อนฺวฑฺฒมาสํ ปน อุโปสถทิวเส เอกโต ภวิสฺสามา’’ติ. อถ โข เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘เอวมฺปิ โน คณสงฺคณิกาว ภวิสฺสติ, ตฺวํ ปน ตว ปพฺพเต อคฺคึ ชาเลยฺยาสิ, อหํ มม ปพฺพเต อคฺคึ ชาเลสฺสามิ, ตาย สญฺญาย อตฺถิภาวํ ชานิสฺสามา’’ติ. เต ตถา กรึสุ.

そこで、次のような順序だてた話（因縁譚）がある。――昔、アッラカッパ国の国王アッラカッパと、ヴェータディーパカ国の国王ヴェータディーパカという二人の王がいた。彼らは幼少の頃から友人であり、同じ師匠のもとで学問を修め、父王たちの逝去の後、それぞれ即位して十由旬四方の国を治める王となった。彼らは時折集まって、共に立ち、座り、横たわっていたが、多くの人々が生まれ、老い、死んでいくのを見て、“来世に行く者についていく者は誰もいない。卑近な例では、自分の身体でさえついてこない。全てを捨てて行かねばならない。在家の生活を続けて何になろうか。出家しよう”と相談し、国を妻子に譲って、仙人の出家をし、ヒマラヤの地に住んで次のように相談した。“我々は国を捨てて出家した。生活に行き詰まったから出家したのではない。我々が同じ場所に住むなら、出家していないのと変わらない。だから、別々に住むことにしよう。貴方はあちらの山に住み、私はこちらの山に住もう。そして半月ごとの布薩（ウポサタ）の日には、一堂に会することにしよう”と。その後、彼らにこのような考えが浮かんだ。“このように会うことも、集団への執着となるだろう。貴方は自分の山で火を焚きなさい、私も自分の山で火を焚こう。その合図によって、無事であることを知ることにしよう”と。彼らはそのようにした。

อถ อปรภาเค เวฐทีปกตาปโส กาลํ กตฺวา มเหสกฺโข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺโต. ตโต อฑฺฒมาเส สมฺปตฺเต อคฺคึ อทิสฺวาว อิตโร ‘‘สหายโก เม กาลกโต’’ติ อญฺญาสิ. อิตโรปิ นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อตฺตโน เทวสิรึ โอโลเกตฺวา กมฺมํ อุปธาเรนฺโต นิกฺขมนโต ปฏฺฐาย อตฺตโน ตปจริยํ ทิสฺวา ‘‘คนฺตฺวา มม สหายกํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ [Pg.104] ตํ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มคฺคิกปุริโส วิย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘มคฺคิกปุริโส อหํ, ภนฺเต, ทูรโตว อาคโตมฺหิ. กึ ปน, ภนฺเต, อยฺโย อิมสฺมึ ฐาเน เอกโกว วสติ, อญฺโญปิ โกจิ อตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม เอโก สหายโก’’ติ. ‘‘กุหึ โส’’ติ? ‘‘เอตสฺมึ ปพฺพเต วสติ, อุโปสถทิวเส ปน อคฺคึ น ชาเลติ, มโต นูน ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘อหํ โส, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กุหึ นิพฺพตฺโตสี’’ติ? ‘‘เทวโลเก มเหสกฺโข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺโตสฺมิ, ภนฺเต, ‘อยฺยํ ปสฺสิสฺสามี’ติ ปุน อาคโตมฺหิ. อปิ นุ โข อยฺยานํ อิมสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ โกจิ อุปทฺทโว อตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, อาวุโส, หตฺถี นิสฺสาย กิลมามี’’ติ. ‘‘กึ โว, ภนฺเต, หตฺถี กโรนฺตี’’ติ? ‘‘สมฺมชฺชนฏฺฐาเน ลณฺฑํ ปาเตนฺติ, ปาเทหิ ภูมิยํ ปหริตฺวา ปํสุํ อุทฺธรนฺติ, สฺวาหํ ลณฺฑํ ฉฑฺเฑนฺโต ปํสุํ สมํ กโรนฺโต กิลมามี’’ติ. ‘‘กึ ปน เตสํ อนาคมนํ อิจฺฉถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ เตสํ อนาคมนํ กริสฺสามี’’ติ ตาปสสฺส หตฺถิกนฺตวีณญฺเจว หตฺถิกนฺตมนฺตญฺจ อทาสิ. ททนฺโต จ ปน วีณาย ติสฺโส ตนฺติโย ทสฺเสตฺวา ตโย มนฺเต อุคฺคณฺหาเปตฺวา ‘‘อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ อสกฺโกนฺตา หตฺถี ปลายนฺติ, อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต นิวตฺติตฺวา ปจฺฉโต โอโลเกนฺตา โอโลเกนฺตา ปลายนฺติ, อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต หตฺถิยูถปติ ปิฏฺฐึ อุปนาเมนฺโต อาคจฺฉตี’’ติ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘ยํ โว รุจฺจติ, ตํ กเรยฺยาถา’’ติ วตฺวา ตาปสํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. ตาปโส ปลายนมนฺตํ วตฺวา ปลายนตนฺตึ ปหริตฺวา หตฺถี ปลาเปตฺวา วสิ.

その後、ヴェータディーパカ仙人は没して、大いなる威力を持つ天界の王として生まれ変わった。それから半月が経過した時、かつてのように火の煙が見えなかったため、もう一人のアッラカッパ仙人は“私の友は亡くなったのだ”と悟った。一方、天子となった彼もまた、転生した瞬間に自らの天界の栄華を見渡し、その原因となった功徳を省みたところ、出家してからの自らの苦行を見出した。そして“行って友に会おう”と考え、天子の姿を捨てて旅人のような姿になり、アッラカッパ仙人のもとへ赴いて礼拝し、傍らに立った。その時、仙人は彼に“どこから来たのか”と尋ねた。“私は旅人です、聖者よ。遠方から参りました。ところで聖者よ、あなたはこの場所にたった一人で住んでいるのですか。それとも他に誰か連れがいるのですか”“私には一人の友がいる”“彼はどこにいるのですか”“あの山に住んでいる。しかし、布薩の日に火を焚かなかった。おそらく亡くなったのであろう”“左様でございますか、聖者よ”“その通りだ、友よ”“聖者よ、その友とは私です”“お前はどこに生まれたのか”“天界にて、大いなる威力を持つ天王として生まれました、聖者よ。あなたにお会いするために再び参りました。ところで、この場所に住まう聖者方には、何か困りごとはございませんか”“ああ、友よ。象たちのせいで苦労している”“聖者よ、象たちはあなたに何をするのですか”“彼らは掃除した場所に糞を落とし、足で地面を叩いて土埃を舞い上げるのだ。私はその糞を捨て、地面を平らにし直すことに疲れ果てている”“それでは、彼らが来ないようにしたいとお望みですか”“その通りだ、友よ”そこで彼は仙人に、象を魅了する“ハッティカンタ”という名の竪琴と、同じく“ハッティカンタ”という名の真言（マントラ）を授けた。授ける際、彼は竪琴の三本の弦を示し、三つの真言を習得させた。“この弦を弾いてこの真言を唱えれば、象たちは振り返ることもできずに逃げ去ります。この弦を弾いてこの真言を唱えれば、象たちは後ろを何度も振り返りながら逃げ去ります。そして、この弦を弾いてこの真言を唱えれば、象の群れのリーダーが背中を差し出してやって来ます”と教え、“お望みに応じて、それらをお使いください”と言い残して仙人に礼拝し、立ち去った。仙人は象を追い払う真言を唱え、追い払うための弦を弾いて象たちを逃げ去らせ、その地に住み続けた。

ตสฺมึ สมเย โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺโป นาม ราชา โหติ. โส เอกทิวสํ คพฺภินิยา เทวิยา สทฺธึ พาลสูริยตปํ ตปฺปมาโน อพฺโภกาสตเล นิสีทิ. เทวี รญฺโญ ปารุปนํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ รตฺตกมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนา รญฺญา สทฺธึ สมุลฺลปมานา รญฺโญ องฺคุลิโต สตสหสฺสคฺฆนิกํ ราชมุทฺทิกํ นีหริตฺวา อตฺตโน องฺคุลิยํ ปิลนฺธิ. ตสฺมึ สมเย หตฺถิลิงฺคสกุโณ อากาเสน คจฺฉนฺโต ทูรโต รตฺตกมฺพลปารุปนํ เทวึ ทิสฺวา ‘‘มํสเปสี’’ติ สญฺญาย ปกฺเข วิสฺสชฺเชตฺวา โอตริ. ราชา [Pg.105] ตสฺส โอตรณสทฺเทน ภีโต อุฏฺฐาย อนฺโตนิเวสนํ ปาวิสิ. เทวี ครุคพฺภตาย เจว ภีรุกชาติกตาย จ เวเคน คนฺตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ โส สกุโณ อชฺฌปฺปตฺโต นขปญฺชเร นิสีทาเปตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เต กิร สกุณา ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรนฺติ. ตสฺมา อากาเสน เนตฺวา ยถารุจิตฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา มํสํ ขาทนฺติ. สาปิ เตน นียมานา มรณภยภีตา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ วิรวิสฺสามิ, มนุสฺสสทฺโท นาม ติรจฺฉานคตานํ อุพฺเพชนีโย, ตํ สุตฺวา มํ ฉฑฺเฑสฺสติ. เอวํ สนฺเต สห คพฺเภน ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิสฺสามิ, ยสฺมึ ปน ฐาเน นิสีทิตฺวา มํ ขาทิตุํ อารภิสฺสติ, ตตฺร นํ สทฺทํ กตฺวา ปลาเปสฺสามี’’ติ. สา อตฺตโน ปณฺฑิตตาย อธิวาเสสิ.

その頃、コーサンビーにはプーランタッパという名の王がいた。ある日、彼は妊娠中の王妃と共に、朝日の光を浴びながら屋外のテラスに座っていた。王妃は、王が羽織っていた十万金の価値がある赤い毛織の衣を身にまとい、王と語らいながら、王の指から十万金の価値がある指輪を抜き取って自らの指にはめていた。その時、ハッティリンガ鳥が空を飛んでおり、遠くから赤い衣をまとった王妃を見て“肉の塊だ”と思い、翼を広げて舞い降りてきた。王はその鳥が降りてくる羽音に驚いて立ち上がり、宮殿の中へ逃げ込んだ。王妃は重い身重であり、また元来臆病であったため、素早く逃げることができなかった。すると、その怪鳥は彼女に襲いかかり、鋭い爪の間に彼女を乗せて空へと飛び去った。伝え聞くところによれば、その鳥たちは五頭の象に匹敵する力を備えているという。それゆえ、彼女を空高く運び、己の好む場所へ降り立ってその肉を食べるのである。彼女もまた、鳥に運ばれながら死の恐怖に震えつつ考えた。“もし私が叫べば、人間の声というものは動物たちを怯えさせる。鳥はそれを聞いて私を放り出すだろう。そうなれば、胎児と共に命を失うことになる。鳥がどこかに止まって私を食べようとする時に、声を上げて追い払うことにしよう”と。彼女は自らの知恵によって、その恐怖を堪え忍んだ。

ตทา จ หิมวนฺตปเทเส โถกํ วฑฺฒิตฺวา มณฺฑปากาเรน ฐิโต เอโก มหานิคฺโรโธ โหติ. โส สกุโณ มิครูปาทีนิ ตตฺถ เนตฺวา ขาทติ, ตสฺมา ตมฺปิ ตตฺเถว เนตฺวา วิฏปพฺภนฺตเร ฐเปตฺวา อาคตมคฺคํ โอโลเกสิ. อาคตมคฺโคโลกนํ กิร เตสํ ธมฺมตา. ตสฺมึ ขเณ เทวี, ‘‘อิทานิ อิมํ ปลาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ปาณิสทฺทญฺเจว มุขสทฺทญฺจ กตฺวา ตํ ปลาเปสิ. อถสฺสา สูริยตฺถงฺคมนกาเล คพฺเภ กมฺมชวาตา จลึสุ. สพฺพทิสาสุ คชฺชนฺโต มหาเมโฆ อุฏฺฐหิ. สุเขธิตาย ราชมเหสิยา ‘‘มา ภายิ, อยฺเย’’ติ วจนมตฺตมฺปิ อลภมานาย ทุกฺขปเรตาย สพฺพรตฺตึ นิทฺทา นาม นาโหสิ. วิภาตาย ปน รตฺติยา วลาหกวิคโม จ อรุณุคฺคมนญฺจ ตสฺสา คพฺภวุฏฺฐานญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. สา เมฆอุตุญฺจ ปพฺพตอุตุญฺจ อรุณอุตุญฺจ คเหตฺวา ชาตตฺตา ปุตฺตสฺส อุเตโนติ นามํ อกาสิ.

その時、ヒマラヤの地には、枝を広げて天幕のような形をした巨大なベンガルボダイジュの木があった。その怪鳥は鹿などの獲物をそこへ運んで食べる習性があったため、王妃をもそこへ運び、樹の股の部分に置いて、自分が飛んできた道を振り返り見た。来た道を振り返るのは、それら怪鳥の習性であった。その瞬間、王妃は“今こそ、この鳥を追い払うべきだ”と考え、両手を振り上げ、手拍子を打ち、声を張り上げてその鳥を追い払った。その後、日が沈む頃、彼女に産気づく風（業生風）が起こった。あらゆる方角で雷鳴が轟き、大雨が降り始めた。宮廷で幸福に育った王妃にとって、“妃よ、恐れるな”という言葉をかけてくれる者すらおらず、苦しみの中で一晩中眠ることもできなかった。しかし、夜が明けると、雨雲は去り、朝日が昇り、彼女の出産が同時に果たされた。彼女は、雨の季節（雲の時節）、山の時節、そして朝日の時節という三つの瑞兆（ウトゥ）を象徴して生まれたことから、息子にウテーナと名付けた。

อลฺลกปฺปตาปสสฺสปิ โข ตโต อวิทูเร วสนฏฺฐานํ โหติ. โส ปกติยาว วสฺสทิวเส สีตภเยน ผลาผลตฺถาย วนํ น ปวิสติ, ตํ รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา สกุเณหิ ขาทิตมํสานํ อฏฺฐึ อาหริตฺวา โกฏฺเฏตฺวา รสํ กตฺวา ปิวติ. ตสฺมา ตํ ทิวสํ ‘‘อฏฺฐึ อาหริสฺสามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล อฏฺฐึ ปริเยเสนฺโต อุปริ ทารกสทฺทํ สุตฺวา อุลฺโลเกนฺโต เทวึ ทิสฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ วตฺวา ‘‘มานุสิตฺถิมฺหี’’ติ. ‘‘กถํ อาคตาสี’’ติ? ‘‘หตฺถิลิงฺคสกุเณนานีตามฺหี’’ติ วุตฺเต ‘‘โอตราหี’’ติ อาห[Pg.106]. ‘‘ชาติสมฺเภทโต ภายามิ, อยฺยา’’ติ. ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ขตฺติยามฺหี’’ติ. ‘‘อหมฺปิ ขตฺติโยเยวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ขตฺติยมายํ กเถหี’’ติ. โส ขตฺติยมายํ กเถสิ. ‘‘เตน หิ อารุยฺห ปุตฺตํ เม โอตาเรหี’’ติ. โส เอเกน ปสฺเสน อภิรุหนมคฺคํ กตฺวา อภิรุหิตฺวา ทารกํ คณฺหิ. ‘‘มา มํ หตฺเถน ฉุปี’’ติ จ วุตฺเต ตํ อฉุปิตฺวาว ทารกํ โอตาเรสิ. เทวีปิ โอตริ. อถ นํ อสฺสมปทํ เนตฺวา สีลเภทํ อกตฺวาว อนุกมฺปาย ปฏิชคฺคิ, นิมฺมกฺขิกมธุํ อาหริตฺวา สยํชาตสาลึ อาหริตฺวา ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิ. เอวํ ตสฺมึ ปฏิชคฺคนฺเต สา อปรภาเค จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เนว อาคตมคฺคํ ชานามิ, น คมนมคฺคํ ชานามิ, อิมินาปิ เม สทฺธึ วิสฺสาสมตฺตมฺปิ นตฺถิ. สเจ ปนายํ อมฺเห ปหาย กตฺถจิ คมิสฺสติ, อุโภปิ อิเธว มรณํ ปาปุณิสฺสาม, ยํกิญฺจิ กตฺวา อิมสฺส สีลํ ภินฺทิตฺวา ยถา มํ น มุญฺจติ, ตถา ตํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อถ นํ ทุนฺนิวตฺถทุปฺปารุตทสฺสเนน ปโลเภตฺวา สีลวินาสํ ปาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเวปิ สมคฺควาสํ วสึสุ.

アッラカッパ仙人の住処もまた、そのベンガル菩提樹から遠くない場所にあった。彼は普段、雨の日には寒さを恐れて果実を探しに森へは入らず、その樹の根元へ行って、鳥たちが食べた肉の残りの骨を拾い集め、それを砕いて煮出し、その汁を飲んでいた。それゆえ、その日も“骨を拾おう”と考えてそこへ行き、樹の根元で骨を探していたところ、上の方から子供の声を聞いた。見上げると王妃がいたので、“あなたは誰か”と問いかけると、“私は人間の女です”と答えた。“どうしてここへ来たのか”と問うと、“ハッティリンガ鳥（象鳥）に連れて来られました”と言ったので、“降りてきなさい”と言った。王妃は“聖者様、私は家系が汚れることを恐れます”と言った。“あなたの家系は何であるか”。“クシャトリヤ（王族）です”。“私もまたクシャトリヤである”。彼女は“それならば、クシャトリヤの秘伝を語ってください”と言った。彼がクシャトリヤの秘伝を語ると、彼女は“それならば、登ってきて私の息子を下ろしてください”と言った。彼は片側に登るための足場を作り、樹に登って子供を抱き上げた。“私の手に触れないでください”と言われたので、彼女に触れることなく子供を下ろした。王妃も降りてきた。それから彼女を庵へと連れて行き、戒律を破ることなく、慈悲の心をもって世話をした。小蜂の蜂蜜を運び、自然に生えた沙羅（野生の米）を運び、粥を炊いて与えた。このように彼が世話をしているうちに、彼女は後になってこう考えた。“私は来た道も知らず、行くべき道も知らない。この仙人に対しても、親密さのかけらもない。もしこの方が私たちを置いてどこかへ行ってしまったら、私たち親子はここで死んでしまうだろう。何らかの方法でこの方の戒を破らせ、私を離さないようにしなければならない”。そして、彼女はわざと着衣を乱した姿を見せて彼を誘惑し、戒を破らせるに至った。それ以来、二人は仲睦まじく暮らした。

อเถกทิวสํ ตาปโส นกฺขตฺตโยคํ อุลฺโลเกนฺโต ปูรนฺตปฺปสฺส นกฺขตฺตมิลายนํ ทิสฺวา ‘‘ภทฺเท โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปราชา มโต’’ติ อาห. ‘‘กสฺมา, อยฺย, เอวํ วเทสิ? กึ เต เตน สทฺธึ อาฆาโต อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภทฺเท, นกฺขตฺตมิลายนมสฺส ทิสฺวา เอวํ วทามี’’ติ, สา ปโรทิ. อถ นํ ‘‘กสฺมา โรทสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตาย ตสฺส อตฺตโน สามิกภาเว อกฺขาเต อาห – ‘‘มา, ภทฺเท, โรทิ, ชาตสฺส นาม นิยโต มจฺจู’’ติ. ‘‘ชานามิ, อยฺยา’’ติ วุตฺเต ‘‘อถ กสฺมา โรทสี’’ติ? ‘‘ปุตฺโต เม กุลสนฺตกสฺส รชฺชสฺส อนุจฺฉวิโก, ‘สเจ ตตฺร อภวิสฺส, เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปยิสฺส. อิทานิ มหาชานิโก วต ชาโต’ติ โสเกน โรทามิ, อยฺยา’’ติ. ‘‘โหตุ, ภทฺเท, มา จินฺตยิ, สจสฺส รชฺชํ ปตฺเถสิ, อหมสฺส รชฺชลภนาการํ กริสฺสามี’’ติ. อถสฺส หตฺถิกนฺตวีณญฺเจว หตฺถิกนฺตมนฺเต จ อทาสิ. ตทา อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา วฏรุกฺขมูเล นิสีทนฺติ. อถ นํ อาห – ‘‘หตฺถีสุ อนาคเตสุเยว รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา เตสุ อาคเตสุ อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหร, สพฺเพ นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ อสกฺโกนฺตา ปลายิสฺสนฺติ, อถ โอตริตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. โส ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. อถ นํ ทุติยทิวเส อาห – ‘‘อชฺช อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหเรยฺยาสิ[Pg.107], สพฺเพ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตา ปลายิสฺสนฺตี’’ติ. ตทาปิ ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา อาโรเจสิ. อถ นํ ตติยทิวเส อาห – ‘‘อชฺช อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหเรยฺยาสิ, ยูถปติ ปิฏฺฐึ อุปนาเมนฺโต อาคมิสฺสตี’’ติ. ตทาปิ ตถา กตฺวา อาโรเจสิ.

ある日のこと、仙人が天体の運行を観察していると、パランタパ王の星が陰っているのを見て、“奥方よ、コーサンビーのパランタパ王が亡くなりました”と言った。“聖者様、なぜそのようにおっしゃるのですか。あなたはその王に対して怨みがあるのですか”。“いいえ、奥方よ。怨みはありません。ただ、彼の星が陰っているのを見て、そのように言ったのです”。彼女は激しく泣き出した。仙人が“なぜ泣くのですか”と尋ね、彼女が王は自分の夫であると告げると、彼は言った。“奥方よ、泣いてはならない。生まれた者にとって、死は定められたものである”。“聖者様、存じております”。そう言うと、“では、なぜ泣くのですか”と問うた。“私の息子は、家系に伝わる王位を継ぐにふさわしい者です。‘もし彼があそこにいたならば、白い傘（王権）を掲げていたでしょう。今や、大きな損失を被ってしまった’という悲しみで泣いているのです、聖者様”。“奥方よ、案ずることはない。もし彼が王位を得ることを望むなら、私が王位を得るための方法を授けよう”。そして彼は王子に、象を鎮める琵琶と、象を鎮める呪文を授けた。その当時、多くの象の群れがやってきて、ベンガル菩提樹のふもとに留まっていた。仙人は王子に言った。“象たちがまだ来ないうちに樹に登り、象たちがやってきたら、この呪文を唱えて琵琶を弾きなさい。すると象たちは皆、振り返って見ることさえできずに逃げ去るだろう。その時に降りて帰ってきなさい”。王子はその通りにして戻り、その出来事を報告した。翌日、仙人は言った。“今日はこの呪文を唱えて琵琶を弾きなさい。象たちは皆、振り返りながら逃げ去るだろう”。その時も王子はその通りにして戻り、報告した。三日目、仙人は言った。“今日はこの呪文を唱えて琵琶を弾きなさい。象の王が背中を向けて近づいてくるだろう”。その時も、王子はその通りにして報告した。

อถสฺส มาตรํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘ภทฺเท, ปุตฺตสฺส เต สาสนํ วเทหิ, เอตฺโตว คนฺตฺวา ราชา ภวิสฺสตี’’ติ อาห. สา ปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปรญฺโญ ปุตฺโต, มํ สคพฺภํ หตฺถิลิงฺคสกุโณ อาเนสี’’ติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อสทฺทหนฺตานํ อิมํ ปิตุ ปารุปนกมฺพลญฺเจว ปิลนฺธนมุทฺทิกญฺจ ทสฺเสยฺยาสี’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสิ. กุมาโร ตาปสํ ‘‘อิทานิ กึ กโรมี’’ติ อาห. ‘‘รุกฺขสฺส เหฏฺฐิมสาขาย นิสีทิตฺวา อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหร, เชฏฺฐกหตฺถี เต ปิฏฺฐึ อุปนาเปตฺวา อุปสงฺกมิสฺสติ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ นิสินฺโนว รฏฺฐํ คนฺตฺวา รชฺชํ คณฺหาหี’’ติ. โส มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ตถา กตฺวา อาคตสฺส หตฺถิโน ปิฏฺฐิยํ นิสีทิตฺวา กณฺเณ มนฺตยิ – ‘‘อหํ โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปรญฺโญ ปุตฺโต, เปตฺติกํ เม รชฺชํ คณฺหิตฺวา เทหิ สามี’’ติ. โส ตํ สุตฺวา ‘‘อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ สนฺนิปตนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ สนฺนิปตึสุ. ปุน ‘‘ชิณฺณา หตฺถี ปฏิกฺกมนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, ชิณฺณา หตฺถี ปฏิกฺกมึสุ. ปุน ‘‘อติตรุณา หตฺถี นิวตฺตนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, เตปิ นิวตฺตึสุ. โส อเนเกหิ ยูถหตฺถิสหสฺเสเหว ปริวุโต ปจฺจนฺตคามํ ปตฺวา ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, สมฺปตฺตึ ปตฺถยมานา มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตู’’ติ อาห. ‘‘ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสานํ สงฺคหํ กโรนฺโต คนฺตฺวา นครํ ปริวาเรตฺวา ‘ยุทฺธํ วา เม เทตุ, รชฺชํ วา’’’ติ สาสนํ เปเสสิ. นาครา อาหํสุ – ‘‘มยํ ทฺเวปิ น ทสฺสาม. อมฺหากญฺหิ เทวี ครุคพฺภา หตฺถิลิงฺคสกุเณน นีตา, ตสฺสา อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา มยํ น ชานาม. ยาว ตสฺสา ปวตฺตึ น สุณาม. ตาว เนว ยุทฺธํ ทสฺสาม, น รชฺช’’นฺติ. ตทา กิร ตํ ปเวณิรชฺชํ อโหสิ. ตโต กุมาโร ‘‘อหํ ตสฺสา ปุตฺโต’’ติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ กเถตฺวา ตถาปิ อสทฺทหนฺตานํ กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทสฺเสสิ. เต กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ สญฺชานิตฺวา นิกฺกงฺขา หุตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ตํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. อยํ ตาว อุเตนสฺส อุปฺปตฺติ.

その後、行者は王子の母を呼び寄せ、“よき人よ、あなたの息子に伝言を授けなさい。ここから行けば、彼は王となるでしょう”と言いました。彼女は息子を呼び寄せ、“愛する子よ、あなたはコーサンビーのプーランタッパ王の息子です。私があなたを身ごもっていた時、ハッティリンガ鳥が私を連れ去ったのです”と言い、将軍たちの名前を教え、“もし彼らが信じないなら、この父君の赤い毛織物の衣と、指輪を見せなさい”と言って彼を送り出しました。王子は行者に“今、私は何をすればよいでしょうか”と尋ねました。行者は“菩提樹の下の枝に座り、この真言を唱えてこの琴の弦を弾きなさい。そうすれば象の王が背を向けて近づいてくるでしょう。その背に乗って国へ行き、王権を握りなさい”と言いました。王子は父母に礼拝し、言われた通りにしました。やって来た象の背に乗ると、その耳元で“主よ、私はコーサンビーのプーランタッパ王の息子です。父の跡を継いで王となるのを助けてください”と囁きました。象はそれを聞くと、“数千の象よ集まれ”という合図で鳴き声を上げ、数千の象が集まりました。再び“老いた象は去れ”と鳴くと老いた象は去り、さらに“若すぎる象は戻れ”と鳴くとそれらも戻りました。彼は数千の象の群れに守られて辺境の村に到着し、“私は王の息子である。富を求める者は私に従え”と言いました。それ以来、人々に施しをしながら進み、都を包囲して“戦うか、王位を明け渡すか”と通告しました。市民たちは“どちらも受け入れない。我々の王妃は身重の時にハッティリンガ鳥に連れ去られ、その生死も分からない。王妃の消息を聞くまでは、戦いもしないし王位も渡さない”と答えました。当時、その国は世襲制の王国でした。そこで王子は“私はその王妃の息子だ”と言い、将軍たちの名を挙げ、それでも信じない者たちに衣と指輪を見せました。彼らはその衣と指輪を認めると疑いを捨て、門を開いて彼を王として即位させました。これがウテーナ王の誕生の経緯です。

อลฺลกปฺปรฏฺเฐ [Pg.108] ปน ทุพฺภิกฺเข ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต เอโก โกตุหลิโก นาม มนุสฺโส กาปึ นาม ตรุณปุตฺตญฺจ กาฬึ นาม ภริยญฺจ อาทาย ‘‘โกสมฺพึ คนฺตฺวา ชีวิสฺสามี’’ติ ปาเถยฺยํ คเหตฺวา นิกฺขมิ. ‘‘อหิวาตโรเคน มหาชเน มรนฺเต ทิสฺวา นิกฺขมี’’ติปิ วทนฺติเยว. เต คจฺฉนฺตา ปาเถยฺเย ปริกฺขีเณ ขุทาภิภูตา ทารกํ วหิตุํ นาสกฺขึสุ. อถ สามิโก ปชาปตึ อาห – ‘‘ภทฺเท, มยํ ชีวนฺตา ปุน ปุตฺตํ ลภิสฺสาม, ฉฑฺเฑตฺวา นํ คจฺฉามา’’ติ. มาตุ หทยํ นาม มุทุกํ โหติ. ตสฺมา สา อาห – ‘‘นาหํ ชีวนฺตเมว ปุตฺตํ ฉฑฺเฑตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ. ‘‘อถ กึ กโรมา’’ติ? ‘‘วาเรน นํ วหามา’’ติ. มาตา อตฺตโน วาเร ปุปฺผทามํ วิย นํ อุกฺขิปิตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา องฺเกน วหิตฺวา ปิตุโน เทติ. ตสฺส ตํ คเหตฺวา คมนกาเล ฉาตกโตปิ พลวตรา เวทนา อุปฺปชฺชิ. โส ปุนปฺปุนํ อาห – ‘‘ภทฺเท, มยํ ชีวนฺตา ปุตฺตํ ลภิสฺสาม, ฉฑฺเฑม น’’นฺติ. สาปิ ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปฏิวจนํ นาทาสิ. ทารโก วาเรน ปริวตฺติยมาโน กิลนฺโต ปิตุ หตฺเถ นิทฺทายิ. โส ตสฺส นิทฺทายนภาวํ ญตฺวา มาตรํ ปุรโต กตฺวา เอกสฺส คจฺฉสฺส เหฏฺฐา ปณฺณสนฺถเร ตํ นิปชฺชาเปตฺวา ปายาสิ. มาตา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตี ปุตฺตํ อทิสฺวา, ‘‘สามิ, กุหึ เม ปุตฺโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เอกสฺส เม คจฺฉสฺส เหฏฺฐา นิปชฺชาปิโต’’ติ. ‘‘สามิ, มา มํ นาสยิ, ปุตฺตํ วินา ชีวิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อาเนหิ เม ปุตฺต’’นฺติ อุรํ ปหริตฺวา ปริเทวิ. อถ นํ นิวตฺติตฺวา อาเนสิ. ปุตฺโตปิ อนฺตรามคฺเค มโต โหติ. อิติ โส เอตฺตเก ฐาเน ปุตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺเทน ภวนฺตเร สตฺต วาเร ฉฑฺฑิโต. ‘‘ปาปกมฺมํ นาเมตํ อปฺปก’’นฺติ น อวมญฺญิตพฺพํ.

アッラカッパ国で飢饉が起こり、生計を立てられなくなったコートゥハリカーという男が、幼い息子のカーピと妻のカーリーを連れて、“コーサンビーへ行って生き延びよう”と旅の食料を持って出発しました。（一説には、疫病で人々が死にゆくのを見て逃げ出したとも言われます。）彼らが進むうちに食料が尽き、飢えに苦しんで子供を運ぶことができなくなりました。そこで夫は妻に“妻よ、私たちが生きていれば、また子供を授かることができる。この子を置いて行こう”と言いました。母親の心というものは優しいものです。ゆえに彼女は“生きている我が子を捨てることなどできません”と言いました。“ではどうするのか”と問われると、“交代で運びましょう”と答えました。母は自分の番が来ると、花輪を扱うように子供を抱き上げ、胸に抱き寄せたり腰に乗せたりして運び、夫に渡しました。夫は子供を受け取って歩く際、空腹のあまり激しい苦痛を感じました。彼は何度も“妻よ、私たちが生きていればまた子供を授かる。この子を捨てよう”と言いましたが、彼女はその度に拒み、返事をしなくなりました。子供は交代で運ばれるうちに疲れ果て、父の腕の中で眠ってしまいました。父は子供が眠ったのを確認すると、妻を先に行かせ、茂みの下の落ち葉の床に子供を寝かせて去りました。母は振り返って子供がいないことに気づき、“夫よ、私の息子はどこですか”と尋ねました。“茂みの下に寝かせてきた”と答えられると、“夫よ、私を絶望させないでください。息子なしでは生きていけません。息子を連れ戻してください”と胸を叩いて泣き叫びました。そこで夫は引き返して子供を連れてきましたが、子供は道中で息絶えていました。このように、彼はその場所で息子を捨てた報いにより、後の世で七回も捨てられることになったのです。“悪業は些細なものである”と侮ってはなりません。

เต คจฺฉนฺตา เอกํ โคปาลกุลํ ปาปุณึสุ. ตํ ทิวสญฺจ โคปาลกสฺส เธนุมงฺคลํ โหติ. โคปาลกสฺส เคเห นิพทฺธํ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ภุญฺชติ. โส ตํ โภเชตฺวา มงฺคลมกาสิ. พหุ ปายาโส ปฏิยตฺโต โหติ. โคปาลโก เต อาคเต ทิสฺวา, ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ สุตฺวา มุทุชาติโก กุลปุตฺโต เตสุ อนุกมฺปํ กตฺวา พหุเกน สปฺปินา ปายาสํ ทาเปสิ. ภริยา ‘‘สามิ, ตยิ ชีวนฺเต อหมฺปิ ชีวามิ นาม, ทีฆรตฺตํ อูโนทโรสิ, ยาวทตฺถํ ภุญฺชาหี’’ติ สปฺปิญฺจ ทธิญฺจ ตทภิมุขญฺเญว กตฺวา อตฺตนา มนฺทสปฺปินา [Pg.109] โถกเมว ภุญฺชิ. อิตโร พหุํ ภุญฺชิตฺวา สตฺตฏฺฐทิวเส ฉาตตาย อาหารตณฺหํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ. โคปาลโก เตสํ ปายาสํ ทาเปตฺวา สยํ ภุญฺชิตุํ อารภิ. โกตุหลิโก ตํ โอโลเกนฺโต นิสีทิตฺวา เหฏฺฐาปีเฐ นิปนฺนาย สุนขิยา โคปาลเกน วฑฺเฒตฺวา ทิยฺยมานํ ปายาสปิณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘ปุญฺญา วตายํ สุนขี, นิพทฺธํ เอวรูปํ โภชนํ ลภตี’’ติ จินฺเตสิ. โส รตฺติภาเค ตํ ปายาสํ ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาลํ กตฺวา ตสฺสา สุนขิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ.

彼らは旅を続け、ある牛飼いの家に辿り着きました。その日はちょうど、牛飼いの家で牛たちのための祝い事が行われていました。その家には一人の辟支仏が常に供養を受けていました。牛飼いは辟支仏に食事を捧げた後、祝いの儀式を行いました。そこには多くの乳粥が用意されていました。牛飼いはやって来た二人を見て、“どこから来たのか”と尋ね、事情をすべて聞くと、慈悲深い彼は彼らを哀れに思い、たっぷりの澄ましバターを添えた乳粥を与えました。妻は“夫よ、あなたが生きていれば私も生きていけます。長い間お腹を空かせていたのですから、心ゆくまで召し上がってください”と言い、バターと凝乳を夫の方に寄せ、自分はわずかなバターで少しだけ食べました。夫は七、八日間の飢えのせいで食欲を抑えることができず、大量に食べました。牛飼いは彼らに乳粥を与えた後、自分でも食べ始めました。コートゥハリカーはそれを見守っていましたが、椅子の下に横たわっている雌犬に、牛飼いが乳粥の塊を分け与えるのを見て、“この犬はなんと功徳があることか。常にこのような食事を得ているのだから”と考えました。彼はその夜、食べた乳粥を消化しきれずに亡くなり、その雌犬の胎内に宿りました。

อถสฺส ภริยา สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตสฺมึเยว เคเห ภตึ กตฺวา ตณฺฑุลนาฬึ ลภิตฺวา ปจิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘ทาสสฺส โว ปาปุณาตู’’ติ วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยา อิเธว วสิตุํ วฏฺฏติ, นิพทฺธํ, อยฺโย, อิธาคจฺฉติ, เทยฺยธมฺโม โหตุ วา, มา วา, เทวสิกํ วนฺทนฺตี เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี จิตฺตํ ปสาเทนฺตี พหุํ ปุญฺญํ ปสวิสฺสามี’’ติ. สา ตตฺเถว ภตึ กโรนฺตี วสิ. สาปิ สุนขี ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วา มาเส เอกเมว กุกฺกุรํ วิชายิ. โคปาลโก ตสฺส เอกเธนุยา ขีรํ ทาเปสิ. โส น จิรสฺเสว วฑฺฒิ. อถสฺส ปจฺเจกพุทฺโธ ภุญฺชนฺโต นิพทฺธํ เอกํ ภตฺตปิณฺฑํ เทติ. โส ภตฺตปิณฺฑํ นิสฺสาย ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหมกาสิ. โคปาลโกปิ นิพทฺธํ ทฺเว วาเร ปจฺเจกพุทฺธสฺสุปฏฺฐานํ ยาติ. คจฺฉนฺโตปิ อนฺตรามคฺเค วาฬมิคฏฺฐาเน ทณฺเฑน คจฺเฉ จ ภูมิญฺจ ปหริตฺวา ‘‘สุสู’’ติ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ กตฺวา วาฬมิเค ปลาเปติ. สุนโขปิ เตน สทฺธึ คจฺฉติ.

その後、コートゥハリカーの妻は（夫の）遺体の始末を済ませると、その家で働き、一ナリ（升）の米を得て炊き、辟支仏の鉢に入れ、“あなた様の僕（しもべ）であったコートゥハリカーに（この功徳が）届きますように”と言って、次のように考えた。“私はここに住むのがよいでしょう。聖者は常にここに来られます。お布施の品があろうとなかろうと、毎日礼拝し、奉仕をし、心を清めることで、多くの功徳を積むことにしましょう”。彼女はその場所で働きながら暮らした。また、あの牝犬も六ヶ月か七ヶ月目に、一匹だけの子犬を産んだ。牛飼いはその子犬に一頭の牝牛の乳を与えさせた。子犬はすぐに成長した。その後、辟支仏は食事の際、常に一つの飯塊をその犬に与えた。犬はその飯塊によって辟支仏に深い愛情を抱くようになった。牛飼いも、日に二度、辟支仏の供養（お世話）のために通った。行く途中の猛獣がいる場所では、杖で茂みや地面を叩き、‘スースー’と三度声を出し、猛獣を追い払った。犬も彼と一緒に付いて行った。

โส เอกทิวสํ ปจฺเจกพุทฺธํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ยทา เม โอกาโส น ภวิสฺสติ, ตทา อิมํ สุนขํ เปเสสฺสามิ, เตน สญฺญาเณน อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย อโนกาสทิวเส, ‘‘คจฺฉ, ตาต, อยฺยํ อาเนหี’’ติ สุนขํ เปเสสิ. โส เอกวจเนเนว ปกฺขนฺทิตฺวา สามิกสฺส คจฺฉโปถนภูมิโปถนฏฺฐาเน ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา เตน สทฺเทน วาฬมิคานํ ปลาตภาวํ ญตฺวา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา เอกมนฺเต นิปชฺชติ, ปจฺเจกพุทฺเธ เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา นิกฺขนฺเต ภุสฺสนฺโต ปุรโต คจฺฉติ. อนฺตรนฺตรา ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ วีมํสนฺโต อญฺญํ มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. อถสฺส ปุรโต [Pg.110] ติริยํ ฐตฺวา ภุสฺสิตฺวา อิตรมคฺคเมว นํ อาโรเปติ. อเถกทิวสํ อญฺญํ มคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา เตน ปุรโต ติริยํ ฐตฺวา วาริยมาโนปิ อนิวตฺติตฺวา สุนขํ ปาเทน ปหริตฺวา ปายาสิ. สุนโข ตสฺส อนิวตฺตนภาวํ ญตฺวา นิวาสนกณฺเณ ฑํสิตฺวา อากฑฺฒนฺโต อิตรมคฺคเมว นํ อาโรเปสิ. เอวํ โส ตสฺมึ พลวสิเนหํ อุปฺปาเทสิ.

ある日、牛飼いは辟支仏に申し上げた。“尊師よ、私に都合がつかない時は、この犬を遣わします。その合図でお越しください”。それ以来、都合のつかない日には“息子よ、行け、聖者を連れて参れ”と言って犬を遣わした。犬は一言言われただけで駆け出し、主人が茂みを叩き、地面を叩いていた場所で三度吠え、その声で猛獣が逃げ去ったことを知ると、（辟支仏のもとへ）行った。辟支仏が朝早く身を清めて葉の庵に入って座っておられると、その住まいへ行き、庵の戸口で三度吠えて自分の到着を知らせてから、傍らに伏した。辟支仏が時を計って外に出られると、吠えながら前を歩いた。時折、辟支仏は犬を試そうとして別の道を行かれた。すると、犬は前方で横に立って吠え、元の道へと導いた。ある日、別の道を進まれ、犬が前方で遮って止めようとしたが、引き返さずに足で犬を退けて進み続けられた。犬は辟支仏が引き返さないことを知ると、下衣の端を噛んで引き寄せ、元の道へと導いた。このようにして、その犬は辟支仏に対して強い愛情を抱かせた。

ตโต อปรภาเค ปจฺเจกพุทฺธสฺส จีวรํ ชีริ. อถสฺส โคปาลโก จีวรวตฺถานิ อทาสิ. ตเมนํ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘อาวุโส, จีวรํ นาม เอกเกน กาตุํ ทุกฺกรํ, ผาสุกฏฺฐานํ คนฺตฺวา กาเรสฺสามี’’ติ. ‘‘อิเธว, ภนฺเต, กโรถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, อาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, มา จิรํ พหิ วสิตฺถา’’ติ. สุนโข เตสํ กถํ สุณนฺโตว อฏฺฐาสิ, ปจฺเจกพุทฺโธปิ ‘‘ติฏฺฐ, อุปาสกา’’ติ โคปาลกํ นิวตฺตาเปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา คนฺธมาทนาภิมุโข ปายาสิ. สุนขสฺส ตํ อากาเสน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกริตฺวา ฐิตสฺส ตสฺมึ จกฺขุปถํ วิชหนฺเต หทยํ ผลิตฺวา มโต. ติรจฺฉานา กิร นาเมเต อุชุชาติกา โหนฺติ อกุฏิลา. มนุสฺสา ปน อญฺญํ หทเยน จินฺเตนฺติ, อญฺญํ มุเขน กเถนฺติ. เตเนวาห – ‘‘คหนญฺเหตํ, ภนฺเต, ยทิทํ มนุสฺสา, อุตฺตานกญฺเหตํ, ภนฺเต, ยทิทํ ปสโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๓).

その後、辟支仏の衣が古びて破れた。そこで牛飼いは衣の布を献上した。辟支仏は彼にこう言われた。“友よ、衣というものは一人で仕立てることは困難です。都合の良い場所へ行って作らせることにしましょう”。“尊師よ、ここで作ってください”。“友よ、それはできません”。“では尊師よ、あまり長く外に留まらないでください”。犬は彼らの会話を聞きながら立っていた。辟支仏は“居なさい、信者よ”と言って牛飼いを引き返させると、虚空へ舞い上がり、ガンダマーダナ山を目指して飛び去られた。空を行かれる姿を見て吠えながら立っていた犬は、聖者が視界から消えたとき、悲しみのあまり心臓が裂けて死んでしまった。伝え聞くところによれば、動物というものは実直な性質であり、偽りがない。しかし人間は、心では別のことを考え、口では別のことを言う。それゆえに、“尊師よ、人間というものは不可解で複雑であり、動物というものは明白で単純であります”と説かれたのである。

อิติ โส ตาย อุชุจิตฺตตาย อกุฏิลตาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺโต อจฺฉราสหสฺสปริวุโต มหาสมฺปตฺตึ อนุโภสิ. ตสฺส กณฺณมูเล มนฺตยนฺตสฺส สทฺโท โสฬสโยชนฏฺฐานํ ผรติ, ปกติกถาสทฺโท ปน สกลํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ ฉาเทติ. เตเนวสฺส ‘‘โฆสกเทวปุตฺโต’’ติ นามํ อโหสิ. ‘‘กิสฺส ปเนส นิสฺสนฺโท’’ติ. ปจฺเจกพุทฺเธ เปเมน ภุกฺกรณสฺส นิสฺสนฺโท. โส ตตฺถ น จิรํ ฐตฺวา จวิ. เทวโลกโต หิ เทวปุตฺตา อายุกฺขเยน ปุญฺญกฺขเยน อาหารกฺขเยน โกเปนาติ จตูหิ การเณหิ จวนฺติ.

こうして、その犬は実直な心と偽りのない性質によって命を終え、三十三天に生まれ変わり、千人の天女に囲まれて広大な天界の幸福を享受した。彼が耳元で囁くと、その声は十六由旬に渡って響き渡り、通常の話し声は一万由旬に及ぶ天界の都全体を覆った。それゆえに、彼は‘ゴーサカ天子’と名付けられた。“これは何の報いであろうか”。辟支仏への愛情をもって吠えたことの報いである。彼はそこに長く留まることなく没した。天界から天子たちが没するのには、寿命の尽き、功徳の尽き、食べ物の尽き、怒りの四つの理由があるからである。

ตตฺถ เยน พหุํ ปุญฺญกมฺมํ กตํ โหติ, โส เทวโลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺตติ. เอวํ อายุกฺขเยน จวติ นาม. เยน ปริตฺตํ ปุญฺญํ กตํ โหติ, ตสฺส ราชโกฏฺฐาคาเร ปกฺขิตฺตํ ติจตุนาฬิมตฺตํ ธญฺญํ วิย อนฺตราว ตํ ปุญฺญํขียติ, อนฺตราว กาลํ กโรติ[Pg.111]. เอวํ ปุญฺญกฺขเยน จวติ นาม. อปโรปิ กามคุเณ ปริภุญฺชมาโน สติสมฺโมเสน อาหารํ อปริภุญฺชิตฺวา กิลนฺตกาโย กาลํ กโรติ. เอวํ อาหารกฺขเยน จวติ นาม. อปโรปิ ปรสฺส สมฺปตฺตึ อสหนฺโต กุชฺฌิตฺวา กาลํ กโรติ. เอวํ โกเปน จวติ นาม.

その中で、多くの功徳を積んだ者は、天界に生まれて寿命が尽きるまで留まり、さらに高い天界へと生まれ変わる。これを‘寿命の尽き’による死という。わずかな功徳しか積まなかった者は、王の倉に入れられた三、四ナリ程度の穀物のように、途中でその功徳が尽き、寿命の途中で命を終える。これを‘功徳の尽き’による死という。また別の者は、欲楽を享受する中で正念を失い、食事を摂ることを忘れて身体が衰弱し、命を終える。これを‘食べ物の尽き’による死という。さらに別の者は、他者の栄華に耐えられず、怒りを抱いて命を終える。これを‘怒り’による死という。

อยํ ปน กามคุเณ ปริภุญฺชนฺโต มุฏฺฐสฺสติ หุตฺวา อาหารกฺขเยน จวิ, จวิตฺวา จ ปน โกสมฺพิยํ นครโสภินิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. สาปิ ชาตทิวเส ‘‘กึ เอต’’นฺติ ทาสึ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ปุตฺโต, อยฺเย’’ติ วุตฺเต – ‘‘หนฺท, เช, อิมํ ทารกํ กตฺตรสุปฺเป อาโรเปตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑหี’’ติ ฉฑฺฑาเปสิ. นครโสภินิโย หิ ธีตรํ ปฏิชคฺคนฺติ, น ปุตฺตํ. ธีตรา หิ ตาสํ ปเวณี ฆฏียติ. ทารกํ กากาปิ สุนขาปิ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหปฺปภวสฺส ภุกฺกรณสฺส นิสฺสนฺเทน เอโกปิ อุปคนฺตุํ น วิสหิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก มนุสฺโส พหิ นิกฺขนฺโต ตํ กากสุนขสนฺนิปาตํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ คนฺตฺวา ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ. ตทา โกสมฺพกเสฏฺฐิ ราชกุลํ คจฺฉนฺโต ราชนิเวสนโต อาคจฺฉนฺตํ ปุโรหิตํ ทิสฺวา, ‘‘กึ, อาจริย, อชฺช เต ติถิกรณนกฺขตฺตโยโค โอโลกิโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, มหาเสฏฺฐิ, อมฺหากํ กึ อญฺญํ กิจฺจนฺติ? ชนปทสฺส กึ ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘อญฺญํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน นคเร อชฺช ชาตทารโก เชฏฺฐกเสฏฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติ. ตทา เสฏฺฐิโน ภริยา ครุคพฺภา โหติ. ตสฺมา โส สีฆํ เคหํ ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ ภเณ, ชานาหิ นํ วิชาตา วา, โน วา’’ติ. ‘‘น วิชายตี’’ติ สุตฺวา ราชานํ ทิสฺวาว เวเคน เคหํ คนฺตฺวา กาฬึ นาม ทาสึ ปกฺโกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา, ‘‘คจฺฉ เช, อิมสฺมึ นคเร อุปธาเรตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา อชฺช ชาตทารกํ คณฺหิตฺวา เอหี’’ติ. สา อุปธาเรนฺตี ตํ เคหํ คนฺตฺวา ทารกํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ ทารโก กทา ชาโต’’ติ คหปตานึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช ชาโต’’ติ วุตฺเต, ‘‘อิมํ มยฺหํ เทหี’’ติ เอกกหาปณํ อาทึ กตฺวา มูลํ วฑฺเฒนฺตี สหสฺสํ ทตฺวา ตํ อาเนตฺวา เสฏฺฐิโน ทสฺเสสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สเจ เม ธีตา วิชายิสฺสติ, ตาย นํ สทฺธึ นิเวเสตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐานสฺส สามิกํ กริสฺสามิ. สเจ เม ปุตฺโต วิชายิสฺสติ, มาเรสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ เคเห กาเรสิ.

さて、このゴーサカ天子は、五欲を享受して楽しんでいたが、正念を失い、食を尽くして（天界での寿命を終えて）没した。没した後、コーサンビーにおいて妓女の胎内に結生した。その妓女も、産まれた日に“これは何か”と侍女に問い、“奥様、男児でございます”と言われると、“これ、お前、この児を粗末な籠に乗せて、塵塚（ゴミ捨て場）に捨ててきなさい”と言い、捨てさせた。妓女たちは娘であれば育てるが、息子は育てないのである。娘であれば、彼女たちの家系（伝統）が継承されるからである。その児を烏や犬たちが取り囲んで座った。辟支仏に対する慈しみから生じた吠声（ほうせい）の報いによって、一匹（一羽）として近づいて害しようとするものはなかった。その時、一人の男が外へ出た際、その烏や犬の集まりを見て、“一体何事か”と近づき、赤児を見て息子への慈しみを抱き、“息子を得たぞ”と家に連れ帰った。その時、コーサンビーの長者が参内しようとして、王宮から出てきた司祭（プローヒタ）を見て、“先生、今日、先生は暦や星の運行を観察されましたか”と尋ねた。“然り、大長者よ。我々の他に何の務めがありましょう。この国の者に何が起こるでしょうか”と。“他ではありません。この都で今日産まれた児が、筆頭の長者となるでしょう”と言った。その時、長者の妻は身重であった。それゆえ、彼は急ぎ家へ男を遣わした。“おい、行って、妻が産んだか否かを確認してこい”と。“まだ産まれておりません”と聞いて、王に拝謁した後、急ぎ家へ帰り、カーリーという名の侍女を呼び寄せ、千金を与えて言った。“これ、お前。この都で探し、千金を与えて今日産まれた児を買い取って来い”と。彼女は探し歩き、その家へ行って赤児を見ると、“この児はいつ産まれたのか”と女主人に尋ね、“今日産まれました”と言われると、“この子を私にください”と言い、一カハーパナから始めて値を釣り上げ、千金を与えてその児を連れ帰り、長者に見せた。長者は“もし私の娘が産まれれば、その娘と彼を結婚させ、長者の職の主（後継者）としよう。もし私の息子が産まれれば、彼を殺してしまおう”と考え、その児を家で養育させた。

อถสฺส [Pg.112] ภริยา กติปาหจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. เสฏฺฐิ ‘‘อิมสฺมึ อสติ มม ปุตฺโตว เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิสฺสติ, อิทาเนว ตํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา กาฬึ อามนฺเตตฺวา, ‘‘คจฺฉ, เช, วชโต คุนฺนํ นิกฺขมนเวลาย วชทฺวารมชฺเฌ อิมํ ติริยํ นิปชฺชาเปหิ, คาวิโย นํ มทฺทิตฺวา มาเรสฺสนฺติ, มทฺทิตามทฺทิตภาวํ ปนสฺส ญตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา คนฺตฺวา โคปาลเกน วชทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว ตํ ตถา นิปชฺชาเปสิ. โคคณเชฏฺฐโก อุสโภ อญฺญสฺมึ กาเล สพฺพปจฺฉา นิกฺขมนฺโตปิ ตํ ทิวสํ สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทารกํ จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร กตฺวา อฏฺฐาสิ. อเนกสตคาวิโย อุสภสฺส ทฺเว ปสฺสานิ ฆํสนฺติโย นิกฺขมึสุ. โคปาลโกปิ ‘‘อยํ อุสโภ ปุพฺเพ สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ, อชฺช ปน สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา วชทฺวารมชฺเฌ นิจฺจโลว ฐิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา, ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ.

その後、彼の妻は数日を経て息子を産んだ。長者は“この子がいないならば、私の息子こそが長者の職を得るだろう。今こそ彼を殺すべきだ”と考え、カーリーを呼び寄せて言った。“これ、お前、行け。牛舎から牛たちが出てくる時に、牛舎の門の真ん中にこの児を横向きに寝かせよ。雌牛たちが彼を踏みつけて殺すだろう。彼が踏み殺されたか否かを確認して来い”と。彼女は行き、牛飼いが牛舎の門を開けた途端に、その児をそのように寝かせた。牛の群れのリーダーである雄牛は、普段はいつも最後に出てくるのだが、その日は真っ先に出てきて、児を四本の足の間に置くようにして立った。数百の雌牛たちは、雄牛の両脇をこするようにして出て行った。牛飼いも“この雄牛は以前はいつも最後に退出していたのに、今日は真っ先に出てきて、牛舎の門の真ん中でじっと立っている。一体何事か”と考え、近づいてその下で寝ている児を見て、息子への慈しみを抱き、“息子を得たぞ”と家に連れ帰った。

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา สหสฺสํ ทตฺวา ปุน อาเนตฺวา อทาสิ. อถ นํ อาห – ‘‘อมฺม, กาฬิ อิมสฺมึ นคเร ปญฺจ สกฏสตานิ ปจฺจูสกาเล อุฏฺฐาย วาณิชฺชาย คจฺฉนฺติ, ตฺวํ อิมํ เนตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปหิ, โคณา วา นํ มทฺทิสฺสนฺติ, จกฺกา วา ฉินฺทิสฺสนฺติ, ปวตฺตึ จสฺส ญตฺวาว อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ เนตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปสิ. ตทา สากฏิกเชฏฺฐโก ปุรโต อโหสิ. อถสฺส โคณา ตํ ฐานํ ปตฺวา ธุรํ ฉฑฺเฑสุํ, ปุนปฺปุนํ อาโรเปตฺวา ปาชิยมานาปิ ปุรโต น คจฺฉึสุ. เอวํ ตสฺส เตหิ สทฺธึ วายมนฺตสฺเสว อรุณํ อุฏฺฐหิ. โส ‘‘กึ นาเมตํ โคณา กรึสู’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺโต ทารกํ ทิสฺวา, ‘‘ภาริยํ วต เม กมฺม’’นฺติ จินฺเตตฺวา, ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานโส ตํ เคหํ เนสิ.

カーリーは帰り、長者に問われてその事の次第を告げた。長者に“行け、再び千金を与えてその児を連れ戻せ”と言われ、千金を与えて再び連れ帰り、（長者に）差し出した。そこで長者は彼女に言った。“娘よ、カーリーよ。この都では五百の車が、暁に起きて商売に出かける。お前はこの子を連れて行き、わだちに寝かせよ。牛が彼を踏みつけるか、車輪が彼を轢き殺すだろう。彼の様子を確かめてから帰って来い”と。彼女はその児を連れて行き、わだちに寝かせた。その時、車隊の頭領が先頭を進んでいた。その時、彼の牛たちがその場所に達すると、軛（くびき）を投げ出した。何度も軛を載せて追い立てても、先には進まなかった。このように、彼が牛たちと苦闘している間に夜が明けた。彼は“牛たちは一体どうしたというのか”と道を見ると、児を見つけ、“なんと、私のしたことは重大な過ち（業）であった”と考え、“息子を得たぞ”と喜んで、家へ連れ帰った。

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘อิทานิ นํ อามกสุสานํ เนตฺวา คจฺฉนฺตเร นิปชฺชาเปหิ, ตตฺถ สุนขาทีหิ วา ขาทิโต, อมนุสฺเสหิ วา ปหโฏ มริสฺสติ, มาตามตภาวญฺจสฺส ชานิตฺวาว อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ เนตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. ตํ สุนโข วา กาโก วา อมนุสฺโส วา อุปสงฺกมิตุํ [Pg.113] นาสกฺขิ. ‘‘นนุ จสฺส เนว มาตา น ปิตา น ภาติกาทีสุ โกจิ รกฺขิตา นาม อตฺถิ, โก ตํ รกฺขตี’’ติ? สุนขกาเล ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนเหน ปวตฺติตภุกฺกรณมตฺตเมว ตํ รกฺขติ. อเถโก อชปาลโก อเนกสหสฺสา อชา โคจรํ เนนฺโต สุสานปสฺเสน คจฺฉติ. เอกา อชา ปณฺณานิ ขาทมานา คจฺฉนฺตรํ ปวิฏฺฐา ทารกํ ทิสฺวา ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกสฺส ถนํ อทาสิ, อชปาลเกน ‘‘เห เห’’ติ สทฺเท กเตปิ น นิกฺขมิ. โส ‘‘ยฏฺฐิยา นํ ปหริตฺวา นีหริสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตรํ ปวิฏฺโฐ ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกํ ขีรํ ปายนฺตึ อชึ ทิสฺวา ทารเก ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา, ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ อาทาย ปกฺกามิ.

カーリーは帰り、長者に問われてその経緯を話し、“行け、再び千金を与えて連れ戻せ”と言われて、その通りにした。そこで彼は彼女に言った。“今度は、彼を死体捨て場（墓地）へ連れて行き、茂みの間に寝かせよ。そこで犬などに食われるか、非人（鬼神）に打たれて死ぬだろう。彼が死んだか否かを確認してから帰って来い”と。彼女は児を連れて行き、そこに寝かせて、少し離れた場所に立っていた。その児に、犬も烏も非人も近づくことができなかった。“彼には母も父も兄弟などの守護者は誰もいないではないか。誰が彼を守っているのか”と問うならば、犬であった前世に、辟支仏（独覚）への慈しみによってなされた吠声（の行為）そのものが、彼を守っているのである。その時、一人の羊飼いが数千の羊を放牧地に連れて行く際、墓地の脇を通りかかった。一頭の雌羊が葉を食べながら茂みに入ると、児を見つけ、前足を折って跪き、児に乳を与えた。羊飼いが“ヘイヘイ”と声を上げても、（羊は）出てこなかった。彼は“杖で打って追い出そう”と茂みに入ると、膝をついて児に乳を飲ませている雌羊を見て、児に息子としての慈しみを抱き、“息子を得たぞ”と言って、その児を連れて去った。

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, ตํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อถ นํ อาห – ‘‘อมฺม กาฬิ, อิมํ อาทาย โจรปปาตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา ปปาเต ขิป, ปพฺพตกุจฺฉิยํ ปฏิหญฺญมาโน ขณฺฑาขณฺฑิโก หุตฺวา ภูมิยํ ปติสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ญตฺวาว อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ ตตฺถ เนตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐตฺวา ขิปิ. ตํ โข ปน ปพฺพตกุจฺฉึ นิสฺสาย มหาเวฬุคุมฺโพ ปพฺพตานุสาเรเนว วฑฺฒิ, ตสฺส มตฺถกํ ฆนชาโต ชิญฺชุกคุมฺโพ อวตฺถริ. ทารโก ปตนฺโต โกชวเก วิย ตสฺมึ ปติ. ตํ ทิวสญฺจ นฬการเชฏฺฐกสฺส เวฬุพลิ ปตฺโต โหติ. โส ปุตฺเตน สทฺธึ คนฺตฺวา ตํ เวฬุคุมฺพํ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ จลนฺเต ทารโก สทฺทมกาสิ. โส ‘‘ทารกสทฺโท วิยา’’ติ เอเกน ปสฺเสน อภิรุหิตฺวา ตํ ทิสฺวา, ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต อาทาย คโต.

カリーは戻り、長者に尋ねられてその一部始終を報告した。“行きなさい。再び千金を与えて、その子を連れて来なさい”と言われ、彼女はその通りにした。その後、長者は彼女に言った。“カリーよ、この子を連れて、盗賊を投げ落とす断崖（チョーラパパータ）のある山に登り、崖から投げ落としなさい。山の斜面に叩きつけられて、体は粉々になり、地面に落ちるだろう。彼が死んだか死んでいないかを確かめてから戻って来なさい”。彼女はその子をそこへ連れて行き、山頂に立って投げ落とした。しかし、その山の斜面には、山に沿って大きく育った竹の茂みがあった。その上を、密生したジニュカの茂みが覆っていた。その子は落ちる際、まるで毛織物の敷物の上に落ちるかのように、その茂みの上に落ちた。その日、竹細工師の頭領が竹を採る番であった。彼は息子と共にそこへ行き、その竹の茂みを切ろうとした。竹が揺れると、その子は声を上げた。彼は“子供の声のようだ”と思い、片側から登ってその子を見つけ、“息子を授かった”と喜んで、連れて帰った。

กาฬี เสฏฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. เสฏฺฐิโน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺตสฺเสว ทารโก วฑฺฒิโต ‘‘โฆสโก’’ตฺเววสฺส นามํ อโหสิ. โส เสฏฺฐิโน อกฺขิมฺหิ กณฺฏโก วิย ขายิ, อุชุกํ ตํ โอโลเกตุมฺปิ น วิสติ. อถสฺส มารณูปายํ จินฺเตนฺโต อตฺตโน สหายกสฺส กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กทา ตฺวํ อาวาปํ อาลิมฺเปสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘สฺเว’’ติ วุตฺเต, ‘‘เตน หิ อิทํ สหสฺสํ คเหตฺวา มม เอกํ [Pg.114] กมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. ‘‘กึ, สามี’’ติ? ‘‘เอโก เม อวชาตปุตฺโต อตฺถิ, ตํ ตว สนฺติกํ เปเสสฺสามิ, อถ นํ คเหตฺวา คพฺภํ ปเวเสตฺวา ติขิณาย วาสิยา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา อาวาเป ปเจยฺยาสิ, อิทํ เต สหสฺสํ สจฺจการสทิสํ. อุตฺตรึ ปน เต กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา กริสฺสามี’’ติ. กุมฺภกาโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. เสฏฺฐิ ปุนทิวเส โฆสกํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘หิยฺโย มยา กุมฺภกาโร เอกํ กมฺมํ อาณตฺโต, เอหิ, ตฺวํ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ วเทหิ – ‘หิยฺโย กิร เม ปิตรา อาณตฺตํ กมฺมํ นิปฺผาเทหี’’’ติ ปหิณิ. โส ‘‘สาธู’’ติ อคมาสิ. ตํ ตตฺถ คจฺฉนฺตํ อิตโร เสฏฺฐิโน ปุตฺโต ทารเกหิ สทฺธึ คุฬํ กีฬนฺโต ทิสฺวา ตํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘กุหึ คจฺฉสิ ภาติกา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปิตุ สาสนํ คเหตฺวา กุมฺภการสฺส สนฺติก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ. อิเม มํ ทารกา พหุํ ลกฺขํ ชินึสุ, ตํ เม ปฏิชินิตฺวา เทหี’’ติ อาห. ‘‘อหํ ปิตุ ภายามี’’ติ. ‘‘มา ภายิ, ภาติก, อหํ ตํ สาสนํ หริสฺสามิ. พหูหิ ชิโต, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว เม ลกฺขํ ปฏิชินา’’ติ.

カリーは長者のもとへ行き、彼に尋ねられてその状況を報告した。“行きなさい、再び千金を与えて彼を連れて来なさい”と言われ、彼女はその通りにした。長者が様々に彼を殺そうとする中で、その子は成長し、“ゴーサカ”という名になった。彼は長者の目には棘（刺）のように映り、まともに見ることもできなかった。そこで、長者は彼を殺す方法を考え、友人の陶工のもとへ行き、“いつ窯に火を入れるのか”と尋ねた。“明日です”と言われると、“では、この千金を受け取って、私の頼みを一つ聞いてくれ”と言った。“旦那様、何でしょうか”。“私には一人の不肖の息子がいる。彼をお前のところへ送る。彼を捕まえて部屋に入れ、鋭い斧で粉々に切り刻み、瓶に入れて窯で焼きなさい。この千金は手付金のようなものだ。後でふさわしい報いを与えよう”。陶工は“承知いたしました”と同意した。翌日、長者はゴーサカを呼び、“昨日、陶工にある仕事を命じた。お前は彼のところへ行き、‘父が昨日命じた仕事を完成させてください’と伝えなさい”と言って送り出した。彼は“承知しました”と言って出かけた。そこへ向かう途中で、長者の実の息子が子供たちとビー玉遊びをしているのを見かけ、彼を呼び止めた。“兄さん、どこへ行くのですか”と尋ねられ、“父の伝言を持って陶工のところへ行くのだ”と答えると、“私が代わりに行きましょう。この子たちにたくさん負けてしまったので、私の代わりに勝ってください”と言った。“父上が怖いのだ”と言うと、“兄さん、怖がらないでください。私がその伝言を届けます。たくさん負けているので、私が戻るまで、私の負けを取り戻してください”と言った。

โฆสโก กิร คุฬกีฬาย เฉโก, เตน นํ เอวํ นิพนฺธิ. โสปิ ตํ ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา กุมฺภการํ วเทหิ – ‘ปิตรา กิร เม หิยฺโย เอกํ กมฺมํ อาณตฺตํ, ตํ นิปฺผาเทหี’’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสิ. โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตถา อวจ. อถ นํ กุมฺภกาโร เสฏฺฐินา วุตฺตนิยาเมเนว มาเรตฺวา อาวาเป ขิปิ. โฆสโกปิ ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา สายนฺหสมเย เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาต, น คโตสี’’ติ วุตฺเต อตฺตโน อคตการณญฺจ กนิฏฺฐสฺส คตการณญฺจ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ‘‘อหํ ธี’’ติ มหาวิรวํ วิรวิตฺวา สกลสรีเร ปกฺกุถิตโลหิโต วิย หุตฺวา, ‘‘อมฺโภ, กุมฺภการ, มา มํ นาสยิ, มา มํ นาสยี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมฺภกาโร ตํ ตถา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘สามิ, มา สทฺทํ กริ, กมฺมํ เต นิปฺผนฺน’’นฺติ อาห. โส ปพฺพเตน วิย มหนฺเตน โสเกน อวตฺถโฏ หุตฺวา อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. ยถา ตํ อปฺปทุฏฺฐสฺส ปทุสฺสมาโน. เตนาห ภควา –

ゴーサカはビー玉遊びに熟達していたので、弟は彼にしつこく頼んだのである。ゴーサカも“それなら、行って陶工に‘父が昨日命じた仕事を完成させてください’と言ってくれ”と言って送り出した。弟は陶工のもとへ行き、その通りに告げた。すると陶工は、長者に命じられていた通りの方法で、彼を殺して窯に投げ入れた。ゴーサカは一日中遊び、夕方に家に帰った。“息子よ、なぜ行かなかったのか”と問われると、自分が行かなかった理由と弟が行った理由を報告した。それを聞いて長者は“ああ、なんということだ！”と激しく叫び、全身の血が沸き立つような思いになり、“おい、陶工よ、私を破滅させないでくれ、私を破滅させないでくれ！”と腕を振り上げて泣き叫びながら、陶工のもとへ向かった。陶工は、そのようにやって来る長者を見て、“旦那様、大きな声を出さないでください。あなたの命じた仕事は完了しました”と言った。長者は巨大な山に押し潰されたかのような大きな悲しみに襲われ、計り知れない苦悩を味わった。罪のない者に対して悪意を抱く者が、その苦悩を味わうことになるのである。それゆえ、世尊はこう仰った。

‘‘โย [Pg.115] ทณฺเฑน อทณฺเฑสุ, อปฺปทุฏฺเฐสุ ทุสฺสติ;

ทสนฺนมญฺญตรํ ฐานํ, ขิปฺปเมว นิคจฺฉติ.

“罰せられるべきでなく、過ちのない者に、罰をもって害を加える者は、十種の災難のうちのいずれかに速やかに直面する。

‘‘เวทนํ ผรุสํ ชานึ, สรีรสฺส จ เภทนํ;

ครุกํ วาปิ อาพาธํ, จิตฺตกฺเขปญฺจ ปาปุเณ.

激しい苦痛、財の喪失、身体の欠損、重い病、あるいは心の錯乱に至る。

‘‘ราชโต วา อุปสคฺคํ, อพฺภกฺขานญฺจ ทารุณํ;

ปริกฺขยญฺจ ญาตีนํ, โภคานญฺจ ปภงฺคุรํ.

王からの災い、あるいは凄まじい誹謗中傷、親族の離散、あるいは財の破滅に見舞われる。

‘‘อถ วาสฺส อคารานิ, อคฺคิ ฑหติ ปาวโก;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๓๗-๑๔๐);

あるいはまた、その家を火が焼き尽くす。愚かな者は身体が崩壊した後、地獄に落ちるのである”。

เอวํ สนฺเตปิ ปุน นํ เสฏฺฐิ อุชุกํ โอโลเกตุํ น สกฺโกติ. ‘‘กินฺติ นํ มาเรยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต, ‘‘มม คามสเต อายุตฺตกสฺส สนฺติกํ เปเสตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อุปายํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ เม อวชาตปุตฺโต, อิมํ มาเรตฺวา วจฺจกูเป ขิปตุ, เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปณฺณํ ลิขิตฺวา, ‘‘ตาต โฆสก, อมฺหากํ คามสเต อายุตฺตโก อตฺถิ, อิมํ ปณฺณํ หริตฺวา ตสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ตสฺส ทุสฺสนฺเต พนฺธิ. โส ปน อกฺขรสมยํ น ชานาติ. ทหรกาลโต ปฏฺฐาย หิ นํ มาราเปนฺโตว เสฏฺฐิ มาเรตุํ นาสกฺขิ, กึ อกฺขรสมยํ สิกฺขาเปสฺสติ? อิติ โส อตฺตโน มาราปนปณฺณเมว ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา นิกฺขมนฺโต อาห – ‘‘ปาเถยฺยํ เม, ตาต, นตฺถี’’ติ. ‘‘ปาเถยฺเยน เต กมฺมํ นตฺถิ, อนฺตรามคฺเค ‘อสุกคาเม นาม มมสหายโก เสฏฺฐิ อตฺถิ, ตสฺส ฆเร ปาตราสํ กตฺวา ปุรโต คจฺฉาหี’’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต ตํ คามํ ปตฺวา เสฏฺฐิสฺส ฆรํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา เสฏฺฐิชายํ ปสฺสิ. ‘‘ตฺวํ กุโต อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต, ‘‘อนฺโตนครโต’’ติ อาห. ‘‘กสฺส ปุตฺโตสี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ สหายกเสฏฺฐิโน, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตฺวํสิ โฆสโก นามา’’ติ? ‘‘อาม, อมฺมา’’ติ. ตสฺสา สห ทสฺสเนเนว ตสฺมึ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. เสฏฺฐิโน ปเนกา ธีตา อตฺถิ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา ปาสาทิกา, ตํ รกฺขิตุํ เอกเมว เปสนการิกํ ทาสึ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคพฺเภ วสาเปนฺติ. เสฏฺฐิธีตา ตสฺมึ ขเณ ตํ ทาสึ อนฺตราปณํ เปเสสิ. อถ นํ เสฏฺฐิชายา ทิสฺวา, ‘‘กุหึ คจฺฉสี’’ติ [Pg.116] ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อยฺยธีตาย เปสเนนา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิโต ตาว เอหิ, ติฏฺฐตุ เปสนํ, ปุตฺตสฺส เม ปีฐกํ อตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺขิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหิ, ปจฺฉา เปสนํ กริสฺสสี’’ติ อาห. สา ตถา อกาสิ.

たとえそうであっても、長者は再び彼（ゴーサカ）を直視することができなかった。“いかにして彼を殺すべきか”と考え、“私の所有する百の村の管理人（代官）のもとへ送り、彼を殺させよう”と策を講じた。そして、“この者は私の不肖の息子である。彼を殺して肥溜めに投げ捨てよ。そうすれば、後に私は叔父としてなすべき報いを知るであろう”と書状をしたためた。そして“親愛なるゴーサカよ、我々の百の村には管理人がいる。この書状を届けて彼に渡しなさい”と言い、書状を彼の衣の端に結びつけた。しかし、彼は文字を知らなかった。長者は、ゴーサカが幼い頃から彼を殺そうとし続けてきたのであり、どうして彼に文字を学ばせるはずがあろうか。それゆえ、彼は自分を殺すための書状を衣の端に結びつけたまま出発しようとして、“父上、私には道中の食糧（路糧）がありません”と言った。長者は“路糧など必要ない。道中の‘しかじかの村’に私の親友である長者がいる。その者の家で朝食を済ませてから先へ行きなさい”と言った。彼は“承知いたしました”と父を礼拝して出発し、その村に着くと長者の家を尋ね、長者の妻に会った。彼女から“どこから来たのですか”と問われると、“王舎城から来ました”と答えた。“誰の息子ですか”と問われると、“あなた方の親友である長者の息子です、お母様”と答えた。“あなたがゴーサカという名の方ですか”と問われると、“はい、お母様”と答えた。彼女は彼を見た瞬間に、息子に対するような慈しみが湧き起こった。さて、その長者には十五、六歳ほどの、容姿端麗で清らかな一人娘がいた。長者夫妻は、彼女を守るために一人の侍女だけを付けて、七層の楼閣の最上階にある吉祥なる部屋に住まわせていた。その時、長者の娘はその侍女を市場へ使いに出した。すると長者の妻がその侍女を見て、“どこへ行くのですか”と尋ねた。侍女が“お嬢様の使いです”と答えると、母は“まずはこちらへ来なさい。使いは後回しにして、私の息子のために椅子を用意し、足を洗い、油を塗り、寝床を整えてあげなさい。その後で使いに行きなさい”と言った。彼女はその通りにした。

อถ นํ จิเรนาคตํ เสฏฺฐิธีตา สนฺตชฺเชสิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘มา เม กุชฺฌิ, เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสโก อาคโต, ตสฺส อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา อาคตามฺหี’’ติ. เสฏฺฐิธีตาย ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสโก’’ติ นามํ สุตฺวาว เปมํ ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐิตํ. โกตุหลกาลสฺมิญฺหิ สา ตสฺส ปชาปตี หุตฺวา นาฬิโกทนํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส อทาสิ, ตสฺสานุภาเวนาคนฺตฺวา อิมสฺมึ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺตา. อิติ ตํ โส ปุพฺพสิเนโห อวตฺถริตฺวา คณฺหิ. เตนาห ภควา –

その後、戻るのが遅かった侍女を長者の娘は叱りつけた。すると侍女は“お嬢様、怒らないでください。長者の息子のゴーサカ様が来られたのです。あの方のためにあれこれと世話をしてから市場へ行って戻ったのです”と言った。長者の娘は“長者の息子ゴーサカ”という名を聞くやいなや、その愛は皮膚などを突き抜け、骨髄にまで達した。というのも、かつてコトゥハラカであった時の生涯において、彼女は彼の妻であり、一ナリの米の供養を辟支仏（寂静なる仏）に捧げたことがあったのである。その功徳の力によって、彼女はこの長者の家に生まれ変わったのであった。それゆえ、その過去の愛が彼女を圧倒し、心を捉えたのである。ゆえに世尊はこう仰った。

‘‘ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน, ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา;

เอวํ ตํ ชายเต เปมํ, อุปฺปลํว ยโถทเก’’ติ. (ชา. ๑.๒.๑๗๔);

“過去の共住によって、あるいは現世の恩恵によって、このように愛は生じる。あたかも水の中に蓮華が生じるように。”

อถ นํ ปุจฺฉิ – ‘‘กุหึ โส, อมฺมา’’ติ? ‘‘สยเน นิปนฺโน นิทฺทายตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนสฺส หตฺเถ กิญฺจี’’ติ? ‘‘ทุสฺสนฺเต ปณฺณํ อตฺถี’’ติ. สา ‘‘กึ ปณฺณํ นุ โข เอต’’นฺติ ตสฺมึ นิทฺทายนฺเต มาตาปิตูนํ อญฺญวิหิตตาย อปสฺสนฺตานํ โอตริตฺวา สมีปํ คนฺตฺวา ตํ ปณฺณํ โมเจตฺวา อาทาย อตฺตโน คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย วาตปานํ วิวริตฺวา อกฺขรสมเย กุสลตาย ปณฺณํ วาเจตฺวา, ‘‘อโห วต พาโล, อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา วิจรติ, สเจ มยา น ทิฏฺฐํ อสฺส, นตฺถิสฺส ชีวิต’’นฺติ ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา เสฏฺฐิสฺส วจเนน อปรํ ปณฺณํ ลิขิ – ‘‘อยํ มม ปุตฺโต โฆสโก นาม, คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา อิมสฺส ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรา สทฺธึ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน วสนคามสฺส มชฺเฌ ทฺวิภูมกํ เคหํ กาเรตฺวา ปาการปริกฺเขเปน เจว ปุริสคุตฺติยา จ สุสํวิหิตารกฺขํ กโรตุ, มยฺหญฺจ ‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’นฺติ สาสนํ เปเสตุ, เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ, ลิขิตฺวา จ ปน สงฺฆริตฺวา โอตริตฺวา ทุสฺสนฺเตเยวสฺส พนฺธิ.

それから娘は“お母様、彼はどこにいますか”と尋ねた。“寝床に横になって眠っています”と答えられると、“彼の手に何かありますか”と尋ねた。“衣の端に書状があります”との答えを聞くと、彼女は“これは一体何の書状だろうか”と思い、彼が眠っている間に、父母が他のことに気を取られて見ていない隙に楼閣を下り、彼のそばに行って書状を解いて手に取った。自分の部屋に入って扉を閉め、窓を開けて、読み書きに通じていた彼女がその書状を読んでみると、“ああ、なんと愚かなことか。自分を殺すための書状を衣の端に結びつけて歩き回っているとは。もし私が見ていなかったら、彼の命はなかっただろう”と思い、その書状を破り捨て、長者の言葉を真似て別の書状を書いた。“この者は私の息子でゴーサカという名である。百の村から贈り物（結納品）を運ばせ、この地方の長者の娘と結婚式を挙げさせよ。そして自分たちの住む村の真ん中に二層の家を建て、石垣を巡らせ、護衛の男たちを配して万全の警護をせよ。そして私に‘しかじかのことをいたしました’との知らせを送れ。そうすれば、後に私は叔父としてなすべき報いを知るであろう”と。彼女は書き終えると、再びそれを巻いて下りていき、彼の衣の端に元通りに結びつけた。

โส [Pg.117] ทิวสภาคํ นิทฺทายิตฺวา อุฏฺฐาย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ. ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ คนฺตฺวา อายุตฺตกํ คามกิจฺจํ กโรนฺตํเยว ปสฺสิ. โส ตํ ทิสฺวา, ‘‘กึ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปิตรา เม ตุมฺหากํ ปณฺณํ เปสิต’’นฺติ. ‘‘กึ ปณฺณํ, ตาต, อาหรา’’ติ ปณฺณํ คเหตฺวา วาเจตฺวา ตุฏฺฐมานโส ‘‘ปสฺสถ, โภ, มม สามิโน มยิ สิเนหํ กตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส เม มงฺคลํ กโรตู’’ติ มม สนฺติกํ ปหิณิ. ‘‘สีฆํ ทารุอาทีนิ อาหรถา’’ติ คหปติเก วตฺวา คามมชฺเฌ วุตฺตปการํ เคหํ การาเปตฺวา คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา ชนปทเสฏฺฐิโน สนฺติกา ธีตรํ อาเนตฺวา มงฺคลํ กตฺวา เสฏฺฐิสฺส สาสนํ ปหิณิ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’’นฺติ.

彼は日中の間眠り、起き上がって食事をしてから出発した。翌日の早朝、その村に到着し、村の職務を行っていた管理人に会った。管理人は彼を見て“何用か、若君”と尋ねた。“父があなたに書状を送りました”と答えると、管理人は“どのような書状か、見せてくれ”と言って書状を受け取り、それを読んで大いに喜び、“皆さん、見なさい。我が主人が私を信頼して、長男の婚礼を執り行うよう私のもとへ送ってこられたのだ。急いで木材などを運んできなさい”と言って村人たちに命じた。そして村の真ん中に、書状にある通りの家を建てさせ、百の村から贈り物を持ってこさせ、地方の長者のもとから娘を迎え入れて婚礼を挙げた。そして長者へ“しかじかのことをいたしました”との知らせを送った。

ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิโน ‘‘ยํ กาเรมิ, ตํ น โหติ; ยํ น กาเรมิ, ตเทว โหตี’’ติ มหนฺตํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ปุตฺตโสเกน สทฺธึ โส โสโก เอกโต หุตฺวา กุจฺฉิฑาหํ อุปฺปาเทตฺวา อติสารํ ชเนสิ. เสฏฺฐิธีตาปิ ‘‘สเจ โกจิ เสฏฺฐิโน สนฺติกา อาคจฺฉติ, มม อกเถตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมตรํ มา กถยิตฺถา’’ติ ชเน อาณาเปสิ. เสฏฺฐิปิ โข ‘‘ทานิ ตํ ทุฏฺฐปุตฺตํ มม สาปเตยฺยสฺส สามิกํ น กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํ อายุตฺตกํ อาห – ‘‘มาตุล, ปุตฺตํ เม ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, เอกํ ปาทมูลิกํ เปเสตฺวา มม ปุตฺตํ ปกฺโกสาเปหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ทตฺวา เอกํ ปุริสํ เปเสสิ. เสฏฺฐิธีตาปิ ตสฺส อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตภาวํ สุตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘กึ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘เสฏฺฐิ คิลาโน, ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ ปกฺโกสาเปสิ, อยฺเย’’ติ. ‘‘กึ, ตาต, พลวา, ทุพฺพโล’’ติ? ‘‘พลวา ตาว, อาหารํ ภุญฺชติเยว, อยฺเย’’ติ. สา เสฏฺฐิปุตฺตํ อชานาเปตฺวาว ตสฺส นิเวสนญฺจ ปริพฺพยญฺจ ทาเปตฺวา ‘‘มยา เปสิตกาเล คมิสฺสสิ, อจฺฉสฺสุ ตาวา’’ติ อาห. เสฏฺฐิ ปุน อายุตฺตกํ อวจ, ‘‘กึ, มาตุล, น เต มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ ปหิต’’นฺติ? ‘‘ปหิตํ, สามิ, คตปุริโส น ตาว เอตี’’ติ. ‘‘เตน หิ ปุน อปรํ เปเสหี’’ติ. โส เปเสสิ. เสฏฺฐิธีตา ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปฏิปชฺชิ. อถ เสฏฺฐิโน โรโค พลวา ชาโต, เอกํ ภาชนํ ปวิสติ, เอกํ นิกฺขมติ. ปุน เสฏฺฐิ อายุตฺตกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, มาตุล, น เต มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ ปหิต’’นฺติ? ‘‘ปหิตํ, สามิ, คตปุริโส น ตาว [Pg.118] เอตี’’ติ. ‘‘เตน หิ ปุน อปรํ เปเสหี’’ติ. โส เปเสสิ. เสฏฺฐิธีตา ตติยวาเร อาคตมฺปิ ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. โส ‘‘พาฬฺหคิลาโน, อยฺเย, เสฏฺฐิ อาหารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา มจฺจุปรายโณ ชาโต, เอกํ ภาชนํ นิกฺขมติ, เอกํ ปวิสตี’’ติ อาห. เสฏฺฐิธีตา ‘‘อิทานิ คนฺตุํ กาโล’’ติ เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ‘‘ปิตา เต กิร คิลาโน’’ติ อาโรเจตฺวา ‘‘กึ วเทสิ ภทฺเท’’ติ วุตฺเต ‘‘อผาสุกมสฺส, สามี’’ติ อาห. ‘‘อิทานิ กึ กาตพฺพ’’นฺติ. สามิ? ‘‘คามสตโต วุฏฺฐานกปณฺณาการํ อาทาย คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา สกเฏหิ อาทาย ปกฺกามิ.

その知らせを聞いた長者の心には、“私がさせようとすることは成らず、私がさせまいとすることばかりが成る”という大きな憂いが生じました。息子（ゴサカ）への悲しみと相まって、その憂いは一つとなり、腹中に激しい熱を生じさせ、ひどい下痢を引き起こしました。長者の娘もまた、“もし長者のもとから誰か来ても、私に言わずに、先に長者の息子（ゴサカ）へ話してはなりません”と人々に命じました。長者もまた、“今や、あの不届きな息子を私の財産の相続人にはさせまい”と考え、一人の執事にこう言いました。“おじよ、私は息子に会いたい。一人の従者を遣わして、私の息子を呼び寄せなさい”。執事は“承知いたしました”と答えて書状を渡し、一人の男を遣わしました。長者の娘は、その男が来て門に立っているのを知ると、彼を呼び寄せ、“おまえ、何の用か”と尋ねました。男は“奥様、長者様が病に伏せられ、息子さんに会いたいと呼びに参りました”と言いました。“おまえ、父の容体はどうか。勢いがあるか、それとも衰弱しているか”。“奥様、まだ勢いがあり、食事も召し上がっておられます”。彼女は、夫であるゴサカに知らせぬまま、その男に宿と糧食を与え、“私が送る時に行きなさい。今はここに留まっていなさい”と言いました。長者は再び執事に言いました。“おじよ、なぜ私の息子のところへ遣わさないのか”。“主君、遣わしましたが、行った男がいまだ戻りません”。“ならば、もう一人別の者を遣わせ”。執事は再び遣わしました。長者の娘は、その者に対しても同様に振る舞いました。その後、長者の病は重くなり、一つの器（しびん）を運び入れれば、すぐに次を運び出すという（絶え間ない排泄の）状態になりました。長者は再び執事に尋ねました。“おじよ、なぜ息子のところへ遣わさないのか”。“主君、遣わしましたが、いまだ戻りません”。“ならば、もう一人別の者を遣わせ”。執事はまた遣わしました。長者の娘は、三度目に来た者にも状況を尋ねました。彼は“奥様、長者様は重病で、食事も断たれ、死に瀕しておられます。器の出し入れが絶えません”と言いました。長者の娘は“今こそ行く時だ”と考え、長者の息子に“あなたのお父上が病だそうです”と告げました。“何と言ったのだ、おまえ”と問われると、“主君、お父上の具合がよろしくないようです”と答えました。“今、どうすべきか”。“主君、百の村々からの献上品を持って行って、お父上にお会いしましょう”。彼は“分かった”と言って献上品を用意させ、牛車に載せて出発しました。

อถ นํ สา ‘‘ปิตา เต ทุพฺพโล, เอตฺตกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตานํ ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, เอตํ นิวตฺตาเปหี’’ติ วตฺวา ตํ สพฺพํ อตฺตโน กุลเคหํ เปเสตฺวา ปุน ตํ อาห – ‘‘สามิ, ตฺวํ อตฺตโน ปิตุ ปาทปสฺเส ติฏฺเฐยฺยาสิ, อหํ อุสฺสีสกปสฺเส ฐสฺสามี’’ติ. เคหํ ปวิสมานาเยว จ ‘‘เคหสฺส ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ คณฺหถา’’ติ อตฺตโน ปุริเส อาณาเปสิ. ปวิฏฺฐกาเล ปน เสฏฺฐิปุตฺโต ปิตุ ปาทปสฺเส อฏฺฐาสิ, อิตรา อุสฺสีสกปสฺเส.

その後、彼女は彼に言いました。“あなたのお父上は衰弱しておられます。これほどの献上品を携えて行っては、到着が遅れてしまいます。これらは引き返させなさい”。そう言って、それらすべてを自分の実家へ送らせ、再び彼に言いました。“主君、あなたは父の足もとに立ちなさい。私は枕もとに立ちましょう”。そして家に入るなり、“家の前後に警護を置きなさい”と自分の従者たちに命じました。家に入ると、長者の息子は父の足もとに立ち、彼女は枕もとに座りました。

ตสฺมึ ขเณ เสฏฺฐิ อุตฺตานโก นิปนฺโน โหติ. อายุตฺตโก ปน ตสฺส ปาเท ปริมชฺชนฺโต ‘‘ปุตฺโต เต, สามิ, อาคโต’’ติ อาห. ‘‘กุหึ โส’’ติ? ‘‘เอส ปาทมูเล ฐิโต’’ติ. อถ นํ ทิสฺวา อายกมฺมิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘มม เคเห กิตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘สามิ, ธนสฺเสว จตฺตาลีสโกฏิโย, อุปโภคปริโภคภณฺฑานํ ปน วนคามกฺเขตฺตทฺวิปทจตุปฺปทยานวาหนานญฺจ อยญฺจ อยญฺจ ปริจฺเฉโท’’ติ วุตฺเต, ‘‘อหํ เอตฺตกํ ธนํ มม ปุตฺตสฺส โฆสกสฺส น เทมี’’ติ วตฺตุกาโม ‘‘เทมี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิธีตา ‘‘อยํ ปุน กเถนฺโต อญฺญํ กิญฺจิ กเถยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา โสกาตุรา วิย เกเส วิกิริตฺวา โรทมานา ‘‘กึ นาเมตํ, ตาต, วเทถ, อิทมฺปิ นาม โว วจนํ สุโณม, อลกฺขิกา วตมฺหา’’ติ วตฺวา มตฺถเกน นํ อุรมชฺเฌ ปหรนฺตี ปติตฺวา ยถา ปุน วตฺตุํ น สกฺโกติ, ตถาสฺส อุรมชฺเฌ มตฺถเกน ฆํเสนฺตี อาโรทนํ ทสฺเสสิ. เสฏฺฐิ ตํขณญฺเญว กาลมกาสิ. ‘‘เสฏฺฐิ มโต’’ติ คนฺตฺวา [Pg.119] อุเตนสฺส รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา, ‘‘อตฺถิ ปนสฺส ปุตฺโต วา ธีตา วา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, เทว, โฆสโก นาม ตสฺส ปุตฺโต, สพฺพํ สาปเตยฺยํ ตสฺส นิยฺยาเทตฺวาว มโต, เทวา’’ติ.

その時、長者は仰向けに寝ていました。執事は彼の足をさすりながら、“主君、息子さんが参りました”と言いました。“彼はどこだ”。“ここに、足もとに立っております”。長者は彼を見ると、会計係を呼び寄せ、“私の家に財産はどれほどあるか”と尋ねました。“主君、金銀だけでも四十億（コティ）ございます。日々の生活の品々、森、村、田畑、召使、家畜、車、乗り物などは、これこれの限りがございます”。そう言われた時、長者は“これほどの財産を、私の息子であるゴサカには与えない”と言おうとしましたが（業の力により）“与える”と言ってしまいました。それを聞いて、長者の娘は“この方が再び話せば、別のことを言うかもしれない”と考え、深い悲しみに暮れるふりをして、髪を振り乱して泣きながら、“お父様、何ということをおっしゃるのですか。あなた様からこのようなお言葉を聞くことになるとは。私たちはなんと運のないことでしょう”と言い、頭を父の胸に打ちつけるようにして倒れ込み、彼が再び話すことができないように胸に頭を押し当てて激しく泣いて見せました。長者はその瞬間に息を引き取りました。“長者が亡くなった”と人々は行き、ウテナ王に報告しました。王は彼の葬儀を執り行わせ、“彼に息子か娘はいるか”と尋ねました。“陛下、ゴサカという名の息子がおります。長者はすべての財産を彼に譲って亡くなりました”と奏上されました。

ราชา อปรภาเค เสฏฺฐิปุตฺตํ ปกฺโกสาเปสิ. ตสฺมิญฺจ ทิวเส เทโว วสฺสิ. ราชงฺคเณ ตตฺถ ตตฺถ อุทกํ สณฺฐาติ. เสฏฺฐิปุตฺโต ‘‘ราชานํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปายาสิ. ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา ตํ อาคจฺฉนฺตํ โอโลเกนฺโต ราชงฺคเณ อุทกํ ลงฺฆิตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิตํ ‘‘ตฺวํ โฆสโก นาม, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘ปิตา เม มโตติ มา โสจิ, ตว เปตฺติกํ เสฏฺฐิฏฺฐานํ ตุยฺหเมว ทสฺสามี’’ติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา ‘‘คจฺฉ, ตาตา’’ติ อุยฺโยเชสิ. ราชา คจฺฉนฺตญฺจ นํ โอโลเกนฺโตว อฏฺฐาสิ. โส อาคมนกาเล ลงฺฆิตํ อุทกํ คมนกาเล โอตริตฺวา สณิกํ อคมาสิ. อถ นํ ราชา ตโตว ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘กึ นุ โข, ตาต, ตฺวํ มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต อุทกํ ลงฺฆิตฺวา อาคมฺม คจฺฉนฺโต โอตริตฺวา สณิกํ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, เทว, อหํ ตสฺมึ ขเณ กุมารโก, กีฬนกาโล นาม, โส อิทานิ ปน เม เทเวน ฐานนฺตรํ ปฏิสฺสุตํ. ตสฺมา ยถา ปุเร อจริตฺวา อิทานิ สนฺนิสินฺเนน หุตฺวา จริตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘ธิติมายํ ปุริโส, อิทาเนวสฺส ฐานนฺตรํ ทสฺสามี’’ติ ปิตรา ภุตฺตํ โภคํ ทตฺวา สพฺพสเตน เสฏฺฐิฏฺฐานํ อทาสิ.

その後、王は長者の息子を呼び出しました。その日は雨が降っており、王宮の広場のあちこちに水たまりができていました。長者の息子は“王にお目にかかろう”と進んで行きました。王は窓を開けて、やって来る彼を眺めていましたが、彼が広場の水たまりを飛び越えて来るのを目にしました。やって来て礼拝して立つ彼に、王は“おまえがゴサカという名か”と尋ね、“はい、陛下”と答えると、“‘父が死んだ’と悲しむな。父の跡目である長者の地位を、おまえに授けよう”と彼を慰め、“行きなさい”と送り出しました。王は去り行く彼をじっと見守っていました。彼は、来る時に飛び越えた水たまりの中を、帰る時には水に入って静かに歩いて行きました。そこで王は彼をその場から呼び戻し、“おまえ、なぜ私のところへ来る時には水たまりを飛び越えて来たのに、帰る時には水に入って静かに歩いて行くのか”と尋ねました。“陛下、来る時の私は一人の若者にすぎず、いわば遊びの盛りでございました。しかし今、陛下から地位を約束していただきました。それゆえ、以前のように振る舞うことなく、今は落ち着きを持って歩くのが相応しいと考えたのです”。それを聞いた王は“この男は思慮深い”と考え、“今すぐに彼に地位を授けよう”と、父が享受した富を与え、万般の礼を尽くして長者の地位を授けました。

โส รเถ ฐตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ อกาสิ. โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ กมฺปติ. เสฏฺฐิธีตา กาฬิทาสิยา สทฺธึ มนฺตยมานา นิสินฺนา ‘‘อมฺม กาฬิ, ปุตฺตสฺส เต เอตฺติกา สมฺปตฺติ มํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา’’ติ อาห. ‘‘กึ การณา, อมฺมา’’ติ? ‘‘อยญฺหิ อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา อมฺหากํ ฆรํ อาคโต, อถสฺส มยา ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา มยา สทฺธึ มงฺคลกรณตฺถาย อญฺญํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา เอตฺตกํ กาลํ ตตฺถ อารกฺโข กโต’’ติ. ‘‘อมฺม, ตฺวํ เอตฺตกํ ปสฺสสิ, อิมํ ปน เสฏฺฐิ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย มาเรตุกาโม มาเรตุํ นาสกฺขิ, เกวลํ อิมํ นิสฺสาย พหุํ ธนํ ขียี’’ติ. ‘‘อมฺม, อติภาริยํ วต เสฏฺฐินา กต’’นฺติ. นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ ปวิสนฺตํ ปน นํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ เอตฺติกา สมฺปตฺติ มํ นิสฺสาย [Pg.120] อุปฺปนฺนา’’ติ หสิตํ อกาสิ. อถ นํ เสฏฺฐิปุตฺโต ทิสฺวา, ‘‘กึ การณา หสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เอกํ การณํ นิสฺสายา’’ติ. ‘‘กเถหิ น’’นฺติ? ‘‘สา น กเถสิ’’. โส ‘‘สเจ น กเถสฺสสิ, ทฺวิธา ตํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ตชฺเชตฺวา อสึ นิกฺกฑฺฒิ. สา ‘‘อยํ เอตฺติกา สมฺปตฺติ ตยา มํ นิสฺสาย ลทฺธาติ จินฺเตตฺวา หสิต’’นฺติ อาห. ‘‘ยทิ มม ปิตรา อตฺตโน สนฺตกํ มยฺหํ นิยฺยาทิตํ, ตฺวํ เอตฺถ กึ โหสี’’ติ? โส กิร เอตฺตกํ กาลํ กิญฺจิ น ชานาติ, เตนสฺสา วจนํ น สทฺทหิ. อถสฺส สา ‘‘ตุมฺหากํ ปิตรา มรณปณฺณํ ทตฺวา เปสิตา, ตุมฺเห มยา อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา รกฺขิตา’’ติ สพฺพํ กเถสิ. ‘‘ตฺวํ อภูตํ กเถสี’’ติ อสทฺทหนฺโต ‘‘มาตรํ กาฬึ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติ. ‘‘อาม, ตาต, ทหรกาลโต ปฏฺฐาย ตํ มาเรตุกาโม มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ นิสฺสาย พหุํ ธนํ ขียิ, สตฺตสุ ฐาเนสุ ตฺวํ มรณโต มุตฺโต, อิทานิ โภคคามโต อาคมฺม สพฺพสเตน สทฺธึ เสฏฺฐิฏฺฐานํ ปตฺโต’’ติ. โส ตํ สุตฺวา ‘‘ภาริยํ วต กมฺมํ, เอวรูปา โข ปน มรณา มุตฺตสฺส มม ปมาทชีวิตํ ชีวิตุํ อยุตฺตํ, อปฺปมตฺโต ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เทวสิกํ สหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา อทฺธิกกปณาทีนํ ทานํ ปฏฺฐเปสิ. มิตฺโต นามสฺส กุฏุมฺพิโก ทานพฺยาวโฏ อโหสิ. อยํ โฆสกเสฏฺฐิโน อุปฺปตฺติ.

彼は、その長者は、馬車に乗って街を右回りに巡りました。彼が見る所、見る所、すべてが揺れ動くかのようでした。長者の娘はカーリーという名の侍女と共に座って語り合い、“母さんカーリー、あなたの息子さん（ゴーサカ）のこれほどの富は、私のおかげで生じたものなのです”と言いました。“娘よ、それはどういうわけですか”と問われると、“この方は自らの死の原因となる書状を衣の端に結びつけて、私たちの家に来たのです。その時、私はその書状を引き裂き、私との婚礼のために別の書状を書いて、これまでの間、彼をそこで守り抜いたのです”と言いました。“娘よ、あなたはそれだけを知っているのですね。しかし、長者（父）はこの子が幼い時から彼を殺そうと望みましたが、殺すことはできず、ただこの子のために多額の財産が費やされたのです”と言いました。“お母様、長者のなしたことは、誠に凄惨なことですね”と言いました。さて、街を右回りに巡って家に入って来る彼を見て、“これほどの富は私のおかげで得られたものだ”と考えて彼女は微笑みました。すると長者の息子はそれを見て、“なぜ笑ったのか”と尋ねました。“ある理由があってのことです”と言うと、“それを言いなさい”と言いました。彼女は言おうとしませんでした。彼は“もし言わないのなら、お前を真っ二つに切り裂いてやる”と脅して剣を抜きました。彼女は“これほどの富は、あなたが私のおかげで得たものだと思って笑ったのです”と言いました。“もし私の父が自らの財産を私に譲り渡したのなら、そこにあなたは何の関係があるのか”と言いました。彼はこれまでの間、何も知らなかったので、彼女の言葉を信じませんでした。そこで彼女は“あなたのお父様は殺害を命じる書状を持たせてあなたを遣わし、私はこれこれのことをしてあなたを守ったのです”とすべてを話しました。“お前は嘘を言っている”と信じない彼は、“母のカーリーに尋ねてみよう”と考え、“お母様、本当なのですか”と聞きました。“そうです、息子よ。あなたが幼い時から長者はあなたを殺そうとしましたが殺せず、あなたのために多額の財産が費やされました。あなたは七つの場所で死の危険から逃れ、今、領地の村からやって来て、あらゆる富と共に長者の地位に就いたのです”と言いました。彼はそれを聞いて、“誠に恐ろしい業だ。このように死から免れた私が、放逸に過ごすことは相応しくない。不放逸であろう”と考え、毎日千（金貨）を投じて、旅人や貧しい人々への施しを始めました。ミッタという名の長者がその施しの世話役となりました。これがゴーサカ長者の物語です。”

ตสฺมึ ปน กาเล ภทฺทวตีนคเร ภทฺทวติยเสฏฺฐิ นาม โฆสกเสฏฺฐิโน อทิฏฺฐปุพฺพสหายโก อโหสิ. ภทฺทวตีนครโต อาคตานํ วาณิชานํ สนฺติเก โฆสกเสฏฺฐิ ภทฺทวติยเสฏฺฐิโน สมฺปตฺติญฺจ วยปฺปเทสญฺจ สุตฺวา เตน สทฺธึ สหายกภาวํ อิจฺฉนฺโต ปณฺณาการํ เปเสสิ. ภทฺทวติยเสฏฺฐิปิ โกสมฺพิโต อาคตานํ วาณิชานํ สนฺติเก โฆสกเสฏฺฐิโน สมฺปตฺติญฺจ วยปฺปเทสญฺจ สุตฺวา เตน สทฺธึ สหายกภาวํ อิจฺฉนฺโต ปณฺณาการํ เปเสสิ. เอวํ เต อญฺญมญฺญํ อทิฏฺฐปุพฺพสหายกา หุตฺวา วสึสุ. อปรภาเค ภทฺทวติยเสฏฺฐิโน เคเห อหิวาตโรโค ปติโต. ตสฺมึ ปติเต ปฐมํ มกฺขิกา มรนฺติ, ตโต อนุกฺกเมเนว กีฏา มูสิกา กุกฺกุฏา สูกรา คาโว ทาสี ทาสา สพฺพปจฺฉา ฆรมานุสกาปิ มรนฺติ. เตสุ เย ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา ปลายนฺติ, เต ชีวิตํ ลภนฺติ, ตทา ปน เสฏฺฐิ จ ภริยา จ ธีตา จสฺส ตถา ปลายิตฺวา [Pg.121] โฆสกเสฏฺฐึ ปสฺสิตุํ ปตฺเถนฺตา โกสมฺพิมคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต อนฺตรามคฺเคเยว ขีณปาเถยฺยา วาตาตเปน เจว ขุปฺปิปาสาหิ จ กิลนฺตสรีรา กิจฺเฉน โกสมฺพึ ปตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐาเน ฐตฺวา นฺหตฺวา นครทฺวาเร เอกํ สาลํ ปวิสึสุ.

その頃、バッダワティー市にはバッダワティーという名の長者がおり、ゴーサカ長者とはまだ見ぬ友でありました。バッダワティー市から来た商人たちから、ゴーサカ長者はバッダワティー長者の富と年齢を聞き、彼と友人になりたいと望んで贈り物を送りました。バッダワティー長者もまた、コーサンビーから来た商人たちからゴーサカ長者の富と年齢を聞き、彼と友人になりたいと望んで贈り物を送りました。このように、彼ら二人は互いに会うことなく友人として過ごしていました。その後、バッダワティー長者の家で疫病（蛇息病）が発生しました。それが発生すると、まずハエが死に、次に順を追って、昆虫、ネズミ、鶏、豚、牛、下男、下女が死に、最後に家族までもが死ぬのです。その中で壁を破って逃げ出した者たちだけが、命を長らえました。その時、長者と妻とその娘もそのようにして逃げ出し、ゴーサカ長者を頼ろうと望んで、コーサンビーへの道を進みました。彼らは道中で旅の食糧が尽き、風や日光、飢えと渇きによって体が疲れ果て、苦労してコーサンビーに辿り着き、水が豊かな場所で足を止め、身を清めてから、城門にある一つの休憩所に入りました。”

ตโต เสฏฺฐิ ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท, อิมินา นีหาเรน คจฺฉนฺตา วิชาตมาตุยาปิ อมนาปา โหนฺติ, สหายโก กิร เม อทฺธิกกปณาทีนํ เทวสิกํ สหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ทาเปสิ. ตตฺถ ธีตรํ เปเสตฺวา อาหารํ อาหราเปตฺวา เอกาหํ ทฺวีหํ อิเธว สรีรํ สนฺตปฺเปตฺวา สหายกํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ. สา ‘‘สาธุ, สามี’’ติ. เต สาลายเมว วสึสุ. ปุนทิวเส กาเล อาโรจิเต กปณทฺธิกาทีสุ อาหารตฺถาย คจฺฉนฺเตสุ มาตาปิตโร, ‘‘อมฺม, คนฺตฺวา อมฺหากํ อาหารํ อาหรา’’ติ ธีตรํ เปสยึสุ. มหาโภคกุลสฺส ธีตา วิปตฺติยา อจฺฉินฺนลชฺชิตาย อลชฺชมานา ปาตึ คเหตฺวา กปณชเนน สทฺธึ อาหารตฺถาย คนฺตฺวา ‘‘กติ ปฏิวีเส คณฺหิสฺสสิ, อมฺมา’’ติ ปุฏฺฐา จ ปน ‘‘ตโย’’ติ อาห. อถสฺสา ตโย ปฏิวีเส อทาสิ. ตาย ภตฺเต อาหเฏ ตโยปิ เอกโต ภุญฺชิตุํ นิสีทึสุ.

そこで長者は妻に言いました。“妻よ、このような姿で歩いていると、産みの親でさえも嫌気がさすものです。聞けば、私の友人は毎日千（金貨）を投じて、旅人や貧しい人々に施しをさせているそうです。そこに娘を遣わして食べ物を持ってこさせ、一日二日、ここで体力を回復させてから友人に会いに行こう”と言いました。彼女は“承知いたしました、旦那様”と答えました。彼らはその休憩所に留まりました。翌日、施しの時間が告げられ、貧しい人々や旅人たちが食事のために向かう際、父母は“娘よ、行って私たちのための食べ物を持ってきなさい”と言って娘を遣わしました。大富豪の家の娘でしたが、没落という災難のゆえに、本来なら絶えることのないはずの羞恥心を抑え、恥を忍んで鉢を手にし、貧しい人々に混じって食事のために行き、“娘よ、何人分を受け取るのか”と問われると、“三人分です”と答えました。そこで彼女に三人分の食事を与えました。彼女が食べ物を持って帰ると、三人は一緒に食事をするために座りました。”

อถ มาตาธีตโร เสฏฺฐึ อาหํสุ – ‘‘สามิ, วิปตฺติ นาม มหากุลานมฺปิ อุปฺปชฺชติ, มา อมฺเห โอโลเกตฺวา ภุญฺช, มา จินฺตยี’’ติ. อิติ นํ นานปฺปกาเรหิ ยาจิตฺวา โภเชสุํ. โส ภุญฺชิตฺวา อาหารํ ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต กาลมกาสิ. มาตาธีตโร นานปฺปกาเรหิ ปริเทวิตฺวา โรทึสุ. กุมาริกา ปุนทิวเส โรทมานา อาหารตฺถาย คนฺตฺวา, ‘‘กติ ปฏิวีเส คณฺหิสฺสสี’’ติ วุตฺตา, ‘‘ทฺเว’’ติ วตฺวา อาหารํ อาหริตฺวา มาตรํ ยาจิตฺวา โภเชสิ. สาปิ ตาย ยาจิยมานา ภุญฺชิตฺวา อาหารํ ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺตี ตํ ทิวสเมว กาลมกาสิ. กุมาริกา เอกิกาว โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ตาย ทุกฺขุปฺปตฺติยา อติวิย สญฺชาตฉาตกทุกฺขา ปุนทิวเส ยาจเกหิ สทฺธึ โรทนฺตี อาหารตฺถาย คนฺตฺวา, ‘‘กติ ปฏิวีเส คณฺหิสฺสสิ, อมฺมา’’ติ วุตฺตา ‘‘เอก’’นฺติ อาห. มิตฺตกุฏุมฺพิโก ตํ ตโย ทิวเส ภตฺตํ คณฺหนฺตึ สญฺชานาติ, เตน ตํ ‘‘อเปหิ นสฺส, วสลิ, อชฺช ตว กุจฺฉิปฺปมาณํ อญฺญาสี’’ติ อาห. หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนา กุลธีตา [Pg.122] ปจฺโจรสฺมึ สตฺติปหารํ วิย วเณ ขาโรทกเสจนกํ วิย จ ปตฺวา ‘‘กึ, สามี’’ติ อาห. ‘‘ตยา ปุเร ตโย โกฏฺฐาสา คหิตา, หิยฺโย ทฺเว, อชฺช เอกํ คณฺหาสิ. อชฺช เต อตฺตโน กุจฺฉิปฺปมาณํ ญาต’’นฺติ. ‘‘มา มํ, สามิ, ‘อตฺตโนว อตฺถาย คณฺหี’ติ มญฺญิตฺถา’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา เอวํ คณฺหี’’ติ? ‘‘ปุเร ตโย ชนา อหุมฺห, สามิ, หิยฺโย ทฺเว, อชฺช เอกิกาว ชาตามฺหี’’ติ. โส ‘‘เกน การเณนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ตาย กถิตํ สพฺพํ ปวตฺตึ สุตฺวา อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต สญฺชาตพลวโทมนสฺโส หุตฺวา, ‘‘อมฺม, เอวํ สนฺเต มา จินฺตยิ, ตฺวํ ภทฺทวติยเสฏฺฐิโน ธีตา อชฺชกาลโต ปฏฺฐาย มม ธีตาเยว นามา’’ติ วตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ฆรํ เนตฺวา อตฺตโน เชฏฺฐธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ.

その後、母と娘は長者にこう言いました。“旦那様、災難というものは名家であっても起こるものです。私たちのことは気にせずに召し上がってください。何も心配なさらないでください”。このように様々な言葉で彼をなだめて、食事をさせました。彼は食事をしたものの、消化することができず、夜明けとともに亡くなりました。母と娘は様々に嘆き悲しみ、泣きました。娘は翌日も泣きながら、食べ物を求めて行き、“何人分を受け取るのか”と聞かれると、“二人分です”と答えて食べ物を持ち帰り、母をなだめて食べさせました。その母も娘に勧められて食べましたが、やはり消化することができず、その日のうちに亡くなりました。娘は一人きりになって泣き、嘆き悲しみ、その不幸のためにひどく空腹で疲弊していましたが、翌日、物乞いたちと一緒に泣きながら食べ物を求めて行き、“お嬢さん、何人分を受け取るのか”と聞かれると、“一人分です”と答えました。ミッタという家主は、三日間彼女が食事を受け取りに来るのを覚えていたため、彼女にこう言いました。“立ち去れ、卑しい女よ。今日になってようやく自分の腹の分量を悟ったのか”。慚愧（恥を知る心）を備えた名家の娘は、胸を槍で突かれたような、あるいは傷口に塩水を注がれたような衝撃を受け、“旦那様、どういうことでしょうか”と言いました。“お前は以前は三人分を受け取り、昨日は二人分、今日は一人分を受け取った。今日になって自分の腹の分量が分かったのだろう”。“旦那様、私が自分のためだけに受け取ったと思わないでください”。“では、なぜそのように受け取ったのだ”。“旦那様、以前は三人おりました。昨日は二人でした。そして今日は、私一人になってしまったのです”。彼は“それはどういう理由か”と尋ね、初めから語られたすべての経緯を聞いて、涙をこらえることができず、深い悲しみに包まれました。“娘よ、そうであるなら、もう心配しなくてよい。お前はバッダヴァティー長者の娘だ。今日からお前は私の娘である”と言って、彼女の頭に接吻し、家に連れ帰って、自分の長女の地位に置きました。

สา ทานคฺเค อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ สุตฺวา, ‘‘ตาต, กสฺมา เอตํ ชนํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา ทานํ น เทถา’’ติ อาห. ‘‘น สกฺกา กาตุํ, อมฺมา’’ติ. ‘‘สกฺกา, ตาตา’’ติ. ‘‘กถํ สกฺกา, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาต ทานคฺคํ ปริกฺขิปิตฺวา เอเกกสฺเสว ปเวสนปฺปมาเณน ทฺเว ทฺวารานิ โยเชตฺวา, ‘เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา เอเกน นิกฺขมถา’ติ วเทถ, เอวํ นิสฺสทฺทา หุตฺวาว คณฺหิสฺสนฺตี’’ติ. โส ตํ สุตฺวา, ‘‘ภทฺทโกว, อมฺม, อุปาโย’’ติ ตถา กาเรสิ. สาปิ ปุพฺเพ สามา นาม. วติยา ปน การิตตฺตา สามาวตี นาม ชาตา. ตโต ปฏฺฐาย ทานคฺเค โกลาหลํ ปจฺฉินฺที. โฆสกเสฏฺฐิ ปุพฺเพ ตํ สทฺทํ สุณนฺโต ‘‘มยฺหํ ทานคฺเค สทฺโท’’ติ ตุสฺสติ. ทฺวีหตีหํ ปน สทฺทํ อสุณนฺโต มิตฺตกุฏุมฺพิกํ อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตํ ปุจฺฉิ – ‘‘ทิยฺยติ กปณทฺธิกาทีนํ ทาน’’นฺติ? ‘‘อาม, สามี’’ติ. ‘‘อถ กึ ทฺวีหตีหํ สทฺโท น สุยฺยตี’’ติ? ‘‘ยถา นิสฺสทฺทา หุตฺวา คณฺหนฺติ, ตถา เม อุปาโย กโต’’ติ. ‘‘อถ ปุพฺเพว กสฺมา นากาสี’’ติ? ‘‘อชานนตาย, สามี’’ติ. ‘‘อิทานิ กถํ เต ญาโต’’ติ? ‘‘ธีตรา เม อกฺขาโต, สามี’’ติ. มยฺหํ อวิทิตา ‘‘ตว ธีตา นาม อตฺถี’’ติ. โส อหิวาตโรคุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ภทฺทวติยเสฏฺฐิโน ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ตสฺสา อตฺตโน เชฏฺฐธีตุฏฺฐาเน ฐปิตภาวํ อาโรเจสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ ‘‘เอวํ สนฺเต มม กสฺมา น กเถสิ, มม สหายกสฺส ธีตา มม ธีตา นามา’’ติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, เสฏฺฐิโน ธีตาสี’’ติ? ‘‘อาม, ตาตา’’ติ. ‘‘เตน หิ มา จินฺตยิ, ตฺวํ มม [Pg.123] ธีตาสี’’ติ ตํ สีเส จุมฺพิตฺวา ปริวารตฺถาย ตสฺสา ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ทตฺวา ตํ อตฺตโน เชฏฺฐธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ.

彼女は施食殿で大きな騒音を耳にし、“お父様、なぜ人々を静かにさせて布施をなさらないのですか”と言いました。“娘よ、静かにさせることは不可能なのだ”。“お父様、可能です”。“どうすれば可能なのだ”。“お父様、施食殿を囲いで囲み、一人ずつ通れる幅の二つの門を設け、‘一つの門から入り、もう一つの門から出なさい’と言わせるのです。そうすれば静かに受け取ることができます”。彼はそれを聞いて“娘よ、それは良い策だ”と言い、その通りにさせました。彼女はもともと、黄金のような肌の色をしていたので“サーマー”という名でしたが、囲い（ヴァティー）を作らせたことから“サーマーヴァティー”と呼ばれるようになりました。それ以来、施食殿の騒ぎは収まりました。ゴーサカ長者は以前、その騒音を聞くと“わが施食殿の音だ”と喜んでいました。しかし、二三日音が聞こえないので、自分の元へ参上したミッタに尋ねました。“貧者や旅人らへの布施はやめてしまったのか”。“いいえ、旦那様、施しております”。“ではなぜ、二三日音が聞こえないのだ”。“静かに受け取れるよう、私が策を講じたのです”。“ではなぜ以前はしなかったのだ”。“旦那様、知らなかったからです”。“今はどうやって知ったのだ”。“旦那様、娘が教えてくれたのです”。“私に知らせずにお前に娘がいたのか”。ミッタは、疫病の発生以来のバッダヴァティー長者に関するすべての経緯を話し、彼女を自分の長女の地位に置いていることを報告しました。すると長者は、“それならばなぜ私に言わなかったのか。私の親友の娘は、私の娘も同然だ”と言い、彼女を呼び寄せ、“娘よ、お前は長者の娘か”と尋ねました。“はい、お父様”。“ならば心配するな、お前は私の娘だ”と言い、彼女の頭に接吻し、侍女五百人を与えて長女の地位に置きました。

อเถกทิวสํ ตสฺมึ นคเร นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ โหติ. ตสฺมึ ปน นกฺขตฺเต พหิ อนิกฺขมนกา กุลธีตโรปิ อตฺตโน ปริวาเรน สทฺธึ ปทสาว นทึ คนฺตฺวา นฺหายนฺติ. ตสฺมา ตํ ทิวสํ สามาวตีปิ ปญฺจหิ อิตฺถิสเตหิ ปริวาริตา ราชงฺคเณเนว นฺหายิตุํ อคมาสิ. อุเตโน สีหปญฺชเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘กสฺสิมา นาฏกิตฺถิโย’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น กสฺสจิ นาฏกิตฺถิโย, เทวา’’ติ. ‘‘อถ กสฺส ธีตโร’’ติ? ‘‘โฆสกเสฏฺฐิโน ธีตา เทว, สามาวตี นาเมสา’’ติ. โส ทิสฺวาว อุปฺปนฺนสิเนโห เสฏฺฐิโน สาสนํ ปาเหสิ – ‘‘ธีตรํ กิร เม เปเสตู’’ติ. ‘‘น เปเสมิ, เทวา’’ติ. ‘‘มา กิร เอวํ กโรตุ, เปเสตุเยวา’’ติ. ‘‘มยํ คหปติกา นาม กุมาริกานํ โปเถตฺวา วิเหเฐตฺวา กฑฺฒนภเยน น เทม, เทวา’’ติ. ราชา กุชฺฌิตฺวา เคหํ ลญฺฉาเปตฺวา เสฏฺฐิญฺจ ภริยญฺจ หตฺเถ คเหตฺวา พหิ การาเปสิ. สามาวตี, นฺหายิตฺวา อาคนฺตฺวา เคหํ ปวิสิตุํ โอกาสํ อลภนฺตี, ‘‘กึ เอตํ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อมฺม, ราชา ตว การณา ปหิณิ. อถ ‘น มยํ ทสฺสามา’ติ วุตฺเต ฆรํ ลญฺฉาเปตฺวา อมฺเห พหิ การาเปสี’’ติ. ‘‘ตาต, ภาริยํ โว กมฺมํ กตํ, รญฺญา นาม ปหิเต ‘น, เทมา’ติ อวตฺวา ‘สเจ เม ธีตรํ สปริวารํ คณฺหถ, เทมา’ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, ตาตา’’ติ. ‘‘สาธุ, อมฺม, ตว รุจิยา สติ เอวํ กริสฺสามี’’ติ รญฺโญ ตถา สาสนํ ปาเหสิ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตํ สปริวารํ อาเนตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เสสา ตสฺสาเยว ปริวาริตฺถิโย อเหสุํ. อยํ สามาวติยา อุปฺปตฺติ.

ある日、その街で祭礼が布告されました。その祭礼の際、普段外出しない名家の娘たちも、侍女を連れて徒歩で川へ行き、水浴びをします。それゆえ、その日サーマーヴァティーも五百人の女性を従え、王宮の広場を通って水浴びに行きました。ウテナ王は窓楼に立って彼女を見て、“あの踊り子たちは誰のものか”と尋ねました。“誰の踊り子でもありません、王よ”。“では、誰の娘か”。“ゴーサカ長者の娘で、名はサーマーヴァティーと申します”。王は一目見て恋に落ち、長者に“娘をよこせ”と使いを出しました。“差し上げられません、王よ”。“そのようなことはするな、必ずよこせ”。“私たち商人は、娘たちが虐げられ、連れ去られるのを恐れますので、差し上げたくありません”。王は怒って家に封印を命じ、長者夫妻の手を引いて外へ追い出しました。水浴びから戻ったサーマーヴァティーは、家に入る許可が得られないのを見て、“お父様、これはどうしたことですか”と尋ねました。“娘よ、王がお前のことで使いを送ってきた。私たちが‘差し上げない’と言うと、家に封印をし、私たちを追い出したのだ”。“お父様、お父様たちは大変なことをなさいました。王から使いが来たなら‘拒む’と言わず、‘もし私の娘を従者と共に受け入れてくださるなら、差し上げましょう’と言うべきでした”。“分かった、娘よ。お前の望む通りにしよう”。そして王にその通りに伝えました。王は“よろしい”と承諾し、彼女を従者と共に迎え入れ、灌頂を施して第一王妃の地位に据えました。他の女性たちは彼女の侍女となりました。これがサーマーヴァティーの物語です。

อุเตนสฺส ปน อปราปิ วาสุลทตฺตา นาม เทวี อโหสิ จณฺฑปชฺโชตสฺส ธีตา. อุชฺเชนิยญฺหิ จณฺฑปชฺโชโต นาม ราชา อโหสิ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานโต อาคจฺฉนฺโต อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา, ‘‘อตฺถิ นุ โข อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ เอวรูปา สมฺปตฺตี’’ติ วตฺวา ตํ สุตฺวา มนุสฺเสหิ ‘‘กึ สมฺปตฺติ นาเมสา, โกสมฺพิยํ อุเตนสฺส รญฺโญ อติมหตี สมฺปตี’’ติ วุตฺเต ราชา อาห – ‘‘เตน หิ คณฺหิสฺสาม น’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา โส คเหตุ’’นฺติ. ‘‘กิญฺจิ กตฺวา คณฺหิสฺสามเยวา’’ติ? ‘‘น สกฺกา เทวา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘โส หตฺถิกนฺตํ นาม สิปฺปํ ชานาติ, มนฺตํ [Pg.124] ปริวตฺเตตฺวา หตฺถิกนฺตวีณํ วาเทนฺโต นาเค ปลาเปติปิ คณฺหาติปิ. หตฺถิวาหนสมฺปนฺโน เตน สทิโส นาม นตฺถี’’ติ. ‘‘น สกฺกา มยา โส คเหตุ’’นฺติ. ‘‘สเจ เต, เทว, เอกนฺเตน อยํ นิจฺฉโย, เตน หิ ทารุหตฺถึ กาเรตฺวา ตสฺสาสนฺนฏฺฐานํ เปเสหิ. โส หตฺถิวาหนํ วา อสฺสวาหนํ วา สุตฺวา ทูรมฺปิ คจฺฉติ. ตตฺถ นํ อาคตํ คเหตุํ สกฺกา ภวิสฺสตี’’ติ.

さて、ウデナ王には、もう一人、ワースラダッターという名の妃がいた。彼女はチャンダパッジョータ王の娘であった。というのも、かつてウッジェニーにチャンダパッジョータという名の王がいたのである。ある日、その王は庭園から帰る途中で自らの富の繁栄を見て、“他の誰かに、これほどの富があるだろうか”と言った。それを聞いた人々が、“王よ、この富など何ほどのものでもありません。コーサンビーのウデナ王の富は、きわめて強大でございます”と告げると、王は“ならば、彼を捕らえよう”と言った。“彼を捕らえることは不可能です”と言われると、“何らかの策を講じてでも、必ず捕らえてみせる”と言った。“王よ、それでも不可能です”と言うので、“なぜ不可能なのだ”と問い返した。“あの王はハッティカンタ（象を愛でる術）という秘術を心得ております。マントラを唱え、ハッティカンタ・ヴィーナー（象を魅了する琵琶）を奏でれば、象たちを逃走させることも、捕らえることも自在に操ります。象の乗り手として、彼に並ぶ者はおりません”との答えに対し、王は“私には彼を捕らえることができぬというのか”と言った。すると“王よ、もし何としても捕らえたいという決意が固いのであれば、これが唯一の解決策でございます。木造の象（からくり象）を作らせ、彼の国の近くの場所に送り込んでください。彼は象の乗り手や馬の乗り手が現れたと聞けば、遠方であっても赴くでしょう。そこにやって来た彼を捕らえることができるはずです”と進言した。

ราชา ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ ทารุมยํ ยนฺตหตฺถึ การาเปตฺวา พหิ ปิโลติกาหิ เวเฐตฺวา กตจิตฺตกมฺมํ กตฺวา ตสฺส วิชิเต อาสนฺนฏฺฐาเน เอกสฺมึ สรตีเร วิสฺสชฺชาเปสิ. หตฺถิโน อนฺโตกุจฺฉิยํ สฏฺฐิ ปุริสา อปราปรํ จงฺกมนฺติ, หตฺถิลณฺฑํ อาหริตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฉฑฺเฑสุํ. เอโก วนจรโก หตฺถึ ทิสฺวา, ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ อนุจฺฉวิโก’’ติ จินฺเตตฺวา, คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘เทว, มยา สพฺพเสโต เกลาสกูฏปฏิภาโค ตุมฺหากญฺเญว อนุจฺฉวิโก วรวารโณ ทิฏฺโฐ’’ติ. อุเตโน ตเมว มคฺคเทสกํ กตฺวา หตฺถึ อภิรุยฺห สปริวาโร นิกฺขมิ. ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา จรปุริสา คนฺตฺวา จณฺฑปชฺโชตสฺส อาโรเจสุํ. โส อาคนฺตฺวา มชฺเฌ ตุจฺฉํ กตฺวา อุโภสุ ปสฺเสสุ พลกายํ ปโยเชสิ. อุเตโน ตสฺสาคมนํ อชานนฺโต หตฺถึ อนุพนฺธิ. อนฺโต ฐิตมนุสฺสา เวเคน ปลาเปสุํ. กฏฺฐหตฺถี รญฺโญ มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วีณํ วาเทนฺตสฺส ตนฺติสทฺทํ อสุณนฺโต วิย ปลายติเยว. ราชา หตฺถินาคํ ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสํ อารุยฺห อนุพนฺธิ. ตสฺมึ เวเคน อนุพนฺธนฺเต พลกาโย โอหียิ. ราชา เอกโกว อโหสิ. อถ นํ อุโภสุ ปสฺเสสุ ปยุตฺตา จณฺฑปชฺโชตสฺส ปุริสา คณฺหิตฺวา อตฺตโน รญฺโญ อทํสุ. อถสฺส พลกาโย อมิตฺตวสํ คตภาวํ ญตฺวา พหินคเรว ขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา อจฺฉิ.

王は“それは良い策だ”と言い、木造のからくり象を作らせ、外側を古い布で巻き、彩色を施して精巧に仕上げた。そして、それをウデナ王の領土に近い湖の岸辺に放たせた。象の腹の中には六十人の男たちが入り、あちこち動き回れるようになっていた。彼らは象の糞を運び込み、そこここに捨て置いた。ある森の住人がその象を見て、“我らの王に相応しい”と考え、王のもとへ行き、“王よ、全身が真っ白で、ケーラーサ山の頂のように美しく、王にこそ相応しい優れた象を見つけました”と報告した。ウデナ王はその森の住人を道案内とし、象に乗り、供を連れて出発した。隠密たちが王の出発を知り、チャンダパッジョータ王に報告した。チャンダパッジョータ王は出陣し、中央を空けて両脇に軍勢を配備した。ウデナ王は敵の接近に気づかず、その（木造の）象を追いかけた。象の中に隠れていた者たちは、猛スピードで逃走させた。木造の象は、ウデナ王がマントラを唱え琵琶を奏でても、その音色が聞こえないかのように逃げ続けた。王は名象に追いつくことができず、馬に乗り換えて追跡した。王が猛スピードで追ううちに、軍勢は後ろに取り残され、王はただ一人となった。その時、両脇に潜んでいたチャンダパッジョータ王の部下たちが彼を捕らえ、自らの王に引き渡した。その後、ウデナ王の軍勢は王が敵の手に落ちたことを知り、城外に陣を張ってとどまった。

จณฺฑปชฺโชโตปิ อุเตนํ ชีวคฺคาหเมว คาหาเปตฺวา เอกสฺมึ โจรเคเห ปกฺขิปิตฺวา ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา ตโย ทิวเส ชยปานํ ปิวิ. อุเตโน ตติยทิวเส อารกฺขเก ปุจฺฉิ – ‘‘กหํ โว, ตาต, ราชา’’ติ? ‘‘‘ปจฺจามิตฺโต เม คหิโต’ติ ชยปานํ ปิวตี’’ติ. ‘‘กา นาเมสา มาตุคามสฺส วิย ตุมฺหากํ รญฺโญ กิริยา, นนุ ปฏิราชูนํ คเหตฺวา [Pg.125] วิสฺสชฺเชตุํ วา มาเรตุํ วา วฏฺฏติ, อมฺเห ทุกฺขํ นิสีทาเปตฺวา ชยปานํ กิร ปิวตี’’ติ. เต คนฺตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส อาคนฺตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ เอวํ วทสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ ตํ วิสฺสชฺเชสฺสามิ, เอวรูโป กิร เต มนฺโต อตฺถิ, ตํ มยฺหํ ทสฺสสี’’ติ. ‘‘สาธุ ทสฺสามิ, คหณสมเย มํ วนฺทิตฺวา ตํ คณฺหาหิ. กึ ปน ตฺวํ วนฺทิสฺสสี’’ติ? ‘‘กฺยาหํ ตํ วนฺทิสฺสามิ, น วนฺทิสฺสามี’’ติ? ‘‘อหมฺปิ เต น ทสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ราชาณํ เต กริสฺสามี’’ติ. ‘‘กโรหิ, สรีรสฺส เม อิสฺสโร, น ปน จิตฺตสฺสา’’ติ. ราชา ตสฺส สูรคชฺชิตํ สุตฺวา, ‘‘กถํ นุ โข อิมํ มนฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมํ มนฺตํ อญฺญํ ชานาเปตุํ น สกฺกา, มม ธีตรํ เอตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหาเปตฺวา อหํ ตสฺสา สนฺติเก คณฺหิสฺสามี’’ติ. อถ นํ อาห – ‘‘อญฺญสฺส วนฺทิตฺวา คณฺหนฺตสฺส ทสฺสสี’’ติ. ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ อมฺหากํ ฆเร เอกา ขุชฺชา อตฺถิ ตสฺสา อนฺโตสาณิยํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาย ตฺวํ พหิสาณิยํ ฐิโตว มนฺตํ วาเจหี’’ติ. ‘‘สาธุ, มหาราช, ขุชฺชา วา โหตุ ปีฐสปฺปิ วา, วนฺทนฺติยา ทสฺสามี’’ติ. ตโต ราชา คนฺตฺวา ธีตรํ วาสุลทตฺตํ อาห – ‘‘อมฺม, เอโก สงฺขกุฏฺฐี อนคฺฆมนฺตํ ชานาติ, ตํ อญฺญํ ชานาเปตุํ น สกฺกา. ตฺวํ อนฺโตสาณิยํ นิสีทิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา มนฺตํ คณฺห, โส พหิสาณิยํ ฐตฺวา ตุยฺหํ วาเจสฺสติ. ตว สนฺติกา อหํ ตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ.

チャンダパッジョータ王も、ウデナ王を生け捕りにさせると、一つの牢獄に閉じ込め、扉を閉ざさせ、三日間、勝利の祝杯を挙げた。三日目、ウデナ王は番人に尋ねた。“これ、お前たちの王はどこにいるのか”。“‘敵対する王を捕らえた’と言って、勝利の祝杯を挙げておられます”。“お前たちの王のやり方は、まるで女のようではないか。敵の王を捕らえたならば、解放するか殺すかするのが当然ではないか。我らを苦しめて牢に閉じ込め、自分は祝杯を挙げているとは”。番人たちがこの言葉を伝えると、王はやって来て“お前がそのように言ったというのは本当か”と問うた。“その通りだ、大王よ”。“よろしい、お前を解放してやろう。お前は類まれなマントラを心得ているそうだが、それを私に授けてくれるか”。“よろしい、授けよう。学ぶべき作法に従い、私を師として礼拝して学ぶがよい。ところで、お前は礼拝するつもりがあるのか”。“この私が、なぜお前に礼拝せねばならぬ。礼拝などせぬ”。“ならば、私も授けぬ”。“そう言うなら、王としての罰を与えよう”。“好きにするがよい。私の体は支配できても、心までは支配できぬ”。王はその勇ましい叫びを聞き、“どうすればこのマントラを学べるだろうか”と考え、“このマントラを他人に知られるわけにはいかぬ。私の娘にこの者のもとで学ばせ、その娘から私が学ぼう”と思いついた。そして王は言った。“他者がお前を礼拝して学ぶなら、授けるか”。“もちろんだ、大王よ”。“ならば、私の家に一人の背の曲がった女がいる。彼女が帳（とばり）の中で礼拝して座っている間に、お前は帳の外に立ってマントラを教えるのだ”。“大王よ、承知した。背が曲がっていようが、足が不自由であろうが、礼拝する者には授けよう”。その後、王は娘のワースラダッターのもとへ行き、“娘よ、ある白癩病の男が、かけがえのないマントラを知っている。それを他人に知られるわけにはいかぬ。お前は帳の中に座り、彼を師として敬ってマントラを学びなさい。その男は帳の外に立ってお前に教えるだろう。お前から私がそのマントラを学ぼう”と言い聞かせた。

เอวํ โส เตสํ อญฺญมญฺญํ สนฺถวกรณภเยน ธีตรํ ขุชฺชํ, อิตรํ สงฺขกุฏฺฐึ กตฺวา กเถสิ. โส ตสฺสา อนฺโตสาณิยํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาย พหิ ฐิโต มนฺตํ วาเจสิ. อถ นํ เอกทิวสํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ มนฺตปทํ วตฺตุํ อสกฺโกนฺตึ ‘‘อเร ขุชฺเช อติพหโลฏฺฐกโปลํ เต มุขํ, เอวํ นาม วเทหี’’ติ อาห. ‘‘สา กุชฺฌิตฺวา อเร ทุฏฺฐสงฺขกุฏฺฐิ กึ วเทสิ, กึ มาทิสา ขุชฺชา นาม โหตี’’ติ? สาณิกณฺณํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘รญฺโญ ธีตา วาสุลทตฺตา นามาห’’นฺติ อาห. ‘‘ปิตา เต ตํ มยฺหํ กเถนฺโต ‘ขุชฺชา’ติ กเถสี’’ติ. ‘‘มยฺหมฺปิ กเถนฺโต ตํ สงฺขกุฏฺฐึ กตฺวา กเถสี’’ติ. เต อุโภปิ ‘‘เตน หิ อมฺหากํ สนฺถวกรณภเยน กถิตํ ภวิสฺสตี’’ติ อนฺโตสาณิยญฺเญว สนฺถวํ กรึสุ.

このようにして、王は二人が親しくなることを恐れ、娘を“背の曲がった女”とし、相手（ウデナ）を“白癩病の男”と偽って伝えたのである。ウデナは、帳の中で礼拝して座っている娘に対し、外に立ってマントラを授けていた。ある日、何度教えてもマントラの一節を唱えることができない娘に対し、王は“おい、この背の曲がった女め、お前の唇と頬はあまりに分厚いのだ。はっきりとこう言え”と怒鳴った。するとワースラダッターは激怒し、“おい、この卑しい白癩病の男め、何を言うか。私のような王女が、なぜ背の曲がった女などであるものか”と言い返した。ウデナが帳の端をまくり上げ、“お前は誰だ”と問うと、“王の娘、ワースラダッターという者です”と答えた。“お前の父は、私に‘背の曲がった女だ’と言っていたぞ”。“私に対しても、あなたのことを‘白癩病の男だ’と言っていました”。二人は“それは王が、我らが親しくなるのを恐れて言ったことに違いない”と悟り、帳の内側で深い仲になった。

ตโต ปฏฺฐาย มนฺตคฺคหณํ วา สิปฺปคฺคหณํ วา นตฺถิ. ราชาปิ ธีตรํ นิจฺจํ ปุจฺฉติ – ‘‘สิปฺปํ คณฺหสิ, อมฺมา’’ติ? ‘‘คณฺหามิ, ตาตา’’ติ. อถ นํ เอกทิวสํ อุเตโน [Pg.126] อาห – ‘‘ภทฺเท, สามิเกน กตฺตพฺพํ นาม เนว มาตาปิตโร น ภาตุภคินิโย กาตุํ สกฺโกนฺติ, สเจ มยฺหํ ชีวิตํ ทสฺสสิ, ปญฺจ เต อิตฺถิสตานิ ปริวารํ ทตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐานํ ทสฺสามี’’ติ. ‘‘สเจ อิมสฺมึ วจเน ปติฏฺฐาตุํ สกฺขิสฺสถ, ทสฺสามิ โว ชีวิต’’นฺติ. ‘‘สกฺขิสฺสามิ, ภทฺเท’’ติ. สา ‘‘สาธุ, สามี’’ติ ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ โส ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, นิฏฺฐิตํ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ตาว นิฏฺฐิตํ, ตาต, สิปฺป’’นฺติ. อถ นํ โส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อมฺมา’’ติ? ‘‘อมฺหากํ เอกํ ทฺวารญฺจ เอกํ วาหนญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ. ‘‘อิทํ กึ, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาต, รตฺตึ กิร ตารกสญฺญาย มนฺตสฺส อุปจารตฺถาย เอกํ โอสธํ คเหตพฺพํ อตฺถิ. ตสฺมา อมฺหากํ เวลาย วา อเวลาย วา นิกฺขมนกาเล เอกํ ทฺวารญฺเจว เอกํ วาหนญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. เต อตฺตโน อภิรุจิตํ เอกํ ทฺวารํ หตฺถคตํ กรึสุ. รญฺโญ ปน ปญฺจ วาหนานิ อเหสุํ. ภทฺทวตี นาม กเรณุกา เอกทิวสํ ปญฺญาส โยชนานิ คจฺฉติ, กาโก นาม ทาโส สฏฺฐิ โยชนานิ คจฺฉติ, เจลกฏฺฐิ จ มุญฺจเกสี จาติ ทฺเว อสฺสา โยชนสตํ คจฺฉนฺติ, นาฬาคิริ หตฺถี วีสติ โยชนสตนฺติ.

その日以来、マントラを学ぶことも、武芸（あるいは技能）を学ぶこともなくなりました。王（チャンパッジョータ王）も常に娘（ワースラダッタ王女）に“愛娘よ、武芸を学んでいるか”と尋ねましたが、王女は“父上、学んでおります”と答えました。その後、ある日、ウテナ王は彼女にこう言いました。“麗しき人よ、夫がなすべきことは、父母も兄弟姉妹もなし得ないことだ。もし私の命を救ってくれるなら、五百人の侍女を付け、正妃（第一王妃）の座を与えよう”。王女は“もしそのお言葉を違えないのであれば、あなたの命をお救いしましょう”と答えました。ウテナ王が“約束しよう”と言うと、彼女は“承知いたしました、主君よ”と言って、父王のもとへ行き、礼拝して一方に立ちました。すると父王は彼女に“娘よ、武芸は完成したか”と尋ねました。彼女は“父上、武芸はまだ完成しておりません”と答えました。“娘よ、それはどういうことか”と問われると、“父上、私たちに一つの門と一つの乗り物を自由に使えるようにしていただかなければなりません”と言いました。“それは何のためか、娘よ”。“父上、夜間に星を目印にしてマントラを修めるために、ある薬草を採取しなければなりません。ですから、時を問わず出入りできるよう、一つの門と一つの乗り物が必要なのです”。王は“よかろう”と承諾しました。彼ら（ウテナと王女）は自分たちが望む一つの門を意のままにしました。一方、王には五つの乗り物がありました。バッダワティーという名の雌象は一日に五十由旬（ヨージャナ）を走り、カーカという名の奴隷は六十由旬を走り、チェーラカッティとムンジャケーシーという二頭の馬は百由旬を走り、ナーラーギリという象は百二十由旬を走る能力を持っていました。

โส กิร ราชา อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ เอกสฺส อิสฺสรสฺส อุปฏฺฐาโก อโหสิ. อเถกทิวสํ อิสฺสเร พหินครํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺเต เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ นครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา สกลนครวาสีนํ มาเรน อาวฏฺฏิตตฺตา เอกํ ภิกฺขามฺปิ อลภิตฺวา ยถาโธเตน ปตฺเตน นิกฺขมิ. อถ นํ นครทฺวารํ ปตฺตกาเล มาโร อญฺญาตกเวเสน อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อปิ, ภนฺเต, โว กิญฺจิ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘กึ ปน เม ตฺวํ อลภนาการํ กรี’’ติ? ‘‘เตน หิ นิวตฺติตฺวา ปุน ปวิสถ, อิทานิ น กริสฺสามี’’ติ. ‘‘นาหํ ปุน นิวตฺติสฺสามี’’ติ. สเจ หิ นิวตฺเตยฺย, ปุน โส สกลนครวาสีนํ สรีเร อธิมุญฺจิตฺวา ปาณึ ปหริตฺวา หสนเกฬึ กเรยฺย. ปจฺเจกพุทฺเธ อนิวตฺติตฺวา คเต มาโร ตตฺเถว อนฺตรธายิ. อถ โส อิสฺสโร ยถาโธเตเนว ปตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘อปิ, ภนฺเต, กิญฺจิ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘จริตฺวา นิกฺขนฺตมฺหาวุโส’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยฺโย, มยา ปุจฺฉิตํ อกเถตฺวา อญฺญํ วทติ, น กิญฺจิ ลทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. อถสฺส ปตฺตํ โอโลเกนฺโต ตุจฺฉํ ทิสฺวา เคเห ภตฺตสฺส [Pg.127] นิฏฺฐิตานิฏฺฐิตภาวํ อชานนตาย สูโร หุตฺวา ปตฺตํ คเหตุํ อวิสหนฺโต ‘‘โถกํ, ภนฺเต, อธิวาเสถา’’ติ วตฺวา เวเคน ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ ภตฺตํ นิฏฺฐิต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นิฏฺฐิต’’นฺติ วุตฺเต ตํ อุปฏฺฐากํ อาห – ‘‘ตาต, อญฺโญ ตยา สมฺปนฺนเวคตโร นาม นตฺถิ, สีเฆน ชเวน ภทนฺตํ ปตฺวา ‘ปตฺตํ เม, ภนฺเต, เทถา’ติ วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เวเคน เอหี’’ติ. โส เอกวจเนเนว ปกฺขนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อาหริ. อิสฺสโรปิ อตฺตโน โภชนสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา ‘‘อิมํ สีฆํ คนฺตฺวา อยฺยสฺส สมฺปาเทหิ, อหํ เต อิโต ปตฺตึ ทมฺมี’’ติ อาห.

伝え聞くところによれば、その王（チャンパッジョータ王）は仏陀がまだ世に出られる前、ある権力者の従者でありました。ある日、その主君が市外へ出て水浴びをして帰ってくる際、一人の辟支仏（へきしぶつ）が托鉢のために市内に入りましたが、市中の人々が魔（マーラ）に惑わされていたため、一口の施しも得られず、洗ったばかりのような空の鉢を持って出てきました。その辟支仏が城門にたどり着いた時、魔が正体を隠して近づき、“尊者よ、何か得られましたか”と尋ねました。辟支仏は“お前が私に得られないようにしたのではないか”と言いました。魔は“それでは、引き返してもう一度お入りなさい。今度は邪魔しません”と言いました。しかし辟支仏は“二度と戻ることはない”と言いました。もし戻れば、魔は再び市中の人々に取り憑き、手を叩いて嘲笑したであろうからです。辟支仏が戻らずに去ると、魔はその場で姿を消しました。その後、かの主君が空の鉢を持って歩いてくる辟支仏を見て、礼拝し、“尊者よ、何か得られましたか”と尋ねました。“長者よ、托鉢を終えて出てきたところだ”と辟支仏は答えました。主君は“尊者は私が尋ねたことに直接答えず、別のことをおっしゃる。きっと何も得られなかったのであろう”と考えました。そして鉢の中を覗くと、空であるのを見て、家で食事が準備できているかどうか分からなかったので、自分で鉢を受け取る勇気が出ず、“尊者よ、しばしお待ちください”と言って、急いで家へ帰り、“食事はできたか”と尋ねました。“できました”と言われると、彼はその従者に言いました。“息子よ、お前以上に足の速い者はいない。急いで尊者のもとへ行き、‘尊者よ、鉢を私にお預けください’と言って、鉢を受け取って急いで戻ってきなさい”。従者はその一言で駆け出し、鉢を受け取って持ち帰りました。主君は自分の食事で鉢を満たし、“これを急いで尊者のもとへ届けて差し上げなさい。私はこの功徳をお前に分け与えよう”と言いました。

โสปิ ตํ คเหตฺวา ชเวน คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ ทตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ‘เวลา อุปกฏฺฐา’ติ อหํ อติสีเฆน ชเวน อาคโต จ คโต จ, เอตสฺส เม ชวสฺส ผเลน โยชนานํ ปณฺณาสสฏฺฐิสตวีสสตคมนสมตฺถานิ ปญฺจ วาหนานิ นิพฺพตฺตนฺตุ, อาคจฺฉนฺตสฺส จ เม คจฺฉนฺตสฺส จ สรีรํ สูริยเตเชน ตตฺถํ, ตสฺส เม ผเลน นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน อาณา สูริยเตชสทิสา โหตุ, อิมสฺมึ เม ปิณฺฑปาเต สามินา ปตฺติ ทินฺนา, ตสฺสา เม นิสฺสนฺเทน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคี โหมี’’ติ อาห. ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา –

従者もそれを受け取って全力で走り、辟支仏に鉢を捧げ、五体投地で礼拝してこう願いました。“尊者よ、‘正午が近づいている’と考え、私は極めて速く往復いたしました。この速さの功徳によって、五十、六十、百、百二十由旬を走ることができる五つの乗り物を得られますように。また、往復の際に私の体は太陽の熱で焼かれました。その功徳によって、生まれ変わる先々で、その権威が太陽の輝きのごとくありますように。そして、この施しにおいて主人から功徳を分け与えられました。その報いとして、あなたが悟られた真理を私も分かち合えますように”。辟支仏は“そのようになれ”と言い、次のように祝福しました。

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๕ ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติกถา;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑. ๑๙๒);

“汝の望むところ、願うところが、すべて速やかに成就せんことを。十五夜の満月が満ちるがごとく、すべての志が満たされんことを。”

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, มณิโชติรโส ยถา’’ติ. –

“汝の望むところ、願うところが、すべて速やかに成就せんことを。すべての望みを叶える如意宝珠のごとく、すべての志が満たされんことを。”

อนุโมทนํ อกาสิ. ปจฺเจกพุทฺธานํ กิร อิธาว ทฺเว คาถา อนุโมทนคาถา นาม โหนฺติ. ตตฺถ โชติรโสติ สพฺพกามททํ มณิรตนํ วุจฺจติ. อิทํ ตสฺส ปุพฺพจริตํ. โส เอตรหิ จณฺฑปชฺโชโต อโหสิ. ตสฺส จ กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อิมานิ ปญฺจ วาหนานิ นิพฺพตฺตึสุ. อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานกีฬาย นิกฺขมิ. อุเตโน ‘‘อชฺช ปลายิตพฺพ’’นฺติ มหนฺตามหนฺเต จมฺมปสิพฺพเก หิรญฺญสุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา กเรณุกาปิฏฺเฐ ฐเปตฺวา วาสุลทตฺตํ อาทาย ปลายิ. อนฺเตปุรปาลกา ปลายนฺตํ ตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘สีฆํ คจฺฉถา’’ติ พลํ ปหิณิ. อุเตโน [Pg.128] พลสฺส ปกฺขนฺทภาวํ ญตฺวา กหาปณปสิพฺพกํ โมเจตฺวา ปาเตสิ, มนุสฺสา กหาปเณ อุจฺจินิตฺวา ปุน ปกฺขนฺทึสุ. อิตโร สุวณฺณปสิพฺพกํ โมเจตฺวา ปาเตตฺวา เนสํ สุวณฺณโลเภน ปปญฺเจนฺตานญฺเญว พหิ นิวุฏฺฐํ อตฺตโน ขนฺธาวารํ ปาปุณิ. อถ นํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว อตฺตโน พลกาโย ปริวาเรตฺวา นครํ ปเวเสสิ. โส ปตฺวาว วาสุลทตฺตํ อภิสิญฺจิตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสีติ. อยํ วาสุลทตฺตาย อุปฺปตฺติ.

（これらの二つの偈をもって、供養への感謝（随喜）をなされました。伝聞によれば、これら二つの偈こそが、辟支仏（びゃくしぶつ）たちの随喜の偈と呼ばれるものです。その偈の中で、“ジョーティラサ”とは、あらゆる望みをかなえる宝玉のことを言います。これは、あのチャンダパッジョータ王が過去になした善行です。）その従者は、今ではチャンダパッジョータ王となりました。その善行の報いによって、これら五つの乗り物が生じたのです。ある日、王は遊園に出かけました。ウテーナ王は“今日こそ逃げ出すべきだ”と考え、大小の皮袋に金銀を満たし、雌象の背に載せ、ワースルダッタ姫を連れて逃走しました。後宮の番人たちは、彼が逃げるのを見て王に報告しました。王は“早く追え”と軍勢を派遣しました。ウテーナ王は軍勢が迫っているのを知り、銀貨の袋を解いてばらまきました。追手たちは銀貨を拾い集め、再び追いかけました。王（ウテーナ）は次に金の袋を解いてばらまきました。彼らが金の欲しさに手間取っている間に、王は郊外にある自軍の陣営にたどり着きました。そこで、やって来る王を見て、自軍の兵たちが彼を囲み、コーサンビーの都へと入城させました。王は到着するとすぐに、ワースルダッタに灌頂を施し、正妃（アッガマヘーシー）の位に据えました。これがワースルダッタの物語です。

อปรา ปน มาคณฺฑิยา นาม รญฺโญ สนฺติกา อคฺคมเหสิฏฺฐานํ ลภิ. สา กิร กุรุรฏฺเฐ มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส ธีตา. มาตาปิสฺสา มาคณฺฑิยาเยว นามํ. จูฬปิตาปิสฺสา มาคณฺฑิโยว, สา อภิรูปา อโหสิ เทวจฺฉรปฏิภาคา. ปิตา ปนสฺสา อนุจฺฉวิกํ สามิกํ อลภนฺโต มหนฺเตหิ มหนฺเตหิ กุเลหิ ยาจิโตปิ ‘‘น มยฺหํ ธีตุ ตุมฺเห อนุจฺฉวิกา’’ติ ตชฺเชตฺวา อุยฺโยเชสิ. อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส สปชาปติกสฺส อนาคามิผลูปนิสฺสยํ ทิสฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ตสฺส พหินิคเม อคฺคิปริจรณฏฺฐานํ อคมาสิ. โส ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ โลเก อิมินา ปุริเสน สทิโส อญฺโญ ปุริโส นาม นตฺถิ, อยํ มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิโก, อิมสฺส โปสาปนตฺถาย ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘สมณ, เอกา เม ธีตา อตฺถิ, อหํ เอตฺตกํ กาลํ ตสฺสา อนุจฺฉวิกํ ปุริสํ น ปสฺสามิ, ตุมฺเห ตสฺสา อนุจฺฉวิกา, สา จ ตุมฺหากญฺเญว อนุจฺฉวิกา. ตุมฺหากญฺหิ ปาทปริจาริกา, ตสฺสา จ ภตฺตา ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตํ โว อหํ ทสฺสามิ, ยาว มมาคมนา อิเธว ติฏฺฐถา’’ติ อาห. สตฺถา กิญฺจิ อวตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. พฺราหฺมโณ เวเคน ฆรํ คนฺตฺวา, ‘‘โภติ, โภติ ธีตุ เม อนุจฺฉวิโก ปุริโส ทิฏฺโฐ, สีฆํ สีฆํ นํ อลงฺกโรหี’’ติ ตํ อลงฺการาเปตฺวา สทฺธึ พฺราหฺมณิยา อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ ปายาสิ. สกลนครํ สงฺขุภิ. อยํ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิโก นตฺถี’’ติ กสฺสจิ อทตฺวา ‘‘อชฺช เม ธีตุ อนุจฺฉวิโก ทิฏฺโฐ’’ติ กิร วเทติ, ‘‘กีทิโส นุ โข โส ปุริโส, ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ มหาชโน เตเนว สทฺธึ นิกฺขมิ.

また別の、マーガンディヤーという名の女性は、王から正妃の位を得ました。彼女はクル国のマーガンディヤ・バラモンの娘であったといいます。彼女の母もまたマーガンディヤーという名でした。叔父もまたマーガンディヤという名でした。彼女は天女のように非常に美しかったです。しかし、彼女の父はふさわしい夫を見つけられず、名家から求婚されても“お前たちは私の娘にふさわしくない”と脅して追い払っていました。ある日、世尊は明け方に世の中を観察され、妻を伴ったマーガンディヤ・バラモンに不還果（ふげんか）を得る素質があるのをご覧になり、鉢と衣を持って、村の外にある彼の火の儀式の場所へ行かれました。彼は、如来の類まれな美しい姿を見て、“この世にこの男に匹敵する者はいない。この者こそ私の娘にふさわしい。養ってもらうために娘を与えよう”と考え、“修行者よ、私には一人の娘がいます。これまで彼女にふさわしい男を見たことがありませんでしたが、あなたはふさわしい。彼女もまたあなたにふさわしい。あなたの足元で仕える者となるでしょう。彼女も夫を得るのがふさわしいので、あなたに差し上げます。私が戻るまで、ここで待っていなさい”と言いました。世尊は何も言わず黙っておられました。バラモンは急いで家へ帰り、“お前、お前、娘にふさわしい男を見つけたぞ。早く娘を着飾らせなさい”と言って娘を着飾らせ、妻と共に娘を連れて世尊のもとへ向かいました。町中が大騒ぎになりました。“このバラモンは、これまで‘娘にふさわしい男はいない’と言って誰にも与えなかったが、今日‘娘にふさわしい男を見つけた’と言っているらしい。一体どんな男だろうか、見てみよう”と、大勢の人々がバラモンと共に出てきました。

ตสฺมึ [Pg.129] ธีตรํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺเต สตฺถา เตน วุตฺตฏฺฐาเน อฏฺฐตฺวา ตตฺถ ปทเจติยํ ทสฺเสตฺวา คนฺตฺวา อญฺญสฺมึ ฐาเน อฏฺฐาสิ. พุทฺธานญฺหิ ปทเจติยํ อธิฏฺฐหิตฺวา อกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว ปญฺญายติ, น อญฺญตฺถ. เยสญฺจตฺถาย อธิฏฺฐิตํ โหติ, เตเยว นํ ปสฺสนฺติ. เตสํ ปน อทสฺสนกรณตฺถํ หตฺถิอาทโย วา อกฺกมนฺตุ, มหาเมโฆ วา ปวสฺสตุ, เวรมฺภวาตา วา ปหรนฺตุ, น ตํ โกจิ มกฺเขตุํ สกฺโกติ. อถ พฺราหฺมณี พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘กุหึ โส ปุริโส’’ติ. ‘‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ติฏฺฐาหี’ติ นํ อวจํ, กุหึ นุ โข โส คโต’’ติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต ปทเจติยํ ทิสฺวา ‘‘อยมสฺส ปทวลญฺโช’’ติ อาห. พฺราหฺมณี สลกฺขณมนฺตานํ ติณฺณํ เวทานํ ปคุณตาย ลกฺขณมนฺเต ปริวตฺเตตฺวา ปทลกฺขณํ อุปธาเรตฺวา, ‘‘นยิทํ, พฺราหฺมณ, ปญฺจกามคุณเสวิโน ปท’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

バラモンが娘を連れてやって来ると、世尊は彼が指定した場所にはおらず、そこに足跡（仏足跡）を残して、別の場所に移動して立っておられました。仏陀の足跡は、決めた場所にのみ現れ、他には現れません。また、その功徳のために定められた者だけがそれを見ることができます。それを見えなくしようとして、象が踏みつけようと、大雨が降ろうと、猛烈な風が吹こうと、誰もその足跡を消すことはできません。そこでバラモン女性はバラモンに尋ねました。“その男の人はどこですか”。“‘ここにいろ’と言っておいたのだが、どこへ行ったのだろうか”とあちこちを見渡し、足跡を見つけて“これが彼の足跡だ”と言いました。バラモン女性は、三つのヴェーダと相（人相学）の奥義に精通していたため、その知識を働かせて足跡の特徴を調べ、“バラモンよ、これは五欲を楽しむ者の足跡ではありません”と言って、次の偈を唱えました。

‘‘รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฏิกํ ปทํ ภเว,ทุฏฺฐสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ;

มูฬฺหสฺส โหติ อวกฑฺฒิตํ ปทํ,วิวฏฺฏจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปท’’นฺติ. (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑;

วิสุทฺธิ. ๑.๔๕);

“貪欲な者の足跡は（かかとが浮いた）つま先立ちのようになり、怒れる者の足跡はかかとを強く踏みつけたようになる。愚かな者の足跡は引きずったようになり、煩悩の覆いを脱した者の足跡はこの（目の前にある）ようになる。”

อถ นํ พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘‘โภติ ตฺวํ อุทกปาติยํ กุมฺภีลํ, เคหมชฺเฌ จ ปน โจรํ วิย มนฺเต ปสฺสนสีลา, ตุณฺหี โหหี’’ติ. พฺราหฺมณ, ยํ อิจฺฉสิ, ตํ วเทหิ, นยิทํ ปญฺจกามคุณเสวิโน ปทนฺติ. ตโต อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ โส ปุริโส’’ติ วตฺวา พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา, ‘‘สมณ, ธีตรํ เม ตว โปสาปนตฺถาย เทมี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ธีตรา เต มยฺหํ อตฺโถ อตฺถิ วา นตฺถิ วา’’ติ อวตฺวาว, ‘‘พฺราหฺมณ, เอกํ เต การณํ กเถมี’’ติ วตฺวา, ‘‘กเถหิ สมณา’’ติ วุตฺเต มหาภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อชปาลนิคฺโรธมูลา มาเรน อนุพทฺธภาวํ อชปาลนิคฺโรธมูเล จ ปน ‘‘อตีโต ทานิ เม เอส วิสย’’นฺติ ตสฺส โสกาตุรสฺส โสกวูปสมนตฺถํ อาคตาหิ มารธีตาหิ กุมาริกวณฺณาทิวเสน ปโยชิตํ ปโลภนํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘ตทาปิ มยฺหํ ฉนฺโท นาโหสี’’ติ วตฺวา –

するとバラモンは彼女にこう言いました。“お前は水瓶の中にワニを見たり、家の中に泥棒を見たりするように、相の知識で勝手なことばかり見ている。黙っていなさい”。“バラモンよ、お好きなようにおっしゃい。しかし、これは五欲を楽しむ者の足跡ではありません”。それから、あちこちを探して世尊を見つけると、“この人だ”と言ってバラモンは近づき、“修行者よ、私の娘をあなたに差し上げます、養ってください”と言いました。世尊は“お前の娘が必要か否か”については答えず、“バラモンよ、お前に一つの理由を話そう”と言われ、バラモンが“修行者よ、話してください”と言うと、大出家からアジャパーラ・ニグローダ（牧羊者の尼拘律）の樹の下に至るまで、魔羅（マーラ）が追いかけてきたこと、そして樹の下で“もはや彼は私の領域を超えてしまった”と悲しみに暮れる魔羅の苦悩を和らげようとやって来た魔羅の三人の娘たちが、若い乙女の姿などで誘惑したことを語り、“その時でさえ、私には欲がなかった”と言われました。

‘‘ทิสฺวาน [Pg.130] ตณฺหํ อรตึ รคญฺจ,นาโหสิ ฉนฺโท อปิ เมถุนสฺมึ;

กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ,ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ’’ติ. (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑;

สุ. นิ. ๘๔๑) –

“（魔羅の娘である）タンハー、アラティー、ラーガーを見てさえ、性的な交わりへの欲求は露ほども起きなかった。糞尿に満ちたこのようなものを、どうして欲しがるだろうか。足でさえ、それに触れたいとは思わない。”

อิมํ คาถมาห. คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ จ พฺราหฺมณี จ อนาคามิผเล ปติฏฺฐหึสุ. มาคณฺฑิยาปิ โข ‘‘สจสฺส มยา อตฺโถ นตฺถิ, อนตฺถิกภาโวว วตฺตพฺโพ, อยํ ปน มํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ กโรติ, ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉติ, โหตุ, อตฺตโน ชาติกุลปเทสโภคยสวยสมฺปตฺตึ อาคมฺม ตถารูปํ ภตฺตารํ ลภิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิ. ‘‘กึ ปน สตฺถา ตาย อตฺตนิ อาฆาตุปฺปตฺตึ ชานาติ, โน’’ติ? ‘‘ชานาติเยว. ชานนฺโต กสฺมา คาถมาหา’’ติ? อิตเรสํ ทฺวินฺนํ วเสน. พุทฺธา หิ อาฆาตํ อคเณตฺวา มคฺคผลาธิคมารหานํ วเสน ธมฺมํ เทเสนฺติเยว. มาตาปิตโร ตํ เนตฺวา จูฬมาคณฺฑิยํ กนิฏฺฐํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. จูฬมาคณฺฑิโยปิ จินฺเตสิ – ‘‘มม ธีตา โอมกสตฺตสฺส น อนุจฺฉวิกา, เอกสฺส รญฺโญว อนุจฺฉวิกา’’ติ. ตํ อาทาย โกสมฺพึ คนฺตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา, ‘‘อิมํ อิตฺถิรตนํ เทวสฺส อนุจฺฉวิก’’นฺติ อุเตนสฺส รญฺโญ อทาสิ. โส ตํ ทิสฺวาว อุปฺปนฺนพลวสิเนโห อภิเสกํ กตฺวา ปญฺจสตมาตุคามปริวารํ ทตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. อยํ มาคณฺฑิยาย อุปฺปตฺติ.

世尊はこの偈を唱えられた。偈の終わりに、バラモンとその妻は阿那含果（あなごんか）に達した。しかし、マーガンディヤーは、“もしこの修行者に私が必要ないのであれば、ただ必要ないとだけ言うべきである。それなのに、この者は私を大小便に満ちた者とし、足で触れることさえ望まないと言う。よし、自分の家柄、一族、土地、財産、名声、若さの円満さを背景に、相応しい夫を得た暁には、修行者ゴータマに対してなすべき報復をしてやろう”と考え、師（仏陀）に対して怨みを抱いた。では、師は彼女が自分に対して怨みを抱くであろうことを知っていたのか、いなかったのか。知っていたのである。知っていながら、なぜ偈を唱えたのか。それは、他の二人（両親）のためである。諸仏は怨みを顧みることなく、道果を得るに相応しい人々のために法を説かれるからである。両親は彼女を連れて行き、弟の小マーガンディヤーに預けてから出家し、阿羅漢果に達した。小マーガンディヤーもまた、“私の娘（姪）は卑しい男には相応しくない。唯一、王にこそ相応しい”と考え、彼女を連れてコーサンビーへ行き、あらゆる装身具で飾り立てて、“この女人宝は王に相応しいものです”と言ってウデーナ王に献上した。王は彼女を見るなり強い愛着を抱き、灌頂の儀式を行い、五百人の女官を侍らせて、彼女を第一王妃の位に据えた。これがマーガンディヤーの物語の背景である。

เอวมสฺส ทิยฑฺฒสหสฺสนาฏกิตฺถิปริวารา ติสฺโส อคฺคมเหสิโย อเหสุํ. ตสฺมึ โข ปน สมเย โฆสกเสฏฺฐิ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ โกสมฺพิยํ ตโย เสฏฺฐิโน โหนฺติ. เต อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ปญฺจสตตาปเส หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา นคเร ภิกฺขาย จรนฺเต ทิสฺวา ปสีทิตฺวา นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา ปฏิญฺญํ คเหตฺวา จตฺตาโร มาเส อตฺตโน สนฺติเก วสาเปตฺวา ปุน วสฺสารตฺเต อาคมนตฺถาย ปฏิชานาเปตฺวา อุยฺโยเชสุํ. ตาปสาปิ ตโต ปฏฺฐาย อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา จตฺตาโร มาเส เตสํ สนฺติเก [Pg.131] วสึสุ. เต อปรภาเค หิมวนฺตโต อาคจฺฉนฺตา อรญฺญายตเน เอกํ มหานิคฺโรธํ ทิสฺวา ตสฺส มูเล นิสีทึสุ. เตสุ เชฏฺฐกตาปโส จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โอรมตฺติกา น ภวิสฺสติ, มเหสกฺเขเนเวตฺถ เทวราเชน ภวิตพฺพํ, สาธุ วต สจายํ อิสิคณสฺส ปานียํ ทเทยฺยา’’ติ. โสปิ ปานียํ อทาสิ. ตาปโส นฺหาโนทกํ จินฺเตสิ, ตมฺปิ อทาสิ. ตโต โภชนํ จินฺเตสิ, ตมฺปิ อทาสิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ เทวราชา อมฺเหหิ จินฺติตํ จินฺติตํ สพฺพํ เทติ, อโห วต นํ ปสฺเสยฺยามา’’ติ. โส รุกฺขกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ นํ ตาปสา, ‘‘เทวราช, มหตี เต สมฺปตฺติ, กึ นุ โข กตฺวา อยํ เต ลทฺธา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘มา ปุจฺฉถ, อยฺยา’’ติ. ‘‘อาจิกฺข, เทวราชา’’ติ. โส อตฺตนา กตกมฺมสฺส ปริตฺตกตฺตา ลชฺชมาโน กเถตุํ น วิสหิ. เตหิ ปุนปฺปุนํ นิปฺปีฬิยมาโน ปน ‘‘เตน หิ สุณาถา’’ติ วตฺวา กเถสิ.

このようにして、ウデーナ王には千五百人の踊り子の侍女を伴う三人の第一王妃がいた。その頃、コーサンビーにはゴーサカ長者、クックタ長者、パーワーリカ長者という三人の長者がいた。彼らは雨安居が近づいた時、ヒマラヤからやって来て街で托鉢をしていた五百人の修行者（仙人）たちを見て、清らかな信仰心を抱き、彼らを座らせて食事を供し、約束を取り付けた。四ヶ月の間、自分たちの近くに住まわせ、再び雨季に帰ってくることを約束させてから、彼らを送り出した。修行者たちもそれ以来、八ヶ月をヒマラヤで過ごし、四ヶ月を長者たちの元で過ごした。後にある時、彼らがヒマラヤから戻る途中で、森の中の一本の大きな尼拘律樹（にくりつじゅ）を見つけ、その根元に座った。彼らの中で最年長の修行者がこう考えた。“この木に住まう神は、微力な者ではないだろう。威力ある天王であるに違いない。もしこのお方が修行者たちに飲み水を与えてくれたなら、誠に素晴らしいことだ”。するとその神は飲み水を与えた。修行者が沐浴の水を念じると、それも与えた。さらに食べ物を念じると、それも与えた。そこで修行者はこう思った。“この天王は、我々が念じるものすべてを与えてくれる。ああ、願わくばその姿を拝見したいものだ”。神は樹の幹を割って、姿を現した。そこで修行者たちは、“天王よ、あなたの栄華は誠に偉大です。一体どのような善業を行って、これを得たのですか”と尋ねた。神は“聖者様、どうか聞かないでください”と言った。“天王よ、語ってください”と促されたが、神は自らが行った善業がわずかであることを恥じて語ろうとしなかった。しかし、何度も熱心に請われたため、“それでは、お聞きください”と言って語り始めた。

โส กิเรโก ทุคฺคตมนุสฺโส หุตฺวา ภตึ ปริเยสนฺโต อนาถปิณฺฑิกสฺส สนฺติเก ภติกมฺมํ ลภิตฺวา ตํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปสิ. อเถกสฺมึ อุโปสถทิวเส สมฺปตฺเต อนาถปิณฺฑิโก วิหารโต อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตสฺส ภติกสฺส อชฺชุโปสถทิวสภาโว เกนจิ กถิโต’’ติ? ‘‘น กถิโต, สามี’’ติ. ‘‘เตน หิสฺส สายมาสํ ปจถา’’ติ. อถสฺส ปตฺโถทนํ ปจึสุ. โส ทิวสํ อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา สายํ อาคนฺตฺวา ภตฺเต วฑฺเฒตฺวา ทินฺเน ‘‘ฉาโตมฺหี’’ติ สหสา อภุญฺชิตฺวาว ‘‘อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิมสฺมึ เคเห ‘ภตฺตํ เทถ, สูปํ เทถ, พฺยญฺชนํ เทถา’ติ มหาโกลาหลํ อโหสิ, อชฺช เต สพฺเพ นิสฺสทฺทา นิปชฺชึสุ, มยฺหเมว เอกสฺสาหารํ วฑฺฒยึสุ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อวเสสา ภุญฺชึสุ, น ภุญฺชึสู’’ติ? ‘‘น ภุญฺชึสุ, ตาตา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? อิมสฺมึ เคเห อุโปสถทิวเสสุ สายมาสํ น ภุญฺชนฺติ, สพฺเพว อุโปสถิกา โหนฺติ. อนฺตมโส ถนปายิโนปิ ทารเก มุขํ วิกฺขาลาเปตฺวา จตุมธุรํ มุเข ปกฺขิปาเปตฺวา มหาเสฏฺฐิ อุโปสถิเก กาเรติ. คนฺธเตลปฺปทีเป ชาลนฺเต ขุทฺทกมหลฺลกทารกา สยนคตา ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺติ. ตุยฺหํ ปน อุโปสถทิวสภาวํ กเถตุํ สตึ น กริมฺหา. ตสฺมา ตเวว ภตฺตํ ปกฺกํ, นํ ภุญฺชสฺสูติ. สเจ อิทานิ อุโปสถิเกน [Pg.132] ภวิตุํ วฏฺฏติ, อหมฺปิ ภเวยฺยนฺติ. ‘‘อิทํ เสฏฺฐิ ชานาตี’’ติ. ‘‘เตน หิ นํ ปุจฺฉถา’’ติ. เต คนฺตฺวา เสฏฺฐึ ปุจฺฉึสุ. โส เอวมาห – ‘‘อิทานิ ปน อภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหนฺโต อุปฑฺฒํ อุโปสถกมฺมํ ลภิสฺสตี’’ติ. อิตโร ตํ สุตฺวา ตถา อกาสิ.

聞くところによれば、彼はかつて一人の貧しい男であり、雇い仕事を探してアナータピンディカ（給孤独）長者のもとで仕事を得て、彼に頼って生活していた。ある布薩（ふさつ）の日が来た時、アナータピンディカは寺院から戻り、“あの雇い人に、今日が布薩の日であることを誰か伝えたか”と尋ねた。“いいえ、伝えておりません、主君よ”と答えると、“ならば、彼のために夕食を炊きなさい”と言った。そこで彼のために一升の米を炊いた。男は一日中森で働き、夕方に帰ってきて、盛られた食事を出されると、“お腹が空いた”と言いつつも、すぐには食べずに考えた。“他の日には、この家で‘飯をくれ、スープをくれ、おかずをくれ’という大きな騒がしい声がしていたが、今日は皆が静かに横になっている。私一人のためにだけ食事が用意された。これは一体どうしたことか”。彼は尋ねた。“他のみんなは食事を済ませたのか、それとも食べていないのか”。“食べていないよ、お前”。“なぜですか”。“この家では、布薩の日には夕食を食べないのだ。皆が布薩を守っている。たとえ乳飲み子であっても、口をゆすがせ、四甘露（しかんろ）を口に含ませて、大長者は皆に布薩を守らせるのだ。香油の灯火が灯る頃、子供から大人まで皆が寝床につき、三十二身分（さんじゅうにしぶん）の観想を唱えるのだ。だが、お前に布薩の日であることを伝えるのを忘れていた。だからお前の分だけ食事が用意されたのだ。さあ、それを食べなさい”。“もし今からでも布薩を守ることが許されるなら、私も守りたいのです”。“それは長者が知っているだろう”。そこで彼らは行って長者に尋ねた。長者はこう言った。“今からでも、食べずに口をゆすぎ、布薩の戒を誓うなら、半日の布薩の功徳が得られるだろう”。男はそれを聞いて、その通りにした。

ตสฺส สกลทิวสํ กมฺมํ กตฺวา ฉาตสฺส สรีเร วาตา กุปฺปึสุ. โส โยตฺเตน อุรํ พนฺธิตฺวา โยตฺตโกฏิยํ คเหตฺวา ปริวตฺตติ. เสฏฺฐิ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อุกฺกาหิ ธาริยมานาหิ จตุมธุรํ คาหาเปตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, ‘‘กึ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สามิ, วาตา เม กุปฺปิตา’’ติ. ‘‘เตน หิ อุฏฺฐาย อิทํ เภสชฺชํ ขาทาหี’’ติ. ‘‘ตุมฺเหปิ ขาทถ, สามี’’ติ. ‘‘อมฺหากํ อผาสุกํ นตฺถิ, ตฺวํ ขาทาหี’’ติ. ‘‘สามิ, อหํ อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต สกลํ กาตุํ นาสกฺขึ, อุปฑฺฒกมฺมมฺปิ เม วิกลํ มา อโหสี’’ติ น อิจฺฉิ. ‘‘มา เอวํ กริ, ตาตา’’ติ วุจฺจมาโนปิ อนิจฺฉิตฺวา อรุเณ อุฏฺฐหนฺเต มิลาตมาลา วิย กาลํ กตฺวา ตสฺมึ นิคฺโรธรุกฺเข เทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺมา อิมมตฺถํ กเถตฺวา ‘‘โส เสฏฺฐิ พุทฺธมามโก, ธมฺมมามโก, สงฺฆมามโก, ตํ นิสฺสาย กตสฺส อุปฑฺฒุโปสถกมฺมสฺส นิสฺสนฺเทเนสา สมฺปตฺติ มยา ลทฺธา’’ติ อาห.

一日中働いて空腹であったその者の体の中で、風（気）の乱れが生じた。彼は縄で胸を縛り、縄の端を掴んで転げ回っていた。給孤独（アナータピンディカ）長者はその知らせを聞き、松明を掲げさせ、四甘露（サトゥマドゥ）の薬を持たせて彼の元へ行き、“子よ、どうしたのか”と尋ねた。“主人よ、私の風（気）が乱れたのです”。“ならば、起きてこの薬を飲みなさい”。“主人よ、あなた方も召し上がるのですか”。“我らには不調はない、お前が食べなさい”。“主人よ、私は布薩（ウポーサタ）の行を行っており、一日のすべてを全うすることはできませんでしたが、私の半日の布薩までもが不完全なものにならないようにしてください”と言って、彼は食べることを拒んだ。“子よ、そんなことをしてはならない”と言われたが、彼は望まず、夜明けに枯れた花のように命を終え、その尼拘律（ニグローダ）の樹の神（樹神）として転生した。それゆえ、この経緯を語って、“あの長者は仏を慕い、法を慕い、僧を慕う者である。彼を頼りにして行った半日の布薩の報いによって、私はこの栄華を自ら得たのである”と言った。

‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ สุตฺวาว ปญฺจสตา ตาปสา อุฏฺฐาย เทวตาย อญฺชลึ ปคฺคยฺห ‘‘พุทฺโธติ วเทสิ, พุทฺโธติ วเทสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘พุทฺโธติ วทามิ, พุทฺโธติ วทามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิชานาเปตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมิ’’นฺติ อุทานํ อุทาเนตฺวา ‘‘เทวเต อเนเกสุ กปฺปสตสหสฺเสสุ อสุตปุพฺพํ สทฺทํ ตยา สุณาปิตมฺหา’’ติ อาหํสุ. อถ อนฺเตวาสิโน อาจริยํ เอตทโวจุํ – ‘‘เตน หิ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ. ‘‘ตาตา, ตโย เสฏฺฐิโน อมฺหากํ พหูปการา, สฺเว เตสํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา เตสมฺปิ อาจิกฺขิตฺวา คมิสฺสาม, อธิวาเสถ, ตาตา’’ติ. เต อธิวาสยึสุ. ปุนทิวเส เสฏฺฐิโน ยาคุภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ‘‘อชฺช โน อยฺยานํ อาคมนทิวโส’’ติ ญตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เต อาทาย นิเวสนํ คนฺตฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทํสุ. เต กตภตฺตกิจฺจา มหาเสฏฺฐิโน ‘‘มยํ คมิสฺสามา’’ติ วทึสุ. ‘‘นนุ, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส อมฺหากํ คหิตาว ปฏิญฺญา, อิทานิ กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ‘‘โลเก [Pg.133] กิร พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, ธมฺโม อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ อุปฺปนฺโน, ตสฺมา สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ. ‘‘กึ ปน ตสฺส สตฺถุโน สนฺติกํ ตุมฺหากญฺเญว คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘อญฺเญสมฺปิ อวาริตํ, อาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อาคเมถ, มยมฺปิ คมนปริวจฺฉํ กตฺวา คจฺฉามา’’ติ. ‘‘ตุมฺเหสุ ปริวจฺฉํ กโรนฺเตสุ อมฺหากํ ปปญฺโจ โหติ, มยํ ปุรโต คจฺฉาม, ตุมฺเห ปจฺฉา อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ วตฺวา เต ปุเรตรํ คนฺตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อถ เนสํ สตฺถา อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน สพฺเพปิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ วจนสมนนฺตรํเยว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา เอหิภิกฺขู อเหสุํ.

“仏（ブッダ）”という言葉を聞くやいなや、五百人の修行者たちは立ち上がり、天神に向かって合掌して、“‘仏’と言ったのですか、‘仏’と言ったのですか”と問い、“‘仏’と言うのだ、‘仏’と言うのだ”と三度確認させてから、“この世でその響きさえも得がたいものである”と感興の言葉を唱え、“天神よ、何十万劫もの間、一度も聞いたことのないその声を、あなたは我々に聞かせてくれた”と言った。その後、弟子たちは師に言った。“ならば、世尊の御許へ行きましょう”。“子らよ、三人の長者たちは我々に多大な恩義がある。明日、彼らの家で托鉢を受け、彼らにも知らせてから行こう。子らよ、待ちをなさい”。彼らは待った。翌日、長者たちは粥と食事を用意し、座席を整え、“今日は我らの聖者たちが来られる日だ”と知って出迎えに行き、彼らを家に連れて行って座らせ、食事を捧げた。食事を終えると、修行者たちは大長者たちに“我らは行きます”と言った。“尊師よ、あなた方は雨期の四ヶ月間、我らのところに留まると約束されたではありませんか。今、どこへ行かれるのですか”。“世に仏が現れ、法が現れ、僧が現れたという。それゆえ、世尊の御許へ行くのだ”。“その世尊の御許へは、あなた方だけが行くべきものなのですか”。“友よ、他の者たちも妨げられてはいない”。“ならば尊師よ、お待ちください。我々も準備を整えてから同行いたします”。“あなた方が準備をしていれば、我々は遅れてしまう。我々は先に行くので、あなた方は後から来なさい”と言って、彼らは先に進んで正等覚者にまみえ、称賛し、礼拝して、片隅に座った。そこで世尊は彼らに次第説法を説き、法を説示された。説法の終わりに、すべての修行者たちは四無礙解とともに阿羅漢果を得て、出家を願い出た。“来たれ、比丘たちよ”という言葉の直後に、彼らは神通力による鉢と衣を身にまとった善来比丘となった。

เตปิ โข ตโย เสฏฺฐิโน ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ภตฺตจฺฉาทนสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ ทานูปกรณานิ อาทาย สาวตฺถึ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา กถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อทฺธมาสมตฺตมฺปิ ทานํ ททมานา สตฺถุ สนฺติเก วสิตฺวา โกสมฺพึ อาคมนตฺถาย สตฺถารํ ยาจิตฺวา สตฺถารา ปฏิญฺญํ ททนฺเตน ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อญฺญาตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ ปหิตสาสเนน อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา โกสมฺพึ คนฺตฺวา โฆสกเสฏฺฐิ โฆสิตารามํ, กุกฺกุฏเสฏฺฐิ กุกฺกุฏารามํ, ปาวาริกเสฏฺฐิ ปาวาริการามนฺติ ตโย มหาวิหาเร กาเรตฺวา สตฺถุ อาคมนตฺถาย สาสนํ ปหิณึสุ. สตฺถา เตสํ สาสนํ สุตฺวา ตตฺถ อคมาสิ. เต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ วิหารํ ปเวเสตฺวา วาเรน วาเรน ปฏิชคฺคนฺติ. สตฺถา เทวสิกํ เอเกกสฺมึ วิหาเร วสติ. ยสฺส วิหาเร วุฏฺโฐ โหติ, ตสฺเสว ฆรทฺวาเร ปิณฺฑาย จรติ. เตสํ ปน ติณฺณํ เสฏฺฐีนํ อุปฏฺฐาโก สุมโน นาม มาลากาโร อโหสิ. โส เต เสฏฺฐิโน เอวมาห – ‘‘อหํ ตุมฺหากํ ทีฆรตฺตํ อุปการโก, สตฺถารํ โภเชตุกาโมมฺหิ, มยฺหมฺปิ เอกทิวสํ สตฺถารํ เทถา’’ติ. ‘‘เตน หิ ภเณ สฺเว โภเชหี’’ติ. ‘‘สาธุ, สามี’’ติ โส สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สกฺการํ ปฏิยาเทสิ.

あの三人の長者たちもまた、それぞれ五百台の荷車に、食事、衣、バター、蜜、砂糖などの布施の品々を載せて舎衛城（サーヴァッティー）に到着し、世尊を礼拝して法話を聞いた。法話の終わりに預流果に達し、半月ほど布施を続けながら世尊の御許に留まり、拘賞弥（コーサンビー）へお越しいただくよう世尊に懇願した。世尊は承諾を与えつつ、“居士たちよ、如来たちは静寂な場所（空閑処）を好むものである”と仰せられた。“尊師よ、承知いたしました。我々が使いを送りますので、その時にお越しください”と言って、コーサンビーに戻り、ゴーサカ長者はゴーシターラーマを、クックタ長者はクックターラーマを、パーワーリカ長者はパーワーリカーラーマという三つの大伽藍を建立させ、世尊をお招きするために使いを送った。世尊はその知らせを聞いて、そこへ赴かれた。彼らは出迎えて世尊を伽藍へ案内し、交代で供養した。世尊は毎日、一つの伽藍に滞在された。滞在されている伽藍の主である長者の家の門へ、托鉢に赴かれた。さて、これら三人の長者たちに仕えるスマナという名の花売りがいた。彼は長者たちにこう言った。“私は長きにわたり、あなた方のお役に立ってきました。私も世尊に食事を捧げたいのです。一日、私に世尊をお譲りください”。“それならば、明日、供養するがよい”。“承知いたしました、主人よ”と言って、彼は世尊をお招きし、供養の準備を整えた。

ตทา [Pg.134] ราชา สามาวติยา เทวสิกํ ปุปฺผมูเล อฏฺฐ กหาปเณ เทติ. ตสฺสา ขุชฺชุตฺตรา นาม ทาสี สุมนมาลาการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิพทฺธํ ปุปฺผานิ คณฺหาติ. อถ นํ ตสฺมึ ทิวเส อาคตํ มาลากาโร อาห – ‘‘มยา สตฺถา นิมนฺติโต, อชฺช ปุปฺเผหิ สตฺถารํ ปูเชสฺสามิ, ติฏฺฐ ตาว, ตฺวํ ปริเวสนาย สหายิกา หุตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อวเสสานิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คมิสฺสสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ อธิวาเสสิ. สุมโน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา อนุโมทนกรณตฺถาย ปตฺตํ อคฺคเหสิ. สตฺถา อนุโมทนธมฺมเทสนํ อารภิ. ขุชฺชุตฺตราปิ สตฺถุ ธมฺมกถํ สุณนฺตีเยว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อญฺเญสุ ทิวเสสุ จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน คเหตฺวา จตูหิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉติ, ตํ ทิวสํ อฏฺฐหิปิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คตา. อถ นํ สามาวตี อาห – ‘‘กึ นุ โข, อมฺม, อชฺช อมฺหากํ รญฺญา ทฺวิคุณํ ปุปฺผมูลํ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘โน, อยฺเย’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา พหูนิ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘อญฺเญสุ ทิวเสสุ อหํ จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน คเหตฺวา จตูหิ ปุปฺผานิ อาหรามี’’ติ. ‘‘อชฺช กสฺมา น คณฺหี’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ธมฺมสฺส อธิคตตฺตา’’ติ. อถ นํ ‘‘อเร, ทุฏฺฐทาสิ เอตฺตกํ กาลํ ตยา คหิตกหาปเณ เม เทหี’’ติ อตชฺเชตฺวา, ‘‘อมฺม, ตยา ปิวิตํ อมตํ อมฺเหปิ ปาเยหี’’ติ วตฺวา ‘‘เตน หิ มํ นฺหาเปหี’’ติ วุตฺเต โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา ทฺเว มฏฺฐสาฏเก ทาเปสิ. สา เอกํ นิวาเสตฺวา เอกํ เอกํสํ ปารุปิตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เอกํ พีชนึ อาหราเปตฺวา อาสเน นิสีทิตฺวา จิตฺรพีชนึ อาทาย ปญฺจ มาตุคามสตานิ อามนฺเตตฺวา ตาสํ สตฺถารา เทสิตนิยาเมเนว ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺสา ธมฺมกถํ สุตฺวา ตา สพฺพาปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ.

その時、ウテーナ王はサーマーワティー妃に、毎日、花代として八カハーパナを与えていた。彼女のクッジュッタラーという名の侍女は、花売りのスマナのところへ行っては、絶えず花を買っていた。ある日、花を買いに来た彼女に、花売りのスマナはこう言った。“私は師（仏陀）をお招きしました。今日は、それらの花で師を供養するつもりです。しばらく待ちなさい。あなたは給仕の手伝いをして、法話を聞いてから、残りの花を持って帰るとよいでしょう”。彼女は“承知いたしました”と同意した。スマナは、仏陀を筆頭とする比丘サンガに食事を供養した後、随喜説法を請うために鉢を受け取った。師は随喜の法話を始められた。クッジュッタラーも師の説法を聞きながら、その場で預流果に達した。彼女は他の日には、自分の取り分として四カハーパナを取り、残りの四カハーパナで花を買って帰っていたが、その日は八カハーパナ全てで花を買って帰った。そこでサーマーワティー妃は彼女に尋ねた。“母（お前）よ、どうしたのか。今日は王が我々に二倍の花代をくださったのか？”。“いいえ、お妃様、そうではありません”。“では、なぜこれほど多くの花があるのか？”。“他の日には、私は四カハーパナを自分のために取り、四カハーパナで花を運んでおりました”。“今日はなぜ取らなかったのか？”。“正自覚者の説法を聞いて、法を悟ったからです”。すると妃は、“こら、不届きな侍女よ、これまでお前が盗んでいたカハーパナを返しなさい”と脅すことはせず、“母（あなた）よ、あなたが飲んだ不死（の法）の味を、私達にも飲ませてください”と言った。彼女が“それでは、私を沐浴させてください”と言うと、十六瓶の香水で沐浴させ、二枚の滑らかな布を与えた。彼女は一枚を腰に巻き、一枚を肩に掛け、座席を用意させ、払子を運ばせると、座席に座り、華麗な払子を手にして五百人の女官たちを呼び集め、師が説かれた通りのやり方で法を説いた。彼女の説法を聞いて、その五百人の女性たちも皆、預流果に達した。

ตา สพฺพาปิ ขุชฺชุตฺตรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘อมฺม, อชฺชโต ปฏฺฐาย ตฺวํ กิลิฏฺฐกมฺมํ มา กริ, อมฺหากํ มาตุฏฺฐาเน จ อาจริยฏฺฐาเน จ ฐตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อมฺหากํ กเถหี’’ติ วทึสุ. สา ตถา กโรนฺตี อปรภาเค ติปิฏกธรา ชาตา. อถ นํ สตฺถา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ พหุสฺสุตานํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ. ตาปิ โข ปญฺจสตา อิตฺถิโย ตํ เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺม, สตฺถารํ ทฏฺฐุกามามฺหา, ตํ โน ทสฺเสหิ, คนฺธมาลาทีหิ [Pg.135] ตํ ปูเชสฺสามา’’ติ. ‘‘อยฺเย, ราชกุลํ นาม ภาริยํ, ตุมฺเห คเหตฺวา พหิ คนฺตุํ น สกฺกา’’ติ. ‘‘อมฺม, โน มา นาเสหิ, ทสฺเสเหว อมฺหากํ สตฺถาร’’นฺติ. ‘‘เตน หิ ตุมฺหากํ วสนคพฺภานํ ภิตฺตีสุ ยตฺตเกน โอโลเกตุํ สกฺกา โหติ, ตตฺตกํ ฉิทฺทํ กตฺวา คนฺธมาลาทีนิ อาหราเปตฺวา สตฺถารํ ติณฺณํ เสฏฺฐีนํ ฆรทฺวารํ คจฺฉนฺตํ ตุมฺเห เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ฐตฺวา โอโลเกถ เจว, หตฺเถ จ ปสาเรตฺวา วนฺทถ, ปูเชถ จา’’ติ. ตา ตถา กตฺวา สตฺถารํ คจฺฉนฺตญฺจ อาคจฺฉนฺตญฺจ โอโลเกตฺวา วนฺทึสุ เจว ปูเชสุญฺจ.

彼女たち全員がクッジュッタラーに礼拝して言った。“母（あなた）よ、今日からは卑しい仕事をしないでください。あなたは私たちの母の立場、そして教師の立場に留まり、師（仏陀）のもとへ行って、師が説かれた法を聞いて私たちに語ってください”。彼女はその通りにし、後に三蔵に通じた者（三蔵保持者）となった。そこで師は“比丘たちよ、多聞であり法を説く者である私の優婆夷の弟子たちの中で、このクッジュッタラーこそが最高である”と言い、彼女をエタダッガ（第一の位）に置かれた。また、その五百人の女性たちも彼女にこう言った。“母（あなた）よ、私たちは師にお会いしたいのです。私たちに師を拝ませてください。香や花などで師を供養したいのです”。“お妃様方、王宮というものは制限が厳しいものです。あなた方を連れて外へ出ることはできません”。“母（あなた）よ、私たちの望みを絶たないでください直ちに師を拝ませてください”。“それならば、あなた方の居室の壁に、外を仰ぎ見ることができる程度の穴を開けなさい。香や花を用意させ、三人の長者の家へ向かわれる師を、それぞれの場所で立ち止まって仰ぎ見なさい。そして手を差し伸べて礼拝し、供養しなさい”。彼女たちはその通りにし、師が行き来されるのを仰ぎ見て、礼拝し、供養した。

อเถกทิวสํ มาคณฺฑิยา อตฺตโน ปาสาทตลโต นิกฺขมิตฺวา จงฺกมมานา ตาสํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา คพฺเภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตาหิ ตสฺสา สตฺถริ อาฆาตพทฺธภาวํ อชานนฺตีหิ ‘‘สตฺถา อิมํ นครํ อาคโต, มยํ เอตฺถ ฐตฺวา สตฺถารํ วนฺทาม เจว ปูเชม จา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาคโต นาม อิมํ นครํ สมโณ โคตโม, อิทานิสฺส กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ, อิมาปิ ตสฺส อุปฏฺฐายิกา, อิมาสมฺปิ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, สามาวติมิสฺสิกานํ พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, กติปาเหเนว เต ชีวิตํ มาเรสฺสนฺตี’’ติ. ราชา ‘‘น ตา เอวรูปํ กริสฺสนฺตี’’ติ น สทฺทหิ. ปุนปฺปุนํ วุตฺเตปิ น สทฺทหิ เอว. อถ นํ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเตปิ อสทฺทหนฺตํ ‘‘สเจ เม น สทฺทหสิ, ตาสํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อุปจาเรหิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา คนฺตฺวา คพฺเภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมึ อตฺเถ อาโรจิเต ตาสํ อกุชฺฌิตฺวา, กิญฺจิ อวตฺวาว ฉิทฺทานิ ปิทหาเปตฺวา สพฺพคพฺเภสุ อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กาเรสิ. อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กิร ตสฺมึ กาเล อุปฺปนฺนานิ. มาคณฺฑิยา ตาสํ กิญฺจิ กาตุํ อสกฺกุณิตฺวา, ‘‘สมณสฺส โคตมสฺเสว กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ นาครานํ ลญฺชํ ทตฺวา, ‘‘สมณํ โคตมํ อนฺโตนครํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ อกฺโกเสตฺวา ปริภาเสตฺวา ปลาเปถา’’ติ อาณาเปสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตีสุ รตเนสุ อปฺปสนฺนา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐํ สตฺถารํ อนุพนฺธิตฺวา[Pg.136], ‘‘โจโรสิ, พาโลสิ, มูฬฺโหสิ, โอฏฺโฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสิ, เนรยิโกสิ, ติรจฺฉานคโตสิ, นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ, ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฏิกงฺขา’’ติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ.

ある日、マーガンディヤーは自分の宮殿の階上から出て散歩しているとき、彼女たちの居所へ行き、部屋にある穴を見て“これは何か”と尋ねた。彼女たちが、マーガンディヤーが師（仏陀）に対して恨みを抱いていることを知らずに、“師がこの町に来られました。私たちはここに立って、師を拝見し、供養しているのです”と答えると、“あの沙門ゴートマがこの町に来たというのか。今こそ彼になすべきことを思い知らせてやろう。この女たちも彼の信奉者なのだ。彼女たちにもなすべきことをしてやろう”と考え、王のところへ行って告げた。“大王よ、サーマーワティーとその取り巻きたちは、外の者に思慕の情を抱いています。数日のうちに、彼女たちはあなたの命を奪うでしょう”。王は“彼女たちがそのようなことをするはずがない”と信じなかった。何度も言われたが、やはり信じなかった。そこで三度言っても信じない王に、“もし私の言うことが信じられないなら、彼女たちの居所へ行って調べなさい、大王よ”と言った。王が行って部屋の穴を見つけ、“これは何か”と尋ね、その理由が告げられると、王は彼女たちに対して怒ることはなかったが、何も言わずに穴を塞がせ、全ての部屋に高い位置に穴のある換気窓を作らせた。伝え聞くところによれば、高い位置の換気窓はこの時に始まったという。マーガンディヤーは彼女たちに対して何もできなかったので、“沙門ゴートマにこそ報復してやろう”と考え、町の人々に賄賂を渡し、“町の中に入って歩いている沙門ゴートマを、下男や労働者たちと共に罵り、侮辱して追い払え”と命じた。三宝に対して不信であり邪見を持つ者たちは、町の中に入られた師の後を追いかけ、“お前は泥棒だ、愚か者だ、迷い人だ、ラクダだ、牛だ、ロバだ、地獄の住人だ、畜生だ、お前に幸先はない、不幸こそがお前を待っている”と、十の罵詈雑言をもって罵り、侮辱した。

ตํ สุตฺวา อายสฺมา อานนฺโท สตฺถารํ เอตทโวจ – ‘‘ภนฺเต, อิเม นาครา อมฺเห อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ, อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉามา’’ติ. ‘‘กุหึ, อานนฺโทติ’’? ‘‘อญฺญํ นครํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ตตฺถ มนุสฺเสสุ อกฺโกสนฺเตสุ ปุน กตฺถ คมิสฺสาม, อานนฺโท’’ติ? ‘‘ตโตปิ อญฺญํ นครํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ตตฺถาปิ มนุสฺเสสุ อกฺโกสนฺเตสุ กุหึ คมิสฺสามา’’ติ? ‘‘ตโตปิ อญฺญํ นครํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อานนฺท, เอวํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยตฺถ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺเถว ตสฺมึ วูปสนฺเต อญฺญตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏติ. เก ปน เต, อานนฺท, อกฺโกสนฺตี’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ทาสกมฺมกเร อุปาทาย สพฺเพ อกฺโกสนฺตี’’ติ. ‘‘อหํ, อานนฺท, สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิสทิโส, สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิโน หิ จตูหิ ทิสาหิ อาคเต สเร สหิตุํ ภาโร, ตเถว พหูหิ ทุสฺสีเลหิ กถิตกถานํ สหนํ นาม มยฺหํ ภาโร’’ติ วตฺวา อตฺตานํ อารพฺภ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา นาควคฺเค ติสฺโส คาถา อภาสิ –

それを聞いて、尊者アーナンダは世尊にこう申し上げた。“世尊よ、このカウシャーンビーの町の人々は私たちを罵り、脅しています。ここから別の場所へ行きましょう”。“アーナンダよ、どこへ行くというのか”。“別の町へです、世尊よ”。“アーナンダよ、その別の町で人々が罵ったなら、次にはどこへ行くのか”。“世尊よ、そこからもまた別の町へ行きます”。“そこでもまた人々が罵ったなら、どこへ行くのか”。“世尊よ、さらに別の町へ行きます”。“アーナンダよ、そのようにすべきではない。争いが起こった場所で、それが鎮まってから別の場所へ行くべきである。ところでアーナンダよ、誰が罵っているのか”。“世尊よ、召使いや労働者をはじめとして、皆が罵っております”。“アーナンダよ、私は戦場に赴いた象のようである。戦場に赴いた象にとって、四方から放たれる矢を耐え忍ぶことが責務であるように、同じように、多くの徳のない者たちの言葉を耐え忍ぶことは私の責務である”。このように語り、自らについて説法をなされるために、象の章（ナーガ・ヴァッガ）のこれら三つの偈を唱えられた。

‘‘อหํ นาโคว สงฺคาเม, จาปโต ปติตํ สรํ;

อติวากฺยํ ติติกฺขิสฺสํ, ทุสฺสีโล หิ พหุชฺชโน.

“戦場における象が、弓から放たれた矢を耐え忍ぶように、私は罵詈雑言を耐え忍ぼう。実に、多くの人々は不道徳であるからだ。”

‘‘ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ, ทนฺตํ ราชาภิรูหติ;

ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ, โยติวากฺยํ ติติกฺขติ.

“調教された者（獣）を人々は集まりへと連れて行き、調教された者に王は乗る。人間の中で、罵詈雑言を耐え忍ぶ調教された者は、最も優れている。”

‘‘วรมสฺสตรา ทนฺตา, อาชานียา จ สินฺธวา;

กุญฺชรา จ มหานาคา, อตฺตทนฺโต ตโต วร’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๒๐-๓๒๒);

“調教された騾馬、血統の良いシンドゥ産の馬、大象は優れている。しかし、自らを調教した者は、それらよりもさらに優れている。”

ธมฺมกถา สมฺปตฺตมหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. เอวํ ธมฺมํ เทเสตฺวา มา จินฺตยิ, อานนฺท, เอเต สตฺตาหมตฺตเมว อกฺโกสิสฺสนฺติ, อฏฺฐเม ทิวเส ตุณฺหี ภวิสฺสนฺติ, พุทฺธานญฺหิ อุปฺปนฺนํ อธิกรณํ สตฺตาหโต อุตฺตริ น คจฺฉติ. มาคณฺฑิยา สตฺถารํ อกฺโกสาเปตฺวา ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺตี, ‘‘กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมา เอตสฺส อุปตฺถมฺภภูตา, เอตาสมฺปิ พฺยสนํ กริสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ รญฺโญ สุราปานฏฺฐาเน อุปฏฺฐานํ กโรนฺตี จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ ‘‘อตฺโถ เม กิร กุกฺกุเฏหิ[Pg.137], อฏฺฐ มตกุกฺกุเฏ, อฏฺฐ สชีวกุกฺกุเฏ จ คเหตฺวา อาคจฺฉตุ, อาคนฺตฺวา จ โสปานมตฺถเก ฐตฺวา อาคตภาวํ นิเวเทตฺวา ‘ปวิสตู’ติ วุตฺเตปิ อปวิสิตฺวา ปฐมํ อฏฺฐ สชีวกุกฺกุเฏ ปหิณตุ, ‘ปจฺฉา อิตเร’’’ติ. จูฬาปฏฺฐากสฺส จ ‘‘มม วจนํ กเรยฺยาสี’’ติ ลญฺชํ อทาสิ. มาคณฺฑิโย อาคนฺตฺวา, รญฺโญ นิเวทาเปตฺวา, ‘‘ปวิสตู’’ติ วุตฺเต, ‘‘รญฺโญ อาปานภูมึ น ปวิสิสฺสามี’’ติ อาห. อิตรา จูฬุปฏฺฐากํ ปหิณิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มม จูฬปิตุ สนฺติก’’นฺติ. โส คนฺตฺวา เตน ทินฺเน อฏฺฐ สชีวกุกฺกุเฏ อาเนตฺวา, ‘‘เทว, ปุโรหิเตน ปณฺณากาโร ปหิโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘ภทฺทโก วต โน อุตฺตริภงฺโค อุปฺปนฺโน, โก นุ โข ปเจยฺยา’’ติ อาห. มาคณฺฑิยา, ‘‘มหาราช, สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย นิกฺกมฺมิกา วิจรนฺติ, ตาสํ เปเสหิ, ตา ปจิตฺวา อาหริสฺสนฺตี’’ติ อาห. ราชา ‘‘คจฺฉ, ตาสํ ทตฺวา อญฺญสฺส กิร หตฺเถ อทตฺวา สยเมว มาเรตฺวา ปจนฺตู’’ติ เปเสสิ. จูฬุปฏฺฐาโก ‘‘สาธุ เทวา’’ติ คนฺตฺวา ตถา วตฺวา ตาหิ ‘‘มยํ ปาณาติปาตํ น กโรมา’’ติ ปฏิกฺขิตฺโต อาคนฺตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสิ. มาคณฺฑิยา ‘‘ทิฏฺฐํ เต, มหาราช, อิทานิ ตาสํ ปาณาติปาตสฺส กรณํ วา อกรณํ วา ชานิสฺสสิ, ‘สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสนฺตู’ติ วเทหิ เทวา’’ติ อาห. ราชา ตถา วตฺวา เปเสสิ. อิตโร เต คเหตฺวา คจฺฉนฺโต วิย หุตฺวา คนฺตฺวา เต กุกฺกุเฏ ปุโรหิตสฺส ทตฺวา มตกุกฺกุเฏ ตาสํ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘อิเม กิร กุกฺกุเฏ ปจิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ ปหิณถา’’ติ อาห. ตา, ‘‘สามิ, อาหร, อิทํ นาม อมฺหากํ กิจฺจ’’นฺติ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา คณฺหึสุ. โส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กึ, ตาตา’’ติ ปุฏฺโฐ, ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสถาติ วุตฺตมตฺเตเยว ปฏิมคฺคํ อาคนฺตฺวา คณฺหึสู’’ติ อาจิกฺขิ. มาคณฺฑิยา ‘‘ปสฺส, มหาราช, น ตา ตุมฺหาทิสานํ กโรนฺติ, พหิทฺธา ปตฺถนา ตาสํ อตฺถีติ วุตฺเต น สทฺทหสี’’ติ อาห. ราชา ตํ สุตฺวาปิ อธิวาเสตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. มาคณฺฑิยา ‘‘กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ.

この法話は集まった多くの人々にとって有益なものとなった。このように法を説いてから、“アーナンダよ、心配してはならない。彼らは七日間だけ罵るだろう。八日目には静かになる。仏陀たちに生じた紛争は、七日を超えて続くことはないのだ”と仰った。マーガンディヤーは、世尊を罵らせて追い出すことができず、“さて、どうしたものか”と考え、“この女たちが彼の支えとなっている。彼女たちにも災いをもたらしてやろう”と考えた。ある日、王の酒宴の場で仕えながら、彼女は叔父に伝言を送った。“生きた鶏八羽と、死んだ鶏八羽を持って来てください。階段の上で待機し、到着を知らせ、‘入れ’と言われても入らずに、まず生きた鶏八羽を送り、その後に死んだ鶏を送ってください”。また、若い召使いに“私の言う通りにしなさい”と賄賂を渡した。叔父のマーガンディヤがやって来て王に知らせ、王が“入れ”と言ったが、“王の酒宴の場には入りません”と言った。彼女は召使いを送り、“お前、叔父のところへ行きなさい”と命じた。召使いは行き、叔父から渡された生きた鶏八羽を持って来て、“大王様、司祭から贈り物が届きました”と言った。王は“なんと、良い酒の肴が手に入った。誰が料理するか”と言った。マーガンディヤーは“大王様、サーマーヴァティーを筆頭とする五百人の女たちが何もせずに過ごしています。彼女たちのところに送ってください。彼女たちが料理して持ってくるでしょう”と言った。王は“行け、彼女たちに渡し、他の者の手には渡さず、彼女たち自身で殺して料理させよ”と命じた。召使いは“承知いたしました”と言って行き、その通りに伝えたが、彼女たちは“私たちは殺生をしません”と拒絶した。召使いは戻ってその旨を王に報告した。マーガンディヤーは“大王様、ご覧になりましたか。今度は彼女たちが殺生をするかしないか分かるでしょう。‘沙門ゴータマのために料理して送れ’とおっしゃってください”と言った。王はその通りに命じて送った。召使いは生きた鶏を受け取り、行くふりをして司祭にその鶏を返し、死んだ鶏を彼女たちのところに持って行き、“この鶏を料理して世尊のところに送りなさい”と言った。彼女たちは“まあ、持ってきてください。これこそ私たちの務めです”と迎え出て受け取った。召使いが王の元へ戻り、“どうだったか”と聞かれると、“‘沙門ゴータマのために’と言った途端、迎えに出て受け取りました”と報告した。マーガンディヤーは“大王様、ご覧なさい。彼女たちはあなたのような方のためには何もしません。彼女たちには外に思いを寄せる者がいると言いましたが、あなたは信じませんでしたね”と言った。王はそれを聞いても耐え忍び、沈黙を守った。マーガンディヤーは“さて、次に何をすべきか”と考えた。

ตทา ปน ราชา ‘‘สามาวติยา วาสุลทตฺตาย มาคณฺฑิยาย จา’’ติ ติสฺสนฺนมฺปิ เอตาสํ ปาสาทตเล วาเรน วาเรน สตฺตาหํ สตฺตาหํ วีตินาเมติ[Pg.138]. อถ นํ ‘‘สฺเว วา ปรสุเว วา สามาวติยา ปาสาทตลํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา มาคณฺฑิยา จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘อคเทน กิร ทาฐา โธวิตฺวา เอกํ สปฺปํ เปเสตู’’ติ. โส ตถา กตฺวา เปเสสิ. ราชา อตฺตโน คมนฏฺฐานํ หตฺถิกนฺตวีณํ อาทายเยว คจฺฉติ, ตสฺสา โปกฺขเร เอกํ ฉิทฺทํ อตฺถิ. มาคณฺฑิยา เตน ฉิทฺเทน สปฺปํ ปเวเสตฺวา ฉิทฺทํ มาลาคุเฬน ถเกสิ. สปฺโป ทฺวีหตีหํ อนฺโตวีณายเมว อโหสิ. มาคณฺฑิยา รญฺโญ คมนทิวเส ‘‘อชฺช กตริสฺสิตฺถิยา ปาสาทํ คมิสฺสสิ เทวา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สามาวติยา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อชฺช มยา, มหาราช, อมนาโป สุปิโน ทิฏฺโฐ. น สกฺกา ตตฺถ คนฺตุํ, เทวา’’ติ? ‘‘คจฺฉาเมวา’’ติ. สา ยาว ตติยํ วาเรตฺวา, ‘‘เอวํ สนฺเต อหมฺปิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ คมิสฺสามิ, เทวา’’ติ วตฺวา นิวตฺติยมานาปิ อนิวตฺติตฺวา, ‘‘น ชานามิ, กึ ภวิสฺสติ เทวา’’ติ รญฺญา สทฺธึเยว อคมาสิ.

その頃、王はサーマーヴァティー、ヴァースラダッタ、マーガンディヤーの三人の妃の宮殿を、七日ずつ交代で訪れていた。そこで彼女は“明日か明後日、王はサーマーヴァティーの宮殿に行くだろう”と知り、叔父に伝言を送った。“薬で牙を洗った（無毒化した）蛇を一匹送ってください”。叔父はその通りにして送った。王は外出の際、常に象を操る琴を携えて行くが、その共鳴胴には穴があった。マーガンディヤーはその穴から蛇を入れ、花の飾りで穴を塞いだ。蛇は二、三日の間、琴の中にいた。王が出かける日、マーガンディヤーは“大王様、今日はどの妃の宮殿に行かれるのですか”と尋ね、“サーマーヴァティーのところだ”と言われると、“大王様、今日、私は不吉な夢を見ました。あそこへ行ってはなりません”と言った。王は“いや、行くのだ”と言った。彼女は三度まで止めたが、“どうしても行かれるのなら、私もご一緒します”と言い、王が引き止めようとしても聞き入れず、“何が起こるか分かりませんから”と言って、王と共に付いて行った。

ราชา สามาวติมิสฺสิกาหิ ทินฺนานิ วตฺถปุปฺผคนฺธาภรณานิ ธาเรตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา วีณํ อุสฺสีสเก ฐเปตฺวา สยเน นิปชฺชิ. มาคณฺฑิยา อปราปรํ วิจรนฺตี วิย หุตฺวา วีณาฉิทฺทโต ปุปฺผคุฬํ อปเนสิ. สปฺโป ทฺวีหตีหํ นิราหาโร เตน ฉิทฺเทน นิกฺขมิตฺวา ปสฺสสนฺโต ผณํ กตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิปชฺชิ. มาคณฺฑิยา ตํ ทิสฺวา, ‘‘ธี ธี, เทว, สปฺโป’’ติ มหาสทฺทํ กตฺวา ราชานญฺจ ตา จ อกฺโกสนฺตี, ‘‘อยํ อนฺธพาลราชา อลกฺขิโก มยฺหํ วจนํ น สุณาติ, อิมาปิ นิสฺสิรีกา ทุพฺพินีตา, กึ นาม รญฺโญ สนฺติกา น ลภนฺติ, กึ นุ ตุมฺเห อิมสฺมึ มเตเยว สุขํ ชีวิสฺสถ, ชีวนฺเต ทุกฺขํ ชีวถ, ‘อชฺช มยา ปาปสุปิโน ทิฏฺโฐ, สามาวติยา ปาสาทํ คนฺตุํ น วฏฺฏตี’ติ วาเรนฺติยาปิ เม วจนํ น สุณสิ, เทวา’’ติ อาห. ราชา สปฺปํ ทิสฺวา มรณภยตชฺชิโต ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม อิมา กริสฺสนฺติ, อโห ปาปา, อหํ อิมาสํ ปาปภาวํ อาจิกฺขนฺติยาปิ อิมิสฺสา วจนํ น สทฺทหึ, ปฐมํ อตฺตโน คพฺเภสุ ฉิทฺทานิ กตฺวา นิสินฺนา, ปุน มยา เปสิเต กุกฺกุเฏ ปฏิปหิณึสุ, อชฺช สยเน สปฺปํ วิสฺสชฺชึสู’’ติ โกเธน สมฺปชฺชลิโต วิย อโหสิ.

王は、サāマーヴァティーを筆頭とする宮廷の女たちが献上した衣服、花、香料、装身具を身にまとい、美味しい食事を摂った後、竪琴を枕元に置いて寝床に横たわった。マーガンディヤーはあちこち歩き回るふりをして、竪琴の穴から花の塊を取り除いた。二、三日の間、空腹であった蛇はその穴から這い出し、威嚇の音を立てて鎌首をもたげ、寝床の上に横たわった。マーガンディヤーはそれを見て、“ああ、恐ろしい、王様、蛇です”と大声を上げ、王と女たちを罵って言った。“この愚かな王は運がなく、私の言葉を聞き入れない。この女たちも不吉で教化しがたい。王のそばにいながら何を得ようというのか。あなたたちはこのお方が死ねば幸せに暮らせるとでも思っているのか。生きている間は苦しむがよい。王様、私は今日、不吉な夢を見たのでサāマーヴァティーの館へ行くべきではないと引き止めたのに、あなたは私の言葉を聞きませんでした”。王は蛇を見て死の恐怖に震え、“この女たちはこのようなことまで仕組むのか。ああ、なんと邪悪なことか。私はこの女たちの邪悪さを説くマーガンディヤーの言葉を信じなかった。彼女たちはまず自分の部屋に穴を開けてこもり、次に私が送った鶏を追い返し、今日は寝床に蛇を放ったのだ”と、燃え上がる火のように怒りに満たされた。

สามาวตีปิ [Pg.139] ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ โอวาทํ อทาสิ – ‘‘อมฺมา, อมฺหากํ อญฺญํ ปฏิสรณํ นตฺถิ, นรินฺเท จ เทวิยา จ อตฺตนิ จ สมเมว เมตฺตจิตฺตํ ปวตฺเตถ, มา กสฺสจิ โกปํ กริตฺถา’’ติ. ราชา สหสฺสถามํ สิงฺคธนุํ อาทาย ชิยํ โปเถตฺวา วิสปีตํ สรํ สนฺนยฺหิตฺวา สามาวตึ ธุเร กตฺวา สพฺพา ตา ปฏิปาฏิยา ฐปาเปตฺวา สามาวติยา อุเร สรํ วิสฺสชฺเชสิ. โส ตสฺสา เมตฺตานุภาเวน ปฏินิวตฺติตฺวา อาคตมคฺคาภิมุโขว หุตฺวา รญฺโญ หทยํ ปวิสนฺโต วิย อฏฺฐาสิ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘มยา ขิตฺโต สโร สิลมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺฉติ, อากาเส ปฏิหนนกฏฺฐานํ นตฺถิ, อถ จ ปเนส นิวตฺติตฺวา มม หทยาภิมุโข ชาโต, อยญฺหิ นาม นิสฺสตฺโต นิชฺชีโว สโรปิ เอติสฺสา คุณํ ชานาติ, อหํ มนุสฺสภูโตปิ น ชานามี’’ติ, โส ธนุํ ฉฑฺเฑตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สามาวติยา ปาทมูเล อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อิมํ คาถมาห –

サāマーヴァティーもまた、五百人の女たちに訓戒を与えた。“愛する者たちよ、私たちには（慈愛のほかに）他に拠り所はありません。王に対しても、妃に対しても、そして自分自身に対しても、平等に慈愛の心を抱きなさい。誰に対しても怒りを抱いてはなりません”。王は千人力の剛弓を取り、弦を張って毒を塗った矢を番えた。サāマーヴァティーを先頭にして全ての女たちを整列させ、サāマーヴァティーの胸めがけて矢を放った。しかし、その矢は彼女の慈愛の威力によって跳ね返り、飛んできた道を逆戻りして、まるで王の心臓を貫くかのように止まった。王は考えた。“私の放つ矢は岩をも貫き、空中で遮るものは何もないはずだ。それなのに、この矢は逆戻りして私の心臓に向かってきた。命のない矢でさえ、このサāマーヴァティーの徳を知っている。人間である私はそれを知らなかった”。王は弓を投げ捨て、合掌してサāマーヴァティーの足元にうずくまり、次の偈を唱えた。

‘‘สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

สามาวติ มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ.

“私はひどく混乱し、途方に暮れています。どの方向も分からなくなりました。サāマーヴァティーよ、私を救ってください。あなたが私の拠り所となってください”。

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘สาธุ, เทว, มํ สรณํ คจฺฉา’’ติ อวตฺวา, ‘‘ยมหํ, มหาราช, สรณํ คตา, ตเมว ตฺวมฺปิ สรณํ คจฺฉาหี’’ติ อิทํ วตฺวา สามาวตี สมฺมาสมฺพุทฺธสาวิกา –

彼女はその言葉を聞いて、“王様、よろしいでしょう。私を拠り所となさい”とは言わず、“大王よ、私が拠り所としたあのお方を、あなたも拠り所となさい”と言って、正等覚者の弟子であるサāマーヴァティーはこう告げた。

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ยมหํ สรณํ คตา;

เอส พุทฺโธ มหาราช, เอส พุทฺโธ อนุตฺตโร;

สรณํ คจฺฉ ตํ พุทฺธํ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

“私を拠り所としてはなりません。私が拠り所としたあのお方を（拠り所となさい）。大王よ、この仏陀こそが、この無上の仏陀こそが、私の拠り所です。その仏陀を拠り所となさい。そして大王よ、あなたは（これからも）私の守護者であってください”。

อาห. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘อิทานาหํ อติเรกตรํ ภายามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

王は彼女の言葉を聞き、“今、私はさらに恐ろしくなった”と言って、次の偈を唱えた。

‘‘เอส ภิยฺโย ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

สามาวติ มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ.

“私はさらに混乱し、途方に暮れています。どの方向も分からなくなりました。サāマーヴァティーよ、私を救ってください。あなたが私の拠り所となってください”。

อถ นํ สา ปุริมนเยเนว ปุน ปฏิกฺขิปิตฺวา, ‘‘เตน หิ ตฺวญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, สตฺถารญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, วรญฺจ เต ทมฺมี’’ติ วุตฺเต, ‘‘วโร คหิโต โหตุ, มหาราชา’’ติ อาห. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สรณํ คนฺตฺวา นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา [Pg.140] สามาวตึ อามนฺเตตฺวา, ‘‘อุฏฺเฐหิ, วรํ คณฺหา’’ติ อาห. ‘‘มหาราช, มยฺหํ หิรญฺญาทีหิ อตฺโถ นตฺถิ, อิมํ ปน เม วรํ เทหิ, ตถา กโรหิ, ยถา สตฺถา นิพทฺธํ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อิธาคจฺฉติ, ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ. ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ อิธาคจฺฉถ, สามาวติมิสฺสิกา ‘ธมฺมํ สุณิสฺสามา’ติ วทนฺตี’’ติ อาห. ‘‘มหาราช, พุทฺธานํ นาม เอกสฺมึ ฐาเน นิพทฺธํ คนฺตุํ น วฏฺฏติ, มหาชโน สตฺถารํ อาคมนตฺถาย ปจฺจาสีสตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เอกํ ภิกฺขุํ อาณาเปถา’’ติ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาณาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย นิพทฺธํ ราชกุลํ คจฺฉติ. ตาปิ เทวิโย นิพทฺธํ เถรํ สปริวารํ โภเชนฺติ, ธมฺมํ สุณนฺติ. ตา เอกทิวสํ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสีทิตฺวา, ปญฺจหิ อุตฺตราสงฺคสเตหิ ธมฺมปูชํ อกํสุ. เอเกโก อุตฺตราสงฺโค ปญฺจ สตานิ ปญฺจ สตานิ อคฺฆติ.

そこで彼女が前と同じように再び拒んだので、王は“それでは、あなたも拠り所とし、師（仏陀）も拠り所としましょう。あなたに望みの褒美を与えよう”と言った。彼女は“大王よ、そのお申し出をお受けします”と答えた。王は師のもとへ参じて帰依し、仏陀を筆頭とする比丘サンガを招待して七日間にわたる盛大な布施を行った。その後、サāマーヴァティーを呼んで“立ち上がりなさい、望みのものを受け取りなさい”と言った。“大王よ、私には金銀などは必要ありません。ただこの望みを叶えてください。師が五百人の比丘と共に絶えずここへお越しになり、私たちが法を聴けるように計らってください”。王は師を拝し、“尊師よ、五百人の比丘と共に絶えずここへお越しください。サāマーヴァティーを筆頭とする女たちが法を聴きたいと申しております”と願った。師は“大王よ、仏陀が一つの場所に定まって通い続けることはふさわしくありません。多くの人々が仏陀の来訪を待ち望んでいるからです”と答えられた。“それでは尊師よ、一人の比丘を任命してください”。師はアーナンダ長老を任命された。それ以来、長老は五百人の比丘を連れて絶えず王宮へ通った。妃たちも絶えず長老とその一行に食事を供し、法を聴いた。ある日、彼女たちは長老の法話を聞いて歓喜し、五百枚の上衣を法への供物として捧げた。その上衣は一枚につき五百カハーパナの価値があるものであった。

ตา เอกวตฺถา ทิสฺวา ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘กุหึ โว อุตฺตราสงฺโค’’ติ. ‘‘อยฺยสฺส โน ทินฺนา’’ติ. ‘‘เตน สพฺเพ คหิตา’’ติ? ‘‘อาม, คหิตา’’ติ. ราชา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ตาหิ อุตฺตราสงฺคานํ ทินฺนภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตาหิ ทินฺนภาวญฺจ เถเรน คหิตภาวญฺจ สุตฺวา, ‘‘นนุ, ภนฺเต, อติพหูนิ วตฺถานิ, เอตฺตเกหิ กึ กริสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อมฺหากํ ปโหนกานิ วตฺถานิ คณฺหิตฺวา เสสานิ ชิณฺณจีวริกานํ ภิกฺขูนํ ทสฺสามิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘เต อตฺตโน ชิณฺณจีวรานิ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ชิณฺณตรจีวริกานํ ทสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เต อตฺตโน ชิณฺณตรจีวรานิ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ปจฺจตฺถรณานิ กริสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘ปุราณปจฺจตฺถรณานิ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ภูมตฺถรณานิ กริสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘ปุราณภูมตฺถรณานิ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ปาทปุญฺฉนานิ กริสฺสนฺติ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ปุราณปาทปุญฺฉนานิ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ขณฺฑาขณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา มตฺติกาย มทฺทิตฺวา ภิตฺตึ ลิมฺปิสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, เอตฺตกานิ กตฺวาปิ อยฺยานํ ทินฺนานิ น นสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ราชา ปสนฺโน อปรานิปิ ปญฺจ วตฺถสตานิ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐปาเปสิ. เถโร กิร ปญฺจสตคฺฆนกาเนว วตฺถานิ ปญฺจสตภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ ปญฺจสตกฺขตฺตุํ ลภิ, สหสฺสคฺฆนกานิ สหสฺสภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ [Pg.141] สหสฺสกฺขตฺตุํ ลภิ, สตสหสฺสคฺฆนกานิ สตสหสฺสภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ สตสหสฺสกฺขตฺตุํ ลภิ. เอกํ ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสาติอาทินา นเยน ลทฺธานํ ปน คณนา นาม นตฺถิ. ตถาคเต กิร ปรินิพฺพุเต เถโร สกลชมฺพุทีปํ วิจริตฺวา สพฺพวิหาเรสุ ภิกฺขูนํ อตฺตโน สนฺตกาเนว ปตฺตจีวรานิ อทาสิ.

王は彼女たちが一枚の衣しか身に着けていないのを見て、“お前たちの掛け衣（上衣）はどこにあるのか”と尋ねた。“私たちの聖者（アーナンダ長老）に差し上げました”と答えると、“その方がすべてを受け取られたのか”と聞き、“はい、受け取られました”と彼女たちは答えた。王は長老のもとへ行き、礼拝して、彼女たちが上衣を献上したことについて尋ね、彼女たちが布施したことと長老が受け取ったことを聞いてから、“尊師よ、あまりにも多くの布がありますが、これほど多くの布で何をされるおつもりですか”と尋ねた。“大王よ、自分たちに必要な分を受け取り、残りは衣の古くなった比丘たちに与えるつもりです”。“彼らは自分の古い衣をどうするのですか”。“さらに古い衣を持っている比丘たちに与えるでしょう”。“彼らはそのさらに古い衣をどうするのですか”。“敷物（シーツ）にするでしょう”。“古い敷物はどうするのですか”。“床の敷物（ラグ）にするでしょう”。“古い床の敷物はどうするのですか”。“大王よ、足拭きにするでしょう”。“古い足拭きはどうするのですか”。“細かく刻んで粘土と混ぜ合わせ、壁に塗るでしょう”。“尊師よ、そこまで活用されるなら、聖者たちに捧げられたものは決して無駄になることがありませんね”。“その通りです、大王よ”。王は歓喜し、さらに五百の布を持ってこさせて、長老の足元に置かせた。伝え聞くところによれば、長老は五百金相当の布を五百に分けて足元に供えられた際、十万回も得ることがあった。千金相当の布を千に分けて供えられた際は千回、十万金相当の布を十万に分けて供えられた際は百回も得たという。一つ、二つ、三つ、四つ、五つ、十といった具合に得た衣の数は数え切れないほどであった。如来が入滅された後、長老は全ジャンブディーパを巡り、すべての寺院の比丘たちに、自分自身の所有物であった鉢と衣を与えたと言われている。

ตทา มาคณฺฑิยาปิ ‘‘ยมหํ กโรมิ. ตํ ตถา อหุตฺวา อญฺญถาว โหติ, อิทานิ กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ รญฺเญ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉนฺเต จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘สามาวติยา ปาสาทํ คนฺตฺวา, ทุสฺสโกฏฺฐาคารานิ จ เตลโกฏฺฐาคารานิ จ วิวราเปตฺวา, ทุสฺสานิ เตลจาฏีสุ เตเมตฺวา เตเมตฺวา ถมฺเภ เวเฐตฺวา ตา สพฺพาปิ เอกโต กตฺวา ทฺวารํ ปิทหิตฺวา พหิ ยนฺตกํ ทตฺวา ทณฺฑทีปิกาหิ เคเห อคฺคึ ททมาโน โอตริตฺวา คจฺฉตู’’ติ. โส ปาสาทํ อภิรุยฺห โกฏฺฐาคารานิ วิวริตฺวา วตฺถานิ เตลจาฏีสุ เตเมตฺวา เตเมตฺวา ถมฺเภ เวเฐตุํ อารภิ. อถ นํ สามาวติปฺปมุขา อิตฺถิโย ‘‘กึ เอตํ จูฬปิตา’’ติ วทนฺติโย อุปสงฺกมึสุ. ‘‘อมฺมา, ราชา ทฬฺหิกมฺมตฺถาย อิเม ถมฺเภ เตลปิโลติกาหิ เวฐาเปติ, ราชเคเห นาม สุยุตฺตํ ทุยุตฺตํ ทุชฺชานํ, มา เม สนฺติเก โหถ, อมฺมา’’ติ เอวํ วตฺวา ตา อาคตา คพฺเภ ปเวเสตฺวา ทฺวารานิ ปิทหิตฺวา พหิ ยนฺตกํ ทตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย อคฺคึ เทนฺโต โอตริ. สามาวตี ตาสํ โอวาทํ อทาสิ – ‘‘อมฺหากํ อนมตคฺเค สํสาเร วิจรนฺตีนํ เอวเมว อคฺคินา ฌายมานานํ อตฺตภาวานํ ปริจฺเฉโท พุทฺธญาเณนปิ น สุกโร, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ. ตา เคเห ฌายนฺเต เวทนาปริคฺคหกมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺติโย กาจิ ทุติยผลํ, กาจิ ตติยผลํ ปาปุณึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘อิธ, ภนฺเต, รญฺโญ อุเตนสฺส อุยฺยานคตสฺส อนฺเตปุรํ ทฑฺฒํ, ปญฺจ จ อิตฺถิสตานิ กาลกตานิ สามาวติปฺปมุขานิ. ตาสํ, ภนฺเต, อุปาสิกานํ กา คติ, โก อภิสมฺปราโย’ติ? สนฺเตตฺถ, ภิกฺขเว, อุปาสิกาโย โสตาปนฺนา, สนฺติ สกทาคามิโย, สนฺติ อนาคามิโย, สพฺพา ตา, ภิกฺขเว[Pg.142], อุปาสิกาโย อนิปฺผลา กาลกตา’’ติ. อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

その時、マーガンディヤーも“私がすることすべてが思うようにならず、別の結果になってしまう。今、何をすべきか”と考え、“この方法がある”と思い立ち、王が公園へ遊びに出かけている間に、叔父のもとへ次のような伝言を送った。“サーマーヴァティーの宮殿に行き、布の倉庫と油の倉庫を開けさせ、布を油の瓶に浸しては柱に巻き付けなさい。そして彼女たち全員を一箇所に集めて扉を閉め、外から閂をかけ、松明で宮殿に火を放ってから、立ち去るように”。叔父は宮殿に登り、倉庫を開け、布を油に浸しては柱に巻き付け始めた。すると、サーマーヴァティーを筆頭とする女たちが“叔父様、これは何をしているのですか”と言いながら近づいてきた。“娘たちよ、王が建物を頑丈にするために、これらの柱を油の染みた布で巻かせているのだ。王宮の出来事は善し悪しを判断するのが難しいものだ。お前たちは私のそばに（中に入って）いなさい”。彼はこう言って、やってきた彼女たちを部屋に入れ、扉を閉めて外から閂をかけ、端から順に火を放って宮殿を降りた。サーマーヴァティーは彼女たちにこう訓戒を与えた。“娘たちよ、始まりの知れない輪廻の中で彷徨う私たちにとって、このように火で焼かれる存在の境界を定めることは、仏陀の智慧をもってしても容易なことではありません。不放逸でありなさい”。彼女たちは宮殿が燃える中、受（感覚）を観察する瞑想（業処）に専念し、ある者は一来果を、ある者は不還果を得た。それゆえ、次のように伝えられている。その後、多くの比丘たちが食後の托鉢から戻り、世尊のもとへ参じて礼拝し、一方に座った。座った比丘たちは世尊にこう申し上げた。“尊師、今、ウテーナ王が公園へ出かけている間に後宮が焼け、サーマーヴァティーを筆頭とする五百の女たちが亡くなりました。尊師、その信女たちの行く末はどうなり、来世はどうなるのでしょうか”。“比丘たちよ、その中には預流者となった信女も、一来者も、不還者もいる。比丘たちよ、彼女たち全員が、果を得ることなく無益に亡くなったのではない”。そこで世尊はこの出来事の意味を深く知られ、その時にこの感興の言葉（ウダーナ）を発せられた。

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ;

อุปธีพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต;

สสฺสโตริว ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ. (อุทา. ๗๐);

“世の中は愚痴（モハ）に縛られながら、あたかも美しい姿であるかのように見える。愚かな者は執着の対象（ウパディ）に縛られ、暗闇（無明）に包まれている。それは永遠であるかのように見えるが、真実を見る者には執着すべき何ものもないのである。”

เอวญฺจ ปน วตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สตฺตา นาม วฏฺเฏ วิจรนฺตา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปุญฺญกมฺมเมว น กโรนฺติ, ปมาทิโน หุตฺวา ปาปกมฺมมฺปิ กโรนฺติ. ตสฺมา วฏฺเฏ วิจรนฺตา สุขมฺปิ ทุกฺขมฺปิ อนุภวนฺตี’’ติ ธมฺมํ เทเสสิ.

このように語ってから、“比丘たちよ、衆生というものは輪廻の中を彷徨いながら、常に不放逸であって功徳のみを積むわけではない。放逸となって悪業をも行う。それゆえ、輪廻の中を彷徨う者たちは、楽も苦も経験するのである”と法を説かれた。

ราชา ‘‘สามาวติยา เคหํ กิร ฌายตี’’ติ สุตฺวา เวเคนาคจฺฉนฺโตปิ อทฑฺเฒ สมฺปาปุณิตุํ นาสกฺขิ. อาคนฺตฺวา ปน เคหํ นิพฺพาเปนฺโต อุปฺปนฺนพลวโทมนสฺโส อมจฺจคณปริวุโต นิสีทิตฺวา สามาวติยา คุเณ อนุสฺสรนฺโต, ‘‘กสฺส นุ โข อิทํ กมฺม’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘มาคณฺฑิยาย การิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘ตาเสตฺวา ปุจฺฉิยมานา น กเถสฺสติ, สณิกํ อุปาเยน ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อมจฺเจ อาห – ‘‘อมฺโภ, อหํ อิโต ปุพฺเพ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อาสงฺกิตปริสงฺกิโตว โหมิ, สามาวตี เม นิจฺจํ โอตารเมว คเวสติ, อิทานิ ปน เม จิตฺตํ นิพฺพุตํ ภวิสฺสติ, สุเขน จ วสิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ, เต ‘‘เกน นุ โข, เทว, อิทํ กต’’นฺติ อาหํสุ. ‘‘มยิ สิเนเหน เกนจิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ. มาคณฺฑิยาปิ สมีเป ฐิตา ตํ สุตฺวา, ‘‘นาญฺโญ โกจิ กาตุํ สกฺขิสฺสติ, มยา กตํ, เทว, อหํ จูฬปิตรํ อาณาเปตฺวา กาเรสิ’’นฺติ อาห. ‘‘ตํ ฐเปตฺวา อญฺโญ มยิ สิเนโห สตฺโต นาม นตฺถิ, ปสนฺโนสฺมิ, วรํ เต ทมฺมิ, อตฺตโน ญาติคณํ ปกฺโกสาเปหี’’ติ. สา ญาตกานํ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘ราชา เม ปสนฺโน วรํ เทติ, สีฆํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ราชา อาคตาคตานํ มหนฺตํ สกฺการํ กาเรสิ. ตํ ทิสฺวา ตสฺสา อญฺญาตกาปิ ลญฺชํ ทตฺวา ‘‘มยํ มาคณฺฑิยาย ญาตกา’’ติ อาคจฺฉึสุ. ราชา เต สพฺเพ คาหาเปตฺวา ราชงฺคเณ นาภิปฺปมาเณ อาวาเฏ ขณาเปตฺวา เต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา ปํสูหิ ปูเรตฺวา อุปริ ปลาเล วิกิราเปตฺวา อคฺคึ ทาเปสิ. จมฺมสฺส ทฑฺฒกาเล อยนงฺคเลน กสาเปตฺวา ขณฺฑาขณฺฑํ หีราหีรํ กาเรสิ. มาคณฺฑิยาย [Pg.143] สรีรโตปิ ติขิเณน สตฺเถน ฆนฆนฏฺฐาเนสุ มํสํ อุปฺปาเฏตฺวา เตลกปาลํ อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา ปูเว วิย ปจาเปตฺวา ตเมว ขาทาเปสิ.

ウテーナ王は“サーマーワティーの宮殿が燃えている”と聞いて、急いで駆けつけたが、焼失する前に到着することはできなかった。到着すると、火を消し止めさせたが、強い悲しみに襲われ、大臣たちに囲まれて座り、サーマーワティーの徳を思い起こしながら、“これは一体誰の仕業か”と考えた。“マーガンディヤーの仕業に違いない”と確信したが、“脅して問いただしても彼女は真実を話さないだろう。策を用いて穏やかに聞き出そう”と考え、大臣たちにこう言った。“諸君、私はこれまで、常に疑心暗鬼の中にあった。サーマーワティーはいつも私の隙をうかがって私を害そうとしていた。しかし今や、私の心は安らかになり、幸せに暮らすことができるだろう”。大臣たちが“王よ、これは誰がしたことなのですか”と尋ねると、王は“私への愛ゆえに、誰かがしてくれたのだろう”と言った。近くにいたマーガンディヤーはこれを聞いて、“他の誰にもできません。王よ、私がやったのです。私は叔父に命じてこれを行わせました”と言った。王は“お前を除いて、私をそれほど愛する者はいない。私は満足した。お前に褒美をとらせよう。お前の親族を呼び集めなさい”と言った。彼女は親族に“王が私を気に入り、褒美をくださる。早く来なさい”と伝えた。王はやって来た者たち一人一人に手厚いもてなしをした。それを見て、親族でない者たちも賄賂を払って“私たちはマーガンディヤーの親族だ”と言ってやって来た。王は彼ら全員を捕らえさせ、王宮の広場に腰の高さまでの穴を掘らせ、彼らをそこに座らせて土で埋め、その上に藁を敷いて火をつけさせた。皮膚が焼けた頃、鉄の鋤で耕させ、体をバラバラの破片、細かな筋に切り刻ませた。マーガンディヤーの体からも、鋭い刃物で肉の厚い部分を切り取らせ、油の鍋を火にかけて菓子を揚げるように調理させ、彼女自身にそれを食べさせた。

ธมฺมสภายมฺปิ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ‘‘อนนุจฺฉวิกํ วต, อาวุโส, เอวรูปาย สทฺธาย ปสนฺนาย อุปาสิกาย เอวรูปํ มรณ’’นฺติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ภิกฺขเว, อิมสฺมึ อตฺตภาเว สามาวติปฺปมุขานํ อิตฺถีนํ เอตํ อยุตฺตํ สมฺปตฺตํ. ปุพฺเพ กตกมฺมสฺส ปน ยุตฺตเมว เอตาหิ ลทฺธ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘กึ, ภนฺเต, เอตาหิ ปุพฺเพ กตํ, ตํ อาจิกฺขถา’’ติ เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ –

法堂でも比丘たちが議論を始めた。“諸賢よ、あのように信心深く清らかな信女が、このような悲惨な死を遂げるとは、実にふさわしくないことだ”。師（仏陀）が来られて、“比丘たちよ、お前たちは今、何の議論をして集まっていたのか”と尋ねられた。“これこれの件です”と答えられると、“比丘たちよ、今世の身においては、サーマーワティーを筆頭とする女たちにとって、この死は不当なものであった。しかし、過去に成した業（カルマ）に照らせば、彼女たちが受けた報いはまさにふさわしいものである”と語り、比丘たちに“白尊（はくそん）よ、彼女たちは過去にどのような業を成したのでしょうか。それをお聞かせください”と請われて、過去の話をされた。

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต ราชเคเห นิพทฺธํ อฏฺฐ ปจฺเจกพุทฺธา ภุญฺชนฺติ. ปญฺจสตา อิตฺถิโย เต อุปฏฺฐหนฺติ. เตสุ สตฺต ปจฺเจกพุทฺธา หิมวนฺตํ คจฺฉนฺติ, เอโก นทีตีเร เอกํ ติณคหนํ อตฺถิ, ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. อเถกทิวสํ ราชา ปจฺเจกพุทฺเธสุ คเตสุ ตา อิตฺถิโย อาทาย นทิยํ อุทกกีฬํ กีฬิตุํ คโต. ตตฺถ ตา อิตฺถิโย ทิวสภาคํ อุทเก กีฬิตฺวา อุตฺตริตฺวา สีตปีฬิตา อคฺคึ วิสิพฺเพตุกามา ‘‘อมฺหากํ อคฺคิกรณฏฺฐานํ โอโลเกถา’’ติ อปราปรํ วิจรนฺติโย ตํ ติณคหนํ ทิสฺวา, ‘‘ติณราสี’’ติ สญฺญาย ตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อคฺคึ อทํสุ. ติเณสุ ฌายิตฺวา ปตนฺเตสุ ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา, ‘‘นฏฺฐามฺหา, อมฺหากํ รญฺโญ ปจฺเจกพุทฺโธ ฌายติ, ราชา ญตฺวา อมฺเห นาเสสฺสติ, สุทฑฺฒํ นํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพา ตา อิตฺถิโย อิโต จิโต จ ทารูนิ อาหริตฺวา ตสฺส อุปริ ทารุราสึ กรึสุ. มหาทารุราสิ อโหสิ. อถ นํ อาลิมฺเปตฺวา, ‘‘อิทานิ ฌายิสฺสตี’’ติ ปกฺกมึสุ. ตา ปฐมํ อสญฺเจตนิกา หุตฺวา กมฺมุนา น พชฺฌึสุ, อิทานิ ปจฺฉา สญฺเจตนาย กมฺมุนา พชฺฌึสุ. ปจฺเจกพุทฺธํ ปน อนฺโตสมาปตฺติยํ สกฏสหสฺเสหิ ทารูนิ อาหริตฺวา อาลิมฺเปนฺตาปิ อุสฺมาการมตฺตมฺปิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา โส สตฺตเม ทิวเส อุฏฺฐาย ยถาสุขํ อคมาสิ. ตา ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อตฺตภาวสเต อิมินาว นิยาเมน เคเห ฌายมาเน ฌายึสุ. อิทํ เอตาสํ ปุพฺพกมฺมนฺติ.

過去、ヴァーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた頃、王宮では常に八人の辟支仏（びゃくしぶつ）が供養を受けていた。五百人の女たちが彼らに仕えていた。そのうち七人の辟支仏はヒマラヤへ去ったが、一人は川辺の草むらの中で禅定に入って座っていた。ある日、王は辟支仏たちが去った後、女たちを連れて川に水遊びに行った。女たちは一日中水遊びをして上がったが、寒さに震え、暖をとりたいと思い、“火を焚く場所を探しましょう”と言ってあちこち探し回った。あの草むらを見つけると、“草の山だ”と思い込み、それを取り囲んで火をつけた。草が燃え尽きて崩れ落ちたとき、辟支仏の姿を見て、“大変なことになった。王様の辟支仏様を焼いてしまった。王が知れば私たちを処刑するだろう。いっそのこと、完全に焼き尽くしてしまおう”と言い、女たちは全員であちこちから薪を運び込み、辟支仏の上に積み上げた。大きな薪の山ができ、火を放って“これで今度こそ焼き尽くされるだろう”と言って立ち去った。彼女たちは最初は殺意がなかったので業（カルマ）に縛られなかったが、後から故意に薪を積んで焼こうとしたことで業に縛られることとなった。しかし、三昧（さんまい）に入っている辟支仏は、千台の荷車の薪で焼こうとしても、熱気を感じることさえなかった。そのため辟支仏は七日目に定から立ち上がり、安らかに立ち去った。女たちはその業を成したゆえに、数十万年もの間地獄で焼かれ、その業の余波によって、百の生涯にわたって、このように家が焼ける中で焼死したのである。これが、彼女たちの過去の業である。

เอวํ [Pg.144] วุตฺเต ภิกฺขู สตฺถารํ ปฏิปุจฺฉึสุ – ‘‘ขุชฺชุตฺตรา ปน, ภนฺเต, เกน กมฺเมน ขุชฺชา ชาตา, เกน กมฺเมน มหาปญฺญา, เกน กมฺเมน โสตาปตฺติผลํ อธิคตา, เกน กมฺเมน ปเรสํ เปสนการิตา ชาตา’’ติ? ภิกฺขเว, ตสฺเสว รญฺโญ พาราณสิยํ รชฺชํ กรณกาเล สฺเวว ปจฺเจกพุทฺโธ โถกํ ขุชฺชธาตุโก อโหสิ. อเถกา อุปฏฺฐายิกา อิตฺถี กมฺพลํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรณํ คเหตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺโธ เอวญฺจ เอวญฺจ วิจรตี’’ติ ขุชฺชา หุตฺวา ตสฺส วิจรณาการํ ทสฺเสสิ. ตสฺส นิสฺสนฺเทน ขุชฺชา ชาตา. เต ปน ปจฺเจกพุทฺเธ ปฐมทิวเส ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ปตฺเต คาหาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา ทาเปสิ. อุณฺหปายาสสฺส ปูเร ปตฺเต ปจฺเจกพุทฺธา ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา คณฺหนฺติ. สา อิตฺถี เต ตถา กโรนฺเต ทิสฺวา อตฺตโน สนฺตกานิ อฏฺฐ ทนฺตวลยานิ ทตฺวา, ‘‘อิธ ฐเปตฺวา คณฺหถา’’ติ อาห. เตสุ ตถา กตฺวา ตํ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ เตสํ อธิปฺปายํ ญตฺวา, ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อมฺหากํ เอเตหิ อตฺโถ. ตุมฺหากญฺเญว เอตานิ ปริจฺจตฺตานิ, คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ อาห. เต คเหตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. อชฺชตนาปิ ตานิ วลยานิ อโรคาเนว. สา ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อิทานิ ติปิฏกธรา มหาปญฺญา ชาตา. ปจฺเจกพุทฺธานํ กตอุปฏฺฐานสฺส นิสฺสนฺเทน ปน โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. อิทมสฺสา พุทฺธนฺตเร ปุพฺพกมฺมํ.

このように語られると、比丘たちは師にさらに尋ねた。“白尊（はくそん）よ、クッジッタラーはどのような業によって傴僂（せむし）となって生まれたのでしょうか。どのような業によって大いなる智慧を持ち、預流果（よるか）を得たのでしょうか。そして、どのような業によって他人の召使いとなったのでしょうか”。師は答えられた。“比丘たちよ、同じくブラマダッタ王がヴァーラーナシーを統治していた頃、ある辟支仏が少し背が曲がっていた。その時、一人の侍女が毛織の衣をまとい、金の器を持って、‘私たちの辟支仏様は、このように歩かれます’と言って、背を曲げてその辟支仏の歩き方を真似て見せた。その報いによって、彼女は傴僂となったのである。また、その辟支仏たちを最初の日に王宮に座らせ、鉢に乳粥を満たして差し上げたときのこと、熱い乳粥のために鉢が熱くなり、辟支仏たちは鉢を交互に持ち替えていた。彼女はそれを見て、自分の持ち物であった八つの象牙の腕輪を差し出し、‘これを鉢の台座にしてお受け取りください’と言った。辟支仏たちがその通りにし、彼女をじっと見つめたので、彼女はその意図を察して、‘尊者よ、私にこれらはもう必要ありません。これらをあなた方に捨て置きます（布施します）。持ってお行きください’と言った。彼らはそれを持ってナンダムーラカの洞窟へ去った。今日でもその腕輪の台座は健在である。彼女はその業の報いによって、今世で三蔵に通じた大いなる智慧を得た。また、辟支仏たちに仕えた報いによって預流果に達したのである。これが、二尊の仏陀の間の時代に彼女が成した業である”。

กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปน เอกา พาราณสิเสฏฺฐิโน ธีตา วฑฺฒมานกจฺฉายาย อาทาสํ คเหตฺวา อตฺตานํ อลงฺกโรนฺตี นิสีทิ. อถสฺสา วิสฺสาสิกา เอกา ขีณาสวา ภิกฺขุนี ตํ ทฏฺฐุํ อคมาสิ. ภิกฺขุนิโย หิ ขีณาสวาปิ สายนฺหสมเย อุปฏฺฐากกุลานิ ทฏฺฐุกามา โหนฺติ. ตสฺมึ ปน ขเณ เสฏฺฐิธีตาย สนฺติเก กาจิ เปสนการิกา นตฺถิ, สา ‘‘วนฺทามิ, อยฺเย, เอตํ ตาว เม ปสาธนเปฬกํ คเหตฺวา เทถา’’ติ อาห. เถรี จินฺเตสิ – ‘‘สจสฺสา อิมํ คณฺหิตฺวา น ทสฺสามิ, มยิ อาฆาตํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ. สเจ ปน ทสฺสามิ, ปรสฺส เปสนการิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสติ. นิรยสนฺตาปโต โข ปน ปรสฺส เปสนภาโวว เสยฺโย’’ติ. ‘‘สา อนุทยํ ปฏิจฺจ ตํ คเหตฺวา ตสฺสา อทาสิ. ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน ปเรสํ เปสนการิกา ชาตา’’ติ.

カッサパ正自覚者の時代、バラナシの長者の娘が、午後の影が伸びる頃に鏡を手に取り、自らを飾り立てて座っていた。その時、彼女と親しい一人の阿羅漢の比丘尼が、彼女を訪ねてやって来た。阿羅漢の比丘尼であっても、夕刻には世話になっている家を訪ねることを望むものである。その時、長者の娘のそばには召使いが一人もいなかった。彼女は“聖者様、拝礼いたします。まずは私のこの装身具の箱を取って渡してください”と言った。長老尼は考えた。“もし私がこの箱を取って与えなければ、彼女は私に対して恨みを抱いて地獄に堕ちるだろう。しかし、もし与えれば、彼女は他人の召使いとなって生まれることになるだろう。地獄の火に焼かれる苦しみに比べれば、他人の召使いとして仕える方がまだましである”。このように慈しみの心から、長老尼はその箱を手に取って彼女に与えた。その（阿羅漢を召使いのように使った）業の報いによって、彼女は他人の召使いとして生まれることになったのである。

อถ [Pg.145] ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เคเห อคฺคินา ฌายึสุ, มาคณฺฑิยาย ญาตกา อุปริ ปลาลคฺคึ ทตฺวา อยนงฺคเลหิ ภินฺนา, มาคณฺฑิยา ปกฺกุถิตเตเล ปกฺกา, เก นุ โข เอตฺถ ชีวนฺติ นาม, เก มตา นามา’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, เย เกจิ ปมตฺตา, เต วสฺสสตํ ชีวนฺตาปิ มตาเยว นาม. เย อปฺปมตฺตา, เต มตาปิ ชีวนฺติเยว. ตสฺมา มาคณฺฑิยา ชีวนฺตีปิ มตาเยว นาม, สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย มตาปิ ชีวนฺติเยว นาม. น หิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา มรนฺติ นามา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

その後、またある日のこと、比丘たちは法堂（説法堂）にて次のような話を始めた。“サーマーワティーを筆頭とする五百人の女性たちは宮殿で焼死した。マーガンディヤーの親族たちは上に藁を敷かれて火を放たれ、鉄の鍬で切り刻まれた。マーガンディヤー自身は煮えたぎる油で煮殺された。この出来事において、果たして誰が真に生きていると言え、誰が死んでいると言えるのだろうか”。世尊はそこへ来られ、“比丘たちよ、今、どのような話をして集まっているのか”と尋ねられた。“これこれのことでございます”と答えられると、世尊は“比丘たちよ、放逸（不注意）な人々は、たとえ百年生きようとも、死んでいるも同然である。不放逸な人々は、たとえ死んでも生きているのである。ゆえに、マーガンディヤーは生きていても死んでいるも同然であり、サーマーワティーを筆頭とする五百人の女性たちは、死んでも生きているのである。比丘たちよ、不放逸な者は決して死ぬことがないのだ”と言われ、これらの偈を唱えられた。

๒๑.

21.

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

“不放逸は不死（涅槃）への道であり、放逸は死への道である。不放逸な人々は死ぬことがなく、放逸な人々は死者の如くである”。

๒๒.

22.

‘‘เอวํ วิเสสโต ญตฺวา, อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตา;

อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, อริยานํ โคจเร รตา.

“このように（不放逸の）卓越性を知って、賢者は不放逸を楽しみ、聖者たちの境地（三十七道品など）を喜ぶ”。

๒๓.

23.

‘‘เต ฌายิโน สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา;

ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตร’’นฺติ.

“それら（賢者）は常に禅定を修め、絶えず精進し、堅固な勇猛心をもって、至高の安らぎである涅槃に到達する”。

ตตฺถ อปฺปมาโทติ ปทํ มหนฺตํ อตฺถํ ทีเปติ, มหนฺตํ อตฺถํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ. สกลมฺปิ หิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาหริตฺวา กถิยมานํ อปฺปมาทปทเมว โอตรติ. เตน วุตฺตํ –

ここで、“不放逸（アッパマーダ）”という言葉は、広大な意味を示し、広大な意味を包含して成り立っている。実に、三蔵すべてにわたる仏陀の教えを紐解けば、それは“不放逸”という一語に集約される。それゆえ、次のように説かれたのである。

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ, สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ, หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มหนฺตตฺเตน. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๔๐).

“比丘たちよ、例えば、陸上に住むあらゆる生き物の足跡が、すべて象の足跡の中に収まり、その大きさにおいて象の足跡が最高とされるように、比丘たちよ、あらゆる善き法（善法）は、不放逸を根本とし、不放逸に集約される。それら諸法の中で、不放逸こそが最高であると説かれるのである”。

โส ปเนส อตฺถโต สติยา อวิปฺปวาโส นาม. นิจฺจํ อุปฏฺฐิตาย สติยา เจตํ นามํ. อมตปทนฺติ อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อชาตตฺตา นุ ชียติ น มียติ, ตสฺมา อมตนฺติ วุจฺจติ. ปชฺชนฺติ อิมินาติ ปทํ, อมตํ [Pg.146] ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อมตสฺส ปทํ อมตปทํ, อมตสฺส อธิคมูปาโยติ วุตฺตํ โหติ, ปมาโทติ ปมชฺชนภาโว, มุฏฺฐสฺสติสงฺขาตสฺส สติยา โวสคฺคสฺเสตํ นามํ. มจฺจุโนติ มรณสฺส. ปทนฺติ อุปาโย มคฺโค. ปมตฺโต หิ ชาตึ นาติวตฺตติ, ชาโต ชียติ เจว มียติ จาติ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ นาม โหติ, มรณํ อุเปติ. อปฺปมตฺตา น มียนฺตีติ สติยา สมนฺนาคตา หิ อปฺปมตฺตา น มรนฺติ. อชรา อมรา โหนฺตีติ น สลฺลกฺเขตพฺพํ. น หิ โกจิ สตฺโต อชโร อมโร นาม อตฺถิ, ปมตฺตสฺส ปน วฏฺฏํ นาม อปริจฺฉินฺนํ, อปฺปมตฺตสฺส ปริจฺฉินฺนํ. ตสฺมา ปมตฺตา ชาติอาทีหิ อปริมุตฺตตฺตา ชีวนฺตาปิ มตาเยว นาม. อปฺปมตฺตา ปน อปฺปมาทลกฺขณํ วฑฺเฒตฺวา ขิปฺปํ มคฺคผลานิ สจฺฉิกตฺวา ทุติยตติยอตฺตภาเวสุ น นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา เต ชีวนฺตาปิ มตาปิ น มียนฺติเยว นาม. เย ปมตฺตา ยถา มตาติ เย ปน สตฺตา ปมตฺตา, เต ปมาทมรเณน มตตฺตา, ยถา หิ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉเทน มตา ทารุกฺขนฺธสทิสา อปคตวิญฺญาณา, ตเถว โหนฺติ. เตสมฺปิ หิ มตานํ วิย คหฏฺฐานํ ตาว ‘‘ทานํ ทสฺสาม, สีลํ รกฺขิสฺสาม, อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เอกจิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, ปพฺพชิตานมฺปิ ‘‘อาจริยุปชฺฌายวตฺตาทีนิ ปูเรสฺสาม, ธุตงฺคานิ สมาทิยิสฺสาม, ภาวนํ วฑฺเฒสฺสามา’’ติ น อุปฺปชฺชตีติ มเตน เต กึ นานากรณาว โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เย ปมตฺตา ยถา มตา’’ติ.

その“不放逸”の意味とは、正念（サティ）を失わないことである。常に確立された正念の別名が不放逸である。“不死への道（アマタパダ）”について、涅槃を“不死（アマタ）”と呼ぶ。涅槃は生じることがないゆえに、老いることも死ぬこともない。それゆえ“不死”と呼ばれる。“パダ”とは、それによって到達するゆえに道（手段）を意味し、“不死に到達する”という意味である。“不死への道”とは、不死（涅槃）を得るための手段である。一方、“放逸（パマーダ）”とは、注意を怠る状態、すなわち正念を失った状態（忘失）の名称である。“死（マッチュ）”とは死のことである。“パダ”とは手段あるいは道である。放逸な者は生死の輪廻を越えることができず、生まれた者は必ず老い、そして死ぬ。それゆえ、放逸は死への道であり、死に至るのである。“不放逸な者は死なない”とは、正念を備えた不放逸な者は死ぬことがないという意味である。しかし、不老不死の肉体的な生き物がいると解釈してはならない。実に、不老不死の衆生など存在しないからである。ただ、放逸な者にとっては輪廻に終わりがないが、不放逸な者にとっては輪廻は断ち切られる。それゆえ、放逸な者は生老病死から解脱できないため、生きていても死んでいるも同然である。一方、不放逸な者は不放逸（正念）の特質を増長させ、速やかに道果を悟り、再び来世に生まれることがなくなる。それゆえ、彼らは生きている時も死した後も、不生不滅の境地にある。一方、“放逸な者は死者の如し”とは、正念を失った衆生は放逸という精神的な死によって死んでいるからである。例えば、命根が絶たれて死んだ者が丸太のようになり、意識が消失しているのと同様である。実に、放逸な者も死者のように、在家の者であれば“施しを与えよう、戒を守ろう、布薩を行おう”という善なる一念も生じず、出家者であっても“師匠や和尚への義務を果たそう、頭陀行を修めよう、瞑想を修習しよう”という心が生じない。ゆえに、彼らが生きた人間であっても死者と何ら変わりがない。それゆえ“放逸な者は死者の如し”と説かれたのである。

เอวํ วิเสสโต ญตฺวาติ ปมตฺตสฺส วฏฺฏโต นิสฺสรณํ นตฺถิ, อปฺปมตฺตสฺส อตฺถีติ เอวํ วิเสสโตว ชานิตฺวา. เก ปเนตํ วิเสสํ ชานนฺตีติ? อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตาติ เย ปณฺฑิตา เมธาวิโน สปฺปญฺญา อตฺตโน อปฺปมาเท ฐตฺวา อปฺปมาทํ วฑฺเฒนฺติ, เต เอวํ วิเสสการณํ ชานนฺติ. อปฺปมาเท ปโมทนฺตีติ เต เอวํ ญตฺวา ตสฺมึ อตฺตโน อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, ปหํสิตมุขา ตุฏฺฐปหฏฺฐา โหนฺติ. อริยานํ โคจเร รตาติ เต เอวํ อปฺปมาเท ปโมทนฺตา ตํ อปฺปมาทํ วฑฺเฒตฺวา อริยานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ โคจรสงฺขาเต จตุสติปฏฺฐานาทิเภเท สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม นววิธโลกุตฺตรธมฺเม จ รตา นิรตา, อภิรตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

“このように卓越性を知って”とは、放逸な者には輪廻からの脱出はなく、不放逸な者にはそれがあるという特別な違いをはっきりと知ることを意味する。“誰がこの違いを知るのか”と言えば、智慧を持つ“不放逸における賢者たち”である。彼らは自らの不放逸に安住してそれを増長させ、その卓越した理由を知る。“不放逸を喜ぶ”とは、彼らがそのように知って、自らの不放逸の中に歓喜を見出し、晴れやかな顔で喜び、満足することである。“聖者たちの境地を喜ぶ”とは、彼らがそのように不放逸を喜び、正念を増長させて、諸仏、辟支仏、声聞といった聖者たちの境地（行処）と呼ばれる四念処をはじめとする三十七道品や、九つの出世間法（四道四果および涅槃）を心から楽しみ、喜ぶことを意味する。

เต [Pg.147] ฌายิโนติ เต อปฺปมตฺตา ปณฺฑิตา อฏฺฐสมาปตฺติสงฺขาเตน อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาเตน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จาติ ทุวิเธนปิ ฌาเนน ฌายิโน. สาตติกาติ อภินิกฺขมนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา สตตํ ปวตฺตกายิกเจตสิกวีริยา. นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมาติ ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวรูเปน วีริเยน อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา นิจฺจปฺปวตฺเตน ทฬฺหปรกฺกเมน สมนฺนาคตา. ผุสนฺตีติ เอตฺถ ทฺเว ผุสนา ญาณผุสนา จ, วิปากผุสนา จ. ตตฺถ จตฺตาโร มคฺคา ญาณผุสนา นาม, จตฺตาริ ผลานิ วิปากผุสนา นาม. เตสุ อิธ วิปากผุสนา อธิปฺเปตา. อริยผเลน นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺโต ธีรา ปณฺฑิตา ตาย วิปากผุสนาย ผุสนฺติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ. โยคกฺเขมํ อนุตฺตรนฺติ เย จตฺตาโร โยคา มหาชนํ วฏฺเฏ โอสีทาเปนฺติ, เตหิ เขมํ นิพฺภยํ สพฺเพหิ โลกิยโลกุตฺตรธมฺเมหิ เสฏฺฐตฺตา อนุตฺตรนฺติ.

“彼ら、禅定を行ずる者たちとは”とは、放逸ならぬそれら賢者たちは、八定（はちじょう）と呼ばれる所縁（しょえん）を凝視する禅定（アーランマヌーパニッジャーナ）と、毘婆舎那（ヴィパッサナー）の道・果と呼ばれる特徴を凝視する禅定（ラッカヌーパニッジャーナ）という二種の禅定によって、煩悩を焼き尽くす者たちのことである。“絶えず励む者たち”とは、出家（世を離れた時）から阿羅漢道に至るまで、絶えず身体的・精神的な精進を続ける者たちのことである。“常に堅固な勇猛心ある者たち”とは、男としての力、男としての精進、男としての勇猛心によって到達すべき悟りに、それに到達することなくして精進の手を休めることはないという、このような精進をもって、途中で退くことなく常に持続する堅固な勇猛心を備えた者たちのことである。“触れる（到達する）”という点において、ここには智慧による到達（智触）と果報による到達（報触）の二種がある。そこにおいて、四つの聖道は智触と呼ばれ、四つの聖果は報触と呼ばれる。これらの中で、ここでは報触が意図されている。聖なる果によって涅槃を現前させながら、賢者たちはその報触によって涅槃に触れ、涅槃を現前させるのである。“無上の安穏（ヨガ・クケーマ）”とは、大衆を輪廻の渦の中に沈ませる四つの軛（ヨガ）から解き放たれた、恐れのない安穏のことであり、あらゆる世間的・出世間的な法の中で最高であるために“無上”と呼ばれる。

เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流者）などに達した。その説法は大衆にとって有益なものとなった。

สามาวตีวตฺถุ ปฐมํ.

サーマーワティー王妃の物語（第一）が終了した。

๒. กุมฺภโฆสกเสฏฺฐิวตฺถุ

2. ２．長者クンバゴーサカの物語

อุฏฺฐานวโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต กุมฺภโฆสกํ อารพฺภ กเถสิ. ราชคหนครสฺมิญฺหิ ราชคหเสฏฺฐิโน เคเห อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ, ตสฺมึ อุปฺปนฺเน มกฺขิกา อาทึ กตฺวา ยาว คาวา ปฐมํ ติรจฺฉานคตา มรนฺติ, ตโต ทาสกมฺมกโร, สพฺพปจฺฉา เคหสามิกา, ตสฺมา โส โรโค สพฺพปจฺฉา เสฏฺฐิญฺจ ชายญฺจ คณฺหิ. เต โรเคน ผุฏฺฐา ปุตฺตํ สนฺติเก ฐิตํ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตํ อาหํสุ – ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กิร โรเค อุปฺปนฺเน ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา ปลายนฺตาว ชีวิตํ ลภนฺติ, ตฺวํ อมฺเห อโนโลเกตฺวา ปลายิตฺวา ชีวนฺโต ปุนาคนฺตฺวา อมฺหากํ อสุกฏฺฐาเน นาม จตฺตาลีส ธนโกฏิโย [Pg.148] นิทหิตฺวา ฐปิตา, ตา อุทฺธริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปยฺยาสี’’ติ. โส เตสํ วจนํ สุตฺวา รุทมาโน มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา มรณภยภีโต ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา ปลายิตฺวา ปพฺพตคหนํ คนฺตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ ตตฺถ วสิตฺวา มาตาปิตุวสนฏฺฐานํ ปจฺจาคญฺฉิ.

“精進する者には”というこの法話（ダンマ・デーサナー）を、師（ブッダ）は竹林精舎（ヴェーฬヴァナ）に滞在されている時、クンバゴーサカについて語られた。というのも、王舎城（ラージャガハ）において、ある長者の家に“蛇風病（疫病）”が発生したのである。それが発生すると、蝿を皮切りに牛に至るまで、まず動物たちが死んだ。その後、召使や労働者たちが死に、最後に家の主たちが死んだ。そのため、その病は最後に長者とその妻を襲った。彼らは病に侵され、そばに立っている息子を見て、涙に満ちた目で彼に言った。“息子よ、この病が発生した時は、壁を突き破って逃げる者だけが命を得ると言われている。お前は私たちのことを顧みずに逃げなさい。そして生き延びて、いつの日か再び戻ってきて、私たちが某（それがし）という場所に埋めておいた四十億の財産を掘り出し、生活を営むがよい”。彼はその言葉を聞き、泣きながら両親に礼拝し、死の恐怖ゆえに壁を突き破って逃げ出し、山奥へと行って十二年の間そこに住んだ後、両親の住んでいた場所へと戻ってきた。

อถ นํ ทหรกาเล คนฺตฺวา ปรูฬฺหเกสมสฺสุกาเล อาคตตฺตา น โกจิ สญฺชานิ. โส มาตาปิตูหิ ทินฺนสญฺญาวเสน ธนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ธนสฺส อโรคภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มํ น โกจิ สญฺชานาติ, สจาหํ ธนํ อุทฺธริตฺวา วลญฺชิสฺสามิ, ‘เอเกน ทุคฺคเตน นิธิ อุทฺธโฏ’ติ มํ คเหตฺวา วิเหเฐยฺยุํ, ยํนูนาหํ ภตึ กตฺวา ชีเวยฺย’’นฺติ. อเถกํ ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, ‘‘อตฺถิ โกจิ ภตเกน อตฺถิโก’’ติ ปุจฺฉนฺโต ภตกวีถึ ปาปุณิ. อถ นํ ภตกา ทิสฺวา, ‘‘สเจ อมฺหากํ เอกํ กมฺมํ กริสฺสสิ, ภตฺตเวตนํ เต ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ‘‘กึ กมฺมํ นามา’’ติ? ‘‘ปโพธนโจทนกมฺมํ. สเจ อุสฺสหสิ, ปาโตว อุฏฺฐาย ‘ตาตา, อุฏฺฐหถ, สกฏานิ สนฺนยฺหถ, โคเณ โยเชถ, หตฺถิอสฺสานํ ติณตฺถาย คมนเวลา; อมฺมา, ตุมฺเหปิ อุฏฺฐหถ, ยาคุํ ปจถ, ภตฺตํ ปจถา’ติ วิจริตฺวา อาโรเจหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส วสนตฺถาย เอกํ ฆรํ อทํสุ. โส เทวสิกํ ตํ กมฺมํ อกาสิ.

さて、彼が幼い頃に出て行き、髪や髭が伸び放題の状態で戻ってきたため、誰も彼であると気づかなかった。彼は両親から教えられていた目印に従って財産のある場所へ行き、財産が無事であることを確認して、こう考えた。“誰も私を知らない。もし私が財産を掘り出して使い始めたなら、‘一人の貧乏人が埋蔵金を掘り出した’と言って、私を捕らえて虐げるだろう。いっそ、雇われ仕事をして生きていこうではないか”。そこで、彼はボロボロの布をまとい、“誰か雇い人を必要としている者はいないか”と尋ねながら、雇われ労働者たちが集まる通りにたどり着いた。すると労働者たちが彼を見て、“もし我々のためにある仕事をしてくれるなら、食事の給与を与えよう”と言った。“どのような仕事ですか”と尋ねると、“（人々を）起こして励ます仕事だ。もしできるなら、朝早く起きて、‘父さんたち、起きなさい、馬車を整えなさい、牛を繋ぎなさい。象や馬の草のために出発の時間ですよ。母さんたち、あなた方も起きなさい、粥を煮なさい、飯を炊きなさい’と巡り歩いて知らせるのだ”と言った。彼は“承知しました”と承諾した。そこで、彼らは彼の住まいのために一軒の家を与えた。彼は毎日、その仕事を行った。

อถสฺส เอกทิวสํ ราชา พิมฺพิสาโร สทฺทมสฺโสสิ. โส ปน สพฺพรวญฺญู อโหสิ. ตสฺมา ‘‘มหาธนสฺส ปุริสสฺเสส สทฺโท’’ติ อาห. อถสฺส สนฺติเก ฐิตา เอกา ปริจาริกา ‘‘ราชา ยํ วา ตํ วา น กเถสฺสติ, อิทํ มยา ญาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, เอตํ ชานาหี’’ติ เอกํ ปุริสํ ปหิณิ. โส เวเคน คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา, ‘‘เอโก ภตกานํ ภติการโก กปณมนุสฺโส เอโส’’ติ อาโรเจสิ. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ ตํ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ตเถว อาห. สาปิ ปริจาริกา ตเถว จินฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ เปเสตฺวา, ‘‘กปณมนุสฺโส เอโส’’ติ วุตฺเต จินฺเตสิ – ‘‘ราชา ‘กปณมนุสฺโส เอโส’ติ วจนํ สุตฺวาปิ น สทฺทหติ, ปุนปฺปุนํ ‘มหาธนสฺส ปุริสสฺเสส สทฺโท’ติ วทติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, ยถาสภาวโต เอตํ ญาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สา ราชานํ อาห, ‘‘เทว[Pg.149], อหํ สหสฺสํ ลภมานา ธีตรํ อาทาย คนฺตฺวา เอตํ ธนํ ราชกุลํ ปเวเสสฺสามี’’ติ. ราชา ตสฺสา สหสฺสํ ทาเปสิ.

さて、ある日、ビンビサーラ王が彼の声を聞いた。王はあらゆる声の質を判別する知恵を持っていた。それゆえ、“これは大富豪の男の声だ”と言った。すると、王のそばに控えていた一人の侍女が“王様が根拠のないことをおっしゃるはずがない。私がこれを確かめるべきだ”と考え、“息子よ、行ってあれを確かめてきなさい”と言って、一人の男を遣わした。その男は急いで行って彼を見て戻り、“あれは雇われ労働者の一人で、雇われて働く貧しい男です”と報告した。王はその報告を聞いて黙っていたが、二日目も三日目もその声を聞いて、同じように言った。その侍女も同じように考え、何度も人を遣わしたが、“貧しい男です”と言われるので、こう考えた。“王様は‘貧しい男です’という報告を聞いても信じず、何度も‘これは大富豪の男の声だ’とおっしゃる。これには何か理由があるに違いない。ありのままにこれを確かめるべきだ”。彼女は王に言った。“大王様、私が千（の金）をいただけるなら、娘を連れて行き、その財産を王宮へと運び入れましょう”。王は彼女に千（の金）を与えさせた。

สา ตํ คเหตฺวา ธีตรํ เอกํ มลินธาตุกํ วตฺถํ นิวาสาเปตฺวา ตาย สทฺธึ ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา มคฺคปฏิปนฺนา วิย ภตกวีถึ คนฺตฺวา เอกํ ฆรํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺม, มยํ มคฺคปฏิปนฺนา, เอกาหทฺวีหํ อิธ วิสฺสมิตฺวา คมิสฺสามา’’ติ อาห. ‘‘อมฺม, พหูนิ ฆรมานุสกานิ, น สกฺกา อิธ วสิตุํ, เอตํ กุมฺภโฆสกสฺส เคหํ ตุจฺฉํ, ตตฺถ คจฺฉถา’’ติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา, ‘‘สามิ, มยํ มคฺคปฏิปนฺนกา, เอกาหทฺวีหํ อิธ วสิสฺสามา’’ติ วตฺวา เตน ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิตฺตาปิ, ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสมตฺตํ วสิตฺวา ปาโตว คมิสฺสามา’’ติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉิ. สา ตตฺเถว วสิตฺวา ปุนทิวเส ตสฺส อรญฺญคมนเวลาย, ‘‘สามิ, ตว นิวาปํ ทตฺวา ยาหิ, อาหารํ เต ปจิสฺสามี’’ติ วตฺวา, ‘‘อลํ, อมฺม, อหเมว ปจิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ปุนปฺปุนํ นิพนฺธิตฺวา เตน ทินฺเน คหิตมตฺตเกเยว กตฺวา อนฺตราปณโต ภาชนานิ เจว ปริสุทฺธตณฺฑุลาทีนิ จ อาหราเปตฺวา ราชกุเล ปจนนิยาเมน สุปริสุทฺธํ โอทนํ, สาธุรสานิ จ ทฺเว ตีณิ สูปพฺยญฺชนานิ ปจิตฺวา ตสฺส อรญฺญโต อาคตสฺส อทาสิ. อถ นํ ภุญฺชิตฺวา มุทุจิตฺตตํ อาปนฺนํ ญตฺวา, ‘‘สามิ, กิลนฺตมฺห, เอกาหทฺวีหํ อิเธว โหมา’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

その女官は、その（王から賜った）千金を受け取ると、娘に汚れた古い衣を身に付けさせ、彼女と共に王宮を出て、旅人のふりをして雇われ人たちが住む通り（労働者の街）へ行き、一軒の家に入って言った。“お母さん、私たちは旅の者ですが、一、二日ここで休息してから出発させてください。”すると家主は“娘さん、この家には家族が大勢いて、ここに泊めることはできません。あのクンバゴーサカの家は人が少なくて空いていますから、そこへ行きなさい”と言った。彼女はそこへ行き、“ご主人、私たちは旅人ですが、一、二日ここに泊まらせてください”と言った。彼に何度も断られたが、“ご主人、今日一日だけ泊まって、明日の朝早くに出発しますから”と言って、立ち去ろうとしなかった。彼女はそこに留まり、翌日、彼が森へ出かける時間に、“ご主人、あなたの（蓄えの）米を渡して行ってください。あなたの食事を作っておきましょう”と言った。“お母さん、結構です。自分で作って食べます”と言われたが、何度も熱心に頼み込み、彼が米を差し出すと、それを受け取って、市場から器や非常に清らかな米などを取り寄せ、王宮での調理法に従って、極めて清潔な飯と、美味な二、三種類の副菜を作り、森から戻った彼に供した。彼がそれを食べて心が和らいだのを見て、彼女は“ご主人、私たちは疲れ果てています。もう一、二日ここにいさせてください”と言った。彼は“よろしい”と承諾した。

อถสฺส สายมฺปิ ปุนทิวเสปิ มธุรภตฺตํ ปจิตฺวา อทาสิ. อถ มุทุจิตฺตตํ ตสฺส ญตฺวา ‘‘สามิ, กติปาหํ อิเธว วสิสฺสามา’’ติ. ตตฺถ วสมานา ติขิเณน สตฺเถน ตสฺส มญฺจวาณํ เหฏฺฐาอฏนิยํ ตหํ ตหํ ฉินฺทิ. มญฺโจ ตสฺมึ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเตเยว เหฏฺฐา โอลมฺพิ. โส ‘‘กสฺมา อยํ มญฺโจ เอวํ ฉิชฺชิตฺวา คโต’’ติ อาห. ‘‘สามิ, ทหรทารเก วาเรตุํ น สกฺโกมิ, เอตฺเถว สนฺนิปตนฺตี’’ติ. ‘‘อมฺม, อิทํ เม ทุกฺขํ ตุมฺเห นิสฺสาย ชาตํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ กตฺถจิ คจฺฉนฺโต ทฺวารํ ปิทหิตฺวา คจฺฉามี’’ติ. ‘‘กึ กโรมิ, ตาต, วาเรตุํ น สกฺโกมี’’ติ. สา อิมินาว นิยาเมน ทฺเว ตโย ทิวเส ฉินฺทิตฺวา เตน อุชฺฌายิตฺวา ขียิตฺวา วุจฺจมานาปิ ตเถว วตฺวา ปุน เอกํ ทฺเว รชฺชุเก ฐเปตฺวา เสเส ฉินฺทิ. ตํ ทิวสํ ตสฺมึ นิสินฺนมตฺเตเยว สพฺพํ วาณํ ภูมิยํ ปติ, สีสํ ชณฺณุเกหิ สทฺธึ เอกโต อโหสิ, โส อุฏฺฐาย, ‘‘กึ กโรมิ, อิทานิ กุหึ คมิสฺสามิ[Pg.150], นิปชฺชนมญฺจสฺสปิ ตุมฺเหหิ อสามิโก วิย กโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘ตาต, กึ กโรมิ, ปฏิวิสฺสกทารเก วาเรตุํ น สกฺโกมิ, โหตุ, มา จินฺตยิ, อิมาย นาม เวลาย กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ธีตรํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘อมฺม, ตว ภาติกสฺส นิปชฺชโนกาสํ กโรหี’’ติ อาห. สา เอกปสฺเส สยิตฺวา ‘‘อิธาคจฺฉ, สามี’’ติ อาห. อิตโรปิ นํ ‘‘คจฺฉ, ตาต, ภคินิยา สทฺธึ นิปชฺชา’’ติ วเทสิ. โส ตาย สทฺธึ เอกมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา ตํ ทิวสญฺเญว สนฺถวํ อกาสิ, กุมาริกา ปโรทิ. อถ นํ มาตา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อมฺม, โรทสี’’ติ? ‘‘อมฺม, อิทํ นาม ชาต’’นฺติ. ‘‘โหตุ, อมฺม, กึ สกฺกา กาตุํ, ตยาปิ เอกํ ภตฺตารํ อิมินาเปกํ ปาทปริจาริกํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ตํ ชามาตรํ อกาสิ. เต สมคฺควาสํ วสึสุ.

その後、彼女は夕方にも翌朝にも、美味しく調理した食事を彼に与えた。彼の心が和らいでいるのを知って、“ご主人、あと数日、ここにいさせてください”と言った。そこに滞在中、彼女は鋭い刃物で、彼の寝台の紐を枠の下のあちこちで切り刻んだ。彼が戻ってきて座るやいなや、寝台は下に沈み込んだ。彼は“なぜこの寝台はこんなふうに切れて壊れてしまったのか”と言った。“ご主人、幼い子供たちがここで集まって遊ぶのを、私は止めることができませんでした。”“お母さん、あなた方がいるせいで、私はこんな苦労をすることになりました。以前はどこかへ行くとき、いつも戸を閉めて行っていたのです。”“息子よ、どうしましょう。私には止められなかったのです。”彼女はこのやり方で二、三日の間、紐を切り続け、彼に不平や不満を言われても同じように答え、ついには一、二本の紐だけを残して残りをすべて切った。その日、彼が座ると同時に寝台のすべての紐が地面に落ち、彼の頭と膝がくっつくほど丸まってしまった。彼は立ち上がり、“どうすればいいのか。今さらどこへ行けというのか。この寝台さえも、あなた方のせいで持ち主のいない物のようになってしまった”と言った。“息子よ、どうしましょう。近所の子供たちを止めることはできません。まあ、そんなに気に病まないでください。こんな時間にどこへ行くというのですか”と言って、娘を呼び寄せ、“娘よ、お前の兄さんのために横になれる場所を空けてあげなさい”と言った。娘は片側に寄って横になり、“ご主人、こちらへ来てください”と言った。母親も彼に“息子よ、行きなさい。妹と一緒に横になりなさい”と言った。彼は彼女と同じ寝台で横になり、その日のうちに男女の仲になった。娘は泣き出した。そこで母親が“娘よ、なぜ泣いているのか”と尋ねた。“お母さん、こんなことになってしまいました。”“娘よ、仕方のないことです。あなたも頼るべき夫を得るのが相応しいですし、この人も身の回りの世話をする妻を得るのが相応しいのです”と言って、彼を婿に迎えた。彼らは睦まじく共に暮らした。

สา กติปาหจฺจเยน รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘ภตกวีถิยํ ฉณํ กโรนฺตุ. ยสฺส ปน ฆเร ฉโณ น กรียติ, ตสฺส เอตฺตโก นาม ทณฺโฑติ โฆสนํ กาเรตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ. อถ นํ สสฺสุ อาห – ‘‘ตาต, ภตกวีถิยํ ราชาณาย ฉโณ กตฺตพฺโพ ชาโต, กึ กโรมา’’ติ? ‘‘อมฺม, อหํ ภตึ กโรนฺโตปิ ชีวิตุํ น สกฺโกมิ, กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘ตาต, ฆราวาสํ วสนฺตา นาม อิณมฺปิ คณฺหนฺติ, รญฺโญ อาณา อกาตุํ น ลพฺภา. อิณโต นาม เยน เกนจิ อุปาเยน มุจฺจิตุํ สกฺกา, คจฺฉ, กุโตจิ เอกํ วา ทฺเว วา กหาปเณ อาหรา’’ติ อาห. โส อุชฺฌายนฺโต ขียนฺโต คนฺตฺวา จตฺตาลีสโกฏิธนฏฺฐานโต เอกเมว กหาปณํ อาหริ. สา ตํ กหาปณํ รญฺโญ เปเสตฺวา อตฺตโน กหาปเณน ฉณํ กตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ตเถว สาสนํ ปหิณิ. ปุน ราชา ตเถว ‘‘ฉณํ กโรนฺตุ, อกโรนฺตานํ เอตฺตโก ทณฺโฑ’’ติ อาณาเปสิ. ปุนปิ โส ตาย ตเถว วตฺวา นิปฺปีฬิยมาโน คนฺตฺวา ตโย กหาปเณ อาหริ. สา เตปิ กหาปเณ รญฺโญ เปเสตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ตเถว สาสนํ ปหิณิ – ‘‘อิทานิ ปุริเส เปเสตฺวา อิมํ ปกฺโกสาเปตู’’ติ. ราชา เปเสสิ. ปุริสา คนฺตฺวา, ‘‘กุมฺภโฆสโก นาม กตโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปริเยสนฺตา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอหิ, โภ ราชา, ตํ ปกฺโกสตี’’ติ อาหํสุ. โส ภีโต ‘‘น มํ ราชา ชานาตี’’ติอาทีนิ วตฺวา คนฺตุํ น อิจฺฉิ. อถ นํ พลกฺกาเรน หตฺถาทีสุ คเหตฺวา [Pg.151] อากฑฺฒึสุ. สา อิตฺถี เต ทิสฺวา, ‘‘อเร, ทุพฺพินีตา, ตุมฺเห มม ชามาตรํ หตฺถาทีสุ คเหตุํ อนนุจฺฉวิกา’’ติ ตชฺเชตฺวา, ‘‘เอหิ, ตาต, มา ภายิ, ราชานํ ทิสฺวา ตว หตฺถาทิคาหกานํ หตฺเถเยว ฉินฺทาเปสฺสามี’’ติ ธีตรํ อาทาย ปุรโต หุตฺวา ราชเคหํ ปตฺวา เวสํ ปริวตฺเตตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อิตรมฺปิ ปริกฑฺฒิตฺวา อานยึสุเยว.

数日後、彼女は王に伝言を送った。“雇われ人の通りで祭りを開催させてください。そして、祭りをしない家には、これこれの罰金を科すと布告させてください。”王はその通りにさせた。そこで姑（女官）がクンバゴーサカに言った。“息子よ、雇われ人の通りで王命により祭りをしなければならなくなりました。どうしましょう。”“お母さん、私は雇われ仕事をしていても食べていくのがっやっとなのに、どうして祭りができましょうか。”“息子よ、所帯を持って暮らす者は借金もするものです。王命に背くことはできません。借金なら何らかの方法で返せるでしょう。どこかへ行って一、二カハーパナを借りてきなさい。”彼は不平を漏らしながらも、四十億の財宝を隠してある場所へ行き、一カハーパナだけを持って帰った。彼女はその一カハーパナを王に届けさせ、自分の金で祭りを済ませた。数日後、彼女は再び同じように伝言を送った。王は再び“祭りをせよ、しない者にはこれだけの罰金を科す”と命じた。彼は再び彼女に促され、追い詰められて、三カハーパナを持って帰った。彼女はそれらの金も王に届け、数日後、再び同じように伝言を送った。“今こそ、役人を送ってこの者を召し出してください。”王は役人を送った。役人たちは行って“クンバゴーサカとは誰だ”と尋ねて探し回り、彼を見つけると“おい、来い。王がお前を呼んでおられる”と言った。彼は恐れをなし、“王が私のような者を知っているはずがない”などと言って、行こうとしなかった。そこで彼らは力ずくで彼の手などを掴んで引っ張っていった。あの女官はそれを見て、“これ、不作法な者たち。私の婿の手を掴むなど無礼である”と一喝した。“息子よ、来なさい。恐れることはありません。王にお会いしたら、お前の手を掴んだ者たちの手を切り落とさせてやりましょう”と言い、娘を連れて先に王宮へ行き、姿を変え、あらゆる装身具で身を飾り、しかるべき場所に立った。彼もまた引き立てられて連れて来られた。

อถ นํ วนฺทิตฺวา ฐิตํ ราชา อาห – ‘‘ตฺวํ กุมฺภโฆสโก นามา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘กึ การณา มหาธนํ วญฺเจตฺวา ขาทสี’’ติ? ‘‘กุโต เม, เทว, ธนํ ภตึ กตฺวา ชีวนฺตสฺสา’’ติ? ‘‘มา เอวํ กริ, กึ อมฺเห วญฺเจสี’’ติ? ‘‘น วญฺเจมิ, เทว, นตฺถิ เม ธน’’นฺติ. อถสฺส ราชา เต กหาปเณ ทสฺเสตฺวา, ‘‘อิเม กสฺส กหาปณา’’ติ อาห. โส สญฺชานิตฺวา, ‘‘อโห พาโลมฺหิ, กถํ นุ โข อิเม รญฺโญ หตฺถํ ปตฺตา’’ติ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต ตา ทฺเวปิ ปฏิมณฺฑิตปสาธนา คพฺภทฺวารมูเล ฐิตา ทิสฺวา, ‘‘ภาริยํ วติทํ กมฺมํ, อิมาหิ รญฺญา ปโยชิตาหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตสิ. อถ นํ ราชา ‘‘วเทหิ, โภ, กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ อาห. ‘‘นิสฺสโย เม นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘มาทิโส นิสฺสโย ภวิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘กลฺยาณํ, เทว, สเจ เม เทโว อวสฺสโย โหตี’’ติ. ‘‘โหมิ, โภ, กิตฺตกํ เต ธน’’นฺติ? ‘‘จตฺตาลีสโกฏิโย, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘สกฏานิ เทวา’’ติ? ราชา อเนกสตานิ สกฏานิ โยชาเปตฺวา ปหิณิตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ การาเปตฺวา ราชคหวาสิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘อตฺถิ กสฺสจิ อิมสฺมึ นคเร ‘‘เอตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘สกฺการํ, เทวา’’ติ วุตฺเต มหนฺเตน สกฺกาเรน ตํ เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ธีตรํ ตสฺเสว ทตฺวา เตน สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, ปสฺสถิมํ ปุริสํ, เอวรูโป ธิติมา นาม นตฺถิ, จตฺตาลีสโกฏิวิภโว โหนฺโตปิ อุปฺปิลาวิตาการํ วา อสฺมิมานมตฺตํ วา น กโรติ, กปโณ วิย ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา ภตกวีถิยํ ภตึ กตฺวา ชีวนฺโต มยา อิมินา นาม อุปาเยน ญาโต. ชานิตฺวา จ ปน ปกฺโกสาเปตฺวา สธนภาวํ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปตฺวา [Pg.152] เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐปิโต, ธีตา จสฺส มยา ทินฺนา. ภนฺเต, มยา จ เอวรูโป ธิติมา น ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ อาห.

その時、王は拝礼して立っている彼（クンバゴーサカ）に言いました。“お前がクンバゴーサカという名なのか？”“はい、陛下”“どういう理由で、莫大な財産を隠したまま、貧しい暮らしをしているのか？”“陛下、雇われ仕事をして生きている私に、どこに財産などありましょうか？”“そのようなことをするな。なぜ私を欺くのか？”“陛下、欺いてはおりません。私には財産などありません”その時、王はあのアッタ（貨幣）を見せて言いました。“これは誰の貨幣か？”彼はそれに気づき、“ああ、私は愚かであった。どうしてこれらが王の手に渡ったのだろうか”とあちこちを見渡し、あの二人の女性（王が送った母娘）が正装して宝蔵の入り口に立っているのを見て、“これは大変なことになった。彼女たちは王に遣わされたに違いない”と考えました。そこで王は彼に言いました。“おい、言いなさい。なぜこのようなことをするのか？”“陛下、私には頼るべき者がいなかったのです”“私のような者が頼りになることはできないというのか？”“陛下、もし陛下が私の守護者となってくださるなら、それは幸いなことです”“よろしい、私がなろう。お前の財産はどれほどあるのか？”“4億（40コーティ）あります、陛下”“何を用意すべきか？”“荷車を、陛下”王は何百台もの荷車を用意させて送り、その財産を運ばせて王宮の広場に積み上げ、王舎城の住民を集めて、“この町にこれほどの財産を持つ者が他にいるか？”と問い、“陛下、おりません”という答えを得ました。“では、彼をどう遇すべきか？”“陛下、栄誉を授けるべきです”と言われたので、盛大な儀礼をもって彼を長者の位に据え、自分の娘を彼に与え、彼と共に世尊のもとへ行って拝礼し、こう言いました。“世尊よ、この男をご覧ください。これほどまでに謙虚な者はおりません。4億の富がありながら、浮ついた様子も見せず、高慢になることもなく、困窮者のように襤褸をまとい、労働者の通りで雇われ仕事をして生きていたのを、私はこのような計略によって知りました。彼が富豪であることを認めさせた後、その財産を運ばせて長者の位に就け、私の娘を彼に与えました。世尊よ、私はこれほど謙虚な者を見たことがありません”

ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘เอวํ ชีวนฺตสฺส ชีวิกํ ธมฺมิกชีวิกํ นาม, มหาราช, โจริกาทิกมฺมํ ปน อิธโลเก เจว ปีเฬติ หึเสติ, ปรโลเก จ, ตโตนิทานํ สุขํ นาม นตฺถิ. ปุริสสฺส หิ ธนปาริชุญฺญกาเล กสึ วา ภตึ วา กตฺวา ชีวิกเมว ธมฺมิกชีวิกํ นาม. เอวรูปสฺส หิ วีริยสมฺปนฺนสฺส สติสมฺปนฺนสฺส กายวาจาหิ ปริสุทฺธกมฺมสฺส ปญฺญาย นิสมฺมการิโน กายาทีหิ สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิกํ ชีวนฺตสฺส สติอวิปฺปวาเส ฐิตสฺส อิสฺสริยํ วฑฺฒติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

それを聞いて世尊は仰せられました。“大王よ、そのように生きる者の生活こそが如法な生活（正しい生き方）と呼ばれます。大王よ、盗みなどの悪行は、今世においても人を苦しめ、来世においても苦しめます。それゆえ、そこには幸福というものはありません。実に、人が財産を失った時に、耕作や雇われ仕事をして生きることこそが如法な生活なのです。このように、奮起の精進を備え、念（おも）いがあり、身口の行いが清らかであり、慎重に行動し、身などを慎み、如法に生き、念（おも）いを失わずに定まった者にこそ、栄誉（権威と富）は増していくのです”と言い、この偈を唱えられました。

๒๔.

24.

‘‘อุฏฺฐานวโต สตีมโต,สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน;

สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิโน,อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒตี’’ติ.

“奮起し、念（おも）いがあり、行いが清らかで、慎重に行動し、自己を抑制し、法に従って生き、不放逸なる者には、名声が増していく”

ตตฺถ อุฏฺฐานวโตติ อุฏฺฐานวีริยวนฺตสฺส. สติมโตติ สติสมฺปนฺนสฺส. สุจิกมฺมสฺสาติ นิทฺโทเสหิ นิรปราเธหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคตสฺส. นิสมฺมการิโนติ เอวญฺเจ ภวิสฺสติ, เอวํ กริสฺสามีติ วา, อิมสฺมึ กมฺเม เอวํ กเต อิทํ นาม ภวิสฺสตีติ วา เอวํ นิทานํ สลฺลกฺเขตฺวา โรคติกิจฺฉนํ วิย สพฺพกมฺมานิ นิสาเมตฺวา อุปธาเรตฺวา กโรนฺตสฺส. สญฺญตสฺสาติ กายาทีหิ สญฺญตสฺส นิจฺฉิทฺทสฺส. ธมฺมชีวิโนติ อคาริกสฺส ตุลากูฏาทีนิ วชฺเชตฺวา กสิโครกฺขาทีหิ, อนคาริกสฺส เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนิ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส. อปฺปมตฺตสฺสาติ อวิปฺปวุตฺถสติโน. ยโสภิวฑฺฒตีติ อิสฺสริยโภคสมฺปนฺนสงฺขาโต เจว กิตฺติวณฺณภณนสงฺขาโต จ ยโส อภิวฑฺฒตีติ.

その中で、“奮起ある者”とは、奮起の精進がある者のことである。“念いある者”とは、正念を備えた者のことである。“行いが清らかな者”とは、過失のない、罪のない身の行いなどを備えた者のことである。“慎重に行動する者”とは、“こうなるだろう、こうしよう”とか、“この仕事において、こうすればこのような結果になるだろう”と原因をよく見極め、病の治療のように、すべての仕事を智慧で考察し、熟慮して行う者のことである。“抑制ある者”とは、身体などを慎み、欠点のない者のことである。“如法に生きる者”とは、在家の者であれば、偽りの秤などを避けて耕作や放牧などによって、出家の者であれば、医業や使い走りなどを避けて、正当に正しく托鉢によって命をつなぐ者のことである。“不放逸なる者”とは、念（おも）いを失わずに住む者のことである。“名声が増していく”とは、権威や富を備えること、および名声や称賛といった誉れが増大していくということである。

คาถาปริโยสาเน กุมฺภโฆสโก โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. เอวํ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

偈の終わりに、クンバゴーサカは預流果に安置された。他の多くの人々もまた、預流果などに達した。このように、多くの人々にとって有益な法話となった。

กุมฺภโฆสกเสฏฺฐิวตฺถุ ทุติยํ.

クンバゴーサカ長者の物語 第二 完。

๓. จูฬปนฺถกตฺเถรวตฺถุ

3. チューラパンタカ長老の物語

อุฏฺฐาเนนปฺปมาเทนาติ [Pg.153] อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต จูฬปนฺถกตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“奮起によって、不放逸によって”というこの法話を、世尊が竹林精舎に滞在されていた時、チューラパンタカ長老に関連して説かれた。

ราชคเห กิร ธนเสฏฺฐิกุลสฺส ธีตา วยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตูหิ สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล อติวิย รกฺขิยมานา โยพฺพนมทมตฺตตาย ปุริสโลลา หุตฺวา อตฺตโน ทาเสเนว สทฺธึ สนฺถวํ กตฺวา, ‘‘อญฺเญปิ เม อิทํ กมฺมํ ชาเนยฺยุ’’นฺติ ภีตา เอวมาห – ‘‘อมฺเหหิ อิมสฺมึ ฐาเน น สกฺกา วสิตุํ. สเจ เม มาตาปิตโร อิมํ โทสํ ชานิสฺสนฺติ, ขณฺฑาขณฺฑิกํ มํ กริสฺสนฺติ. วิเทสํ คนฺตฺวา วสิสฺสามา’’ติ. เต หตฺถสารํ คเหตฺวา อคฺคทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา, ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา อญฺเญหิ อชานนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วสิสฺสามา’’ติ อุโภปิ อคมํสุ. เตสํ เอกสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ สํวาสมนฺวาย ตสฺสา กุจฺฉิสฺมึ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. สา คพฺภปริปากํ อาคมฺม เตน สทฺธึ มนฺเตสิ, ‘‘คพฺโภ เม ปริปากํ คโต, ญาติพนฺธุวิรหิเต ฐาเน คพฺภวุฏฺฐานํ นาม อุภินฺนมฺปิ อมฺหากํ ทุกฺขาวหํ, กุลเคหเมว คจฺฉามา’’ติ. โส ‘‘สจาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ชีวิตํ เม นตฺถี’’ติ ภเยน ‘‘อชฺช คจฺฉาม, สฺเว คจฺฉามา’’ติ ทิวเส อติกฺกาเมสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พาโล อตฺตโน โทสมหนฺตตาย คนฺตุํ น อุสฺสหติ, มาตาปิตโร นาม เอกนฺตหิตาว, อยํ คจฺฉตุ วา, มา วา, อหํ คมิสฺสามี’’ติ. สา ตสฺมึ เคหา นิกฺขนฺเต เคหปริกฺขารํ ปฏิสาเมตฺวา อตฺตโน กุลฆรํ คตภาวํ อนนฺตรเคหวาสีนํ อาโรเจตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

伝聞によれば、王舎城において、富裕な長者の娘が年頃になった時、父母によって七層の楼閣の最上階で厳重に守られていたが、若さの慢心ゆえに男への思慕を抱き、自分の召使いと通じてしまった。“他人が私のこの過ちを知るだろう”と恐れ、彼女はこう言った。“私たちはこの場所に住み続けることはできません。もし私の両親がこの過失を知れば、私を八つ裂きにするでしょう。他国へ行って住みましょう”彼らは手近な財産を手に取り、正門から出て、“どこでもいいから、他人に知られない場所へ行って住もう”と二人で行った。彼らがある場所に住んでいるうちに、その交わりによって彼女の胎内に子が宿った。彼女は出産の時期が近づいたため、夫に相談した。“私の胎内の子が熟しました。親族のいない場所での出産は、私たち二人にとって苦痛をもたらします。実家へ帰りましょう”彼は、“もし私がそこへ行けば、私の命はないだろう”と恐れ、“今日行こう、明日行こう”と言って日々を過ごした。彼女は考えた。“この愚か者は、自分の過ちの大きさゆえに行く勇気がないのだ。両親というものは、ひたすら子の利益を願うものだ。彼が行こうが行くまいが、私は行こう”彼女は夫が家を留守にした隙に、家財を整理し、実家へ帰ることを近隣の住人に告げて、道へと出発した。

โสปิ ฆรํ อาคนฺตฺวา ตํ อทิสฺวา ปฏิวิสฺสเก ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘สา กุลฆรํ คตา’’ติ สุตฺวา เวเคน อนุพนฺธิตฺวา อนฺตรามคฺเค สมฺปาปุณิ. ตสฺสาปิ ตตฺเถว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. โส ‘‘กึ อิทํ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สามิ, เม เอโก ปุตฺโต ชาโต’’ติ. ‘‘อิทานิ กึ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘ยสฺสตฺถาย มยํ กุลฆรํ คจฺเฉยฺยาม, ตํ กมฺมํ อนฺตรามคฺเคว นิปฺผนฺนํ, ตตฺถ คนฺตฺวา กึ กริสฺสาม, นิวตฺติสฺสามา’’ติ ทฺเวปิ เอกจิตฺตา หุตฺวา นิวตฺตึสุ. ตสฺส จ ทารกสฺส ปนฺเถ ชาตตฺตา ปนฺถโกติ นามํ กรึสุ. ตสฺสา นจิรสฺเสว อปโรปิ คพฺโภ ปติฏฺฐหิ. สพฺพํ [Pg.154] ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. ตสฺสปิ ทารกสฺส ปนฺเถ ชาตตฺตา ปฐมชาตสฺส มหาปนฺถโกติ นามํ กตฺวา อิตรสฺส จูฬปนฺถโกติ นามํ กรึสุ. เต ทฺเวปิ ทารเก คเหตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา. เตสํ ตตฺถ วสนฺตานํ มหาปนฺถกทารโก อญฺเญ ทารเก ‘‘จูฬปิตา มหาปิตาติ, อยฺยโก อยฺยิกา’’ติ จ วทนฺเต สุตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, อญฺเญ ทารกา ‘อยฺยโก อยฺยิกา’ติปิ, ‘มหาปิตา จูฬปิตา’ติปิ วทนฺติ, กจฺจิ อมฺหากญฺเญว ญาตกา นตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, ตาต, อมฺหากํ เอตฺถ ญาตกา นตฺถิ. ราชคหนคเร ปน โว ธนเสฏฺฐิ นาม อยฺยโก, ตตฺถ อมฺหากํ พหู ญาตกา’’ติ. ‘‘กสฺมา ตตฺถ น คจฺฉถ, อมฺมา’’ติ? สา อตฺตโน อคมนการณํ ปุตฺตสฺส อกเถตฺวา ปุตฺเตสุ ปุนปฺปุนํ กเถนฺเตสุ สามิกํ อาห – ‘‘อิเม ทารกา มํ อติวิย กิลเมนฺติ, กึ โน มาตาปิตโร ทิสฺวา มํสํ ขาทิสฺสนฺติ, เอหิ, ทารกานํ อยฺยกกุลํ ทสฺเสสฺสามา’’ติ? ‘‘อหํ สมฺมุขา ภวิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, เต ปน นยิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ เยน เกนจิ อุปาเยน ทารกานํ อยฺยกกุลเมว ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ. ทฺเวปิ ชนา ทารเก อาทาย อนุปุพฺเพน ราชคหํ ปตฺวา นครทฺวาเร เอกิสฺสา สาลาย ปวิสิตฺวา ทารกมาตา ทฺเว ทารเก คเหตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรจาเปสิ. เต ตํ สาสนํ สุตฺวา, ‘‘สํสาเร วิจรนฺตานํ น ปุตฺโต น ธีตา ภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ, เต อมฺหากํ มหาปราธิกา, น สกฺกา เตหิ อมฺหากํ จกฺขุปเถ ฐาตุํ, เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ทฺเวปิ ชนา ผาสุกฏฺฐานํ คนฺตฺวา ชีวนฺตุ, ทารเก ปน อิธ เปเสนฺตู’’ติ ธนํ ทตฺวา ทูตํ ปาเหสุํ.

その夫も家に戻り、彼女（長者の娘）の姿が見えないので近所の人々に尋ね、“彼女は実家に帰った”と聞いて、急いで追いかけ、道中で追いついた。彼女もまた、まさにその道中で出産した。夫は“おまえ、これはどうしたことか”と尋ねた。彼女は“旦那様、男の子が一人生まれました”と言った。夫が“さて、これからどうしようか”と問うと、彼女は“私たちが実家へ行こうとした目的が道中で果たされました。実家へ行って何をしましょうか。戻りましょう”と言い、二人は意見を同じくして引き返した。その子は道（パンタ）で生まれたため、“パンタカ”と名付けられた。それから間もなく、彼女は再び身ごもった。（詳細はすべて前と同じように詳しく語られるべきである。）その子も道中で生まれたため、先に生まれた子を“マハー・パンタカ”、もう一方を“チューラ・パンタカ”と名付けた。二人は二人の子供を連れて自分たちの住まいへ戻った。そこで暮らすうちに、マハー・パンタカ少年は、他の子供たちが“叔父さん、伯父さん”あるいは“おじいさん、おばあさん”と呼んでいるのを聞いて、母に尋ねた。“お母さん、他の子たちは‘おじいさん、おばあさん’とか‘伯父さん、叔父さん’と言っていますが、私たちには親戚はいないのですか”。“ああ、息子よ、ここには親戚はいないのだよ。しかし、ラージャガハの街にはダナ・セーッティという名のおじいさんがいて、そこには私たちの親戚がたくさんいるのだよ”。“お母さん、なぜそこへ行かないのですか”。彼女は自分が行けない理由を息子に語らなかったが、息子たちが何度も言うので、夫に相談した。“この子たちが私をひどく困らせます。私たちの両親は、私たちを見て肉を食らう（ひどい仕打ちをする）でしょうか。さあ、子供たちに祖父母の家を見せてあげましょう”。“私は顔を合わせることはできないが、彼らを送り届けることはしよう”。“分かりました、どんな方法であれ、子供たちに祖父母の家を見せてやるべきです”。二人は子供たちを連れて順次ラージャガハに到着し、市門のそばのある休憩所に入った。母は二人の子供を連れて、自分が戻ったことを両親に知らせた。両親はその知らせを聞いて、“輪廻を彷徨う者にとって、かつて息子や娘でなかった者など存在しない。しかし、彼らは私たちに大きな罪を犯した。彼らを私たちの目の前に立たせることはできない。これだけの財産を与えるから、二人はどこか安心できる場所へ行って暮らしなさい。しかし、子供たちはこちら（私たちの家）へ送りなさい”と言って、財産を渡して使いを送った。

เตหิ เปสิตํ ธนํ คเหตฺวา ทารเก อาคตทูตานญฺเญว หตฺเถ ทตฺวา ปหิณึสุ. ทารกา อยฺยกกุเล วฑฺฒนฺติ. เตสุ จูฬปนฺถโก อติทหโร, มหาปนฺถโก ปน อยฺยเกน สทฺธึ ทสพลสฺส ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉติ. ตสฺส นิจฺจํ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิ. โส อยฺยกํ อาห – ‘‘สเจ มํ อนุชาเนยฺยาถ, อหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ‘‘กึ วเทสิ, ตาต, สกลสฺส โลกสฺสปิ เม ปพฺพชฺชาโต ตว ปพฺพชฺชา ภทฺทิกา. สเจ สกฺโกสิ ปพฺพชาหี’’ติ. ตํ [Pg.155] สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘กึ, คหปติ, ทารโก เต ลทฺโธ’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภนฺเต, อยํ เม นตฺตา ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิตุกาโม’’ติ อาห. สตฺถา อญฺญตรํ ปิณฺฑปาตจาริกํ ภิกฺขุํ ‘‘อิมํ ทารกํ ปพฺพาเชหี’’ติ อาณาเปสิ. เถโร ตสฺส ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส พหุํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปริปุณฺณวสฺโส อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมฏฺฐานํ กโรนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส ฌานสุเขน ผลสุเขน วีตินาเมนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘สกฺกา นุ โข อิทํ สุขํ จูฬปนฺถกสฺส ทาตุ’’นฺติ! ตโต อยฺยกเสฏฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘มหาเสฏฺฐิ, สเจ อนุชาเนยฺยาถ, อหํ จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชยฺย’’นฺติ. ‘‘ปพฺพาเชถ, ภนฺเต’’ติ. เสฏฺฐิ กิร สาสเน จ สุปฺปสนฺโน, ‘‘กตรธีตาย โว เอเต ปุตฺตา’’ติ ปุจฺฉิยมาโน จ ‘‘ปลาตธีตายา’’ติ วตฺตุํ ลชฺชติ, ตสฺมา สุเขเนว เตสํ ปพฺพชฺชํ อนุชานิ. เถโร จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชตฺวา สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. โส ปพฺพชิตฺวาว ทนฺโธ อโหสิ.

二人は送られた財産を受け取り、子供たちをやって来た使いの者に託して送り出した。子供たちは祖父の家で成長した。そのうち、チューラ・パンタカはまだ非常に幼かったが、マハー・パンタカは祖父と共に十力尊（仏陀）の法話を聞きに行った。常に仏の御許に通ううちに、彼の心は出家へと傾いた。彼は祖父に言った。“もしお許しいただけるなら、私は出家したいと思います”。“息子よ、何を言うのか。全世界の人の出家よりも、私にとってはおまえの出家こそ喜ばしいことだ。できるなら出家しなさい”。祖父は彼を仏の御許へ連れて行き、仏が“長者よ、この少年をどこで得たのか”と問われると、“世尊よ、これは私の孫です。あなたの御許で出家を望んでおります”と答えた。世尊はある托鉢修行の比丘に“この少年を出家させよ”と命じられた。長老は彼に“皮膚を第五とする瞑想（タチャ・パンチャカ・カンマッターナ）”を教えて出家させた。彼は多くの仏説を学び、年齢が満ちて具足戒を受け、如理作意をもって瞑想に励み、阿羅漢果を成し遂げた。彼は禅定の楽と果の楽のうちに日々を過ごしながら、“この喜びを、チューラ・パンタカにも与えられないだろうか”と考えた。そこで祖父の長者のもとへ行き、“大長者よ、もしお許しいただけるなら、私はチューラ・パンタカを出家させたいと思います”と言った。“長老よ、ぜひ出家させてください”。長者は教えに対して非常に信心深く、また“これらはどの娘の息子か”と問われたときに“逃げ出した娘の息子です”と答えるのを恥じていたため、容易に彼らの出家を許したのである。長老はチューラ・パンタカを出家させ、戒律に安住させた。しかし、彼は出家したものの、非常に物覚えが悪かった。

‘‘ปทฺมํ ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ,ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ;

องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ,ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๓;

อ. นิ. ๕.๑๙๕) –

“朝に開く赤蓮（コカナダ）の花が、香りを失わず、芳しく咲き誇るように、天空に輝き、熱を放つ太陽のごとく、光り輝くアンギーラサ（釈尊）を仰ぎ見よ。”

อิมํ เอกํ คาถํ จตูหิ มาเสหิ อุคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขิ. โส กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา ปญฺญวา หุตฺวา อญฺญตรสฺส ทนฺธภิกฺขุโน อุทฺเทสคฺคหณกาเล ปริหาสเกฬึ อกาสิ. โส ภิกฺขุ เตน ปริหาเสน ลชฺชิโต เนว อุทฺเทสํ คณฺหิ, น สชฺฌายมกาสิ. เตน กมฺเมน อยํ ปพฺพชิตฺวาว ทนฺโธ ชาโต, คหิตคหิตํ ปทํ อุปรูปริปทํ คณฺหนฺตสฺส นสฺสติ. ตสฺส อิมเมว คาถํ อุคฺคเหตุํ วายมนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา. อถ นํ มหาปนฺถโก, ‘‘จูฬปนฺถก, ตฺวํ อิมสฺมึ สาสเน อภพฺโพ, จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถมฺปิ คณฺหิตุํ น สกฺโกสิ, ปพฺพชิตกิจฺจํ ปน กถํ มตฺถกํ ปาเปสฺสสิ, นิกฺขม อิโต’’ติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิ. จูฬปนฺถโก พุทฺธสาสเน สิเนเหน คิหิภาวํ น ปตฺเถติ.

彼は、この一首の偈を四ヶ月かかっても覚えることができなかった。伝えられるところでは、彼はカッサパ正自覚者の時代に出家して智慧のある比丘であったが、ある物覚えの悪い比丘が経典を学んでいるときに、嘲笑してからかったことがあった。その比丘はその嘲笑によって恥じ入り、学ぶことも唱えることもやめてしまった。その業（カルマ）によって、彼は今生で出家しても非常に物覚えが悪くなってしまったのである。学んでも学んでも、次の句を覚えようとすると前の句を忘れてしまうのであった。彼がこの偈一首を覚えようと努力しているうちに四ヶ月が過ぎた。そこでマハー・パンタカは、“チューラ・パンタカよ、おまえはこの教団にはふさわしくない。四ヶ月で一首の偈さえ覚えられないのに、どうして比丘の務めを完遂できようか。ここから出て行きなさい”と言って、精舎から追い出した。しかしチューラ・パンタカは、仏の教えを愛していたため、還俗することは望まなかった。

ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปนฺถโก ภตฺตุทฺเทสโก อโหสิ. ชีวโก โกมารภจฺโจ พหุํ มาลาคนฺธวิเลปนํ อาทาย อตฺตโน อมฺพวนํ [Pg.156] คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อุฏฺฐายาสนา ทสพลํ วนฺทิตฺวา มหาปนฺถกํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘กิตฺตกา, ภนฺเต, สตฺถุ สนฺติเก ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานี’’ติ. ‘‘สฺเว, ภนฺเต, พุทฺธปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย อมฺหากํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ‘‘อุปาสก, จูฬปนฺถโก นาม ภิกฺขุ ทนฺโธ อวิรุฬฺหิธมฺโม, ตํ ฐเปตฺวา เสสานํ นิมนฺตนํ สมฺปฏิจฺฉามี’’ติ เถโร อาห. ตํ สุตฺวา จูฬปนฺถโก จินฺเตสิ – ‘‘เถโร เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ นิมนฺตนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต มํ พาหิรํ กตฺวา สมฺปฏิจฺฉติ, นิสฺสํสยํ มยฺหํ ภาติกสฺส มยิ จิตฺตํ ภินฺนํ ภวิสฺสติ, กึ ทานิ มยฺหํ อิมินา สาสเนน, คิหี หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺโต ชีวิสฺสามี’’ติ? โส ปุนทิวเส ปาโตว วิพฺภมิตุํ ปายาสิ.

その時、マハーパンタカ（大路尊者）が食配係（バットゥッデーサカ）を務めていました。アバヤ王子の養子であるジーヴァカは、多くの花や香、塗香を持って自らのマンゴー園へ行き、世尊を供養して法を聴いた後、座から立ち上がって十力尊（仏）を礼拝し、マハーパンタカに近づいて尋ねました。“大徳よ、世尊のお側には比丘が何名おられますか”。“五百人ほどです”。“大徳よ、明日、仏を先頭とする五百人の比丘方を連れて、私たちの家で供養を受けてください”。長老は言いました。“優婆塞よ、チューラパンタカ（小路尊者）という比丘は知恵が鈍く、法の成長がありません。彼を除いて、残りの者たちの招待を受け入れましょう”。それを聞いてチューラパンタカは考えました。“長老はこれほど多くの比丘の招待を受けながら、私を除外して受け入れられた。間違いなく、兄は私に愛想を尽かしたのだ。今さらこの仏の教えに、私にとって何の意味があるだろうか。俗人となり、布施などの功徳を積みながら生きていこう”。彼は翌日の早朝、還俗するために寺を出ました。

สตฺถา ปจฺจูสกาเลเยว โลกํ โวโลเกนฺโต อิมํ การณํ ทิสฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา จูฬปนฺถกสฺส คมนมคฺเค ทฺวารโกฏฺฐเก จงฺกมนฺโต อฏฺฐาสิ. จูฬปนฺถโก คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘กุหึ ปน ตฺวํ, จูฬปนฺถก, อิมาย เวลาย คจฺฉสี’’ติ อาห. ‘‘ภาตา มํ, ภนฺเต, นิกฺกฑฺฒติ, เตนาหํ วิพฺภมิตุํ คจฺฉามี’’ติ. ‘‘จูฬปนฺถก, ตว ปพฺพชฺชา นาม มม สนฺตกา, ภาตรา นิกฺกฑฺฒิโต กสฺมา มม สนฺติกํ นาคญฺฉิ, เอหิ, กึ เต คิหิภาเวน, มม สนฺติเก ภวิสฺสสี’’ติ จกฺกงฺกิตตเลน ปาณินา ตํ สิรสิ ปรามสิตฺวา อาทาย คนฺตฺวา คนฺธกุฏิปฺปมุเข นิสีทาเปตฺวา, ‘‘จูฬปนฺถก, ปุรตฺถาภิมุโข หุตฺวา อิมํ ปิโลติกํ ‘รโชหรณํ รโชหรณ’นฺติ ปริมชฺชนฺโต อิเธว โหหี’’ติ อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกํ ทตฺวา กาเล อาโรจิเต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ชีวกสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. จูฬปนฺถโกปิ สูริยํ โอโลเกนฺโต ตํ ปิโลติกํ ‘‘รโชหรณํ รโชหรณ’’นฺติ ปริมชฺชนฺโต นิสีทิ. ตสฺส ตํ ปิโลติกขณฺฑํ ปริมชฺชนฺตสฺส กิลิฏฺฐํ อโหสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ปิโลติกขณฺฑํ อติวิย ปริสุทฺธํ, อิมํ ปน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปุริมปกตึ วิชหิตฺวา เอวํ กิลิฏฺฐํ ชาตํ, อนิจฺจา วต สงฺขารา’’ติ ขยวยํ ปฏฺฐเปนฺโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒสิ. สตฺถา ‘‘จูฬปนฺถกสฺส จิตฺตํ วิปสฺสนํ อารุฬฺห’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘จูฬปนฺถก, ตฺวํ ปิโลติกขณฺฑเมว สํกิลิฏฺฐํ ‘รชํ รช’นฺติ มา สญฺญํ กริ, อพฺภนฺตเร ปน เต ราครชาทโย อตฺถิ, เต หราหี’’ติ [Pg.157] วตฺวา โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุรโต นิสินฺโน วิย ปญฺญายมานรูโป หุตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

世尊は暁の時に世の中を観察され、この出来事をご覧になって、先んじて行かれ、チューラパンタカの行く道の門楼のところで経行しながら待っておられました。チューラパンタカは歩いていく途中で世尊を拝見し、近づいて礼拝して立ちました。そこで世尊は彼に“チューラパンタカよ、このような朝早くにどこへ行くのか”と言われました。“大徳よ、兄のマハーパンタカが私を寺から追い出しました。ですから、還俗するために行くのです”。“チューラパンタカよ、お前の出家というものは私のもとにある。兄に追い出されたからといって、なぜ私のところへ来なかったのか。さあ、来なさい。俗人の身となって何になろうか。私のそばにいなさい”。世尊は千輪相のある手のひらで彼の頭をなで、彼を連れて行って香室（ガンタクティー）の前に座らせられました。“チューラパンタカよ、東を向いて座り、この布を‘塵を除く、塵を除く（ラジョーハラナン）’と唱えながら擦り、ここにいなさい”。神通力によって作り出された清浄な布を与え、食事の時が告げられると、比丘衆に囲まれてジーヴァカの家へ行き、用意された座に座られました。チューラパンタカも太陽を見ながら、その布を“塵を除く、塵を除く”と擦りながら座っていました。彼が擦っているうちに、その布の切れ端は汚れました。そこで彼は考えました。“この布の切れ端は非常に清浄であった。しかし、この身体によって元の状態を失い、このように汚れてしまった。まさに諸行は無常である”。彼は消滅の相を観察し、観（ヴィパッサナー）を深めました。世尊は“チューラパンタカの心が観に達した”と知られ、“チューラパンタカよ、布が汚れたことだけを‘塵’だと思ってはならない。お前の内側には貪欲などの煩悩の塵がある。それらを除きなさい”と言われ、光明を放ち、目の前に座っておられるかのように姿を現して、以下の偈を唱えられました。

‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,ราคสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชฺชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน.

“貪欲こそが塵（ラジャ）であり、土埃（レーヌ）のことではない。貪欲こそがこの‘塵’という言葉の名称である。比丘たちはこの塵を捨て去って、塵なき御方（仏）の教えの中に住んでいる。”

‘‘โทโส รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,โทสสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน.

“怒りこそが塵（ラジャ）であり、土埃（レーヌ）のことではない。怒りこそがこの‘塵’という言葉の名称である。比丘たちはこの塵を捨て去って、塵なき御方（仏）の教えの中に住んでいる。”

‘‘โมโห รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,โมหสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน’’ติ. (มหานิ. ๒๐๙);

“愚痴こそが塵（ラジャ）であり、土埃（レーヌ）のことではない。愚痴こそがこの‘塵’という言葉の名称である。比丘たちはこの塵を捨て去って、塵なき御方（仏）の教えの中に住んでいる。”

คาถาปริโยสาเน จูฬปนฺถโก สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สห ปฏิสมฺภิทาหิเยวสฺส ตีณิ ปิฏกานิ อาคมึสุ.

偈が終わると同時に、チューラパンタカは四無礙解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に到達しました。無礙解とともに、彼には三蔵の教えがすべて備わりました。

โส กิร ปุพฺเพ ราชา หุตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต นลาฏโต เสเท มุจฺจนฺเต ปริสุทฺเธน สาฏเกน นลาฏนฺตํ ปุญฺฉิ, สาฏโก กิลิฏฺโฐ อโหสิ. โส ‘‘อิมํ สรีรํ นิสฺสาย เอวรูโป ปริสุทฺโธ สาฏโก ปกตึ ชหิตฺวา กิลิฏฺโฐ ชาโต, อนิจฺจา วต สงฺขารา’’ติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. เต การเณนสฺส รโชหรณเมว ปจฺจโย ชาโต.

伝え聞くところによれば、彼はかつて王であった時、街を巡行して額から汗が流れた際、清浄な布で額を拭いましたが、その布が汚れました。彼は“この身体によって、これほど清浄な布が元の状態を失い、汚れてしまった。まさに諸行は無常である”と無常の想を得たことがありました。その縁によって、彼にとって“塵を除く布”の修行（ラジョーハラナ・カンマッターナ）そのものが、悟りのための強力な助縁となったのです。

ชีวโกปิ โข โกมารภจฺโจ ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิ. สตฺถา ‘‘นนุ, ชีวก, วิหาเร ภิกฺขู อตฺถี’’ติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. มหาปนฺถโก ‘‘นนุ, ภนฺเต, วิหาเร ภิกฺขู นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘อตฺถิ, ชีวกา’’ติ อาห. ชีวโก ‘‘เตน หิ ภเณ คจฺฉ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา ตฺวญฺเญว ชานาหี’’ติ ปุริสํ เปเสสิ. ตสฺมึ ขเณ จูฬปนฺถโก ‘‘มยฺหํ ภาติโก ‘วิหาเร ภิกฺขู นตฺถี’ติ ภณติ[Pg.158], วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมสฺส ปกาเสสฺสามี’’ติ สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูนญฺเญว ปูเรสิ. เอกจฺเจ ภิกฺขู จีวรกมฺมํ กโรนฺติ, เอกจฺเจ รชนกมฺมํ กโรนฺติ, เอกจฺเจ สชฺฌายํ กโรนฺติ. เอวํ อญฺญมญฺญอสทิสํ ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิ. โส ปุริโส วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา, ‘‘อยฺย, สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูหิ ปริปุณฺณ’’นฺติ ชีวกสฺส อาโรเจสิ. เถโรปิ โข ตตฺเถว –

ジーヴァカもまた、十力尊（仏）に施水（ダッキノーダカ）を捧げようとしました。世尊は“ジーヴァカよ、寺院にまだ比丘がいるのではないか”と言って、手で鉢を覆われました。マハーパンタカは“大徳よ、寺院にはもう比丘はおりません”と言いましたが、世尊は“ジーヴァカよ、まだいる”と言われました。ジーヴァカは“それならば、誰か行って、寺院に比丘がいるのかいないのかを確かめてきなさい”と男を遣わしました。その時、チューラパンタカは“兄は‘寺院に比丘はいない’と言っている。寺院に比丘がいることを彼に示そう”と考え、マンゴー園全体を比丘たちで満たしました。ある比丘たちは衣を作る作業をし、ある者たちは染色の作業をし、ある者たちは読誦をしていました。このように互いに異なる姿の千人の比丘を神通で作り出しました。その男は寺院に多くの比丘がいるのを見て戻り、“ご主人様、マンゴー園全体が比丘たちでいっぱいです”とジーヴァカに報告しました。長老もまたその場所で――

‘‘สหสฺสกฺขตฺตุมตฺตานํ, นิมฺมินิตฺวาน ปนฺถโก;

นิสีทมฺพวเน รมฺเม, ยาว กาลปฺปเวทนา’’ติ.

“パンタカは自らの姿を千倍に作り出し、食事の時が告げられるまで、麗しいマンゴー園に座っていた。”

อถ สตฺถา ตํ ปุริสํ อาห – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา ‘สตฺถา จูฬปนฺถกํ นาม ปกฺโกสตี’ติ วเทหี’’ติ. เตน คนฺตฺวา ตถา วุตฺเต, ‘‘อหํ จูฬปนฺถโก, อหํ จูฬปนฺถโก’’ติ มุขสหสฺสํ อุฏฺฐหิ. โส ปุริโส ปุน คนฺตฺวา, ‘‘สพฺเพปิ กิร, ภนฺเต, จูฬปนฺถกาเยว นามา’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา โย ‘อหํ จูฬปนฺถโก’ติ ปฐมํ วทติ, ตํ หตฺเถ คณฺห, อวเสสา อนฺตรธายิสฺสนฺตี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ตาวเทว สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู อนฺตรธายึสุ. เถโรปิ เตน ปุริเสน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ชีวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘ชีวก, จูฬปนฺถกสฺส ปตฺตํ คณฺหาหิ, อยํ เต อนุโมทนํ กริสฺสตี’’ติ. ชีวโก ตถา อกาสิ. เถโร สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย ตีหิ ปิฏเกหิ สงฺโขเภตฺวา อนุโมทนมกาสิ. สตฺถา อุฏฺฐายาสนา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขูหิ วตฺเต ทสฺสิเต คนฺธกุฏิปฺปมุเข ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุคโตวาทํ ทตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา สุรภิคนฺธวาสิตํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ อุปคโต. อถ สายนฺหสมเย ภิกฺขู อิโต จิโต จ สโมสริตฺวา รตฺตกมฺพลสาณิยา ปริกฺขิตฺตา วิย นิสีทิตฺวา สตฺถุ คุณกถํ อารภึสุ, ‘‘อาวุโส, มหาปนฺถโก จูฬปนฺถกสฺส อชฺฌาสยํ อชานนฺโต จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถํ อุคฺคณฺหาเปตุํ น สกฺโกติ, ‘ทนฺโธ อย’นฺติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อตฺตโน อนุตฺตรธมฺมราชตาย เอกสฺมึเยวสฺส อนฺตรภตฺเต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ อทาสิ, ตีณิ ปิฏกานิ สห ปฏิสมฺภิทาหิเยว อาคตานิ, อโห พุทฺธานํ พลํ นาม มหนฺต’’นฺติ.

そのとき、世尊はその者に“精舎へ行って、‘師がチューラパンタカという名の者を呼んでいる’と言いなさい”と仰せになった。彼が行ってその通りに言うと、“私がチューラパンタカだ、私がチューラパンタカだ”という千の口が沸き起こった。その男は再び戻って、“尊師よ、どうやら皆がチューラパンタカという名のようです”と言った。“それならば、行って、最初に‘私がチューラパンタカだ’と言う者の手を掴みなさい。残りは消え去るであろう”。彼はその通りにした。すると即座に、千人ほどの比丘たちが消え去った。長老もまた、その男と共に（ジーヴァカの家へ）赴いた。世尊は食事の終わりにジーヴァカを呼び、“ジーヴァカよ、チューラパンタカの鉢を受け取りなさい。彼があなたに随喜の説法（アヌモーダナ）をするであろう”と仰せになった。ジーヴァカはその通りにした。長老は、若い獅子のように、三蔵を揺るがすようにして獅子吼し、随喜の説法を行った。世尊は座から立ち、比丘僧伽に囲まれて精舎に戻られた。比丘たちが義務を果たした後、香室（ガンダクティ）の前に立ち、比丘僧伽に正覚者の教誡を与え、業処（カンマッターナ）を説いて比丘僧伽を送り出した後、芳香の漂う香室に入り、右脇を下にして獅子臥につかれた。その後、夕刻に比丘たちが至るところから集まり、赤い毛織の幕に囲まれたかのように座って、師の功徳について語り始めた。“友よ、マハーパンタカはチューラパンタカの性質を知らず、四ヶ月かけても一偈さえ覚えさせることができず、‘この者は愚鈍である’として精舎から追い出した。しかし、正等覚者は、自らの無上の法王としての力のゆえに、一回の食事の合間に、四無碍解と共に阿羅漢果を授けられた。三蔵は無碍解と共に（彼の口から）現れた。ああ、諸仏の力とは実に偉大なものである”。

อถ [Pg.159] ภควา ธมฺมสภายํ อิมํ กถาปวตฺตึ ญตฺวา, ‘‘อชฺช มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ พุทฺธเสยฺยาย อุฏฺฐาย สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตํ วิย กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพลสทิสํ สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม มตฺตวรวารณสีหวิชมฺภิตวิลาเสน อนนฺตาย พุทฺธลีฬาย ธมฺมสภํ คนฺตฺวา อลงฺกตมณฺฑลมาฬมชฺเฌ สุปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนํ อภิรุยฺห ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต อณฺณวกุจฺฉึ โขภยมาโน ยุคนฺธรมตฺถเก พาลสูริโย วิย อาสนมชฺเฌ นิสีทิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปน อาคตมตฺเต ภิกฺขุสงฺโฆ กถํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. สตฺถา มุทุเกน เมตฺตจิตฺเตน ปริสํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อยํ ปริสา อติวิย โสภติ, เอกสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา อุกฺกาสิตสทฺโท วา ขิปิตสทฺโท วา นตฺถิ, สพฺเพปิ อิเม พุทฺธคารเวน สคารวา, พุทฺธเตเชน ตชฺชิตา. มยิ อายุกปฺปมฺปิ อกเถตฺวา นิสินฺเน ปฐมํ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา น กเถสฺสนฺติ. กถาสมุฏฺฐาปนวตฺตํ นาม มยาว ชานิตพฺพํ, อหเมว ปฐมํ กเถสฺสามี’’ติ มธุเรน พฺรหฺมสฺสเรน ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘น, ภิกฺขเว, จูฬปนฺถโก อิทาเนว ทนฺโธ, ปุพฺเพปิ ทนฺโธเยว. น เกวลญฺจสฺสาหํ อิทาเนว อวสฺสโย ชาโต, ปุพฺเพปิ อวสฺสโย อโหสิเมว. ปุพฺเพ ปนาหํ อิมํ โลกิยกุฏุมฺพสฺส สามิกํ อกาสึ, อิทานิ โลกุตฺตรกุฏุมฺพสฺสา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิตฺถารโต โสตุกาเมหิ ภิกฺขูหิ อายาจิโต อตีตํ อาหริ –

そのとき、世尊は説法堂でのこの対話の流れを知り、“今日、私が行くべきである”と考え、仏の眠りから覚めて立ち上がり、鮮やかな紅色の二重の下衣を整えて纏い、電光のような帯を締め、赤い毛織の布のような立派な大衣（如来の衣）を羽織られた。芳香漂う香室から出て、酔える気高い象や獅子が伸びをするような優雅さで、無限の仏の威儀をもって説法堂へと赴かれた。美しく飾られた円形堂の中央で、よく整えられた尊い仏座に登り、六色の仏光を放ち、大海の深淵を揺るがすかのように、またユガンダラ山の頂に昇る朝日のように、座の中央に座された。正等覚者が到着されるやいなや、比丘僧伽は話を止めて沈黙した。師は柔和な慈悲の心で大衆を見渡し、“この集まりは実に美しい。一人として手足を動かす者も、咳払いをする者も、くしゃみをする者もいない。皆が仏への敬意によって恭順であり、仏の威光に圧倒されている。私が一劫の間、何も語らずに座っていたとしても、彼らが先に話を始めることはないだろう。対話を始める儀礼というものは、私自身が知るべきことである。私自らが先に語ろう”と考え、甘美な梵天の声で比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、今、何の対話のために集まっているのか。また、私の到着によって中断された対話は何であったか”。このように問われ、“これこれの理由です”と答えられたとき、仰せになった。“比丘たちよ、チューラパンタカが愚鈍なのは今に始まったことではなく、過去においても愚鈍であった。また、私が彼の拠り所となったのも今に始まったことではなく、過去においても拠り所であったのだ。かつて、私は彼を世俗の財産の主としたが、今は出世間の財産の主としたのである”。このように語り、その内容を詳しく聞きたいと願う比丘たちに請われて、過去の物語を引かれた。

‘‘อตีเต, ภิกฺขเว, พาราณสินครวาสี เอโก มาณโว ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สิปฺปุคฺคหณตฺถาย ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส ธมฺมนฺเตวาสิโก หุตฺวา ปญฺจนฺนํ มาณวกสตานํ อนฺตเร อติวิย อาจริยสฺส อุปการโก อโหสิ, ปาทปริกมฺมาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรติ. ทนฺธตาย ปน กิญฺจิ อุคฺคณฺหิตุํ น สกฺโก’’ติ. อาจริโย ‘‘อยํ มม พหูปกาโร, สิกฺขาเปสฺสามิ น’’นฺติ วายมนฺโตปิ กิญฺจิ สิกฺขาเปตุํ น สกฺโกติ. โส จิรํ วสิตฺวา เอกคาถมฺปิ อุคฺคณฺหิตุํ อสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตฺวา ‘‘คมิสฺสามี’’ติ อาจริยํ อาปุจฺฉิ. อาจริโย จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มยฺหํ อุปการโก, ปณฺฑิตภาวมสฺส ปจฺจาสีสามิ, น นํ กาตุํ สกฺโกมิ[Pg.160], อวสฺสํ มยา อิมสฺส ปจฺจุปกาโร กาตพฺโพ, เอกมสฺส มนฺตํ พนฺธิตฺวา ทสฺสามี’’ติ โส ตํ อรญฺญํ เนตฺวา ‘‘ฆฏฺเฏสิ ฆฏฺเฏสิ, กึ การณา ฆฏฺเฏสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อิมํ มนฺตํ พนฺธิตฺวา อุคฺคณฺหาเปนฺโต อเนกสตกฺขตฺตุํ ปริวตฺตาเปตฺวา, ‘‘ปญฺญายติ เต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ปญฺญายตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ทนฺเธน นาม วายามํ กตฺวา ปคุณํ กตํ สิปฺปํ น ปลายตี’’ติ จินฺเตตฺวา มคฺคปริพฺพยํ ทตฺวา, ‘‘คจฺฉ, อิมํ มนฺตํ นิสฺสาย ชีวิสฺสสิ, อปลายนตฺถาย ปนสฺส นิจฺจํ สชฺฌายํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา ตํ อุยฺโยเชสิ. อถสฺส มาตา พาราณสิยํ สมฺปตฺตกาเล ‘‘ปุตฺโต เม สิปฺปํ สิกฺขิตฺวา อาคโต’’ติ มหาสกฺการสมฺมานํ อกาสิ.

“比丘たちよ、過去、バーラーナシー市に住む一人の青年が、タクカシラへ行って技術を習得するために、世界的に有名な師の門下生となり、五百人の弟子の間で、師のために足の世話などのあらゆる雑務をこなし、非常に献身的に尽くした。しかし、愚鈍であったために、何一つ学ぶことができなかった”。師は“この者は私に大変尽くしてくれている。彼に教えよう”と努力したが、何一つ覚えさせることができなかった。彼は長く留まったが一偈さえ学ぶことができず、嫌気がさして“（故郷へ）帰ります”と師に暇乞いをした。師は考えた。“この者は私に尽くしてくれた。彼が賢者になることを願ったが、そうさせることはできなかった。必ず彼に報いなければならない。彼のために一つの呪文（マンタ）を作って与えよう”。師は彼を森へ連れて行き、“ガッテシ、ガッテシ（あなたは擦る、擦る）、何の理由で擦るのか。私もそれを知っている、知っている”というこの呪文を作り、数百回も繰り返させて覚えさせ、“覚えたか”と問い、“はい、覚えました”と答えられたとき、“愚鈍な者であっても、努力して習熟した技術は失われないものだ”と考え、旅費を与えてこう言った。“行きなさい、この呪文を拠り所として生きていくがよい。忘れないように、常にこれを唱えなさい”。そして彼を送り出した。その後、彼がバーラーナシーに到着したとき、母親は“息子が技術を修めて帰ってきた”と思い、盛大に歓迎し、敬意を払った。”

ตทา พาราณสิราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข เม กายกมฺมาทีสุ โกจิ โทโส’’ติ ปจฺจเวกฺขนฺโต อตฺตโน อรุจฺจนกํ กิญฺจิ กมฺมํ อทิสฺวา ‘‘อตฺตโน วชฺชํ นาม อตฺตโน น ปญฺญายติ, ปเรสํ ปญฺญายติ, นาครานํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สายํ อญฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา, ‘‘สายมาสํ ภุญฺชิตฺวา นิสินฺนมนุสฺสานํ กถาสลฺลาโป นาม นานปฺปการโก โหติ, ‘สจาหํ อธมฺเมน รชฺชํ กาเรมิ, ปาเปน อธมฺมิเกน รญฺญา ทณฺฑพลิอาทีหิ หตมฺหา’ติ วกฺขนฺติ. ‘สเจ ธมฺเมน รชฺชํ กาเรมิ, ทีฆายุโก โหตุ โน ราชา’ติอาทีนิ วตฺวา มม คุณํ กเถสฺสนฺตี’’ติ เตสํ เตสํ เคหานํ ภิตฺติอนุสาเรเนว วิจรติ.

その時、バーラーナシー王は、“自分に身の行いなどにおいて何か過失があるだろうか”と省みましたが、自分にふさわしくない行いを何一つ見つけられず、“自分の過失というものは自分には見えず、他人には見えるものだ。市民たちの様子を探ってみよう”と考え、夜、変装して城を出ました。“夕食を終えて座っている人々の会話はいろいろなものである。もし私が不法に統治しているなら、‘悪い不法な王によって罰金や重税などで私たちは滅ぼされた’と言うだろう。もし法に従って統治しているなら、‘我らが王よ、長寿であれ’などと言って私の徳を語るだろう”と考え、家々の壁を伝って歩き回りました。

ตสฺมึ ขเณ อุมงฺคโจรา ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร อุมงฺคํ ภินฺทนฺติ เอกอุมงฺเคเนว ทฺเว เคหานิ ปวิสนตฺถาย. ราชา เต ทิสฺวา เคหจฺฉายาย อฏฺฐาสิ. เตสํ อุมงฺคํ ภินฺทิตฺวา เคหํ ปวิสิตฺวา ภณฺฑกํ โอโลกิตกาเล มาณโว ปพุชฺฌิตฺวา ตํ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต ‘‘ฆฏฺเฏสิ ฆฏฺเฏสิ, กึ การณา ฆฏฺเฏสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อาห. เต ตํ สุตฺวา, ‘‘อิมินา กิรมฺหา ญาตา, อิทานิ โน นาเสสฺสตี’’ติ นิวตฺถวตฺถานิปิ ฉฑฺเฑตฺวา ภีตา สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. ราชา เต ปลายนฺเต ทิสฺวา อิตรสฺส จ มนฺตสชฺฌายนสทฺทํ สุตฺวา เคหญฺเญว ววตฺถเปตฺวา นาครานํ ปริคฺคณฺหิตฺวา นิเวสนํ ปาวิสิ. โส วิภาตาย ปน รตฺติยา ปาโตเวกํ ปุริสํ ปกฺโกสิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉ ภเณ, อสุกวีถิยํ นาม ยสฺมึ เคเห อุมงฺโค ภินฺโน, ตตฺถ ตกฺกสิลโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคตมาณโว อตฺถิ, ตํ อาเนหี’’ติ. โส [Pg.161] คนฺตฺวา ‘‘ราชา ตํ ปกฺโกสตี’’ติ วตฺวา มาณวํ อาเนสิ. อถ นํ ราชา อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, ตกฺกสิลโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคตมาณโว’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘อมฺหากมฺปิ ตํ สิปฺปํ เทหี’’ติ. ‘‘สาธุ, เทว, สมานาสเน นิสีทิตฺวา คณฺหาหี’’ติ. ราชาปิ ตถา กตฺวา มนฺตํ คเหตฺวา ‘‘อยํ เต อาจริยภาโค’’ติ สหสฺสํ อทาสิ.

その時、トンネル泥棒たちが、二つの家に入り込むために、その中間に一つのトンネルを掘っていました。王は彼らを見て家の影に立ちました。泥棒たちがトンネルを掘って家に入り、家財を物色していた時、一人の青年が目を覚まし、あの真言（マントラ）を唱えて、“お前は研いでいる、お前は研いでいる。なぜ研いでいるのか。私もそれを知っているぞ、知っているぞ”と言いました。泥棒たちはそれを聞いて、“この者に気づかれた。今にも我らを滅ぼすだろう”と、着ていた衣さえも捨てて、恐れて真っ直ぐに逃げ去りました。王は逃げる彼らを見て、またあの青年の真言を唱える声を聞いて、その家をしっかり覚えておき、市民たちの様子を調べて宮殿に戻りました。夜が明けると、王は早朝にある男を呼んで言いました。“行け、某通りのトンネルが掘られた家に、タクカシラーで学問を修めて帰ってきた青年がいる。彼を連れてまいれ”。その男は行って“王がお呼びだ”と言って青年を連れてきました。そこで王は彼に尋ねました。“お前はタクカシラーで学問を修めてきた青年か？”“はい、王よ”。“我らにもその学問を授けてくれ”。“承知いたしました、王よ。私と同じ高さの座に座って学んでください”。王もその通りにして真言を学び、“これがあなたの師としての報酬である”と千金を与えました。

ตทา เสนาปติ รญฺโญ กปฺปกํ อาห – ‘‘กทา รญฺโญ มสฺสุํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘สฺเว วา ปรสุเว วา’’ติ. โส ตสฺส สหสฺสํ ทตฺวา ‘‘กิจฺจํ เม อตฺถี’’ติ วตฺวา, ‘‘กึ, สามี’’ติ วุตฺเต ‘‘รญฺโญ มสฺสุกมฺมํ กโรนฺโต วิย หุตฺวา ขุรํ อติวิย ปหํสิตฺวา คลนาฬึ ฉินฺท, ตฺวํ เสนาปติ ภวิสฺสสิ, อหํ ราชา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา รญฺโญ มสฺสุกมฺมกรณทิวเส คนฺโธทเกน มสฺสุํ เตเมตฺวา ขุรํ ปหํสิตฺวา นลาฏนฺเต คเหตฺวา, ‘‘ขุโร โถกํ กุณฺฐธาโร, เอกปฺปหาเรเนว คลนาฬึ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปุน เอกมนฺตํ ฐตฺวา ขุรํ ปหํสิ. ตสฺมึ ขเณ ราชา อตฺตโน มนฺตํ สริตฺวา สชฺฌายํ กโรนฺโต ‘‘ฆฏฺเฏสิ ฆฏฺเฏสิ, กึ การณา ฆฏฺเฏสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อาห. นฺหาปิตสฺส นลาฏโต เสทา มุจฺจึสุ. โส ‘‘ชานาติ มม การณํ ราชา’’ติ ภีโต ขุรํ ภูมิยํ ขิปิตฺวา ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิ. ราชาโน นาม เฉกา โหนฺติ, เตน ตํ เอวมาห – ‘‘อเร, ทุฏฺฐ, นฺหาปิต, ‘น มํ ราชา ชานาตี’ติ สญฺญํ กโรสี’’ติ. ‘‘อภยํ เม เทหิ, เทวา’’ติ. ‘‘โหตุ, มา ภายิ, กเถหี’’ติ. เสนาปติ เม, เทว, สหสฺสํ ทตฺวา, ‘‘รญฺโญ มสฺสุํ กโรนฺโต วิย คลนาฬึ ฉินฺท, อหํ ราชา หุตฺวา ตํ เสนาปตึ กริสฺสามี’’ติ อาหาติ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘อาจริยํ เม นิสฺสาย ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เสนาปตึ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺโภ, เสนาปติ, กึ นาม ตยา มม สนฺติกา น ลทฺธํ, อิทานิ ตํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกมิ, มม รฏฺฐา นิกฺขมาหี’’ติ ตํ รฏฺฐา ปพฺพาเชตฺวา อาจริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อาจริย, ตํ นิสฺสาย มยา ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ วตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กริตฺวา ตสฺส เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ. ‘‘โส ตทา จูฬปนฺถโก อโหสิ, สตฺถา ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย’’ติ.

その時、将軍が王のお抱えの理髪師に言いました。“いつ王の髭を剃るのか？”“明日か明後日です”。将軍は彼に千金を与えて“頼みがある”と言い、“旦那様、何でしょうか”と聞かれると、“王の髭を剃るふりをして、剃刀を非常に鋭く研ぎ、王の喉を切り裂け。そうすればお前は将軍になり、私は王になるのだ”と言いました。理髪師は“承知いたしました”と同意し、王の髭を剃る日に、香水で髭を湿らせ、剃刀を研ぎ、王の額を押さえて、“剃刀が少し鈍い。一撃で喉を切り裂くべきだ”と考え、再び離れた場所に立って剃刀を研ぎました。その時、王は自分の真言を思い出して唱えました。“お前は研いでいる、お前は研いでいる。なぜ研いでいるのか。私もそれを知っているぞ、知っているぞ”。理髪師の額から汗が流れ出しました。彼は“王は私の企みを知っている”と恐れ、剃刀を地面に投げ捨てて、王の足元に平伏しました。王というものは賢明なもので、彼にこう言いました。“おい、卑劣な理髪師よ。‘王は気づいていない’と思っているのか？”“王よ、お許しください”。“よかろう、恐れずにすべてを話せ”。理髪師は“王よ、将軍が私に千金を与え、‘王の髭を剃るふりをして喉を切れ、私が王になったらお前を将軍にしてやる’と言ったのです”と答えました。王はそれを聞き、“師のおかげで命が助かった”と考え、将軍を呼び寄せて言いました。“おい、将軍よ。お前は私の元で得られなかったものがあるというのか。もはやお前の顔など見たくない。わが国から立ち去れ”と国外追放にしました。そして師を呼び寄せ、“師よ、あなたのおかげで私は命を拾いました”と言って盛大に供養し、彼に将軍の地位を与えました。その時の青年はチュラパンタカであり、世界的に有名な師は私（仏陀）であったのです。

สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา, ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, ปุพฺเพปิ จูฬปนฺถโก ทนฺโธเยว อโหสิ, ตทาปิสฺสาหํ อวสฺสโย หุตฺวา ตํ โลกิยกุฏุมฺเพ [Pg.162] ปติฏฺฐาเปสิ’’นฺติ วตฺวา ปุน เอกทิวสํ ‘‘อโห สตฺถา จูฬปนฺถกสฺส อวสฺสโย ชาโต’’ติ กถาย สมุฏฺฐิตาย จูฬเสฏฺฐิชาตเก อตีตวตฺถุํ กเถตฺวา –

釈尊はこの過去の物語を引いて、“比丘たちよ、このように、過去においてもチュラパンタカは愚鈍であったが、その時も私は彼の拠り所となり、彼を世俗の富の中に安住させたのだ”と仰いました。また別の日、“ああ、釈尊はチュラパンタカの拠り所となられた”という話が持ち上がった時、チュラセーッティ・ジャータカの過去の物語を語ろうとして——

‘‘อปฺปเกนาปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔) –

“賢明で洞察力のある者は、わずかな資本であっても、小さな火を吹き起こして大きな炎にするように、自らを豊かな者に立ち上がらせる”。

คาถํ วตฺวา, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนวาหํ อิมสฺส อวสฺสโย ชาโต, ปุพฺเพปิ อวสฺสโย อโหสิเมว. ปุพฺเพ ปนาหํ อิมํ โลกิยกุฏุมฺพสฺส สามิกํ อกาสึ, อิทานิ โลกุตฺตรกุฏุมฺพสฺส. ตทา หิ จูฬนฺเตวาสิโก จูฬปนฺถโก อโหสิ, จูฬเสฏฺฐิ ปน ปณฺฑิโต พฺยตฺโต นกฺขตฺตโกวิโท อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนสิ.

この偈を唱えてから、“比丘たちよ、私がこの者の拠り所となったのは今だけではない。過去においても拠り所であったのだ。過去において、私はこの者を世俗の富の主人としたが、今は出世間の富の主人としたのである。その時の弟子の若者がチュラパンタカであり、チュラセーッティ長者は私であった”と、本生譚をまとめられました。

ปุเนกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, จูฬปนฺถโก จตูหิ มาเสหิ จตุปฺปทํ คาถํ คเหตุํ อสกฺโกนฺโตปิ วีริยํ อโนสฺสชฺชิตฺวาว อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต, อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมกุฏุมฺพสฺส สามิโก ชาโต’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, มม สาสเน อารทฺธวีริโย ภิกฺขุ โลกุตฺตรธมฺมสฺส สามิโก โหติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

またある日、法堂でこのような話が持ち上がりました。“諸友よ、チュラパンタカは四ヶ月かかっても四句の偈さえ覚えることができなかったが、精進を捨てずに阿羅漢果に至った。今や出世間なる法の富の主人となったのだ”。釈尊は来られて、“比丘たちよ、今、何の話をして座っているのか”と尋ね、“この話です”と答えられると、“比丘たちよ、私の教えにおいて精進を開始した者は、必ずや出世間の法の主人となるのだ”と仰って、この偈を唱えられました。

๒๕.

25.

‘‘อุฏฺฐาเนนปฺปมาเทน, สํยเมน ทเมน จ;

ทีปํ กยิราถ เมธาวี, ยํ โอโฆ นาภิกีรตี’’ติ.

“奮起と不放逸、自制と克己によって、賢者は、いかなる激流も呑み込むことのできない島を築くべきである”。

ตตฺถ ทีปํ กยิราถาติ วีริยสงฺขาเตน อุฏฺฐาเนน, สติยา อวิปฺปวาสาการสงฺขาเตน อปฺปมาเทน, จตุปาริสุทฺธิสีลสงฺขาเตน สํยเมน, อินฺทฺริยทเมน จาติ อิเมหิ การณภูเตหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคโต เมธาวี อิมสฺมึ อติวิย ทุลฺลภปติฏฺฐตาย อติคมฺภีเร สํสารสาคเร อตฺตโน ปติฏฺฐานภูตํ อรหตฺตผลํ ทีปํ กยิราถ กเรยฺย, กาตุํ สกฺกุเณยฺยาติ อตฺโถ. กีทิสํ? ยํ โอโฆ นาภิกีรตีติ ยํ จตุพฺพิโธปิ กิเลโสโฆ อภิกิริตุํ วิทฺธํเสตุํ น สกฺโกติ. น หิ สกฺกา อรหตฺตํ โอเฆน อภิกิริตุนฺติ.

そこで“島を築くべきである”とは、精進（uṭṭhāna）と称される努力、正念が離れない状態である不放逸（appamāda）、四種清浄戒（catupārisuddhisīla）と称される自制（saṃyama）、および感官の制御（indriyadama）という、これら四つの原因となる法によって、真理の精髄を知る知恵（dhammojapaññā）を備えた賢者が、きわめて足場を得がたく非常に深いこの輪廻の海において、自らの拠り所となる阿羅漢果という島を築くべきである、あるいは築くことができるという意味である。どのような島か。“激流に飲み込まれない”とは、四種の煩悩の激流（kilesogha）であっても、それを圧倒したり破壊したりすることができない島のことである。実に、阿羅漢果を激流によって圧倒することはできないのである。

คาถาปริโยสาเน [Pg.163] พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เอวํ เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา ชาตาติ.

この詩句の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。このように、この説法は集まった人々に有益なものとなった。

จูฬปนฺถกตฺเถรวตฺถุ ตติยํ.

小パンタカ長老の物語（第三）完。

๔. พาลนกฺขตฺตสงฺฆุฏฺฐวตฺถุ

4. 四、愚者の祭りの布告の物語

ปมาทมนุยุญฺชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต พาลนกฺขตฺตํ อารพฺภ กเถสิ.

“放逸にふける”で始まるこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在されていた際、愚者の祭り（bālanakkhatta）に因んで語られた。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย สาวตฺถิยํ พาลนกฺขตฺตํ นาม สงฺฆุฏฺฐํ. ตสฺมึ นกฺขตฺเต พาลา ทุมฺเมธิโน ชนา ฉาริกาย เจว โคมเยน จ สรีรํ มกฺเขตฺวา สตฺตาหํ อสพฺภํ ภณนฺตา วิจรนฺติ. กิญฺจิ ญาติ สุหชฺชํ วา ปพฺพชิตํ วา ทิสฺวา ลชฺชนฺตา นาม นตฺถิ. ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อสพฺภํ ภณนฺติ. มนุสฺสา เตสํ อสพฺภํ โสตุํ อสกฺโกนฺตา ยถาพลํ อฑฺฒํ วา ปาทํ วา กหาปณํ วา เปเสนฺติ. เต เตสํ ทฺวาเร ลทฺธํ ลทฺธํ คเหตฺวา ปกฺกมนฺติ. ตทา ปน สาวตฺถิยํ ปญฺจ โกฏิมตฺตา อริยสาวกา วสนฺติ, เต สตฺถุ สนฺติกํ สาสนํ เปสยึสุ – ‘‘ภควา, ภนฺเต, สตฺตาหํ ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นครํ อปฺปวิสิตฺวา วิหาเรเยว โหตู’’ติ. ตญฺจ ปน สตฺตาหํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหาเรเยว ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ปหิณึสุ, สยมฺปิ เคหา น นิกฺขมึสุ. เต นกฺขตฺเต ปน ปริโยสิเต อฏฺฐเม ทิวเส พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา มหาทานํ ทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา, ‘‘ภนฺเต, อติทุกฺเขน โน สตฺต ทิวสานิ อติกฺกนฺตานิ, พาลานํ อสพฺภานิ สุณนฺตานํ กณฺณา ภิชฺชนาการปฺปตฺตา โหนฺติ, โกจิ กสฺสจิ น ลชฺชติ, เตน มยํ ตุมฺหากํ อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ นาทมฺห, มยมฺปิ เคหโต น นิกฺขมิมฺหา’’ติ อาหํสุ. สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา, ‘‘พาลานํ ทุมฺเมธานํ กิริยา นาม เอวรูปา โหติ, เมธาวิโน ปน ธนสารํ วิย อปฺปมาทํ รกฺขิตฺวา อมตมหานิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณนฺตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

実に、ある時、舎衛城において“愚者の祭り”という祭りが布告された。その祭りの期間中、愚かで知恵のない人々は、灰や牛糞を体に塗り、七日間、卑猥な言葉を吐き散らしながら歩き回った。親族や友人、あるいは出家者を見ても、恥じらう者は一人もいなかった。彼らは家々の門口に立って不謹慎な言葉を叫んだ。人々はその無礼な声を聞くに堪えず、それぞれの力に応じて半カハーパナや一マッサ、あるいは一カハーパナのお金を送って立ち去らせた。その頃、舎衛城には約五千万人の聖なる弟子（在家信者）が住んでいたが、彼らは世尊のもとに“世尊よ、比丘僧伽とともに七日間は街へ入らず、精舎にお留まりください”という伝言を送った。そして七日間、比丘僧伽のために精舎に粥や飯などを届けて供養し、自らも家から出なかった。祭りが終わった八日目、彼らは仏陀を先頭とする比丘僧伽を招いて街へ迎え入れ、盛大な供養を行い、一端に座ってこう申し上げた。“世尊よ、私たちは大変な苦労をしてこの七日間を過ごしました。愚か者たちの不謹慎な言葉を聞き、私たちの耳は裂ける思いでした。誰も恥を知る者がいなかったため、私たちは皆様を街へお入れせず、自らも家を出ませんでした。”世尊は彼らの言葉を聞き、“知恵のない愚か者の振る舞いとはこのようなものである。しかし、賢者は最高級の財宝を守るように不放逸を守り、不死なる大涅槃の成就に到達するのである”と説かれ、以下の詩句を唱えられた。

๒๖.

26.

‘‘ปมาทมนุยุญฺชนฺติ, พาลา ทุมฺเมธิโน ชนา;

อปฺปมาทญฺจ เมธาวี, ธนํ เสฏฺฐํว รกฺขติ.

“知恵のない愚かな人々は放逸（不注意）にふけるが、賢者は不放逸を、至高の財宝のように守る。

๒๗.

27.

‘‘มา [Pg.164] ปมาทมนุยุญฺเชถ, มา กามรติสนฺถวํ;

อปฺปมตฺโต หิ ฌายนฺโต, ปปฺโปติ วิปุลํ สุข’’นฺติ.

放逸にふけってはならない。欲楽の交わりに溺れてはならない。不放逸にして瞑想する者は、広大な楽（涅槃）に到達するからである。”

ตตฺถ พาลาติ พาลฺเยน สมนฺนาคตา อิธโลกปรโลกตฺถํ อชานนฺตา. ทุมฺเมธิโนติ นิปฺปญฺญา. เต ปมาเท อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปมาทํ อนุยุญฺชนฺติ ปวตฺเตนฺติ, ปมาเทน กาลํ วีตินาเมนฺติ. เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคโต ปน ปณฺฑิโต กุลวํสาคตํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ สตฺตรตนธนํ วิย อปฺปมาทํ รกฺขติ. ยถา หิ อุตฺตมํ ธนํ นิสฺสาย ‘‘กามคุณสมฺปตฺตึ ปาปุณิสฺสาม, ปุตฺตทารํ โปเสสฺสาม, ปรโลกคมนมคฺคํ โสเธสฺสามา’’ติ ธเน อานิสํสํ ปสฺสนฺตา ตํ รกฺขนฺติ, เอวํ ปณฺฑิโตปิ อปฺปมตฺโต ‘‘ปฐมชฺฌานาทีนิ ปฏิลภิสฺสามิ, มคฺคผลาทีนิ ปาปุณิสฺสามิ, ติสฺโส วิชฺชา, ฉ อภิญฺญา สมฺปาเทสฺสามี’’ติ อปฺปมาเท อานิสํสํ ปสฺสนฺโต ธนํ เสฏฺฐํว อปฺปมาทํ รกฺขตีติ อตฺโถ. มา ปมาทนฺติ ตสฺมา ตุมฺเห มา ปมาทมนุยุญฺเชถ มา ปมาเทน กาลํ วีตินามยิตฺถ. มา กามรติสนฺถวนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ รติสงฺขาตํ ตณฺหาสนฺถวมฺปิ มา อนุยุญฺเชถ มา จินฺตยิตฺถ มา ปฏิลภิตฺถ. อปฺปมตฺโต หีติ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย หิ อปฺปมตฺโต ฌายนฺโต ปุคฺคโล วิปุลํ อุฬารํ นิพฺพานสุขํ ปาปุณาตีติ.

そこで“愚者（bālā）”とは、愚かさを備え、今世と来世の利益を知らない者のことである。“知恵のない（dummedhino）”とは、知恵を欠いた者のことである。彼らは放逸の過失を見ることなく、放逸にふけり、放逸のうちに時を過ごす。“賢者（medhāvī）”とは、真理の精髄を知る知恵を備えた智慧ある者が、家系に伝わる至高の、あるいは七宝と称される財産のように不放逸を守ることである。実に、至高の財宝を拠り所として“欲楽の成就を得よう、妻子を養おう、来世へ行く道を清めよう”と財宝の功徳を見る者がそれを守るように、賢者もまた不放逸によって“初禅などを得よう、道果などに到達しよう、三明や六神通を成就しよう”と不放逸の功徳を見て、至高の財宝のように不放逸を守るという意味である。“放逸（にふけることなかれ）”とは、ゆえに汝らは放逸にふけってはならず、放逸によって時を無駄にしてはならないということである。“欲楽の交わり（なかれ）”とは、物質的欲（vatthukāma）や煩悩としての欲（kilesakāma）における愛着と称される、渇愛の交わりを求めてはならず、得てはならないということである。“不放逸にして（hī）”とは、正念が確立しているがゆえに、不放逸にして二種の禅定で瞑想する人は、広大で崇高な涅槃の楽に到達するということである。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

詩句の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。この法話は多くの人々にとって有益なものとなった。

พาลนกฺขตฺตสงฺฆุฏฺฐวตฺถุ จตุตฺถํ.

愚者の祭りの布告の物語、第四（完）。

๕. มหากสฺสปตฺเถรวตฺถุ

5. 五、マハーカーッサパ長老の物語

ปมาทํ อปฺปมาเทนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มหากสฺสปตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“不放逸によって放逸を”で始まるこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在されていた際、マハーカーッサパ長老に因んで語られた。

เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส เถโร ปิปฺผลิคุหายํ วิหรนฺโต ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ปมตฺเต จ อปฺปมตฺเต จ อุทกปถวีปพฺพตาทีสุ จวนเก อุปปชฺชนเก จ สตฺเต [Pg.165] ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกนฺโต นิสีทิ. สตฺถา เชตวเน นิสินฺนโกว ‘‘เกน นุ โข วิหาเรน อชฺช มม ปุตฺโต กสฺสโป วิหรตี’’ติ ทิพฺเพน จกฺขุนา อุปธาเรนฺโต ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาตํ โอโลเกนฺโต วิหรตี’’ติ ญตฺวา ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาโต นาม พุทฺธญาเณนปิ อปริจฺฉินฺโน, มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา มาตาปิตโร อชานาเปตฺวา จวนสตฺตานํ ปริจฺเฉโท กาตุํ น สกฺกา, เต ชานิตุํ ตว อวิสโย, กสฺสป, อปฺปมตฺตโก ตว วิสโย, สพฺพโส ปน จวนฺเต จ อุปปชฺชนฺเต จ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ พุทฺธานเมว วิสโย’’ติ วตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา สมฺมุเข นิสินฺโน วิย หุตฺวา อิมํ คาถมาห –

ある日、長老はピッパリ洞窟に滞在していた際、王舎城へ托鉢に赴き、食後に村から戻ってアローカ・カシィナを修習した。そして、水辺や地上、山々などで放逸な者、不放逸な者、また死にゆく衆生や生まれゆく衆生を天眼で観察しながら座っていた。祇園精舎におられた世尊は、“今日、わが子カッサパはどのような境地で過ごしているか”と天眼で観察され、彼が衆生の死生を観察していることを知られた。そして、“衆生の死生は仏陀の智慧をもってしても計り知れないものである。母の胎内に宿り、父母にも知られずに死にゆく衆生をすべて見極めることは不可能である。カッサパよ、それを知ることは汝の領域ではない。汝の領域はわずかなものである。衆生の死生をあまねく知り、見極めることは、ただ仏陀のみの領域である”と仰せになり、光を放って目の前に座っておられるかのように現れて、この詩句を唱えられた。

๒๘.

28.

‘‘ปมาทํ อปฺปมาเทน, ยทา นุทติ ปณฺฑิโต;

ปญฺญาปาสาทมารุยฺห, อโสโก โสกินึ ปชํ;

ปพฺพตฏฺโฐว ภูมฏฺเฐ, ธีโร พาเล อเวกฺขตี’’ติ.

“賢者が不放逸によって放逸を退けるとき、その賢者は知恵の楼閣に登り、自らは憂いのない者となって、憂いある人々を見下ろす。あたかも山の頂に立つ者が地上の人々を見下ろすように、賢明な者は愚かな人々を観察するのである。”

ตตฺถ นุทตีติ ยถา นาม โปกฺขรณึ ปวิสนฺตํ นโวทกํ ปุราโณทกํ โขเภตฺวา ตสฺโสกาสํ อทตฺวา ตํ อตฺตโน มตฺถกมตฺถเกน ปลายนฺตํ นุทติ นีหรติ, เอวเมว ปณฺฑิโต อปฺปมาทลกฺขณํ พฺรูเหนฺโต ปมาทสฺโสกาสํ อทตฺวา ยทา อปฺปมาทเวเคน ตํ นุทติ นีหรติ, อถ โส ปนุนฺนปมาโท อจฺจุคฺคตตฺเถน ปริสุทฺธํ ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตํ ปญฺญาปาสาทํ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรนฺโต ตาย ปฏิปทาย นิสฺเสณิยา ปาสาทํ วิย อารุยฺห ปหีนโสกสลฺลตาย อโสโก, อปฺปหีนโสกสลฺลตาย โสกินึ ปชํ สตฺตนิกายํ จวมานญฺเจว อุปปชฺชมานญฺจ ทิพฺพจกฺขุนา อเวกฺขติ ปสฺสติ. ยถา กึ? ปพฺพตฏฺโฐว ภูมฏฺเฐติ ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโต ภูมิยํ ฐิเต, อุปริปาสาเท วา ปน ฐิโต ปาสาทปริเวเณ ฐิเต อกิจฺเฉน อเวกฺขติ, ตถา โสปิ ธีโร ปณฺฑิโต มหาขีณาสโว อสมุจฺฉินฺนวฏฺฏพีเช พาเล จวนฺเต จ อุปปชฺชนฺเต จ อกิจฺเฉน อเวกฺขตีติ.

その（偈の）中の“退ける”とは、ちょうど池に入る新しい水が、古い水をかき乱し、その場所を与えず、自らの勢いでもって逃げ去る古い水を退け、追い出すように、同じように、賢者は不放逸の特徴を増長させ、放逸に機会を与えず、不放逸の勢いによってそれを退け、追い出したとき、その放逸を退けた者は、極めて高く、清浄で、天眼と呼ばれる智慧の楼閣へと、それにふさわしい修行を完成させつつ、階段で楼閣に登るかのようにその修行によって登り、悩みの刺を捨て去ったがゆえに憂いなき者となり、悩みの刺を捨てていないがゆえに憂いに沈む衆生の群れ、死にゆき、また生まれゆく衆生を天眼をもって見守るのである。それはどのような譬えか。“山上の者が地上の者を（見るように）”とは、山頂に立つ者が地面に立つ者を、あるいは楼閣の上に立つ者が楼閣の庭に立つ者を、苦もなく見守るように。同じように、その智者であり賢者である大阿羅漢も、いまだ輪廻の種を断ち切っていない愚かな人々が死に、そして生まれるのを、苦もなく見守るのである。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ สจฺฉิกรึสูติ.

偈の終わりに、多くの人々が預流果などを悟った。

มหากสฺสปตฺเถรวตฺถุ ปญฺจมํ.

第五、大カッサパ長老物語（完）。

๖. ปมตฺตาปมตฺตทฺเวสหายกวตฺถุ

6. 放逸な者と不放逸な者という二人の友人の僧の物語。

อปฺปมตฺโต [Pg.166] ปมตฺเตสูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ทฺเว สหายเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“不放逸なる者は、放逸なる者たちの中で”というこの法門を、師（仏陀）はジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、二人の友人である比丘たちに因んで説かれた。

เต กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อารญฺญกวิหารํ ปวิสึสุ. เตสุ เอโก กิร กาลสฺเสว ทารูนิ อาหริตฺวา องฺคารกปลฺลํ สชฺเชตฺวา ทหรสามเณเรหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต ปฐมยามํ วิสิพฺพมาโน นิสีทติ. เอโก อปฺปมตฺโต สมณธมฺมํ กโรนฺโต อิตรํ โอวทติ, ‘‘อาวุโส, มา เอวํ กริ, ปมตฺตสฺส หิ จตฺตาโร อปายา สกฆรสทิสา. พุทฺธา นาม สาเฐยฺเยน อาราเธตุํ น สกฺกา’’ติ โส ตสฺโสวาทํ น สุณาติ. อิตโร ‘‘นายํ วจนกฺขโม’’ติ ตํ อวตฺวา อปฺปมตฺโตว สมณธมฺมมกาสิ. อลสตฺเถโรปิ ปฐมยาเม วิสิพฺเพตฺวา อิตรสฺส จงฺกมิตฺวา คพฺภํ ปวิฏฺฐกาเล ปวิสิตฺวา, ‘‘มหากุสีต, ตฺวํ นิปชฺชิตฺวา สยนตฺถาย อรญฺญํ ปวิฏฺโฐสิ, กึ พุทฺธานํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อุฏฺฐาย สมณธมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิตฺวา สุปติ. อิตโรปิ มชฺฌิมยาเม วิสฺสมิตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปจฺจุฏฺฐาย สมณธมฺมํ กโรติ. โส เอวํ อปฺปมตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อิตโร ปมาเทเนว กาลํ วีตินาเมสิ. เต วุฏฺฐวสฺสา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา, ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กริตฺถ, กจฺจิ โว ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ปฐมํ ปมตฺโต ภิกฺขุ อาห – ‘‘กุโต, ภนฺเต, เอตสฺส อปฺปมาโท, คตกาลโต ปฏฺฐาย นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺโต กาลํ วีตินาเมสี’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปน ภิกฺขู’’ติ. ‘‘อหํ, ภนฺเต, กาลสฺเสว ทารูนิ อาหริตฺวา องฺคารกปลฺลํ สชฺเชตฺวา ปฐมยาเม วิสิพฺเพนฺโต นิสีทิตฺวา อนิทฺทายนฺโตว กาลํ วีตินาเมสิ’’นฺติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ ปมตฺโต กาลํ วีตินาเมตฺวา ‘อปฺปมตฺโตมฺหี’ติ วทสิ, อปฺปมตฺตํ ปน ปมตฺตํ กโรสี’’ติ อาห. ปุน ปมาเท โทเส, อปฺปมาเท อานิสํเส ปกาเสตุํ, ‘‘ตฺวํ มม ปุตฺตสฺส สนฺติเก ชวจฺฉินฺโน ทุพฺพลสฺโส วิย, เอส ปน ตว สนฺติเก สีฆชวสฺโส วิยา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、彼ら比丘たちは師の御もとで業処（瞑想の主題）を授かり、林の精舎へ入った。そのうちの一人は、早くから薪を運んできて火鉢を用意し、若い沙弥たちと共に語らいながら、初夜を火にあたって過ごしていた。もう一人は不放逸に沙門法に励んでいたが、他方の比丘にこのように忠告した。“友よ、そのようにしてはいけない。放逸な者にとって、四つの地獄は自分の家のようなものだ。仏陀というお方は、欺瞞によって喜ばせることはできない”。しかし、彼は忠告を聞き入れなかった。精進する比丘は“この者は言葉を聞き入れる者ではない”と考え、彼に何も言わず、不放逸に沙門法に励んだ。怠惰な比丘も、初夜に火にあたった後、もう一人が経行を終えて部屋に入った時にやって来て、“ひどく怠惰な者よ、お前は寝るために林に入ったのか。仏陀の御もとで業処を授かりながら、起きて沙門法に励むべきではないのか”と言い、自分の住坊へ戻って横になり眠った。精進する比丘は、中夜に休息し、後夜に起きて沙門法に励んだ。彼はそのように不放逸に過ごすうちに、ほどなくして四無碍解と共に阿羅漢果に到達した。もう一方は放逸のうちに時を過ごした。彼らは安居を終えて師の御もとへ行き、師を礼拝して一方に座った。師は彼らと親しく挨拶を交わした後、“比丘たちよ、不放逸に沙門法に励んだか。お前たちの比丘としての務めは完成したか”と尋ねられた。最初に放逸な比丘が言った。“世尊よ、この者にどうして不放逸などあり得ましょうか。（林へ）行った時から、横になって眠りながら時を過ごしていました”。“では、比丘（お前）はどうだったのか”。“世尊よ、私は早くから薪を運んで火鉢を用意し、初夜の間ずっと火にあたって座り、眠らずに時を過ごしました”。そこで師は彼に言われた。“お前は放逸に時を過ごしながら、‘私は不放逸である’と言い、不放逸な者を放逸であるとしている”。さらに放逸の罪と不放逸の利益を明らかにするために、“お前は私の息子の前では、走る力のない弱った馬のようである。しかし、この（私の息子）は、お前の前では、足の速い名馬のようである”と言って、この偈を説かれた。

๒๙.

29.

‘‘อปฺปมตฺโต [Pg.167] ปมตฺเตสุ, สุตฺเตสุ พหุชาคโร;

อพลสฺสํว สีฆสฺโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส’’ติ.

“不放逸なる者は、放逸なる者たちの中で、眠っている者たちの中で、多く目覚めている。足の遅い馬を置いて行く足の速い名馬のように、賢者は（愚かな人々を）置いて先へ進む”。

ตตฺถ อปฺปมตฺโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตาย อปฺปมาทสมฺปนฺเน ขีณาสโว. ปมตฺเตสูติ สติโวสคฺเค ฐิเตสุ สตฺเตสุ. สุตฺเตสูติ สติชาคริยาภาเวน สพฺพิริยาปเถสุ นิทฺทายนฺเตสุ. พหุชาคโรติ มหนฺเต สติเวปุลฺเล ชาคริเย ฐิโต. อพลสฺสํวาติ กุณฺฐปาทํ ฉินฺนชวํ ทุพฺพลสฺสํ สีฆชโว สินฺธวาชานีโย วิย. สุเมธโสติ อุตฺตมปญฺโญ. ตถารูปํ ปุคฺคลํ อาคเมนปิ อธิคเมนปิ หิตฺวา ยาติ. มนฺทปญฺญสฺมิญฺหิ เอกํ สุตฺตํ คเหตุํ วายมนฺเตเยว สุเมธโส เอกํ วคฺคํ คณฺหาติ, เอวํ ตาว อาคเมน หิตฺวา ยาติ. มนฺทปญฺเญ ปน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ กาตุํ วายมนฺเตเยว กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สชฺฌายนฺเตเยว จ สุเมธโส ปุพฺพภาเคปิ ปเรน กตํ รตฺติฏฺฐานํ วา ทิวาฏฺฐานํ วา ปวิสิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา เนว โลกุตฺตรธมฺเม หตฺถคเต กโรติ, เอวํ อธิคเมนปิ หิตฺวา ยาติ. วฏฺเฏ ปน นํ หิตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา วฏฺฏโต นิสฺสรนฺโต ยาติเยวาติ.

その中の“不放逸なる者”とは、念が充満していることにより、不放逸を備えた漏尽者（阿羅漢）のことである。“放逸な者たちの中で”とは、念を失っている衆生たちの中でのことである。“眠っている者たち”とは、念という目覚めがないために、あらゆる姿勢において眠りこけている者たちのことである。“多く目覚めている”とは、大いなる念の充満した目覚めの状態にあることである。“足の遅い馬を……足の速い名馬のように”とは、足が不自由で走る力を失った弱い馬を、足の速い名馬が追い越すように、ということである。“賢者は”とは、優れた智慧を持つ者のことである。そのような性質の者を、教説（アーガマ）によっても悟り（アディガマ）によっても、後に残して進むのである。実際、智慧の鈍い者が一つの経を学ぼうと努めている間に、賢者は一つの一群（ヴァッガ）を習得する。このように、まずは教説において、後に残して進むのである。また、智慧の鈍い者が、夜の瞑想場所や昼の瞑想場所を整えようと努め、あるいは業処を学び、読誦している間に、賢者は、以前に他人が作った場所に入って、業処を省察し、あらゆる煩悩を滅尽させて、九つの出世間法をその手に収める。このように、悟りにおいても、後に残して進むのである。輪廻においては、そのような（放逸な）者を後に残し、見捨てて、輪廻から脱出し、ただひたすらに（涅槃へと）進むのである。

คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

偈の終わりに、多くの人々が預流果などに到達した。

ปมตฺตาปมตฺตทฺเวสหายกวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

第六、放逸な者と不放逸な者という二人の友人の僧の物語（完）。

๗. มฆวตฺถุ

7. マガの物語。

อปฺปมาเทน มฆวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย กูฏาคารสาลายํ วิหรนฺโต สกฺกํ เทวราชานํ อารพฺภ กเถสิ.

“不放逸によってマガは”というこの法門を、師はヴェーサーリーの近くの重閣講堂に滞在していた際、天界の王サッカに因んで説かれた。

เวสาลิยญฺหิ มหาลิ นาม ลิจฺฉวี วสติ, โส ตถาคตสฺส สกฺกปญฺหสุตฺตนฺตเทสนํ (ที. นิ. ๒.๓๔๔ อาทโย) สุตฺวา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ สกฺกสมฺปตฺตึ มหตึ กตฺวา กเถสิ, ‘ทิสฺวา นุ โข กเถสิ, อุทาหุ อทิสฺวา. ชานาติ นุ โข สกฺกํ, อุทาหุ โน’ติ ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตสิ. อถ โข, มหาลิ, ลิจฺฉวี เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข, มหาลิ, ลิจฺฉวี ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทิฏฺโฐ [Pg.168] โข, ภนฺเต, ภควตา สกฺโก เทวานมินฺโท’’ติ? ‘‘ทิฏฺโฐ โข เม, มหาลิ, สกฺโก เทวานมินฺโท’’ติ. ‘‘โส หิ นุน, ภนฺเต, สกฺกปติรูปโก ภวิสฺสติ. ทุทฺทโส หิ, ภนฺเต, สกฺโก เทวานมินฺโท’’ติ. ‘‘สกฺกญฺจ ขฺวาหํ, มหาลิ, ปชานามิ สกฺกกรเณ จ ธมฺเม, เยสํ ธมฺมานํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตญฺจ ปชานามิ’’.

ヴェーサーリーに、マハーリという名のリッチャヴィ族が住んでいた。彼は如来の“帝釈問経”の説法を聞いて、“正等覚者は帝釈天の栄華をこれほど盛んに説かれた。果たして、実際にご覧になって説かれたのか、あるいは見ずに説かれたのか。帝釈天をご存知なのか、あるいはご存知ないのか。それを仏に問い質してみよう”と考えた。そこでマハーリ・リッチャヴィは世尊のもとへ赴き、世尊を礼拝して一方に座った。一方に座ったマハーリ・リッチャヴィは世尊にこう申し上げた。“尊師よ、世尊は神々の主である帝釈天をご覧になったことがありますか”。“マハーリよ、私は神々の主である帝釈天を見たことがある”。“尊師よ、それは確かに帝釈天に似た者であったのでしょう。尊師よ、神々の主である帝釈天を見ることは誠に困難ですから”。“マハーリよ、私は帝釈天を知っている。また、彼を帝釈天たらしめる徳（法）をも知っている。どのような徳を遵守したことによって、彼が帝釈天の地位を得たのか、それも私は知っているのである”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、かつて人間であったとき、マガという名の青年であった。それゆえに‘マガヴァー（マカヴァー）’と呼ばれる”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、かつて人間であったとき、まず最初に布施を授けた。それゆえに‘プリンダダ（城を授ける者）’と呼ばれる”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、かつて人間であったとき、恭しく（丁寧に）布施を授けた。それゆえに‘サッカ（恭敬する者）’と呼ばれる”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวสถํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、かつて人間であったとき、宿舎（休憩所）を授けた。それゆえに‘ヴァーサヴァ’と呼ばれる”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท สหสฺสมฺปิ อตฺถํ มุหุตฺเตน จินฺเตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、千もの事柄を一瞬のうちに思案する。それゆえに‘サハッサッカ（千の目を持つ者）’と呼ばれる”。

สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา, ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天には、スジャーという名のアスラの娘である后がいる。それゆえに‘スジャムパティ（スジャーの夫）’と呼ばれる”。

สกฺโก, มหาลิ, เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมินฺโท’’ติ วุจฺจติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天は、三十三天の神々を統べる王権を行使している。それゆえに‘デーヴァーナミンダ（神々の主）’と呼ばれる”。

สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา. กตมานิ สตฺต วตปทานิ? ยาวชีวํ มาตาเปตฺติภโร อสฺสํ, ยาวชีวํ กุเล เชฏฺฐาปจายี อสฺสํ, ยาวชีวํ สณฺหวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ อปิสุณวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวเสยฺยํ, มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต อสฺสํ. ยาวชีวํ สจฺจวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ อกฺโกธโน อสฺสํ, ‘‘สเจปิ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว น ปฏิวิเนยฺย’’นฺติ. สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส อิมานิ [Pg.169] สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคาติ.

“マハーリよ、神々の主である帝釈天が、かつて人間であったとき、七つの誓願を完全に遵守していた。それらの遵守によって、彼は帝釈天の地位を得たのである。その七つの誓願とは何か。一、終生、父母を養う者となる。二、終生、一族の長老を敬う者となる。三、終生、穏やかな言葉を話す者となる。四、終生、離間語（中傷）を言わぬ者となる。五、終生、物惜しみの汚れを離れた心で家庭に住み、惜しみなく施し、手は常に（布施のために）開かれ、放棄することを喜び、乞われることに応じ、分かち合うことを楽しむ者となる。六、終生、真実を語る者となる。七、終生、怒らぬ者となる。もし怒りが生じても、速やかにそれを鎮める。マハーリよ、神々の主である帝釈天が、かつて人間であったとき、これらの七つの誓願を完全に遵守していたのである。それらを遵守したことによって、彼は帝釈天の地位を得たのだ”。

‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายินํ;

สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํ.

“父母を養い、一族の長老を敬い、穏やかで親しみやすい言葉を語り、中傷（離間語）を捨て、

‘‘มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;

ตํ เว เทวา ตาวตึสา, อาหุ สปฺปุริโส อิตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๗) –

物惜しみを克服することに努め、真実を語り、怒りを抑える人。そのような人を、三十三天の神々は‘善き人（サップリサ）’と呼ぶのである”。

อิทํ, มหาลิ, สกฺเกน มฆมาณวกาเล กตกมฺมนฺติ วตฺวา ปุน เตน ‘‘กถํ, ภนฺเต, มฆมาณโว ปฏิปชฺชี’’ติ? ตสฺส ปฏิปตฺตึ วิตฺถารโต โสตุกาเมน ปุฏฺโฐ ‘‘เตน หิ, มหาลิ, สุณาหี’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –

“マハーリよ、これは帝釈天がマガ青年であった時代に行われた業である”と説かれた後、マハーリは再び“尊師よ、マガ青年はどのようにして修行（実践）したのですか”と、彼の行いを詳しく聞きたいと願って尋ねた。そこで世尊は“それならばマハーリよ、聞きなさい”と言って、過去の物語を語られた。

อตีเต มคธรฏฺเฐ มจลคาเม มโฆ นาม มาณโว คามกมฺมกรณฏฺฐานํ คนฺตฺวา อตฺตโน ฐิตฏฺฐานํ ปาทนฺเตน ปํสุํ วิยูหิตฺวา รมณียํ กตฺวา อฏฺฐาสิ. อปโร ตํ พาหุนา ปหริตฺวา ตโต อปเนตฺวา สยํ ตตฺถ อฏฺฐาสิ. โส ตสฺส อกุชฺฌิตฺวาว อญฺญํ ฐานํ รมณียํ กตฺวา ฐิโต. ตโตปิ นํ อญฺโญ อาคนฺตฺวา พาหุนา ปหริตฺวา อปเนตฺวา สยํ อฏฺฐาสิ. โส ตสฺสปิ อกุชฺฌิตฺวาว อญฺญํ ฐานํ รมณียํ กตฺวา ฐิโต, อิติ ตํ เคหโต นิกฺขนฺตา นิกฺขนฺตา ปุริสา พาหุนา ปหริตฺวา ฐิตฐิตฏฺฐานโต อปเนสุํ. โส ‘‘สพฺเพเปเต มํ นิสฺสาย สุขิตา ชาตา, อิมินา กมฺเมน มยฺหํ สุขทายเกน ปุญฺญกมฺเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา, ปุนทิวเส กุทาลํ อาทาย ขลมณฺฑลมตฺตํ ฐานํ รมณียํ อกาสิ. สพฺเพ คนฺตฺวา ตตฺเถว อฏฺฐํสุ. อถ เนสํ สีตสมเย อคฺคึ กตฺวา อทาสิ, คิมฺหกาเล อุทกํ. ตโต ‘‘รมณียํ ฐานํ นาม สพฺเพสํ ปิยํ, กสฺสจิ อปฺปิยํ นาม นตฺถิ, อิโต ปฏฺฐาย มยา มคฺคํ สมํ กโรนฺเตน วิจริตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ปาโตว นิกฺขมิตฺวา, มคฺคํ สมํ กโรนฺโต ฉินฺทิตฺวา, หริตพฺพยุตฺตกา รุกฺขสาขา หรนฺโต วิจรติ. อถ นํ อปโร ทิสฺวา อาห – ‘‘สมฺม, กึ กโรสี’’ติ? ‘‘มยฺหํ สคฺคคามินํ มคฺคํ กโรมิ, สมฺมา’’ติ. ‘‘เตน หิ อหมฺปิ เต สหาโย โหมี’’ติ. ‘‘โหหิ, สมฺม, สคฺโค นาม พหูนมฺปิ มนาโป สุขพหุโล’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเว ชนา อเหสุํ. เต ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิตฺวา จ สุตฺวา จ อปโรปิ [Pg.170] เตสํ สหาโย ชาโต, เอวํ อปโรปิ อปโรปีติ สพฺเพปิ เตตฺตึส ชนา ชาตา. เต สพฺเพปิ กุทาลาทิหตฺถา มคฺคํ สมํ กโรนฺตา เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ.

“昔、マガダ国のマサラ村にマガという名の青年がいた。彼は村の人々が集まる場所へ行き、自分が立つ場所を足先で掃いて塵を除き、心地よく整えて立っていた。すると別の者が彼を腕で突き飛ばしてそこから退かせ、自分がそこに立った。彼はその者に対して怒ることなく、また別の場所を心地よく整えて立っていた。するとまた別の者がやって来て、彼を突き飛ばして退かせ、自分がそこに立った。彼はその者に対しても怒ることなく、また別の場所を心地よく整えて立った。このようにして、家から出てくる男たちが次々と彼を突き飛ばし、彼が立っていた場所から彼を追い出した。彼は‘これらすべての人々が、私のおかげで心地よく過ごすことができた。この行為は私にとって、幸福をもたらす功徳となるに違いない’と考えた。翌日、彼は鍬を持って、脱穀場ほどの広さの場所を心地よく整えた。人々は皆そこへ行き、以前と同じようにそこに留まった。そこで彼は、寒い時期には彼らのために火を焚いて与え、暑い時期には水を与えた。そして彼は‘心地よい場所というものはすべての人に愛されるものであり、誰にとっても嫌なものではない。今日からは、私は道を平らに整えながら巡り歩くべきだ’と考えた。彼は朝早くから出かけ、道を平らに整え、切り払って運び出すべき枝などを運びながら歩いた。すると別の者が彼を見てこう言った。‘友よ、何をしているのか’。‘友よ、私は天国へ至る道を作っているのだ’。‘それならば、私もあなたの仲間になろう’。‘友よ、なりなさい。天国というものは多くの人に喜ばれ、幸福に満ちた場所なのだから’。それ以来、二人の仲間ができた。彼らを見て、同じように尋ねて聞いた別の者も仲間に加わり、こうして一人また一人と増えて、ついに三十三人の仲間ができた。彼らは皆、鍬などを手に持ち、道を平らに整えながら、一由旬（ヨージャナ）から二由旬ほどの距離を進んでいったのである”。

เต ทิสฺวา คามโภชโก จินฺเตสิ – ‘‘อิเม มนุสฺสา อโยเค ยุตฺตา, สเจ อิเม อรญฺญโต มจฺฉมํสาทีนิ วา อาหเรยฺยุํ. สุรํ วา กตฺวา ปิเวยฺยุํ, อญฺญํ วา ตาทิสํ กมฺมํ กเรยฺยุํ, อหมฺปิ กิญฺจิ กิญฺจิ ลเภยฺย’’นฺติ. อถ เน ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ กโรนฺตา วิจรถา’’ติ? ‘‘สคฺคมคฺคํ, สามี’’ติ. ‘‘ฆราวาสํ วสนฺเตหิ นาม เอวํ กาตุํ น วฏฺฏติ, อรญฺญโต มจฺฉมํสาทีนิ อาหริตุํ, สุรํ กตฺวา ปาตุํ, นานปฺปกาเร จ กมฺมนฺเต กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เต ตสฺส วจนํ ปฏิกฺขิปึสุ, เอวํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานาปิ ปฏิกฺขิปึสุเยว. โส กุชฺฌิตฺวา ‘‘นาเสสฺสามิ เน’’ติ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘โจเร เต, เทว, วคฺคพนฺธเนน วิจรนฺเต ปสฺสามี’’ติ วตฺวา, ‘‘คจฺฉ, เต คเหตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺเต ตถา กตฺวา สพฺเพ เต พนฺธิตฺวา อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. ราชา อวีมํสิตฺวาว ‘‘หตฺถินา มทฺทาเปถา’’ติ อาณาเปสิ. มโฆ เสสานํ โอวาทมทาสิ – ‘‘สมฺมา, ฐเปตฺวา เมตฺตํ อญฺโญ อมฺหากํ อวสฺสโย นตฺถิ, ตุมฺเห กตฺถจิ โกปํ อกตฺวา รญฺเญ จ คามโภชเก จ มทฺทนหตฺถิมฺหิ จ อตฺตนิ จ เมตฺตจิตฺเตน สมจิตฺตาว โหถา’’ติ. เต ตถา กรึสุ. อถ เนสํ เมตฺตานุภาเวน หตฺถี อุปฺปสงฺกมิตุมฺปิ น วิสหิ. ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา พหู มนุสฺเส ทิสฺวา มทฺทิตุํ น วิสหิสฺสติ? ‘‘คจฺฉถ, เน กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา มทฺทาเปถา’’ติ อาห. เต กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา มทฺทิตุํ เปสิยมาโนปิ หตฺถี ทูรโตว ปฏิกฺกมิ.

村長は彼らを見て、こう考えた。“この者たちは、不適切なことに従事している。もし彼らが森から魚や肉などを運んできたり、酒を造って飲んだり、あるいはそのような他のことをしたりすれば、私も何らかの利益を得られるだろうに”。その後、彼は彼らを呼び寄せて、“おまえたちは何をしながら歩き回っているのか”と尋ねた。“主よ、天国への道を作っております”。“家に住む（在家者）者たちがそのようなことをするのはふさわしくない。森から魚や肉などを運んだり、酒を造って飲んだり、様々な仕事に従事したりすることこそがふさわしいのだ”。彼らは村長の言葉を拒絶した。このように何度も言われたが、やはり拒絶した。村長は腹を立て、“彼らを滅ぼしてやろう”と思い、王のもとへ行き、“王よ、盗賊たちが徒党を組んで歩き回っているのを見かけました”と言った。“行って、彼らを捕まえて連れてまいれ”と言われると、その通りにして彼ら全員を縛り上げ、王に差し出した。王は深く調べもせずに、“象に踏みつぶさせよ”と命じた。マカは残りの人々に助言を与えた。“友よ、慈しみ（メッタ）を修めるほかに、我々の拠り所はない。誰に対しても怒りを抱くことなく、王に対しても、村長に対しても、我々を踏みつける象に対しても、そして自分自身に対しても、慈しみの心を持って平等な心でいなさい”。彼らはその通りにした。すると、彼らの慈しみの威力によって、象は近づくことさえできなかった。王はその事を聞き、大勢の人を見て（象が）踏みつぶす勇気がないのかと思い、“行け、彼らをむしろで覆ってから踏みつぶさせよ”と言った。彼らをむしろで覆って踏みつぶそうと差し向けたが、象は遠くから退散した。

ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘การเณเนตฺถ ภวิตพฺพ’’นฺติ เต ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา, มํ นิสฺสาย ตุมฺเห กึ น ลภถา’’ติ? ‘‘กึ นาเมตํ, เทวา’’ติ? ‘‘ตุมฺเห กิร วคฺคพนฺธเนน โจรา หุตฺวา อรญฺเญ วิจรถา’’ติ? ‘‘โก เอวมาห, เทวา’’ติ? ‘‘คามโภชโก, ตาตา’’ติ. ‘‘น มยํ, เทว, โจรา, มยํ ปน อตฺตโน สคฺคมคฺคํ โสเธนฺตา อิทญฺจิทญฺจ กโรม, คามโภชโก อมฺเห อกุสลกิริยาย นิโยเชตฺวา อตฺตโน วจนํ อกโรนฺเต นาเสตุกาโม กุชฺฌิตฺวา เอวมาหา’’ติ. อถ ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา, ‘‘ตาตา, อยํ ติรจฺฉาโน ตุมฺหากํ [Pg.171] คุเณ ชานาติ, อหํ มนุสฺสภูโต ชานิตุํ นาสกฺขึ, ขมถ เม’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา สปุตฺตทารํ คามโภชกํ เตสํ ทาสํ, หตฺถึ อาโรหนิยํ, ตญฺจ คามํ ยถาสุขํ ปริโภคํ กตฺวา อทาสิ. เต ‘‘อิเธว โน กตปุญฺญสฺสานิสํโส ทิฏฺโฐ’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสนฺนมานสา หุตฺวา ตํ หตฺถึ วาเรน วาเรน อภิรุยฺห คจฺฉนฺตา มนฺตยึสุ ‘‘อิทานิ อมฺเหหิ อติเรกตรํ ปุญฺญํ กาตพฺพํ, กึ กโรม? จตุมหาปเถ ถาวรํ กตฺวา มหาชนสฺส วิสฺสมนสาลํ กริสฺสามา’’ติ. เต วฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา สาลํ ปฏฺฐเปสุํ. มาตุคาเมสุ ปน วิคตจฺฉนฺทตาย ตสฺสา สาลาย มาตุคามานํ ปตฺตึ นาทํสุ.

王はその出来事を聞き、“これには何らかの理由があるに違いない”と考え、彼らを呼び寄せて尋ねた。“親愛なる者たちよ、私を頼りにしていながら、おまえたちは何を得られないというのか”。“王よ、それはどういうことでしょうか”。“おまえたちは徒党を組んで盗賊となり、森を歩き回っていると聞いているぞ”。“王よ、誰がそのようなことを申したのですか”。“村長だ、親愛なる者たちよ”。“王よ、我々は盗賊ではありません。我々は自分たちの天国への道を清めようとして、これこれのことをしているのです。村長は我々に不善の行いを勧めましたが、我々が彼の言葉に従わなかったため、彼は腹を立て、我々を滅ぼそうとしてそのように偽りの訴えをしたのです”。そこで王は彼らの言葉を聞いて歓喜し、“親愛なる者たちよ、この畜生（象）でさえおまえたちの徳を知っているのに、私は人間でありながら、それを知ることができなかった。私を許してくれ”と言った。そして、村長をその妻子とともに彼らの奴隷として与え、象を彼らの乗り物として、またその村を意のままに享受できるように与えた。彼らは“ここで（現世で）、自分たちがなした功徳の報いが見えた”とますます清らかな心になり、その象に交代で乗って行きながら、相談した。“今、我々はさらに優れた功徳を積むべきだ。何をしようか。四辻に堅固な休憩所を造り、多くの人々のための休息所としよう”。彼らは大工を呼び寄せて、堂の建設を始めた。しかし、女たちに対して執着がなかったため、その堂の功徳の分け前を女たちには与えなかった。

มฆสฺส ปน เคเห นนฺทา, จิตฺตา, สุธมฺมา, สุชาติ จตสฺโส อิตฺถิโย โหนฺติ. ตาสุ สุธมฺมา วฑฺฒกินา สทฺธึ เอกโต หุตฺวา, ‘‘ภาติก, อิมิสฺสา สาลาย มํ เชฏฺฐิกํ กโรหี’’ติ วตฺวา ลญฺชํ อทาสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปฐมเมว กณฺณิกตฺถาย รุกฺขํ สุกฺขาเปตฺวา ตจฺเฉตฺวา วิชฺฌิตฺวา กณฺณิกํ นิฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘สุธมฺมา นาม อยํ สาลา’’ติ อกฺขรานิ ฉินฺทิตฺวา วตฺเถน ปลิเวเฐตฺวา ฐเปสิ. อถ เน วฑฺฒกี สาลํ นิฏฺฐาเปตฺวา กณฺณิกาโรปนทิวเส ‘‘อโห, อยฺยา, เอกํ กรณียํ น สริมฺหา’’ติ อาห. ‘‘กึ นาม, โภ’’ติ? ‘‘กณฺณิก’’นฺติ. ‘‘โหตุ ตํ อาหริสฺสามา’’ติ. ‘‘อิทานิ ฉินฺนรุกฺเขน กาตุํ น สกฺกา, ปุพฺเพเยว ตํ ฉินฺทิตฺวา ตจฺเฉตฺวา วิชฺฌิตฺวา ฐปิตกณฺณิกา ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘อิทานิ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘สเจ กสฺสจิ เคเห นิฏฺฐาเปตฺวา ฐปิตา วิกฺกายิกกณฺณิกา อตฺถิ, สา ปริเยสิตพฺพา’’ติ. เต ปริเยสนฺตา สุธมฺมาย เคเห ทิสฺวา สหสฺสํ ทตฺวาปิ มูเลน น ลภึสุ. ‘‘สเจ มํ สาลาย ปตฺตึ กโรถ, ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ปน ‘‘มยํ มาตุคามานํ ปตฺตึ น ทมฺมา’’ติ อาหํสุ.

マカの家には、ナンダ、チッタ、スダンマー、スジャーティという四人の妻がいた。その中でスダンマーは大工と結託し、“兄弟（大工）よ、この堂において私を代表者にしてください”と言って、賄賂を渡した。大工は“承知しました”と引き受け、あらかじめ頂部（尖塔）のために木を乾燥させ、削り、穴を開けて仕上げておき、“スダンマーという名の堂である”という文字を刻んで、布で巻いて置いておいた。さて、大工が堂を完成させ、頂部を載せる日に、“ああ、旦那様方、一つのなすべきことを忘れていました”と言った。“それは何か”。“頂部です”。“ならば、それを持ってこよう”。“今は、切り出したばかりの木で造ることはできません。以前に切り出し、削り、穴を開けて置いてあった頂部を手に入れなければなりません”。“今、どうすればよいのか”。“もし誰かの家に、完成して置いてある売り物の頂部があれば、それを探すべきです”。彼らが探すと、スダンマーの家に見つけたが、千（金貨）を代金として出しても手に入れることができなかった。“もし堂の功徳の分け前を私にくれるなら、差し上げましょう”と言われたが、彼らは“我々は女たちに分け前は与えない”と言った。

อถ เน วฑฺฒกี อาห – ‘‘อยฺยา, ตุมฺเห กึ กเถถ, ฐเปตฺวา พฺรหฺมโลกํ อญฺญํ มาตุคามรหิตฏฺฐานํ นาม นตฺถิ, คณฺหถ กณฺณิกํ. เอวํ สนฺเต อมฺหากํ กมฺมํ นิฏฺฐํ คมิสฺสตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ กณฺณิกํ คเหตฺวา สาลํ นิฏฺฐาเปตฺวา ติธา วิภชึสุ. เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส อิสฺสรานํ วสนฏฺฐานํ กรึสุ, เอกสฺมึ ทุคฺคตานํ, เอกสฺมึ คิลานานํ. เตตฺตึส ชนา เตตฺตึส ผลกานิ ปญฺญเปตฺวา หตฺถิสฺส สญฺญํ อทํสุ – ‘‘อาคนฺตุโก อาคนฺตฺวา ยสฺส อตฺถตผลเก นิสีทติ, ตํ คเหตฺวา ผลกสามิกสฺเสว [Pg.172] เคเห ปติฏฺฐเปหิ, ตสฺส ปาทปริกมฺมปิฏฺฐิปริกมฺมปานียขาทนียโภชนียสยนานิ สพฺพานิ ผลกสามิกสฺเสว ภาโร ภวิสฺสตี’’ติ. หตฺถี อาคตาคตํ คเหตฺวา ผลกสามิกสฺเสว ฆรํ เนติ. โส ตสฺส ตํ ทิวสํ กตฺตพฺพํ กโรติ. มโฆ สาลาย อวิทูเร โกวิฬารรุกฺขํ โรเปตฺวา ตสฺส มูเล ปาสาณผลกํ อตฺถริ. สาลํ ปวิฏฺฐปวิฏฺฐา ชนา กณฺณิกํ โอโลเกตฺวา อกฺขรานิ วาเจตฺวา, ‘‘สุธมฺมา นาเมสา สาลา’’ติ วทนฺติ. เตตฺตึสชนานํ นามํ น ปญฺญายติ. นนฺทา จินฺเตสิ – ‘‘อิเม สาลํ กโรนฺตา อมฺเห อปตฺติกา กรึสุ, สุธมฺมา ปน อตฺตโน พฺยตฺตตาย กณฺณิกํ กตฺวา ปตฺติกา ชาตา, มยาปิ กิญฺจิ กาตุํ วฏฺฏติ, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ? อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สาลํ อาคตาคตานํ ปานียญฺเจว นฺหาโนทกญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, โปกฺขรณึ ขณาเปสฺสามี’’ติ. สา โปกฺขรณึ กาเรสิ. จิตฺตา จินฺเตสิ – ‘‘สุธมฺมาย กณฺณิกา ทินฺนา, นนฺทาย โปกฺขรณี การิตา, มยาปิ กิญฺจิ กาตุํ วฏฺฏติ, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ? อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สาลํ อาคตาคเตหิ ปานียํ ปิวิตฺวา นฺหตฺวา คมนกาเลปิ มาลํ ปิลนฺธิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, ปุปฺผารามํ การาเปสฺสามี’’ติ. สา รมณียํ ปุปฺผารามํ กาเรสิ. เยภุยฺเยน ตสฺมึ อาราเม ‘‘อสุโก นาม ปุปฺผูปคผลูปครุกฺโข นตฺถี’’ติ นาโหสิ.

その時、大工は彼らに言った。“皆様、何を言われるのですか。梵天界を除いて、他に女人（にょにん）のいない場所などというものはありません。頂梁（ちょうりょう）を受け入れなさい。そうすれば、我々の仕事は完成に至るでしょう”。彼らは‘承知した’と言って頂梁を受け取り、会堂を完成させ、それを三つの部分に分けました。一部には権力者たちの居所を、一部には貧しい者たちの居所を、一部には病人のための居所を作りました。三十三人は三十三枚の板を敷かせ、象に合図を与えました。‘旅人がやって来て、誰かが敷いた板の上に座ったら、その者を連れて行って、その板の持ち主の家に送り届けよ。その旅人のための足のマッサージ、背中のマッサージ、飲み物、食べ物、食事、寝床のすべては、その板の持ち主の負担となるであろう’と。象はやって来る旅人を次々と連れて、板の持ち主の家へと運びました。その家主はその旅人のために、その日になすべき務めを行いました。マゴは会堂の近くにコヴィラーラ樹を植え、その根元に石の板を敷きました。会堂に入った人々は頂梁を見上げ、刻まれた文字を読んで、‘この会堂はスダンマーという名だ’と言いました。三十三人の名前は現れませんでした。スナンダという女は考えました。‘この男たちは会堂を作る際、私たちを功徳の分配から外した。しかしスダンマーは、自分の賢明さによって頂梁を寄進し、功徳の分配に預かる者となった。私も何かをすべきだ。何をするのがよいだろうか’。そこで彼女にこのような思いが浮かびました。‘会堂に来る人々が飲み水や浴水を得られるようにすべきだ。池を掘らせよう’。彼女は池を作らせました。チッターは考えました。‘スダンマーは頂梁を贈り、スナンダは池を作らせた。私も何かをすべきだ。何をするのがよいだろうか’。そこで彼女にこのような思いが浮かびました。‘会堂に来る人々が水を飲み、水浴びをして去る時に、花を飾って行けるようにすべきだ。花園を造らせよう’。彼女は麗しい花園を造らせました。概して、その園には‘何々という名の、花が咲き実が成る木がない’ということがないほど、あらゆる木がありました。

สุชา ปน ‘‘อหํ มฆสฺส มาตุลธีตา เจว ปาทปริจาริกา จ, เอเตน กตํ กมฺมํ มยฺหเมว, มยา กตํ เอตสฺเสวา’’ติ จินฺเตตฺวา, กิญฺจิ อกตฺวา อตฺตภาวเมว มณฺฑยมานา กาลํ วีตินาเมสิ. มโฆปิ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ กุเล เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ สจฺจวาจํ อผรุสวาจํ อปิ, สุณวาจํ มจฺเฉรวินยํ อกฺโกธนนฺติ อิมานิ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา –

しかし、スジャータは‘私はマゴの従姉妹であり、また妻である。彼が行った善行は私のものに他ならず、私が行ったことは彼のものである’と考えて、何一つ善行を行わず、自分の身体を飾り立てるだけで時を過ごしました。マゴもまた、父母への奉仕、一族の年長者への敬意、真実の言葉、粗暴でない言葉、中傷しない言葉、物惜しみの克服、怒らないことという、これら七つの戒を充たして過ごしました。

‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายินํ;

สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํ.

‘父母を養い、一族の年長者を敬い、穏やかで親しみ深い言葉を話し、離間語を捨て、

‘‘มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;

ตํ เว เทวา ตาวตึสา, อาหุ ‘สปฺปุริโส’อิตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๗) –

物惜しみの克服に努め、真実を語り、怒りに打ち勝つ人。彼をこそ、三十三天の神々は“善き人（善士）”と呼ぶのである’。

เอวํ ปสํสิยภาวํ อาปชฺชิตฺวา ชีวิตปริโยสาเน ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เตปิสฺส สหายกา ตตฺเถว [Pg.173] นิพฺพตฺตึสุ, วฑฺฒกี วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตทา ตาวตึสภวเน อสุรา วสนฺติ. เต ‘‘อภินวา เทวปุตฺตา นิพฺพตฺตา’’ติ ทิพฺพปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก อตฺตโน ปริสาย กสฺสจิ อปิวนตฺถาย สญฺญมทาสิ. อสุรา ทิพฺพปานํ ปิวิตฺวา มชฺชึสุ. สกฺโก ‘‘กึ เม อิเมหิ สาธารเณน รชฺเชนา’’ติ อตฺตโน ปริสาย สญฺญํ ทตฺวา เต ปาเทสุ คาหาเปตฺวา มหาสมุทฺเท ขิปาเปสิ. เต อวํสิรา สมุทฺเท ปตึสุ. อถ เนสํ ปุญฺญานุภาเวน สิเนรุโน เหฏฺฐิมตเล อสุรวิมานํ นาม นิพฺพตฺติ, จิตฺตปาฏลิ นาม นิพฺพตฺติ.

このように称賛されるべき身となり、寿命が尽きると、三十三天の世界に帝釈天という神々の王として生まれました。彼の三十三人の仲間たちもまた、その同じ場所に生まれました。大工はヴィッサカンマという天子として生まれました。その時、三十三天には阿修羅（アスラ）たちが住んでいました。彼らは‘新しい天子たちが生まれた’と言って、天上の飲み物を用意しました。帝釈天は自分の従者たちに、誰も飲まないようにと合図を送りました。阿修羅たちは天上の飲み物を飲んで酔いしれました。帝釈天は‘彼らと共有する王国に何の利益があろうか’と考え、自分の従者たちに合図を送り、彼らの足をつかませて大海へと投げ落とさせました。彼らは逆さまになって海へと落ちました。すると、彼らの功徳の威力によって、須弥山の底に阿修羅の宮殿が生じ、チッタパータリという名の樹が生じました。

เทวาสุรสงฺคาเม ปน อสุเรสุ ปราชิเตสุ ทสโยชนสหสฺสํ ตาวตึสเทวนครํ นาม นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปน นครสฺส ปาจีนปจฺฉิมทฺวารานํ อนฺตรา ทสโยชนสหสฺสํ โหติ, ตถา ทกฺขิณุตฺตรทฺวารานํ. ตํ โข ปน นครํ ทฺวารสหสฺสยุตฺตํ อโหสิ อารามโปกฺขรณิปฏิมณฺฑิตํ. ตสฺส มชฺเฌ สาลาย นิสฺสนฺเทน ติโยชนสตุพฺเพเธหิ ธเชหิ ปฏิมณฺฑิโต สตฺตรตนมโย สตฺตโยชนสตุพฺเพโธ เวชยนฺโต นาม ปาสาโท อุคฺคญฺฉิ. สุวณฺณยฏฺฐีสุ มณิธชา อเหสุํ, มณิยฏฺฐีสุ สุวณฺณธชา; ปวาฬยฏฺฐีสุ มุตฺตธชา, มุตฺตยฏฺฐีสุ ปวาฬธชา; สตฺตรตนมยาสุ ยฏฺฐีสุ สตฺตรตนธชา, มชฺเฌ ฐิโต ธโช ติโยชนสตุพฺเพโธ อโหสิ. อิติ สาลาย นิสฺสนฺเทน โยชนสหสฺสุพฺเพโธ ปาสาโท สตฺตรตนมโยว หุตฺวา นิพฺพตฺติ, โกวิฬารรุกฺขสฺส นิสฺสนฺเทน สมนฺตา ติโยชนสตปริมณฺฑโล ปาริจฺฉตฺตโก นิพฺพตฺติ, ปาสาณผลกสฺส นิสฺสนฺเทน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ทีฆโต สฏฺฐิโยชนา ปุถุลโต ปณฺณาสโยชนา พหลโต ปญฺจทสโยชนา ชยสุมนรตฺตกมฺพลวณฺณา ปณฺฑุกมฺพลสิลา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ นิสินฺนกาเล อุปฑฺฒกาโย ปวิสติ, อุฏฺฐิตกาเล อูนํ ปริปูรติ.

天神と阿修羅の戦いにおいて阿修羅が敗北した時、一万由旬（ヨージャナ）に及ぶ三十三天の神々の都が現れました。その都の東西の門の間は一万由旬、南北の門の間も同様でした。その都は千の門を備え、園林や池で飾られていました。その中央には、会堂を建立した功徳の報いとして、三百由旬の高さの旗で飾られ、七宝から成る七百由旬の高さのヴェージャヤンタという宮殿がそびえ立ちました。黄金の旗竿には宝玉の旗が、宝玉の旗竿には黄金の旗が、珊瑚の旗竿には真珠の旗が、真珠の旗竿には珊瑚の旗が、七宝の旗竿には七宝の旗が掲げられていました。中央に立てられた旗は三百由旬の高さでした。このように、会堂建立の報いによって、旗を含めて一千由旬の高さの宮殿が七宝で成って現れました。コヴィラーラ樹を植えた報いによって、周囲三百由旬に広がるパーリチャッタカが現れました。石の板を敷いた報いによって、パーリチャッタカの根元に、長さ六十由旬、幅五十由旬、厚さ十五由旬の、大紅花のような、あるいは赤い絨毯のような鮮やかな紅色のパンデュカンバラシラーという石の座が現れました。そこに座ると、身体の半分が沈み込み、立ち上がると、沈んだ部分は元通りに満たされるのでした。

หตฺถี ปน เอราวโณ นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เทวโลกสฺมิญฺหิ ติรจฺฉานคตา น โหนฺติ. ตสฺมา โส อุยฺยานกีฬาย นิกฺขมนกาเล อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติโก เอราวโณ นาม หตฺถี อโหสิ. โส เตตฺตึสชนานํ อตฺถาย เตตฺตึส กุมฺเภ มาเปสิ [Pg.174] อาวฏฺเฏน ติคาวุตอฑฺฒโยชนปฺปมาเณ, สพฺเพสํ มชฺเฌ สกฺกสฺส อตฺถาย สุทสฺสนํ นาม ตึสโยชนิกํ กุมฺภํ มาเปสิ. ตสฺส อุปริ ทฺวาทสโยชนิโก รตนมณฺฑโป โหติ. ตตฺถ อนฺตรนฺตรา สตฺตรตนมยา โยชนุพฺเพธา ธชา อุฏฺฐหนฺติ. ปริยนฺเต กิงฺกิณิกชาลํ โอลมฺพติ. ยสฺส มนฺทวาเตริตสฺส ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺทสํมิสฺโส ทิพฺพคีตสทฺโท วิย รโว นิจฺฉรติ. มณฺฑปมชฺเฌ สกฺกสฺสตฺถาย โยชนิโก มณิปลฺลงฺโก ปญฺญตฺโต โหติ, ตตฺถ สกฺโก นิสีทิ. เตตฺตึส เทวปุตฺตา อตฺตโน กุมฺเภ รตนปลฺลงฺเก นิสีทึสุ. เตตฺตึสาย กุมฺภานํ เอเกกสฺมึ กุมฺเภ สตฺต สตฺต ทนฺเต มาเปสิ. เตสุ เอเกโก ปณฺณาสโยชนายาโม, เอเกกสฺมิญฺเจตฺถ ทนฺเต สตฺต สตฺต โปกฺขรณิโย โหนฺติ, เอเกกาย โปกฺขรณิยา สตฺต สตฺต ปทุมินีคจฺฉานิ, เอเกกสฺมึ คจฺเฉ สตฺต สตฺต ปุปฺผานิ โหนฺติ, เอเกกสฺมึ ปุปฺเผ สตฺต สตฺต ปตฺตานิ, เอเกกสฺมึ ปตฺเต สตฺต สตฺต เทวธีตโร นจฺจนฺติ. เอวํ สมนฺตา ปณฺณาสโยชนฐาเนสุ หตฺถิทนฺเตสุเยว นฏสมชฺชา โหนฺติ. เอวํ มหนฺตํ ยสํ อนุภวนฺโต สกฺโก เทวราชา วิจรติ.

象については、エーラーヴァナという名の天子が（象に）化身して現れたのである。実に、天界には畜生（実在の動物）は存在しない。それゆえ、その天子は帝釈天が遊園の行楽へ出かける際、自らの本来の姿を捨てて、百五十由旬もの大きさを持つエーラーヴァナという名の象になった。その象は、三十三人の天人たちが乗るために、周囲が二ガヴータ（約三マイル）から半由旬ほどの大きさがある三十三個の象頭（頭頂部）を創り出した。そのすべての中心には、帝釈天が座るために、スダッサナ（美見）という名の三十由旬の大きさの象頭を創り出した。その上には、十二由旬の宝閣が設えられていた。そこには、所々に七宝で作られた一由旬の高さの幡が立てられていた。その端には金鈴の網が吊り下げられていた。そよ風に揺らされると、その鈴の音は、五種の楽器の調べが混ざり合った天界の歌声のような響きを放った。宝閣の中央には、帝釈天のために一由旬の宝石の座が備えられ、そこに帝釈天が座した。三十三人の天子たちも、それぞれの象頭にある宝座に座った。三十三個の象頭のそれぞれに、七本ずつの象牙を創り出した。それらの一本一本は五十由旬の長さがあり、その一本の象牙ごとに七つの蓮池があった。一つの蓮池には七つの蓮の群生があり、一つの群生には七つの花が咲き、一つの花には七枚の花弁があり、その一枚の花弁ごとに七人の天女たちが舞い踊っていた。このように、周囲五十由旬にわたる象牙の上だけで、舞踊の宴が繰り広げられていた。このように多大なる栄華を享受しながら、天王帝釈は巡遊するのである。

สุธมฺมาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สุธมฺมา นาม นว โยชนสติกา เทวสภา นิพฺพตฺติ. ตโต รมณียตรํ กิร อญฺญํ ฐานํ นาม นตฺถิ, มาสสฺส อฏฺฐ ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ ตตฺเถว โหติ. ยาวชฺชตนา อญฺญตรํ รมณียํ ฐานํ ทิสฺวา, ‘‘สุธมฺมา เทวสภา วิยา’’ติ วทนฺติ. นนฺทาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติ, ตสฺสา ปญฺจโยชนสติกา นนฺทา นาม โปกฺขรณี นิพฺพตฺติ. จิตฺตาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺติ, ตสฺสาปิ ปญฺจโยชนสติกํ จิตฺตลตาวนํ นาม นิพฺพตฺติ, ตตฺถ อุปฺปนฺนปุพฺพนิมิตฺเต เทวปุตฺเต เนตฺวา โมหยมานา วิจรนฺติ. สุชา ปน กาลํ กตฺวา เอกิสฺสา คิริกนฺทราย เอกา พกสกุณิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สกฺโก อตฺตโน ปริจาริกา โอโลเกนฺโต ‘‘สุธมฺมา อิเธว นิพฺพตฺตา, ตถา นนฺทา จ จิตฺตา จ, สุชา นุ โข กุหึ นิพฺพตฺตา’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ ตตฺถ นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา, ‘‘พาลา กิญฺจิ ปุญฺญํ อกตฺวา อิทานิ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตา, อิทานิ ปน ตํ ปุญฺญํ กาเรตฺวา อิธาเนตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตสฺสา [Pg.175] สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กึ กโรนฺตี อิธ วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โก ปน ตฺวํ, สามี’’ติ? ‘‘อหํ เต สามิโก มโฆ’’ติ. ‘‘กุหึ นิพฺพตฺโตสิ, สามี’’ติ? ‘‘อหํ ตาวตึสเทวโลเก นิพฺพตฺโต’’. ‘‘ตว สหายิกานํ ปน นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ, สามี’’ติ. ‘‘ตาปิ มเมว สนฺติเก นิพฺพตฺตา, ปสฺสิสฺสสิ ตา สหายิกา’’ติ. ‘‘กถาหํ ตตฺถ คมิสฺสามี’’ติ? สกฺโก ‘‘อหํ ตํ ตตฺถ เนสฺสามี’’ติ วตฺวา หตฺถตเล ฐเปตฺวา เทวโลกํ เนตฺวา นนฺทาย โปกฺขรณิยา ตีเร วิสฺสชฺเชตฺวา อิตราสํ ติสฺสนฺนํ อาโรเจสิ – ‘‘ตุมฺหากํ สหายิกํ สุชํ ปสฺสิสฺสถา’’ติ. ‘‘กุหึ สา, เทวา’’ติ? ‘‘นนฺทาย โปกฺขรณิยา ตีเร ฐิตา’’ติ อาห. ตา ติสฺโสปิ คนฺตฺวา, ‘‘อโห อยฺยาย เอวรูปํ อตฺตภาวมณฺฑนสฺส ผลํ, อิทานิสฺสา ตุณฺฑํ ปสฺสถ, ปาเท ปสฺสถ, ชงฺฆา ปสฺสถ, โสภติ วตสฺสา อตฺตภาโว’’ติ เกฬึ กตฺวา ปกฺกมึสุ.

スダンマーもまた、命を終えて同じくその（三十三）天に生まれ変わった。彼女のために、スダンマー（善法）という名の九百由旬もの広さを持つ天界の集会場が現れた。そこより美しい場所は他にないと言われており、一ヶ月のうち八日の（布薩の）日には、そこで説法が行われる。今日に至るまで、他に類稀な美しい場所を目にすると、“まるでスダンマー善法堂のようだ”と言われるほどである。ナンダ（歓喜）もまた、命を終えて同じ天に生まれ変わり、彼女のためにナンダ（歓喜池）という名の五百由旬の蓮池が現れた。チッター（種々）もまた、命を終えて同じ天に生まれ変わり、彼女のためにもチッタラター（衆車苑）という名の五百由旬の園林が現れた。そこでは、死の前兆（五衰）が現れた天子たちを連れて行き、彼らを喜ばせながら散策するのである。しかし、スジャー（スジャータ）は命を終えた後、ある山の谷間に一羽の小鷺として生まれた。帝釈天が自らの侍女たちを探したところ、“スダンマーはここに生まれ、ナンダもチッターも同様だ。ではスジャータはどこに生まれたのだろうか”と考え、彼女がその地で鷺として生まれているのを見つけた。“愚かな彼女は、何の功徳も積まなかったために、今は畜生界の鷺に生まれてしまった。今は彼女に功徳を積ませて、ここへ連れてくるのがよいだろう”と考え、帝釈天は自らの姿を捨て、世俗の者の姿に変えて彼女のもとへ行き、“ここで何をして過ごしているのか”と尋ねた。“主よ、あなたはどなたですか”と問われ、“私はお前の夫であったマグハ（マカ）である”と答えた。“主よ、どこに生ま身を置かれたのですか”。“私は三十三天に生まれた。お前の友人たちの生まれ変わった場所を知っているか”。“いいえ、主よ、知りません”。“彼女たちも私のそばに生まれている。友人たちに会いたいか”。“どうやってそこへ行けるのでしょうか”。帝釈天は“私がそこへ連れて行こう”と言い、彼女を手のひらに乗せて天界へ運び、ナンダ池のほとりに放してから、他の三人の妃たちに“お前たちの友人であるスジャータを見るがよい”と告げた。“天よ、彼女はどこにおりますか”。“ナンダ池のほとりにいる”と彼は言った。三人はそこへ行き、“ああ、この方の自分自身を飾る（外面の美しさを求めた）報いがこれほどとは。今の彼女の嘴を見なさい、足を見なさい、脛を見なさい。彼女の体は実に見事（に白い）ことだわ”と冷やかし、嘲笑して立ち去った。

ปุน สกฺโก ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ทิฏฺฐา เต สหายิกา’’ติ วตฺวา ‘‘ทิฏฺฐา มํ อุปฺปณฺเฑตฺวา คตา, ตตฺเถว มํ เนหี’’ติ วุตฺเต ตํ ตตฺเถว เนตฺวา อุทเก วิสฺสชฺเชตฺวา, ‘‘ทิฏฺฐา เต ตาสํ สมฺปตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ทิฏฺฐา, เทวา’’ติ? ‘‘ตยาปิ ตตฺถ นิพฺพตฺตนูปายํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘กึ กโรมิ, เทวา’’ติ? ‘‘มยา ทินฺนํ โอวาทํ รกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘รกฺขิสฺสามิ, เทวา’’ติ. อถสฺสา ปญฺจ สีลานิ ทตฺวา, ‘‘อปฺปมตฺตา รกฺขาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตโต ปฏฺฐาย สยํมตมจฺฉเกเยว ปริเยสิตฺวา ขาทติ. สกฺโก กติปาหจฺจเยน ตสฺสา วีมํสนตฺถาย คนฺตฺวา, วาลุกาปิฏฺเฐ มตมจฺฉโก วิย หุตฺวา อุตฺตาโน นิปชฺชิ. สา ตํ ทิสฺวา ‘‘มตมจฺฉโก’’ติ สญฺญาย อคฺคเหสิ. มจฺโฉ คิลนกาเล นงฺคุฏฺฐํ จาเลสิ. สา ‘‘สชีวมจฺฉโก’’ติ อุทเก วิสฺสชฺเชสิ. โส โถกํ วีตินาเมตฺวา ปุน ตสฺสา ปุรโต อุตฺตาโน หุตฺวา นิปชฺชิ. ปุน สา ‘‘มตมจฺฉโก’’ติ สญฺญาย คเหตฺวา คิลนกาเล อคฺคนงฺคุฏฺฐํ จาเลสิ. ตํ ทิสฺวา ‘‘สชีวมจฺโฉ’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ วีมํสิตฺวา ‘‘สาธุกํ สีลํ รกฺขตี’’ติ อตฺตานํ ชานาเปตฺวา ‘‘อหํ ตว วีมํสนตฺถาย อาคโต, สาธุกํ สีลํ รกฺขสิ, เอวํ รกฺขมานา น จิรสฺเสว มม สนฺติเก นิพฺพตฺติสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

再び帝釈天は彼女のもとへ行き、“友人たちに会えたか”と尋ねると、“会えましたが、私を嘲笑して去っていきました。どうか私を元の（谷間へ）連れ帰ってください”と言ったので、彼女をその地へ連れ戻して水辺に放し、“彼女たちの栄華を見たか”と尋ねた。“見ました、天よ”。“お前もまた、そこに生まれるための手段（功徳）を積むべきである”。“天よ、何をすればよいでしょうか”。“私が授ける教えを守れるか”。“守ります、天よ”。そこで彼は彼女に五戒を授け、“放逸にならずに（戒を）守りなさい”と言い含めて立ち去った。彼女はそれ以来、自ずから死んだ魚だけを探して食べるようになった。数日後、帝釈天は彼女を試すために赴き、砂州の上で死んだ魚のふりをして仰向けに横たわった。彼女はそれを見て“死んだ魚だ”と思い、くわえ上げた。魚が飲み込まれようとする時に尾を動かすと、彼女は“生きている魚だ”と思って水に放した。彼は少し時間を置いてから、再び彼女の前で仰向けになって横たわった。再び彼女は“死んだ魚だ”と思って捕らえたが、飲み込もうとした瞬間に尾の先を動かした。彼女はそれを見て“生きている魚だ”と放した。このように三度試した後、帝釈天は“実に見事に戒を守っている”と確信し、自らの正体を明かしてこう言った。“私はお前の戒めを試すために来たのだ。お前は実によく戒を守っている。このように守り続けるならば、遠からず私のそばに生まれるだろう。決して放逸になってはならない”と言い残し、立ち去ったのである。

สา [Pg.176] ตโต ปฏฺฐาย ปน สยํมตมจฺฉํ ลภติ วา, น วา. อลภมานา กติปาหจฺจเยเนว สุสฺสิตฺวา กาลํ กตฺวา ตสฺส สีลสฺส ผเลน พาราณสิยํ กุมฺภการสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อถสฺสา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกกาเล สกฺโก ‘‘กุหึ นุ โข สา นิพฺพตฺตา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ทิสฺวา, ‘‘อิทานิ มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอฬาลุกวณฺเณน ปญฺญายมาเนหิ สตฺตหิ รตเนหิ ยานกํ ปูเรตฺวา ตํ ปาเชนฺโต พาราณสึ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, เอฬาลุกานิ คณฺหถ คณฺหถา’’ติ อุคฺโฆเสนฺโต วีถึ ปฏิปชฺชิ. มุคฺคมาสาทีนิ คเหตฺวา อาคเต ปน ‘‘มูเลน น เทมี’’ติ วตฺวา, ‘‘กถํ เทสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘สีลรกฺขิกาย อิตฺถิยา ทมฺมี’’ติ อาห. ‘‘สีลํ นาม, สามิ, กีทิสํ, กึ กาฬํ, อุทาหุ นีลาทิวณฺณ’’นฺติ? ‘‘ตุมฺเห ‘สีลํ กีทิส’นฺติปิ น ชานาถ, กิเมว นํ รกฺขิสฺสถ, สีลรกฺขิกาย ปน ทสฺสามี’’ติ. ‘‘สามิ, เอสา กุมฺภการสฺส ธีตา ‘สีลํ รกฺขามี’ติ วิจรติ, เอติสฺสา เทหี’’ติ. สาปิ นํ ‘‘เตน หิ มยฺหํ เทหิ, สามี’’ติ อาห. ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘อหํ อวิชหิตปญฺจสีลา’’ติ. ‘‘ตุยฺหเมเวตานิ มยา อานีตานี’’ติ ยานกํ ปาเชนฺโต ตสฺสา ฆรํ คนฺตฺวา อญฺเญหิ อนาหริยํ กตฺวา เอฬาลุกวณฺเณน เทวทตฺติยํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ชานาเปตฺวา, ‘‘อิทํ เต ชีวิตวุตฺติยา ธนํ, ปญฺจสีลานิ อขณฺฑาทีนิ กตฺวา รกฺขาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

その鷺は、それ以来、自分から死んだ魚を得ることもあれば、得られないこともあった。魚が得られない日が続いたある時、数日のうちに衰弱して命を落としたが、その持戒（五戒）の功徳によって、バラナシの陶器師の娘として生まれ変わった。その後、彼女が十五、六歳になった頃、帝釈天は“かつての鷺（スジャータ）は一体どこに生まれたのか”と観察して彼女を見つけ、“今こそ、彼女のところへ行くべきだ”と考えた。帝釈天は、七種の宝で作られた、見た目は胡瓜（きゅうり）のような宝物を荷車いっぱいに積み、自らそれを引いてバラナシの町に入り、“皆さん、胡瓜はいかがですか、胡瓜を買いなさい”と叫びながら通りを歩いた。人々が豆などを持って買いにやって来たが、“代金（対価）では売らない”と言い、“では、どうやって売るのか”と問われると、“戒律を守る女性に与えよう”と答えた。“ご主人、戒律とはどのようなものですか。黒いのですか、それとも青などの色がついているのですか”と問われると、“あなた方は‘戒律がどのようなものか’さえ知らない。どうしてそれを守ることができようか。私は戒律を守る者にのみ、これを与えるのだ”と言った。“ご主人、あそこにいる陶器師の娘は‘戒律を守る’と言って暮らしています。彼女に与えてください”と言われ、彼女もまた“それでは、ご主人、私にそれをください”と言った。“お前は誰か”と問うと、“私は五戒を固く守る者です”と答えた。“お前のためにこそ、私はこれらを持ってきたのだ”と言って、彼は荷車を彼女の家まで引き、他人に奪われないように計らい、胡瓜の姿をした天から授けられた財宝を彼女に与え、自らの正体を明かした。“これはお前の生活のための財産である。これからも五戒を欠かすことなく守りなさい”と言い残して立ち去った。

สาปิ ตโต จวิตฺวา อสุรภวเน อสุรเชฏฺฐกสฺส ธีตา หุตฺวา สกฺกสฺส เวริฆเร นิพฺพตฺติ. ทฺวีสุ ปน อตฺตภาเวสุ สีลสฺส สุรกฺขิตตฺตา อภิรูปา อโหสิ สุวณฺณวณฺณา อสาธารณาย รูปสิริยา สมนฺนาคตา. เวปจิตฺติอสุรินฺโท อาคตาคตานํ อสุรานํ ‘‘ตุมฺเห มม ธีตุ อนุจฺฉวิกา น โหถา’’ติ ตํ กสฺสจิ อทตฺวา, ‘‘มม ธีตา อตฺตนาว อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ สามิกํ คเหสฺสตี’’ติ อสุรพลํ สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘ตุยฺหํ อนุจฺฉวิกํ สามิกํ คณฺหา’’ติ ตสฺสา, หตฺเถ ปุปฺผทามํ อทาสิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ โอโลเกนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา, ‘‘อิทานิ มยา คนฺตฺวา ตํ อาเนตุํ วฏฺฏตี’’ติ มหลฺลกอสุรวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา คนฺตฺวา ปริสปริยนฺเต อฏฺฐาสิ. สาปิ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี ตํ ทิฏฺฐมตฺตาว ปุพฺพสนฺนิวาสวเสน อุปฺปนฺเนน เปเมน มโหเฆเนว อชฺโฌตฺถฏหทยา หุตฺวา, ‘‘เอโส เม สามิโก’’ติ ตสฺส อุปริ ปุปฺผทามํ ขิปิ[Pg.177]. อสุรา ‘‘อมฺหากํ ราชา เอตฺตกํ กาลํ ธีตุ อนุจฺฉวิกํ อลภิตฺวา อิทานิ ลภิ, อยเมวสฺส ธีตุ ปิตามหโต มหลฺลโก อนุจฺฉวิโก’’ติ ลชฺชมานา อปกฺกมึสุ. สกฺโกปิ ตํ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘สกฺโกหมสฺมี’’ติ นทิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺทิ. อสุรา ‘‘วญฺจิตมฺหา ชรสกฺเกนา’’ติ ตํ อนุพนฺธึสุ. มาตลิ, สงฺคาหโก เวชยนฺตรถํ อาหริตฺวา อนฺตรามคฺเค อฏฺฐาสิ. สกฺโก ตํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา เทวนคราภิมุโข ปายาสิ. อถสฺส สิปฺปลิวนํ สมฺปตฺตกาเล รถสทฺทํ สุตฺวา ภีตา ครุฬโปตกา วิรวึสุ. เตสํ สทฺทํ สุตฺวา สกฺโก มาตลึ ปุจฺฉิ – ‘‘เก เอเต วิรวนฺตี’’ติ? ‘‘ครุฬโปตกา, เทวา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘รถสทฺทํ สุตฺวา มรณภเยนา’’ติ. ‘‘มํ เอกํ นิสฺสาย เอตฺตโก ทิโช รถเวเคน วิจุณฺณิโต มา นสฺสิ, นิวตฺเตหิ รถ’’นฺติ. โสปิ สินฺธวสหสฺสสฺส ทณฺฑกสญฺญํ ทตฺวา รถํ นิวตฺเตสิ. ตํ ทิสฺวา อสุรา ‘‘ชรสกฺโก อสุรปุรโต ปฏฺฐาย ปลายนฺโต อิทานิ รถํ นิวตฺเตสิ, อทฺธา เตน อุปตฺถมฺโภ ลทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ นิวตฺเตตฺวา อาคมนมคฺเคเนว อสุรปุรํ ปวิสิตฺวา ปุน สีสํ น อุกฺขิปึสุ.

彼女もまた、その生を終えて阿修羅界に赴き、阿修羅の長の娘として、帝釈天の敵の家に生まれた。二つの前生（鷺と陶器師の娘）において戒律をよく守ったため、彼女は黄金の輝きを放つ類まれな美貌の持ち主となった。阿修羅王ヴェーパチッティは、次々とやってくる阿修羅たちに“お前たちは私の娘にはふさわしくない”と言って誰にも与えず、“娘自身が自分にふさわしい夫を選ぶだろう”と考え、阿修羅の軍勢を集め、“お前にふさわしい夫を選びなさい”と言って、彼女の手に花輪を授けた。その時、帝釈天は彼女の生まれ場所を観察してその状況を知り、“今、彼女を連れ戻しに行くべきだ”と考え、年老いた阿修羅の姿に変装して、群衆の端に立った。彼女もあちらこちらを見渡し、彼を見た瞬間に、前世の縁による深い愛情が、激流のように心を包み込んだ。“このお方こそが私の夫です”と言って、その老阿修羅の頭上に花輪を投げた。阿修羅たちは“我らの王は、長い間娘にふさわしい婿を見つけられずにいたが、ようやく見つけたのが、祖父ほども年老いた者とは”と、恥じて立ち去った。帝釈天は彼女の手を取り、“私は帝釈天である”と宣言して空へと飛び上がった。阿修羅たちは“老いた帝釈天に欺かれた”と憤り、彼を追撃した。御者のマータリはヴェージャヤンタ戦車を用意して道中で待機していた。帝釈天は彼女を戦車に乗せ、天界（三十三天）へと向かった。その時、戦車の音を聞いて恐れた金翅鳥（ガルダ）の雛たちが、絹綿の林で鳴き声を上げた。その声を聞いた帝釈天はマータリに“鳴いているのは誰か”と尋ねた。“金翅鳥の雛たちです”と答えると、“なぜ鳴いているのか”と問うた。“戦車の音を聞いて、死の恐怖に怯えているのです”と答えると、“私一人のために、これほど多くの鳥たちが戦車の勢いで押し潰されて死ぬことがあってはならない。戦車を引き返させなさい”と命じた。マータリは千頭の駿馬を操り、戦車を反転させた。それを見た阿修羅たちは“老いた帝釈天は阿修羅の都から逃げ出していたが、今、戦車を反転させた。間違いなく援軍を得たに違いない”と考え、自分たちも引き返し、阿修羅の都に入って二度と頭を上げることはなかった。

สกฺโกปิ สุชํ อสุรกญฺญํ เทวนครํ เนตฺวา อฑฺฒเตยฺยานํ อจฺฉราโกฏีนํ เชฏฺฐิกฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา สกฺกํ วรํ ยาจิ – ‘‘มหาราช, มม อิมสฺมึ เทวโลเก มาตาปิตโร วา ภาติกภคินิโย วา นตฺถิ, ยตฺถ ยตฺถ คจฺฉสิ, ตตฺถ ตตฺถ มํ คเหตฺวาว คจฺเฉยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตสฺสา ปฏิญฺญํ อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย จิตฺตปาฏลิยา ปุปฺผิตาย อสุรา ‘‘อมฺหากํ นิพฺพตฺตฏฺฐาเน ทิพฺพปาริจฺฉตฺตกสฺส ปุปฺผนกาโล’’ติ ยุทฺธตฺถาย สคฺคํ อภิรุหนฺติ. สกฺโก เหฏฺฐาสมุทฺเท นาคานํ อารกฺขํ อทาสิ, ตโต สุปณฺณานํ, ตโต กุมฺภณฺฑานํ, ตโต ยกฺขานํ. ตโต จตุนฺนํ มหาราชานํ. สพฺพูปริ ปน อุปทฺทวนิวตฺตนตฺถาย เทวนครทฺวาเรสุ วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมา ฐเปสิ. อสุรา นาคาทโย ชินิตฺวา อาคตาปิ อินฺทปฏิมา ทูรโต ทิสฺวา ‘‘สกฺโก นิกฺขนฺโต’’ติ ปลายนฺติ. เอวํ, มหาลิ, มโฆ มาณโว อปฺปมาทปฏิปทํ ปฏิปชฺชิ. เอวํ อปฺปมตฺโต ปเนส เอวรูปํ อิสฺสริยํ ปตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ รชฺชํ กาเรสิ. อปฺปมาโท นาเมส พุทฺธาทีหิ ปสตฺโถ. อปฺปมาทญฺหิ นิสฺสาย สพฺเพสมฺปิ โลกิยโลกุตฺตรานํ วิเสสานํ อธิคโม โหตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

帝釈天は阿修羅の娘スジャータを天界へ連れて帰り、二億五千万の天女たちの最上位に据えた。彼女は帝釈天に願いを乞うた。“大王よ、この天界には私の父母も兄弟姉妹もおりません。あなたが行くところへは、どこへでも私を連れて行ってください”。彼は“よろしい”と答え、彼女に約束を与えた。それ以来、チッタパータリの木が花を咲かせると、阿修羅たちは“我らの故郷の天のパリチャッタカの木が咲く時だ”と言って、戦いを挑みに天界へ登ってくるようになった。帝釈天は、海の底に龍（ナーガ）の守備を置き、その次に金翅鳥（ガルダ）、その次に鳩槃荼（クムバンダ）、その次に夜叉（ヤッカ）、そして四天王の守備を置いた。そして、あらゆるものの上に、災難を防ぐために天界の門に金剛杵（ヴァジュラ）を手にした帝釈天の像を安置した。阿修羅たちは龍たちを打ち破ってやってきても、遠くからその帝釈天の像を見て“帝釈天が出陣した”と思い、逃げ去るのである。マハーリよ、このようにマカ青年は不放逸（アッパマーダ）の行を修めたのだ。このように不放逸であった彼は、このような威光を得て、二つの天界（三十三天と四大王衆天）の主となったのである。この不放逸という徳は、仏陀をはじめとする聖者たちによって称賛されている。不放逸に頼ることによってこそ、あらゆる世俗的・出世間的な優れた境地を達成することができるのである。このように説いて、この詩を唱えた。

๓๐.

30.

‘‘อปฺปมาเทน [Pg.178] มฆวา, เทวานํ เสฏฺฐตํ คโต;

อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ปมาโท ครหิโต สทา’’ติ.

“不放逸によって、マカ（帝釈天）は神々の主となった。人々は不放逸を称賛し、放逸は常にそしられるものである”

ตตฺถ อปฺปมาเทนาติ มจลคาเม ภูมิปฺปเทสโสธนํ อาทึ กตฺวา กเตน อปฺปมาเทน. มฆวาติ อิทานิ ‘‘มฆวา’’ติปญฺญาโต มโฆ มาณโว ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ ราชภาเวน เทวานํ เสฏฺฐตํ คโต. ปสํสนฺตีติ พุทฺธาทโย ปณฺฑิตา อปฺปมาทเมว โถเมนฺติ วณฺณยนฺติ. กึ การณา? สพฺเพสํ โลกิยโลกุตฺตรานํ วิเสสานํ ปฏิลาภการณตฺตา. ปมาโท ครหิโต สทาติ ปมาโท ปน เตหิ อริเยหิ นิจฺจํ ครหิโต นินฺทิโต. กึ การณา? สพฺพวิปตฺตีนํ มูลภาวโต. มนุสฺสโทภคฺคํ วา หิ อปายุปฺปตฺติ วา สพฺพา ปมาทมูลิกาเยวาติ.

その句において、“appamādena（不放逸によって）”とは、マサラ村での整地活動から始まった不放逸、すなわち注意深さによってという意味である。“Maghavā（マガヴァー）”とは、現在“マガヴァー”として知られるマガ青年が、二つの天界（四大王衆天と三十三天）の王となることで、神々の中で最高位の座を得たことを指す。“pasaṃsantī（称賛する）”とは、仏陀をはじめとする賢者たちが、不放逸な者のみを褒め称え、讃えるということである。なぜなら、不放逸こそが世俗的および出世間的なあらゆる勝れた徳（階位）を得るための原因だからである。“Pamādo garahito sadā（放逸は常に非難される）”とは、放逸な者はそれら聖者たちによって常に非難され、貶められるということである。なぜなら、放逸はすべての不幸や破滅の根本原因だからである。実に、人間の貧困や不幸、あるいは地獄などの悪趣への転生はすべて、放逸を根本としているのである。

คาถาปริโยสาเน มหาลิ ลิจฺฉวี โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ พหู โสตาปนฺนาทโย ชาตาติ.

説法の終わりに、リッチャヴィ族の王子マハーリは預流果に安住した。また、集まった多くの人々も預流者（預流果の聖者）などになった。

มฆวตฺถุ สตฺตมํ.

第七の、マガ青年の物語（マガ・ヴァットゥ）は以上で終わる。

๘. อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ

8. 第八：ある比丘の物語（アンニャタラ・ビック・ヴァットゥ）

อปฺปมาทรโต ภิกฺขูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ.

“Appamādarato bhikkhū（不放逸を楽とする比丘は）”というこの法話を、世尊が祇園精舎に滞在されていた時、ある名もなき比丘について語られた。

โส กิร สตฺถุ สนฺติเก ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ นาสกฺขิ. โส ‘‘วิเสเสตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปสฺสามี’’ติ ตโต นิกฺขมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค มหนฺตํ ทาวคฺคึ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา เวเคน เอกํ มุณฺฑปพฺพตมตฺถกํ อภิรุยฺห นิสินฺโน อรญฺญํ ฑยฺหมานํ อคฺคึ ทิสฺวา อารมฺมณํ คณฺหิ – ‘‘ยถา อยํ อคฺคิ มหนฺตานิ จ ขุทฺทกานิ จ อุปาทานานิ ฑหนฺโต คจฺฉติ, เอวํ อริยมคฺคญาณคฺคินาปิ มหนฺตานิ จ ขุทฺทกานิ จ สํโยชนานิ ฑหนฺเตน คนฺตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺส จิตฺตาจารํ ญตฺวา, ‘‘เอวเมว, ภิกฺขุ, มหนฺตานิปิ ขุทฺทกานิปิ อุปาทานานิ วิย อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชมานานิ อณุํถูลานิ สํโยชนานิ, ตานิ [Pg.179] ญาณคฺคินา ฌาเปตฺวา อภพฺพุปฺปตฺติกานิ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน อภิมุเข นิสินฺโน วิย ปญฺญายมาโน อิมํ โอภาสคาถมาห –

伝え聞くところによれば、その比丘は世尊の御許で阿羅漢果に至るまでの瞑想（業処）の教えを受け、森に入って精進し努力したが、阿羅漢果を得ることができなかった。彼は“さらに詳しく業処の教えを請おう”と考え、その森を出て世尊の御許へ戻る途中で、大きな山火事が起こっているのを目にした。彼は急いで草木のない禿山の頂に登って座り、森を焼き尽くす火を見て、その火の燃える様子を瞑想の対象とした。彼は、“この火が大小の薪（燃料）を焼き尽くしながら進んでいくように、聖道の知恵の火もまた、大小の結縛（サンヨージャナ）を焼き尽くしながら進んでいくべきである”と観じた。世尊は香堂（ガンタクティ）に座りながら、その比丘の心の動きを知り、“比丘よ、お前の考えはその通りである。大小の薪のように、これら生きとし生けるものの内側に生じる大小の結縛を、知恵の火によって焼き尽くし、再び生じることがないようにすべきである”と仰せになり、光明を放たれた。そして、比丘の目の前に現れたかのように示しながら、この光明の偈を唱えられた。

๓๑.

31.

‘‘อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ, ปมาเท ภยทสฺสิ วา;

สํโยชนํ อณุํ ถูลํ, ฑหํ อคฺคีว คจฺฉตี’’ติ.

“不放逸を楽しみとし、放逸に恐怖を見る比丘は、大小の結縛を、火が（薪を）焼くように焼き尽くしながら進む。”

ตตฺถ อปฺปมาทรโตติ อปฺปมาเท รโต อภิรโต, อปฺปมาเทน วีตินาเมนฺโตติ อตฺโถ. ปมาเท ภยทสฺสิ วาติ นิรยุปฺปตฺติอาทิกํ ปมาเท ภยํ ภยโต ปสฺสนฺโต, ตาสํ วา อุปฺปตฺตีนํ มูลตฺตา ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต. สํโยชนนฺติ วฏฺฏทุกฺเขน สทฺธึ โยชนํ พนฺธนํ ปชานํ วฏฺเฏ โอสีทาปนสมตฺถํ ทสวิธํ สํโยชนํ. อณุํ ถูลนฺติ มหนฺตญฺจ ขุทฺทกญฺจ. ฑหํ อคฺคีว คจฺฉตีติ ยถา อยํ อคฺคี เอตํ มหนฺตญฺจ ขุทฺทกญฺจ อุปาทานํ ฑหนฺโตว คจฺฉติ. เอวเมโส อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ อปฺปมาทาธิคเตน ญาณคฺคินา เอตํ สํโยชนํ ฑหนฺโต อภพฺพุปฺปตฺติกํ กโรนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ.

その句において、“appamādarato”とは、不放逸を喜び、楽しみ、不放逸のうちに時を過ごすという意味である。“pamāde bhayadassī vā”とは、地獄への転生などをはじめとする、放逸の中に潜む恐怖を恐怖として見る者、あるいは、それらの転生の根本原因である放逸を恐怖として見る者のことである。“saṃyojanaṃ（結縛）”とは、輪廻の苦しみへと繋ぎ止める絆であり、衆生を輪廻の中に沈ませる十種類の結縛を指す。“aṇuṃ thūlaṃ（細大の）”とは、大きなものも小さなものも、という意味である。“ḍahaṃ aggīva gacchati”とは、この火が大小の薪を焼きながら進むように、不放逸を楽とする比丘は、不放逸によって得られた聖道の知恵の火によって、それら結縛を焼き尽くし、再び生じることがないようにしながら進む、という意味である。

คาถาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ ยถานิสินฺโนว สพฺพสํโยชนานิ ฌาเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตถาคตสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ โถเมตฺวา วณฺเณตฺวา วนฺทมาโนว ปกฺกามีติ.

偈の終わりに、その比丘は座ったままですべての結縛を焼き尽くし、四無礙解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に到達した。彼は虚空を渡って世尊の御許へ戻り、如来の黄金色の輝く御体を称賛し、礼拝して去っていった。

อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ อฏฺฐมํ.

第八の、ある比丘の物語は以上で終わる。

๙. นิคมวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ

9. 第九：ニガマヴァーシー・ティッサ長老の物語

อปฺปมาทรโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต นิคมวาสิติสฺสตฺเถรํ นาม อารพฺภ กเถสิ.

“Appamādarato”というこの法話を、世尊が祇園精舎に滞在されていた時、ニガマヴァーシー・ティッサ長老について語られた。

เอกสฺมิญฺหิ สาวตฺถิโต อวิทูเร นิคมคาเม ชาตสํวฑฺโฒ เอโก กุลปุตฺโต สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ‘‘นิคมวาสิติสฺสตฺเถโร นาม อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อารทฺธวีริโย’’ติ ปญฺญายิ. โส นิพทฺธํ ญาติคาเมเยว ปิณฺฑาย วิจรติ. อนาถปิณฺฑิกาทีสุ มหาทานานิ กโรนฺเตสุ, ปเสนทิโกสเล อสทิสทานํ กโรนฺเตปิ [Pg.180] สาวตฺถึ นาคจฺฉติ. ภิกฺขู ‘‘อยํ นิคมวาสิติสฺสตฺเถโร อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ญาติสํสฏฺโฐ วิหรติ, อนาถปิณฺฑิกาทีสุ มหาทานาทีนิ กโรนฺเตสุ, ปเสนทิโกสเล อสทิสทานํ กโรนฺเตปิ เนว อาคจฺฉตี’’ติ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา สตฺถุ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอวํ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, มยฺหํ ญาติสํสคฺโค, อหํ เอเต มนุสฺเส นิสฺสาย อชฺโฌหรณียมตฺตํ อาหารํ ลภามิ ลูเข วา ปณีเต วา. ยาปนมตฺเต ลทฺเธ ปุน กึ อาหารปริเยสเนนาติ น คจฺฉามิ, ญาตีหิ ปน เม สํสคฺโค นาม นตฺถิ, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต สตฺถา ปกติยาปิ ตสฺส อชฺฌาสยํ วิชานนฺโต – ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ ตสฺส สาธุการํ ทตฺวา, ‘‘อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ ภิกฺขุ, ยํ ตฺวํ มาทิสํ อาจริยํ ลภิตฺวา อปฺปิจฺโฉ อโหสิ. อยญฺหิ อปฺปิจฺฉตา นาม มม ตนฺติ, มม ปเวณี’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ –

舎衛城（サーヴァッティー）から遠くないある市場の村（ニガマ）で生まれ育ったある名家の息子が、世尊の教えに従って出家し具足戒を受けた。彼は“ニガマヴァーシー・ティッサ長老”と呼ばれ、少欲で知足し、独居を好み、精進努力する者として知られるようになった。彼は常に、親族のいる村にのみ托鉢に歩いた。給孤独長者たちが盛大な布施を行っても、またパセーナディ・コーサラ王が無比の布施を行っても、彼は舎衛城へは行かなかった。比丘たちが“この長老は親族と親しく交わって過ごしている。高名な長者や王が盛大な布施を行っても決してやって来ない”という話を始め、世尊に報告した。世尊は彼を呼び寄せ、“比丘よ、お前がそのようにしているというのは本当か”と尋ねられた。彼は“尊師よ、私には親族との愛着のある交わりはありません。私はこれら親族の人々に頼って、生きていくのに必要な分だけの食を頂いています。粗末であろうと上等であろうと、維持に十分な食を得たならば、それ以上に食を求めて歩き回ることに何の利益があるでしょうか。そのように考えて行きませんでした。尊師よ、しかし親族との世俗的な交わりはありません”と答えた。世尊は、もともと彼の高い志を知っておられたが、“善いかな、善いかな、比丘よ”と彼を褒め称え、“比丘よ、お前が私のような師を得て少欲であることは、驚くべきことではない。この少欲こそは私の伝統であり、家系であるからだ”と仰せになり、比丘たちに請われて過去の物語を話された。

อตีเต หิมวนฺเต คงฺคาตีเร เอกสฺมึ อุทุมฺพรวเน อเนกสหสฺสา สุวา วสึสุ. ตตฺเรโก สุวราชา อตฺตโน นิวาสรุกฺขสฺส ผเลสุ ขีเณสุ ยํ ยเทว อวสิฏฺฐํ โหติ องฺกุโร วา ปตฺตํ วา ตโจ วา, ตํ ตํ ขาทิตฺวา คงฺคายํ ปานียํ ปิวิตฺวา ปรมปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา อญฺญตฺถ น คจฺฉติ. ตสฺส อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐภาวคุเณน สกฺกสฺส ภวนํ กมฺปิ. สกฺโก อาวชฺชมาโน ตํ ทิสฺวา ตสฺส วีมํสนตฺถํ อตฺตโน อานุภาเวน ตํ รุกฺขํ สุกฺขาเปสิ. รุกฺโข โอภคฺโค ขาณุมตฺโต ฉิทฺทาวฉิทฺโทว หุตฺวา วาเต ปหรนฺเต อาโกฏิโต วิย สทฺทํ นิจฺฉาเรนฺโต อฏฺฐาสิ. ตสฺส ฉิทฺเทหิ จุณฺณานิ นิกฺขมนฺติ. สุวราชา ตานิ ขาทิตฺวา คงฺคายํ ปานียํ ปิวิตฺวา อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา วาตาตปํ อคเณตฺวา อุทุมฺพรขาณุมตฺถเก นิสีทติ. สกฺโก ตสฺส ปรมปฺปิจฺฉภาวํ ญตฺวา, ‘‘มิตฺตธมฺมคุณํ กถาเปตฺวา วรมสฺส ทตฺวา อุทุมฺพรํ อมตผลํ กตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ เอโก หํสราชา หุตฺวา สุชํ อสุรกญฺญํ ปุรโต กตฺวา อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา อวิทูเร เอกสฺส รุกฺขสฺส สาขาย นิสีทิตฺวา เตน สทฺธึ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

過去、雪山（ヒマラヤ）のガンジス川のほとりにあるウドゥンバラ（イチジク）の林に、数千の鸚鵡（おうむ）が住んでいました。その中に一羽の鸚鵡の王がいました。彼は、自分の住んでいた木の果実が尽きたとき、その木に残された芽や葉や樹皮など、何であれ残っているものを食べてガンジス川の水を飲み、非常に少欲知足となり、他の場所へは行きませんでした。彼の少欲知足という徳ゆえに、帝釈天（サッカ）の宮殿が揺れ動きました。帝釈天は観察してその理由を知ると、彼を試すために、自分の威力によってそのウドゥンバラの木を枯らしました。その木は切り株のようになり、穴だらけになって、風が吹くと叩かれたような音を立てて立っていました。その木の穴からは木屑の粉が落ちてきました。鸚鵡の王はその粉を食べ、ガンジス川の水を飲み、他へ行くことなく、風や日光を気にせずにウドゥンバラの切り株の天辺に座り続けました。帝釈天は彼の至高の少欲知足を知り、“友としての徳（アッリヤ・メッタ）を語らせ、彼に望みを授け、ウドゥンバラを甘美な果実が実るようにしてから戻ろう”と考え、一羽の鵝王（ハンサ・ラージャ）に姿を変え、阿修羅の娘スジャーを伴ってウドゥンバラの林へ行き、近くの木の枝に止まって彼と語り合おうとして、次の偈を唱えました。

‘‘สนฺติ รุกฺขา หริปตฺตา, ทุมาเนกผลา พหู;

กสฺมา นุ สุกฺเข โกฬาเป, สุวสฺส นิรโต มโน’’ติ. (ชา. ๑.๙.๓๐);

“鸚鵡の王よ、青々とした葉を茂らせる樹木や、多くの果実を実らせる多くの木々が他にあります。なぜ、この枯れた切り株に、あなたの心は執着しているのですか。”

สพฺพํ [Pg.181] สุวชาตกํ นวกนิปาเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อฏฺฐุปฺปตฺติเยว หิ ตตฺถ จ อิธ จ นานา, เสสํ ตาทิสเมว. สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา สกฺโก อานนฺโท อโหสิ, สุวราชา อหเมวา’’ติ วตฺวา, ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, อปฺปิจฺฉตา นาเมสา มม ตนฺติ, มม ปเวณี, อนจฺฉริยา มม ปุตฺตสฺส นิคมวาสิติสฺสสฺส มาทิสํ อาจริยํ ลภิตฺวา อปฺปิจฺฉตา, ภิกฺขุนา นาม นิคมวาสิติสฺเสน วิย อปฺปิจฺเฉเนว ภวิตพฺพํ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ อภพฺโพ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ วา มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย, อญฺญทตฺถุ นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก โหตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

この鸚鵡（スヴァ）本生譚のすべては、第九巻（十集）に説かれている方法で詳しく説明されるべきです。事の起こり（縁起）だけが、あちら（本生経）とこちら（法句経注釈）で異なっていますが、残りは同様です。師（仏陀）はこの法談を引用し、“その時の帝釈天はアーナンダであり、鸚鵡の王は私自身であった”と述べ、“比丘たちよ、このように、少欲であることは私の伝統（家系）であり、私の継承である。私の息子である村住まいのティッサが、私のような師を得て少欲であることは驚くべきことではない。比丘たる者は、村住まいのティッサのように少欲であるべきである。このような比丘は、止観（サマタ・ヴィパッサナー）の法や道果から退転することなく、むしろ涅槃のすぐ近くにいるのである”と語って、次の偈を唱えられました。

๓๒.

32.

‘‘อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ, ปมาเท ภยทสฺสิ วา;

อภพฺโพ ปริหานาย, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ.

“不放逸を楽しみ、放逸に恐怖を見る比丘は、退転することなく、涅槃のすぐ近くにいる。”

ตตฺถ อภพฺโพ ปริหานายาติ โส เอวรูโป ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ วา มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย อภพฺโพ, นาปิ ปตฺเตหิ ปริหายติ, น อปฺปตฺตานิ น ปาปุณาติ. นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ กิเลสปรินิพฺพานสฺสปิ อนุปาทาปรินิพฺพานสฺสาปิ สนฺติเกเยวาติ.

その（偈の）中で、“退転することなし（abhabbo parihānāya）”とは、このような比丘は止観の法や道果から退転することがなく、すでに得た善法から失われることもなければ、未だ得ていない善法に到達しないこともない、ということです。“涅槃のすぐ近くに（nibbānasseva santike）”とは、煩悩の吹き消し（煩悩涅槃）にも、執着の残りがない吹き消し（無余依涅槃）にも、まさに近いところにあるという意味です。

คาถาปริโยสาเน นิคมวาสิติสฺสตฺเถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อญฺเญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

偈が終わると、村住まいのティッサ長老は四無碍解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達しました。他の多くの人々も預流果などに達しました。大衆にとって有益な法談となりました。

นิคมวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ นวมํ.

村住まいのティッサ長老供養（第九）終わる。

อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ทุติโย วคฺโค.

不放逸品（ふほういつひん）の注釈終わる。第二の品終わる。

๓. จิตฺตวคฺโค

3. 心品（しんひん）

๑. เมฆิยตฺเถรวตฺถุ

1. メーギヤ長老供養

ผนฺทนํ [Pg.182] จปลํ จิตฺตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา จาลิกาย ปพฺพเต วิหรนฺโต อายสฺมนฺตํ เมฆิยํ อารพฺภ กเถสิ.

“震え、動揺するこの心は……”というこの法談を、師（仏陀）はチャーリカ山に滞在している際、尊者メーギヤを指して語られました。

ตสฺส วตฺถุํ วิภาวนตฺถํ สพฺพํ เมฆิยสุตฺตนฺตํ (อุทา. ๓๑) วิตฺถาเรตพฺพํ. สตฺถา ปน ตีหิ วิตกฺเกหิ อนฺวาสตฺตตาย ตสฺมึ อมฺพวเน ปธานํ อนุยุญฺชิตุํ อสกฺกุณิตฺวา อาคตํ เมฆิยตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘อติภาริยํ เต, เมฆิย, กตํ ‘อาคเมหิ ตาว, เมฆิย, เอกโกมฺหิ ยาว อญฺโญปิ โกจิ ภิกฺขุ อาคจฺฉตี’ติ มํ ยาจนฺตํ เอกกํ ปหาย คจฺฉนฺเตน ภิกฺขุนา นาม เอวํ จิตฺตวสิเกน ภวิตุํ น วฏฺฏติ, จิตฺตํ นาเมตํ ลหุกํ, ตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ –

その物語を明らかにするために、メーギヤ経のすべてを詳しく説明すべきです。師（仏陀）は、三つの（不善の）尋（思考）に執着されたために、あのマンゴーの園で修行に専念することができずに戻ってきたメーギヤ長老を呼び、“メーギヤよ、お前のしたことは非常に重い。メーギヤよ、‘他の比丘が来るまで、メーギヤよ、少し待ちなさい。私は一人なのだから’と懇願する私を、一人残して去っていくような比丘は、このように心のまま（心の支配下）であってはならない。心というものは移ろいやすく、軽率なものである。それを自分の制御下に置くべきである”と語って、これら二つの偈を唱えられました。

๓๓.

33.

‘‘ผนฺทนํ จปลํ จิตฺตํ, ทูรกฺขํ ทุนฺนิวารยํ;

อุชุํ กโรติ เมธาวี, อุสุกาโรว เตชนํ.

“震え、動揺し、守りがたく、制しがたい心を、賢者はまっすぐにする。矢作りが矢をまっすぐにするように。”

๓๔.

34.

‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตอุพฺภโต;

ปริปฺผนฺทติทํ จิตฺตํ, มารเธยฺยํ ปหาตเว’’ติ.

“水から引き揚げられ、陸地に投げ出された魚のように、この心は、死神（マーラ）の領域を逃れようと震えおののく。”

ตตฺถ ผนฺทนนฺติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ วิปฺผนฺทมานํ. จปลนฺติ เอกอิริยาปเถน อสณฺฐหนฺโต คามทารโก วิย เอกสฺมึ อารมฺมเณ อสณฺฐหนโต จปลํ. จิตฺตนฺติ วิญฺญาณํ, ภูมิวตฺถุอารมฺมณกิริยาทิวิจิตฺตตาย ปเนตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ทูรกฺขนฺติ กิฏฺฐสมฺพาเธ ฐาเน กิฏฺฐขาทกโคณํ วิย เอเกกสฺมึ สปฺปายารมฺมเณเยว ทุฏฺฐปนโต ทูรกฺขํ. ทุนฺนิวารยนฺติ วิสภาคารมฺมณํ คจฺฉนฺตํ ปฏิเสเธตุํ ทุกฺขตฺตา ทุนฺนิวารยํ. อุสุกาโรว เตชนนฺติ ยถา นาม อุสุกาโร อรญฺญโต เอกํ วงฺกทณฺฑกํ อาหริตฺวา นิตฺตจํ กตฺวา กญฺชิยเตเลน มกฺเขตฺวา องฺคารกปลฺเล ตาเปตฺวา รุกฺขาลเก อุปฺปีเฬตฺวา นิวงฺกํ อุชุํ วาลวิชฺฌนโยคฺคํ กโรติ, กตฺวา จ ปน ราชราชมหามตฺตานํ สิปฺปํ ทสฺเสตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ ลภติ, เอวเมว [Pg.183] เมธาวี ปณฺฑิโต วิญฺญู ปุริโส ผนฺทนาทิสภาวเมตํ จิตฺตํ ธุตงฺคารญฺญาวาสวเสน, นิตฺตจํ อปคตโอฬาริกกิเลสํ กตฺวา สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา กายิกเจตสิกวีริเยน ตาเปตฺวา สมถวิปสฺสนาลเก อุปฺปีเฬตฺวา อุชุํ อกุฏิลํ นิพฺพิเสวนํ กโรติ, กตฺวา จ ปน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา มหนฺตํ อวิชฺชกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา, ‘‘ติสฺโส วิชฺชา, ฉ อภิญฺญา, นว โลกุตฺตรธมฺเม’’ติ อิมํ วิเสสํ หตฺถคตเมว กตฺวา อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ ลภติ.

その（偈の）中で、“震える（phandanaṃ）”とは、色などの対象において震え動くことです。“動揺する（capalaṃ）”とは、一つの姿勢で落ち着くことができず、村の子供のように一つの対象に留まらないことから、軽率で移り気であることをいいます。“心（cittaṃ）”とは、識（しき）のことです。境地、依止、対象、作用などが多様で彩り豊かであることから“心（チッタ）”と呼ばれます。“守りがたい（dūrakkhaṃ）”とは、不潔で狭い場所に閉じ込められた、汚物を食べる牛のように、一つひとつの適切な対象に固定することが困難であるため、守るのが難しいということです。“制しがたい（dunnivārayanti）”とは、不適切な対象に向かっていく心を制止することが困難であることをいいます。“矢作りが矢を（まっすぐにする）ように（usukārova tejanaṃ）”とは、例えば、矢作りが森から一本の曲がった木の枝を持ってきて、皮を剥ぎ、酢と油を塗って、炭火の上で熱し、木の型で押して、曲がりをなくし、まっすぐにして、動物を射抜くのに適した矢を作ります。そうして王や大臣たちにその技術を見せ、大きな供養と尊敬を得るようなものです。それと同じように、賢者であり智慧ある智者は、震える等の性質を持つこの心を、頭陀（ずだ）や森に住むことによって、皮を剥ぐように粗大な煩悩を取り除き、信仰という潤滑剤で湿らせ、身心の精進によって熱し、止観という型で押して、まっすぐで曲がりのない、毒のないものにします。そして、諸行を観察し、大きな無明の塊を打ち砕き、三明、六神通、九つの出世間法というこれらの殊勝な境地を掌中に収め、最高の供養を受けるに値する者となるのです。

วาริโชวาติ มจฺโฉ วิย, ถเล ขิตฺโตติ หตฺเถน วา ปาเทน วา ชาลาทีนํ วา อญฺญตเรน ถเล ฉฑฺฑิโต. โอกโมกตอุพฺภโตติ ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ เอตฺถ (มหาว. ๓๐๖) อุทกํ โอกํ, ‘‘โอกํ ปหาย อนิเกตสารี’’ติ เอตฺถ (สุ. นิ. ๘๕๐) อาลโย, เอตฺถ อุภยมฺปิ ลพฺภติ. ‘‘โอกโมกตอุพฺภโต’’ติ หิ เอตฺถ โอกโมกโตติ อุทกสงฺขาตา อาลยาติ อยมตฺโถ. อุพฺภโตติ อุทฺธโฏ. ปริปฺผนฺทติทํ จิตฺตนฺติ ยถา โส อุทกาลยโต อุพฺภโต ถเล ขิตฺโต มจฺโฉ อุทกํ อลภนฺโต ปริปฺผนฺทติ, เอวมิทํ ปญฺจกามคุณาลยาภิรตํ จิตฺตํ ตโต อุทฺธริตฺวา มารเธยฺยสงฺขาตํ วฏฺฏํ ปหาตุํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน ขิตฺตํ กายิกเจตสิกวีริเยน สนฺตาปิยมานํ ปริปฺผนฺทติ, สณฺฐาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ สนฺเตปิ ธุรํ อนิกฺขิปิตฺวา เมธาวี ปุคฺคโล ตํ วุตฺตนเยเนว อุชุํ กมฺมนิยํ กโรตีติ อตฺโถ. อปโร นโย – อิทํ มารเธยฺยํ กิเลสวฏฺฏํ อวิชหิตฺวา ฐิตํ จิตฺตํ โส วาริโช วิย ปริปฺผนฺทติ, ตสฺมา มารเธยฺยํ ปหาตเว, เยน กิเลสวฏฺฏสงฺขาเตน มารเธยฺเยเนว ปริปฺผนฺทติ, ตํ ปหาตพฺพนฺติ.

“ワーリジョー（水に生ずるもの）”とは、魚のことである。“タレー・キットー（陸に投げられた）”とは、手や足、あるいは網などによって陸地に放り出されたという意味である。“オーカモーカタ・ウッバトー（住処である水から引き揚げられた）”という語において、“オーカプンネーヒ・チーワレーヒ（水でいっぱいの衣によって）”という一節（大品 306）にあるように、“オーカ”は“水”を指し、“オーカン・パハーヤ・アニケータサーリー（住処を捨てて、家なき者として歩む）”という一節（経集 850）にあるように、“オーカ”は“執着の場所（住処）”を指す。ここではその両方の意味が含まれる。すなわち“オーカモーカタ・ウッバトー”とは、水と称される執着の場所から引き揚げられた、という意味である。“ウッバトー”とは、取り出されたということである。“パリパンダティダム・チッタム（この心はわななく）”とは、住処である水から引き揚げられ、陸に投げられた魚が、水を得られないためにわななき、震えるように、五欲という住処（執着の場所）に耽溺しているこの心を、そこから引き出し、魔の領域（マーラデーイヤ）と称される輪廻を捨てるために、ヴィパッサナーの業処（瞑想）へと投げ入れ、身心に関わる精進によって熱せられるとき、心はわななき、静止することができない。そのようであっても、知恵ある人は修行の重責を投げ出すことなく、先に述べた方法によって、その心を真っ直ぐに、また自在に扱うことができるようにする、という意味である。別の解釈によれば、この魔の領域である煩悩の輪廻を捨てられずに留まっている心は、あの魚のようにわななき震える。ゆえに、魔の領域を捨てるべきであり、煩悩の輪廻と称される魔の領域によって心がわななくのであれば、その（わななきの原因である）領域を捨てるべきである、ということである。

คาถาปริโยสาเน เมฆิยตฺเถโร โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต, อญฺเญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย ชาตาติ.

説法の終わりに、メーギヤ長老は預流果に安住した。また、他の多くの人々も、預流者などになった。

เมฆิยตฺเถรวตฺถุ ปฐมํ.

メーギヤ長老の物語、第一。

๒. อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ

2. ある比丘の物語

ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโนติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ.

“制し難く、軽々と動く（心）”というこの法説示を、師（仏陀）は舎衛城の祇園精舎に滞在していた際、ある比丘について説かれた。

โกสลรญฺโญ [Pg.184] กิร วิชิเต ปพฺพตปาเท มาติกคาโม นาม เอโก ฆนวาโส คาโม อโหสิ. อเถกทิวสํ สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ตํ คามํ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. อถ เน โย ตสฺส คามสฺส สามิโก มาติโก นาม, ตสฺส มาตา ทิสฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา นานคฺครเสน ยาคุภตฺเตน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กตฺถ คนฺตุกามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ยถา ผาสุกฏฺฐานํ มหาอุปาสิเก’’ติ. สา ‘‘วสฺสาวาสฏฺฐานํ, อยฺยา, ปริเยสนฺติ มญฺเญ’’ติ ญตฺวา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘สเจ, อยฺยา, อิมํ เตมาสํ อิธ วสิสฺสนฺติ, อหํ ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานิ คเหตฺวา อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อาห. ภิกฺขู ‘‘มยํ อิมํ นิสฺสาย ภิกฺขาย อกิลมนฺตา ภวนิสฺสรณํ กาตุํ สกฺขิสฺสามา’’ติ อธิวาสยึสุ. สา เตสํ วสนฏฺฐานํ วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา อทาสิ.

伝聞によれば、コーサラ王の領土の山の麓に、マーティカ村という家々の密集した村があった。ある日、六十人ほどの比丘たちが、師（仏陀）の御もとで阿羅漢果に至るまでの業処（瞑想主題）を授かり、その村へ行って托鉢に入った。すると、その村の主であるマーティカの母が彼らを見かけ、家の中に座らせて、多種多様な味の粥や食事で供養し、“尊者方、どちらへ行こうとされるのですか”と尋ねた。比丘たちが“優婆夷よ、心安らぐ場所へ行きます”と答えると、彼女は“尊者方は雨安居の場所を探しておられるのだ”と察し、足元にひれ伏して、“尊者方、もしこの三ヶ月間ここに滞在してくださるなら、私は三帰依と五戒を保ち、布薩の行をいたしましょう”と言った。比丘たちは“この優婆夷に頼れば、食に苦労することなく、輪廻からの解脱を成し遂げることができるだろう”と考え、承諾した。彼女は彼らの住処となる精舎を整えて寄進した。

เต ตตฺเถว วสนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ โอวทึสุ, ‘‘อาวุโส, อมฺเหหิ ปมาทจารํ จริตุํ น วฏฺฏติ. อมฺหากญฺหิ สกเคหํ วิย อฏฺฐ มหานิรยา วิวฏทฺวาราเยว, ธรมานกพุทฺธสฺส โข ปน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา มยํ อาคตา, พุทฺธา จ นาม ปทานุปทิกํ วิจรนฺเตนาปิ สเฐน อาราเธตุํ น สกฺกา, ยถาชฺฌาสเยเนว อาราเธตุํ สกฺกา, อปฺปมตฺตา โหถ, ทฺวีหิ เอกฏฺฐาเน น ฐาตพฺพํ, น นิสีทิตพฺพํ, สายํ โข ปน เถรูปฏฺฐานกาเล ปาโตว ภิกฺขาจารกาเล เอกโต ภวิสฺสาม, เสสกาเล ทฺเว เอกโต น ภวิสฺสาม, อปิจ โข ปน อผาสุเกน ภิกฺขุนา อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฆณฺฑิยา ปหตาย ฆณฺฑิสญฺญาย อาคนฺตฺวา ตสฺส เภสชฺชํ กริสฺสามา’’ติ.

彼らはそこに滞在し、ある日集まって互いに訓戒し合った。“友よ、我々が放逸に過ごすことは許されない。我々にとって、八大地獄は自分の家のように門が開け放たれているのだ。我々は現存する仏陀の御もとで業処を授かってここへ来た。仏陀というお方は、たとえ一歩一歩ついて回ったとしても、欺瞞をもっては喜ばせられず、正しい志によってのみ喜ばせることができる。不放逸でありなさい。二人が同じ場所に立ったり座ったりしてはならない。ただし、夕方の長老への参拝時と、早朝の托鉢の時だけは一堂に会そう。それ以外の時は、二人が一緒にいてはならない。また、もし具合の悪い比丘がいれば、精舎の中央に来て鐘を打ち、その鐘の音を合図に集まって、その者に薬を供じよう”と。

เตสุ เอวํ กติกํ กตฺวา วิหรนฺเตสุ เอกทิวสํ สา อุปาสิกา สปฺปิเตลผาณิตาทีนิ คาหาเปตฺวา ทาสทาสิกมฺมกราทีหิ ปริวุตา สายนฺหสมเย ตํ วิหารํ คนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ภิกฺขู อทิสฺวา, ‘‘กหํ นุ โข, อยฺยา, คตา’’ติ ปุริเส ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺนา ภวิสฺสนฺติ, อยฺเย’’ติ วุตฺเต, ‘‘กึ นุ โข กตฺวา ทฏฺฐุํ [Pg.185] สกฺขิสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กติกวตฺตํ ชานนมนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘ฆณฺฑิยา ปหตาย สนฺนิปติสฺสนฺติ, อยฺเย’’ติ. สา จ ฆณฺฑึ ปหราเปสิ. ภิกฺขู ฆณฺฑิสทฺทํ สุตฺวา, ‘‘กสฺสจิ อผาสุกํ ภวิสฺสตี’’ติ สกสกฏฺฐาเนหิ นิกฺขมิตฺวา วิหารมชฺเฌ สนฺนิปตึสุ. ทฺเวปิ ชนา เอกมคฺเคนาคตา นาม นตฺถิ. อุปาสิกา เอเกกฏฺฐานโต เอเกกเมว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘มม ปุตฺเตหิ อญฺญมญฺญํ กลโห กโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กลหํ นุ โข, ภนฺเต, กริตฺถา’’ติ? ‘‘น กโรม, มหาอุปาสิเก’’ติ. ‘‘สเจ โว, ภนฺเต, กลโห นตฺถิ, อถ กสฺมา ยถา อมฺหากํ เคหํ อาคจฺฉนฺตา สพฺเพ เอกโตว อาคจฺฉถ, เอวํ อนาคนฺตฺวา เอเกกฏฺฐานโต เอเกกาว อาคตา’’ติ? ‘‘มหาอุปาสิเก, เอเกกสฺมึ ฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ กริมฺหา’’ติ. ‘‘โก เอส, ภนฺเต, สมณธมฺโม นามา’’ติ? ‘‘ทฺวตฺตึสากาเร สชฺฌายํ กโรม, อตฺตภาเว จ ขยวยํ ปฏฺฐเปม, มหาอุปาสิเก’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ทฺวตฺตึสากาเร สชฺฌายํ กาตุํ, อตฺตภาเว จ ขยวยํ ปฏฺฐเปตุํ ตุมฺหากเมว วฏฺฏติ, อุทาหุ อมฺหากมฺปีติ, กสฺสจิปิ อวาริโต เอส ธมฺโม, มหาอุปาสิเก’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, มยฺหมฺปิ ทฺวตฺตึสาการํ เทถ, อตฺตภาเว จ ขยวยปฏฺฐปนํ อาจิกฺขถา’’ติ. ‘‘เตน หิ อุคฺคณฺห, มหาอุปาสิเก’’ติ สพฺพํ อุคฺคณฺหาเปสุํ.

彼らがそのように誓約をして過ごしていたある日、その優婆夷（マーティカの母）は、バターや油、糖蜜などを用意させ、男女の召使いたちを引き連れて夕方に精舎を訪れた。しかし精舎の中央に比丘たちの姿が見えなかったので、人々に“尊者方はどこへ行かれたのですか”と問うと、“お嬢様、尊者方はそれぞれ、ご自身の夜の瞑想場所や昼の瞑想場所に座っておられるのでしょう”と答えられた。“どうすればお会いできるでしょうか”と彼女が問うと、比丘サンガの誓約を知る人々が“お嬢様、鐘を打てば集まってこられます”と言った。そこで彼女は鐘を打たせた。比丘たちは鐘の音を聞き、“誰か具合が悪くなったのだろうか”と考え、各自の場所から出て精舎の中央に集まった。二人の者が同じ道を通って来ることはなかった。優婆夷は一人一人が別々の場所から現れるのを見て、“私の息子たち（比丘たち）の間で喧嘩でも起きたのではないか”と案じ、比丘サンガを礼拝して尋ねた。“尊者方、喧嘩をなさったのですか”。“優婆夷よ、喧嘩などはしていない”。“尊者方、もし喧嘩がないのであれば、なぜ我々の家に来る時のように全員で一緒に来ず、別々の場所から一人ずつ来られたのですか”。“優婆夷よ、各自の場所で座って沙門法（修行）をしていたのだ”。“尊者よ、沙門法とは何ですか”。“三十二身分（身体の構成要素）を誦し、自己（身）における滅失と変壊（無常）を確立させているのだ”。“尊者方、その三十二身分の誦習や、自己における滅失と変壊の観察は、尊者方だけに許されることですか、それとも我々にも許されますか”。“優婆夷よ、この法は誰に対しても禁じられていない”。“ならば尊者方、私にも三十二身分を授け、自己における滅失と変壊の観察法を教えてください”。“ならば学びなさい”と言って、彼らはすべてを学ばせた。

สา ตโต ปฏฺฐาย ทฺวตฺตึสากาเร สชฺฌายํ กตฺวา อตฺตนิ ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ ปุเรตรเมว ตโย มคฺเค, ตีณิ จ ผลานิ ปาปุณิ. มคฺเคเนว จสฺสา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยอภิญฺญา จ อาคมึสุ. สา มคฺคผลสุขโต วุฏฺฐาย ทิพฺพจกฺขุนา โอโลเกตฺวา, ‘‘กทา นุ โข มม ปุตฺเตหิ อยํ ธมฺโม อธิคโต’’ติ อุปธาเรนฺตี สพฺเพปิเม สราคา สโทสา สโมหา ฌานวิปสฺสนามตฺตมฺปิ เตสํ นตฺถิ, ‘‘กึ นุ โข มยฺหํ ปุตฺตานํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, นตฺถี’’ติ อาวชฺเชตฺวา, ‘‘อตฺถี’’ติ ทิสฺวา, ‘‘เสนาสนสปฺปายํ นุ โข อตฺถิ, นตฺถี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ตมฺปิ ทิสฺวา, ‘‘ปุคฺคลสปฺปายํ นุ โข ลภนฺติ, น ลภนฺตี’’ติ อาวชฺเชสิ, ปุคฺคลสปฺปายมฺปิ ทิสฺวา, ‘‘อาหารสปฺปายํ นุ โข ลภนฺติ, น ลภนฺตี’’ติ อุปธาเรนฺตี ‘‘อาหารสปฺปายํ เนสํ นตฺถี’’ติ ทิสฺวา ตโต ปฏฺฐาย นานาวิธํ ยาคุํ, อเนกปฺปการํ ขชฺชกํ, นานคฺครสญฺจ โภชนํ สมฺปาเทตฺวา เคเห ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต[Pg.186], ตุมฺหากํ ยํ ยํ รุจฺจติ, ตํ ตํ คเหตฺวา ปริภุญฺชถา’’ติ นิยฺยาเทสิ. เต ยถารุจิ ยาคุอาทีนิ คเหตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. เตสํ สปฺปายาหารํ ลภนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ.

彼女はその時から、三十二身分を唱えて瞑想し、自己の中に（諸行の）滅尽と壊滅を確立させ、それらの比丘たちよりも先に三つの道と三つの果に到達した。道（の成就）とともに、彼女には四無礙解と世俗の神通が備わった。彼女は道果の楽から立ち上がり、天眼をもって観察し、“いつ私の息子たち（比丘たち）はこの法を悟るのだろうか”と思慮した。調べると、これら六十人の比丘はすべて貪・瞋・痴があり、禅定やヴィパッサナーさえも彼らにはなかった。“果たして、私の息子たちに阿羅漢果の縁があるだろうか、ないだろうか”と思案し、“ある”と見て、“住居の適不適はあるか、ないか”と思案し、それを見て、“人物の適不適を得ているか、いないか”と思案し、人物の適不適も見て、“食物の適不適を得ているか、いないか”と思慮したところ、“彼らには食物の適不適がない”と知った。それ以来、彼女は種々の粥、多種多様な菓子、様々な最高級の味の食事を用意し、家の中に比丘たちを座らせて、布施の水を注いで、“尊師たちよ、あなたがたがお好みの、それぞれの菓子や食事を取って召し上がってください”と提供した。彼らは好みに応じて粥などを取って食した。適した食物を得た彼らの心は、一境性（三昧）に達した。

เต เอกคฺเคน จิตฺเตน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺตยึสุ – ‘‘อโห มหาอุปาสิกา อมฺหากํ ปติฏฺฐา ชาตา, สเจ มยํ สปฺปายาหารํ น ลภิมฺห, น โน มคฺคผลปฏิเวโธ อภวิสฺส, อิทานิ วุฏฺฐวสฺสา ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ. เต ‘‘สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหา’’ติ มหาอุปาสิกํ อาปุจฺฉึสุ. ‘‘มหาอุปาสิกา สาธุ, อยฺยา’’ติ. เต อนุคนฺตฺวา ปุนปิ, ‘‘ภนฺเต, อมฺเห โอโลเกยฺยาถา’’ติ พหูนิ ปิยวจนานิ วตฺวา ปฏินิวตฺติ. เตปิ โข ภิกฺขู สาวตฺถึ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, น จ ปิณฺฑเกน กิลมิตฺถา’’ติ วุตฺเต ‘‘ขมนียํ, ภนฺเต, ยาปนียํ, ภนฺเต, ปิณฺฑเกน ปน เนว กิลมิมฺห. อมฺหากญฺหิ มาติกมาตา นาเมกา อุปาสิกา จิตฺตาจารํ ญตฺวา, ‘อโห วต โน เอวรูปํ นาม อาหารํ ปฏิยาเทยฺยา’ติ จินฺติเต ยถาจินฺติตํ อาหารํ ปฏิยาเทตฺวา อทาสี’’ติ ตสฺสา คุณกถํ กถยึสุ.

彼らは一境性の心でヴィパッサナーを増進させ、ほどなくして四無礙解とともに阿羅漢果に到達し、次のように考えた。“ああ、この大信女は私たちの拠り所となった。もし私たちが適した食物を得られなかったなら、私たちの道果の悟りは成就しなかっただろう。今や安居を終えたので、自恣（パヴァーラナー）をして師（仏陀）の御もとへ行こう”。彼らは“師にお会いしたいのです”と大信女に暇乞いをした。大信女は“尊師たちよ、承知いたしました”と言い、彼らを見送って、再び“尊師たちよ、私たちに目をかけてください”と多くの親愛の言葉を述べて引き返した。それらの比丘たちも舎衛城へ行き、師を礼拝して一方に座った。“比丘たちよ、健やかであったか、生活に困ることはなかったか。托鉢で苦労することはなかったか”と問われると、“世尊よ、健やかでした。生活にも困りませんでした。托鉢でも全く苦労はいたしませんでした。というのも、マーティカ・マータという名の一人の信女が私たちの心の動きを知り、‘ああ、願わくば私たちのために、このような食べ物を用意してくれたらよいのに’と思えば、思った通りの食べ物を用意して施してくれたのです”と、彼女の徳を称えて報告した。

อญฺญตโร ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตํ คามํ คมิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา เชตวนโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ตํ คามํ ปตฺวา วิหารํ ปวิสนทิวเสเยว จินฺเตสิ – ‘‘อยํ กิร อุปาสิกา จินฺติตจินฺติตํ ชานาติ, อหญฺจ มคฺคกิลนฺโต วิหารํ ปฏิชคฺคิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อโห วต เม วิหารปฏิชคฺคกํ มนุสฺสํ เปเสยฺยา’’ติ. อุปาสิกา เคเห นิสินฺนาว อาวชฺเชนฺตี ตมตฺถํ ญตฺวา, ‘‘คจฺฉ, วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา เอหี’’ติ มนุสฺสํ เปเสสิ. อิตโรปิ ปานียํ ปิวิตุกาโม ‘‘อโห วต เม สกฺขรปานกํ กตฺวา เปเสยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสิกา ตมฺปิ เปเสสิ. โส ปุนทิวเส ‘‘ปาโตว สินิทฺธยาคุํ เม สอุตฺตริภงฺคํ เปเสตู’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสิกา ตถา อกาสิ. โส ยาคุํ ปิวิตฺวา, ‘‘อโห วต เม เอวรูปํ ขชฺชกํ เปเสยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสิกา ตมฺปิ เปเสสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อุปาสิกา มยา สพฺพํ จินฺติตจินฺติตํ เปเสสิ, อหํ [Pg.187] เอตํ ทฏฺฐุกาโม, อโห วต เม นานคฺครสโภชนํ คาหาเปตฺวา สยเมว อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. อุปาสิกา ‘‘มม ปุตฺโต มํ ทฏฺฐุกาโม, อาคมนํ เม ปจฺจาสีสตี’’ติ โภชนํ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ตสฺส อทาสิ. โส กตภตฺตกิจฺโจ ‘‘มาติกมาตา นาม ตฺวํ, มหาอุปาสิเก’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ตาตา’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปรจิตฺตํ ชานาสี’’ติ? ‘‘กึ มํ ปุจฺฉสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘มยา จินฺติตจินฺติตํ สพฺพมกาสิ, เตน ตํ ปุจฺฉามี’’ติ. ‘‘ปรจิตฺตชานนกภิกฺขู พหู, ตาตา’’ติ? ‘‘นาหํ อญฺเญ ปุจฺฉามิ, ตุวํ ปุจฺฉามิ, อุปาสิเก’’ติ. เอวํ สนฺเตปิ อุปาสิกา ‘‘ปรจิตฺตํ ชานามี’’ติ อวตฺวา ‘‘ปรจิตฺตํ ชานนฺตา นาม เอวํ กโรนฺติ ปุตฺตา’’ติ อาห. โส ‘‘ภาริยํ วติทํ กมฺมํ, ปุถุชฺชนา นาม โสภนมฺปิ อโสภนมฺปิ จินฺเตนฺติ, สจาหํ กิญฺจิ อยุตฺตํ จินฺตยิสฺสามิ, สห ภณฺฑเกน โจรํ จูฬาย คณฺหนฺตี วิย มํ วิปฺปการํ ปาเปยฺย, มยา อิโต ปลายิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อุปาสิเก, อหํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘กหํ, อยฺยา’’ติ? ‘‘สตฺถุ สนฺติกํ, อุปาสิเก’’ติ. ‘‘วสถ ตาว, ภนฺเต, อิธา’’ติ. ‘‘น วสิสฺสามิ, อุปาสิเก, คมิสฺสาเมวา’’ติ นิกฺขมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘กึ ภิกฺขุ น ตฺวํ ตตฺถ วสสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ภนฺเต, น สกฺกา ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘กึ การณา ภิกฺขู’’ติ? ‘‘ภนฺเต, สา อุปาสิกา จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ชานาติ, ปุถุชฺชนา จ นาม โสภนมฺปิ อโสภนมฺปิ จินฺเตนฺติ, สจาหํ กิญฺจิ อยุตฺตํ จินฺเตสฺสามิ, สห ภณฺฑเกน โจรํ จูฬาย คณฺหนฺตี วิย มํ วิปฺปการํ ปาเปสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา อาคโตมฺหีติ. ‘‘ภิกฺขุ, ตตฺเถว ตยา วสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ, ‘‘น สกฺโกมิ, ภนฺเต, นาหํ ตตฺถ วสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอกเมว รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ตว จิตฺตเมว รกฺข, จิตฺตํ นาเมตํ ทุรกฺขํ, ตฺวํ อตฺตโน จิตฺตเมว นิคฺคณฺห, มา อญฺญํ กิญฺจิ จินฺตยิ, จิตฺตํ นาเมตํ ทุนฺนิคฺคห’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

ある比丘が、あの優婆夷（マーティカマータ）の徳に関する評判を聞き、そこへ行きたいと望むようになりました。彼は師（仏陀）のもとで瞑想の主題（業処）を授かり、“世尊よ、私はあの村へ参ります”と暇乞いをして、祇園精舎を出発しました。順次に歩みを進めてその村に到着し、精舎に入ったその日にこう考えました。“伝え聞くところによれば、この優婆夷は人が心に思うことをすべて知っているという。私は旅路に疲れ果てており、精舎を掃除する気力がない。ああ、誰か精舎を掃除してくれる人を彼女が遣わしてくれたらいいのだが”。家に座って静慮していた優婆夷は、その比丘の思いを知り、“行きなさい、精舎を掃除して戻ってきなさい”と言って人を遣わしました。また比丘は、飲み水が欲しいと思い、“ああ、彼女が砂糖入りの飲み物を作って送ってくれたらいいのだが”と考えると、優婆夷はそれも送りました。翌朝、彼は“早朝から、美味しい粥と副菜を添えて送ってほしい”と考えると、優婆夷はその通りにしました。粥を飲んだ後、彼は“ああ、このような種類のお菓子を送ってくれたらいいのだが”と考え、優婆夷はそれも送りました。比丘は思いました。“この優婆夷は、私が心に思うことすべてを送ってくれた。私は彼女に会いたい。ああ、彼女が様々な最高級の味の食事を用意して、自ら来てくれたらいいのだが”。優婆夷もまた“私の息子（比丘）が私に会いたがっている。私の来訪を待ち望んでいる”と考え、食事を用意して精舎へ行き、比丘に捧げました。食事が終わると、彼は“大優婆夷よ、あなたがマーティカマータという方ですか”と尋ねました。“はい、息子よ”。“あなたは他人の心を知っているのですか”。“息子よ、なぜそのようなことを聞くのですか”。“私が心に思ったことをすべて叶えてくれたからです。だから尋ねたのです”。“息子よ、他人の心を知る比丘たちは大勢います”。“私は他人のことを聞いているのではありません。優婆夷よ、あなたのことを聞いているのです”。このように問い詰められても、優婆夷は“私は他人の心を知っています”とは言わず、“息子よ、他人の心を知る者たちはそのように振る舞うものです”と言いました。すると比丘はこう考えました。“これはなんと恐ろしいことか。凡夫というものは、善いことも悪いことも考えてしまう。もし私が何か不適切なことを不意に考えてしまったら、盗品を持った盗賊が髻を掴まれて捕らえられるように、私は辱めを受けることになるだろう。私はここから逃げ出すべきだ”。彼は“優婆夷よ、私は行きます”と言いました。“聖者よ、どこへ行かれるのですか”。“優婆夷よ、師（仏陀）のもとへです”。“尊師よ、どうかまずここにとどまってください”。“優婆夷よ、とどまりません。私は必ず行きます”。彼は精舎を出て師のもとへ向かいました。師は彼に“比丘よ、なぜあそこにとどまらなかったのか”と尋ねられました。“世尊よ、恐ろしくてあそこにはいられません”。“比丘よ、どのような理由でか”。“世尊よ、あの優婆夷は人が心に思うことをすべて知っています。凡夫というものは、善いことも悪いことも考えるものです。もし私が何か不適切なことを考えてしまったら、盗品を持った盗賊が髻を掴んで捕らえられるように、私は辱めを受けることになるでしょう。そう考えて戻ってきたのです”。“比丘よ、汝はまさにあの場所にとどまるべきである”。“世尊よ、できません。あそこにはいられません”。“ならば比丘よ、汝はたった一つのことだけを護ることができるか”。“世尊よ、それは何でしょうか”。“汝の心だけを護るのだ。心というものは護りがたいものだ。汝は自らの心だけを制御せよ。他のことは何も考えるな。心とは実に制しがたいものである”。そう告げて、師はこの詩を唱えられました。

๓๕.

35.

‘‘ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน, ยตฺถกามนิปาติโน;

จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ, จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวห’’นฺติ.

“捉えがたく、軽快に動き、欲するままの対象に赴くこの心を調伏することは善いことである。調伏された心は、幸福をもたらすのである”。

ตตฺถ จิตฺตํ นาเมตํ ทุกฺเขน นิคฺคยฺหตีติ ทุนฺนิคฺคหํ. ลหุํ อุปฺปชฺชติ จ นิรุชฺฌติ จาติ ลหุ. ตสฺส ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน. ยตฺถกามนิปาติโนติ ยตฺถ กตฺถจิเทว นิปตนสีลสฺส. เอตญฺหิ ลภิตพฺพฏฺฐานํ วา อลภิตพฺพฏฺฐานํ วา ยุตฺตฏฺฐานํ วา อยุตฺตฏฺฐานํ วา น ชานาติ, เนว ชาตึ [Pg.188] โอโลเกติ, น โคตฺตํ, น วยํ. ยตฺถ ยตฺถ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺเถว นิปตตีติ ‘‘ยตฺถกามนิปาตี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส เอวรูปสฺส จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ จตูหิ อริยมคฺเคหิ ทนฺตภาโว ยถา นิพฺพิเสวนํ โหติ, ตถา กตภาโว สาธุ. กึ การณา? อิทญฺหิ จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ นิพฺพิเสวนํ กตํ มคฺคผลสุขํ ปรมตฺถนิพฺพานสุขญฺจ อาวหตีติ.

その詩において、“心というものは、多大なる困難を伴って制せられるものである”という意味で“捉えがたい（dunniggaha）”と言われます。素早く生じては滅するがゆえに“軽快（lahu）”と言われます。その“捉えがたく軽快な心”についてです。“欲するままの対象に赴く（yatthakāmanipātin）”とは、いかなる対象であれ、思いのままにそこに落ち込む性質を指します。実にこの心は、得るべき場所か得ざるべき場所か、適切な場所か不適切な場所かを知りません。また、家柄も、系統も、年齢も考慮しません。欲するままに、あらゆる対象へと落ち込みます。それゆえ“欲するままの対象に赴く”と言われるのです。そのような心の“調伏（damatha）”、すなわち四つの聖道によって飼いならされた状態、つまり煩悩という毒がなくなった状態にすることは善いことです。なぜなら、調伏され、毒のなくなったこの心は、道果の幸せや、至高の目的である涅槃の幸せをもたらすからです。

เทสนาปริโยสาเน สมฺปตฺตปริสาย พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ, มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

説法の終わりに、集まった多くの人々が預流果（預流聖者）などに達しました。多くの人々にとって利益のある法施となりました。

สตฺถา ตสฺส ภิกฺขุโน อิมํ โอวาทํ ทตฺวา, ‘‘คจฺฉ, ภิกฺขุ, อญฺญํ กิญฺจิ อจินฺตยิตฺวา ตตฺเถว วสาหี’’ติ ปหิณิ. โส ภิกฺขุ สตฺถุ สนฺติกา โอวาทํ ลภิตฺวา ตตฺถ อคมาสิ. กิญฺจิ พหิทฺธา จินฺตนํ นาม น จินฺเตสิ. มหาอุปาสิกาปิ ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกนฺตี เถรํ ทิสฺวา, ‘‘อิทานิ โอวาททายกํ อาจริยํ ลภิตฺวา ปุนาคโต มม ปุตฺโต’’ติ อตฺตโน ญาเณเนว ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตสฺส สปฺปายาหารํ ปฏิยาเทตฺวา อทาสิ. โส สปฺปายโภชนํ เสวิตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปตฺวา มคฺคผลสุเขน วีตินาเมนฺโต ‘‘อโห มหาอุปาสิกา มยฺหํ ปติฏฺฐา ชาตา, อหํ อิมํ นิสฺสาย ภวนิสฺสรณํ ปตฺโตมฺหี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ ตาว เม อตฺตภาเว ปติฏฺฐา ชาตา, สํสาเร ปน เม สํสรนฺตสฺส อญฺเญสุปิ อตฺตภาเวสุ อยํ ปติฏฺฐา ภูตปุพฺพา, โน’’ติ อุปธาเรนฺโต เอกูนอตฺตภาวสตํ อนุสฺสริ. สาปิ เอกูนอตฺตภาวสเต ตสฺส ปาทปริจาริกา อญฺเญสุ ปฏิพทฺธจิตฺตา หุตฺวา ตํ ชีวิตา โวโรเปสิ. เถโร ตสฺสา เอตฺตกํ อคุณํ ทิสฺวา, ‘‘อโห มยํ มหาอุปาสิกา ภาริยํ กมฺมํ อกาสี’’ติ จินฺเตสิ.

師はこの比丘にこの教誡を与え、“行きなさい、比丘よ。他に何も考えず、その場所にとどまりなさい”と送り出しました。その比丘は師から教誡を受けてそこへ戻りました。彼は外部の対象について一切考えることはありませんでした。大優婆夷も天眼によって観察し、長老（比丘）を見て、“今、わが息子は教誡を与えてくれる師を得て戻ってきた”と自らの知恵で確信し、彼にふさわしい食事を準備して捧げました。彼はふさわしい食事を摂取し、わずか数日のうちに阿羅漢果に到達しました。道果の幸せの中に安住しながら、“ああ、この大優婆夷は私の支えとなってくれた。私は彼女のおかげで、輪廻からの脱出を果たすことができた”と考えました。さらに彼は“今生において私の支えとなったが、過去の輪廻において迷い歩んでいた際、他の生においても彼女が私の支えとなったことがあっただろうか”と探求すると、九十九の過去生を思い出しました。そこでは、彼女は九十九回にわたり彼の妻でありながら、他の男たちに心を奪われ、彼を殺害していたのでした。長老は彼女のこれほどの不徳の積み重ねを見て、“ああ、この大優婆夷はなんと恐ろしい業を犯してきたことか”と考えました。

มหาอุปาสิกาปิ เคเห นิสินฺนาว ‘‘กึ นุ โข มยฺหํ ปุตฺตสฺส ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺตกํ ปตฺตํ, โน’’ติ อุปธารยมานา ตสฺส อรหตฺตปตฺตึ ญตฺวา อุตฺตริ อุปธาริยมานา, ‘‘มม ปุตฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา อโห วต เม อยํ อุปาสิกา มหตี ปติฏฺฐา ชาตา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อตีเตปิ นุ โข เม อยํ ปติฏฺฐา ภูตปุพฺพา, โน’’ติ อุปธาเรนฺโต เอกูนอตฺตภาวสตํ อนุสฺสริ, ‘‘อหํ โข ปน เอกูนอตฺตภาวสเต อญฺเญหิ สทฺธึ เอกโต [Pg.189] หุตฺวา เอตํ ชีวิตา โวโรเปสึ, อยํ เม เอตฺตกํ อคุณํ ทิสฺวา ‘อโห ภาริยํ กมฺมํ กตํ อุปาสิกายา’’ติ จินฺเตสิ. ‘‘อตฺถิ นุ โข เอวํ สํสาเร สํสรนฺติยา มม ปุตฺตสฺส อุปกาโร กตปุพฺโพ’’ติ อุปธารยมานา ตโต อุตฺตรึ สตมํ อตฺตภาวํ อนุสฺสริตฺวา สตเม อตฺตภาเว มยา เอตสฺส ปาทปริจาริกาย หุตฺวา เอตสฺมึ ชีวิตา โวโรปนฏฺฐาเน ชีวิตทานํ ทินฺนํ, อโห มยา มม ปุตฺตสฺส มหาอุปกาโร กตปุพฺโพ’’ติ เคเห นิสินฺนาว อุตฺตรึ วิเสเสตฺวา ‘‘อุปธาเรถา’’ติ อาห. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุตฺวา วิเสเสตฺวา สตมํ อตฺตภาวํ อนุสฺสริตฺวา ตตฺถ ตาย อตฺตโน ชีวิตสฺส ทินฺนภาวํ ทิสฺวา, ‘‘อโห มม อิมาย มหาอุปาสิกาย อุปกาโร กตปุพฺโพ’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา ตสฺสา ตตฺเถว จตูสุ มคฺคผเลสุ ปญฺหํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ.

大信女（マハータヤーパシカー）もまた、家に座りながら、“はたして、わが息子の出家の目的（阿羅漢果）は果たされただろうか、それともまだだろうか”と思案した。彼女は彼が阿羅漢に達したことを知り、さらに深く思案を巡らせた。“わが息子は阿羅漢となった。おお、私というこの信女は彼にとって大きな支えとなったのだ”と考えた後、“過去においても、私は彼の支えであっただろうか”と思案し、九十九の過去生を回想した。“私は九十九の過去生において、他者と共に、この長老（の過去生）を殺害した。この比丘は、私のこれほどの不徳（殺害）を見て、‘おお、この信女は恐ろしい業をなしたのだ’と考えたはずだ”と思った。次に“このように輪廻を巡る中で、わが息子に恩恵を施したことはあっただろうか”と思案し、それ以前の百番目の過去生を回想した。“百番目の過去生において、私はこの比丘の侍女（妻）であり、この比丘が殺されようとしていた時に命を救ったのだ。おお、私はわが息子にこれほど大きな恩恵を施したのだ”と、彼女は家に座りながらさらに詳しく思案して告げた。その長老は、天耳通によってその声を聞き、さらに詳しく百番目の過去生を回想し、そこで彼女が自らの命を救ってくれたことを見て、“おお、この大信女が私に施してくれた恩恵は、実に驚くべきものだ”と歓喜した。そしてその場所（寺院）で、彼女に対して四つの道果についての問題を説き、無余涅槃界へと入滅された。

อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ ทุติยํ.

“ある比丘の物語（第二）”終わる。

๓. อญฺญตรอุกฺกณฺฐิตภิกฺขุวตฺถุ

3. “ある修行に倦んだ比丘の物語”

สุทุทฺทสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อญฺญตรํ อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ.

“見がたく”というこの説法を、師（仏陀）は舎衛城（サーヴァッティ）に滞在していた際、ある修行に倦んだ（不満を抱いた）比丘について語られた。

สตฺถริ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เอโก เสฏฺฐิปุตฺโต อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, เอกํ เม ทุกฺขโต มุจฺจนการณํ กเถถา’’ติ อาห. ‘‘สาธาวุโส, สเจสิ ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, สลากภตฺตํ เทหิ, ปกฺขิกภตฺตํ เทหิ, วสฺสาวาสิกํ เทหิ, จีวราทโย ปจฺจเย เทหิ, อตฺตโน สาปเตยฺยํ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา เอเกน กมฺมนฺตํ ปโยเชหิ, เอเกน ปุตฺตทารํ โปเสหิ, เอกํ พุทฺธสาสเน เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ วุตฺตปฏิปาฏิยา สพฺพํ กตฺวา ปุน เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตโต อุตฺตรึ อญฺญํ กึ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาวุโส, ตีณิ สรณานิ คณฺห, ปญฺจ สีลานิ คณฺหาหี’’ติ. ตานิปิ ปฏิคฺคเหตฺวา ตโต อุตฺตรึ ปุจฺฉิ. ‘‘เตน หิ ทส สีลานิ คณฺหาหี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ คณฺหิ. โส เอวํ อนุปุพฺเพน ปุญฺญกมฺมสฺส กตตฺตา อนุปุพฺพเสฏฺฐิปุตฺโต นาม ชาโต. ตโต ‘‘อุตฺตริมฺปิ กตฺตพฺพํ อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ ปุน ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เตน หิ ปพฺพชาหี’’ติ วุตฺโต นิกฺขมิตฺวา [Pg.190] ปพฺพชิ. ตสฺเสโก อาภิธมฺมิกภิกฺขุ อาจริโย อโหสิ. เอโก วินยธโร อุปชฺฌาโย. ตสฺส ลทฺธูปสมฺปทสฺส อาจริโย อตฺตโน สนฺติกํ อาคตกาเล อภิธมฺเม ปญฺหํ กเถสิ – ‘‘พุทฺธสาสเน นาม อิทํ กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏตี’’ติ. อุปชฺฌาโยปิสฺส อตฺตโน สนฺติกํ อาคตกาเล วินเย ปญฺหํ กเถสิ – ‘‘พุทฺธสาสเน นาม อิทํ กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อิทํ กปฺปติ, อิทํ น กปฺปตี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อโห ภาริยํ อิทํ กมฺมํ, อหํ ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม ปพฺพชิโต, อิธ จ มม หตฺถปสารณฏฺฐานมฺปิ น ปญฺญายติ, เคเห ฐตฺวาว ทุกฺขา มุจฺจิตุํ สกฺกา, มยา คิหินา ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย อุกฺกณฺฐิโต อนภิรโต ทฺวตฺตึสากาเร สชฺฌายํ น กโรติ, อุทฺเทสํ น คณฺหาติ, กิโส ลูโข ธมนิสนฺถตคตฺโต อาลสฺสิยาภิภูโต กจฺฉุปริกิณฺโณ อโหสิ.

伝え聞くところによれば、師（仏陀）が舎衛城に滞在していた時、ある長者の息子が自分の家に常に立ち寄る長老を訪ね、“尊師よ、私は苦しみから逃れたいのです。私に苦しみから逃れるための一つの方法を教えてください”と言った。長老は“友よ、善いことです。もし苦しみから逃れたいなら、札による供養（サラーカ・バッタ）を行い、半月ごとの供養を行い、雨安居の供養を行い、衣などの必需品を布施しなさい。また自分の財産を三つに分け、一つは仕事（商売）に充て、一つは妻子を養うために使い、一つを仏教への布施に充てなさい”と言った。彼は“承知いたしました、尊師”と言い、教えられた順番通りにすべてを行った後、再び長老に尋ねた。“尊師よ、それ以上に何をすればよいでしょうか？”。長老が“友よ、三帰依を受け、五戒を守りなさい”と言ったので、彼はそれらを受け入れた後、さらにその先を尋ねた。長老が“それならば十戒を守りなさい”と言うと、彼は“承知いたしました”と言ってそれを受けた。彼はこのように順を追って功徳を積んだため、アンヌプッバ（順次）・長者と呼ばれるようになった。さらに“尊師よ、まだなすべきことはありますか？”と再び尋ねると、“それならば出家しなさい”と言われたため、彼は家を出て出家した。彼には、アビダンマ（論蔵）に通じた比丘が阿闍梨（師）となり、律（ヴィナヤ）に通じた比丘が和尚（ウパッジャーヤ）となった。具足戒を受けた彼に、阿闍梨は自分のところへ来るたびにアビダンマの問題を語った。“仏教において、これはなすべきであり、これはなすべきではない”と。また和尚も、彼の元へ来るたびに律の問題を語った。“仏教において、これはなすべきであり、これはなすべきではない。これは許され、これは許されない”と。彼は考えた。“ああ、この修行は実に重苦しい。私は苦しみから逃れたくて出家したが、ここでは手を伸ばす場所さえない（自由がまったくない）。家にいてこそ、苦しみから逃れることができるのではないか。私は俗人に戻るべきだ”。それ以来、彼は修行に倦み、楽しまず、三十二身分（身体の不浄観）の誦読もせず、学習も行わず、痩せ細り、顔色も悪く、血管が浮き出し、怠惰に襲われ、皮膚病が全身に広がるようになった。

อถ นํ ทหรสามเณรา, ‘‘อาวุโส, กึ ตฺวํ ฐิตฏฺฐาเน ฐิโตว นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโนว อโหสิ, ปณฺฑุโรคาภิภูโต กิโส ลูโข ธมนิสนฺถตคตฺโต อาลสฺสิยาภิภูโต กจฺฉุปริกิณฺโณ, กึ เต กต’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหิ, อาวุโส’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? โส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เต ตสฺส อาจริยุปชฺฌายานํ อาจิกฺขึสุ. อาจริยุปชฺฌายา ตํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมํสุ. สตฺถา ‘‘กึ, ภิกฺขเว, อาคตตฺถา’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, อยํ ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน อุกฺกณฺฐิโต’’ติ. ‘‘เอวํ กิร ภิกฺขู’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘อหํ, ภนฺเต, ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโมว ปพฺพชิโต, ตสฺส เม อาจริโย อภิธมฺมกถํ กเถสิ, อุปชฺฌาโย วินยกถํ กเถสิ, สฺวาหํ ‘อิธ เม หตฺถปสารณฏฺฐานมฺปิ นตฺถิ, คิหินา หุตฺวา สกฺกา ทุกฺขา มุจฺจิตุํ, คิหิ ภวิสฺสามี’ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสึ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สเจ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอกเมว รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสสิ, อวเสสานํ รกฺขนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ. ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ตว จิตฺตเมว รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘สกฺขิสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ อตฺตโน จิตฺตเมว รกฺขาหิ, สกฺกา ทุกฺขา มุจฺจิตุ’’นฺติ อิมํ โอวาทํ ทตฺวา อิมํ คาถมาห –

そこで、若い沙弥（サーマネーラ）たちが、“友よ、あなたはどうして立っている所でも立っているまま、座っている所でも座っているままなのですか。顔色が悪く、痩せ細り、血管が浮き出し、怠惰に襲われ、皮膚病に覆われて。あなたは何をしたのですか”と尋ねた。彼が“友よ、私は修行に倦んでいるのです”と言うと、彼らは“なぜですか”と聞いた。彼はその事情を話した。沙弥たちはそれを彼の阿闍梨と和尚に告げた。阿闍梨と和尚は彼を連れて師（仏陀）の元へ行った。師は“比丘たちよ、なぜやって来たのか”と問われた。“尊師よ、この比丘はあなたの教えに倦んでいます”。“比丘よ、それは本当か”。“はい、尊師、本当です”。“なぜ倦んでいるのか”。“尊師よ、私は苦しみから逃れたくて出家しました。しかし、阿闍梨はアビダンマを説き、和尚は律を説きます。私は‘ここでは手を伸ばす場所さえない。俗人になっても苦しみから逃れることはできる。俗人に戻ろう’と決心したのです”。“比丘よ、もしお前がたった一つのことだけを守ることができるなら、他のものを守る必要はない”。“それは何でしょうか、尊師？”“汝の心だけを守ることができるか”。“はい、守ることができます、尊師”。“それならば、自分の心だけを守りなさい。そうすれば苦しみから逃れることができる”と、師はこのように訓誡を与え、次の偈を唱えられた。

๓๖.

36.

‘‘สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ, ยตฺถกามนิปาตินํ;

จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี, จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวห’’นฺติ.

“極めて見がたく、極めて微細で、欲するままに赴くこの心を、知恵ある者は守るべきである。守られた心は、幸福をもたらすのである”。

ตตฺถ [Pg.191] สุทุทฺทสนฺติ สุฏฺฐุ ทุทฺทสํ. สุนิปุณนฺติ สุฏฺฐุ นิปุณํ ปรมสณฺหํ. ยตฺถกามนิปาตินนฺติ ชาติอาทีนิ อโนโลเกตฺวา ลภิตพฺพาลภิตพฺพยุตฺตายุตฺตฏฺฐาเนสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิปตนสีลํ. จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวีติ อนฺธพาโล ทุมฺเมโธ อตฺตโน จิตฺตํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, จิตฺตวสิโก หุตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ. เมธาวี ปน ปณฺฑิโตว จิตฺตํ รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตฺวมฺปิ จิตฺตเมว โคเปหิ. อิทญฺหิ จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ มคฺคผลนิพฺพานสุขานิ อาวหตีติ.

その（偈の）中で、“極めて見難い（sududdasaṃ）”とは、非常にとらえがたいという意味である。“極めて微細な（sunipuṇaṃ）”とは、極めて繊細で、この上なく精妙であるという意味である。“欲するままに赴く（yatthakāmanipātinaṃ）”とは、家柄などを顧みることなく、得られるべきか否か、適しているか否かという場所を問わず、いかなる対象にも赴く性質を指す。“賢者は心を守るべきである（cittaṃ rakkhetha medhāvī）”とは、愚かな者は自らの心を守ることができず、心のなすがままになって不幸や破滅に至るが、智慧のある賢者だけが心を守ることができる。それゆえ、汝もまた心のみをしっかりと守りなさい。実に、守られた心は幸福をもたらし、道、果、涅槃の幸福を運んでくるからである。

เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ, เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

説法の終わりに、その比丘は預流果に達した。他の多くの人々も預流者などになった。その説法は多くの人々にとって有益なものとなった。

อญฺญตรอุกฺกณฺฐิตภิกฺขุวตฺถุ ตติยํ.

“ある退屈した比丘の物語”が第三である。

๔. สงฺฆรกฺขิตภาคิเนยฺยตฺเถรวตฺถุ

4. サンガラッキタ長老の甥（比丘）の物語

ทูรงฺคมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต สงฺฆรกฺขิตํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ.

“遠くにゆく（dūraṅgamaṃ）”で始まるこの法話は、お師匠様（世尊）がサバッティーに滞在されていた時、サンガラッキタという名の比丘について語られたものである。

สาวตฺถิยํ กิเรโก กุลปุตฺโต สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต ลทฺธูปสมฺปโท สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร นาม หุตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตสฺส กนิฏฺฐภคินี ปุตฺตํ ลภิตฺวา เถรสฺส นามํ อกาสิ. โส ภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิโต นาม หุตฺวา วยปฺปตฺโต เถรสฺเสว สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท อญฺญตรสฺมึ คามการาเม วสฺสํ อุปคนฺตฺวา, ‘‘เอกํ สตฺตหตฺถํ, เอกํ อฏฺฐหตฺถ’’นฺติ ทฺเว วสฺสาวาสิกสาฏเก ลภิตฺวา อฏฺฐหตฺถํ ‘‘อุปชฺฌายสฺส เม ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘สตฺตหตฺถํ มยฺหํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา วุฏฺฐวสฺโส ‘‘อุปชฺฌายํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑาย จรนฺโต อาคนฺตฺวา เถเร วิหารํ อนาคเตเยว วิหารํ ปวิสิตฺวา เถรสฺส ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา ปาโททกํ อุปฏฺฐเปตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺสาคมนภาวํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ [Pg.192] ปฏิคฺคเหตฺวา, ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต’’ติ เถรํ นิสีทาเปตฺวา ตาลวณฺฏํ อาทาย พีชิตฺวา ปานียํ ทตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ตํ สาฏกํ อาเนตฺวา ปาทมูเล ฐเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา พีชยมาโน อฏฺฐาสิ.

聞くところによれば、サバッティーにある良家の息子がお師匠様の法話を聞いて、家を出て出家した。具足戒を受けてサンガラッキタ長老となり、わずか数日で阿羅漢果に達した。彼の妹は息子を授かると、長老と同じ名を息子につけた。その子は“甥のサンガラッキタ”として知られ、成人すると長老のもとで出家して具足戒を受けた。ある村の寺院で雨安居を過ごした際、彼は七肘の布と八肘の布の二枚の安居用の衣の生地を得た。彼は八肘の方を“これは和尚様のものにしよう”と決め、七肘の方を“自分用になろう”と考えて、安居が明けると“和尚様にお会いしよう”とやって来た。途中の道で托鉢をしながら歩き、長老が寺院に戻る前に到着して中に入り、長老の昼の休息所を掃除し、足を洗う水を用意し、座席を整えて、長老が来る道を眺めながら座って待っていた。やがて、長老の帰宅を見て出迎え、鉢と衣を受け取り、“和尚様、お座りください”と言って長老を座らせると、団扇をとって仰ぎ、飲み水を差し上げ、足を洗った。そして、あの八肘の布を持ってきて足元に置き、“和尚様、これをお使いください”と言って、団扇で仰ぎながら立っていた。

อถ นํ เถโร อาห – ‘‘สงฺฆรกฺขิต, มยฺหํ จีวรํ ปริปุณฺณํ, ตฺวเมว ปริภุญฺชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มยา ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย อยํ ตุมฺหากเมว สลฺลกฺขิโต, ปริโภคํ กโรถา’’ติ. ‘‘โหตุ, สงฺฆรกฺขิต, ปริปุณฺณํ เม จีวรํ, ตฺวเมว ปริภุญฺชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มา เอวํ กโรถ, ตุมฺเหหิ ปริภุตฺเต มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. อถ นํ ตสฺส ปุนปฺปุนํ กเถนฺตสฺสปิ เถโร น อิจฺฉิเยว.

すると長老は彼に言った。“サンガラッキタよ、私の衣は足りている。お前自身が使いなさい”。“和尚様、私はこれを得た時から、これはあなた様のためのものと決めておりました。どうぞお使いください”。“いいのだ、サンガラッキタよ。私の衣は足りている。お前が使いなさい”。“和尚様、そのようにおっしゃらないでください。あなた様がお使いくだされば、私にとって大きな果報となります”。しかし、彼が何度も繰り返し願い出ても、長老はそれを受け取ろうとはしなかった。

เอวํ โส พีชยมาโน ฐิโตว จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เถรสฺส คิหิกาเล ภาคิเนยฺโย, ปพฺพชิตกาเล สทฺธิวิหาริโก, เอวมฺปิ มยา สทฺธึ อุปชฺฌาโย ปริโภคํ น กตฺตุกาโม. อิมสฺมึ มยา สทฺธึ ปริโภคํ อกโรนฺเต กึ เม สมณภาเวน, คิหิ ภวิสฺสามี’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ทุสฺสณฺฐาปิโต ฆราวาโส, กึ นุ โข กตฺวา คิหิภูโต ชีวิสฺสามี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อฏฺฐหตฺถสาฏกํ วิกฺกิณิตฺวา เอกํ เอฬิกํ คณฺหิสฺสามิ, เอฬิกา นาม ขิปฺปํ วิชายติ, สฺวาหํ วิชาตํ วิชาตํ วิกฺกิณิตฺวา มูลํ กริสฺสามิ, มูเล พหู กตฺวา เอกํ ปชาปตึ อาเนสฺสามิ, สา เอกํ ปุตฺตํ วิชายิสฺสติ. อถสฺส มม มาตุลสฺส นามํ กตฺวา จูฬยานเก นิสีทาเปตฺวา มม ปุตฺตญฺจ ภริยญฺจ อาทาย มาตุลํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสามิ, อาคจฺฉนฺเต อนฺตรามคฺเค มม ภริยํ เอวํ วกฺขามิ – ‘อาเนหิ ตาว เม ปุตฺตํ วหิสฺสามิน’นฺติ. สา ‘กึ เต ปุตฺเตน, เอหิ, อิมํ ยานกํ ปาเชหี’ติ วตฺวา ปุตฺตํ คเหตฺวา, ‘อหํ เนสฺสามิ น’นฺติ เนตฺวา สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี จกฺกปเถ ฉฑฺเฑสฺสติ. อถสฺส สรีรํ อภิรุหิตฺวา จกฺกํ คมิสฺสติ, อถ นํ ‘ตฺวํ มม ปุตฺตํ เนว มยฺหํ อทาสิ, นํ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ นาสิโตสฺมิ ตยา’ติ วตฺวา ปโตทยฏฺฐิยา ปิฏฺฐิยํ ปหริสฺสามี’’ติ.

そうして仰ぎながら立っていた彼は、こう考えた。“私は、長老が俗人だった時は甥であり、出家してからは共住弟子である。それなのに、和尚様は私と（贈り物を）分かち合おうとされない。和尚様が私と分かち合ってくださらないなら、比丘でいることに何の利益があるだろうか。還俗しよう”。それから彼はこう思った。“世帯を持つ暮らしは維持するのが難しい。俗人になって何をして生きていこうか”。そして彼は考えた。“あの八肘の布を売って、一頭の雌ヤギを買おう。ヤギというものはすぐに子を産む。その生まれた子を次々と売って、元手を作ろう。元手を蓄えてから妻を迎えよう。彼女は一人の息子を産むだろう。その子に叔父の名（サンガラッキタ）をつけて、小さな手押し車に乗せ、妻と息子を連れて叔父様を拝みに来よう。道すがら、私は妻にこう言うだろう。‘まず息子をこちらへよこせ、私が抱こう’。彼女は‘息子を抱いて何になるのです、さあ、この車を動かしてください’と言って、息子を抱いて連れて行こうとするが、しっかり抱いていられずに車道に落としてしまうだろう。そこへ車輪がやってきて、あの子の体を轢いてしまう。その時、私は彼女に‘お前は私の息子を渡さず、しっかり抱くこともできなかった。お前は私を台無しにしたのだ’と言って、牛追い棒で彼女の背中を叩いてやるのだ”。

โส เอวํ จินฺเตนฺโตว ฐตฺวา พีชยมาโน เถรสฺส สีเส ตาลวณฺเฏน ปหริ. เถโร ‘‘กึ นุ โข อหํ สงฺฆรกฺขิเตน สีเส ปหโต’’ติ [Pg.193] อุปธาเรนฺโต เตน จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ญตฺวา, ‘‘สงฺฆรกฺขิต, มาตุคามสฺส ปหารํ ทาตุํ นาสกฺขิ, โก เอตฺถ มหลฺลกตฺเถรสฺส โทโส’’ติ อาห. โส ‘‘อโห นฏฺโฐมฺหิ, ญาตํ กิร เม อุปชฺฌาเยน จินฺติตจินฺติตํ, กึ เม สมณภาเวนา’’ติ ตาลวณฺฏํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิตุํ อารทฺโธ.

彼はそのように考えながら立って団扇で仰いでいたので、（妄想の中で妻を叩く拍子に）長老の頭を団扇で叩いてしまった。長老は“なぜサンガラッキタに頭を叩かれたのだろうか”と思案し、彼が考えていたことをすべて知ると、“サンガラッキタよ、女（妻）を叩くことはできなかったのに、この老いた長老に何の罪があるというのか”と言った。彼は“ああ、私はおしまいだ。和尚様に私の考えがすべて知られてしまった。比丘でいることに何の益もない”と思い、団扇を投げ捨てて逃げ出そうとした。

อถ นํ ทหรา จ สามเณรา จ อนุพนฺธิตฺวา อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมํสุ. สตฺถา เต ภิกฺขู ทิสฺวาว ‘‘กึ, ภิกฺขเว, อาคตตฺถ, เอโก โว ภิกฺขุ ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมํ ทหรํ อุกฺกณฺฐิตฺวา ปลายนฺตํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคตมฺหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร ภิกฺขู’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กิมตฺถํ เต ภิกฺขุ เอวํ ภาริยํ กมฺมํ กตํ, นนุ ตฺวํ อารทฺธวีริยสฺส เอกสฺส พุทฺธสฺส ปุตฺโต, มาทิสสฺส นาม พุทฺธสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ ทเมตฺวา โสตาปนฺโนติ วา สกทาคามีติ วา อนาคามีติ วา อรหาติ วา วทาเปตุํ นาสกฺขิ, กิมตฺถํ เอวํ ภาริยํ กมฺมมกาสี’’ติ? ‘‘อุกฺกณฺฐิโตสฺมิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ การณา อุกฺกณฺฐิโตสี’’ติ? โส เอวํ วสฺสาวาสิกสาฏกานํ ลทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว เถรสฺส ตาลวณฺเฏน ปหารา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา, ‘‘อิมินา การเณน ปลาโตสฺมิ, ภนฺเต’’ติ อาห. อถ นํ สตฺถา ‘‘เอหิ ภิกฺขุ, มา จินฺตยิ จิตฺตํ นาเมตํ ทูเร โหนฺตมฺปิ อารมฺมณํ สมฺปฏิจฺฉนกชาติกํ, ราคโทสโมหพนฺธนา มุจฺจนตฺถาย วายมิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

その時、若い比丘たちや沙弥たちは彼（サンガラックヒタ）を追いかけ、連れ戻して師（仏陀）のもとへ参りました。師はそれらの比丘たちを見るなり、“比丘たちよ、なぜ来たのか。一人の比丘を連れてきたのか”と尋ねられました。“そうです、世尊よ。修行に嫌気がさして逃げ出そうとしていたこの若い比丘を捕らえて、あなた様のもとへ参りました”。“比丘よ、本当か”。“そうです、世尊よ”。“比丘よ、なぜお前はそのような重大なことをしたのか。お前は精進努力する一人の仏陀の息子ではないか。私のような仏陀の教えの中で出家しながら、自らを調御して、預流者、一来者、不還者、あるいは阿羅漢であると（他者に）言わしめることができなかったのか。なぜこのような重大なことをしたのか”。“世尊よ、私は修行に嫌気がさしたのです”。“どのような理由で嫌気がさしたのか”。彼は、安居の布を受け取った日から長老を団扇で叩いてしまうまでの経緯をすべて話し、“このような理由で逃げ出したのです、世尊よ”と言いました。そこで師は“来なさい、比丘よ。思い悩んではならない。心というものは、たとえ遠くにある対象であっても受け入れる性質がある。貪・瞋・痴の束縛から逃れるために努力すべきである”と言って、この偈を唱えられました。

๓๗.

37.

‘‘ทูรงฺคมํ เอกจรํ, อสรีรํ คุหาสยํ;

เย จิตฺตํ สํยเมสฺสนฺติ, โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา’’ติ.

“遠くへ行くもの、独りで歩むもの、形体なきもの、洞窟に隠れ住むもの。この心を制する人々は、悪魔の束縛から逃れるであろう。”

ตตฺถ ทูรงฺคมนฺติ จิตฺตสฺส หิ มกฺกฏสุตฺตมตฺตกมฺปิ ปุรตฺถิมาทิทิสาภาเคน คมนาคมนํ นาม นตฺถิ, ทูเร สนฺตมฺปิ ปน อารมฺมณํ สมฺปฏิจฺฉตีติ ทูรงฺคมํ นาม ชาตํ. สตฺตฏฺฐจิตฺตานิ ปน เอกโต กณฺณิกพทฺธานิ เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชิตุํ สมตฺถานิ นาม นตฺถิ. อุปฺปตฺติกาเล เอเกกเมว จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ นิรุทฺเธ ปุน เอเกกเมว อุปฺปชฺชตีติ เอกจรํ นาม ชาตํ. จิตฺตสฺส สรีรสณฺฐานํ วา นีลาทิปฺปกาโร วณฺณเภโท วา นตฺถีติ อสรีรํ นาม ชาตํ. คุหา นาม จตุมหาภูตคุหา, อิทญฺจ หทยรูปํ นิสฺสาย ปวตฺตตีติ คุหาสยํ [Pg.194] นาม ชาตํ. เย จิตฺตนฺติ เย เกจิ ปุริสา วา อิตฺถิโย วา คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา อนุปฺปชฺชนกกิเลสสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อเทนฺตา สติสมฺโมเสน อุปฺปนฺนกิเลสํ ปชหนฺตา จิตฺตํ สํยเมสฺสนฺติ สํยตํ อวิกฺขิตฺตํ กริสฺสนฺติ. โมกฺขนฺติ มารพนฺธนาติ สพฺเพเต กิเลสพนฺธนาภาเวน มารพนฺธนสงฺขาตา เตภูมกวฏฺฏา มุจฺจิสฺสนฺตีติ.

その中で“遠くへ行くもの（dūraṅgama）”とは、心にはクモの糸の太さほどの間も、東などの方角へ実際に行き来することはないが、遠くにある対象をも認識するため、“遠くへ行くもの”と呼ばれます。“独りで歩むもの（ekacara）”とは、七つや八つの心が屋根の頂のように一つにまとまって同時に生じることはなく、生じる時にはただ一つの心だけが生じ、それが滅した後にまた別の一つが生じるため、“独りで歩むもの”と呼ばれます。心には身体的な形状や、青などの色の区別がないため“形体なきもの（asarīra）”と呼ばれます。“洞窟”とは四大（地水火風）から成る洞窟（肉体）のことであり、この心が心臓（ハダヤ・ループ）を拠り所として生じるため“洞窟に隠れ住むもの（guhāsaya）”と呼ばれます。“心を制する（ye cittaṃ）”とは、いかなる男、女、在家、出家であっても、未だ生じていない煩悩を生じさせず、正念の忘却によって生じた煩悩を捨て去り、心を制御し、散乱させないようにすることを指します。“悪魔の束縛から逃れる（mokkhanti mārabandhanā）”とは、これらすべての人が煩悩の束縛がないことにより、悪魔の束縛といわれる三界の輪廻から解き放たれることを意味します。

เทสนาปริโยสาเน ภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย ชาตา, มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

説法の終わりに、甥のサンガラックヒタ長老は預流果に達しました。他にも多くの人々が預流者などになり、多くの人々にとって有益な法話となりました。

สงฺฆรกฺขิตภาคิเนยฺยตฺเถรวตฺถุ จตุตฺถํ.

甥のサンガラックヒタ長老の物語 第四（完）。

๕. จิตฺตหตฺถตฺเถรวตฺถุ

5. チッタハッタ長老の物語。

อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต จิตฺตหตฺถตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“心が定まらない者に”というこの法話を、師は舎衛城に滞在している時、チッタハッタ長老に関連して説かれました。

เอโก กิร สาวตฺถิวาสี กุลปุตฺโต นฏฺฐโคณํ ปริเยสนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มชฺฌนฺหิเก กาเล โคณํ ทิสฺวา โคยูเถ วิสฺสชฺเชตฺวา, ‘‘อวสฺสํ อยฺยานํ สนฺติเก อาหารมตฺตํ ลภิสฺสามี’’ติ ขุปฺปิปาสาปีฬิโต วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺมึ โข ปน สมเย ภิกฺขูนํ อวกฺการปาติยํ ภุตฺตาวเสสกํ ภตฺตํ โหติ, เต ตํ ฉาตกปีฬิตํ ทิสฺวา, ‘‘อิโต ภตฺตํ คเหตฺวา ภุญฺชาหี’’ติ วทึสุ. พุทฺธกาเล จ ปน อเนกสูปพฺยญฺชนํ ภตฺตํ อุปฺปชฺชติ, โส ตโต ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา ภุญฺชิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺเถ โธวิตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา, ‘‘กึ, ภนฺเต, อชฺช, อยฺยา, นิมนฺตนฏฺฐานํ อคมํสู’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘นตฺถิ, อุปาสก, ภิกฺขู อิมินาว นีหาเรน นิพทฺธํ ลภนฺตี’’ติ. โส ‘‘มยํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย รตฺตินฺทิวํ นิพทฺธํ กมฺมํ กโรนฺตาปิ เอวํ มธุรพฺยญฺชนํ ภตฺตํ น ลภาม, อิเม กิร นิพทฺธํ ภุญฺชนฺติ, กึ เม คิหิภาเวน, ภิกฺขุ ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘สาธุ อุปาสกา’’ติ ปพฺพาเชสุํ.

舎衛城に住むある良家の息子が、いなくなった牛を探して森に入り、真昼時に牛を見つけ、牛の群れの中に放した後、“きっと聖者たちのところでわずかばかりの食事を得られるだろう”と考えました。彼は空腹と喉の渇きに苦しみながら寺院に入り、比丘たちのもとへ行って礼拝し、傍らに座りました。その時、比丘たちの残飯入れには食べ残しの飯がありました。彼らはその空腹に苦しむ男を見て、“この中から飯を取って食べなさい”と言いました。仏陀の時代には、多くのスープや副菜のある食事が供えられていました。彼はそこから命をつなぐに十分な量を取って食べ、水を飲み、手を洗って比丘たちに礼拝し、“尊師よ、今日、聖者様方はどこか招待された場所へ行かれたのですか”と尋ねました。“いいえ、信者よ。比丘たちは常にこのようにして食事を得ているのです”。彼は“私たちは早起きして懸命に昼夜たゆまず働いても、このような美味しい副菜のある食事を得ることはできない。しかし、この方々は常にこれを食べておられる。私にとって在家でいることに何の利点があろうか。比丘になろう”と考え、比丘たちに近づいて出家を願い出ました。そこで比丘たちは“よろしい、信者よ”と言って、彼を出家させました。

โส [Pg.195] ลทฺธูปสมฺปโท สพฺพปฺปการํ วตฺตปฏิวตฺตํ อกาสิ. โส พุทฺธานํ อุปฺปนฺเนน ลาภสกฺกาเรน กติปาหจฺจเยน ถูลสรีโร อโหสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘กึ เม ภิกฺขาย จริตฺวา ชีวิเตน, คิหี ภวิสฺสามี’’ติ. โส วิพฺภมิตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ตสฺส เคเห กมฺมํ กโรนฺตสฺส กติปาเหเนว สรีรํ มิลายิ. ตโต ‘‘กึ เม อิมินา ทุกฺเขน, สมโณ ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน คนฺตฺวา ปพฺพชิ. โส กติปาหํ วีตินาเมตฺวา ปุน อุกฺกณฺฐิตฺวา วิพฺภมิ, ปพฺพชิตกาเล ปน ภิกฺขูนํ อุปการโก โหติ. โส กติปาเหเนว ปุนปิ อุกฺกณฺฐิตฺวา, ‘‘กึ เม คิหิภาเวน, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. อถ นํ ภิกฺขู อุปการวเสน ปุน ปพฺพาชยึสุ. เอวํ โส อิมินา นิยาเมเนว ฉกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา อุปฺปพฺพชิโต. ตสฺส ภิกฺขู ‘‘เอส จิตฺตวสิโก หุตฺวา วิจรตี’’ติ จิตฺตหตฺถตฺเถโรติ นามํ กรึสุ.

彼は具足戒を受けると、あらゆる諸義務を尽くしました。彼は仏陀への供養物によって、数日経つとふくよかな体になりました。そこで彼は“托鉢をして生活することに何の利点があろうか。在家に戻ろう”と考えました。彼は還俗して家に入りました。家で仕事をすると、わずか数日で彼の体は痩せ細りました。そこで“この苦しみに何の利点があろうか。修行者になろう”と考え、再び行って出家しました。彼は数日過ごすと、また嫌気がさして還俗しました。しかし、出家している間、彼は比丘たちの助けとなりました。彼は数日経つと再び嫌気がさし、“在家でいることに何の利点があろうか。出家しよう”と言って、比丘たちを礼拝し出家を願い出ました。比丘たちは彼が助けになるため、再び出家させました。このようにして彼はこの方法で六度出家し、還俗しました。比丘たちは“この者は心の赴くままに歩み回っている”と言い、彼に“チッタハッタ長老”という名を付けました。

ตสฺเสวํ อปราปรํ วิจรนฺตสฺเสว ภริยา คพฺภินี อโหสิ. โส สตฺตเม วาเร อรญฺญโต กสิภณฺฑมาทาย เคหํ คนฺตฺวา ภณฺฑกํ ฐเปตฺวา ‘‘อตฺตโน กาสาวํ คณฺหิสฺสามี’’ติ คพฺภํ ปาวิสิ. ตสฺมึ ขเณ ตสฺส ภริยา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ. ตสฺสา นิวตฺถสาฏโก อปคโต โหติ, มุขโต จ ลาลา ปคฺฆรติ, นาสา ฆุรฆุรายติ, มุขํ วิวฏฺฏํ, ทนฺตํ ฆํสติ, สา ตสฺส อุทฺธุมาตกสรีรํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อิท’’นฺติ สญฺญํ ลภิตฺวา, ‘‘อหํ เอตฺตกํ กาลํ ปพฺพชิตฺวา อิมํ นิสฺสาย ภิกฺขุภาเว สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ กาสายโกฏิยํ คเหตฺวา อุทเร พนฺธิตฺวา เคหา นิกฺขมิ.

そのように彼が出家と還俗を繰り返しているうちに、妻が懐妊した。彼は七度目（の還俗）の際、耕作地から農具を持って家に帰り、それを置いて“自分の袈裟を手に取ろう”と考えて奥の部屋に入った。その時、彼の妻は横になって眠っていた。彼女がまとっていた衣ははだけており、口からは唾液が流れ出し、鼻はいびきをかき、口は開き、歯をぎりぎりと鳴らしていた。彼女の姿は、彼にとって膨れ上がった死体のように見えた。彼は“この身体は無常であり、苦である”という認識を得て、“自分はこれほどの間、出家していながら、この女に執着して比丘としての状態を維持することができなかった”と考え、袈裟の端を掴んで腹に巻きつけ、家を出て行った。

อถสฺส อนนฺตรเคเห ฐิตา สสฺสุ ตํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ ปฏิอุกฺกณฺฐิโต ภวิสฺสติ, อิทาเนว อรญฺญโต อาคนฺตฺวา กาสาวํ อุทเร พนฺธิตฺวาว เคหา นิกฺขนฺโต วิหาราภิมุโข คจฺฉติ, กึ นุ โข’’ติ เคหํ ปวิสิตฺวา นิทฺทายมานํ ธีตรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อิมํ ทิสฺวา โส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คโต’’ติ ญตฺวา ธีตรํ ปหริตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ กาฬกณฺณิ, สามิโก เต ตํ นิทฺทายมานํ ทิสฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คโต, นตฺถิ โส อิโต ปฏฺฐาย ตุยฺห’’นฺติ อาห. ‘‘อเปหิ อเปหิ, อมฺม, กุโต ตสฺส คมนํ อตฺถิ, กติปาเหเนว ปุนาคมิสฺสตี’’ติ อาห. โสปิ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺข’’นฺติ วตฺวา คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโตว โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ. โส [Pg.196] คนฺตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. ‘‘น สกฺขิสฺสาม มํยํ ตํ ปพฺพาเชตุํ, กุโต ตุยฺหํ สมณภาโว, สตฺถกนิสานปาสาณสทิสํ ตว สีส’’นฺติ. ‘‘ภนฺเต, อิทานิ มํ อนุกมฺปาย เอกวารํ ปพฺพาเชถา’’ติ. เต ตํ อุปการวเสน ปพฺพาชยึสุ. โส กติปาเหเนว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

その時、隣の家にいた義母が、そのようにして去っていく彼を見て、“この婿はまた嫌気が差したのだろう。今、耕作地から帰ってきたばかりなのに、袈裟を腹に巻きつけて家を出て、寺院の方へ向かっている。一体どうしたことか”と思い、家に入って眠っている娘を見て、“これを見て彼は嫌気が差し、去って行ったのだ”と悟った。そして娘を叩いて、“起きなさい、この不吉な女よ。お前の夫は、眠っているお前の姿を見て嫌気が差し、去ってしまった。今日という日を境に、彼がお前と共に暮らすことはもうない”と言った。娘は“お母さん、あっちへ行ってください。彼がどこへ行くというのです。二、三日もすればまた帰ってきますよ”と言った。しかし彼の方は、“無常、苦”と唱えながら歩いているうちに、預流果に達した。彼は寺へ行って比丘たちを礼拝し、出家を願い出た。比丘たちは“我々はお前を出家させることはできない。お前の比丘としての修行はどこにあるのか。お前の頭は（何度も剃ったために）まるで砥石のようではないか”と言った。彼は“大徳よ、今はどうか慈悲をもって、一度だけ私を出家させてください”と懇願した。比丘たちは、彼の過去の功徳に鑑みて出家させた。彼は数日のうちに、四無碍解（しむげげ）と共に阿羅漢果に達した。

เตปิ นํ อาหํสุ – ‘‘อาวุโส จิตฺตหตฺถ, ตว คมนสมยํ ตฺวเมว ชาเนยฺยาสิ, อิมสฺมึ วาเร เต จิรายิต’’นฺติ. ‘‘ภนฺเต, สํสคฺคสฺส อตฺถิภาวกาเล คตมฺหา, โส โน สํสคฺโค ฉินฺโน, อิทานิ อคมนธมฺมา ชาตมฺหา’’ติ. ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อยํ ภิกฺขุ อมฺเหหิ เอวํ วุตฺโต เอวํ นาม กเถสิ, อญฺญํ พฺยากโรติ, อภูตํ วทตี’’ติ อาหํสุ. สตฺถา ‘‘อาม, ภิกฺขเว, มม ปุตฺโต อตฺตโน อนวฏฺฐิตจิตฺตกาเล สทฺธมฺมํ อชานนกาเล คมนาคมนํ อกาสิ, อิทานิสฺส ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ ปหีน’’นฺติ วตฺวา อิมา ทฺเว คาถา อาห –

比丘たちも彼に言った。“友チッタハッタよ、あなたが帰るべき時（還俗する時）は、あなた自身がよく知っているだろう。今回の出家は随分と長いようだが”。彼は答えた。“大徳たちよ、執着（煩悩による交わり）があった時には去りましたが、今やその執着は断たれました。今はもう、帰ることのない身（不還の性質）となったのです”。比丘たちは世尊のもとへ行き、“世尊よ、この比丘は、我々がこのように言ったところ、このように答えました。彼は阿羅漢果を宣言しており、偽りを述べています”と申し上げた。世尊は“比丘たちよ、その通りである。私の息子は、自分の心が定まらず、正法を知らなかった時には、（家と寺の間の）往来を繰り返していた。しかし今、彼の功徳と悪業は捨て去られたのだ”と仰り、次の二つの偈を唱えられた。

๓๘.

38.

‘‘อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส, สทฺธมฺมํ อวิชานโต;

ปริปฺลวปสาทสฺส, ปญฺญา น ปริปูรติ.

“心が定まらず、正法を知らず、信心が浮ついている者には、知恵が完成することはない。”

๓๙.

39.

‘‘อนวสฺสุตจิตฺตสฺส, อนนฺวาหตเจตโส;

ปุญฺญปาปปหีนสฺส, นตฺถิ ชาครโต ภย’’นฺติ.

“（欲によって）心に湿り気がなく、（怒りによって）心が害されることなく、善（功徳）と悪（悪業）の両方を捨て去り、目覚めている者（阿羅漢）には、恐怖は存在しない。”

ตตฺถ อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺสาติ จิตฺตํ นาเมตํ กสฺสจิ นิพทฺธํ วา ถาวรํ วา นตฺถิ. โย ปน ปุคฺคโล อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑํ วิย จ ถุสราสิมฺหิ โกฏฺฏิตขาณุโก วิย จ ขลฺลาฏสีเส ฐปิตกทมฺพปุปฺผํ วิย จ น กตฺถจิ สณฺฐาติ, กทาจิ พุทฺธสาวโก โหติ, กทาจิ อาชีวโก, กทาจิ นิคณฺโฐ, กทาจิ ตาปโส. เอวรูโป ปุคฺคโล อนวฏฺฐิตจิตฺโต นาม. ตสฺส อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส. สทฺธมฺมํ อวิชานโตติ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมเภทํ อิมํ สทฺธมฺมํ อวิชานนฺตสฺส ปริตฺตสทฺธตาย วา อุปฺลวสทฺธตาย วา ปริปฺลวปสาทสฺส กามาวจรรูปาวจราทิเภทา ปญฺญา น ปริปูรติ. กามาวจรายปิ อปริปูรยมานาย กุโตว รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรปญฺญา ปริปูริสฺสตีติ ทีเปติ. อนวสฺสุตจิตฺตสฺสาติ ราเคน อตินฺตจิตฺตสฺส. อนนฺวาหตเจตโสติ ‘‘อาหตจิตฺโต ขิลชาโต’’ติ [Pg.197] (ที. นิ. ๓.๓๑๙; วิภ. ๙๔๑; ม. นิ. ๑.๑๘๕) อาคตฏฺฐาเน โทเสน จิตฺตสฺส ปหตภาโว วุตฺโต, อิธ ปน โทเสน อปฺปฏิหตจิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปุญฺญปาปปหีนสฺสาติ จตุตฺถมคฺเคน ปหีนปุญฺญสฺส เจว ปหีนปาปสฺส จ ขีณาสวสฺส. นตฺถิ ชาครโต ภยนฺติ ขีณาสวสฺส ชาครนฺตสฺเสว อภยภาโว กถิโต วิย. โส ปน สทฺธาทีหิ ปญฺจหิ ชาครธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา ชาคโร นาม. ตสฺมา ตสฺส ชาครนฺตสฺสาปิ อชาครนฺตสฺสาปิ กิเลสภยํ นตฺถิ กิเลสานํ อปจฺฉาวตฺตนโต. น หิ ตํ กิเลสา อนุพนฺธนฺติ เตน เตน มคฺเคน ปหีนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปคมนโต. เตเนวาห – ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตี’’ติ (จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๗).

そこで“心が定まらない”とは、心というものは誰にとっても繋ぎ止められたり固定されたりするものではないということである。ある者が、馬の背に置かれた南瓜（カボチャ）のように、あるいは籾殻の山に打ち込まれた杭のように、あるいは禿げ頭の上に置かれたカダムバの花のように、どこにも安定して留まることがない（状態を指す）。ある時は仏弟子となり、ある時は裸形外道となり、ある時はニガンタ（離繋外道）となり、ある時は苦行者となる。このような人物を“定まらない心の持ち主”という。その定まらない心の持ち主が、“正法を知らない”とは、三十七菩提分法の区別があるこの正法を正しく知らないことであり、あるいは信心が乏しいこと、あるいは信心が浮ついていることにより、信心が浮ついている者の（欲界、色界などの区別がある）知恵は完成されない。欲界の知恵さえ完成されないのであれば、どうして色界、無色界、出世間の知恵が完成されるだろうか、ということを示している。“心に湿り気がない”とは、貪欲によって染まっていない心のことである。“心が害されることのない”とは、他の箇所では“心が打たれ、心の荒地が生じる”として怒りによって心が害される状態を指すが、ここでは怒りによって害されることのない心という意味である。“善と悪を捨て去った”とは、第四の道（阿羅漢道）によって、功徳と悪業の両方を捨て去った阿羅漢のことである。“目覚めている者には恐怖はない”とは、常に目覚めている（修行に励んでいる）阿羅漢には恐怖がないことが説かれている。その者は信などの五つの目覚めの徳（五根）を備えているため、“目覚めている者”と呼ばれる。したがって、目覚めていようがいまいが、煩悩が再び現れることはないので、煩悩による恐怖は存在しない。実に、煩悩がその者を追うことはない。それぞれの道によって断たれた煩悩は、二度と戻ってこないからである。それゆえに、“預流道によって断たれた煩悩は、二度と戻らず、二度とやって来ない。一来道、不還道、阿羅漢道によって断たれた煩悩もまた、二度と戻らず、二度とやって来ない”と説かれている。

เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา สผลา อโหสิ.

この説法は、多くの人々にとって有益で実りあるものとなった。

อเถกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘ภาริยา วติเม, อาวุโส, กิเลสา นาม, เอวรูปสฺส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสายสมฺปนฺโน กุลปุตฺโต กิเลเสหิ อาโลฬิโต สตฺตวาเร คิหี หุตฺวา สตฺตวาเร ปพฺพชิโต’’ติ. สตฺถา เตสํ ตํ กถาปวตฺตึ สุตฺวา ตงฺขณานุรูเปน คมเนน ธมฺมสภํ คนฺตฺวา พุทฺธาสเน นิสินฺโน ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต เอวเมว, ภิกฺขเว, กิเลสา นาม ภาริยา, สเจ เอเต รูปิโน หุตฺวา กตฺถจิ ปกฺขิปิตุํ สกฺกา ภเวยฺยุํ, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโกติ โอกาโส เนสํ น ภเวยฺย, มาทิสมฺปิ นาเมเต ปญฺญาสมฺปนฺนํ ปุริสาชาเนยฺยํ อาโลเฬนฺติ, อวเสเสสุ กา กถา? ‘‘อหญฺหิ อฑฺฒนาฬิมตฺตํ วรกโจรกํ กุณฺฐกุทาลญฺจ นิสฺสาย ฉ วาเร ปพฺพชิตฺวา อุปฺปพฺพชิตปุพฺโพ’’ติ. ‘‘กทา, ภนฺเต, กทา สุคตา’’ติ? ‘‘สุณิสฺสถ, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ สุณาถา’’ติ อตีตํ อาหริ –

ある日、比丘たちが法堂で“友よ、煩悩（キレーサ）とは実に恐るべき重荷である。阿羅漢果の資質（ウパニッサヤ）を備えた善男子でさえ、煩悩に揺り動かされ、七度も還俗し、七度も出家することになったのだ”と語り合っていた。世尊は比丘たちのその話を聞き、その時に適した歩みで法堂へ向かい、仏座に座られた。そして“比丘たちよ、今、何の話をしているのか”と尋ねられ、“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、その通りである。煩悩とは、このように重荷である。もしこれらに形があり、どこかに収めることができるならば、三千大千世界は狭すぎ、梵天界は低すぎて、それらを置く場所はないであろう。私のような知恵を備えた傑出した者でさえ、煩悩は揺り動かすのである。ましてや他の人々については言うまでもない。実は、私もかつて、半ナーリほどのトウモロコシと、刃の欠けた鍬（くわ）への執着ゆえに、六度出家しては還俗したことがあるのだ”と仰せになった。比丘たちが“それはいつのことですか、世尊よ。いつのことですか、善逝（スガタ）よ”と尋ねると、世尊は“比丘たちよ、聞きなさい”と言い、“はい、世尊よ”と答える彼らに“それでは聞きなさい”と告げて、過去の物語を説かれた。

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต กุทาลปณฺฑิโต นาม พาหิรกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา วสฺสารตฺตสมเย ภูมิยา ตินฺตาย ‘‘เคเห เม อฑฺฒนาฬิมตฺโต วรกโจรโก จ กุณฺฐกุทาลโก [Pg.198] จ อตฺถิ, วรกโจรกพีชํ มา นสฺสี’’ติ อุปฺปพฺพชิตฺวา เอกํ ฐานํ กุทาเลน กสิตฺวา ตํ พีชํ วปิตฺวา วตึ กตฺวา ปกฺกกาเล อุทฺธริตฺวา นาฬิมตฺตพีชํ ฐเปตฺวา เสสํ ขาทิ. โส ‘‘กึ เม ทานิ เคเหน, ปุน อฏฺฐ มาเส ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. อิมินาว นีหาเรน นาฬิมตฺตํ วรกโจรกญฺจ กุณฺฐกุทาลญฺจ นิสฺสาย สตฺตวาเร คิหี หุตฺวา สตฺตวาเร ปพฺพชิตฺวา สตฺตเม ปน วาเร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ฉ วาเร อิมํ กุณฺฐกุทาลํ นิสฺสาย คิหี หุตฺวา ปพฺพชิโต, กตฺถจิเทว นํ ฉฑฺเฑสฺสามี’’ติ. โส คงฺคาย ตีรํ คนฺตฺวา, ‘‘ปติตฏฺฐานํ ปสฺสนฺโต โอตริตฺวา คณฺเหยฺยํ, ยถาสฺส ปติตฏฺฐานํ น ปสฺสามิ, ตถา นํ ฉฑฺเฑสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นาฬิมตฺตํ พีชํ ปิโลติกาย พนฺธิตฺวา ปิโลติกํ กุทาลผลเก พนฺธิตฺวา กุทาลํ อคฺคทณฺฑเก คเหตฺวา คงฺคาย ตีเร ฐิโต อกฺขีนิ นิมีเลตฺวา อุปริสีเส ติกฺขตฺตุํ อาวิชฺฌิตฺวา คงฺคายํ ขิปิตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ปติตฏฺฐานํ อทิสฺวา ‘‘ชิตํ เม, ชิตํ เม’’ติ ติกฺขตฺตุํ สทฺทมกาสิ.

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた頃、クダーラ・パンディタ（鍬の賢者）という名の男が、仏教以外の出家をし、ヒマラヤで八ヶ月間過ごした。雨季になり大地が潤うと、“家には半ナーリほどのトウモロコシと、刃の欠けた鍬がある。その種を無駄にしてはならない”と思い、還俗して鍬である場所を耕し、種をまき、囲いを作り、実った時に収穫した。一ナーリほどの種を残し、残りを食べた。彼は“今、家が何になろうか。再び八ヶ月間出家しよう”と考えて出家した。このようにして、わずかなトウモロコシと欠けた鍬への未練により、六度還俗しては六度出家した。七度目に彼は考えた。“私は六度もこの欠けた鍬のせいで還俗し、出家することになった。どこかへこれを捨ててしまおう”。彼はガンジス川の岸に行き、“落ちた場所が見えれば、また下りて行って拾ってしまうだろう。落ちた場所が見えないようにして捨てよう”と考え、一ナーリの種を布切れで包んで鍬の刃に縛り付け、鍬の柄の先を持ってガンジス川の岸に立ち、目を閉じて頭の上で三回振り回してガンジス川に投げ入れた。振り返って見て、落ちた場所が見えないことを確認すると、“私は勝った！ 私は勝った！”と三度叫んだ。

ตสฺมึ ขเณ พาราณสิราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคนฺตฺวา นทีตีเร ขนฺธาวารํ นิวาเสตฺวา นฺหานตฺถาย นทึ โอติณฺโณ ตํ สทฺทํ อสฺโสสิ. ราชูนญฺจ นาม ‘‘ชิตํ เม’’ติ สทฺโท อมนาโป โหติ, โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อหํ อิทานิ อมิตฺตมทฺทนํ กตฺวา ‘ชิตํ เม’ติ อาคโต, ตฺวํ ปน ‘ชิตํ เม, ชิตํ เม’ติ วิรวสิ, กึ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. กุทาลปณฺฑิโต ‘‘ตฺวํ พาหิรกโจเร ชินิ, ตยา ชิตํ ปุน อวชิตเมว โหติ, มยา ปน อชฺฌตฺติโก โลภโจโร ชิโต, โส ปุน มํ น ชินิสฺสติ, ตสฺเสว ชโย สาธู’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

その時、辺境の反乱を鎮めて戻ってきたバーラーナシー王が、川岸に陣を張り、水浴のために川に下りていたが、その声を聞いた。王たちにとって“私は勝った”という他者の声は不快なものである。王は彼の元へ行き、“私は今、敵を征服して‘私は勝った’と言ってやってきた。しかし、お前は‘私は勝った、私は勝った’と叫んでいる。それは一体どのような勝利なのだ”と尋ねた。クダーラ・パンディタは“王よ、あなたは外的な賊に勝ちましたが、あなたが勝った敵は、再び勝たねばならぬもの（不完全な勝利）です。しかし私は、内なる貪欲という賊に勝ちました。それは二度と私を負かすことはありません。その内なる敵への勝利こそが、真に優れた勝利なのです”と言って、次の偈を唱えた。

‘‘น ตํ ชิตํ สาธุ ชิตํ, ยํ ชิตํ อวชียติ;

ตํ โข ชิตํ สาธุ ชิตํ, ยํ ชิตํ นาวชียตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๗๐);

“大王よ、再び負けるような勝利は、優れた勝利とは言えない。決して負けることのない勝利こそが、真に優れた勝利である。”

ตํ ขณํเยว จ คงฺคํ โอโลเกนฺโต อาโปกสิณํ นิพฺพตฺเตตฺวา อธิคตวิเสโส อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. ราชา มหาปุริสสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สทฺธึ พลกาเยน ปพฺพชิ. โยชนมตฺตา ปริสา อโหสิ. อปโรปิ สามนฺตราชา ตสฺส ปพฺพชิตภาวํ สุตฺวา, ‘‘ตสฺส รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา ตถา สมิทฺธํ นครํ [Pg.199] สุญฺญํ ทิสฺวา, ‘‘เอวรูปํ นครํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิโต ราชา โอรเก ฐาเน น ปพฺพชิสฺสติ, มยาปิ ปพฺพชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา มหาปุริสํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สปริวาโร ปพฺพชิ. เอเตเนว นีหาเรน สตฺต ราชาโน ปพฺพชึสุ. สตฺตโยชนิโก อสฺสโม อโหสิ. สตฺต ราชาโน โภเค ฉฑฺเฑตฺวา เอตฺตกํ ชนํ คเหตฺวา ปพฺพชึสุ. มหาปุริโส พฺรหฺมจริยวาสํ วสิตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ.

その瞬間に、彼はガンジス川を見つめて水遍（アーポー・カシナ）を成就させ、禅定を得て空中で結跏趺坐した。王は、大士（菩薩）の説法を聞いて礼拝し、出家を願い出て、軍勢と共に出家した。その一行は一ヨージャナにも及んだ。また別の隣国の王も、バーラーナシー王が出家したと聞き、“その国を奪おう”とやってきたが、反映していた都が静まり返っているのを見て、“これほどの都を捨てて出家したからには、出家は卑俗なことではないはずだ。私も出家するのが適当だ”と考え、大士のもとへ行って出家を願い、従者と共に出家した。このようにして七人の王たちが出家した。修行所は七ヨージャナに及んだ。七人の王たちは諸々の享楽を捨て、これほど多くの人々を連れて出家したのである。大士は清浄な行い（梵行）に励み、梵天界へ赴いた。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, ตทา กุทาลปณฺฑิโต อโหสึ, กิเลสา นาเมเต เอวํ ภาริยา’’ติ อาห.

世尊はこの説法を終えて、“比丘たちよ、その時のクダーラ・パンディタは私であった。煩悩とはこのように重荷なのである”と仰せになった。

จิตฺตหตฺถตฺเถรวตฺถุ ปญฺจมํ.

チッタハッタ長老の物語、第五が終了した。

๖. ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ

6. 五百人の比丘の物語

กุมฺภูปมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อารทฺธวิปสฺสเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“クンブーパマン（瓶のように）”で始まるこの説法を、世尊はサヘート（舎衛城）に滞在している際、ヴィパッサナー修行に励む比丘たちについて説かれた。

สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจสตา ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา, ‘‘สมณธมฺมํ กริสฺสามา’’ติ โยชนสตมคฺคํ คนฺตฺวา เอกํ มหาวาสคามํ อคมํสุ. อถ เต มนุสฺสา ทิสฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ปณีเตหิ ยาคุภตฺตาทีหิ ปริวิสิตฺวา, ‘‘กหํ, ภนฺเต, คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ยถาผาสุกฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘ภนฺเต, อิมํ เตมาสํ อิเธว วสถ, มยมฺปิ ตุมฺหากํ สนฺติเก สรเณสุ ปติฏฺฐาย ปญฺจ สีลานิ รกฺขิสฺสามา’’ติ ยาจิตฺวา เตสํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา, ‘‘อวิทูเร ฐาเน มหนฺโต วนสณฺโฑ อตฺถิ, เอตฺถ วสถ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสุํ. ภิกฺขู ตํ วนสณฺฑํ ปวิสึสุ. ตสฺมึ วนสณฺเฑ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘สีลวนฺโต, อยฺยา, อิมํ วนสณฺฑํ อนุปฺปตฺตา, อยุตฺตํ โข ปน อสฺมากํ อยฺเยสุ อิธ วสนฺเตสุ ปุตฺตทาเร คเหตฺวา รุกฺเข อภิรุยฺห วสิตุ’’นฺติ รุกฺขโต โอตริตฺวา ภูมิยํ นิสีทิตฺวา จินฺตยึสุ, ‘‘อยฺยา, อิมสฺมึ ฐาเน อชฺเชกรตฺตึ วสิตฺวา อทฺธา สฺเว คมิสฺสนฺตี’’ติ. ภิกฺขูปิ ปุนทิวเส อนฺโตคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ปุน ตเมว วนสณฺฑํ อาคมึสุ. เทวตา ‘‘ภิกฺขุสงฺโฆ สฺวาตนาย เกนจิ นิมนฺติโต ภวิสฺสติ, ตสฺมา ปุนาคจฺฉติ[Pg.200], อชฺช คมนํ น ภวิสฺสติ, สฺเว คมิสฺสติ มญฺเญ’’ติ อิมินา อุปาเยน อฑฺฒมาสมตฺตํ ภูมิยเมว อจฺฉึสุ.

舎衛城（サーヴァッティー）において、伝え聞くところによれば、五百人の比丘たちが世尊の御許で阿羅漢果に至るまでの業処（カムマッターナ）を授かり、“沙門法（修行）に励もう”と決意して、百由旬の道のりを行き、人々の多く住むある大きな村に到着した。すると人々は彼らを見て、用意された座に座らせ、優れた粥や飯などで供養し、“大徳よ、どこへ行かれるのですか”と尋ねた。“安住できる場所へ行きます”と答えられると、“大徳よ、この三ヶ月の雨安居の間、ここに留まってください。私たちも尊者方の御許で三帰依に留まり、五戒を守ります”と懇願した。比丘たちが承諾したことを知ると、人々は“遠くない場所に大きな森があります。大徳よ、そこで過ごしてください”と言って送り出した。比丘たちはその森に入った。その森に住まう神々（樹神）は、“戒ある尊者たちがこの森に来られた。尊者たちがここに住んでおられる間、私たちが妻子を連れて木の上に住むことは不適当である”と考え、木から降りて地上に座り、“尊者たちはここに今夜一晩だけ泊まり、きっと明日は行かれるだろう”と考えた。比丘たちも翌日、村の中に托鉢に回り、再び同じ森に戻ってきた。神々は“比丘衆は明日のために誰かに招待されたのだろう。だから再び戻ってきたのだ。今日は行かないが、きっと明日は行くだろう”と考えた。このようにして神々は半月ほどの間、地上で過ごした。

ตโต จินฺตยึสุ – ‘‘ภทนฺตา อิมํ เตมาสํ อิเธว มญฺเญ วสิสฺสนฺติ, อิเธว โข ปน อิเมสุ วสนฺเตสุ อมฺหากํ รุกฺเข อภิรุหิตฺวา นิสีทิตุมฺปิ น ยุตฺตํ, เตมาสํ ปุตฺตทาเร คเหตฺวา ภูมิยํ นิสีทนฏฺฐานานิปิ ทุกฺขานิ, กิญฺจิ กตฺวา อิเม ภิกฺขู ปลาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตา เตสุ เตสุ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ เจว จงฺกมนโกฏีสุ จ ฉินฺนสีสานิ กพนฺธานิ ทสฺเสตุํ อมนุสฺสสทฺทญฺจ ภาเวตุํ อารภึสุ. ภิกฺขูนํ ขิปิตกาสาทโย โรคา ปวตฺตึสุ. เต อญฺญมญฺญํ ‘‘ตุยฺหํ, อาวุโส, กึ รุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉนฺตา, ‘‘มยฺหํ ขิปิตโรโค, มยฺหํ กาโส’’ติ วตฺวา, ‘‘อาวุโส, อหํ อชฺช จงฺกมนโกฏิยํ ฉินฺนสีสํ อทฺทสํ, อหํ รตฺติฏฺฐาเน กพนฺธํ อทฺทสํ, อหํ ทิวาฏฺฐาเน อมนุสฺสสทฺทํ อสฺโสสึ, ปริวชฺเชตพฺพยุตฺตกมิทํ ฐานํ, อมฺหากํ อิธ อผาสุกํ อโหสิ, สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

それから神々は考えた。“尊者たちはこの三ヶ月の間、ここに留まるつもりだろう。彼らがここに住んでいる間、我々が木に登って座ることも不適当であり、三ヶ月間妻子を連れて地上に座る場所も苦しい。何かをして、この比丘たちを追い払うべきだ”。彼らは、それぞれの夜の居所や昼の居所、また経行処の端々において、頭のない胴体を見せたり、非人間の恐ろしい声を聞かせたりし始めた。比丘たちには、くしゃみや咳などの病が起こった。彼らはお互いに“友よ、あなたは何の病に苦しんでいるのか”と尋ね合い、“私はくしゃみの病だ”“私は咳が出る”と言い、“友よ、私は今日、経行処の端で頭のない胴体を見た”“私は夜の居所で胴体を見た”“私は昼の居所で非人間の声を聞いた。この場所は避けるべき場所だ。我々にとってここは不快である。世尊の御許へ行こう”と言って出発し、順次、世尊の御許に到着して礼拝し、一方に座った。

อถ เน สตฺถา อาห – ‘‘กึ, ภิกฺขเว, ตสฺมึ ฐาเน วสิตุํ น สกฺขิสฺสถา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, อมฺหากํ ตสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ เอวรูปานิ เภรวารมฺมณานิ อุปฏฺฐหนฺติ, เอวรูปํ อผาสุกํ โหติ, เตน มยํ ‘วชฺเชตพฺพยุตฺตกมิทํ ฐาน’นฺติ ตํ ฉฑฺเฑตฺวา ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคตา’’ติ. ‘‘ภิกฺขเว, ตตฺเถว ตุมฺหากํ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ภิกฺขเว, ตุมฺเห อาวุธํ อคฺคเหตฺวา คตา, อิทานิ อาวุธํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ. ‘‘กตราวุธํ, ภนฺเต’’ติ? สตฺถา ‘‘อหํ อาวุธํ โว ทสฺสามิ, มยา ทินฺนํ อาวุธํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ วตฺวา –

そこで世尊は彼らに言われた。“比丘たちよ、なぜあの場所に住むことができなかったのか”。“世尊よ、仰せの通りです。あの場所に住んでいる我々に、このような恐ろしい対象が現れ、不快が生じました。それゆえ、我々は‘この場所は避けるべき場所だ’として、そこを捨ててあなた様の御許に参りました”。“比丘たちよ、お前たちはまさにその場所へ行くべきである”。“世尊よ、不可能です”。“比丘たちよ、お前たちは武器を持たずに行ったのだ。今は武器を持って行きなさい”。“世尊よ、どのような武器ですか”。“私はお前たちに武器を与えよう。私が与えた武器を持って行きなさい”と言って――

‘‘กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ;

สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ. (ขุ. ปา. ๙.๑;

สุ. นิ. ๑๔๓) –

“利益に巧みな者が、静かなる境地（涅槃）を悟ってなすべきことはこれである。有能で、正直で、極めて正直で、言葉優しく、柔和で、傲慢でない者であるべきだ...”

สกลํ เมตฺตสุตฺตํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อิมํ ตุมฺเห พหิ วิหารสฺส วนสณฺฑโต ปฏฺฐาย สชฺฌายนฺตา อนฺโตวิหารํ ปวิเสยฺยาถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. เต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ตํ ฐานํ ปตฺวา พหิวิหาเร คณสชฺฌายํ กตฺวา สชฺฌายมานา วนสณฺฑํ ปวิสึสุ. สกลวนสณฺเฑ เทวตา เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา เตสํ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณํ [Pg.201] อาปุจฺฉึสุ, หตฺถปาทสมฺพาหนํ อาปุจฺฉึสุ, เตสํ ตตฺถ ตตฺถ อารกฺขํ สํวิทหึสุ, ปกฺกธูปนเตลํ วิย สนฺนิสินฺนา อเหสุํ. กตฺถจิ อมนุสฺสสทฺโท นาม นาโหสิ. เตสํ ภิกฺขูนํ จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ. เต รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺนา วิปสฺสนาย จิตฺตํ โอตาเรตฺวา อตฺตนิ ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา, ‘‘อยํ อตฺตภาโว นาม ภิชฺชนกฏฺเฐน อถาวรฏฺเฐน กุลาลภาชนสทิโส’’ติ วิปสฺสนํ วฑฺฒยึสุ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ คนฺธกุฏิยา นิสินฺโนว เตสํ วิปสฺสนาย อารทฺธภาวํ ญตฺวา เต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา, ‘‘เอวเมว, ภิกฺขเว, อยํ อตฺตภาโว นาม ภิชฺชนกฏฺเฐน อถาวรฏฺเฐน กุลาลภาชนสทิโส เอวา’’ติ วตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา โยชนสเต ฐิโตปิ อภิมุเข นิสินฺโน วิย ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา ทิสฺสมาเนน รูเปน อิมํ คาถมาห –

慈経（メッタ・スッタ）のすべてを説いて、“比丘たちよ、お前たちはこの経を、精舎の外の森の入り口から唱えながら、精舎の中に入りなさい”と言って送り出した。彼らは世尊を礼拝して出発し、順次その場所に到着して、精舎の外で集団誦唱を行い、唱えながら森に入った。森全体の神々は慈しみの心を得て、彼らを迎え、鉢や衣を受け取ることを申し出、手足を揉みほぐすことを申し出、あちこちで守護を整えた。彼らは鎮まった油のように穏やかに集まった。どこにも非人間の声というものはなくなった。比丘たちの心は専一になった。彼らは夜の居所や昼の居所に座り、ヴィパッサナー（観法）に心を向け、自身における滅尽と滅亡を確立し、“この身というものは、壊れやすいという点、また永遠でないという点において、焼いていない土器のようなものである”とヴィパッサナーを深めた。正自覚者は香室（ガンダクティー）に座りながら、彼らがヴィパッサナーに精励していることを知り、比丘たちを呼びかけ、“比丘たちよ、その通りである。この身というものは、壊れやすいという点、また永遠でないという点において、まさに焼いていない土器のようなものである”と言って、光明を放ち、百由旬離れていても目の前に座っているかのように、六色の後光を放ち、姿を現してこの偈を説かれた。

๔๐.

40.

‘‘กุมฺภูปมํ กายมึม วิทิตฺวา, นครูปมํ จิตฺตมิทํ ฐเปตฺวา;

โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน, ชิตญฺจ รกฺเข อนิเวสโน สิยา’’ติ.

“この身が土器のようであると知り、この心を城郭のように確立して、智慧の武器をもって魔（マーラ）と戦うべきである。そして勝利したものを守り、執着のない者となれ。”

ตตฺถ กุมฺภูปมนฺติ อพลทุพฺพลฏฺเฐน อนทฺธนิยตาวกาลิกฏฺเฐน อิมํ เกสาทิสมูหสงฺขาตํ กายํ กุมฺภูปมํ กุลาลภาชนสทิสํ วิทิตฺวา. นครูปมํ จิตฺตมิทํ ฐเปตฺวาติ นครํ นาม พหิทฺธา ถิรํ โหติ, คมฺภีรปริขํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารฏฺฏาลกยุตฺตํ, อนฺโตสุวิภตฺตวีถิจตุกฺกสิงฺฆาฏกสมฺปนฺนํ อนฺตราปณํ, ตํ ‘‘วิลุมฺปิสฺสามา’’ติ พหิทฺธา โจรา อาคนฺตฺวา ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตา ปพฺพตํ อาสชฺช ปฏิหตา วิย คจฺฉนฺติ, เอวเมว ปณฺฑิโต กุลปุตฺโต อตฺตโน วิปสฺสนาจิตฺตํ ถิรํ นครสทิสํ กตฺวา ฐเปตฺวา นคเร ฐิโต เอกโตธาราทินานปฺปการาวุเธน โจรคณํ วิย วิปสฺสนามเยน จ อริยมคฺคมเยน จ ปญฺญาวุเธน ตํตํมคฺควชฺฌํ กิเลสมารํ ปฏิพาหนฺโต ตํ ตํ กิเลสมารํ โยเธถ, ปหเรยฺยาถาติ อตฺโถ. ชิตญฺจ รกฺเขติ ชิตญฺจ อุปฺปาทิตํ ตรุณวิปสฺสนํ อาวาสสปฺปายอุตุสปฺปายโภชนสปฺปายปุคฺคลสปฺปายธมฺมสฺสวนสปฺปายาทีนิ อาเสวนฺโต อนฺตรนฺตรา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย สุทฺธจิตฺเตน สงฺขาเร สมฺมสนฺโต รกฺเขยฺย.

そこで“瓶（かめ）の如し”とは、この髪などの集まりと言われる身体を、弱く脆いという意味で、また長く持たず一時的なものであるという意味で、陶工の器のような瓶に例えられるものであると知って、という意味である。“この心を都市の如くに設けて”とは、都市というものは、外部に対して堅固であり、深い堀があり、城壁に囲まれ、城門の櫓を備え、内部は道や四辻や広場がよく整備され、市場がある。外部から盗賊がやって来て“略奪しよう”と思っても、入ることができず、山にぶつかって退けられたようになる。それと同じように、賢明な善男子は、自らの観（ヴィパッサナー）の心を都市のように堅固にして、都市の中に留まる一人の勇士が、片刃の剣などの種々の武器で盗賊の群れを捕らえるように、観による智慧の武器や、聖道による智慧の武器をもって、それぞれの道によって断たれるべき煩悩魔を退け、その煩悩魔と戦い、撃退すべきであるという意味である。“勝利したものを守れ”とは、生じたばかりの未熟な観を、住居、気候、食物、人物、説法などの適した環境を整えることによって、また時折、等至（サマーパッティ）に入り、そこから出た後に清浄な心で諸行を観察することによって守るべきであるということである。

อนิเวสโน [Pg.202] สิยาติ อนาลโย ภเวยฺย. ยถา นาม โยโธ สงฺคามสีเส พลโกฏฺฐกํ กตฺวา อมิตฺเตหิ สทฺธึ ยุชฺฌนฺโต ฉาโต วา ปิปาสิโต วา หุตฺวา สนฺนาเห วา สิถิเล อาวุเธ วา ปติเต พลโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา สนฺนหิตฺวา อาวุธํ คเหตฺวา ปุน นิกฺขมิตฺวา ยุชฺฌนฺโต ปรเสนํ มทฺทติ, อชิตํ ชินาติ, ชิตํ รกฺขติ. โส หิ สเจ พลโกฏฺฐเก ฐิโต เอวํ วิสฺสมนฺโต ตํ อสฺสาเทนฺโต อจฺเฉยฺย, รชฺชํ ปรหตฺถคตํ กเรยฺย, เอวเมว, ภิกฺขุ, ปฏิลทฺธํ ตรุณวิปสฺสนํ ปุนปฺปุนํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย สุทฺธจิตฺเตน สงฺขาเร สมฺมสนฺโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, อุตฺตริมคฺคผลปฏิลาเภน กิเลสมารํ ชินาติ. สเจ ปน โส สมาปตฺติเมว อสฺสาเทติ, สุทฺธจิตฺเตน ปุนปฺปุนํ สงฺขาเร น สมฺมสติ, มคฺคผลปฏิเวธํ กาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา รกฺขิตพฺพยุตฺตกํ รกฺขนฺโต อนิเวสโน สิยา, สมาปตฺตึ นิเวสนํ กตฺวา ตตฺถ น นิเวเสยฺย, อาลยํ น กเรยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธา ตุมฺเหปิ เอวํ กโรถา’’ติ เอวํ สตฺถา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสิ.

“執着のない者であれ”とは、渇愛のない者であれということである。例えば、勇士が戦場の最前線に陣地を築き、敵と戦っている際、空腹や喉の渇きを感じたり、鎧が緩んだり、武器を落としたりしたとき、陣地に戻って休息し、食事や水分を摂り、鎧を締め直し、武器を手に取って再び出陣して戦えば、敵軍を制圧し、未勝利の敵に勝ち、勝利したものを守ることができる。もし彼が陣地に留まったまま休息にふけり、それを楽しんでいれば、王国は他人の手に渡ってしまうだろう。それと同じように、比丘は得られた未熟な観を、繰り返し等至に入り、そこから出た後に清浄な心で諸行を観察することによって守ることができ、さらに上位の道果を得ることによって煩悩魔に打ち勝つのである。しかし、もし彼が等至そのものを楽しんでしまい、清浄な心で繰り返し諸行を観察しなければ、道果を悟ることはできない。それゆえ、守るべきものを守りつつも、執着のない者であるべきである。等至を安住の地としてそこに執着せず、渇愛を起こすべきではないという意味である。“確かに、汝らもそのようにしなさい”と、師（仏陀）はこのように比丘たちに法を説かれた。

เทสนาวสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺนาเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ตถาคตสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ วณฺณยนฺตา โถเมนฺตา วนฺทนฺตาว อาคจฺฉึสูติ.

説法の終わりに、五百人の僧侶たちは座ったままで、四無碍解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達し、如来の黄金色の身体を称賛し、褒め称え、礼拝しながらやって来た。

ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

五百人の僧侶の物語、第六が終了した。

๗. ปูติคตฺตติสฺสตฺเถรวตฺถุ

7. プーティガッタ・ティッサ長老の物語

อจิรํ วตยํ กาโยติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต ปูติคตฺตติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“この身はまもなく”で始まるこの法話を、師（仏陀）はサーヴァッティーに滞在している際、プーティガッタ・ティッサ長老に関連して説かれた。

เอโก กิร สาวตฺถิวาสี กุลปุตฺโต สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชิโต, โส ลทฺธูปสมฺปโท ติสฺสตฺเถโร นาม อโหสิ. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ตสฺส สรีเร โรโค อุทปาทิ. สาสปมตฺติโย ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. ตา อนุปุพฺเพน มุคฺคมตฺตา กลายมตฺตา โกลฏฺฐิมตฺตา อามลกมตฺตา เพฬุวสลาฏุมตฺตา เพฬุวมตฺตา หุตฺวา ปภิชฺชึสุ, สกลสรีรํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อโหสิ. ปูติคตฺตติสฺสตฺเถโรตฺเววสฺส นามํ อุทปาทิ. อถสฺส อปรภาเค อฏฺฐีนิ ภิชฺชึสุ. โส อปฺปฏิชคฺคิโย [Pg.203] อโหสิ. นิวาสนปารุปนํ ปุพฺพโลหิตมกฺขิตํ ชาลปูวสทิสํ อโหสิ. สทฺธิวิหาริกาทโย ปฏิชคฺคิตุํ อสกฺโกนฺตา ฉฑฺฑยึสุ. โส อนาโถ หุตฺวา นิปชฺชิ.

聞くところによれば、サーヴァッティーに住む一人の良家の息子が、師（仏陀）の御前で法を聞き、教えに身を捧げて出家した。彼は具足戒を受けて、ティッサ長老という名になった。時が経つにつれ、彼の身体に病が生じた。芥子粒ほどの大きさのおできができ、それが次第に、緑豆の大きさ、小豆の大きさ、梅の核の大きさ、阿摩勒（アムラ）の果実の大きさ、未熟な木瓜（ボケ）の大きさ、そして木瓜の大きさになり、それらが破裂して、身体中が穴だらけになった。そのため、彼は“プーティガッタ・ティッサ（腐敗した身体のティッサ）”という名で知られるようになった。その後、彼の骨は折れ、世話をすることもできなくなった。着ている衣は膿と血で汚れ、網目状の菓子のようになった。共住者（弟子）たちも世話をしきれなくなり、彼を見捨てた。彼は身寄りのない状態で横たわっていた。

พุทฺธานญฺจ นาม ทฺเว วาเร โลกโวโลกนํ อวิชหิตํ โหติ. ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺตา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย คนฺธกุฏิอภิมุขํ ญาณํ กตฺวา โอโลเกนฺติ, สายํ โอโลเกนฺตา คนฺธกุฏิโต ปฏฺฐาย พาหิราภิมุขํ ญาณํ กตฺวา โอโลเกนฺติ. ตสฺมึ ปน สมเย ภควโต ญาณชาลสฺส อนฺโต ปูติคตฺตติสฺสตฺเถโร ปญฺญายิ. สตฺถา ตสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สทฺธิวิหาริกาทีหิ ฉฑฺฑิโต, อิทานิสฺส มํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ปฏิสรณํ นตฺถี’’ติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา วิหารจาริกํ จรมาโน วิย อคฺคิสาลํ คนฺตฺวา อุกฺขลึ โธวิตฺวา อุทกํ ทตฺวา อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา อุทกสฺส ตตฺตภาวํ อาคมยมาโน อคฺคิสาลายเมว อฏฺฐาสิ. ตตฺตภาวํ ชานิตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน นิปนฺนมญฺจโกฏิยํ คณฺหิ, ตทา ภิกฺขู ‘‘อเปถ, ภนฺเต, มยํ คณฺหิสฺสามา’’ติ มญฺจกํ คเหตฺวา อคฺคิสาลํ อานยึสุ. สตฺถา อมฺพณํ อาหราเปตฺวา อุณฺโหทกํ อาสิญฺจิตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ ตสฺส ปารุปนํ คาหาเปตฺวา อุณฺโหทเก มทฺทาเปตฺวา มนฺทาตเป วิสฺสชฺชาเปสิ. อถสฺส สนฺติเก ฐตฺวา สรีรํ อุณฺโหทเกน เตเมตฺวา ฆํสิตฺวา นฺหาเปสิ, ตสฺส นหานปริโยสาเน ปารุปนํ สุกฺขิ. อถ นํ ตํ นิวาสาเปตฺวา นิวตฺถกาสาวํ อุทเก มทฺทาเปตฺวา อาตเป วิสฺสชฺชาเปสิ. อถสฺส คตฺเต อุทเก ฉินฺนมตฺเต ตมฺปิ สุกฺขิ. โส เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา สลฺลหุกสรีโร เอกคฺคจิตฺโต มญฺจเก นิปชฺชิ. สตฺถา ตสฺส อุสฺสีสเก ฐตฺวา, ‘‘ภิกฺขุ อยํ ตว กาโย อเปตวิญฺญาโณ นิรุปกาโร หุตฺวา กลิงฺครํ วิย ปถวิยํ เสสฺสตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

諸仏というものは、一日に二度、世間を観察することを欠かさない。黎明（れいめい）の時に世間を観察するときは、世界の縁から始めて香堂（ガンダクティ）に向かって智慧を向け、夕方に観察するときは、香堂から始めて外部に向かって智慧を向けられる。その時、世尊の智慧の網の中にプーティガッタ・ティッサ長老が現れた。師は、その比丘に阿羅漢果の機縁があるのを見て、“この比丘は共住者たちに見捨てられた。今や、私を除いて他に頼るべき者はいない”と考えられ、香堂から出て、各堂を巡るかのように火舎（炊事場）へ行き、鍋を洗い、水を入れ、竈（かまど）にかけて、湯が沸くのを待って火舎に留まられた。湯が沸いたのを知ると、その比丘のところへ行き、横たわっている寝台の端を掴まれた。その時、比丘たちは“世尊よ、お下がりください。私たちが運びます”と言って寝台を持ち、火舎へと運んだ。師は大きな水桶を持って来させ、温水を注ぎ、比丘たちに彼の外衣を脱がせ、温水で洗わせ、穏やかな日光の下で乾かさせた。その後、彼のそばに立って、温水で身体を湿らせ、こすって洗い上げられた。彼が体を洗い終わる頃には、外衣は乾いていた。そこで彼にその外衣を着せ、今度は着ていた内衣（腰布）を温水で洗わせ、日光で乾かさせた。身体の水分が引く頃には、その内衣も乾いた。彼は一枚の衣を纏い、もう一枚を肩に掛け、身体が軽くなり、心も定まって寝台に横たわった。師は彼の枕元に立ち、“比丘よ、汝のこの身体は、意識が去れば無用なものとなり、木片のように大地に横たわるであろう”と言って、この詩（ガーター）を唱えられた。

๔๑.

41.

‘‘อจิรํ วตยํ กาโย, ปถวึ อธิเสสฺสติ;

ฉุทฺโธ อเปตวิญฺญาโณ, นิรตฺถํว กลิงฺคร’’นฺติ.

“この身はまもなく、意識を失って投げ捨てられ、無用な木片のように、大地の上に横たわるであろう”

ตตฺถ อจิรํ วตาติ ภิกฺขุ น จิรสฺเสว อยํ กาโย ปถวึ อธิเสสฺสติ, อิมิสฺสา ปกติสยเนน สยิตาย ปถวิยา อุปริ สยิสฺสติ[Pg.204]. ฉุทฺโธติ อปวิทฺโธ, อปคตวิญฺญาณตาย ตุจฺโฉ หุตฺวา เสสฺสตีติ ทสฺเสติ. ยถา กึ? นิรตฺถํว กลิงฺครํ นิรุปการํ นิรตฺถกํ กฏฺฐขณฺฑํ วิย. ทพฺพสมฺภารตฺถิกา หิ มนุสฺสา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุชุกํ อุชุกสณฺฐาเนน วงฺกํ วงฺกสณฺฐาเนน ฉินฺทิตฺวา ทพฺพสมฺภารํ คณฺหนฺติ, อวเสสํ ปน สุสิรญฺจ ปูติกญฺจ อสารกญฺจ คณฺฐิชาตญฺจ ฉินฺทิตฺวา ตตฺเถว ฉฑฺเฑนฺติ. อญฺเญ ทพฺพสมฺภารตฺถิกา อาคนฺตฺวา ตํ คเหตาโร นาม นตฺถิ, โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปการกเมว คณฺหนฺติ, อิตรํ ปถวีคตเมว โหติ. ตํ ปน เตน เตน อุปาเยน มญฺจปฏิปาทกํ วา ปาทกถลิกํ วา ผลกปีฐํ วา กาตุํ สกฺกาปิ ภเวยฺย. อิมสฺมึ ปน อตฺตภาเว ทฺวตฺตึสาย โกฏฺฐาเสสุ เอกโกฏฺฐาโสปิ มญฺจปฏิปาทกาทิวเสน อญฺเญน วา อุปการมุเขน คยฺหูปโค นาม นตฺถิ, เกวลํ นิรตฺถํว กลิงฺครํ อยํ กาโย อปคตวิญฺญาโณ กติปาเหเนว ปถวิยํ เสสฺสตีติ.

そこで、“間もなく”という言葉については、修行僧たちよ、遠からずこの体は大地の上に横たわるであろう。この体は、通常の寝床に横たわるように、大地の上に横たわることになる。“投げ捨てられた”とは、見捨てられたということであり、意識が去ったために無益なものとなって横たわることを示している。何のようにか？ 役に立たない、何の恩恵もない、無益な木片（薪）のように。というのも、資材を求める人々は森に入り、まっすぐなものはまっすぐな形として、曲がったものは曲がった形として切り出し、資材として持ち帰る。残りの、洞（うろ）があるもの、腐ったもの、芯のないもの、節のあるものは切り捨てて、その場に放置する。他の資材を求める人々がやって来ても、それを拾い上げる者はおらず、ただ見て、自分たちの役に立つものだけを持ち帰り、それ以外は土に還るだけである。しかし、それ（木片）は、何らかの方法で寝台の脚や足置き、あるいは板の腰掛けなどにすることができるかもしれない。しかし、この個体（体）においては、三十二の部分のうち、一つの部分でさえ、寝台の脚などの用途や、他のどのような恩恵のために役立てることもできない。ただ、無益な木片のように、この体は意識が去り、数日のうちに大地に横たわるのである。

เทสนาวสาเน ปูติคตฺตติสฺสตฺเถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เถโรปิ อรหตฺตํ ปตฺวาว ปรินิพฺพายิ. สตฺถา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ การาเปสิ. ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, ปูติคตฺตติสฺสตฺเถโร กุหึ นิพฺพตฺโต’’ติ. ‘‘ปรินิพฺพุโต, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘ภนฺเต, เอวรูปสฺส ปน อรหตฺตูปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน กึ การณา คตฺตํ ปุติกํ ชาตํ, กึ การณา อฏฺฐีนิ ภินฺนานิ, กิมสฺส การณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยภาวํ ปตฺต’’นฺติ? ‘‘ภิกฺขเว, สพฺพเมตํ เอตสฺส อตฺตนา กตกมฺเมเนว นิพฺพตฺต’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เตน, ภนฺเต, กต’’นฺติ? ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถา’’ติ อตีตํ อาหริ –

説法の終わりに、プーティガッタ・ティッサ長老は四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達した。他の多くの人々も預流果などを得た。長老は阿羅漢果を得てすぐに般涅槃（はつねはん）した。世尊は彼の葬儀を行わせ、遺骨（舎利）を収めて供養塔（セーティヤ）を建てさせた。比丘たちは世尊に尋ねた。“世尊よ、プーティガッタ・ティッサ長老はどこに生まれ変わったのでしょうか？”“比丘たちよ、彼は般涅槃したのだ。”“世尊よ、このような阿羅漢の機縁を備えた比丘が、なぜ体が腐り、骨が折れたのでしょうか？ 阿羅漢となる機縁を得た原因は何だったのでしょうか？”“比丘たちよ、これらすべては、彼自身がなした業（カルマ）によって生じたものである。”“世尊よ、彼はどのようなことをしたのでしょうか？”“それならば、比丘たちよ、聞きなさい”と言って、過去の話をされた。

อยํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล สากุณิโก หุตฺวา พหู สกุเณ วธิตฺวา อิสฺสรชนํ อุปฏฺฐหิ. เตสํ ทินฺนาวเสเส วิกฺกิณาติ, ‘‘วิกฺกิตาวเสสา มาเรตฺวา ฐปิตา ปูติกา ภวิสฺสนฺตี’’ติ ยถา อุปฺปติตุํ น สกฺโกนฺติ, ตถา เตสํ ชงฺฆฏฺฐีนิ จ ปกฺขฏฺฐีนิ จ ภินฺทิตฺวา ราสึ กตฺวา ฐเปติ, เต ปุนทิวเส วิกฺกิณาติ. อติพหูนํ ปน ลทฺธกาเล อตฺตโนปิ อตฺถาย ปจาเปติ. ตสฺเสกทิวสํ รสโภชเน ปกฺเก เอโก ขีณาสโว ปิณฺฑาย จรนฺโต เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. โส เถรํ ทิสฺวา [Pg.205] จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ‘‘มยา พหู ปาณา มาเรตฺวา ขาทิตา, อยฺโย จ เม เคหทฺวาเร ฐิโต, อนฺโตเคเห จ รสโภชนํ สํวิชฺชติ, ปิณฺฑปาตมสฺส ทสฺสามี’’ติ ตสฺส ปตฺตํ อาทาย ปูเรตฺวา รสปิณฺฑปาตํ ทตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส มตฺถกํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิ. ‘‘ภิกฺขเว, ตทา กตกมฺมวเสเนตํ ติสฺสสฺส นิปฺผนฺนํ, สกุณานํ อฏฺฐิเภทนนิสฺสนฺเทน ติสฺสสฺส คตฺตญฺจ ปูติกํ ชาตํ, อฏฺฐีนิ จ ภินฺนานิ, ขีณาสวสฺส รสปิณฺฑปาตทานนิสฺสนฺเทน อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ.

この者は、カッサパ正等覚者の時代に小鳥の猟師であり、多くの鳥を殺して権力者たちに仕えていた。彼らに献上した残りを売り、“売れ残ったものを殺して放置すれば腐ってしまう”と考え、鳥たちが飛んで逃げることができないように、それらの脛（すね）の骨や翼の骨を折り、積み上げておいた。そして翌日にそれらを売った。非常に多く捕れた時には、自分のためにも調理させた。ある日、美味しい食事が出来上がった時、一人の漏尽者（阿羅漢）が托鉢に歩いており、彼の家の門口に立った。彼は長老を見て心に清らかな信仰を抱き、“私は多くの生命を殺して食べてきた。今、聖者が私の門口に立っておられ、家の中には美味しい食事がある。この方に施食を差し上げよう”と考え、長老の鉢を受け取って満たし、美味しい食事を布施した。そして五体投地して礼拝し、“世尊（聖者）よ、あなたが悟られた法の頂点（究極）に私も到達できますように”と言った。長老は“そのようになりますように”と随喜した。“比丘たちよ、その時になされた業によって、ティッサにこの結果が生じたのである。鳥の骨を折った報いによって、ティッサの体は腐り、骨が折れた。阿羅漢に美味しい食事を布施した報いによって、阿羅漢果を得たのである。”

ปูติคตฺตติสฺสตฺเถรวตฺถุ สตฺตมํ.

プーティガッタ・ティッサ長老物語、第七（完）。

๘. นนฺทโคปาลกวตฺถุ

8. 牛飼いナンダの物語

ทิโส ทิสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา โกสลชนปเท นนฺทโคปาลกํ อารพฺภ กเถสิ.

“敵が敵に対して”というこの法門を、世尊はコーサラ国において牛飼いナンダについて語られた。

สาวตฺถิยํ กิร อนาถปิณฺฑิกสฺส คหปติโน นนฺโท นาม โคปาลโก โคยูถํ รกฺขติ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค. โส กิร ยถา เกณิโย ชฏิโล ปพฺพชฺชาเวเสน, เอวํ โคปาลกตฺเตน ราชพลึ ปริหรนฺโต อตฺตโน กุฏุมฺพํ รกฺขติ. โส กาเลน กาลํ ปญฺจ โครเส อาทาย อนาถปิณฺฑิกสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อาคมนตฺถาย สตฺถารํ ยาจติ. สตฺถา ตสฺส ญาณปริปากํ อาคมยมาโน อาคนฺตฺวา ปริปกฺกภาวํ ญตฺวา เอกทิวสํ มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรนฺโต มคฺคา โอกฺกมฺม ตสฺส วสนฏฺฐานาสนฺเน อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. นนฺโท สตฺถุ สนฺติกํ อคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สตฺถาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปณีตํ ปญฺจโครสทานํ อทาสิ. สตฺตเม ทิวเส สตฺถา อนุโมทนํ กตฺวา ทานกถาทิเภทํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน นนฺทโคปาลโก โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา สตฺถารํ อนุคจฺฉนฺโต ทูรํ คนฺตฺวา, ‘‘ติฏฺฐ, อุปาสกา’’ติ นิวตฺติยมาโน วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. อถ นํ เอโก ลุทฺทโก วิชฺฌิตฺวา มาเรสิ. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตา ภิกฺขู นํ ทิสฺวา คนฺตฺวา สตฺถารํ [Pg.206] อาหํสุ – ‘‘นนฺโท, ภนฺเต, โคปาลโก ตุมฺหากํ อิธาคตตฺตา มหาทานํ ทตฺวา อนุคนฺตฺวา นิวตฺเตนฺโต มาริโต, สเจ ตุมฺเห นาคจฺฉิสฺสถ, นาสฺส มรณํ อภวิสฺสา’’ติ. สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, มยิ อาคเตปิ อนาคเตปิ ตสฺส จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา จ คจฺฉนฺตสฺสาปิ มรณโต มุจฺจนูปาโย นาม นตฺถิ. ยญฺหิ เนว โจรา, น เวริโน กโรนฺติ, ตํ อิเมสํ สตฺตานํ อนฺโตปทุฏฺฐํ มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตเมว กโรตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

舎衛城（サーヴァッティー）において、給孤独長者の牛飼いであるナンダという者が牛の群れを守っていた。彼は裕福で、多くの富と財産を持っていた。彼は、あたかもケーニヤ仙人が出家の姿で守るように、牛飼いの職務によって王への税を免れ、自分の財産を守っていた。彼は時折、五種の乳製品を持って給孤独長者のもとへ行き、世尊にまみえ、法を聴いていた。そして世尊に自分の住まいへお越しいただくよう願っていた。世尊は彼の知恵が成熟するのを待っておられ、すぐには行かなかったが、ある日、知恵が成熟したことを知り、多くの比丘たちに囲まれて遊行している際に道から外れ、彼の住まいの近くの木の下に座られた。ナンダは世尊のもとへ行き、礼拝して親しく挨拶し、世尊を招待して、七日間、仏陀を筆頭とする比丘サンガに優れた五種の乳製品の布施を捧げた。七日目に世尊は随喜をなし、施論などの次第説法を行われた。説法の終わりに、牛飼いナンダは預流果に止まり、世尊の鉢を受け取って世尊を見送り、遠くまで行ってから“信者よ、もう戻りなさい”と言われ、礼拝して引き返した。その時、一人の猟師が彼を射殺した。後から来た比丘たちが彼を見つけ、世尊に申し上げた。“世尊よ、牛飼いナンダはあなたがたがここにお越しになったので、盛大な布施を行い、見送って戻る途中で殺されました。もしあなたがたがお越しにならなければ、彼の死はなかったでしょうに。”世尊は言われた。“比丘たちよ、私が来ようと来まいと、彼が東西南北、四維のどこへ行こうとも、死から免れる方法はなかった。盗賊も敵もなすことのない害を、これら生きとし生けるものの内側にある、誤った方向へ向けられた心がなすのである”と言って、この詩（偈）を唱えられた。

๔๒.

42.

‘‘ทิโส ทิสํ ยํ ตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ;

มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ.

“敵が敵に対してなし、怨敵が怨敵に対してなす、それ（害）よりも、誤った方向へ向けられた自分の心は、さらにひどい害をその人になすのである。”

ตตฺถ ทิโส ทิสนฺติ โจโร โจรํ. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปาฐเสโส. ยํ ตํ กยิราติ ยํ ตํ ตสฺส อนยพฺยสนํ กเรยฺย. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอโก เอกสฺส มิตฺตทุพฺภี โจโร ปุตฺตทารเขตฺตวตฺถุ โคมหึสาทีสุ อปรชฺฌนฺโต ยสฺส อปรชฺฌติ, ตมฺปิ ตเถว อตฺตนิ อปรชฺฌนฺตํ โจรํ ทิสฺวา, เวริ วา ปน เกนจิเทว การเณน พทฺธเวรํ เวรึ ทิสฺวา อตฺตโน กกฺขฬตาย ทารุณตาย ยํ ตํ ตสฺส อนยพฺยสนํ กเรยฺย, ปุตฺตทารํ วา ปีเฬยฺย, เขตฺตาทีนิ วา นาเสยฺย, ชีวิตา วา ปน นํ โวโรเปยฺย, ทสสุ อกุสลกมฺมปเถสุ มิจฺฉาฐปิตตฺตา มิจฺฉาปหิณิตํ จิตฺตํ ปาปิโย นํ ตโต กเร ตํ ปุริสํ ตโต ปาปตรํ กเรยฺย. วุตฺตปฺปกาเรหิ, ทิโส ทิสสฺส วา เวรี เวริโน วา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขํ วา อุปฺปาเทยฺย, ชีวิตกฺขยํ วา กเรยฺย. อิทํ ปน อกุสลกมฺมปเถสุ มิจฺฉาฐปิตํ จิตฺตํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อนยพฺยสนํ ปาเปติ, อตฺตภาวสตสหสฺเสสุปิ จตูสุ อปาเยสุ ขิปิตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทตีติ.

その（偈の）中で、“怨敵が怨敵に対して（diso disaṃ）”とは、盗賊が盗賊に対して（ということであり）、“（これを見て）disvā”という言葉を補って解釈すべきです。“何であれ、それ（不幸）をなす（yaṃ taṃ kayirā）”とは、その者にどのような不利益や破滅をもたらすかということです。第二の句においても、これと同じ方法で解釈すべきです。この意味するところは、次の通りです。ある一人の、友人に対して不実な盗賊が、子、妻、田畑、宅地、牛や水牛などを（奪ったり壊したりして）他者を害しており、その害をなす相手（である盗賊）が自分を害するのを見て、あるいはまた、ある怨敵が何らかの理由で怨みを抱いている別の怨敵を見て、自らの荒々しさや冷酷さによって、その相手にどのような不利益や破滅をもたらし、あるいはその子や妻を苦しめ、あるいは田畑などを破壊し、あるいはまたその命を奪うかもしれません。しかし、十悪業道において誤った方向に向けられたがゆえに、“邪かに向けられた心（micchāpaṇihitaṃ cittaṃ）”は、その（外敵がなす）不利益よりも、その人をさらに“より卑しく（pāpiyo）”、すなわちその人をよりいっそう卑劣な状態にするのです。実に、上述のような怨敵が怨敵に対して、あるいは仇が仇に対してなす害は、この現世においてのみ苦しみを生じさせたり、命を奪ったりするに過ぎません。しかし、この十不善業道へと誤って向けられた心は、現世において不利益と破滅に至らせるだけでなく、さらに数十万の生涯にわたって四悪道へと投げ落とし、（そこから）頭を上げることさえ許さないのです。これがその意味です。

เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. มหาชนสฺส สาตฺถิกา เทสนา ชาตา. อุปาสเกน ปน ภวนฺตเร กตกมฺมํ ภิกฺขูหิ น ปุจฺฉิตํ, ตสฺมา สตฺถารา น กถิตนฺติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達しました。この説法は、大衆にとって有益なものとなりました。しかし、この信者（ナンダ）が前世でなした業については、比丘たちが尋ねなかったため、師（仏陀）は語られませんでした。

นนฺทโคปาลกวตฺถุ อฏฺฐมํ.

第八、牛飼いナンダの物語、完。

๙. โสเรยฺยตฺเถรวตฺถุ

9. 三十九、心（チッタ）の品、九、ソレーイヤ長老の物語

น [Pg.207] ตํ มาตา ปิตา กยิราติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรนฺโต โสเรยฺยตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“母や父がなすのでもなく（Na taṃ mātā pitā kayirā）”というこの法説示を、師（仏陀）はサーヴァッティーのジェータ林（祇園精舎）に滞在されているとき、ソレーイヤ長老について語られました。

วตฺถุ โสเรยฺยนคเร สมุฏฺฐิตํ, สาวตฺถิยํ นิฏฺฐาเปสิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสเรยฺยนคเร โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺโต เอเกน สหายเกน สทฺธึ สุขยานเก นิสีทิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน นฺหานตฺถาย นครา นิกฺขมิ. ตสฺมึ ขเณ มหากจฺจายนตฺเถโร โสเรยฺยนครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตุกาโม หุตฺวา พหินคเร สงฺฆาฏึ ปารุปติ. เถรสฺส จ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ. โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺโต ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อโห วต อยํ วา เถโร มม ภริยา ภเวยฺย, มม วา ภริยาย สรีรวณฺโณ เอตสฺส สรีรวณฺโณ วิย ภเวยฺยา’’ติ. ตสฺส จินฺติตมตฺเตเยว ปุริสลิงฺคํ อนฺตรธายิ, อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุรโหสิ. โส ลชฺชมาโน ยานกา โอรุยฺห ปลายิ. ปริชโน ตํ อสญฺชานนฺโต ‘‘กิเมต’’นฺติ อาห. สาปิ ตกฺกสิลมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. สหายโกปิสฺสา อิโต จิโต จ วิจริตฺวาปิ นาทฺทส. สพฺเพ นฺหายิตฺวา เคหํ อคมึสุ. ‘‘กหํ เสฏฺฐิปุตฺโต’’ติ จ วุตฺเต, ‘‘นฺหตฺวา อาคโต ภวิสฺสตีติ มญฺญิมฺหา’’ติ วทึสุ. อถสฺส มาตาปิตโร ตตฺถ ตตฺถ ปริเยสิตฺวา อปสฺสนฺตา โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา, ‘‘มโต ภวิสฺสตี’’ติ มตกภตฺตํ อทํสุ. สา เอกํ ตกฺกสิลคามึ สตฺถวาหํ ทิสฺวา ยานกสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิ.

物語はソレーイヤ市で始まり、サーヴァッティーで完結します。正自覚者がサーヴァッティーに滞在されていたとき、ソレーイヤ市において、ソレーイヤ長者の息子はある友人と共に、乗り心地の良い馬車に乗り、大勢の従者を連れて、水浴をするために市から出発しました。その瞬間、マハーカッチャーヤナ長老がソレーイヤ市へ托鉢に入ろうとして、市の外で僧伽梨（大衣）を整えておられました。長老の体は、黄金のような色をしていました。ソレーイヤ長者の息子は、その長老を見てこう思いました。“ああ、願わくばこの長老が私の妻となるか、あるいは私の妻の体の色がこの長老の体の色のようであればいいのに”。彼がそう思った途端に、男性の象徴が消え去り、女性の象徴が現れました。彼は恥ずかしさのあまり馬車から降りて逃げ出しました。従者たちはその理由に気づかず、“これはどうしたことか”と言いました。彼（彼女）はタッカシラーへと続く道を進みました。友人もあちこち探し回りましたが見つけることはできませんでした。全員が水浴を終えて家に帰りました。“長者の息子はどこだ”と聞かれると、“水浴を終えて先に帰ったのだろうと思っていました”と答えました。その後、彼の両親があちこちを捜索しましたが見つからず、泣き悲しみ、“死んでしまったのだろう”と思って供養の食事（布施）を行いました。彼女（長者の息子）は、タッカシラーへ向かう一隊の商主を見て、その荷車の後ろからついて行きました。

อถ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา, ‘‘อมฺหากํ ยานกสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุคจฺฉติ, มยํ ‘กสฺเสสา ทาริกา’ติ ตํ น ชานามา’’ติ วทึสุ. สาปิ ‘‘ตุมฺเห อตฺตโน ยานกํ ปาเชถ, อหํ ปทสา คมิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตี องฺคุลิมุทฺทิกํ ทตฺวา เอกสฺมึ ยานเก โอกาสํ กาเรสิ. มนุสฺสา จินฺตยึสุ – ‘‘ตกฺกสิลนคเร อมฺหากํ เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ภริยา นตฺถิ, ตสฺส อาจิกฺขิสฺสาม, มหาปณฺณากาโร โน ภวิสฺสตี’’ติ. เต เคหํ คนฺตฺวา, ‘‘สามิ, อมฺเหหิ ตุมฺหากํ เอกํ อิตฺถิรตนํ อานีต’’นฺติ อาหํสุ. โส ตํ สุตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อตฺตโน วยานุรูปํ อภิรูปํ ปาสาทิกํ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห เคเห อกาสิ. ปุริสา หิ อิตฺถิโย, อิตฺถิโย [Pg.208] วา ปุริสา อภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ. ปุริสา หิ ปรสฺส ทาเรสุ อติจริตฺวา กาลํ กตฺวา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสชาตึ อาคจฺฉนฺตา อตฺตภาวสเต อิตฺถิภาวํ อาปชฺชนฺติ.

すると人々は彼女を見て、“私たちの荷車の後ろをずっとついてくる。この娘は誰の娘か、私たちは知らない”と言いました。彼女もまた“あなた方は自分の荷車を進めてください。私は徒歩で行きます”と言いましたが、歩いているうちに足が傷ついたため、指輪を渡して荷車の一台に乗せてもらう許可を得ました。人々は考えました。“タッカシラーの街にいる私たちの長者の息子には妻がいない。彼にこのことを伝えよう、そうすれば多大な贈り物がもらえるだろう”。彼らは家に行き、“主よ、私たちはあなたのために一人の女性の至宝を連れてきました”と言いました。彼はそれを聞いて彼女を呼び寄せ、自分の年齢に相応しく、非常に美しく魅力的な姿を見て、愛情が生じ、家に住まわせました。実に、かつて女性になったことのない男性、あるいは男性になったことのない女性というものは存在しません。男性であっても、他人の妻を犯して（邪淫を犯して）死んだ後、数十万年もの間地獄で焼かれ、人間界に戻ってきたときには、百回もの生涯にわたって女性の身となるのです。

อานนฺทตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตปารมี อริยสาวโก สํสาเร สํสรนฺโต เอกสฺมึ อตฺตภาเว กมฺมารกุเล นิพฺพตฺโต. ปรทารกมฺมํ กตฺวา นิรเย ปจฺจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน จุทฺทสสุ อตฺตภาเวสุ ปุริสสฺส ปาทปริจาริกา อิตฺถี อโหสิ, สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ พีชุทฺธรณํ ปาปุณิ. อิตฺถิโย ปน ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อิตฺถิภาเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, ‘‘อิทํ โน ปุญฺญํ ปุริสตฺตภาวปฏิลาภาย สํวตฺตตู’’ติ จิตฺตํ อธิฏฺฐหิตฺวา กาลํ กตฺวา ปุริสตฺตภาวํ ปฏิลภนฺติ, ปติเทวตา หุตฺวา สามิเก สมฺมาปฏิปตฺติวเสนาปิ ปุริสตฺตภาวํ ปฏิลภนฺเตว.

実に、十万劫もの間、波羅蜜を満たした聖なる弟子であるアーナンダ長老でさえ、輪廻を彷徨う中で、ある生涯において金細工師の家に生まれました。そこで他人の妻と不貞を働いたために地獄で焼かれ、その業の残りの結果として、十四回の生涯にわたって男性に仕える女性となり、七回の生涯にわたって去勢される（生殖器を摘出される）苦しみを受けました。しかし、女性であっても、施しなどの功徳を積み、女性であることへの執着を捨てて、“この功徳が男性の身を得るために役立ちますように”と心を定めて死ねば、男性の身を得ることができます。また、夫を神のように敬い、夫に対して正しく尽くすことによっても、男性の身を得ることができるのです。

อยํ ปน เสฏฺฐิปุตฺโต เถเร อโยนิโส จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อิตฺถิภาวํ ปฏิลภิ. ตกฺกสิลายํ เสฏฺฐิปุตฺเตน สทฺธึ สํวาสมนฺวาย ปน ตสฺสา กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ ลภิตฺวา ตสฺส ปทสา คมนกาเล อปรมฺปิ ปุตฺตํ ปฏิลภิ. เอวมสฺสา กุจฺฉิยํ วุตฺถา ทฺเว, โสเรยฺยนคเร ตํ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺตา ทฺเวติ จตฺตาโร ปุตฺตา อเหสุํ. ตสฺมึ กาเล โสเรยฺยนครโต ตสฺสา สหายโก เสฏฺฐิปุตฺโต ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สุขยานเก นิสินฺโน นครํ ปาวิสิ. อถ นํ สา อุปริปาสาทตเล วาตปานํ วิวริตฺวา อนฺตรวีถึ โอโลกยมานา ฐิตา ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา ทาสึ เปเสตฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา มหาตเล นิสีทาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ อกาสิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อิโต ปุพฺเพ อมฺเหหิ น ทิฏฺฐปุพฺพา, อถ จ ปน โน มหนฺตํ สกฺการํ กโรสิ, ชานาสิ ตฺวํ อมฺเห’’ติ. ‘‘อาม, สามิ, ชานามิ, นนุ ตุมฺเห โสเรยฺยนครวาสิโน’’ติ? ‘‘อาม, ภทฺเท’’ติ. สา มาตาปิตูนญฺจ ภริยาย จ ปุตฺตานญฺจ อโรคภาวํ ปุจฺฉิ. อิตโร ‘‘อาม, ภทฺเท, อโรคา’’ติ วตฺวา ‘‘ชานาสิ ตฺวํ เอเต’’ติ อาห. ‘‘อาม สามิ, ชานามิ. เตสํ เอโก ปุตฺโต อตฺถิ, โส กหํ, สามี’’ติ? ‘‘ภทฺเท, มา เอตํ กเถหิ, มยํ เตน สทฺธึ เอกทิวสํ สุขยานเก นิสีทิตฺวา นฺหายิตุํ นิกฺขนฺตา เนวสฺส คตึ ชานาม, อิโต จิโต จ วิจริตฺวา ตํ อทิสฺวา มาตาปิตูนํ [Pg.209] อาโรจยิมฺหา, เตปิสฺส โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา เปตกิจฺจํ กิรึสู’’ติ. ‘‘อหํ โส, สามี’’ติ. ‘‘อเปหิ, ภทฺเท, กึ กเถสิ มยฺหํ สหาโย เทวกุมาโร วิย เอโก ปุริโส’’ติ? ‘‘โหตุ, สามิ, อหํ โส’’ติ. ‘‘อถ อิทํ กึ นามา’’ติ? ‘‘ตํ ทิวสํ เต อยฺโย มหากจฺจายนตฺเถโร ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘อาม, ทิฏฺโฐ’’ติ. อหํ อยฺยํ มหากจฺจายนตฺเถรํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อโห วต อยํ วา เถโร มม ภริยา ภเวยฺย, เอตสฺส วา สรีรวณฺโณ วิย มม ภริยาย สรีรวณฺโณ ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตสึ. จินฺติตกฺขเณเยว เม ปุริสลิงฺคํ อนฺตรธายิ, อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวิ. อถาหํ ลชฺชมานา กสฺสจิ กิญฺจิ วตฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา ตโต ปลายิตฺวา อิธาคตา, สามีติ.

しかし、この長者の息子（ソレーイヤ）は、長老（マハーカッチャーヤナ）に対して不適切な心（邪念）を生じさせたため、まさにこの現世において女性の姿となった。タクカシラーにおいて長者の息子と共に暮らすうちに、彼女の胎内に子が宿った。彼女は十ヶ月が過ぎて息子を産み、その子が歩けるようになった頃、また別の息子を産んだ。このように、彼女の胎内から生まれた二人の息子と、ソレーイヤ市で彼（男性だった頃）を拠り所として生まれた二人の息子、合わせて四人の息子がいた。その時、ソレーイヤ市から彼女の友人である長者の息子が、五百台の車を連れてタクカシラーへ行き、快適な乗り物に乗って町に入った。すると彼女は、高楼の上で窓を開けて路地を眺めていたところ、彼を見つけてそれと知り、侍女を遣わして呼び寄せ、高楼に座らせて盛大な供養（おもてなし）をした。それから彼は彼女に言った。“お嬢さん、私は以前あなたに会ったことがありません。それなのに、なぜ私たちにこれほど手厚いもてなしをするのですか。あなたは私たちのことを知っているのですか”。彼女は“はい、旦那様、知っております。あなた方はソレーイヤ市の住人ではありませんか”と言った。“その通りだ、お嬢さん”。彼女は彼の父母、妻、そして子供たちの無事を尋ねた。彼は“はい、お嬢さん、皆無事です”と言い、“あなたは彼らのことを知っているのですか”と尋ねた。“はい、旦那様、知っております。彼らには一人の息子がいたではありませんか。旦那様、彼はどこにいるのですか”。“お嬢さん、その話はしないでください。私たちは彼と一緒に、ある日、快適な乗り物に乗って水浴びに出かけましたが、彼がどこへ行ったのか分からなくなりました。あちこち探し回っても彼が見つからなかったので、父母に知らせました。父母も泣き悲しんで、死者のための供養を行いました”。“旦那様、私がその男なのです”。“お嬢さん、やめなさい。何を言っているのですか。私の友人は天の童子のような一人の男性でした”。“旦那様、それでも、私がその者なのです”。“では、これは一体どういうことなのですか”。“あの日、あなたは尊者マハーカッチャーヤナ長老を見ましたか”。“はい、見ました”。“私は尊者マハーカッチャーヤナ長老を見て、‘ああ、この長老が私の妻であったなら。あるいは、この方の肌の色のように私の妻の肌の色がなったなら’と考えました。そう考えた瞬間、私の男性の象徴は消え去り、女性の象徴が現れました。それから私は恥ずかしくなり、誰にも何も言えず、そこから逃げ出してここへ来たのです、旦那様”。

‘‘อโห วต เต ภาริยํ กมฺมํ กตํ, กสฺมา มยฺหํ นาจิกฺขิ, อปิจ ปน เต เถโร ขมาปิโต’’ติ? ‘‘น ขมาปิโต, สามิ. ชานาสิ ปน ตฺวํ กหํ เถโร’’ติ? ‘‘อิมเมว นครํ อุปนิสฺสาย วิหรตี’’ติ. ‘‘สเจ ปิณฺฑาย จรนฺโต อิธาคจฺเฉยฺย, อหํ มม อยฺยสฺส ภิกฺขาหารํ ทเทยฺยํ, สามี’’ติ. ‘‘เตน หิ สีฆํ สกฺการํ กโรหิ, อมฺหากํ อยฺยํ ขมาเปสฺสามา’’ติ โส เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน, ‘‘ภนฺเต, สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. ‘‘นนุ ตฺวํ, เสฏฺฐิปุตฺต, อาคนฺตุโกสี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มา อมฺหากํ อาคนฺตุกภาวํ ปุจฺฉถ, สฺเว เม ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. เถโร อธิวาเสสิ, เคเหปิ เถรสฺส มหาสกฺกาโร ปฏิยตฺโต. เถโร ปุนทิวเส ตํ เคหทฺวารํ อคมาสิ. อถ นํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา เสฏฺฐิปุตฺโต ตํ อิตฺถึ คเหตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ สหายิกาย ขมถา’’ติ อาห. ‘‘กิเมต’’นฺติ? ‘‘อยํ, ภนฺเต, ปุพฺเพ มยฺหํ ปิยสหายโก หุตฺวา ตุมฺเห โอโลเกตฺวา เอวํ นาม จินฺเตสิ, อถสฺส ปุริสลิงฺคํ อนฺตรธายิ, อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวิ, ขมถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ อุฏฺฐหถ, ขมามิ โว อห’’นฺติ. เถเรน ‘‘ขมามี’’ติ วุตฺตมตฺเตเยว อิตฺถิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, ปุริสลิงฺคํ ปาตุภวิ.

“ああ、あなたは実に重大なことをしてしまいましたね。なぜ私に言わなかったのですか。ところで、あなたは長老に許しを請いましたか”。“旦那様、まだ許しを請うていません”。“では、長老がどこにおられるか知っていますか”。“この町（タクカシラー）の近くに住んでおられます”。“もし、托鉢の途中でここに来られたら、私は我が師に食事を捧げたいと思います、旦那様”。“ならば、すぐに準備をしなさい。私たちは長老に許していただきましょう”。彼は長老の滞在先へ行き、礼拝して一方に座り、“尊者よ、明日、私の食事の供養を受け取ってください”と言った。“長者の息子よ、あなたは旅人（外部の者）ではないか”。“尊者よ、私たちが旅人であるかどうかは問わないでください。明日、私の食事の供養を受け取ってください”。長老は承諾した。家でも長老のために盛大な供養の準備が整えられた。長老は翌日、その家の門へ行った。そこで長老を座らせ、素晴らしい食事でもてなした後、長者の息子はその女性を連れてきて長老の足元に伏せさせ、“尊者よ、私の友人を許してください”と言った。“それはどういうことか”。“尊者よ、この方は以前、私の親しい友人の長者の息子でしたが、あなたを見てこのように不適切なことを考えたのです。その時、彼の男性の象徴は消え、女性の象徴が現れました。尊者よ、どうぞお許しください”。“ならば、立ち上がりなさい。私はあなたを許そう”。長老が“許そう”と言った瞬間に、女性の象徴は消え、男性の象徴が現れた。

ปุริสลิงฺเค ปาตุภูตมตฺเตเยว ตํ ตกฺกสิลาย เสฏฺฐิปุตฺโต อาห – ‘‘สมฺม สหายก, อิเม ทฺเว ทารกา ตว กุจฺฉิยํ วุตฺถตฺตา มํ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺตตฺตา อุภินฺนมฺปิโน ปุตฺตา เอว, อิเธว วสิสฺสาม, มา อุกฺกณฺฐี’’ติ. ‘‘สมฺม, อหํ เอเกนตฺตภาเวน ปฐมํ ปุริโส หุตฺวา อิตฺถิภาวํ ปตฺวา ปุน [Pg.210] ปุริโส ชาโตติ วิปฺปการปฺปตฺโต, ปฐมํ มํ ปฏิจฺจ ทฺเว ปุตฺตา นิพฺพตฺตา, อิทานิ เม กุจฺฉิโต ทฺเว ปุตฺตา นิกฺขนฺตา, สฺวาหํ เอเกนตฺตภาเวน วิปฺปการปฺปตฺโต, ปุน ‘เคเห วสิสฺสตี’ติ สญฺญํ มา กริ, อหํ มม อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามิ. อิเม ทฺเว ทารกา ตว ภาราติ, อิเมสุ มา ปมชฺชี’’ติ วตฺวา ปุตฺเต สีเส ปริจุมฺพิตฺวา ปริมชฺชิตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ปิตุ นิยฺยาเทตฺวา นิกฺขมิตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เถโรปิ นํ ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา คณฺหิตฺวาว จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อคมาสิ. ตสฺส โสเรยฺยตฺเถโรติ นามํ อโหสิ. ชนปทวาสิโน ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สงฺขุภิตฺวา โกตูหลชาตา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘เอวํ กิร, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาม, อาวุโส’’ติ. ‘‘ภนฺเต, เอวรูปมฺปิ การณํ นาม โหติ’’? ‘‘ตุมฺหากํ กุจฺฉิยํ กิร ทฺเว ปุตฺตา นิพฺพตฺตา, ตุมฺเห ปฏิจฺจ ทฺเว ชาตา, เตสํ โว กตเรสุ พลวสิเนโห โหตี’’ติ? ‘‘กุจฺฉิยํ วุตฺถเกสุ, อาวุโส’’ติ. อาคตาคตา นิพทฺธํ ตเถว ปุจฺฉึสุ.

男性の象徴が現れるやいなや、タクカシラーの長者の息子は彼に言った。“友よ、この二人の子供はあなたの胎内から生まれ、私を頼りとして生まれた、私たち二人の息子です。このままここで一緒に暮らしましょう。気を落とさないでください”。“友よ、私は一つの体で、最初は男性であり、次に女性となり、再び男性となりました。このように変異を遂げたのです。最初は私を拠り所として二人の息子が生まれ、今度は私の胎内から二人の息子が生まれました。このように変異を経験した私が、再び‘家で暮らす’などとは考えないでください。私は我が師のもとで出家します。この二人の子供はあなたの責任です。この子たちを疎かにしないでください”。そう言って、子供たちの頭に何度も口づけし、体をなで、胸に抱き寄せた後、父親に託して家を出て、長老のもとで出家を願い出た。長老も彼を出家させ、具足戒を授けた。共に遊行しながら、順次サーヴァッティー（舎衛城）に到着した。彼の名はソレーイヤ長老となった。地方の住人たちはその出来事を知って騒然となり、好奇心から彼のもとにやってきて尋ねた。“尊者よ、それは本当のことだそうですね”。“そうです、友よ”。“尊者よ、そのようなことが本当に起こるのですね。尊者の胎内から二人の息子が生まれ、尊者を拠り所として二人の息子が生まれたとのことですが、そのうちどちらの子供たちに対して、より強い愛情を感じますか”。“友よ、胎内から生まれた子供たちに対して、より強い愛情を感じます”。やってくる人々は皆、絶えず同じように尋ねた。

เถโร ‘‘กุจฺฉิยํ วุตฺตเกสุ เอว สิเนโห พลวา’’ติ ปุนปฺปุนํ กเถนฺโต หรายมาโน เอโกว นิสีทติ, เอโกว ติฏฺฐติ. โส เอวํ เอกตฺตูปคโต อตฺตภาเว ขยวยํ สมุฏฺฐาเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ นํ อาคตาคตา ปุจฺฉนฺติ – ‘‘ภนฺเต, เอวํ กิร นาม อโหสี’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติ. ‘‘กตเรสุ สิเนโห พลวา’’ติ? ‘‘มยฺหํ กตฺถจิ สิเนโห นาม นตฺถี’’ติ. ภิกฺขู ‘‘อยํ อภูตํ กเถสิ, ปุริมทิวเสสุ ‘กุจฺฉิยํ วุตฺถปุตฺเตสุ สิเนโห พลวา’ติ วตฺวา อิทานิ ‘มยฺหํ กตฺถจิ สิเนโห นตฺถี’ติ วทติ, อญฺญํ พฺยากโรติ, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุตฺโต อญฺญํ พฺยากโรติ, มม ปุตฺตสฺส สมฺมาปณิหิเตน จิตฺเตน มคฺคสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย น กตฺถจิ สิเนโห ชาโต, ยํ สมฺปตฺตึ เนว มาตา, น ปิตา กาตุํ สกฺโกติ, ตํ อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร ปวตฺตํ สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตเมว เทตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

長老は、“（女性であった時に）胎内から生まれた子供たちへの愛着が最も強い”と繰り返し語るのを恥ずかしく思うようになり、一人で座り、一人で立って過ごすようになった。そのように独り修行に専念し、自身の身（五蘊）において生滅を観じて、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。その後、人々がやってきて“尊師よ、その（女性になったという）話は本当ですか”と尋ねると、彼は“友よ、その通りだ”と答えた。“どちらの子供への愛が強いのですか”と問われると、“私には誰に対しても、もはや愛着というものはない”と言った。比丘たちは“この長老は嘘をついている。以前は胎内から生まれた子への愛が強いと言っていたのに、今は愛着はないと言い、阿羅漢果の境地を公言している”と世尊に申し上げた。世尊は“比丘たちよ、私の息子は嘘をついていない。私の息子の心は正しく向けられ、聖道を得た時から、誰に対しても愛着は生じなくなった。母も父も成し遂げられないその幸福を、衆生の内に生じた正しく向けられた心だけが与えるのである”と仰り、この偈を唱えられた。

๔๓.

43.

‘‘น ตํ มาตา ปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา;

สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ.

“母も父も、また他の親族もなし得ないことを、正しく向けられた心が、それらよりもさらに優れた幸福をその人にもたらすのである。”

ตตฺถน ตนฺติ ตํ การณํ เนว มาตา กเรยฺย, น ปิตา, น อญฺเญ ญาตกา. สมฺมาปณิหิตนฺติ ทสสุ กุสลกมฺมปเถสุ สมฺมา ฐปิตํ. เสยฺยโส [Pg.211] นํ ตโต กเรติ ตโต การณโต เสยฺยโส นํ วรตรํ อุตฺตริตรํ กเรยฺย, กโรตีติ อตฺโถ. มาตาปิตโร หิ ปุตฺตานํ ธนํ ททมานา เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว กมฺมํ อกตฺวา สุเขน ชีวิกกปฺปนํ ธนํ ทาตุํ สกฺโกนฺติ. วิสาขาย มาตาปิตโรปิ ตาว มหทฺธนา มหาโภคา, ตสฺสา เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว สุเขน ชีวิกกปฺปนํ ธนํ อทํสุ. จตูสุ ปน ทีเปสุ จกฺกวตฺติสิรึ ทาตุํ สมตฺถา มาตาปิตโรปิ นาม ปุตฺตานํ นตฺถิ, ปเคว ทิพฺพสมฺปตฺตึ วา ปฐมชฺฌานาทิสมฺปตฺตึ วา, โลกุตฺตรสมฺปตฺติทาเน กถาว นตฺถิ, สมฺมาปณิหิตํ ปน จิตฺตํ สพฺพมฺเปตํ สมฺปตฺตึ ทาตุํ สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ.

その偈において、“Na taṃ...”とは、母も父も、他の親族もそのことを成し得ないという意味である。“Sammāpaṇihitaṃ”とは、十善業道において正しく確立された心のことである。“Seyyaso naṃ tato kare”とは、父母などの親族が成し得る幸福よりも、さらに勝り、優れたものにするという意味である。父母は子供に財産を与える際、一つの生涯においてのみ、働かなくても安楽に生活できるだけの財産を与えることができる。例えば、ヴィサカーの父母も非常に裕福であり、彼女の一つの生涯において安楽に暮らせる財産を与えた。しかし、四洲における転輪聖王の栄華を子供に与えられる父母はおらず、ましてや天界の幸福や初禅などの成就、あるいは出世間の幸福を与えることなど、言うまでもない。しかし、正しく向けられた心は、これらすべての幸福を与えることができる。ゆえに“それらよりもさらに優れた幸福をもたらす”と言われたのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの者が預流果等に達した。この説法は大衆にとって極めて有益なものとなった。

โสเรยฺยตฺเถรวตฺถุ นวมํ.

ソレイヤ長老の物語 第九、完。

จิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心品（チッタ・ヴァッガ）の解説、終了。

ตติโย วคฺโค.

第三の章、終了。

๔. ปุปฺผวคฺโค

4. 四、華品（プッパ・ヴァッガ）

๑. ปถวิกถาปสุตปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ

1. 一、大地についての話をしていた五百人の比丘の物語

โก [Pg.212] อิมํ ปถวึ วิเจสฺสตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต ปถวิกถาปสุเต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“誰がこの大地を克服するのか”というこの説法を、世尊がサヴェッティに滞在していた際、大地についての話に耽っていた五百人の比丘に関連して説かれた。

เต กิร ภควตา สทฺธึ ชนปทจาริกํ จริตฺวา เชตวนํ อาคนฺตฺวา สายนฺหสมเย อุปฏฺฐานสาลายํ สนฺนิสินฺนา อตฺตนา คตคตฏฺฐาเนสุ ‘‘อสุกคามโต อสุกคามคมนฏฺฐาเน สมํ วิสมํ กทฺทมพหุลํ สกฺขรพหุลํ กาฬมตฺติกํ ตมฺพมตฺติก’’นฺติ ปถวิกถํ กเถสุํ. สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อมฺเหหิ วิจริตฏฺฐาเน ปถวิกถายา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, เอสา พาหิรปถวี นาม, ตุมฺเหหิ อชฺฌุตฺติกปถวิยํ ปริกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ –

伝え聞くところによると、その五百人の比丘たちは、世尊とともに地方を遊行した後、祇園精舎に戻り、夕暮れ時に集会所に集まった。彼らは自分たちが訪れた場所について、“あの村からあの村へ行く道は、平坦であった、険しかった、泥が深かった、砂利が多かった、あるいは黒土であった、赤土であった”と大地についての話をしていた。そこへ世尊が来られ、“比丘たちよ、今どのような話をして集まっているのか”と尋ねられた。“尊師よ、私たちが歩いた場所の大地についての話をしています”と答えると、世尊は“比丘たちよ、それは外側の大地である。汝らは内側の大地（自らの身）において修行の準備をすべきである”と仰り、次の二つの偈を唱えられた。

๔๔.

44.

‘‘โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ,ยมโลกญฺจ อิมํ สเทวกํ;

โก ธมฺมปทํ สุเทสิตํ,กุสโล ปุปฺผมิว ปเจสฺสติ.

“誰がこの大地（身）を克服するのか。また、閻魔の世界（四悪道）と天界を伴うこの人間世界を。誰が、巧みな花作りが花を選ぶように、よく説かれた法句（三十七道品）を選び取るのか。

๔๕.

45.

‘‘เสโข ปถวึ วิเจสฺสติ,ยมโลกญฺจ อิมํ สเทวกํ;

เสโข ธมฺมปทํ สุเทสิตํ,กุสโล ปุปฺผมิว ปเจสฺสตี’’ติ.

有学（聖者）がこの大地を克服するであろう。また、閻魔の世界と天界を伴うこの人間世界を。有学が、巧みな花作りが花を選ぶように、よく説かれた法句を選び取るであろう。”

ตตฺถ โก อิมนฺติ โก อิมํ อตฺตภาวสงฺขาตํ ปถวึ. วิเจสฺสตีติ อตฺตโน ญาเณน วิจินิสฺสติ วิชานิสฺสติ, ปฏิวิชฺฌิสฺสติ, สจฺฉิกริสฺสตีติ อตฺโถ. ยมโลกญฺจาติ จตุพฺพิธํ อปายโลกญฺจ. อิมํ สเทวกนฺติ อิมํ มนุสฺสโลกญฺจ เทวโลเกน สทฺธึ โก วิเจสฺสติ วิจินิสฺสติ วิชานิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ สจฺฉิกริสฺสตีติ ปุจฺฉิ. โก ธมฺมปทํ สุเทสิตนฺติ ยถาสภาวโต กถิตตฺตา สุเทสิตํ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาตํ ธมฺมปทํ กุสโล มาลากาโร ปุปฺผํ วิจินนฺโต วิย โก [Pg.213] ปเจสฺสติ วิจินิสฺสติ วิชานิสฺสติ อุปปริกฺขิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ, สจฺฉิกริสฺสตีติ อตฺโถ. เสโขติ อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขนโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา สตฺตวิโธ เสโข อิมํ อตฺตภาวสงฺขาตํ ปถวึ อรหตฺตมคฺเคน ตโต ฉนฺทราคํ อปกฑฺฒนฺโต วิเจสฺสติ วิจินิสฺสติ วิชานิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ สจฺฉิกริสฺสติ. ยมโลกญฺจาติ ตํ ยถาวุตฺตปการํ ยมโลกญฺจ อิมํ มนุสฺสโลกญฺจ สห เทเวหิ สเทวกํ สฺเวว วิเจสฺสติ วิจินิสฺสติ วิชานิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ สจฺฉิกริสฺสติ. เสโขติ สฺเวว สตฺตวิโธ เสโข, ยถา นาม กุสโล มาลากาโร ปุปฺผารามํ ปวิสิตฺวา ตรุณมกุฬานิ จ ปาณกวิทฺธานิ จ มิลาตานิ จ คณฺฐิกชาตานิ จ ปุปฺผานิ วชฺเชตฺวา โสภนานิ สุชาตสุชาตาเนว ปุปฺผานิ วิจินาติ, เอวเมว อิมํ สุกถิตํ สุนิทฺทิฏฺฐํ โพธิปกฺขิยธมฺมปทมฺปิ ปญฺญาย ปเจสฺสติ วิจินิสฺสติ อุปปริกฺขิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ สจฺฉิกริสฺสตีติ สตฺถา สยเมว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ.

そこにおいて“Ko imaṃ”とは、誰がこの“個体（五蘊）”という大地を（克服するのか）という意味である。“Vicessati”とは、自身の智慧によって選び分け、知り、貫き、悟るであろうという意味である。“Yamalokañca”とは、四種類の悪道の世界である。“Imaṃ sadevakaṃ”とは、天界とともにこの人間世界を、誰が選び分け、知り、貫き、悟るのか、と問われたのである。“Ko dhammapadaṃ sudesitaṃ”とは、真理のままに説かれたゆえに“よく説かれた”とされる、三十七道品と呼ばれる法句を、熟練した花作りが花を選ぶように、誰が選び取り、知り、考察し、貫き、悟るのかという意味である。“Sekho”とは、増上戒学、増上心学、増上慧学の三学を修める、預流道から阿羅漢道に至る七種類の聖者のことである。有学が、この個体という大地を阿羅漢道によって克服し、そこから欲愛を取り除き、選び分け、知り、貫き、悟るのである。“Yamalokañca”とは、上述の閻魔の世界と天界を伴う人間世界を、その有学こそが選び分け、知り、貫き、悟るのである。“Sekho”とは、その七種類の聖者のことである。あたかも巧みな花作りが花園に入り、若いつぼみや虫に食われた花、しおれた花、形の悪い花を避け、美しく咲き誇る花だけを選び取るように、そのように、このよく説かれ示された道品という法を智慧によって選び取り、知り、考察し、貫き、悟るのであると、世尊は自らこの問いに答えられた。

เทสนาวสาเน ปญฺจสตาปิ ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สมฺปตฺตปริสายปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

説法の終わりに、五百人の比丘は皆、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。また、集まった人々にとっても、この説法は有益なものとなった。

ปถวิกถาปสุตปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ ปฐมํ.

大地についての話をしていた五百人の比丘の物語 第一、完。

๒. มรีจิกมฺมฏฺฐานิกตฺเถรวตฺถุ

2. 二、陽炎を業処とした長老の物語

เผณูปมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อญฺญตรํ มรีจิกมฺมฏฺฐานิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ.

“泡の如し”というこの法説示を、師（仏陀）は、舎衛城（サーヴァッティー）に滞在しておられた際、陽炎（かげろう）を瞑想の対象（業処）としたある比丘について説かれた。

โส กิร ภิกฺขุ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา, ‘‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆเฏตฺวา วายมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘วิเสเสตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปสฺสามี’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค มรีจึ ทิสฺวา, ‘‘ยถา อยํ คิมฺหสมเย อุฏฺฐิตา มรีจิ ทูเร ฐิตานํ รูปคตา วิย ปญฺญายติ, สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตานํ เนว ปญฺญายติ, อยํ อตฺตภาโวปิ อุปฺปาทวยฏฺเฐน เอวรูโป’’ติ มรีจิกมฺมฏฺฐานํ ภาเวนฺโต อาคนฺตฺวา มคฺคกิลนฺโต อจิรวติยํ นฺหายิตฺวา เอกสฺมึ [Pg.214] จณฺฑโสตตีเร รุกฺขฉายาย นิสินฺโน อุทกเวคาภิฆาเตน อุฏฺฐหิตฺวา มหนฺเต มหนฺเต เผณปิณฺเฑ ภิชฺชมาเน ทิสฺวา, ‘‘อยํ อตฺตภาโวปิ อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฏฺเฐน เอวรูโปเยวา’’ติ อารมฺมณํ อคฺคเหสิ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ ฐิโตว ตํ เถรํ ทิสฺวา, ‘‘เอวเมว, ภิกฺขุ, เอวรูโปวายํ อตฺตภาโว เผณปิณฺโฑ วิย มรีจิ วิย อุปฺปชฺชนภิชฺชนสภาโวเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、その比丘は、師の御もとで業処（瞑想の主題）を授かり、“沙門の務めに励もう”と森に入り、精進努力したが、阿羅漢果を得ることができなかった。“さらに詳しく業処を説いてもらおう”と師の御もとへ戻る途中、道中で陽炎を見て、“ちょうど夏に現れるこの陽炎が、遠くにいる者には実体があるように見え、近づく者には見えなくなるように、この自己の身体もまた、生滅するという意味において、このような性質のものである”と、陽炎の業処を修習しながら歩んできた。道の疲れからアチラヴァティー川で水浴びをし、流れの激しい川岸の木陰に座っていたところ、水の勢いに打たれて生じ、そして壊れていく大きな泡の塊を見て、“この自己の身体もまた、生じては壊れるという意味において、まさにこのような性質のものである”と瞑想の対象を把握した。師は香堂（ガンダクティー）に居ながらにしてその長老を見抜き、“比丘よ、その通りである。この身体はまさに、泡の塊のごとく、陽炎のごとく、生じては壊れる性質のものなのだ”と仰せになり、次の偈を説かれた。

๔๖.

46.

‘‘เผณูปมํ กายมิมํ วิทิตฺวา,มรีจิธมฺมํ อภิสมฺพุธาโน;

เฉตฺวาน มารสฺส ปปุปฺผกานิ,อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ’’ติ.

“この身体を泡の如きものと知り、陽炎のような性質のものであると正しく悟り、魔王の（誘惑という）花の矢を断ち切って、死王の目に見えぬところ（涅槃）へ行くべきである。”

ตตฺถ เผณูปมนฺติ อิมํ เกสาทิสมูหสงฺขาตํ กายํ อพลทุพฺพลฏฺเฐน อนทฺธนิยตาวกาลิกฏฺเฐน เผณปิณฺฑสริกฺขโกติ วิทิตฺวา. มรีจิธมฺมนฺติ ยถา มรีจิ ทูเร ฐิตานํ รูปคตา วิย คยฺหูปคา วิย โหติ, สนฺติเก อุปคจฺฉนฺตานํ ริตฺตา ตุจฺฉา อคยฺหูปคา สมฺปชฺชติ, เอวเมว ขณิกอิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน อยํ กาโยปิ มรีจิธมฺโมติ อภิสมฺพุธาโน พุชฺฌนฺโต, ชานนฺโตติ อตฺโถ. มารสฺส ปปุปฺผกานีติ มารสฺส ปปุปฺผกสงฺขาตานิ เตภูมกานิ วฏฺฏานิ อริยมคฺเคน ฉินฺทิตฺวา ขีณาสโว ภิกฺขุ มจฺจุราชสฺส อทสฺสนํ อวิสยํ อมตมหานิพฺพานํ คจฺเฉยฺยาติ.

その中で“泡の如し”とは、髪などの集合体と言われるこの身体が、無力で弱く、一時的なものであるという意味において、泡の塊に似ていると知ることである。“陽炎の如き性質”とは、陽炎が遠くにいる者には実体があるように見え、把握できるように思えるが、近づく者には虚しく実体がなく、把握できないものとなるように、まさに瞬間的で儚い現れであるという意味において、この身体もまた陽炎のような性質であると正しく悟り、知るということである。“魔王の花の矢”とは、魔王の、花と称される三界の輪廻を、聖道（阿羅漢道）によって断ち切り、煩悩を滅尽した比丘は、死王の目（領域）ではない、不死の大いなる涅槃に至るべきである、という意味である。

คาถาปริโยสาเน เถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ โถเมนฺโต วณฺเณนฺโต วนฺทนฺโตว อาคโตติ.

偈の終わりに、その長老は四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果を成し、師の黄金の輝きを放つお体を賛嘆し、礼拝しながら戻った。

มรีจิกมฺมฏฺฐานิกตฺเถรวตฺถุ ทุติยํ.

陽炎業処長老物語、第二。

๓. วิฏฏูภวตฺถุ

3. ヴィドゥーダバ王物語

ปุปฺผานิเหว ปจินนฺตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต สปริสํ มโหเฆน อชฺโฌตฺถริตฺวา มาริตํ วิฏฏูภํ อารพฺภ กเถสิ.

“花を摘む者”というこの法説示を、師は、舎衛城に滞在しておられた際、大洪水に飲み込まれて亡くなったヴィドゥーダバ王とその家臣たちについて説かれた。

ตตฺรายํ [Pg.215] อนุปุพฺพิกถา – สาวตฺถิยญฺหิ มหาโกสลรญฺโญ ปุตฺโต ปเสนทิกุมาโร นาม. เวสาลิยํ ลิจฺฉวิรญฺโญ ปุตฺโต ลิจฺฉวิกุมาโร มหาลิ นาม, กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺโต พนฺธุโล นามาติ อิเม ตโย ทิสาปาโมกฺขสฺสาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปุคฺคหณตฺถํ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา พหินคเร สาลาย สมาคตา อญฺญมญฺญสฺส อาคตการณญฺจ กุลญฺจ นามญฺจ ปุจฺฉิตฺวา สหายกา หุตฺวา เอกโตว อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา สิปฺปํ สิกฺขนฺตา น จิรสฺเสว อุคฺคหิตสิปฺปา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา เอกโตว นิกฺขมิตฺวา สกสกฏฺฐานานิ อคมํสุ. เตสุ ปเสนทิกุมาโร ปิตุ สิปฺปํ ทสฺเสตฺวา ปสนฺเนน ปิตรา รชฺเช อภิสิตฺโต. มหาลิกุมาโร ลิจฺฉวีนํ สิปฺปํ ทสฺเสนฺโต มหนฺเตน อุสฺสาเหน ทสฺเสสิ, ตสฺส อกฺขีนิ ภิชฺชิตฺวา อคมํสุ. ลิจฺฉวิราชาโน ‘‘อโห วต อมฺหากํ อาจริโย อกฺขิวินาสํ ปตฺโต, น นํ ปริจฺจชิสฺสาม, อุปฏฺฐหิสฺสาม น’’นฺติ ตสฺส สตสหสฺสุฏฺฐานกํ เอกํ ทฺวารํ อทํสุ. โส ตํ นิสฺสาย ปญฺจสเต ลิจฺฉวิราชปุตฺเต สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺโต วสิ. พนฺธุลกุมาโร สฏฺฐึ สฏฺฐึ เวฬู คเหตฺวา มชฺเฌ อยสลากํ ปกฺขิปิตฺวา สฏฺฐิกลาเป อุสฺสาเปตฺวา ฐปิเต มลฺลราชกุเลหิ ‘‘อิเม กปฺเปตู’’ติ วุตฺโต อสีติหตฺถํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อสินา กปฺเปนฺโต อคมาสิ. โส โอสานกลาเป อยสลากาย ‘‘กิรี’’ติ สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพกลาเปสุ อยสลากานํ ฐปิตภาวํ ญตฺวา อสึ ฉฑฺเฑตฺวา โรทมาโน ‘‘มยฺหํ เอตฺตเกสุ ญาติสุหชฺเชสุ เอโกปิ สสิเนโห หุตฺวา อิมํ การณํ นาจิกฺขิ. สเจ หิ อหํ ชาเนยฺยํ, อยสลากาย สทฺทํ อนุฏฺฐาเปนฺโตว ฉินฺเทยฺย’’นฺติ วตฺวา, ‘‘สพฺเพปิเม มาเรตฺวา รชฺชํ กเรยฺย’’นฺติ มาตาปิตูนํ กเถสิ. เตหิ ‘‘ปเวณิรชฺชํ นาม, ตาต, อิทํ น ลพฺภา เอวํ กาตุ’’นฺติ นานปฺปกาเรน วาริโต ‘‘เตน หิ มม สหายกสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ สาวตฺถึ อคมาสิ.

その前日譚は以下の通りである。舎衛城の、マハーコーサラ王の息子はパセーナディ王子という名であった。ヴェーサーリーの、リッチャヴィ王の息子はマハーリという名のリッチャヴィ王子であった。クシナガラの、マッラ王の息子はバンドゥラという名であった。これら三人の王子は、諸方で名高い師のもとで学問を修めるためにタクシラへ行き、市外の休憩所で落ち合い、互いに来た理由や家系や名前を尋ねて友人となった。そして共に師のもとへ赴き、学問を学んでいたところ、程なくして修了し、師に暇乞いをして共に発ち、それぞれの故郷へと戻っていった。その中でパセーナディ王子は父王に学問の成果を示し、喜んだ父によって王位に就けられた。マハーリ王子はリッチャヴィ族に学問の成果を示す際、多大なる努力をもって示したため、彼の両目はつぶれてしまった。リッチャヴィ王たちは“ああ、我々の師は視力を失ってしまった。しかし彼を見捨てることなく、お仕えしよう”と言い、十万の収入がある門一つを彼に与えた。彼はその門を頼りに、五百人のリッチャヴィ王子たちに学問を教えながら暮らした。バンドゥラ王子は、六十本ずつの竹を束ね、その中に鉄の棒を入れ、それを六十束立て並べさせたものを、マッラ族から“これらを斬ってみよ”と言われると、八十肘も空高く跳び上がり、剣で斬り伏せて進んだ。彼は最後の束のところで鉄棒が“キリッ”と鳴る音を聞き、“これは何の音か”と尋ねて、すべての束に鉄棒が入っていたことを知った。彼は剣を投げ捨てて泣き、“これほど多くの親族や友人がいながら、私を愛してこのことを教えてくれる者は一人もいなかった。もし知っていたなら、鉄棒の音をさせずに斬ったものを”と言い、“彼らを皆殺しにして王位を奪ってやる”と両親に告げた。両親から“息子よ、代々伝わる王位というものは、そのようなことをして得られるものではない”と様々に諫められたため、“ならば、友人のもとへ行こう”と考え、舎衛城へと向かった。

ปเสนทิ โกสโล ราชา ตสฺสาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา มหนฺเตน สกฺกาเรน ตํ นครํ ปเวเสตฺวา เสนาปติฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส มาตาปิตโร ปกฺโกสาเปตฺวา ตตฺเถว วาสํ กปฺเปสิ. อเถกทิวสํ ราชา [Pg.216] อุปริปาสาเท ฐิโต อนฺตรวีถึ โอโลกยมาโน ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส วิสาขาย สุปฺปวาสายา’’ติ เอเตสํ เคเห นิจฺจํ ภตฺตกิจฺจตฺถาย คจฺฉนฺเต อเนกสหสฺเส ภิกฺขู ทิสฺวา, ‘‘กหํ, อยฺยา, คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เทว, อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห นิจฺจภตฺตสลากภตฺตคิลานภตฺตาทีนํ อตฺถาย เทวสิกํ ทฺเว ภิกฺขุสหสฺสานิ คจฺฉนฺติ, จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ปญฺจสตานิ, ตถา วิสาขาย ตถา สุปฺปวาสายา’’ติ วุตฺเต สยมฺปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปฏฺฐหิตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ สหตฺถา ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ปญฺจหิ เม ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. ‘‘มหาราช พุทฺธา นาม เอกฏฺฐาเน นิพทฺธํ ภิกฺขํ น คณฺหนฺติ, พหู ชนา พุทฺธานํ อาคมนํ ปจฺจาสีสนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ เอกํ ภิกฺขุํ นิพทฺธํ เปเสถา’’ติ อาห. สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารํ อกาสิ. ราชา ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต ปตฺตํ คเหตฺวา, ‘‘อิเม นาม ปริวิสนฺตู’’ติ อวิจาเรตฺวาว สตฺตาหํ สยเมว ปริวิสิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปมชฺชมกาสิ. ราชกุเล นาม อนาณตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ ‘‘น มยํ อิธ ฐาตุํ สกฺขิสฺสามา’’ติ พหู ภิกฺขู ปกฺกมึสุ. ราชา ทุติยทิวเสปิ ปมชฺชิ, ทุติยทิวเสปิ พหู ภิกฺขู ปกฺกมึสุ. ตติยทิวเสปิ ปมชฺชิ, ตทา อานนฺทตฺเถรํ เอกกเมว ฐเปตฺวา อวเสสา ปกฺกมึสุ. ปุญฺญวนฺตา นาม การณวสิกา โหนฺติ, กุลานํ ปสาทํ รกฺขนฺติ. ตถาคตสฺส จ สาริปุตฺตตฺเถโร มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ ทฺเว อคฺคสาวกา, เขมา อุปฺปลวณฺณาติ ทฺเว อคฺคสาวิกา, อุปาสเกสุ จิตฺโต, คหปติ, หตฺถโก อาฬวโกติ ทฺเว อคฺคอุปาสกา, อุปาสิกาสุ เวฬุกณฺฐกี นนฺทมาตา, ขุชฺชุตฺตราติ ทฺเว อคฺคอุปาสิกา, อิติ อิเม อฏฺฐ ชเน อาทึ กตฺวา ฐานนฺตรปตฺตา สพฺเพปิ สาวกา เอกเทเสน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา มหาปุญฺญา อภินีหารสมฺปนฺนา. อานนฺทตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตปารมี อภินีหารสมฺปนฺโน มหาปุญฺโญ อตฺตโน การณวสิกตาย กุลสฺส ปสาทํ รกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ เอกกเมว นิสีทาเปตฺวา ปริวิสึสุ.

コーサラ国のパセーナディ王は、彼（バンドゥラ）がやって来たことを聞くと、出迎えて盛大なもてなしと共に彼を都に入れ、大将軍の職に就かせた。彼は父母を呼び寄せ、そのサーヴァッティーの都に住まわせた。さて、ある日のこと、王が宮殿の上階に立ち、通りを眺めていると、アナータピンディカ（給孤独長者）、小アナータピンディカ、ヴィサーカー、スッパヴァーサー、これらの人々の家へ日々食事のために通っている数千人もの比丘たちを目にした。王が“尊者たちはどこへ行かれるのか”と尋ねると、“大王よ、アナータピンディカの家には、常設の食事（日給食）や籤食、病者食などのために、毎日二千人の比丘が通っています。小アナータピンディカの家には五百人、ヴィサーカーの家も同様であり、スッパヴァーサーの家も同様です”と答えがあった。それを聞いて、王自身も比丘サンガを供養したいと望み、精舎へ行って千人の比丘と共に師（仏陀）を招待した。七日間にわたって自らの手で施しを行い、七日目に師を礼拝してこう申し上げた。“世尊よ、どうか五百人の比丘と共に、私の家で常に食事をお受けください”。“大王よ、仏陀というものは一つの場所で常に食事を受けることはありません。多くの人々が、仏陀が来られるのを待ち望んでいるからです”。“それでは、一人の比丘を常に遣わしてください”と王が願うと、師はアーナンダ長老にその役目（責任）を任された。王は、比丘サンガがやって来ると鉢を受け取り、“これこれの人々が供養しなさい”と指図することなく、七日間は自ら給仕した。しかし、八日目には心が散漫になり、不注意（懈怠）に陥った。王族の家では、命じられなければ座席を整えて比丘たちを座らせて給仕することができないため、比丘たちは“我々はここに留まることはできない”と考え、多くが立ち去った。二日目も王は不注意であり、多くの比丘が去った。三日目も同様であり、その時、アーナンダ長老一人を残して他の者たちは去ってしまった。徳ある人々というものは、状況に応じて行動するものであり、信者の信仰心を守るものである。世尊の二大弟子であるサーリプッタ長老とマハーモッガラーナ長老、二大尼弟子であるケーマーとウッパラヴァンナー、在家信徒のチッタ長者とハッタカ・アーラヴァカ、女性信徒のヴェールカンタキー・ナンダマーターとクッジュッタラー、これら八人をはじめとして、特定の地位（エッタダッガ）を得たすべての弟子たちは、部分的に十波羅蜜を満たしているがゆえに、大いなる徳と誓願（本願）を備えている。アーナンダ長老もまた、十万劫にわたって波羅蜜を満たし、誓願を備えた大いなる徳のある者であり、自ら状況を慮り、信者の信仰心を守るために留まったのである。人々は彼一人が座るように計らい、給仕した。

ราชา [Pg.217] ภิกฺขูนํ คตกาเล อาคนฺตฺวา ขาทนียโภชนียานิ ตเถว ฐิตานิ ทิสฺวา, ‘‘กึ, อยฺยา, นาคมึสู’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อานนฺทตฺเถโร เอกโกว อาคโต เทวา’’ติ สุตฺวา, ‘‘อทฺธา เอตฺตกํ เม ภตฺตจฺเฉทนมกํสู’’ติ ภิกฺขูนํ กุทฺโธ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ภิกฺขา ปฏิยตฺตา, อานนฺทตฺเถโร กิร เอกโกวาคโต, ปฏิยตฺตา ภิกฺขา ตเถว ฐิตา, ปญฺจสตา ภิกฺขู มม เคเห สญฺญํ น กรึสุ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาห. สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา, ‘‘มหาราช, มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, เตน น คตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห –

王は比丘たちが去った後にやって来て、供えられた食べ物や飲み物がそのまま置かれているのを見て、“尊者たちは来られなかったのか”と尋ねた。“アーナンダ長老お一人が来られました”と聞くと、王は“確かに、彼らは私のこれほどの施食を台無しにしたのだ”と比丘たちに対して怒り、世尊のもとへ行ってこう申し上げた。“世尊よ、私は五百人の比丘たちのために食事を準備いたしました。しかし、アーナンダ長老お一人だけが来られたとのことです。準備した食事はそのまま残っております。五百人の比丘たちは私の家で食事を摂るという配慮をなさいませんでした。一体、何が理由なのでしょうか”。師は、比丘たちの過失を語ることなく、“大王よ、私の弟子たちはあなた方との間に親密な関係（信頼）がありません。それゆえに行かなかったのでしょう”と仰り、信者の家へ行くべきではない理由と行くべき理由を明らかにするために、比丘たちを呼び寄せてこの経を説かれた。

‘‘นวหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา วา นาลํ อุปคนฺตุํ, อุปคนฺตฺวา วา นาลํ อุปนิสีทิตุํ. กตเมหิ นวหิ? น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, น มนาเปน อภิวาเทนฺติ, น มนาเปน อาสนํ เทนฺติ, สนฺตมสฺส ปริคุหนฺติ, พหุกมฺปิ โถกํ เทนฺติ, ปณีตมฺปิ ลูขํ เทนฺติ, อสกฺกจฺจํ เทนฺติ โน สกฺกจฺจํ, น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนาย, ภาสิตมสฺส น สุสฺสูสนฺติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, นวหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา วา นาลํ อุปคนฺตุํ, อุปคนฺตฺวา วา นาลํ อุปนิสีทิตุํ.

“比丘たちよ、九つの要素を備えた家には、まだ行っていないのであれば行くべきではなく、すでに行ったのであれば近づいて座るべきではない。その九つとは何か。一、喜んで出迎えない。二、喜んで礼拝しない。三、喜んで座席を与えない。四、持っているものを隠す。五、多くあっても少ししか与えない。六、上質なものがあっても粗末なものを与える。七、恭しくなく、不作法に与える。八、法を聞くために近づいて座らない。九、説かれる法を謹んで聴こうとしない。比丘たちよ、これらの九つの要素を備えた家には、まだ行っていないのであれば行くべきではなく、すでに行ったのであれば近づいて座るべきではない。”

‘‘นวหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา วา อลํ อุปคนฺตุํ, อุปคนฺตฺวา วา อลํ อุปนิสีทิตุํ. กตเมหิ นวหิ? มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, มนาเปน อภิวาเทนฺติ, มนาเปน อาสนํ เทนฺติ, สนฺตมสฺส น ปริคุหนฺติ, พหุกมฺปิ พหุกํ เทนฺติ, ปณีตมฺปิ ปณีตํ เทนฺติ, สกฺกจฺจํ เทนฺติ โน อสกฺกจฺจํ, อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนาย, ภาสิตมสฺส สุสฺสูสนฺติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, นวหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา วา อลํ อุปคนฺตุํ, อุปคนฺตฺวา วา อลํ อุปนิสีทิตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๙.๑๗).

“比丘たちよ、九つの要素を備えた家には、まだ行っていないのであれば行くべきであり、すでに行ったのであれば近づいて座るべきである。その九つとは何か。一、喜んで出迎える。二、喜んで礼拝する。三、喜んで座席を与える。四、持っているものを隠さない。五、多くあれば多く与える。六、上質なものであれば上質なものを与える。七、不作法ではなく、恭しく与える。八、法を聞くために近づいて座る。九、説かれる法を謹んで聴く。比丘たちよ、これらの九つの要素を備えた家には、まだ行っていないのであれば行くべきであり、すでに行ったのであれば近づいて座るべきである。”

อิติ โข, มหาราช, มม สาวกา ตุมฺหากํ สนฺติกา วิสฺสาสํ อลภนฺตา น คตา ภวิสฺสนฺตีติ. โปราณกปณฺฑิตาปิ หิ อวิสฺสาสิกฏฺฐาเน สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐิยมานาปิ มารณนฺติกํ เวทนํ ปตฺวา วิสฺสาสิกฏฺฐานเมว อคมึสูติ. ‘‘กทา, ภนฺเต’’ติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อตีตํ อาหริ –

“大王よ、このように私の弟子たちは、あなたのもとで親密さを得られなかったために、行かなかったのでしょう。かつての賢者たちも、親密さのない場所では、たとえ恭しく世話をされていても、死に直面するほどの苦痛を受けた時には、親密さのある場所へと赴いたものです”。王が“世尊よ、それはいつのことでしょうか”と尋ねると、世尊は過去の物語を引用された。

อตีเต [Pg.218] พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต เกสโว นาม ราชา รชฺชํ ปหาย อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ตํ ปญฺจ ปุริสสตานิ อนุปพฺพชึสุ. โส เกสวตาปโส นาม อโหสิ. ปสาธนกปฺปโก ปนสฺส อนุปพฺพชิตฺวา กปฺปโก นาม อนฺเตวาสิโก อโหสิ. เกสวตาปโส ปริสาย สทฺธึ อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา วสฺสารตฺตสมเย โลณมฺพิลเสวนตฺถาย พาราณสึ ปตฺวา ภิกฺขาย ปาวิสิ. อถ นํ ราชา ทิสฺวา ปสีทิตฺวา จตุมาสํ อตฺตโน สนฺติเก วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อุยฺยาเนว วสาเปนฺโต สยํ สายํปาตํ อสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉติ. อวเสสา ตาปสา กติปาหํ วสิตฺวา หตฺถิสทฺทาทีหิ อุพฺพาฬฺหา หุตฺวา อุกฺกณฺฐิตฺวา, ‘‘อาจริย, อุกฺกณฺฐิตมฺหา, คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ‘‘กหํ, ตาตา’’ติ? ‘‘หิมวนฺตํ, อาจริยา’’ติ. ราชา อมฺหากํ อาคตทิวเสเยว จตุมาสํ อิธ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ คณฺหิ. ‘‘กถํ คมิสฺสถ, ตาตา’’ติ? ‘‘ตุมฺเหหิ อมฺหากํ อนาจิกฺขิตฺวาว ปฏิญฺญา ทินฺนา, มยํ อิธ น สกฺโกม วสิตุํ, อิโต อวิทูเร ตุมฺหากํ ปวตฺติสฺสวนฏฺฐาเน วสิสฺสามา’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกมึสุ. กปฺปนฺเตวาสิเกน สทฺธึ อาจริโย โอหียิ.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、ケーサヴァという名の王が王位を捨てて仙人として出家しました。五百人の従者たちもそれに従って出家しました。彼はケーサヴァ仙と呼ばれました。彼の身なりを整える理髪師も出家し、カッパカという名の弟子となりました。ケーサヴァ仙は一行と共にヒマラヤで八ヶ月間過ごした後、雨期の時期に塩や酸味のあるものを摂るためにバーラーナシーへ行き、托鉢に入りました。そこで王は彼を見て、信心を起こし、雨期の四ヶ月間自分のそばに留まるよう約束させ、公園に住まわせました。王は自ら朝夕に彼のもとへ伺い、お世話をしました。残りの仙人たちは数日滞在しましたが、象の鳴き声などに悩まされ、嫌気がさして、“師よ、私たちは嫌気がさしました。行きます”と言いました。“子らよ、どこへ行くのか”。“師よ、ヒマラヤへ行きます”。“王は私たちが到着したその日に、四ヶ月間ここに留まるという約束をさせたのだ。子らよ、どうして行くことができようか”。“師匠は私たちに相談もせずに約束をされました。私たちはここには住めません。ここから遠くない、師匠の様子が聞こえる場所に住むことにします”と言って、礼をして去っていきました。師であるケーサヴァだけが弟子のカッパカと共に残りました。

ราชา อุปฏฺฐานํ อาคโต, ‘‘กหํ, อยฺยา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สพฺเพ อุกฺกณฺฐิตมฺหาติ วตฺวา หิมวนฺตํ คตา, มหาราชา’’ติ อาห. กปฺปโกปิ น จิรสฺเสว อุกฺกณฺฐิตฺวา อาจริเยน ปุนปฺปุนํ วาริยมาโนปิ ‘‘น สกฺโกมี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. อิตเรสํ ปน สนฺติกํ อคนฺตฺวา อาจริยสฺส ปวตฺตึ สุณนฺโต อวิทูเร ฐาเน วสิ. อปรภาเค อาจริยสฺส อนฺเตวาสิเก อนุสฺสรนฺตสฺส กุจฺฉิโรโค อุปฺปชฺชิ. ราชา เวชฺเชหิ ติกิจฺฉาเปสิ, โรโค น วูปสมฺมติ. ตาปโส อาห – ‘‘กึ, มหาราช, อิจฺฉสิ เม โรควูปสม’’นฺติ? ‘‘ภนฺเต, สจาหํ สกฺกุเณยฺยํ, อิทาเนว โว ผาสุกํ กเรยฺย’’นฺติ. ‘‘มหาราช, สเจ เม ผาสุกํ อิจฺฉสิ, มํ อนฺเตวาสิกานํ สนฺติกํ เปเสหี’’ติ. ราชา ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ตํ มญฺจเก นิปชฺชาเปตฺวา นารทอมจฺจปฺปมุเข จตฺตาโร อมจฺเจ ‘‘มม อยฺยสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา, มยฺหํ สาสนํ ปหิเณยฺยาถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. กปฺปนฺเตวาสิโก อาจริยสฺส อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อิตเร ‘‘กห’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘อสุกฏฺฐาเน กิร วสนฺตี’’ติ อาห. เตปิ อาจริยสฺสาคมนภาวํ สุตฺวา ตตฺเถว สโมสริตฺวา อาจริยสฺส อุณฺโหทกํ ทตฺวา ผลาผลํ อทํสุ. ตํ [Pg.219] ขณญฺเญว โรโค วูปสมฺมติ. โส กติปาเหเนว สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ. อถ นํ นารโท ปุจฺฉิ –

王がお世話にやって来て、“聖者たちはどこへ行かれたのですか”と尋ねました。彼は“大王よ、皆、嫌気がさしたと言ってヒマラヤへ行きました”と答えました。カッパカも間もなく嫌気がさし、師匠から何度も引き止められたものの、“（ここに留まることは）できません”と言って去っていきました。しかし彼は他の仙人たちのところへは行かず、師匠の様子を伺いながら遠くない場所に住んでいました。その後、師（ケーサヴァ）が弟子たちのことを思い出すあまり、腹痛の病にかかりました。王は医者に治療させましたが、病は治りませんでした。仙人は“大王よ、私の病が治ることを望みますか”と尋ねました。“尊師よ、もし私にできることなら、今すぐにでもあなたを楽にして差し上げたいのです”。“大王よ、もし私の快復を望むなら、私を弟子たちのところへ送ってください”。王は“承知いたしました、尊師よ”と言い、彼を寝台に寝かせ、ナーラダ大臣を筆頭とする四人の大臣に“我が師の様子を見届け、私に報告を送りなさい”と命じて送り出しました。弟子のカッパカは師の到来を聞いて出迎え、他の者たちはどこかと問われると、“どこどこの場所に住んでいるそうです”と答えました。彼らも師が来られたことを聞いてその場所に集まり、師に温水を与え、さまざまな果物を与えました。その瞬間に病は治りました。彼は数日で黄金のような肌の色になりました。そこでナーラダが彼に尋ねました。

‘‘มนุสฺสินฺทํ ชหิตฺวาน, สพฺพกามสมิทฺธินํ;

กถํ นุ ภควา เกสี, กปฺปสฺส รมติ อสฺสเม.

“あらゆる望みをかなえてくれる人々の主（王）を捨てて、幸いなるケーサヴァ（ケーシー）様は、どうしてカッパカの庵で楽しんでおられるのですか。”

‘‘สาทูนิ รมณียานิ, สนฺติ วกฺขา มโนรมา;

สุภาสิตานิ กปฺปสฺส, นารท รมยนฺติ มํ.

“ナーラダよ、心地よく快適な、心を楽しませる木々がある。そしてカッパカの語る善き言葉が、私を楽しませてくれるのだ。”

‘‘สาลีนํ โอทนํ ภุญฺเช, สุจึ มํสูปเสจนํ;

กถํ สามากนีวารํ, อโลณํ ฉาทยนฺติ ตํ.

“（以前は）肉の汁をかけた清潔で上質な米飯を食べておられたのに、どうして塩気のない野生の穀物が、あなたを満足させるのでしょうか。”

‘‘สาทุํ วา ยทิ วาสาทุํ, อปฺปํ วา ยทิ วา พหุํ;

วิสฺสตฺโถ ยตฺถ ภุญฺเชยฺย, วิสฺสาสปรมา รสา’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๘๑-๑๘๔);

“美味であろうと不味であろうと、少量であろうと多量であろうと、親しみ（信頼）を持って食べる場所こそが、最高の味なのである。親しみこそが最高の味なのだ。”

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนนฺโต ‘‘ตทา ราชา โมคฺคลฺลาโน อโหสิ, นารโท สาริปุตฺโต, กปฺปนฺเตวาสิโก อานนฺโท, เกสวตาปโส อหเมวา’’ติ วตฺวา, ‘‘เอวํ, มหาราช, ปุพฺเพปิ ปณฺฑิตา มารณนฺติกํ เวทนํ ปตฺวา วิสฺสาสิกฏฺฐานํ คมึสุ, มม สาวกา ตุมฺหากํ สนฺติเก วิสฺสาสํ น ลภนฺติ มญฺเญ’’ติ อาห. ราชา ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ มยา วิสฺสาสํ กาตุํ วฏฺฏติ, กถํ นุ โข กริสฺสามีติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติธีตรํ มม เคเห กาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ สนฺเต ‘ทหรา จ สามเณรา จ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติราชา’ติ มม สนฺติกํ วิสฺสตฺถา นิพทฺธํ อาคมิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เอกํ เม ธีตรํ เทนฺตู’’ติ สากิยานํ สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ. ‘‘กตรสฺส สกฺยสฺส ธีตา’’ติ จ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ญตฺวา อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ วตฺวา ทูเต อาณาเปสิ. ทูตา คนฺตฺวา สากิเย ทาริกํ ยาจึสุ. เต สนฺนิปติตฺวา, ‘‘ปกฺขนฺตริโก ราชา, สเจ น ทสฺสาม, วินาเสสฺสติ โน, น โข ปน อมฺเหหิ กุเลน สทิโส, กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ มนฺตยึสุ. มหานาโม ‘‘มม ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตา วาสภขตฺติยา นาม ธีตา รูปโสภคฺคปฺปตฺตา อตฺถิ, ตํ ทสฺสามา’’ติ วตฺวา ทูเต อาห – ‘‘สาธุ, รญฺโญ ทาริกํ ทสฺสามา’’ติ. ‘‘สา กสฺส, ธีตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จูฬปิตุปุตฺตสฺส มหานามสฺส สกฺกสฺส ธีตา วาสภขตฺติยา นามา’’ติ.

師（仏陀）はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。“その時の王はモッガッラーナであり、ナーラダはサーリプッタ、弟子のカッパカはアーナンダ、ケーサヴァ仙は私自身であった”と言い、“大王よ、このように昔の賢者たちも、死に至るほどの苦痛を受けた時、親しみのある場所へと行きました。私の弟子たちも、あなたのもとでは親しみを感じていないようですね”と言われました。王（パセーナディ・コーサラ）は“私は比丘サンガと共に親交を結ぶべきだ。どうすればよいだろうか。正覚者（仏陀）の親族の娘を私の宮殿に迎えるのがよいだろう。そうすれば、若い比丘や沙弥たちも‘正覚者の親族たる王である’として、私のもとに親しみを持って絶えずやって来るだろう”と考え、“私に娘を一人与えてほしい”と釈迦族のもとへ使いを送りました。“どの釈迦族の娘か”と問い、“確かめてから連れて来なさい”と言って使者たちに命じました。使者たちは行って釈迦族に娘を求めました。彼らは集まり、“あの王は（好戦的な）派閥の者だ。もし与えなければ我々を滅ぼすだろう。しかし彼は我々と家柄が等しくない。どうすべきか”と相談しました。マハーナーマが“私の下女の腹から生まれたヴァーサバカッティヤーという名の娘がいる。容姿端麗である。彼女を与えよう”と言い、使者たちに“よろしい、王に娘を差し上げよう”と言いました。“彼女は誰の娘か”。“正覚者の叔父の息子であるマハーナーマという釈迦族の娘、名はヴァーサバカッティヤーである”と答えました。

เต [Pg.220] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ‘‘ยทิ เอวํ, สาธุ, สีฆํ อาเนถ, ขตฺติยา จ นาม พหุมายา, ทาสิธีตรมฺปิ ปหิเณยฺยุํ, ปิตรา สทฺธึ เอกภาชเน ภุญฺชนฺตึ อาเนยฺยาถา’’ติ เปเสสิ. เต คนฺตฺวา, ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ สทฺธึ เอกโต ภุญฺชนฺตึ ราชา อิจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. มหานาโม ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ ตํ อลงฺการาเปตฺวา อตฺตโน โภชนกาเล ปกฺโกสาเปตฺวา ตาย สทฺธึ เอกโต ภุญฺชนาการํ ทสฺเสตฺวา ทูตานํ นิยฺยาเทสิ. เต ตํ อาทาย สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ตุฏฺฐมานโส ตํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ เชฏฺฐิกํ กตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน อภิสิญฺจิ. สา น จิรสฺเสว สุวณฺณวณฺณํ ปุตฺตํ วิชายิ.

彼らは戻って王に報告しました。王は“もしそうなら、よろしい。急いで連れて来なさい。しかし王族というのは策略が多いものだ。下女の娘を送るかもしれない。父親と同じ皿で食事をする娘を連れて来なさい”と言って送り出しました。彼らは行って、“大王よ、あなたと一緒に食事をする娘を王は望んでおられます”と言いました。マハーナーマは“わかった、子らよ”と言い、ヴァーサバカッティヤーを着飾らせ、自分の食事の時に呼び寄せ、彼女と一緒に食事をする様子を見せてから、使者たちに引き渡しました。彼らは彼女を連れてサーヴァッティーへ行き、その経緯を王に報告しました。王は満足して、彼女を五百人の女性たちの首長とし、正妃の位に就かせました。彼女は間もなく、黄金のような肌の色をした息子を産みました。

อถสฺส นามคฺคหณทิวเส ราชา ทารกสฺส อยฺยกสฺส สนฺติกํ เปเสสิ ‘‘สกฺยราชธีตา วาสภขตฺติยา ปุตฺตํ วิชาตา, กิมสฺส นามํ กโรมา’’ติ? ตํ ปน สาสนํ คเหตฺวา คโต อมจฺโจ โถกํ พธิรธาตุโก, โส คนฺตฺวา รญฺโญ อยฺยกสฺส อาโรเจสิ, โส ตํ สุตฺวา ‘‘วาสภขตฺติยา ปุตฺตํ อวิชายิตฺวาปิ สพฺพชนํ อภิภวิ, อิทานิ ปน รญฺโญ อติวิย วลฺลภา ภวิสฺสตี’’ติ อาห. พธิโร อมจฺโจ ‘‘วลฺลภา’’ติ วจนํ ทุสฺสุตํ สุตฺวา ‘‘วิฏฏูโภ’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ราชานํ อุปคนฺตฺวา, ‘‘เทว, กุมารสฺส กิร ‘วิฏฏูโภ’ติ นามํ กโรถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘โปราณกํ โน กุลสนฺตกํ นามํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ นามํ อกาสิ. อถสฺส ทหรกาเลเยว ราชา ‘‘สตฺถุ ปิยํ กโรมี’’ติ เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ.

その後、命名の日に、王は子供の祖父のもとへ使いを送り、“釈迦族の王女ワーサバカッティヤーが息子を産みました。その子にどのような名を付けましょうか”と尋ねさせた。しかし、その伝言を持って行った大臣は、少し耳が遠かった。彼は行って、祖父であるマハーナーマ釈迦王にその旨を伝えた。祖父はそれを聞いて、“ワーサバカッティヤーは息子を産む前でさえ、すべての人々を凌いでいた。今や王にとって、この上なく寵愛される者（ヴァッラバー）となるだろう”と言った。耳の遠い大臣は、“ヴァッラバー”という言葉を聞き間違えて“ヴィトゥードゥバ”と理解し、王のもとへ帰り、“大王よ、王子に‘ヴィトゥードゥバ’という名を付けなさいとのことです”と伝えた。王は“我が家に伝わる古い名なのだろう”と考えて、その名を付けた。その後、王子がまだ幼いうちに、王は“釈尊への親愛の情を示そう”と考え、彼に軍司令官の職を与えた。

โส กุมารปริหาเรน วฑฺฒนฺโต สตฺตวสฺสิกกาเล อญฺเญสํ กุมารานํ มาตามหกุลโต หตฺถิรูปกอสฺสรูปกาทีนิ อาหริยมานานิ ทิสฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, อญฺเญสํ มาตามหกุลโต ปณฺณากาโร อาหรียติ, มยฺหํ โกจิ กิญฺจิ น เปเสสิ, กึ ตฺวํ นิมาตา นิปิตา’’ติ? อถ นํ สา, ‘‘ตาต, ตว สกฺยราชาโน มาตามหา ทูเร ปน วสนฺติ, เตน เต กิญฺจิ น เปเสนฺตี’’ติ วญฺเจสิ. โสฬสวสฺสิกกาเล, ‘‘อมฺม, ตว มาตามหกุลํ ปสฺสิตุกาโมมฺหี’’ติ วตฺวา, ‘‘อลํ, ตาต, กึ ตตฺถ คนฺตฺวา กริสฺสตี’’ติ วาริยมาโนปิ ปุนปฺปุนํ ยาจิ. อถสฺส มาตา ‘‘เตน หิ คจฺฉา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. โส ปิตุ อาโรเจตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน นิกฺขมิ. วาสภขตฺติยา ปุเรตรํ ปณฺณํ เปเสสิ – ‘‘อหํ [Pg.221] อิธ สุขํ วสามิ, มาสฺส กิญฺจิ สามิโน อนฺตรํ ทสฺสยึสู’’ติ. สากิยา วิฏฏูภสฺส อาคมนํ ญตฺวา, ‘‘วนฺทิตุํ น สกฺโกมา’’ติ ตสฺส ทหรทหเร กุมาเร ชนปทํ ปหิณิตฺวา ตสฺมึ กปิลปุรํ สมฺปตฺเต สนฺถาคาเร สนฺนิปตึสุ. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวา อฏฺฐาสิ.

その王子は王子の待遇を受けて成長し、七歳の時、他の王子たちが母方の実家から象の玩具や馬の玩具などを贈られているのを見て、母に尋ねた。“お母さん、他の王子たちには母方の実家から贈り物が届くのに、僕には誰も何も送ってくれません。あなたにはお父さんもお母さんもいないのですか”。すると母は、“息子よ、あなたの親族である釈迦族の王たちは遠くに住んでいるのです。だから何も送ってこないのですよ”と言って彼を欺いた。十六歳の時、彼は“お母さん、あなたの実家の親族に会いたいです”と言った。“息子よ、やめておきなさい。そこへ行って何をするのですか”と引き止められたが、彼は何度も願い出た。そこで母は“それなら行きなさい”と承諾した。彼は父王に知らせて、大勢の供を連れて出発した。ワーサバカッティヤーは先に手紙を送り、“私はここで幸せに暮らしています。私の息子に対して、何か（出自の）違いを見せないでください”と頼んだ。釈迦族の人々はヴィトゥードゥバが来ることを知り、“彼に礼拝することはできない”と考え、彼より年下の王子たちを地方へ送り出し、彼がカピラ城に到着すると、集会場に集まった。王子はそこへ行き、その場所に立った。

อถ นํ ‘‘อยํ เต, ตาต, มาตามโห, อยํ มาตุโล’’ติ วตฺวา วนฺทาเปสุํ. โส สพฺเพ วนฺทมาโน วิจริตฺวา เอกมฺปิ อตฺตานํ วนฺทนฺตํ อทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข มํ วนฺทนฺตา นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. สากิยา, ‘‘ตาต, เต กนิฏฺฐกุมารา ชนปทํ คตา’’ติ วตฺวา ตสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กรึสุ. โส กติปาหํ วสิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน นิกฺขมิ. อเถกา ทาสี สนฺถาคาเร เตน นิสินฺนผลกํ ‘‘อิทํ วาสภขตฺติยาย ทาสิยา ปุตฺตสฺส นิสินฺนผลก’’นฺติ อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ขีโรทเกน โธวิ. เอโก ปุริโส อตฺตโน อาวุธํ ปมุสฺสิตฺวา นิวตฺโต ตํ คณฺหนฺโต วิฏฏูภกุมารสฺส อกฺโกสนสทฺทํ สุตฺวา ตํ การณํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘วาสภขตฺติยา ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ มหานามสกฺกํ ปฏิจฺจ ชาตา’’ติ ญตฺวา พลกายสฺส กเถสิ. ‘‘วาสภขตฺติยา กิร ทาสิธีตา’’ติ มหาโกลาหลํ อโหสิ. ตํ สุตฺวา วิฏฏูโภ ‘‘เอเต ตาว มม นิสินฺนผลกํ ขีโรทเกน โธวนฺตุ, อหํ ปน รชฺเช ปติฏฺฐิตกาเล เอเตสํ คลโลหิตํ คเหตฺวา มม นิสินฺนผลกํ โธวิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. ตสฺมึ สาวตฺถึ คเต อมจฺจา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ‘‘มยฺหํ ทาสิธีตรํ อทํสู’’ติ สากิยานํ กุชฺฌิตฺวา วาสภขตฺติยาย จ ปุตฺตสฺส จ ทินฺนปริหารํ อจฺฉินฺทิตฺวา ทาสทาสีหิ ลทฺธพฺพมตฺตเมว ทาเปสิ.

そこで人々は彼に“息子よ、これがあなたの祖父です。これが叔父です”と言って、彼に礼拝をさせた。彼はすべての人に礼拝して回ったが、自分に対して礼拝する者が一人もいないのを見て、“私に礼拝する者はいないのか”と尋ねた。釈迦族の人々は“息子よ、年下の王子たちは地方へ出かけているのです”と言って、彼に盛大なもてなしをした。彼は数日滞在した後、大勢の供を連れて出発した。その時、一人の女奴隷が、集会場で彼が座った板を“これは奴隷女ワーサバカッティヤーの息子の座った板だ”と罵り、悪口を言いながら、乳を混ぜた水で洗い流した。一人の男が自分の武器を忘れて戻り、それを取りに行った際に、王子を罵る声を聞いてその理由を尋ねた。そして“ワーサバカッティヤーは、マハーナーマ釈迦王が奴隷女の胎内に産ませた子だ”と知り、軍勢にそのことを話した。“ワーサバカッティヤーは奴隷の娘だそうだ”と大きな騒動になった。それを聞いたヴィトゥードゥバは、“今は彼らに、私の座った板を乳水で洗わせておくがいい。しかし、私が王位に就いた時には、彼らの喉の血で私の座った板を洗ってやる”と心に決めた。彼がサーヴァッティーに帰ると、大臣たちがその出来事を王に報告した。王は“私に奴隷の娘を与えたのか”と釈迦族に怒り、ワーサバカッティヤーと息子に与えていた待遇を取り消し、奴隷たちが受けるべき程度のものだけを与えさせた。

ตโต กติปาหจฺจเยน สตฺถา ราชนิเวสนํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ กิร ญาตเกหิ ทาสิธีตา มยฺหํ ทินฺนา, เตนสฺสา อหํ สปุตฺตาย ปริหารํ อจฺฉินฺทิตฺวา ทาสทาสีหิ ลทฺธพฺพมตฺตเมว ทาเปสิ’’นฺติ อาห. สตฺถา ‘‘อยุตฺตํ, มหาราช, สากิเยหิ กตํ, ททนฺเตหิ นาม สมานชาติกา ทาตพฺพา อสฺส, ตํ ปน, มหาราช, วทามิ, วาสภขตฺติยา ขตฺติยราชธีตา ขตฺติยรญฺโญ เคเห อภิเสกํ ลภิ. วิฏฏูโภปิ ขตฺติยราชานเมว ปฏิจฺจ ชาโต, มาตุโคตฺตํ [Pg.222] นาม กึ กริสฺสติ, ปิตุโคตฺตเมว ปมาณนฺติ. โปราณกปณฺฑิตา ทลิทฺทิตฺถิยา กฏฺฐหาริกาย อคฺคมเหสิฏฺฐานํ อทํสุ, ตสฺสา จ กุจฺฉิมฺหิ ชาตกุมาโร ทฺวาทสโยชนิกาย พาราณสิยา รชฺชํ ปตฺวา กฏฺฐวาหนราชา นาม ชาโต’’ติ กฏฺฐหาริชาตกํ (ชา. ๑.๑.๗) กเถสิ. ราชา ธมฺมกถํ สุตฺวา ‘‘ปิตุโคตฺตเมว กิร ปมาณ’’นฺติ ตุสฺสิตฺวา วาสภขตฺติยาย จ ปุตฺตสฺส จ ปกติปริหารเมว ทาเปสิ.

その後、数日が過ぎてから、釈尊は王宮に行き、用意された座に座られた。王はやって来て礼拝し、“願わくは、釈尊よ、あなたの親族たちは私に奴隷の娘を与えたとのことです。そのため、私は彼女と息子から待遇を取り消し、奴隷が受ける程度のものだけを与えさせました”と言った。釈尊は“大王よ、釈迦族のしたことは不適切です。贈り物を送る者は、同等の階級の者を与えるべきです。しかし大王よ、こう申し上げましょう。ワーサバカッティヤーは王の娘であり、クシャトリヤの王であるあなたの宮殿で即位の儀（潅頂）を受けました。ヴィトゥードゥバもまた、クシャトリヤの王であるあなたを父として生まれたのです。母方の血統など何になりましょう。父方の血統こそが基準なのです。かつての賢者たちも、薪拾いの貧しい女に正妃の位を与えました。そして彼女の胎内から生まれた王子は、十二ヨージャナの広さのヴァーラーナシーで王位に就き、カッタワーハナ王となったのです”と言って、‘カッタハーリ・ジャータカ’を説かれた。王は説法を聞いて、“父方の血統こそが基準なのだ”と喜んで、ワーサバカッティヤーと息子に、元の通りの待遇を与えさせた。

พนฺธุลเสนาปติสฺสปิ โข กุสินารายํ มลฺลราชธีตา มลฺลิกา นาม ภริยา ทีฆรตฺตํ ปุตฺตํ น วิชายิ. อถ นํ พนฺธุโล ‘‘อตฺตโน กุลฆรเมว คจฺฉา’’ติ อุยฺโยเชสิ. สา ‘‘สตฺถารํ ทิสฺวาว คมิสฺสามี’’ติ เชตวนํ ปวิสิตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา ฐิตา, ‘‘กหํ คจฺฉสี’’ติ วุตฺตา ‘‘สามิโก มํ ภนฺเต, กุลฆรํ เปเสตี’’ อาห. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘วญฺฌา กิรสฺมิ อปุตฺติกา’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, คมนกิจฺจํ นตฺถิ, นิวตฺตสฺสู’’ติ. สา ตุฏฺฐมานสา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิเวสนํ คนฺตฺวา ‘‘กสฺมา นิวตฺตาสี’’ติ วุตฺตา ‘‘ทสพเลน นิวตฺติตามฺหี’’ติ อาห พนฺธุโล ‘‘ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ ทีฆทสฺสินา การณ’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิ. สา น จิรสฺเสว คพฺภํ ปฏิลภิตฺวา อุปฺปนฺนทาหฬา ‘‘โทหโฬ เม อุปฺปนฺโน’’ติ อาโรเจสิ. ‘‘กึ โทหโฬ’’ติ? ‘‘เวสาลินคเร คณราชกุลานํ อภิเสกมงฺคลโปกฺขรณิยํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา ปานียํ ปาตุกามามฺหิ, สามี’’ติ. พนฺธุโล ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา สหสฺสถามธนุํ คเหตฺวา ตํ รถํ อาโรเปตฺวา สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา รถํ ปาเชนฺโต มหาลิลิจฺฉวิโน ทินฺนทฺวาเรน เวสาลึ ปาวิสิ. มหาลิลิจฺฉวิโน จ ทฺวารสมีเป เอว นิเวสนํ โหติ. โส รถสฺส อุมฺมาเร ปนิฆาตสทฺทํ สุตฺวาว ‘‘พนฺธุลสฺส รถสทฺโท เอโส, อชฺช ลิจฺฉวีนํ ภยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อาห.

クシナガラには、バンドゥラ将軍の妻で、マッラ族の王女であるマッリカーという名の女性がいましたが、彼女は長い間、子供を授かりませんでした。そこでバンドゥラは“自分の実家に帰りなさい”と言って、彼女を送り出しました。彼女は“師（仏陀）にお目にかかってから行きましょう”と考え、祇園精舎に入って世尊を礼拝して立ちました。“どこへ行くのか”と問われると、彼女は“尊師よ、夫が私を実家に帰そうとしています”と答えました。“なぜか”と問われると、“私は不妊で子供がいないからだそうです”と言いました。“もしそうなら、行く必要はありません。戻りなさい”と言われました。彼女は喜び、師を礼拝して家に戻りました。“なぜ戻ったのか”と問われ、“十力尊（仏陀）によって引き止められました”と答えると、バンドゥラは“遠見のきくお方は、将来子供が生まれる理由をご覧になったのだろう”と納得しました。彼女は間もなく懐妊し、つわり（ドハラ）が起こり、“つわりが来ました”と告げました。“どのようなつわりか”と問われると、“夫よ、ヴェーサーリー市にある、諸王の家系が即位の儀式に用いる吉祥の池に降りて、水浴びをしてその水を飲みたいのです”と言いました。バンドゥラは“よろしい”と言って、千人力の強弓を手に取り、彼女を車に乗せて舎衛城を出発し、車を駆って、マハーリ・リッチャヴィに開けさせた門からヴェーサーリーに入りました。マハーリ・リッチャヴィの家はその門のすぐ近くにありました。彼は車の敷居に当たる音を聞いて、“これはバンドゥラの車の音だ。今日、リッチャヴィ族に災いが起こるだろう”と言いました。

โปกฺขรณิยา อนฺโต จ พหิ จ อารกฺขา พลวตี, อุปริ โลหชาลํ ปตฺถฏํ, สกุณานมฺปิ โอกาโส นตฺถิ. พนฺธุลเสนาปติ ปน รถา โอตริตฺวา อารกฺขเก มนุสฺเส เวตฺเตน ปหรนฺโต ปลาเปตฺวา โลหชาลํ ฉินฺทิตฺวา อนฺโตโปกฺขรณียํ ภริยํ นฺหาเปตฺวา สยมฺปิ นฺหตฺวา ปุน ตํ รถํ อาโรเปตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา อาคตมคฺเคเนว ปายาสิ. เต อารกฺขมนุสฺสา ลิจฺฉวิราชูนํ อาโรเจสุํ. ลิจฺฉวิราชาโน กุชฺฌิตฺวา ปญฺจ รถสตานิ อารุยฺห ‘‘พนฺธุลมลฺลํ คณฺหิสฺสามา’’ติ นิกฺขมึสุ. ตํ ปวตฺตึ [Pg.223] มหาลิสฺส อาโรเจสุํ. มหาลิ, ‘‘มา คมิตฺถ, โส หิ โว สพฺเพ โฆเตสฺสตี’’ติ อาห. เตปิ ‘‘มยํ คมิสฺสาม เอวา’’ติ วทึสุ. ‘‘เตน หิ ตสฺส รถจกฺกสฺส ยาว นาภิโต ปถวึ ปวิฏฺฐฏฺฐานํ ทิสฺวา นิวตฺเตยฺยาถ, ตโต อนิวตฺตนฺตา ปุรโต อสนิสทฺทํ วิย สุณิสฺสถ, ตมฺหา ฐานา นิวตฺเตยฺยาถ. ตโต อนิวตฺตนฺตา ตุมฺหากํ รถธุเรสุ ฉิทฺทํ ปสฺสิสฺสถ, ตมฺหา ฐานา นิวตฺเตยฺยาถ, ปุรโต มา คมิตฺถา’’ติ. เต ตสฺส วจเนน อนิวตฺติตฺวา ตํ อนุพนฺธึสุ เอว. มลฺลิกา ทิสฺวา, ‘‘รถา, สามิ, ปญฺญายนฺตี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ เอกสฺเสว รถสฺส ปญฺญายนกาเล มํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. สา ยทา สพฺเพ รถา เอโก วิย หุตฺวา ปญฺญายึสุ, ตทา ‘‘เอกเมว, สามิ, รถสีสํ ปญฺญายตี’’ติ อาห. พนฺธุโล ‘‘เตน หิ อิมา รสฺมิโย คณฺหาหี’’ติ ตสฺสา รสฺมิโย ทตฺวา รเถ ฐิโตว ธนุํ อาโรเปสิ, รถจกฺกํ ยาว นาภิโต ปถวึ ปาวิสิ.

池の内外には強力な警備が敷かれ、上部には鉄の網が張られており、鳥さえも入る隙間がありませんでした。しかし、バンドゥラ将軍は車から降りて、警備の者たちを剣で打ち据えて追い散らし、鉄の網を切り裂いて池の中に入り、妻に水浴びをさせ水を飲ませ、自分も水浴びをしてから、再び彼女を車に乗せて市を出て、来た道を引き返しました。警備の者たちはリッチャヴィの王たちにそのことを報告しました。リッチャヴィの王たちは怒り、五百台の車に乗って“バンドゥラ・マッラを捕らえよう”と出動しました。その知らせがマハーリに伝えられると、マハーリは“行ってはならない。彼はあなたたち全員を殺すだろう”と言いました。しかし彼らは“私たちはどうしても行く”と言いました。“それならば、彼の車の車輪が甑（こしき）まで地に沈んだ跡を見たら引き返しなさい。そこで引き返さなければ、前方に雷鳴のような音を聞くだろう。その場所で引き返しなさい。そこで引き返さなければ、あなたたちの車の軛（くびき）に穴が開いているのを見るだろう。その場所で引き返し、それ以上進んではならない”と言いました。彼らはその言葉に従わずに追跡を続けました。マッリカーがそれを見て、“夫よ、車が見えます”と言いました。“それでは、一つの車のように見えるようになったら私に言いなさい”。すべての車が重なって一台のように見えたとき、彼女は“夫よ、一つの車の先頭だけが見えます”と言いました。バンドゥラは“それでは、この手綱を持ちなさい”と言って彼女に手綱を渡し、車の上に立ったまま弓を引き絞りました。車の車輪は甑まで地に沈みました。

ลิจฺฉวิโน ตํ ฐานํ ทิสฺวาปิ น นิวตฺตึสุ. อิตโร โถกํ คนฺตฺวา ชิยํ โปเถสิ, อสนิสทฺโท วิย อโหสิ. เต ตโตปิ น นิวตฺตึสุ, อนุพนฺธนฺตา คจฺฉนฺเตว. พนฺธุโล รเถ ฐิตโกว เอกสรํ ขิปิ, โส ปญฺจนฺนํ รถสตานํ รถสีเส ฉิทฺทํ กตฺวา ปญฺจ ราชสตานิ ปริกรพนฺธนฏฺฐาเน วินิวิชฺฌิตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. เต อตฺตโน ปวิทฺธภาวํ อชานิตฺวา, ‘‘ติฏฺฐ, เร, ติฏฺฐ, เร’’ติ วทนฺตา อนุพนฺธึสุ เอว. พนฺธุโล รถํ ฐเปตฺวา ‘‘ตุมฺเห มตกา, มตเกหิ สทฺธึ มยฺหํ ยุทฺธํ นาม นตฺถี’’ติ อาห. ‘‘มตกา นาม อมฺหาทิสา น โหนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ สพฺพปจฺฉิมสฺส ปริกรํ โมเจถา’’ติ. เต โมจยึสุ. โส มุตฺตมตฺเต เอว มริตฺวา ปติโต. อถ เต สพฺเพปิ ‘‘ตุมฺเห เอวรูปา, อตฺตโน ฆรานิ คนฺตฺวา สํวิธาตพฺพํ สํวิทหิตฺวา ปุตฺตทารํ อนุสาสิตฺวา สนฺนาหํ โมเจถา’’ติ อาห. เต ตถา กตฺวา สพฺเพปิ ชีวิตกฺขยํ ปตฺตา. พนฺธุโลปิ มลฺลิกํ สาวตฺถึ อาเนสิ. สา โสฬสกฺขตฺตุํ ยมเก ยมเก ปุตฺเต วิชายิ. สพฺเพปิ สูรา ถามสมฺปนฺนา อเหสุํ, สพฺพสิปฺปานํ นิปฺผตฺตึ ปาปุณึสุ. เอเกกสฺส ปุริสสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ปิตรา สทฺธึ ราชนิเวสนํ คจฺฉนฺเตหิ เตเหว ราชงฺคณํ ปริปูริ.

リッチャヴィたちはその跡を見ても引き返しませんでした。バンドゥラは少し進んでから弓の弦を鳴らしました。それは雷鳴のような音でした。彼らはそれでも引き返さず、追跡を続けました。バンドゥラは車の上に立ったまま、一本の矢を放ちました。その矢は五百台の車の前面を貫通し、五百人の王たちの鎧の合わせ目を射抜き、地中に沈みました。彼らは自分が射抜かれたことに気づかず、“おい、止まれ！止まれ！”と言いながら追跡を続けました。バンドゥラは車を止めて、“お前たちは死人だ。私は死人と戦うことはない”と言いました。“死人が我々のような姿であるはずがない”と言うと、“ならば、一番後ろの者の鎧を解いてみなさい”と言いました。彼らが解くと、その者は解いた瞬間に死んで倒れました。そこで彼は全員に言いました。“お前たちも同じ状態だ。自分の家に帰り、なすべきことを整え、妻子に遺言を残してから鎧を解くがよい”。彼らはその通りにし、全員が命を落としました。バンドゥラはマッリカーを連れて舎衛城に戻りました。彼女は十六回、双子の息子を産みました。息子たちは皆、勇敢で力に満ち、あらゆる武芸を習得しました。一人一人に千人の従者がつきました。彼らが父と共に王宮へ行くとき、彼らだけで王宮の広場がいっぱいになるほどでした。

อเถกทิวสํ [Pg.224] วินิจฺฉเย กูฏฏฺฏปราชิตา มนุสฺสา พนฺธุลํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา มหาวิรวํ วิรวนฺตา วินิจฺฉยอมจฺจานํ กูฏฏฺฏกรณํ ตสฺส อาโรเจสุํ. โส วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา ตํ อฏฺฏํ วิจาเรตฺวา สามิกเมว สามิกํ อกาสิ. มหาชโน มหาสทฺเทน สาธุการํ ปวตฺเตติ. ราชา ‘‘กึ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา สพฺเพปิ เต อมจฺเจ หาเรตฺวา พนฺธุลสฺเสว วินิจฺฉยํ นิยฺยาเทสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สมฺมา วินิจฺฉยิ. ตโต เต โปราณกวินิจฺฉยิกา อมจฺจา กิญฺจิ ลญฺชํ อลภนฺตา อปฺปลาภา หุตฺวา ‘‘พนฺธุโล รชฺชํ ปตฺเถตี’’ติ ราชกุเล ปริภินฺทึสุ. ราชา เตสํ กถํ สทฺทหิตฺวา จิตฺตํ นิคฺคเหตุํ นาสกฺขิ. ‘‘อิมสฺมึ อิเธว ฆาติยมาเน ครหา เม อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุน จินฺเตตฺวา ปยุตฺตปุริเสหิ ปจฺจนฺตํ ปหาราเปตฺวา พนฺธุลํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ปจฺจนฺโต กิร กุปิโต, ตว ปุตฺเตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา, โจเร คณฺหาหี’’ติ ปหิณิตฺวา, ‘‘เอตฺเถวสฺส ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ สีสํ ฉินฺทิตฺวา อาหรถา’’ติ เตหิ สทฺธึ อญฺเญปิ สมตฺเถ มหาโยเธ เปเสสิ. ตสฺมึ ปจฺจนฺตํ คจฺฉนฺเตเยว ‘‘เสนาปติ กิร อาคจฺฉตี’’ติ ปยุตฺตโจรา ปลายึสุ. โส ตํ ปเทสํ อาวาสาเปตฺวา สณฺฐาเปตฺวา นิวตฺติ.

ある日、裁判所において、不正な裁判によって敗訴した人々が、やって来たバンドゥラ将軍を見て大声で泣き叫び、裁判官たちが不正な審理を行って判決を下したことを彼に訴えた。バンドゥラは裁判所へ行き、その訴訟案件を精査して、本来の持ち主を正当な所有者とした。群衆は大声で喝采を送った。王は“この音は何事か”と尋ねてその事情を知ると、喜び、それらすべての裁判官たちを解任して、バンドゥラに裁判の職務を委ねた。彼はそれ以来、正しく裁判を行った。すると、以前の裁判官であった大臣たちは賄賂を受け取れなくなり、利得が少なくなったため、“バンドゥラが王位を狙っている”と王家の中で讒言した。王はその言葉を信じてしまい、疑念の心を抑えることができなかった。王は“彼をここで殺せば、私に非難が及ぶだろう”と考え直し、策略を用いて辺境を略奪させ、バンドゥラを呼び出して“辺境が乱れているそうだ。お前の息子たちと共に行って、賊を捕らえよ”と送り出し、“まさにその場所で、三十二人の息子と共に彼の首を斬って持ってこい”と命じ、彼らと共に、別の有能な勇士たちを派遣した。バンドゥラが辺境に着くやいなや、“将軍がやって来る”という噂を聞いて、配置されていた賊たちは逃げ去った。彼はその地を鎮め、秩序を回復させてから帰路に就いた。

อถสฺส นครโต อวิทูเร ฐาเน เต โยธา ปุตฺเตหิ สทฺธึ สีสํ ฉินฺทึสุ. ตํ ทิวสํ มลฺลิกาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ทฺเว อคฺคสาวกา นิมนฺติตา โหนฺติ. อถสฺสา ปุพฺพณฺเห เอว ‘‘สามิกสฺส เต สทฺธึ ปุตฺเตหิ สีสํ ฉินฺน’’นฺติ ปณฺณํ อาหริตฺวา อทํสุ. สา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ อวตฺวา ปณฺณํ อุจฺฉงฺเค ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆเมว ปริวิสิ. อถสฺสา ปริจาริกาโย ภิกฺขูนํ ภตฺตํ ทตฺวา สปฺปิจาฏึ อาหรนฺติโย เถรานํ ปุรโต สปฺปิจาฏึ ภินฺทึสุ. ธมฺมเสนาปติ ‘‘เภทนธมฺมํ ภินฺนํ, น จินฺติตพฺพ’’นฺติ อาห. สา อุจฺฉงฺคโต ปณฺณํ นีหริตฺวา ‘‘ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ ปิตุสีสํ ฉินฺนนฺติ เม อิมํ ปณฺณํ อาหรึสุ, อหํ อิทํ สุตฺวาปิ น จินฺเตมิ, สปฺปิจาฏิยา ภินฺนาย กึ จินฺตยิสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ธมฺมเสนาปติ ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาตํ, มจฺจานํ อิธ ชีวิต’’นฺติอาทีนิ (สุ. นิ. ๕๗๙) วตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ อคมาสิ. สาปิ ทฺวตฺตึส สุณิสาโย ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ สามิกา นิรปราธา อตฺตโน ปุริมกมฺมผลํ ลภึสุ[Pg.225], ตุมฺเห มา โสจยิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, รญฺโญ อุปริ มโนปโทสํ มา กริตฺถา’’ติ โอวทิ.

その後、都から遠くない場所で、それら勇士たちが、バンドゥラの息子たちと共に彼の首をはねた。その日、マッリカー夫人は五百人の比丘と共に二大弟子を招待していた。まさにその午前中に、彼女のもとへ“あなたの夫と息子たちの首がはねられた”という知らせの書状が届けられた。彼女はその出来事を知っても、誰にも何も言わず、書状を懐に入れて、比丘僧伽に給仕を続けた。その時、彼女の侍女たちが比丘たちに食事を供し、バターの瓶を運んでいたところ、長老たちの前でその瓶が割れてしまった。法の大将（舎利弗尊者）は“壊れる性質のものは壊れるものである。気にしてはならない”と言った。彼女は懐から書状を取り出し、“三十二人の息子と共に夫の首がはねられたと、私にこの書状が届きました。私はこれを聞いても嘆いてはおりません。バターの瓶が割れたくらいで、尊師よ、どうして嘆くことがありましょうか”と言った。法の大将は“死すべき運命にある者のこの世の命は、予兆もなく知ることもできない”等の詩節を説いて法話を終えると、座から立ち上がって精舎へ帰った。彼女もまた三十二人の嫁たちを呼び寄せ、“あなた方の夫たちは無実でしたが、自分たちの過去の業の結果を受けたのです。悲しんではなりません。泣いてはなりません。王に対して恨みを抱いてはなりません”と諭した。

รญฺโญ จรปุริสา ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา เตสํ นิทฺโทสภาวํ รญฺโญ กถยึสุ. ราชา สํเวคปฺปตฺโต ตสฺสา นิเวสนํ คนฺตฺวา มลฺลิกญฺจ สุณิสาโย จสฺสา ขมาเปตฺวา มลฺลิกาย วรํ อทาสิ. สา ‘‘วโร คหิโต เม โหตู’’ติ วตฺวา ตสฺมึ คเต มตกภตฺตํ ทตฺวา นฺหตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มยฺหํ วโร ทินฺโน, มยฺหญฺจ อญฺเญน อตฺโถ นตฺถิ, ทฺวตฺตึสาย เม สุณิสานํ มมญฺจ กุลฆรคมนํ อนุชานาถา’’ติ อาห. ราชา สมฺปฏิจฺฉิ. สา ทฺวตฺตึส สุณิสาโย ยถาสกานิ กุลานิ เปเสสิ, สยมฺปิ กุสินารานคเร อตฺตโน กุลฆรํ อคมาสิ.

王の密偵たちがその言葉を聞き、王のもとへ行って彼らの無実を報告した。王は強い衝撃を受け、マッリカーの家へ行き、彼女と嫁たちに謝罪して、マッリカーに恩賞を授けた。彼女は“恩賞は私が受けたものといたします”と言い、その家で亡くなった者たちのために供養の布施を行い、身を清めてから王のもとへ参り、礼拝して言った。“大王よ、あなたは私に恩賞をくださいました。私には他に望みはありません。三十二人の嫁たちと私が、実家へ帰ることをお許しください”。王はこれを承諾した。彼女は三十二人の嫁たちをそれぞれの実家へ送り、自らもクシナガラにある自分の実家へと帰った。

ราชาปิ พนฺธุลเสนาปติโน ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆการายนสฺส นาม เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ. โส ปน ‘‘มาตุโล เม อิมินา มาริโต’’ติ รญฺโญ โอตารํ คเวสนฺโต วิจรติ. ราชาปิ นิรปราธสฺส พนฺธุลสฺส มาริตกาลโต ปฏฺฐาย วิปฺปฏิสารี หุตฺวา จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ, รชฺชสุขํ นานุโภติ. ตทา สตฺถา สกฺยานํ เมทาฬุปํ นาม นิคมํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. ราชา ตตฺถ คนฺตฺวา อารามโต อวิทูเร ขนฺธาวารํ นิวาเสตฺวา, ‘‘มนฺเทน ปริวาเรน สตฺถารํ วนฺทิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ปญฺจราชากกุธภณฺฑานิ ทีฆการายนสฺส ทตฺวา เอกโกว คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. สพฺพํ ธมฺมเจติยสุตฺตนิยาเมน (ม. นิ. ๒.๓๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺพํ. ตสฺมึ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ทีฆการายโน ตานิ ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ คเหตฺวา วิฏฏูภํ ราชานํ กตฺวา รญฺโญ เอกํ อสฺสํ เอกญฺจ อุปฏฺฐานการิกํ มาตุคามํ ฐเปตฺวา นิวตฺเตตฺวา สาวตฺถึ อคมาสิ.

王はまた、バンドゥラ将軍の甥であるディーガカーラーヤナという者に将軍の地位を与えた。しかし彼は“私の叔父はこの王によって殺された”と考え、王の隙を窺って付け狙っていた。王もまた、無実のバンドゥラを殺した時から後悔の念にさいなまれ、心の安らぎを得られず、王としての楽しみも味わえなかった。その時、世尊は釈迦族のメーダールパという村の近くに滞在しておられた。王はそこへ行き、精舎から遠くない場所に陣を敷き、“少数の供を連れて世尊を礼拝しよう”と精舎へ赴き、五つの王権の標章をディーガカーラーヤナに預け、一人で香堂に入った。（詳細はすべて‘法提利経’の記述に従って知るべきである。）王が香堂に入った時、ディーガカーラーヤナはそれら五つの王権の標章を奪ってヴィタドゥーバを王に立て、王のために一頭の馬と一人の給仕の女だけを残して、サーヴァッティーへと去った。

ราชา สตฺถารา สทฺธึ ปิยกถํ กเถตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต เสนํ อทิสฺวา ตํ มาตุคามํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา, ‘‘อหํ ภาคิเนยฺยํ อาทาย คนฺตฺวา, วิฏฏูภํ คเหสฺสามี’’ติ ราชคหนครํ คจฺฉนฺโต วิกาเล ทฺวาเรสุ ปิทหิเตสุ นครํ ปตฺวา เอกิสฺสา สาลาย นิปชฺชิตฺวา วาตาตเปหิ กิลนฺโต รตฺติภาเค ตตฺเถว กาลมกาสิ. วิภาตาย รตฺติยา, ‘‘เทว, โกสลนรินฺท อนาโถ ชาโตสี’’ติ วิปฺปลปนฺติยา [Pg.226] ตสฺสา อิตฺถิยา สทฺทํ สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส มาตุลสฺส มหนฺเตน สกฺกาเรน สรีรกิจฺจํ กาเรสิ.

王は世尊と親しく語り合い、世尊を礼拝して外に出たが、軍勢が見当たらないので、その女に尋ねて事情を知り、“私は甥（アジャータサットゥ）を連れてきて、ヴィタドゥーバを捕らえよう”とラージャガハへ向かったが、日没後に門が閉まった時間に都に到着した。王はある休憩所に横たわったが、風雨と日差しによる疲労により、夜の間にその場所で亡くなった。夜が明けて、“コーサラの王よ、あなたは身寄りもなく亡くなられた”と泣き叫ぶその女の声を聴いて、人々はアジャータサットゥ王に報告した。彼は叔父のために盛大な儀礼をもって葬儀を執り行わせた。

วิฏฏูโภปิ รชฺชํ ลภิตฺวา ตํ เวรํ สริตฺวา ‘‘สพฺเพปิ สากิเย มาเรสฺสามี’’ติ มหติยา เสนาย นิกฺขมิ. ตํ ทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต ญาติสงฺฆสฺส วินาสํ ทิสฺวา, ‘‘ญาติสงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต คนฺธกุฏิยํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา, สายนฺหสมเย อากาเสน คนฺตฺวา, กปิลวตฺถุสามนฺเต เอกสฺมึ กพรจฺฉาเย รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตโต วิฏฏูภสฺส รชฺชสีมาย มหนฺโต สนฺทจฺฉาโย นิคฺโรโธ อตฺถิ. วิฏฏูโภ สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กึ การณา เอวรูปาย อุณฺหเวลาย อิมสฺมึ กพรจฺฉาเย รุกฺขมูเล นิสีทถ, เอตสฺมึ สนฺทจฺฉาเย นิคฺโรธมูเล นิสีทถ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา, ‘‘โหตุ, มหาราช, ญาตกานํ ฉายา นาม สีตลา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ญาตกานุรกฺขนตฺถาย สตฺถา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิวตฺติตฺวา สาวตฺถึเยว ปจฺจาคมิ. สตฺถาปิ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต.

ヴィドゥーダバもまた、王位を得るとその恨みを思い出し、“釈迦族をことごとく殺そう”と考えて、大軍と共に出発した。その日、世尊は夜明けに世界を観察され、親族たちの滅亡を予見して、“親族たちに助力を与えるのが適当である”と考えられた。午前中に托鉢をして歩かれ、食事を終えて戻られると、香室で師子臥をされ、夕方に空を飛んで行かれ、カピラヴァットゥの近くにある、まばらな影の一本の樹の下に座られた。そこからヴィドゥーダバの領地の境界に、大きく濃い影のニグローダ樹（ベンガル菩提樹）があった。ヴィドゥーダバは世尊の姿を見て近づき、礼拝して、“尊師よ、なぜこのような暑い時に、このようなまばらな影の樹の下にお座りなのですか。尊師よ、こちらの濃い影のニグローダの樹の下にお座りください”と言った。（世尊が）“大王よ、よいのです。親族の影というものは涼しいものだ”と仰られたので、“世尊は親族を守るために来られたのだろう”と考え、世尊を礼拝して引き返し、サーヴァッティーへと戻った。世尊もまた空へ飛び立ち、ジェータ林（祇園精舎）へ戻られた。

ราชา สากิยานํ โทสํ สริตฺวา ทุติยมฺปิ นิกฺขมิตฺวา ตเถว สตฺถารํ ปสฺสิตฺวา ปุน นิวตฺติ. ตติยวาเรปิ นิกฺขมิตฺวา ตเถว สตฺถารํ ปสฺสิตฺวา ปุน นิวตฺติ. จตุตฺถวาเร ปน ตสฺมึ นิกฺขนฺเต สตฺถา สากิยานํ ปุพฺพกมฺมํ โอโลเกตฺวา เตสํ เอกทิวสํ นทิยํ วิสปกฺขิปนปาปกมฺมสฺส อปฺปฏิพาหิยภาวํ ญตฺวา จตุตฺถวาเร นาคมาสิ. วิฏฏูโภ ‘‘สากิเย ฆาเตสฺสามี’’ติ มหนฺเตน พลกาเยน นิกฺขมิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปน ญาตกา อสตฺตฆาตกา นาม, อตฺตนา มรนฺตาปิ ปเรสํ ชีวิตํ น โวโรเปนฺติ. เต จินฺตยึสุ – ‘‘มยํ สุสิกฺขิตา กตหตฺถา กตูปาสนา มหิสฺสาสา, น โข ปน สกฺกา อมฺเหหิ ปรํ ชีวิตา โวโรเปตุํ, อตฺตโน กมฺมํ ทสฺเสตฺวา ปลาเปสฺสามา’’ติ เต กตสนฺนาหา นิกฺขมิตฺวา ยุทฺธํ อารภึสุ. เตหิ ขิตฺตา สรา วิฏฏูภสฺส ปุริสานํ อนฺตรนฺตเรน คจฺฉนฺติ, ผลกนฺตรกณฺณฉิทฺทนฺตราทีหิ นิกฺขมนฺติ. วิฏฏูโภ ทิสฺวา นนุ ภเณ ‘‘สากิยา อสตฺตฆาตกามฺหา’’ติ วทนฺติ, อถ จ ปน เม ปุริเส นาเสนฺตีติ.

王は釈迦族の過失を思い出し、二度目も出発したが、同じ場所で世尊に拝謁して再び引き返した。三度目に出発した時も、同じ場所で世尊に拝謁して再び引き返した。しかし四度目に彼が出発した時、世尊は釈迦族の過去の業を観察され、彼らがかつてある日に川に毒を投げ入れた悪業の結果が避けられないものであることを知って、四度目は行かれなかった。ヴィドゥーダバは“釈迦族を殺害する”と言って大軍と共に出発した。しかし正自覚者の親族たちは“不殺生者”と呼ばれ、自ら死ぬことがあっても他人の命を奪うことはなかった。彼らは“我々はよく訓練され、熟練した射手であり、弓術の達人である。しかし、我々が他人の命を奪うことはできない。自分たちの技を見せて（敵を）敗走させよう”と考え、武装して出陣し、戦いを始めた。彼らが放った矢は、ヴィドゥーダバの兵士たちの間を通り抜け、盾の隙間や耳の穴などを通り抜けていった。ヴィドゥーダバはそれを見て、“者どもよ、釈迦族は‘我々は生き物を殺さない’と言っているではないか。それなのに、私の兵士たちを滅ぼしている”と言った。

อถ [Pg.227] นํ เอโก ปุริโส อาห – ‘‘กึ สามิ, นิวตฺติตฺวา โอโลเกสี’’ติ? ‘‘สากิยา เม ปุริเส นาเสนฺตี’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ โกจิ ปุริโส มโต นาม นตฺถิ. อิงฺฆ เต คณาเปถา’’ติ. คณาเปนฺโต เอกสฺสปิ ขยํ น ปสฺสิ. โส ตโต นิวตฺติตฺวา ‘‘เย เย ปน ภเณ ‘สากิยมฺหา’ติ ภณนฺติ, สพฺเพ มาเรถ, มาตามหสฺส ปน มหานามสกฺกสฺส สนฺติเก ฐิตานํ ชีวิตํ เทถา’’ติ อาห. สากิยา คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺตา เอกจฺเจ ติณํ ฑํสิตฺวา, เอกจฺเจ นฬํ คเหตฺวา อฏฺฐํสุ. ‘‘ตุมฺเห สากิยา, โน’’ติ ปุจฺฉิตา ยสฺมา เต มรนฺตาปิ มุสาวาทํ น ภณนฺติ, ตสฺมา ติณํ ฑํสิตฺวา ฐิตา ‘‘โน สาโก, ติณ’’นฺติ วทนฺติ. นฬํ คเหตฺวา ฐิตา ‘‘โน สาโก, นโฬ’’ติ วทนฺติ. เย จ มหานามสฺส สนฺติเก ฐิตา, เต จ ชีวิตํ ลภึสุ. เตสุ ติณํ ฑํสิตฺวา ฐิตา ติณสากิยา นาม, นฬํ คเหตฺวา ฐิตา นฬสากิยา นาม ชาตาติ, วิฏฏูโภ อวเสเส ขีรปเกปิ ทารเก อวิสฺสชฺเชตฺวา ฆาตาเปนฺโต โลหิตนทึ ปวตฺเตตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ผลกํ โธวาเปสิ. เอวํ สากิยวํโส วิฏฏูเภน อุปจฺฉินฺโน.

すると、ある者が彼（王）に言った。“主君よ、何を仰るのですか。振り返ってご覧ください”。“釈迦族が私の兵士を滅ぼしているのだ”。“あなたの兵士で死んだ者は一人もいません。さあ、彼らを数えさせてください”。数えさせてみると、一人として失われていないことが分かった。彼はそこから引き返し、“者どもよ、‘私は釈迦族だ’と言う者は皆殺せ。しかし、祖父のマハーナーマ・サッキャの側に立つ者たちの命は助けよ”と言った。釈迦族の人々は、なすべき手段を見いだせず、ある者は草を噛み、ある者は葦を手に持って立っていた。“お前たちは釈迦族か、そうではないのか”と問われた時、彼らは死んでも嘘を言わないので、草を噛んで立っていた者は“（我々は）サッキャ（釈迦）ではない、ティナ（草）だ”と言った。葦を持っていた者は“サッキャ（釈迦）ではない、ナラ（葦）だ”と言った。また、マハーナーマの側に立っていた者たちも命を救われた。彼らの中で草を噛んで立っていた者は“ティナ・サッキャ（草釈迦）”、葦を持って立っていた者は“ナラ・サッキャ（葦釈迦）”と呼ばれるようになった。ヴィドゥーダバは、それ以外の乳飲み子さえも容赦なく殺害させ、血の川を流させ、彼らの喉の血で自分の座る板を洗わせた。このようにして、釈迦族の家系はヴィドゥーダバによって絶たれた。

โส มหานามสกฺกํ คาหาเปตฺวา นิวตฺโต ‘‘ปาตราสเวลาย ปาตราสํ กริสฺสามี’’ติ เอกสฺมึ ฐาเน โอตริตฺวา โภชเน อุปนีเต ‘‘เอกโตว ภุญฺชิสฺสามา’’ติ อยฺยกํ ปกฺโกสาเปสิ. ขตฺติยา ปน ชีวิตํ จชนฺตาปิ ทาสิปุตฺเตหิ สทฺธึ น ภุญฺชนฺติ. ตสฺมา มหานาโม เอกํ สรํ โอโลเกตฺวา ‘‘กิลิฏฺฐคตฺโตมฺหิ, นฺหายิสฺสามิ, ตาตา’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, อยฺยก, นฺหายถา’’ติ. โส ‘‘อยํ มํ เอกโต อภุญฺชนฺตํ ฆาเตสฺสติ, สยเมว เม มตํ เสยฺโย’’ติ เกเส มุญฺจิตฺวา อคฺเค คณฺฐึ กตฺวา เกเสสุ ปาทงฺคุฏฺฐเก ปเวเสตฺวา อุทเก นิมุชฺชิ. ตสฺส คุณเตเชน นาคภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. นาคราชา ‘‘กึ นุ โข’’ติ อุปธาเรนฺโต ตํ ญตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ อตฺตโน ผเณ นิสีทาเปตฺวา นาคภวนํ ปเวเสสิ. โส ทฺวาทสฺส วสฺสานิ ตตฺเถว วสิ. วิฏฏูโภปิ ‘‘มยฺหํ อยฺยโก อิทานิ อาคมิสฺสติ, อิทานิ อาคมิสฺสตี’’ติ อาคมยมาโนว นิสีทิ. ตสฺมึ อติจิรายนฺเต สรํ วิจินาเปตฺวา ทีปาโลเกน ปุริสพฺภนฺตรานิปิ โอโลเกตฺวา อทิสฺวา ‘‘คโต ภวิสฺสตี’’ติ ปกฺกามิ. โส [Pg.228] รตฺติภาเค อจิรวตึ ปตฺวา ขนฺธาวารํ นิวาเสสิ. เอกจฺเจ อนฺโตนทิยํ วาลุกาปุลิเน นิปชฺชึสุ, เอกจฺเจ พหิถเล, อนฺโตนิปนฺเนสุปิ ปุพฺเพ อกตปาปกมฺมา อตฺถิ, พหินิปนฺเนสุปิ ปุพฺเพ กตปาปกมฺมา อตฺถิ, เตสํ นิปนฺนฏฺฐาเนสุ กิปิลฺลิกา อุฏฺฐหึสุ. เต ‘‘มยฺหํ นิปนฺนฏฺฐาเน กิปิลฺลิกา, มยฺหํ นิปนฺนฏฺฐาเน กิปิลฺลิกา’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา อกตปาปกมฺมา อุตฺตริตฺวา ถเล นิปชฺชึสุ, กตปาปกมฺมา โอตริตฺวา วาลุกาปุลิเน นิปชฺชึสุ. ตสฺมึ ขเณ มหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนวสฺสํ วสฺสิ. นทิยา โอโฆ อาคนฺตฺวา วิฏฏูภํ สทฺธึ ปริสาย สมุทฺทเมว ปาเปสิ. สพฺเพ ตตฺถ มจฺฉกจฺฉปภกฺขา อเหสุํ.

彼はマハーナーマ・サッキャを連行して引き返す途中、朝食の時間に“朝食を摂ろう”と言ってある場所に降り、食事が運ばれてくると“一緒に食べよう”と祖父を呼び寄せた。しかし、王族（釈迦族）の人々は命を捨てることがあっても、女奴隷の子と共に食事をすることはない。そのため、マハーナーマはある池を見て、“孫よ、私の体は汚れている。水浴びをしてこよう”と言った。“分かりました、祖父上、水浴びをなさってください”。彼は“このヴィドゥーダバは、私が共に食事をしなければ私を殺すだろう。いっそ自ら死ぬほうがましだ”と考え、髪を解いて毛先に結び目を作り、その髪の中に足の親指を差し込んで、水中に潜った。彼の徳の力によって、竜宮が熱くなった。竜王は“何事か”と調べ、その理由を知ると、彼の元へやって来て、彼を自分の鎌首に乗せて竜宮へと導き入れた。彼は十二年の間、その竜宮に住んだ。ヴィドゥーダバも“私の祖父は今に来るだろう、今に来るだろう”と待ち続けて座っていた。彼があまりに長く戻らないので、池を捜索させ、灯火の明かりで人々の足元まで探させたが見つからず、“行ってしまったのだろう”と考えて出発した。彼は夜にアチラワティー川に到着し、陣を張った。ある兵士たちは川の中の砂洲で横になり、ある者たちは岸の上で横になった。川の中に横になった者の中にも過去に悪業を積んでいない者がおり、岸の上に横になった者の中にも過去に悪業を積んだ者がいた。彼らの寝ている場所に蟻が現れた。彼らは“私の寝床に蟻がいる”と言って起き上がり、悪業のない者たちは岸へ上がって横になり、悪業のある者たちは川へ下りて砂洲で横になった。その時、大雲が湧き起こり、激しい雨が降った。川の濁流が押し寄せ、ヴィドゥーダバを家来たちと共に大海へと押し流した。そこで皆、魚や亀の餌食となった。

มหาชโน กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘สากิยานํ มรณํ อยุตฺตํ, ‘เอวํ นาม โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา สากิยา มาเรตพฺพา’ติ อนนุจฺฉวิกเมต’’นฺติ. สตฺถา ตํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อิมสฺมึ อตฺตภาเว กิญฺจาปิ สากิยานํ เอวํ มรณํ อยุตฺตํ, ปุพฺเพ กตปาปกมฺมวเสน ปน ยุตฺตเมเวเตหิ ลทฺธ’’นฺติ อาห. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เอเต ปุพฺเพ อกํสู’’ติ? สพฺเพ เอกโต หุตฺวา นทิยํ วิสํ ปกฺขิปึสูติ. ปุเนกทิวสํ ธมฺมสภายํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘วิฏฏูโภ เอตฺตเก สากิเย มาเรตฺวา อาคจฺฉนฺโต อตฺตโน มโนรเถ มตฺถกํ อปฺปตฺเตเยว เอตฺตกํ ชนํ อาทาย มหาสมุทฺเท มจฺฉกจฺฉปภกฺโข ชาโต’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อิเมสํ สตฺตานํ มโนรเถ มตฺถกํ อปฺปตฺเตเยว มจฺจุราชา สุตฺตํ คามํ อชฺโฌตฺถรนฺโต มโหโฆ วิย ชีวิตินฺทฺริยํ ฉินฺทิตฺวา จตูสุ อปายสมุทฺเทสุ นิมุชฺชาเปตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

多くの人々がこのように議論を始めました。“釈迦族の人々の死は不当である。‘このように釈迦族の人々を打ち叩き、殺すべきであった’というのは、全くもってふさわしくないことだ”と。世尊はその議論を聞き、“比丘たちよ、この現世における釈迦族のこのような死に方は、いかにも不当である。しかしながら、彼らが過去になした悪業の報いという点では、まさに受けるべき当然の報いを得たのである”と仰せられました。“尊師よ、彼らは過去にどのようなことをしたのでしょうか”と問われると、“彼らは皆で一致協力して、川に毒を投げ入れたことがあるのだ”と答えられました。また別の日、法堂において比丘たちがこのように議論をしていました。“ヴィドゥーダバは、これほど多くの釈迦族を殺して帰る途中、自らの望みが果たされる前に、これほど多くの人々を連れたまま、大海において魚や亀の餌食となった”と。世尊はそこへ来られ、“比丘たちよ、今あなた方はどのような話をして集まっているのか”と尋ねられ、“これこれの話でございます”と答えられると、“比丘たちよ、これらの衆生の望みが果たされる前に、死神は、眠れる村を押し流す大洪水のように、その命（命根）を断ち切り、四つの悪道という海へと沈めてしまうのだ”と仰せられ、このガーター（詩）を唱えられました。

๔๗.

47.

‘‘ปุปฺผานิ เหว ปจินนฺตํ, พฺยาสตฺตมนสํ นรํ;

สุตฺตํ คามํ มโหโฆว, มจฺจุ อาทาย คจฺฉตี’’ติ.

“花を摘むことにのみ没頭し、執着に心を奪われている人を、死神は連れ去る。あたかも、大洪水が眠れる村を押し流すかのように。”

ตตฺถ พฺยาสตฺตมนสํ นรนฺติ สมฺปตฺเต วา อสมฺปตฺเต วา ลคฺคมานสํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา มาลากาโร ปุปฺผารามํ ปวิสิตฺวา ‘‘ปุปฺผานิ ปจินิสฺสามี’’ติ ตโต ปุปฺผานิ คเหตฺวา อญฺญมญฺญํ วา คจฺฉํ ปตฺเถนฺโต สกเล ปุปฺผาราเม มนํ เปเสติ, ‘‘อิโต จิโต จ ปุปฺผานิ ปจินิสฺสามี’’ติ ตโต ปุปฺผานิ อคฺคเหตฺวา อญฺญตฺถ มนํ เปเสสิ, ตเมว คจฺฉํ ปจินนฺโต [Pg.229] ปมาทมาปชฺชติ, เอวเมว เอกจฺโจ ปุปฺผารามสทิสํ ปญฺจกามคุณมชฺฌํ โอตริตฺวา มโนรมํ รูปํ ลภิตฺวา มโนรมานํ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานํ อญฺญตรํ ปตฺเถติ. อญฺโญ เตสุ วา อญฺญตรํ ลภิตฺวา อญฺญตรํ ปตฺเถติ, รูปเมว วา ลภิตฺวา อญฺญํ อปตฺเถนฺโต ตเมว อสฺสาเทติ, สทฺทาทีสุ วา อญฺญตรํ. เอเสว นโย โคมหึสทาสิทาสเขตฺตวตฺถุคามนิคมชนปทาทีสุ, ปพฺพชิตานมฺปิ ปริเวณวิหารปตฺตจีวราทีสูติ เอวํ ปญฺจกามคุณสงฺขาตานิ ปุปฺผานิ เอว ปจินนฺตํ สมฺปตฺเต วา อสมฺปตฺเต วา กามคุเณ พฺยาสตฺตมนสํ นรํ. สุตฺตํ คามนฺติ คามสฺส เคหภิตฺติอาทีนํ ปน สุปนวเสน สุปนํ นาม นตฺถิ, สตฺตานํ ปน สุตฺตปมตฺตตํ อุปาทาย สุตฺโต นาม โหติ. เอวํ สุตฺตํ คามํ ทฺเว ตีณิ โยชนานิ อายตคมฺภีโร มโหโฆว มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ. ยถา โส มโหโฆ อิตฺถิปุริสโคมหึสกุกฺกุฏาทีสุ กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา สพฺพํ ตํ คามํ สมุทฺทํ ปาเปตฺวา มจฺฉกจฺฉปภกฺขํ กโรติ, เอวเมว พฺยาสตฺตมนสํ นรํ มจฺจุ อาทาย ชีวิตินฺทฺริยมสฺส ฉินฺทิตฺวา จตูสุ อปายสมุทฺเทสุ นิมุชฺชาเปตีติ.

そのガーターにおいて、“byāsattamanasaṃ naraṃ（執着に心を奪われている人を）”とは、既に得た、あるいは未だ得ていない五欲に執着している心を持つ人のことです。この意味は次の通りです。例えば、花師が花園に入り、“花を摘もう”と考え、そこの花を摘み取らずに次から次へと別の茂みを望み、花園全体に心を向けて“あちこちから花を摘もう”と思いながら、結局はそこの花を摘まずに他へ心を向け、一つの茂みで花を摘んでいる間に油断（放逸）に陥るようなものです。同じように、ある者は花園に似た五欲の中に身を置き、好ましい色（形）を得た後、好ましい音・香・味・触・法のうちのいずれかを望みます。あるいは、それらの一つを得た後にまた別のものを望みます。色（形）のみを得て、他のものを望まないにしても、その色（形）自体を享受（耽溺）し、あるいは音などのいずれかに執着します。これは牛、水牛、下女、下男、田畑、宅地、村、町、地方などについても同じことが言えます。また出家者であっても、僧房の敷地、寺院、鉢、衣などに執着します。このように五欲という名の花を摘み、既に得た、あるいは未だ得ていない五欲に執着している人を、“suttaṃ gāmaṃ（眠れる村を）”とは、村の家の壁などが眠るわけではなく、衆生が眠りによって放逸であることを指して“眠れる”と言います。このように眠れる村を、二、三ヨージャナにも及ぶ長く深い大洪水が押し流すように、死神は奪い去って行くのです。あたかも、その大洪水が女、男、牛、水牛、鶏などの何一つ残さず、その村の全てを海へと運び、魚や亀の餌食にするように、五欲に執着する人を、死神は連れ去り、その命を断ち切って、四つの悪道という海に沈めてしまうのです。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. มหาชนสฺส สาตฺถิกา เทสนา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流位）等に達しました。多くの人々にとって利益のある説法となりました。

วิฏฏูภวตฺถุ ตติยํ.

ヴィドゥーダバの物語（第三）完。

๔. ปติปูชิกกุมาริวตฺถุ

4. 四、パティプージカー・クマーリー（夫を崇める娘）の物語

ปุปฺผานิ เหวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต ปติปูชิกํ นาม กุมาริกํ อารพฺภ กเถสิ. วตฺถุ ตาวตึสเทวโลเก สมุฏฺฐิตํ.

“Pupphāni heva”で始まるこの法話は、世尊が舎衛城に滞在されていた時、パティプージカーという名の娘について語られたものです。この出来事は三十三天（忉利天）から始まりました。

ตตฺถ กิร มาลภารี นาม เทวปุตฺโต อจฺฉราสหสฺสปริวุโต อุยฺยานํ ปาวิสิ. ปญฺจสตา เทวธีตโร รุกฺขํ อารุยฺห ปุปฺผานิ ปาเตนฺติ, ปญฺจสตา ปติตานิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา เทวปุตฺตํ อลงฺกโรนฺติ. ตาสุ เอกา เทวธีตา รุกฺขสาขายเมว จุตา, สรีรํ ทีปสิขา วิย นิพฺพายิ. สา สาวตฺถิยํ เอกสฺมึ กุลเคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ชาตกาเล [Pg.230] ชาติสฺสรา หุตฺวา ‘‘มาลภารีเทวปุตฺตสฺส ภริยามฺหี’’ติ อนุสฺสรนฺตี วุฑฺฒิมนฺวาย คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา สามิกสฺส สนฺติเก อภินิพฺพตฺตึ ปตฺเถสิ. สา โสฬสวสฺสกาเล ปรกุลํ คตาปิ สลากภตฺตปกฺขิกภตฺตวสฺสาวาสิกาทีนิ ทตฺวา, ‘‘อยํ เม สามิกสฺส สนฺติเก นิพฺพตฺตนตฺถาย ปจฺจโย โหตู’’ติ วทติ. อถสฺสา ภิกฺขู ‘‘อยํ กุมาริกา อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ปติเมว ปตฺเถตีติ ปติปูชิกา’’ติ นามํ กรึสุ. สาปิ นิพทฺธํ อาสนสาลํ ปฏิชคฺคติ, ปานียํ อุปฏฺฐเปติ, อาสนานิ ปญฺญเปติ. อญฺเญปิ มนุสฺสา สลากภตฺตาทีนิ ทาตุกามา, ‘‘อมฺม, อิมานิปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปฏิปาเทยฺยาสี’’ติ วตฺวา อาหริตฺวา เทนฺติ. สาปิ เอเตน นิยาเมน อาคจฺฉนฺตี คจฺฉนฺตี เอกปทวาเร ฉปญฺญาส กุสลธมฺเม (ธ. ส. ๑; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ เยวาปนกวณฺณนา) ปฏิลภติ. ตสฺสา กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐหิ. สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ จตฺตาโร ปุตฺเต ปฏิลภิ.

聞くところによれば、その三十三天において、マーラバーリーという名の天子が千人の天女に囲まれて花園に入りました。五百人の天女は木に登って花を落とし、別の五百人の天女は落ちてきた花を拾って天子を飾り立てていました。その天女たちの中で、一人の天女がまさに木の枝の上で寿命を終え、その体は灯火が消えるように消滅してしまいました。彼女は舎衛城のある良家に転生し、生まれた時から前世を思い出す知恵（宿命通）を持ち、“私はマーラバーリー天子の妻であった”と思い出していました。彼女は成長するにつれ、香や花などで供養を行い、“夫である天子のそばに再び生まれますように”と願いました。彼女は十六歳の時に他家へ嫁ぎましたが、そこでも（比丘に）くじ引きの食、月二回の断食日の食、安居期間の衣などを布施しては、“この功徳が、私の夫のそばに生まれるための縁となりますように”と唱えました。その時、比丘たちは“この娘は、起きては常に夫のところへ戻ることばかり願っている”として、“パティプージカー（夫を崇める者）”という名を付けました。彼女はまた、常に斎食所（食堂）を掃除し、飲み水を用意し、座席を整えました。他の人々も、くじ引きの食などを布施したい時は、“お嬢さん、これらも比丘サンガに差し上げてください”と言って彼女に預けました。彼女はこのようにして、歩む一歩ごとに五十六の功徳（善法）を得ていました。その後、彼女は身ごもり、十ヶ月を経て息子を産みました。その子が歩けるようになる頃、次々とさらに息子を産み、合わせて四人の息子を授かりました。

สา เอกทิวสํ ทานํ ทตฺวา ปูชํ กตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สิกฺขาปทานิ รกฺขิตฺวา ทิวสปริโยสาเน ตํ ขณํ นิพฺพตฺเตน เกนจิ โรเคน กาลํ กตฺวา อตฺตโน สามิกสฺเสว สนฺติเก นิพฺพตฺติ. อิตราปิ เอตฺตกํ กาลํ เทวปุตฺตํ อลงฺกโรนฺติ เอว. เทวปุตฺโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ ปาโตว ปฏฺฐาย น ทิสฺสสิ, กุหึ คตาสี’’ติ อาห. ‘‘จุตามฺหิ สามี’’ติ. ‘‘กึ วเทสี’’ติ? ‘‘เอวเมตํ, สามี’’ติ. ‘‘กุหึ นิพฺพตฺตาสี’’ติ? ‘‘สาวตฺถิยํ กุลเคเห’’ติ. ‘‘กิตฺตกํ กาลํ ตตฺถ ฐิตาสี’’ติ? ‘‘ทสมาสจฺจเยน มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา โสฬสวสฺสกาเล ปรกุลํ คนฺตฺวา จตฺตาโร ปุตฺเต วิชายิตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตุมฺเห ปตฺเถตฺวา อาคนฺตฺวา ตุมฺหากเมว สนฺติเก นิพฺพตฺตามฺหิ, สามี’’ติ. ‘‘มนุสฺสานํ กิตฺตกํ อายู’’ติ? ‘‘วสฺสสตมตฺต’’นฺติ. ‘‘เอตฺตกเมวา’’ติ? ‘‘อาม, สามี’’ติ. ‘‘เอตฺตกํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺตมนุสฺสา กึ นุ โข สุตฺตปมตฺตา กาลํ อติกฺกาเมนฺติ, อุทาหุ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘กึ วเทถ, สามิ’’? ‘‘อสงฺขฺเยยฺยํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺตา วิย อชรามรา วิย จ นิจฺจํ ปมตฺตา, มนุสฺสา’’ติ. มาลภารีเทวปุตฺตสฺส มหาสํเวโค อุทปาทิ ‘‘วสฺสสตมตฺตมายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺตมนุสฺสา กิร ปมตฺตา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺติ, กทา นุ โข ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺตี’’ติ? มนุสฺสานํ [Pg.231] ปน วสฺสสตํ ตาวตึสานํ เทวานํ เอโก รตฺตินฺทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโย มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน ทิพฺพวสฺสสหสฺสํ อายุปฺปมาณํ, ตํ มนุสฺสคณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย, สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. ตสฺมา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เอกทิวโสปิ นาติกฺกนฺโต มุหุตฺตสทิโสว กาโล อโหสิ. เอวํ อปฺปายุกมนุสฺสานํ ปมาโท นาม อติวิย อยุตฺโตติ.

そのパティプージカーという名の女性はある日、布施を行い、供養をなし、説法を聴き、戒律（学習事項）を守って過ごしていましたが、一日の終わりに、その瞬間に生じた何らかの病によって亡くなり、自分の夫であった（マーラバーリー）神子の傍らに再び生まれました。他の女神たちは、これほどの長い間、神子を飾り立て続けていました。神子は彼女を見て、“お前は朝から見えなかったが、どこへ行っていたのか”と尋ねました。彼女は“主よ、私は没（遷）しました”と答えました。“何を言っているのか”。“主よ、それは真実なのです”。“では、どこに生まれていたのか”。“舎衛城（サーヴァッティ）の名家です”。“そこでどのくらいの期間いたのか”。“十ヶ月を経て母の胎内から生まれ、十六歳の時に他家へ嫁ぎ、四人の息子を産みました。布施などの功徳を積み、主（あなた）を慕ってここへ戻ってまいりました。主の傍らに生まれたのです”。“人間たちの寿命はどのくらいか”。“百年ほどです”。“それだけしかないのか”。“はい、主よ”。“それほどの（短い）寿命を得て生まれた人間たちは、眠りや放逸にふけって時間を過ごしているのか、それとも布施などの功徳を行っているのか”。“主よ、何を仰るのですか。まるで数えきれないほどの長寿を得て生まれた者のように、また老いることも死ぬこともない者のように、人間たちは常に放逸にふけっております”。これを聞いたマーラバーリー神子に大きな戦慄（サンヴェーガ）が生じました。“百年ほどの寿命を得て生まれた人間たちが、放逸にして横になり眠りこけているとは。彼らは一体いつ、苦しみから逃れることができるのだろうか”。しかし、人間たちの百年は、三十三天（タワティンサ）の神々にとっては一昼夜に過ぎません。その一日を三十日として一ヶ月、その十二ヶ月を一年とし、その計算で神々の寿命は千歳です。それは人間の計算では三億六千万年にあたります。それゆえ、その神子にとっては一日も経過しておらず、ほんの一瞬のような時間だったのです。このように、短命な人間たちが放逸であるということは、極めて不適当なことである（と神子は考えました）。

ปุนทิวเส ภิกฺขู คามํ ปวิฏฺฐา อาสนสาลํ อปฏิชคฺคิตํ, อาสนานิ อปญฺญตฺตานิ, ปานียํ อนุฏฺฐปิตํ ทิสฺวา, ‘‘กหํ ปติปูชิกา’’ติ อาหํสุ. ‘‘ภนฺเต, กหํ ตุมฺเห ตํ ทกฺขิสฺสถ, หิยฺโย อยฺเยสุ ภุญฺชิตฺวา คเตสุ สายนฺหสมเย มตา’’ติ. ตํ สุตฺวา ปุถุชฺชนา ภิกฺขู ตสฺสา อุปการํ สรนฺตา อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขึสุ. ขีณาสวานํ ธมฺมสํเวโค อุทปาทิ. เต ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, ปติปูชิกา นาม อุปาสิกา อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กตฺวา สามิกเมว ปตฺเถสิ, สา อิทานิ มตา, กหํ นุ โข นิพฺพตฺตา’’ติ? ‘‘อตฺตโน สามิกสฺเสว สนฺติเก, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, สามิกสฺส สนฺติเก’’ติ. ‘‘น สา, ภิกฺขเว, เอตํ สามิกํ ปตฺเถติ, ตาวตึสภวเน ตสฺสา มาลภารีเทวปุตฺโต นาม สามิโก, สา ตสฺส ปุปฺผปิลนฺธนฏฺฐานโต จวิตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตสฺเสว สนฺติเก นิพฺพตฺตา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อาม, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อโห ปริตฺตํ, ภนฺเต, สตฺตานํ ชีวิตํ, ปาโตว อมฺเห ปริวิสิตฺวา สายํ อุปฺปนฺนพฺยาธินา มตา’’ติ. สตฺถา ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปริตฺตํ สตฺตานํ ชีวิตํ นาม, เตเนว อิเม สตฺเต วตฺถุกาเมหิ เจว กิเลสกาเมหิ จ อติตฺเต เอว อนฺตโก อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา กนฺทนฺเต ปริเทวนฺเต คเหตฺวา คจฺฉตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

翌日、比丘たちが村に入り、座食堂が掃除されておらず、座席も用意されず、飲み水も置かれていないのを見て、“パティプージカーはどこへ行ったのか”と尋ねました。“尊師方、どこで彼女に会えるというのですか。昨日、尊師方が食事を終えて帰られた後、夕刻に亡くなりました”。それを聞いて、凡夫の比丘たちは彼女の恩義を思い出し、涙をこらえることができませんでした。一方、漏尽者（阿羅漢）たちには、法の真理に対する戦慄（サンヴェーガ）が生じました。比丘たちは食事の用を済ませて精舎へ戻り、世尊を礼拝して尋ねました。“願わくは世尊よ、パティプージカーという名の信女は、自ら奮起して様々な功徳を積み、夫（の元へ戻ること）だけを願っておりました。彼女は今亡くなりましたが、一体どこに生まれたのでしょうか”。“比丘たちよ、自分の夫の傍らである”。“尊師よ、（舎衛城の）夫の傍らにはおりません”。“比丘たちよ、彼女はその（人間の）夫を願っていたのではない。三十三天に彼女の夫であるマーラバーリーという神子がいるのだ。彼女はその神子の花を飾る場から没して、再びそこへ戻り、その者の傍らに生まれたのである”。“尊師よ、左様でございますか”。“比丘たちよ、その通りである”。“尊師よ、衆生の命は何と短いことでしょうか。朝には私たちに食事を供養していたのに、夕方には生じた病によって亡くなってしまいました”。世尊は“比丘たちよ、その通りである。衆生の命というものは短い。それゆえ、これらの衆生が物欲や煩悩欲に満足しないうちに、死神（アンタカ）が自分の支配下に置き、泣き叫び嘆き悲しむ者を捕らえて連れ去るのである”と言って、この偈を唱えられました。

๔๘.

48.

‘‘ปุปฺผานิ เหว ปจินนฺตํ, พฺยาสตฺตมนสํ นรํ;

อติตฺตํเยว กาเมสุ, อนฺตโก กุรุเต วส’’นฺติ.

“花（感官の欲望）を摘むことにのみ没頭し、心が執着に捉われた人を、欲に満足せぬうちに、死神がその支配下に置く”。

ตตฺถ ปุปฺผานิ เหว ปจินนฺตนฺติ ปุปฺผาราเม มาลากาโร นานาปุปฺผานิ วิย อตฺตภาวปฏิพทฺธานิ เจว อุปกรณปฏิพทฺธานิ จ กามคุณปุปฺผานิ โอจินนฺตเมว[Pg.232]. พฺยาสตฺตมนสํ นรนฺติ อสมฺปตฺเตสุ ปตฺถนาวเสน, สมฺปตฺเตสุ เคธวเสน วิวิเธนากาเรน อาสตฺตจิตฺตํ. อติตฺตํเยว กาเมสูติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ ปริเยสเนนปิ ปฏิลาเภนปิ ปริโภเคนปิ นิธาเนนปิ อติตฺตํ เอว สมานํ. อนฺตโก กุรุเต วสนฺติ มรณสงฺขาโต อนฺตโก กนฺทนฺตํ ปริเทวนฺตํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต อตฺตโน วสํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

その中で“花を摘むことにのみ没頭し（pupphāni heva pacinantanti）”とは、花園で庭師が種々の花を摘み取るように、自己の身体に結びついたものや資具に結びついた五欲（五つの欲徳）という花を摘み取っている者のことです。“心が執着に捉われた人を（byāsattamanasaṃ naranti）”とは、未だ得ていないものへの渇望により、また得たものへの貪欲により、様々な様態で心が執着していることを指します。“欲に満足せぬうちに（atittaṃyeva kāmesūti）”とは、物欲や煩悩欲において、探し求めることによっても、得ることによっても、享受することによっても、蓄えることによっても、満足していない状態をいいます。“死神がその支配下に置く（antakokurutevatanti）”とは、死と呼ばれる終結者（死神）が、泣き叫び嘆き悲しむ者を捕らえて連れ去り、自分の支配（権限）に至らせるという意味です。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา, เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの者が預流果等に達しました。説法は大衆にとって有益なものとなりました。

ปติปูชิกกุมาริวตฺถุ จตุตฺถํ.

パティプージカー・クマーリー（夫供養の娘）の物語、第四。

๕. มจฺฉริยโกสิยเสฏฺฐิวตฺถุ

5. 四五・華の章、五・物惜しみするコーシヤ長者の物語

ยถาปิ ภมโร ปุปฺผนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต มจฺฉริยโกสิยเสฏฺฐึ อารพฺภ กเถสิ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ.

“蜂が花を（傷めず）……”というこの法門を、世尊が舎衛城に住まわれていた際、物惜しみするコーシヤ長者について語られました。この物語は王舎城（ラージャガハ）で起こったことです。

ราชคหนครสฺส กิร อวิทูเร สกฺการํ นาม นิคโม อโหสิ. ตตฺเถโก มจฺฉริยโกสิโย นาม เสฏฺฐิ อสีติโกฏิวิภโว ปฏิวสติ. โส ติณคฺเคน เตลพินฺทุมฺปิ ปเรสํ น เทติ, น อตฺตนา ปริภุญฺชติ. อิติสฺส ตํ วิภวชาตํ เนว ปุตฺตทาราทีนํ, น สมณพฺราหฺมณานํ อตฺถํ อนุโภติ, รกฺขสปริคฺคหิตา โปกฺขรณี วิย อปริโภคํ ติฏฺฐติ. สตฺถา เอกทิวสํ ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สกลโลกธาตุยํ โพธเนยฺยพนฺธเว โอโลเกนฺโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก วสนฺตสฺส เสฏฺฐิโน สปชาปติกสฺส โสตาปตฺติผลสฺส อุปนิสฺสยํ อทฺทส. ตโต ปุริมทิวเส ปน โส ราชานํ อุปฏฺฐาตุํ ราชเคหํ คนฺตฺวา ราชูปฏฺฐานํ กตฺวา อาคจฺฉนฺโต เอกํ ฉาตชฺฌตฺตํ ชนปทมนุสฺสํ กุมฺมาสปูรํ กปลฺลกปูวํ ขาทนฺตํ ทิสฺวา ตตฺถ ปิปาสํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน ฆรํ คนฺตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ กปลฺลกปูวํ ขาทิตุกาโมมฺหีติ วกฺขามิ, พหู มนุสฺสา มยา สทฺธึ ขาทิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เอวํ เม พหูนิ ติลตณฺฑุลสปฺปิผาณิตาทีนิ ปริกฺขยํ คมิสฺสนฺติ, น [Pg.233] กสฺสจิ กเถสฺสามี’’ติ ตณฺหํ อธิวาเสนฺโต จรติ. โส คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคตฺโต ชาโต. ตโต ตณฺหํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต คพฺภํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก อุปคูหิตฺวา นิปชฺชิ. เอวํ คโตปิ ธนหานิภเยน น กสฺสจิ กิญฺจิ กเถสิ.

伝聞によれば、ラージャガハ（王舎城）の近くにサッカーラという名の村があったといいます。そこには、マッチャリヤ・コーシヤ（物惜しみのコーシヤ）という名の、八億の財産を持つ長者が住んでいました。彼は、草の先についた油の一滴さえ他人に与えず、自分自身でもそれを消費することはありませんでした。そのため、彼が持つそれほどの富は、妻子のためにも、あるいは沙門やバラモンのためにも役立てられることがなく、まるで羅刹（悪鬼）に守られた池のように、誰にも利用されないまま置かれていました。ある日の暁、世尊は大悲三昧から立ち上がり、全世界の救うべき人々を観察されていたところ、四十五由旬離れた場所に住む、妻を伴ったその長者が、預流果（預流果）を得るための機縁（ウパニッサヤ）を備えているのをご覧になりました。さて、その前日のこと、長者は王に仕えるために王宮へ行き、勤めを終えて帰る途中、飢えに苦しむ一人の地方の男が、麦粉の焼き菓子（カパッラカプーヴァ）を食べているのを目にしました。それを見て彼は自分も食べたいという欲求を抱き、家に帰るとこう考えました。“もし私が焼き菓子を食べたいと言えば、多くの人々が私と一緒に食べたいと言うだろう。そうなれば、私の胡麻や米、バター、糖蜜などがたくさん尽きてしまうに違いない。誰にも言わないでおこう。”彼はそう決心し、食べたいという渇愛を抑えて過ごしていました。しかし、時が経つにつれて、彼は（欲求を抑える苦しみから）葉が枯れたように青白くなり、血管の浮き出た体となりました。ついに、欲求を抑えきれなくなり、部屋に入って寝台に潜り込みました。そのような状態になってもなお、彼は財産が減ることを恐れて、誰にも一言も発しませんでした。

อถ นํ ภริยา อุปสงฺกมิตฺวา ปิฏฺฐึ ปริมชฺชิตฺวา, ‘‘กึ เต, สามิ, อผาสุกํ ชาต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘น เม กิญฺจิ อผาสุกํ อตฺถี’’ติ. ‘‘กึ นุ โข เต ราชา กุปิโต’’ติ? ‘‘ราชาปิ เม น กุปฺปตี’’ติ. ‘‘อถ กึ เต ปุตฺตธีตาหิ วา ทาสกมฺมกราทีหิ วา กิญฺจิ อมนาปํ กตํ อตฺถี’’ติ? ‘‘เอวรูปมฺปิ นตฺถี’’ติ. ‘‘กิสฺมิญฺจิ ปน เต ตณฺหา อตฺถี’’ติ? เอวํ วุตฺเตปิ ธนหานิภเยน กิญฺจิ อวตฺวา นิสฺสทฺโทว นิปชฺชิ, อถ นํ ภริยา ‘‘กเถหิ, สามิ กิสฺมิญฺจิ เต ตณฺหา อตฺถี’’ติ อาห. โส วจนํ ปริคิลนฺโต วิย ‘‘อตฺถิ เม ตณฺหา’’ติ อาห. ‘‘กึ ตณฺหา, สามี’’ติ? ‘‘กปลฺลกปูวํ ขาทิตุกาโมมฺหี’’ติ. ‘‘อถ กิมตฺถํ เม น กเถสิ, กึ ตฺวํ ทลิทฺโทสิ, อิทานิ สกลนิคมวาสีนํ ปโหนเก กปลฺลกปูเว ปจิสฺสามี’’ติ. ‘‘กึ เต เอเตหิ, อตฺตโน กมฺมํ กตฺวา ขาทิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เตน หิ เอกรจฺฉวาสีนํ ปโหนเก ปจิสฺสามี’’ติ. ‘‘ชานามหํ ตว มหทฺธนภาว’’นฺติ. ‘‘อิมสฺมึ เคหสามนฺเต สพฺเพสํ ปโหนกํ กตฺวา ปจามี’’ติ. ‘‘ชานามหํ ตว มหชฺฌาสยภาว’’นฺติ. ‘‘เตน หิ เต ปุตฺตทารมตฺตสฺเสว ปโหนกํ กตฺวา ปจามี’’ติ. ‘‘กึ เต เอเตหี’’ติ? ‘‘กึ ปน ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปโหนกํ กตฺวา ปจามี’’ติ? ‘‘ตฺวํ กึ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘เตน หิ เอกกสฺเสว เต ปโหนกํ กตฺวา ปจามี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปจมาเน พหู ปจฺจาสีสนฺติ. สกลตณฺฑุเล ฐเปตฺวา ภินฺนตณฺฑุเล จ อุทฺธนกปลฺลานิ จ อาทาย โถกํ ขีรสปฺปิมธุผาณิตญฺจ คเหตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตลํ อารุยฺห ปจ, ตตฺถาหํ เอกโกว นิสีทิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา คเหตพฺพํ คาหาเปตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห ทาสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา เสฏฺฐึ ปกฺโกสาเปสิ, โส อาทิโต ปฏฺฐาย ทฺวารานิ ปิทหนฺโต สพฺพทฺวาเรสุ สูจิฆฏิกํ ทตฺวา สตฺตมตลํ อภิรุหิตฺวา ตตฺถปิ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิสีทิ. ภริยาปิสฺส อุทฺธเน อคฺคึ ชาเลตฺวา กปลฺลํ อาโรเปตฺวา ปูเว ปจิตุํ อารภิ.

その後、妻が彼のもとへ歩み寄り、背中をさすりながら尋ねました。“旦那様、何かお体に不調があるのですか？”“いや、不調など何もない。”“では、王様がお怒りなのですか？”“王も私に怒ってはいない。”“それでは、息子や娘たち、あるいは使用人たちが何か気に障ることをしたのですか？”“そのようなこともない。”“では、何か食べたいもの（欲求）があるのですか？”そう問われても、富が失われることを恐れて何も言わず、黙って横たわったままでした。そこで妻は再び言いました。“旦那様、隠さずおっしゃってください。何か食べたいものがあるのですか？”すると彼は、言葉を絞り出すように“食べたいものがあるのだ”と言いました。“旦那様、それは何ですか？”“焼き菓子（カパッラカプーヴァ）を食べたいのだ。”“では、なぜ私に言わなかったのですか。あなたは貧乏人なのですか。今すぐ、村中の人々に十分なだけの焼き菓子を焼きましょう。”“村の人々がどうしたというのだ。彼らは自分の分を自分で用意すればよい。”“では、同じ通りに住む人々のために焼きましょう。”“お前の気前の良さは知っている（無駄遣いだ）。”“では、近所の人々のために焼きましょう。”“お前の考えは大きすぎる。”“では、妻子のためだけに焼きましょう。”“彼らがどうしたというのだ（必要ない）。”“では、あなたと私の二人分だけ焼きましょう。”“お前まで食べる必要はない。”“では、旦那様お一人分だけを焼きましょう。”すると長者は言いました。“ここで焼けば、多くの人が欲しがるだろう。良質の米ではなく砕け米を使い、炉と平鍋を持って、七層の楼閣の最上階へ上がりなさい。そこで焼きなさい。そこならば私一人で座って食べることができる。”妻は“承知いたしました”と答えて、必要な道具を用意させると、楼閣に上がり、侍女たちを遠ざけてから長者を呼び寄せました。長者は下の階から順に扉を閉めていき、すべての扉に閂をかけ、七層目まで上がるとそこでも扉を閉めて座りました。妻は炉に火をつけ、平鍋をのせて菓子を焼き始めました。

อถ [Pg.234] สตฺถา ปาโตว มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอโส, โมคฺคลฺลาน, ราชคหสฺส อวิทูเร สกฺการนิคเม มจฺฉริยเสฏฺฐิ ‘กปลฺลกปูเว ขาทิสฺสามี’ติ อญฺเญสํ ทสฺสนภเยน สตฺตภูมิเก ปาสาเท กปลฺลกปูเว ปจาเปติ, ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา เสฏฺฐึ ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กตฺวา อุโภปิ ชายมฺปติเก ปูเว จ ขีรสปฺปิมธุผาณิตานิ จ คาหาเปตฺวา อตฺตโน พเลน เชตวนํ อาเนหิ, อชฺชาหํ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วิหาเร เอว นิสีทิสฺสามิ, ปูเวเหว ภตฺตกิจฺจํ กริสฺสามี’’ติ.

その時、世尊は朝早くに大目犍連（マハーモッガラーナ）長老を呼び、こう命じられました。“モッガラーナよ、ラージャガハの近くにあるサッカーラ村で、あの物惜しみの長者が‘焼き菓子を食べよう’と思い、他人の目に触れるのを恐れて、七層の楼閣の最上階で菓子を焼かせている。お前はそこへ行き、その長者を調伏して（物惜しみの）毒を取り除き、夫婦二人を菓子や牛乳、バター、蜂蜜、糖蜜と共に、お前の神通力によってジェータ林（祇園精舎）へ連れて来なさい。今日、私は五百の比丘たちと共に、この精舎に留まって食事を待つことにしよう。その菓子をもって斎食の儀を行うことにする。”

เถโร ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตาวเทว อิทฺธิพเลน ตํ นิคมํ คนฺตฺวา ตสฺส ปาสาทสฺส สีหปญฺชรทฺวาเร สุนิวตฺโถ สุปารุโต อากาเส เอว มณิรูปกํ วิย อฏฺฐาสิ. มหาเสฏฺฐิโน เถรํ ทิสฺวาว หทยมํสํ กมฺปิ. โส อหํ เอวรูปานํเยว ทสฺสนภเยน อิมํ ฐานมาคโต, อยญฺจ ภิกฺขุ อากาเสนาคนฺตฺวา วาตปานทฺวาเร ฐิโตติ. โส คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺโต อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย โทเสน ตฏตฏายนฺโต เอวมาห – ‘‘สมณ, อากาเส ฐตฺวาปิ กึ ลภิสฺสสิ, อากาเส อปเท ปทํ ทสฺเสตฺวา จงฺกมนฺโตปิ เนว ลภิสฺสสี’’ติ. เถโร ตสฺมึ เอว ฐาเน อปราปรํ จงฺกมิ. เสฏฺฐิ ‘‘จงฺกมนฺโต กึ ลภิสฺสสิ, อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทนฺโตปิ น ลภิสฺสสิเยวา’’ติ อาห. เถโร ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. อถ นํ ‘‘อากาเส นิสินฺโน กึ ลภิสฺสสิ, อาคนฺตฺวา วาตปานสฺส อุมฺมาเร ฐิโตปิ น ลภิสฺสสี’’ติ อาห. เถโร อุมฺมาเร ฐิโต. ‘‘อุมฺมาเร ฐิโตปิ กึ ลภิสฺสสิ, ธูมายนฺโตปิ น ลภิสฺสสิ เอวา’’ติ อาห. เถโรปิ ธูมายิ. สกลปาสาโท เอกธูโม อโหสิ. เสฏฺฐิโน อกฺขีนํ สูจิยา วิชฺฌนกาโล วิย อโหสิ, เคหชฺฌายนภเยน ปน ‘‘ตฺวํ ปชฺชลนฺโตปิ น ลภิสฺสสี’’ติ อวตฺวา ‘‘อยํ สมโณ สุฏฺฐุ ลคฺโค, อลทฺธา น คมิสฺสติ, เอกมสฺส ปูวํ ทาเปสฺสามี’’ติ ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท เอกํ ขุทฺทกปูวํ ปจิตฺวา สมณสฺส ทตฺวา อุยฺโยเชหิ น’’นฺติ. สา โถกํ เอว ปิฏฺฐํ กปลฺลปาติยํ ปกฺขิปิ, มหาปูโว หุตฺวา สกลปาตึ ปูเรตฺวา อุทฺธุมาโต หุตฺวา อฏฺฐาสิ.

大目犍連長者は“承知いたしました、尊者よ”と師の言葉を受け入れ、直ちに神通力によってその村へ行き、その邸宅の獅子の窓（バルコニー）の前に、身なりを整え衣をまとって、あたかも空中に浮かぶ宝石の像のように立った。大長者は長老を見て、心臓が震えた。彼は“私はこのような者たちに会うのを恐れてここに来たのに、この比丘は空を飛んでやってきて窓の前に立っている”と思った。彼は（施しを逃れる）術を見出せず、火の中に投げ込まれた塩の粒のように怒りでパチパチと音を立てながらこう言った。“修行者よ、空中に立っていても何が得られようか。足跡のつかない空中に足跡を示して歩き回ったとしても、決して何も得られないぞ”。長老はその場所で、空をあちこち歩き回った。長者は“歩き回って何が得られようか。空中で結跏趺坐して座ったとしても、やはり何も得られないぞ”と言った。長老は結跏趺坐して座った。すると長者は“空中に座って何が得られようか。やってきて窓の敷居に立ったとしても、何も得られないぞ”と言った。長老は敷居の上に立った。“敷居の上に立ったとしても何が得られようか。煙を出したとしても、やはり何も得られないぞ”と言った。長老もまた煙を出した。邸宅全体が一面の煙に包まれた。長者の目は針で刺されるような痛みを感じた。しかし、家が焼けるのを恐れて、“お前が火を放っても何も得られないぞ”とは言わず、“この修行者はひどくしつこい。何も得られなければ立ち去らないだろう。彼に菓子を一つ与えさせよう”と考え、妻に言った。“お前よ、小さな菓子を一つ焼いて修行者に与え、彼を追い払っておくれ”。彼女がほんの少しの粉を土鍋に入れると、それは大きな菓子となり、鍋全体を満たして膨らんで止まった。

เสฏฺฐิ ตํ ทิสฺวา ‘‘พหุํ ตยา ปิฏฺฐํ คหิตํ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว ทพฺพิกณฺเณน โถกํ ปิฏฺฐํ คเหตฺวา ปกฺขิปิ, ปูโว ปุริมปูวโต มหนฺตตโร ชาโต[Pg.235]. เอวํ ยํ ยํ ปจติ, โส โส มหนฺตมหนฺโตว โหติ. โส นิพฺพินฺโน ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท, อิมสฺส เอกํ ปูวํ เทหี’’ติ. ตสฺสา ปจฺฉิโต เอกํ ปูวํ คณฺหนฺติยา สพฺเพ เอกาพทฺธา อลฺลียึสุ. สา เสฏฺฐึ อาห – ‘‘สามิ, สพฺเพ ปูวา เอกโต ลคฺคา, วิสุํ กาตุํ น สกฺโกมี’’ติ. ‘‘อหํ กริสฺสามี’’ติ โสปิ กาตุํ นาสกฺขิ. อุโภปิ ชนา โกฏิยํ คเหตฺวา กฑฺฒนฺตาปิ วิโยเชตุํ นาสกฺขึสุ เอว. อถสฺส ปูเวหิ สทฺธึ วายมนฺตสฺเสว สรีรโต เสทา มุจฺจึสุ, ปิปาสา อุปจฺฉิชฺชิ. ตโต ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท, น เม ปูเวหิ อตฺโถ, ปจฺฉิยา สทฺธึเยว อิมสฺส เทหี’’ติ. สา ปจฺฉึ อาทาย เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา อทาสิ. เถโร อุภินฺนมฺปิ ธมฺมํ เทเสสิ, ติณฺณํ รตนานํ คุณํ กเถสิ, ‘‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติ ทินฺนทานาทีนํ ผลํ คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ วิย ทสฺเสสิ.

長者はそれを見て、“お前が粉をたくさん取ったのだろう”と言い、自ら匙の端で少量の粉を取って入れたが、菓子は前のものよりもさらに大きくなった。このように、焼けば焼くほど、それはますます大きくなった。彼は嫌気がさして妻に言った。“お前よ、この者に菓子を一つ与えてしまえ”。彼女が籠から菓子を一つ取ろうとすると、すべての菓子が一つにくっついて離れなくなった。彼女は長者に言った。“旦那様、すべての菓子が一つにくっついてしまい、一つずつ分けることができません”。“私がやろう”と彼も試みたが、分けることができなかった。二人が端を掴んで引っ張り合ったが、どうしても切り離すことができなかった。そのうち、菓子と格闘している間に長者の体からは汗が流れ出し、渇望（欲心）が消え去った。そこで妻に言った。“お前よ、私にはもう菓子は必要ない。籠ごとこの比丘に差し上げなさい”。彼女は籠を持って長老に近づき、それを捧げた。長老は二人に対して法を説き、三宝の功徳を語り、“布施はある、供養はある”と、布施などの果報を、空に浮かぶ満月を示すかのように明らかに示した。

ตํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา เสฏฺฐิ ‘‘ภนฺเต, อาคนฺตฺวา อิมสฺมึ ปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร, ‘‘มหาเสฏฺฐิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘ปูเว ขาทิสฺสามี’ติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วิหาเร นิสินฺโน, ตุมฺหากํ รุจิยา สติ อหํ โว เนสฺสามิ, เสฏฺฐิภริยํ ปูเว จ ขีราทีนิ จ คณฺหาเปถ, สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ อาห. ‘‘กหํ ปน, ภนฺเต, เอตรหิ สตฺถา’’ติ? ‘‘อิโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก เชตวนวิหาเร, มหาเสฏฺฐี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, กาลํ อนติกฺกมิตฺวา เอตฺตกํ อทฺธานํ กถํ คมิสฺสามา’’ติ. ‘‘มหาเสฏฺฐิ, ตุมฺหากํ รุจิยา สติ อหํ โว อตฺตโน อิทฺธิพเลน เนสฺสามิ, ตุมฺหากํ ปาสาเท โสปานสีสํ อตฺตโน ฐาเน เอว ภวิสฺสติ, โสปานปริโยสานํ ปน โว เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก ภวิสฺสติ, อุปริปาสาทา เหฏฺฐาปาสาทํ โอตรณกาลมตฺเตเนว เชตวนํ เนสฺสามี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

それを聞いて心清らかになった長者は、“尊者よ、こちらへ来てこの椅子に座り、お召し上がりください”と言った。長老は“大長者よ、正自覚者は‘菓子を食そう’と五百人の比丘たちと共に精舎におられる。もし望むなら、私はあなた方を連れて行こう。妻に菓子や乳製品などを持たせなさい。師のみもとへ行こう”と言った。“尊者よ、今、師はどこにおられるのですか”。“ここから四十五ヨージャナ離れた祇園精舎におられる、大長者よ”。“尊者よ、食事の時間を過ぎないうちに、これほど長い道のりをどうやって行くのでしょうか”。“大長者よ、もし望むなら、私は自らの神通力であなた方を連れて行こう。あなた方の邸宅の階段の上段はそのままで、階段の下段が祇園精舎の門の塔にあるようにしよう。上の階から下の階へ降りるほどの時間で、あなた方を祇園へ連れて行こう”。彼は“承知いたしました、尊者よ”と受け入れた。

เถโร โสปานสีสํ ตตฺเถว กตฺวา ‘‘โสปานปาทมูลํ เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ตเถว อโหสิ. อิติ เถโร เสฏฺฐิญฺจ เสฏฺฐิภริยญฺจ อุปริปาสาทา เหฏฺฐาปาสาทํ โอตรณกาลโต ขิปฺปตรํ เชตวนํ สมฺปาเปสิ. เต อุโภปิ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา กาลํ อาโรเจสุํ. สตฺถา ภตฺตคฺคํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มหาเสฏฺฐิ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิโณทกํ อทาสิ. ภริยาปิสฺส ตถาคตสฺส ปตฺเต ปูวํ ปติฏฺฐาเปสิ. สตฺถา อตฺตโน [Pg.236] ยาปนมตฺตํ คณฺหิ, ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ ยาปนมตฺตํ คณฺหึสุ. เสฏฺฐิ ขีรสปฺปิมธุสกฺขราทีนิ ททมาโน น ขยํ อคมาสิ. สตฺถา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปสิ. มหาเสฏฺฐิปิ สทฺธึ ภริยาย ยาวทตฺถํ ขาทิ. ปูวานํ ปริโยสานเมว น ปญฺญายติ. สกลวิหาเร ภิกฺขูนญฺจ วิฆาสาทานญฺจ ทินฺเนสุปิ ปริยนฺโต น ปญฺญายเตว. ‘‘ภนฺเต, ปูวา ปริกฺขยํ น คจฺฉนฺตี’’ติ ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘เตน หิ เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก ฉฑฺเฑถา’’ติ. อถ เน ทฺวารโกฏฺฐกสฺส อวิทูเร ปพฺภารฏฺฐาเน ฉฑฺฑยึสุ. ยาวชฺชตนาปิ ตํ ฐานํ กปลฺลกปูวปพฺภารนฺเตว ปญฺญายติ. มหาเสฏฺฐิ สห ภริยาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา อนุโมทนมกาสิ. อนุโมทนาวสาเน อุโภปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก โสปานํ อารุยฺห อตฺตโน ปาสาเทเยว ปติฏฺฐหึสุ.

長老は階段の上段をそのままにし、“階段の下端が祇園精舎の門の塔に現れよ”と念じた。その通りになった。このように長老は、長者夫妻を邸宅の上の階から下の階へ降りるよりも早く祇園に到着させた。二人は師のみもとへ行き、食事の時間であることを告げた。師は食堂に入り、用意された勝れた仏座に比丘サンガと共に座られた。大長者は仏陀を先頭とする比丘サンガに（施しの）浄水を注いで捧げた。妻も如来の鉢に菓子を捧げた。師は自らの維持に必要な分だけを受け取られ、五百人の比丘たちも必要な分だけを受け取った。長者が乳やバター、蜜、糖などを捧げても、尽きることがなかった。師は五百人の比丘たちと共に食事を終えられた。大長者も妻と共に満足するまで食べた。菓子の終わりが見えないほどであった。精舎全体の比丘たちや施しを待つ者たちに与えても、尽きることがなかった。“尊者よ、菓子が全く尽きません”と世尊に告げた。“それならば、祇園精舎の門の塔のところに捨てなさい”。そこで彼らは門の塔の近くの窪地にそれを捨てた。今日に至るまで、その場所は“土鍋菓子の窪地”として知られている。大長者は妻と共に世尊に近づき、礼拝して一方に立った。世尊は随喜（アヌモーダナ）をなされた。随喜の終わりに、二人とも預流果に達し、師を礼拝して門の塔にある階段を上り、自分たちの邸宅へと戻った。

ตโต ปฏฺฐาย เสฏฺฐิ อสีติโกฏิธนํ พุทฺธสาสเนเยว วิกฺกิริ. ปุนทิวเส สายนฺหสมเย ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ภิกฺขู ‘‘ปสฺสถาวุโส, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อานุภาวํ, อนุปหจฺจ นาม สทฺธํ, อนุปหจฺจ โภเค มจฺฉริยเสฏฺฐึ มุหุตฺเตเนว ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กตฺวา ปูเว คาหาเปตฺวา เชตวนํ อาเนตฺวา สตฺถุ สมฺมุขํ กตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ, อโห มหานุภาโว เถโร’’ติ เถรสฺส คุณํ กเถนฺตา นิสีทึสุ. สตฺถา ทิพฺพาย โสตธาตุยา กถํ สุตฺวา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, กุลทมเกน นาม ภิกฺขุนา อนุปหจฺจ สทฺธํ, อนุปหจฺจ โภเค, กุลํ อกิลเมตฺวา อวิเหเฐตฺวา ปุปฺผโต เรณุํ คณฺหนฺเตน ภมเรน วิย อุปสงฺกมิตฺวา พุทฺธคุณํ ชานาเปตพฺพํ, ตาทิโส มม ปุตฺโต โมคฺคลฺลาโน’’ติ เถรํ ปสํสิตฺวา อิมํ คาถมาห –

その日以来、長者は八億の財を仏教（仏陀の教え）のためにのみ費やした。翌日の夕刻、法堂に集まった比丘たちは、“友よ、大目犍連（マハーモーガッラーナ）長老の威力を見なさい。信心を損なうことなく、また富を損なうことなく、あの物惜しみの長老を一瞬のうちに調伏し、執着（毒）を取り除いて、菓子を持参させ、祇園精舎へ連れて来て、師（仏陀）の御前にて預流果に安住させた。長老は実に大きな威力をお持ちだ”と、長老の徳を語りながら座っていた。師（仏陀）は天耳通によってその会話を聞き、比丘たちの元へ来られて、“比丘たちよ、今、どのような話をして集まっているのか”と尋ねられた。“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、在家を教化する比丘というものは、信心を損なわず、富を損なわず、家の人々を疲れさせず、害することなく、花から蜜（粉）を取る蜂のように近づいて、仏の徳を知らせるべきである。私の息子である目犍連はそのような者である”と長老を称賛して、この偈を唱えられた。

๔๙.

49.

‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ, วณฺณคนฺธมเหฐยํ;

ปเลติ รสมาทาย, เอวํ คาเม มุนี จเร’’ติ.

“蜂が花の（色や香りを）害することなく、蜜（味）を取って飛び去るように、聖者（牟尼）は村を歩むべきである。”

ตตฺถ ภมโรติ ยา กาจิ มธุกรชาติ. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผาราเม จรนฺโต ปุปฺผญฺจ วณฺณญฺจ คนฺธญฺจ อเหฐยนฺโต อวินาเสนฺโต วิจรตีติ อตฺโถ. ปเลตีติ เอวํ จริตฺวา ยาวทตฺถํ รสํ ปิวิตฺวา อปรมฺปิ มธุกรณตฺถาย อาทาย [Pg.237] ปเลติ, โส เอวํ วนคหนํ อชฺโฌคาเหตฺวา เอกสฺมึ รุกฺขสุสิเร ตํ รชมิสฺสกํ รสํ ฐเปตฺวา อนุปุพฺเพน มธุรรสํ มธุํ กโรติ, น ตสฺส ปุปฺผาราเม วิจริตปจฺจยา ปุปฺผํ วา วณฺณคนฺธํ วาสฺส วิคจฺฉติ, อถ โข สพฺพํ ปากติกเมว โหติ. เอวํ คาเม มุนี จเรติ เอวํ เสขาเสขเภโท อนาคาริยมุนิ กุลปฏิปาฏิยา คาเม ภิกฺขํ คณฺหนฺโต วิจรตีติ อตฺโถ. น หิ ตสฺส คาเม จรณปจฺจยา กุลานํ สทฺธาหานิ วา โภคหานิ วา โหนฺติ. สทฺธาปิ โภคาปิ ปากติกาว โหนฺติ. เอวํ จริตฺวา จ ปน นิกฺขมิตฺวา เสขมุนิ ตาว พหิคาเม อุทกผาสุกฏฺฐาเน สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺโน อกฺขภญฺชนวณปฏิจฺฉาทนปุตฺตมํสูปมาทิวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ตถารูปํ วนสณฺฑํ อนุปวิสิตฺวา อชฺฌตฺติกกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต จตฺตาโร มคฺเค, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ หตฺถคตาเนว กโรติ. อเสขมุนิ ปน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารมนุยุญฺชติ. อยมสฺส ภมเรน สทฺธึ มธุกรณสริกฺขตา เวทิตพฺพา. อิธ ปน ขีณาสโวว อธิปฺเปโต.

その中で“蜂（bhamaro）”とは、蜜を作るあらゆる種類の昆虫のことである。“花を（pupphaṃ）”とは、花園を歩き回る際、花もその色も香りも害さず、損なうことなく歩き回るという意味である。“飛び去る（paleti）”とは、そのように歩き回り、望むだけ蜜を吸い、さらに別の蜜を作るために（蜜を）持って飛び去ることである。その蜂は、森の茂みに入り、樹洞の中にその花粉混じりの液を置き、次第に甘い蜜の巣を作る。蜂が花園を歩き回ったという理由で、花やその色香が損なわれることはない。むしろ、すべては元のままである。“このように村を聖者は歩むべきである”とは、有学や無学の区別がある出家の聖者が、家の順序に従って村で托鉢を受けながら歩き回るという意味である。比丘が村を歩き回ることで、在家の人々の信心が衰えたり、富が減ったりすることはない。信心も富も元のままである。そのように歩き回って村を出た後、まず有学の聖者は、村の外の水の便が良い場所で僧伽梨（大衣）を敷いて座り、車軸に油を塗ること、傷口を覆うこと、あるいは自分の子の肉を食べる比喩などのように（食に対する執着を離れて）観察しながら托鉢の食事を摂り、そのような森に入って、内なる瞑想（業処）を修め、四つの道と四つの沙門果を掌中のものとする。一方、無学の聖者（阿羅漢）は、現世の幸福な住処（果定）に専念する。これが、比丘と蜂の蜜作りとの類似点であると知るべきである。ただし、この箇所では特に漏尽者（阿羅漢）が意図されている。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ วตฺวา อุตฺตริปิ เถรสฺส คุณํ ปกาเสตุํ ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว โมคฺคลฺลาเนน มจฺฉริยเสฏฺฐิ ทมิโต, ปุพฺเพปิ นํ ทเมตฺวา กมฺมผลสมฺพนฺธํ ชานาเปสิ เอวา’’ติ วตฺวา อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต อตีตํ อาหริตฺวา –

師（仏陀）はこの説法を終えて、さらに長老の徳を明らかにするために、“比丘たちよ、目犍連が物惜しみの長老を調伏したのは今だけではない。過去にも彼を調伏し、業と果報の結びつきを知らせたことがある”と仰り、この意味を明らかにするために過去の物語を引用された。

‘‘อุโภ ขญฺชา อุโภ กุณี, อุโภ วิสมจกฺขุกา;

อุภินฺนํ ปิฬกา ชาตา, นาหํ ปสฺสามิ อิลฺลิส’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๗๘) –

“二人とも足が不自由で、二人とも手が曲がり、二人とも斜視である。二人の体には痣がある。私はこれがイッリサ（長者）だとは思えない。”

อิมํ อิลฺลิสชาตกํ กเถสีติ.

このように、イッリサ本生譚（ジャータカ）を語られた。

มจฺฉริยโกสิยเสฏฺฐิวตฺถุ ปญฺจมํ.

物惜しみのコーシヤ長者の物語、第五、完。

๖. ปาเวยฺยกาชีวกวตฺถุ

6. 第六、パーヴェイヤカ・アージーヴァカの物語

น ปเรสํ วิโลมานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต ปาเวยฺยํ นาม อาชีวกํ อารพฺภ กเถสิ.

“他人の過ちではなく……”というこの説法を、師（仏陀）は舎衛城（サーヴァッティー）に滞在している際、パーヴェイヤカという名のアージーヴァカ（邪命外道）について語られた。

สาวตฺถิยํ [Pg.238] กิเรกา คหปตานี ปุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปาเวยฺยํ นาม อาชีวกํ ปฏิชคฺคิ. ตสฺสานนฺตรฆเรสุ มนุสฺสา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อาคนฺตฺวา, ‘‘อโห อจฺฉริยา พุทฺธานํ ธมฺมเทสนา’’ติ นานปฺปกาเรหิ พุทฺธคุเณ วณฺเณนฺติ. สา พุทฺธานํ คุณกถํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ โสตุกามา อาชีวกสฺส เอตมตฺถํ กเถตฺวา, ‘‘คจฺฉิสฺสามิ อหํ พุทฺธสนฺติกํ, อยฺยา’’ติ อาห. โส ‘‘มา คจฺฉาหี’’ติ นิวาเรตฺวา ตํ ปุนปฺปุนํ ยาจมานมฺปิ นิวาเรสิ เอว. สา ‘‘อยํ มม วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ โสตุํ น เทติ, สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อิเธว ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ สายนฺหสมเย ปุตฺตํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, ตาต, สฺวาตนาย สตฺถารํ นิมนฺเตหี’’ติ เปเสสิ. โส คจฺฉนฺโต ปฐมตรํ อาชีวกสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ นํ โส ‘‘กหํ คจฺฉสี’’ติ อาห. ‘‘มาตุ วจเนน สตฺถารํ นิมนฺเตตุํ คจฺฉามี’’ติ อาห. ‘‘มา ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘อลํ, อยฺย, มม มาตุ ภายามิ, คจฺฉิสฺสามห’’นฺติ. ‘‘เอตสฺส กตสกฺการํ อุโภปิ ขาทิสฺสาม, มา คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘อลํ, อยฺย, มาตา เม ตชฺเชสฺสตี’’ติ. เตน หิ คจฺฉ, คนฺตฺวา ปน นิมนฺเตตฺวา, ‘‘อมฺหากํ เคหํ อสุกฏฺฐาเน วา อสุกวีถิยํ วา อสุกมคฺเคน วา คนฺตพฺพ’’นฺติ มา อาจิกฺขิ. ‘‘สนฺติเก ฐิโต วิย อญฺเญน มคฺเคน คจฺฉนฺโต วิย ปลายิตฺวา เอหี’’ติ. โส อาชีวกสฺส วจนํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา นิมนฺเตตฺวา อาชีวเกน วุตฺตนิยาเมเนว สพฺพํ กตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กึ เต กต’’นฺติ ปุฏฺโฐ, ‘‘สพฺพํ กตํ, อยฺยา’’ติ อาห. ‘‘ภทฺทกํ เต กตํ, ตสฺส สกฺการํ อุโภปิ ขาทิสฺสามา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส อาชีวโก ปาโตว ตํ เคหํ อคมาสิ. ตํ คเหตฺวา ปจฺฉาคพฺเภ นิสีทาเปสุํ.

伝え聞くところによると、舎衛城にある長者の妻が、パーヴェイヤカという名のアージーヴァカを息子のように思って世話をしていた。彼女の隣家の住人たちが、師（仏陀）の説法を聞いて戻ってくると、“おお、仏陀の説法はなんと素晴らしいことか”と、様々な方法で仏の徳を称賛した。彼女は仏の徳についての話を聞いて精舎へ行き、法を聞きたいと思い、そのことをアージーヴァカに話して、“聖者よ、私は仏陀のもとへ行きます”と言った。彼は“行くな”と引き止め、彼女が何度も頼んでも、やはり引き止めた。彼女は“この人は私が精舎へ行って法を聞くのを許さない。それなら師（仏陀）を招待して、ここで法を聞こう”と考え、夕刻に息子を呼んで、“息子よ、行きなさい。明日の（福徳の）ために師（仏陀）を招待しなさい”と送り出した。その息子は行く途中、まずアージーヴァカの住まいに行き、彼を礼拝して座った。すると彼は“どこへ行くのか”と尋ねた。“母の言葉で、師（仏陀）を招待しに行くのです”と答えると、“あの者のところへ行くな”と言った。“聖者よ、なりませぬ。私は母が恐ろしいのです。行かせてください”と言うと、“あの者への供養を、二人で食べようではないか。行くな”と言った。“聖者よ、なりませぬ。母に叱られます”と言うと、“それなら行け。だが招待した後に、‘私たちの家はどこそこの場所にあり、何という通りにあり、どの道を通って来てください’などと言ってはならぬ。そばに立っているかのように、あるいは別の道を通って行くかのように、逃げるように帰って来なさい”と言った。息子はアージーヴァカの言葉を聞いて師（仏陀）のもとへ行き、招待し、アージーヴァカに言われた通りにすべて行い、彼のところへ戻った。“どうしたか”と聞かれると、“聖者よ、すべて（言われた通りに）しました”と言った。“お前はよくやった。あの者への供養を二人で食べよう”と言って、翌日、アージーヴァカは朝早くにその家へ行った。人々は彼を連れて、奥の部屋に座らせた。

ปฏิวิสฺสกมนุสฺสา ตํ เคหํ อลฺลโคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา ลาชปญฺจมานิ ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา สตฺถุ นิสีทนตฺถาย มหารหํ อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. พุทฺเธหิ สทฺธึ อปริจิตมนุสฺสา หิ อาสนปญฺญตฺตึ น ชานนฺติ, พุทฺธานญฺจ มคฺคเทสเกน กิจฺจํ นาม นตฺถิ, โพธิมูเล ทสสหสฺสิโสกธาตุํ กมฺเปตฺวา สมฺโพธึ ปตฺตทิวเสเยว หิ เนสํ ‘‘อยํ มคฺโค นิรยํ คจฺฉติ, อยํ ติรจฺฉานโยนึ, อยํ เปตฺติวิสยํ, อยํ มนุสฺสโลกํ, อยํ เทวโลกํ, อยํ อมตมหานิพฺพาน’’นฺติ สพฺเพ มคฺคา อาวิภูตา. คามนิคมาทีนํ ปน มคฺเค วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมา สตฺถา ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย มหาอุปาสิกาย เคหทฺวารํ คโต. สา เคหา นิกฺขมิตฺวา สตฺถารํ [Pg.239] ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อนฺโตนิเวสนํ ปเวเสตฺวา อาสเน นิสีทาเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. อุปาสิกา กตภตฺตกิจฺจสฺส สตฺถุโน อนุโมทนํ กาเรตุกามา ปตฺตํ คณฺหิ. สตฺถา มธุรสฺสเรน อนุโมทนธมฺมกถํ อารภิ. อุปาสิกา ‘‘สาธุ, สาธู’’ติ สาธุการํ ททมานา ธมฺมํ สุณิ. อาชีวโกปิ ปจฺฉาคพฺเภ นิสินฺโนว ตสฺสา สาธุการํ ทตฺวา ธมฺมํ สุณนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ. ‘‘น อิทาเนสา มยฺห’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา ‘‘นฏฺฐาสิ กาฬกณฺณิ, เอตสฺส เอวํ สกฺการํ กโรตี’’ติ นานปฺปกาเรน อุปาสิกญฺจ สตฺถารญฺจ อกฺโกสนฺโต ปลายิ. อุปาสิกา ตสฺส กถาย ลชฺชิตา อญฺญถตฺตํ คตํ จิตฺตํ เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘กึ อุปาสิเก จิตฺตํ เทสนานุคตํ กาตุํ น สกฺโกสี’’ติ? ‘‘ภนฺเต, เอตสฺส เม กถาย จิตฺตํ อญฺญถตฺตํ อุปคต’’นฺติ. สตฺถา ‘‘เอวรูปสฺส วิสภาคชนสฺส กถิตํ กถํ นาม อาวชฺชิตุํ น วฏฺฏติ, เอวรูปํ อสมนฺนาหริตฺวา อตฺตโน กตากตเมว โอโลเกตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

近隣の人々は、その家を新鮮な牛糞で塗り、五種の穀物（ポップコーン）を含む花々を撒き、世尊が座るために高貴な人々に相応しい座席を用意した。実に、仏陀とともに過ごした経験のない人々は、座席の整え方を知らないものである。また、仏陀には道案内を必要とするような務めはない。なぜなら、菩提樹の麓で一万の世界を震わせ、悟りに達したその日に、仏陀には“この道は地獄へ通じ、この道は畜生道へ、この道は餓鬼道へ、この道は人間界へ、この道は天界へ、この道は不死の大涅槃へ通じる”というすべての道が明らかになっていたからである。村や町などの道については言うまでもない。それゆえ、世尊は朝早く、鉢と衣を携えて、あの大居士の家の門へ向かわれた。彼女は家から出て、五体投地（五箇所の接地）によって世尊を敬い、家の中へと招き入れ、座席に座らせて、布施の水を捧げ、素晴らしい硬軟の食べ物でもてなした。居士は、食事の供養を終えた世尊に、感謝の説法（アヌモーダナ）を請いたいと思い、鉢を受け取った。世尊は心地よい声で、感謝の法話を始められた。居士は“サードゥ、サードゥ（善哉、善哉）”と喝采を送りながら、法を聴いた。アージーヴァカ（裸形外道）もまた奥の部屋に座っていたが、彼女が喝采を送りながら法を聴いている声を聞いて、耐えられなくなった。“今や彼女は私のものではない”と考え、部屋から出てきて、“破滅したな、呪われた女よ！ この男（ゴータマ）にこのような供養をするとは！”と、様々な言葉で居士と世尊を罵り、逃げ去った。居士は彼の言葉に恥じ入り、心が乱れて説法に集中し、智慧を向けることができなくなった。そこで世尊は、“居士よ、なぜ心を説法に向け、集中させることができないのか”と問われた。“尊師よ、あの者の言葉によって、私の心は乱れてしまいました”と彼女が答えると、世尊は“このような異質な（悪意ある）者の語った言葉など、心に留めるべきではない。このような者を気にかけず、自分自身のなしたこと、なさなかったことだけを見るべきである”と仰り、この詩を唱えられた。

๕๐.

50.

‘‘น ปเรสํ วิโลมานิ, น ปเรสํ กตากตํ;

อตฺตโนว อเวกฺเขยฺย, กตานิ อกตานิ จา’’ติ.

“他人の過失を見るな。他人のなしたこと、なさなかったことを見るな。ただ、自分自身のなしたこと、なさなかったことだけを省みよ。”

ตตฺถ น ปเรสํ วิโลมานีติ ปเรสํ วิโลมานิ ผรุสานิ มมฺมจฺเฉทกวจนานิ น มนสิกาตพฺพานิ. น ปเรสํ กตากตนฺติ ‘‘อสุโก อุปาสโก อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน, นาปิสฺส เคเห กฏจฺฉุภิกฺขาทีนิ ทิยฺยนฺติ, น สลากภตฺตาทีนิ, น จีวราทิปจฺจยทานํ เอตสฺส อตฺถิ, ตถา อสุกา อุปาสิกา อสฺสทฺธา อปฺปสนฺนา, นาปิสฺสา เคเห กฏจฺฉุภิกฺขาทีนิ ทิยฺยนฺติ, น สลากภตฺตาทีนิ, น จีวราทิปจฺจยทานํ เอติสฺสา อตฺถิ, ตถา อสุโก ภิกฺขุ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน, นาปิ อุปชฺฌายวตฺตํ กโรติ, น อาจริยวตฺตํ, น อาคนฺตุกวตฺตํ, น คมิกวตฺตํ, น เจติยงฺคณวตฺตํ, น อุโปสถาคารวตฺตํ, น โภชนสาลาวตฺตํ, น ชนฺตาฆรวตฺตาทีนิ, นาปิสฺส กิญฺจิ ธุตงฺคํ อตฺถิ, น ภาวนารามตาย อุสฺสาหมตฺตมฺปี’’ติ เอวํ ปเรสํ กตากตํ นาม น โอโลเกตพฺพํ. อตฺตโนว อเวกฺเขยฺยาติ ‘‘กถํ ภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺตีติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๔๘) อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺโต สทฺธาปพฺพชิโต กุลปุตฺโต ‘‘กึ นุ โข อหํ ‘อนิจฺจํ [Pg.240] ทุกฺขํ อนตฺตา’ติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา โยเค กมฺมํ กาตุํ สกฺขึ, นาสกฺขิ’’นฺติ เอวํ อตฺตโน กตากตานิ โอโลเกยฺยาติ.

その詩において、“他人の過失（vilomāni）を見るな”とは、他人の粗野で心を傷つけるような言葉を心に留めてはならないという意味である。“他人のなしたこと、なさなかったこと”とは、“あの信者は不信心で清らかな心がない。彼の家では一匙の粥すら施されず、籤引きの食事（サラーカバッタ）も供えられず、衣などの供養もない。また、あの女信者も不信心で、施しも供養もない。また、あの比丘は不信心で、和尚（ウパッジャーヤ）への務めも、阿闍梨（アーチャリヤ）への務めも、客僧への務めも、出発する僧への務めも、塔の広場での務めも、布薩堂での務めも、食堂での務めも、湯屋での務めも果たさず、いかなる頭陀行（ズタンガ）もなく、瞑想に励む熱意すらない”といった他人の行動の是非を注視すべきではないということである。“自分自身を省みよ”とは、“どのように過ごせば私の昼夜は過ぎ去るのか”と出家者が常に省みるべきという教え（増支部 10.48）を思い起こし、信仰によって出家した良家の子が、“私は果たして‘無常・苦・無我’という三法印を確立し、修行に励むことができたか、できなかったか”と、自分自身のなしたこと、なさなかったことを省みるべきであるという意味である。

เทสนาวสาเน สา อุปาสิกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตา, เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、その女居士は預流果に達し、この説法は多くの人々にとって有益なものとなった。

ปาเวยฺยกาชีวกวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

第六のパーヴェーヤカ・アージーヴァカ（裸形外道）の物語 完。

๗. ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ

7. 第七：チャッタパーニ居士の物語

ยถาปิ รุจิรํ ปุปฺผนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต ฉตฺตปาณิอุปาสกํ อารพฺภ กเถสิ.

“麗しい花のように……”というこの法話を、世尊はサーヴァッティーに滞在していた際、チャッタパーニ居士に因んで説かれた。

สาวตฺถิยญฺหิ ฉตฺตปาณิ นาม อุปาสโก ติปิฏกธโร อนาคามี. โส ปาโตว อุโปสถิโก หุตฺวา สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. อนาคามิอริยสาวกานญฺหิ สมาทานวเสน อุโปสถกมฺมํ นาม นตฺถิ, มคฺเคเนว เตสํ พฺรหฺมจริยญฺจ เอกภตฺติกญฺจ อาคตํ. เตเนวาห – ‘‘ฆฏิกาโร โข, มหาราช, กุมฺภกาโร เอกภตฺติโก พฺรหฺมจารี สีลวา กลฺยาณธมฺโม’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๘๘). เอวํ อนาคามิโน ปกติยาว เอกภตฺติกา จ พฺรหฺมจาริโน จ โหนฺติ. โสปิ ตเถว อุโปสถิโก หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุณนฺโต นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย ราชา ปเสนทิ โกสโล สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ฉตฺตปาณิ อุปาสโก ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อุฏฺฐาตพฺพํ นุ โข, โน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อหํ อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน, ตสฺส เม ปเทสราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐาตุํ น ยุตฺตํ, ราชา โข ปน เม อนุฏฺฐหนฺตสฺส กุชฺฌิสฺสติ, เอตสฺมึ กุชฺฌนฺเตปิ เนว อุฏฺฐหิสฺสามิ. ราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐหนฺเตน หิ ราชา ครุกโต โหติ, โน สตฺถา, ตสฺมา เนว อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ น อุฏฺฐหิ. ปณฺฑิตปุริสา นาม ครุตรานํ สนฺติเก นิสีทิตฺวา อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา น กุชฺฌนฺติ. ราชา ปน ตํ อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา กุปิตมานโส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา กุปิตภาวํ ญตฺวา, ‘‘มหาราช, อยํ ฉตฺตปาณิ อุปาสโก ปณฺฑิโต ทิฏฺฐธมฺโม ติปิฏกธโร อตฺถานตฺถกุสโล’’ติ อุปาสกสฺส คุณํ กเถสิ. รญฺโญ ตสฺส คุณกถํ สุณนฺตสฺเสว จิตฺตํ มุทุกํ ชาตํ.

サーヴァッティーに、チャッタパーニという名の居士がいた。彼は三蔵を保持する不還者（アナーガーミー）であった。彼は朝早くから布薩（八聖戒）を守り、世尊のもとへ参拝に赴いた。不還の聖弟子たちには、誓願による布薩の行事というものはもはや存在しない。聖道（不還道）によって、彼らには浄行（ブラフマチャリヤ）と一食（午後食を摂らないこと）が自然に備わっているからである。それゆえ、“大王よ、陶工のガティカーラは、一食を実践し、浄行を守り、戒律を保つ、徳高き者である”（中部 2.288）と説かれている。このように不還者は、その性質上、一食であり、浄行を守る者たちである。彼もまた同様に（自然に）布薩の状態にあり、世尊に近づき、礼拝して、法話を聴きながら座っていた。その時、パセーナディ・コーサラ王が世尊への参拝にやって来た。チャッタパーニ居士は、王がやって来るのを見て、“立ち上がるべきか、否か”と考え、“私は最高の王（仏陀）の御前に座っている。その私が、地方の王（小王）を見て立ち上がるのは相応しくない。王は立ち上がらない私に怒るかもしれないが、たとえ彼が怒ったとしても、私は決して立ち上がるまい。王を見て立ち上がる者は、王を重んじているのであって、世尊を重んじているのではない。それゆえ、私は立ち上がるまい”と考え、立ち上がらなかった。賢者というものは、自分たちより尊い方の御前に座っている時に立ち上がらない人を見ても、怒ることはない。しかし王は、座ったままの彼を見て憤り、世尊を礼拝して片隅に座った。世尊は王の怒りを知り、“大王よ、このチャッタパーニ居士は賢者であり、法を悟った者であり、三蔵を保持し、利害（何が正しく何が正しくないか）に精通した者です”と、居士の徳を語られた。王は、その徳についての話を聞いているうちに、心が和らいでいった。

อเถกทิวสํ [Pg.241] ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต ฉตฺตปาณึ อุปาสกํ กตภตฺตกิจฺจํ ฉตฺตมาทาย อุปาหนมารุยฺห ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปสิ. โส ฉตฺตุปาหนํ อปเนตฺวา ราชานมุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ ราชา อาห – ‘‘โภ อุปาสก, กินฺเต ฉตฺตุปาหนํ อปนีต’’นฺติ. ‘‘‘ราชา ปกฺโกสตี’ติ สุตฺวา อปเนตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ. ‘‘อชฺช อมฺหากํ ราชภาโว ตุมฺเหหิ ญาโต ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘สทาปิ มยํ, เทว, ตุมฺหากํ ราชภาวํ ชานามา’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ กสฺมา ปุริมทิวเส สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺโน มํ ทิสฺวา น อุฏฺฐหี’’ติ? ‘‘มหาราช, อหํ อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน, ปเทสราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐหนฺโต สตฺถริ อคารวํ ปเวเทยฺยํ, ตสฺมา น อุฏฺฐหิ’’นฺติ. ‘‘โหตุ, โภ, ติฏฺฐเตตํ’’. ‘‘ตุมฺเห กิร ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานตฺถานํ กุสลา ติปิฏกธรา อมฺหากํ อนฺเตปุเร ธมฺมํ วาเจถา’’ติ. ‘‘น สกฺโกมิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘ราชเคหํ นาม มหาสาวชฺชํ, ทุยุตฺตสุยุตฺตกานิ ครุกาเนตฺถ, เทวา’’ติ. ‘‘มา เอวํ วเทถ, ‘ปุริมทิวเส มํ ทิสฺวา น อุฏฺฐิโตมฺหี’ติ มา กุกฺกุจฺจํ กโรถา’’ติ. ‘‘เทว, คิหีนํ วิจรณฏฺฐานํ นาม มหาสาวชฺชํ, เอกํ ปพฺพชิตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธมฺมํ วาจาเปถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธุ, โภ, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ยาจิ, ‘‘ภนฺเต, มลฺลิกา จ เทวี วาสภขตฺติยา จ ธมฺมํ ปริยาปุณิสฺสามาติ วทนฺติ, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ มม เคหํ คนฺตฺวา ตาสํ ธมฺมํ อุทฺทิสถา’’ติ. ‘‘พุทฺธานํ นิพทฺธํ เอกฏฺฐานคมนํ นาม นตฺถิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อญฺญํ เอกํ ภิกฺขุํ เทถา’’ติ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสิ. เถโร นิพทฺธํ คนฺตฺวา ตาสํ อุทฺเทสํ อุทฺทิสติ. ตาสุ มลฺลิกา สกฺกจฺจํ คเหตฺวา สชฺฌายิตฺวา อุทฺเทสํ ปฏิจฺฉาเปสิ. วาสภขตฺติยา ปน เนว สกฺกจฺจํ คณฺหาติ, น สชฺฌายติ, น อุทฺเทสํ ปฏิจฺฉาเปตุํ สกฺโกติ.

ある日のこと、コーサラ王は宮殿の楼閣の上に立ち、朝食を終えて日傘を手にし、靴を履いて王宮の中庭を歩いているチャッタパーニという名の優婆塞（信者）を見て、彼を呼び寄せました。彼は日傘と靴を取り置いて王に近づき、礼拝して一方に立ちました。そのとき王は彼に言いました。“おい、優婆塞よ。なぜ日傘と靴を取り置いたのか”。彼は“‘王がお呼びである’と聞いて、それらを置いて参りました”と答えました。王は“今日になって、ようやく我らが王であることを知ったというのか”と言いました。“大王よ、私は常にあなた様が王であることを存じております”と彼が答えると、“もしそうなら、なぜ先日、世尊（仏陀）の御前で座っていたとき、私を見ても立ち上がらなかったのか”と王は問いました。彼は“大王よ、私は至高の王（仏陀）の御前に座っておりました。そのようなとき、一地方の王を見て立ち上がることは、世尊に対して不敬を表明することになりかねません。それゆえ立ち上がりませんでした”と答えました。王は“よろしい、その話はもうよい”と言い、続けて“あなた方は現世と来世の利益不利益に精通し、三蔵を保持していると聞いている。我らの後宮で法を説いてくれまいか”と頼みました。しかし彼は“大王よ、私にはできません”と断りました。“なぜか”と問われると、“大王よ、王宮という場所は過失が多く、不適切なことや適切なことが混在し、その責任は重いからです”と答えました。王が“そんなふうに言うな。‘先日、王を見ても立ち上がらなかった’ということに引け目（後悔）を感じる必要はない”と言うと、彼は“大王よ、在家の者が自由に出入りする場所には多くの過失があります。一人の出家者を招いて法を説かせてください”と提案しました。王は“よろしい。では下がりなさい”とチャッタパーニを送り出した後、世尊の元へ行き、こう願いました。“願わくは世尊よ、マッリカー王妃とヴァーサバカッティヤー王妃が法を学びたいと申しております。五百人の比丘たちと共に、常に私の宮殿へお越しになり、彼女たちに法をご教授ください”。世尊は“大王よ、仏陀が常に一つの場所に通い続けるということはありません”と答えられました。“では世尊よ、代わりに一人の比丘を遣わしてください”。世尊はアーナンダ長老にその役目をお与えになりました。長老は定期的に宮殿へ通い、彼女たちに法を教授しました。そのうち、マッリカー王妃は恭しく学び、復習し、教わったことを正確に理解しました。一方、ヴァーサバカッティヤー王妃は、恭しく学ぶことも復習することもなく、教わったことを正確に答えることもできませんでした。

อเถกทิวสํ สตฺถา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิมานนฺท, อุปาสิกา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา สกฺกจฺจํ คณฺหาตี’’ติ? ‘‘มลฺลิกา, ภนฺเต, สกฺกจฺจํ คณฺหาติ, สกฺกจฺจํ สชฺฌายติ, สกฺกจฺจํ อุทฺเทสํ ปฏิจฺฉาเปตุํ สกฺโกติ. ตุมฺหากํ ปน ญาติธีตา เนว สกฺกจฺจํ คณฺหาติ, น สชฺฌายติ, น อุทฺเทสํ ปฏิจฺฉาเปตุํ สกฺโกตี’’ติ. สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, มยา กถิตธมฺโม นาม สกฺกจฺจมสุณนฺตสฺส อคฺคณฺหนฺตสฺส อสชฺฌายนฺตสฺส อเทเสนฺตสฺส วณฺณสมฺปนฺนํ อคนฺธกปุปฺผํ วิย อผโล โหติ, สกฺกจฺจํ ปน [Pg.242] สวนาทีนิ กโรนฺตสฺส มหปฺผโล โหติ มหานิสํโส’’ติ วตฺวา อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ –

その後ある日のこと、世尊は長老（アーナンダ）に尋ねられました。“アーナンダよ、優婆夷（女性信者）たちは法を学んでいるか？”“はい、世尊よ”。“どちらが恭しく学んでいるか？”“世尊よ、マッリカー王妃は恭しく学び、恭しく復習し、教わったことを正確に答えることができます。しかし、あなた様の親族の娘であるヴァーサバカッティヤー王妃は、恭しく学ぶことも、復習することも、正確に答えることもできません”。世尊は長老の言葉を聞いて、“アーナンダよ、私の説いた法は、恭しく聞かず、学ばず、復習せず、教えない者にとっては、色鮮やかで美しいが香りのない花のように、実を結ばない（無益な）ものとなる。しかし、恭しく聴聞などを行う者にとっては、大きな果報と功徳をもたらすものである”と仰り、これら二つの偈を唱えられました。

๕๑.

51.

‘‘ยถาปิ รุจิรํ ปุปฺผํ, วณฺณวนฺตํ อคนฺธกํ;

เอวํ สุภาสิตา วาจา, อผลา โหติ อกุพฺพโต.

“色鮮やかで美しいが、香りのない花があるように、正しく語られた言葉（法）であっても、それを行わない者（実践しない者）にとっては、実を結ばない（無益な）ものとなる。

๕๒.

52.

‘‘ยถาปิ รุจิรํ ปุปฺผํ, วณฺณวนฺตํ สคนฺธกํ;

เอวํ สุภาสิตา วาจา, สผลา โหติ กุพฺพโต’’ติ.

“色鮮やかで美しく、かつ香りのある花があるように、正しく語られた言葉（法）は、それを正しく行う者（実践する者）にとって、実を結ぶ（有益な）ものとなる”。

ตตฺถ รุจิรนฺติ โสภนํ. วณฺณวนฺตนฺติ วณฺณสณฺฐานสมฺปนฺนํ, อคนฺธกนฺติ คนฺธวิรหิตํ ปาลิภทฺทกคิริกณฺณิกชยสุมนาทิเภทํ. เอวํ สุภาสิตา วาจาติ สุภาสิตา วาจา นาม เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. ตํ วณฺณสณฺฐานสมฺปนฺนํ อคนฺธกปุปฺผสทิสํ. ยถา ปน อคนฺธกปุปฺผํ โย นํ ธาเรติ, ตสฺส สรีเร คนฺธํ น ผรติ, เอวํ เอตมฺปิ โย นํ สกฺกจฺจํ สวนาทีหิ น สมาจรติ, ตสฺส สกฺกจฺจํ อสมาจรนฺตสฺส ยํ ตตฺถ กตฺตพฺพํ, ตํ อกุพฺพโต สุตคนฺธญฺจ วาจาคนฺธญฺจ ปฏิปตฺติคนฺธญฺจ น อาวหติ อผลา โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สุภาสิตา วาจา, อผลา โหติ อกุพฺพโต’’ติ. สคนฺธกนฺติ จมฺปกนีลุปฺปลาทิเภทํ. เอวนฺติ ยถา ตํ ปุปฺผํ ธาเรนฺตสฺส สรีเร คนฺโธ ผรติ, เอวํ เตปิฏกพุทฺธวจนสงฺขาตา สุภาสิตา วาจาปิ. กุพฺพโตติ โย สกฺกจฺจํ สวนาทีหิ ตตฺถ กตฺตพฺพํ กโรติ, สา อสฺส ปุคฺคลสฺส สผลา โหติ, สุตคนฺธวาจาคนฺธปฏิปตฺติคนฺธานํ อาวหนโต มหปฺผลา โหติ, มหานิสํสาติ อตฺโถ.

その中で“ルチラ（rucina）”とは、美しいという意味です。“ヴァンナヴァンタ（vaṇṇavanta）”とは、色や形が整っていること、“アガンダカ（agandhaka）”とは、パ bondageカ、ギリカンニカ、ジャヤスマナなどのように、香りのない種類の花を指します。“正しく語られた言葉（subhāsitā vācā）”とは、三蔵にまとめられた仏陀の言葉のことです。それは色や形が整いながら香りのない花に似ています。香りのない花を身につけても、その者の体に香りが漂わないように、この法を恭しく聴聞などによって実践しない者、つまり、法に対してなすべきことを行わない者にとっては、多聞（知識）の香りも、読誦の香りも、修行の香りももたらされず、無益なものとなります。それゆえ“正しく語られた言葉であっても、行わない者にとっては無益である”と説かれたのです。“サガンダカ（sagandhaka）”とは、チャンパカ（金鳳花）や青蓮華などのように香りのある花を指します。“そのように（evaṃ）”とは、その花を身にまとう者の体に香りが漂うように、三蔵の仏陀の言葉である“正しく語られた言葉”も同様であることを示します。“行う者（kubbato）”とは、恭しく聴聞などによって法に対してなすべきことを行う者のことであり、その法はその人にとって有益となります。多聞・読誦・修行の香りをもたらすことから、大きな果報と多大な功徳がある、という意味です。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流聖者の境地）などに達しました。この説法は多くの人々にとって有益なものとなりました。

ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ สตฺตมํ.

第七、チャッタパーニ優婆塞の物語、完結。

๘. วิสาขาวตฺถุ

8. ヴィサーカーの物語

ยถาปิ ปุปฺผราสิมฺหาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ อุปนิสฺสาย ปุพฺพาราเม วิหรนฺโต วิสาขํ อุปาสิกํ อารพฺภ กเถสิ.

“色とりどりの花の山から……”というこの法話を、世尊は舎衛城に依拠して、プッバラーマ（東園鹿母講堂）に滞在していた際、ヴィサーカーという優婆夷（女性信者）について語られました。

สา [Pg.243] กิร องฺครฏฺเฐ ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฏฺฐิโน อคฺคมเหสิยา สุมนเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สตฺตวสฺสิกกาเล สตฺถา เสลพฺราหฺมณาทีนํ โพธเนยฺยพนฺธวานํ อุปนิสฺสยสมฺปทํ ทิสฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร จาริกํ จรมาโน ตํ นครํ ปาปุณิ.

伝え聞くところによれば、彼女はアンガ国のバッディヤ市において、メーンダカ長者の息子であるダナンジャヤ長者と、その正妻スマナーデーヴィーとの間に生まれました。彼女が七歳のとき、世尊はセラ長者ら悟りを得るべき縁のある者たちの宿縁（善根）が熟しているのをご覧になり、多くの比丘衆を連れて諸国を巡行し、そのバッディヤ市に到着されました。

ตสฺมิญฺจ สมเย เมณฺฑโก, คหปติ, ตสฺมึ นคเร ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐานํ กโรติ. ปญฺจ มหาปุญฺญา นาม เมณฺฑโก เสฏฺฐิ, จนฺทปทุมา นาม ตสฺเสว เชฏฺฐกภริยา, ตสฺเสว เชฏฺฐกปุตฺโต ธนญฺจโย นาม, ตสฺส ภริยา สุมนเทวี นาม, เมณฺฑกเสฏฺฐิโน ทาโส ปุณฺโณ นามาติ. น เกวลญฺจ เมณฺฑกเสฏฺฐิเยว, พิมฺพิสารรญฺโญ ปน วิชิเต ปญฺจ อมิตโภคา นาม อเหสุํ – โชติโก, ชฏิโล, เมณฺฑโก, ปุณฺณโก, กากวลิโยติ. เตสุ อยํ เมณฺฑกเสฏฺฐิ ทสพลสฺส อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตภาวํ ญตฺวา ปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฏฺฐิโน ธีตรํ วิสาขํ ทาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อมฺม, ตุยฺหมฺปิ มงฺคลํ, อมฺหากมฺปิ มงฺคลํ, ตว ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ ปญฺจ รถสตานิ อารุยฺห ปญฺจหิ ทาสิสเตหิ ปริวุตา ทสพลสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กโรหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตถา อกาสิ. การณาการเณสุ ปน กุสลตฺตา ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ, ยาเนน คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติกาว สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถสฺสา จริยาวเสน สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนาวสาเน ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เมณฺฑกเสฏฺฐิปิ โข สตฺถารมุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส อตฺตโน นิเวสเน ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา เอเตเนว อุปาเยน อฑฺฒมาสํ มหาทานมทาสิ. สตฺถา ภทฺทิยนคเร ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ปกฺกามิ.

その時、メンダカ長者（居士）は、その町（バッディヤ）において、大いなる功徳を持つ五人の中で最年長者として、長者の地位に就いていました。“大いなる功徳を持つ五人”とは、メンダカ長者、その第一夫人であるチャンダパドゥマー、その長男であるダナンジャヤ、その妻であるスマナデーヴィー、そしてメンダカ長者の使用人であるプンナのことです。単にメンダカ長者だけでなく、ビンビサーラ王の領土には、計り知れない富を持つ五人の長者がいました。それは、ジョーティカ、ジャティラ、メンダカ、プンナカ、カーカヴァリヤです。その中で、このメンダカ長者は、十力尊（仏陀）が自らの町に到着されたことを知り、息子ダナンジャヤ長者の娘である少女ヴィサーカーを呼び寄せて言いました。“娘よ、あなたにとっても吉祥であり、私たちにとっても吉祥となるでしょう。五百人の少女たちの随行を伴い、五百台の馬車に乗り、五百人の召使いたちに囲まれて、十力尊をお迎えに行きなさい”。彼女は“承知いたしました”と答えて、その通りにしました。道理と非道理に精通していた彼女は、乗り物で行けるところまで行くと、乗り物から降りて徒歩で師（仏陀）のもとに近づき、礼拝して、傍らに立ちました。そこで、彼女が過去に積んだ徳に基づいて、師は法を説かれました。彼女は説法の終わりに、五百人の少女たちと共に預流果に達しました。メンダカ長者もまた、師のもとに近づき、法話を聞いて預流果に達しました。彼は翌日の供養のために師を招待し、翌日、自らの邸宅において、優れた硬食と軟食で、仏陀を筆頭とする比丘サンガをもてなし、このようにして半月の間、盛大な施しを行いました。師はバッディヤの町で望むままに滞在した後、旅立たれました。

เตน โข ปน สมเยน พิมฺพิสาโร จ ปเสนทิ โกสโล จ อญฺญมญฺญํ ภคินิปติกา โหนฺติ. อเถกทิวสํ โกสลราชา จินฺเตสิ – ‘‘พิมฺพิสารสฺส วิชิเต ปญฺจ อมิตโภคา มหาปุญฺญา วสนฺติ, มยฺหํ วิชิเต เอโกปิ ตาทิโส นตฺถิ, ยํนูนาหํ พิมฺพิสารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกํ มหาปุญฺญํ ยาเจยฺย’’นฺติ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา รญฺญา กตปฏิสนฺถาโร ‘‘กึ การณา อาคโตสี’’ติ [Pg.244] ปุฏฺโฐ ‘‘‘ตุมฺหากํ วิชิเต ปญฺจ อมิตโภคา มหาปุญฺญา วสนฺติ, ตโต เอกํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’ติ อาคโตมฺหิ, เตสุ เม เอกํ เทถา’’ติ อาห. ‘‘มหากุลานิ อมฺเหหิ จาเลตุํ น สกฺกา’’ติ อาห. ‘‘อหํ อลทฺธา น คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา อมจฺเจหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา ‘‘โชติกาทีนํ มหากุลานํ จาลนํ นาม มหาปถวิยา จาลนสทิสํ, เมณฺฑกมหาเสฏฺฐิสฺส ปุตฺโต ธนญฺจยเสฏฺฐิ นาม อตฺถิ, เตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ปฏิวจนํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต, โกสลราชา ‘‘‘เอกํ ธนเสฏฺฐึ คเหตฺวา คมิสฺสามี’ติ วทติ, ตฺวํ เตน สทฺธึ คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘ตุมฺเหสุ ปหิณนฺเตสุ คมิสฺสามิ, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ปริวจฺฉํ กตฺวา คจฺฉ, ตาตา’’ติ. โส อตฺตโน กตฺตพฺพยุตฺตกมกาสิ. ราชาปิสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา, ‘‘อิมํ อาทาย คจฺฉถา’’ติ ปเสนทิราชานํ อุยฺโยเชสิ. โส ตํ อาทาย สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน คจฺฉนฺโต เอกํ ผาสุกฏฺฐานํ ปตฺวา นิวาสํ คณฺหิ, อถ นํ ธนญฺจยเสฏฺฐิ ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ กสฺส วิชิต’’นฺติ? ‘‘มยฺหํ, เสฏฺฐี’’ติ. ‘‘กีว ทูโร อิโต สาวตฺถี’’ติ? ‘‘สตฺตโยชนมตฺถเก’’ติ. ‘‘อนฺโตนครํ สมฺพาธํ, อมฺหากํ ปริชโน มหนฺโต, สเจ โรเจถ, อิเธว วเสยฺยาม, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺมึ ฐาเน นครํ มาเปตฺวา ตสฺส ทตฺวา อคมาสิ. ตสฺมึ ปเทเส สยํ วสนฏฺฐานสฺส คหิตตฺตา นครสฺส สาเกตนฺตฺเวว นามํ อโหสิ.

さて、その時、ビンビサーラ王とパセーナディ・コーサラ王は、互いに義兄弟の関係にありました。ある日、コーサラ王はこう考えました。“ビンビサーラ王の領土には、計り知れない富を持つ五人の大功徳者が住んでいるが、私の領土にはそのような者は一人もいない。ビンビサーラ王のもとへ行き、一人の大功徳者を譲ってくれるよう頼んでみてはどうだろうか”。王は王舎城へ行き、ビンビサーラ王から歓迎を受け、“どのような理由で来られたのですか”と尋ねられると、“あなたの領土には、計り知れない富を持つ五人の大功徳者が住んでおられます。そのうちの一人を連れて帰るために参りました。その中の一人を私にください”と言いました。ビンビサーラ王は“（そのような）名家を私たちが動かすことはできません”と言いましたが、コーサラ王は“得られなければ、私は帰りません”と言い張りました。ビンビサーラ王は大臣たちと相談し、“ジョーティカなどの名家を動かすことは、大地を揺り動かすようなものです。しかし、メンダカ大長者の息子にダナンジャヤという長者がいます。彼と相談した上で返答しましょう”と言い、彼を呼び寄せて言いました。“息子よ、コーサラ王が富豪の長者を一人連れて帰りたいと言っておられる。あなたは王と共に行きなさい”。“王が遣わされるのであれば、参りましょう、王よ”と彼は答えました。“それならば、準備をして行きなさい、息子よ”。彼は必要な準備を整えました。ビンビサーラ王もまた彼に多大な礼遇を施し、“この者を連れて行きなさい”と言ってパセーナディ王を送り出しました。パセーナディ王は彼を連れて、各地で一晩ずつ宿りながら進み、ある心地よい場所に到着して宿をとりました。そこでダナンジャヤ長者が尋ねました。“ここは誰の領土ですか”。“私の領土ですよ”。“ここからサーヴァッティーまではどのくらいありますか”。“七由旬（ヨージャナ）先です”。“城内は狭く、私たちの随行者は大勢おります。もしよろしければ、王よ、ここに住みたいと思います”。王は“よろしい”と承諾し、その場所に町を建設して彼に与え、立ち去りました。その場所は、自ら住む場所を確保した（受け取った）ことから、町の名前は‘サーケータ’となりました。

สาวตฺถิยมฺปิ โข มิคารเสฏฺฐิโน ปุตฺโต ปุณฺณวฑฺฒนกุมาโร นาม วยปฺปตฺโต อโหสิ. อถ นํ มาตาปิตโร วทึสุ – ‘‘ตาต, ตว รุจฺจนฏฺฐาเน เอกํ ทาริกํ อุปธาเรหี’’ติ. ‘‘‘มยฺหํ เอวรูปาย ภริยาย กิจฺจํ นตฺถี’ติ, ปุตฺต, มา เอวํ กริ, กุลํ นาม อปุตฺตกํ น ติฏฺฐตี’’ติ. โส ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโน ‘‘เตน หิ ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตํ ทาริกํ ลภมาโน ตุมฺหากํ วจนํ กริสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘กานิ ปเนตานิ ปญฺจ กลฺยาณานิ นาม, ตาตา’’ติ. เกสกลฺยาณํ, มํสกลฺยาณํ, อฏฺฐิกลฺยาณํ, ฉวิกลฺยาณํ, วยกลฺยาณนฺติ. มหาปุญฺญาย หิ อิตฺถิยา เกสา โมรกลาปสทิสา หุตฺวา มุญฺจิตฺวา วิสฺสฏฺฐา นิวาสนนฺตํ ปหริตฺวา นิวตฺติตฺวา อุทฺธคฺคา ติฏฺฐนฺติ, อิทํ เกสกลฺยาณํ นาม, ทนฺตาวรณํ พิมฺพผลสทิสํ วณฺณสมฺปนฺนํ สมํ สุผุสิตํ โหติ[Pg.245], อิทํ มํสกลฺยาณํ นาม, ทนฺตา สุกฺกา สมา อวิรฬา อุสฺสาเปตฺวา ฐปิตวชิรปนฺติ วิย สมจฺฉินฺนสงฺขปนฺติ วิย จ โสภนฺติ, อิทํ อฏฺฐิกลฺยาณํ นาม, กาฬิยา จุณฺณกาทีหิ อวิลิตฺโต เอว ฉวิวณฺโณ สินิทฺโธ นีลุปฺปลทามสทิโส โหติ, โอทาตาย จ กณิการปุปฺผทามสทิโส โหติ, อิทํ ฉวิกลฺยาณํ นาม, ทสกฺขตฺตุํ วิชาตาปิ โข ปน สกึ วิชาตา วิย อวิคตโยพฺพนาเยว โหติ, อิทํ วยกลฺยาณํ นาม โหติ. อถสฺส มาตาปิตโร อฏฺฐุตฺตรสตพฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา โภเชตฺวา ‘‘ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตา อิตฺถิโย นาม โหนฺตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อาม, โหนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ เอวรูปํ ทาริกํ ปริเยสิตุํ อฏฺฐ ชนา คจฺฉนฺตู’’ติ พหุํ ธนํ ทตฺวา ‘‘อาคตกาเล โว กตฺตพฺพํ ชานิสฺสาม, คจฺฉถ, เอวรูปํ ทาริกํ ปริเยสถ, ทิฏฺฐกาเล จ อิมํ ปิลนฺธนํ ทเทยฺยาถา’’ติ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณมาลํ ทตฺวา อุยฺโยเชสุํ.

サーヴァッティーにおいても、ミガーラ長者の息子でプンナヴァッダナという名の青年が成人しました。そこで両親が彼に“息子よ、あなたの気に入る娘を探しなさい”と言いました。彼が“私にはそのような妻は必要ありません”と言うと、両親は“息子よ、そんなことを言わないでください。子のいない家系は存続しないのです”と説得しました。何度も言われたので、彼は“それならば、五つの美徳（五美）を備えた娘が得られるなら、あなたの言葉に従いましょう”と言いました。“息子よ、その五つの美徳とは何ですか”。“髪の美、唇の美、歯の美、肌の美、若さの美です”。大功徳を持つ女性の髪は孔雀の尾羽のようであり、解き放てば裾を打って毛先が上を向いて留まります。これが‘髪の美’です。唇は熟したカラスウリのような色で、均整がとれてよく閉じています。これが‘肉（唇）の美’です。歯は白く、均一で隙間がなく、ダイヤモンドの列や法螺貝を切り出した列のように輝いています。これが‘骨（歯）の美’です。肌の色は、色黒の女性であっても化粧なしで滑らかであり、青い睡蓮の花輪のようです。色白であれば、カニカーラの花輪のようです。これが‘肌の美’です。また、十回出産しても一度だけ出産したかのように若々しさが失われないこと、これが‘若さの美’です。そこで、両親は百八人のバラモンを招待して食事を供し、“五美を備えた女性は実在するのでしょうか”と尋ねると、“はい、実在します”との答えを得ました。“それならば、そのような娘を探すために八人の者よ、行きなさい”と言って、多額の資金を与えました。“戻ってきた時には報いを授けましょう。行きなさい、そのような娘を探しなさい。見つけた時には、この装飾品を渡しなさい”と言って、十万金の価値がある黄金の花輪を与えて送り出しました。

เต มหนฺตมหนฺตานิ นครานิ คนฺตฺวา ปริเยสมานา ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตํ ทาริกํ อทิสฺวา นิวตฺติตฺวา อาคจฺฉนฺตา วิวฏนกฺขตฺตทิวเส สาเกตํ อนุปฺปตฺตา – ‘‘อชฺช อมฺหากํ กมฺมํ นิปฺผชฺชิสฺสตี’’ติ จินฺตยึสุ. ตสฺมึ ปน นคเร อนุสํวจฺฉรํ วิวฏนกฺขตฺตํ นาม โหติ. ตทา พหิ อนิกฺขมนกุลานิปิ ปริวาเรน สทฺธึ เคหา นิกฺขมิตฺวา อปฺปฏิจฺฉนฺเนน สรีเรน ปทสาว นทีตีรํ คจฺฉนฺติ. ตสฺมึ ทิวเส ขตฺติยมหาสาลาทีนํ ปุตฺตาปิ ‘‘อตฺตโน สมานชาติกํ มนาปํ กุลทาริกํ ทิสฺวา มาลาคุเฬน ปริกฺขิปิสฺสามา’’ติ ตํ ตํ มคฺคํ นิสฺสาย ติฏฺฐนฺติ. เตปิ โข พฺราหฺมณา นทีตีเร เอกํ สาลํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐํสุ. ‘‘ตสฺมึ ขเณ วิสาขา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา หุตฺวา สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตา ปญฺจหิ กุมาริกาสเตหิ ปริวุตา นทึ คนฺตฺวา นฺหายิสฺสามี’’ติ ตํ ปเทสํ ปตฺตา, อถ โข เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา ปาวสฺสิ. ปญฺจสตา กุมาริกาโย เวเคน คนฺตฺวา สาลํ ปวิสึสุ. พฺราหฺมณา โอโลเกนฺตา ตาสุ เอกมฺปิ ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตํ น ปสฺสึสุ. อถ วิสาขา ปกติคมเนเนว สาลํ ปาวิสิ, วตฺถาภรณานิ เตมึสุ. พฺราหฺมณา ตสฺสา จตฺตาริ กลฺยาณานิ ทิสฺวา ทนฺเต ปสฺสิตุกามา ‘‘อลสชาติกา อมฺหากํ ธีตา, เอติสฺสา สามิโก กญฺชิกมตฺตมฺปิ น ลภิสฺสติ มญฺเญ’’ติ อญฺญมญฺญํ กถยึสุ. อถ เน วิสาขา อาห – ‘‘กํ วเทถ ตุมฺเห’’ติ? ‘‘ตํ กเถม, อมฺมา’’ติ. มธุโร หิ ตสฺสา สทฺโท กํสตาฬสโร วิย นิจฺฉรติ. อถ เน [Pg.246] ปุน มธุรสทฺเทน ‘‘กึ การณา ภณถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตว ปริวาริตฺถิโย วตฺถาลงฺกาเร อเตเมตฺวา เวเคน สาลํ ปวิฏฺฐา, ตุยฺหํ เอตฺตกํ ฐานํ เวเคน อาคมนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, วตฺถาภรณานิ เตเมตฺวา อาคตาสิ. ตสฺมา กเถม, อมฺมา’’ติ.

婆羅門たちは、次々と大都市を巡り歩いて探したが、五つの美（五美）を備えた乙女を見つけることができず、引き返してくる途中で、ヴィヴァタ・ナッカッタ（開門祭）の日にサーケータの街に到着し、“今日、我々の仕事は成し遂げられるだろう”と考えた。その街では毎年、ヴィヴァタ・ナッカッタという祭が行われていた。その時、普段は外出しない良家の人々も、供を連れて家を出て、身を隠すことなく素顔をさらし、徒歩で河岸へと向かうのである。その日、刹帝利の大富豪らの息子たちも、“自分と同等の家柄で、好ましい良家の乙女を見つけたら、花環を投げよう”と考え、あちこちの道端に立っていた。それらの婆羅門たちも、河岸にある一つの講堂に入って立っていた。その時、十五、六歳ほどになったヴィサーカーが、あらゆる装身具を身にまとい、五百人の乙女たちに囲まれて、“河に行って水浴をしよう”と、その場所にやって来た。すると、雲が湧き起こり、雨が降り出した。五百人の乙女たちは急いで走り、講堂に入った。婆羅門たちが観察していると、その五百人の乙女たちの中には、五美を備えた者は一人もいなかった。その後、ヴィサーカーは、普段通りの歩みで講堂に入ったが、衣や装身具は濡れてしまった。婆羅門たちは彼女の四つの美しさ（髪、肉、肌、年齢）を見て、歯の美しさも見たいと思い、“我々の娘（この娘）は怠け者のようだ。彼女の夫は、お粥の汁さえも得られないだろう”と互いに語り合った。すると、ヴィサーカーは彼らに言った。“あなた方は、誰のことを言っているのですか”。婆羅門は“お前のことだよ、娘よ”と言った。彼女の声は、まるで銅鑼の音のように心地よく響いた。そこで彼女は再び、美しい声で“どのような理由でそのようにおっしゃるのですか”と尋ねた。“お前の連れの女たちは、衣や装身具を濡らさないように急いで講堂に入ったが、お前にはこれほどの間、急いで来る様子さえなく、衣や装身具を濡らしてやって来た。だからそう言ったのだ、娘よ”。

‘‘ตาตา, เอวํ มา วเทถ, อหํ เอตาหิ พลวตรา, การณํ ปน สลฺลกฺเขตฺวา ชเวน นาคตามฺหี’’ติ. ‘‘กึ, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาตา, จตฺตาโร ชนา ชวมานา น โสภนฺติ, อปรมฺปิ การณํ อตฺถี’’ติ. ‘‘กตเม จตฺตาโร ชนา ชวมานา น โสภนฺติ, อมฺมา’’ติ? ตาตา, อภิสิตฺตราชา ตาว สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิโต กจฺฉํ พนฺธิตฺวา ราชงฺคเณ ชวมาโน น โสภติ, ‘‘กึ อยํ ราชา คหปติโก วิย ธาวตี’’ติ อญฺญทตฺถุ ครหํ ลภติ, สณิกํ คจฺฉนฺโตว โสภติ. รญฺโญ มงฺคลหตฺถีปิ อลงฺกโต ชวมาโน น โสภติ, วารณลีฬาย คจฺฉนฺโตว โสภติ. ปพฺพชิโต ชวมาโน น โสภติ, ‘‘กึ อยํ สมโณ คิหี วิย ธาวตี’’ติ เกวลํ ครหเมว ลภติ, สมิตคมเนน ปน โสภติ. อิตฺถี ชวมานา น โสภติ, ‘‘กึ เอสา อิตฺถี ปุริโส วิย ธาวตี’’ติ ครหิตพฺพาว โหติ, ‘‘อิเม จตฺตาโร ชนา ชวมานา น โสภนฺติ, ตาตา’’ติ. ‘‘กตมํ ปน อปรํ การณํ, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาตา, มาตาปิตโร นาม ธีตรํ องฺคปจฺจงฺคานิ สณฺฐาเปตฺวา โปเสนฺติ. มยญฺหิ วิกฺกิเณยฺยภณฺฑํ นาม, อมฺเห ปรกุลเปสนตฺถาย โปเสนฺติ. สเจ ชวมานานํ นิวตฺถทุสฺสกณฺเณ วา อกฺกมิตฺวา ภูมิยํ วา ปกฺขลิตฺวา ปติตกาเล หตฺโถ วา ปาโท วา ภิชฺเชยฺย, กุลสฺเสว ภาโร ภเวยฺย, ปสาธนภณฺฑํ ปน เม เตเมตฺวา สุสฺสิสฺสติ. อิมํ การณํ สลฺลกฺเขตฺวา น ธาวิตามฺหิ, ตาตา’’ติ.

“父君たちよ、そのようにおっしゃらないでください。私は彼女たちよりも力が強いのです。しかし、ある理由を考慮して、急いで来なかったのです”。“娘よ、それはどういう理由か”。“父君たちよ、四種類の者は、走っている時には美しくありません。また、別の理由もあります”。“娘よ、走っている時に美しくない四種類の者とは誰か”。“父君たちよ、まず、あらゆる装身具を身にまとった灌頂を受けた王が、裾を端折って王宮の中庭を走っているのは美しくありません。‘なぜこの王は平民のように走っているのか’と、間違いなく非難を受けるでしょう。静かに歩いてこそ美しいのです。王の宝象も、装飾されていながら急いで走るのは美しくありません。象王の優雅な歩みで進んでこそ美しいのです。出家者が走るのも美しくありません。‘なぜこの沙門は在家者のように走っているのか’と、ただ非難を受けるだけです。穏やかな歩みであってこそ美しいのです。女性が走るのも美しくありません。‘なぜこの女は男のように走っているのか’と、非難されるべき対象となります。父君たちよ、これら四種類の者は走っている時には美しくありません”。“娘よ、ではもう一つの理由とは何か”。“父君たちよ、父母というものは、娘の身体の諸器官を整えて育てるものです。私たちは、いわば‘売り物’であり、他家に送られるために育てられています。もし急いで走る時に、着ている衣の端を踏んで、あるいは地面で滑って転んだ際、手や足を折ってしまったら、それは家門の重荷となってしまいます。私の装身具は、濡れても乾けば済みます。父君たちよ、この理由を考えて、私は走らなかったのです”。

พฺราหฺมณา ตสฺสา กถนกาเล ทนฺตสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปา โน ทนฺตสมฺปตฺติ ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ ตสฺสา สาธุการํ ทตฺวา, ‘‘อมฺม, ตุยฺหเมเวสา อนุจฺฉวิกา’’ติ วตฺวา ตํ สุวณฺณมาลํ ปิลนฺธยึสุ. อถ เน ปุจฺฉิ – ‘‘กตรนครโต อาคตาตฺถ, ตาตา’’ติ? ‘‘สาวตฺถิโต, อมฺมา’’ติ. ‘‘เสฏฺฐิกุลํ กตรํ นามา’’ติ? ‘‘มิคารเสฏฺฐิ นาม, อมฺมา’’ติ. ‘‘อยฺยปุตฺโต โก [Pg.247] นามา’’ติ? ‘‘ปุณฺณวฑฺฒนกุมาโร นาม, อมฺมา’’ติ. สา ‘‘สมานชาติกํ โน กุล’’นฺติ อธิวาเสตฺวา ปิตุ สาสนํ ปหิณิ ‘‘อมฺหากํ รถํ เปเสตู’’ติ. กิญฺจาปิ หิ สา อาคมนกาเล ปทสา อาคตา, สุวณฺณมาลาย ปน ปิลนฺธนกาลโต ปฏฺฐาย ตถา คนฺตุํ น ลภติ, อิสฺสรทาริกา รถาทีหิ คจฺฉนฺติ, อิตรา ปกติยานกํ วา อภิรุหนฺติ, ฉตฺตํ วา ตาลปณฺณํ วา อุปริ กโรนฺติ, ตสฺมิมฺปิ อสติ นิวตฺถสาฏกสฺส ทสนฺตํ อุกฺขิปิตฺวา อํเส ขิปนฺตา คจฺฉนฺติ เอว. ตสฺสา ปน ปิตา ปญฺจ รถสตานิ เปเสสิ. สา สปริวารา รถํ อารุยฺห คตา. พฺราหฺมณาปิ เอกโตว อคมํสุ. อถ เน เสฏฺฐิ ปุจฺฉิ – ‘‘กุโต อาคตาตฺถา’’ติ? ‘‘สาวตฺถิโต มหาเสฏฺฐี’’ติ. ‘‘เสฏฺฐิ กตโร นามา’’ติ? ‘‘มิคารเสฏฺฐิ นามา’’ติ. ‘‘ปุตฺโต โก นามา’’ติ? ‘‘ปุณฺณวฑฺฒนกุมาโร นาม มหาเสฏฺฐี’’ติ. ‘‘ธนํ กิตฺตก’’นฺติ? ‘‘จตฺตาลีสโกฏิโย มหาเสฏฺฐี’’ติ. ‘‘ธนํ ตาว อมฺหากํ ธนํ อุปาทาย กากณิกมตฺตํ, ทาริกาย ปน อารกฺขมตฺตาย ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย กึ อญฺเญน การเณนา’’ติ อธิวาเสสิ. โส เตสํ สกฺการํ กตฺวา เอกาหทฺวีหํ วสาเปตฺวา อุยฺโยเชสิ.

婆羅門たちは、彼女が話している時に歯の完璧な美しさを見て、“このような歯の美しさは、かつて見たことがない”と、彼女に賛辞を送り、“娘よ、これこそがお前に相応しい”と言って、その金の花環を授けた。そこで彼女は尋ねた。“父君たちよ、どこの街から来られたのですか”。“娘よ、サーヴァッティーからだ”。“長者の家家は、何というのですか”。“娘よ、ミガーラ長者という”。“若旦那様のお名前は”。“娘よ、プンナヴァッダナという”。彼女は“私たちと同等の家柄です”と受け入れ、“私たちのために馬車を送ってください”と父への伝言を送った。というのも、彼女はやって来る時は徒歩であったが、金の花環を授けられた時からは、そのように徒歩で行くことは許されないからである。高貴な乙女たちは馬車などで移動し、その他の者は普通の乗り物に乗るか、傘や多羅葉を差す。それさえない時は、着ている衣の端をまくり上げて肩に掛けて歩くものである。彼女の父は五百台の馬車を送った。彼女は供を連れて馬車に乗り、出発した。婆羅門たちも一緒に行った。その後、長者（ダナンジャヤ）が彼らに尋ねた。“どこから来られたのか”。“大長者様、サーヴァッティーからです”。“長者の名は”。“ミガーラ長者です”。“息子の名は”。“大長者様、プンナヴァッダナという名です”。“財産はどれほどか”。“大長者様、四十胡胝（四億）です”。“その財産は、我々の財産に比べればわずかなものだが、娘を守るための縁が得られたのだから、他の理由に何の意味があろうか”と言って、承諾した。彼は彼らを歓待し、一、二日滞在させてから送り出した。”

เต สาวตฺถึ คนฺตฺวา มิคารเสฏฺฐิสฺส ‘‘ลทฺธา โน ทาริกา’’ติ อาโรจยึสุ. ‘‘กสฺส ธีตา’’ติ? ‘‘ธนญฺจยเสฏฺฐิโน’’ติ. โส ‘‘มหากุลสฺส เม ทาริกา ลทฺธา, ขิปฺปเมว นํ อาเนตุํ วฏฺฏตี’’ติ ตตฺถ คมนตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘‘มหากุลํ เอตํ มยา พิมฺพิสารสฺส สนฺติกา อาเนตฺวา สาเกเต นิเวสิตํ, ตสฺส สมฺมานํ กาตุํ วฏฺฏตี’ติ อหมฺปิ อาคมิสฺสามี’’ติ อาห, โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วตฺวา ธนญฺจยเสฏฺฐิโน สาสนํ เปเสสิ – ‘‘มยิ อาคจฺฉนฺเต ราชาปิ อาคมิสฺสติ, มหนฺตํ ราชพลํ เอตฺตกสฺส ชนสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ กาตุํ สกฺขิสฺสสิ, น สกฺขิสฺสสี’’ติ? อิตโรปิ ‘‘สเจปิ ทส ราชาโน อาคจฺฉนฺติ, อาคจฺฉนฺตู’’ติ ปฏิสาสนํ เปเสสิ. มิคารเสฏฺฐิ ตาว มหนฺเต นคเร เคหโคปกมตฺตํ ฐเปตฺวา เสสชนํ อาทาย คนฺตฺวา อฑฺฒโยชนมตฺเต ฐาเน ฐตฺวา ‘‘อาคตามฺหา’’ติ สาสนํ ปหิณิ. ธนญฺจยเสฏฺฐิ พหุปณฺณาการํ เปเสตฺวา ธีตรา สทฺธึ มนฺเตสิ, ‘‘อมฺม, สสุโร กิร เต โกสลรญฺญา สทฺธึ อาคโต, ตสฺส กตรํ เคหํ ปฏิชคฺคิตพฺพํ, รญฺโญ กตรํ[Pg.248], อุปราชาทีนํ กตรานี’’ติ? ปณฺฑิตา เสฏฺฐิธีตา วชิรคฺคติขิณญาณา กปฺปสตสหสฺสํ ปตฺถิตปตฺถนา อภินีหารสมฺปนฺนา ‘‘สสุรสฺส เม อสุกเคหํ ปฏิชคฺคถ, รญฺโญ อสุกเคหํ, อุปราชาทีนํ อสุกานี’’ติ สํวิทหิตฺวา ทาสกมฺมกเร ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอตฺตกา รญฺโญ กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรถ, เอตฺตกา อุปราชาทีนํ, หตฺถิอสฺสาทโยปิ ตุมฺเหเยว ปฏิชคฺคถ, อสฺสพนฺธาทโยปิ อาคนฺตฺวา มงฺคลฉณํ อนุภวิสฺสนฺตี’’ติ สํวิทหิ. ‘‘กึ การณา’’? ‘‘‘มยํ วิสาขาย มงฺคลฏฺฐานํ คนฺตฺวา น กิญฺจิ ลภิมฺห, อสฺสรกฺขณาทีนิ กโรนฺตา สุขํ น วิจริมฺหา’ติ เกจิ วตฺตุํ มา ลภึสู’’ติ.

彼ら（婆羅門たち）は舎衛城に行き、ミガーラ長者に“娘が見つかりました”と報告した。“誰の娘か”と問われると、“ダナンジャヤ長者の娘です”と答えた。彼は“名家の娘を得たのだ、すぐに彼女を迎えに行くべきだ”と考え、そこ（サケータ）へ行くために王に奏上した。王は“その者は、私がビンビサーラ王のもとから連れてきてサケータに住まわせた名家である。彼に敬意を表して供応するのがふさわしい。私も共に行こう”と言った。彼は“畏まりました、大王よ”と言い、ダナンジャヤ長者に伝言を送った。“私が行く際に王も来られます。王の軍勢は巨大ですが、これほど多くの人々にふさわしいもてなしを尽くすことができますか、それともできませんか”。他方の（ダナンジャヤ長者）も“たとえ十人の王が来ようとも、来られるがよい”と返事を出した。ミガーラ長者はまず、大都市（舎衛城）に留守番の者だけを残し、残りの人々を連れて行き、半由旬ほどの場所に留まって“到着しました”と伝言を送った。ダナンジャヤ長者は多くの贈り物を送り、娘と相談した。“娘よ、お前の義父がコーサラ王と共に来られたそうだ。彼にはどの館を準備すべきか、王にはどれか、副王たちにはどれか”。賢明な長者の娘（ヴィサーカー）は、金剛石のように鋭い知恵を持ち、十万劫もの間、願いを懸け、その功徳を完成させていたので、“私の義父にはこの館を、王にはこの館を、副王たちにはこれらを準備しなさい”と差配し、下男や労働者たちを呼び集めて、“これだけの者は王に仕えるべき務めを果たしなさい。これだけの者は副王たちに。象や馬などもあなたたち自身が世話をしなさい。馬飼いたちもやって来て婚礼の祭典を楽しめるように”と命じた。なぜそのような差配をしたのか。“私たちがヴィサーカーの婚礼の場へ行ったのに何も得られず、馬の世話などに追われて楽しく過ごせなかった、と誰にも言わせないため”であった。

ตํ ทิวสเมว วิสาขาย ปิตา ปญฺจสเต สุวณฺณกาเร ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ธีตุ เม มหาลตาปสาธนํ นาม กโรถา’’ติ รตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสหสฺสํ, ตทนุรูปานิ จ รชตมณิมุตฺตาปวาฬวชิราทีนิ ทาเปสิ. ราชา กติปาหํ วสิตฺวาว ธนญฺจยเสฏฺฐิสฺส สาสนํ ปหิณิ ‘‘น สกฺกา เสฏฺฐินา อมฺหากํ จิรํ โปสนํ นาม กาตุํ, ทานิ ทาริกาย คมนกาลํ ชานาตู’’ติ. โสปิ รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘อิทานิ วสฺสกาโล อาคโต, น สกฺกา จตุมาสํ วิจริตุํ, ตุมฺหากํ พลกายสฺส ยํ ยํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, สพฺพํ ตํ มม ภาโร, มยา เปสิตกาเล เทโว คมิสฺสตี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย สาเกตนครํ นิจฺจนกฺขตฺตํ วิย อโหสิ. ราชานํ อาทึ กตฺวา สพฺเพสํ มาลาคนฺธวตฺถาทีนิ ปฏิยตฺตาเนว โหนฺติ. ตโต เต ชนา จินฺตยึสุ – ‘‘เสฏฺฐิ อมฺหากเมว สกฺการํ กโรตี’’ติ, เอวํ ตโย มาสา อติกฺกนฺตา, ปสาธนํ ปน ตาว น นิฏฺฐาติ. กมฺมนฺตาธิฏฺฐายกา อาคนฺตฺวา เสฏฺฐิโน อาโรเจสุํ – ‘‘อญฺญํ อสนฺตํ นาม นตฺถิ, พลกายสฺส ปน ภตฺตปจนทารูนิ นปฺปโหนฺตี’’ติ. ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, อิมสฺมึ นคเร ปริชิณฺณา หตฺถิสาลาทโย เจว ปริชิณฺณกานิ จ เคหานิ คเหตฺวา ปจถา’’ติ. เอวํ ปจนฺตานมฺปิ อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต. ตโต ปุนปิ ‘‘ทารูนิ นตฺถี’’ติ อาโรจยึสุ. ‘‘อิมสฺมึ กาเล น สกฺกา ทารูนิ ลทฺธุํ, ทุสฺสโกฏฺฐาคารานิ วิวริตฺวา ถูลสาฏเกหิ วฏฺฏิโย กตฺวา เตลจาฏีสุ เตเมตฺวา ภตฺตํ ปจถา’’ติ. เต อฑฺฒมาสํ ตถา อกํสุ. เอวํ จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา, ปสาธนมฺปิ นิฏฺฐิตํ.

その日、ヴィサーカーの父は五百人の金細工師を呼び寄せ、“私の娘のためにマハーラター・パサーダナ（大蔓の飾り）という装身具を作りなさい”と命じ、千ニッカの赤金と、それにふさわしい銀、紅玉、真珠、珊瑚、金剛石などを与えた。王は数日滞在した後、ダナンジャヤ長者に伝言を送った。“長者が我々を長く養うことは不可能であろう。今や娘が出立すべき時を知るべきだ”。彼も王に伝言を送った。“今は雨期が到来しており、四ヶ月の間、移動することは不可能です。あなた方の軍勢に必要なものはすべて、私が責任を持ちます。私が送り出す時に大王は出発されるでしょう”。それ以来、サケータの街は常に祭礼のようであった。王をはじめとするすべての人々に、花環や香膏、衣服などが備えられた。そこで人々は“長者は我々だけに特別なもてなしをしてくれている”と考えた。このようにして三ヶ月が過ぎたが、装身具はまだ完成しなかった。実務の監督官たちがやって来て長者に報告した。“他に不足しているものはありませんが、軍勢の食事を炊くための薪が足りません”。“息子たちよ、行きなさい。この街にある朽ちた象小屋などや、古い家々を取り壊して薪にして炊きなさい”。そのようにして炊いていても、半月が過ぎた。そこで再び“薪がありません”と報告した。“この時期に薪を手に入れることはできない。布の倉庫を開いて、粗い布で芯を作り、油の瓶に浸して、それで飯を炊きなさい”。彼らは半月の間、そのようにした。こうして四ヶ月が過ぎ、装身具も完成した。

ตสฺมึ ปสาธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ, มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬสฺส พาวีสติ นาฬิโย, มณีนํ เตตฺตึส [Pg.249] นาฬิโย. อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ รตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. อสุตฺตมยํ ปสาธนํ รชเตน สุตฺตกิจฺจํ กรึสุ. ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ปาทปิฏฺฐึ คจฺฉติ. ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน มุทฺทิกา โยเชตฺวา กตา สุวณฺณมยา คณฺฐิกา โหนฺติ, รชตมยา ปาสกา, มตฺถกมชฺเฌ เอกา มุทฺทิกา, ทฺวีสุ กณฺณปิฏฺฐีสุ ทฺเว, คลวาฏเก เอกา, ทฺวีสุ ชตฺตูสุ ทฺเว, ทฺวีสุ กปฺปเรสุ ทฺเว, ทฺวีสุ กฏิปสฺเสสุ ทฺเวติ. ตสฺมึ โข ปน ปสาธเน เอกํ โมรํ กรึสุ, ตสฺส ทกฺขิณปกฺเข รตฺตสุวณฺณมยานิ ปญฺจ ปตฺตสตานิ อเหสุํ, วามปกฺเข ปญฺจ ปตฺตสตานิ, ตุณฺฑํ ปวาฬมยํ, อกฺขีนิ มณิมยานิ, ตถา คีวา จ ปิญฺฉานิ จ, ปตฺตนาฬิโย รชตมยา, ตถา ชงฺฆาโย. โส วิสาขาย มตฺถกมชฺเฌ ปพฺพตกูเฏ ฐตฺวา นจฺจนมยูโร วิย ขายติ. ปตฺตนาฬิสหสฺสสฺส สทฺโท ทิพฺพสงฺคีตํ วิย ปญฺจงฺคิกตูริยโฆโส วิย จ ปวตฺตติ. สนฺติกํ อุปคตาเยว ตสฺสา อโมรภาวํ ชานนฺติ. ปสาธนํ นวโกฏิอคฺฆนกํ อโหสิ, สตสหสฺสํ หตฺถกมฺมมูลํ ทียิตฺถ.

その装身具には、四ナーリの金剛石が用いられ、真珠は十一ナーリ、珊瑚は二十二ナーリ、紅玉は三十三ナーリが用いられた。このように、これらや他の七宝によって完成に至った。その装身具は糸（綿）を用いず、銀で糸の役割を果たさせた。それを頭に被ると足の甲まで届く。各所に指輪を繋いで作られた金製の節があり、銀製の掛け金があった。頭の頂点に一つの環、両耳の後ろに二つ、喉に一つ、両鎖骨に二つ、両肘に二つ、両腰の脇に二つの環があった。さらにその装身具には一羽の孔雀が作られていた。その右の翼には赤金製の五百の羽があり、左の翼にも五百の羽があった。嘴は珊瑚製、目は紅玉製、首や尾羽も同様であった。羽の軸は銀製、脛も同様であった。それはヴィサーカーの頭の頂点で、山の頂に留まって踊っている孔雀のように見えた。千の羽の軸が鳴らす音は、天上の音楽のようであり、五種類の楽器が奏でる音のようであった。近くに寄った者だけが、それが本物の孔雀ではないと知るのである。その装身具は九コーティの価値があり、十万の手間賃が支払われた。

‘‘กิสฺส ปน นิสฺสนฺเทน ตาเยตํ ปสาธนํ ลทฺธ’’นฺติ? สา กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ จีวรสาฏกํ ทตฺวา สุตฺตมฺปิ สูจิโยปิ รชนมฺปิ อตฺตโน สนฺตกเมว อทาสิ. ตสฺส จีวรทานสฺส นิสฺสนฺเทน อิมํ มหาลตาปสาธนํ ลภิ. อิตฺถีนญฺหิ จีวรทานํ มหาลตาปสาธนภณฺเฑน มตฺถกํ ปปฺโปติ, ปุริสานํ อิทฺธิมยปตฺตจีวเรนาติ. เอวํ มหาเสฏฺฐิ จตูหิ มาเสหิ ธีตุ ปริวจฺฉํ กตฺวา ตสฺสา เทยฺยธมฺมํ ททมาโน กหาปณปูรานิ ปญฺจ สกฏสตานิ อทาสิ, สุวณฺณภาชนปูรานิ ปญฺจ, รชตภาชนปูรานิ ปญฺจ, ตมฺพภาชนปูรานิ ปญฺจ, ปตฺตุณฺณวตฺถโกเสยฺยวตฺถปูรานิ ปญฺจ, สปฺปิปูรานิ ปญฺจ, เตลปูรานิ ปญฺจ, สาลิตณฺฑุลปูรานิ ปญฺจ, นงฺคลผาลาทิอุปกรณปูรานิ ปญฺจสกฏสตานิ อทาสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มม ธีตุ คตฏฺฐาเน ‘อสุเกน นาม เม อตฺโถ’ติ มา ปรสฺส เคหทฺวารํ ปหิณี’’ติ. ตสฺมา สพฺพูปกรณานิ ทาเปสิ. เอเกกสฺมึ รเถ สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา ติสฺโส ติสฺโส วณฺณทาสิโย ฐเปตฺวา ปญฺจ รถสตานิ อทาสิ. ‘‘เอตํ นฺหาเปนฺติโย โภเชนฺติโย อลงฺกโรนฺติโย วิจรถา’’ติ ทิยฑฺฒสหสฺสปริจาริกาโย [Pg.250] อทาสิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มม ธีตุ คาโว ทสฺสามี’’ติ. โส ปุริเส อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉถ ภเณ จูฬวชสฺส ทฺวารํ วิวริตฺวา ตีสุ คาวุเตสุ ติสฺโส เภริโย คเหตฺวา ติฏฺฐถ, ปุถุลโต อุสภมตฺเต ฐาเน อุโภสุ ปสฺเสสุ ติฏฺฐถ. คาวีนํ ตโต ปรํ คนฺตุํ มา อทตฺถ. เอวํ ฐิตกาเล เภริสญฺญํ กเรยฺยาถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. เต คาวีนํ วชโต นิกฺขมิตฺวา คาวุตํ คตกาเล เภริสญฺญํ อกํสุ, ปุน อฑฺฒโยชนํ คตกาเล อกํสุ. ปุนปิ ติคาวุตํ คตกาเล เภริสญฺญํ อกํสุ, ปุถุลโต คมนญฺจ นิวาเรสุํ. เอวํ ทีฆโต ติคาวุเต, ปุถุลโต อุสภมตฺเต ฐาเน คาวิโย อญฺญมญฺญํ นิฆํสนฺติโย อฏฺฐํสุ.

“一体、どのような果報によって、彼女はその宝飾を得たのでしょうか。”実のところ、彼女はカッサパ正等覚者の時代に、二万人の比丘衆に衣の布地を布施し、糸や針、さらには染料までも、自分自身の所有物を布施しました。その衣を布施した果報によって、この‘大蔓の宝飾（マハーラター・パサーダナ）’を得たのです。実に、女性にとって衣の布施は、大蔓の宝飾を身に纏うという最高の栄誉に至り、男性にとっては、神通によって生じた鉢と衣を授かるという最高の栄誉に至るのです。このように、大長者は四ヶ月をかけて娘の準備を整え、彼女に与える布施物として、カハーパナ銀貨を満載した五百台の荷車を与えました。また、金の器を満載した五百台、銀の器を満載した五百台、銅の器を満載した五百台、絹織物や上質の布地を満載した五百台、澄ましバターを満載した五百台、油を満載した五百台、精白米を満載した五百台、そして鋤の先などの農機具を満載した五百台の荷車を与えました。長者はこのように考えたのです。“私の娘が行く先々で、‘これこれの物が必要だ’と言って他人の家の門を叩くことがないように”と。それゆえ、あらゆる生活用具を持たせたのです。一台ずつの馬車には、あらゆる装身具で着飾った三名ずつの美しい侍女を乗せ、五百台の馬車を与えました。“彼女を入浴させ、食事を世話し、着飾らせて付き添いなさい”と言って、千五百人の侍女を与えたのです。次に長者は“娘に牛を与えよう”と考え、男たちに命じました。“さあ、お前たち、小さな牛囲いの門を開け、三ガヴータの範囲に三つの太鼓を持って立っていなさい。道幅一ウサバほどの場所に、両側に分かれて立ちなさい。牛たちがそれ以上遠くへ行かないようにせよ。牛たちがそこに立ち並んだとき、太鼓の合図を鳴らしなさい”。彼らはその通りにしました。牛たちが囲いから出て一ガヴータ進んだときに太鼓を鳴らし、さらに半ヨージャナ進んだときにも鳴らしました。再び三ガヴータ進んだときにも太鼓を鳴らし、横に広がるのを防ぎました。こうして長さ三ガヴータ、幅一ウサバの場所に、牛たちが互いに押し合うほどに密集して並びました。

มหาเสฏฺฐิ ‘‘มม ธีตุ เอตฺตกา คาโว อลํ, ทฺวารํ ปิทหถา’’ติ วชทฺวารํ ปิทหาเปสิ. ทฺวารสฺมึ ปิทหิเต วิสาขาย ปุญฺญพเลน พลวคาโว จ เธนุโย จ อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา นิกฺขมึสุ. มนุสฺสานํ วาเรนฺตานํ วาเรนฺตานเมว สฏฺฐิสหสฺสา พลวคาโว จ สฏฺฐิสหสฺสา เธนุโย จ นิกฺขนฺตา, ตตฺตกา พลววจฺฉา ตาสํ เธนูนํ อุสภา อุปฺปติตฺวา อนุพนฺธา อเหสุํ. ‘‘กิสฺส ปน นิสฺสนฺเทน เอวํ คาโว คตา’’ติ? นิวาเรนฺตานํ นิวาเรนฺตานํ ทินฺนทานสฺส. สา กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิกิสฺส รญฺโญ สตฺตนฺนํ ธีตานํ กนิฏฺฐา สงฺฆทาสี นาม หุตฺวา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ ปญฺจโครสทานํ ททมานา เถรานญฺจ ทหรานญฺจ สามเณรานญฺจ ปตฺตํ ปิทหิตฺวา, ‘‘อลํ, อล’’นฺติ นิวาเรนฺตานมฺปิ ‘‘อิทํ มธุรํ, อิทํ มนาป’’นฺติ อทาสิ. เอวํ ตสฺส นิสฺสนฺเทน วาริยมานาปิ คาโว นิกฺขมึสุ. เสฏฺฐินา เอตฺตกสฺส ธนสฺส ทินฺนกาเล เสฏฺฐิภริยา อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ มยฺหํ ธีตุ สพฺพํ สํวิทหิตํ, เวยฺยาวจฺจกรา ปน ทาสทาสิโย น สํวิทหิตา, กึ การณา’’ติ? ‘‘มม ธีตริ สสิเนหนิสฺสิเนหานํ ชานนตฺถํ. อหญฺหิ ตาย สทฺธึ อาคจฺฉมานเก คีวาย คเหตฺวา น ปหิณามิ, ยานํ อารุยฺห คมนกาเลเยว เอตาย สทฺธึ คนฺตุกามา คจฺฉนฺตุ, มา อคนฺตุกามาติ วกฺขามี’’ติ อาห.

大長者は“私の娘にはこれだけの牛がいれば十分だ。門を閉めなさい”と言って牛囲いの門を閉じさせました。門が閉じられると、ヴィサーカーの功徳の力によって、屈強な牡牛や雌牛たちが次々と飛び跳ねて外へ出てしまいました。人々が制止しているにもかかわらず、六万頭の力強い牡牛と六万頭の雌牛が飛び出したのです。そしてそれと同じだけの数の屈強な子牛や種牛たちが、雌牛たちの後を追って飛び出してついて行きました。“一体どのような果報によって、このように牛たちがついて行ったのでしょうか。”それは、制止されたにもかかわらず布施を行った功徳の力によるものです。彼女はカッサパ正等覚者の時代、キキ王の七人の娘のうちの末娘で、サンガダーシーという名であり、二万人の比丘衆に五種の乳製品を布施した際、長老や若い比丘や沙弥たちが“もう十分です”と言って鉢を覆って断ったにもかかわらず、“これは甘美です、これは美味しいのです”と言って布施し続けたのでした。その報いによって、このように制止されても牛たちは囲いを出てついて行ったのです。長者がこれほどの財を与えたとき、長者の妻が言いました。“あなたは娘のためにあらゆる準備をなさいましたが、身の回りの世話をする下男や下女たちについては手配されていません。それはなぜですか。”長者は答えました。“娘に対する愛情の有無を知るためだ。私は、彼女と一緒に来ることを望まない者たちの首を掴んで無理やり送ることはしない。馬車に乗って出発するその時に、‘彼女と共に行きたい者は行きなさい、行きたくない者は行かなくてよい’と言うつもりだ”と言いました。

อถ ‘‘สฺเว มม ธีตา คมิสฺสตี’’ติ คพฺเภ นิสินฺโน ธีตรํ สมีเป นิสีทาเปตฺวา, ‘‘อมฺม, ปติกุเล วสนฺติยา นาม อิมญฺจ อิมญฺจ อาจารํ รกฺขิตุํ [Pg.251] วฏฺฏตี’’ติ โอวาทมทาสิ. อยมฺปิ มิคารเสฏฺฐิ อนนฺตรคพฺเภ นิสินฺโน ธนญฺจยเสฏฺฐิโน โอวาทํ อสฺโสสิ. โสปิ เสฏฺฐิ ธีตรํ เอวํ โอวทิ –

その後、“明日、娘は出発する”として、長者は部屋に座り、娘を近くに座らせて、“愛しい娘よ、嫁ぎ先で暮らすには、これこれの作法を守らなければならない”と言って教誡を与えました。このミガーラ長者も隣の部屋に座っており、ダナンジャヤ長者の教誡を耳にしていました。その長者は娘に次のように教誡しました。

‘‘อมฺม, สสุรกุเล วสนฺติยา นาม อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพ, พหิอคฺคิ อนฺโต น ปเวเสตพฺโพ, ททนฺตสฺเสว ทาตพฺพํ, อททนฺตสฺส น ทาตพฺพํ, ททนฺตสฺสาปิ อททนฺตสฺสาปิ ทาตพฺพํ, สุขํ นิสีทิตพฺพํ, สุขํ ภุญฺชิตพฺพํ, สุขํ นิปชฺชิตพฺพํ, อคฺคิ ปริจริตพฺโพ, อนฺโตเทวตา นมสฺสิตพฺพา’’ติ.

“愛しい娘よ。舅の家に住む者として、内の火を外へ出してはならず、外の火を内へ入れてはならない。与える者にのみ与え、与えない者には与えてはならない。与える者にも与えない者にも与えなさい。安らかに座り、安らかに食べ、安らかに眠りなさい。火を供養し、内の神々を敬いなさい。”

อิมํ ทสวิธํ โอวาทํ ทตฺวา ปุนทิวเส สพฺพา เสนิโย สนฺนิปาเตตฺวา ราชเสนาย มชฺเฌ อฏฺฐ กุฏุมฺพิเก ปาฏิโภเค คเหตฺวา, ‘‘สเจ เม คตฏฺฐาเน ธีตุ โทโส อุปฺปชฺชติ, ตุมฺเหหิ โสเธตพฺโพ’’ติ วตฺวา นวโกฏิอคฺฆนเกน มหาลตาปสาธเนน ธีตรํ ปสาเธตฺวา นฺหานจุณฺณมูลกํ จตุปณฺณาสโกฏิธนํ ทตฺวา ยานํ อาโรเปตฺวา สาเกตสฺส สามนฺตา อตฺตโน สนฺตเกสุ อนุราธปุรมตฺเตสุ จุทฺทสสุ ภตฺตคาเมสุ เภรึ จราเปสิ – ‘‘มม ธีตรา สทฺธึ คนฺตุกามา คจฺฉนฺตู’’ติ. เต สทฺทํ สุตฺวาว – ‘‘อมฺหากํ อยฺยาย คมนกาเล กึ อมฺหากํ อิธา’’ติ จุทฺทส คามกา กิญฺจิ อเสเสตฺวา นิกฺขมึสุ? ธนญฺจยเสฏฺฐิปิ รญฺโญ จ มิคารเสฏฺฐิโน จ สกฺการํ กตฺวา โถกํ อนุคนฺตฺวา เตหิ สทฺธึ ธีตรํ อุยฺโยเชสิ.

この十種類の教誡を与え、翌日、すべての軍勢を集め、王の軍勢の中で八人の豪商たちを証人として立て、“もし娘が行った先で過失が生じたならば、あなた方がそれを正してほしい”と言いました。そして九億の価値がある‘大蔓の宝飾’で娘を着飾らせ、入浴料として五億四千万の財を与え、彼女を馬車に乗せました。さらにサーケータの近隣にある、自分自身の領地であるアヌラーダプラほどの広さの十四の村々に、“私の娘と共に行きたい者は行きなさい”と太鼓を鳴らして布告させました。村人たちはその音を聞くやいなや、“私たちの主人が行かれるのに、どうしてここに留まっておられようか”と言って、十四の村から一人も残らず出てついて行きました。ダナンジャヤ長者もまた、王とミガーラ長者に敬意を表しもてなした後、少しの間見送り、彼らと共に娘を送り出しました。

มิคารเสฏฺฐิปิ สพฺพปจฺฉโต ยานเก นิสีทิตฺวา คจฺฉนฺโต พลกายํ ทิสฺวา, ‘‘เก นาเมเต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สุณิสาย โว เวยฺยาวจฺจกรา ทาสิทาสา’’ติ. ‘‘เอตฺตเก โก โปเสสฺส’’ติ? ‘‘โปเถตฺวา เต ปลาเปถ, อปลายนฺเต อิโต ทณฺฑํ กโรถา’’ติ. วิสาขา ปน ‘‘อเปถ, มา วาเรถ, พลเมว พลสฺส ภตฺตํ ทสฺสตี’’ติ อาห. เสฏฺฐิ เอวํ วุตฺเตปิ, ‘‘อมฺม, นตฺถิ อมฺหากํ เอเตหิ อตฺโถ, โก เอเต โปเสสฺสตี’’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปเถตฺวา ปลาเปตฺวา เสสเก ‘‘อลํ อมฺหากํ เอตฺตเกหี’’ติ คเหตฺวา ปายาสิ. อถ วิสาขา สาวตฺถินครทฺวารํ สมฺปตฺตกาเล จินฺเตสิ – ‘‘ปฏิจฺฉนฺนยานสฺมึ นุ โข นิสีทิตฺวา ปวิสิสฺสามิ, อุทาหุ รเถ ฐตฺวา’’ติ. อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘ปฏิจฺฉนฺนยาเนน เม ปวิสนฺติยา มหาลตาปสาธนสฺส วิเสโส น ปญฺญายิสฺสตี’’ติ. สา [Pg.252] สกลนครสฺส อตฺตานํ ทสฺเสนฺตี รเถ ฐตฺวา นครํ ปาวิสิ. สาวตฺถิวาสิโน วิสาขาย สมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ‘‘เอสา กิร วิสาขา นาม, เอวรูปา อยํ สมฺปตฺติ เอติสฺสาว อนุจฺฉวิกา’’ติ อาหํสุ. อิติ สา มหาสมฺปตฺติยา เสฏฺฐิโน เคหํ ปาวิสิ. คตทิวเส จสฺสา สกลนครวาสิโน ‘‘อมฺหากํ ธนญฺจยเสฏฺฐิ อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตานํ มหาสกฺการํ อกาสี’’ติ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. วิสาขา ปหิตปหิตํ ปณฺณาการํ ตสฺมึเยว นคเร อญฺญมญฺเญสุ กุเลสุ สพฺพตฺถกเมว ทาเปสิ. อิติ สา ‘‘อิทํ มยฺหํ มาตุ เทถ, อิทํ มยฺหํ ปิตุ เทถ, อิทํ มยฺหํ ภาตุ เทถ, อิทํ มยฺหํ ภคินิยา เทถา’’ติ เตสํ เตสํ วยานุรูปํ ปิยวจนํ วตฺวา ปณฺณาการํ เปเสนฺตี สกลนครวาสิโน ญาตเก วิย อกาสิ. อถสฺสา รตฺติภาคสมนนฺตเร อาชญฺญวฬวาย คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา ทาสีหิ ทณฺฑทีปิกา คาหาเปตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วฬวํ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน มกฺขาเปตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสิ.

ミガーラ長者は、行列の最後尾で乗り物に乗り進んでいたが、大勢の従者を見て、“この者たちは誰なのか”と尋ねた。“あなたの嫁に仕え、用務を行う男女の奴隷たちです”と答えられると、長者は“これほど多くの者を誰が養えるというのか。彼らを打ち据えて追い払え。もし逃げぬなら、ここから罰を与えよ”と言った。しかしヴィサーカーは“どいてください。止めないでください。この軍勢には、軍勢自らが糧食を与えることでしょう”と言った。長者はそう言われても、“娘よ、我々に彼らは必要ない。誰が彼らを養うのか”と言って、土くれや杖などで打ち据えて追い払わせ、残った者たちを見て“我々にはこれだけの人数で十分だ”と言って、彼らを連れて出発した。その後、ヴィサーカーはサーヴァッティーの城門に到着した時、こう考えた。“覆いのある乗り物に乗って入城すべきか、あるいは馬車の上に立って入城すべきか”。そして彼女はこう思った。“覆いのある乗り物で入城すれば、私のマハーラター（大蔓）装飾の素晴らしさがはっきりとは見えないだろう”。彼女は町中の人々に自分の姿を見せるべく、馬車の上に立って入城した。サーヴァッティーの住人たちは、ヴィサーカーの栄華を見て、“彼女がヴィサーカーという者か。このような栄華こそ、彼女にふさわしい”と言い合った。こうして彼女は大きな栄華とともに長者の家に入った。彼女が到着した日、町中の住人たちは“我々のダナンジャヤ長者の娘は、自分の町にやって来た人々に多大なもてなしをしてくれた”と考え、それぞれの能力と力に応じて贈り物を送った。ヴィサーカーは送られてきた贈り物を、その町の中の様々な家々に、すべて分配させた。彼女は“これは私の母へ、これは私の父へ、これは私の兄（弟）へ、これは私の姉（妹）へ”と言って、それぞれの年齢に応じた慈しみのある言葉を添えて贈り物を送り、町中の人々をまるで自分の親族のように扱った。その後、夜が更けた頃、名馬の牝馬が出産した。彼女は侍女たちに松明を持たせてそこへ行き、牝馬を温湯で洗い、油を塗ってやり、自分の居所へと戻った。

มิคารเสฏฺฐิปิ ปุตฺตสฺส อาวาหมงฺคลํ กโรนฺโต ธุรวิหาเร วสนฺตมฺปิ ตถาคตํ อมนสิกริตฺวา ทีฆรตฺตํ นคฺคสมณเกสุ ปติฏฺฐิเตน เปเมน โจทิยมาโน ‘‘มยฺหํ อยฺยานมฺปิ สกฺการํ กริสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ อเนกสเตสุ นวภาชเนสุ นิรุทกปายาสํ ปจาเปตฺวา ปญฺจสเต อเจลเก นิมนฺตาเปตฺวา อนฺโตเคหํ ปเวเสตฺวา, ‘‘อาคจฺฉตุ เม สุณิสา, อรหนฺเต วนฺทตู’’ติ วิสาขาย สาสนํ ปหิณิ. สา ‘‘อรหนฺโต’’ติ วจนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา อริยสาวิกา หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา เตสํ โภชนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เต โอโลเกตฺวา, ‘‘เอวรูปา หิโรตฺตปฺปวิรหิตา อรหนฺตา นาม น โหนฺติ, กสฺมา มํ สสุโร ปกฺโกสาเปสี’’ติ, ‘‘ธี, ธี’’ติ เสฏฺฐึ ครหิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา. อเจลกา ตํ ทิสฺวา สพฺเพ เอกปฺปหาเรเนว เสฏฺฐึ ครหึสุ – ‘‘กึ ตฺวํ, คหปติ, อญฺญํ นาลตฺถ, สมณสฺส โคตมสฺส สาวิกํ มหากาฬกณฺณึ อิธ ปเวเสสิ, เวเคน นํ อิมสฺมา เคหา นิกฺกฑฺฒาเปหี’’ติ. โส ‘‘น สกฺกา มยา อิเมสํ วจนมตฺเตเนว นิกฺกฑฺฒาเปตุํ, มหากุลสฺส สา ธีตา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อยฺยา, ทหรา นาม ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเรยฺยุํ, ตุมฺเห ตุณฺหี โหถา’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา [Pg.253] สยํ มหารเห อาสเน นิสีทิตฺวา สุวณฺณปาติยํ นิรุทกํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิ.

ミガーラ長者は、息子の結婚の祝宴を行うにあたり、近くの僧院に住んでおられる如来を心に留めることなく、長きにわたり裸形の行者（裸形外道）たちに対して抱いていた愛着に促され、“わが師たちにも供養を行おう”と考えた。ある日、何百もの新しい器で水を加えない乳粥を炊かせ、五百人の無着衣の行者を招いて家の中に入れ、“私の嫁を呼べ。阿羅漢たちを礼拝させよ”とヴィサーカーに伝言を送った。預流果に達した聖なる弟子であるヴィサーカーは、“阿羅漢”という言葉を聞いて歓喜し、彼らの食事の場所へやって来た。しかし、彼らを見て、“このような、羞恥心も畏怖心もない者たちが阿羅漢であるはずがない。なぜ義父は私を呼ばせたのか”と思い、“不潔だ、不潔だ”と言って長者を軽蔑し、自分の居所へと戻った。裸形の行者たちは彼女を見て、一斉に長者を非難した。“長者よ、なぜ他に適当な娘がいなかったのか。沙門ゴータマの弟子である、この極めて不吉な女を家に入れたのか。直ちに彼女をこの家から追い出せ”。長者は“彼らの言葉だけで彼女を追い出すことはできない。彼女は名家の娘なのだ”と考え、“師よ、若い者というものは、分かってか分からずにか、そのようなことをすることもあるものです。どうか黙っておいてください”と彼らを送り出した。そして自らは、尊い人々にふさわしい座に座り、金の鉢に盛られた、水を加えない蜜入りの乳粥を食した。

ตสฺมึ สมเย เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ นิเวสนํ ปาวิสิ. วิสาขา สสุรํ พีชยมานา ฐิตา ตํ ทิสฺวา ‘‘สสุรสฺส อาจิกฺขิตุํ อยุตฺต’’นฺติ ยถา โส เถรํ ปสฺสติ, เอวํ อปคนฺตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ปน พาโล เถรํ ทิสฺวาปิ อปสฺสนฺโต วิย หุตฺวา อโธมุโข ภุญฺชเตว. วิสาขา ‘‘เถรํ ทิสฺวาปิ เม สสุโร สญฺญํ น กโรตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต, มยฺหํ สสุโร ปุราณํ ขาทตี’’ติ อาห. โส นิคณฺเฐหิ กถิตกาเล อธิวาเสตฺวาปิ ‘‘ปุราณํ ขาทตี’’ติ วุตฺตกฺขเณเยว หตฺถํ อปเนตฺวา, ‘‘อิมํ ปายาสํ อิโต นีหรถ, เอตํ อิมสฺมา เคหา นิกฺกฑฺฒถ, อยํ มํ เอวรูเป มงฺคลกาเล อสุจิขาทกํ นาม กโรตี’’ติ อาห. ตสฺมึ โข ปน นิเวสเน สพฺเพปิ ทาสกมฺมกรา วิสาขาย สนฺตกาว, โก นํ หตฺเถ วา ปาเท วา คณฺหิสฺสติ, มุเขน กเถตุํ สมตฺโถปิ นตฺถิ. วิสาขา สสุรสฺส กถํ สุตฺวา อาห – ‘‘ตาต, น เอตฺตเกเนว มยํ นิกฺขมาม, นาหํ ตุมฺเหหิ อุทกติตฺถโต กุมฺภทาสี วิย อานีตา, ธรมานกมาตาปิตูนํ ธีตโร นาม น เอตฺตเกเนว นิกฺขมนฺติ, เอเตเนว เม การเณน ปิตา อิธาคมนกาเล อฏฺฐ กุฏุมฺพิเก ปกฺโกสาเปตฺวา ‘สเจ เม ธีตุ โทโส อุปฺปชฺชติ, โสเธยฺยาถา’ติ วตฺวา มํ เตสํ หตฺเถ ฐเปสิ, เต ปกฺโกสาเปตฺวา มยฺหํ โทสาโทสํ โสธาเปถา’’ติ.

その時、一人の托鉢に歩く長老が、食を求めてその屋敷に入った。ヴィサーカーは義父に扇を使いながら立っていたが、その長老を見て、“義父に教えるのは不適当だ”と考え、義父が長老に気づくように、その場を少し離れて立った。しかし、愚かな長者は長老を見ても見ぬふりをして、うつむいたまま食事を続けていた。ヴィサーカーは“義父は長老を見ても何の反応も示さない”と知り、“尊師よ、他へお進みください。私の義父は古いもの（過去の余福）を食べております”と言った。長者は、裸形の行者たちに言われた時には耐えていたものの、“古いものを食べている”と言われた瞬間に乳粥から手を離し、“この乳粥をここから片付けろ。この女をこの家から追い出せ。捕らえよ。この女は、このような慶事の時に、私を‘不浄なものを食べる者’と呼んだのだ”と言った。しかし、その屋敷のすべての使用人たちはヴィサーカーの持ち物（従者）であり、誰が彼女の手足をつかもうとするだろうか。口で反対することさえできる者はいなかった。ヴィサーカーは義父の言葉を聞いて言った。“お父様、そのようなことだけで私たちは出て行きません。私は水汲み場から連れてこられた奴隷娘のような存在ではありません。存命の両親を持つ娘というものは、そのようなことでは出て行かないものです。それゆえ、私の父はここへ来る際、八人の豪商を呼び、‘もし私の娘に過ちが生じたら、正してください’と言って、私を彼らの手に託したのです。彼らを呼んで、私の罪の有無を明らかにさせてください”。

เสฏฺฐิ ‘‘กลฺยาณํ เอสา กเถตี’’ติ อฏฺฐ กุฏุมฺพิเก ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อยํ ทาริกา มงฺคลกาเล นิสีทิตฺวา สุวณฺณปาติยํ นิรุทกปายาสํ ปริภุญฺชนฺตํ มํ ‘อสุจิขาทโก’ติ วทตี’’ติ อาห, ‘‘อิมิสฺสา โทสํ อาโรเปตฺวา อิมํ เคหโต นิกฺกฑฺฒถา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติ. นาหํ เอวํ วทามิ, เอกสฺมึ ปน ปิณฺฑปาติกตฺเถเร ฆรทฺวาเร ฐิเต สสุโร เม อปฺโปทกํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชนฺโต ตํ น มนสิกโรติ, อหํ ‘‘มยฺหํ สสุโร อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปุญฺญํ น กโรติ, ปุราณปุญฺญเมว ขาทตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต, มยฺหํ สสุโร ปุราณํ ขาทตี’’ติ อวจํ, ‘‘เอตฺถ เม โก โทโส’’ติ? ‘‘อยฺย, อิธ โทโส นตฺถิ, อมฺหากํ ธีตา ยุตฺตํ กเถติ, ตฺวํ กสฺมา กุชฺฌสี’’ติ? ‘‘อยฺยา, เอส ตาว โทโส [Pg.254] มา โหตุ, อยํ ปน เอกทิวสํ มชฺฌิมยาเม ทาสีปริวุตา ปจฺฉาเคหํ อคมาสี’’ติ. ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตาตา, นาหํ อญฺเญน การเณน คตา, อิมสฺมึ ปน เคเห อาชาเนยฺยวฬวาย วิชาตาย สญฺญมฺปิ อกตฺวา นิสีทิตุํ นาม อยุตฺต’’นฺติ ทณฺฑทีปิกา คาหาเปตฺวา อุณฺโหทกาทีนิปิ คาหาเปตฺวา ทาสีหิ สทฺธึ คนฺตฺวา วฬวาย วิชาตปริหารํ การาเปสึ, ‘‘เอตฺถ เม โก โทโส’’ติ? ‘‘อยฺย, อิธ โทโส นตฺถิ, อมฺหากํ ธีตา ตว เคเห ทาสีหิปิ อกตฺตพฺพยุตฺตกํ กมฺมํ กโรติ, ตฺวํ กึ เอตฺถ โทสํ ปสฺสสี’’ติ?

長者は“この女はもっともらしいことを言っている”と考え、八人の証人（家長）たちを呼び寄せた。そして、“この娘は、吉兆な時に私が金の鉢で水気のない乳粥を食べているのに、私のことを‘不浄なものを食べる者’と言ったのだ。彼女に罪を負わせて、この家から追い出せ”と言った。証人たちが“娘よ、それは本当か”と尋ねると、ヴィサーカーは“父たちよ、私はそのようには言っていません。ある一人の托鉢の長老が家の門前に立っていたとき、私の義父は水気のない甘い乳粥を食べていながら、その長老を心に留めませんでした。そこで私は‘私の義父はこの世において功徳を積まず、過去の功徳ばかりを食べている’と考え、‘尊師よ、他へお進みください。私の義父は古いものを食べています’と言ったのです。これに何の落ち度がありましょうか”と言った。証人たちは“長者よ、ここには何の罪もありません。私たちの娘は理にかなったことを言っています。あなたはどうして怒るのですか”と言った。長者は“長者たちよ、今の罪のことは置いておきましょう。しかしこの女は、ある日の真夜中、侍女たちを連れて家の裏手へ行きました”と言った。“娘よ、それは本当か”と聞かれると、“父たちよ、私は他の理由で行ったのではありません。この家で名馬が産気づいたのに、それを気にかけもせずに座っているのは不適当だと考え、松明を持たせ、温水などを用意させ、侍女たちと共に行って馬の出産の世話をさせたのです。これに何の落ち度がありましょうか”と言った。証人たちは“長者よ、ここには何の罪もありません。私たちの娘は、あなたの家で侍女たちでさえしないような献身的な務めを果たしたのです。あなたはこのことのどこに罪を見るのですか”と尋ねた。

อยฺยา, อิธาปิ ตาว โทโส มา โหตุ, อิมิสฺสา ปน ปิตา อิธาคมนกาเล อิมํ โอวทนฺโต คุยฺเห ปฏิจฺฉนฺเน ทส โอวาเท อทาสิ, เตสํ อตฺถํ น ชานามิ, เตสํ เม อตฺถํ กเถตุ. อิมิสฺสา ปน ปิตา ‘‘อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพ’’ติ อาห, ‘‘สกฺกา นุ โข อมฺเหหิ อุภโต ปฏิวิสฺสกเคหานํ อคฺคึ อทตฺวา วสิตุ’’นฺติ? ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตาตา, มยฺหํ ปิตา น เอตํ สนฺธาย กเถสิ. อิทํ ปน สนฺธาย กเถสิ – ‘อมฺม, ตว สสฺสุสสุรสามิกานํ อคุณํ ทิสฺวา พหิ ตสฺมึ ตสฺมึ เคเห ฐตฺวา มา กเถสิ. เอวรูโป หิ อคฺคิสทิโส อคฺคิ นาม นตฺถี’’’ติ.

“長者たちよ、この件も不問に付しましょう。しかし、彼女の父がここへ来るとき、密かに十の教誡を与えました。私はその意味を知りません。それらの意味を私に語らせてください。彼女の父は‘内の火を外に出してはならない’と言いましたが、私たちは両隣の家に火を貸さずに暮らすことなどできるでしょうか”。“娘よ、それは本当か”と問われると、“父たちよ、私の父はそのような物理的な火のことを言ったのではありません。こういう意図で言ったのです。‘娘よ、義父母や夫の欠点を見ても、外のあちこちの家で言いふらしてはならない。そのような不和の火に匹敵する火はないのだから’と”。

อยฺยา, เอตํ ตาว เอวํ โหตุ, อิมิสฺสา ปน ปิตา ‘‘พาหิรโต อคฺคิ น อนฺโต ปเวเสตพฺโพ’’ติ อาห, ‘‘กึ สกฺกา อมฺเหหิ อนฺโต อคฺคิมฺหิ นิพฺพุเต พาหิรโต อคฺคึ อนาหริตุ’’นฺติ? ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติ. ตาตา, มยฺหํ ปิตา น เอตํ สนฺธาย กเถสิ, อิทํ ปน สนฺธาย กเถสิ – สเจ ปฏิวิสฺสกเคเหสุ อิตฺถิโย วา ปุริสา วา สสฺสุสสุรสามิกานํ อคุณํ กเถนฺติ, เตหิ กถิตํ อาหริตฺวา ‘‘อสุโก นาม ตุมฺหากํ เอวญฺจ เอวญฺจ อคุณํ กเถตี’’ติ ปุน มา กเถยฺยาสิ. ‘‘เอเตน หิ อคฺคินา สทิโส อคฺคิ นาม นตฺถี’’ติ. เอวํ อิมสฺมิมฺปิ การเณ สา นิทฺโทสาว อโหสิ. ยถา จ เอตฺถ, เอวํ เสเสสุปิ.

“長者たちよ、それはその通りとしましょう。しかし彼女の父は‘外の火を内に入れてはならない’と言いました。家の中の火が消えたとき、外から火を持ってこないでどうやっていられましょうか”。“娘よ、それは本当か”と問われると、“父たちよ、私の父はそのような火のことを言ったのではありません。こういう意図で言ったのです。もし隣家の女たちや男たちが義父母や夫の悪口を言っていたとしても、その言葉を持ち帰って‘誰それがあなたたちの悪口をこのように言っていました’と告げ口してはならない、ということです。‘そのような告げ口の火に類する火はないのだから’と”。このように、この件においても彼女は潔白であった。これと同様に、残りの教誡についても落ち度はなかった。

เตสุ ปน อยมธิปฺปาโย – ยมฺปิ หิ ตสฺสา ปิตรา ‘‘เย ททนฺติ, เตสํเยว ทาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ‘‘ยาจิตกํ อุปกรณํ คเหตฺวา เย ปฏิเทนฺติ, เตสญฺเญว ทาตพฺพ’’นฺติ สนฺธาย วุตฺตํ.

残りの教誡の意図は以下の通りである。父が彼女に言った“与える者にのみ与えよ”という言葉は、“借りた道具を返してくれる者にのみ貸し与えよ”という意図で言われたものである。

‘‘เย น เทนฺติ, เตสํ น ทาตพฺพ’’นฺติ อิทมฺปิ เย ยาจิตกํ คเหตฺวา น ปฏิเทนฺติ, เตสํ น ทาตพฺพนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“与えない者には与えるな”という言葉も、“借りたものを返さない者には貸し与えるな”という意図で言われたものである。

‘‘ททนฺตสฺสาปิ [Pg.255] อททนฺตสฺสาปิ ทาตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปน ทลิทฺเทสุ ญาติมิตฺเตสุ สมฺปตฺเตสุ เต ปฏิทาตุํ สกฺโกนฺตุ วา มา วา, เตสํ ทาตุเมว วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“与える者にも与えない者にも与えよ”という言葉は、“貧しい親戚や友人が助けを求めて来たときは、彼らが返せるか返せないかにかかわらず、ただ与える（助ける）べきである”という意図で言われたものである。

‘‘สุขํ นิสีทิตพฺพ’’นฺติ อิทมฺปิ สสฺสุสสุรสามิเก ทิสฺวา วุฏฺฐาตพฺพฏฺฐาเน นิสีทิตุํ น วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“幸せに座るべし”という言葉も、“義父母や夫を見て、立ち上がるべき場では座ったままでいてはならない”という意図で言われたものである。

‘‘สุขํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปน สสฺสุสสุรสามิเกหิ ปุเรตรํ อภุญฺชิตฺวา เต ปริวิสิตฺวา สพฺเพหิ ลทฺธาลทฺธํ ญตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“幸せに食べるべし”という言葉は、“義父母や夫よりも先に食べず、彼らに給仕し、全員に行き渡ったかを確認してから、後で自分が食べるべきである”という意図で言われたものである。

‘‘สุขํ นิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อิทมฺปิ สสฺสุสสุรสามิเกหิ ปุเรตรํ สยนํ อารุยฺห น นิปชฺชิตพฺพํ, เตสํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา ปจฺฉา สยํ นิปชฺชิตุํ ยุตฺตนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“幸せに寝るべし”という言葉も、“義父母や夫よりも先に寝床に入ってはならず、彼らに対してなすべき身の回りの世話（手足のマッサージなど）をしてから、後で自分が寝るのが適当である”という意図で言われたものである。

‘‘อคฺคิ ปริจริตพฺโพ’’ติ อิทํ ปน สสฺสุมฺปิ สสุรมฺปิ สามิกมฺปิ อคฺคิกฺขนฺธํ วิย อุรคราชานํ วิย จ กตฺวา ปสฺสิตุํ วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.

“火を供養すべし”という言葉は、“義母、義父、そして夫を、巨大な火の塊や龍王のように敬い、注意深く接するべきである”という意図で言われたものである。

‘‘อนฺโตเทวตา นมสฺสิตพฺพา’’ติ อิทมฺปิ สสฺสุญฺจ สสุรญฺจ สามิกญฺจ เทวตา วิย กตฺวา ทฏฺฐุํ วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ เสฏฺฐิ อิเมสํ ทสโอวาทานํ อตฺถํ สุตฺวา ปฏิวจนํ อปสฺสนฺโต อโธมุโข นิสีทิ.

“家の中の神々を礼拝すべし”という言葉も、“義母、義父、そして夫を神々のように敬って拝すべきである”という意図で言われたものである。このように長者は、これら十の教誡の意味を聞いて、言い返す言葉が見つからず、うつむいて座り込んだ。

อถ นํ กุฏุมฺพิกา ‘‘กึ เสฏฺฐิ อญฺโญปิ อมฺหากํ ธีตุ โทโส อตฺถี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘นตฺถิ, อยฺยา’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา นํ นิทฺโทสํ อการเณน เคหา นิกฺกฑฺฒาเปสี’’ติ เอวํ วุตฺเต วิสาขา อาห – ‘‘ตาตา, กิญฺจาปิ มยฺหํ สสุรสฺส วจเนน ปฐมเมว คมนํ น ยุตฺตํ, ปิตา ปน เม อาคมนกาเล มม โทสโสธนตฺถาย มํ ตุมฺหากํ หตฺเถ ฐเปสิ, ตุมฺเหหิ จ เม นิทฺโทสภาโว ญาโต, อิทานิ จ มยฺหํ คนฺตุํ ยุตฺต’’นฺติ ทาสิทาเส ‘‘ยานาทีหิ สชฺชาเปถา’’ติ อาณาเปสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ กุฏุมฺพิเก คเหตฺวา ‘‘อมฺม, มยา อชานิตฺวาว กถิตํ, ขมาหิ เม’’ติ อาห. ‘‘ตาต, ตุมฺหากํ ขมิตพฺพํ ตาว ขมามิ, อหํ ปน พุทฺธสาสเน อเวจฺจปฺปสนฺนสฺส กุลสฺส ธีตา, น มยํ วินา ภิกฺขุสงฺเฆน วตฺตาม, สเจ มม รุจิยา ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิชคฺคิตุํ ลภามิ, วสิสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺม, ตฺวํ ยถารุจิยา ตว สมเณ ปฏิชคฺคา’’ติ อาห.

それから証人たちは“長者よ、私たちの娘に他に何か罪がありますか”と尋ねた。“長者たちよ、もうありません”。“それならば、なぜ無実の彼女を理由もなく家から追い出そうとしたのですか”。そう言われた時、ヴィサーカーは言った。“父たちよ、義父の言葉に従ってすぐに去ることもできましたが、私の父は私がここへ来る際、私の身の潔白を証明するために私をあなた方証人の手に預けました。あなた方によって私の潔白は証明されました。今こそ、私は去るべきです”と言い、召使いたちに“乗り物などを用意しなさい”と命じた。すると長者は証人たちを伴って歩み寄り、“娘よ、私は事情を知らずに言ってしまった。私を許しておくれ”と言った。“お父様、許すべきことは許しましょう。しかし私は仏教を深く信奉する家の娘です。私たちは比丘サンガと離れては暮らせません。もし私の望む通りに比丘サンガを供養することが許されるなら、ここに留まりましょう”。“娘よ、望むままに、お前の比丘たちを供養しなさい”と彼は言った。

วิสาขา [Pg.256] ทสพลํ นิมนฺตาเปตฺวา ปุนทิวเส นิเวสนํ ปเวเสสิ. นคฺคสมณาปิ สตฺถุ มิคารเสฏฺฐิโน เคหํ คมนภาวํ สุตฺวา คนฺตฺวา เคหํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. วิสาขา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ‘‘สพฺโพ สกฺกาโร ปฏิยาทิโต, สสุโร เม อาคนฺตฺวา ทสพลํ ปริวิสตู’’ติ สาสนํ เปเสสิ. อถ นํ คนฺตุกามํ อาชีวกา ‘‘มา โข ตฺวํ, คหปติ, สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คจฺฉา’’ติ นิวาเรสุํ. โส ‘‘สุณฺหา เม สยเมว ปริวิสตู’’ติ สาสนํ ปหิณิ. สา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา นิฏฺฐิเต ภตฺตกิจฺเจ ปุน สาสนํ เปเสสิ – ‘‘สสุโร เม อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ สุณาตู’’ติ. อถ นํ ‘‘อิทานิ อคมนํ นาม อติวิย อยุตฺต’’นฺติ ธมฺมํ โสตุกามตาย คจฺฉนฺตํ ปุน เต อาหํสุ – ‘‘เตน หิ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมํ สุณนฺโต พหิสาณิยา นิสีทิตฺวา สุณาหี’’ติ. ปุเรตรเมวสฺส คนฺตฺวา สาณึ ปริกฺขิปึสุ. โส คนฺตฺวา พหิสาณิยํ นิสีทิ. สตฺถา ‘‘ตฺวํ พหิสาณิยํ วา นิสีท, ปรกุฏฺเฏ วา ปรเสเล วา ปรจกฺกวาเฬ วา ปน นิสีท, อหํ พุทฺโธ นาม สกฺโกมิ ตํ มม สทฺทํ สาเวตุ’’นฺติ มหาชมฺพุํ ขนฺเธ คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย อมตวสฺสํ วสฺเสนฺโต วิย จ ธมฺมํ เทเสตุํ อนุปุพฺพึ กถํ อารภิ.

ヴィサーカーは十力尊（仏陀）を招待し、翌日、食事を供養するために邸宅へと招き入れた。裸形の沙門たち（アジーヴィカ教徒）も、師（仏陀）がミガーラ長者の家へ行かれるということを聞き、そこへ行って家の周囲を取り囲んで座った。ヴィサーカーは布施の水を捧げ、“すべての供養の準備が整いました。義父上、こちらへお越しになり、十力尊への給仕を行ってください”という伝言を送った。その時、行こうとする彼（長者）を、アジーヴィカ教徒たちは“長者よ、沙門ゴータマのもとへ行ってはなりませぬ”と言って引き止めた。彼は“嫁が自分自身で給仕をするがよい”という伝言を返した。彼女は仏陀を筆頭とする比丘僧伽に給仕をし、食事が終わると、再び伝言を送った。“義父上、こちらへお越しになり、法話をお聞きください”。すると、“今になって行かないのはあまりにも不適当だ”と考え、法を聞くために行こうとした長者に、彼ら（アジーヴィカ教徒）は再び言った。“それならば、沙門ゴータマの法を聞く際、幕の外側に座って聞きなさい”。彼らは長者が行くよりも先にそこへ行き、幕を張り巡らせた。彼は行って幕の外側に座った。師は、“長者よ、お前が幕の外に座ろうと、壁の向こう、あるいは岩山の向こう、さらには別の世界の向こうに座ろうとも、仏陀である私はお前に私の声を聞かせることができるのだ”と宣言し、あたかも大きなジャンブの樹の幹を掴んで揺り動かすかのように、あるいは不死の雨（甘露の雨）を降らせるかのように、法を説くために順を追った説法（次第説法）を始められた。

สมฺมาสมฺพุทฺเธ จ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต ปุรโต ฐิตาปิ ปจฺฉโต ฐิตาปิ จกฺกวาฬสตํ จกฺกวาฬสหสฺสํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตาปิ อกนิฏฺฐภวเน ฐิตาปิ ‘‘สตฺถา มมญฺเญว โอโลเกติ, มยฺหเมว ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วทนฺติ. สตฺถา หิ ตํ ตํ โอโลเกนฺโต วิย เตน เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต วิย จ อโหสิ. จนฺทสมา กิร พุทฺธา. ยถา จนฺโท คคนมชฺเฌ ฐิโต ‘‘มยฺหํ อุปริ จนฺโท, มยฺหํ อุปริ จนฺโท’’ติ สพฺพสตฺตานํ ขายติ, เอวเมว ยตฺถ กตฺถจิ ฐิตานํ อภิมุเข ฐิตา วิย ขายนฺติ. อิทํ กิร เตสํ อลงฺกตสีสํ ฉินฺทิตฺวา อญฺชิตอกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา หทยมํสํ อุปฺปาเฏตฺวา ปรสฺส ทาสตฺถาย ชาลิสทิเส ปุตฺเต กณฺหาชินาสทิสา ธีตโร มทฺทิสทิสา ปชาปติโย ปริจฺจชิตฺวา ทินฺนทานสฺส ผลํ. มิคารเสฏฺฐิปิ โข ตถาคเต ธมฺมเทสนํ วินิวตฺเตนฺเต พหิสาณิยํ นิสินฺโนว สหสฺส นยปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อจลาย สทฺธาย สมนฺนาคโต ตีสุ รตเนสุ นิกฺกงฺโข หุตฺวา สาณิกณฺณํ อุกฺขิปิตฺวา อาคนฺตฺวา สุณฺหาย ถนํ มุเขน คเหตฺวา, ‘‘ตฺวํ เม อชฺชโต ปฏฺฐาย มาตา’’ติ [Pg.257] ตํ มาตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย มิคารมาตา นาม ชาตา. ปจฺฉาภาเค ปุตฺตํ ลภิตฺวาปิ มิคาโรติสฺส นามมกาสิ.

正自覚者が法を説かれる際、前にいる者も、後ろにいる者も、百や千の世界を超えて立っている者も、最高天（アカニッタ）にいる者も、“師は私だけを見ておられる、私だけに法を説いておられる”と言う。師はまさに、それぞれの者を見つめているかのようであり、それぞれの者と語り合っているかのようであった。伝え聞くところによれば、諸仏は月のような存在である。月が空の中央にあって、“月が私の上に、私の上にある”とすべての生きとし生けるものに見えるように、そのように、どこにいる者にとっても、あたかも目の前に立っておられるかのように見えるのである。これは、かつての転生において、美しく飾られた頭を切り、化粧をした眼を抉り、心臓の肉を抉り出し、他人の奴隷とするためにジャーリ王子のような息子やカンハージナー王女のような娘、マッディー妃のような妻をも施した（布施した）果報であるという。ミガーラ長者も如来が説法を終えられると、幕の外側に座ったまま、千の理法によって彩られた預流果（預流の境地）に留まり、不動の信心を具え、三宝に対して疑いのない者となって幕の端をまくり上げて中に入り、嫁（ヴィサーカー）の乳房を口に含んで（吸う真似をして）、“お前は今日から私の母である”と言って、彼女を母の地位に置いた。それ以来、彼女はミガーラ・マータ（ミガーラの母）という名で呼ばれるようになった。後に息子を授かったときも、その子にミガーラという名を付けた。

มหาเสฏฺฐิ สุณฺหาย ถนํ วิสฺสชฺเชตฺวา คนฺตฺวา ภควโต ทฺวีสุ ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ปาเท ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหนฺโต มุเขน จ ปริจุมฺพนฺโต ‘‘มิคาโร อหํ, ภนฺเต, มิคาโร อหํ, ภนฺเต’’ติ ติกฺขตฺตุํ นามํ สาเวตฺวา, ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอตฺตกํ กาลํ ยตฺถ นาม ทฺวินฺนํ มหปฺผลนฺติ น ชานามิ, อิทานิ จ เม สุณิสํ นิสฺสาย ญาตํ, สพฺพา อปายทุกฺขา มุตฺโตมฺหิ, สุณิสา เม อิมํ เคหํ อาคจฺฉนฺตี มม อตฺถาย หิตาย สุขาย อาคตา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

大長者は嫁の乳房を離して歩み寄り、世尊の両足に頭をつけてひれ伏し、御足を両手で撫で、口で接吻しながら、“世尊よ、私はミガーラです。世尊よ、私はミガーラです”と三度名を名乗り、“世尊よ、私はこれまで、どこへの施しが大きな果報をもたらすのかを知りませんでした。今、嫁のおかげでそれを知ることができました。私はすべての地獄の苦しみから解き放たれました。私の嫁がこの家に来たことは、私の利益のため、福利のため、幸福のためでした”と言って、次の詩句を唱えた。

‘‘โสหํ อชฺช ปชานามิ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ;

อตฺถาย วต เม ภทฺทา, สุณิสา ฆรมาคตา’’ติ.

“私は今日、どこへの施しが大きな果報をもたらすかを知りました。実におめでたい嫁が、私の利益のために家に来てくれたのです”。

วิสาขา ปุนทิวสตฺถายปิ สตฺถารํ นิมนฺเตสิ. อถสฺสา ปุนทิวเสปิ สสฺสุ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. ตโต ปฏฺฐาย ตํ เคหํ สาสนสฺส วิวฏทฺวารํ อโหสิ. ตโต เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘พหูปการา เม สุณิสา ปสนฺนาการมสฺสา กริสฺสามิ, เอติสฺสา ภาริยํ ปสาธนํ นิจฺจกาลํ ปสาเธตุํ น สกฺกา, สลฺลหุกมสฺสา ทิวา จ รตฺโต จ สพฺพอิริยาปเถสุ ปสาธนโยคฺคํ ปสาธนํ กาเรสฺสามี’’ติ สตสหสฺสคฺฆนกํ ฆนมฏฺฐกํ นาม ปสาธนํ กาเรตฺวา ตสฺมึ นิฏฺฐิเต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา วิสาขํ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา สตฺถุ สมฺมุเข ฐเปตฺวา ปสาเธตฺวา สตฺถารํ วนฺทาเปสิ. สตฺถา อนุโมทนํ กตฺวา วิหารเมว คโต. วิสาขาปิ ตโต ปฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี สตฺถุ สนฺติกา อฏฺฐ วเร (มหาว. ๓๕๐) ลภิตฺวา คคนตเล จนฺทเลขา วิย ปญฺญายมานา ปุตฺตธีตาหิ วุฑฺฒึ ปาปุณิ. ตสฺสา กิร ทส ปุตฺตา ทส ธีตโร จ อเหสุํ. เตสุ เอเกกสฺส ทส ทส ปุตฺตา ทส ทส ธีตโร อเหสุํ. เตสุ เตสุปิ เอเกกสฺส ทส ทส ปุตฺตา ทส ทส ธีตโร จาติ เอวมสฺสา ปุตฺตนตฺตปนตฺตสนฺตานวเสน ปวตฺตานิ วีสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ อฏฺฐ จ ปาณสหสฺสานิ อเหสุํ. เตนาหุ โปราณา –

ヴィサーカーは翌日のためにも師（仏陀）を招待した。そして翌日、彼女の義母も預流果に達した。それ以来、その家は仏教（ササナ）に対して門戸を開いた家となった。その後、長者は“私の嫁は非常に大きな恩徳がある。彼女に対して、私の喜びの気持ちを表そう。この嫁が今持っている装飾具は重すぎて常に身につけることはできない。昼夜を問わず、すべての動作において身につけるのに適した、軽い装飾具を作ってあげよう”と考え、10万金相当の‘ガナマッタカ’という名の装飾具を作らせた。それが完成すると、仏陀を筆頭とする比丘僧伽を招待し、うやうやしく食事を供養し、ヴィサーカーに16個の香水の瓶で沐浴をさせ、師の御前に座らせて着飾らせ、師を礼拝させた。師は随喜の説法をして、精舎へと帰られた。ヴィサーカーもそれ以来、布施などの功徳を積み、師のもとで八つの願いを許され、空に浮かぶ三日月のように輝かしく、息子や娘たちに恵まれて繁栄した。伝え聞くところによれば、彼女には10人の息子と10人の娘がいた。彼ら一人一人にまた10人ずつの息子と10人ずつの娘がいた。さらにその子孫一人一人にもまた10人ずつの息子と10人ずつの娘がいた。このように、彼女の息子、孫、曾孫の系統によって、420人の子や孫、そして8000人の曾孫たちがいた。それゆえ、古の師たちはこう言った。

‘‘วิสาขา [Pg.258] วีสติ ปุตฺตา, นตฺตา จ จตุโร สตา;

ปนตฺตา อฏฺฐสหสฺสา, ชมฺพุทีเป สุปากฏา’’ติ.

“ヴィサーカーには20人の子がおり、孫は400人、曾孫は8000人であった。彼女はジャンブディーパにおいて広く知れ渡っていた”。

อายุ วีสวสฺสสตํ อโหสิ, สีเส เอกมฺปิ ปลิตํ นาม นาโหสิ, นิจฺจํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย อโหสิ. ตํ ปุตฺตนตฺตปนตฺตปริวารํ วิหารํ คจฺฉนฺตึ ทิสฺวา, ‘‘กตมา เอตฺถ วิสาขา’’ติ ปริปุจฺฉิตาโร โหนฺติ? เย นํ คจฺฉนฺตึ ปสฺสนฺติ, ‘‘อิทานิ โถกํ คจฺฉตุ, คจฺฉมานาว โน, อยฺยา โสภตี’’ติ, จินฺเตนฺติ. เย นํ ฐิตํ นิสินฺนํ นิปนฺนํ ปสฺสนฺติ, ‘‘อิทานิ โถกํ นิปชฺชตุ, นิปนฺนาว โน, อยฺยา, โสภตี’’ติ จินฺเตนฺติ. อิติ สา ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ อสุกอิริยาปเถน นาม น โสภตี’’ติ วตฺตพฺพา น โหติ. ปญฺจนฺนํ โข ปน หตฺถีนํ พลํ ธาเรติ. ราชา ‘‘วิสาขา กิร ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรตี’’ติ สุตฺวา ตสฺสา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อาคมนเวลาย ถามํ วีมํสิตุกาโม หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสิ, โส โสณฺฑํ อุกฺขิปิตฺวา วิสาขาภิมุโข อคมาสิ. ตสฺสา ปริวาริตฺถิโย ปญฺจสตา เอกจฺจา ปลายึสุ, เอกจฺจา น ปริสฺสชฺชิตฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ วุตฺเต – ‘‘ราชา กิร เต, อยฺเย, พลํ วีมํสิตุกาโม หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสี’’ติ วทึสุ. วิสาขา อิมํ ทิสฺวา, ‘‘กึ ปลายิเตน, กถํ นุ โข ตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘สเจ ตํ ทฬฺหํ คณฺหิสฺสามิ, วินสฺเสยฺยา’’ติ ทฺวีหิ องฺคุลีหิ โสณฺฑาย คเหตฺวา ปฏิปณาเมสิ. หตฺถี อตฺตานํ สนฺธาเรตฺวา ฐาตุํ นาสกฺขิ, ราชงฺคเณ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา ปติโต. มหาชโน สาธุการํ อทาสิ. สาปิ สปริวารา โสตฺถินา เคหํ อคมาสิ.

ヴィサーカーの寿命は百二十歳であったが、頭には白髪一本さえもなかった。常に十六歳の少女のような若々しさを保っていた。子や孫、曾孫たちに囲まれて寺院へ行く彼女を見て、人々は“この大勢の中でヴィサーカーはどの方だろうか”と互いに問いかけるほどであった。歩いている彼女を見た人々は、“もう少し歩かせておこう。歩いている私たちの主人はなんと美しいことか”と考えた。また、彼女が立っている姿、座っている姿、あるいは横になっている姿を見た人々も、“もう少し横にならせておこう。横になっている私たちの主人はなんと美しいことか”と考えた。このように、彼女は“四つの威儀（歩く、立つ、座る、横たわる）のうち、どの威儀であっても美しくない”と言われることはなかった。実に、彼女は五頭の象に匹敵する力を備えていた。王は“ヴィサーカーは五頭の象の力を持っているそうだ”と聞き、彼女が寺院へ行って法を聴いて戻る時に、その力を試そうと象を放たせた。その象は鼻を高く上げ、ヴィサーカーに向かって突き進んだ。彼女に付き添っていた五百人の女たちのうち、ある者は逃げ出し、ある者は彼女の周りを取り囲んだ。“これはどういうことか”と彼女が問うと、女たちは“奥様、王があなたの力を試そうとして象を放たれたようです”と言った。ヴィサーカーはこれを見て、“逃げたところで何になろうか。どのようにしてこの象を捕らえようか”と考え、“もしこの象を強く掴めば、死んでしまうだろう”と思い直し、指二本でその鼻を掴んで押し返した。象は自分の体を支えて立っていることができず、王宮の広場でうずくまるようにして倒れ込んだ。群衆は歓声を上げた。彼女もまた、付き添いの者たちと共に無事に家へ帰った。

เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ วิสาขา มิคารมาตา พหุปุตฺตา โหติ พหุนตฺตา อโรคปุตฺตา อโรคนตฺตา อภิมงฺคลสมฺมตา, ตาวตเกสุ ปุตฺตนตฺเตสุ เอโกปิ อนฺตรา มรณํ ปตฺโต นาม นาโหสิ. สาวตฺถิวาสิโน มงฺคเลสุ ฉเณสุ วิสาขํ ปฐมํ นิมนฺเตตฺวา โภเชนฺติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส มหาชเน มณฺฑิตปสาธิเต ธมฺมสฺสวนาย วิหารํ คจฺฉนฺเต วิสาขาปิ นิมนฺติตฏฺฐาเน ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปสาเธตฺวา มหาชเนน สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา อุตฺตราสงฺเคน ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ทาสิยา อทาสิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

その時、舎衛城において、ミガーラの母ヴィサーカーには多くの子供、多くの孫、多くの曾孫がおり、子供も孫も曾孫も皆健やかで、この上なく吉祥な家系であると認められていた。それほど大勢の子孫のうち、一人として若くして亡くなった者はいなかった。舎衛城の住人たちは、吉祥な祝祭の際、まずヴィサーカーを招待して食事を供した。ある祝祭の日、多くの人々が着飾って法話を聴くために寺院へ行く際、ヴィサーカーもまた招待された場所で食事を済ませ、マハーラター（大蔓）の装身具を身に着けて人々と共に寺院へ行った。そして、寺院に着くと装身具を脱ぎ、上衣で包んで侍女に預けた。そのことについて次のように説かれている。

‘‘เตน [Pg.259] โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ อุสฺสโว โหติ, มนุสฺสา อลงฺกตปฏิยตฺตา อารามํ คจฺฉนฺติ, วิสาขาปิ มิคารมาตา อลงฺกตปฏิยตฺตา วิหารํ คจฺฉติ. อถ โข วิสาขา มิคารมาตา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา อุตฺตราสงฺเคน ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ทาสิยา อทาสิ ‘หนฺท เช อิมํ ภณฺฑิกํ คณฺหาหี’’’ติ (ปาจิ. ๕๐๓).

“その時、舎衛城で祝祭があり、人々は着飾って園（アラーマ）へ行った。ミガーラの母ヴィサーカーもまた、着飾って寺院へ行った。そこでミガーラの母ヴィサーカーは、装身具を脱いで上衣で包み、侍女に‘さあ、お前、この包みを受け取りなさい’と言って渡した”。

สา กิร วิหารํ คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปํ มหคฺฆํ ปสาธนํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐึ อลงฺการํ อลงฺกริตฺวา วิหารํ ปวิสิตุํ อยุตฺต’’นฺติ นํ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา อตฺตโน ปุญฺเญเนว นิพฺพตฺตาย ปญฺจหตฺถิถามธราย ทาสิยา หตฺเถ อทาสิ. สา เอว กิร ตํ คณฺหิตุํ สกฺโกติ. เตน นํ อาห – ‘‘อมฺม, อิมํ ปสาธนํ คณฺห, สตฺถุสนฺติกา นิวตฺตนกาเล ปสาเธสฺสามิ น’’นฺติ. ตํ ปน ทตฺวา ฆนมฏฺฐกํ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ อสฺโสสิ, ธมฺมสฺสวนาวสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย ปกฺกามิ. สาปิสฺสา ทาสี ตํ ปสาธนํ ปมุฏฺฐา. ธมฺมํ สุตฺวา ปน ปกฺกนฺตาย ปริสาย สเจ กิญฺจิ ปมุฏฺฐํ โหติ, ตํ อานนฺทตฺเถโร ปฏิสาเมติ. อิติ โส ตํ ทิวสํ มหาลตาปสาธนํ ทิสฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ – ‘‘ภนฺเต, วิสาขา ปสาธนํ ปมุสฺสิตฺวา คตา’’ติ. ‘‘เอกมนฺตํ ฐเปหิ, อานนฺทา’’ติ. เถโร ตํ อุกฺขิปิตฺวา โสปานปสฺเส ลคฺเคตฺวา ฐเปสิ.

彼女は寺院へ向かう際、“このような非常に高価な装身具を頭から足の甲まで身に着けて寺院に入るのはふさわしくない”と考え、それを脱いで包みにし、自分自身の功徳によって備わった五頭の象の力を持つ侍女の手に渡した。実に、その侍女だけがその装身具を持つことができたのである。それゆえ、彼女は侍女に“娘よ、この装身具を預かっておくれ。師（仏陀）のもとから退出する時に、また身に着けることにしましょう”と言った。そして装身具を預け、ガナマッタカという別の装身具を身に着けて世尊のもとへ参り、法を聴いた。法話が終わると、彼女は世尊を礼拝して立ち去った。しかし、その侍女はその装身具のことを忘れて置き忘れてしまった。法話の後に聴衆が立ち去り、もし何か忘れ物があれば、アーナンダ長老がそれを片付けることになっていた。長老はその日、マハーラターの装身具を見つけ、世尊に報告した。“願わくは、世尊よ。ヴィサーカーが装身具を忘れて帰りました”。“アーナンダよ、適当な場所に置いておきなさい”。長老はそれを持ち上げ、階段の脇に掛けて置いておいた。

วิสาขาปิ สุปฺปิยาย สทฺธึ ‘‘อาคนฺตุกคมิกคิลานาทีนํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ อนฺโตวิหาเร วิจริ. ตา ปน อุปาสิกาโย อนฺโตวิหาเร ทิสฺวา สปฺปิมธุเตลาทีหิ อตฺถิกา ปกติยาว ทหรา จ สามเณรา จ ถาลกาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส ตเถว กรึสุ. อเถกํ คิลานํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา สุปฺปิยา (มหาว. ๒๘๐) ‘‘เกนตฺโถ อยฺยสฺสา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปฏิจฺฉาทนีเยนา’’ติ วุตฺเต โหตุ, อยฺย, เปเสสฺสามีติ ทุติยทิวเส กปฺปิยมํสํ อลภนฺตี อตฺตโน อูรุมํเสน กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปุน สตฺถริ ปสาเทน ปากติกสรีราว อโหสิ. วิสาขาปิ คิลาเน จ ทหเร จ สามเณเร จ โอโลเกตฺวา อญฺเญน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา วิหารูปจาเร ฐิตา, ‘‘อมฺม, ปสาธนํ อาหร ปสาเธสฺสามี’’ติ อาห. ตสฺมึ ขเณ สา ทาสี ปมุสฺสิตฺวา นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา, ‘‘อยฺเย, ปมุฏฺฐามฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา คณฺหิตฺวา เอหิ, สเจ ปน [Pg.260] มยฺหํ อยฺเยน อานนฺทตฺเถเรน อุกฺขิปิตฺวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐปิตํ โหติ, มา อาหเรยฺยาสิ, อยฺยสฺเสว ตํ มยา ปริจฺจตฺต’’นฺติ. ชานาติ กิร สา ‘‘กุลมนุสฺสานํ ปมุฏฺฐภณฺฑกํ เถโร ปฏิสาเมตี’’ติ; ตสฺมา เอวมาห. เถโรปิ ตํ ทาสึ ทิสฺวาว ‘‘กิมตฺถํ อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อยฺยาย เม ปสาธนํ ปมุสฺสิตฺวา อาคตามฺหี’’ติ วุตฺเต, ‘‘เอตสฺมึ เม โสปานปสฺเส ฐปิตํ, คจฺฉ นํ คณฺหาหี’’ติ อาห. สา, ‘‘อยฺย, ตุมฺหากํ หตฺเถน อามฏฺฐภณฺฑกํ มยฺหํ อยฺยาย อนาหาริยํ กต’’นฺติ วตฺวา ตุจฺฉหตฺถาว คนฺตฺวา, ‘‘กึ, อมฺมา’’ติ วิสาขาย ปุฏฺฐา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ‘‘อมฺม, นาหํ มม อยฺเยน อามฏฺฐภณฺฑํ ปิลนฺธิสฺสามิ, ปริจฺจตฺตํ มยา. อยฺยานํ ปน ปฏิชคฺคิตุํ ทุกฺขํ, ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา กปฺปิยภณฺฑํ อุปเนสฺสามิ, คจฺฉ, ตํ อาหราหี’’ติ. สา คนฺตฺวา อาหริ. วิสาขา ตํ อปิลนฺธิตฺวาว กมฺมาเร ปกฺโกสาเปตฺวา อคฺฆาเปสิ. เตหิ ‘‘นว โกฏิโย อคฺฆติ, หตฺถการาปณิยํ ปนสฺส สตสหสฺส’’นฺติ วุตฺเต ปสาธนํ ยาเน ฐปาเปตฺวา ‘‘เตน หิ ตํ วิกฺกิณถา’’ติ อาห. ภตฺตกํ ธนํ ทตฺวา คณฺหึตุ น โกจิ สกฺขิสฺสติ. ตญฺหิ ปสาธนํ ปสาเธตุํ อนุจฺฉวิกา อิตฺถิโย นาม ทุลฺลภา. ปถวิมณฺฑลสฺมิญฺหิ ติสฺโสว อิตฺถิโย มหาลตาปสาธนํ ลภึสุ วิสาขา มหาอุปาสิกา, พนฺธุลมลฺลเสนาปติสฺส ภริยา, มลฺลิกา, พาราณสีเสฏฺฐิโน ธีตาติ.

ヴィサーカーもまた、スッピヤーと共に“来訪する比丘、旅に出る比丘、病の比丘などのために、なすべき適切な務めを確認しよう”と思い、精舎内を巡り歩いた。その時、精舎内にいた優婆夷（彼女たち）を見て、比丘や沙弥たちが、慣習に従ってギーや蜂蜜、油などを求めて鉢などを持って近づいてきた。その日も同様であった。そこで一人の病の比丘を見て、スッピヤーは“尊者よ、何が必要でしょうか”と尋ねた。“肉のスープ（肉汁）が必要だ”と言われたので、“尊者よ、承知いたしました。後でお送りします”と答えた。しかし翌日、適切な肉（カッピヤ・マンサ）が手に入らなかったため、彼女は自らの腿の肉を切り取って調理し、後に仏陀への信心によって元の体に戻った。ヴィサーカーもまた、病の比丘や若い比丘、沙弥たちを見舞った後、別の門から出て精舎の境内に立ち、“お前、私の装飾品を持ってきなさい。身につけますから”と侍女に言った。その時、その侍女は装飾品を置き忘れて出てきたことに気づき、“奥様、置き忘れてしまいました”と言った。“それならば、戻って取ってきなさい。もし、私の主であるアーナンダ長老がそれを取り上げて別の場所に置いてくださっていたなら、持ってきてはなりません。その装飾品は私が長老に布施したことになりますから”。彼女は、長老が名家の人々の置き忘れ物を片付けてくださることを知っていたので、そう言ったのである。長老もその侍女を見て“何のために来たのか”と尋ね、“奥様の装飾品を置き忘れたので参りました”と答えると、“階段の脇に置いてある。行ってそれを取りなさい”と言った。彼女は“尊者よ、あなた様の手が触れた品を、私の主人は再び身につけることはなさいません”と言って、手ぶらで戻った。ヴィサーカーに理由を尋ねられると、その旨を報告した。“お前、私は主である長老が触れた品を二度と身につけません。それは布施しました。しかし、長老方がそれを保管するのは大変でしょうから、それを売却してふさわしい物品（カッピヤ・バンダ）に変えて捧げましょう。行って、それを持ってきなさい”。彼女は行って持ってきた。ヴィサーカーはそれを身につけず、金細工師を呼んで鑑定させた。彼らが“九億（カーハーパナ）の価値があり、工賃だけで十万かかります”と言うと、彼女は“それならば、これを売却しなさい”と言った。しかし、それほどの大金を払って買える者は誰もいなかった。その装飾品を身につけるにふさわしい女性も稀であった。実に、この地上で“大慧（マハーラター）飾り”を手に入れた女性は三人のみである。すなわち、大優婆夷ヴィサーカー、バンダゥラ・マッラ軍司令官の妻マッリカー、そしてバーラーナシーの長者の娘である。

ตสฺมา วิสาขา สยเมว ตสฺส มูลํ ทตฺวา สตสหสฺสาธิกา นว โกฏิโย สกเฏ อาโรเปตฺวา วิหารํ เนตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ อยฺเยน อานนฺทตฺเถเรน มม ปสาธนํ หตฺเถน อามฏฺฐํ, เตน อามฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา ตํ มยา ปิลนฺธิตุํ. ตํ ปน วิสฺสชฺเชตฺวา กปฺปิยํ อุปเนสฺสามีติ วิกฺกิณาเปนฺตี อญฺญํ ตํ คณฺหิตุํ สมตฺถํ อทิสฺวา อหเมว ตสฺส มูลํ คาหาเปตฺวา อาคตา, จตูสุ ปจฺจเยสุ กตรปจฺจเยน อุปเนสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ. ปาจีนทฺวาเร สงฺฆสฺส วสนฏฺฐานํ กาตุํ เต ยุตฺตํ วิสาเขติ ‘‘ยุตฺตํ, ภนฺเต’’ติ วิสาขา ตุฏฺฐมานสา นวโกฏีหิ ภูมิเมว คณฺหิ. อปราหิ นวโกฏีหิ วิหารํ กาตุํ อารภิ.

それゆえ、ヴィサーカーは自らその代金を支払い、九億十万の財貨を車に積んで精舎へ運び、世尊を礼拝して次のように申し上げた。“世尊よ、私の主であるアーナンダ長老が私の装飾品を手に触れられました。それゆえ、触れられた時から、私はそれを身につけることができません。それを売却して、僧団にふさわしい物を布施しようとしましたが、買い取れる者が他に見当たりませんでした。そこで、私自身がその代金を支払い、それを持って参りました。四つの供養物（四資具）のうち、どの供養物として捧げればよろしいでしょうか”。“ヴィサーカーよ、東門の近くに僧伽のための住居（精舎）を建てるのが、お前にとって適切である”と世尊は仰せられた。“世尊よ、承知いたしました”とヴィサーカーは歓喜し、九億の財貨で土地を買い、さらに別の九億の財貨で精舎の建立を開始した。

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต เทวโลกา จวิตฺวา ภทฺทิยนคเร เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺตสฺส ภทฺทิยสฺส นาม เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ [Pg.261] กตฺวา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข อโหสิ. ปกติยา หิ สตฺถา วิสาขาย เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน วสติ. อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ภิกฺขํ คเหตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม วสติ. อุตฺตรทฺวารํ สนฺธาย คจฺฉนฺตํเยว ภควนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ ชานนฺติ. วิสาขาปิ ตํ ทิวสํ ‘‘สตฺถา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข คโต’’ติ สุตฺวา เวเคน คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘จาริกํ คนฺตุกามตฺถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาม, วิสาเข’’ติ. ‘‘ภนฺเต, เอตฺตกํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา ตุมฺหากํ วิหารํ กาเรมิ, นิวตฺตถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อนิวตฺตคมนํ อิทํ วิสาเข’’ติ. สา ‘‘อทฺธา เหตุสมฺปนฺนํ กญฺจิ ปสฺสิสฺสติ ภควา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, มยฺหํ กตากตวิชานนกํ เอกํ ภิกฺขุํ นิวตฺเตตฺวา คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘ยํ รุจฺจสิ, ตสฺส ปตฺตํ คณฺห วิสาเข’’ติ อาห. สา กิญฺจาปิ อานนฺทตฺเถรํ ปิยายติ, ‘‘มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิมา, เอตํ เม นิสฺสาย กมฺมํ ลหุํ นิปฺผชฺชิสฺสตี’’ติ ปน จินฺเตตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คณฺหิ. เถโร สตฺถารํ โอโลเกสิ. สตฺถา ‘‘ตว ปริวาเร ปญฺจสเต ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺต โมคฺคลฺลานา’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. ตสฺสานุภาเวน ปญฺญาสสฏฺฐิโยชนานิปิ รุกฺขตฺถาย จ ปาสาณตฺถาย จ คตา มนุสฺสา มหนฺเต มหนฺเต รุกฺเข จ ปาสาเณ จ คเหตฺวา ตํ ทิวสเมว อาคจฺฉนฺติ, เนว สกเฏ รุกฺขปาสาเณ อาโรเปนฺตา กิลมนฺติ, น อกฺโข ภิชฺชติ. น จิรสฺเสว ทฺเวภูมิกํ ปาสาทํ กรึสุ. เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิโต ปาสาโท อโหสิ. อฏฺฐกรีเส ปริสุทฺเธ ภูมิภาเค ปาสาทํ การาเปสิ, ‘‘สุทฺธปาสาโท ปน น โสภตี’’ติ ตํ ปริวาเรตฺวา ปญฺจ ปธานเวตฺตเคหสตานิ, ปญฺจ จูฬปาสาทสตานิ, ปญฺจ ทีฆมาฬกสตานิ การาเปสิ.

ある日の夜明け、世尊が世の中を観察されていると、天界から没してバッディヤ市の長者の家に生まれたバッディヤ長者子の善き資質（宿縁）をご覧になった。世尊はアナータピṇḍika（給孤独長者）の家で食事を済まされると、北門に向かって出発された。通常、世尊はヴィサーカーの家で托鉢をされると、南門から出て祇園精舎（ジェータヴァナ）に滞在される。また、給孤独長者の家で托鉢をされると、東門から出て東園（プッバーラーマ）に滞在される。それゆえ、世尊が北門を目指して歩まれるのを見て、人々は“世尊は遊行に出発されるのだ”と知った。ヴィサーカーもその日、“世尊が北門の方へ向かわれた”と聞き、急いで追いかけて礼拝し、“世尊よ、遊行に出られるのですか”と尋ねた。“そうだ、ヴィサーカーよ”。“世尊よ、私はこれほどの財を投じてあなた様のために精舎を建てております。どうかお戻りください”。“ヴィサーカーよ、この歩みは引き返すことのない歩みである”。彼女は“世尊は必ずや宿縁ある誰かをご覧になったに違いない”と考え、“世尊よ、それならば、工事の進捗や状況を把握できる比丘を一人、こちらに残してお出かけください”と申し上げた。“ヴィサーカーよ、お前の望む比丘の鉢を取りなさい”。彼女はアーナンダ長老を敬愛していたが、“大目犍連（マハーモッガッラーナ）長老は神通力がある。この方を頼れば、工事は速やかに完成するだろう”と考え、目犍連長老の鉢を取った。長老は世尊を仰ぎ見ると、世尊は“モッガッラーナよ、お前の随伴の五百人の比丘を連れて残りなさい”と仰せられた。彼はその通りにした。長老の神通力により、五十から六十由旬（ヨージャナ）も離れた場所へ木材や石材を取りに行った人々も、巨大な木や石を手にして、その日のうちに帰還した。車に木材や石材を積んでも疲れず、車軸が折れることもなかった。間もなく、二階建ての壮麗な精舎が完成した。下の階に五百の部屋、上の階に五百の部屋があり、合計千の部屋で飾られた精舎となった。彼女は八カリーサほどの清浄な土地に、その精舎を建てさせた。“精舎だけでは美しくない”と考え、その周囲に五百の瞑想堂、五百の小精舎、五百の長堂（回廊）を建立させた。

อถ สตฺถา นวหิ มาเสหิ จาริกํ จริตฺวา ปุน สาวตฺถึ อคมาสิ. วิสาขายปิ ปาสาเท กมฺมํ นวหิ มาเสหิ นิฏฺฐิตํ. ปาสาทกูฏํ ฆนโกฏฺฏิตรตฺตสุวณฺเณเนว สฏฺฐิอุทกฆฏคณฺหนกํ การาเปสิ. ‘‘สตฺถา เชตวนวิหารํ คจฺฉตี’’ติ จ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา สตฺถารํ อตฺตโน วิหารํ เนตฺวา ปฏิญฺญํ คณฺหิ, ‘‘ภนฺเต, อิมํ จตุมาสํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา อิเธว วสถ, ปาสาทมหํ กริสฺสามี’’ติ. สตฺถา อธิวาเสสิ. สา [Pg.262] ตโต ปฏฺฐาย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหาเร เอว ทานํ เทติ. อถสฺสา เอกา สหายิกา สตสหสฺสคฺฆนกํ เอกํ วตฺถํ อาทาย อาคนฺตฺวา, ‘‘สหายิเก อหํ อิมํ วตฺถํ ตว ปาสาเท ภูมตฺถรณสงฺเขเปน อตฺถริตุกามา, อตฺถรณฏฺฐานํ เม อาจิกฺขถา’’ติ อาห. ‘‘สาธุ สหายิเก, สเจ ตฺยาหํ ‘โอกาโส นตฺถี’ติ วกฺขามิ, ตฺวํ ‘เม โอกาสํ อทาตุกามา’ติ มญฺญิสฺสสิ, สยเมว ปาสาทสฺส ทฺเว ภูมิโย คพฺภสหสฺสญฺจ โอโลเกตฺวา อตฺถรณฏฺฐานํ ชานาหี’’ติ อาห. สา สตสหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺตี ตโต อปฺปตรมูลํ วตฺถํ อทิสฺวา ‘‘นาหํ อิมสฺมึ ปาสาเท ปุญฺญภาคํ ลภามี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺตา เอกสฺมึ ฐาเน โรทนฺตี อฏฺฐาสิ. อถ นํ อานนฺทตฺเถโร ทิสฺวา, ‘‘กสฺมา โรทสี’’ติ ปุจฺฉิ. สา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เถโร ‘‘มา จินฺตยิ, อหํ เต อตฺถรณฏฺฐานํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ วตฺวา, ‘‘โสปานปาทมูเล ปาทโธวนฏฺฐาเน อิมํ ปาทปุญฺฉนกํ กตฺวา อตฺถราหิ, ภิกฺขู ปาเท โธวิตฺวา ปฐมํ เอตฺถ ปาทํ ปุญฺฉิตฺวา อนฺโต ปวิสิสฺสนฺติ, เอวํ เต มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. วิสาขาย กิเรตํ อสลฺลกฺขิตฏฺฐานํ.

その後、世尊は九ヶ月間の遊行を終えて、再び舎衛城に戻られた。ヴィサーカーの講堂（パサーダ）の工事も九ヶ月で完成した。彼女は、六十個の水瓶が入るほどの大きさの、純金で鋳造された尖塔（クータ）を講堂の上に作らせた。彼女は“世尊が祇園精舎へ向かわれている”との知らせを聞き、出迎えて世尊を自らの講堂へと案内し、“尊師、この四ヶ月の間、比丘僧伽（修行僧の集団）と共にここに留まり、講堂の落慶供養（パサーダ・マハ）を受け入れてください”と願い出て、その承諾を得た。世尊はこれを承諾された。それ以来、彼女は仏陀を筆頭とする比丘僧伽に対し、その講堂において施しを行った。その時、彼女の一人の友人が十万金の価値がある一枚の布を持ってやって来て、“友よ、私はこの布をあなたの講堂の敷物として献じたいのです。敷くべき場所を教えてください”と言った。ヴィサーカーは“友よ、もし私が‘敷く場所はありません’と言えば、あなたは私が‘あなたに機会を与えたくないのだ’と思うでしょう。ですから、あなた自身で二階建ての講堂と千の部屋を見て回り、敷くべき場所を決めなさい”と言った。その友人は十万金の布を持ってあちこち歩き回ったが、その布よりも価値の低い敷物が見当たらなかったため、“私はこの講堂で功徳を積む機会が得られない”と落胆し、ある場所で泣き崩れた。そこへアーナンダ長老がやって来て、“なぜ泣いているのか”と尋ねた。彼女はその理由を話した。長老は“心配しなさい。私が敷くべき場所を教えましょう”と言い、“階段の登り口の足を洗う場所に、これを足拭きとして敷きなさい。比丘たちが足を洗い、まずここで足の汚れを拭いてから中に入るでしょう。そうすれば、あなたにとって大きな果報となるでしょう”と言った。ヴィサーカーにとって、そこは気づかなかった場所であった。

วิสาขา จตฺตาโร มาเส อนฺโตวิหาเร พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ, อวสานทิวเส ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรสาฏเก อทาสิ. สงฺฆนวเกน ลทฺธจีวรสาฏกา สหสฺสคฺฆนกา โหนฺติ. สพฺเพสํ ปตฺตานิ ปูเรตฺวา เภสชฺชํ อทาสิ. ทานปริจฺจาเค นว โกฏิโย อคมํสุ. อิติ วิหารสฺส ภูมิคฺคหเณ นว โกฏิโย, วิหารสฺส การาปเน นว, วิหารมเห นวาติ สพฺพาปิ สตฺตวีสติ โกฏิโย สา พุทฺธสาสเน ปริจฺจชิ. อิตฺถิภาเว ฐตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส เคเห วสมานาย เอวรูโป มหาปริจฺจาโค นาม อญฺญิสฺสา นตฺถิ. สา วิหารมหสฺส นิฏฺฐิตทิวเส วฑฺฒมานกจฺฉายาย ปุตฺตนตฺตปนตฺตปริวุตา ‘‘ยํ ยํ มยา ปุพฺเพ ปตฺถิตํ, สพฺพเมว มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ ปาสาทํ อนุปริยายนฺตี ปญฺจหิ คาถาหิ มธุรสทฺเทน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

ヴィサーカーは四ヶ月間、精舎の内部で仏陀を筆頭とする比丘僧伽に施しを行い、最終日には比丘僧伽に衣（チーヴァラ）を贈った。新参の比丘が受け取った衣でさえ、千金の価値があった。また、すべての比丘の鉢を満たして薬を施した。施しのための支出は九コーティ（九千万金）に達した。このように、精舎の用地購入に九コーティ、建設に九コーティ、落慶供養に九コーティと、計二十七コーティの財を仏教に献じたのである。女の身でありながら、邪見の者の家に住みつつ、これほどまでの偉大な喜捨を行った者は、ヴィサーカーの他にいない。彼女は落慶供養が完了した日の夕刻、子や孫、曾孫たちに囲まれながら、“かつて私が願ったことのすべてが今、成就した”と喜び、講堂を右回りに巡りながら、美しい声で五つの詩（ガーター）からなる感興の言葉（ウダーナ）を唱えた。

‘‘กทาหํ ปาสาทํ รมฺมํ, สุธามตฺติกเลปนํ;

วิหารทานํ ทสฺสามิ, สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.

“いつ私は、白亜の漆喰が塗られた、心躍る美しい講堂を建立し、精舎の施しをすることができるだろうか。私のその願いは、今日、成就した。”

‘‘กทาหํ [Pg.263] มญฺจปีฐญฺจ, ภิสิพิมฺโพหนานิ จ;

เสนาสนภณฺฑํ ทสฺสามิ, สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.

“いつ私は、寝台や椅子、敷物や枕などの、精舎の備品を施すことができるだろうか。私のその願いは、今日、成就した。”

‘‘กทาหํ สลากภตฺตํ, สุจึ มํสูปเสจนํ;

โภชนทานํ ทสฺสามิ, สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.

“いつ私は、清らかな肉料理を添えた、籤（くじ）による食事の施しをすることができるだろうか。私のその願いは、今日、成就した。”

‘‘กทาหํ กาสิกํ วตฺถํ, โขมกปฺปาสิกานิ จ;

จีวรทานํ ทสฺสามิ, สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.

“いつ私は、カーシ地方の布や、亜麻や綿の布による衣の施しをすることができるだろうか。私のその願いは、今日、成就した。”

‘‘กทาหํ สปฺปินวนีตํ, มธุเตลญฺจ ผาณิตํ;

เภสชฺชทานํ ทสฺสามิ, สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต’’ติ.

“いつ私は、澄みバターや生バター、蜂蜜、油、糖蜜などの薬の施しをすることができるだろうか。私のその願いは、今日、成就した。”

ภิกฺขู ตสฺสา สทฺทํ สุตฺวา สตฺถุ อาโรจยึสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺเหหิ เอตฺตเก อทฺธาเน วิสาขาย คายนํ นาม น ทิฏฺฐปุพฺพํ, สา อชฺช ปุตฺตนตฺตปนตฺตปริวุตา คายมานา ปาสาทํ อนุปริยายติ, กึ นุ ขฺวสฺสา ปิตฺตํ วา กุปิตํ, อุทาหุ อุมฺมตฺติกา ชาตา’’ติ? สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มยฺหํ ธีตา คายติ, อตฺตโน ปนสฺสา อชฺฌาสโย ปริปุณฺโณ, สา ‘ปตฺถิตปตฺถนา เม มตฺถกํ ปตฺตา’ติ ตุฏฺฐมานสา อุทานํ อุทาเนนฺตี วิจรตี’’ติ วตฺวา ‘‘กทา ปน, ภนฺเต, ตาย ปตฺถนา ปตฺถิตา’’ติ? ‘‘สุณิสฺสถ, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘สุณิสฺสาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต อตีตํ อาหริ –

比丘たちは彼女の声を聞き、世尊にこう報告した。“尊師、私たちはこれほど長い間、ヴィサーカーが歌を歌うのを見たことがありません。今日、彼女は子や孫たちに囲まれて、歌いながら講堂を巡っております。彼女は胆汁（の病）を患ったのでしょうか、それとも狂ってしまったのでしょうか”。世尊は“比丘たちよ、私の娘（ヴィサーカー）は歌っているのではない。自らの志が満たされたのだ。彼女は‘願っていたことが成就した’と歓喜し、感興の言葉を唱えながら歩いているのである”と仰せられた。比丘たちが“尊師、彼女はいつその願いを立てたのでしょうか”と尋ねると、世尊は“比丘たちよ、聞くがよい”と仰せられ、過去の物語を説かれた。

‘‘อตีเต, ภิกฺขเว, อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม พุทฺโธ โลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺส วสฺสสตสหสฺสํ อายุ อโหสิ, ขีณาสวานํ สตสหสฺสปริวาโร, นครํ หํสวตี นาม, ปิตา สุนนฺโท นาม ราชา, มาตา สุชาตา นาม เทวี, ตสฺส อคฺคอุปฏฺฐายิกา เอกา อุปาสิกา อฏฺฐ วเร ยาจิตฺวา มาตุฏฺฐาเน ฐตฺวา สตฺถารํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตี สายํปาตํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉติ. ตสฺสา เอกา สหายิกา ตาย สทฺธึ วิหารํ นิพทฺธํ คจฺฉติ. สา ตสฺสา สตฺถารา สทฺธึ วิสฺสาเสน กถนญฺจ วลฺลภภาวญฺจ ทิสฺวา, ‘กึ นุ โข กตฺวา เอวํ พุทฺธานํ วลฺลตา โหตี’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘ภนฺเต, เอสา อิตฺถี ตุมฺหากํ กึ โหตี’’’ติ? ‘‘อุปฏฺฐายิกานํ อคฺคา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, กึ กตฺวา อุปฏฺฐายิกานํ อคฺคา โหตี’’ติ? ‘‘กปฺปสตสหสฺสํ ปตฺถนํ ปตฺเถตฺวา’’ติ. ‘‘อิทานิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธุํ สกฺกา, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อาม, สกฺกา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ภิกฺขุสตสหสฺเสน สทฺธึ สตฺตาหํ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. สตฺถา อธิวาเสสิ. สา สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา โอสานทิวเส จีวรสาฏเก ทตฺวา สตฺถารํ [Pg.264] วนฺทิตฺวา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, นาหํ อิมสฺส ทานสฺส ผเลน เทวิสฺสริยาทีนํ อญฺญตรํ ปตฺเถมิ, ตุมฺหาทิสสฺส ปเนกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก อฏฺฐ วเร ลภิตฺวา มาตุฏฺฐาเน ฐตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคิตุํ สมตฺถานํ อคฺคา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. สตฺถา ‘‘สมิชฺฌิสฺสติ นุ โข อิมิสฺสา ปตฺถนา’’ติ อนาคตํ อาวชฺเชนฺโต กปฺปสตสหสฺสํ โอโลเกตฺวา ‘‘กปฺปสตสหสฺสปริโยสาเน โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตทา ตฺวํ วิสาขา นาม อุปาสิกา หุตฺวา ตสฺส สนฺติเก อฏฺฐ วเร ลภิตฺวา มาตุฏฺฐาเน ฐตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตีนํ อุปฏฺฐายิกานํ อคฺคา ภวิสฺสสี’’ติ อาห. ตสฺสา สา สมฺปตฺติ สฺเวว ลทฺธพฺพา วิย อโหสิ.

“比丘たちよ、過去のこと、今より十万劫の昔、パドゥムッタラという名の仏が世に現れた。その寿命は十万歳であり、十万の阿羅漢を伴われていた。都の名はハンサーヴァティー、父はスナンダという王、母はスジャーターという妃であった。その仏の第一の給仕女であった一人の在家信女は、八つの願いを乞い求め、母のような立場に立って四つの資糧（衣・食・住・薬）をもって師（仏）を世話し、朝晩に参じていた。彼女の友人の一人は、彼女と共に常に精舎へ通っていた。その友人は、彼女が師と親しく語らい、特別に重んじられている様子を見て、‘何をしたならば、このように仏たちに親しまれるようになるのだろうか’と考え、師に尋ねた――‘世尊よ、この女性はあなた様にとってどのような方なのですか？’と。師は‘給仕女たちのうちで最高のものである’と答えられた。‘世尊よ、何をなして、給仕女のうちで最高のものとなったのですか？’‘十万劫の間、その願いを立てて修行したからである’‘世尊よ、今から願を立てて、それを得ることは可能でしょうか？’‘そう、可能である’。そこで彼女は‘それでは世尊よ、十万の比丘たちと共に七日間、私の供養を受け入れてください’と言った。師はこれを受け入れられた。彼女は七日間、施しを行い、最終日に衣の布を献じ、師を礼拝して足元に伏し、‘世尊よ、私はこの施しの果報として、天界の権勢などを望みません。ただ、あなた様のような一柱の仏のもとで八つの願いを得て、母の立場に立って四つの資糧をもって仕える有能な者たちのうちで、最高のものとなれますように’と誓願を立てた。師は‘この者の願いは成就するだろうか’と未来を観察し、十万劫の先を見て、‘十万劫の終わりにゴータマという名の仏が現れる。その時、あなたはヴィサーカーという名の在家信女となり、その仏のもとで八つの願いを得て、母の立場に立って四つの資糧をもって仕える給仕女たちのうちで最高のものとなるだろう’と告げられた。彼女にとってその成就は、あたかも明日にも得られるものであるかのように感じられた。”

สา ยาวตายุกํ ปุญฺญํ กตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ สตฺตนฺนํ ธีตานํ กนิฏฺฐา สงฺฆทาสี นาม หุตฺวา ปรกุลํ อคนฺตฺวา ตาหิ เชฏฺฐภคินีหิ สทฺธึ ทีฆรตฺตํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาทมูเลปิ ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส มาตุฏฺฐาเน ฐตฺวา จตุปจฺจยทายิกานํ อคฺคา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สา ตโต ปฏฺฐาย ปน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ อตฺตภาเว เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. มยฺหํ สาสเน พหูนิ ปุญฺญานิ อกาสิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, ‘‘น มยฺหํ ธีตา คายติ, ปตฺถิตปตฺถนาย ปน นิปฺผตฺตึ ทิสฺวา อุทานํ อุทาเนตี’’ติ วตฺวา สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต, ‘‘ภิกฺขเว, ยถา นาม เฉโก มาลากาโร นานาปุปฺผานํ มหนฺตํ ราสึ กตฺวา นานปฺปกาเร มาลาคุเณ กโรติ, เอวเมว วิสาขาย นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กาตุํ จิตฺตํ นมตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

“彼女は命ある限り功徳を積み、そこから没して天界に生まれ、天界と人間界を輪廻しながら、カッサパ正等覚者の時代に、カーシ王キーキーの七人の娘のうちの末娘サガダーシーとして生まれ、夫の家（婚家）へは行かずに、姉たちと共に長い間、施しなどの功徳を積んだ。そしてカッサパ正等覚者の足元でも、‘未来において、あなた様のような仏の母の立場に立ち、四つの資糧を施す者たちのうちで最高のものとなれますように’と誓願を立てた。彼女はそれ以来、天界と人間界を巡り、この生涯においてメーンダカ長者の息子ダナンジャヤ長者の娘として生まれた。そして私の教えの中で、多くの功徳を積んだのである。比丘たちよ、このように、私の娘（ヴィサーカー）は歌を歌っているのではない。自ら求めた願いが成就したのを見て、歓喜の言葉（ウダーナ）を発しているのである”と師は仰った。そして、師はこの法を説くために、“比丘たちよ、あたかも熟練した花造りが、様々な花から成る大きな山を作り、多種多様な花飾りを作るように、同じようにヴィサーカーの心は、多種多様な功徳を積むことに向いているのである”と言って、このガーター（偈）を唱えられた。”

๕๓.

53.

‘‘ยถาปิ ปุปฺผราสิมฺหา, กยิรา มาลาคุเณ พหู;

เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ.

“あたかも、多くの花が集まったものから、多くの花飾りが作られるように、生を受けた死すべき人間もまた、多くの善い行い（功徳）をなすべきである。”

ตตฺถ ปุปฺผราสิมฺหาติ นานปฺปการานํ ปุปฺผานํ ราสิมฺหา. กยิราติ กเรยฺย. มาลาคุเณ พหูติ เอกโต วณฺฏิกมาลาทิเภทา นานปฺปการา มาลาวิกติโย. มจฺเจนาติ มริตพฺพสภาวตาย ‘‘มจฺโจ’’ติ ลทฺธนาเมน สตฺเตน จีวรทานาทิเภทํ พหุํ กุสลํ กตฺตพฺพํ. ตตฺถ ปุปฺผราสิคฺคหณํ พหุปุปฺผทสฺสนตฺถํ. สเจ หิ อปฺปานิ ปุปฺผานิ โหนฺติ, มาลากาโร จ เฉโก [Pg.265] เนว พหู มาลาคุเณ กาตุํ สกฺโกติ, อเฉโก ปน อปฺเปสุ พหูสุปิ ปุปฺเผสุ น สกฺโกติเยว. พหูสุ ปน ปุปฺเผสุ สติ เฉโก มาลากาโร ทกฺโข กุสโล พหู มาลาคุเณ กโรติ, เอวเมว สเจ เอกจฺจสฺส สทฺธา มนฺทา โหติ, โภคา จ พหู สํวิชฺชนฺติ, เนว สกฺโกติ พหูนิ กุสลานิ กาตุํ, มนฺทาย จ ปน สทฺธาย มนฺเทสุ จ ปน โภเคสุ น สกฺโกติ. อุฬาราย จ ปน สทฺธาย มนฺเทสุ จ โภเคสุ น สกฺโกติเยว. อุฬาราย จ ปน สทฺธาย อุฬาเรสุ จ โภเคสุ สติ สกฺโกติ. ตถารูปา จ วิสาขา อุปาสิกา. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ยถาปิ…เป… กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ.

“その中で‘花々の集まりから（プッパラシンハー）’とは、多種多様な花の山からの意味である。‘なすべきである（カ依ラー）’とは、作るべきであるとのことである。‘多くの花飾り（マーラーグネー・バフー）’とは、一つの茎に繋がれた花冠などの区別による、多種多様な花飾りのことである。‘死すべき人間（マッチェーナ）’とは、死ぬべき性質を持つことから‘マッチャ’という名を得た生き物によって、衣の施与などの区別による多くの善行をなすべきであるという意味である。ここで‘花の山’という言葉が使われたのは、多くの花を示すためである。もし花が少なければ、花造りが熟練していても多くの花飾りを作ることはできず、未熟な者であれば花が多くても少なくても作ることができない。しかし、花が多くあれば、熟練し、才覚があり、巧みな花造りは多くの花飾りを作る。それと同じように、もしある人の信仰（サッダー）が乏しく、財産（ボーガ）が多くあっても、多くの善行をなすことはできない。信仰が乏しく財産も少なければ、なおさらできない。信仰が厚くても財産が少なければ、やはり十分にはできない。しかし、信仰が厚く、財産も豊かであれば、（多くの善行をなすことが）できるのである。ヴィサーカーという信女は、まさにそのような（信仰と財産を兼ね備えた）人であった。彼女を指して、‘あたかも……（中略）……多くの善い行いをなすべきである’と説かれたのである。”

เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの者が預流果（ソーターパンナ）等を得た。人々にとって有益な法話となった。

วิสาขาวตฺถุ อฏฺฐมํ

第八、ヴィサーカー物語、完結。

๙. อานนฺทตฺเถรปญฺหาวตฺถุ

9. 第九、アーナンダ長老の質問の物語。

น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อานนฺทตฺเถรสฺส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต กเถสิ.

“花の香りは風に逆らって行くことはない（ナ・プッパガンドー・パティヴァータメーティ）”というこの法話を、師（仏）はサヴァッティー（舎衛城）に滞在している際、アーナンダ長老の質問に答える形で説かれた。

เถโร กิร สายนฺหสมเย ปฏิสลฺลีโน จินฺเตสิ – ‘‘ภควตา มูลคนฺโธ, สารคนฺโธ, ปุปฺผคนฺโธติ ตโย อุตฺตมคนฺธา วุตฺตา, เตสํ อนุวาตเมว คนฺโธ คจฺฉติ, โน ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข ตํ คนฺธชาตํ, ยสฺส ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘กึ มยฺหํ อตฺตนา วินิจฺฉิเตน, สตฺถารํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ –

伝え聞くところによると、長老はある夕暮れ時、独り静かに瞑想していたとき、次のように考えた。“世尊は、根の香、芯（心材）の香、花の香という三つの優れた香りを説かれた。しかし、それらの香りは風に従ってのみ行き、風に逆らって行くことはない。風に逆らっても行くような、そのような種類の香りはあるのだろうか”。その後、彼はこう考えた。“自分で判断して何になろう。師（仏）ご自身に尋ねてみよう”。彼は師のもとに近づき、質問をした。それゆえ、次のように言われた。

‘‘อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สายนฺหสมเย ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ –

“その時、尊者アーナンダは夕暮れ時の瞑想から立ち上がり、世尊がいらっしゃるところへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、片隅に座った。片隅に座った尊者アーナンダは世尊にこう申し上げた――”

‘‘ตีณิมานิ, ภนฺเต, คนฺธชาตานิ, เยสํ อนุวาตเมว คนฺโธ คจฺฉติ, โน ปฏิวาตํ. กตมานิ ตีณิ? มูลคนฺโธ, สารคนฺโธ, ปุปฺผคนฺโธ[Pg.266], อิมานิ โข, ภนฺเต, ตีณิ คนฺธชาตานิ. เยสํ อนุวาตเมว คนฺโธ คจฺฉติ, โน ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, กิญฺจิ คนฺธชาตํ ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ? (อ. นิ. ๓.๘๐)

“世尊よ、三種類の香（根の香、芯の香、花の香）は、風下には漂いますが、風上には漂いません。世尊よ、風下にも、風上にも、またその両方にも漂うような、そのような香は存在するのでしょうか？”

อถสฺส ภควา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต –

そこで、世尊はアーナンダ長老の問いに答えられた。

‘‘อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘กตมํ ปน ตํ, ภนฺเต, คนฺธชาตํ’’? ‘‘ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ?

“アーナンダよ、風下にも、風上にも、またその両方にも漂うような、そのような香は存在する。”“世尊よ、風下にも、風上にも、またその両方にも漂う香とは、一体どのようなものでしょうか？”

‘‘อิธานนฺท, ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส วา พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ, สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต.

“アーナンダよ、この世において、ある村や町で、女、あるいは男が、仏陀に帰依し、法に帰依し、僧伽に帰依し、殺生を離れ、盗みを離れ、不倫（邪淫）を離れ、偽りを離れ、不放逸の原因となる酒類を離れているとする。その者は戒を具え、善き法を修め、物惜しみという心の汚れを離れて在家に住み、施しを行い、手は常に施しのために開かれ、捨てることを喜び、乞われれば応じ、分かち合うことを喜んでいる。”

‘‘ตสฺส ทิสาสุ สมณพฺราหฺมณา วณฺณํ ภาสนฺติ, ‘อมุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส วา พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ…เป… ทานสํวิภาครโต’’’ติ.

“あらゆる方角において、修行者やバラモンたちがその人の徳を称える。‘あそこの村や町に、仏・法・僧に帰依し……分かち合うことを喜んでいる女（または男）がいる’と。”

‘‘เทวตาปิสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ, ‘อมุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส วา พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ…เป… ทานสํวิภาครโต’’’ติ. ‘‘อิทํ โข ตํ, อานนฺท, คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ[Pg.267], อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๐) วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

“天人たちもまた、その人の徳を称える。‘あそこの村や町に、仏・法・僧に帰依し……分かち合うことを喜んでいる女（または男）がいる’と。アーナンダよ、これが、風下にも、風上にも、またその両方にも漂う香である。”このように仰せられて、次の偈を語られた。

๕๔.

54.

‘‘น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ,น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วา;

สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ,สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ. (อ. นิ. ๓.๘๐);

“花の香は風上には行かず、栴檀も、タガラも、マッリカーも同様である。しかし、善き人の香は風上にも届き、善き人はあらゆる方角に香る。”

๕๕.

55.

‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปิ, อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี;

เอเตสํ คนฺธชาตานํ, สีลคนฺโธ อนุตฺตโร’’ติ.

“栴檀、タガラ、あるいは青蓮華、そしてジャスミン、これら種々の香の中でも、戒の香（徳の香）こそが至高である。”

ตตฺถ น ปุปฺผคนฺโธติ ตาวตึสภวเน ปริจฺฉตฺตกรุกฺโข อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนสติโก, ตสฺส ปุปฺผานํ อาภา ปญฺญาส โยชนานิ คจฺฉติ, คนฺโธ โยชนสตํ, โสปิ อนุวาตเมว คจฺฉติ, ปฏิวาตํ ปน อฏฺฐงฺคุลมตฺตมฺปิ คนฺตุํ น สกฺโกติ, เอวรูโปปิ น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ. จนฺทนนฺติ จนฺทนคนฺโธ. ตครมลฺลิกา วาติ อิเมสมฺปิ คนฺโธ เอว อธิปฺเปโต. สารคนฺธานํ อคฺคสฺส หิ โลหิตจนฺทนสฺสาปิ ตครสฺสปิ มลฺลิกายปิ อนุวาตเมว วายติ, โน ปฏิวาตํ. สตญฺจ คนฺโธติ สปฺปุริสานํ ปน พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สีลคนฺโธ ปฏิวาตเมติ. กึ การณา? สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ ยสฺมา ปน สปฺปุริโส สีลคนฺเธน สพฺพาปิ ทิสา อชฺโฌตฺถริตฺวาว คจฺฉติ, ตสฺมา ‘‘ตสฺส คนฺโธ น ปฏิวาตเมตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏิวาตเมตี’’ติ. วสฺสิกีติ ชาติสุมนา. เอเตสนฺติ อิเมสํ จนฺทนาทีนํ คนฺธชาตานํ คนฺธโต สีลวนฺตานํ สปฺปุริสานํ สีลคนฺโธว อนุตฺตโร อสทิโส อปฏิภาโคติ.

その中で“花の香は”とは、三十三天にあるパリッチャッタカ樹（波利質多羅樹）のことであり、その高さと広さは百ヨージャナに及び、花の輝きは五十ヨージャナに届き、香りは百ヨージャナに及ぶが、それさえも風下にしか漂わず、風上にはわずか八指（約十五センチ）ほども届かない。そのような花の香でさえ風上には行かないのである。“栴檀”とは栴檀の香のこと。“タガラ・マッリカー”もまたそれらの香を意味する。芯の香の中でも最高とされる赤栴檀やタガラ、マッリカーであっても、風下にのみ漂い、風上には漂わない。“善き人の香”とは、仏陀、辟支仏、声聞といった善き人々の“戒の香（徳の香）”のことであり、それは風上にも届く。なぜなら、善き人は戒の香であらゆる方角を覆い尽くして広がるからである。ゆえに“その香は風上には届かない”と言ってはならない。それゆえ“風上に届く”と言われたのである。“ヴァッシキー”とはジャスミンのことである。これらの栴檀などの香に比べて、持戒せる善き人々の戒の香こそが、比類なき至高のものであるという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの悟りを得た。この説法は多くの人々にとって有益なものとなった。

อานนฺทตฺเถรปญฺหาวตฺถุ นวมํ.

アーナンダ長老の問いの物語（第九） 完。

๑๐. มหากสฺสปตฺเถรปิณฺฑปาตทินฺนวตฺถุ

10. 第十、大カッサパ長老への施食の物語

อปฺปมตฺโต [Pg.268] อยํ คนฺโธติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปิณฺฑปาตทานํ อารพฺภ กเถสิ.

“この香は微かなり”で始まるこの法話を、世尊は竹林精舎に滞在されていた折、大カッサパ長老への施食（托鉢の供養）に因んで語られた。

เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส เถโร สตฺตาหจฺจเยน นิโรธา วุฏฺฐาย ‘‘ราชคเห สปทานํ ปิณฺฑาย จริสฺสามี’’ติ นิกฺขมิ. ตสฺมึ ปน สมเย สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา กกุฏปาทินิโย ปญฺจสตา อจฺฉราโย ‘‘เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามา’’ติ อุสฺสาหชาตา ปญฺจ ปิณฺฑปาตสตานิ สชฺเชตฺวา อาทาย อนฺตรามคฺเค ฐตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมํ ปิณฺฑปาตํ คณฺหถ, สงฺคหํ โน กโรถา’’ติ วทึสุ. ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, อหํ ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, มา โน นาเสถ, สงฺคหํ โน กโรถา’’ติ. เถโร ญตฺวา ปุน ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุนปิ อปคนฺตุํ อนิจฺฉมานา ยาจนฺติโย ‘‘อตฺตโน ปมาณํ น ชานาถ, อปคจฺฉถา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. ตา เถรสฺส อจฺฉรสทฺทํ สุตฺวา สนฺถมฺภิตฺวา สมฺมุขา ฐาตุํ อสกฺโกนฺติโย ปลายิตฺวา เทวโลกเมว คนฺตฺวา, สกฺเกน ‘‘กหํ คตาตฺถา’’ติ ปุฏฺฐา, ‘‘‘สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามา’ติ คตามฺหา, เทวา’’ติ. ‘‘ทินฺโน ปน วา’’ติ? ‘‘คณฺหิตุํ น อิจฺฉตี’’ติ. ‘‘กึ กเถสี’’ติ? ‘‘‘ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามี’ติ อาห, เทวา’’ติ. ‘‘ตุมฺเห เกนากาเรน คตา’’ติ. ‘‘อิมินาว, เทวา’’ติ. สกฺโก ‘‘ตุมฺหาทิสิโย เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ กึ ทสฺสนฺตี’’ติ สยํ ทาตุกาโม หุตฺวา, ชราชิณฺโณ มหลฺลโก ขณฺฑทนฺโต ปลิตเกโส โอตคฺคสรีโร มหลฺลกตนฺต วาโย หุตฺวา สุชมฺปิ เทวธีตรํ ตถารูปเมว มหลฺลิกํ กตฺวา เอกํ เปสการวีถึ มาเปตฺวา ตนฺตํ ปสาเรนฺโต อจฺฉิ.

ある日、長老は七日間の滅尽定から立ち上がり、“王舎城で家々を順に托鉢して歩こう”と出かけられた。その時、帝釈天の侍女である、鳩の足のような赤い足をした五百人の天女たちが、“長老に食事を捧げよう”と意気込み、五百人分の食事を用意して道中に待ち、“尊者よ、この食事をお受け取りください。私たちを助けてください（功徳を積ませてください）”と言った。“あなたたちは行きなさい。私は貧しい人々を助ける（功徳を積ませる）のだ”と長老が答えられると、“尊者よ、私たちを拒まないでください。私たちを助けてください”と彼女たちは重ねて願った。長老はその事情を知り、再び断られたが、それでも立ち去ろうとせず懇願する彼女たちに対し、“自分たちの分際を知りなさい。立ち去りなさい”と指をパチンと鳴らされた。彼女たちはその音を聞いて震え、御前に留まることができず逃げ帰り、天界へ戻った。帝釈天に“どこへ行っていたのか”と問われると、“滅尽定から覚めた長老に供養しようと行きましたが、お受け取りになりませんでした”と答えた。“何と仰ったのか”との問いに、“貧しい者を助けると言われました”と答えた。“どのような姿で行ったのか”と問われ、“この（天女の）姿のままです”と答えると、帝釈天は“お前たちのような者が、どうして長老に供養できようか”と言い、自ら供養したいと望み、老いさらばえ、歯は欠け、白髪で、腰の曲がった老いた機織り人に化け、妃のスジャータも老婆に変え、機織り小屋のある通りを作り出し、糸を張って待っていた。”}]```

เถโรปิ ‘‘ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ นคราภิมุโข คจฺฉนฺโต พหินคเร เอว ตํ วีถึ ทิสฺวา โอโลเกนฺโต ทฺเว ชเน อทฺทส. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก ตนฺตํ ปสาเรติ, สุชา ตสรํ วฏฺเฏติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อิเม มหลฺลกกาเลปิ กมฺมํ กโรนฺติเยว อิมสฺมึ นคเร อิเมหิ ทุคฺคตตรา นตฺถิ มญฺเญ, อิเมหิ ทินฺนํ อุฬุงฺกมตฺตมฺปิ สากมตฺตมฺปิ คเหตฺวา อิเมสํ สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ. โส เตสํ เคหาภิมุโข อโหสิ. สกฺโก ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สุชํ อาห – ‘‘ภทฺเท, มยฺหํ อยฺโย อิโต อาคจฺฉติ, ตฺวํ อปสฺสนฺตี วิย ตุณฺหี หุตฺวา นิสีท, ขเณน เถรํ วญฺเจตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามา’’ติ. เถโร อาคนฺตฺวา เคหทฺวาเร [Pg.269] อฏฺฐาสิ. เตปิ อปสฺสนฺตา วิย อตฺตโน กมฺมเมว กโรนฺตา โถกํ อาคมึสุ.

大カッサパ長老もまた、“貧しい人々を助けよう”と心に決めて、町に向かって歩いて行かれた。町の外で、ある通りを見て観察していると、二人の老人を見つけた。その時、帝釈天は織機を広げており、スジャータは杼（ひ）を巻いていた。長老は考えた。“この人々は老齢の身でありながら、なおも仕事をしている。この町において、彼らよりも貧しい者はいないだろう。彼らから与えられる、わずか一杯の粥や、ひとすくいの野菜の煮物であっても受け取り、彼らを助けよう”。長老は彼らの家に向かった。帝釈天は長老が来るのを見て、スジャータに言った。“妻よ、私の主人がこちらへ来られる。あなたは見ていないふりをして、黙って座っていなさい。しばらくして長老を欺いて托鉢の供養を捧げよう”。長老はやって来て家の門口に立った。彼らもまた見ていないふりをして、自分の仕事を続け、少しの間、長老を待たせた。

อถ สกฺโก ‘‘เคหทฺวาเร เอโก เถโร วิย ฐิโต, อุปธาเรหิ ตาวา’’ติ อาห. ‘‘คนฺตฺวา อุปธาเรถ, สามี’’ติ. โส เคหา นิกฺขมิตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ชณฺณุกานิ โอลมฺพิตฺวา นิตฺถุนนฺโต อุฏฺฐาย ‘‘กตโร เถโร นุ โข อยฺโย’’ติ โถกํ โอสกฺกิตฺวา ‘‘อกฺขีนิ เม ธูมายนฺตี’’ติ วตฺวา นลาเฏ หตฺถํ ฐเปตฺวา อุทฺธํ โอโลเกตฺวา ‘‘อโห ทุกฺขํ, อยฺโย โน มหากสฺสปตฺเถโร จิรสฺสํ เม กุฏิทฺวารํ อาคโต, อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ เคเห’’ติ อาห. สุชา โถกํ อากุลํ วิย หุตฺวา ‘‘อตฺถิ, สามี’’ติ ปฏิวจนํ อทาสิ. สกฺโก, ‘‘ภนฺเต, ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา สงฺคหํ โน กโรถา’’ติ ปตฺตํ คณฺหิ. เถโร ‘‘เอเตหิ ทินฺนํ สากํ วา โหตุ กุณฺฑกมุฏฺฐิ วา, สงฺคหํ เนสํ กริสฺสามี’’ติ ปตฺตํ อทาสิ. โส อนฺโตฆรํ ปวิสิตฺวา ฆฏิโอทนํ นาม ฆฏิยา อุทฺธริตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปสิ. โส อโหสิ ปิณฺฑปาโต อเนกสูปพฺยญฺชโน, สกลํ ราชคหนครํ คนฺเธน อชฺโฌตฺถริ.

そこで帝釈天は“門口に一人の長老が立っておられるようだ、まず調べてきなさい”と言った。“あなたが行って調べてください”とスジャータが答えると、老人に化けた帝釈天は家から出て、五体投地の礼法で長老を拝し、両手で膝を支え、呻き声を上げながら立ち上がった。“どなた様でしょうか、尊者は”と、知らないふりをして問い、少し後ずさりして“目がかすんでよく見えません”と言い、額に手を当てて見上げ、“ああ、なんと！私たちの主人である大カッサパ長老が、久方ぶりに私の家の門口に来られた。家の中に何か供養できるものはないか”と言った。スジャータは少し慌てたふりをして“あります、主よ”と答えた。帝釈天は“尊者よ、粗末なものか立派なものかを気にせず、私たちを助けてください”と言って鉢を受け取った。長老は“彼らの捧げるものが野菜の煮物であれ、糠の団子であれ、彼らを助けよう”と考え、鉢を渡した。帝釈天は家の中に入り、壺からバター飯を取り出し、鉢を満たして長老の手に置いた。その供養の飯は、多くのスープや副菜を伴うものであり、その香りは王舎城（ラージャガハ）全体を覆い尽くした。

ตทา เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปุริโส อปฺเปสกฺโข, ปิณฺฑปาโต มเหสกฺโข, สกฺกสฺส โภชนสทิโส, โก นุ โข เอโส’’ติ. อถ นํ ‘‘สกฺโก’’ติ ญตฺวา อาห – ‘‘ภาริยํ เต กมฺมํ กตํ ทุคฺคตานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปนฺเตน, อชฺช มยฺหํ ทานํ ทตฺวา โกจิเทว ทุคฺคโต เสนาปติฏฺฐานํ วา เสฏฺฐิฏฺฐานํ วา ลเภยฺยา’’ติ. ‘‘มยา ทุคฺคตตโร นตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ การณา ตฺวํ ทุคฺคโต เทวโลเก รชฺชสิรึ อนุภวนฺโต’’ติ? ‘‘ภนฺเต, เอวํ นาเมตํ, มยา ปน อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ กลฺยาณกมฺมํ กตํ, พุทฺธุปฺปาเท วตฺตมาเน กลฺยาณกมฺมํ กตฺวา จูฬรถเทวปุตฺโต มหารถเทวปุตฺโต อเนกวณฺณเทวปุตฺโตติ อิเม ตโย สมานเทวปุตฺตา มม อาสนฺนฏฺฐาเน นิพฺพตฺตา, มยา เตชวนฺตตรา. อหญฺหิ เตสุ เทวปุตฺเตสุ ‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’ติ ปริจาริกาโย คเหตฺวา อนฺตรวีถึ โอติณฺเณสุ ปลายิตฺวา เคหํ ปวิสามิ. เตสญฺหิ สรีรโต เตโช มม สรีรํ โอตฺถรติ, มม สรีรโต เตโช เตสํ สรีรํ น โอตฺถรติ, ‘โก มยา ทุคฺคตตโร, ภนฺเต’ติ. ‘เอวํ สนฺเตปิ อิโต ปฏฺฐาย [Pg.270] มยฺหํ มา เอวํ วญฺเจตฺวา ทานมทาสี’’’ติ. ‘‘วญฺเจตฺวา ตุมฺหากํ ทาเน ทินฺเน มยฺหํ กุสลํ อตฺถิ, น อตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถาวุโส’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต กุสลกมฺมกรณํ นาม มยฺหํ ภาโร, ภนฺเต’’ติ. โส เอวํ วตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา สุชํ คเหตฺวา เถรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ‘‘อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิต’’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ. เตน วุตฺตํ –

その時、長老は考えた。“この男は功徳が少ないように見えるが、供養の飯は非常に威光があり、帝釈天の食事のようだ。いったい誰であろうか”。そして彼が帝釈天であると知り、言った。“帝釈天よ、お前は重いことをしたものだ。貧しい者の幸運を奪うことで。もし今日、誰か貧しい者が私に布施をしていたら、その者は将軍の職や長者の職を得られたであろうに”。“尊者よ、私より貧しい者はおりません”と帝釈天は答えた。“天界で王の栄華を享受しているお前が、なぜ貧しいというのか”。“尊者よ、そのお言葉の通りですが、私は仏陀が現れる前に善行を積みました。しかし今、仏陀が世におられる時に善行を積んだチュッララタ天子、マハーラタ天子、アネーカヴァンナ天子という三人の天子たちが、同じ天子でありながら私の近くに生まれ、私よりもはるかに大きな威光を持っています。彼らが侍女たちを連れて祭りの遊びに出かけると、私は逃げて家に入らねばなりません。彼らの身体から放たれる光が私の身体を圧倒するからです。私の身体から出る光は、彼らを圧倒することができません。尊者よ、私より貧しい者がどこにいるでしょうか”。“たとえそうであっても、今日からは私をこのように欺いて布施をしてはならない”。“尊者よ、欺いてあなた様に布施を捧げた場合、私に功徳はあるのでしょうか、ないのでしょうか”。“友よ、あるのだ”。“尊者よ、そうであるならば、功徳を積むことは私の務めです”。帝釈天はそのように言い、長老を礼拝し、スジャータを連れて長老を右繞（うにょう）し、虚空へ飛び上がり、“ああ、カッサパ尊者に捧げられた布施は、最高にして、正しく安置されたものである”と歓喜の言葉を唱えた。それゆえに、“ある時……”という一節が説かれたのである。

‘‘เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป ปิปฺปลิคุหายํ วิหรติ, สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน โหติ อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺส สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาสิ. อถ โข อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐิตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยํนูนาหํ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิเสยฺย’’นฺติ.

ある時、世尊は王舎城の竹林、栗鼠（りす）の給餌所におられた。その時、尊者大カッサパはピッパリ洞窟におり、七日間、一つの結跏趺坐で特定の三昧に入っておられた。七日の後、尊者大カッサパはその三昧から立ち上がった。三昧から立ち上がった尊者大カッサパに、“私が王舎城へ托鉢に入るのが良いだろう”という考えが生じた。

‘‘เตน โข ปน สมเยน ปญฺจมตฺตานิ เทวตาสตานิ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนานิ โหนฺติ อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ปิณฺฑปาตปฏิลาภาย. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ตานิ ปญฺจมตฺตานิ เทวตาสตานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

その時、五百の女神たちが、尊者大カッサパに托鉢の供養を得させるために、熱心に準備をしていた。しかし、尊者大カッサパはそれらの女神たちを拒み、朝、下衣を整え、鉢と衣を携えて王舎城へ托鉢に入られた。

‘‘เตน โข ปน สมเยน สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ปิณฺฑปาตํ ทาตุกาโม โหติ. เปสการวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา ตนฺตํ วินาติ, สุชา อสุรกญฺญา ตสรํ ปูเรติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ราชคเห สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน เยน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ, อทฺทสา โข สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ, ทิสฺวา ฆรา นิกฺขมิตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา ฆรํ ปวิสิตฺวา ฆฏิยา โอทนํ อุทฺธริตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส อทาสิ. โส อโหสิ ปิณฺฑปาโต อเนกสูโป อเนกพฺยญฺชโน อเนกรสพฺยญฺชโน. อถ โข อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข อยํ สตฺโต, ยสฺสายํ เอวรูโป อิทฺธานุภาโว’ติ. อถ โข อายสฺมโต [Pg.271] มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ – ‘สกฺโก โข อยํ เทวานมินฺโท’ติ วิทิตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ – ‘กตํ โข เต อิทํ, โกสิย, มา ปุนปิ เอวรูปมกาสี’’’ติ. ‘‘อมฺหากมฺปิ, ภนฺเต กสฺสป, ปุญฺเญน อตฺโถ, อมฺหากมฺปิ ปุญฺเญน กรณีย’’นฺติ.

その時、天主帝釈天は、尊者大カッサパに托鉢の供養を捧げたいと願っていた。彼は織物師の姿に変装して布を織り、阿修羅の娘スジャータは杼（ひ）を充たしていた。尊者大カッサパが王舎城で家々を順に托鉢して、帝釈天の家がある場所へ来られると、天主帝釈天は遠くから長老が来るのを見て、家から出て出迎え、手から鉢を受け取り、家に入って壺から飯を盛り出し、鉢を満たして尊者大カッサパに捧げた。その供養の飯は、多くのスープや副菜、多様な味の備わったものであった。そこで尊者大カッサパは、“このような神通の威力を持つこの者は誰か”と考えた。そして、これが天主帝釈天であると知り、天主帝釈天にこう言った。“コシヤ（帝釈天の別名）よ、お前はこのような、なすべきではないことをしたが、二度とこのようなことをしてはならない”。“尊者カッサパよ、私たちにも功徳は必要であり、私たちも功徳を積まねばならないのです”。

‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเส อนฺตลิกฺเข ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ, อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ, อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิต’’’นฺติ (อุทา. ๒๗).

その時、神々の王サッカ（帝釈天）は、尊者マハーカッサパ（大迦葉）に礼拝し、右繞（うにょう）して空中に舞い上がり、中空で三度、感興の言葉（自説経）を唱えた。“ああ、布施、最上の布施が、カッサパにおいて見事に成された。ああ、布施、最上の布施が、カッサパにおいて見事に成された。ああ、布施、最上の布施が、カッサパにおいて見事に成された”と。

อถ โข ภควา วิหาเร ฐิโต เอว ตสฺส ตํ สทฺทํ สุตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, สกฺกํ เทวานมินฺทํ อุทานํ อุทาเนตฺวา อากาเสน คจฺฉนฺต’’นฺติ อาห. ‘‘กึ ปน เตน กตํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘วญฺเจตฺวา เตน มยฺหํ ปุตฺตสฺส กสฺสปสฺส ปิณฺฑปาโต ทินฺโน, ตํ ทตฺวา ตุฏฺฐมานโส อุทานํ อุทาเนนฺโต คจฺฉตี’’ติ. ‘‘เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ กถํ, ภนฺเต, เตน ญาตนฺติ. ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุตฺเตน สทิสํ นาม ปิณฺฑปาติกํ เทวาปิ มนุสฺสาปิ ปิหยนฺตีติ วตฺวา สยมฺปิ อุทานํ อุทาเน’’สิ. สุตฺเต ปน เอตฺถกเมว อาคตํ –

その時、世尊は精舎に留まったまま、その声を聞き、比丘たちを呼んで仰せになった。“比丘たちよ、神々の王サッカが、感興の言葉を唱えながら空中を去っていくのを見なさい”。“白して言（まう）さく、世尊よ、彼は何をしたのでしょうか”。“彼はわが子カッサパを欺いて（姿を偽って）托鉢の供養を捧げたのである。それを捧げて、満足した心で感興の言葉を唱えながら去っていくのである”。“世尊よ、長老に托鉢の供養を捧げるべきであることを、彼はどのようにして知ったのでしょうか”。“比丘たちよ、わが子カッサパのように托鉢を専らとする比丘を、神々も人間も愛で尊ぶのである”。このように仰せになってから、世尊ご自身もまた感興の言葉を唱えられた。経典にはこれだけが伝えられている。

‘‘อสฺโสสิ โข ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเส อนฺตลิกฺเข ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนนฺตสฺส ‘‘อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ, อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ, อโห ทานํ ปรมทานํ กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิต’’นฺติ (อุทา. ๒๗).

世尊は、清浄で人間の能力を超えた天耳（てんに）によって、神々の王サッカが空中に舞い上がり、中空で三度、“ああ、布施、最上の布施が、カッサパにおいて見事に成された。ああ、布施、最上の布施が、カッサパにおいて見事に成された”などと感興の言葉を唱えるのをお聞きになった。

อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

その時、世尊はこの事の次第を知り、その時にあたって、この感興の言葉を唱えられた。

‘‘ปิณฺฑปาติกสฺส [Pg.272] ภิกฺขุโน,อตฺตภรสฺส อนญฺญโปสิโน;

เทวา ปิหยนฺติ ตาทิโน,อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติ. (อุทา. ๒๗);

“托鉢を専らとする比丘、自ら（法によって）身を養い、他人に養われることのない者。そのような如々（にょにょ）として不動であり、静まり、常に正念ある者を、神々も愛で尊ぶのである”。

อิมญฺจ ปน อุทานํ อุทาเนตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท มม ปุตฺตสฺส สีลคนฺเธน อาคนฺตฺวา ปิณฺฑปาตํ อทาสี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

この感興の言葉を唱えてから、“比丘たちよ、神々の王サッカは、わが子の戒（かい）の香りに引かれてやって来て、托鉢の供養を捧げたのである”と仰せになり、この偈を語られた。

๕๖.

56.

‘‘อปฺปมตฺโต อยํ คนฺโธ, ยฺวายํ ตครจนฺทนํ;

โย จ สีลวตํ คนฺโธ, วาติ เทเวสุ อุตฺตโม’’ติ.

“タガラや白檀の香りは、わずかなものにすぎない。しかし、徳ある人々の戒の香りは、神々の間でも最上のものとして漂うのである”と。

ตตฺถ อปฺปมตฺโตติ ปริตฺตปฺปมาโณ. โย จ สีลวตนฺติ โย ปน สีลวนฺตานํ สีลคนฺโธ, โส ตครํ วิย โลหิตจนฺทนํ วิย จ ปริตฺตโก น โหติ, อติวิย อุฬาโร วิปฺผาริโต. เตเนว การเณน วาติ เทเวสุ อุตฺตโมติ ปวโร เสฏฺโฐ หุตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สพฺพตฺถเมว วายติ, โอตฺถรนฺโต คจฺฉตีติ.

そこで“appamatto（わずかな）”とは、微小な量のことである。“徳ある人々の”とは、徳ある人々の戒の香りのことであり、それはタガラや赤栴檀（せんだん）のようにわずかなものではなく、極めて広大に広がるものである。それゆえに“神々の間で最上のものとして漂う”と言われる。それは、勝れて卓越したものとなり、神々の世界でも人間の世界でも、あらゆる場所に漂い、すべてを覆いながら行き渡るという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（よるか）などに達した。この説法は、大衆にとって有益なものとなった。

มหากสฺสปตฺเถรปิณฺฑปาตทินฺนวตฺถุ ทสมํ.

大迦葉長老への托鉢供養の物語、第十を終わる。

๑๑. โคธิกตฺเถรปรินิพฺพานวตฺถุ

11. ゴーディカ長老の般涅槃（はつねはん）の物語。

เตสํ สมฺปนฺนสีลานนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน วิหรนฺโต โคธิกตฺเถรสฺส ปรินิพฺพานํ อารพฺภ กเถสิ.

“tesaṃ sampannasīlānaṃ（戒を具足した人々の……）”で始まるこの説法を、師（世尊）は王舎城（ラージャガハ）を拠点として竹林精舎（ヴェーฬヴヴァナ）に滞在していた際、ゴーディカ長老の般涅槃について語られた。

โส หิ อายสฺมา อิสิคิลิปสฺเส กาฬสิลายํ วิหรนฺโต อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิตฺวา เอกสฺส อนุสฺสายิกสฺส โรคสฺส วเสน ตโต ปริหายิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ฉกฺขตฺตุํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปริหีโน, สตฺตเม วาเร อุปฺปาเทตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ฉกฺขตฺตุํ ฌานา ปริหีโน, ปริหีนชฺฌานสฺส โข [Pg.273] ปน อนิยตา คติ, อิทาเนว สตฺถํ อาหริสฺสามี’’ติ เกโสโรปนสตฺถกํ คเหตฺวา คลนาฬึ ฉินฺทิตุํ ปญฺจเก นิปชฺชิ. มาโร ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา ‘‘อยํ ภิกฺขุ สตฺถํ อาหริตุกาโม, สตฺถํ อาหรนฺตา โข ปน ชีวิเต นิรเปกฺขา โหนฺติ, เต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตมฺปิ ปาปุณนฺติ, สจาหํ เอตํ วาเรสฺสามิ, น เม วจนํ กริสฺสติ, สตฺถารํ วาราเปสฺสามี’’ติ อญฺญาตกเวเสน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห –

その尊者は、イシギリ山の傍らの黒石（カーラシラー）に住み、放逸（ほういつ）にならず、精進し、専心して、一時的な心の解脱（世俗的な禅定）に達したが、持病のせいでそこから後退してしまった。彼は二度、三度、六度までも禅定を成就させたが、その後退した。七度目に禅定を達成した時、彼はこう考えた。“私は六度も禅定から後退した。禅定から後退した者の行く末（来世）は定まっていない。今こそ、刃（はもの）を執ろう（自害しよう）”。彼は剃刀（かみそり）を手に取り、喉（のど）を切るために寝台に横たわった。マーラ（魔羅）は彼の心を知り、“この比丘は刃を執ろうとしている。刃を執る者は生命に対して執着がない。彼らはヴィパッサナー（観法）を確立して、阿羅漢（あらかん）の位に達することもある。もし私が彼を止めたとしても、私の言葉など聞かないだろう。師（世尊）に彼を止めさせよう”と考え、正体を隠して世尊のもとへ赴き、このように申し上げた。

‘‘มหาวีร มหาปญฺญ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

สพฺพเวรภยาตีต, ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม.

“大いなる勇者、大いなる智慧者、神通力と名声によって輝けるお方よ！ あらゆる怨敵と恐怖を超えた、眼あるお方よ、私はあなたの御足（みあし）に礼拝いたします。

‘‘สาวโก เต มหาวีร, มรณํ มรณาภิภู;

อากงฺขติ เจตยติ, ตํ นิเสธ ชุตินฺธร.

大いなる勇者よ、あなたの弟子が死に圧倒され、死を望み、死を企てております。光輝を放つお方よ、彼を止めてください。

‘‘กถญฺหิ ภควา ตุยฺหํ, สาวโก สาสเน รโต;

อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙);

世尊よ、あなたの教えに喜び、しかしまだ（阿羅漢に）達していない有学（うがく）の弟子が、世に知られたお方の下で、どうして命を絶つことがあり得ましょうか”と。

ตสฺมึ ขเณ เถเรน สตฺถํ อาหริตํ โหติ. สตฺถา ‘‘มาโร อย’’นฺติ วิทิตฺวา อิมํ คาถมาห –

その瞬間、長老はすでに刃を執っていた。師（世尊）は“これはマーラである”と知り、この偈を仰せになった。

‘‘เอวญฺหิ ธีรา กุพฺพนฺติ, นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, โคธิโก ปรินิพฺพุโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙);

“賢者たちはこのように行う。生命に執着することはない。渇愛（かつあい）を根こそぎ引き抜いて、ゴーディカは般涅槃に入ったのである”と。

อถ โข ภควา สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เถรสฺส สตฺถํ อาหริตฺวา นิปนฺนฏฺฐานํ อคมาสิ. ตสฺมึ ขเณ มาโร ปาปิมา ‘‘กตฺถ นุ โข อิมสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปติฏฺฐิต’’นฺติ ธูมราสิ วิย ติมิรปุญฺโช วิย จ หุตฺวา สพฺพทิสาสุ เถรสฺส วิญฺญาณํ สมนฺเวสติ. ภควา ตํ ธูมติมิรภาวํ ภิกฺขูนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอโส โข, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ สมนฺเวสติ ‘กตฺถ โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิต’นฺติ. อปติฏฺฐิเตน จ, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณน โคธิโก กุลปุตฺโต ปรินิพฺพุโต’’ติ อาห. มาโรปิ ตสฺส วิญฺญาณฏฺฐานํ ทฏฺฐุํ อสกฺโกนฺโต กุมารกวณฺโณ หุตฺวา เพลุวปณฺฑุวีณํ อาทาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ –

その時、世尊は多くの比丘たちと共に、長老が刃を執って横たわっている場所へ赴かれた。その瞬間、罪深きマーラは、“このゴーディカの結生心（けっしょうしん）はどこに留まっているのだろうか”と、煙の塊か闇の集まりのようになって、あらゆる方角に長老の意識を探し求めていた。世尊はその煙と闇の状態を比丘たちに示して仰せになった。“比丘たちよ、あれこそが罪深きマーラであり、善男子ゴーディカの意識を、‘ゴーディカの意識はどこに留まっているのか’と探し求めているのである。比丘たちよ、どこにも留まることのない意識によって、善男子ゴーディカは般涅槃に入ったのである”。“世尊よ、善男子ゴーディカの意識はどこに留まっているのでしょうか”と比丘たちが尋ねると、世尊は“どこにも留まらない意識をもって般涅槃に入った”と答えられた。マーラは長老の意識のありかを見つけることができず、少年の姿に変装し、ベルヴァ材の琴を抱えて師（世尊）のもとへ近づき尋ねた。

‘‘อุทฺธํ [Pg.274] อโธ จ ติริยํ, ทิสา อนุทิสา สฺวหํ;

อนฺเวสํ นาธิคจฺฉามิ, โคธิโก โส กุหึ คโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙);

“上へ、下へ、横へと、四方と四維（しゆい：中間の四方向）を私は探し求めましたが、見つかりません。あのゴーディカはどこへ行ったのでしょうか”と。

อถ นํ สตฺถา อาห –

そこで師（世尊）は彼に仰せになった。

‘‘โย ธีโร ธิติสมฺปนฺโน, ฌายี ฌานรโต สทา;

อโหรตฺตํ อนุยุญฺชํ, ชีวิตํ อนิกามยํ.

“賢者にして不屈の精神を備え、常に禅定に耽り、禅定を喜び、昼夜を問わず（修行に）精進し、生命を惜しむことのない者。

‘‘เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, อนาคนฺตฺวา ปุนพฺภวํ;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, โคธิโก ปรินิพฺพุโต’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙);

死神の軍勢に打ち勝ち、再び生を受けることなく、渇愛を根こそぎ引き抜いて、ゴーディカは般涅槃に入ったのである”と。

เอวํ วุตฺเต มาโร ปาปิมา ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ –

このように仰せになった時、

‘‘ตสฺส โสกปเรตสฺส, วีณา กจฺฉา อภสฺสถ;

ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙);

“悲しみに打ちひしがれた彼の脇から、琴が滑り落ちた。そして、その意気消沈した夜叉（マーラ）は、その場で姿を消したのである”と。

สตฺถาปิ ‘‘กึ เต, ปาปิม, โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส นิพฺพตฺตฏฺฐาเนน? ตสฺส หิ นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ตุมฺหาทิสานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทฏฺฐุํ น สกฺโกตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

世尊もまた、“悪魔よ、善男子ゴーディカの再生の場所を知って、お前に何の益があろうか。お前のような者が百人、あるいは千人集まったとしても、彼が完全な悟り（涅槃）に入った場所を見ることはできないのだ”と言って、この偈を唱えられた。

๕๗.

57.

‘‘เตสํ สมฺปนฺนสีลานํ, อปฺปมาทวิหารินํ;

สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, มาโร มคฺคํ น วินฺทตี’’ติ.

“戒を具足し、不放逸に住し、正しい知恵によって解脱した人々の行く道を、悪魔は見出すことができない。”

ตตฺถ เตสนฺติ ยถา อปฺปติฏฺฐิเตน วิญฺญาเณน โคธิโก กุลปุตฺโต ปรินิพฺพุโต, เย จ เอวํ ปรินิพฺพายนฺติ, เตสํ สมฺปนฺนสีลานนฺติ ปริปุณฺณสีลานํ. อปฺปมาทวิหารินนฺติ สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน วิหรนฺตานํ. สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานนฺติ เหตุนา ญาเยน การเณน ชานิตฺวา ‘‘ตทงฺควิมุตฺติยา, วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา, สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา, ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติยา, นิสฺสรณวิมุตฺติยา’’ติ อิมาหิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตานํ. มาโร มคฺคํ น วินฺทตีติ เอวรูปานํ มหาขีณาสวานํ สพฺพถาเมน มคฺคนฺโตปิ มาโร คตมคฺคํ น วินฺทติ น ลภติ น ปสฺสตีติ.

その偈において、“彼らの（tesaṃ）”とは、善男子ゴーディカが（どこにも）留まらない識によって入滅したように、そのように入滅する人々のことである。“戒を具足した（sampannasīlānaṃ）”とは、円満な戒律を備えた人々のことである。“不放逸に住する（appamādavihārinaṃ）”とは、正念を失わないという意味での不放逸をもって住する人々のことである。“正しい知恵によって解脱した（sammadaññā vimuttānaṃ）”とは、正しい理法と原因によって知り、五つの解脱（一時の解脱、抑圧による解脱、断絶による解脱、静止による解脱、離脱による解脱）によって解脱した人々のことである。“悪魔はその道を見出せない（māro maggaṃ na vindati）”とは、このような偉大なる漏尽者たちの行く道を、悪魔が全力を尽くして捜したとしても、決して見つけることも、得ることも、見ることもできないという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。この説法は多くの人々にとって有益なものとなった。

โคธิกตฺเถรปรินิพฺพานวตฺถุ เอกาทสมํ.

ゴーディカ長老の入滅の物語（第十一）が完結した。

๑๒. ครหทินฺนวตฺถุ

12. ガラハディンナの物語

ยถา [Pg.275] สงฺการฏฺฐานสฺมินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ครหทินฺนํ นาม นิคณฺฐสาวกํ อารพฺภ กเถสิ.

“塵芥の山の中に……”というこの法話は、世尊がジェータ林（祇園精舎）に滞在しておられた際、ガラハディンナという名のニガンタ（裸形外道）の信徒について語られたものである。

สาวตฺถิยญฺหิ สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จาติ ทฺเว สหายกา อเหสุํ. เตสุ สิริคุตฺโต อุปาสโก พุทฺธสาวโก, ครหทินฺโน นิคณฺฐสาวโก. ตํ นิคณฺฐา อภิกฺขณํ เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตว สหายกํ สิริคุตฺตํ ‘กึ ตฺวํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมสิ, ตสฺส สนฺติเก กึ ลภิสฺสสี’ติ วตฺวา ยถา อมฺเห อุปสงฺกมิตฺวา อมฺหากญฺจ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสติ, กึ เอวํ โอวทิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. ครหทินฺโน เตสํ วจนํ สุตฺวา อภิกฺขณํ คนฺตฺวา ฐิตนิสินฺนฏฺฐานาทีสุ สิริคุตฺตํ เอวํ โอวทติ – ‘‘สมฺม, กึ เต สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, กึ เต มม, อยฺเย, อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ ทาตุํ น วฏฺฏตี’’ติ? สิริคุตฺโต ตสฺส กถํ สุตฺวาปิ พหู ทิวเส ตุณฺหี หุตฺวา นิพฺพิชฺชิตฺวา เอกทิวสํ, ‘‘สมฺม, ตฺวํ อภิกฺขณํ อาคนฺตฺวา มํ ฐิตฏฺฐานาทีสุ เอวํ วเทสิ, ‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, มม, อยฺเย, อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ เทหี’ติ, กเถหิ ตาว เม, ตว, อยฺยา, กึ ชานนฺตี’’ติ? ‘‘‘อโห, สามิ, มา เอวํ วท, มม อยฺยานํ อญฺญาตํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ กายวจีมโนกมฺมํ อิทํ ภวิสฺสติ, อิทํ น ภวิสฺสตี’ติ สพฺพํ ภพฺพาภพฺพํ ชานนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ วเทสี’’ติ. ‘‘อาม, วเทมี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อติภาริยํ เต กตํ, เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ เอตมตฺถํ อนาจิกฺขนฺเตน, อชฺช มยา อยฺยานํ ญาณานุภาโว ญาโต, คจฺฉ, สมฺม, อยฺเย, มม วจเนน นิมนฺเตหี’’ติ. โส นิคณฺฐานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เต วนฺทิตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายโก สิริคุตฺโต สฺวาตนาย ตุมฺเห นิมนฺเตตี’’ติ อาห. ‘‘สิริคุตฺเตน สามํ ตฺวํ วุตฺโต’’ติ? ‘‘อาม, อยฺยา’’ติ. เต หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา ‘‘นิปฺผนฺนํ โน กิจฺจํ, สิริคุตฺตสฺส อมฺเหสุ ปสนฺนกาลโต ปฏฺฐาย กา นาม สมฺปตฺติ อมฺหากํ น ภวิสฺสตี’’ติ วทึสุ.

舎衛城（サーヴァッティー）にシリグッタとガラハディンナという二人の友人がいた。そのうちシリグッタは仏弟子である在家信者であり、ガラハディンナはニガンタの信者であった。ニガンタたちは、しばしばガラハディンナにこう言っていた。“お前の友人シリグッタに、‘なぜ沙門ゴータマを訪ねるのか。彼のところで何が得られるのか’と言って、彼が我々を訪ね、我々に布施をするように説き勧めるべきではないか”。ガラハディンナはその言葉を聞いて、シリグッタに会うたびにこう諭した。“友よ、沙門ゴータマに何の用があるのか。彼を訪ねて何が得られるというのか。なぜ私の師（ニガンタ）たちを訪ねて、彼らに布施をしないのか”。シリグッタは長らく沈黙していたが、ある日、嫌気がさしてこう問うた。“友よ、君はいつも私に‘私の師たちに布施をせよ’と言うが、まずは教えてくれ。君の師たちは何を知っているのか”。彼は“私の師たちが知らないことなど何もない。彼らは過去・未来・現在のすべて、身・口・意のすべての業を知っており、何が起こり何が起こらないかのすべてを知っているのだ”と答えた。シリグッタが“本当にそうなのか”と確認すると、彼は“確かにそうだ”と答えた。シリグッタは“もしそうなら、なぜ今まで教えなかったのか。今日ようやく師たちの知恵の威力を知ることができた。友よ、行って師たちを私の名で招待してくれ”と言った。ガラハディンナがニガンタたちを招待すると、彼らは“シリグッタが帰依したからには、我々にどんな繁栄ももたらされるだろう”と歓喜した。

สิริคุตฺตสฺสาปิ มหนฺตํ นิเวสนํ. โส ตสฺมึ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร อุภโต ทีฆํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา คูถกลลสฺส ปูราเปสิ. พหิอาวาเฏ ทฺวีสุ ปริยนฺเตสุ ขาณุเก โกฏฺฏาเปตฺวา เตสุ รชฺชุโย พนฺธาเปตฺวา อาสนานํ ปุริมปาเท อาวาฏสฺส ปุริมปสฺเส ฐปาเปตฺวา ปจฺฉิมปาเท รชฺชุเกสุ ฐปาเปสิ. ‘‘เอวํ นิสินฺนกาเล เอวํ อวํสิรา ปติสฺสนฺตี’’ติ [Pg.276] มญฺญมาโน ยถา อาวาโฏ น ปญฺญายติ, เอวํ อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ ทาเปสิ. มหนฺตา มหนฺตา จาฏิโย ฐปาเปตฺวา กทลิปณฺเณหิ จ เสตปิโลติกาหิ จ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตา ตุจฺฉา เอว เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค พหิ ยาคุภตฺตสิตฺถสปฺปิเตลมธุผาณิตปูวจุณฺณมกฺขิตา กตฺวา ฐปาเปสิ. ครหทินฺโน ปาโตว ตสฺส ฆรํ เวเคน คนฺตฺวา, ‘‘อยฺยานํ สกฺกาโร สชฺชิโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, สมฺม, สชฺชิโต’’ติ. ‘‘กหํ ปน เอโส’’ติ. ‘‘เอตาสุ เอตฺติกาสุ จาฏีสุ ยาคุ, เอตฺติกาสุ ภตฺตํ, เอตฺติกาสุ สปฺปิผาณิตปูวาทีนิ ปูริตานิ, อาสนานิ ปญฺญตฺตานี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา คโต ตสฺส คตกาเล ปญฺจสตา นิคณฺฐา อาคมึสุ. สิริคุตฺโต เคหา นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิคณฺเฐ วนฺทิตฺวา เตสํ ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘ตุมฺเห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาถ, เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาเกน มยฺหํ กถิตํ. สเจ สพฺพํ ตุมฺเห ชานาถ, มยฺหํ เคหํ มา ปวิสิตฺถ. มม เคหํ ปวิฏฺฐานญฺหิ โว เนว ยาคุ อตฺถิ, น ภตฺตาทีนิ. สเจ อชานิตฺวา ปวิสิสฺสถ, คูถอาวาเฏ โว ปาเตตฺวา โปเถสฺสามี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา ปุริสานํ สญฺญํ อทาสิ. เอวํ เตสํ นิสีทนภาวํ ญตฺวา ปจฺฉิมปสฺเส ฐตฺวา อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ อปเนยฺยาถ, มา ตานิ อสุจินา มกฺขยึสูติ.

シリグッタの家は非常に大きく、彼は二つの建物の間に長い穴を掘らせ、それを糞尿の泥で満たした。穴の縁に杭を打ち、椅子の前脚を地面に、後脚を縄の上に置いて、座れば真っ逆さまに落ちるように仕掛け、敷物で隠した。また、空の大きな瓶の表面に粥や飯、油などを塗り、中身が詰まっているように見せかけて家の裏に置いた。ガラハディンナが準備を確認に来ると、シリグッタは“準備はできている”と言って、中身が詰まっているかのように見せかけた瓶や席を指し示した。五百人のニガンタたちが到着すると、シリグッタは礼拝しながら心の中で、“あなた方がすべてを知っているなら、入らないでください。ここには粥も飯もなく、あるのは糞尿の穴だけです。もし知らずに入るなら、穴に落として叩きのめしてやりましょう”と考え、部下に合図を送った。彼らが座ろうとしたとき、敷物を汚さないようにという口実でそれを取り除くよう指示したのである。

อถ นิคณฺเฐ ‘‘อิโต เอถ, ภนฺเต’’ติ อาห. นิคณฺฐา ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทิตุํ อารภึสุ. อถ เน มนุสฺสา วทึสุ – ‘‘อาคเมถ, ภนฺเต, มา ตาว นิสีทถา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘อมฺหากํ เคหํ ปวิฏฺฐานํ อยฺยานํ วตฺตํ ญตฺวา นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏติ, อาวุโส’’ติ? ‘‘อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสนมูเลสุ ฐตฺวา สพฺเพปิ เอกปฺปหาเรเนว นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อิทํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ‘‘เอกสฺมึ อาวาเฏ ปติเต ‘มา, อาวุโส, อวเสสา อาสเน นิสีทนฺตู’ติ วตฺตุํ มา ลภตู’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ‘‘อิเมหิ กถิตกถํ อมฺเหหิ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺตยึสุ. อถ สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสนมูเล ปฏิปาฏิยา อฏฺฐํสุ. อถ เน, ‘‘ภนฺเต, ขิปฺปํ เอกปฺปหาเรเนว นิสีทถา’’ติ วตฺวา เตสํ นิสินฺนภาวํ ญตฺวา อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ นีหรึสุ. นิคณฺฐา เอกปฺปหาเรเนว นิสินฺนา, รชฺชูนํ อุปริ ฐปิตา อาสนปาทา ภฏฺฐา, นิคณฺฐา อวํสิรา อาวาเฏ ปตึสุ. สิริคุตฺโต เตสุ ปติเตสุ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา [Pg.277] เต อุตฺติณฺณุตฺติณฺเณ ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ กสฺมา น ชานาถา’’ติ ทณฺเฑหิ ปาเถตฺวา ‘‘เอตฺตกํ เอเตสํ วฏฺฏิสฺสตี’’ติ ทฺวารํ วิวราเปสิ. เต นิกฺขมิตฺวา ปลายิตุํ อารภึสุ. คมนมคฺเค ปน เตสํ สุธาปริกมฺมกตํ ภูมึ ปิจฺฉิลํ การาเปสิ. เต ตตฺถ อสณฺฐหิตฺวา ปติเต ปติเต ปุน โปถาเปตฺวา ‘‘อลํ เอตฺตกํ ตุมฺหาก’’นฺติ อุยฺโยเชสิ. เต ‘‘นาสิตมฺหา ตยา, นาสิตมฺหา ตยา’’ติ กนฺทนฺตา อุปฏฺฐากสฺส เคหทฺวารํ อคมํสุ.

その時、[シリグッタは]ニガンタたちに“尊者らよ、こちらへ来てください”と言った。ニガンタたちは入り、用意された座席に座ろうとした。その時、人々は彼らに言った。“尊者らよ、お待ちください。まずは座らないでください”。“なぜか”[と問われると]、“私たちの家に入られた尊者方の作法をわきまえてから、座るのが適切です”と言った。“友よ、どのような作法をわきまえて、何をするのが適切なのか”。“それぞれ自分の座席のそばに立ち、全員が一度に座るのが適切です”と言った。これ[シリグッタの]意図はこうであった。“一つの穴に[誰かが]落ちた時、‘友よ、残りの者は座るな’と言わせないためである”。彼らは“承知した”と言い、“この者たちの言う通りに、我々はすべきだ”と考えた。そして、全てのニガンタは、それぞれ自分の座席のそばに列を作って立った。その時、[人々は]彼らに“尊者らよ、速やかに一度に座ってください”と言い、彼らが座るのを確かめてから、座席の上の敷物を取り去った。ニガンタたちが一斉に座ると、紐の上に置かれていた座席の脚が外れ、ニガンタたちは真っ逆さまに穴の中に落ちた。シリグッタは彼らが落ちると扉を閉め、這い上がって来る者たちを“過去・未来・現在をなぜ知らないのか”と言って杖で打ち据え、“彼らにはこれで十分だろう”と言って扉を開けさせた。彼らは外に出て逃げようとした。しかし、彼らの行く道には、漆喰を塗り、地面を滑りやすくしておいた。彼らはそこで踏みとどまれず、転ぶたびに再び打ち据えられ、“お前たちにはこれで十分だ”と言って追い払われた。彼らは“お前に破滅させられた、お前に破滅させられた”と泣き叫びながら、信者であるガラハディンナの家の門へ行った。

ครหทินฺโน ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา กุทฺโธ ‘‘นาสิตมฺหิ สิริคุตฺเตน, หตฺถํ ปสาเรตฺวา วนฺทนฺตานํ สเทวเก โลเก ยถารุจิยา ทาตุํ สมตฺเถ นาม ปุญฺญกฺเขตฺตภูเต มม, อยฺเย, โปถาเปตฺวา พฺยสนํ ปาเปสี’’ติ ราชกุลํ คนฺตฺวา ตสฺส กหาปณสหสฺสํ ทณฺฑํ กาเรสิ. อถสฺส ราชา สาสนํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา, ‘‘เทว, อุปปริกฺขิตฺวา ทณฺฑํ คณฺหถ, มา อนุปปริกฺขิตฺวา’’ติ อาห. ‘‘อุปปริกฺขิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ คณฺหาหี’’ติ. เทว, มยฺหํ สหายโก นิคณฺฐสาวโก มํ อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตนิสินฺนฏฺฐานาทีสุ อภิณฺหํ เอวํ วเทสิ – ‘‘สมฺม, กึ เต สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสี’’ติ อิทํ อาทึ กตฺวา สิริคุตฺโต สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘เทว, สเจ อิมสฺมึ การเณ ทณฺฑํ คเหตุํ ยุตฺตํ, คณฺหถา’’ติ. ราชา ครหทินฺนํ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร เต เอวํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘สจฺจํ, เทวา’’ติ. ตฺวํ เอตฺตกมฺปิ อชานนฺเต สตฺถาโรติ คเหตฺวา วิจรนฺโต ‘‘สพฺพํ ชานนฺตี’’ติ กึ การณา ตถาคตสาวกสฺส กเถสิ. ‘‘ตยา อาโรปิตทณฺโฑ ตุยฺหเมว โหตู’’ติ เอวํ สฺเวว ทณฺฑํ ปาปิโต, ตสฺเสว กุลูปกา โปเถตฺวา นีหฏา.

ガラハディンナはその無残な姿を見て憤慨し、“シリグッタに破滅させられた。天界を含むこの世において、望みのままに与えることができ、福田（功徳の田）である私の師たちを打ち据えさせ、災難に遭わせた”と言って、王宮へ行き、彼（シリグッタ）に千カハパナの罰金を科させた。その後、王は彼（シリグッタ）に伝言を送った。彼（シリグッタ）は行って王に拝礼し、“王よ、詳しく調査した上で罰金をお取りください。調査せずにお取りにならないでください”と言った。“調査した上で取ろう”。“承知いたしました、王よ”。“ならば[理由を]述べよ”。“王よ、私の友であるニガンタの弟子（ガラハディンナ）は、私のところに来ては、立っている時も座っている時も常にこう言いました。‘友よ、沙門ゴータマに何の用があるのか。彼に近づいて何を得るというのか’”。シリグッタはこれに始まる全ての経緯を報告し、“王よ、もしこの件で罰金を取るのが適切ならば、お取りください”と言った。王はガラハディンナを見て、“お前がそのように言ったというのは本当か”と言った。“本当です、王よ”。“お前は、この程度のことも知らない者たちを‘師である’として連れまわし、‘全てを知っている’となぜ如来の弟子（シリグッタ）に語ったのか。お前が申し立てた罰金は、お前自身に課せられるべきだ”。このようにして彼自身に罰金を科し、彼の師たちも打ち据えられて追い出された。

โส ตํ กุชฺฌิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย อฑฺฒมาสมตฺตมฺปิ สิริคุตฺเตน สทฺธึ อกเถตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ วิจริตุํ มยฺหํ อยุตฺตํ, เอตสฺส กุลูปกานมฺปิ มยา พฺยสนํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘สหาย สิริคุตฺตา’’ติ. ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ? ‘‘ญาติสุหชฺชานํ นาม กลโหปิ โหติ วิวาโทปิ, กึ ตฺวํ กิญฺจิ น กเถสิ, กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ? ‘‘สมฺม, ตว มยา สทฺธึ อกถนโต น กเถมี’’ติ. ‘‘ยํ, สมฺม, กตํ, กตเมว ตํ น มยํ เมตฺตึ ภินฺทิสฺสามา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย อุโภปิ เอกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ นิสีทนฺติ[Pg.278]. อเถกทิวสํ สิริคุตฺโต ครหทินฺนํ อาห – ‘‘กึ เต นิคณฺเฐหิ, เต อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, มม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตุํ วา อยฺยานํ ทานํ ทาตุํ วา กึ เต น วฏฺฏตี’’ติ? โสปิ เอตเมว ปจฺจาสีสติ, เตนสฺส กณฺฑุวนฏฺฐาเน นเขน วิเลขิตํ วิย อโหสิ. โส, ‘‘สิริคุตฺต, ตว สตฺถา กึ ชานาตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อมฺโภ, มา เอวํ วท, สตฺถุ เม อชานิตพฺพํ นาม นตฺถิ, อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาติ, โสฬสหากาเรหิ สตฺตานํ จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทตี’’ติ. ‘‘อหํ เอวํ น ชานามิ, กสฺมา มยฺหํ เอตฺตกํ กาลํ น กเถสิ, เตน หิ ตฺวํ คจฺฉ, ตว สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตหิ, โภเชสฺสามิ, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม ภิกฺขํ คณฺหิตุํ วเทหี’’ติ.

彼は彼（シリグッタ）に腹を立て、それ以来、半月ほどシリグッタと一言も口をきかずにいたが、[次のように]考えた。“このように過ごすのは私にとってふさわしくない。彼の師たちにも大きな災いをもたらすべきだ”。そしてシリグッタに近づいて言った。“友シリグッタよ”。“何かな、友よ”。“親族や友人であっても、喧嘩や言い争いはあるものだ。なぜ君は何もしゃべらないのか。なぜそんなことをするのか”。“友よ、君が私と口をきかないから、私も話さなかったのだ”。“友よ、なされたことは既になされたことだ。我々の友情を壊すことはやめよう”。それ以来、二人は同じ場所で共に行動するようになった。ある日、シリグッタがガラハディンナに言った。“ニガンタたちに何の用があるのか。彼らに近づいて何を得るというのか。私の師に近づいたり、尊者方に施しをしたりすることは、君にとってふさわしくないのか”。彼もまた、まさにこの誘いを待ち望んでいたので、それは彼にとって痒いところを爪で掻くようなものであった。彼は“シリグッタよ、君の師は何を知っているのか”と尋ねた。“おい友よ、そんな風に言うな。わが師に知られないことなど何もない。過去などの諸相を全て知っておられる。十六の様相によって生きとし生けるものの心を見抜かれるのだ”。“私はそれを知らない。なぜ私にこれほど長い間話してくれなかったのか。ならば、君は行って、明日、功徳のために君の師を招待してくれ。供養しよう。五百人の比丘と共に私の施食を受け取られるよう伝えてくれ”と言った。

สิริคุตฺโต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, มม สหายโก ครหทินฺโน ตุมฺเห นิมนฺตาเปติ, ปญฺจหิ กิร ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สฺเว ตสฺส ภิกฺขํ คณฺหถ, ปุริมทิวเส โข ปน ตสฺส กุลูปกานํ มยา อิทํ นาม กตํ, มยา กตสฺส ปฏิกรณมฺปิ น ชานามิ, ตุมฺหากํ สุทฺธจิตฺเตน ภิกฺขํ ทาตุกามตมฺปิ น ชานามิ, อาวชฺเชตฺวา ยุตฺตํ เจ, อธิวาเสถ. โน เจ, มา อธิวาสยิตฺถา’’ติ. สตฺถา ‘‘กึ นุ โข โส อมฺหากํ กาตุ กาโม’’ติ อาวชฺเชตฺวา อทฺทส ‘‘ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา อสีติสกฏมตฺตานิ ขทิรทารูนิ อาหราเปตฺวา ปูราเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา อมฺเห องฺคารอาวาเฏ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิตุกาโม’’ติ. ปุน อาวชฺเชสิ – ‘‘กึ นุ โข ตตฺถ คตปจฺจยา อตฺโถ อตฺถิ, นตฺถี’’ติ. ตโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อหํ องฺคารอาวาเฏ ปาทํ ปสาเรสฺสามิ, ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตกิลญฺชํ อนฺตรธายิสฺสติ, องฺคารกาสุํ ภินฺทิตฺวา จกฺกมตฺตํ มหาปทุมํ อุฏฺฐหิสฺสติ, อถาหํ ปทุมกณฺณิกา อกฺกมนฺโต อาสเน นิสีทิสฺสามิ, ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ ตเถว คนฺตฺวา นิสีทิสฺสนฺติ, มหาชโน สนฺนิปติสฺสติ, อหํ ตสฺมึ สมาคเม ทฺวีหิ คาถาหิ อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อนุโมทนปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จ โสตาปนฺนา ภวิสฺสนฺติ, อตฺตโน จ ธนราสึ สาสเน วิกิริสฺสนฺติ, อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ ภิกฺขํ อธิวาเสสิ.

シリグッタは世尊のもとへ歩み寄り、礼拝して次のように申し上げた。“尊師、私の友人であるガラハディンナが、五百人の比丘たちと共に、明日、彼の家で食事を受け入れてくださるよう世尊を招待しております。しかし、かつて彼の師たち（裸形外道）に対して私がしたことを考えれば、彼がその報復を企てているのか、それとも清浄な心で供養を望んでいるのか、私には分かりません。どうかよく観察され、もし適当であればお受けください。もし不適当であれば、お受けにならないでください”。世尊は“彼は我らに対して何をしようとしているのか”と観察され、次のことを見抜かれた。“彼は二つの家の間に大きな穴を掘らせ、八十車分ものアカシアの薪を運ばせて満たし、火を放った。そして我らをその火坑に落として辱めようとしているのだ”。さらに世尊は“そこへ行くことによって利益があるか、ないか”と観察された。そして、次の利益を予見された。“私が火坑の上に足を差し出すと、それを覆っていた筵（むしろ）は消え去り、火坑を突き破って車輪ほどの大きさの巨大な蓮の花が湧き出るだろう。そこで私は蓮の芯を踏んで進み、座席に座るだろう。五百人の比丘たちも同様にして座るだろう。多くの人々が集まり、私はその集会において二つのガータ（詩句）で随喜の説法を行う。その説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものが法の悟り（預流果など）を得るだろう。シリグッタとガラハディンナも預流果に至り、自らの財産を仏教に捧げるだろう。この善男子（ガラハディンナ）を縁として、私は行くべきである”。そうして、世尊は招待をお受けになった。

สิริคุตฺโต คนฺตฺวา สตฺถุ อธิวาสนํ ครหทินฺนสฺส อาโรเจตฺวา ‘‘โลกเชฏฺฐสฺส สกฺการํ กโรหี’’ติ อาห. ครหทินฺโน ‘‘อิทานิสฺส [Pg.279] กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา อสีติสกฏมตฺตานิ ขทิรทารูนิ อาหราเปตฺวา ปูราเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา ขทิรงฺคารราสีนํ โยชาเปตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมาเปตฺวา ขทิรงฺคารราสึ การาเปตฺวา อาวาฏมตฺถเก รุกฺขปทรานิ ฐปาเปตฺวา กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา โคมเยน ลิมฺปาเปตฺวา เอเกน ปสฺเสน ทุพฺพลทณฺฑเก อตฺถริตฺวา คมนมคฺคํ กาเรสิ, ‘‘เอวํ อกฺกนฺตอกฺกนฺตกาเล ทณฺฑเกสุ ภคฺเคสุ ปริวฏฺเฏตฺวา องฺคารกาสุยํ ปติสฺสนฺตี’’ติ มญฺญมาโน เคหปจฺฉาภาเค สิริคุตฺเตน ฐปิตนิยาเมเนว จาฏิโย ฐปาเปสิ, อาสนานิปิ ตเถว ปญฺญาเปสิ. สิริคุตฺโต ปาโตว ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กโต เต, สมฺม, สกฺกาโร’’ติ อาห. ‘‘อาม, สมฺมา’’ติ. ‘‘กหํ ปน โส’’ติ? ‘‘เอหิ, ปสฺสามา’’ติ สพฺพํ สิริคุตฺเตน ทสฺสิตนเยเนว ทสฺเสสิ. สิริคุตฺโต ‘‘สาธุ, สมฺมา’’ติ อาห. มหาชโน สนฺนิปติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิเกน หิ นิมนฺติเต มหนฺโต สนฺนิปาโต อโหสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส วิปฺปการํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ, สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘อชฺช สตฺถา มหาธมฺมเทสนํ เทเสสฺสติ, พุทฺธวิสยํ พุทฺธลีลํ อุปธาเรสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ.

シリグッタは戻って世尊が受諾されたことをガラハディンナに告げ、“世の最尊者に供養の準備をしなさい”と言った。ガラハディンナは“今こそ、あの男（ガウタマ）になすべき報いを見せてやろう”と考え、二つの家の間に大きな穴を掘らせ、八十車分のアカシアの薪を運ばせて満たし、火をつけてアカシアの炭火の山を作らせた。一晩中燻らせて強烈な炭火の穴とし、その上に板を並べ、筵で覆い、牛糞を塗って隠した。そして、一箇所だけに折れやすい細い棒を敷き、通路を作った。“こうしておけば、踏みしめた時に棒が折れて反転し、火坑の中に落ちるだろう”と目論んだのである。家の奥には、以前シリグッタがしたように（空の）瓶を並べさせ、座席も同様に整えさせた。シリグッタは朝早く彼の家へ行き、“友よ、供養の準備はできたか”と尋ねた。“ああ、できたとも”。“では、供養の品はどこにあるのか”。“さあ、見に行こう”と言って、彼はシリグッタが見せた（以前の）方法と同じようにしてすべてを見せた。シリグッタは“友よ、素晴らしい”と言った。多くの人々が集まってきた。邪見の者が招待した時には、大きな集まりが生じるものである。邪見の者たちは“沙門ガウタマが無惨な姿になるのを見てやろう”と集まり、正見の者たちは“今日、世尊は偉大なる法を説かれるだろう。仏の境界、仏の威容を拝見しよう”と集まったのである。

ปุนทิวเส สตฺถา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ครหทินฺนสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ. โส เคหา นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต จินฺเตสิ – ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺเห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาถ, สตฺตานํ โสฬสหากาเรหิ จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทถา’ติ เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาเกน มยฺหํ กถิตํ. สเจ ชานาถ, มยฺหํ เคหํ มา ปวิสิตฺถ. ปวิฏฺฐานญฺหิ โว เนว ยาคุ อตฺถิ, น ภตฺตาทีนิ, สพฺเพ โข ปน ตุมฺเห องฺคารกาสุยํ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘อิโต เอถ ภควา’’ติ วตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เคหํ อาคตานํ วตฺตํ ญตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏติ, อาวุโส’’ติ? ‘‘เอเกกสฺส ปวิสิตฺวา ปุรโต คนฺตฺวา นิสินฺนกาเล ปจฺฉา อญฺเญน อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ปุรโต คจฺฉนฺตํ องฺคารกาสุยํ ปติตํ ทิสฺวา อวเสสา น อาคจฺฉิสฺสนฺติ, เอเกกเมว ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. สตฺถา ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา เอกโกว ปายาสิ. ครหทินฺโน องฺคารกาสุํ ปตฺวา อปสกฺกิตฺวา ฐิโต [Pg.280] ‘‘ปุรโต ยาถ, ภนฺเต’’ติ อาห. อถ สตฺถา องฺคารกาสุมตฺถเก ปาทํ ปสาเรสิ, กิลญฺชํ อนฺตรธายิ, องฺคารกาสุํ ภินฺทิตฺวา จกฺกมตฺตานิ ปทุมานิ อุฏฺฐหึสุ. สตฺถา ปทุมกณฺณิกา อกฺกมนฺโต คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต พุทฺธาสเน นิสีทิ, ภิกฺขูปิ ตเถว คนฺตฺวา นิสีทึสุ. ครหทินฺนสฺส กายโต ฑาโห อุฏฺฐหิ.

翌日、世尊は五百人の比丘たちと共にガラハディンナの家の門に到着された。ガラハディンナは家から出て、五体投地して礼拝し、前で合掌して立ったまま心に思った。“尊師、あなたの給仕者は、あなたが過去のことなどすべてを知っており、十六の様態で生きとし生けるものの心を見抜くと言っていました。もし本当に知っているのなら、私の家に入らないでください。入ったとしても、あなたたちのための粥も食事もありません。私はあなたたち全員を火坑に落として辱めてやるつもりなのだから”。彼は心でこう思いながらも、世尊の鉢を受け取り、“世尊、こちらへお越しください”と言った。そして“尊師、私たちの家に来られる方は、作法を心得て来られるべきです”と言った。“友よ、どのような作法をなすべきか”。“お一人ずつ入り、前へ進んで座席に座られた後、次の方が来られるべきです”と答えた。彼の魂胆はこうであった。“先に行く者が火坑に落ちるのを見れば、残りの者たちは来ないだろう。一人ずつ落として辱めてやろう”。世尊は“よろしい”と言って、お一人で進まれた。ガラハディンナは火坑のそばまで来ると、後ろに下がって立ち、“尊師、前へお進みください”と言った。その時、世尊が火坑の上に足を差し出されると、筵は消え去り、火坑を突き破って車輪ほどの大きさの蓮の花々が湧き出た。世尊は蓮の芯を踏んで進み、用意された仏座に座られた。比丘たちも同様にして進み、座席に座った。ガラハディンナの体には（後悔と恐怖による）灼熱の苦しみが沸き起こった。

โส เวเคน คนฺตฺวา สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘สามิ, เม ตาณํ โหหี’’ติ อาห. ‘‘กึ เอต’’นฺติ? ‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ เคเห ยาคุ วา ภตฺตาทีนิ วา นตฺถิ, กึ นุ โข กโรมี’’ติ? ‘‘กึ ปน ตยา กต’’นฺติ อาห. อหํ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ องฺคารสฺส ปูรํ กาเรสึ – ‘‘ตตฺถ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. ‘‘อถ นํ ภินฺทิตฺวา มหาปทุมานิ อุฏฺฐหึสุ. สพฺเพ ปทุมกณฺณิกา อกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสินฺนา, อิทานิ กึ กโรมิ, สามี’’ติ? นนุ ตฺวํ อิทาเนว มยฺหํ ‘‘‘เอตฺติกา จาฏิโย, เอตฺติกา ยาคุ, เอตฺตกานิ สตฺตาทีนี’ติ ทสฺเสสี’’ติ. ‘‘มุสา ตํ, สามิ, ตุจฺฉาว จาฏิโย’’ติ. โหตุ, ‘‘คจฺฉ, ตาสุ จาฏีสุ ยาคุอาทีนิ โอโลเกหี’’ติ. ตํ ขณญฺเญว เตน ยาสุ จาฏีสุ ‘‘ยาคู’’ติ วุตฺตํ, ตา ยาคุยา ปูรยึสุ, ยาสุ ‘‘ภตฺตาทีนี’’ติ วุตฺตํ, ตา ภตฺตาทีนํ ปริปุณฺณาว อเหสุํ. ตํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวาว ครหทินฺนสฺส สรีรํ ปีติปาโมชฺเชน ปริปูริตํ, จิตฺตํ ปสนฺนํ. โส สกฺกจฺจํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺจสฺส สตฺถุโน อนุโมทนํ กาเรตุกาโม ปตฺตํ คณฺหิ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต ‘‘อิเม สตฺตา ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวเนว มม สาวกานํ พุทฺธสาสนสฺส คุณํ น ชานนฺติ. ปญฺญาจกฺขุวิรหิตา หิ อนฺธา นาม, ปญฺญวนฺโต สจกฺขุกา นามา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

ガラハディンナは急いでシリグッタのもとへ行き、“シリグッタ様、私を救ってください”と言いました。“どうしたのか？”と尋ねられると、“家には五百人の僧侶のための粥も食事もありません。どうすればよいでしょうか？”と答えました。さらに“あなたは何をしたのか？”と問われ、“私は二つの家の間に、火のついた炭でいっぱいの大きな穴を作らせました。そこに彼らを落として懲らしめようと思ったのです。しかし、それを突き破って大きな蓮の花が咲き出しました。すべての僧侶たちは蓮の花の雌しべを踏んで進み、用意された座席に座られました。シリグッタ様、今、私はどうすればよいでしょうか？”と言いました。“あなたはたった今私に、‘これだけの瓶があり、これだけの粥があり、これだけの食事があります’と示したではないか”と言うと、“シリグッタ様、あれは嘘でした。瓶は空なのです”と言いました。“よろしい、行きなさい。それらの瓶の中の粥などを見なさい”と言われました。その瞬間、ガラハディンナが‘粥’と言った瓶は粥で満たされ、‘食事’と言った瓶は食事でいっぱいになりました。その成就を見て、ガラハディンナの体は歓喜に満たされ、心は清らかになりました。彼は、仏陀を筆頭とする比丘サンガを丁重にもてなし、食事が終わった後、師（仏陀）に随喜の説法をしてもらおうと鉢を受け取りました。師は随喜の説法を行いながら、“これらの衆生は、智慧の眼がないために、私や私の弟子たち、そして仏教の徳を知らない。智慧の眼を欠く者は盲目と呼ばれ、智慧のある者は眼のある者と呼ばれる”と言って、次の偈を語られました。

๕๘.

58.

‘‘ยถา สงฺการธานสฺมึ, อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถ;

ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถ, สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

“大通りに捨てられた塵塚の中に、香りが良く、心を喜ばせる蓮の花が咲くように、”

๕๙.

59.

‘‘เอวํ สงฺการภูเตสุ, อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน;

อติโรจติ ปญฺญาย, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก’’ติ.

“それと同じように、塵塚のような凡夫、盲目となった凡夫の中にあっても、正等覚者の弟子は、その智慧によって、ひときわ輝くのである。”

ตตฺถ สงฺการธานสฺมินฺติ สงฺการฐานสฺมึ, กจวรราสิมฺหีติ อตฺโถ. อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถติ มหามคฺเค ฉฑฺฑิตสฺมึ. สุจิคนฺธนฺติ สุรภิคนฺธํ. มโน เอตฺถ รมตีติ มโนรมํ. สงฺการภูเตสูติ สงฺการมิว ภูเตสุ. ปุถุชฺชเนติ [Pg.281] ปุถูนํ กิเลสานํ ชนนโต เอวํลทฺธนาเม โลกิยมหาชเน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นาม มหาปเถ ฉฑฺฑิเต สงฺการราสิมฺหิ อสุจิเชคุจฺฉิยปฏิกูเลปิ สุจิคนฺธํ ปทุมํ ชาเยถ, ตํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ มโนรมํ ปิยํ มนาปํ อุปริมตฺถเก ปติฏฺฐานารหเมว ภเวยฺย, เอวเมว สงฺการภูเตสุปิ ปุถุชฺชเนสุ ชาโต นิปฺปญฺญสฺส มหาชนสฺส อจกฺขุกสฺส อนฺตเร นิพฺพตฺโตปิ อตฺตโน ปญฺญาพเลน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต ปพฺพชฺชามตฺเตนปิ, กโต อุตฺตรึ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ อาราเธตฺวาปิ อติโรจติ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก หิ ขีณาสโว ภิกฺขุ อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน อติกฺกมิตฺวา โรจติ วิโรจติ โสภตีติ.

そこにおいて“saṅkāradhānasminti”とは、塵の積もった場所、すなわちゴミの山の中という意味である。“ujjhitasmiṃ mahāpatheti”とは、大通りに捨てられた、ということである。“sucigandhanti”とは、芳香のことである。そこに心が喜ぶので“manoramaṃ（心を喜ばせるもの）”と言う。“saṅkārabhūtesūti”とは、塵塚のようになった凡夫のことである。“puthujjaneti”とは、多くの煩悩を生じさせることからその名を得た、世俗の人々のことである。こういう意味である。すなわち、大通りに捨てられ、不浄で忌まわしく不快なゴミの山の中に、芳香を放つ蓮の花が咲いたとしよう。それは王や大臣たちの頭上に置かれるにふさわしく、心を喜ばせ、愛されるものである。それと同様に、塵塚のような凡夫の中に生まれ、智慧もなく眼（智慧の眼）もない人々の間に生まれても、自らの智慧の力によって、諸々の欲における過患（欠点）を見、出離における功徳を見て、出家した者は、出家しただけであっても、さらに戒・定・慧・解脱・解脱知見などを成就して、ひときわ輝くのである。実に、正等覚者の弟子である漏尽した比丘は、盲目となった凡夫を超越して、光り輝き、威容を放ち、端厳である、ということである。

เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ครหทินฺโน จ สิริคุตฺโต จ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. เต สพฺพํ อตฺตโน ธนํ พุทฺธสาสเน วิปฺปกิรึสุ. สตฺถา อุฏฺฐายาสนา วิหารมคมาสิ. ภิกฺขู สายนฺหสมเย ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห อจฺฉริยา พุทฺธคุณา นาม, ตถารูปํ นาม ขทิรงฺคารราสึ ภินฺทิตฺวา ปทุมานิ อุฏฺฐหึสู’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต – ‘‘อนจฺฉริยํ, ภิกฺขเว, ยํ มม เอตรหิ พุทฺธภูตสฺส องฺคารราสิมฺหา ปทุมานิ อุฏฺฐิตานิ, อปริปกฺเก ญาเณ วตฺตมานสฺส โพธิสตฺตภูตสฺสปิ เม อุฏฺฐหึสู’’ติ วตฺวา, ‘‘กทา, ภนฺเต, อาจิกฺขถ โน’’ติ ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา –

説法の終わりに、八万四千の衆生が法を悟った。ガラハディンナとシリグッタは預流果に達した。彼らは自らの全財産を仏教に投じた。師（仏陀）は座から立ち、精舎へ戻られた。比丘たちは夕刻、法堂に集まって話を始めた。“おお、仏陀の徳とは驚くべきことだ。あのような火のついた炭の山を突き破って、蓮の花が咲いたとは”。師はやって来て、“比丘たちよ、今、何の話題で集まっているのか”と問い、“このような話です”と言われたとき、“比丘たちよ、仏陀となった今の私が、炭の山から蓮の花を咲かせたことは驚くには当たらない。まだ智慧が成熟していなかった菩薩であった時にも、私は蓮の花を咲かせたことがあるのだ”と言い、“師よ、それはいつのことですか。私たちに教えてください”と懇願されて、過去の物語を引用して——

‘‘กามํ ปตามิ นิรยํ, อุทฺธํปาโท อวํสิโร;

นานริยํ กริสฺสามิ, หนฺท ปิณฺฑํ ปฏิคฺคหา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๔๐) –

“たとい私が、足を上、頭を下にして、真っ逆さまに地獄に落ちようとも、卑劣なことは決してしない。さあ、この托鉢の食をお受けください。”

อิทํ ขทิรงฺคารชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสีติ.

このカディランガーラ・ジャータカを詳しく語られた。

ครหทินฺนวตฺถุ ทฺวาทสมํ.

第十二のガラハディンナ物語、完。

ปุปฺผวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

華の巻（プッファ・ヴァッガ）の解説、終了。

จตุตฺโถ วคฺโค.

第四の巻、終了。

๕. พาลวคฺโค

5. 愚者の巻（バーラ・ヴァッガ）

๑. อญฺญตรปุริสวตฺถุ

1. ある男の物語

ทีฆา [Pg.282] ชาครโต รตฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปเสนทิโกสลญฺเจว อญฺญตรญฺจ ปุริสํ อารพฺภ กเถสิ.

“不眠の者に夜は長く”というこの法話は、師（仏陀）が祇園精舎に滞在していた際、パセーナディ・コーサラ王と、ある男をめぐって語られたものである。

ราชา กิร ปเสนทิ โกสโล เอกสฺมึ ฉณทิวเส อลงฺกตปฏิยตฺตํ สพฺพเสตํ เอกํ ปุณฺฑรีกํ นาม หตฺถึ อภิรุยฺห มหนฺเตน ราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. อุสฺสารณาย วตฺตมานาย เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปถิยมาโน มหาชโน ปลายนฺโต คีวํ ปริวฏฺเฏตฺวาปิ โอโลเกติเยว. ราชูนํ กิร สุทินฺนทานสฺเสตํ ผลํ. อญฺญตรสฺสาปิ ทุคฺคตปุริสสฺส ภริยา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริตเล ฐิตา เอกํ วาตปานกวาฏํ วิวริตฺวา ราชานํ โอโลเกตฺวาว อปคจฺฉิ. รญฺโญ ปุณฺณจนฺโท วลาหกนฺตรํ ปวิฏฺโฐ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตสฺสา ปฏิพทฺธจิตฺโต หตฺถิกฺขนฺธโต ปตนาการปฺปตฺโต วิย หุตฺวา ขิปฺปํ นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อนฺเตปุรํ ปวิสิตฺวา เอกํ วิสฺสาสกํ อมจฺจํ อาห – ‘‘อสุกฏฺฐาเน เต มยา โอโลกิตปาสาโท ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘ตตฺเถกํ อิตฺถึ อทฺทสา’’ติ? ‘‘อทฺทสํ, เทวา’’ติ. ‘‘คจฺฉ, ตสฺสา สสามิกอสามิกภาวํ ชานาหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตสฺสา สสามิกภาวํ ญตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิ. อถ รญฺญา ‘‘เตน หิ ตสฺสา สามิกํ ปกฺโกสาหี’’ติ วุตฺเต โส คนฺตฺวา, ‘‘เอหิ, โภ, ราชา ตํ ปกฺโกสตี’’ติ อาห. โส ‘‘ภริยํ เม นิสฺสาย ภเยน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ อาณํ ปฏิพาหิตุํ อสกฺโกนฺโต คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ ราชา ‘‘มํ อิโต ปฏฺฐาย อุปฏฺฐาหี’’ติ อาห. ‘‘อลํ, เทว, อหํ อตฺตโน กมฺมํ กตฺวา ตุมฺหากํ สุงฺกํ ททามิ, ฆเรเยว เม ชีวิกา โหตู’’ติ. ‘‘ตว สุงฺเกน มยฺหํ อตฺโถ นตฺถิ, อชฺชโต ปฏฺฐาย มํ อุปฏฺฐาหี’’ติ ตสฺส ผลกญฺจ อาวุธญฺจ ทาเปสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘กญฺจิเทวสฺส โทสํ อาโรเปตฺวา ฆาเตตฺวา ภริยํ คณฺหิสฺสามี’’ติ. อถ นํ โส มรณภยภีโต อปฺปมตฺโต หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ.

伝え聞くところによれば、コーサラ国のパセーナディ王はある祭りの日に、装飾を施された全身純白のプンダリーカという名の象に乗り、大いなる王の威光をもって市街を右回りに巡回していた。群衆を追い払うために土塊や杖などで叩かれ、人々が逃げ惑う中でも、彼らは首を回してまで王を仰ぎ見た。これは実に、王たちがかつて行った“善き布施”の果報であるという。その時、ある貧しい男の妻が、七層造りの御殿の最上階に立っており、一つの窓を開けて王をひと目見ると、すぐに立ち去った。王には、彼女が雲の間に隠れていく満月のように見えた。王は彼女に心を奪われ、象の肩から落ちんばかりの状態になり、急いで市街の巡回を終えると後宮に入り、一人の信頼する臣下に尋ねた。“あの場所で、私が眺めていた御殿を見たか？”“はい、大王様”“そこに一人の女がいたのを見たか？”“はい、見ました”“行け、彼女に夫がいるかいないか調べてこい”。その臣下は行って彼女に夫がいることを知り、戻って王に“夫がおります”と奏上した。すると王は“ならば、彼女の夫を呼んでこい”と命じた。臣下が行って“これ、王がお呼びだ”と言うと、その男は“私の妻のことで、何か災難が起きたに違いない”と考えたが、王命に背くことはできず、参内して王を礼拝して控えた。すると王は“今日から私に仕えよ”と言った。男は“大王様、滅相もございません。私は自分の仕事をして、あなた様に税を納めます。家で生活させてください”と答えた。王は“お前の税など私には必要ない。今日から私に仕えよ”と言い、彼に盾と武器を与えた。王の魂胆はこうであった。“何らかの過失を彼になすりつけて殺し、その妻を奪おう”。その後、男は死の恐怖に怯え、油断することなく王に仕えた。

ราชา [Pg.283] ตสฺส โทสํ อปสฺสนฺโต กามปริฬาเห วฑฺฒนฺเต ‘‘เอกมสฺส โทสํ อาโรเปตฺวา ราชาณํ กริสฺสามี’’ติ ปกฺโกสาเปตฺวา เอวมาห – ‘‘อมฺโภ อิโต โยชนมตฺถเก นทิยา อสุกฏฺฐานํ นาม คนฺตฺวา สายํ มม นฺหานเวลาย กุมุทุปฺปลานิ เจว อรุณวตีมตฺติกญฺจ อาหร. สเจ ตสฺมึ ขเณ นาคจฺฉสิ, อาณํ เต กริสฺสามี’’ติ. เสวโก กิร จตูหิปิ ทาเสหิ ปติกิฏฺฐตโร. ธนกฺกีตาทโย หิ ทาสา ‘‘สีสํ เม รุชฺชติ, ปิฏฺฐิ เม รุชฺชตี’’ติ วตฺวา อจฺฉิตุํ ลภนฺติเยว. เสวกสฺเสตํ นตฺถิ, อาณตฺตกมฺมํ กาตุเมว วฏฺฏติ. ตสฺมา โส ‘‘อวสฺสํ มยา คนฺตพฺพํ, กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธึ อรุณวตีมตฺติกา นาม นาคภวเน อุปฺปชฺชติ, อหํ กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต มรณภยภีโต เวเคน เคหํ คนฺตฺวา, ‘‘ภทฺเท, นิฏฺฐิตํ เม ภตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘อุทฺธนมตฺถเก, สามี’’ติ. โส ยาว ภตฺตํ โอตรติ, ตาว สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต อุฬุงฺเกน กญฺชิกํ หราเปตฺวา ยถาลทฺเธน พฺยญฺชเนน สทฺธึ อลฺลเมว ภตฺตํ ปจฺฉิยํ โอปีเฬตฺวา อาทาย โยชนิกํ มคฺคํ ปกฺขนฺโท, ตสฺส คจฺฉนฺตสฺเสว ภตฺตํ ปกฺกํ อโหสิ. โส อนุจฺฉิฏฺฐํ กตฺวาว โถกํ ภตฺตํ อปเนตฺวา ภุญฺชนฺโต เอกํ อทฺธิกํ ทิสฺวา มยา อปเนตฺวา ฐปิตํ โถกํ อนุจฺฉิฏฺฐํ ภตฺตเมว อตฺถิ คเหตฺวา ภุญฺช สามีติ. โส คณฺหิตฺวา ภุญฺชิ. อิตโรปิ ภุญฺชิตฺวา เอกํ ภตฺตมุฏฺฐึ อุทเก ขิปิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ‘‘อิมสฺมึ นทีปเทเส อธิวตฺถา นาคา สุปณฺณา เทวตา จ วจนํ เม สุณนฺตุ, ราชา มยฺหํ อาณํ กาตุกาโม ‘กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธึ อรุณวตีมตฺติกํ อาหรา’ติ มํ อาณาเปสิ, อทฺธิกมนุสฺสสฺส จ เม ภตฺตํ ทินฺนํ, ตํ สหสฺสานิสํสํ, อุทเก มจฺฉานํ ทินฺนํ, ตํ สตานิสํสํ. เอตฺตกํ ปุญฺญผลํ ตุมฺหากํ ปตฺตึ กตฺวา ทมฺมิ, มยฺหํ กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธึ อรุณวตีมตฺติกํ อาหรถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ อนุสฺสาเวสิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ นาคราชา ตํ สทฺทํ สุตฺวา มหลฺลกเวเสน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ วเทสี’’ติ อาห. โส ปุนปิ ตเถว วตฺวา ‘‘มยฺหํ ตํ ปตฺตึ เทหี’’ติ วุตฺเต, ‘‘เทมี’’ติ อาห. ปุนปิ ‘‘เทหี’’ติ วุตฺเต, ‘‘เทมิ, สามี’’ติ อาห. เอวํ โส ทฺเว ตโย วาเร ปตฺตึ อาหราเปตฺวา กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธึ อรุณวตีมตฺติกํ อทาสิ.

王は彼に何の過失も見つけられなかったが、情欲の炎は募るばかりで、“彼に一つの罪をなすりつけて王権による罰を与えよう”と考え、彼を呼び寄せてこう言った。“これ、ここから一ヨージャナ離れた川の、ある場所へ行き、今日の夕方の私の入浴の時間までに、クムダ蓮の花とアルナワティーの土を持ってこい。もしその時間に間に合わなければ、お前を処刑する”。仕える身というものは、四種の奴隷よりも過酷なものである。金で買われた奴隷などは“頭が痛い”“腰が痛い”と言って休むこともできるが、王に仕える者にはそれがない。命じられた仕事を完遂するほかないのである。それゆえその男は“どうしても行かねばならぬ。だがクムダ蓮と共に、アルナワティーという土は竜宮にあるものだ。一体どこで手に入ようか”と思案し、死の恐怖に震えながら急いで家に帰り、“妻よ、飯は炊けているか？”と尋ねた。“主殿、まだ竈の上にあります”。彼は飯が炊き上がるのを待つこともできず、柄杓で粥の上澄みを取らせ、あり合わせのおかずと共に、まだ熱く湿った状態の飯を籠に詰め込み、一ヨージャナの道のりを走り出した。彼が走っている間に、飯はちょうどよく炊き上がった。彼は食べ残しにならぬよう、まず少しの飯を取り分けてから食事を始め、一人の旅人を見かけると“旦那、取り分けておいた手つかずの飯があります、どうぞ召し上がってください”と言った。旅人はそれを受け取って食べた。男もまた食事を終えると、一握りの飯を水に投じて魚に与え、口をゆすいでから大声で叫んだ。“この川の辺りに住まう竜王、金翅鳥、神々よ、私の言葉を聞きなさい。王は私を罰しようとして、‘クムダ蓮とアルナワティーの土を持ってこい’と私に命じました。私は旅人に飯を施しました。その功徳は千倍の報いがあります。また水中の魚にも与えました。その功徳は百倍の報いがあります。これほどの功徳の果報をあなた方に回向し、分け与えます。私にクムダ蓮とアルナワティーの土をもたらしてください”と三度唱えた。そこに住む竜王はその声を聞き、老人の姿となって彼のそばに現れ、“何を言っているのか”と尋ねた。男が再び同じことを述べると、“その功徳を私にくれ”と言われ、男は“差し上げます”と答えた。さらに“私にくれ”と言うので、“旦那、差し上げます”と答えた。このように竜王は二、三度功徳を譲り受けた後、クムダ蓮と共にアルナワティーの土を男に与えた。

ราชา [Pg.284] ปน จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสา นาม พหุมายา, สเจ โส เกนจิ อุปาเยน ลเภยฺย, กิจฺจํ เม น นิปฺผชฺเชยฺยา’’ติ. โส กาลสฺเสว ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา มุทฺทิกํ อตฺตโน สนฺติกํ อาหราเปสิ. อิตโรปิ ปุริโส รญฺโญ นฺหานเวลายเมวาคนฺตฺวา ทฺวารํ อลภนฺโต ทฺวารปาลํ ปกฺโกเสตฺวา ‘‘ทฺวารํ วิวรา’’ติ อาห. ‘‘น สกฺกา วิวริตุํ, ราชา กาลสฺเสว มุทฺทิกํ ทตฺวา ราชเคหํ อาหราเปสี’’ติ. โส ‘‘ราชทูโต อหํ, ทฺวารํ วิวรา’’ติ วตฺวาปิ ‘‘ทฺวารํ อลภนฺโต นตฺถิ เม อิทานิ ชีวิตํ. กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทฺวารสฺส อุปริอุมฺมาเร มตฺติกาปิณฺฑํ ขิปิตฺวา ตสฺสูปริ ปุปฺผานิ ลคฺเคตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺโต, ‘‘อมฺโภ, นครวาสิโน รญฺโญ มยา อาณตฺติยา คตภาวํ ชานาถ, ราชา มํ อการเณน วินาเสตุกาโม’’ติ ติกฺขตฺตุํ วิรวิตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ภิกฺขู นาม มุทุหทยา, วิหารํ คนฺตฺวา นิปชฺชิสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสิ. อิเม หิ นาม สตฺตา สุขิตกาเล ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมฺปิ อชานิตฺวา ทุกฺขาภิภูตกาเล วิหารํ คนฺตุกามา โหนฺติ, ตสฺมา โสปิ ‘‘เม อญฺญํ ตาณํ นตฺถี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ผาสุกฏฺฐาเน นิปชฺชิ. อถ รญฺโญปิ ตํ รตฺตึ นิทฺทํ อลภนฺตสฺส ตํ อิตฺถึ อนุสฺสรนฺตสฺส กามปริฬาโห อุปฺปชฺชิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘วิภาตกฺขเณเยว ตํ ปุริสํ ฆาตาเปตฺวา ตํ อิตฺถึ อาเนสฺสามี’’ติ.

しかし王はこう考えた。“人間というものは、実に計略が多いものだ。もし彼が何らかの手段で（門が閉まる前に）戻ってきてしまったら、私の目的は果たされないだろう”と。王は早いうちに門を閉じさせ、その印（封印の鍵）を自分の手元に持ってこさせた。一方、あの男も、王の入浴の時間にちょうどやって来たが、門から入ることができず、門番を呼んで“門を開けろ”と言った。“開けることはできません。王が早々に封印して鍵を王宮へ持って行かれました”と門番は答えた。男は“私は王の使者だ、門を開けろ”と言ったが、やはり門から入ることができず、“今の私にはもう命がない。一体どうすればよいのか”と考え、門の上部の鴨居に土の塊を投げつけ、その上に蓮の花を掛けて、大声を上げながら叫んだ。“おお、市民よ、王の命令で私が出向いたことを知っておいてくれ。王は理由もなく私を破滅させようとしているのだ”と三度叫び、“一体どこへ行けばよいのか”と考えた。“出家者（比丘）たちは心が穏やかで慈悲深いものだ。精舎へ行って横になろう”と決心した。実に、生き物というものは、幸福な時には比丘たちの存在すら知らず、苦難に圧倒された時に精舎へ行きたがるものである。それゆえ、彼も“私には他に救いがない”と考え、精舎へ行って、ある心地よい場所で横になった。その時、王もその夜、眠りにつくことができず、あの女のことを思い出しながら、愛欲による激しい焦燥が生じていた。王は考えた。“夜が明けたらすぐに、あの男を殺させて、あの女を連れてこよう”と。

ตสฺมึ ขเณเยว สฏฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺตา จตฺตาโร ปุริสา ปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ตณฺฑุลา วิย สมฺปริวตฺตกํ ปจฺจมานา ตึสาย วสฺสสหสฺเสหิ เหฏฺฐิมตลํ ปตฺวา อปเรหิ ตึสาย วสฺสสหสฺเสหิ ปุน มุขวฏฺฏิยํ ปาปุณึสุ. เต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลเกตฺวา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามา วตฺตุํ อสกฺโกนฺตา เอเกกํ อกฺขรํ วตฺวา ปริวตฺติตฺวา โลหกุมฺภิเมว ปวิฏฺฐา. ราชา นิทฺทํ อลภนฺโต มชฺฌิมยามสมนนฺตเร ตํ สทฺทํ สุตฺวา ภีโต อุตฺรสฺตมานโส ‘‘กึ นุ โข มยฺหํ ชีวิตนฺตราโย ภวิสฺสติ, อุทาหุ เม อคฺคมเหสิยา, อุทาหุ เม รชฺชํ วินสฺสิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต สกลรตฺตึ อกฺขีนิ นิมีเลตุํ นาสกฺขิ. โส อรุณุคฺคมนเวลาย เอว ปุโรหิตํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อาจริย, มยา มชฺฌิมยามสมนนฺตเร มหนฺตา เภรวสทฺทา สุตา, ‘รชฺชสฺส วา อคฺคมเหสิยา วา มยฺหํ วา กสฺส อนฺตราโย [Pg.285] ภวิสฺสตี’ติ น ชานามิ, เตน เม ตฺวํ ปกฺโกสาปิโต’’ติ อาห. มหาราช, กึ เต สทฺทา สุตาติ? ‘‘อาจริย, ทุ-อิติ ส-อิติ น-อิติ โส-อิตีติ อิเม สทฺเท อสฺโสสึ, อิเมสํ นิปฺผตฺตึ อุปธาเรหี’’ติ. พฺราหฺมณสฺส มหาอนฺธการํ ปวิฏฺฐสฺส วิย น กิญฺจิ ปญฺญายติ, ‘‘น ชานามี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปน ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสตี’’ติ ภายิตฺวา ‘‘ภาริยํ, มหาราชา’’ติ อาห. ‘‘กึ, อาจริยา’’ติ? ‘‘ชีวิตนฺตราโย เต ปญฺญายตี’’ติ. โส ทฺวิคุณํ ภีโต, ‘‘อาจริย, อตฺถิ กิญฺจิ ปน ปฏิฆาตการณ’’นฺติ อาห. ‘‘อตฺถิ, มหาราช, มา ภายิ, อหํ ตโย เวเท ชานามี’’ติ. ‘‘กึ ปน ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘สพฺพสตยญฺญํ ยชิตฺวา ชีวิตํ ลภิสฺสสิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? หตฺถิสตํ อสฺสสตํ อุสภสตํ เธนุสตํ อชสตํ อุรพฺภสตํ กุกฺกุฏสตํ สูกรสตํ ทารกสตํ ทาริกาสตนฺติ เอวํ เอเกกํ ปาณชาตึ สตํ สตํ กตฺวา คณฺหาเปนฺโต ‘‘สเจ มิคชาติเมว คณฺหาเปสฺสามิ, ‘อตฺตโน ขาทนียเมว คณฺหาเปตี’ติ วกฺขนฺตี’’ติ หตฺถิอสฺสมนุสฺเสปิ คณฺหาเปติ. ราชา ‘‘มม ชีวิตเมว มยฺหํ ลาโภ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สพฺพปาเณ สีฆํ คณฺหถา’’ติ อาห. อาณตฺตมนุสฺสา อธิกตรํ คณฺหึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ โกสลสํยุตฺเต –

その瞬間、六十由旬の深さがある鉄鍋（鉄坩堝）地獄に生まれた四人の男たちが、沸騰した釜の中の米のように回転しながら煮られ、三万年かけて底に到達し、さらに三万年かけて再び釜の縁に到達した。彼らは頭を上げ、互いを見つめ、それぞれ一首の詩（ガーター）を言おうとしたが、言うことができず、ただ一文字ずつ口にしては、また鉄鍋地獄の中へと沈んでいった。王は眠れずにいたが、真夜中を過ぎた頃にその声を聞き、恐怖に襲われ、心震わせて、“一体、私の命に危険があるのだろうか、あるいは妃に、あるいは王国が滅びるのだろうか”と考え、一晩中、目を閉じることができなかった。王は夜明けの時間に司祭（プローヒタ）を呼び寄せ、“師よ、私は夜中に大きな恐ろしい声を聞きました。国、妃、あるいは私、誰に災厄が降りかかるのか分かりません。それであなたを呼ばせたのです”と言った。“大王よ、どのような声を聞かれたのですか”。“師よ、‘ドゥ’‘サ’‘ナ’‘ソ’というこれらの声を聞いた。これらの言葉の結末を調べよ”と言った。バラモンには、深い闇に入ったかのように、何も見えていなかった。しかし、“分かりません”と言えば“自分の利益や供養が失われるだろう”と恐れ、“大王よ、これは重大なことです”と言った。“師よ、どういうことか”。“あなたの命に危険が迫っているようです”と答えると、王は二倍も恐ろしくなり、“師よ、何か防ぐ方法はありますか”と尋ねた。“あります、大王よ。恐れてはなりません。私は三つのヴェーダを知っております”。“では、何を用意すべきですか”。“‘一切百牲祭（サッバサタ・ヤンニャ）’を執り行えば、命が助かるでしょう、陛下”。“何が必要なのですか”。象百頭、馬百頭、雄牛百頭、雌牛百頭、山羊百頭、羊百頭、鶏百頭、豚百頭、少年百人、少女百人というように、生き物の種類ごとに百ずつ用意させた。“もし獣の種類だけを集めさせれば、‘自分の食用にするために集めさせているのだ’と言われるだろう”と恐れたため、象や馬、人間までも集めさせた。王は“自分の命こそが、私にとっての利益だ”と考え、“すべての生き物を速やかに捕らえよ”と命じた。命じられた者たちは、さらに多くの数を捕らえた。このことは相応部（サンユッタ・ニカーヤ）のコーサラ相応にも説かれている。

‘‘เตน โข ปน สมเยน รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส มหายญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, ปญฺจ จ อุสภสตานิ ปญฺจ จ วจฺฉตรสตานิ ปญฺจ จ วจฺฉตริสตานิ ปญฺจ จ อชสตานิ ปญฺจ จ อุรพฺภสตานิ ถูณูปนีตานิ โหนฺติ ยญฺญตฺถาย. เยปิสฺส เต โหนฺติ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ ทณฺฑตชฺชิตา ภยตชฺชิตา อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ กโรนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๐).

“その時、コーサラ国のパセーナディ王のために盛大な祭祀が準備されていた。五百頭の雄牛、五百頭の雄の子牛、五百頭の雌の子牛、五百頭の山羊、五百頭の羊が、祭祀のために柱のそばに連れてこられた。王の奴隷、使者、労働者たちも、罰の脅しや死の恐怖にさらされ、涙を流し泣きながら、祭祀の下準備をしていたのである。”

มหาชโน อตฺตโน อตฺตโน ปุตฺตธีตุญาตีนํ อตฺถาย ปริเทวมาโน มหาสทฺทมกาสิ, มหาปถวีอุนฺทฺริยนสทฺโท วิย อโหสิ. อถ มลฺลิกา เทวี ตํ สทฺทํ สุตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ นุ โข เต, มหาราช, อินฺทฺริยานิ อปากติกานิ, กิลนฺตรูปานิ วิย ปญฺญายนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กึ ตุยฺหํ, มลฺลิเก, ตฺวํ มม กณฺณมูเลน อาสิวิสมฺปิ คจฺฉนฺตํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘กึ ปเนตํ, เทวา’’ติ? ‘‘รตฺติภาเค เม เอวรูโป นาม สทฺโท สุโต[Pg.286], สฺวาหํ ปุโรหิตํ ปุจฺฉิตฺวา ชีวิตนฺตราโย เต ปญฺญายติ, สพฺพสตยญฺญํ ยชิตฺวา ชีวิตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ‘‘มม ชีวิตเมว มยฺหํ ลาโภ’’ติ อิเม ปาเณ คณฺหาเปสินฺติ. มลฺลิกา เทวี, ‘‘อนฺธพาโลสิ, มหาราช, กิญฺจาปิ มหาภกฺโขสิ, อเนกสูปพฺยญฺชนวิกติกํ โทณปากํ โภชนํ ภุญฺชสิ, ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ รชฺชํ กาเรสิ, ปญฺญา ปน เต มนฺทา’’ติ อาห. ‘‘กสฺมา เอวํ วเทสิ, เทวี’’ติ? ‘‘กหํ ตยา อญฺญสฺส มรเณน อญฺญสฺส ชีวิตลาโภ ทิฏฺฐปุพฺโพ, อนฺธพาลสฺส พฺราหฺมณสฺส กถํ คเหตฺวา กสฺมา มหาชนสฺส อุปริ ทุกฺขํ ขิปสิ, ธุรวิหาเร สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคปุคฺคโล อตีตาทีสุ อปฺปฏิหตญาโณ สตฺถา วสติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺโสวาทํ กโรหี’’ติ วุตฺเต ราชา สลฺลหุเกหิ ยาเนหิ มลฺลิกาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา มรณภยตชฺชิโต กิญฺจิ วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

多くの人々が、それぞれ自分の息子や娘、親族のために嘆き悲しみ、大きな声を上げた。それはまるで大地が鳴動する音のようであった。その時、マッリカー妃はその声を聞いて王のもとへ行き、“大王よ、どうされたのですか。あなたの諸根（表情や様子）が普通ではなく、ひどく疲れ切っておられるように見えますが”と尋ねた。“マッリカーよ、おまえは私の耳元を通り過ぎる毒蛇のことさえ知らないのか”“大王よ、それはどういうことでしょうか”“夜中にこのような不吉な声を聞いたのだ。私が司祭（プローヒタ）に尋ねたところ、‘あなたの命に危険が迫っています。あらゆる生き物を百ずつ捧げる供犠を行えば、命は助かるでしょう’と言われた。そこで‘自分の命こそが私にとって最大の利益だ’と考え、これらの生き物たちを捕らえさせたのだ”。マッリカー妃は言った。“大王よ、あなたは大変な愚か者です。たとえ大食漢であっても、多くの副食を添えた一ドナの食事を平らげ、二つの国の王権を握っていても、あなたの知恵は乏しいものです”“妃よ、なぜそのようなことを言うのか”“他人の死によって自分の命が得られるなどということを、どこで見たことがあるのですか。愚かなバラモンの言葉を信じて、なぜ多くの人々に苦しみを与えるのですか。近くのジェータ林（祇園精舎）には、天界を含む世界の最高の人であり、過去などに対して妨げのない知見を持つ師（仏陀）がおられます。あの方に尋ねて、その教えに従いなさい”。そう言われて、王は軽快な乗り物でマッリカー妃と共に精舎へ行き、死の恐怖に怯えて何も言えぬまま、師に礼拝して傍らに座った。

อถ นํ สตฺถา ‘‘หนฺท กุโต นุ ตฺวํ, มหาราช, อาคจฺฉสิ ทิวา ทิวสฺสา’’ติ ปฐมตรํ อาลปิ. โส ตุณฺหีเยว นิสีทิ. ตโต มลฺลิกา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘ภนฺเต, รญฺญา กิร มชฺฌิมยามสมนนฺตเร สทฺโท สุโต. อถ นํ ปุโรหิตสฺส อาโรเจสิ. ปุโรหิโต ‘ชีวิตนฺตราโย เต ภวิสฺสติ, ตสฺส ปฏิฆาตตฺถาย สพฺพสเต ปาเณ คเหตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยญฺเญ ยชิเต ชีวิตํ ลภิสฺสสี’ติ อาห. ราชา ปาเณ คณฺหาเปสิ, เตนายํ มยา อิธานีโต’’ติ. ‘‘เอวํ กิร, มหาราชา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กินฺติ เต สทฺโท สุโต’’ติ? โส อตฺตนา สุตนิยาเมเนว อาจิกฺขิ. ตถาคตสฺส ตํ สุตฺวาว เอโกภาโส อโหสิ. อถ นํ สตฺตา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, ตว อนฺตราโย นตฺถิ, ปาปกมฺมิโน สตฺถา อตฺตโน ทุกฺขํ อาวีกโรนฺตา เอวมาหํสู’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เตหิ กต’’นฺติ? อถ โข ภควา เตสํ กมฺมํ อาจิกฺขิตุํ ‘‘เตน หิ, มหาราช, สุณาหี’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –

そこで師（仏陀）はまず、“大王よ、このような真っ昼間にどこから来たのですか”と話しかけられた。王は黙って座っていた。そこでマッリカーが世尊に申し上げた。“聖者よ、王は真夜中に不吉な声を聞かれたそうです。そこで王はそれを司祭に告げました。司祭は‘あなたの命に危険が及びます。それを防ぐために、あらゆる生き物を百ずつ捕らえ、その喉の血で供犠を行えば、命は助かるでしょう’と言いました。王は生き物たちを捕らえさせました。ですから、私が王をこちらへお連れしたのです”“大王よ、それは本当ですか”“はい、聖者よ”“どのような声を聞いたのですか”。王は自分が聞いた通りに説明した。如来はそれを聞くとすぐに、ぱっと光が差したようになり、王に言った。“大王よ、恐れることはありません。あなたに危険はありません。悪業を積んだ生き物たちが、自らの苦しみに耐えかねて、このように叫んだのです”“聖者よ、彼らは何をしたのでしょうか”。そこで世尊は彼らの業を解き明かすために、“大王よ、それならば聞きなさい”と言って、過去の物語を話された。

อตีเต วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ กสฺสโป ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา วีสติยา ขีณาสวสหสฺเสหิ สทฺธึ จาริกํ จรมาโน พาราณสิมคมาสิ. พาราณสิวาสิโน ทฺเวปิ ตโยปิ พหุตราปิ [Pg.287] เอกโต หุตฺวา อาคนฺตุกทานํ ปวตฺตยึสุ. ตทา พาราณสิยํ จตฺตาลีสโกฏิวิภวา จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา สหายกา อเหสุํ. เต มนฺตยึสุ – ‘‘อมฺหากํ เคเห พหุธนํ, เตน กึ กโรมา’’ติ? ‘‘เอวรูเป พุทฺเธ จาริกํ จรมาเน ทานํ ทสฺสาม, สีลํ รกฺขิสฺสาม, ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เอโกปิ อวตฺวา เตสุ เอโก ตาว เอวมาห – ‘‘ติขิณสุรํ ปิวนฺตา มธุรมํสํ ขาทนฺตา วิจริสฺสาม, อิทํ อมฺหากํ ชีวิตผล’’นฺติ. อปโรปิ เอวมาห – ‘‘เทวสิกํ ติวสฺสิกคนฺธสาลิภตฺตํ นานคฺครเสหิ ภุญฺชนฺตา วิจริสฺสามา’’ติ. อปโรปิ เอวมาห – ‘‘นานปฺปการํ ปูวขชฺชกวิกตึ ปจาเปตฺวา ขาทนฺตา วิจริสฺสามา’’ติ. อปโรปิ เอวมาห – ‘‘สมฺมา มยํ อญฺญํ กิญฺจิ น กริสฺสาม, ‘ธนํ ทสฺสามา’ติ วุตฺเต อนิจฺฉมานา อิตฺถี นาม นตฺถิ, ตสฺมา ธเนน ปโลเภตฺวา ปารทาริกกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ. ‘‘สาธุ, สาธู’’ติ สพฺเพว ตสฺส กถาย อฏฺฐํสุ.

昔、人々の寿命が二万歳であった頃、カッサパ世尊が世に現れ、二万人の阿羅漢と共に遊行してバーラーナシーに至られた。バーラーナシーの住民たちは、二人、三人、あるいはそれ以上の多くの人々が団結して、来訪者のための施し（アガントゥカ・ダーナ）を行った。その時、バーラーナシーには四十億の財産を持つ四人の長者の息子たちがいて、友人同士であった。彼らは“自分たちの家には多くの富がある。それで何をしようか”と相談した。“このような仏陀が遊行されている時に、布施を行い、戒を保ち、供養をしよう”と言う者は一人もおらず、彼らの中の一人がまずこう言った。“強い酒を飲み、旨い肉を食べて過ごそう。これが我々の人生の楽しみだ”。別の一人はこう言った。“毎日、三年間熟成させた香りの良い沙羅米の飯を、様々な最高級の味付けで食べて過ごそう”。また別の一人はこう言った。“様々な菓子や食べ物を作らせて、食べて過ごそう”。最後の一人はこう言った。“友よ、我々は他のことは何もせず、‘金を与える’と言われて拒む女はいないのだから、金で誘惑して他人の妻と不倫（パーラダーリカ・カンマ）をしよう”。皆が“善い、善い”と言って、その不倫の提案に賛同した。

เต ตโต ปฏฺฐาย อภิรูปานํ อิตฺถีนํ ธนํ เปเสตฺวา วีสติวสฺสสหสฺสานิ ปารทาริกกมฺมํ กตฺวา กาลํ กตฺวา อวีจินิรเย นิพฺพตฺตา. เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตตฺถ กาลํ กตฺวา ปกฺกาวเสเสน สฏฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺติตฺวา ตึสาย วสฺสสหสฺเสหิ เหฏฺฐิมตลํ ปตฺวา ปุนปิ ตึสาย วสฺสสหสฺเสหิ โลหกุมฺภิมุขํ ปตฺวา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามา หุตฺวา วตฺตุํ อสกฺโกนฺตา เอเกกํ อกฺขรํ วตฺวา ปุน ปริวตฺติตฺวา, โลหกุมฺภิเมว ปวิฏฺฐา. ‘‘วเทหิ, มหาราช, ปฐมํ เต กึ สทฺโท นาม สุโต’’ติ? ‘‘ทุ-อิติ, ภนฺเต’’ติ. สตฺถา เตน อปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺตํ คาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวมาห –

彼らはそれ以来、容姿の美しい女たちに金を送り、二万年の間、不倫の業を積み、死んでアヴィーチ大地獄（等活地獄）に落ちた。彼らは一仏中間の期間、地獄で焼かれ、そこで死んで、残った悪業によって六十由旬の広さの鉄釜地獄（ローハクンビー）に落ちた。三万年かけて底に達し、再び三万年かけて鉄釜の縁に達し、一編の詩（ガーター）を語ろうとしたが、語ることができず、一文字だけを口にして、再び逆さまになって鉄釜へと沈んでいった。“大王よ、言いなさい。あなたは最初にどのような声を聞きましたか”“‘ドゥ’という声です、聖者よ”。師は、その地獄の住人が不完全に語った詩を、完全に整えて示すために、このように仰った。

‘‘ทุชฺชีวิตมชีวิมฺห, เย สนฺเต น ททมฺหเส;

วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ, ทีปํ นากมฺห อตฺตโน’’ติ. (ชา. ๑.๔.๕๓;

เป. ว. ๘๐๔);

“我々は悪しき生活を送った。施すべき富があったのに、施さなかった。財産があるうちに、自らの拠り所（島）となる善行をなさなかった”

อถ รญฺโญ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ ปกาเสตฺวา, ‘‘กึ เต, มหาราช, ทุติยสทฺโท ตติยสทฺโท จตุตฺถสทฺโท สุโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ นามา’’ติ วุตฺเต อวเสสํ ปริปูเรนฺโต –

そこで王にこの詩の意味を明かし、“大王よ、二番目、三番目、四番目の声は何と聞きましたか”と尋ね、“このような声です”と言われると、残りの部分を補って説かれた。

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อนฺโต ภวิสฺสติ.

“地獄で焼かれ続けて、完全に六万年が過ぎ去った。いつになったら、この苦しみに終わりが来るのだろうか”

‘‘นตฺถิ [Pg.288] อนฺโต กุโต อนฺโต, น อนฺโต ปฏิทิสฺสติ;

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, มม ตุยฺหญฺจ มาริสา.

“終わりはない。どこに終わりがあろうか。終わりは見えない。友よ、あの時、私とおまえは悪業を積んでしまったのだから”

‘‘โสหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺโน, กาหามิ กุสลํ พหุ’’นฺติ. (ชา. ๑.๔.๕๔-๕๖;

เป. ว. ๘๐๒, ๘๐๓, ๘๐๕) –

“もし私がここを出て、人間の生を得ることができたなら、善き教えを理解し、戒を具え、多くの善行を積むだろう”

ปฏิปาฏิยา อิมา คาถา วตฺวา ตาสํ อตฺถํ ปกาเสตฺวา ‘‘อิติ โข, มหาราช, เต จตฺตาโร ชนา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามาปิ วตฺตุํ อสกฺโกนฺตา เอกกเมว อกฺขรํ วตฺวา ปุน โลหกุมฺภิเมว ปวิฏฺฐา’’ติ อาห.

順次、これらの詩を説いてその意味を明かし、“大王よ、このようにあの四人の者は、一編の詩を語ろうとしたが語ることができず、一文字だけを口にして、再び鉄釜地獄へと沈んでいったのである”と仰った。

รญฺญา กิร ปเสนทิโกสเลน ตสฺส สทฺทสฺส สุตกาลโต ปฏฺฐาย เต เหฏฺฐา ภสฺสนฺติ เอว, อชฺชาปิ เอกํ วสฺสสหสฺสํ นาติกฺกมนฺติ. รญฺโญ ตํ เทสนํ สุตฺวา มหาสํเวโค อุปฺปชฺชิ. โส ‘‘ภาริยํ วติทํ ปารทาริกกมฺมํ นาม, เอกํ กิร พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตโต จุตา สฏฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา เอวมฺปิ เนสํ ทุกฺขา มุจฺจนกาโล น ปญฺญายติ, อหมฺปิ ปรทาเร สิเนหํ กตฺวา สพฺพรตฺตึ นิทฺทํ น ลภึ, อิทานิ อิโต ปฏฺฐาย ปรทาเร มานสํ น พนฺธิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตถาคตํ อาห – ‘‘ภนฺเต, อชฺช เม รตฺติยา ทีฆภาโว ญาโต’’ติ. โสปิ ปุริโส ตตฺเถว นิสินฺโน ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ลทฺโธ เม พลวปฺปจฺจโย’’ติ สตฺถารํ อาห – ‘‘ภนฺเต, รญฺญา ตาว อชฺช รตฺติยา ทีฆภาโว ญาโต, อหํ ปน หิยฺโย สยเมว โยชนสฺส ทีฆภาวํ อญฺญาสิ’’นฺติ. สตฺถา ทฺวินฺนมฺปิ กถํ สํสนฺทิตฺวา ‘‘เอกจฺจสฺส รตฺติ ทีฆา โหติ, เอกจฺจสฺส โยชนํ ทีฆํ โหติ, พาลสฺส ปน สํสาโร ทีโฆ โหตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

パセーナディ・コーサラ王は、その地獄からの声を聞いて以来、彼らが地獄の底へと沈み続け、今日に至るまで一千年も過ぎていないことを知り、大きな畏怖（サンヴェーガ）を覚えました。王は、“他人の妻を侵すという行為は、実に重いものである。一仏中劫の間、地獄で焼かれ、そこから没して、六十由旬もの大きさがある鉄鍋（ローハクンビー）地獄に生まれ、そこで六万年もの間焼かれてもなお、彼らにとって苦しみから脱する時は見えてこないのだ。私もまた、他人の妻に恋心を抱いたために、一晩中、眠りにつくことができなかった。今、この時より、二度と他人の妻に心を繋ぎはしない”と考え、世尊にこう申し上げました。“願わくは、世尊よ。今日、私は夜がいかに長いものであるかを知りました”。その場に座ってその言葉を聞いていたあの男（王の従者）も、“私は強力な助けを得た”と考え、師（ブッダ）にこう申し上げました。“願わくは、世尊よ。王は今ようやく夜の長さを知られましたが、私は昨日、自分自身で一由旬（ヨージャナ）の道のりがいかに長いかを知りました”。師は、二人の言葉を合わせて、“ある者には夜は長く、ある者には由旬は長い。しかし、愚かな者には輪廻（サンサーラ）は長い”と言われ、法を説くためにこの偈を唱えられました。

๖๐.

60.

‘‘ทีฆา ชาครโต รตฺติ, ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;

ทีโฆ พาลาน สํสาโร, สทฺธมฺมํ อวิชานต’’นฺติ.

“眠れぬ者には夜は長く、疲れた者には一由旬は遠い。正しい教え（正法）を知らぬ愚かな者たちには、輪廻（サンサーラ）の道のりは長い。”

ตตฺถ ทีฆาติ รตฺติ นาเมสา ติยามมตฺตาว, ชาครนฺตสฺส ปน ทีฆา โหติ, ทฺวิคุณติคุณา วิย หุตฺวา ขายติ. ตสฺสา ทีฆภาวํ อตฺตานํ มงฺกุณสงฺฆสฺส ภตฺตํ กตฺวา ยาว สูริยุคฺคมนา สมฺปริวตฺตกํ เสมาโน [Pg.289] มหากุสีโตปิ, สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สิริสยเน สยมาโน กามโภคีปิ น ชานาติ, สพฺพรตฺตึ ปน ปธานํ ปทหนฺโต โยคาวจโร จ, ธมฺมกถํ กเถนฺโต ธมฺมกถิโก จ, อาสนสมีเป ฐตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโต จ, สีสโรคาทิผุฏฺโฐ วา หตฺถปาทจฺเฉทนาทึ ปตฺโต วา เวทนาภิภูโต จ, รตฺตึ มคฺคปฏิปนฺโน อทฺธิโก จ ชานาติ. โยชนนฺติ โยชนมฺปิ จตุคาวุตมตฺตเมว, สนฺตสฺส ปน กิลนฺตสฺส ทีฆํ โหติ, ทฺวิคุณติคุณํ วิย ขายติ. สกลทิวสญฺหิ มคฺคํ คนฺตฺวา กิลนฺโต ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ปุรโต คาโม กีวทูโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โยชน’’นฺติ วุตฺเต โถกํ คนฺตฺวา อปรมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา เตนาปิ ‘‘โยชน’’นฺติ วุตฺเต ปุน โถกํ คนฺตฺวา อปรมฺปิ ปุจฺฉติ. โสปิ ‘‘โยชน’’นฺติ วทติ. โส ปุจฺฉิตปุจฺฉิตา โยชนนฺเตว วทนฺติ, ทีฆํ วติทํ โยชนํ, เอกโยชนํ ทฺเว ตีณิ โยชนานิ วิย มญฺเญติ. พาลานนฺติ อิธโลกปรโลกตฺถํ ปน อชานนฺตานํ พาลานํ สํสารวฏฺฏสฺส ปริยนฺตํ กาตุํ อสกฺโกนฺตานํ ยํ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยเภทํ สทฺธมฺมํ ญตฺวา สํสารสฺส อนฺตํ กโรนฺติ, ตํ สทฺธมฺมํ อวิชานตํ สํสาโร ทีโฆ นาม โหติ. โส หิ อตฺตโน ธมฺมตาย เอว ทีโฆ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔). พาลานํ ปน ปริยนฺตํ กาตุํ อสกฺโกนฺตานํ อติทีโฆเยวาติ.

その偈の中で、“長い”とは、夜というのは本来、三更（三つの見張り時間）に過ぎませんが、眠れぬ者にとっては、二倍にも三倍にも感じられ、長く思えるのです。その夜の長さを、南京虫の群れに自分の体を餌食として差し出し、日の出まで寝返りを打ちながら横たわっている極端に怠惰な者や、美味な食事を摂って立派な寝床で眠る欲楽に耽る者は知りません。しかし、一晩中修行に励む修行者、法を説く説法師、座の近くに立って法を聴く者、頭痛などの病に冒された者、手足を切断されるなどの苦痛に圧倒された者、あるいは夜に道を行く旅人などは、その長さを知っています。“由旬”とは、一由旬はわずか四ガーヴタ（約13km）に過ぎませんが、疲弊し困憊した者には長く、二倍にも三倍にも感じられるのです。一日中道を歩いて疲れ果てた者が、向こうから来る人を見て“前方の村までは、あとどのくらいか”と尋ね、“一由旬だ”と言われ、少し歩いてまた別の人に尋ね、その人もまた“一由旬だ”と言う。そしてまた少し歩いて別の人に尋ねると、その人も“一由旬だ”と言う。尋ねるたびに皆が“一由旬だ”と言うので、“この一由旬は実に長い”と思い、一由旬を二由旬、三由旬のように感じるのです。“愚かな者たち”とは、現世と来世の利益を知らない愚かな者、あるいは輪廻の苦しみに終止符を打つことができない者たちのことです。彼らが三十七道品（三十七菩提分法）からなる正法を知れば輪廻を終わらせることができますが、その正法を知らない者には、輪廻は長いと言われます。実に、輪廻はその性質自体において長いものなのです。これについては、“比丘たちよ、この輪廻は始まりが知られず、過去の端緒（始点）は見えない”と説かれています。しかし、終わりをもたらすことができない愚かな者たちにとっては、それは極めて長いものなのです。

เทสนาวสาเน โส ปุริโส โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติ.

説法の終わりに、その男は預流果（ソーターパッティ・パラ）に達しました。他にも多くの者が預流果などの階位に達しました。この説法は、大勢の人々にとって有益なものとなりました。

ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺโตเยว เต สตฺเต พนฺธนา โมเจสิ. ตตฺถ อิตฺถิปุริสา พนฺธนา มุตฺตา สีสํ นฺหตฺวา สกานิ เคหานิ คจฺฉนฺตา ‘‘จิรํ ชีวตุ โน, อยฺยา, มลฺลิกา เทวี, ตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิมฺหา’’ติ มลฺลิกาย คุณกถํ กถยึสุ. สายนฺหสมเย ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห ปณฺฑิตา วตายํ, มลฺลิกา, อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย เอตฺตกสฺส ชนสฺส ชีวิตทานํ อทาสี’’ติ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว เตสํ ภิกฺขูนํ กถํ สุตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ธมฺมสภํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย [Pg.290] สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘น, ภิกฺขเว, มลฺลิกา, อิทาเนว อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย มหาชนสฺส ชีวิตทานํ เทติ, ปุพฺเพปิ อทาสิเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาสนฺโต อตีตํ อาหริ –

王は師（ブッダ）を礼拝して立ち去る際、犠牲に供されるはずだった生き物たちを拘束から解き放ちました。拘束から解かれた男女は、頭を洗い清めて自分の家へ帰る際、“私たちの主、マッリカー王妃が長く生き永らえますように。あの方のおかげで、私たちは命を繋ぐことができた”と、マッリカーの徳を語り合いました。夕刻、比丘たちが法堂で語り合いました。“ああ、マッリカー王妃は実に賢明である。自らの知恵によって、これほど多くの人々に命の施しを与えたのだ”。師は香堂（ガンダクティ）に座ったまま、比丘たちの言葉を聞き、香堂から出て法堂に入り、用意された座に座られました。“比丘たちよ、今、どのような話をして集まっているのか”と尋ねられ、“これこれの理由です”と答えられると、“比丘たちよ、マッリカーが自らの知恵によって多くの人々に命の施しを与えたのは、今に始まったことではない。過去にも与えたことがあるのだ”と言われ、その理（ことわり）を明らかにするために、過去の物語を説かれました。

อตีเต พาราณสิยํ รญฺโญ ปุตฺโต เอกํ นิคฺโรธรุกฺขํ อุปสงฺกมิตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตาย เทวตาย อายาจิ – ‘‘สามิ เทวราช, อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป เอกสตราชาโน เอกสตอคฺคมเหสิโย, สจาหํ ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสามี, เอเตสํ คลโลหิเตน พลึ กริสฺสามี’’ติ. โส ปิตริ กาลกเต รชฺชํ ปตฺวา ‘‘เทวตาย เม อานุภาเวน รชฺชํ ปตฺตํ, พลิมสฺสา กริสฺสามี’’ติ มหติยา เสนาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ ราชานํ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา เตน สทฺธึ อปรมฺปิ อปรมฺปีติ สพฺเพ ราชาโน อตฺตโน วเส กตฺวา สทฺธึ อคฺคมเหสีหิ อาทาย คจฺฉนฺโต อุคฺคเสนสฺส นาม สพฺพกนิฏฺฐสฺส รญฺโญ ธมฺมทินฺนา นาม อคฺคมเหสี ครุคพฺภา, ตํ โอหาย อาคนฺตฺวา ‘‘เอตฺตกชนํ วิสปานกํ ปาเยตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ รุกฺขมูลํ โสธาเปสิ. เทวตา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา เอตฺตเก ราชาโน คณฺหนฺโต ‘มํ นิสฺสาย คหิตา อิเม’ติ จินฺเตตฺวา เตสํ คลโลหิเตน มยฺหํ พลึ กาตุกาโม, สเจ ปนายํ เอเต ฆาเตสฺสติ, ชมฺพุทีเป ราชวํโส อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, รุกฺขมูเลปิ, เม อสุจิ ภวิสฺสติ, สกฺขิสฺสามิ นุ โข เอตํ นิวาเรตุ’’นฺติ. สา อุปธาเรนฺตี ‘‘นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ญตฺวา อญฺญมฺปิ เทวตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ อาห. ตายปิ ปฏิกฺขิตฺตา อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ เอวํ สกลจกฺกวาฬเทวตาโย อุปสงฺกมิตฺวา ตาหิปิ ปฏิกฺขิตฺตา จตุนฺนํ มหาราชูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มยํ น สกฺโกม, อมฺหากํ ปน ราชา อมฺเหหิ ปุญฺเญน จ ปญฺญาย จ วิสิฏฺโฐ, ตํ ปุจฺฉา’’ติ เตหิปิ ปฏิกฺขิตฺตกาเล สกฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘เทว, ตุมฺเหสุ อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปนฺเนสุ ขตฺติยวํโส อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ตสฺส ปฏิสรณํ โหถา’’ติ อาห. สกฺโก ‘‘อหมฺปิ นํ ปฏิพาหิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อุปายํ ปน เต วกฺขามี’’ติ วตฺวา อุปายํ อาจิกฺขิ – ‘‘คจฺฉ, ตฺวํ รญฺโญ ปสฺสนฺตสฺเสว รตฺตวตฺถํ นิวาเสตฺวา อตฺตโน รุกฺขโต นิกฺขมิตฺวา คมนาการํ ทสฺเสหิ. อถ ตํ ราชา ‘เทวตา คจฺฉติ, นิวตฺตาเปสฺสามิ น’นฺติ นานปฺปกาเรน ยาจิสฺสติ. อถ นํ วเทยฺยาสิ ‘ตฺวํ เอกสตราชาโน [Pg.291] สทฺธึ อคฺคมเหสีหิ อาเนตฺวา เตสํ คลโลหิเตน พลึ กริสฺสามี’ติ มยฺหํ อายาจิตฺวา อุคฺคเสนสฺส รญฺโญ เทวึ โอหาย อาคโต, นาหํ ตาทิสสฺส มุสาวาทสฺส พลึ สมฺปฏิจฺฉามี’’ติ, ‘‘เอวํ กิร วุตฺเต ราชา ตํ อาณาเปสฺสติ, สา รญฺโญ ธมฺมํ เทเสตฺวา เอตฺตกสฺส ชนสฺส ชีวิตทานํ ทสฺสตี’’ติ. อิมินา การเณน สกฺโก เทวตาย อิมํ อุปายํ อาจิกฺขิ. เทวตา ตถา อกาสิ.

昔、バーラーナシーの王の子が、ある尼拘律樹（にぐろだじゅ）に近づき、そこに宿る神にこう願いました。“天主よ、この閻浮提（ジャンブディーパ）には百一人の王と百一人の王妃がいます。もし父の亡き後に私が王位を得たなら、彼らの喉の血で供養（バリ）を捧げましょう”。父の没後、彼は王位に就くと、“神の威力によって王位を得たのだ。神に供養を捧げよう”と考え、大軍を率いて出陣し、一人の王を服従させ、その王と共に次々と他の王たちも服従させました。こうして全ての王を制圧し、その王妃たちを連れて行く際、全ての王の中で最も年若いウッガセナ王の妃であるダンマディンナーは重い身重であったため、彼女だけを残して戻りました。そして“これほどの人々に毒酒を飲ませて殺そう”と考え、樹の根元を清掃させました。樹の神はこう考えました。“この王は、私のおかげでこれほどの王たちを捕らえたと考え、彼らの喉の血を私に捧げようとしている。しかし、もし彼がこれらの王たちを殺せば、閻浮提の王統は絶え、私の樹の根元も不浄になるだろう。果たしてこれを阻止できるだろうか”。神は熟考しましたが、“私一人では無理だ”と悟ると、他の神に相談しましたが断られました。次々と他の神々を訪ね、全宇宙（転輪聖王の領土）の神々に相談しましたが、皆に断られました。そこで四大天王のもとへ行きましたが、彼らも“我々にはできない。だが、我らの王は功徳も知恵も我らより勝れている。彼に問いなさい”と言いました。彼らにも断られた時、神は帝釈天（サッカ）のもとへ行き事情を話しました。“天主よ、あなたが無関心であれば王族の血筋は絶えてしまいます。彼らの救いとなってください”。帝釈天は“私も彼を直接止めることはできないが、策を教えよう”と言い、次のように教えました。“行きなさい。王が見ている前で、赤い衣をまとい、自分の樹から出て去る様子を見せなさい。すると王は‘神が去っていく、引き止めなければ’と考え、様々な方法で懇願するだろう。その時、彼にこう言うのだ。‘あなたは百一人の王と王妃を連れて供養を捧げると誓いながら、ウッガセナ王の妃を残してきた。私はそのような嘘つきの供養は受け取らない’と。そう言えば、王は彼女を呼び寄せるだろう。彼女は王に法を説いて、これほどの人々の命を救うだろう”。このような理由で帝釈天は神にこの策を教えました。神はその通りにしました。

ราชาปิ ตํ อาณาเปสิ. สา อาคนฺตฺวา เตสํ ราชูนํ ปริยนฺเต นิสินฺนมฺปิ อตฺตโน ราชานเมว วนฺทิ. ราชา ‘‘มยิ สพฺพราชเชฏฺฐเก ฐิเต สพฺพกนิฏฺฐํ อตฺตโน สามิกํ วนฺทตี’’ติ ตสฺสา กุชฺฌิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘กึ มยฺหํ ตยิ ปฏิพทฺธํ, อยํ ปน เม สามิโก อิสฺสริยสฺส ทายโก, อิมํ อวนฺทิตฺวา กสฺมา ตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ? รุกฺขเทวตา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส ‘‘เอวํ, ภทฺเท, เอวํ, ภทฺเท’’ติ วตฺวา ตํ ปุปฺผมุฏฺฐินา ปูเชสิ. ปุน ราชา อาห – ‘‘สเจ มํ น วนฺทสิ, มยฺหํ รชฺชสิริทายิกํ เอวํ มหานุภาวํ เทวตํ กสฺมา น วนฺทสี’’ติ? ‘‘มหาราช, ตยา อตฺตโน ปุญฺเญ ฐตฺวา ราชาโน คหิตา, น เทวตาย คเหตฺวา ทินฺนา’’ติ. ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภทฺเท, เอวํ, ภทฺเท’’ติ วตฺวา ตเถว ปูเชสิ. ปุน สา ราชานํ อาห – ‘‘ตฺวํ ‘เทวตาย เม เอตฺตกา ราชาโน คเหตฺวา ทินฺนา’ติ วเทสิ, อิทานิ เต เทวตาย อุปริ วามปสฺเส รุกฺโข อคฺคินา ทฑฺโฒ, สา ตํ อคฺคึ นิพฺพาเปตุํ กสฺมา นาสกฺขิ, ยทิ เอวํ มหานุภาวา’’ติ. ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภทฺเท, เอวํ, ภทฺเท’’ติ วตฺวา ตเถว ปูเชสิ.

王も彼女（ダンマディンナー）を呼び寄せました。彼女はやって来ると、諸王の末席に座っていた自分の夫である王にだけ礼拝しました。王は“全王の長である私がいるのに、末席の夫を拝むとは”と彼女に怒りました。すると彼女は王に言いました。“私とあなたに何の関わりがありますか。私の夫こそが私に栄華を与えてくれた方です。夫を差し置いて、なぜあなたを拝む必要があるでしょうか”。樹の神は人々が見ている前で“その通りだ、賢き女性よ。その通りだ、賢き女性よ”と言い、花を投じて彼女を供養しました。王が再び言いました。“私を拝まないとしても、私に王権の栄光を与えてくれた、これほど威力ある神をなぜ拝まないのか”。彼女は答えました。“大王よ、あなたは自らの功徳によって王たちを捕らえたのであり、神が捕らえて与えたのではありません”。神は再び“その通りだ、賢き女性よ”と言って、彼女を供養しました。さらに彼女は王に言いました。“あなたは‘神がこれほどの王を捕らえてくれた’と言いますが、今、神の頭上の左側の枝が火で焼けています。もしそれほど威力があるなら、なぜ神はその火を消せなかったのでしょうか”。神はまたも“その通りだ、賢き女性よ”と言って、彼女を供養しました。

สา กถยมานา ฐิตา โรทิ เจว หสิ จ. อถ นํ ราชา ‘‘กึ อุมฺมตฺติกาสี’’ติ อาห. ‘‘กสฺมา เทว เอวํ วเทสิ’’? ‘‘น มาทิสิโย อุมฺมตฺติกา โหนฺตี’’ติ. อถ ‘‘นํ กึ การณา โรทสิ เจว หสสิ จา’’ติ? ‘‘สุณาหิ, มหาราช, อหญฺหิ อตีเต กุลธีตา หุตฺวา ปติกุเล วสนฺตี สามิกสฺส สหายกํ ปาหุนกํ อาคตํ ทิสฺวา ตสฺส ภตฺตํ ปจิตุกามา ‘มํสํ อาหรา’ติ ทาสิยา กหาปณํ ทตฺวา ตาย มํสํ อลภิตฺวา อาคตาย ‘นตฺถิ มํส’นฺติ วุตฺเต เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค สยิตาย เอฬิกาย สีสํ ฉินฺทิตฺวา ภตฺตํ สมฺปาเทสึ. สาหํ เอกิสฺสาย เอฬิกาย สีสํ ฉินฺทิตฺวา นิรเย ปจฺจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน ตสฺสา โลมคณนาย สีสจฺเฉทํ ปาปุณึ, ‘ตฺวํ เอตฺตกํ ชนํ วธิตฺวา กทา ทุกฺขา [Pg.292] มุจฺจิสฺสสี’ติ เอวมหํ ตว ทุกฺขํ อนุสฺสรนฺตี โรทิ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

彼女は立ったまま話をしながら、泣き、かつ笑いました。王が“お前は狂ったのか”と問うと、“大王よ、なぜそのように仰るのですか。私のような者が狂うことはありません”と答えました。王が“ではなぜ泣き、かつ笑うのか”と聞くと、彼女は言いました。“大王よ、お聞きください。私はかつて、ある家で娘として生まれ、夫の家で暮らしていた時、夫の友人が客として来ました。彼のために食事を作ろうと、肉を買ってくるよう召使いに金（カハパナ）を渡しましたが、肉は手に入りませんでした。召使いが戻って‘肉がありません’と言ったので、私は家の裏で寝ていた一頭の牝山羊の首を切り、料理を作ったのです。その一頭の山羊の首を切った罪により、私は地獄で焼かれ、その報いの残りで、山羊の毛の数と同じ回数、首を切られる苦しみを受けました。‘あなたがこれほど多くの人々を殺せば、いつその苦しみから逃れられるでしょうか’と、私はあなたの苦難を思い、泣いたのです”。こう言って、彼女は次の偈を唱えました。

‘‘เอกิสฺสา กณฺฐํ เฉตฺวาน, โลมคณนาย ปจฺจิสํ;

พหูนํ กณฺเฐ เฉตฺวาน, กถํ กาหสิ ขตฺติยา’’ติ.

“一頭の山羊の首を切り、その毛の数ほど地獄で焼かれ、首を切られました。王よ、多くの者の首を切って、どうして苦しみから逃れられましょうか”。

อถ ‘‘กสฺมา ตฺวํ หสสี’’ติ? ‘‘‘เอตสฺมา ทุกฺขา มุตฺตามฺหี’ติ ตุสฺสิตฺวา, มหาราชา’’ติ. ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภทฺเท, เอวํ, ภทฺเท’’ติ วตฺวา ปุปฺผมุฏฺฐินา ปูเชสิ. ราชา ‘‘อโห เม ภาริยํ กตํ กมฺมํ, อยํ กิร เอกํ เอฬิกํ วธิตฺวา นิรเย ปกฺกาวเสเสน ตสฺสา โลมคณนาย สีสจฺเฉทํ ปาปุณิ, อหํ เอตฺตกํ ชนํ วธิตฺวา กทา โสตฺถึ ปาปุณิสฺสามี’’ติ สพฺเพ ราชาโน โมเจตฺวา อตฺตโน มหลฺลกตเร วนฺทิตฺวา ทหรทหรานํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห สพฺเพ ขมาเปตฺวา สกสกฏฺฐานเมว ปหิณิ.

王が“では、なぜ笑うのか”と問うと、“私はようやくその苦しみから脱したのだと悦んで、大王よ、笑ったのです”と答えました。神は再び“その通りだ、賢き女性よ”と言い、花を投じて彼女を供養しました。王は“ああ、私は恐ろしい罪を犯すところであった。彼女はたった一頭の山羊を殺しただけで、その毛の数ほど首を切られたという。これほどの人々を殺して、いつ安らぎが得られようか”と考え、全ての王を解放しました。自分より年長の王には礼拝し、年少の王には合掌して、皆に許しを請い、それぞれの国へと帰らせました。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, น อิทาเนว, มลฺลิกา เทวี, อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย มหาชนสฺส ชีวิตทานํ เทติ, ปุพฺเพปิ อทาสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา พาราณสิราชา ปเสนทิ โกสโล อโหสิ, ธมฺมทินฺนา, เทวี มลฺลิกา, รุกฺขเทวตา อหเมวา’’ติ. เอวํ อตีตํ สโมธาเนตฺวา ปุน ธมฺมํ เทเสนฺโต, ‘‘ภิกฺขเว, ปาณาติปาโต นาม น กตฺตพฺพยุตฺตโก. ปาณาติปาติโน หิ ทีฆรตฺตํ โสจนฺตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อาห –

師（仏陀）はこの説法を引用し、“比丘たちよ、このようにマッリカー王妃が自らの智慧に頼って多くの人々に生命の施し（無畏施）を与えたのは、ただ今だけのことではない。過去においても与えたのである”と説かれ、次のように過去の出来事を結びつけられました。“その時、パーラーナシーの王はパセーナディ・コーサラ王であり、ダンマディンナー妃はマッリカー王妃であり、樹神は私自身であった”。このように過去世を説き明かされた後、再び法を説くために、“比丘たちよ、殺生というものはなすべきではない。殺生を行う者は、長い年月にわたって苦しむのである”と仰り、次の偈を唱えられました。

‘‘อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ,ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;

โส โสจติ โส วิหญฺญติ,ทิสฺวา กมฺมกิลิฏฺฐมตฺตโน’’ติ. (ธ. ป. ๑๕);

“悪をなす者は、この世で苦しみ、死後も苦しむ。両方の場所で苦しむのである。彼は自らの汚れた業を見て、悩み、苦しむのである。”

‘‘เอวํ เจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ทุกฺขายํ ชาติสมฺภโว;

น ปาโณ ปาณินํ หญฺเญ, ปาณฆาตี หิ โสจตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๘);

“もし生きとし生けるものが、‘生まれることは苦しみである’とこのように知るならば、生きている者が他の生きている者を殺すことはないだろう。殺生を行う者は（後に）苦しむからである。”

อญฺญตรปุริสวตฺถุ ปฐมํ.

ある男の物語（第一）　完

๒. มหากสฺสปตฺเถรสทฺธิวิหาริกวตฺถุ

2. 五、愚人品（バーラ・ヴァッガ）―マハーカッサパ長老の共住者の物語

จรญฺเจ [Pg.293] นาธิคจฺเฉยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรนฺโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อารพฺภ กเถสิ. เทสนา ราชคเห สมุฏฺฐิตา.

“もし（優れた友を）得られないならば”というこの説法を、師（仏陀）はサッヴァッティーのジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、マハーカッサパ長老の共住者について説かれました。この説法の背景となる出来事はラージャガハで起こりました。

เถรํ กิร ราชคหํ นิสฺสาย ปิปฺปลิคุหายํ วสนฺตํ ทฺเว สทฺธิวิหาริกา อุปฏฺฐหึสุ. เตสุ เอโก สกฺกจฺจํ วตฺตํ กโรติ, เอโก เตน กตํ กตํ อตฺตนา กตํ วิย ทสฺเสนฺโต มุโขทกทนฺตกฏฺฐานํ ปฏิยาทิตภาวํ ญตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มุโขทกทนฺตกฏฺฐานิ เม ปฏิยาทิตานิ, มุขํ โธวถา’’ติ วทติ, ปาทโธวนนฺหานาทิกาเลปิ เอวเมว วทติ. อิตโร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ นิจฺจกาลํ มยา กตํ กตํ อตฺตนา กตํ วิย กตฺวา ทสฺเสติ, โหตุ, กตฺตพฺพยุตฺตกมสฺส กริสฺสามี’’ติ. ตสฺส ภุญฺชิตฺวา สุปนฺตสฺเสว นฺหาโนทกํ ตาเปตฺวา เอกสฺมึ ฆเฏ กตฺวา ปิฏฺฐิโกฏฺฐเก ฐเปสิ, อุทกตาปนภาชเน ปน นาฬิมตฺตํ อุทกํ เสเสตฺวา อุสุมํ มุญฺจนฺตํ ฐเปสิ. ตํ อิตโร สายนฺหสมเย ปพุชฺฌิตฺวา อุสุมํ นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อุทกํ ตาเปตฺวา โกฏฺฐเก ฐปิตํ ภวิสฺสตี’’ติ เวเคน คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โกฏฺฐเก อุทกํ ฐปิตํ, นฺหายถา’’ติ วตฺวา เถเรน สทฺธึเยว โกฏฺฐกํ ปาวิสิ. เถโร อุทกํ อปสฺสนฺโต ‘‘กหํ อุทกํ, อาวุโส’’ติ อาห. ทหโร อคฺคิสาลํ คนฺตฺวา ภาชเน อุฬุงฺกํ โอตาเรตฺวา ตุจฺฉภาวํ ญตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทุฏฺฐสฺส กมฺมํ ตุจฺฉภาชนํ อุทฺธเน อาโรเปตฺวา กุหึ คโต, อหํ ‘โกฏฺฐเก อุทก’นฺติ สญฺญาย อาโรเจสิ’’นฺติ อุชฺฌายนฺโต ฆฏํ อาทาย ติตฺถํ อคมาสิ. อิตโรปิ ปิฏฺฐิโกฏฺฐกโต อุทกํ อาหริตฺวา โกฏฺฐเก ฐเปสิ.

伝えられるところによれば、長老がラージャガハに近いピッパリ洞窟に住んでいた時、二人の共住者（弟子）が仕えていました。そのうちの一人は恭しく奉仕の義務を果たしていましたが、もう一人はその僧がなしたことをあたかも自分がなしたかのように見せかけていました。彼は洗顔水や歯磨き粉が準備されたのを知ると、“尊師、洗顔水と歯磨き粉を私が用意しました。お顔をお洗いください”と言いました。足を洗う時や入浴の時なども同様でした。もう一人の（熱心な）僧は、“この僧は常に私がなしたことを自分の手柄のように見せている。よし、彼に分をわきまえさせよう”と考えました。彼は食事を済ませた後、その僧が眠っている間に、入浴用の水を沸かして瓶に入れ、浴室の後ろに置きました。しかし、湯沸かしの器には、一合ほどのわずかな水だけを残し、湯気が立つようにしておきました。不誠実な方の僧は夕方に目を覚まし、湯気が立っているのを見て、“水を沸かして浴室に置いたのだろう”と思い込み、急いで長老のもとへ行って礼拝し、“尊師、浴室に水が用意されています。ご入浴ください”と言って、長老と共に浴室に入りました。長老が水がないのを見て、“友よ、水はどこにあるのか？”と尋ねると、若い僧は火の部屋へ行き、器に柄杓を差し入れましたが、空であることを知りました。“この不届き者の仕業を見よ。空の器を炉にかけ、どこへ行ったのか。私は浴室に水があると思い込んで告げてしまった”と不満を言いながら、瓶を持って水場（川）へ行きました。その間に、もう一人の僧が浴室の後ろから水を運んできて、浴室に置きました。

เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ทหโร ‘อุทกํ เม ตาเปตฺวา โกฏฺฐเก ฐปิตํ, เอถ, ภนฺเต, นฺหายถา’ติ วตฺวา อิทานิ อุชฺฌายนฺโต ฆฏํ อาทาย ติตฺถํ คจฺฉติ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุปธาเรนฺโต ‘‘เอตฺตกํ กาลํ เอส ทหโร อิมินา กตํ วตฺตํ อตฺตนาว กตํ วิย ปกาเสตี’’ติ ญตฺวา สายํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส โอวาทมทาสิ, ‘‘อาวุโส, ภิกฺขุนา นาม ‘อตฺตนา กตเมว กต’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, โน อกตํ, ตฺวํ อิทาเนว ‘โกฏฺฐเก อุทกํ ฐปิตํ, นฺหายถ, ภนฺเต’ติ วตฺวา มยิ ปวิสิตฺวา ฐิเต ฆฏํ [Pg.294] อาทาย อุชฺฌายนฺโต คจฺฉสิ, ปพฺพชิตสฺส นาม เอวํ กาตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. โส ‘‘ปสฺสถ เถรสฺส กมฺมํ, อุทกมตฺตกํ นาม นิสฺสาย มํ เอวํ วเทสี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ปุนทิวเส เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย น ปาวิสิ. เถโร อิตเรน สทฺธึ เอกํ ปเทสํ อคมาสิ. โส ตสฺมึ คเต เถรสฺส อุปฏฺฐากกุลํ คนฺตฺวา ‘‘เถโร กหํ, ภนฺเต’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘เถรสฺส อผาสุกํ ชาตํ, วิหาเรเยว นิสินฺโน’’ติ อาห. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เอวรูปํ กิร นาม อาหารํ เทถา’’ติ วุตฺเต เตน วุตฺตนิยาเมเนว สมฺปาเทตฺวา อทํสุ. โส อนฺตรามคฺเคว ตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วิหารํ คโต. เถโรปิ คตฏฺฐาเน มหนฺตํ สุขุมวตฺถํ ลภิตฺวา อตฺตนา สทฺธึ คตทหรสฺส อทาสิ. โส ตํ รชิตฺวา อตฺตโน นิวาสนปารุปนํ อกาสิ.

長老は、“この若い僧は‘水を沸かして浴室に置きました。尊師、お越しください’と言っておきながら、今は不平を言いながら瓶を持って水場へ行く。これは一体どういうことか”と考え、調べた結果、“これまでずっと、この僧は他人がなした奉仕を自分がなしたかのように示していたのだ”と気づきました。夕方、その僧が来て座った時に長老は訓戒を与えました。“友よ、比丘というものは、自分がなしたことだけを‘なしました’と言うべきであり、なしていないことを言うべきではない。お前はたった今、‘浴室に水があります、ご入浴ください’と言ったが、私が入ると、瓶を持って不平を言いながら去っていった。出家者がこのようなことをするのはふさわしくない”。その僧は、“長老の仕打ちを見よ。わずかな水のことで、私にこのようなことを言うとは”と怒り、翌日、長老と共に托鉢に出ませんでした。長老はもう一人の僧と共に、ある場所へ行きました。長老が不在の間、不誠実な僧は長老の帰依者の家に行き、“長老はどこにおられますか？”と尋ねられると、“長老は具合が悪く、精舎で横になっています”と嘘をつきました。“では、何を差し上げればよいでしょうか？”と聞かれると、“このような食べ物を差し上げてください”と答えました。その家の者は言われた通りに準備して食事を託しました。彼は途中でその食事を食べてしまい、精舎へ帰りました。一方、長老は行った先で大きくて上質な布を授かり、同行した（勤勉な）若い僧に与えました。その僧はそれを染めて、自分の衣にしました。

เถโร ปุนทิวเส ตํ อุปฏฺฐากกุลํ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺหากํ กิร อผาสุกํ ชาต’นฺติ อมฺเหหิ ทหเรน วุตฺตนิยาเมเนว ปฏิยาเทตฺวา อาหาโร เปสิโต, ปริภุญฺชิตฺวา โว ผาสุกํ ชาต’’นฺติ วุตฺเต ตุณฺหี อโหสิ. วิหารํ ปน คนฺตฺวา ตํ ทหรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนํ เอวมาห – ‘‘อาวุโส, ตยา กิร หิยฺโย, อิทํ นาม กตํ, อิทํ ปพฺพชิตานํ น อนุจฺฉวิกํ, วิญฺญตฺตึ กตฺวา ภุญฺชิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. โส กุชฺฌิตฺวา เถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ปุริมทิวเส อุทกมตฺตํ นิสฺสาย มํ มุสาวาทึ กตฺวา อชฺช อตฺตโน อุปฏฺฐากกุเล ภตฺตมุฏฺฐิยา ภุตฺตการณา มํ ‘วิญฺญตฺตึ กตฺวา ภุญฺชิตุํ น วฏฺฏตี’ติ วทติ, วตฺถมฺปิ เตน อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺเสว ทินฺนํ, อโห เถรสฺส ภาริยํ กมฺมํ, ชานิสฺสามิสฺส กตฺตพฺพยุตฺตก’’นฺติ ปุนทิวเส เถเร คามํ ปวิสนฺเต สยํ วิหาเร โอหียิตฺวา ทณฺฑํ คเหตฺวา ปริโภคภาชนานิ ภินฺทิตฺวา เถรสฺส ปณฺณสาลาย อคฺคึ ทตฺวา ยํ น ฌายติ, ตํ มุคฺคเรน ปหรนฺโต ภินฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปลาโต. โส กาลํ กตฺวา อวีจิมหานิรเย นิพฺพตฺติ.

翌日、長老はその帰依者の家を訪ねました。家の者は“尊師、‘お加減が悪い’と伺いましたので、若い僧が申した通りに食事を準備して送りました。召し上がって、お加減はよくなりましたか？”と言いました。長老は沈黙を守り、精舎に戻ると、礼拝して座っている若い僧にこう言いました。“友よ、お前は昨日、このようなことをしたそうだな。これは出家者にはふさわしくない。暗示を与えて（ねだるような形で）食べるのは正しくない”。その僧は怒り、長老に恨みを抱きました。“先日、わずかな水のことで私を嘘つきにし、今日は帰依者の家で一掴みの食事を食べたという理由で‘暗示を与えて食べるのは正しくない’と言う。布も、自分の付き人にだけ与えた。ああ、長老の行いはひどい（重罪だ）！彼に思い知らせてやろう”。翌日、長老が村へ托鉢に入ると、自分は精舎に残り、杖を手に取って什器を叩き割り、長老の草庵に火を放ちました。さらに、燃え残ったものを槌で叩き壊して、逃げ去りました。彼は死後、阿鼻大地獄（アヴィーチ）に堕ちました。”

มหาชโน กถํ สมุฏฺฐาเปสิ – ‘‘เถรสฺส กิร สทฺธิวิหาริโก โอวาทมตฺตํ อสหนฺโต กุชฺฌิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปตฺวา ปลาโต’’ติ. อเถโก ภิกฺขุ อปรภาเค ราชคหา นิกฺขมิตฺวา สตฺถารํ ทฏฺฐุกาโม เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา สตฺถารา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ราชคหโต, ภนฺเต’’ติ อาห. ‘‘มม ปุตฺตสฺส มหากสฺสปสฺส ขมนีย’’นฺติ? ‘‘ขมนียํ, ภนฺเต, เอโก ปน สทฺธิวิหาริโก โอวาทมตฺเตน [Pg.295] กุชฺฌิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปตฺวา ปลาโต’’ติ. สตฺถา ‘‘น โส อิทาเนว โอวาทํ สุตฺวา กุชฺฌติ, ปุพฺเพปิ กุชฺฌิเยว. น อิทาเนว กุฏึ ทูเสติ, ปุพฺเพปิ ทูเสสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –

大衆は、“大迦葉長老の共住者（弟子）が、わずかな教誡にも耐えられず、怒って草庵に火を放ち逃亡したそうだ”と噂を立てました。その後、一人の比丘が王舎城から出発し、世尊にお会いしたいと願って祇園精舎に至り、世尊を礼拝しました。世尊は丁重な挨拶を交わした後に“どこから来たのか”と尋ねられると、“王舎城からです、世尊”と答えました。“わが息子、大迦葉は壮健であるか”と尋ねられると、“壮健でございます、世尊。しかし、一人の共住者が、わずかな教誡によって怒り、草庵に火を放って逃亡しました”と申し上げました。世尊は“彼は今だけ教誡を聞いて怒ったのではない。過去にも怒ったことがある。今だけ小屋を壊したのではない。過去にも壊したことがあるのだ”と言われ、過去の因縁を説かれました。

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต หิมวนฺตปเทเส เอโก สิงฺคิลสกุโณ กุลาวกํ กตฺวา วสิ. อเถกทิวสํ เทเว วสฺสนฺเต เอโก มกฺกโฏ สีเตน กมฺปมาโน ตํ ปเทสํ อคมาสิ. สิงฺคิโล ตํ ทิสฺวา คาถมาห –

過去、バラナシにおいてブラフマダッタ王が統治していた頃、ヒマラヤ地方で一羽のシンギラ鳥が巣を作って住んでいました。ある日、雨が降ると、一匹の猿が寒さに震えながらその場所にやってきました。シンギラ鳥はその猿を見て、詩を唱えました。

‘‘มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, หตฺถปาทา จ วานร;

อถ เกน นุ วณฺเณน, อคารํ เต น วิชฺชตี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๘๑);

“猿よ、おまえの頭は人間のようで、手足もまた人間のようだ。それなのに、どういう理由で、おまえには家がないのか。”

มกฺกโฏ ‘‘กิญฺจาปิ เม หตฺถปาทา อตฺถิ, ยาย ปน ปญฺญาย วิจาเรตฺวา อคารํ กเรยฺยํ, สา เม ปญฺญา นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ วิญฺญาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –

猿は“私には手足はあるが、思慮深く考えて家を作るような知恵がない”と考え、その事情を知らせようとして、この詩を唱えました。

‘‘มนุสฺสสฺเสว เม สีสํ, หตฺถปาทา จ สิงฺคิล;

ยาหุ เสฏฺฐา มนุสฺเสสุ, สา เม ปญฺญา น วิชฺชตี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๘๒);

“シンギラよ、私の頭は人間のようで、手足もまた人間のようだ。しかし、人間の中で優れていると言われるあの知恵が、私には備わっていないのだ。”

อถ นํ ‘‘เอวรูปสฺส ตว กถํ ฆราวาโส อิชฺฌิสฺสตี’’ติ ครหนฺโต สิงฺคิโล อิมํ คาถาทฺวยมาห –

そこで、シンギラ鳥は“そのようなおまえに、どうして家での生活が成就しようか”と責めながら、これら二つの詩を唱えました。

‘‘อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส, ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน;

นิจฺจํ อทฺธุวสีลสฺส, สุขภาโว น วิชฺชติ.

“心が定まらず、心が軽薄で、友を裏切り、常に戒が不安定な者には、幸福はない。”

‘‘โส กรสฺสุ อานุภาวํ, วีติวตฺตสฺสุ สีลิยํ;

สีตวาตปริตฺตาณํ, กรสฺสุ กุฏวํ กปี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๘๓-๘๔);

“猿よ、おまえはその（知恵の）力を尽くし、猿の習性を脱ぎ捨てよ。寒さと風を防ぐ小屋を作るがよい。”

มกฺกโฏ ‘‘อยํ มํ อนวฏฺฐิตจิตฺตํ ลหุจิตฺตํ มิตฺตทุพฺภึ อทฺธุวสีลํ กโรติ, อิทานิสฺส มิตฺตทุพฺภิภาวํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ กุลาวกํ วิทฺธํเสตฺวา วิปฺปกิริ. สกุโณ ตสฺมึ กุลาวกํ คณฺหนฺเต เอว เอเกน ปสฺเสน นิกฺขมิตฺวา ปลายิ.

猿は“この鳥は、私を‘心が定まらない、軽薄、友を裏切る、戒が不安定’だと言うのか。今に、こいつに友を裏切るということがどういうことか見せてやろう”と考え、巣を引き裂いてバラバラにしました。鳥は、猿が巣を掴み取ろうとした瞬間に、脇から抜け出して逃げ去りました。

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา มกฺกโฏ กุฏิทูสกภิกฺขุ อโหสิ, สิงฺคิลสกุโณ กสฺสโป อโหสี’’ติ[Pg.296]. ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, น อิทาเนว, ปุพฺเพปิ โส โอวาทกฺขเณ กุชฺฌิตฺวา กุฏึ ทูเสสิ, มม ปุตฺตสฺส กสฺสปสฺส เอวรูเปน พาเลน สทฺธึ วสนโต เอกกสฺเสว นิวาโส เสยฺโย’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

世尊はこの説法を終えて、本生をまとめられました。“その時の猿は、小屋を壊した比丘であり、シンギラ鳥は迦葉であった”と。ジャータカをまとめられた後、“比丘たちよ、このように、彼は今だけではなく、過去にも教誡の際に怒って小屋を壊したのだ。わが息子迦葉にとっては、このような愚者と共に住むよりは、独りで住む方が勝っている”と言われ、この詩を唱えられました。

๖๑.

61.

‘‘จรญฺเจ นาธิคจฺเฉยฺย, เสยฺยํ สทิสมตฺตโน;

เอกจริยํ ทฬฺหํ กยิรา, นตฺถิ พาเล สหายตา’’ติ.

“歩む時、自分より優れた者、あるいは自分と同等の者に出会わないならば、独りで行くことを堅く守るべきである。愚者を友としてはならない。”

ตตฺถ จรนฺติ อิริยาปถจารํ อคฺคเหตฺวา มนสาจาโร เวทิตพฺโพ, กลฺยาณมิตฺตํ ปริเยสนฺโตติ อตฺโถ. เสยฺยํ สทิสมตฺตโนติ อตฺตโน สีลสมาธิปญฺญาคุเณหิ อธิกตรํ วา สทิสํ วา น ลเภยฺย เจ. เอกจริยนฺติ เอเตสุ หิ เสยฺยํ ลภมาโน สีลาทีหิ วฑฺฒติ, สทิสํ ลภมาโน น ปริหายติ, หีเนน ปน สทฺธึ เอกโต วสนฺโต เอกโต สํโภคปริโภคํ กโรนฺโต สีลาทีหิ ปริหายติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา’’ติ (ปุ. ป. ๑๒๑; อ. นิ. ๓.๒๖). ตสฺมา สเจ การุญฺญํ ปฏิจฺจ ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย สีลาทีหิ วฑฺฒิสฺสตี’’ติ ตมฺหา ปุคฺคลา กิญฺจิ อปจฺจาสีสนฺโต ตํ สงฺคณฺหิตุํ สกฺโกติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ สกฺโกติ, เอกจริยํ ทฬฺหํ กยิรา เอกีภาวเมว ถิรํ กตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ เอกโกว วิหเรยฺย. กึ การณา? นตฺถิ พาเล สหายตาติ สหายตา นาม จูฬสีลํ มชฺฌิมสีลํ มหาสีลํ ทส กถาวตฺถูนิ เตรส ธุตงฺคคุณา วิปสฺสนาคุณา จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา. อยํ สหายตาคุโณ พาลํ นิสฺสาย นตฺถีติ.

その中で“歩む（caraṃ）”とは、身体的な歩行ではなく、心の働きとして知られるべきであり、善友を求めているという意味です。“自分より優れた者、あるいは同等の者”とは、自分の戒・定・慧の徳よりも勝る者、あるいは等しい者のことです。もし得られないならば。“独りで行くこと”とは、これらの中で優れた者を得るならば戒などにおいて向上し、同等の者を得るならば退歩することはないが、卑劣な者と共に住み、飲食などを共にするならば戒などにおいて退歩するからです。それゆえに“このような人物は、慈しみや憐れみがある場合を除いて、親近すべきではなく、仕えるべきではなく、崇めるべきではない”と言われました。したがって、もし慈悲によって“この者は私に依って戒などで成長するだろう”と考え、その人物から何も期待せずに彼を助けることができるならば、それは善いことです。もしできないならば、独りで歩むことを堅く守り、独りであることを確かなものとして、すべての威儀において独りで住むべきです。なぜなら、“愚者を友としてはならない”からです。“友としての徳（sahāyatā）”とは、小戒・中戒・大戒、十の助道論、十三の頭陀行、ヴィパッサナーの徳、四つの聖道、四つの沙門果、三明、六神通のことです。このような徳は、愚者に依っては得られないという意味です。

เทสนาวสาเน อาคนฺตุโก ภิกฺขุ โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ, เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

説法の終わりに、王舎城から来た比丘は預流果に達しました。他の多くの人々も預流果などに達し、この説法は大衆にとって有益なものとなりました。

มหากสฺสปตฺเถรสทฺธิวิหาริกวตฺถุ ทุติยํ.

大迦葉長老の共住者の物語、第二、完。

๓. อานนฺทเสฏฺฐิวตฺถุ

3. アーナンダ長者の物語

ปุตฺตา [Pg.297] มตฺถีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อานนฺทเสฏฺฐึ อารพฺภ กเถสิ.

“子がいる、富がある”というこの説法を、世尊が舎衛城に住まわれていた際、アーナンダ長者にちなんで説かれました。

สาวตฺถิยํ กิร อานนฺทเสฏฺฐิ นาม จตฺตาลีสโกฏิวิภโว มหามจฺฉรี อโหสิ. โส อนฺวฑฺฒมาสํ ญาตเก สนฺนิปาเตตฺวา ปุตฺตํ มูลสิรึ นาม ตีสุ เวลาสุ เอวํ โอวทติ – ‘‘อิทํ จตฺตาลีสโกฏิธนํ ‘พหู’’’ติ มา สญฺญํ กริ, วิชฺชมานํ ธนํ น ทาตพฺพํ, นวํ ธนํ อุปฺปาเทตพฺพํ. เอเกกมฺปิ หิ กหาปณํ วยํ กโรนฺตสฺส ปน ขียเตว. ตสฺมา –

舎衛城に、アーナンダという名の四十億の財産を持つ、極めて物惜しみする長者がいました。彼は半月ごとに親族を集め、ムラシリという名の息子に、折に触れてこのように教訓しました。“この四十億の財産を‘多い’と思ってはならない。今ある財産を与えてはならない。新しい財産を生み出すべきである。たとえ一カハーパナであっても、浪費する者にとっては、財産は尽きるものである。それゆえに――”

‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, อุปจิกานญฺจ อาจยํ;

มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติ.

“目薬の消耗を見、蟻塚の蓄積を見、蜜蜂の採取を見るように、賢者は家庭を治めるべきである。”

โส อปเรน สมเยน อตฺตโน ปญฺจ มหานิธิโย ปุตฺตสฺส อนาจิกฺขิตฺวา ธนนิสฺสิโต มจฺเฉรมลมลิโน กาลํ กตฺวา ตสฺเสว นครสฺส เอกสฺมึ ทฺวารคามเก จณฺฑาลานํ กุลสหสฺสํ ปฏิวสติ. ตตฺเถกิสฺสา จณฺฑาลิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ราชา ตสฺส กาลกิริยํ สุตฺวา ปุตฺตมสฺส มูลสิรึ ปกฺโกสาเปตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตมฺปิ จณฺฑาลกุลสหสฺสํ เอกโตว ภติยา กมฺมํ กตฺวา ชีวมานํ ตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย เนว ภตึ ลภติ, น ยาปนมตฺตโต ปรํ ภตฺตปิณฺฑมฺปิ. เต ‘‘มยํ เอตรหิ กมฺมํ กโรนฺตาปิ ปิณฺฑภตฺตมฺปิ น ลภาม, อมฺหากํ อนฺตเร กาฬกณฺณิยา ภวิตพฺพ’’นฺติ ทฺเว โกฏฺฐาสา หุตฺวา ยาว ตสฺส มาตาปิตโร วิสุํ โหนฺติ, ตาว วิภชิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กุเล กาฬกณฺณี อุปฺปนฺนา’’ติ ตสฺส มาตรํ นีหรึสุ.

その長者は、後に、自分の五つの大いなる財宝の瓶を息子（ムーラシリ）に教えることなく、財産に執着し、物惜しみという汚れに染まったまま他界した。そして、同じ舎衛城（サーヴァッティ）の一つの城門の近くにある村で、千世帯のチャンダーラ（不可触民）の家系に結生した。そこであるチャンダーラの女の胎内に宿った。王はその長者の死を知り、その息子のムーラシリを召し出して長者の地位に就かせた。その千世帯のチャンダーラたちも、共に賃仕事をして生活していたが、彼が胎内に宿った時から、賃金を得られなくなり、命をつなぐ程度のわずかな食べ物さえ得られなくなった。彼らは“今、我々は仕事をしても一握りの飯さえ得られない。我々の中に不運な者（疫病神）がいるに違いない”と言って二つのグループに分かれ、彼の両親が別々になるまで調査を続け、ついに“この家系に不運な者が現れたのだ”と断定して、彼の母親を追い出した。

สาปิ ยาวสฺสา โส กุจฺฉิคโต, ตาว ยาปนมตฺตมฺปิ กิจฺเฉน ลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺส หตฺถา จ ปาทา จ อกฺขีนิ จ กณฺณา จ นาสา จ มุขญฺจ ยถาฐาเน น อเหสุํ. โส เอวรูเปน องฺคเวกลฺเลน สมนฺนาคโต ปํสุปิสาจโก วิย อติวิรูโป อโหสิ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ มาตา น ปริจฺจชิ. กุจฺฉิยํ วสิตปุตฺตสฺมิญฺหิ สิเนโห พลวา โหติ. สา ตํ กิจฺเฉน โปสยมานา ตํ อาทาย คตทิวเส กิญฺจิ อลภิตฺวา เคเห กตฺวา สยเมว คตทิวเส ภตึ ลภติ. อถ นํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิตุํ สมตฺถกาเล สา กปาลกํ หตฺเถ ฐเปตฺวา, ‘‘ตาต[Pg.298], มยํ ตํ นิสฺสาย มหาทุกฺขํ ปตฺตา, อิทานิ น สกฺโกมิ ตํ โปเสตุํ, อิมสฺมึ นคเร กปณทฺธิกาทีนํ ปฏิยตฺตภตฺตานิ อตฺถิ, ตตฺถ ภิกฺขาย จริตฺวา ชีวาหี’’ติ ตํ วิสฺสชฺเชสิ. โส ฆรปฏิปาฏิยา จรนฺโต อานนฺทเสฏฺฐิกาเล นิวุตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ชาติสฺสโร หุตฺวา อตฺตโน เคหํ ปาวิสิ. ตีสุ ปน ทฺวารโกฏฺฐเกสุ น โกจิ สลฺลกฺเขสิ. จตุตฺเถ ทฺวารโกฏฺฐเก มูลสิริเสฏฺฐิโน ปุตฺตกา ทิสฺวา อุพฺพิคฺคหทยา ปโรทึสุ. อถ นํ เสฏฺฐิปุริสา ‘‘นิกฺขม กาฬกณฺณี’’ติ โปเถตฺวา นีหริตฺวา สงฺการฏฺฐาเน ขิปึสุ. สตฺถา อานนฺทตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ ฐานํ ปตฺโต เถรํ โอโลเกตฺวา เตน ปุฏฺโฐ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. เถโร มูลสิรึ ปกฺโกสาเปสิ. อถ มหาชนกาโย สนฺนิปติ. สตฺถา มูลสิรึ อามนฺเตตฺวา ‘‘ชานาสิ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ชานามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘ปิตา เต อานนฺทเสฏฺฐี’’ติ วตฺวา อสทฺทหนฺตํ ‘‘อานนฺทเสฏฺฐิ ปุตฺตสฺส เต ปญฺจ มหานิธิโย อาจิกฺขาหี’’ติ อาจิกฺขาเปตฺวา สทฺทหาเปสิ. โส สตฺถารํ สรณํ อคมาสิ. ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

母もまた、彼が胎内にいる間、かろうじて生き延びる程度のものを苦労して得て、息子を産んだ。その子の手、足、目、耳、鼻、口は、本来あるべき場所に位置していなかった。彼はこのような身体の欠損を具え、土霊（パンシュピサーカ）のように極めて醜い姿であった。そうであっても、母親は彼を見捨てなかった。胎内に宿った子への愛情は強いものであるからだ。彼女は苦労して彼を育てたが、彼を連れて出かけた日は何も得られず、家に残して自分だけで出かけた日は賃金を得られた。やがて、彼が托鉢して歩き回れる年齢になると、彼女は彼の手にお椀を持たせて、“息子よ、私たちはあなたのために大きな苦しみに遭った。今、私はあなたを養うことができない。この舎衛城には、貧しい人や旅人のために用意された食事がある。そこで托鉢をして生きなさい”と言って彼を送り出した。彼は家々を回って歩くうちに、アーナンダ長者の時代に住んでいた場所に辿り着き、前世を思い出して、自分の家に入った。三つの門では誰も気づかなかったが、四番目の門でムーラシリ長者の子供たちに見つかり、子供たちは非常に恐れて泣き叫んだ。すると長者の家来たちが“出ていけ、疫病神め”と言って彼を打ち据えて追い出し、ゴミ捨て場に投げ捨てた。師（仏陀）はアーナンダ長老を随行者として托鉢に歩いておられた時、その場所に到着し、長老を見つめられた。長老に尋ねられてその経緯を語り、ムーラシリを呼び寄せさせた。その時、大勢の人々が集まった。師はムーラシリに“この者を知っているか”と問い、“知りません”と答えられると、“お前の父、アーナンダ長者である”と言われた。信じない彼に対し、“アーナンダ長者よ、お前の息子に五つの大いなる財宝の場所を教えなさい”と命じて教えさせ、彼を信じさせた。彼は師を拠り所（帰依）とした。師は彼に法を説くために、この詩を唱えられた。

๖๒.

62.

‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนมฺมตฺถิ, อิติ พาโล วิหญฺญติ;

อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ, กุโต ปุตฺตา กุโต ธน’’นฺติ.

“‘私には息子がいる、私には財産がある’と、愚かな者は悩み苦しむ。自分自身でさえ自分のものではないのに、どうして息子や財産が自分のものであり得ようか”

ตสฺสตฺโถ – ปุตฺตา เม อตฺถิ, ธนํ เม อตฺถิ, อิติ พาโล ปุตฺตตณฺหาย เจว ธนตณฺหาย จ หญฺญติ วิหญฺญติ ทุกฺขยติ, ‘‘ปุตฺตา เม นสฺสึสู’’ติ วิหญฺญติ, ‘‘นสฺสนฺตี’’ติ วิหญฺญติ, ‘‘นสฺสิสฺสนฺตี’’ติ วิหญฺญติ. ธเนปิ เอเสว นโย. อิติ ฉหากาเรหิ วิหญฺญติ. ‘‘ปุตฺเต โปเสสฺสามี’’ติ รตฺติญฺจ ทิวา จ ถลชลปถาทีสุ นานปฺปการโต วายมนฺโตปิ วิหญฺญติ, ‘‘ธนํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ กสิวาณิชฺชาทีนิ กโรนฺโตปิ วิหญฺญเตว. เอวํ วิหญฺญสฺส จ อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ เตน วิฆาเตน ทุกฺขิตํ อตฺตานํ สุขิตํ กาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ปวตฺติยมฺปิสฺส อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ, มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส มารณนฺติกาหิ เวทนาหิ อคฺคิชาลาหิ วิย ปริฑยฺหมานสฺส ฉิชฺชมาเนสุ สนฺธิพนฺธเนสุ, ภิชฺชมาเนสุ อฏฺฐิสงฺฆาเฏสุ นิมีเลตฺวา ปรโลกํ อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกํ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ทิวเส ทิวเส ทฺวิกฺขตฺตุํ นฺหาเปตฺวา ติกฺขตฺตุํ โภเชตฺวา คนฺธมาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา ยาวชีวํ โปสิโตปิ สหายภาเวน [Pg.299] ทุกฺขปริตฺตาณํ กาตุํ อสมตฺถตาย อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ. กุโต ปุตฺตา กุโต ธนํ ปุตฺตา วา ธนํ วา ตสฺมึ สมเย กิเมว กริสฺสนฺติ, อานนฺทเสฏฺฐิโนปิ กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา ปุตฺตสฺสตฺถาย ธนํ สณฺฐเปตฺวา ปุพฺเพ วา มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส, อิทานิ วา อิมํ ทุกฺขํ ปตฺตสฺส กุโต ปุตฺตา กุโต ธนํ. ปุตฺตา วา ธนํ วา ตสฺมึ สมเย กึ ทุกฺขํ หรึสุ, กึ วา สุขํ อุปฺปาทยึสูติ.

その意味は、“私には息子がいる、私には財産がある”と、愚か者は息子への執着と財産への執着によって、傷つき、悩み、苦しむ。“私の息子たちが死んだ”と悩み、“失われていく”と悩み、“失われるだろう”と悩む。財産についても同様である。このように六つの態様で悩み苦しむ。 “息子たちを養おう”と、夜も昼も陸路や水路などで様々な努力をしても悩み苦しみ、“財産を築こう”と農業や商業などに励んでも、やはり悩み苦しむのである。このように悩み苦しむ者にとって、自分自身さえ自分の拠り所ではない。その苦悩によって苦しむ自分自身を幸せにすることができない者にとって、現在においても自分自身は自分の拠り所ではない。死の床に横たわり、末期の苦痛によって火に焼かれるように身を焦がし、関節のつながりが離れ、骨の節々が砕け散る時、来世を見据えて目を閉じ、現世を振り返って目を開ける者であっても、毎日二回入浴させ、三回食事を与え、香や花などで飾り立て、一生の間世話し続けてきたとしても、友として苦しみから守ることができないため、自分自身さえ自分自身の拠り所ではない。ましてや息子がどうして拠り所になろうか、財産がどうして拠り所になろうか。その時、息子や財産が一体何をしてくれるというのか。アーナンダ長者も、誰にも何も与えず、息子のために財産を蓄えたが、以前、死の床に横たわっていた時も、あるいは今、この苦しみに遭っている時も、息子がどこに拠り所となり、財産がどこに拠り所となろうか。その時、息子や財産が、何の苦しみを取り除き、何の幸せをもたらしたというのか。これがその意味である。

เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものが法を悟った。この説法は大衆にとって有益なものとなった。

อานนฺทเสฏฺฐิวตฺถุ ตติยํ.

アーナンダ長者物語、第三、完。

๔. คณฺฐิเภทกโจรวตฺถุ

4. 巾着切りの盗賊の物語。

โย พาโลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต คณฺฐิเภทกโจเร อารพฺภ กเถสิ.

“ヨ・バーロ”で始まるこの説法を、師は祇園精舎に滞在中、巾着切りの盗賊たちについて語られた。

เต กิร ทฺเว สหายกา ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉนฺเตน มหาชเนน สทฺธึ เชตวนํ คนฺตฺวา เอโก ธมฺมกถํ อสฺโสสิ, เอโก อตฺตโน คยฺหูปคํ โอโลเกสิ. เตสุ เอโก ธมฺมํ สุณมาโน โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ, อิตโร เอกสฺส ทุสฺสนฺเต พทฺธํ ปญฺจมาสกมตฺตํ ลภิ. ตสฺส ตํ เคเห ปากภตฺตํ ชาตํ, อิตรสฺส เคเห น ปจฺจติ. อถ นํ สหายกโจโร อตฺตโน ภริยาย สทฺธึ อุปฺปณฺฑยมาโน ‘‘ตฺวํ อติปณฺฑิตตาย อตฺตโน เคเห ปากภตฺตมูลมฺปิ น นิปฺผาเทสี’’ติ อาห. อิตโร ปน ‘‘พาลภาเวเนว วตายํ อตฺตโน ปณฺฑิตภาวํ มญฺญตี’’ติ ตํ ปวตฺตึ สตฺถุ อาโรเจตุํ ญาตีหิ สทฺธึ เชตวนํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝聞によれば、二人の友人である盗賊が、法を聴くために行く群衆と共に祇園精舎に行き、一人は法話を聴き、一人は自分が盗めそうなものを物色していた。そのうちの一人は法を聴いて預流果に達したが、もう一人は、ある人の衣の端に結ばれた五マーサカほどの金を手に入れた。彼にとってその金は家の一食分の食事代となったが、もう一人の家では食事が炊かれなかった。すると、盗賊の友人は自分の妻と共に彼をあざ笑って、“お前はあまりに賢すぎて、自分の家で一食分の食事代さえ稼げなかったではないか”と言った。しかし、もう一人は“ああ、この者は愚かさゆえに、自分を賢いと思っているのだ”と考え、その経緯を師に報告するために、親族と共に祇園精舎へ行って報告した。師は彼のために法を説き、この詩を唱えられた。

๖๓.

63.

‘‘โย พาโล มญฺญติ พาลฺยํ, ปณฺฑิโต วาปิ เตน โส;

พาโล จ ปณฺฑิตมานี, ส เว ‘พาโล’ติ วุจฺจตี’’ติ.

“愚か者が自らの愚かさを知れば、それによって賢者となる。しかし、愚か者でありながら自分を賢者だと思う者こそ、まさに‘愚か者’と呼ばれる”

ตตฺถ โย พาโลติ โย อนฺธพาโล อปณฺฑิโต สมาโน ‘‘พาโล อห’’นฺติ อตฺตโน พาลฺยํ พาลภาวํ มญฺญติ ชานาติ. เตน โสติ [Pg.300] เตน การเณน โส ปุคฺคโล ปณฺฑิโต วาปิ โหติ ปณฺฑิตสทิโส วา. โส หิ ‘‘พาโล อห’’นฺติ ชานมาโน อญฺญํ ปณฺฑิตํ อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสนฺโต เตน ปณฺฑิตภาวตฺถาย โอวทิยมาโน อนุสาสิยมาโน ตํ โอวาทํ คณฺหิตฺวา ปณฺฑิโต วา โหติ ปณฺฑิตตโร วา. ส เว พาโลติ โย จ พาโล สมาโน ‘‘โก อญฺโญ มยา สทิโส พหุสฺสุโต วา ธมฺมกถิโก วา วินยธโร วา ธุตงฺคธโร วา อตฺถี’’ติ เอวํ ปณฺฑิตมานี โหติ. โส อญฺญํ ปณฺฑิตํ อนุปสงฺกมนฺโต อปยิรุปาสนฺโต เนว ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหาติ, น ปฏิปตฺตึ ปูเรติ, เอกนฺตพาลภาวเมว ปาปุณาติ. โส คณฺฐิเภทกโจโร วิย. เตน วุตฺตํ ‘‘ส เว ‘พาโล’ติ วุจฺจตี’’ติ.

その“愚者”について、盲目的な愚かさで智慧のない者が、自ら“私は愚かである”と自分の愚かさを知るなら、その理由によって、その人は賢者であるか、あるいは賢者に近い者となります。けだし、その者は“私は愚かである”と知っているがゆえに、他の賢者に近づき仕え、賢者となるために教誡や訓戒を受けるとき、その教えを受け入れて賢者となるか、あるいはさらに優れた賢者となるからです。これに対し“愚者”でありながら“私に並ぶ、博学な者や、説法師や、律を護る者や、頭陀行を修める者が他にいるだろうか”と、自らを賢者であると思い込む者がいます。その者は他の賢者に近づかず仕えることもないため、教理（学問）を学ぶこともなく、修行を全うすることもなく、ただひたすら愚かな状態に至るだけです。それはちょうど、巾着切りの泥棒のようなものです。それゆえに“彼こそは、実に‘愚者’と呼ばれる”と言われたのです。

เทสนาปริโยสาเน อิตรสฺส ญาตเกหิ สทฺธึ มหาชโน โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณีติ.

説法の終わりに、その者の親族とともに、多くの人々が預流果などの聖なる果報を得ました。

คณฺฐิเภทกโจรวตฺถุ จตุตฺถํ.

第四、巾着切り泥棒の物語、完。

๕. อุทายิตฺเถรวตฺถุ

5. ウダーイー長老の物語

ยาวชีวมฺปิ เจ พาโลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อุทายิตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“愚者がたとえ生涯”というこの法話は、世尊が祇園精舎に滞在中、ウダーイー長老に関連して説かれました。

โส กิร มหาเถเรสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ. อถ นํ เอกทิวสํ อาคนฺตุกา ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อยํ พหุสฺสุโต มหาเถโร ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมานา ขนฺธาทิปฏิสํยุตฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา กิญฺจิ อชานมานํ ‘‘โก เอโส, พุทฺเธหิ สทฺธึ เอกวิหาเร วสมาโน ขนฺธธาตุอายตนมตฺตมฺปิ น ชานาตี’’ติ ครหิตฺวา ตํ ปวตฺตึ ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ. สตฺถา เตสํ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによると、そのウダーイーは、大長老たちが法堂から退出された後、そこへ行って法座に座るのを常としていました。ある日のこと、訪れた比丘たちが彼を見て“この方は博学な大長老であろう”と思い、五蘊などに関する質問をしましたが、彼は何も答えられませんでした。比丘たちは“この者は誰か。仏教の師らと同じ僧院に住んでいながら、五蘊・十八界・十二処のわずかなことさえ知らないのか”と非難し、そのことを世尊に報告しました。世尊は彼らに法を説くために、この偈を語られました。

๖๔.

64.

‘‘ยาวชีวมฺปิ เจ พาโล, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

น โส ธมฺมํ วิชานาติ, ทพฺพี สูปรสํ ยถา’’ติ.

“愚者がたとえ生涯、賢者に親しみ仕えたとしても、彼は法を知ることはない。それはちょうど、杓が汁の味を知らないようなものである。”

ตสฺสตฺโถ – พาโล นาเมส ยาวชีวมฺปิ ปณฺฑิตํ อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสนฺโต ‘‘อิทํ พุทฺธวจนํ, เอตฺตกํ พุทฺธวจน’’นฺติ เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ วา ‘‘อยํ [Pg.301] จาโร, อยํ วิหาโร, อยํ อาจาโร, อยํ โคจโร, อิทํ สาวชฺชํ, อิทํ อนวชฺชํ, อิทํ เสวิตพฺพํ, อิทํ น เสวิตพฺพํ, อิทํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ, อิทํ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ เอวํ ปฏิปตฺติปฏิเวธธมฺมํ วา น ชานาติ. ยถา กึ? ทพฺพี สูปรสํ ยถาติ. ยถา หิ ทพฺพี ยาว ปริกฺขยา นานปฺปการาย สูปวิกติยา สมฺปริวตฺตมานาปิ ‘‘อิทํ โลณิกํ, อิทํ อโลณิกํ, อิทํ ติตฺตกํ, อิทํ ขาริกํ, อิทํ กฏุกํ, อิทํ อมฺพิลํ, อิทํ อนมฺพิลํ, อิทํ กสาว’’นฺติ สูปรสํ น ชานาติ, เอวเมว พาโล ยาวชีวมฺปิ ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสมาโน วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ น ชานาตีติ.

その意味は、いわゆる愚者は、たとえ生涯、賢者に近づき親しみ仕えたとしても、“これが仏陀の言葉である、仏陀の言葉にはこれほどの功徳がある”という教理（経典）の法も、“これが進退の作法であり、これが日々の行儀であり、これが守るべき戒行であり、これが托鉢などの行いである。これが罪あることであり、これが罪なきことである。これが修めるべき法であり、これが修めるべきでない法である。これが通達すべき法であり、これが体得すべき法である”という実践と証得の法も知らない、ということです。それは何に例えられるでしょうか。“杓が汁の味を知らないようなものである”とあります。ちょうど、杓は、汁がなくなるまで、様々な種類の料理の中でかき回されていても、“これは塩辛い、これは塩気がない、これは苦い、これはしょっぱい、これは辛い、これは酸っぱい、これは酸っぱくない、これは渋い”と汁の味を知ることがありません。それと同じように、愚者はたとえ生涯、賢者に親しみ仕えたとしても、上述のような法を知ることはない、という意味です。

เทสนาวสาเน อาคนฺตุกา ภิกฺขู อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสูติ.

説法の終わりに、訪れた比丘たちの心は諸々の漏（けがれ）から解放されました。

อุทายิตฺเถรวตฺถุ ปญฺจมํ.

第五、ウダーイー長老の物語、完。

๖. ตึสมตฺตปาเวยฺยกภิกฺขุวตฺถุ

6. 三十人のパーヴェイヤカ比丘たちの物語

มุหุตฺตมปิ เจ วิญฺญูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ตึสมตฺเต ปาเวยฺยเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“智者がたとえ一瞬であっても”というこの法話は、世尊が祇園精舎に滞在中、三十人のパーヴェイヤカ比丘たちに関連して説かれました。

เตสญฺหิ ภควา อิตฺถึ ปริเยสนฺตานํ กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา เต สพฺเพว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา หุตฺวา เตรส ธุตงฺคานิ สมาทาย วตฺตมานา ปุนปิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อนมตคฺคธมฺมเทสนํ สุตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ภิกฺขู ‘‘อโห วติเมหิ ภิกฺขูหิ ขิปฺปเมว ธมฺโม วิญฺญาโต’’ติ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. สตฺถา ตํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ อิเม ตึสมตฺตา สหายกา ธุตฺตา หุตฺวา ตุณฺฑิลชาตเก (ชา. ๑.๖.๘๘ อาทโย) มหาตุณฺฑิลสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวาปิ ขิปฺปเมว ธมฺมํ วิญฺญาย ปญฺจ สีลานิ สมาทิยึสุ, เต เตเนว อุปนิสฺสเยน เอตรหิ นิสินฺนาสเนเยว อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

かつて世尊は、ある一人の女を探していた彼らに対し、カッパーシカの森で最初に法を説かれました。その時、彼ら全員が善来比丘（えひびっく）としての出家を授かり、神通力による鉢と衣を身にまとい、十三の頭陀行を修めて過ごしていました。それから長い年月を経て、再び世尊のもとに参じて“無始（アナマタッガ）説法”を聴き、その座において阿羅漢果に達しました。比丘たちが法堂で“おお、なんと、これらの比丘たちは速やかに法を理解したことよ”と話題にしていました。世尊はそれを聞いて、“比丘たちよ、彼らが速やかに法を知ったのは今に限ったことではない。かつて前世においても、この三十人の仲間たちは放蕩者であったが、トゥンディラ本生譚において、マハートゥンディラ（猪王）の説法を聴いて速やかに法を理解し、五戒を授かったのだ。その時の宿縁（習気）によって、今この人生においても、座ったままで阿羅漢果に達したのである”と語り、法を説くためにこの偈を言われました。

๖๕.

65.

‘‘มุหุตฺตมปิ เจ วิญฺญู, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

ขิปฺปํ ธมฺมํ วิชานาติ, ชิวฺหา สูปรสํ ยถา’’ติ.

“智者がたとえ一瞬であっても、賢者に親しみ仕えるなら、速やかに法を理解する。それはちょうど、舌が汁の味を知るようなものである。”

ตสฺสตฺโถ [Pg.302] – วิญฺญู ปณฺฑิตปุริโส มุหุตฺตมปิ เจ อญฺญํ ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ, โส ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหนฺโต ปริปุจฺฉนฺโต ขิปฺปเมว ปริยตฺติธมฺมํ วิชานาติ. ตโต กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ปฏิปตฺติยํ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ยถา นาม อนุปหตชิวฺหาปสาโท ปุริโส รสวิชานนตฺถํ ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา เอว โลณิกาทิเภทํ รสํ วิชานาติ, เอวํ ปณฺฑิโต ขิปฺปเมว โลกุตฺตรธมฺมมฺปิ วิชานาตีติ.

その意味は、賢明な智者は、たとえ一瞬であっても他の賢者に親しみ仕えるならば、その人のもとで学び問いかけることで、速やかに教理の法を理解します。それから瞑想の主題（業処）を説いてもらい、修行に励み努力するならば、ちょうど健康な味覚（舌根）を持つ人が、味を知るために舌の先にのせるだけで、塩加減などの味の違いを即座に知るように、その智者は速やかに出世間法をも理解する、という意味です。

เทสนาวสาเน พหู ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの比丘たちが阿羅漢果に達しました。

ตึสมตฺตปาเวยฺยกภิกฺขุวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

第六、三十人のパーヴェイヤカ比丘たちの物語、完。

๗. สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐิวตฺถุ

7. 癩病のスッパブッダの物語

จรนฺติ พาลา ทุมฺเมธาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐึ อารพฺภ กเถสิ. สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐิวตฺถุ อุทาเน (อุทา. ๔๓) อาคตเมว.

“愚かなる智慧なき者たちは”というこの法話は、世尊が竹林精舎に滞在中、癩病のスッパブッダに関連して説かれました。スッパブッダの物語は、ウダーナ（自説経）に伝えられています。

ตทา หิ สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐิ ปริสปริยนฺเต นิสินฺโน ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจตุกาโม ปริสมชฺเฌ โอคาหิตุํ อวิสหนฺโต มหาชนสฺส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนกาเล วิหารํ อคมาสิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก เทวราชา ‘‘อยํ สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐิ อตฺตโน สตฺถุ สาสเน ปฏิลทฺธคุณํ ปากฏํ กาตุกาโม’’ติ ญตฺวา ‘‘วีมํสิสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตฺวา อากาเส ฐิโตว เอตทโวจ – ‘‘สุปฺปพุทฺธ, ตฺวํ มนุสฺสทลิทฺโท มนุสฺสวราโก, อหํ เต อปริยนฺตํ ธนํ ทสฺสามิ, ‘พุทฺโธ น พุทฺโธ, ธมฺโม น ธมฺโม, สงฺโฆ น สงฺโฆ, อลํ เม พุทฺเธน, อลํ เม ธมฺเมน, อลํ เม สงฺเฆนา’ติ วเทหี’’ติ. อถ นํ โส อาห – ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘อหํ สกฺโก’’ติ. อนฺธพาล, อหิริก ตฺวํ มยา สทฺธึ กเถตุํ น ยุตฺตรูโป, ตฺวํ มํ ‘‘ทุคฺคโต ทลิทฺโท กปโณ’’ติ วเทสิ, เนวาหํ ทุคฺคโต, น ทลิทฺโท, สุขปฺปตฺโต อหมสฺมิ มหทฺธโน –

その時、癩病のスッパブッダは、会衆の端に座って世尊の説法を聞き、預流果に達しました。彼は自らが得た徳を師（仏陀）に報告したいと願いましたが、群衆の中に分け入る勇気がありませんでした。そこで、多くの人々が師を礼拝して見送り、戻って行く時に、自らも精舎へと向かいました。その時、天の王である帝釈天は、“この癩病のスッパブッダは、師の教えにおいて自分が得た徳を明らかにしたいと望んでいる”と知り、“彼を試してみよう”と考えて彼の元へ行き、虚空に留まったままこう言いました。“スッパブッダよ、お前は人間の中でも貧困者であり、哀れな乞食である。私はお前に無限の財を与える。だから‘仏陀は仏陀ではない、教えは教えではない、僧伽は僧伽ではない。私には仏陀も、教えも、僧伽も必要ない’と言え”。すると、スッパブッダは帝釈天に問いました。“お前は誰だ？”。帝釈天が“私は帝釈天だ”と答えると、彼はこう言いました。“愚かで無恥な帝釈天よ、お前は私と語り合うに値しない者だ。お前は私を‘不幸で貧しく哀れな者’と言うが、私は不幸でも貧乏でもない。私は真の幸福に到達し、広大な財産を持つ者である”。

‘‘สทฺธาธนํ สีลธนํ, หิรี โอตฺตปฺปิยํ ธนํ;

สุตธนญฺจ จาโค จ, ปญฺญา เว สตฺตมํ ธนํ.

“信の財、戒の財、慚の財、愧の財、聞の財、施の財、そして第七の財は智慧である”。

‘‘ยสฺส [Pg.303] เอเต ธนา อตฺถิ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา;

‘อทลิทฺโท’ติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิต’’นฺติ. (อ. นิ. ๗.๕-๖) –

“女であれ男であれ、これらの財を持つ者は、‘貧しくない者’と言われる。その者の人生は、決して空虚（無駄）ではない”。

อิมานิ เม สตฺตวิธอริยธนานิ สนฺติ, เยสญฺหิ อิมานิ สตฺต ธนานิ สนฺติ, น เต พุทฺเธหิ วา ปจฺเจกพุทฺเธหิ วา ‘‘ทลิทฺทา’’ติ วุจฺจนฺตีติ. สกฺโก ตสฺส กถํ สุตฺวา ตํ อนฺตรามคฺเค โอหาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สพฺพํ ตํ วจนปฏิวจนํ อาโรเจสิ. อถ นํ ภควา อาห – ‘‘น โข, สกฺก, สกฺกา ตาทิสานํ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐึ ‘พุทฺโธ น พุทฺโธ’ติ วา, ‘ธมฺโม น ธมฺโม’ติ วา, ‘สงฺโฆ น สงฺโฆ’ติ วา กถาเปตุ’’นฺติ. สุปฺปพุทฺโธปิ โข กุฏฺฐิ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารา กตปฏิสนฺถาโร สมฺโมทมาโน อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจตฺวา วุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. อถ นํ อจิรปกฺกนฺตํ คาวี ตรุณวจฺฉา ชีวิตา โวโรเปสิ.

“私にはこれら七種の聖なる財（七聖財）がある。これらの財を持つ者を、諸仏や辟支仏（びきしぶつ）は‘貧乏人’とは呼ばない”。帝釈天は彼の言葉を聞くと、道中で彼を離れて師（仏陀）の元へ行き、その対話のすべてを報告しました。すると世尊は仰せになりました。“帝釈天よ、お前のような者が百人、千人集まっても、癩病のスッパブッダに‘仏陀は仏陀ではない、教えは教えではない、僧伽は僧伽ではない’と言わせることはできない”。その後、癩病のスッパブッダも師の元を訪れ、師の丁寧なもてなしを受けて喜び、自分が得た徳を報告して席を立ち、去って行きました。しかし、彼が去って間もなく、子牛を連れた一頭の雌牛が、彼の命を奪いました。

สา กิร เอกา ยกฺขินี ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ, พาหิยํ ทารุจีริยํ, ตมฺพทาฐิกโจรฆาตกํ, สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐินฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ ชนานํ อเนกสเต อตฺตภาเว คาวี หุตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. เต กิร อตีเต จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา หุตฺวา เอกํ นครโสภินึ คณิกํ อุยฺยานํ เนตฺวา ทิวสํ สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา สายนฺหสมเย เอวํ สมฺมนฺตยึสุ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อญฺโญ นตฺถิ, อิมิสฺสา อมฺเหหิ ทินฺนํ กหาปณสหสฺสญฺจ สพฺพญฺจ ปสาธนภณฺฑํ คเหตฺวา อิมํ มาเรตฺวา คจฺฉามา’’ติ. สา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘อิเม นิลฺลชฺชา, มยา สทฺธึ อภิรมิตฺวา อิทานิ มํ มาเรตุกามา, ชานิสฺสามิ เนสํ กตฺตพฺพยุตฺตก’’นฺติ เตหิ มาริยมานา ‘‘อหํ ยกฺขินี หุตฺวา ยถา มํ เอเต มาเรนฺติ, เอวเมว เต มาเรตุํ สมตฺถา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. ตสฺส นิสฺสนฺเทน อิเม มาเรสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขู ตสฺส กาลกิริยํ ภควโต อาโรเจตฺวา ‘‘ตสฺส กา คติ, เกน จ การเณน กุฏฺฐิภาวํ ปตฺโต’’ติ ปุจฺฉึสุ. สตฺถา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ตสฺส ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนภาวญฺจ ตครสิขิปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา นิฏฺฐุภิตฺวา อปสพฺยํ กตฺวา ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน อิทานิ กุฏฺฐิภาวปฺปตฺติญฺจ พฺยากริตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อิเม สตฺตา อตฺตนาว [Pg.304] อตฺตโน กฏุกวิปากกมฺมํ กโรนฺตา วิจรนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、その雌牛は一人の夜叉女であり、プックサーティ王の息子、バーヒヤ・ダールチーリヤ、刑吏のタンバダーティカ、そして癩病のスッパブッダという四人を、何百回もの転生において雌牛となって殺してきたといいます。彼らはかつて、長者の息子たちであった時、一人の美しい遊女を園林に連れ出し、一日中享楽に耽った後、夕方になってこう共謀しました。“ここには他に誰もいない。この女に与えた千の貨幣と装身具をすべて奪い、彼女を殺して去ろう”。彼女はその話を聞き、“この恥知らずたちは、私と楽しみながらも、今は私を殺そうとしている。彼らに報いを受けさせてやる”と考え、殺される瞬間に“私が夜叉女となって、彼らが私を殺したように彼らを殺すことができますように”と誓願を立てました。その業の報いとして、彼女は彼らを殺したのでした。多くの比丘たちがスッパブッダの死を世尊に報告し、“彼の転生先はどこですか、また、どのような理由で癩病になったのですか”と尋ねました。師は、彼が預流果に達して三十三天（タワティンサ）に生まれたこと、そしてかつてタガラシキー辟支仏を見て唾を吐き不敬を働いたため、長い間地獄で苦しみ、その業の残りの結果として今世で癩病になったことを明かされました。“比丘たちよ、これらの衆生は、自ら自分自身の苦い報いをもたらす悪業をなして歩んでいる”と説かれ、教えを繋げて次の偈を唱えられました。

๖๖.

66.

‘‘จรนฺติ พาลา ทุมฺเมธา, อมิตฺเตเนว อตฺตนา;

กโรนฺตา ปาปกํ กมฺมํ, ยํ โหติ กฏุกปฺผล’’นฺติ.

“知恵なき愚か者たちは、自分自身を敵として歩んでいる。苦い果実（報い）をもたらす悪業をなしながら”。

ตตฺถ จรนฺตีติ จตูหิ อิริยาปเถหิ อกุสลเมว กโรนฺตา วิจรนฺติ. พาลาติ อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ อชานนฺตา อิธ พาลา นาม. ทุมฺเมธาติ ทุปฺปญฺญา. อมิตฺเตเนว อตฺตนาติ อตฺตนา อมิตฺตภูเตน วิย เวรินา หุตฺวา. กฏุกปฺผลนฺติ ติขิณผลํ ทุกฺขผลนฺติ.

その偈において、“歩んでいる（caranti）”とは、四つの威儀において不善業のみを行いながら生きていることを指します。“愚か者たち（bālā）”とは、現世の利益も来世の利益も知らない者たちのことです。“知恵なき（dummedhā）”とは、智慧が欠如していることです。“自分自身を敵として（amitteneva attanā）”とは、自分自身があたかも仇敵であるかのようになって、という意味です。“苦い果実（kaṭukapphalaṃ）”とは、鋭く激しい報い、苦しみの報いのことです。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの聖なる果位に達しました。

สุปฺปพุทฺธกุฏฺฐิวตฺถุ สตฺตมํ.

癩病のスッパブッダの物語、第七、完結。

๘. กสฺสกวตฺถุ

8. 農夫の物語

น ตํ กมฺมํ กตํ สาธูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ กสฺสกํ อารพฺภ กเถสิ.

“その業をなすことは良くない……”というこの説法を、師（仏陀）は祇園精舎に滞在中、ある一人の農夫に因んで説かれました。

โส กิร สาวตฺถิโต อวิทูเร เอกํ เขตฺตํ กสติ. โจรา อุทกนิทฺธมเนน นครํ ปวิสิตฺวา เอกสฺมึ อฑฺฒกุเล อุมงฺคํ ภินฺทิตฺวา พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ คเหตฺวา อุทกนิทฺธมเนเนว นิกฺขมึสุ. เอโก โจโร เต วญฺเจตฺวา เอกํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกาย กตฺวา ตํ เขตฺตํ คนฺตฺวา เตหิ สทฺธึ ภณฺฑํ ภาเชตฺวา อาทาย คจฺฉนฺโต โอวฏฺฏิกโต ปตมานํ สหสฺสตฺถวิกํ น สลฺลกฺเขสิ. ตํ ทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ กสฺสกํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโตปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปธารยมาโน อิทํ อทฺทส – ‘‘อยํ กสฺสโก ปาโตว กสิตุํ คมิสฺสติ, ภณฺฑสามิกา โจรานํ อนุปทํ คนฺตฺวา โอวฏฺฏิกโต ปตมานํ สหสฺสตฺถวิกํ ทิสฺวา เอตํ คณฺหิสฺสนฺติ, มํ ฐเปตฺวา ตสฺส อญฺโญ สกฺขี นาม น ภวิสฺสติ, โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสโยปิสฺส อตฺถิ, ตตฺถ มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โสปิ กสฺสโก ปาโตว กสิตุํ คโต. สตฺถา อานนฺทตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน ตตฺถ อคมาสิ. กสฺสโก สตฺถารํ ทิสฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ [Pg.305] วนฺทิตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิ. สตฺถา เตน สทฺธึ กิญฺจิ อวตฺวาว สหสฺสตฺถวิกาย ปติตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อานนฺทตฺเถรํ อาห – ‘‘ปสฺส, อานนฺท, อาสีวิโส’’ติ. ‘‘ปสฺสามิ, ภนฺเต, โฆรวิโส’’ติ.

伝聞によれば、その男は舎衛城（サーヴァッティ）から遠くない場所で、ある田を耕していた。盗賊たちが排水口を通って町に侵入し、ある富豪の家を壊して多くの金銀を奪い、再び排水口から逃げ出した。一人の盗賊が仲間を欺き、千枚の金貨が入った袋を腰帯の間に差し入れて、その田へ行き、仲間と共に財宝を分配して去る際、腰帯から落ちた千枚の金貨の袋に気づかなかった。その日、世尊（お師様）は暁の時に世の中を観察され、その農夫がご自身の智恵の網（智網）の中に入っているのをご覧になり、“一体どうなるであろうか”と思案されると、次のことを見通された。“この農夫は朝早くから耕作に行くだろう。持ち主たちは盗賊の足跡を追って、腰帯から落ちた千枚の金貨の袋を見つけ、この農夫を捕らえるだろう。私を除いて、彼に他に証人はいない。彼には預流道（預流果）への縁（優婆尼沙耶）も備わっている。私がそこへ行くべきである”と。その農夫も朝早くから耕作に出かけた。世尊はアーナンダ長老を随行者としてそこへ行かれた。農夫は世尊を拝見して歩み寄り、世尊を礼拝してから、再び耕し始めた。世尊は彼に何も言わず、千枚の金貨の袋が落ちている場所へ行き、それを見てアーナンダ長老に言われた。“アーナンダよ、毒蛇を見なさい”。“仰せの通り、世尊よ。猛毒の蛇が見えます”と。

กสฺสโก ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘มม เวลาย วา อเวลาย วา วิจรณฏฺฐานเมตํ, อาสีวิโส กิเรตฺถ อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถริ เอตฺตกํ วตฺวา ปกฺกนฺเต ‘‘มาเรสฺสามิ น’’นฺติ ปโตทลฏฺฐึ อาทาย คโต สหสฺสภณฺฑิกํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ สนฺธาย สตฺถารา กถิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย นิวตฺโต, อพฺยตฺตตาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา ปํสุนา ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิ. มนุสฺสา จ วิภาตาย รตฺติยา เคเห โจเรหิ กตกมฺมํ ทิสฺวา ปทานุปทํ คจฺฉนฺตา ตํ เขตฺตํ คนฺตฺวา ตตฺถ โจเรหิ ภณฺฑสฺส ภาชิตฏฺฐานํ ทิสฺวา กสฺสกสฺส ปทวลญฺชํ อทฺทสํสุ. เต ตสฺส ปทานุสาเรน คนฺตฺวา ถวิกาย ฐปิตฏฺฐานํ ทิสฺวา ปํสุํ วิยูหิตฺวา ถวิกํ อาทาย ‘‘ตฺวํ เคหํ วิลุมฺปิตฺวา เขตฺตํ กสมาโน วิย วิจรสี’’ติ ตชฺเชตฺวา โปเถตฺวา เนตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วธํ อาณาเปสิ. ราชปุริสา ตํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา กสาหิ ตาเฬนฺตา อาฆาตนํ นยึสุ. โส กสาหิ ตาฬิยมาโน อญฺญํ กิญฺจิ อวตฺวา ‘‘ปสฺสานนฺท, อาสีวิโสติ, ปสฺสามิ ภควา โฆรวิโส’’ติ วทนฺโต คจฺฉติ. อถ นํ ราชปุริสา ‘‘ตฺวํ สตฺถุ เจว อานนฺทตฺเถรสฺส จ กถํ กเถสิ, กึ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘ราชานํ ทฏฺฐุํ ลภมาโน กเถสฺสามี’’ติ วุตฺเต รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา รญฺโญ ตํ ปวตฺตึ กถยึสุ. อถ นํ ราชา ‘‘กสฺมา เอวํ กเถสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘นาหํ, เทว, โจโร’’ติ วตฺวา กสนตฺถาย นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิ. ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘อยํ ภเณ โลเก อคฺคปุคฺคลํ สตฺถารํ สกฺขึ อปทิสติ, น ยุตฺตํ เอตสฺส โทสํ อาโรเปตุํ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อาทาย สายนฺหสมเย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภควา กจฺจิ ตุมฺเห อานนฺทตฺเถเรน สทฺธึ เอตสฺส กสฺสกสฺส กสนฏฺฐานํ คตา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กึ โว ตตฺถ ทิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘สหสฺสตฺถวิกา, มหาราชา’’ติ. ‘‘ทิสฺวา กึ อโวจุตฺถา’’ติ? ‘‘อิทํ นาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, สจายํ ปุริโส ตุมฺหาทิสํ อปทิสํ นากริสฺส, น ชีวิตํ อลภิสฺส, ตุมฺเหหิ ปน กถิตกถํ [Pg.306] กเถตฺวา เตน ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อาม, มหาราช, อหมฺปิ เอตฺตกเมว วตฺวา คโต, ปณฺฑิเตน นาม ยํ กมฺมํ กตฺวา ปจฺฉานุตปฺปํ โหติ, ตํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

農夫はその言葉を聞いて、“ここは時を問わず私の行き来する場所だが、ここに毒蛇がいるのだな”と考え、世尊がそのように仰って立ち去られた後、“それを殺してやろう”と牛追い棒を持って近づいた。そして千枚の金貨の包みを見つけ、“世尊はこのことを指して仰ったのだな”と考え、それを持って引き返したが、無知であったために、片隅に置いて土で覆い、再び耕し始めた。人々は夜が明けると、家が盗賊に荒らされたのを見て、足跡を追ってその田へ行き、そこで盗賊たちが財宝を分配した場所を見つけ、農夫の足跡をも見つけた。彼らはその足跡に従って行き、袋が置かれた場所を見つけ、土をかき分けて置かれた袋を見つけ、“お前は家を略奪しておきながら、田を耕しているふりをして歩き回っているのか”と脅し、打ち据えて連行し、王に見せた。王はその経緯を聞いて、彼の死刑を命じた。王の役人たちは彼の両手を後ろ手に縛り、鞭で打ちながら処刑場へと連行した。彼は鞭で打たれながら、他のことは何も言わず、“アーナンダよ、毒蛇を見なさい”“仰せの通り、世尊よ。猛毒の蛇が見えます”と唱えながら歩いた。そこで役人たちが“お前はなぜお師様（仏）とアーナンダ長老の言葉を口にするのか、それは一体何なのか”と尋ねると、“王にお目にかかることができればお話ししましょう”と言ったので、王のもとへ連れて行き、その経緯を報告した。王は彼に“なぜそのように言うのか”と尋ねた。彼は“大王様、私は盗賊ではありません”と言い、耕作のために出かけた時からの一切の経緯を王に告げた。王はその言葉を聞いて、“者共、この男は世の至高の御方であるお師様を証人として挙げている。彼に罪を着せるのは不当である。私がこの件の真相を確かめよう”と言い、その農夫を連れて夕刻にお師様（仏）のもとへ行き、お師様に尋ねた。“世尊よ、預かるところによれば、あなたはアーナンダ長老と共に、この農夫の耕作地へ行かれましたか”。“その通りだ、大王よ”。“そこで何をご覧になりましたか”。“千枚の金貨の袋だ、大王よ”。“それをご覧になって何と仰いましたか”。“これこれのようにだ、大王よ”。“世尊よ、もしこの男があなたのような証人を挙げなかったならば、命を失っていたことでしょう。しかし、あなたが仰った言葉を口にしたことで、彼は命を救われました”。それを聞いて世尊は、“その通りだ、大王よ。私もそのことだけを言って立ち去ったのだ。賢者は、それを行ってから後に後悔するような行い（業）をしてはならない”と仰り、前後の文脈を繋いで法を説くために、この詩（ガーター）を唱えられた。

๖๗.

67.

‘‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ;

ยสฺส อสฺสุมุโข โรทํ, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ.

“なされたその行いが善いのではない。それを行ってから後に後悔し、涙に顔を濡らして泣きながら、その報いを受けるような、そのような行いは。”

ตตฺถ น ตํ กมฺมนฺติ ยํ นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนสมตฺถํ ทุกฺขุทฺรยํ กมฺมํ กตฺวา อนุสฺสรนฺโต อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ อนุตปฺปติ อนุโสจติ, ตํ กตํ น สาธุ น สุนฺทรํ นิรตฺถกํ. ยสฺส อสฺสุมุโขติ ยสฺส อสฺสูหิ ตินฺตมุโข โรทนฺโต วิปากํ อนุโภตีติ.

その（詩の）中で、“なされたその行いが（善いのではない）”とは、地獄などに生まれる原因となり、苦しみをもたらす行いをして、それを思い出すたびに、あるいは思い出す瞬間に後悔し、嘆き悲しむような、そのなされた行いは善くなく、見事でもなく、無益であるということである。“涙に顔を濡らして”とは、涙で顔を濡らし、泣きながらその報いを受ける、という意味である。

เทสนาวสาเน กสฺสโก อุปาสโก โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, สมฺปตฺตภิกฺขูปิ โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、農夫である在家信者（ウパーサカ）は預流果に達した。集まった比丘たちもまた、預流果などに達した。

กสฺสกวตฺถุ อฏฺฐมํ.

第八 農夫の物語 完結。

๙. สุมนมาลาการวตฺถุ

9. 第九 花守りスマナの物語

ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สุมนํ นาม มาลาการํ อารพฺภ กเถสิ.

“なされたその行いが善い”というこの法話を、世尊は竹林精舎（ヴェールヴァナ）に滞在されている時、スマナという名の花守りについて語られた。

โส กิร เทวสิกํ พิมฺพิสารราชานํ ปาโตว อฏฺฐหิ สุมนปุปฺผนาฬีหิ อุปฏฺฐหนฺโต อฏฺฐ กหาปเณ ลภติ. อเถกทิวสํ ตสฺมึ ปุปฺผานิ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐมตฺเต ภควา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา มหตา พุทฺธานุภาเวน มหติยา พุทฺธลีฬาย นครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ภควา หิ เอกทา ฉพฺพณฺณรํสิโย จีวเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญตโร ปิณฺฑปาติโก วิย จรติ ตึสโยชนมคฺคํ องฺคุลิมาลสฺส ปจฺจุคฺคมนํ คจฺฉนฺโต วิย, เอกทา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา กปิลวตฺถุปฺปเวสนาทีสุ วิย. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส สรีรโต ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต มหนฺเตน พุทฺธานุภาเวน มหติยา พุทฺธลีฬาย ราชคหํ ปาวิสิ. มาลากาโร ภควโต รตนคฺฆิยสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีตานุพฺยญฺชนสรีรโสภคฺคํ [Pg.307] โอโลเกตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘กึ นุ โข สตฺถุ อธิการํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญํ อปสฺสนฺโต ‘‘อิเมหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อิมานิ รญฺโญ นิพทฺธํ อุปฏฺฐานปุปฺผานิ, ราชา อิมานิ อลภนฺโต มํ พนฺธาเปยฺย วา ฆาตาเปยฺย วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาเชยฺย, กึ นุ โข กโรมี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา พนฺธาเปตุ วา รฏฺฐโต ปพฺพาเชตุ วา, โส หิ มยฺหํ ททมาโนปิ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ชีวิตมตฺตํ ธนํ ทเทยฺย, สตฺถุปูชา ปน เม อเนกาสุ กปฺปโกฏีสุ อลํ หิตาย เจว สุขาย จา’’ติ อตฺตโน ชีวิตํ ตถาคตสฺส ปริจฺจชิ.

伝え聞くところによれば、かの花売り（スマナ）は毎日、早朝に八つのスマナ（ジャスミン）の花の器（ナーリ）を持ってビンビサーラ王に献上し、八カハパナの報酬を得ていた。ある日のこと、彼が花を持って町に入ろうとしたちょうどその時、世尊が多くの比丘僧伽に囲まれ、六色の後光を放ち、大いなる仏陀の威神力と端厳なる姿をもって、托鉢のために町に入られた。世尊はある時には、アングリマーラを迎えに行かれる時のように、六色の後光を衣で覆い、三十由旬の道を一人の托鉢僧のように歩まれることもあった。またある時には、カピラヴァットゥ城に入られる時のように、六色の後光を放たれることもあった。その日もまた、世尊は身体から六色の後光を放ち、大いなる仏陀の威神力と端厳なる姿をもってラージャガハに入られたのである。花売りは、宝の塔のように尊い世尊の御姿を拝し、三十二の大人相と八十の随形好を備えた類まれなる身体の美しさを仰ぎ見て、清らかな信仰心を起こした。彼は“どのようにして師に供養を捧げるべきか”と考えたが、他に献上すべき物が見当たらなかったため、“この花で世尊を供養しよう”と決意した。しかし、再びこう考えた。“これらは王のために毎日決められた献上用の花である。王がこれを受け取れなければ、私を縛り上げ、あるいは殺し、あるいは国から追放するかもしれない。どうすべきか”。その後、彼はこう思った。“王が私を殺そうと、縛ろうと、国から追放しようと構わない。王が私に報酬をくれたとしても、それはこの一生における命を繋ぐ程度の富にすぎない。しかし、師への供養は、私にとって幾千万劫にもわたる利益と幸福をもたらすものである”。こうして彼は、自らの命を投げ出してタターガタに献身した。

โส ‘‘ยาว เม ปสนฺนํ จิตฺตํ น ปติกุฏติ, ตํ ตาวเทว ปูชํ กริสฺสามี’’ติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค สตฺถารํ ปูเชสิ. กถํ? ปฐมํ ตาว ทฺเวว ปุปฺผมุฏฺฐิโย ตถาคตสฺส อุปริ ขิปิ, ตา อุปริมตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. อปรา ทฺเว มุฏฺฐิโย ขิปิ, ตา ทกฺขิณหตฺถปสฺเสน มาลาปฏจฺฉนฺเนน โอตริตฺวา อฏฺฐํสุ. อปรา ทฺเว มุฏฺฐิโย ขิปิ, ตา ปิฏฺฐิปสฺเสน โอตริตฺวา ตเถว อฏฺฐํสุ. อปรา ทฺเว มุฏฺฐิโย ขิปิ, ตา วามหตฺถปสฺเสน โอตริตฺวา ตเถว อฏฺฐํสุ. เอวํ อฏฺฐ นาฬิโย อฏฺฐ มุฏฺฐิโย หุตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ ตถาคตํ ปริกฺขิปึสุ. ปุรโต คมนทฺวารมตฺตเมว อโหสิ. ปุปฺผานํ วณฺฏานิ อนฺโต อเหสุํ, ปตฺตานิ พหิมุขานิ. ภควา รชตปตฺตปริกฺขิตฺโต วิย หุตฺวา ปายาสิ. ปุปฺผานิ อจิตฺตกานิปิ สจิตฺตกํ นิสฺสาย สจิตฺตกานิ วิย อภิชฺชิตฺวา อปติตฺวา สตฺถารา สทฺธึเยว คจฺฉนฺติ, ฐิตฐิตฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ. สตฺถุ สรีรโต สตสหสฺสวิชฺชุลตา วิย รํสิโย นิกฺขมึสุ. ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ทกฺขิณโต จ วามโต จ สีสมตฺถกโต จ นิรนฺตรํ นิกฺขนฺตรํสีสุ เอกาปิ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว อปลายิตฺวา สพฺพาปิ สตฺถารํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา หุตฺวา ปุรโต เอว ธาวนฺติ. สกลนครํ สงฺขุภิ. อนฺโตนคเร นว โกฏิโย, พหินคเร นว โกฏิโยติ อฏฺฐารสสุ โกฏีสุ เอโกปิ ปุริโส วา อิตฺถี วา ภิกฺขํ คเหตฺวา อนิกฺขนฺโต นาม นตฺถิ. มหาชโน สีหนาทํ นทนฺโต เจลุกฺเขปสหสฺสานิ กโรนฺโต สตฺถุ ปุรโตว คจฺฉติ. สตฺถาปิ มาลาการสฺส คุณํ ปากฏํ กาตุํ ติคาวุตปฺปมาเณ นคเร เภริจรณมคฺเคเนว [Pg.308] อจริ. มาลาการสฺส สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปูริ.

彼は“私の清らかな心が萎えてしまわないうちに、今すぐ供養を行おう”と、歓喜に満ち溢れ、意気揚々と師を供養した。どのように供養したかと言えば、まず最初に二掴みの花をタターガタの頭上に投げると、それらは頭上で天蓋のようになって留まった。次に二掴みを投げると、それらは右側に花の垂れ幕のようになって降りて留まった。さらに二掴みを投げると、それらは背面に同じように降りて留まった。最後に二掴みを投げると、それらは左側に同じように降りて留まった。このようにして八つの器の八掴みの花は、四方でタターガタを囲んだのである。前方には、ただ進むための入り口のような空間だけが開いていた。花の茎は内側を向き、花びらは外側を向いていた。世尊は銀の板で囲まれたかのような姿で進まれた。花々は心を持たないものであったが、心（意思）を持つ仏陀に寄り添い、あたかも意思があるかのように、崩れることも落ちることもなく師と共に進み、師が止まれば止まった。師の身体からは、十万の稲妻のような光が放たれた。前方、後方、右、左、そして頭上から絶え間なく放たれる光のうち、一つとしてただ前方へ走り去るものはなく、すべてが師を三回右回りに巡り、若々しい多羅樹の幹ほどの大きさとなって、前方へと走った。町全体が騒然となった。城内の九億、城外の九億、合わせて十八億の人々のうち、一人として供養の品（鉢）を持って外に出ない男や女はいなかった。群衆は獅子吼のような声を上げ、何千もの布を振り回しながら、師の前を進んだ。師もまた、花売りの功徳を明らかにするために、三ガヴータにわたる町の中を、布告の道を通って行進された。花売りの全身は、五色の喜びで満たされた。

โส โถกญฺเญว ตถาคเตน สทฺธึ จริตฺวา มโนสิลารเส นิมุคฺโค วิย พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิฏฺโฐ สตฺถารํ โถเมตฺวา วนฺทิตฺวา ตุจฺฉปจฺฉิเมว คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ นํ ภริยา ปุจฺฉิ ‘‘กหํ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘สตฺถา เม ปูชิโต’’ติ. ‘‘รญฺโญ ทานิ กึ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา รฏฺฐโต วา นีหรตุ, อหํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา สตฺถารํ ปูเชสึ, สพฺพปุปฺผานิ อฏฺฐ มุฏฺฐิโยว อเหสุํ, เอวรูปา นาม ปูชา ชาตา. มหาชโน อุกฺกุฏฺฐิสหสฺสานิ กโรนฺโต สตฺถารา สทฺธึ จรติ, โย เอส มหาชนสฺส อุกฺกุฏฺฐิสทฺโท, ตสฺมึ ฐาเน เอโส’’ติ. อถสฺส ภริยา อนฺธพาลตาย เอวรูเป ปาฏิหาริเย ปสาทํ นาม อชเนตฺวา ตํ อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ‘‘ราชาโน นาม จณฺฑา, สกึ กุทฺธา หตฺถปาทาทิจฺเฉทเนน พหุมฺปิ อนตฺถํ กโรนฺติ, ตยา กตกมฺเมน มยฺหมฺปิ อนตฺโถ สิยา’’ติ ปุตฺเต อาทาย ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา ปกฺโกสิตฺวา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิตา อาห – ‘‘มม สามิโก ตุมฺหากํ อุปฏฺฐานปุปฺเผหิ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ตุจฺฉหตฺโถ ฆรํ อาคนฺตฺวา ‘กหํ ปุปฺผานี’ติ มยา ปุฏฺโฐ อิทํ นาม วเทสิ, อหํ ตํ ปริภาสิตฺวา ‘ราชาโน นาม จณฺฑา, สกึ กุทฺธา หตฺถปาทาทิจฺเฉทเนน พหุมฺปิ อนตฺถํ กโรนฺติ, ตยา กตกมฺเมน มยฺหมฺปิ อนตฺโถ สิยา’ติ ตํ ฉฑฺเฑตฺวา อิธาคตา, เตน กตํ กมฺมํ สุกตํ วา โหตุ, ทุกฺกฏํ วา, ตสฺเสเวตํ, มยา ตสฺส ฉฑฺฑิตภาวํ ชานาหิ, เทวา’’ติ. ราชา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต สทฺโธ ปสนฺโน อริยสาวโก จินฺเตสิ – ‘‘อโห อยํ อิตฺถี อนฺธพาลา, เอวรูเป คุเณ ปสาทํ น อุปฺปาเทสี’’ติ. โส กุทฺโธ วิย หุตฺวา, ‘‘อมฺม, กึ วเทสิ, มยฺหํ อุปฏฺฐานปุปฺเผหิ เตน ปูชา กตา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘ภทฺทกํ เต กตํ ตํ ฉฑฺเฑนฺติยา, มม ปุปฺเผหิ ปูชาการสฺส อหํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา เวเคน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สตฺถารา สทฺธึเยว วิจริ.

彼はしばらくの間タターガタと共に歩んだ後、まるで真砂の中に潜るかのように仏陀の後光の中に入り、師を讃嘆し礼拝してから、空の籠を持って家へ帰った。すると妻が彼に“花はどこにあるのですか”と尋ねた。“私は師を供養したのだ”。“では、王に対してはどうするつもりですか”。“王が私を殺そうと、国から追放しようと構わない。私は命を捨てて師を供養したのだ。すべての花、八掴みの花はあのように奇跡となった。これほどの供養が行われたのだ。群衆は何千もの歓呼の声を上げながら師と共に歩んでいる。あの群衆の歓声は、あそこで私の供養に対して上げられているものだ”。しかし、彼の妻は極めて愚かであったため、このような奇跡に対しても信仰心を起こすことなく、夫を罵り、“王というものは残酷なものです。一度怒れば、手足を切断するなど、多大な災いをもたらします。あなたのしたことによって、私にも災いが及ぶでしょう”と言った。彼女は子供たちを連れて王宮へ行き、王に召し出されて“これはどうしたことか”と問われると、こう答えた。“私の夫は、王への献上用の花で師を供養し、空手で家に戻ってきました。‘花はどこか’と私が尋ねると、彼はこのように言いました。私は彼を罵り、‘王というものは残酷なものです。一度怒れば、手足を切断するなど、多大な災いをもたらします。あなたのしたことによって、私にも災いが及ぶでしょう’と言って、彼を捨ててここへ参りました。彼のしたことが善か悪かに関わらず、それは彼自身の責任です。大王様、私が彼を捨てたことをお知りおきください”。王は、最初のご縁ですでに預流果を得ており、信仰心厚く清らかな聖なる弟子であったため、こう考えた。“ああ、この女はなんと愚かなのか。このような功徳に対して、清らかな喜びを感じることができないとは”。王は怒ったふりをして言った。“これ、お前は何を言うのか。献上用の花で、彼が供養をしたというのか”。“はい、大王様”。“彼を捨てたことは、お前にとって幸いなことであった。私の花で供養を行った者に対して、私はふさわしい報いを与えるつもりだ”。こう言って彼女を下がらせると、急いで師のもとへ行き、礼拝して、師と共に歩んだ。

สตฺถา รญฺโญ จิตฺตปฺปสาทํ ญตฺวา เภริจรณวีถิยา นครํ จริตฺวา รญฺโญ ฆรทฺวารํ อคมาสิ. ราชา ปตฺตํ คเหตฺวา สตฺถารํ เคหํ ปเวเสตุกาโม อโหสิ. สตฺถา ปน ราชงฺคเณเยว นิสีทนาการํ ทสฺเสสิ[Pg.309]. ราชา ตํ ญตฺวา ‘‘สีฆํ มณฺฑปํ กโรถา’’ติ ตงฺขณญฺเญว มณฺฑปํ การาเปสิ. นิสีทิ สตฺถา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. กสฺมา ปน สตฺถา ราชเคหํ น ปาวิสิ?

世尊は王の心の浄信を知り、触れ太鼓の鳴り響く通りを通って町を巡り、王の館の門へと向かわれました。王は鉢を受け取り、世尊を館の中へ招き入れようとしました。しかし世尊は、王宮の中庭に座ろうとする様子をお示しになりました。王はそれを察して“速やかに仮堂（マンダパ）を造れ”と命じ、その瞬間に仮堂を造らせました。世尊は比丘サンガとともにそこに座られました。では、なぜ世尊は王宮の中に入られなかったのでしょうか。

เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สจาหํ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสีเทยฺยํ, มหาชโน มํ ทฏฺฐุํ น ลเภยฺย, มาลาการสฺส คุโณ ปากโฏ น ภเวยฺย, ราชงฺคเณ ปน มํ นิสินฺนํ มหาชโน ทฏฺฐุํ ลภิสฺสติ, มาลาการสฺส คุโณ ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. คุณวนฺตานญฺหิ คุณํ พุทฺธา เอว ปากฏํ กาตุํ สกฺโกนฺติ, อวเสสชโน คุณวนฺตานํ คุณํ กเถนฺโต มจฺฉรายติ. จตฺตาโร ปุปฺผปฏา จตุทฺทิสํ อฏฺฐํสุ. มหาชโน สตฺถารํ ปริวาเรสิ. ราชา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิ. สตฺถา ภตฺตกิจฺจาวสาเน อนุโมทนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว จตูหิ ปุปฺผปเฏหิ ปริกฺขิตฺโต สีหนาทํ นทนฺโต มหาชเนน ปริวุโต วิหารํ อคมาสิ. ราชา สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต มาลาการํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘มม อาหริตปุปฺเผหิ กินฺติ กตฺวา สตฺถารํ ปูเชสี’’ติ ปุจฺฉิ. มาลากาโร ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาเชตูติ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปูเชสึ เทวา’’ติ อาห. ราชา ‘‘ตฺวํ มหาปุริโส นามา’’ติ วตฺวา อฏฺฐ หตฺถี จ อสฺเส จ ทาเส จ ทาสิโย จ มหาปสาธนานิ จ อฏฺฐ กหาปณสหสฺสานิ จ ราชกุลโต นีหริตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตา อฏฺฐ นาริโย จ อฏฺฐ คามวเร จาติ อิทํ สพฺพฏฺฐกํ นาม ทานํ อทาสิ.

世尊には、このようなお考えがあったといいます。“もし私が中に入って座ったならば、人々は私を拝することができず、花売りの功徳も世に知られないだろう。しかし、王宮の中庭に座れば、多くの人々が私を拝することができ、花売りの功徳も明らかになるだろう”。実に、徳ある者の徳を明らかにできるのは仏陀だけであり、他の人々は徳ある者の徳を語る際、出し惜しみ（物惜しみ）をするものです。四つの花の天蓋が四方に立ちました。群衆は世尊を囲みました。王は、仏陀を筆頭とする比丘サンガに優れた食べ物を供養しました。世尊は食事の終わりに祝意の説法（アヌモーダナ）を行い、以前と同様に四つの花の天蓋に囲まれ、獅子吼を上げながら、群衆に囲まれて精舎へと向かわれました。王は世尊をお送りして戻った後、花売りのスマナを呼び寄せ、“私に届けるべき八掴みの花で、どのような思いで世尊を供養したのか”と尋ねました。花売りは“王が私を殺そうと、あるいは国から追放しようと、私は命を捨てて供養いたしました、大王よ”と言いました。王は“お前は実に偉大な男（マハープリサ）だ”と言って、八頭の象、八頭の馬、八人の男奴隷、八人の女奴隷、八つの高価な装身具、八千の貨幣を王宮から出し、さらに、あらゆる装飾品で飾られた八人の女たち、そして八つの優れた村という、いわゆる‘サッバッタカ（一切八種の施し）’という贈り物を与えました。

อานนฺทตฺเถโร จินฺเตสิ – ‘‘อชฺช ปาโตว ปฏฺฐาย สีหนาทสหสฺสานิ เจว เจลุกฺเขปสหสฺสานิ จ ปวตฺตนฺติ, โก นุ โข มาลาการสฺส วิปาโก’’ติ? โส สตฺถารํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘อานนฺท, อิมินา มาลากาเรน อปฺปมตฺตกํ กมฺมํ กต’’นฺติ มา สลฺลกฺเขสิ, อยญฺหิ มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปูชํ อกาสิ. โส เอวํ มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา –

アーナンダ長老はこう考えました。“今日、朝早くから数千の獅子吼と数千の衣を投げる歓声が続いています。この花売りには、一体どのような果報があるのだろうか”。長老は世尊に尋ねました。すると世尊は彼に言われました。“アーナンダよ、‘この花売りがなした行為は些細なものだ’と思ってはならない。彼は私のために命を捨てて供養をしたのである。彼はこのように私に対して心を清め、信じたのである”。

‘‘กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ น คมิสฺสติ;

ฐตฺวา เทวมนุสฺเสสุ, ผลํ เอตสฺส กมฺมุโน;

ปจฺฉา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, สุมโน นาม ภวิสฺสตี’’ติ. –

“彼は十万劫の間、悪趣に堕ちることはないだろう。天界と人間界に留まり、この行為の果報によって、のちにスマナという名の独覚（パッチェーカブッダ）となるであろう”と仰せられました。

อาห. สตฺถุ ปน วิหารํ คนฺตฺวา คนฺธกุฏิปวิสนกาเล ตานิ ปุปฺผานิ ทฺวารโกฏฺฐเก ปตึสุ. สายนฺหสมเย ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ [Pg.310] – ‘‘อโห อจฺฉริยํ มาลาการสฺส กมฺมํ, ธรมานกพุทฺธสฺส ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปุปฺผปูชํ กตฺวา ตงฺขณญฺเญว สพฺพฏฺฐกํ นาม ลภตี’’ติ. สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ติณฺณํ คมนานํ อญฺญตเรน คมเนน ธมฺมสภํ คนฺตฺวา พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ยสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา ปจฺฉานุตปฺปํ น โหติ, อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ, เอวรูปํ กมฺมํ กตฺตพฺพเมวา’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

世尊が精舎に帰り、香室（ガンタクティ）に入ろうとされると、それらの花は門の楼閣に落ちました。夕暮れ時、比丘たちが法堂で語り合っていました。“ああ、驚くべきことだ、花売りの行為は。存命の仏陀に命を捨てて花の供養をなし、その瞬間にサッバッタカという報いを得たのだから”。世尊は香室から出て、三種の歩みのうちの一つで法堂へ向かわれ、仏座に座って“比丘たちよ、今、ここで何を語り合っていたのか”と尋ねられました。“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、その通りである。なした後に後悔がなく、思い出すたびに喜びだけが生じるような行為、そのような行為こそがなされるべきである”と説かれ、文脈を繋いで法を説くために、このガータ（偈）を唱えられました。

๖๘.

68.

‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ.

“なした後に後悔することがなく、その報いを、喜び、清らかな心で受けるような行為、そのような行為をなすことは善いことである”。

ตตฺถ ยํ กตฺวาติ ยํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตีนญฺเจว นิพฺพานสมฺปตฺติยา จ นิพฺพตฺตนสมตฺถํ สุขุทฺรยํ กมฺมํ กตฺวา นานุตปฺปติ, อถ โข ทิฏฺฐธมฺเมเยว อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณเยว ปีติเวเคน ปตีโต โสมนสฺสเวเคน จ สุมโน หุตฺวา อายตึ ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา วิปากํ ปฏิเสวติ, ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ ภทฺทกนฺติ.

その中で、“なした後に（ヤン・カトヴァー）”とは、天界や人間界の幸運、さらには涅槃の幸運をもたらすことができ、幸福を生む源となる行為をなして、後悔しないことを指します。それどころか、現世においてさえ、思い出すたびにその瞬間に歓喜の勢いによって満足し、喜びの勢いによって心が弾み、将来においても歓喜と喜びに満たされて、その果報を享受するのです。そのような行為をなすことは“善く、好ましいこと（サードゥ・バッダカン）”であるという意味です。

เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものたちが法を悟りました。

สุมนมาลาการวตฺถุ นวมํ.

スマナ花売り物語、第九、完結。

๑๐. อุปฺปลวณฺณตฺเถรีวตฺถุ

10. ウッパラヴァンナー長老尼物語

มธุวา มญฺญตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อุปฺปลวณฺณตฺเถรึ อารพฺภ กเถสิ.

“マドゥヴァー・マンニャティ（愚かな者はそれを蜜のように思う）”で始まるこの法説法を、世尊はジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、ウッパラヴァンナー長老尼にまつわって説かれました。

สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ ปุญฺญานิ กุรุมานา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวโลกโต จวิตฺวา สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิกุเล ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นีลุปฺปลคพฺภสมานวณฺณตาย จสฺสา อุปฺปลวณฺณาตฺเวว นามํ อกํสุ. อถสฺสา วยปฺปตฺตกาเล สกลชมฺพุทีเป ราชาโน จ เสฏฺฐิโน จ เสฏฺฐิสฺส สนฺติกํ สาสนํ ปหิณึสุ – ‘‘ธีตรํ อมฺหากํ เทตู’’ติ[Pg.311]. อปหิณนฺโต นาม นาโหสิ. ตโต เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สพฺเพสํ มนํ คเหตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อุปายํ ปเนกํ กริสฺสามี’’ติ ธีตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺม, ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ อาห. ตสฺสา ปจฺฉิมภวิกตฺตา ตํ วจนํ สีเส อาสิตฺตํ สตปากเตลํ วิย อโหสิ. ตสฺมา ปิตรํ ‘‘ปพฺพชิสฺสามิ, ตาตา’’ติ อาห. โส ตสฺสา มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ. ตสฺสา อจิรปพฺพชิตาย เอว อุโปสถาคาเร กาลวาโร ปาปุณิ. สา ทีปํ ชาเลตฺวา อุโปสถาคารํ สมฺมชฺชิตฺวา ทีปสิขาย นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา ฐิตาว ปุนปฺปุนํ โอโลกยมานา เตโชกสิณารมฺมณํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเมว ปาทกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ สทฺธึ ปฏิสมฺภิทาหิ เจว อภิญฺญาหิ จ.

伝え聞くところによると、彼女はパドゥムッタラ仏の足下で誓願を立て、十万劫の間、多くの功徳を積み、天界と人間界を輪廻して、この仏陀の出現期に天界から没してサーヴァッティーの長者の家に転生しました。青蓮華（ウッパラ）の胎内のような色をしていたため、彼女は“ウッパラヴァンナー（青蓮華色）”と名付けられました。彼女が年頃になると、全ジャンブディパ（閻浮提）の王たちや長者たちが、長者のもとに“娘を我らに与えよ”と使いを送りました。使いを送らない者はいませんでした。そこで長者は考えました。“私はすべての人々の望みを叶えることはできない。一つの方策を講じよう”。彼は娘を呼び寄せて“娘よ、出家することはできるか”と尋ねました。彼女は最後生の存在であったため、その言葉は頭に注がれた百回も煮沸した油のように響きました。それゆえ父に“父上、出家いたします”と言いました。長者は彼女のために盛大な供養を行い、尼僧院へ連れて行って出家させました。彼女が出家して間もなく、布薩堂（ウポーサタ・アーガーラ）の灯明を灯す当番が回ってきました。彼女は灯を灯し、布薩堂を掃除して、灯火の炎を対象（ニミッタ）として取って立ち、繰り返し見つめているうちに、火の遍処（テージョー・カシナ）を対象とする禅定（ジャーナ）を生じさせました。そしてその禅定を基礎（パーダカ）として、四無礙解（パティサンビダー）と六神通（アビニニャー）とともに阿羅漢果に到達しました。

สา อปเรน สมเยน ชนปทจาริกํ จริตฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา อนฺธวนํ ปาวิสิ. ตทา ภิกฺขุนีนํ อรญฺญวาโส อปฺปฏิกฺขิตฺโต โหติ. อถสฺสา ตตฺถ กุฏิกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปึสุ. สา สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา นิกฺขมิ. มาตุลปุตฺโต ปนสฺสา นนฺทมาณโว นาม คิหิกาลโต ปฏฺฐาย ปฏิพทฺธจิตฺโต. โส ตสฺสา อาคตภาวํ สุตฺวา เถริยา อาคมนโต ปุเรตรเมว อนฺธวนํ คนฺตฺวา ตํ กุฏิกํ ปวิสิตฺวา เหฏฺฐามญฺจเก นิลีโน เถริยา อาคนฺตฺวา กุฏิกํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มญฺจเก นิสินฺนมตฺตาย พหิ อาตปโต อาคตตฺตา จกฺขุปเถ อนฺธกาเร อวิคเตเยว เหฏฺฐามญฺจกโต นิกฺขมิตฺวา มญฺจกํ อภิรุยฺห ‘‘มา นสฺสิ พาล, มา นสฺสิ พาลา’’ติ เถริยา วาริยมาโนเยว อภิภวิตฺวา อตฺตนา ปตฺถิตกมฺมํ กตฺวา ปายาสิ. อถสฺส อคุณํ ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี วิย มหาปถวี ทฺเวธา ภิชฺชิ. โส ปถวึ ปวิฏฺโฐ คนฺตฺวา มหาอวีจิมฺหิ เอว นิพฺพตฺติ. เถรีปิ ตมตฺถํ ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ. ภิกฺขุนิโย ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภิกฺขู ภควโต อาโรจยึสุ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุภิกฺขูนี อุปาสกอุปาสิกาสุ โย โกจิ พาโล ปาปกมฺมํ กโรนฺโต มธุสกฺขราทีสุ กิญฺจิ เทว มธุรรสํ ขาทมาโน ปุริโส วิย ตุฏฺฐหฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค วิย กโรตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

彼女はある時、地方への遊行を終えて戻り、アンダヴァナ（暗闇の森）に入った。当時、比丘尼たちが森に住むことは禁じられていなかった。そこで、彼女のためにそこに小屋を作り、寝台を設え、幕で囲った。彼女はサーヴァッティへ托鉢に入り、戻ってきた。彼女の従兄弟でナンダ青年という者が、在家時代から彼女に執着していた。彼は彼女が来たことを知り、長老尼が到着するよりも早くアンダヴァナに行き、その小屋に入って寝台の下に隠れた。長老尼は戻って小屋に入り、扉を閉めて寝台に座ったが、外の陽光から来たばかりで、視界の暗闇が消えないうちに、彼は寝台の下から出てきて寝台に登った。“愚か者よ、滅びるな。愚か者よ、滅びるな”と長老尼が制止しているにもかかわらず、彼は彼女を圧倒し、望んでいた悪行を働いて去って行った。すると、彼の不徳を支えきれないかのように、大地が二つに割れた。彼は地中に没し、大阿鼻地獄に堕ちた。長老尼もその出来事を比丘尼たちに告げた。比丘尼たちは比丘たちに、比丘たちは世尊に告げた。それを聞いて師は比丘たちを呼び寄せ、“比丘たちよ、比丘・比丘尼・優婆塞・優婆夷のうち、いかなる愚か者であっても、悪業をなす時は、蜜や砂糖などの甘味を食べている者のように、歓喜し、意気揚々としてそれを行うのである”と説き、文脈を繋いで法を説くために、この詩を唱えられた。

๖๙.

69.

‘‘มธุวา [Pg.312] มญฺญติ พาโล, ยาว ปาปํ น ปจฺจติ;

ยทา จ ปจฺจติ ปาปํ, พาโล ทุกฺขํ นิคจฺฉตี’’ติ.

“愚か者は、悪の報いが現れないうちは、それを蜜のように甘いと思いなす。しかし、悪の報いが現れたとき、愚か者は苦悩に陥る。”

ตตฺถ มธุวาติ พาลสฺส หิ ปาปํ อกุสลกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตํ กมฺมํ มธุ วิย มธุรรสํ วิย อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ วิย อุปฏฺฐาติ. อิติ นํ โส มธุํว มญฺญติ. ยาวาติ ยตฺตกํ กาลํ. ปาปํ น ปจฺจตีติ ทิฏฺฐธมฺเม วา สมฺปราเย วา วิปากํ น เทติ, ตาว นํ เอวํ มญฺญติ. ยทา จาติ ยทา ปนสฺส ทิฏฺฐธมฺเม วา วิวิธา กมฺมการณา กยิรมานสฺส, สมฺปราเย วา นิรยาทีสุ มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตสฺส ตํ ปาปํ ปจฺจติ, อถ โส พาโล ทุกฺขํ นิคจฺฉติ วินฺทติ ปฏิลภตีติ.

その意味は、“蜜のように”とは、悪業・不善業をなす愚か者にとって、その業が蜜のように、甘い味のように、望ましく、愛らしく、快いものとして感じられるということである。このように、彼はそれを蜜のように思いなす。“〜のうちは”とは、その期間のことである。“悪の報いが現れない”とは、現世において、あるいは来世において報いを与えない間は、そのように思いなすということである。“現れたとき”とは、現世において様々な刑罰を受け、あるいは来世において地獄などで大きな苦しみを受けるとき、その悪業の報いが現れる。そのとき、その愚か者は苦悩に陥り、それを経験し、受けるのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などを得た。

อปเรน ปน สมเยน ธมฺมสภายํ มหาชโน กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ขีณาสวาปิ มญฺเญ กามสุขํ สาทิยนฺติ, กามํ เสวนฺติ, กึ น เสวิสฺสนฺติ, น หิ เอเต โกฬาปรุกฺขา, น จ วมฺมิกา อลฺลมํสสรีราว, ตสฺมา เอเตปิ กามสุขํ สาทิยนฺติ, กามํ เสวนฺตี’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘น, ภิกฺขเว, ขีณาสวา กามสุขํ สาทิยนฺติ, น กามํ เสวนฺติ. ยถา หิ ปทุมปตฺเต ปติตํ อุทกพินฺทุ, น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาติ, วินิวตฺเตตฺวา ปตเตว, ยถา จ อารคฺเค สาสโป น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาติ, วินิวตฺเตตฺวา ปตเตว, เอวํ ขีณาสวสฺส จิตฺเต ทุวิโธปิ กาโม น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ พฺราหฺมณวคฺเค คาถมาห –

その後、法堂において人々がこのような話を始めた。“阿羅漢たちも、五欲の楽を楽しみ、欲を享受しているのではないか。どうして享受しないことがあろうか。彼らは枯れ木でもなければ、蟻塚でもなく、血の通った体を持っているのだから。ゆえに、彼らも五欲の楽を楽しみ、欲を享受しているのだ。”師は来られて、“比丘たちよ、今、何の熱心な話をして集まっているのか”と問い、“このような内容です”と答えられたとき、“比丘たちよ、阿羅漢は五欲の楽を楽しまず、欲を享受することはない。あたかも、蓮の葉に落ちた水滴が、付着せず、留まらず、転がり落ちるように、また、錐の先に置かれた芥子粒が、付着せず、留まらず、転がり落ちるように、そのように阿羅漢の心において、二種類の欲は付着せず、留まらないのである”と説き、文脈を繋いで法を説くために、婆羅門品においてこの詩を唱えられた。

‘‘วาริ โปกฺขรปตฺเตว, อารคฺเคริว สาสโป;

โย น ลิมฺปติ กาเมสุ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๔๐๑);

“蓮の葉の上の水の如く、錐の先の芥子粒の如く、諸々の欲に執着しない者、彼を私は婆羅門と呼ぶ。”

อิมิสฺสา อตฺโถ พฺราหฺมณวคฺเคเยว อาวิ ภวิสฺสติ. สตฺถา ปน ราชานํ ปเสนทิโกสลํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ สาสเน ยเถว กุลปุตฺตา, เอวํ กุลธีตโรปิ มหนฺตํ ญาติคณญฺจ โภคกฺขนฺธญฺจ ปหาย ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺติ. ตา เอวํ วิหรมานา ราครตฺตา ปาปปุคฺคลา โอมานาติมานวเสน วิเหเฐนฺติปิ, พฺรหฺมจริยนฺตรายมฺปิ ปาเปนฺติ, ตสฺมา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนฺโตนคเร วสนฏฺฐานํ กาตุํ [Pg.313] วฏฺฏตี’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นครสฺส เอกปสฺเส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส วสนฏฺฐานํ การาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุนิโย อนฺโตคาเมเยว วสนฺตีติ.

この意味は、婆羅門品において明らかになるだろう。さて、師はパセーナディ・コーサラ王を召し出して言われた。“大王よ、この教えにおいて、良家の息子たちがそうであるように、良家の娘たちもまた、多き親族や財産を捨てて出家し、森に住んでいます。彼女らがそのように住んでいるとき、欲情に染まった悪人が、卑劣な慢心のゆえに彼女らを害したり、梵行の妨げをなしたりすることがあります。ゆえに、比丘尼サンガのために、町の中に居住地を作るのが適当です。”王は“承知いたしました”と同意し、町の一角に比丘尼サンガのための居住地を建立した。それ以来、比丘尼たちは町の中に住むようになった。

อุปฺปลวณฺณตฺเถรีวตฺถุ ทสมํ.

ウッパラヴァンナー長老尼物語、第十。

๑๑. ชมฺพุกตฺเถรวตฺถุ

11. ジャンブカ長老物語。

มาเส มาเสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต ชมฺพุกํ อาชีวกํ อารพฺภ กเถสิ.

“月ごとに”で始まるこの法話は、師が竹林精舎に滞在されていたとき、裸形外道のジャンブカを巡って説かれたものである。

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล คามวาสี เอโก กุฏุมฺพิโก เอกสฺส เถรสฺส วิหารํ กตฺวา ตํ ตตฺถ วิหรนฺตํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหิ. เถโร ตสฺส เคเห นิพทฺธํ ภุญฺชติ. อเถโก ขีณาสโว ภิกฺขุ ทิวา ปิณฺฑาย จรนฺโต ตสฺส เคหทฺวารํ ปาปุณิ. กุฏุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ตสฺส อิริยาปเถ ปสนฺโน เคหํ ปเวเสตฺวา สกฺกจฺจํ ปณีเตน โภชเนน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมํ สาฏกํ รชิตฺวา นิวาเสยฺยาถา’’ติ มหนฺตํ สาฏกํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, เกสา โว ทีฆา, ตุมฺหากํ เกโสโรปนตฺถาย นฺหาปิตํ อาเนสฺสามิ, สยนตฺถาย จ โว มญฺจกํ คาหาเปตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. นิพทฺธํ เคเห ภุญฺชนฺโต กุลูปโก ภิกฺขุ ตํ ตสฺส สกฺการํ ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาสกฺขิ, ‘‘อยํ ตํ มุหุตฺตํ ทิฏฺฐกสฺส เอวรูปํ สกฺการํ กโรติ, นิพทฺธํ เคเห ภุญฺชนฺตสฺส ปน มยฺหํ น กโรตี’’ติ จินฺเตตฺวา วิหารํ อคมาสิ. อิตโรปิ เตเนว สทฺธึ คนฺตฺวา กุฏุมฺพิเกน ทินฺนสาฏกํ รชิตฺวา นิวาเสสิ. กุฏมฺพิโกปิ นฺหาปิตํ อาทาย คนฺตฺวา เถรสฺส เกเส โอหาราเปตฺวา มญฺจกํ อตฺถราเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมสฺมึเยว มญฺจเก สยถา’’ติ วตฺวา ทฺเวปิ เถเร สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ปกฺกามิ.

昔、カッサパ正自覚者の時代、ある村に住む一人の長者が、一人の長老のために精舎を建立し、そこに住むその長老を四つの資糧をもって世話していた。その長老は、常にその長者の家で食事をしていた。その時、一人の阿羅漢の比丘が、日中に托鉢をしていて、その長者の家の門に到着した。長者は彼を見て、その立ち振る舞いに歓喜し、家の中に招き入れて、恭しく優れた食事を供養した。そして、“尊師よ、この布を染めて身に纏ってください”と言って大きな布を献じ、“尊師よ、あなたの髪が伸びております。髪を剃るために理髪師を連れてまいります。また、お休みになるための寝台を用意させます”と言った。常にその家で食事をしていた親しい比丘は、その厚遇を見て、心を清めることができなかった。“この施主は、たった今見たばかりの者にこのような供養をしている。一方で、常に家で食事をしている私には、これほどの供養をしない”と考え、精舎へ戻った。もう一人の比丘も、彼と共に精舎へ行き、長者から贈られた布を染めて身に纏った。長者も理髪師を連れて行き、長老の髪を剃らせ、寝台を設え、“尊師よ、この寝台でお休みください”と言い、二人の長老を翌日の供養に招待して去って行った。

เนวาสิโก ตสฺส ตํ สกฺการํ กยิรมานํ อธิวาเสตุํ นาสกฺขิ. อถสฺส โส สายํ เถรสฺส นิปนฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา จตูหากาเรหิ เถรํ อกฺโกสิ, ‘‘อาวุโส, อาคนฺตุก กุฏุมฺพิกสฺส เต เคเห ภตฺตํ ภุญฺชนโต วรตรํ มีฬฺหํ ขาทิตุํ, กุฏุมฺพิเกน อานีตนฺหาปิเตน เกโสหาราปนโต วรตรํ ตาลฏฺฐิเกน เกเส ลุญฺจาเปตุํ. กุฏุมฺพิเกน ทินฺนสาฏกนิวาสนโต วรตรํ นคฺเคน วิจริตุํ, กุฏุมฺพิเกน อาภตมญฺจเก นิปชฺชนโต วรตรํ [Pg.314] ภูมิยํ นิปชฺชิตุ’’นฺติ. เถโรปิ ‘‘มา เอส พาโล มํ นิสฺสาย นสฺสี’’ติ นิมนฺตนํ อนาทิยิตฺวา ปาโตว อุฏฺฐาย ยถาสุขํ อคมาสิ. เนวาสิโกปิ ปาโตว วิหาเร กตฺตพฺพวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย ‘‘อิทานิปิ อาคนฺตุโก นิทฺทายติ, ฆณฺฑิกสทฺเทน ปพุชฺเฌยฺยา’’ติ สญฺญาย นขปิฏฺเฐเนว ฆณฺฑึ ปหริตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. กุฏุมฺพิโกปิ สกฺการํ กตฺวา เถรานํ อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต เนวาสิกํ ทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, เถโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. อถ นํ เนวาสิโก ‘‘มา, อาวุโส, กิญฺจิ อวจ, ตุยฺหํ กุลูปโก หิยฺโย, ตว นิกฺขนฺตเวลาย โอวรกํ ปวิสิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกนฺโต ปาโตว อุฏฺฐาย มม วิหารสมฺมชฺชนสทฺทมฺปิ ปานียฆฏปริโภชนียฆเฏสุ อุทกสิญฺจนสทฺทมฺปิ ฆณฺฑิกสทฺทมฺปิ กโรนฺตสฺส น ชานาตี’’ติ อาห. กุฏุมฺพิโก จินฺเตสิ – ‘‘ตาทิสาย อิริยาปถสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตสฺส เม อยฺยสฺส ยาว อิมมฺหา กาลา นิทฺทายนํ นาม นตฺถิ, มํ ปน ตสฺส สกฺการํ กโรนฺตํ ทิสฺวา อทฺธา อิมินา ภทนฺเตน กิญฺจิ วุตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติ. โส อตฺตโน ปณฺฑิตภาเวน ตํ สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา ตสฺส ปตฺตํ สาธุกํ โธวิตฺวา นานคฺครสโภชนสฺส ปูเรตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สเจ เม อยฺยํ ปสฺเสยฺยาถ, อิมมสฺส ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺยาถา’’ติ อาห.

住職であるその比丘は、その客僧（阿羅漢のマハー・ティッサ長老）に対してなされるあのもてなし（供養）を容認することができなかった。そこで彼は、夜、長老の寝所に赴き、四つの事柄をもって長老を罵った。“おい、客僧よ、あの長者の家で食事を摂るよりは、糞便を食べるほうがましだ。長者が連れてきた理髪師に髪を剃らせるよりは、多羅樹の種（殻）で髪を抜くほうがましだ。長者が与えた衣を着るよりは、裸で歩き回るほうがましだ。長者が運んできた寝台で寝るよりは、地面で寝るほうがましだ”。長老もまた、“この愚かな者が私を理由に滅びることがないように”と考え、招待された食事を気に留めることなく、早朝に起きて、意のままに別の場所へ立ち去った。住職もまた、早朝に寺でなすべき務めを終えた後、托鉢の時間になると、“今もなお客僧は眠っているだろう。鐘の音で目覚めるかもしれない”と考え、あえて音を立てぬよう、爪の背で鐘を叩いてから、托鉢のために村に入った。長者もまた、供養の品を準備して長老たちの来る道を眺めていたが、住職だけを見て、“尊師、長老はどこにおられますか”と尋ねた。すると住職はその長者にこう言った。“居士よ、何も言わないでください。あなたの帰依する師は、昨日、あなたが立ち去った後、奥の間に潜り込んで眠りこけてしまい、早朝に起きて私が寺の掃除をする音も、飲み水や使い水の瓶に水を注ぐ音も、鐘を叩く音も、全く気づかなかったのですよ”。長者は考えた。“あれほど威儀の整ったわが尊師が、これほどの時間まで眠り続けるなどということはあり得ない。きっと、この尊師が長老に対して何か不快なことを言ったに違いない”。彼は自らの賢明さによって、その住職を丁寧にもてなし、彼の鉢をよく洗って最高級の味の食べ物で満たし、“尊師、もしわが師にお会いになったら、この供養の食事を差し上げてください”と言った。

อิตโร ตํ คเหตฺวาว จินฺเตสิ – ‘‘สเจ โส เอวรูปํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิสฺสติ, อิมสฺมึเยว ฐาเน ปลุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ อนฺตรามคฺเค ตํ ปิณฺฑปาตํ ฉฑฺเฑตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ตตฺถ โอโลเกนฺโต น อทฺทส. อถ นํ เอตฺตกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา วีสติวสฺสสหสฺสานิ กโตปิ สมณธมฺโม รกฺขิตุํ นาสกฺขิ. อายุปริโยสาเน ปน กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร เอกสฺมึ พหฺวนฺนปาเน กุลฆเร นิพฺพตฺติ. โส ปทสา คมนกาลโต ปฏฺฐาย เนว สยเน สยิตุํ, น ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อิจฺฉติ, อตฺตโน สรีรวลญฺชเมว ขาทติ. ‘‘พาลตาย อชานนฺโต กโรตี’’ติ ตํ โปสยึสุ. มหลฺลกกาเลปิ วตฺถํ นิวาเสตุํ น อิจฺฉติ, นคฺโคว วิจรติ, ภูมิยํ สยติ, อตฺตโน สรีรวลญฺชเมว ขาทติ. อถสฺส มาตาปิตโร ‘‘นายํ กุลฆรสฺส อนุจฺฉวิโก, เกวลํ อลชฺชนโก อาชีวกานํ เอส อนุจฺฉวิโก’’ติ เตสํ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘อิมํ ทารกํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทํสุ. อถ นํ เต ปพฺพาเชสุํ. ปพฺพาเชนฺตา จ [Pg.315] ปน คลปฺปมาเณ อาวาเฏ ฐเปตฺวา ทฺวินฺนํ อํสกูฏานํ อุปรึ ปทรานิ ทตฺวา เตสํ อุปริ นิสีทิตฺวา ตาลฏฺฐิขณฺเฑน เกเส ลุญฺจึสุ. อถ เน ตสฺส มาตาปิตโร สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ปกฺกมึสุ.

もう一人の比丘（住職）は、それを受け取るとすぐに考えた。“もしあの者がこのような食事を摂るなら、この場所に執着するようになるだろう”。そこで、途中でその食事を捨て、長老の居所に行ってみたが、そこには長老の姿はなかった。その後、彼はこれだけの（悪）業をなしたことにより、二万年の間、修行（沙門法）に励んだ身であっても、自らを守ることはできなかった。命の終わりに没して阿鼻地獄に生まれ、一仏間の間、多大なる苦痛を経験し、この仏（ゴータマ仏）の出現期に、王舎城の、飲食物の豊かなある名家に生まれた。彼は足で歩けるようになった時から、寝台で寝ることも食事を摂ることも望まず、自らの排泄物だけを食べた。“幼さゆえに何も分からずにやっているのだ”と考えて、人々は彼を育てた。成長した後も服をまとうことを望まず、裸のまま歩き回り、地面に寝て、自らの排泄物だけを食べた。そこで、彼の両親は“この子は名家にふさわしくない。ただただ恥を知らぬ者であり、アージーヴィカ教徒（裸形外道）にふさわしい”と考え、彼らのもとへ連れて行き、“この子を出家させてください”と言って預けた。そこで彼らは彼を出家させた。彼らが出家させる際、首の深さほどの穴に彼を入れ、両肩の上に板を置いてその上に座り、多羅樹の種の殻で彼の髪を抜いた。その後、彼の両親は翌日の招待をして立ち去った。

ปุนทิวเส อาชีวกา ‘‘เอหิ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ ตํ วทึสุ. โส ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, อหํ อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ น อิจฺฉิ. อถ นํ ปุนปฺปุนํ วตฺวา อนิจฺฉมานํ โอหาย อคมํสุ. โสปิ เตสํ คตภาวํ ญตฺวา วจฺจกุฏิยา ปทรํ วิวริตฺวา โอรุยฺห อุโภหิ หตฺเถหิ อาโลปํ อาโลปํ กตฺวา คูถํ ขาทิ. อาชีวกา ตสฺส อนฺโตคามโต อาหารํ ปหิณึสุ. ตมฺปิ น อิจฺฉิ. ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ ‘‘น เม อิมินา อตฺโถ. ลทฺโธ เม อาหาโร’’ติ อาห. ‘‘กหํ ลทฺโธ’’ติ? ‘‘อิเธว ลทฺโธ’’ติ. เอวํ ทุติเย ตติเย จตุตฺเถปิ ทิวเส เตหิ พหุมฺปิ วุจฺจมาโน ‘‘อหํ อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ คามํ คนฺตุํ น อิจฺฉิ. อาชีวกา ‘‘อยํ ทิวเส ทิวเส เนว คามํ ปวิสิตุํ อิจฺฉติ, น อมฺเหหิ ปหิตาหารํ อาหริตุํ อิจฺฉติ, ‘อิเธว เม ลทฺโธ’ติ วทติ, กึ นุ โข กโรติ, ปริคฺคณฺหิสฺสาม น’’นฺติ คามํ ปวิสนฺตา เอกํ ทฺเว ชเน ตสฺส ปริคฺคณฺหนตฺถํ โอหาย คมึสุ. เต ปจฺฉโต คจฺฉนฺตา วิย หุตฺวา นิลียึสุ. โสปิ เตสํ คตภาวํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว วจฺจกุฏึ โอรุยฺห คูถํ ขาทิ.

翌日、アージーヴィカ教徒たちは“さあ、村へ入ろう”と彼に言った。彼は“あなたたちは行きなさい。私はここに残ります”と言って、行くことを望まなかった。そこで彼らは何度も言ったが、彼が行こうとしないので、彼を置いて出かけて行った。彼もまた、彼らがいなくなったことを知ると、便所の板を開けて下に降り、両手で一掴みずつ糞便を食べた。アージーヴィカ教徒たちは村の中から彼に食事を送ったが、それも望まなかった。何度も言われても、“私にはこれは必要ない。食事は手に入った”と言った。“どこで手に入れたのか”と問われると、“ここで手に入れた”と答えた。このようにして、二日目、三日目、四日目も、彼らから何度も言われたが、“私はここに残る”と言って村へ行くことを望まなかった。アージーヴィカ教徒たちは“この者は毎日、村へ入ることを望まず、我々が送った食事を受け取ることも望まない。‘ここで手に入れた’と言うが、一体何をしているのだろう。突き止めてやろう”と考え、村へ入るふりをして、一人か二人の者を彼を監視するために残して去った。彼らは後から行くふりをして隠れていた。彼もまた、彼らがいなくなったことを知ると、前回と同様に便所に降りて糞便を食べた。

อิตเร ตสฺส กิริยํ ทิสฺวา อาชีวกานํ อาโรจยึสุ. ตํ สุตฺวา อาชีวกา ‘‘อโห ภาริยํ กมฺมํ, สเจ สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ชาเนยฺยุํ, ‘อาชีวกา คูถํ ขาทมานา วิจรนฺตี’ติ อมฺหากํ อกิตฺตึ ปกาเสยฺยุํ, นายํ อมฺหากํ อนุจฺฉวิโก’’ติ ตํ อตฺตโน สนฺติกา นีหรึสุ. โส เตหิ นีหริโต มหาชนสฺส อุจฺจารกรณฏฺฐาเน ปตฺถริโต เอโก ปิฏฺฐิปาสาโณ อตฺถิ. ตสฺมึ มหนฺตํ โสณฺฑิ, ปิฏฺฐิปาสาณํ นิสฺสาย มหาชนสฺส อุจฺจารกรณฏฺฐานํ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา รตฺตึ คูถํ ขาทิตฺวา มหาชนสฺส สรีรวลญฺชนตฺถาย อาคมนกาเล เอเกน หตฺเถน ปาสาณสฺส เอกํ อนฺตํ โอลุพฺภ เอกํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ชณฺณุเก ฐเปตฺวา อุทฺธํวาตาภิมุโข มุขํ วิวริตฺวา ติฏฺฐติ. มหาชโน ตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กสฺมา อยฺโย มุขํ วิวริตฺวา ฐิโต’’ติ ปุจฺฉติ. ‘‘อหํ วาตภกฺโข, อญฺโญ เม อาหาโร นตฺถี’’ติ. อถ ‘‘กสฺมา เอกํ ปาทํ ชณฺณุเก กตฺวา ฐิโตสิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อหํ อุคฺคตโป [Pg.316] โฆรตโป, มยา ทฺวีหิ ปาเทหิ อกฺกนฺตา ปถวี กมฺปติ, ตสฺมา เอกํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ชณฺณุเก ฐเปตฺวา ฐิโตมฺหิ. อหญฺหิ รตฺตินฺทิวํ ฐิตโกว วีตินาเมมิ, น นิสีทามิ, น นิปชฺชามี’’ติ. มนุสฺสา นาม เยภุยฺเยน วจนมตฺตเมว สทฺทหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, เอวรูปาปิ นาม ตปสฺสิโน โหนฺติ, น โน เอวรูปา ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ เยภุยฺเยน องฺคมคธวาสิโน สงฺขุภิตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา มาเส มาเส มหนฺตํ สกฺการํ อภิหรนฺติ. โส ‘‘อหํ วาตเมว ภกฺขามิ, น อญฺญํ อาหารํ. อญฺญญฺหิ เม ขาทนฺตสฺส ตโป นสฺสตี’’ติ เตหิ อภิหฏํ น กิญฺจิ อิจฺฉติ. มนุสฺสา ‘‘มา โน, ภนฺเต, นาเสถ, ตุมฺหาทิเสน โฆรตเปน ปริโภเค กเต อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’’ติ ปุนปฺปุนํ ยาจนฺติ. ตสฺส อญฺโญ อาหาโร น รุจฺจติ. มหาชนสฺส ปน ยาจนาย ปีฬิโต เตหิ อาภตานิ สปฺปิผาณิตาทีนิ กุสคฺเคน ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา ‘‘คจฺฉถ, อลํ โว เอตฺตกํ หิตาย สุขาย จา’’ติ อุยฺโยเชสิ. เอวํ โส ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ นคฺโค คูถํ ขาทนฺโต เกเส ลุญฺจนฺโต ภูมิยํ สยมาโน วีตินาเมสิ.

他の者たち（隠れていたアージーヴィカたち）は、彼の振る舞いを見て、アージーヴィカたちに告げた。それを聞いてアージーヴィカたちは“ああ、何と恐ろしいことか。もし沙門ゴータマの弟子たちが、‘アージーヴィカたちは糞便を食らって歩き回っている’と知れば、我々の不名誉を言いふらすだろう。この者は我々にふさわしくない”と言って、彼を自分たちの元から追い出した。彼は彼らによって追い出されたが、人々の便所の場所には、平らな一枚の岩があった。そこには大きな窪みがあり、その岩盤に頼って人々の便所があったのである。彼はそこへ行き、夜に糞便を食らい、人々が用を足しに来る時間になると、片手で岩の端を掴んで支え、片足を上げて膝に乗せ、風上を向いて口を開けて立っていた。人々は彼を見て近づき、礼拝して“尊師よ、なぜ口を開けて立っておられるのですか”と尋ねた。“私は風を食らう者である。私には風以外に食物はない”と彼は答えた。さらに“なぜ片足を膝に乗せて立っておられるのですか、尊師よ”と尋ねると、“私は峻烈な苦行者であり、猛烈な苦行者である。私が両足で踏みしめれば大地が震動する。それゆえ、片足を上げて膝に乗せて立っているのだ。私は昼夜を問わず立って過ごし、座ることも、横になることもない”と言った。人々というものは、概して言葉だけで信じてしまうものである。それゆえ、“ああ、驚くべきことだ。このような苦行者もいるのだ。我々はこのような方を今まで見たことがない”と言って、アンガ国やマガダ国の住民の多くは騒ぎ立ち、彼のもとを訪れては、月ごとに多大な供養品を持ってきた。彼は“私は風だけを食らい、他の食物は食べない。他のものを食べれば私の苦行が台無しになる”と言って、彼らが持ってきたものを何一つ欲しがらなかった。人々は“尊師よ、我々を見捨てないでください。あなたのような峻烈な苦行者に供養を受けていただければ、我々にとって長く利益と幸福になります”と繰り返し懇願した。彼は他の食物を好まなかったが、人々の懇願に迫られ、彼らが持ってきたバターや糖蜜などを、草の先で舌の端に載せ、“行きなさい、これだけであなた方の利益と幸福には十分である”と言って送り出した。このようにして、彼は五十五年の間、裸で、糞便を食らい、髪を引き抜き、地面に寝て過ごした。

พุทฺธานมฺปิ โข ปจฺจูสกาเล โลกโวโลกนํ อวิชหิตเมว โหติ. ตสฺมา เอกทิวสํ ภควโต ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส อยํ ชมฺพุกาชีวโก ญาณชาลสฺส อนฺโต ปญฺญายิ. สตฺถา ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ตสฺส สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ ทิสฺวา ‘‘อหํ เอตํ อาทึ กตฺวา เอกํ คาถํ ภาสิสฺสามิ, คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ. อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปุนทิวเส ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, กึ ตุมฺเหเยว คมิสฺสถา’’ติ? ‘‘อาม, อหเมวา’’ติ เอวํ วตฺวา สตฺถา วฑฺฒมานกจฺฉายาย ตสฺส สนฺติกํ ปายาสิ.

諸仏にとっても、黎明の時に世界を観察することは欠かさぬことである。それゆえ、ある日、世尊が黎明の時に世界を観察していると、このアージーヴィカのジャンブカが智慧の網の中に現れた。師（仏陀）は“いったいどうなるだろうか”と熟考し、彼が四無礙解（パティサンビダー）と共に阿羅漢果を得るための宿縁（ウパニッサヤ）が具わっているのを見て、“私は彼を機縁として一首の偈を説こう。偈の終わりには八万四千の生きとし生けるものが法の悟り（法現観）を得るだろう。この良家の息子を縁として、多くの人々が平安に達するだろう”と知って、翌日、ラージャガハで托鉢をして戻られた後、アーナンダ長老を呼んで言われた。“アーナンダよ、私はアージーヴィカのジャンブカの元へ行くつもりだ”。“世尊よ、あなたお一人で行かれるのですか”。“そうだ、私一人で行く”と仰って、師は影が伸びる時刻（午後）に彼の元へ出発された。

เทวตา จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา สายํ ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ, โส จ เชคุจฺเฉ อุจฺจารปสฺสาวทนฺตกฏฺฐกิลิฏฺเฐ ปิฏฺฐิปาสาเณ วสติ, เทวํ วสฺสาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน อานุภาเวน ตํ มุหุตฺตํเยว เทวํ วสฺสาเปสุํ. ปิฏฺฐิปาสาโณ สุจิ นิมฺมโล อโหสิ. อถสฺส อุปริ [Pg.317] ปญฺจวณฺณํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปสุํ. สตฺถา สายํ ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ชมฺพุกา’’ติ สทฺทมกาสิ. ชมฺพุโก ‘‘โก นุ โข เอส, ทุชฺชโน มํ ชมฺพุกวาเทน วทตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. ‘‘อหํ สมโณ’’ติ. ‘‘กึ มหาสมณา’’ติ? ‘‘อชฺช เม เอกรตฺตึ อิธ วสนฏฺฐานํ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถิ, มหาสมณ, อิมสฺมึ ฐาเน วสนฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘ชมฺพุก, มา เอวํ กริ, เอกรตฺตึ เม วสนฏฺฐานํ เทหิ, ปพฺพชิตา นาม ปพฺพชิตํ ปตฺเถนฺติ, มนุสฺสา มนุสฺสํ, ปสโว ปสว’’นฺติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ ปพฺพชิโต’’ติ? ‘‘อาม, ปพฺพชิโตมฺหี’’ติ. ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิโต, กหํ เต ลาพุกํ, กหํ ธูมกฏจฺฉุโก, กหํ ยญฺญสุตฺตก’’นฺติ? ‘‘‘อตฺเถตํ มยฺหํ, วิสุํ วิสุํ ปน คเหตฺวา วิจรณํ ทุกฺข’นฺติ อพฺภนฺตเรเนว คเหตฺวา จรามี’’ติ. โส ‘‘จริสฺสสิ ตฺวํ เอตํ อคฺคณฺหิตฺวา’’ติ กุชฺฌิ. อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘โหตุ, ชมฺพุก, มา กุชฺฌ, วสนฏฺฐานํ เม อาจิกฺขา’’ติ. ‘‘นตฺถิ, มหาสมณ, เอตฺถ วสนฏฺฐาน’’นฺติ.

諸天は考えた。“師は夕刻にアージーヴィカのジャンブカの元へ行かれる。彼は忌まわしい糞尿や楊枝のカスで汚れた岩の上に住んでいる。雨を降らせるのが適当である”。そして自らの威力によって、その瞬間に雨を降らせた。岩は清らかで汚れのないものとなった。その後、その上に五色の花の雨を降らせた。師は夕刻にアージーヴィカのジャンブカの元へ行き、“ジャンブカよ”と声をかけられた。ジャンブカは“これは誰だ。ならず者が私をジャンブカという名で呼んでいる”と考え、“誰だ、それは”と言った。“私は沙門である”。“何のためにだ、大沙門よ”。“今日、私にここで一晩の宿を貸してくれ”。“大沙門よ、この場所に宿る場所はない”。“ジャンブカよ、そのようにするな。一晩だけ宿を貸してくれ。出家者というものは出家者を求め、人間は人間を、獣は獣を求めるものだ”。“では、あなたも出家者なのか”。“そうだ、私は出家者だ”。“もしあなたが出家者なら、あなたの瓢箪はどこだ、火をかき混ぜる匙はどこだ、聖紐（供犠の紐）はどこにあるのか”。“それらは私にあるが、それらを別々に持って歩き回ることは苦労であるから、体の中に納めて歩いているのだ”。彼は“お前はそれらを持たずに歩き回るつもりか”と言って怒った。そこで師は彼に言われた。“よいではないか、ジャンブカよ、怒るな。私に宿る場所を教えてくれ”。“大沙門よ、ここに宿る場所はない”。

สตฺถา ตสฺส วสนฏฺฐานโต อวิทูเร เอกํ ปพฺภารํ อตฺถิ, ตํ นิทฺทิสนฺโต ‘‘เอตสฺมึ ปพฺภาเร โก วสตี’’ติ อาห. ‘‘นตฺถิ โกจิ, มหาสมณา’’ติ. ‘‘เตน หิ เอตํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ‘‘ตฺวญฺเญว ชาน, มหาสมณา’’ติ. สตฺถา ปพฺภาเร นิสีทนํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิ. ปฐมยาเม จตฺตาโร มหาราชาโน จตุทฺทิสํ เอโกภาสํ กโรนฺตา สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อาคมึสุ. ชมฺพุโก โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘โก โอภาโส นาเมโส’’ติ จินฺเตสิ. มชฺฌิมยาเม สกฺโก เทวราชา อาคมิ. ชมฺพุโก ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘โก นาเมโส’’ติ จินฺเตสิ. ปจฺฉิมยาเม เอกาย องฺคุลิยา เอกํ, ทฺวีหิ ทฺเว, ทสหิ ทส จกฺกวาฬานิ โอภาเสตุํ สมตฺโถ มหาพฺรหฺมา สกลํ อรญฺญํ เอโกภาสํ กโรนฺโต อาคมิ. ชมฺพุโก ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข เอโส’’ติ จินฺเตตฺวา ปาโตว สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘มหาสมณ, ตุมฺหากํ สนฺติกํ จตสฺโส ทิสา โอภาเสนฺโต เก อาคตา’’ติ? ‘‘จตฺตาโร มหาราชาโน’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘มํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ จตูหิ มหาราเชหิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, มหาราชูนมฺปิ อติราชา’’ติ. ‘‘มชฺฌิมยาเม ปน โก อาคโต’’ติ? ‘‘สกฺโก เทวราชา, ชมฺพุกา’’ติ[Pg.318]. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘มํ อุปฏฺฐาตุเมวา’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ สกฺกเทวราชโตปิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, สกฺกโตปิ อุตฺตริตโรมฺหิ, เอโส ปน มยฺหํ คิลานุปฏฺฐาโก กปฺปิยการกสามเณรสทิโส’’ติ. ‘‘ปจฺฉิมยาเม สกลํ อรญฺญํ โอภาเสตฺวา โก อาคโต’’ติ? ‘‘ยํ โลเก พฺราหฺมณาทโย ขิปิตฺวา ปกฺขลิตฺวา ‘นโม มหาพฺรหฺมุโน’ติ วทนฺติ, โส เอว มหาพฺรหฺมา’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ มหาพฺรหฺมโตปิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, อหญฺหิ พฺรหฺมุนาปิ อติพฺรหฺมา’’ติ. ‘‘อจฺฉริโยสิ ตฺวํ, มหาสมณ, มยฺหํ ปน ปญฺจ ปญฺญาส วสฺสานิ อิธ วสนฺตสฺส เอเตสุ เอโกปิ มํ อุปฏฺฐาตุํ นาคตปุพฺโพ. อหญฺหิ เอตฺตกํ อทฺธานํ วาตภกฺโข หุตฺวา ฐิตโกว วีตินาเมสึ, น ตาว เต มยฺหํ อุปฏฺฐานํ อาคตปุพฺพา’’ติ.

世尊は、ザンブカの住処から遠くない場所に一つの洞窟があるのを見つけ、そこを指して“この洞窟には誰か住んでいるのか”と尋ねられた。ザンブカは“大沙門よ、誰も住んでおりません”と答えた。“ならば、そこを私に貸してくれ”と世尊が仰ると、“大沙門よ、ご自由にどうぞ”と答えた。世尊は洞窟に座具を敷いて座られた。初夜に、四天王が四方を輝かせながら、世尊を供養するためにやって来た。ザンブカはその輝きを見て“あの光は何だろう”と考えた。中夜には、天界の王であるサッカ（帝釈天）がやって来た。ザンブカはそれも見て“あれは一体誰だろう”と考えた。後夜には、一本の指で一つの世界を、二本の指で二つの世界を、十本の指で十の世界を照らすことができる大梵天が、森全体を輝かせながらやって来た。ザンブカはそれを見て“あれは一体誰だろう”と考え、早朝、世尊のもとへ行き、挨拶を交わして傍らに立ち、世尊に尋ねた。“大沙門よ、四方を照らしてあなたの元へ来た者たちは誰ですか”。“四天王である”。“何のために来たのですか”。“私を供養するためだ”。“では、あなたは四天王よりも優れているのですか”。“そうだ、ザンブカよ。私は王たちの王なのだ”。“では、中夜に来たのは誰ですか”。“天界の王サッカだ、ザンブカよ”。“何のために来たのですか”。“私を供養するためだけに来たのだ”。“では、あなたはサッカよりも優れているのですか”。“そうだ、ザンブカよ。私はサッカよりも優れている。彼は私の病の世話をする者であり、給仕をする沙弥のような存在なのだ”。“後夜に森全体を照らして来たのは誰ですか”。“世のバラモンたちが、くしゃみをした時や足を踏み外した時に‘大梵天に帰依いたします’と唱える、あの大梵天である”。“では、あなたは大梵天よりも優れているのですか”。“そうだ、ザンブカよ。私は梵天たちを超えた梵天なのだ”。“大沙門よ、あなたは驚くべき方だ。私はここに五十五年間住んでいるが、彼らのうち一人として私を供養しに来たことはなかった。私はこれほど長い間、風を食し、立ったまま過ごしてきたが、彼らは一度も来なかったのだ”。

อถ นํ สตฺถา อาห – ชมฺพุก, ตฺวํ โลกสฺมึ อนฺธพาลํ มหาชนํ วญฺจยมาโน มมฺปิ วญฺเจตุกาโม ชาโต, นนุ ตฺวํ ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ คูถเมว ขาทิ, ภูมิยํเยว นิปชฺชิ, นคฺโค หุตฺวา วิจริ, ตาลฏฺฐิขณฺเฑน เกเส ลุญฺจิ. อถ จ ปน โลกํ วญฺเจนฺโต ‘‘อหํ วาตภกฺโข, เอกปาเทน ติฏฺฐามิ, น นิสีทามิ, น นิปชฺชามี’’ติ วเทสิ, ‘‘มมมฺปิ วญฺเจตุกาโมสิ ปุพฺเพปิ ตฺวํ ปาปิกํ ลามิกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย เอตฺตกํ กาลํ คูถภกฺโข ภูมิสโย นคฺโค วิจรนฺโต ตาลฏฺฐิขณฺเฑน เกสลุญฺจนํ ปตฺโต, อิทานิปิ ปาปิกํ ลามิกํ ทิฏฺฐิเมว คณฺหาสี’’ติ. ‘‘กึ ปน มยา กตํ, มหาสมณา’’ติ? อถสฺส สตฺถา ปุพฺเพ กตกมฺมํ อาจิกฺขิ. ตสฺส สตฺถริ กเถนฺเตเยว สํเวโค อุปฺปชฺชิ, หิโรตฺตปฺปํ อุปฏฺฐิตํ, โส อุกฺกุฏิโก นิสีทิ. อถสฺส สตฺถา อุทกสาฏิกํ ขิปิตฺวา อทาสิ. โส ตํ นิวาเสตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถาปิสฺส อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาวสาเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ยาจิ. เอตฺตาวตา ตสฺส ปุริมกมฺมํ ปริกฺขีณํ. อยญฺหิ ขีณาสวมหาเถรํ จตูหิ อกฺโกเสหิ อกฺโกสิตฺวา ยาวายํ มหาปถวี ติคาวุตาธิกํ โยชนํ อุสฺสนฺนา, ตาว อวีจิมฺหิ ปจฺจิตฺวา ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ อิมํ วิปฺปการํ ปตฺโต. เตนสฺส ตํ กมฺมํ ขีณํ. วีสติ ปน วสฺสสหสฺสานิ อิมินา กตสฺส สมณธมฺมสฺส ผลํ นาเสตุํ น สกฺกา. ตสฺมา สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอหิ, ภิกฺขุ, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส [Pg.319] อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ อฏฺฐปริกฺขารธโร สฏฺฐิวสฺสิกมหาเถโร วิย อโหสิ.

そこで世尊は彼に言われた。“ザンブカよ、お前は世の盲目な愚か者たちを欺き、私までも欺こうとしている。お前は五十五年間、糞便を食し、地面に寝て、裸で歩き、椰子の種の殻で髪を抜いてきたではないか。それなのに人々を欺いて‘私は風を食し、一本足で立ち、座ることも横になることもない’と言っている。私をも欺こうとしているが、前世においても、お前は悪しき見解によって、これほどの間、糞を食し、地に伏し、裸で歩き、髪を抜くという報いを受けたのだ。今もまた、その悪しき見解を抱いている”。“大沙門よ、私は何をしたというのですか”。そこで世尊は彼の過去の業を説き明かされた。世尊が説かれるうちに、彼に戦慄（サンヴェーガ）が生じ、慚愧の念（ヒリ・オッタッパ）が沸き起こった。彼はうずくまって座った。世尊は彼に水浴用の衣を投げて与えられた。彼はそれをまとい、世尊を礼拝して傍らに座った。世尊は彼に順次説法をなし、法を説かれた。説法の終わりに、彼は四無碍解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果を得て、世尊を礼拝し、席から立ち上がって出家と具足戒を願い出た。これにより、彼の過去の業は尽きた。彼はかつて阿羅漢の長老を四つの言葉で罵ったため、この大地が一由旬と三ガヴータほど盛り上がるまでの間、阿鼻地獄で焼かれ、その業の残りのために五十五年間、このような無惨な姿となったのである。それによって彼のその業は尽きた。しかし、彼が二万年の間行ってきた沙門法の果報を滅ぼすことはできない。それゆえ世尊は右手を差し伸べ、“来なさい、比丘よ。苦を滅尽するために、正しく梵行を修めなさい”と言われた。その瞬間に彼の俗姿は消え、八つの必需品を携えた、臘六十年の長老のような姿となった。

องฺคมคธวาสีนํ ตสฺส สกฺการํ คเหตฺวา อาคตทิวโส กิเรส, ตสฺมา อุภยรฏฺฐวาสิโน สกฺการํ คเหตฺวา อาคตา ตถาคตํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข อมฺหากํ อยฺโย ชมฺพุโก มหา, อุทาหุ สมโณ โคตโม’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม มหา ภเวยฺย, อยํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คจฺเฉยฺย, ชมฺพุกาชีวกสฺส ปน มหนฺตตาย สมโณ โคตโม อิมสฺส สนฺติกํ อาคโต’’ติ จินฺตยึสุ. สตฺถา มหาชนสฺส ปริวิตกฺกํ ญตฺวา, ‘‘ชมฺพุก, ตว อุปฏฺฐากานํ กงฺขํ ฉินฺทาหี’’ติ อาห, โส ‘‘อหมฺปิ, ภนฺเต, เอตฺตกเมว ปจฺจาสีสามี’’ติ วตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย ตาลปฺปมาณํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา โอรุยฺห วนฺทิตฺวา ปุน ทฺวิตาลมตฺตํ ติตาลมตฺตนฺติ เอวํ สตฺตตาลมตฺตํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา โอรุยฺห อตฺตโน สาวกภาวํ ชานาเปสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อโห พุทฺธา นาม อจฺฉริยา อโนปมคุณา’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา มหาชเนน สทฺธึ กเถนฺโต เอวมาห – ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ ตุมฺเหหิ อาภตํ สกฺการํ กุสคฺเคน ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา ‘ตปจรณํ ปูเรมี’ติ อิธ นิวุฏฺโฐ, สเจปิ อิมินา อุปาเยน วสฺสสตํ ตปจรณํ ปูเรยฺย, ยา จสฺส อิทานิ กาลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตสฺส ภตฺตจฺเฉทนกุสลเจตนา, ตสฺสา ตํ ตปจรณํ โสฬสึ กลมฺปิ น อคฺฆตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

その日は、アンガ国とマガダ国の住人たちがザンブカへの供養の品を持ってやって来る日であった。両国の住人たちは供養の品を持ってやって来て、如来を見てこう思った。“私たちの主であるザンブカ様の方が偉大だろうか、それとも沙門ゴータマの方が偉大だろうか”。そして“もし沙門ゴータマの方が偉大であれば、ザンブカ様が沙門ゴータマの元へ行くだろう。だが沙門ゴータマがここに来たのは、ザンブカ・アージーヴァカ様が偉大だからに違いない”と考えた。世尊は人々の考えを知り、“ザンブカよ、お前の信者たちの疑念を晴らしなさい”と言われた。彼は“尊師よ、私もそれを望んでおりました”と言い、第四禅定に入ってから立ち上がり、椰子の木一本分の高さの虚空へと舞い上がった。“尊師、世尊は私の師であり、私は弟子であります”と言って降りてきて礼拝し、再び椰子の木二本分、三本分、そして七本分の高さまで虚空に舞い上がり、降りてきて自分が弟子であることを示した。それを見て人々は“おお、仏陀とはなんと驚くべきことか、比類なき徳をお持ちだ”と思った。世尊は人々と語り、次のように言われた。“この者は、これほど長い間、お前たちが持ってきた供養の品を、茅草の先で舌先に載せ、‘苦行を修めている’と言ってここに住んでいた。たとえこの方法で百年間、苦行を修めたとしても、今、時や食に対して慎みを持ち、食を断つその善き意志の報いに比べれば、その苦行は十六分の一の価値もない”。このように因縁を説き、法を教え導くために、この偈を唱えられた。

๗๐.

70.

‘‘มาเส มาเส กุสคฺเคน, พาโล ภุญฺเชยฺย โภชนํ;

น โส สงฺขาตธมฺมานํ, กลํ อคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ.

“月ごとにクシャ草の先で食事を摂る愚者がいたとしても、その者は、法を悟った人々の十六分の一の価値にも及ばない。”

ตสฺสตฺโถ – สเจ พาโล อปริญฺญาตธมฺโม สีลาทิคุณา ปริพาหิโร ติตฺถายตเน ปพฺพชิโต ‘‘ตปจรณํ ปูเรสฺสามี’’ติ มาเส มาเส ปตฺเต กุสคฺเคน โภชนํ ภุญฺชนฺโต วสฺสสตํ ภุญฺเชยฺย โภชนํ. น โส สงฺขาตธมฺมานํ, กลํ อคฺฆติ โสฬสินฺติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา. เตสุ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺโน สงฺขาตธมฺโม, อุปริมโกฏิยา ขีณาสโว. อิเมสํ สงฺขาตธมฺมานํ โส พาโล กลํ น [Pg.320] อคฺฆติ โสฬสินฺติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ยา จสฺส ตถา ตปจรณํ ปูเรนฺตสฺส วสฺสสตํ เจตนา ยา จ สงฺขาตธมฺมานํ กาลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตานํ เอกา ภตฺตจฺเฉทนกุสลเจตนา, ตสฺสา เจตนาย สา ตาว ทีฆรตฺตํ ปวตฺตเจตนา โสฬสึ กลํ น อคฺฆติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ตสฺสา สงฺขาตธมฺมานํ เจตนาย ผลํ, ตํ โสฬส โกฏฺฐาเส กตฺวา ตโต เอเกกํ ปุน โสฬส โสฬส โกฏฺฐาเส กตฺวา ตโต เอกสฺส โกฏฺฐาสสฺส ยํ ผลํ, ตเทว ตสฺส พาลสฺส ตปจรณโต มหปฺผลตรนฺติ.

その意味は、もし法を理解せず、戒などの徳から外れた愚者が、異教徒の修行所（学舎）で出家し、“苦行を満たそう”として、月ごとに、鉢（または皿）の中の食事をクシャ草の先端で摂りながら、百年にわたって食事を摂り続けたとしても（その苦行を行ったとしても）、その者は“法を悟った人々”の十六分の一の価値にも及ばない。ここで“法を悟った人々（サンカータ・ダンマー）”とは、既知の法、比較・考量された法を持つ人々のことを言う。それらの中で、下の段階では預流者（ソータパンナ）が法を悟った者であり、上の段階では阿羅漢（キーナサヴァ）が法を悟った者である。これらの法を悟った聖者たちに対し、その愚者は十六分の一も価値がないというのは、人を対象とした（補特伽羅）教説である。一方、ここでの（法の理に基づいた）意味は、そのように苦行を満たす者の百年間にわたる思念（意志）と、法を悟った聖者たちが時あるいは食事に対して慎重になり、食事を摂らなかった際の一度の断食の善なる思念を比べるならば、前者の長きにわたって生じ続けた思念（意志）は、後者の思念の十六分の一にも及ばない。こういうことである。すなわち、その聖者たちの思念の果報を十六分に分け、その一つをさらに十六分に分け、さらにまたその一つを十六分に分けた、その一つの断片の果報こそが、その愚者の苦行による果報よりもはるかに大きい、ということである。これが詩句の意味である。

เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものたちが、法の悟りに達した。

ชมฺพุกตฺเถรวตฺถุ เอกาทสมํ.

第十一、ジャンブカ長老物語（終わり）。

๑๒. อหิเปตวตฺถุ

12. 蛇のプレータ（餓鬼）の物語

น หิ ปาปํ กตํ กมฺมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ อหิเปตํ อารพฺภ กเถสิ.

“なされた悪業は（すぐには結実しない）……”というこの法門を、師（仏陀）は竹林精舎に滞在中、ある蛇のプレータに因んで説かれた。

เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส ชฏิลสหสฺสสฺส อพฺภนฺตโร อายสฺมา ลกฺขณตฺเถโร จ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร จ ‘‘ราชคเห ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ คิชฺฌกูฏโต โอตรนฺติ. เตสุ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เอกํ อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ. อถ นํ ลกฺขณตฺเถโร ‘‘กสฺมา, อาวุโส, สิตํ ปาตุกโรสี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิ. ‘‘อกาโล, อาวุโส ลกฺขณ, อิมสฺส ปญฺหสฺส, ภควโต สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสี’’ติ เถโร อาห. เตสุ ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา นิสินฺเนสุ ลกฺขณตฺเถโร ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส, โมคฺคลฺลานํ ตฺวํ คิชฺฌกูฏา โอตรนฺโต สิตํ ปาตุกริตฺวา มยา สิตการณํ ปุฏฺโฐ ‘ภควโต สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสี’ติ อวจ, กเถหิ อิทานิ ตํ การณ’’นฺติ. เถโร อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, เอกํ เปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสึ. ตสฺส เอวรูโป อตฺตภาโว – มนุสฺสสีสํ วิย อสฺส สีสํ, อหิสฺส วิย [Pg.321] เสโส อตฺตภาโว, อหิเปโต นาเมส ปมาณโต ปญฺจวีสติโยชนิโก, ตสฺส สีสโต อุฏฺฐิตา อคฺคิชาลา ยาว นงฺคุฏฺฐา คจฺฉนฺติ, นงฺคุฏฺฐโต อุฏฺฐิตา อคฺคิชาลา ยาว สีสา, มชฺเฌสีสโต อุฏฺฐิตา ทฺเว ปสฺสานิ คจฺฉนฺติ, ทฺวีหิ ปสฺเสหิ อุฏฺฐิตา มชฺเฌ โอตรนฺตี’’ติ. ทฺวินฺนํเยว กิร เปตานํ อตฺตภาโว ปญฺจวีสติโยชนิโก, อวเสสานํ ติคาวุตปฺปมาโณ. อิมสฺส เจว อหิเปตสฺส กากเปตสฺส จ ปญฺจวีสติโยชนิโก. เตสุ อยํ ตาว อหิเปโต. กากเปตมฺปิ มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏมตฺถเก ปจฺจมานํ ทิสฺวา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

ある日のこと、一千人の結髪外道（ジャティラ）の一人であった尊者ラッカな長老と、大モッガラーナ長老が、“王舎城へ托鉢に行こう”と言って霊鷲山から下りてこられた。その際、尊者大モッガラーナ長老はある一人の蛇のプレータを見て微笑まれた。そこでラッカな長老が“友よ、なぜ微笑んだのですか”とその理由を尋ねた。“友ラッカなよ、この問いに答えるのは今ではありません。世尊の御前で私に尋ねなさい”と長老は言った。二人が王舎城で托鉢をし、世尊の御前に行って座ったとき、ラッカな長老が尋ねた。“友モッガラーナよ、あなたは霊鷲山を下りる際に微笑まれ、私がその理由を尋ねたとき、‘世尊の御前で私に尋ねなさい’と言われました。今、その理由を話してください”。長老は言った。“友よ、私は一人のプレータを見て微笑んだのです。その姿はこのようなものでした。頭は人間の頭のようで、残りの体は蛇のようでした。その蛇のプレータは、大きさは二十五由旬（ヨージャナ）もあり、その頭から立ち上る火炎は尾の先まで達し、尾から立ち上る火炎は頭まで達し、頭の中央から立ち上る火炎は両脇へと達し、両脇から立ち上る火炎は中央へと集まっていました”。聞くところによれば、二人のプレータ（蛇と烏）の体だけが二十五由旬であり、残りのプレータたちは三ガヴータ（約三キロ）の大きさであるという。この蛇のプレータと烏のプレータが二十五由旬であった。これらの中で、まずはこの蛇のプレータについてである。大モッガラーナはまた、霊鷲山の山頂で苦しんでいる烏のプレータ（カカ・プレータ）を見て、その過去の業を尋ねようとして、この詩を唱えた。

‘‘ปญฺจโยชนิกา ชิวฺหา, สีสํ เต นวโยชนํ;

กาโย อจฺจุคฺคโต ตุยฺหํ, ปญฺจวีสติโยชนํ;

กึ นุ กมฺมํ กริตฺวาน, ปตฺโตสิ ทุกฺขมีทิส’’นฺติ.

“汝の舌は五由旬、頭は九由旬、体は高くそびえて二十五由旬もある。どのような業をなして、このような苦しみを受けるに至ったのか。”

อถสฺส เปโต อาจิกฺขนฺโต –

そこで、そのプレータは（自らの過去を）告げた。

‘‘อหํ ภนฺเต โมคฺคลฺลาน, กสฺสปสฺส มเหสิโน;

สงฺฆสฺส อาภตํ ภตฺตํ, อาหาเรสึ ยทิจฺฉก’’นฺติ. –

“尊師モッガラーナよ、私は大仙人カッサパ仏の僧伽のために運ばれた食事を、望むままに食べてしまいました。”

คาถํ วตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, กสฺสปพุทฺธกาเล สมฺพหุลา ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ,. มนุสฺสา เถเร ทิสฺวา สมฺปิยายมานา อาสนสาลายํ นิสีทาเปตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺเขตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ปิณฺฑปาตกาลํ อาคมยมานา ธมฺมํ สุณนฺตา นิสีทึสุ. ธมฺมกถาวสาเน เถรานํ ปตฺเต อาทาย อตฺตโน อตฺตโน เคหา นานคฺครสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อาหรึสุ. ตทา อหํ กาโก หุตฺวา อาสนสาลาย ฉทนปิฏฺเฐ นิลีโน ตํ ทิสฺวา เอเกน คหิตปตฺตโต ติกฺขตฺตุํ มุขํ ปูเรนฺโต ตโย กพเฬ อคฺคเหสึ. ตํ ปน ภตฺตํ เนว สงฺฆสฺส สนฺตกํ, น สงฺฆสฺส นิยเมตฺวา ทินฺนํ, น ภิกฺขูหิ คหิตาวเสสกํ. อตฺตโน อตฺตโน เคหํ เนตฺวา มนุสฺเสหิ ภุญฺชิตพฺพกํ, เกวลํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อภิหฏมตฺตเมว. ตโต มยา ตโย กพฬา คหิตา, เอตฺตกํ เม ปุพฺพกมฺมํ. สฺวาหํ กาลํ กตฺวา ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน อวีจิมฺหิ ปจฺจิตฺวา ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน อิทานิ คิชฺฌกูเฏ กากเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺโต อิมํ ทุกฺขํ ปจฺจานุโภมี’’ติ. อิทํ กากเปตสฺส วตฺถุ.

（プレータは）詩を唱えて言った。“尊師よ、カッサパ仏の時代に、多くの比丘たちが村へ托鉢に入りました。人々は長老たちを見て喜び、集会場に座らせて足を洗い、油を塗り、粥を飲ませ、菓子を供えて、食事（托鉢）の時間を待ちながら、法を聴いて座っていました。説法の終わりに、人々は長老たちの鉢を受け取り、自分たちの家から様々な優れた味の食事を満たして持ってきました。その時、私は烏となって集会場の屋根に隠れてそれを見ており、一人の人が持ってきた鉢から、三回も口いっぱいに頬張り、三口（三つの塊）の食事を奪いました。その食事はまだ僧伽（サンガ）の所有物になったわけではなく、僧伽に正式に寄付されたものでもなく、比丘たちが食べた残り物でもありませんでした。ただ各々の家から運ばれ、人々が食べるべきものであり、単に僧伽のために運ばれてきたばかりのものでした。そこから私は三口分を奪って食べました。私の過去の悪業はこれだけです。私は死後、その業の報いによって阿鼻地獄（アヴィーチ）で焼かれ、そこで焼かれた残りの業によって、今は霊鷲山で烏のプレータとして生まれ、この苦しみを受けているのです。”これが烏のプレータの物語である。

อิธ [Pg.322] ปน เถโร ‘‘อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติ อาห. อถสฺส สตฺถา สกฺขี หุตฺวาปิ อุฏฺฐาย ‘‘สจฺจํ, ภิกฺขเว, โมคฺคลฺลาโน อาห. มยาเปส สมฺโพธิปตฺตทิวเสเยว ทิฏฺโฐ, อปิจาหํ ‘เย เม วจนํ น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยา’ติ ปรานุทฺทยาย น กเถสิ’’นฺติ อาห. ลกฺขณสํยุตฺเตปิ (สํ. นิ. ๒.๒๐๒ อาทโย) หิ มหาโมคฺคลฺลาเนน ทิฏฺฐกาเลเยว สตฺถา ตสฺส สกฺขี หุตฺวา วินีตวตฺถูนิ กเถสิ, อิทมฺปิ เตน ตเถว กถิตํ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เตสํ กเถสิ –

しかしここでは、長老は“蛇のプレータを見て微笑んだ”と言った。そこで師（仏陀）は証人となって立ち上がり、“比丘たちよ、モッガラーナは真実を言っている。私もまた、正覚を得たその日にこの者を見た。しかし私は、‘もし私の言葉を信じない者がいれば、その者たちの不利益になるだろう’と考え、他者への慈しみから語らなかったのである”と言われた。ラッカな相応（ラッカな・サンユッタ）においても、大モッガラーナが見たその時に、師は彼の証人となって二十の物語を説かれたが、これも彼によってそのように語られたものである。それを聞いて比丘たちは、その（蛇の）プレータの過去の業を尋ねた。師も彼らにそれを説かれた。

อตีเต กิร พาราณสึ นิสฺสาย นทีตีเร ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปณฺณสาลํ กรึสุ. โส ตตฺถ วิหรนฺโต นิพทฺธํ นคเร ปิณฺฑาย จรติ. นาคราปิ สายํปาตํ คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺเจกพุทฺธสฺสูปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. เอโก พาราณสิวาสี ปุริโส ตํ มคฺคํ นิสฺสาย เขตฺตํ กสิ. มหาชโน สายํปาตํ ปจฺเจกพุทฺธสฺสูปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ตํ เขตฺตํ มทฺทนฺโต คจฺฉติ. กสฺสโก จ ‘‘มา เม เขตฺตํ มทฺทถา’’ติ วาเรนฺโตปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อิมสฺมึ ฐาเน ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปณฺณสาลา น ภเวยฺย, น เม เขตฺตํ มทฺเทยฺยุ’’นฺติ. โส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐกาเล ปริโภคภาชนานิ ภินฺทิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ฌามํ ทิสฺวา ยถาสุขํ ปกฺกามิ. มหาชโน คนฺธมาลํ อาทาย อาคโต ฌามปณฺณสาลํ ทิสฺวา ‘‘กหํ นุ โข โน อยฺโย คโต’’ติ อาห. โสปิ มหาชเนเนว สทฺธึ คโต มหาชนมชฺเฌ ฐิตโกว เอวมาห – ‘‘มยา ตสฺส ปณฺณสาลา ฌาปิตา’’ติ. อถ นํ ‘‘คณฺหถ, อิมํ ปาปิมํ นิสฺสาย มยํ ปจฺเจกพุทฺธํ ทฏฺฐุํ น ลภิมฺหา’’ติ ทณฺฑาทีหิ โปเถตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํ. โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ยาวายํ มหาปถวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา, ตาว นิรเย ปจฺจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน คิชฺฌกูเฏ อหิเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สตฺถา อิทํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ปาปกมฺมํ นาเมตํ ขีรสทิสํ, ยถา ขีรํ ทุยฺหมานเมว น ปริณมติ. ตถา กมฺมํ กยิรมานเมว น วิปจฺจติ. ยทา ปน วิปจฺจติ, ตทา เอวรูเปน ทุกฺเขน โสจตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

昔、波羅奈（バーラーナシー）の近くの川岸に、ある辟支仏（パッチェーカブッダ）のために葉を葺いた庵が造られました。その辟支仏はそこに住み、常に町へ托鉢に歩いていました。町の人々もまた、夕方と朝に香や花などを手に持ち、辟支仏の供養（給仕）のために通っていました。ある一人の波羅奈の住民が、その道に面した場所で田を耕していました。群衆が夕方と朝に辟支仏の供養のために通る際、その田を踏み荒らして行きました。農夫は“私の田を踏まないでくれ”と制止しましたが、止めることができませんでした。そこで彼はこう考えました。“もしこの場所に辟支仏の庵がなければ、人々は私の田を踏まないだろう”と。彼は辟支仏が托鉢に出かけた時に、器を壊し、庵を焼き払いました。辟支仏は焼けた跡を見て、心静かな場所へと立ち去りました。群衆が香や花を持ってやって来ると、焼けた庵を見て、“私たちの聖者はどこへ行かれたのか”と言いました。その農夫も群衆と共にそこへ行き、群衆の中で立ったままこう言いました。“私が彼の庵を焼き払ったのだ”と。すると人々は“捕まえろ、この悪人のせいで私たちは辟支仏にお会いできなくなったのだ”と言い、棒などで彼を打ち据えて死なせました。彼は阿鼻（アヴィーチ）地獄に生まれ、この大地が一由旬（ヨージャナ）ほど高くなるまでの間、地獄で煮かれ、その業の残りのために、鷲峰山（ギッジャクータ）で蛇のプレータ（餓鬼）として生まれました。師（ブッダ）はこの彼の過去の業を語り、“比丘たちよ、悪業というものは乳のようなものである。搾りたての乳がすぐには変質しないように、業もなされた直後には報いをもたらさない。しかし報いが現れる時、このような苦しみによって嘆くことになるのだ”と説法の脈絡を繋ぎ、教えを説くためにこの偈を唱えられました。”

๗๑.

71.

‘‘น [Pg.323] หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;

ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก’’ติ.

“なされた悪業は、搾りたての乳が（すぐに固まらない）ように、すぐには報いをもたらさない。しかし、灰に覆われた火のように、愚かな者を焼きながらつきまとう。”

ตตฺถ สชฺชุขีรํ วาติ ตํ ขณํเยว เธนุยา ถเนหิ นิกฺขนฺตํ อพฺภุณฺหํ ขีรํ น มุจฺจติ น ปริณมติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ สชฺชุขีรํ ตํ ขณญฺเญว น มุจฺจติ น ปริณมติ น ปกตึ วิชหติ. ยสฺมึ ปน ภาชเน ทุหิตฺวา คหิตํ ยาว ตตฺถ ตกฺกาทิอมฺพิลํ น ปกฺขิปติ, ยาว ทธิภาชนาทิกํ อมฺพิลภาชนํ น ปาปุณาติ, ตาว ปกตึ อวิชหิตฺวา ปจฺฉา ชหติ, เอวเมว ปาปกมฺมมฺปิ กริยมานเมว น วิปจฺจติ. ยทิ วิปจฺเจยฺย, น โกจิ ปาปกมฺมํ กาตุํ วิสเหยฺย. ยาว ปน กุสลาภินิพฺพตฺตา ขนฺธา ธรนฺติ, ตาว นํ เต รกฺขนฺติ. เตสํ เภทา อปาเย นิพฺพตฺตกฺขนฺเธสุ วิปจฺจติ, วิปจฺจมานญฺจ ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ.‘‘กึ วิยา’’ติ? ‘‘ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก’’ติ. ยถา หิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺโน วีตจฺจิตงฺคาโร อกฺกนฺโตปิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ตาว ฑหติ, ฉาริกํ ปน ตาเปตฺวา จมฺมาทีนํ ฑหนวเสน ยาว มตฺถลุงฺคา ฑหนฺโต คจฺฉติ, เอวเมว ปาปกมฺมมฺปิ เยน กตํ โหติ, ตํ พาลํ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตํ ฑหนฺตํ อนุคจฺฉตีติ.

その（偈の）中で、“搾りたての乳のように（sajjukhīraṃ vā）”とは、その瞬間に雌牛の乳房から出たばかりの温かい乳が、すぐには変質したり固まったりしないことを指します。つまり、搾りたての乳がその瞬間にすぐ固まらず、本来の性質を失わないのと同じであるということです。しかし、器に搾り取られた乳に、凝乳（ヨーグルト）の素などの酸を入れず、また酸味のある器に移さなければ、しばらくは本来の性質を失わず、後になって変質します。それと同じように、悪業もなされた直後には報いをもたらしません。もし即座に報いがあるならば、誰も悪業をなそうとはしないでしょう。しかし、善業によって生じた（現在の）五蘊が存続している間は、それらがその者を守っています。それらが崩壊（死）した後、下界（地獄など）に生じた五蘊において報いが現れ、その報いは愚かな者を焼きながらつきまといます。“何のようにか？”といえば、“灰に覆われた火のように”です。灰に覆われ、炎の見えない炭火は、踏みつけても灰に覆われているために、すぐには火傷しません。しかし灰が熱せられ、皮膚などを焼き尽くし、脳天まで焼いていくように、悪業もそれをなした愚かな者が、第二または第三の生存において地獄などに生まれた際、彼を焼きながら追いかけるのです。”

เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุนฺติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（ソーターパンナ）などに達しました。

อหิเปตวตฺถุ ทฺวาทสมํ.

蛇プレータ物語、第十二（完）。

๑๓. สฏฺฐิกูฏเปตวตฺถุ

13. 六万の鉄槌（てっつい）プレータ物語

ยาวเทว อนตฺถายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สฏฺฐิกูฏเปตํ อารพฺภ กเถสิ.

“実に不利益のために（Yāvadeva anatthāya）”というこの法門を、師（ブッダ）は竹林精舎（ヴェールヴァナ）に滞在している際、六万の鉄槌プレータについて語られました。

ปุริมนเยเนว หิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ลกฺขณตฺเถเรน สทฺธึ คิชฺฌกูฏา โอโรหนฺโต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ. เถเรน สิตการณํ ปุฏฺโฐ ‘‘ภควโต สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนกาเล ปุน ปุฏฺโฐ อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, เอกํ เปตํ อทฺทสํ ติคาวุตปฺปมาเณน อตฺตภาเวน, ตสฺส สฏฺฐิ อยกูฏสหสฺสานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ อุปริมตฺถเก ปติตฺวา ปติตฺวา อุฏฺฐหนฺติ สีสํ ภินฺทนฺติ, ภินฺนํ ภินฺนํ ปุน สมุฏฺฐหติ[Pg.324], อิมินา อตฺตภาเวน มยา เอวรูโป อตฺตภาโว น ทิฏฺฐปุพฺโพ, อหํ ตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติ. เปตวตฺถุสฺมิญฺหิ –

実に、前述の方法と同じように、大目犍連（マハーモッガッラーナ）長老が勒叉那（ラッカナ）長老と共に鷲峰山を下っている時、ある場所で微笑を浮かべました。長老（ラッカナ）から微笑の理由を尋ねられると、“世尊の御前で私に尋ねなさい”と言い、托鉢をして師の御前に至り、礼拝して座った時に再び尋ねられて答えました。“友よ、私は一人のプレータを見ました。その体は三ガヴータ（約12km）もの大きさがあり、その頭上には燃えさかり、赤々と焼けた六万の鉄槌が次々と落ちては上がり、頭を砕いていました。砕かれてもまた元に戻るのです。私はこのような体を見たことがありませんでした。それを見て微笑したのです”と。実に“プレータ物語（ペータヴァットゥ）”において——

‘‘สฏฺฐิ กูฏสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

สีเส ตุยฺหํ นิปตนฺติ, โวภินฺทนฺเตว มตฺถก’’นฺติ. (เป. ว. ๘๐๘, ๘๑๐, ๘๑๓) อาทิ –

“六万の鉄槌が、あらゆる面で満ちあふれ、お前の頭の上に落ちて、お前の頭を砕く”などと説かれています。

อิมเมว เปตํ สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺถา เถรสฺส กถํ สุตฺวาว, ‘‘ภิกฺขเว, มยาเปส สตฺโต โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนเนว ทิฏฺโฐ ‘เย จ ปน เม วจนํ น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยา’ติ ปเรสํ อนุกมฺปาย น กเถสึ, อิทานิ ปน โมคฺคลฺลานสฺส สกฺขี หุตฺวา กเถมี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เนสํ กเถสิ –

まさにこのプレータのことを指して語られたのです。師は長老の言葉を聞いて、“比丘たちよ、私もまたこの衆生を菩提道場で座っている時に見た。しかし、もし私の言葉を信じない者がいれば、彼らにとって不利益になるであろうと思い、他者への慈しみから語らなかった。だが今、目犍連を証人として語ろう”と言われました。それを聞いて比丘たちは、そのプレータの過去の業を尋ねました。師は彼らにその過去を語られました。

อตีเต กิร พาราณสิยํ สาฬิตฺตกสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต เอโก ปีฐสปฺปิ อโหสิ. โส นครทฺวาเร เอกสฺส วฏรุกฺขสฺส เหฏฺฐา นิสินฺโน สกฺขรานิ ขิปิตฺวา ตสฺส ปณฺณานิ ฉินฺทนฺโต ‘‘หตฺถิรูปกํ โน ทสฺเสหิ, อสฺสรูปกํ โน ทสฺเสหี’’ติ คามทารเกหิ วุจฺจมาโน อิจฺฉิติจฺฉิตานิ รูปานิ ทสฺเสตฺวา เตสํ สนฺติกา ขาทนียาทีนิ ลภติ. อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ. ทารกา ปีฐสปฺปึ ปาโรหนฺตเร กตฺวา ปลายึสุ. รญฺโญ ฐิตมชฺฌนฺหิเก รุกฺขมูลํ ปวิฏฺฐสฺส ฉิทฺทาวฉิทฺทจฺฉายา สรีรํ ผริ. โส ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุทฺธํ โอโลเกนฺโต รุกฺขปณฺเณสุ หตฺถิรูปกาทีนิ ทิสฺวา ‘‘กสฺเสตํ กมฺม’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปีฐสปฺปิโน’’ติ สุตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘มยฺหํ ปุโรหิโต อติมุขโร อปฺปมตฺตเกปิ วุตฺเต พหุํ ภณนฺโต มํ อุปทฺทเวติ, สกฺขิสฺสสิ ตสฺส มุเข นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา ขิปิตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺขิสฺสามิ, เทว. อชลณฺฑิกา อาหราเปตฺวา ปุโรหิเตน สทฺธึ ตุมฺเห อนฺโตสาณิยํ นิสีทถ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ. อถ ราชา ตถา กาเรสิ. อิตโร กตฺตริยคฺเคน สาณิยา ฉิทฺทํ กตฺวา ปุโรหิตสฺส รญฺญา สทฺธึ กเถนฺตสฺส มุเข วิวฏมตฺเต เอเกกํ อชลณฺฑิกํ ขิปิ. ปุโรหิโต มุขํ ปวิฏฺฐํ ปวิฏฺฐํ คิลิ. ปีฐสปฺปี ขีณาสุ อชลณฺฑิกาสุ สาณึ จาเลสิ. ราชา ตาย สญฺญาย อชลณฺฑิกานํ ขีณภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘อาจริย, อหํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺโต กถํ [Pg.325] นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสามิ, ตุมฺเห อติมุขรตาย นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา คิลนฺตาปิ ตุณฺหีภาวํ นาปชฺชถา’’ติ. พฺราหฺมโณ มงฺคุอุภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย มุขํ วิวริตฺวา รญฺญา สทฺธึ สลฺลปิตุํ นสกฺขิ. ราชา ปีฐสปฺปิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตํ นิสฺสาย เม สุขํ ลทฺธ’’นฺติ ตุฏฺโฐ ตสฺส สพฺพฏฺฐกํ นาม ธนํ ทตฺวา นครสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร วรคาเม อทาสิ. ตมตฺถํ วิทิตฺวา รญฺโญ อตฺถธมฺมานุสาสโก อมจฺโจ อิมํ คาถมาห –

昔、バラナシにおいて、小石を投げる術（石打ちの術）を極めた一人の足の不自由な男がいました。彼は都の門にある一本のニグローダ樹（ベンガル菩提樹）の下に座り、小石を投げてはその葉を射抜いていました。村の子供たちから“象の形を見せてください”“馬の形を見せてください”と頼まれると、望み通りの形を作って見せ、彼らから菓子などを得ていました。ある日、王が公園へ向かう途中でその場所に差しかかりました。子供たちは男を木の根の間に残して逃げ去りました。正午、王がその木陰に入ると、穴のあいた葉の影が王の体に当たりました。王が“これは一体何事か”と見上げ、木の葉が象などの形に射抜かれているのを見て“これは誰の仕業か”と尋ねました。“あの足の不自由な男の仕業です”という報告を聞くと、王は彼を呼び寄せて言いました。“私の司祭（プローヒタ）は非常に口やかましく、私が少し言葉を発しただけでも多弁を弄して私を悩ませる。お前は彼の口に一ナリ（約一リットル）ほどの山羊の糞を投げ入れることができるか？”男は“王よ、可能です。山羊の糞を用意させ、司祭と共に幕の中に座ってください。私がなすべきことを心得ております”と答えました。王はその通りにしました。男はハサミの先で幕に小さな穴を開け、王と話していた司祭が口を開けた瞬間に、一粒ずつ山羊の糞を投げ入れました。司祭は口に入るたびにそれを飲み込みました。山羊の糞が尽きると、男は幕を揺らしました。王はその合図で糞がなくなったことを知り、言いました。“師よ、私はあなたと話していても、話を終えることができませんでした。あなたはあまりに口やかましく、一ナリもの山羊の糞を飲み込みながらも、黙っていることができないのですね”バラモンは恥じ入り、それ以来、王の前で口を開いて話すことができなくなりました。王は男の功績を思い出し、彼を呼んで“お前のおかげで私は安らぎを得た”と喜び、サッバッタカという財を与え、都の四方に四つの優れた村を授けました。これを知った、王の顧問官であり賢者である大臣は、次の偈を唱えました。

‘‘สาธุ โข สิปฺปกํ นาม, อปิ ยาทิส กีทิสํ;

ปสฺส ขญฺชปฺปหาเรน, ลทฺธา คามา จตุทฺทิสา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๗);

“技能というものは、どのようなものであれ、実に良いものです。見なさい、足の不自由な者が石を放つことで、四方の村々を手に入れたのを。”

โส ปน อมจฺโจ เตน สมเยน อยเมว ภควา อโหสิ. อเถโก ปุริโส ปีฐสปฺปินา ลทฺธสมฺปตฺตึ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ นาม ปีฐสปฺปี หุตฺวา อิมํ สิปฺปํ นิสฺสาย มหาสมฺปตฺตึ ปตฺโต, มยาเปตํ สิกฺขิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อิทํ เม, อาจริย, สิปฺปํ เทถา’’ติ อาห. ‘‘น สกฺกา, ตาต, ทาตุ’’นฺติ. โส เตน ปฏิกฺขิตฺโต ‘‘โหตุ, อาราเธสฺสามิ น’’นฺติ ตสฺส หตฺถปาทปริกมฺมาทีนิ กโรนฺโต จิรสฺสํ ตํ อาราเธตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิ, ปีฐสปฺปี ‘‘อยํ เม อติวิย อุปกาโร’’ติ ตํ ปฏิพาหิตุํ อสกฺโกนฺโต สิปฺปํ สิกฺขาเปตฺวา ‘‘นิปฺผนฺนํ เต, ตาต, สิปฺปํ, อิทานิ กึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘พหิ คนฺตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามี’’ติ. ‘‘กึ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘คาวึ วา มนุสฺสํ วา ปหริตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาตา, คาวึ มาเรนฺตสฺส สตํ ทณฺโฑ โหติ มนุสฺสํ มาเรนฺตสฺส สหสฺสํ, ตฺวํ สปุตฺตทาโรปิ ตํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสสิ, มา วินสฺส, ยมฺหิ ปหเฏ ทณฺโฑ นตฺถิ, ตาทิสํ นิมาตาปิติกํ กญฺจิ อุปธาเรหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สกฺขรา อุจฺฉงฺเค กตฺวา ตาทิสํ อุปธารยมาโน วิจรนฺโต คาวึ ทิสฺวา ‘‘อยํ สสามิกา’’ติ ปหริตุํ น วิสหิ, มนุสฺสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมาตาปิติโก’’ติ ปหริตุํ น วิสติ.

その顧問官は、当時の私（釈尊）でありました。さて、ある男が足の不自由な男の得た富を見て考えました。“この男は足が不自由でありながら、この技術によって大きな富を得た。私もこれを学ぶべきだ”彼は男のもとへ行き、礼拝して“師よ、この技術を教えてください”と言いました。“教えることはできない”と拒まれましたが、彼は“なんとかして喜ばせよう”と考え、男の手足を揉むなどの世話を続け、ついに男を喜ばせて繰り返し頼み込みました。足の不自由な男は“この者は私によく尽くしてくれた”と断りきれず、技術を教え、“技術は完成した。これからどうするつもりか”と尋ねました。“外へ行って技術を試します”“何をするつもりだ？”“牛か人間を撃って殺します”“お前よ、牛を殺せば百の罰、人間を殺せば千の罰だ。妻子がいてもその罰を償うことはできない。身を滅ぼしてはならない。撃っても罰のない、親のいないような誰かを捜しなさい”彼は“承知しました”と答え、懐に小石を入れて、そのような者を探し回りました。牛を見ても“これは飼い主がいる”と控え、人を見ても“これは親がいる”と撃つのを控えました。

เตน สมเยน สุเนตฺโต นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ นครํ นิสฺสาย ปณฺณสาลาย วิหรติ. โส ตํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ นครทฺวารนฺตเร ทิสฺวา ‘‘อยํ นิมาตาปิติโก, อิมสฺมึ ปหเฏ ทณฺโฑ นตฺถิ, อิมํ ปหริตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามี’’ติ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทกฺขิณกณฺณโสตํ สนฺธาย สกฺขรํ [Pg.326] ขิปิ. สา ทกฺขิณกณฺณโสเตน ปวิสิตฺวา วาเมน นิกฺขมิ, ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ภิกฺขาย จริตุํ นาสกฺขิ, อากาเสน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิ. มนุสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ อนาคจฺฉนฺเต ‘‘กิญฺจิ อผาสุกํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปรินิพฺพุตํ ทิสฺวา โรทึสุ ปริเทวึสุ. โสปิ มหาชนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ สญฺชานิตฺวา ‘‘อยํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต ทฺวารนฺตเร มม สมฺมุขีภูโต, อหํ อตฺตโน สิปฺปํ วีมํสนฺโต อิมํ ปหริ’’นฺติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อิมินา กิร ปาปเกน ปจฺเจกพุทฺโธ ปหโฏ, คณฺหถ คณฺหถา’’ติ โปเถตฺวา ตตฺเถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํ. โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ยาวายํ มหาปถวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา, ตาว ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน คิชฺฌกูฏมตฺถเก สฏฺฐิกูฏเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สตฺถา ตสฺส อิมํ ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, พาลสฺส นาม สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา อุปฺปชฺชมานํ อนตฺถาย อุปฺปชฺชติ. พาโล หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา ลภิตฺวา อตฺตโน อนตฺถเมว กโรตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห.

その時、スネッタという名の独覚（パッチェーカブッダ）がその都の近くの葉小屋に住んでいました。男は托鉢のために城内へ入る独覚を見て、“この者は親がいない。彼を撃っても罰はない。彼を撃って技術を試そう”と考え、独覚の右の耳の穴を狙って小石を投げました。石は右の耳から入り左から抜けました。激しい苦痛が生じ、独覚は托鉢を続けられず、空を飛んで葉小屋へ戻り入滅されました。人々は独覚が来ないので不審に思い、葉小屋へ行くと入滅されているのを見て泣き悲しみました。あの男も人々が行くのを見てそこへ行き、独覚であることを知って“この方が托鉢に来られた時、私の目の前に現れた。私は自分の技術を試すためにこの方を撃ったのだ”と言いました。人々は“この悪党が独覚を撃ったのか。捕らえろ！”と言って彼を打ちのめし、その場で命を奪いました。彼は阿鼻地獄に堕ち、この大地が一由旬高くなるほどの間そこで焼かれ、その報いの残余によって霊鷲山の頂で六十の槌を持つ亡者として生まれました。世尊はこの男の前世の業を語り、“比丘たちよ、愚か者に生じる技能や権勢は不利益のために生じる。愚か者は技能や権勢を得て自らの不利益を招くのだ”と説法の脈絡を結び、次の偈を唱えられました。

๗๒.

72.

‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายติ;

หนฺติ พาลสฺส สุกฺกํสํ, มุทฺธมสฺส วิปาตย’’นฺติ.

“愚かな者に生じる知識は、ただ不利益のためである。それは愚か者の幸福を損ない、その頭を打ち砕くのである。”

ตตฺถ ยาวเทวาติ อวธิปริจฺเฉทนตฺเถ นิปาโต. ญตฺตนฺติ ชานนสภาโว. ยํ สิปฺปํ ชานาติ, ยมฺหิ วา อิสฺสริเย ยเส สมฺปตฺติยญฺจ ฐิโต ชเนน ญายติ, ปากโฏ ปญฺญาโต โหติ, ตสฺเสตํ นามํ. สิปฺปํ วา หิ อิสฺสริยาทิภาโว วา พาลสฺส อนตฺถาเยว ชายติ. ตํ นิสฺสาย โส อตฺตโน อนตฺถเมว กโรติ. หนฺตีติ วินาเสติ. สุกฺกํสนฺติ กุสลโกฏฺฐาสํ, พาลสฺส หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา อุปฺปชฺชมานํ กุสลโกฏฺฐาสํ ฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. มุทฺธนฺติ ปญฺญาเยตํ นามํ. วิปาตยนฺติ วิทฺธํสยมานํ. ตสฺส หิ ตํ สุกฺกํสํ หนนฺตํ ปญฺญาสงฺขาตํ มุทฺธํ วิปาเตนฺตํ วิทฺธํเสนฺตเมว หนฺตีติ.

その“yāvadeva（ただ〜のためだけに）”とは、範囲を限定する意味の接続詞である。“ñattaṃ（知られた状態）”とは、知っているという状態、すなわち知識のことである。ある技術を知っている、あるいは権力や名声、富を有していることによって、人々の間で有名になること、それがこれ（ñatta）の名称である。実に、愚かな者にとっての技術や権力といった状態は、不利益のためにのみ生じる。彼はそれを頼りにして、自らの不利益を招くのである。“hantī”とは、破壊するという意味である。“sukkaṃsaṃ”とは、功徳の報いのことである。実に、愚かな者に生じる技術や権力は、善き功徳を破壊しながら生じるのである。“muddhaṃ（頭頂）”とは、智慧の別名である。“vipātayaṃ”とは、打ち砕くことである。実に、愚かな者のその（不適切な）技術は、功徳を破壊し、智慧と呼ばれる頭頂を粉砕しながら（彼を）破滅させるのである。これがこの詩の意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの果報を得た。

สฏฺฐิกูฏเปตวตฺถุ เตรสมํ.

第十三、六十の尖塔を持つペータ（餓鬼）の物語、完結。

๑๔. จิตฺตคหปติวตฺถุ

14. 第十四、チッタ長者の物語。

อสนฺตํ [Pg.327] ภาวนมิจฺเฉยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สุธมฺมตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ. เทสนา มจฺฉิกาสณฺเฑ สมุฏฺฐาย สาวตฺถิยํ นิฏฺฐิตา.

“不当な名声を望む（asantaṃ bhāvanamiccheyya）”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在されていた際、スダンマ長老に関連して説かれた。この説法はマッチカサンダで始まり、舎衛城で完結した。

มจฺฉิกาสณฺฑนครสฺมิญฺหิ จิตฺโต นาม คหปติ ปญฺจวคฺคิยานํ อพฺภนฺตรํ มหานามตฺเถรํ นาม ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา ตสฺส อิริยาปเถ ปสีทิตฺวา ปตฺตํ อาทาย เคหํ ปเวเสตฺวา โภเชตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ธมฺมกถํ สุณนฺโต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อจลสทฺโธ หุตฺวา อมฺพาฏกวนํ นาม อตฺตโน อุยฺยานํ สงฺฆารามํ กตฺตุกาโม เถรสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ. ตสฺมึ ขเณ ‘‘ปติฏฺฐิตํ พุทฺธสาสน’’นฺติ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี กมฺปิ. มหาเสฏฺฐิ อุยฺยาเน มหาวิหารํ กาเรตฺวา สพฺพทิสาหิ อาคตานํ ภิกฺขูนํ วิวฏทฺวาโร อโหสิ. มจฺฉิกาสณฺเฑ สุธมฺมตฺเถโร นาม เนวาสิโก อโหสิ.

マッチカーサンダという町に、チッタという名の居士がいました。彼は五比丘の一人であるマハーナーマ長老が托鉢に歩いているのを見て、その威儀に深く感銘を受けました。居士は長老の鉢を受け取って家へと招き入れ、食事を供養しました。食事が終わった後、説法を聴いた彼は預流果（預流の位）に達し、揺るぎない信心を得ました。彼は、自分自身の庭園であるアンバータカワナという名の園を僧伽の伽藍（修行場）にしたいと望み、長老の手に水を注いでこれを寄進しました。その瞬間、“仏教の教えが確立された”ということを、水を注ぎ終えることを合図として、この大地は震動しました。この大富豪は庭園に大精舎を建立し、あらゆる方角からやってくる比丘たちのために門を常に開いておきました。そのマッチカーサンダには、スダンマという名の住職の比丘が住んでいました。

อปเรน สมเยน จิตฺตสฺส คุณกถํ สุตฺวา ทฺเว อคฺคสาวกา ตสฺส สงฺคหํ กตฺตุกามา มจฺฉิกาสณฺฑํ อคมํสุ. จิตฺโต คหปติ เตสํ อาคมนํ สุตฺวา อฑฺฒโยชนมคฺคํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เต อาทาย อตฺตโน วิหารํ ปเวเสตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ กตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โถกํ ธมฺมกถํ โสตุกาโมมฺหี’’ติ ธมฺมเสนาปตึ ยาจิ. อถ นํ เถโร, ‘‘อุปาสก, อทฺธาเนน อาคตามฺหา กิลนฺตรูปา. อปิจ โถกํ สุณาหี’’ติ ตสฺส ธมฺมํ กเถสิ. โส เถรสฺส ธมฺมํ สุณนฺโตว อนาคามิผลํ ปาปุณิ. โส ทฺเว อคฺคสาวเก วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สฺเว ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตตฺวา ปจฺฉา เนวาสิกํ สุธมฺมตฺเถรํ ‘‘ตุมฺเหปิ, ภนฺเต, สฺเว เถเรหิ สทฺธึ อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ นิมนฺเตสิ. โส ‘‘อยํ มํ ปจฺฉา นิมนฺเตตี’’ติ กุทฺโธ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิยมาโนปิ ปฏิกฺขิปิ เอว. อุปาสโก ‘‘ปญฺญายิสฺสถ, ภนฺเต’’ติ ปกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส อตฺตโน นิเวสเน มหาทานํ สชฺเชสิ. สุธมฺมตฺเถโรปิ ปจฺจูสกาเลเยว ‘‘กีทิโส นุ โข คหปตินา อคฺคสาวกานํ สกฺกาโร สชฺชิโต, สฺเว คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปาโตว ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส เคหํ อคมาสิ.

その後、チッタ居士の徳についての評判を聞き、二大弟子（舎利弗と目犍連）が彼を助け導くためにマッチカーサンダへと赴きました。チッタ居士は彼らの来訪を聞き、半由旬ほどの道のりを迎えに行き、彼らを自分の精舎へと案内しました。客人に対する礼儀を尽くした後、“尊者よ、少しばかりの説法を聴かせていただきたいのです”と法将軍である舎利弗長老に願い出ました。すると長老は、“居士よ、私たちは遠路はるばるやってきたので疲れ果てています。しかし、少しだけ聴くがよい”と言って、彼に法を説きました。居士は長老の説法を聴いている最中に不還果（不還の位）に達しました。彼は二大弟子に礼拝し、“尊者よ、明日は千人の比丘と共に私の家で食事を受け取ってください”と招待し、その後で住職のスダンマ長老にも“尊者もまた、明日は長老方と共に来てください”と招待しました。スダンマ長老は“この居士は、私を後回しにして招待した”と怒り、招待を断りました。何度も懇願されましたが、断り続けました。居士は“尊者よ、いずれお分かりになるでしょう”と言って立ち去り、翌日、自分の邸宅で盛大な供養の準備を整えました。スダンマ長老もまた、夜明けの頃に“居士は二大弟子のためにどのような供養を準備したのだろうか。明日（今日）行って見てみよう”と考え、朝早くに鉢と衣を持って彼の家へと向かいました。

โส คหปตินา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘นาหํ นิสีทามิ, ปิณฺฑาย จริสฺสามี’’ติ วตฺวา อคฺคสาวกานํ ปฏิยาทิตํ สกฺการํ โอโลเกตฺวา [Pg.328] คหปตึ ชาติยา ฆฏฺเฏตุกาโม ‘‘อุฬาโร เต, คหปติ, สกฺกาโร, อปิเจตฺถ เอกญฺเญว นตฺถี’’ติ อาห. ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ติลสํคุฬิกา, คหปตี’’ติ วตฺวา คหปตินา กาโกปมาย อปสาทิโต กุชฺฌิตฺวา ‘‘เอโส เต, คหปติ, อาวาโส, ปกฺกมิสฺสามห’’นฺติ วตฺวา ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ ปกฺกมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา จิตฺเตน จ อตฺตนา จ วุตฺตวจนํ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘ตยา อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน หีเนน ขุํสิโต’’ติ ตสฺเสว โทสํ อาโรเปตฺวา ปฏิสารณียกมฺมํ การาเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, จิตฺตคหปตึ ขมาเปหี’’ติ เปเสสิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา, ‘‘คหปติ, มยฺหเมว โส โทโส, ขมาหิ เม’’ติ วตฺวาปิ ‘‘นาหํ ขมามี’’ติ เตน ปฏิกฺขิตฺโต มงฺกุภูโต ตํ ขมาเปตุํ นาสกฺขิ. ปุนเทว สตฺถุ สนฺติกํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ‘‘นาสฺส อุปาสโก ขมิสฺสตี’’ติ ชานนฺโตปิ ‘‘มานถทฺโธ เอส, ตึสโยชนํ ตาว มคฺคํ คนฺตฺวา ปจฺจาคจฺฉตู’’ติ ขมนูปายํ อนาจิกฺขิตฺวาว อุยฺโยเชสิ. อถสฺส ปุนาคตกาเล นิหตมานสฺส อนุทูตํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อิมินา สทฺธึ คนฺตฺวา อุปาสกํ ขมาเปหี’’ติ วตฺวา ‘‘สมเณน นาม ‘มยฺหํ วิหาโร, มยฺหํ นิวาสฏฺฐานํ, มยฺหํ อุปาสโก, มยฺหํ อุปาสิกา’ติ มานํ วา อิสฺสํ วา กาตุํ น วฏฺฏติ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ อิจฺฉามานาทโย กิเลสา วฑฺฒนฺตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆฏฺเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

スダンマ長老は居士から“尊者よ、お座りください”と言われましたが、“私は座らない。托鉢に行くのだ”と言い、二大弟子のために準備された供養の品々を見て、居士の生まれ（家柄）を揶揄してやろうと考え、“居士よ、お前の供養は素晴らしいものだが、ただ一つだけ足りないものがある”と言いました。居士が“尊者よ、何が足りないのですか？”と尋ねると、“居士よ、胡麻の菓子（ティラサングリカ）がない”と言いました。それに対し、居士がカラスの比喩（カラスのような卑しい振る舞い）を用いて彼を諫めたため、長老は激怒し、“居士よ、これはお前の精舎だ。私は立ち去る”と言いました。三度まで引き留められましたが、彼は聞き入れずに立ち去り、仏陀のもとへ行って、チッタ居士と自分が交わした言葉を報告しました。仏陀は“お前は、信心深く清らかな居士を、卑しい言葉で侮辱したのだ”と彼自身の過ちを指摘し、彼に“パティサーラニーヤ・カンマ（居士に許しを請うべきという罰）”を科して、“行って、チッタ居士に許しを請うてきなさい”と命じて送り出しました。長老はそこへ行き、“居士よ、それは私の過ちだった。許してくれ”と言いましたが、居士から“私は許しません”と拒絶され、意気消沈して許しを得ることができずに戻ってきました。彼は再び仏陀のもとへ帰ってきました。仏陀は“居士は彼を許さないだろう”と分かっていましたが、“この比丘は慢心で凝り固まっている。まずは三十由旬の道のりを行き来させよう”と考え、許しを得るための具体的な方法は教えずに送り出したのです。その後、再び戻ってきた彼が慢心を捨てたのを見て、仏陀は随行の比丘を与えて“行きなさい。この比丘と共に、居士に許しを請わせるのだ”と命じました。そして“比丘たる者は‘これは私の精舎だ、私の住処だ、私の居士だ、私の優婆夷だ’という慢心や嫉妬を抱くべきではない。そのようにする者には、悪い欲望や慢心などの煩悩が増大するものである”と説法の機縁を結び、これらの詩（ガーター）を唱えられました。

๗๓.

73.

‘‘อสนฺตํ ภาวนมิจฺเฉยฺย, ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขุสุ;

อาวาเสสุ อิสฺสริยํ, ปูชา ปรกุเลสุ จ.

“（愚かな者は）実体のない名声や、比丘たちの間での上座、精舎における権威、他家からの供養を望むものである。”

๗๔.

74.

‘‘มเมว กต มญฺญนฺตุ, คิหี ปพฺพชิตา อุโภ.

“‘在家の者も出家の者も、共に私がしたことだと認めよ。’”

มเมวาติวสา อสฺสุ, กิจฺจากิจฺเจสุ กิสฺมิจิ;

อิติ พาลสฺส สงฺกปฺโป, อิจฺฉา มาโน จ วฑฺฒตี’’ติ.

“‘どんな些細な仕事においても、彼らが私の意志に従うように’と。このように愚かな者の妄想、欲望、そして慢心は増大していくのである。”

ตตฺถ อสนฺตนฺติ โย พาโล ภิกฺขุ อวิชฺชมานํ สมฺภาวนํ อิจฺเฉยฺย, ‘‘อสฺสทฺโธว สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติ. ปาปิจฺฉตานิทฺเทเส (วิภ. ๘๕๑) วุตฺตนเยเนว พาโล ‘‘อสทฺโธ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต อปฺปวิวิตฺโต กุสีโต อนุปฏฺฐิตสฺสติ อสมาหิโต ทุปฺปญฺโญ อขีณาสโวว สมาโน ‘อโห วต มํ ชโน อยํ สทฺโธ, สีลวา, พหุสฺสุโต, ปวิวิตฺโต, อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสฺสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา[Pg.329], ขีณาสโว’ติ ชาเนยฺยา’’ติ อิทํ อสนฺตสมฺภาวนํ อิจฺฉติ. ปุเรกฺขารนฺติ ปริวารํ. ‘‘อโห วต มํ สกลวิหาเร ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตา วิหเรยฺยุ’’นฺติ เอวํ อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขูสุ อิจฺฉติ. อาวาเสสูติ สงฺฆิเกสุ จ อาวาเสสุ ยานิ วิหารมชฺเฌ ปณีตเสนาสนานิ, ตานิ อตฺตโน สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตาทีนํ ภิกฺขูนํ ‘‘ตุมฺเห อิธ วสถา’’ติ วิจาเรนฺโต สยมฺปิ วรตรํ เสนาสนํ ปลิโพเธนฺโต, เสสานํ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ ปจฺจนฺติมานิ ลามกเสนาสนานิ เจว อมนุสฺสปริคฺคหิตานิ จ ‘‘ตุมฺเห อิธ วสถา’’ติ วิจาเรนฺโต อาวาเสสุ อิสฺสริยํ อิจฺฉติ. ปูชา ปรกุเลสุ จาติ เนว มาตาปิตูนํ น ญาตกานํ ปเรสุเยว กุเลสุ ‘‘อโห วติเม มยฺหเมว ทเทยฺยุํ, น อญฺเญส’’นฺติ เอวํ จตุปฺปจฺจเยหิ ปูชํ อิจฺฉติ.

そこにおいて、“実体のない（asantanti）”とは、愚かな比丘が、ありもしない称賛を望むことを指す。“信仰心がないのに、‘人々が自分を信仰心のある者として知ることを望む’”ということである。“邪欲の解説（Vibha. 851）”で述べられている通り、愚かな者は、信仰がなく、破戒し、少聞であり、独居を好まず、怠惰で、正念を欠き、集中がなく、智慧を欠き、煩悩も尽きていないにもかかわらず、“ああ、人々が自分を、信仰心があり、持戒し、多聞で、独居し、精進し、正念あり、定にあり、智慧あり、漏尽者（阿羅漢）であると認めてくれたらよいのに”と、このような分不相応な称賛を望むのである。“中心（purekkhāranti）”とは、付き添いの者のことである。“ああ、寺院全体において比丘たちが私を囲み、質問をしながら過ごしてくれたらよいのに”と、このように邪欲に執着し、比丘たちの間で中心的な存在となることを望むのである。“住坊において（āvāsesūti）”とは、僧伽の住坊において、寺院の中央にある優れた座所を、自分の親しい比丘たちに“ここに住みなさい”と采配し、自分自身も極めて優れた座所を占有し、一方で他の来住の比丘たちには、辺端の劣悪な座所や非人が取り憑いているような場所を“ここに住みなさい”と割り当てることで、住坊における支配権を望むことである。“他家における供養（pūjā parakulesu cāti）”とは、父母でも親族でもない他人の家々において、“ああ、彼らが私だけに（供物を）捧げ、他の者には捧げないように”と、このように四つの資糧による供養を望むことである。

มเมว กต มญฺญนฺตูติ ยสฺส จ พาลสฺส ‘‘ยํกิญฺจิ วิหาเร อุโปสถาคาราทิกรณวเสน กตํ นวกมฺมํ, ตํ สพฺพํ อมฺหากํ เถเรน กตนฺติ เอวํ คิหี จ ปพฺพชิตา จ อุโภปิ มเมว นิสฺสาย กตํ ปริกมฺมํ นิฏฺฐิตํ มญฺญนฺตู’’ติ สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ. มเมวาติวสา อสฺสูติ ‘‘คิหี จ ปพฺพชิตา จ สพฺเพปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, สกฏโคณวาสิผรสุอาทีนิ วา ลทฺธพฺพานิ โหนฺตุ, อนฺตมโส ยาคุมตฺตมฺปิ ตาเปตฺวา ปิวนาทีนิ วา, เอวรูเปสุ กิจฺจากิจฺเจสุ ขุทฺทกมหนฺเตสุ กรณีเยสุ กิสฺมิญฺจิ เอกกิจฺเจปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, มเมว อาปุจฺฉิตฺวา กโรนฺตู’’ติ สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ. อิติ พาลสฺสาติ ยสฺส พาลสฺส สา จ อิจฺฉา อยญฺจ เอวรูโป สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เนว วิปสฺสนา, น มคฺคผลานิ วฑฺฒนฺติ. เกวลํ ปนสฺส จนฺโททเย สมุทฺทสฺส อุทกํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชมานา ตณฺหา เจว นววิธมาโน จ วฑฺฒตีติ.

“私だけがなしたと思わせたい（mameva kata maññantūti）”とは、愚かな比丘が、“寺院において布薩堂の建設などのために行われたいかなる新築工事も、すべては私たちの長老（私）によってなされたのだと、このように在家の者も出家の者も、双方が私を頼りとしてなされた仕事が完成したのだと思うように”という邪念が生じることである。“私の意のままであるように（mamevātivasā assūti）”とは、“在家者も出家者も、すべての者が私の意のままに従うように。車や牛、手斧や斧などを得る際も、あるいはせめて粥を温めて飲むといった、このような大小さまざまななすべき事柄、いかなる一つの仕事においても、私の意のままに従い、私に伺いを立ててから行うように”という邪念が生じることである。“このように愚か者には（iti bālassāti）”とは、そのような邪欲とこのような性質の邪念が生じる愚かな比丘には、ヴィパッサナー（観）も道果も増長することはない。ただ、月の出とともに満ちる海の水のように、六つの感覚門において生じる渇愛（taṇhā）と九種類の慢心（māna）だけが増長するのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの者が預流果などに達した。

สุธมฺมตฺเถโรปิ อิมํ โอวาทํ สุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปทกฺขิณํ กตฺวา เตน อนุทูเตน ภิกฺขุนา สทฺธึ คนฺตฺวา อุปาสกสฺส จกฺขุปเถ อาปตฺตึ ปฏิกริตฺวา อุปาสกํ ขมาเปสิ. โส อุปาสเกน ‘‘ขมามหํ, ภนฺเต, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ขมถ เม’’ติ ปฏิขมาปิโต สตฺถารา ทินฺเน โอวาเท ฐตฺวา กติปาเหเนว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ [Pg.330] ปาปุณิ. อุปาสโกปิ จินฺเตสิ – ‘‘มยา สตฺถารํ อทิสฺวาว โสตาปตฺติผลํ ปตฺตํ, อทิสฺวา เอว อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต, สตฺถารํ เม ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส ติลตณฺฑุลสปฺปิผาณิตวตฺถจฺฉาทนาทีหิ ปริปูรานิ ปญฺจ สกฏสตานิ โยชาเปตฺวา ‘‘สตฺถารํ ทฏฺฐุกามา อาคจฺฉนฺตุ, ปิณฺฑปาตาทีหิ น กิลมิสฺสนฺตี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปตฺวา ภิกฺขุนีสงฺฆสฺสาปิ อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ อาโรจาเปสิ. เตน สทฺธึ ปญฺจสตา ปญฺจสตา ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ อุปาสกา จ อุปาสิกาโย จ นิกฺขมึสุ. โส เตสญฺเจว อตฺตโน ปริสาย จาติ ติณฺณํ ชนสหสฺสานํ ยถา ตึสโยชเน มคฺเค ยาคุภตฺตาทีหิ กิญฺจิ เวกลฺลํ น โหติ, ตถา สํวิทหิ. ตสฺส ปน นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา โยชเน โยชเน เทวตา ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ทิพฺเพหิ ยาคุขชฺชกภตฺตปานกาทีหิ ตํ มหาชนํ อุปฏฺฐหึสุ, กสฺสจิ เกนจิ เวกลฺลํ น โหติ. เอวํ เทวตาหิ อุปฏฺฐิยมาโน เทวสิกํ โยชนํ คจฺฉนฺโต มาเสน สาวตฺถึ ปาปุณิ, ปญฺจ สกฏสตานิ ยถาปูริตาเนว อเหสุํ. เทวตาหิ เจว มนุสฺเสหิ จ อภิหฏํ ปณฺณาการํ วิสฺสชฺเชนฺโตว อคมาสิ.

スダンマ長老もこの教えを聞いて、師（仏陀）を礼拝し、座から立ち上がって右繞し、お供の比丘と共に（チッタ居士のもとへ）行き、居士の目の届くところで罪を悔い改め、居士に許しを請うた。居士は“尊者よ、私は許します。もし私に過ちがあるならば、私を許してください”と、逆に許しを求めた。長老は師より与えられた教えに従い、数日のうちに四無礙解と共に阿羅漢果を得た。居士もまた、“私は師にお会いすることなく預流果を得、お会いすることなく不還果に安住した。今こそ師を拝見しに行くべきである”と考えた。彼は胡麻、米、バター、糖蜜、衣類などを満載した五百両の車を用意させ、“師を拝見したい者は来なさい。食事などに困ることはない”と比丘僧伽に告げさせ、比丘尼僧伽、在家信男、在家信女たちにも知らせた。彼と共に、五百人ずつの比丘、比丘尼、在家信男、在家信女が出発した。彼は同行者と自分の従者、合わせて三千の人々に対し、三十由旬の道中で粥や食事などが不足することのないよう万全に手配した。彼が出発したことを知ると、一由旬ごとに神々が宿営地を設け、天界の粥、菓子、食事、飲み物などでその大衆を供養した。誰一人として何一つ不足することはなかった。このように神々に供養されながら、一日一由旬ずつ進み、一ヶ月で舎衛城に到着した。五百両の車は（神々の供養により消費されず）出発時と同様に満載のままであった。彼は神々や人々から捧げられた進物を施しながら進んだのである。

สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาห – ‘‘อานนฺท, อชฺช วฑฺฒมานกจฺฉายาย จิตฺโต คหปติ ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิสฺสตี’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ตสฺส ตุมฺหากํ วนฺทนกาเล กิญฺจิ ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘ภวิสฺสติ, อานนฺทา’’ติ. ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ? ตสฺส อาคนฺตฺวา ‘‘มํ วนฺทนกาเล ราชมาเนน อฏฺฐกรีสมตฺเต ปเทเส ชณฺณุกมตฺเตน โอธินา ปญฺจวณฺณานํ ทิพฺพปุปฺผานํ ฆนวสฺสํ วสฺสิสฺสตี’’ติ. ตํ กถํ สุตฺวา นครวาสิโน ‘‘เอวํ มหาปุญฺโญ กิร จิตฺโต นาม คหปติ อาคนฺตฺวา อชฺช สตฺถารํ วนฺทิสฺสติ, เอวรูปํ กิร ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสติ, มยมฺปิ ตํ มหาปุญฺญํ ทฏฺฐุํ ลภิสฺสามา’’ติ ปณฺณาการํ อาทาย มคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ อฏฺฐํสุ. วิหารสมีเป อาคตกาเล ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ปฐมํ อาคมึสุ. จิตฺโต คหปติ, ‘‘อมฺมา, ตุมฺเห ปจฺฉโต อาคจฺฉถา’’ติ มหาอุปาสิกาโย ฐเปตฺวา ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. พุทฺธานํ สมฺมุขฏฺฐาเน ปน ฐิตา วา นิสินฺนา วา อิโต วา เอตฺโต วา น โหนฺติ, พุทฺธวีถิยา ทฺวีสุ ปสฺเสสุ นิจฺจลาว ติฏฺฐนฺติ. จิตฺโต คหปติ มหนฺตํ พุทฺธวีถึ โอกฺกมิ. ตีณิ ผลานิ ปตฺเตน อริยสาวเกน โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ กมฺปิ. ‘‘เอโส กิร จิตฺโต คหปตี’’ติ มหาชโน โอโลเกสิ[Pg.331]. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา ทฺวีสุ โคปฺผเกสุ สตฺถุ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิ. ตํ ขณญฺเญว วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ. โส เอกมาสํ สตฺถุ สนฺติเก วสิ, วสมาโน จ สกลํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ วิหาเรเยว นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทาสิ, อตฺตนา สทฺธึ อาคเตปิ อนฺโตวิหาเรเยว กตฺวา ปฏิชคฺคิ. เอกทิวสมฺปิ อตฺตโน สกเฏสุ กิญฺจิ คเหตพฺพํ นาโหสิ, เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสิ, สพฺพกิจฺจานิ อกาสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อหํ ‘ตุมฺหากํ ทานํ ทสฺสามี’ติ อาคจฺฉนฺโต มาสํ อนฺตรามคฺเค อโหสึ. อิเธว เม มาโส วีติวตฺโต, มยา อาภตํ ปณฺณาการํ กิญฺจิ คเหตุํ น ลภามิ, เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสึ, โสหํ สเจปิ อิธ สํวจฺฉรํ วสิสฺสามิ, เนว มม เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภิสฺสามิ. อหํ สกฏานิ โอตาเรตฺวา คนฺตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิสามนฏฺฐานํ เม อาโรจาเปถา’’ติ.

世尊はアーナンダ長老にこう仰せられました。“アーナンダよ、今日、影が伸びる午後の刻、チッタ居士が五百人の優婆塞たちを伴ってやって来て、私を礼拝するであろう”。“世尊よ、彼が世尊を礼拝する際に、何か神変（奇跡）が起こるのでしょうか”。“アーナンダよ、起こるであろう”。“世尊よ、どのような神変でしょうか”。“彼がやって来て私を礼拝する時、王の測定法で八カリーサほどの範囲に、膝の高さまで、五色の天の花々が激しく降り注ぐであろう”。その言葉を聞いて、町の人々は“これほど偉大な功徳を持つチッタという名の居士が、今日、世尊を礼拝しに来るそうだ。そのような神変が起こるそうだ。私たちもその偉大な功徳あるお方を見ることができるだろう”と言い、供え物を持って道の両側に並びました。精舎の近くに到着した時、まず五百人の比丘たちがやって来ました。チッタ居士は“お母様方、あなた方は私たちの後ろから来てください”と言って、多くの優婆夷たちを後に控えさせ、五百人の優婆塞たちに囲まれて世尊の御もとへ向かいました。仏陀たちの御前では、立っている者も座っている者も、あちらこちらに動くことはなく、仏陀が通る道の両側に静止して立っていました。チッタ居士は、その広大な仏陀の通り道に入りました。三果（不還果）に達した聖なる弟子である彼が、見渡す場所はどこも震え動きました。“この方がチッタ居士だそうだ”と、人々は彼を見つめました。彼は世尊に近づき、六色の仏光の中に入ると、世尊の両方の足首を掴んでその御足に礼拝しました。その瞬間に、あらかじめ告げられた通りの花の雨が降り、幾千もの喝采が響き渡りました。彼は一ヶ月間、世尊の御もとに留まりました。滞在中、彼は仏陀を筆頭とする全比丘サンガを精舎に座らせて盛大な布施を行いました。自分と共に来た人々も精舎の中に留まらせて世話をしました。一日たりとも自分の車から物を取り出す必要はなく、神々や人間たちが持ってきた贈り物だけで布施を行い、すべての用事を済ませました。彼は世尊を礼拝して申し上げました。“世尊よ、私は‘あなた方に布施をしよう’と思ってやって来る途中の道で一ヶ月を過ごし、この精舎でも一ヶ月が過ぎました。しかし、私が持ってきた贈り物を少しも使うことができません。この間ずっと、神々や人間が運んできた贈り物だけで布施をしてまいりました。もし私がここに一年留まったとしても、自分の施物を出す機会はないでしょう。私は車の中身を降ろして帰りたいと思います。私に保管場所を指示してください”。

สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาห – ‘‘อานนฺท, อุปาสกสฺส เอกํ ปเทสํ ตุจฺฉํ กาเรตฺวา เทหี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. กปฺปิยภูมิ (มหาว. ๒๙๕) กิร จิตฺตสฺส คหปติโน อนุญฺญาตา. อุปาสโกปิ อตฺตนา สทฺธึ อาคเตหิ ตีหิ ชนสหสฺเสหิ สทฺธึ ตุจฺฉสกเฏหิ ปุน มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เทวมนุสฺสา อุฏฺฐาย, ‘‘อยฺย, ตยา ตุจฺฉสกเฏหิ คมนกมฺมํ กต’’นฺติ สตฺตหิ รตเนหิ สกฏานิ ปูรยึสุ. โส อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรเนว มหาชนํ ปฏิชคฺคนฺโต อคมาสิ. อานนฺทตฺเถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโตปิ มาเสน อาคโต, อิธาปิ มาสเมว วุฏฺโฐ, เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุสฺเสหิ อภิหฏปณฺณากาเรเนว มหาวทานํ อทาสิ, อิทานิ ปญฺจ สกฏสตานิ ตุจฺฉานิ กตฺวา มาเสเนว กิร คมิสฺสติ, เทวมนุสฺสา ปนสฺส อุฏฺฐาย, ‘อยฺย, ตยา ตุจฺฉสกเฏหิ คมนกมฺมํ กต’นฺติ ปญฺจ สกฏสตานิ สตฺตรตเนหิ ปูรยึสุ. โส ปุน อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรเนว กิร มหาชนํ ปฏิชคฺคนฺโต คมิสฺสตี’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เอตสฺส ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺเสวายํ สกฺกาโร อุปฺปชฺชติ, อุทาหุ อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อานนฺท, มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺสาปิ อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตสฺสาปิ เอตสฺส [Pg.332] อุปฺปชฺชเตว. อยญฺหิ อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน สมฺปนฺนสีโล, เอวรูโป ปุคฺคโล ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถวสฺส ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺตตี’’ติ วตฺวา สตฺถา อิมํ ปกิณฺณกวคฺเค คาถมาห –

世尊はアーナンダ長老に仰せられました。“アーナンダよ、この優婆塞のために、一箇所の場所を空けて与えなさい”。長老はその通りにしました。チッタ居士のためにカッピヤ・クティ（保管所）が許されたのです。優婆塞も自分と共に来た三千人の人々と共に、空になった車で再び帰路につきました。すると神々や人間たちが現れ、“長者よ、あなたは空の車で帰るつもりですか”と言って、七宝で車を満たしました。彼は、送られた贈り物だけで人々を養いながら進みました。アーナンダ長老は世尊を礼拝して申し上げました。“世尊よ、彼は世尊の御もとへ来るときも一ヶ月かかり、ここでも一ヶ月過ごしました。その間ずっと、神々や人間たちが捧げた贈り物だけで盛大な布施を行いました。今、五百台の車を空にして一ヶ月で帰るところですが、神々や人間たちが現れて、‘長者よ、あなたは空の車で帰るつもりですか’と言い、五百台の車を七宝で満たしたそうです。彼はまた、送られた贈り物だけで人々を養いながら帰るのでしょう”。“世尊よ、この居士にこのような供養が起こるのは、世尊の御もとへ来るからでしょうか。それとも、他の場所へ行くときも起こるのでしょうか”。“アーナンダよ、私のところへ来るときであれ、他の場所へ行くときであれ、この者には供養が起こるのだ。この優婆塞は信仰厚く、清らかで戒を具足しているからである。このような人物がいかなる場所を訪れようとも、その行く先々で利得と供養が生じるのである”。そう仰せられて、世尊はパキーンナカ・ヴァッガ（雑部）においてこの偈を唱えられました。

‘‘สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต;

ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓);

“信仰があり、戒を具足し、名声と富を備えた者は、いかなる場所を訪れようとも、その行く先々で供養される”。

อตฺโถ ปนสฺสา ตตฺเถว อาวิภวิสฺสติ.

その意味については、同じ箇所（法句経の註釈）で明らかになるであろう。

เอวํ วุตฺเต อานนฺทตฺเถโร จิตฺตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉิ. อถสฺส สตฺถา อาจิกฺขนฺโต อาห –

このように説かれた時、アーナンダ長老はチッタ居士の過去の業について尋ねました。そこで世尊は、彼に説き聞かせようとして仰せられました。

อานนฺท, อยํ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล มิคลุทฺทกกุเล นิพฺพตฺโต วุทฺธิมนฺวาย เอกทิวสํ เทเว วสฺสนฺเต มิคานํ มารณตฺตาย สตฺตึ อาทาย อรญฺญํ คนฺตฺวา มิเค โอโลเกนฺโต เอกสฺมึ อกฏปพฺภาเร สสีสํ ปารุปิตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอโก, อยฺโย, สมณธมฺมํ กโรนฺโต นิสินฺโน ภวิสฺสติ, ภตฺตมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ เวเคน เคหํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ อุทฺธเน หิยฺโย, อาภตมํสํ, เอกสฺมึ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา อญฺเญ ปิณฺฑปาตจาริเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสมฺปิ ปตฺเต อาทาย ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา, ‘‘อยฺเย, ปริวิสถา’’ติ อญฺญํ อาณาเปตฺวา ตํ ภตฺตํ ปุฏเก ปกฺขิปิตฺวา อาทาย คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค นานาปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปตฺตปุเฏ กตฺวา เถรสฺส นิสินฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, สงฺคหํ กโรถา’’ติ วตฺวา ปตฺตํ อาทาย ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา ‘‘ยถา เม อยํ รสปิณฺฑปาโต ปุปฺผปูชาย สทฺธึ จิตฺตํ โตเสสิ, เอวํ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน ปณฺณาการสหสฺสานิ อาทาย อาคนฺตฺวา มยฺหํ จิตฺตํ โตเสนฺตุ, ปญฺจวณฺณกุสุมวสฺสญฺจ วสฺสตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. โส ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ, นิพฺพตฺตฏฺฐาเน ชณฺณุกมตฺเตน โอธินา ทิพฺพปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ. อิทานิปิสฺส ชาตทิวเส เจว อิธ จ อาคตสฺส ปุปฺผวสฺสวสฺสนญฺจ ปณฺณาการาภิหาโร จ สตฺตหิ รตเนหิ สกฏปูรณญฺจ ตสฺเสว กมฺมสฺส นิสฺสนฺโทติ.

“アーナンダよ、この長者は、パドゥムッタラ世尊の御足もとで誓願を立て、十万劫の間、天界と人間界を転生し、カッサパ仏の時代には鹿猟師の家に生まれました。成人したある日、雨が降る中、鹿を殺すために槍を持って森へ行き、鹿を探していたところ、自然の岩窟の中で頭まで衣をまとって坐っている一人の比丘を見つけました。‘一人の聖者が沙門の修行をして坐っておられるのだ。この方に食事を運んでこよう’と考え、急いで家に戻り、一つの竈で昨日獲った肉を、もう一つの竈で飯を炊かせました。また、他に托鉢に歩いている比丘たちを見かけると、彼らの鉢を受け取り、用意した席に坐らせて食事を供し、‘聖者の方々、給仕してください’と別の人に命じました。そして、あの飯を包みに入れて持って行く途中、道すがら様々な花を摘んで飯の包みの上に載せ、長老の坐っている場所へ行き、‘尊者よ、私に慈悲を垂れて（布施を）お受けください’と言って、鉢を受け取って（食事を）満たし、長老の手に置きました。そしてそれらの花で供養し、‘私のこの美味しい托鉢食が花の供養と共に心を喜ばせたように、生まれ変わる先々の場所で、千もの贈り物が届いて私の心を喜ばせ、五色の花の雨が降りますように’と祈願しました。彼は生涯、善行を積んで天界に生まれ、生まれた場所では膝の高さまで天の花の雨が降りました。今、彼が生まれた日や、ここに来た時に花の雨が降ること、贈り物が届けられること、七宝で車が満たされることは、まさにその業の報いなのです”

จิตฺตคหปติวตฺถุ จุทฺทสมํ.

チッタ長者の物語、第十四（完）。

๑๕. วนวาสีติสฺสสามเณรวตฺถุ

15. 第５章 愚人品：１５．森住のティッサ沙弥の物語

อญฺญา [Pg.333] หิ ลาภูปนิสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต วนวาสิกติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ. เทสนา ราชคเห สมุฏฺฐิตา.

“利得への道は一つであり……”というこの法話（説法）を、師（仏陀）はジェータ林（祇園精舎）に滞在している際、森住のティッサ長老に関連して説かれました。この説法の発端はラージャガハ（王舎城）にありました。

สาริปุตฺตตฺเถรส กิร ปิตุ วงฺคนฺตพฺราหฺมณสฺส สหายโก มหาเสนพฺราหฺมโณ นาม ราชคเห วสติ. สาริปุตฺตตฺเถโร เอกทิวสํ ปิณฺฑาย จรนฺโต ตสฺมึ อนุกมฺปาย ตสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ. โส ปน ปริกฺขีณวิภโว ทลิทฺโท. โส ‘‘มม ปุตฺโต มยฺหํ เคหทฺวารํ ปิณฺฑาย จริตุํ อาคโต ภวิสฺสติ, อหญฺจมฺหิ ทุคฺคโต, มยฺหํ ทุคฺคตภาวํ น ชานาติ มญฺเญ, นตฺถิ เม โกจิ เทยฺยธมฺโม’’ติ เถรสฺส สมฺมุขา ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต นิลียิ. เถโร อปรมฺปิ ทิวสํ อคมาสิ, พฺราหฺมโณ ตเถว นิลียิ. ‘‘กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโตปิ นาลภิ. อเถกทิวสํ เอกสฺมึ พฺราหฺมณวาจเก ถูลสาฏเกน สทฺธึ ปายสปาตึ ลภิตฺวา อาทาย เคหํ คนฺตฺวาว เถรํ อนุสฺสริ, ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ มยา เถรสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เถโรปิ ตํ ขณํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘พฺราหฺมโณ เทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา มม อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ อาทาย ตสฺส เคหทฺวาเร ฐิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ.

サーリプッタ長老の父ヴァンガンタ・バラモンの友人であるマハーセーナという名のバラモンが、ラージャガハに住んでいました。ある日、サーリプッタ長老は托鉢の途中で、彼への慈しみから、その家の門口へ行かれました。しかし、彼は財産を使い果たし、貧しくなっていました。彼は‘私の息子（のような長老）が、托鉢のために私の家の門に来られたのだ。しかし、私は困窮している。おそらく彼は私の窮状を知らないのだろう。私には布施すべきものが何もない’と考え、長老と顔を合わせることができず、隠れてしまいました。長老は翌日も行かれましたが、バラモンは同様に隠れました。‘何かを得たら布施しよう’と考えても、何も得られませんでした。その後ある日、あるバラモンの読誦会で、厚手の布（下衣）と共に一鉢の乳粥を得ました。家へ帰るなり長老を思い出し、‘この托鉢食を長老に捧げるべきだ’と考えました。長老もその瞬間、禅定に入り、定から出るとそのバラモンを見て、‘バラモンは布施すべきものを得て、私の来訪を待ち望んでいる。そこへ行くべきだ’と考え、大衣をまとい、鉢を持って彼の家の門口に立ち、姿を現されました。

พฺราหฺมโณ เถรํ ทิสฺวาว จิตฺตํ ปสีทิ. อถ นํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ปายสปาตึ คเหตฺวา เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร อุปฑฺฒํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห – ‘‘ภนฺเต, เอกปฏิวีสมตฺโตว อยํ ปายโส, ปรโลกสงฺคหํ เม กโรถ, มา อิธโลกสงฺคหํ, นิรวเสสเมว ทาตุกาโมมฺหี’’ติ สพฺพํ อากิริ. เถโร ตตฺเถว ปริภุญฺชิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ตมฺปิ สาฏกํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, อหมฺปิ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมเมว ปาปุเณยฺย’’นฺติ. เถโร ‘‘เอวํ โหตุ พฺราหฺมณา’’ติ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมนฺโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรนฺโต เชตวนํ อคมาสิ. ‘‘ทุคฺคตกาเล ทินฺนทานํ ปน อติวิย โตเสตี’’ติ พฺราหฺมโณปิ ตํ ทานํ ทตฺวา ปสนฺนจิตฺโต โสมนสฺสชาโต เถเร อธิมตฺตํ สิเนหมกาสิ. โส เถเร สิเนเหเนว กาลํ กตฺวา สาวตฺถิยํ เถรสฺสูปฏฺฐากกุเล ปฏิสนฺธึ คณฺหิ[Pg.334]. ตํขเณเยว ปนสฺส มาตา ‘‘กุจฺฉิยํ เม คพฺโภ ปติฏฺฐิโต’’ติ ญตฺวา สามิกสฺส อาโรเจสิ. โส ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ.

バラモンは長老を見るなり、心が清まりました。そして長老に近づいて礼拝し、挨拶を交わして家の中に案内して坐らせ、乳粥の鉢を取って長老の鉢に注ぎました。長老は半分ほど受け取ると、手で鉢を覆われました。するとバラモンは言いました。‘尊者よ、この乳粥はわずか一人分にすぎません。来世における助けとして（布施を）お受けください。今世の助け（のために遠慮すること）はなさらないでください。私は残らず全てを差し上げたいのです’と言い、全てを注ぎました。長老はその場で召し上がりました。食事が終わると、彼はあの布をも布施して礼拝し、次のように言いました。‘尊者よ、私もまた、あなた様が見極められた真理に到達できますように’。長老は‘バラモンよ、そのようになれ’と彼に随喜の説法をし、席を立って去り、順次旅を続けてジェータ林へ戻られました。‘困窮している時に捧げる施しは、格別に心を喜ばせるものだ’と言われるように、バラモンもその施しをして清らかな心となり、歓喜に満たされ、長老に対してこの上ない親愛の情を抱きました。彼は長老への親愛の情を抱いたまま亡くなり、サーヴァッティーの長老の世話役の家に転生しました。その瞬間、彼の母親は‘胎内に子が宿った’と察して夫に告げました。夫は彼女に胎児の保護を尽くしました。

ตสฺสา อจฺจุณฺหอติสีตอติอมฺพิลาทิปริโภคํ วชฺเชตฺวา สุเขน คพฺภํ ปริหริยมานาย เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ ‘‘อโห วตาหํ สาริปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ นิมนฺเตตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายสํ ทตฺวา สยมฺปิ กาสายวตฺถานิ ปริทหิตฺวา สุวณฺณสรกํ อาทาย อาสนปริยนฺเต นิสีทิตฺวา เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฏฺฐปายสํ ปริภุญฺเชยฺย’’นฺติ. ตสฺสา กิร โส กาสายวตฺถปริทหเน โทหโฬ กุจฺฉิยํ ปุตฺตสฺส พุทฺธสาสเน ปพฺพชฺชาย ปุพฺพนิมิตฺตํ อโหสิ. อถสฺสา ญาตกา ‘‘ธมฺมิโก โน ธีตาย โทหโฬ’’ติ สาริปุตฺตตฺเถรํ สงฺฆตฺเถรํ กตฺวา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อสมฺภินฺนขีรปายสํ อทํสุ. สาปิ เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรกํ คเหตฺวา อาสนปริยนฺเต นิสินฺนา อุจฺฉิฏฺฐปายสํ ปริภุญฺชิ, โทหโฬ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ. ตสฺสา ยาว คพฺภวุฏฺฐานา อนฺตรนฺตรา กตมงฺคเลสุปิ, ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชาตาย กตมงฺคเลสุปิ สาริปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายสเมว อทํสุ. ปุพฺเพ กิเรส ทารเกน พฺราหฺมณกาเล ทินฺนปายสสฺส นิสฺสนฺโท.

彼女が、熱すぎ、冷えすぎ、酸っぱすぎるといった飲食を避けて安らかに身重の期間を過ごしていると、このようなつわり（切望）が生じました。‘ああ、願わくは、サーリプッタ長老を筆頭とする五百人の比丘を招いて家に坐らせ、水を混ぜない純粋な乳粥を布施し、自分もまた、赤褐色の衣をまとい、黄金の器を持って末席に坐り、比丘たちが召し上がった残りの乳粥を頂戴したいものだ’。伝えられるところでは、彼女の赤褐色の衣をまといたいという願いは、胎内の子が仏教の教えにおいて出家することの前兆でありました。そこで親族たちは‘私たちの娘の願いは法に適っている’と言って、サーリプッタ長老を僧団の長として五百人の比丘に純粋な乳粥を布施しました。彼女もまた、一枚の袈裟を腰に巻き、もう一枚を肩にかけ、黄金の器を持って末席に坐り、僧団の食べ残した乳粥を頂きました。すると、その願いは満たされました。彼女の出産に至るまで、折々の儀式においても、また十ヶ月を経て息子を産んだ後の儀式においても、サーリプッタ長老を筆頭とする五百人の比丘に、水を入れない甘い乳粥ばかりを布施しました。これは、かつて彼がバラモンであった時に捧げた乳粥の報いであるといわれています。

ชาตมงฺคลทิวเส ปน ตํ ทารกํ ปาโตว นฺหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา สิริสยเน สตสหสฺสคฺฆนิกสฺส กมฺพลสฺส อุปริ นิปชฺชาเปสุํ. โส ตตฺถ นิปนฺนโกว เถรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ เม ปุพฺพาจริโย, มยา เถรํ นิสฺสาย อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา, มยา อิมสฺส เอกํ ปริจฺจาคํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ สิกฺขาปทคหณตฺถาย อานียมาโน ตํ กมฺพลํ จูฬงฺคุลิยา เวเฐตฺวา อคฺคเหสิ. อถสฺส ‘‘องฺคุลิยํ กมฺพโล ลคฺโค’’ติ เต ตํ หริตุํ อารภึสุ. โส ปโรทิ. ญาตกา ‘‘อเปถ, มา ทารกํ โรทาเปถา’’ติ กมฺพเลเนว สทฺธึ อานยึสุ. โส เถรํ วนฺทนกาเล กมฺพลโต องฺคุลึ อปกฑฺฒิตฺวา กมฺพลํ เถรสฺส ปาทมูเล ปาเตสิ. ญาตกา ‘‘ทหรกุมาเรน อชานิตฺวา กต’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ปุตฺเตน โน ทินฺนํ, ปริจฺจตฺตเมว โหตุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สตสหสฺสคฺฆนิเกน กมฺพเลน ปูชาการกสฺส ตุมฺหากํ ทาสสฺส สิกฺขาปทานิ เทถา’’ติ อาหํสุ. ‘‘โก นาโม อยํ ทารโก’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อยฺเยน สมานนามโก[Pg.335], ติสฺโส นาเมส ภวิสฺสตี’’ติ. เถโร กิร คิหิกาเล อุปติสฺสมาณโว นาม อโหสิ. มาตาปิสฺส จินฺเตสิ – ‘‘น มยา ปุตฺตสฺส อชฺฌาสโย ภินฺทิตพฺโพ’’ติ. เอวํ ทารกสฺส นามกรณมงฺคลํ กตฺวา ปุน ตสฺส อาหารปริโภคมงฺคเลปิ ปุน ตสฺส กณฺณวิชฺฌนมงฺคเลปิ ทุสฺสคหณมงฺคเลปิ จูฬากปฺปนมงฺคเลปิ สาริปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายสเมว อทํสุ.

誕生の祝儀の日に、その幼子を朝早く入浴させ、着飾らせて、吉祥の寝床にある十万金の価値がある毛織物の布の上に寝かせた。彼はそこで横たわったまま長老を見て、“この方は私の前世の師である。私はこの長老のおかげで、この幸運を得たのだ。私はこの方に一つの施しを行うべきである”と考え、戒（学処）を受けるために連れて行かれる際、その毛織物を小指で巻きつけて掴んだ。その時、“指に毛織物が引っかかっている”と人々がそれを取り除こうとしたが、彼は泣き出した。親族たちは“離れなさい、子供を泣かせてはいけない”と言って、毛織物と一緒に連れて行った。彼は長老に礼拝する時に、毛織物から指を離し、長老の足元にその毛織物を落とした。親族たちは“幼い子供が分からずにやったことだ”とは言わず、“尊師、私たちの息子が捧げたものです。どうぞお受け取りください”と言い、“尊師、十万金の価値がある毛織物で供養を行ったあなたの弟子に、どうか戒を授けてください”と言った。“この子の名前は何というのか”と問われると、“尊師、聖者様と同じ名で、ティッサとなるでしょう”と答えた。聞くところによれば、長老は在家時代、ウパティッサという名の青年であった。彼の母親も“息子の志を妨げてはならない”と考えた。このように子供の命名の儀式を行い、さらにその後の食事の儀式、耳に穴を開ける儀式、衣を着る儀式、髪を結う儀式においても、サーリプッタ長老を筆頭とする五百人の僧侶たちに、水を加えない濃厚な乳粥を捧げた。

ทารโก วุทฺธิมนฺวาย สตฺตวสฺสิกกาเล มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาต, ปุพฺเพวาหํ ‘น มยา ปุตฺตสฺส อชฺฌาสโย ภินฺทิตพฺโพ’ติ มนํ อกาสึ, ปพฺพช, ปุตฺตา’’ติ เถรํ นิมนฺตาเปตฺวา ตสฺส อาคตสฺส ภิกฺขญฺจ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทาโส ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ วทติ, อิมํ อาทาย สายํ วิหารํ อาคมิสฺสามา’’ติ เถรํ อุยฺโยเชตฺวา สายนฺหสมเย มหนฺเตน สกฺการสมฺมาเนน ปุตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร เตน สทฺธึ กเถสิ – ‘‘ติสฺส, ปพฺพชฺชา นาม ทุกฺกรา, อุณฺเหน อตฺเถ สติ สีตํ ลภติ, สีเตน อตฺเถ สติ อุณฺหํ ลภติ, ปพฺพชิตา กิจฺเฉน ชีวนฺติ, ตฺวญฺจ สุเขธิโต’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อหํ ตุมฺเหหิ วุตฺตนิยาเมเนว สพฺพํ กาตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ตสฺส ปฏิกูลมนสิการวเสน ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิ. สกลมฺปิ หิ ทฺวตฺตึสาการํ กเถตุํ วฏฺฏติเยว. สพฺพํ กเถตุํ อสกฺโกนฺเตน ปน ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพเมว. อิทญฺหิ กมฺมฏฺฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตเมว. เกสาทีสุ เอเกกโกฏฺฐาเสสุ อรหตฺตํ ปตฺตานํ ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนีนมฺปิ อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. อพฺยตฺตา ภิกฺขู ปน ปพฺพเชนฺตา อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ นาเสนฺติ. ตสฺมา เถโร กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชตฺวา ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ.

子供は成長し、七歳の時に母親に言った。“お母さん、長老のもとで出家したいのです”。“息子よ、よろしい。私は以前から‘息子の志を妨げてはならない’と心に決めていました。出家しなさい、息子よ”。彼女は長老を招き、やって来た長老に食事を捧げて言った。“尊師、あなたの弟子が‘出家したい’と言っております。この子を連れて、夕方に寺院へ伺いましょう”。長老を送り出した後、夕方、盛大な供養を伴って息子を連れて寺院へ行き、長老に託した。長老は彼に語りかけた。“ティッサよ、出家というのは困難なことだ。暑い時に涼しさを求め、寒い時に暖かさを求め、出家者は苦労して生きるものだ。お前は幸福の中に育ったのだが”。“尊師、私はあなたのおっしゃる通りに、すべてを行うことができます”。長老は“よろしい”と言い、彼に不浄観を修めるための“皮を第五とする瞑想（タチャパンチャカ・カンマッターナ）”を教え、出家させた。実に、三十二身分のすべてを説くのが適切であるが、すべてを説くことができない場合は、少なくとも‘皮を第五とする瞑想’を説くべきである。なぜなら、この瞑想はすべての仏陀が捨て去ることのないものだからである。髪などに始まる各部位において阿羅漢位に達した比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷の数は計り知れない。未熟な比丘は出家させる際に阿羅漢位への縁（拠り所）を損なわせてしまう。それゆえ、長老は瞑想を教えてから出家させ、十戒に安住させた。

มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส ปพฺพชิตสกฺการํ กโรนฺตา สตฺตาหํ วิหาเรเยว พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปฺโปทกมธุปายสเมว อทํสุ. ภิกฺขูปิ ‘‘นิพทฺธํ อปฺโปทกมธุปายสํ ปริภุญฺชิตุํ น สกฺโกมา’’ติ อุชฺฌายึสุ. ตสฺสปิ มาตาปิตโร สตฺตเม ทิวเส สายํ เคหํ อคมํสุ. สามเณโร อฏฺฐเม ทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สาวตฺถิวาสิโน ‘‘สามเณโร กิร อชฺช ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสติ, สกฺการมสฺส [Pg.336] กริสฺสามา’’ติ ปญฺจหิ สาฏกสเตหิ จุมฺพฏกานิ กตฺวา ปญฺจ ปิณฺฑปาตสตานิ สชฺเชตฺวา อาทาย ปฏิปเถ ฐตฺวา อทํสุ, ปุนทิวเส วิหารสฺส อุปวนํ อาคนฺตฺวา อทํสุ. เอวํ สามเณโร ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฏกสหสฺเสหิ สทฺธึ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปสิ. พฺราหฺมณกาเล ทินฺนถูลสาฏกสฺส กิเรส นิสฺสนฺโท. อถสฺส ภิกฺขู ‘‘ปิณฺฑปาตทายกติสฺโส’’ติ นามํ กรึสุ.

父母は息子の出家の供養を行い、七日間、寺院において仏陀を筆頭とする僧伽に、水を加えない濃厚な乳粥を捧げた。比丘たちも“毎日、水を加えない濃厚な乳粥を食べることはできない”と不平を漏らすほどであった。彼の父母は七日目の夕方に家へ帰った。沙弥は八日目に比丘たちと共に托鉢に入った。舎衛城の人々は“今日、沙弥が托鉢に来るそうだ。彼に供養をしよう”と五百枚の布で台座を作り、五百の施食を用意して道に立って捧げた。翌日には寺院の境内にやって来て捧げた。このように沙弥はわずか二日間で、千枚の布と共に千の施食を得て、僧伽に捧げさせた。これは、彼がバラモンであった時代に捧げた粗末な布の功徳の結果であるという。その後、比丘たちは彼を‘施食を捧げるティッサ（ピンダパータダーヤカ・ティッサ）’と名付けた。

ปุเนกทิวสํ สามเณโร สีตกาเล วิหารจาริกํ จรนฺโต ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ อคฺคิสาลาทีสุ วิสิพฺเพนฺเต ทิสฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, วิสิพฺเพนฺตา นิสินฺนาตฺถา’’ติ? ‘‘สีตํ โน ปีเฬติ สามเณโร’’ติ. ‘‘ภนฺเต, สีตกาเล นาม กมฺพลํ ปารุปิตุํ วฏฺฏติ. โส หิ สีตํ ปฏิพาหิตุํ สมตฺโถ’’ติ. สามเณร ‘‘ตฺวํ มหาปุญฺโญ กมฺพลํ ลเภยฺยาสิ, อมฺหากํ กุโต กมฺพโล’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, กมฺพลตฺถิกา มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตู’’ติ สกลวิหาเร อาโรจาเปสิ. อถ ภิกฺขู ‘‘สามเณเรน สทฺธึ คนฺตฺวา กมฺพลํ อาหริสฺสามา’’ติ สตฺตวสฺสิกสามเณรํ นิสฺสาย สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู นิกฺขมึสุ. โส ‘‘เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ กุโต กมฺพลํ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา เต อาทาย นคราภิมุโข ปายาสิ. สุทินฺนสฺส หิ ทานสฺส เอวรูโป อานุภาโว โหติ. โส พหินคเรเยว ฆรปฏิปาฏิยา จรนฺโต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา อิโต จิโต จ กมฺพเล อาหรนฺติ.

またある日、沙弥は寒い時期に寺院内を巡っていたところ、比丘たちが方々の火屋などで火に当たっているのを見て尋ねた。“尊師方、なぜ火に当たって座っておられるのですか”。“沙弥よ、寒さが私たちを苦しめるのだ”。“尊師方、寒い時期には毛織物をまとうべきではないでしょうか。それは寒さを防ぐことができるからです”。“沙弥よ、お前は大きな功徳があるから毛織物を得られるだろうが、私たちにどこから毛織物があるというのか”。“それでは尊師方、毛織物を必要とされる方は私と一緒に来てください”と言って、寺院全体に知らせた。そこで比丘たちは“沙弥と一緒に行って毛織物を持ってこよう”と言い、七歳の沙弥を頼りにして千人ほどの比丘たちが出発した。彼は“これほど多くの比丘たちのための毛織物をどこで手に入れようか”という考えさえ起こさず、彼らを連れて町の方へ向かった。正しくなされた布施には、このような威力があるものである。彼は町の外で家々を巡りながら五百枚の毛織物を得て、町の中に入ったbox。人々があちらこちらから毛織物を持って集まってきた。

เอโก ปน ปุริโส อาปณทฺวาเรน อาคจฺฉนฺโต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ปสาเรตฺวา นิสินฺนํ เอกํ อาปณิกํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อมฺโภ, เอโก สามเณโร กมฺพเล สํหรนฺโต อาคจฺฉติ, ตว กมฺพเล ปฏิจฺฉาเทหี’’ติ? ‘‘กึ ปน โส ทินฺนเก คณฺหาติ, อุทาหุ อทินฺนเก’’ติ? ‘‘ทินฺนเก คณฺหาตี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต สเจ อิจฺฉามิ, ทสฺสามิ, โน เจ, น ทสฺสามิ, คจฺฉ ตฺว’’นฺติ อุยฺโยเชสิ. มจฺฉริโน หิ อนฺธพาลา เอวรูเปสุ ทานํ ททมาเนสุ มจฺฉรายิตฺวา อสทิสทานํ ทิสฺวา มจฺฉรายนฺโต กาโฬ (ธ. ป. ๑๗๗) วิย นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ. อาปณิโก จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปุริโส อตฺตโน ธมฺมตาย อาคจฺฉมาโน ‘ตว กมฺพเล ปฏิจฺฉาเทหี’ติ มํ อาห. ‘สเจปิ โส ทินฺนกํ คณฺหา’ติ, อหํ ปน ‘มม สนฺตกํ สเจ อิจฺฉามิ, ทสฺสามิ, โน เจ, น [Pg.337] ทสฺสามี’ติ อวจํ, ทิฏฺฐกํ ปน อเทนฺตสฺส ลชฺชา อุปฺปชฺชติ, อตฺตโน สนฺตกํ ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส โทโส นตฺถิ, อิเมสุ ปญฺจกมฺพลสเตสุ ทฺเว กมฺพลานิ สตสหสฺสคฺฆนิกานิ, อิมาเนว ปฏิจฺฉาเทตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ทฺเวปิ กมฺพเล ทสาย ทสํ สมฺพนฺธิตฺวา เตสํ อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา ปฏิจฺฉาเทสิ. สามเณโรปิ ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ ตํ ปเทสํ ปาปุณิ. อาปณิกสฺส สามเณรํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, สกลสรีรํ สิเนเหน ปริปุณฺณํ อโหสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘ติฏฺฐตุ กมฺพลานิ, อิมํ ทิสฺวา หทยมํสมฺปิ ทาตุํ ยุตฺต’’นฺติ. เต ทฺเวปิ กมฺพเล นีหริตฺวา สามเณรสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตยา ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคี อสฺส’’นฺติ อวจ. โสปิสฺส ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิ.

ある男が商店の入り口を通ったとき、五百枚の毛織物を広げて座っている一人の店主に気づき、こう言いました。“もし、一人の沙弥が毛織物を集めるために、千人の比丘を連れてやって来ます。あなたの毛織物を隠しておきなさい”。店主は“その沙弥は、施されたものを受け取るのか、それとも施されていないものまで取るのか”と問いました。“施されたものだけを受け取ります”と答えが返ると、店主は“それならば、もし私が与えたければ与えるし、そうでなければ与えないだけだ。お前は行きなさい”と言って男を追い払いました。実に、物惜しみをする愚かな者たちは、このような布施が行われる際に嫉妬し、比類なき布施を見ては、カーラ大臣のように嫉妬して地獄に生まれるものです。店主は考えました。“この男は自分勝手な考えでやって来て、私に毛織物を隠せと言った。もし沙弥が施されたものだけを受け取るというなら、私も‘自分の持ち物を、与えたければ与えるし、そうでなければ与えない’と言ってしまった。しかし、目の前にいる受者に何も与えないのは恥ずかしいことだ。自分の持ち物を隠すこと自体に罪はない。この五百枚の毛織物のうち、二枚は一枚で十万金の価値がある。これらだけを隠すのがよかろう”。彼は二枚の毛織物の房と房を結び合わせ、他の毛織物の間に挟んで隠しました。沙弥もまた、千人の比丘とともにその場所に到着しました。店主は沙弥を見るなり、息子に対するような愛情が湧き起こり、全身が慈しみで満たされました。彼は“毛織物のことはさておき、このお方を見れば、心臓の肉でさえ捧げるに値する”と考えました。彼は隠していた二枚の毛織物を取り出し、沙弥の足元に置いて礼拝し、“聖者よ、あなたが悟られた法を私も分かち合えますように”と願いました。沙弥も彼に“そのようになりますように”と随喜を唱えました。

สามเณโร อนฺโตนคเรปิ ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิ. เอวํ เอกทิวสํเยว กมฺพลสหสฺสํ ลภิตฺวา ภิกฺขุสหสฺสสฺส อทาสิ. อถสฺส กมฺพลทายกติสฺสตฺเถโรติ นามํ กรึสุ. เอวํ นามกรณทิวเส ทินฺนกมฺพโล สตฺตวสฺสิกกาเล กมฺพลสหสฺสภาวํ ปาปุณิ. พุทฺธสาสนญฺหิ ฐเปตฺวา นตฺถญฺญํ ตํ ฐานํ, ยตฺถ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ พหุตรํ. เตนาห ภควา –

沙弥は町の中でもさらに五百枚の毛織物を得ました。このように、わずか一日のうちに千枚の毛織物を得て、それを千人の比丘たちに布施しました。そこで、人々はその沙弥をカンバラダーヤカ・ティッサ長老（毛織物を施すティッサ）と名付けました。このように、命名の日に施した一枚の毛織物の功徳が、わずか七歳の時に千枚の毛織物を得るという果報をもたらしたのです。実に、仏教の教えを除いては、わずかな布施が多くの果報をもたらし、多くの布施がさらに広大な果報をもたらす場所は他にありません。それゆえ、世尊は次のように仰せられました。

‘‘ตถารูโปยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสงฺโฆ, ยถารูเป ภิกฺขุสงฺเฆ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ พหุตร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) –

“比丘たちよ、このような比丘サンガが存在する。そこでは、わずかな施しが大きな果報となり、多くの施しがさらに広大な果報となるのである”（中部経典146）。

เอวํ สามเณโร เอกกมฺพลสฺส นิสฺสนฺเทน สตฺตวสฺสิโกว กมฺพลสหสฺสํ ลภิ. ตสฺส เชตวเน วิหรนฺตสฺส อภิกฺขณํ ญาติทายกา สนฺติกํ อาคนฺตฺวา กถาสลฺลาปํ กโรนฺติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘มยา อิธ วสนฺเตน ญาติทายเกสุ อาคนฺตฺวา กเถนฺเตสุ อกเถตุมฺปิ น สกฺกา, เอเตหิ สทฺธึ กถาปปญฺเจน อตฺตโน ปติฏฺฐํ กาตุํ น สกฺกา, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา อรญฺญํ ปวิเสยฺย’’นฺติ. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย วิหารา นิกฺขมิตฺวา ‘‘สเจ อาสนฺนฏฺฐาเน วสิสฺสามิ, ญาตกา มํ ปกฺโกสิสฺสนฺตี’’ติ วีสติ โยชนสตํ มคฺคํ อคมาสิ. อเถเกน คามทฺวาเรน คจฺฉนฺโต เอกํ มหลฺลกปุริสํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, มหาอุปาสก, อิมสฺมึ ปเทเส วสนฺตานํ [Pg.338] อารญฺญกวิหาโร อตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ เม มคฺคํ อาจิกฺขาหี’’ติ. มหลฺลกอุปาสกสฺส ปน ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ. อถสฺส ตตฺเถว ฐิโต อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอหิ, ภนฺเต, อาจิกฺขิสฺสามิ เต’’ติ คเหตฺวา อคมาสิ. สามเณโร เตน สทฺธึ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค นานาปุปฺผผลปฏิมณฺฑิเต รุกฺขปพฺพตปเทเส ทิสฺวา ‘‘อยํ, อุปาสก, กึ ปเทโส นาม, อยํ อุปาสก กึ ปเทโส นามา’’ติ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส เตสํ นามานิ อาจิกฺขนฺโต อารญฺญกวิหารํ ปตฺวา ‘‘อิทํ, ภนฺเต, ผาสุกฏฺฐานํ, อิเธว วสาหี’’ติ วตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โก นาโม ตฺว’’นฺติ นามํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ วนวาสีติสฺโส นาม อุปาสกา’’ติ วุตฺเต, ‘‘สฺเว อมฺหากํ คาเม ภิกฺขาย จริตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา นิวตฺติตฺวา อนฺโตคามเมว คโต. ‘‘วนวาสีติสฺโส นาม วิหารํ อาคโต, ตสฺส ยาคุภตฺตาทีนิ ปฏิยาเทถา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสิ.

このように沙弥は、過去の一枚の毛織物の報いによって、七歳にして千枚の毛織物を得ました。彼が祇園精舎に住んでいたとき、親族や施主たちが頻繁にやって来ては語らいました。彼は考えました。“私がここに住んでいて、親族たちが来て話しかけるとき、答えないわけにはいかない。しかし、彼らとの世間話に耽っていては、自らの拠り所（悟り）を築くことはできない。いっそのこと、師（仏陀）のもとで瞑想の主題（業処）を学び、森に入ろう”。彼は世尊のもとへ行き、礼拝して阿羅漢果に至るまでの瞑想を授かり、和上を礼拝して鉢と衣を携えて精舎を出ました。“もし近くに住めば、親族が私を呼び戻すだろう”と考え、百二十由旬の道を歩みました。そして、ある村の入り口で一人の老人に会い、“優婆塞よ、この近くに修行者が住むための森の精舎はありますか”と尋ねました。“あります、聖者よ”。“ならば、私に道を教えてください”。老人はその沙弥を見るなり、息子に対するような愛情が湧き、その場に立ったまま教えるのではなく、“聖者よ、お越しください。私がご案内しましょう”と言って連れて行きました。沙弥は老人と共に歩きながら、道中の美しい花や実をつけた木々や山の景色を見て、“優婆塞よ、ここは何という場所ですか”と尋ねました。老人もそれぞれの場所の名を教えながら森の精舎に到着し、“聖者よ、ここは静かで心地よい場所です。ここに住んでください”と言いました。そして、“聖者よ、あなたのお名前は何とおっしゃいますか”と名を尋ね、“私はヴァナヴァーシー・ティッサ（森に住むティッサ）といいます”と答えると、“明日は私たちの村に托鉢にお越しください”と言って村へ帰って行きました。老人は“ヴァナヴァーシー・ティッサという沙弥が精舎に来られた。そのお方のために粥や食事を用意しなさい”と村の人々に告げました。

สามเณโร ปฐมเมว ติสฺโส นาม หุตฺวา ตโต ปิณฺฑปาตทายกติสฺโส กมฺพลทายกติสฺโส วนวาสีติสฺโสติ ตีณิ นามานิ ลภิตฺวา สตฺตวสฺสพฺภนฺตเร จตฺตาริ นามานิ ลภิ. โส ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. มนุสฺสา ภิกฺขํ ทตฺวา วนฺทึสุ. สามเณโร ‘‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’’ติ อาห. เอกมนุสฺโสปิ ตสฺส ภิกฺขํ ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพว โอโลเกนฺตา อฏฺฐํสุ. โสปิ อตฺตโน ยาปนมตฺตเมว คณฺหิ. สกลคามวาสิโน ตสฺส ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเหสุ อิมํ เตมาสํ อิธ วสนฺเตสุ มยํ ตีณิ สรณานิ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย มาสสฺส อฏฺฐ อุโปสถกมฺมานิ อุปวสิสฺสาม, อิธ วสนตฺถาย โน ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ. โส อุปการํ สลฺลกฺเขตฺวา เตสํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา นิพทฺธํ ตตฺเถว ปิณฺฑปาตจารํ จริ. วนฺทิตวนฺทิตกฺขเณ จ ‘‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’’ติ ปททฺวยเมว กเถตฺวา ปกฺกามิ. โส ตตฺเถวปฐมมาสญฺจ ทุติยมาสญฺจ วีตินาเมตฺวา ตติยมาเส คจฺฉนฺเต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

沙弥は、最初は“ティッサ”という名でしたが、後に“ピンダパータダーヤカ・ティッサ（托鉢を施すティッサ）”、“カンバラダーヤカ・ティッサ”、“ヴァナヴァーシー・ティッサ”という三つの名を得て、七歳の間に計四つの名を持つに至りました。彼は翌日の早朝、托鉢のためにその村に入りました。人々は食糧を捧げて礼拝しました。沙弥は“幸せであれ、苦しみから解き放たれよ”と祝福しました。沙弥に布施を捧げた後、誰一人としてすぐに家に帰ることはできず、皆が彼を見送って立ち尽くしていました。彼もまた、自らの養いとなる分だけを受け取りました。村の住人たちは彼の足元にひれ伏して言いました。“聖者よ、あなたがこの安居の三ヶ月間、ここに滞在してくださるなら、私たちは三帰依を受け、五戒を守り、さらに八斎戒を修します。どうか、ここに住むという約束を私たちに与えてください”。彼はその恩義を思い、彼らに約束を与えて、常にその村で托鉢を行いました。礼拝されるたびに、彼は“幸せであれ、苦しみから解き放たれよ”という二句のみを唱えて去りました。彼はその場所で第一の月、第二の月を過ごし、第三の月が過ぎる頃、四無礙解とともに阿羅漢果に到達しました。

อถสฺส ปวาเรตฺวา วุฏฺฐวสฺสกาเล อุปชฺฌาโย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ. ‘‘คจฺฉ, สาริปุตฺตา’’ติ. โส อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสเต ภิกฺขู [Pg.339] อาทาย ปกฺกนฺโต, ‘‘อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อหํ ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ อาห. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ‘‘อหมฺปิ, อาวุโส, คจฺฉามี’’ติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิกฺขมิ. เอเตนุปาเยน มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร อุปาลิตฺเถโร ปุณฺณตฺเถโรติ สพฺเพ มหาสาวกา ปญฺจหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิกฺขมึสุ. สพฺเพปิ มหาสาวกานํ ปริวารา จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อเหสุํ. เต วีสติโยชนสตํ มคฺคํ คนฺตฺวา โคจรคามํ สมฺปตฺตา. สามเณรสฺส นิพทฺธูปฏฺฐาโก อุปาสโก ทฺวาเรเยว ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิ.

その後、自恣（パヴァーラナー）を終えて安居（雨安居）が明けた時、彼の和尚（サーリプッタ）は世尊のもとに近づき、礼拝してこう申し上げました。“世尊よ、私はティッサ沙弥のもとへ行こうと思います”。“行きなさい、サーリプッタよ”。彼は自らの従者である五百人の比丘を連れて出発し、“友モッガラーナよ、私はティッサ沙弥のもとへ行く”と言いました。大モッガラーナ長老も“友よ、私も行きましょう”と言って、五百人の比丘とともに出発しました。このようにして、大カッサパ長老、アヌルッダ長老、ウパーリ長老、プンナ長老といったすべての御大弟子たちが、それぞれ五百人ずつの比丘とともに出発しました。御大弟子たちの従者はすべて合わせて四千人の比丘となりました。彼らは百二十ヨージャナの道のりを行き、托鉢の村に到着しました。沙弥の常の供養者である在家信者（ウパーサカ）は、村の入り口で彼らを見かけると、迎えに出て礼拝しました。

อถ นํ สาริปุตฺตตฺเถโร ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, อุปาสก, อิมสฺมึ ปเทเส อารญฺญกวิหาโร’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สภิกฺขุโก, อภิกฺขุโก’’ติ? ‘‘สภิกฺขุโก, ภนฺเต’’ติ. ‘‘โก นาโม ตตฺถ วสตี’’ติ? ‘‘วนวาสีติสฺโส, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ มคฺคํ โน อาจิกฺขา’’ติ. ‘‘เก ตุมฺเห, ภนฺเต’’ติ? ‘‘มยํ สามเณรสฺส สนฺติกํ อาคตา’’ติ. อุปาสโก โอโลเกตฺวา ธมฺมเสนาปตึ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ มหาสาวเก สญฺชานิตฺวา นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฏฺฐสรีโร หุตฺวา ‘‘ติฏฺฐถ ตาว, ภนฺเต’’ติ เวเคน คามํ ปวิสิตฺวา ‘‘เอเต, อยฺยา, สาริปุตฺตตฺเถรํ อาทึ กตฺวา อสีติ มหาสาวกา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเรหิ สทฺธึ สามเณรสฺส สนฺติกํ อาคตา, มญฺจปีฐปจฺจตฺถรณทีปเตลาทีนิ คเหตฺวา เวเคน นิกฺขมถา’’ติ อุคฺโฆเสสิ. มนุสฺสา ‘‘ตาวเทว มญฺจาทีนิ คเหตฺวา เถรานํ ปทานุปทิกา หุตฺวา เถเรหิ สทฺธึเยว วิหารํ ปวิสึสุ. สามเณโร ภิกฺขุสงฺฆํ สญฺชานิตฺวา กติปยานํ มหาเถรานํ ปตฺตจีวรานิ ปฏิคฺคเหตฺวา วตฺตมกาสิ. ตสฺส เถรานํ วสนฏฺฐานํ สํวิทหนฺตสฺส ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมนฺตสฺเสว อนฺธกาโร ชาตา’’ติ. สาริปุตฺตตฺเถโร อุปาสเก อาห – ‘‘คจฺฉถ, อุปาสกา, ตุมฺหากํ อนฺธกาโร ชาโต’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อชฺช ธมฺมสฺสวนทิวโส, น มยํ คมิสฺสาม, ธมฺมํ สุณิสฺสาม, อิโต ปุพฺเพ ธมฺมสฺสวนมฺปิ นตฺถี’’ติ. ‘‘เตน หิ, สามเณร, ทีปํ ชาเลตฺวา ธมฺมสฺสวนสฺส กาลํ โฆเสหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ติสฺส ตว อุปฏฺฐากา ‘ธมฺมํ โสตุกามามฺหา’ติ วทนฺติ, กเถหิ เตสํ ธมฺม’’นฺติ. อุปาสกา เอกปฺปหาเรเนว อุฏฺฐาย, ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ อยฺโย ‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’ติ อิมานิ ทฺเว ปทานิ ฐเปตฺวา อญฺญํ ธมฺมกถํ น ชานาติ[Pg.340], อมฺหากํ อญฺญํ ธมฺมกถิกํ เทถา’’ติ วทึสุ. ‘‘สามเณโร ปน อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เนว เตสํ ธมฺมกถํ กเถสี’’ติ.

そこで、サーリプッタ長老は彼に尋ねました。“信者よ、この近くに森の精舎はあるか”。“聖者よ、ございます”。“比丘は住んでいるか、いないか”。“聖者よ、住んでおります”。“そこには何という名の者が住んでいるのか”。“聖者よ、ワナヴァーシー・ティッサ（森住のティッサ）です”。“それでは、我々に道を教えなさい”。“聖者よ、あなた方はどなた様でしょうか”。“我々は沙弥のもとへやって来た者たちだ”。在家信者は（長老たちを）見て、法の大将（サーリプッタ）をはじめとするすべての御大弟子たちであると気づき、絶え間ない喜悦に満たされて、“聖者よ、少々お待ちください”と言って、急いで村に入り、“皆様、サーリプッタ長老をはじめとする八十の御大弟子たちが、それぞれの従者とともに沙弥のもとへ来られました。寝台、椅子、敷物、灯明、油などを持って急いで出なさい”と触れ回りました。人々はすぐに寝台などを持って長老たちの足跡を追い、長老たちとともに精舎に入りました。沙弥は比丘サンガが来たことを知ると、数名の長老たちの鉢や衣を受け取り、給仕をしました。彼が長老たちの住居を整え、鉢や衣を片付けているうちに、辺りは暗くなりました。サーリプッタ長老は在家信者たちに言いました。“信者たちよ、帰りなさい。もう暗くなった”。“聖者よ、今日は説法の日です。私たちは帰りません。法を聴きましょう。これまでに法を聴く機会もありませんでした”。“ならば沙弥よ、灯明を灯して、法を聴く時間を告げなさい”。彼はその通りにしました。そこで長老は彼に言いました。“ティッサよ、お前の供養者たちが‘法を聴きたい’と言っている。彼らに法を説きなさい”。在家信者たちは一斉に立ち上がり、“聖者よ、私たちの聖者（ティッサ）は‘幸せになれ、苦しみから逃れよ’というこの二つの句を除いて、他の説法を知りません。私たちに別の説法者を遣わしてください”と言いました。しかし沙弥は阿羅漢果に達していても、彼らに法を説いたことはありませんでした。

ตทา ปน นํ อุปชฺฌาโย, ‘‘สามเณร, กถํ ปน สุขิตา โหนฺติ, ‘กถํ ปน ทุกฺขา มุจฺจนฺตี’ติ อิเมสํ โน ทฺวินฺนํ ปทานํ อตฺถํ กเถหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา ธมฺมาสนํ อารุยฺห ปญฺจหิ นิกาเยหิ อตฺถญฺจ การณญฺจ อากฑฺฒิตฺวา ฆนวสฺสํ วสฺสนฺโต จาตุทฺทีปกมหาเมโฆ วิย ขนฺธธาตุอายตนโพธิปกฺขิยธมฺเม วิภชนฺโต อรหตฺตกูเฏน ธมฺมกถํ กเถตฺวา, ‘‘ภนฺเต, เอวํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺส สุขํ โหติ, อรหตฺตํ ปตฺโตเยว ทุกฺขา มุจฺจติ, เสสชนา ชาติทุกฺขาทีหิ เจว นิรยทุกฺขาทีหิ จ น ปริมุจฺจนฺตี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, สามเณร, สุกถิโต เต ปฏิภาโณ, อิทานิ สรภญฺญํ ภณาหี’’ติ. โส สรภญฺญมฺปิ ภณิ. อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สามเณรสฺส อุปฏฺฐากมนุสฺสา ทฺเว ภาคา อเหสุํ. เอกจฺเจ ‘‘น วต โน อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป กกฺขโฬ ทิฏฺฐปุพฺโพ. กถญฺหิ นาม เอวรูปํ ธมฺมกถํ ชานนฺโต เอตฺตกํ กาลํ มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา อุปฏฺฐหนฺตานํ มนุสฺสานํ เอกมฺปิ ธมฺมปทํ น กเถสี’’ติ กุชฺฌึสุ. เอกจฺเจ ‘‘ลาภา วต โน, เย มยํ เอวรูปํ ภทนฺตํ คุณํ วา อคุณํ วา อชานนฺตาปิ อุปฏฺฐหิมฺห, อิทานิ จ ปนสฺส สนฺติเก ธมฺมํ โสตุํ ลภิมฺหา’’ติ ตุสฺสึสุ.

その時、和尚は彼に言いました。“沙弥よ、それでは、いかにして幸せになり、いかにして苦しみから逃れるのか。我々にこの二つの句の意味を説きなさい”。彼は“承知いたしました、聖者よ”と答え、扇を手に取って説教の座に登りました。五部（五ニカーヤ）からその意味と理法を引き出し、まるで四洲に降り注ぐ大雨のような勢いで、蘊・処・界・三十七道品を分析し、阿羅漢果を頂点として法話を説きました。そして、“聖者よ、このように阿羅漢果に達した者に幸せがあり、阿羅漢果に達した者こそが苦しみから逃れるのです。他の人々は生老病死などの苦しみや地獄の苦しみから逃れることはできません”と申し上げました。“善いかな、沙弥よ。お前の弁才（説法）は見事であった。今は声明（さらばんニャ）を唱えなさい”。彼は声明をも唱えました。夜が明ける頃、沙弥の供養者たちは二つのグループに分かれました。ある人々は“私たちはこれまで、これほど無愛想な者を見たことがない。これほどの法話を知りながら、これまで両親のような立場で給仕してきた人々に対して、なぜ一つの法句さえも説かなかったのか”と怒りました。またある人々は“私たちは幸運である。これほど徳の高い聖者を、その徳を知らずに給仕してきたが、今こうして彼のもとで法を聴くことができたのだ”と喜びました。

สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ ตํ ทิวสํ ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต วนวาสีติสฺสสฺส อุปฏฺฐาเก อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต อิมมตฺถํ อุปธาเรสิ ‘‘วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส อุปฏฺฐากา เอกจฺเจ ตุฏฺฐา, เอกจฺเจ กุทฺธา, มยฺหํ ปุตฺตสฺส ปน สามเณรสฺส กุทฺธา นิรยภาคิโน ภวิสฺสนฺติ, คนฺตพฺพเมว ตตฺถ มยา, มยิ คเต สพฺเพปิ เต สามเณเร เมตฺตจิตฺตํ กตฺวา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺตี’’ติ. เตปิ มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา คามํ คนฺตฺวา มณฺฑปํ กาเรตฺวา ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา สงฺฆสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตา นิสีทึสุ. ภิกฺขูปิ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา สามเณรํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ, ติสฺส, ตฺวํ อมฺเหหิ สทฺธึ คมิสฺสสิ, อุทาหุ ปจฺฉา’’ติ? ‘‘มม คมนเวลายเมว คมิสฺสามิ, คจฺฉถ ตุมฺเห, ภนฺเต’’ติ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย ปวิสึสุ.

正自覚者もまた、その日の暁に世を観察され、ワナヴァーシー・ティッサの供養者たちが自らの知恵の網に入ったのを見て、“何が起こるだろうか”と思案され、次のことを知られました。“ワナヴァーシー・ティッサ沙弥の供養者たちのうち、ある者は喜び、ある者は怒っている。私の息子である沙弥に対して怒る者たちは、地獄に落ちる運命にある。私がそこへ行くべきである。私が行けば、彼ら全員が沙弥に対して慈しみの心（メッタ・チッタ）を抱き、苦しみから逃れるだろう”。その人々もまた、比丘サンガを招待し、村へ行って仮設堂（マンダパ）を建て、粥や食事などを用意し、座席を整えてサンガの到着を待ちわびて座っていました。比丘たちも身なりを整え、托鉢の時間に村へ入る際、沙弥に尋ねました。“ティッサよ、お前は我々と一緒に行くのか、それとも後から来るのか”。“私の行く時間に参ります。聖者たちよ、先にお行きください”。比丘たちは鉢と衣を持って（村へ）入りました。

สตฺถา [Pg.341] เชตวนสฺมึเยว จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย เอกจิตฺตกฺขเณเนว คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ ปุรโต ฐิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ อาคโต’’ติ สกลคาโม สงฺขุภิตฺวา เอกโกลาหโล อโหสิ. มนุสฺสา อุทคฺคจิตฺตา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ขชฺชกํ อทํสุ. สามเณโร ภตฺเต อนิฏฺฐิเตเยว อนฺโตคามํ ปาวิสิ. คามวาสิโน นีหริตฺวา ตสฺส สกฺกจฺจํ ภิกฺขํ อทํสุ. โส ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมสิ. สตฺถา ‘‘อาหร, ติสฺสา’’ติ หตฺถํ ปสาเรตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘ปสฺส, สาริปุตฺต, ตว สามเณรสฺส ปตฺต’’นฺติ เถรสฺส ทสฺเสสิ. เถโร สตฺถุ หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา สามเณรสฺส ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อตฺตโน ปตฺตฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรหี’’ติ อาห.

師（仏陀）は、祇園精舎において衣をまとい、鉢を手に取ると、一瞬（一念の刹那）のうちに移動して、比丘たちの前に立っているお姿を現されました。“正等覚者が来られた”と、村全体が騒ぎ立ち、大きな喧騒となりました。人々は歓喜して、仏陀を筆頭とする比丘僧伽を座らせ、粥を供え、硬い食べ物を献じました。沙弥（ティッサ）は、食事がまだ終わらぬうちに村の中に入りました。村人たちは（食べ物を）持ち出して、彼に恭しく托鉢の食を差し上げました。彼は命をつなぐに足るだけの量を受け取ると、師の御もとへ行き、鉢を捧げました。師は“ティッサよ、持って来なさい”と言って手を差し伸べて鉢を受け取り、“舎利弗よ、汝の沙弥の鉢を見なさい”と長老にお示しになりました。長老は師の御手から鉢を受け取って沙弥に与え、“行きなさい。自分の席に座って食事を済ませなさい”と言いました。

คามวาสิโน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อนุโมทนํ ยาจึสุ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต เอวมาห – ‘‘ลาภา วต โว อุปาสกา, เย ตุมฺเห อตฺตโน กุลูปกํ สามเณรํ นิสฺสาย สาริปุตฺตํ โมคฺคลฺลานํ กสฺสปํ อนุรุทฺธนฺติ อสีติมหาสาวเก ทสฺสนาย ลภถ, อหมฺปิ ตุมฺหากํ กุลูปกเมว นิสฺสาย อาคโต, พุทฺธทสฺสนมฺปิ โว อิมํ นิสฺสาเยว ลทฺธํ, ลาภา โว, สุลทฺธํ โว’’ติ. มนุสฺสา จินฺตยึสุ – ‘‘อโห อมฺหากํ ลาภา, พุทฺธานญฺเจว ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาราธนสมตฺถํ อมฺหากํ อยฺยํ ทสฺสนาย ลภาม, เทยฺยธมฺมญฺจสฺส ทาตุํ ลภามา’’ติ สามเณรสฺส กุทฺธา มนุสฺสา ตุสฺสึสุ. ตุฏฺฐา มนุสฺสา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสีทึสุ. อนุโมทนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. สตฺถา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. มนุสฺสา สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิวตฺตึสุ. สตฺถา สามเณเรน สทฺธึ สมธุเรน คจฺฉนฺโต, ‘‘สามเณร, อยํ ปเทโส โกนาโม, อยํ ปเทโส โกนาโม’’ติ ปุพฺเพ ตสฺส อุปาสเกน ทสฺสิตปเทเส ปุจฺฉนฺโต อคมาสิ. สามเณโรปิ, ‘‘ภนฺเต, อยํ อิตฺถนฺนาโม, อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ อาจิกฺขมาโนว อคมาสิ. สตฺถา ตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปพฺพตมตฺถกํ อภิรุหิ. ตตฺถ ฐิตานํ ปน มหาสมุทฺโท ปญฺญายติ. สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, ปพฺพตมตฺถเก ฐิโต อิโต จิโต จ โอโลเกตฺวา กึ ปสฺสสี’’ติ? ‘‘มหาสมุทฺทํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘มหาสมุทฺทํ ทิสฺวา กึ จินฺเตสี’’ติ? ‘‘มม ทุกฺขิตกาเล โรทนฺตสฺส จตูหิ มหาสมุทฺเทหิ อติเรกตเรน [Pg.342] อสฺสุนา ภวิตพฺพนฺติ อิทํ, ภนฺเต, จินฺเตสิ’’นฺติ. ‘‘สาธุ สาธุ, ติสฺส, เอวเมตํ. เอเกกสฺส หิ สตฺตสฺส ทุกฺขิตกาเล ปคฺฆริตอสฺสูนิ จตูหิ มหาสมุทฺเทหิ อติเรกตราเนวา’’ติ. อิทญฺจ ปน วตฺวา อิมํ คาถมาห –

村人たちは、仏陀を筆頭とする比丘僧伽を供養すると、師を礼拝し、随喜の説法（アヌモーダナ）を求めました。師は随喜をなされ、次のように仰せられました。“信者（ウパーサカ）たちよ、汝らにとっては何という利徳であろうか。汝らは自分たちの師匠である沙弥に依って、舎利弗、目犍連、迦葉、阿那律といった八十の大弟子たちを拝見することができたのである。私もまた、汝らの師匠である沙弥に依ってここに来たのである。仏陀にまみえることも、汝らはこの沙弥に依って得たのである。汝らにとって利徳であり、実り多きことである”。人々は“おお、我らにとっては何という利徳か。諸仏や比丘僧伽を歓喜させる力のある我らの聖者にまみえ、供養の品を献じることができたのだから”と考え、沙弥に対して怒っていた人々も喜びに満たされました。喜んだ人々は、以前にも増して清らかな信仰を抱くようになりました。説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達しました。師は座から立ち上がり、立ち去られました。人々は師を見送って礼拝し、引き返しました。師は沙弥と共に、同じ歩調で歩みながら、“沙弥よ、この場所は何という名前か、この場所は何という名前か”と、以前に信者が示した場所について、清らかな声で問いながら進まれました。沙弥もまた、“世尊よ、ここは某（なにがし）という名です”と答えながら進みました。師は彼の住処に到着すると、山頂に登られました。そこに立つ者には、大海原が見渡せました。師は沙弥に問われました。“ティッサよ、山頂に立って、あちらこちらを眺めて何が見えるか”。“世尊よ、大海原が見えます”。“大海原を見て何を思ったか”。“世尊よ、‘私が苦しみのあまり泣いていた時、流した涙は、四つの大海の水よりも遥かに多かったに違いない’と、そのように考えました”。“善哉善哉、ティッサよ、その通りである。一個の衆生が苦しみの時に流す涙は、実に四つの大海の水よりも多いのである”。このように説いて、次の偈を唱えられました。

‘‘จตูสุ สมุทฺเทสุ ชลํ ปริตฺตกํ,ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส นรสฺส โสจนา,กึการณา สมฺม ตุวํ ปมชฺชสี’’ติ.

“四つの海の水は少なく、それよりも多くの、量り知れぬ涙がある。苦しみに見舞われた者の嘆き（による涙）である。友よ、汝は何ゆえに放逸でいるのか”。

อถ นํ ปุน ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, กหํ วสสี’’ติ? ‘‘อิมสฺมึ ปพฺภาเร, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ตตฺถ ปน วสนฺโต กึ จินฺเตสี’’ติ? ‘‘มยา มรนฺเตน อิมสฺมึ ฐาเน กตสฺส สรีรนิกฺเขปสฺส ปริจฺเฉโท ‘นตฺถี’ติ จินฺเตสึ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สาธุ สาธุ, ติสฺส, เอวเมตํ. อิเมสญฺหิ สตฺตานํ ปถวิยํ นิปชฺชิตฺวา อมตฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา –

その後、再び彼に問われました。“ティッサよ、どこに住んでいるのか”。“世尊よ、この洞窟に住んでいます”。“そこに住んで何を考えたか”。“世尊よ、‘私が死んでこの場所に身体を投げ捨てた回数には、際限がない’と考えました”。“善哉善哉、ティッサよ、その通りである。衆生たちがこの大地に横たわって、未だかつて死んだことのない場所というものは存在しないのである”と説かれ、

‘‘อุปสาฬกนามานิ, สหสฺสานิ จตุทฺทส;

อสฺมึ ปเทเส ทฑฺฒานิ, นตฺถิ โลเก อนามตํ.

“ウパサーラカという名だけでも、一万四千人がこの場所で焼かれた。この世において、未だかつて死者が葬られていない場所はない。

‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, อหึสา สํยโม ทโม;

เอตํ อริยา เสวนฺติ, เอตํ โลเก อนามต’’นฺติ. (ชา.๑.๒.๓๑-๓๒) –

真理（諦）と法、不殺生、自制、そして克己があるところ、聖者たちはそれを親しむ。これこそが、この世における不死（涅槃）である”と説かれました。

อิมํ ทุกนิปาเต อุปสาฬกชาตกํ กเถสิ. อิติ ปถวิยํ สรีรนิกฺเขปํ กตฺวา มรนฺเตสุ สตฺเตสุ อมตปุพฺพปเทเส มรนฺตา นาม นตฺถิ, อานนฺทตฺเถรสทิสา ปน อมตปุพฺพปเทเส ปรินิพฺพายนฺติ.

このように、二集（ドゥカ・ニパータ）のウパサーラカ本生（ジャータカ）を説かれました。大地に身を横たえて死にゆく衆生たちの中で、かつて死んだことのない場所で死ぬ者は存在しません。しかし、アーナンダ長老のような方々は、かつて死んだことのない場所（虚空など）で、完全なる静滅（パリニッバーナ）に入られるのです。

อานนฺทตฺเถโร กิร วีสวสฺสสติกกาเล อายุสงฺขารํ โอโลเกนฺโต ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ อาโรเจสิ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา โรหิณีนทิยา อุภยตีรวาสิเกสุ มนุสฺเสสุ โอริมตีรวาสิกา ‘‘มยํ เถรสฺส พหูปการา, อมฺหากํ สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ วทึสุ. ปรตีรวาสิกาปิ ‘‘มยํ เถรสฺส พหูปการา, อมฺหากํ สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ วทึสุ. เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อุภยตีรวาสิโน มยฺหํ อุปการา, อิเม นาม อนุปการาติ น สกฺกา วตฺตุํ, สจาหํ โอริมตีเร [Pg.343] ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ปรตีรวาสิโน ธาตุคหณตฺถํ เตหิ สทฺธึ กลหํ กริสฺสนฺติ. สเจ ปรตีเร ปรินิพฺพายิสฺสามิ, โอริมตีรวาสิโนปิ ตถา กริสฺสนฺติ, กลโห อุปฺปชฺชมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว อุปฺปชฺชิสฺสติ, วูปสมมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว วูปสมิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘โอริมตีรวาสิโนปิ มยฺหํ อุปการา, ปรตีรวาสิโนปิ มยฺหํ อุปการา, อนุปการาปิ นาม นตฺถิ, โอริมตีรวาสิโน โอริมตีเรเยว สนฺนิปตนฺตุ, ปรตีรวาสิโนปิ ปรตีเรเยวา’’ติ อาห. ตโต สตฺตเม ทิวเส มชฺเฌนทิยา สตฺตตาลปฺปมาเณ อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา ‘‘มม สรีรํ มชฺเฌ ภิชฺชิตฺวา เอโก ภาโค โอริมตีเร ปตตุ, เอโก ภาโค ปรตีเร’’ติ อธิฏฺฐาย ยถานิสินฺโนว เตโชธาตุํ สมาปชฺชิ, ชาลา อุฏฺฐหึสุ. สรีรํ มชฺเฌ ภิชฺชิตฺวา เอโก ภาโค โอริมตีเร ปติ, เอโก ภาโค ปรตีเร. ตโต มหาชโน ปริเทวิ, ปถวิอุนฺทฺริยนสทฺโท วิย อาโรทนสทฺโท อโหสิ. สตฺถุ ปรินิพฺพาเน อาโรทนสทฺทโตปิ การุญฺญตโร อโหสิ. มนุสฺสา จตฺตาโร มาเส โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ‘‘สตฺถุ ปตฺตจีวรคฺคาหเก ติฏฺฐนฺเต สตฺถุ ฐิตกาโล วิย โน อโหสิ, อิทานิ โน สตฺถา ปรินิพฺพุโต’’ติ วิปฺปลปนฺตา วิรวนฺตา วิจรึสูติ.

アーナンダ長老は、百二十歳の時、自らの命寿（āyusaṅkhāra）を観察し、それが尽きようとしていることを知って、“今日から数えて七日目に、私は入滅（般涅槃）するであろう”と告げられた。その知らせを聞いて、ロヒニー川の両岸に住む人々の中で、こちら側の岸に住む人々は、“私たちは長老から多大な恩恵を授かった。長老は私たちのところで入滅されるだろう”と言った。向こう側の岸の人々もまた、“私たちは長老から多大な恩恵を授かった。長老は私たちのところで入滅されるだろう”と言った。長老は彼らの言葉を聞いて、“両岸に住む人々は皆、私にとって恩義ある人々である。‘この人々は恩義があり、あの人々は恩義がない’と言うことはできない。もし私がこちら側の岸で入滅すれば、向こう側の岸の人々が遺骨（仏舎利）を得るために、こちら側の人々と争いを起こすだろう。もし向こう側の岸で入滅すれば、こちら側の人々も同様にするだろう。争いが起こるにせよ、それが静まるにせよ、私に依存して起こるのである”と考え、“こちら側の岸の人々も私にとって恩義ある者であり、向こう側の岸の人々もまた恩義ある者である。恩義のない者などいない。こちら側の人々は、こちら側の岸に集まりなさい。向こう側の人々も向こう側の岸に集まりなさい”と仰せになった。そして七日目、川の中ほど、高さ七つの多羅樹（タラジュ）ほどの空中で結跏趺坐して座り、大衆に法を説いて、“私の体は真ん中から裂けて、一部分はこちら側の岸に落ち、もう一方は向こう側の岸に落ちるように”と誓願（adhiṭṭhāya）し、座ったまま火界定（tejodhātu）に入ると、火炎が立ち上った。体は真ん中から裂け、一部分はこちら側の岸に落ち、一部分は向こう側の岸に落ちた。その後、大衆は嘆き悲しみ、大地が鳴動するかのような泣き声が響き渡った。それは世尊（仏陀）の入滅の際の泣き声よりも、さらに哀れを誘うものであった。人々は四ヶ月の間、泣き悲しみ、“世尊の鉢と衣を携えておられた方が生きておられた間は、世尊がまだおられる時のようであった。しかし今、私たちの師（アーナンダ）は入滅された”と泣き叫びながら歩き回ったという。

ปุน สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, อิมสฺมึ วนสณฺเฑ ทีปิอาทีนํ สทฺเทน ภายสิ, น ภายสี’’ติ? ‘‘น ภายามิ ภควา, อปิจ โข ปน เม เอเตสํ สทฺทํ สุตฺวา วนรติ นาม อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺวา สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ วนวณฺณนํ นาม กเถสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ติสฺสา’’ติ อามนฺเตสิ. ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘มยํ คจฺฉาม, ตฺวํ คมิสฺสสิ, นิวตฺติสฺสสี’’ติ. ‘‘มยฺหํ อุปชฺฌาเย มํ อาทาย คจฺฉนฺเต คมิสฺสามิ, นิวตฺเตนฺเต นิวตฺติสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปกฺกามิ. สามเณรสฺส ปน นิวตฺติตุเมว อชฺฌาสโย, เถโร ตํ ญตฺวา ‘‘ติสฺส, สเจ นิวตฺติตุกาโม, นิวตฺตา’’ติ อาห. โส สตฺถารญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. สตฺถา เชตวนเมว อคมาสิ.

再び、世尊は沙弥に尋ねられた。“ティッサよ、この森の中で豹などの鳴き声を聞いて恐ろしくはないか、それとも恐ろしくないか”。“世尊よ、恐ろしくはありません。むしろそれらの声を聞いて、林の中での喜び（vanarati）が生じます”と答え、六十ほどの偈をもって“森林の称讃（vanavaṇṇana）”を説いた。そこで世尊は“ティッサよ”と呼ばれた。“何でしょうか、世尊よ”。“私たちは帰るが、お前はついて来るか、それとも留まるか”。“世尊よ、和尚（upajjhāya）が私を連れて行かれるなら行きましょうし、留まらせるなら留まりましょう”と申し上げた。世尊は比丘サンガと共に立ち去られた。沙弥には留まりたいという志向（ajjhāsayo）があったので、長老（サーリプッタ）はそれを知り、“ティッサよ、もし留まりたいなら留まりなさい”と言った。彼は世尊と比丘サンガを礼拝して、その地に留まった。世尊は祇園精舎へ戻られた。

ภิกฺขูนํ ธมฺมสภายํ กถา อุทปาทิ – ‘‘อโห วต วนวาสีติสฺสสามเณโร ทุกฺกรํ กโรติ, ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐายสฺส ญาตกา สตฺตสุ มงฺคเลสุ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายสเมว อทํสุ, ปพฺพชิตกาเล อนฺโตวิหาเร พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺต ทิวสานิ อปฺโปทกมธุปายสเมว [Pg.344] อทํสุ. ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส อนฺโตคามํ ปวิสนฺโต ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฏกสหสฺเสน สทฺธึ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิ, ปุเนกทิวสํ กมฺพลสหสฺสํ ลภิ. อิติสฺส อิธ วสนกาเล มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, อิทานิ เอวรูปํ ลาภสกฺการํ ฉฑฺเฑตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มิสฺสกาหาเรน ยาเปติ, ทุกฺกรการโก วต ติสฺสสามเณโร’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ลาภูปนิสา นาเมสา อญฺญา, นิพฺพานคามินี ปฏิปทา อญฺญา. ‘เอวํ ลาภํ ลภิสฺสามี’ติ หิ อารญฺญิกาทิธุตงฺคสมาทานวเสน ลาภูปนิสํ รกฺขนฺตสฺส ภิกฺขุโน จตฺตาโร อปายา วิวฏทฺวารา เอว ติฏฺฐนฺติ, นิพฺพานคามินิยา ปน ปฏิปทาย อุปฺปนฺนํ ลาภสกฺการํ ปหาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อรหตฺตํ คณฺหาตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

法堂において、比丘たちの間で次のような話が持ち上がった。“ああ、実に森林居住者のティッサ沙弥は、なし難いことをなしている。懐妊の時から、彼の親族たちは七つの祝儀において、五百人の比丘たちに、水の混じっていない純粋な乳粥を供養した。出家した時も精舎の中で、仏陀を筆頭とする比丘サンガに七日間、水の混じっていない乳粥を供養した。出家して八日目、村に入ると、わずか二日間で千枚の衣と共に千人分の施食（piṇḍapāta）を得、さらに別の日には千枚の毛織物を献じられた。このように、ここに住んでいた時には多大な利養と恭敬が生じたのである。今、このような利養と恭敬を捨てて森に入り、粗末な食べ物で命を繋いでいる。ティッサ沙弥は実になし難いことをなす者である”。そこへ世尊が来られて、“比丘たちよ、今、何の対話をして集まっているのか”と尋ね、その内容を告げられると、“比丘たちよ、その通りである。利養を得るための道（lābhūpanisā）は一つであり、涅槃へ至る行道（nibbānagāminī paṭipadā）はまた別のものである。実に、‘このようにして利養を得よう’として、森林居住などの頭陀行を形ばかり行い、利養の道に固執する比丘には、四悪趣の門が大きく開いて待ち構えている。一方、涅槃へ至る行道においては、生じた利養と恭敬を捨てて森に入り、精進努力する者が阿羅漢果を得るのである”と、教えを説き明かすために、この偈を唱えられた。

๗๕.

75.

‘‘อญฺญา หิ ลาภูปนิสา, อญฺญา นิพฺพานคามินี;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก;

สกฺการํ นาภินนฺเทยฺย, วิเวกมนุพฺรูหเย’’ติ.

“まことに、利養（を追求する）道は一つであり、涅槃へ至る道はまた別のものである。このように二つの道の違いを正しく知って、仏陀の弟子である比丘は、名誉や供養を喜んではならない。遠離（viveka、静寂）を修めるべきである”

ตตฺถ อญฺญา หิ ลาภูปนิสา, อญฺญา นิพฺพานคามินีติ ลาภูปนิสา นาเมสา อญฺญา เอว, อญฺญา นิพฺพานคามินี ปฏิปทา. ลาภุปฺปาทเกน หิ ภิกฺขุนา โถกํ อกุสลกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ, กายวงฺกาทีนิ กาตพฺพานิ โหนฺติ. ยสฺมิญฺหิ กาเล กายวงฺกาทีสุ กิญฺจิ กโรติ, ตทา ลาโภ อุปฺปชฺชติ. ปายสปาติยญฺหิ วงฺกํ อกตฺวา อุชุกเมว หตฺถํ โอตาเรตฺวา อุกฺขิปนฺตสฺส หตฺโถ มกฺขิตมตฺตโกว โหติ, วงฺกํ กตฺวา โอตาเรตฺวา อุกฺขิปนฺตสฺส ปน ปายสปิณฺฑํ อุทฺธรนฺโตว นิกฺขมติ, เอวํ กายวงฺกาทีนิ กรณกาเลเยว ลาโภ อุปฺปชฺชติ. อยํ อธมฺมิกา ลาภูปนิสฺสา นาม. อุปธิสมฺปทา จีวรธารณํ พาหุสจฺจํ ปริวาโร อรญฺญวาโสติ เอวรูเปหิ ปน การเณหิ อุปฺปนฺโน ลาโภ ธมฺมิโก นาม โหติ. นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ ปูเรนฺเตน ปน ภิกฺขุนา กายวงฺกาทีนิ ปหาตพฺพานิ. อนนฺเธเนว อนฺเธน วิย, อมูเคเนว มูเคน วิย, อพธิเรเนว พธิเรน วิย ภวิตุํ วฏฺฏติ. อสเฐน อมาเยน ภวิตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตนฺติ เอตํ ลาภุปฺปาทนํ ปฏิปทญฺจ นิพฺพานคามินึ ปฏิปทญฺจ เอวํ ญตฺวา สพฺเพสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ พุชฺฌนฏฺเฐน [Pg.345] พุทฺธสฺส สวนนฺเต ชาตฏฺเฐน โอวาทานุสาสนึ วา สวนฏฺเฐน สาวโก ภิกฺขุ อธมฺมิกํ จตุปจฺจยสกฺการํ นาภินนฺเทยฺย, น เจว ธมฺมิกํ ปฏิกฺโกเสยฺย, กายวิเวกาทิกํ วิเวกํ อนุพฺรูหเย. ตตฺถ กายวิเวโกติ กายสฺส เอกีภาโว. จิตฺตวิเวโกติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย. อุปธิวิเวโกติ นิพฺพานํ. เตสุ กายวิเวโก คณสงฺคณิกํ วิโนเทติ, จิตฺตวิเวโก กิเลสสงฺคณิกํ วิโนเทติ, อุปธิวิเวโก สงฺขารสงฺคณิกํ วิโนเทติ. กายวิเวโก จิตฺตวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติ, จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติ. วุตฺตมฺปิเหตํ –

そこにおいて、‘利養（利得）を得る道は一つであり、涅槃に至る道はまた別である’とは、この利養を得る道というものは（世俗的な）別のものであり、涅槃に至る道（修行）はそれとは異なるものであるという意味である。実に、利得を追求する比丘は、多少の不善業を行うこともあり、身体の屈曲（媚びへつらいや不正）などを行うこともある。身体の屈曲などを行う時にこそ、利得が生じるからである。実に、乳粥の鉢において、手を曲げずに真っ直ぐに入れて引き上げる者の手には、（粥が）付着する程度である。しかし、手を曲げて入れて引き上げる者は、乳粥の塊をすくい取って出てくる。このように、身体の屈曲などを行う時にこそ、利得や供養が生じるのである。これを‘非道な利得の道’と呼ぶ。一方で、身体の健やかさ、衣の適切な着用、多聞、付き人の多さ、森に住むこと、このような（正当な）原因によって生じた利得は‘正当な利得’と呼ばれる。しかし、涅槃に至る道を全うしようとする比丘は、身体の屈曲（不正）などを捨てるべきである。盲目でないのに盲目のように、唖（おし）でないのに唖のように、聾（つんぼ）でないのに聾のように振る舞い（静寂を保ち）、欺瞞なく、偽りなくあるべきである。‘このように（二つの道があること）を’とは、この利得を生じさせる道と涅槃に至る道の二つをこのように知って、すべての有為法と無為法を悟るという意味での仏（ブッダ）の、あるいは仏の近辺に生まれたという意味での、あるいは教えを聞くという意味での弟子（声聞）たる比丘は、非道な四つの資糧の供養を喜んではならず、また正当な供養を拒んでもならない。身離（しんり）などの三種の離（遠離）を修習すべきである。そこにおいて、‘身離（かや・びべーか）’とは、身体が独りであること（独居）である。‘心離（ちった・びべーか）’とは、八等至（はっとうし）である。‘依離（うぱでぃ・びべーか）’とは、涅槃である。それらの中で、身離は群衆との交わりを退け、心離は煩悩との交わりを退け、依離は行（ぎょう）との交わりを退ける。身離は心離の条件となり、心離は依離の条件となる。次のように説かれている通りである――

‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๑๕๐). –

“身離（身体の静寂）は、身体の離を求め、出離を喜ぶ者たちにあり、心離（心の静寂）は、心が清浄で最高の清らかさに達した者たちにあり、依離（煩悩の消滅）は、執着の対象がなく、諸行の消滅（涅槃）に至った人々に（ある）。”

อิมํ ติวิธมฺปิ วิเวกํ พฺรูเหยฺย วฑฺเฒยฺย, อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ อตฺโถ.

これら三種の離（遠離）を修習し、増大させ、体得して住むべきである、という意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流位）などに達した。

วนวาสีติสฺสสามเณรวตฺถุ ปนฺนรสมํ.

第十五、ワナヴァーシー・ティッサ（森住のティッサ）沙弥物語、完結。

พาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

愚人品（バーラ・ヴァッガ）の解説、終了。

ปญฺจโม วคฺโค.

第五品（終了）。

๖. ปณฺฑิตวคฺโค

6. 第六、賢者品（パンディタ・ヴァッガ）

๑. ราธตฺเถรวตฺถุ

1. 一、ラーダ長老物語

นิธีนํว [Pg.346] ปวตฺตารนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อายสฺมนฺตํ ราธตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“隠された財宝を指し示す者のように”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在している際、ラーダ長老について説かれた。

โส กิร คิหิกาเล สาวตฺถิยํ ทุคฺคตพฺราหฺมโณ อโหสิ. โส ‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติเก ชีวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อปฺปหริตกํ กโรนฺโต ปริเวณํ สมฺมชฺชนฺโต มุขโธวนาทีนิ ททนฺโต อนฺโตวิหาเรเยว วสิ. ภิกฺขูปิ นํ สงฺคณฺหึสุ, ปพฺพาเชตุํ ปน น อิจฺฉนฺติ. โส ปพฺพชฺชํ อลภมาโน กิโส อโหสิ. อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘อรหา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สายนฺหสมเย วิหารจาริกํ จรนฺโต วิย พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรนฺโต วิจรสี’’ติ อาห. ‘‘ภิกฺขูนํ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ลภสิ เนสํ สนฺติกา สงฺคห’’นฺติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, อาหารมตฺตํ ลภามิ, น ปน มํ ปพฺพาเชนฺตี’’ติ. สตฺถา เอตสฺมึ นิทาเน ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อตฺถิ โกจิ อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรตี’’ติ ปุจฺฉิ. สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘อหํ, ภนฺเต, สรามิ, อยํ เม ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส อตฺตโน อภิหฏํ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิ, อิมมสฺสาหํ อธิการํ สรามี’’ติ อาห. โส สตฺถารา ‘‘กึ ปน เต, สาริปุตฺต, เอวํ กตูปการํ ทุกฺขโต โมเจตุํ น วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิ. ตสฺส ภตฺตคฺเค อาสนปริยนฺเต อาสนํ ปาปุณาติ, ยาคุภตฺตาทีหิปิ กิลมติ. เถโร ตํ อาทาย จาริกํ ปกฺกามิ, อภิกฺขณญฺจ นํ ‘‘อิทํ เต กตฺตพฺพํ, อิทํ เต น กตฺตพฺพ’’นฺติ โอวทิ อนุสาสิ. โส สุวโจ อโหสิ ปทกฺขิณคฺคาหี. ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาโน กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ.

伝え聞くところによれば、彼は在俗の時、舎衛城（サーヴァッティー）の貧しいバラモンであった。彼は“比丘たちのそばで生活しよう”と考え、寺院へ行って、世話を焼く者がいない場所（雑用をこなす者）として、境内を掃除したり、洗顔水などを供えたりして、寺院の中に住んでいた。比丘たちも彼を世話したが、出家させることは望まなかった。彼は出家が得られないために痩せ細ってしまった。ある日の明け方、世尊が世界を観察されている時、そのバラモンを見つけ、“どうなるであろうか”と調べられたところ、“阿羅漢になるであろう”と知られた。夕刻、寺院を巡回するようにしてバラモンの近くへ行き、“バラモンよ、何をしながら歩いているのか”と尋ねられた。“お師匠様、比丘たちのために諸々の奉仕をして過ごしております”と答えた。“彼らから世話（報い）を受けているか”。“はい、お師匠様。食べ物ほどは頂いております。しかし、私を出家させてはくれません”と答えた。世尊はこの件について比丘サンガを招集し、その事情を尋ねてから、“比丘たちよ、このバラモンの恩義を覚えている比丘は誰かいるか”と問われた。サーリプッタ長老が“お師匠様、私が覚えております。このバラモンは、私が王舎城（ラージャガハ）で托鉢をしていた際、自らのために得た一匙の供養を私に与えてくれました。私はその恩義を覚えております”と答えた。世尊から“サーリプッタよ、このように恩を施してくれた者を苦しみから解放することは、なすべきことではないか”と言われ、“承知いたしました、お師匠様。彼を出家させましょう”と言って、そのバラモンを出家させた。彼は食堂で、座席の末端に席を得ることになった。粥や飯などにおいても（末席のため）苦労した。長老は彼を連れて遊行に出発し、頻繁に彼に対し、“これは汝のなすべきこと、これは汝のなすべきではないこと”と訓戒し、教導した。彼は非常に素直であり、教えをよく受け入れた。それゆえ、教えられた通りに実践することで、数日のうちに阿羅漢位に達した。

เถโร ตํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาห – ‘‘สุวโจ นุ โข, สาริปุตฺต, เต อนฺเตวาสิโก’’ติ[Pg.347]. ‘‘อาม, ภนฺเต, อติวิย สุวโจ, กิสฺมิญฺจิ โทเส วุจฺจมาเน น กุทฺธปุพฺโพ’’ติ. ‘‘สาริปุตฺต, เอวรูเป สทฺธิวิหาริเก ลภนฺโต กิตฺตเก คณฺเหยฺยาสี’’ติ? ‘‘ภนฺเต, พหุเกปิ คณฺเหยฺยเมวา’’ติ. อเถกทิวสํ ธมฺมสภาย กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘สาริปุตฺตตฺเถโร กิร กตญฺญู กตเวที, กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตํ อุปการํ สริตฺวา ทุคฺคตพฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิ. เถโรปิ โอวาทกฺขโม โอวาทกฺขมเมว ลภี’’ติ. สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ สาริปุตฺโต กตญฺญู กตเวทีเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ –

長老は彼を連れて世尊の御許へ行き、礼拝して座った。そこで世尊は親しく挨拶を交わして仰った。“サーリプッタよ、汝の弟子は素直であるか”。“はい、お師匠様。極めて素直です。どのような過失を指摘されても、怒りを見せたことがありません”。“サーリプッタよ、このような共住者を（弟子として）得られるなら、何人くらい受け入れるか”。“お師匠様、多くであっても受け入れることでしょう”。ある日、法堂で比丘たちが次のような話を始めた。“サーリプッタ長老は実に知恩報恩の人である。一匙の施しの恩を覚えていて、貧しいバラモンを出家させた。また、その長老も、訓戒を受け入れる（素直な）弟子を得たのだ”。世尊はその話を聞いて、“比丘たちよ、今だけではない。過去においてもサーリプッタは知恩報恩の人であったのだ”と仰り、その詳細を明らかにされた――

‘‘อลีนจิตฺตํ นิสฺสาย, ปหฏฺฐา มหตี จมู;

โกสลํ เสนาสนฺตุฏฺฐํ, ชีวคฺคาหํ อคาหยิ.

“（過去に）不屈の心（アリーナチッタ王）に依って、歓喜した強大な軍勢が、自軍に満足していたコーサラ王を、生け捕りにしたのである。”

‘‘เอวํ นิสฺสยสมฺปนฺโน, ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย;

ภาวยํ กุสลํ ธมฺมํ, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา;

ปาปุเณ อนุปุพฺเพน, สพฺพสํโยชนกฺขย’’นฺติ. (ชา. ๑.๒.๑๑-๑๒) –

“このように、良き拠り所（師）を具え、精進を開始した比丘は、善法を修習し、順を追って、すべての結（煩悩）の滅尽、すなわち涅槃の境地に到達すべきである。”

อิมํ ทุกนิปาเต อลีนจิตฺตชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ. ตทา กิร วฑฺฒกีหิ ปาทสฺส อโรคกรณภาเวน กหํ อตฺตโน อุปการํ ญตฺวา สพฺพเสตสฺส หตฺถิโปตกสฺส ทายโก เอกจาริโก หตฺถี สาริปุตฺตตฺเถโร อโหสีติ เอวํ เถรํ อารพฺภ ชาตกํ กเถตฺวา ราธตฺเถรํ อารพฺภ, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม ราเธน วิย สุวเจน ภวิตพฺพํ, โทสํ ทสฺเสตฺวา โอวทิยมาเนนปิ น กุชฺฌิตพฺพํ, โอวาททายโก ปน นิธิอาจิกฺขณโก วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

これを‘二カ・ニパータ（二集）’の“アリーナチッタ本生譚（ジャータカ）”において詳しく説かれました。伝え聞くところによると、その昔、木工たちが足の傷を治してやったことで恩義を感じ、全身が真っ白な子象を贈った。その独り歩きをする象（エーカチャーリー）こそが、かつての舎利弗長老であった。このように長老に因んで本生譚を語り、さらにラーダ長老に因んで、“比丘たちよ、比丘たる者はラーダのように素直に教えに従う者（スヴァチャ）であるべきだ。過ちを指摘されて教誡されても、怒ってはならない。教誡を与えてくれる者は、隠された財宝のありかを教える人のように見なすべきである”と言い、説法の機縁を繋いで、この詩を唱えられました。

๗๖.

76.

‘‘นิธีนํว ปวตฺตารํ, ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ;

นิคฺคยฺหวาทึ เมธาวึ, ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช;

ตาทิสํ ภชมานสฺส, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย’’ติ.

“（自分自身の）過ちを指摘し、叱責してくれる賢者を、隠された財宝のありかを教える人のように見なすべきである。そのような賢者（パンディタ）に親近せよ。そのような人に親近する者には、向上こそあれ、転落はないのである。”

ตตฺถ นิธีนนฺติ ตตฺถ ตตฺถ นิทหิตฺวา ฐปิตานํ หิรญฺญสุวณฺณาทิปูรานํ นิธิกุมฺภีนํ. ปวตฺตารนฺติ กิจฺฉชีวิเก ทุคฺคตมนุสฺเส อนุกมฺปํ กตฺวา ‘‘เอหิ, สุเขน ชีวนูปายํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ นิธิฏฺฐานํ เนตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา สุเขน ชีวา’’ติ อาจิกฺขิตารํ วิย. วชฺชทสฺสินนฺติ ทฺเว วชฺชทสฺสิโน ‘‘อิมินา นํ อสารุปฺเปน วา ขลิเตน วา สงฺฆมชฺเฌ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ รนฺธคเวสโก [Pg.348] จ, อญฺญาตํ ญาปนตฺถาย ญาตํ อนุคฺคหณตฺถาย สีลาทีนมสฺส วุทฺธิกามตาย ตํ ตํ วชฺชํ โอโลกเนน อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิโต จ. อยํ อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺโส ‘‘อิมํ คณฺหาหี’’ติ ตชฺเชตฺวาปิ โปเถตฺวาปิ นิธึ ทสฺเสนฺเต โกปํ น กโรติ, ปมุทิโต เอว โหติ, เอวเมว เอวรูเป ปุคฺคเล อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา อาจิกฺขนฺเต โกโป น กาตพฺโพ, ตุฏฺเฐเนว ภวิตพฺพํ, ‘‘ภนฺเต, มหนฺตํ โว กมฺมํ กตํ, มยฺหํ อาจริยุปชฺฌายฏฺฐาเน ฐตฺวา โอวทนฺเตหิ ปุนปิ มํ วเทยฺยาถา’’ติ ปวาเรตพฺพเมว. นิคฺคยฺหวาทินฺติ เอกจฺโจ หิ สทฺธิวิหาริกาทีนํ อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา ‘‘อยํ เม มุโขทกทานาทีหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหติ, สเจ นํ วกฺขามิ, น มํ อุปฏฺฐหิสฺสติ, เอวํ เม ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺถุํ อวิสหนฺโต น นิคฺคยฺหวาที นาม โหติ. โส อิมสฺมึ สาสเน กจวรํ อากิรติ. โย ปน ตถารูปํ วชฺชํ ทิสฺวา วชฺชานุรูปํ ตชฺเชนฺโต ปณาเมนฺโต ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺโต วิหารา ตํ นีหรนฺโต สิกฺขาเปติ, อยํ นิคฺคยฺหวาที นาม เสยฺยถาปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, ปวยฺห ปวยฺห, อานนฺท, วกฺขามิ, โย สาโร โส ฐสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๙๖). เมธาวินฺติ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตาทิสนฺติ เอวรูปํ ปณฺฑิตํ ภเชยฺย ปยิรุปาเสยฺย. ตาทิสญฺหิ อาจริยํ ภชมานสฺส อนฺเตวาสิกสฺส เสยฺโย โหติ, น ปาปิโย วฑฺฒิเยว โหติ, โน ปริหานีติ.

“伏蔵（ふくぞう）を”とは、その時々において、金銀などで満たされ、埋め置かれた宝の瓶のことです。“告げる者を”とは、苦しい生活を送る貧しい人々に慈しみを抱き、‘来なさい、安楽な生活の手段を教えよう’と言って、宝のある場所へ連れて行き、手を差し伸べて‘これを受け取って安楽に暮らしなさい’と教え示す者のようです。“過失を指摘する者を”とは、二通りの過失を指摘する者がいます。一人は、‘この不適切な点や過失によって、僧伽の中でこいつを懲らしめてやろう’と欠点を探す者であり、もう一人は、未知のことを知らせるため、あるいは既知のことを助けるために、その者の戒などが成長することを望み、種々の過失を観察することによって、引き上げようとする性質を持つ賢者です。ここでは後者の者が意図されています。ちょうど、貧しい人が‘これを受け取りなさい’と威嚇されたり、あるいは叩かれたりして宝を示されたとしても、怒ることはなく、ただ歓喜するように、このように、しかるべき人において、不適切な点や過失を見て指摘されたとしても、怒るべきではなく、喜びをもって受け入れるべきです。‘尊師、あなたは私に偉大なことをしてくださいました。私の師（アーチャリヤ）や戒師（ウパッジャーヤ）の立場に立って、私を諭し、再び私に（間違いを）言ってください’と自ら願い出るべきです。“折伏（しゃくぶく）して語る者を”とは、ある者は、共住者（弟子）などの不適切な点や過失を見て、‘この者は顔を洗う水を用意するなどして、うやうやしく私に仕えてくれている。もし私が彼に（間違いを）言えば、彼は私に仕えなくなるだろう。そうなれば私に損失が生じる’と考えて、（間違いを）言うことに耐えられない者は、‘折伏して語る者’とは呼ばれません。そのような者は、この教え（サースナ）において塵（ちり）を撒き散らす者です。しかし、そのような過失を見て、その過失に応じて威嚇し、あるいは遠ざけ、罰を与え、精舎からその不心得な者を追い出し、修行させる者、これが‘折伏して語る者’であり、あたかも正自覚者のようです。実際にこう説かれています。‘アーナンダよ、私は何度も何度も折伏して語る。アーナンダよ、私は何度も何度も引き立てて語る。その核心（本質）となる者は、教えに留まるであろう’と。 “智慧ある者を”とは、法の本質（精髄）を知る智慧を具えた者のことです。“そのような（賢者を）”とは、このような賢者を親近し、仕えるべきであるということです。というのも、そのような師を親近する弟子にとっては、より優れた状態となり、劣った状態となることはなく、ただ成長があるのみで、衰退することはないからです。これがその意味です。

เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（よるか）などに達しました。

ราธตฺเถรวตฺถุ ปฐมํ.

第一、ラーダ長老の物語、完。

๒. อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุ

2. アッサジとプナッバスカの物語。

โอวเทยฺยานุสาเสยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อสฺสชิปุนพฺพสุกภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ. เทสนา ปน กีฏาคิริสฺมึ สมุฏฺฐิตา.

“諭し、教えよ”というこの法話は、師（仏陀）が祇園精舎に滞在していた際、アッサジとプナッバスカという比丘たちに関連して語られました。しかし、この説法が（事の発端として）生じたのはキーターギリにおいてでした。

เต กิร ทฺเว ภิกฺขู กิญฺจาปิ อคฺคสาวกานํ สทฺธิวิหาริกา, อลชฺชิโน ปน อเหสุํ ปาปภิกฺขู. เต ปาปเกหิ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ [Pg.349] สทฺธึ กีฏาคิริสฺมึ วิหรนฺตา ‘‘มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติปิ โรปาเปนฺติปี’’ติอาทิกํ (ปารา. ๔๓๑; จูฬว. ๒๑) นานปฺปการํ อนาจารํ กโรนฺตา กุลทูสกกมฺมํ กตฺวา ตโต อุปฺปนฺเนหิ ปจฺจเยหิ ชีวิกํ กปฺเปนฺตา ตํ อาวาสํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อนาวาสํ อกํสุ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เตสํ ปพฺพาชนียกมฺมกรณตฺถาย สปริวาเร ทฺเว อคฺคสาวเก อามนฺเตตฺวา ‘‘คจฺฉถ, สาริปุตฺตา, เตสุ เย ตุมฺหากํ วจนํ น กโรนฺติ, เตสํ ปพฺพาชนียกมฺมํ กโรถ, เย ปน กโรนฺติ, เต โอวทถ อนุสาสถ. โอวทนฺโต หิ อนุสาสนฺโต อปณฺฑิตานํเยว อปฺปิโย โหติ อมนาโป, ปณฺฑิตานํ ปน ปิโย โหติ มนาโป’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによると、その二人の比丘は、二大弟子の共住者（弟子）であったにもかかわらず、恥を知らぬ悪徳比丘でありました。彼らは、自分の取り巻きである五百人の比丘たちとともにキーターギリに住み、‘花を植えたり、あるいは植えさせたりする’といった様々な不適切な行為を行い、在家信者を堕落させる（不当な方法で供養を得る）行為をして、それによって得た供養で生計を立て、その精舎を、戒を愛する比丘たちが住めない場所に変えてしまいました。師（仏陀）はその知らせを聞き、彼らに追放（追放羯磨）の処置を行うために、随行者を伴った二大弟子を呼び寄せ、‘行きなさい、舎利弗よ。彼らの中で、あなたたちの言葉に従わない者には追放の処置をしなさい。従う者には、諭し、教えなさい。諭し、教えることは、賢くない者（愚者）にとっては不快で忌むべきことであるが、賢者にとっては喜ばしく、心にかなうことである’と説かれ、教えを繋いで法を説くために、このガータ（詩句）を語られました。

๗๗.

77.

‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺย, อสพฺภา จ นิวารเย;

สตญฺหิ โส ปิโย โหติ, อสตํ โหติ อปฺปิโย’’ติ.

“諭し、教えよ。そして、不道徳なことから遠ざけよ。そうする人は、善き人々に愛され、悪しき人々には忌み嫌われる”。

ตตฺถ โอวเทยฺยาติ อุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ วทนฺโต โอวทติ นาม, อนุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ ‘‘อยโสปิ เต สิยา’’ติอาทิวเสน อนาคตํ ทสฺเสนฺโต อนุสาสติ นาม. สมฺมุขา วทนฺโต โอวทติ นาม, ปรมฺมุขา ทูตํ วา สาสนํ วา เปเสนฺโต อนุสาสติ นาม. สกึ วทนฺโต โอวทติ นาม, ปุนปฺปุนํ วทนฺโต อนุสาสติ นาม. โอวทนฺโต เอว วา อนุสาสติ นามาติ เอวํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺย. อสพฺภา จาติ อกุสลธมฺมา จ นิวาเรยฺย, กุสลธมฺเม ปติฏฺฐาเปยฺยาติ อตฺโถ. สตญฺหิ โส ปิโย โหตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ ปิโย โหติ. เย ปน อทิฏฺฐธมฺมา อวิติณฺณปรโลกา อามิสจกฺขุกา ชีวิกตฺถาย ปพฺพชิตา, เตสํ อสตํ โส โอวาทโก อนุสาสโก, ‘‘‘น ตฺวํ อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, น อาจริโย, กสฺมา อมฺเห โอวทสี’ติ เอวํ มุขสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตานํ อปฺปิโย โหตี’’ติ.

そこで“諭すべき”とは、事が起こった時に語るのを“諭す（オーヴァダ）”と言い、事がまだ起こっていない時に‘あなたに不名誉が生じるかもしれない’といった方法で、未来（に起こりうる過失）を示すのを“教える（アヌサーサ）”と言います。あるいは、面と向かって語るのを“諭す”と言い、面識のないところで使者や手紙を送って語るのを“教える”と言います。あるいは、一度語るのを“諭す”と言い、繰り返し語るのを“教える”と言います。または、単に諭すこと自体が“教える”ことでもあります。このように諭し、教えるべきです。“不道徳なことから”とは、不善法から遠ざけ、善法に安住させるべきであるという意味です。“善き人々に愛される”とは、そのような人は仏陀をはじめとする善人（サップリサ）たちに愛されるということです。しかし、法を見ず、来世を省みず、目先の利養に執着し、生計のために出家した悪しき人々にとっては、その諭し教える者は、口先で攻撃する者たちによって忌み嫌われる、ということです。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาปิ ตตฺถ คนฺตฺวา เต ภิกฺขู โอวทึสุ อนุสาสึสุ. เตสุ เอกจฺเจ โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สมฺมา วตฺตึสุ, เอกจฺเจ วิพฺภมึสุ, เอกจฺเจ ปพฺพาชนียกมฺมํ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達しました。舎利弗と目連もそこ（キーターギリ）へ行き、その比丘たちを諭し、教えました。彼らのうち、ある者は教えを受け入れて正しく行い、ある者は還俗し、ある者は追放の処置を受けました。

อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุ ทุติยํ.

第二、アッサジとプナッバスカの物語、完。

๓. ฉนฺนตฺเถรวตฺถุ

3. チャンナ長老の物語。

น [Pg.350] ภเช ปาปเก มิตฺเตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ฉนฺนตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“悪しき友に親しむべからず”というこの説法を、世尊はジェータ林（祇園精舎）に滞在されている際、チャンナ長老に関して説かれました。

โส กิร อายสฺมา ‘‘อหํ อมฺหากํ อยฺยปุตฺเตน สทฺธึ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต ตทา อญฺญํ เอกมฺปิ น ปสฺสามิ, อิทานิ ปน ‘อหํ สาริปุตฺโต นาม, อหํ โมคฺคลฺลาโน นาม, มยํ อคฺคสาวกมฺหา’ติ วตฺวา อิเม วิจรนฺตี’’ติ ทฺเว อคฺคสาวเก อกฺโกสติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ สนฺติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ฉนฺนตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา โอวทติ. โส ตงฺขเณเยว ตุณฺหี หุตฺวา ปุน คนฺตฺวา เถเร อกฺโกสติเยว. เอวํ ยาวตติยํ อกฺโกสนฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา สตฺถา โอวทิตฺวา ‘‘ฉนฺน, ทฺเว อคฺคสาวกา นาม ตุยฺหํ กลฺยาณมิตฺตา อุตฺตมปุริสา, เอวรูเป กลฺยาณมิตฺเต เสวสฺสุ ภชสฺสู’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

その長老（チャンナ）は、“私は我らの王子の出家（大出家）の際、共にいた。その時、他の者は一人もいなかった。それなのに今、彼らは‘私はサーリプッタである’‘私はモッガッラーナである’‘我らは二大弟子である’と言って歩き回っている”と言い、二大弟子を罵りました。世尊は比丘たちからそのことを聞き、チャンナ長老を呼ばせて訓戒されました。彼はその瞬間は黙っていましたが、再び立ち去ると、やはり長老たちを罵りました。このように三度まで罵る彼を呼ばせて、世尊は訓戒し、“チャンナよ、二大弟子は汝にとって善き友（善知識）であり、最高の人物である。このような善き友に仕え、親しみなさい”と言って、法を説くためにこの偈を唱えられました。

๗๘.

78.

‘‘น ภเช ปาปเก มิตฺเต, น ภเช ปุริสาธเม;

ภเชถ มิตฺเต กลฺยาเณ, ภเชถ ปุริสุตฺตเม’’ติ.

“悪しき友と親しむな。卑しき人と親しむな。善き友（善知識）と親しめ。最上の人と親しめ。”

ตสฺสตฺโถ – กายทุจฺจริตาทิอกุสลกมฺมาภิรตา ปาปมิตฺตา นาม. สนฺธิจฺเฉทนาทิเก วา เอกวีสติอเนสนาทิเภเท วา อฏฺฐาเน นิโยชกา ปุริสาธมา นาม. อุโภปิ วา เอเต ปาปมิตฺตา เจว ปุริสาธมา จ, เต น ภเชยฺย น ปยิรุปาเสยฺย, วิปรีตา ปน กลฺยาณมิตฺตา เจว สปฺปุริสา จ, เต ภเชถ ปยิรุปาเสถาติ.

その意味は、身の悪行などの不善の業を喜ぶ者が“悪しき友”と呼ばれる。また、不当な場所や、二十一種の邪命（不正な生計）などに誘い込む者が“卑しき人”と呼ばれる。これら両方の者は、悪しき友であり、卑しき人である。彼らとは親しまず、近づいてはならない。これとは反対に、“善き友”であり“善き人（聖者）”である者たち、彼らと親しみ、近づきなさい、ということである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達しました。

ฉนฺนตฺเถโร ปน ตํ โอวาทํ สุตฺวาปิ ปุริมนเยเนว ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ. ปุนปิ สตฺถุ อาโรเจสุํ. สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, มยิ ธรนฺเต ฉนฺนํ สิกฺขาเปตุํ น สกฺขิสฺสถ, มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺขิสฺสถา’’ติ วตฺวา ปรินิพฺพานกาเล อายสฺมตา อานนฺเทน, ‘‘ภนฺเต, กถํ ฉนฺนตฺเถเร อมฺเหหิ ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘อานนฺท, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺโฑ ทาตพฺโพ’’ติ อาณาเปสิ. โส สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อานนฺทตฺเถเรน อาโรจิตํ พฺรหฺมทณฺฑํ สุตฺวา ทุกฺขี ทุมฺมโน ติกฺขตฺตุํ มุจฺฉิโต ปติตฺวา ‘‘มา [Pg.351] มํ, ภนฺเต, นาสยิตฺถา’’ติ ยาจิตฺวา สมฺมา วตฺตํ ปูเรนฺโต น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

しかしチャンナ長老は、その訓戒を聞いても、以前と同様に比丘たちを罵り、嘲りました。再び比丘たちは世尊に報告しました。世尊は“比丘たちよ、私が生きている間、チャンナを導くことはできないだろう。しかし、私が滅（入滅）した後は、導くことができるだろう”と言われました。入滅の際、アーナンダ長老が“尊師、私たちはチャンナ長老にどのように接すべきでしょうか”と尋ねると、“アーナンダよ、チャンナ比丘にはブラフマ・ダンダ（梵罰）を科すがよい”と命じられました。世尊が滅した後、チャンナはアーナンダ長老から告げられたブラフマ・ダンダ（誰からも相手にされない罰）について聞き、苦しみ悲しんで、三度も気を失って倒れました。“尊師よ、私を破滅させないでください”と懇願し、正しく義務を果たすようになると、ほどなくして四無碍解とともに阿羅漢果に達しました。

ฉนฺนตฺเถรวตฺถุ ตติยํ.

チャンナ長老の物語、第三。

๔. มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ

4. マハーカッピナ長老の物語

ธมฺมปีติ สุขํ เสตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มหากปฺปินตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“法を喜ぶ者は安らかに横たわる”というこの説法を、世尊はジェータ林に滞在されている際、マハーカッピナ長老に関して説かれました。

ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – อตีเต กิร อายสฺมา มหากปฺปิโน ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กตาภินีหาโร สํสาเร สํสรนฺโต พาราณสิโต อวิทูเร เอกสฺมึ เปสการคาเม เชฏฺฐกเปสกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตทา สหสฺสมตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส ชนปเท วสนฺติ. เต เอกวารํ พาราณสิยา อวิทูเร โอตริตฺวา ‘‘เสนาสนกรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ยาจถา’’ติ รญฺโญ สนฺติกํ อฏฺฐ ปจฺเจกพุทฺเธ ปหิณึสุ. ตทา ปน รญฺโญ วปฺปมงฺคลกาโล โหติ. โส ‘‘ปจฺเจกพุทฺธา กิร อาคตา’’ติ สุตฺวา ตสฺมึ ขเณ นิกฺขมิตฺวา อาคตการณํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช, ภนฺเต, โอกาโส นตฺถิ, สฺเว อมฺหากํ วปฺปมงฺคลํ, ตติยทิวเส กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อนิมนฺเตตฺวาว ปาวิสิ. ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘อญฺญตฺถ คมิสฺสามา’’ติ ปกฺกมึสุ. ตสฺมึ ขเณ เชฏฺฐเปสการสฺส ภริยา เกนจิเทว กรณีเยน พาราณสึ คจฺฉนฺตี เต ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, อเวลาย, อยฺยา, อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย กเถสุํ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สทฺธาสมฺปนฺนา ญาณสมฺปนฺนา อิตฺถี ‘‘สฺเว, ภนฺเต, อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตสิ. ‘‘พหุกา มยํ ภคินี’’ติ. ‘‘กิตฺตกา, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สหสฺสมตฺตา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, อิมสฺมึ คาเม สหสฺสเปสการา วสิมฺห. เอเกโก เอเกกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสติ, ภิกฺขํ อธิวาเสถ, อหเมว โว วสนฏฺฐานมฺปิ กาเรสฺสามี’’ติ อาห. ปจฺเจกพุทฺธา อธิวาสยึสุ.

その次第は以下の通りです。かつて、マハーカッピナ長老はパドゥムッタラ仏の御前で請願を立て、輪廻の中で、バラナシから遠くない織物師の村で、織物師の頭領として生まれました。その時、千人ほどの辟支仏（へきしぶつ）が八ヶ月間ヒマラヤに住んだ後、雨期の四ヶ月間を人里で過ごされました。彼らは一度バラナシの近くに降り立ち、八人の辟支仏を王のもとへ送り、“精舎建立のために人手を貸してほしい”と頼ませました。しかし、その時は王の播種祭の時期でした。王は“辟支仏たちが来られた”と聞き、その場に出てきて来訪の理由を尋ねましたが、“尊師がた、今日は時間がありません。明日は我らの播種祭です。三日目に行いましょう”と言い、辟支仏たちを招待せずに入ってしまいました。辟支仏たちは“他へ行こう”と言って立ち去りました。その時、織物師の頭領の妻が用事でバラナシへ向かう途中に、その辟支仏たちに会い、礼拝して“尊師がた、なぜこのような時間に（去って）来られたのですか”と尋ね、事の次第を聞きました。それを聞いた信心深く知恵のあるその女性は、“尊師がた、明日は私どもの食事を受けてください”と招待しました。“姉妹よ、我らは大勢いるのだ”と言われると、“尊師がた、何人おられるのですか”と尋ねました。“千人ほどだ”と言われると、“尊師、この村には千人の織物師が住んでいます。一人一人がお一人ずつに食事を差し上げますので、どうぞお受けください。私が皆様の住まいも作りましょう”と言いました。辟支仏たちは承諾されました。

สา คามํ ปวิสิตฺวา อุคฺโฆเสสิ – ‘‘อหํ สหสฺสมตฺเต ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา นิมนฺตยึ, อยฺยานํ นิสีทนฏฺฐานํ สํวิทหถ, ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทถา’’ติ[Pg.352]. คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กาเรตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตสฺมึ คาเม สพฺพา อิตฺถิโย อาทาย ตาหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺเธ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, เตมาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน คาเม อุคฺโฆเสสิ – ‘‘อมฺมตาตา, เอเกกกุลโต เอเกโก ปุริโส ผรสุวาสิอาทีนิ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสมฺภาเร อาหริตฺวา อยฺยานํ วสนฏฺฐานํ กโรตู’’ติ. คามวาสิโน ตสฺสาเยว วจนํ สุตฺวา เอเกโก เอเกกํ กตฺวา สทฺธึ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนหิ ปณฺณสาลสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลายํ วสฺสูปคเต ปจฺเจกพุทฺเธ ‘‘อหํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิสฺสามิ, อหํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐหึสุ. วสฺสํวุฏฺฐกาเล ‘‘อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลาย วสฺสํวุฏฺฐานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ จีวรสาฏเก สชฺเชถา’’ติ สมาทเปตฺวา เอเกกสฺส สหสฺสสหสฺสมูลํ จีวรํ ทาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺธา วุฏฺฐวสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมึสุ.

彼女は村に入り、“私は千人の辟支仏にお会いして招待しました。皆様の座所を準備し、粥や食事などを用意してください”と告げ知らせました。村の中央に仮御堂（マンダパ）を建てさせ、座席を整え、翌日、辟支仏たちを座らせて、優れた食べ物でもてなしました。食事が終わると、村のすべての女性を連れて辟支仏たちに礼拝し、“尊師がた、三ヶ月間の雨安居の間、ここに留まると約束してください”と言って約束を取り付けました。再び村で告げ知らせました。“皆様、一軒から一人ずつ、斧や手斧などを持って森に入り、資材を運んで、尊師がたの住まいを作ってください”。村人たちは彼女の言葉を聞いて、各自が一つずつ（精舎を）作り、夜座・日座とともに千の葉小屋を建てさせ、自らの小屋に安居される辟支仏を“私がうやうやしくお世話します”と言ってお世話しました。雨安居が明けると、“各自の小屋で安居を終えられた辟支仏のために、法衣を準備してください”と勧め、一人に千（金貨）の価値がある衣を布施させました。辟支仏たちは安居を終え、随喜の説法をして立ち去られました。

คามวาสิโนปิ อิทํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อิโต จุตา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา คณเทวปุตฺตา นาม อเหสุํ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล พาราณสิยํ กุฏุมฺพิกเคเหสุ นิพฺพตฺตึสุ. เชฏฺฐกเปสกาโร เชฏฺฐกกุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต อโหสิ. ภริยาปิสฺส เชฏฺฐกกุฏุมฺพิกสฺเสว ธีตา อโหสิ. ตา สพฺพาปิ วยปฺปตฺตา ปรกุลํ คจฺฉนฺติโย เตสํ เตสํเยว เคหานิ อคมึสุ. อเถกทิวสํ วิหาเร ธมฺมสฺสวนํ สงฺฆุฏฺฐํ. ‘‘สตฺถา ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ สุตฺวา สพฺเพปิ เต กุฏุมฺพิกา ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ ภริยาหิ สทฺธึ วิหารํ อคมึสุ. เตสํ วิหารมชฺฌํ ปวิฏฺฐกฺขเณ วสฺสํ อุฏฺฐหิ. เยสํ กุลูปกา วา ญาติสามเณราทโย วา อตฺถิ, เต เตสํ ปริเวณานิ ปวิสึสุ. เต ปน ตถารูปานํ นตฺถิตาย กตฺถจิ, ปวิสิตุํ อวิสหนฺตา วิหารมชฺเฌเยว อฏฺฐํสุ. อถ เน เชฏฺฐกกุฏุมฺพิโก อาห – ‘‘ปสฺสถ อมฺหากํ วิปฺปการํ, กุลปุตฺเตหิ นาม เอตฺตเกน ลชฺชิตุํ ยุตฺต’’นฺติ. ‘‘อยฺย, กึ ปน กโรมา’’ติ? ‘‘มยํ วิสฺสาสิกฏฺฐานสฺส อภาเวน อิมํ วิปฺปการํ ปตฺตา, สพฺเพ [Pg.353] ธนํ สํหริตฺวา ปริเวณํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ, อยฺยา’’ติ เชฏฺฐโก สหสฺสํ อทาสิ, เสสา ปญฺจ ปญฺจ สตานิ. อิตฺถิโย อฑฺฒเตยฺยานิ อฑฺฒเตยฺยานิ สตานิ. เต ตํ ธนํ สํหริตฺวา สหสฺสกูฏาคารปริวารํ สตฺถุ วสนตฺถาย มหาปริเวณํ นาม อารภึสุ. นวกมฺมสฺส มหนฺตตาย ธเน อปฺปโหนฺเต ปุพฺเพ ทินฺนธนโต ปุน อุปฑฺฒูปฑฺฒํ อทํสุ. นิฏฺฐิเต ปริเวเณ วิหารมหํ กโรนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ จีวรานิ สชฺชึสุ.

村人たちもこの功徳を積み、この世を去って没した後、三十三天（ターヴァティンサ）に生まれ、“ガナ神（一団の神々）”と呼ばれる神々となりました。彼らはそこで天界の至福を享受した後、カッサパ正自覚者の時代に、バーラーナシーの資産家の家々に生まれました。かつての機織り職人の長は、筆頭資産家の息子となりました。彼の妻もまた、その筆頭資産家の娘でした。彼女たちも皆、年頃になると他家へ嫁ぎましたが、それぞれかつての仲間であった男たちの家に入りました。さてある日のこと、精舎で説法が行われることが布告されました。“師が法を説かれる”と聞いて、資産家たちは皆、“法を聴こう”と言って、妻たちと共に精舎へ向かいました。彼らが精舎の中央に入った瞬間、雨が降り出しました。親しい比丘や親族の沙弥などがいる者たちは、それら修行僧の僧房へと入っていきました。しかし、そのような縁故のない者たちは、どこへも入ることができず、精舎の中央にそのまま立ち尽くしていました。そこで筆頭資産家が彼らに言いました。“我々のこの無様な有様を見てみなさい。良家の息子たるもの、これほどのことで恥じるべきである”。“旦那様、ではどうすればよいのでしょうか”。“我々は親しい場所がないために、このような惨めな思いをしたのだ。皆で財を出し合い、僧房（パリヴェーナ）を造ろうではないか”。“承知いたしました”と答え、筆頭資産家は千（金貨）を出し、残りの者たちは五百ずつを出しました。女性たちは二百五十ずつを出しました。彼らはその財を集め、師（仏陀）が住まわれるために、千の重閣を伴う広大な僧房（大パリヴェーナ）の建立に着手しました。工事が大規模であったため財が不足すると、以前に寄付した額のさらに半分ずつを再び差し出しました。僧房が完成すると、落慶供養を行い、仏陀を筆頭とする比丘サンガに七日間にわたって盛大な布施を行い、二万人の比丘たちのために三衣（袈裟）を用意しました。

เชฏฺฐกกุฏุมฺพิกสฺส ปน ภริยา สพฺเพหิ สมานํ อกตฺวา อตฺตโน ปญฺญาย ฐิตา ‘‘อติเรกตรํ กตฺวา สตฺถารํ ปูเชสฺสามี’’ติ อโนชปุปฺผวณฺเณน สหสฺสมูเลน สาฏเกน สทฺธึ อโนชปุปฺผจงฺโกฏกํ คเหตฺวา อนุโมทนกาเล สตฺถารํ อโนชปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ตํ สาฏกํ สตฺถุ ปาทมูเล ฐเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน อโนชปุปฺผวณฺณํเยว เม สรีรํ โหตุ, อโนชา เอว จ เม นามํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. สตฺถา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิ. เต สพฺเพปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวโลกา จวิตฺวา เชฏฺฐกกุฏุมฺพิโก กุกฺกุฏวตีนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต มหากปฺปินราชา นาม อโหสิ, เสสา อมจฺจกุเล นิพฺพตฺตึสุ. เชฏฺฐกกุฏุมฺพิกสฺส ภริยา มทฺทรฏฺเฐ สาคลนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติ, อโนชปุปฺผวณฺณเมวสฺสา สรีรํ อโหสิ, อโนชาตฺเววสฺสา นามํ กรึสุ. สา วยปฺปตฺตา มหากปฺปินรญฺโญ เคหํ คนฺตฺวา อโนชาเทวี นาม อโหสิ. เสสิตฺถิโยปิ อมจฺจกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา เตสํเยว อมจฺจปุตฺตานํ เคหานิ อคมํสุ. เต สพฺเพ รญฺโญ สมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวึสุ. ยทา ราชา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต หตฺถึ อภิรุหิตฺวา วิจริ, ตทา เตปิ ตเถว วิจรนฺติ. ตสฺมึ อสฺเสน วา รเถน วา วิจรนฺเต เตปิ ตเถว วิจรนฺติ? เอวํ เต เอกโต หุตฺวา กตานํ ปุญฺญานํ อานุภาเวน เอกโตว สมฺปตฺตึ อนุภวึสุ. รญฺโญ ปน พโล, พลวาหโน, ปุปฺโผ, ปุปฺผวาหโน, สุปตฺโตติ ปญฺจ อสฺสา โหนฺติ. ราชา เตสุ สุปตฺตํ อสฺสํ สยํ อาโรหติ, อิตเร จตฺตาโร อสฺสาโรหานํ สาสนาหรณตฺถาย อทาสิ. ราชา เต ปาโตว โภเชตฺวา ‘‘คจฺฉถ [Pg.354] ทฺเว วา ตีณิ วา โยชนานิ อาหิณฺฑิตฺวา พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา มยฺหํ สุขสาสนํ อาหรถา’’ติ เปเสสิ. เต จตูหิ ทฺวาเรหิ นิกฺขมิตฺวา ตีณิ โยชนานิ อาหิณฺฑิตฺวา สาสนํ อลภิตฺวา ปจฺจาคจฺฉนฺติ.

一方、筆頭資産家の妻は、他の人々と同様にはせず、自らの智慧に基づき、“格別に優れた供養を師（仏陀）に捧げよう”と考えました。彼女はアノージャの花の色をした、千の価値がある衣とともに、アノージャの花が入った籠を手に取りました。そして、随喜（アヌモーダナ）の時に師をアノージャの花で供養し、その衣を師の足元に置いて、“世尊よ、私が生まれ変わる先々の場所で、私の体はアノージャの花の色になり、名前もまたアノージャとなりますように”と祈願しました。師は“その通りになるように”と随喜されました。彼らは皆、寿命が尽けるまで生きてそこを去り、天界に生まれました。そして、この仏陀が出現された時代に天界から没して、筆頭資産家はクックタワティー市の王家に生まれ、成人してマハーカッピナ王となりました。他の者たちは大臣の家に生まれました。筆頭資産家の妻はマッダ国のサーガラ市の王家に生まれました。彼女の体はまさにアノージャの花の色をしており、そのため人々は彼女をアノージャと名付けました。彼女は成人するとマハーカッピナ王のもとへ嫁ぎ、アノージャ王妃となりました。他の女性たちも大臣の家に生まれ、成長するとかつてと同じ大臣の息子たちの家へと嫁ぎました。彼らは皆、王の繁栄に等しいほどの幸福を享受しました。王があらゆる装飾を凝らして象に乗って出かける時、彼らも同様に出かけました。王が馬や馬車で出かける時にも、彼らもまた同様にしました。このように、彼らは一つにまとまって積んだ功徳の威力によって、共に繁栄を享受したのです。さて、王にはバロ、バラヴァーハナ、プッパ、プッパヴァーハナ、スバッタという五頭の馬がいました。王はそれらのうちスバッタ号に自ら乗り、残りの四頭を知らせを運ばせるために騎兵たちに与えました。王は彼らに朝早く食事を与え、“行きなさい。二、三ヨージャナほど巡り歩いて、仏陀、法、あるいはサンガが出現したという知らせを得たなら、私にその吉報を持ち帰りなさい”と言って送り出しました。彼らは四つの門から出発し、三ヨージャナほど巡りましたが、何の知らせも得られずに戻ってきました。

อเถกทิวสํ ราชา สุปตฺตํ อสฺสํ อารุยฺห อมจฺจสหสฺสปริวุโต อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต กิลนฺตรูเป ปญฺจสตวาณิชเก นครํ ปวิสนฺเต ทิสฺวา ‘‘อิเม อทฺธานกิลนฺตา, อทฺธา อิเมสํ สนฺติกา เอกํ ภทฺทกํ สาสนํ โสสฺสามี’’ติ เต ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กุโต อาคจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, เทว, อิโต วีสติโยชนสตมตฺถเก สาวตฺถิ นาม นครํ, ตโต อาคจฺฉามา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปน โว ปเทเส กิญฺจิ สาสนํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ‘‘เทว, อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อุปฺปนฺโน’’ติ. ราชา ตาวเทว ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ผุฏฺฐสรีโร กิญฺจิ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺโต มุหุตฺตํ วีตินาเมตฺวา, ‘‘ตาตา, กึ วเทถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พุทฺโธ, เทว, อุปฺปนฺโน’’ติ. ราชา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ตเถว วีตินาเมตฺวา จตุตฺเถ วาเร ‘‘กึ วเทถ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘พุทฺโธ, เทว, อุปฺปนฺโน’’ติ วุตฺเต, ‘‘ตาตา, โว สตสหสฺสํ ททามี’’ติ วตฺวา ‘‘อญฺญมฺปิ กิญฺจิ สาสนํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, เทว, ธมฺโม อุปฺปนฺโน’’ติ. ราชา ตมฺปิ สุตฺวา ปุริมนเยเนว ตโย วาเร วีตินาเมตฺวา จตุตฺเถ วาเร ‘‘ธมฺโม อุปฺปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘อิธาปิ โว สตสหสฺสํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา ‘‘อปรมฺปิ สาสนํ อตฺถิ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, เทว, สงฺฆรตนํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา ตมฺปิ สุตฺวา ตโย วาเร วีตินาเมตฺวา จตุตฺเถ วาเร ‘‘สงฺโฆ’’ติ ปเท วุตฺเต ‘‘อิธาปิ โว สตสหสฺสํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา อมจฺจสหสฺสํ โอโลเกตฺวา, ‘‘ตาตา, กึ กริสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘อหํ, ตาตา, ‘พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, ธมฺโม อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ อุปฺปนฺโน’ติ สุตฺวา น ปุน นิวตฺติสฺสามิ, สตฺถารํ อุทฺทิสฺส คนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘มยมฺปิ, เทว, ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ. ราชา สุวณฺณปฏฺเฏ อกฺขรานิ ลิขาเปตฺวา วาณิชเก อาห – ‘‘อโนชา นาม เทวี ตุมฺหากํ ตีณิ สตสหสฺสานิ ทสฺสติ, เอวญฺจ ปน นํ วเทยฺยาถ ‘รญฺโญ กิร เต อิสฺสริยํ วิสฺสฏฺฐํ, ยถาสุขํ สมฺปตฺตึ ปริภุญฺชาหี’ติ, สเจ ปน โว ‘ราชา กห’นฺติ ปุจฺฉติ, ‘สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิสฺสามีติ วตฺวา คโต’ติ อาโรเจยฺยาถา’’ติ. อมจฺจาปิ อตฺตโน อตฺตโน ภริยานํ ตเถว สาสนํ ปหิณึสุ[Pg.355]. ราชา วาณิชเก อุยฺโยเชตฺวา อสฺสํ อภิรุยฺห อมจฺจสหสฺสปริวุโต ตํ ขณํเยว นิกฺขมิ.

ある日のこと、王は名馬スパッタに跨り、千人の大臣たちに囲まれて庭園へ向かっていた。その時、長旅で疲れ果てた様子で都に入ってくる五百人ほどの商人たちを見て、“この者たちは遠路はるばるやって来て疲れ切っている。間違いなく、彼らから何か良い知らせを聞くことができるだろう”と考え、彼らを呼び寄せ、“お前たちはどこから来たのか”と尋ねた。商人たちは“大王よ、この都から百二十由旬離れたところにサーヴァッティという名の都があります。そこから参りました”と答えた。“それでは、お前たちの地方で何か新しい知らせはあるか”と問うと、“大王よ、他には何もありませんが、正等覚者（仏陀）が現れました”と告げた。その瞬間、王は五種の喜び（五感にわたる歓喜）が全身に広がり、他に何も手につかないほどであったが、しばらくして落ち着きを取り戻すと、“人々よ、今何と言ったのか”と問い直した。“大王よ、仏陀が現れました”との答えに、王は二度、三度と同じように時を過ごして確認し、四度目に“人々よ、何と言うのか”と問い、商人たちが“大王よ、仏陀が現れました”と答えると、“人々よ、お前たちに十万（金貨）を与えよう”と言い、さらに“他に何か知らせはあるか”と尋ねた。“大王よ、法（ダンマ）が現れました”との言葉に、王は先ほどと同様に三度時を過ごし、四度目に“法が現れました”と言われると、“ここでもお前たちに十万を与えよう”と言い、さらに“他に知らせはあるか”と問うた。“大王よ、僧伽（サンガ）が現れました”との言葉に、王はまた三度時を過ごし、四度目に‘僧伽’という言葉を聞くと、“ここでもお前たちに十万を与えよう”と言い、千人の大臣たちを見渡して“人々よ、お前たちはどうするつもりか”と尋ねた。大臣たちは“大王よ、あなた様こそどうなさるおつもりですか”と問い返した。“人々よ、私は‘仏が現れ、法が現れ、僧が現れた’と聞いた以上、二度と都には戻らない。師（仏陀）を慕って赴き、その御もとで出家するつもりだ”と言うと、大臣たちも“大王よ、私たちもあなた様と共に出家いたします”と言った。王は金板に文字を書かせ、商人たちにこう告げた。“アノージャー王妃がお前たちに三十万（金貨）を与えるだろう。また、妃にこのように伝えなさい。‘王はあなたに王権を譲り渡した。心ゆくまで財宝を享受しなさい’と。もし妃が‘王はどこへ行かれたのか’と尋ねたら、‘師を慕って出家すると言って去られました’と告げるがよい”。大臣たちもまた、自分たちの妻に同様の伝言を送った。王は商人たちを送り出すと、すぐに馬に乗り、千人の大臣たちと共にその場を出発した。

สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต มหากปฺปินราชานํ สปริวารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหากปฺปิโน วาณิชกานํ สนฺติกา ติณฺณํ รตนานํ อุปฺปนฺนภาวํ สุตฺวา เตสํ วจนํ ตีหิ สตสหสฺเสหิ ปูเชตฺวา รชฺชํ ปหาย อมจฺจสหสฺเสหิ ปริวุโต มํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตุกาโม สฺเว นิกฺขมิสฺสติ. โส สปริวาโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, ปจฺจุคฺคมนมสฺส กริสฺสามี’’ติ ปุนทิวเส จกฺกวตฺตี วิย ขุทฺทกคามโภชกํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต สยเมว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วีสโยชนสตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร นิคฺโรธรุกฺขมูเล ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต นิสีทิ. ‘‘ราชาปิ อาคจฺฉนฺโต เอกํ นทึ ปตฺวา ‘‘กา นาเมสา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อปรจฺฉา นาม, เทวา’’ติ. ‘‘กิมสฺสา ปริมาณํ, ตาตา’’ติ? ‘‘คมฺภีรโต คาวุตํ, ปุถุลโต ทฺเว คาวุตานิ, เทวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปเนตฺถ นาวา วา อุฬุมฺโป วา’’ติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘นาวาทีนิ โอโลเกนฺเต อมฺเห ชาติ ชรํ อุปเนติ, ชรา มรณํ. อหํ นิพฺเพมติโก หุตฺวา ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺโต, เตสํ เม อานุภาเวน อิมํ อุทกํ อุทกํ วิย มา อโหสี’’ติ ติณฺณํ รตนานํ คุณํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ พุทฺธานุสฺสตึ อนุสฺสรนฺโต สปริวาโร อสฺสสหสฺเสน อุทกปิฏฺฐึ ปกฺขนฺทิ. สินฺธวา ปิฏฺฐิปาสาเณ วิย ปกฺขนฺทึสุ. ขุรานํ อคฺคา เนว เตมึสุ.

師（世尊）もまた、その日の夜明けに世の中を観察され、従者たちを連れたマハカッピナ王をご覧になった。“このマハカッピナ王は、商人たちから三宝が現れたことを聞き、彼らの言葉を三十万（金貨）で称え、王位を捨てて千人の大臣たちに囲まれ、私を慕って出家しようと明日出発するだろう。彼は従者と共に、四無礙解（しむげげ）を得て阿羅漢となるであろう。私は彼を出迎えに行こう”と考え、翌日、まるで転輪聖王が小村の領主を出迎えるかのように、自ら鉢と衣を手に取り、百二十由旬の道を迎えに行かれ、チャンダバーガー川の岸辺にある尼拘律樹（ニグローダ）の根元で、六色の光を放ちながら座られた。王もまた進んで行くと、一つの川に辿り着き、“この川の名は何というのか”と尋ねた。“アパラッチャーという名でございます、大王よ”。“人々よ、この川の大きさはどれほどか”。“深さは一ガヴータ（約4km）、幅は二ガヴータでございます、大王よ”。“ここに船や筏はあるか”。“ございません、大王よ”。“船などを探している間にも、生は老いへと、老いは死へと我らを運び去る。私は疑念を捨て、三宝を慕って出家したのだ。三宝の威力によって、この水が我らにとって水（障壁）となりませんように”と三宝の徳を念じ、“イティピ・ソー・バガヴァー・アラハン・サンマサンブッドー”と仏随念を修しながら、従者と共に千頭の馬で水面へと飛び込んだ。名馬たちは、あたかも石板の上を行くかのように水面を駆け抜けた。その蹄の先さえも、水に濡れることはなかった。

โส ตํ อุตฺตริตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺโต อปรมฺปิ นทึ ทิสฺวา ‘‘อยํ กา นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘นีลวาหินี นาม, เทวา’’ติ. ‘‘กิมสฺสา ปริมาณ’’นฺติ? ‘‘คมฺภีรโตปิ ปุถุลโตปิ อฑฺฒโยชนํ, เทวา’’ติ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. ตํ ปน นทึ ทิสฺวา ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติ ธมฺมานุสฺสตึ อนุสฺสรนฺโต ปกฺขนฺทิ. ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺโต อปรมฺปิ นทึ ทิสฺวา ‘‘อยํ กา นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘จนฺทภาคา นาม, เทวา’’ติ. ‘‘กิมสฺสา ปริมาณ’’นฺติ? ‘‘คมฺภีรโตปิ ปุถุลโตปิ โยชนํ, เทวา’’ติ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อิมํ [Pg.356] ปน นทึ ทิสฺวา ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติ สงฺฆานุสฺสตึ อนุสฺสรนฺโต ปกฺขนฺทิ. ตํ ปน นทึ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺโต สตฺถุ สรีรโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อทฺทส. นิคฺโรธรุกฺขสฺส สาขาวิฏปปลาสานิ โสวณฺณมยานิ วิย อเหสุํ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปน โอภาโส เนว จนฺทสฺส, น สูริยสฺส, น เทวมารพฺรหฺมนาคสุปณฺณาทีนํ อญฺญตรสฺส, อทฺธา อหํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส อาคจฺฉนฺโต มหาโคตมพุทฺเธน ทิฏฺโฐ ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตาวเทว อสฺสปิฏฺฐิโต โอตริตฺวา โอนตสรีโร รสฺมิอนุสาเรน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา มโนสิลารเส นิมุชฺชนฺโต วิย พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน, สตฺถา ตสฺส อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. เทสนาวสาเน ราชา สปริวาโร โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ สพฺเพว อุฏฺฐหิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. สตฺถา ‘‘อาคมิสฺสติ นุ โข อิเมสํ กุลปุตฺตานํ อิทฺธิมยปตฺตจีวร’’นฺติ อุปธาเรนฺโต ‘‘อิเม กุลปุตฺตา ปจฺเจกพุทฺธสหสฺสสฺส จีวรสหสฺสํ อทํสุ, กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานมฺปิ วีสติจีวรสหสฺสานิปิ อทํสุ. อนจฺฉริยํ อิเมสํ อิทฺธิมยปตฺตจีวราคมน’’นฺติ ญตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. เต ตาวเทว อฏฺฐปริกฺขารธรา วสฺสสฏฺฐิกตฺเถรา วิย หุตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปจฺโจโรหิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ.

マハカッピナ王はアパラッチャー川を渡ってさらに進むと、また別の川を目にして、“この川の名は何というのか”と尋ねました。臣下たちは“ニーラヴァーハナー川と申します、大王様”と答えました。“この川の大きさはどのくらいか”と問うと、“大王様、深さも幅も半ユージャナ（約3.5km強）ございます”と答えました。その他のやり取りは先の川の時と同様でした。王はその川を見て、“世尊によって法はよく説かれている（スヴァーッカートー・バガヴァター・ダンモー）”と法の随念（ダンマーヌッサティ）を念じながら、川を渡りきりました。その川を越えてさらに進むと、また別の川を見て、“この川の名は何というのか”と尋ねました。“チャンダバーガー川と申します、大王様”。“この川の大きさはどのくらいか”。“大王様、深さも幅も一ユージャナ（約7km強）ございます”。その他のやり取りは先の時と同様でした。王はこの川を見て、“世尊の弟子たちの集いはよく実践している（スッパティパンノー・バガヴァトー・サーヴァカサンゴー）”と僧伽の随念（サンガーヌッサティ）を念じながら、川を渡りきりました。その川を越えて進んでいると、王は仏陀の御体から放たれる六色の後光を目にしました。尼拘律（ニグローダ）の樹の枝、幹、葉、果実のすべてが、まるで黄金でできているかのように輝いていました。王はこう考えました。“この輝きは、月の光でも太陽の光でもない。天神、魔王、梵天、龍、金翅鳥などの誰の光でもない。間違いなく、私が仏陀を慕って来ていることを、ゴータマ族の尊い仏陀がご覧になられたのであろう”。王はその瞬間に馬の背から降り、身をかがめ、後光の輝きを辿って仏陀のもとへ近づきました。そして、まるで雄黄の液体の中に潜るかのように仏陀の後光の中に身を投じ、仏陀を礼拝して、千人の大臣たちと共に傍らに座しました。仏陀は王のために次第説法（アヌプッビー・カタ）を説かれました。説法の終わりに、王は従者と共に預流果（ソーターパッティ・パラ）に達しました。その時、全員が立ち上がり、出家を願い出ました。仏陀は“この良家の子息たちに、神通力によって現れる鉢と衣（イッディマヤ・パッタチーヴァラ）が備わるだろうか”と観察されました。すると、彼らがかつて千人の辟支仏（パッチェーカブッダ）に千の衣を献じ、カッサパ仏の時代には二万人の比丘たちに二万の衣を献じた功徳があることを知られました。彼らに神通の鉢と衣が備わるのは当然であると知り、仏陀は右手を差し伸べて、“比丘たちよ、来たれ。苦の終焉のために、正しく清浄行（ブラフマチャリヤ）を励みなさい”と仰いました。その瞬間、彼らは八つの必需品（八背具）を身に帯び、あたかも法臘六十年の長老のような姿となり、空中に舞い上がってから再び降り立ち、仏陀を礼拝して座しました。

เตปิ วาณิชกา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา ปหิตภาวํ อาโรจาเปตฺวา เทวิยา ‘‘อาคจฺฉนฺตู’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อถ เน เทวี ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา, กึ การณา อาคตาตฺถา’’ติ? ‘‘มยํ รญฺญา ตุมฺหากํ สนฺติกํ ปหิตา, ตีณิ กิร โน สตสหสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘ตาตา, อติพหุํ ภณถ, กึ ตุมฺเหหิ รญฺโญ กตํ, กิสฺมึ โว ราชา ปสนฺโน เอตฺตกํ ธนํ ทาเปสี’’ติ? ‘‘เทวิ, น อญฺญํ กิญฺจิ กตํ, รญฺโญ ปน เอกํ สาสนํ อาโรจยิมฺหา’’ติ? ‘‘สกฺกา ปน, ตาตา, มยฺหํ อาโรเจตุ’’นฺติ. ‘‘สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาตา, วเทถา’’ติ. ‘‘เทวิ พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ. สาปิ ‘‘ตํ สุตฺวา ปุริมนเยเนว ปีติยา ผุฏฺฐสรีรา ติกฺขตฺตุํ กิญฺจิ อสลฺลกฺเขตฺวา จตุตฺเถ วาเร ‘พุทฺโธ’ติ ปทํ สุตฺวา, ตาตา, อิมสฺมึ ปเท รญฺญา กึ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘สตสหสฺสํ, เทวี’’ติ. ‘‘ตาตา[Pg.357], อนนุจฺฉวิกํ รญฺญา กตํ เอวรูปํ สาสนํ สุตฺวา ตุมฺหากํ สตสหสฺสํ ททมาเนน. อหญฺหิ โว มม ทุคฺคตปณฺณากาเร ตีณิ สตสหสฺสานิ ทมฺมิ, อปรมฺปิ ตุมฺเหหิ รญฺโญ กึ อาโรจิต’’นฺติ? เต อิทญฺจิทญฺจาติ อิตรานิปิ ทฺเว สาสนานิ อาโรจยึสุ. เทวี ปุริมนเยเนว ปีติยา ผุฏฺฐสรีรา ติกฺขตฺตุํ กิญฺจิ อสลฺลกฺเขตฺวา จตุตฺเถ วาเร ตเถว สุตฺวา ตีณิ ตีณิ สตสหสฺสานิ ทาเปสิ, เอวํ เต สพฺพานิปิ ทฺวาทส สตสหสฺสานิ ลภึสุ.

一方、あの商人たちも王宮へ行き、王からの伝言があることを知らせました。アノージャー王妃が“こちらへ通しなさい”と言ったので、中に入り、礼拝して傍らに立ちました。そこで王妃が商人たちに尋ねました。“皆の者よ、どのような用件で来たのか”。“私たちは王様によって王妃様のもとへ遣わされました。王様は、私たちに三十万（金貨）を与えるようにと仰せになりました”。“皆の者よ、それはあまりに多すぎる。あなた方は王に対して何をしたというのか。王は何に満足して、これほどの財を与えよと言ったのか”。商人たちは“王妃様、特別なことをしたわけではございません。ただ、王様に一つの知らせをお伝えしたのです”と答えました。“皆の者、その知らせを私にも話すことができるか”。“はい、王妃様、お話しいたします”。“ならば、言いなさい”。“王妃様、この世に仏陀が現れました”。王妃もまた、その言葉を聞くと、先の場合と同様に歓喜（ピーティ）に全身を包まれ、三度までは聞き流すほどでしたが、四度目に“仏陀（ブッド）”という言葉をはっきりと聞くと、こう尋ねました。“皆の者よ、この言葉に対して王はいくら与えたのか”。“王妃様、十万（金貨）を与えられました”。“皆の者、これほどの知らせを聞きながら、わずか十万しか与えないとは、王としてふさわしくない。私はあなた方に、私からのささやかな贈り物として三十万を与えよう。ところで、他に何を王に知らせたのか”。商人たちは“これこれのことを知らせました”と、残りの二つの知らせ（法と僧伽）も伝えました。王妃は先と同様に、歓喜に身を包まれ、三度までは聞き漏らすほどでしたが、四度目に同様に（法と僧伽について）聞くと、それぞれに三十万ずつ与えました。こうして、商人たちは合計で百二十万（金貨）を手に入れました。

อถ เน เทวี ปุจฺฉิ – ‘‘ราชา กหํ, ตาตา’’ติ? เทวิ, ‘‘สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ คโต’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน กึ สาสนํ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘สพฺพํ กิร เตน ตุมฺหากํ อิสฺสริยํ วิสฺสฏฺฐํ, ตุมฺเห กิร ยถารุจิยา สมฺปตฺตึ อนุภวถา’’ติ. ‘‘อมจฺจา ปน กหํ, ตาตา’’ติ? เตปิ ‘‘‘รญฺญา สทฺธึเยว ปพฺพชิสฺสามา’ติ คตา, เทวี’’ติ. สา เตสํ ภริยาโย ปกฺโกสาเปตฺวา, อมฺมา, ตุมฺหากํ สามิกา ‘‘รญฺญา สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ คตา, ‘‘ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘กึ ปน เตหิ อมฺหากํ สาสนํ ปหิตํ, เทวี’’ติ? ‘‘เตหิ กิร อตฺตโน สมฺปตฺติ ตุมฺหากํ วิสฺสฏฺฐา, ตุมฺเห กิร ตํ สมฺปตฺตึ ยถารุจิ ปริภุญฺชถา’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ปน, เทวิ, กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘อมฺมา, โส ตาว ราชา สาสนํ สุตฺวา มคฺเค ฐิตโกว ตีหิ สตสหสฺเสหิ ตีณิ รตนานิ ปูเชตฺวา เขฬปิณฺฑํ วิย สมฺปตฺตึ ปหาย ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ นิกฺขนฺโต, มยา ปน ติณฺณํ รตนานํ สาสนํ สุตฺวา ตีณิ รตนานิ นวหิ สตสหสฺเสหิ ปูชิตานิ, น โข ปเนสา สมฺปตฺติ นาม รญฺโญเยว ทุกฺขา, มยฺหมฺปิ ทุกฺขาเยว. โก รญฺญา ฉฑฺฑิตเขฬปิณฺฑํ ชาณุเกหิ ปติฏฺฐหิตฺวา มุเขน คณฺหิสฺสติ, น มยฺหํ สมฺปตฺติยา อตฺโถ, อหมฺปิ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘เทวิ, มยมฺปิ ตุมฺเหเหว สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ. ‘‘สเจ สกฺโกถ, สาธุ, อมฺมา’’ติ? ‘‘สกฺโกม, เทวี’’ติ. ‘‘สาธุ, อมฺมา, เตน หิ เอถา’’ติ รถสหสฺสํ โยชาเปตฺวา รถํ อารุยฺห ตาหิ สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปฐมํ นทึ ทิสฺวา ยถา รญฺญา ปุฏฺฐํ, ตเถว ปุจฺฉิตฺวา สพฺพปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘รญฺโญ คตมคฺคํ โอโลเกถา’’ติ วตฺวา ‘‘สินฺธวานํ ปทวลญฺชํ น ปสฺสาม, เทวี’’ติ วุตฺเต ‘‘ราชา ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺโต สจฺจกิริยํ กตฺวา คโต ภวิสฺสติ. อหมฺปิ ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺตา, เตสเมว อนุภาเวน อิทํ อุทกํ วิย มา อโหสี’’ติ [Pg.358] ติณฺณํ รตนานํ คุณํ อนุสฺสริตฺวา รถสหสฺสํ เปเสสิ. อุทกํ ปิฏฺฐิปาสาณสทิสํ อโหสิ. จกฺกานํ อคฺคคฺคเนมิวฏฺฏิโย เนว เตมึสุ. เอเตเนว อุปาเยน อิตรา ทฺเว นทิโย อุตฺตริ.

その時、王妃は彼らに尋ねました。“お前たち、王はどこにいるのか。”“王妃様、王は師（仏陀）を指して‘出家しよう’と言って行かれました。”“王は私にどのような伝言を残されたのか。”“王はあなたがたに全ての権力を委ねられました。望むままにその富を享受しなさいとのことです。”“では、大臣たちはどこにいるのか。”“王妃様、彼らもまた‘王と共にまさに出家しよう’と言って行かれました。”彼女は大臣たちの妻たちを呼び寄せ、“お母さんたちよ、あなたがたの夫は王と共に出家するために行かれました。あなたがたはどうしますか”と尋ねました。“王妃様、彼らは私たちにどのような伝言を遣わしたのでしょうか。”“彼らは自分たちの財産をあなたがたに譲りました。望むままにその富を享受しなさいとのことです。”“では王妃様、あなたはどうされるのですか。”“お母さんたちよ、あの王は知らせを聞くやいなや、道中に立ったままで三十万（の金）で三宝を供養し、富を唾の塊のように捨てて‘出家しよう’と出発されました。私もまた三宝の知らせを聞いて、九十万（の金）で三宝を供養しました。この富というものは、王にとってのみ苦しみの原因なのではなく、私にとっても苦しみの原因そのものです。王が吐き捨てた唾の塊を、誰が膝をついて口で受け取るでしょうか。私に富など必要ありません。私も師を指して、行って出家しましょう。”“王妃様、私たちもあなたと共にまさに出家いたします。”“もしできるなら、それは良いことです。”“王妃様、できます。”“お母さんたちよ、それなら来なさい。”彼女は千台の馬車を用意させ、馬車に乗って彼女たちと共に出発し、道中で最初の川を見て、王が尋ねたのと同じように尋ねて全ての事情を聞くと、“王が行かれた道を見なさい”と言いました。“王妃様、馬の足跡が見えません”と言われると、“王は三宝を指して出発し、真実の誓いをして行かれたのでしょう。私も三宝を指して出発しました。それらの威力によって、この水が水のようになりませんように”と三宝の徳を念じて千台の馬車を進ませました。水は平らな岩盤のようになりました。車輪の端のリムさえも濡れませんでした。この方法で、他の二つの川も渡りました。

อถ สตฺถา ตสฺสาคมนภาวํ ญตฺวา ยถา อตฺตโน สนฺติเก นิสินฺนา ภิกฺขู น ปญฺญายนฺติ, เอวมกาสิ. สาปิ คจฺฉนฺตี คจฺฉนฺตี สตฺถุ สรีรโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย ทิสฺวา ตเถว จินฺเตตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, มหากปฺปิโน ตุมฺหากํ อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺโต อาคเตตฺถ มญฺเญ, กหํ โส, อมฺหากมฺปิ นํ ทสฺเสถา’’ติ? ‘‘นิสีทถ ตาว, อิเธว นํ ปสฺสิสฺสถา’’ติ. ตา สพฺพาปิ ตุฏฺฐจิตฺตา ‘‘อิเธว กิร นิสินฺนา สามิเก ปสฺสิสฺสามา’’ติ นิสีทึสุ. สตฺถา ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, อโนชาเทวี เทสนาวสาเน สปริวารา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ. มหากปฺปินตฺเถโร ตาสํ วฑฺฒิตธมฺมเทสนํ สุณนฺโต สปริวาโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตปฺปตฺเต ทสฺเสสิ. ตาสํ กิร อาคตกฺขเณเยว อตฺตโน สามิเก กาสาวธเร มุณฺฑกสีเส ทิสฺวา จิตฺตํ เอกคฺคํ น ภเวยฺย, เตน มคฺคผลานิ ปตฺตุํ น สกฺกุเณยฺยุํ. ตสฺมา อจลสทฺธาย ปติฏฺฐิตกาเล ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตปฺปตฺเตเยว ทสฺเสสิ.

その時、師（仏陀）は彼女の来訪を知り、自分のそばに座っている比丘たちが見えなくなるようにされました。彼女も進んでいくうちに、師の身体から放たれる六色の光芒を見て、先ほどと同じように考えて師に近づき、礼拝して一方に立ち、尋ねました。“尊師よ、マハカッピナ王はあなたを指して出発し、ここに来られたと思うのですが、彼はどこにおられるのでしょうか。私たちに彼をお示しください。”“まずは座りなさい。ここで彼を見ることになるでしょう。”彼女たちは皆、喜びに満ちて“ここで座っていれば夫たちに会えるのだ”と思って座りました。師は彼女たちに順序立てた説法をなされました。アノージャ王妃は説法の終わりに、従者たちと共に預流果に達しました。マハカッピナ長老は、彼女たちのために説かれる説法を聞きながら、従者たちと共に四無礙解を具足して阿羅漢となりました。その瞬間、師は彼女たちに、阿羅漢となったそれらの比丘たちを見えるようにされました。彼女たちが到着した瞬間に、夫たちが黄褐色の衣をまとい、頭を剃った姿を見れば、心が集中しなかったであろうし、それゆえに道果に達することができなかったでしょう。それゆえ、不動の信仰が確立された時に、阿羅漢に達した比丘たちの姿を彼女たちに見せられたのです。

ตาปิ เต ทิสฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ตาว ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ วตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. เอวํ กิร วุตฺเต ‘‘สตฺถา อุปฺปลวณฺณาย อาคมนํ จินฺเตสี’’ติ เอกจฺเจ วทนฺติ. สตฺถา ปน ตา อุปาสิกาโย อาห – ‘‘สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพเชถา’’ติ. ตา อนุปุพฺเพน ชนปทจาริกํ จรมานา อนฺตรามคฺเค มหาชเนน อภิหฏสกฺการสมฺมานา ปทสาว วีสโยชนสติกํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สตฺถาปิ ภิกฺขุสหสฺสํ อาทาย อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ. ตตฺร สุทํ อายสฺมา มหากปฺปิโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนนฺโต วิจรติ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ – ‘‘ภนฺเต, มหากปฺปิโน ‘อโห สุขํ, อโห สุข’นฺติ อุทานํ อุทาเนนฺโต วิจรติ, อตฺตโน กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ กเถสิ มญฺเญ’’ติ. สตฺถา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, กปฺปิน, กามสุขํ รชฺชสุขํ [Pg.359] อารพฺภ อุทานํ อุทาเนสี’’ติ. ‘‘ภควา เม, ภนฺเต, ตํ อารพฺภ อุทานภาวํ วา อนุทานภาวํ วา ชานาตี’’ติ? สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุตฺโต กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ อุทานํ อุทาเนติ, ปุตฺตสฺส ปน เม ธมฺมปีติ นาม ธมฺมรติ นาม อุปฺปชฺชติ, โส อมตมหานิพฺพานํ อารพฺภ เอว อุทานํ อุทาเนสี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

彼女たちも彼らを見て、五体投地で礼拝し、“尊師よ、あなたがたの出家の務めはまずは完成いたしました”と言って、師を礼拝して一方に立ち、出家を願い出ました。そのように言われた時、“師はウッパラヴァンナーの到来を考えられた”とある人々は言います。しかし、師はそれらの信女たちに仰せられました。“サヴァッティーへ行き、尼僧院で出家しなさい。”彼女たちは順に地方を巡り歩き、道中で人々から供養と尊敬を受けながら、徒歩で百二十由旬の道を歩み、尼僧院で出家して阿羅漢となりました。師もまた千人の比丘を連れて、虚空を通ってジェータ林へ行かれました。そこで、尊者マハカッピナは、夜の休息所や昼の休息所などで“ああ、幸せだ、ああ、幸せだ”と感興のことばを発しながら歩き回っていました。比丘たちは世尊に報告しました。“尊師よ、マハカッピナは‘ああ、幸せだ、ああ、幸せだ’と感興のことばを唱えながら歩き回っています。自分の欲楽の幸せや王国の幸せを思って言っているのでしょう。”師は彼を呼び寄せ、“カッピナよ、お前が欲楽の幸せや王国の幸せを思って感興のことばを発しているというのは本当か”と尋ねられました。“世尊よ、私がそれを思って言っているのか、思わずに言っているのかは、あなたがご存じです。”師は“比丘たちよ、私の息子は欲楽の幸せや王国の幸せを思って感興のことばを発しているのではない。私の息子には法悦、法への愛楽が生じているのだ。彼は不死の大涅槃を思って感興のことばを発しているのだ”と文脈をつなぎ、法を説こうとして、このガーターを唱えられました。

๗๙.

79.

‘‘ธมฺมปีติ สุขํ เสติ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

อริยปฺปเวทิเต ธมฺเม, สทา รมติ ปณฺฑิโต’’ติ.

“法を喜ぶ者は、清らかな心で、安らかに住す。賢者は、聖者によって説かれた法を常に楽しむ。”

ตตฺถ ธมฺมปีตีติ ธมฺมปายโก, ธมฺมํ ปิวนฺโตติ อตฺโถ. ธมฺโม จ นาเมส น สกฺกา ภาชเนน ยาคุอาทีนิ วิย ปาตุํ? นววิธํ ปน โลกุตฺตรธมฺมํ นามกาเยน ผุสนฺโต อารมฺมณโต สจฺฉิกโรนฺโต ปริญฺญาภิสมยาทีหิ ทุกฺขาทีนิ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโต ธมฺมํ ปิวติ นาม. สุขํ เสตีติ เทสนามตฺตเมเวตํ, จตูหิปิ อิริยาปเถหิ สุขํ วิหรตีติ อตฺโถ. วิปฺปสนฺเนนาติ อนาวิเลน นิรุปกฺกิเลเสน. อริยปฺปเวทิเตติ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปเวทิเต สติปฏฺฐานาทิเภเท โพธิปกฺขิยธมฺเม. สทา รมตีติ เอวรูโป ธมฺมปีติ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วิหรนฺโต ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต สทา รมติ อภิรมตีติ.

“そこで‘法を喜ぶ者（法飲者）’とは、法の味を飲む者、法を飲む者のことである。この‘法’と呼ばれるものは、粥などのように器で飲むことはできない。しかし、九種類の出世間的な法を身に受けて触れ、対象として現証し、遍知の覚り（遍知現観）などによって苦しみなどの聖なる真理（四聖諦）を洞察する者は、法を飲む者と呼ばれる。‘安らかに眠る（住む）’という言葉は単なる説法上の表現であり、四つの威儀（行・住・坐・臥）すべてにおいて安らかに過ごすという意味である。‘澄みわたった（心で）’とは、濁りがなく、煩悩の汚れがないことである。‘聖者に説かれた’とは、仏陀などの聖者たちによって説かれた、四念処などの分類からなる三十七道品（菩提分法）のことである。‘常に楽しむ’とは、このような法において、法を喜ぶことによって澄みわたった心で過ごし、知恵を備えた者は、常に楽しみ、深く楽しむということである。”

เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุนฺติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流者）などに達した。

มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ จตุตฺถํ.

マハーカッピナ長老の物語、第四章（終わり）。

๕. ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ

5. 5. パンディタ沙弥の物語

อุทกญฺหิ นยนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปณฺฑิตสามเณรํ อารพฺภ กเถสิ.

“灌漑者は水を導き……”というこの法話を、師（仏陀）はジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、パンディタ沙弥に関連して説かれた。

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ วีสติขีณาสวสหสฺสปริวาโร พาราณสึ อคมาสิ. มนุสฺสา อตฺตโน พลํ สลฺลกฺเขตฺวา อฏฺฐปิ ทสปิ เอกโต หุตฺวา อคนฺตุกทานาทีนิ อทํสุ. อเถกทิวสํ สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน เอวํ อนุโมทนมกาสิ –

伝え聞くところによれば、過去、カッサパ正自覚者が二万人の阿羅漢を連れてバーラーナシーへ行かれた。人々は自らの能力を考慮して、八人、十人と集まり、賓客への施しなどを行った。ある日、師（カッサパ仏）は食事を終えた際、次のような随喜の法話をされた。

‘‘อุปาสกา อิธ เอกจฺโจ ‘อตฺตโน สนฺตกเมว ทาตุํ วฏฺฏติ, กึ ปเรน สมาทปิเตนา’ติ อตฺตนาว ทานํ เทติ, ปรํ น สมาทเปติ[Pg.360]. โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน โภคสมฺปทํ ลภติ, โน ปริวารสมฺปทํ. เอกจฺโจ ปรํ สมาทเปติ, อตฺตนา น เทติ. โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน ปริวารสมฺปทํ ลภติ, โน โภคสมฺปทํ เอกจฺโจ อตฺตนาปิ น เทติ, ปรมฺปิ น สมาทเปติ. โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน เนว โภคสมฺปทํ ลภติ, น ปริวารสมฺปทํ, วิฆาสาโทว หุตฺวา ชีวติ. เอกจฺโจ อตฺตนา จ เทติ, ปรญฺจ สมาทเปติ. โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน โภคสมฺปทมฺปิ ลภติ ปริวารสมฺปทมฺปี’’ติ.

“在家信者たちよ、この世にある者は‘自分の持ち物だけを与えるべきだ。他人に勧めさせることに何の益があるだろうか’と考え、自ら施しを行うが、他人には勧めない。その者は生まれ変わる場所ごとに、富の成就（財産）を得るが、随伴者（眷属）の成就は得られない。ある者は他人に勧めるが、自らは与えない。その者は、生まれ変わる場所ごとに随伴者の成就は得るが、富の成就は得られない。ある者は自らも与えず、他人にも勧めない。その者は、生まれ変わる場所ごとに富の成就も随伴者の成就も得られず、残り物を食べる者となって生きる。ある者は自らも与え、他人にも勧める。その者は、生まれ変わる場所ごとに富の成就も随伴者の成就も共に得るのである”と。

ตํ สุตฺวา สมีเป ฐิโต เอโก ปณฺฑิตปุริโส จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ทานิ ตถา กริสฺสามิ, ยถา เม ทฺเวปิ สมฺปตฺติโย ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, สฺวาตนาย มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ‘‘กิตฺตเกหิ เต ภิกฺขูหิ อตฺโถ’’ติ? ‘‘กิตฺตโก ปน โว, ภนฺเต, ปริวาโร’’ติ? ‘‘วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานี’’ติ. ‘‘ภนฺเต, สพฺเพหิ สทฺธึ สฺวาตนาย มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. สตฺถา อธิวาเสสิ. โส คามํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, สฺวาตนาย มยา พุทฺธปฺปมุโข ภิกฺขุสงฺโฆ นิมนฺติโต, ตุมฺเห ยตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ทาตุํ สกฺขิสฺสถ, ตตฺตกานํ ทานํ เทถา’’ติ อาโรเจตฺวา วิจรนฺโต อตฺตโน อตฺตโน พลํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘มยํ ทสนฺนํ ทสฺสาม, มยํ วีสติยา, มยํ สตสฺส, มยํ ปญฺจสตาน’’นฺติ วุตฺเต สพฺเพสํ วจนํ อาทิโต ปฏฺฐาย ปณฺเณ อาโรเปสิ.

それを聞き、近くにいた一人の賢明な男が考えた。“私は今、両方の成就が得られるように、その通りに実行しよう”と。彼は師を拝して言った。“尊師、明日、私の施食（供養）をお受けください”。“何人の比丘が必要か？”。“尊師、お供の比丘は何人おられますか？”。“二万人の比丘である”。“尊師、明日、全員と共に私の施食をお受けください”。師は黙諾された。男は村に入り、“父よ、母よ、明日、私は仏陀を先頭とする比丘サンガを招待しました。あなたがたが施すことができる人数分だけ、施しをしてください”と告げて回り、人々が自分の能力に応じて“十人に施そう”“二十人に”“百人に”“五百人に”と言うたびに、その言葉を初めから順に名簿に書き留めていった。

เตน จ สมเยน ตสฺมึ นคเร อติทุคฺคตภาเวเนว ‘‘มหาทุคฺคโต’’ติ ปญฺญาโต เอโก ปุริโส อตฺถิ. โส ตมฺปิ สมฺมุขาคตํ ทิสฺวา, สมฺม มหาทุคฺคต, มยา สฺวาตนาย พุทฺธปฺปมุโข ภิกฺขุสงฺโฆ นิมนฺติโต, สฺเว นครวาสิโน ทานํ ทสฺสนฺติ, ‘‘ตฺวํ กติ ภิกฺขู โภเชสฺสสี’’ติ? ‘‘สามิ, มยฺหํ กึ ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูหิ นาม สธนานํ อตฺโถ, มยฺหํ ปน สฺเว ยาคุอตฺถาย ตณฺฑุลนาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อหํ ภตึ กตฺวา ชีวามิ, กึ เม ภิกฺขูหี’’ติ? สมาทปเกน นาม พฺยตฺเตน ภวิตพฺพํ. ตสฺมา โส เตน ‘‘นตฺถี’’ติ วุตฺเตปิ ตุณฺหีภูโต อหุตฺวา เอวมาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, อิมสฺมึ นคเร สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สุขุมวตฺถํ นิวาเสตฺวา นานาภรณปฏิมณฺฑิตา สิริสยเน สยมานา พหู ชนา สมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตฺวํ ปน ทิวสํ ภตึ กตฺวา กุจฺฉิปูรณมตฺตมฺปิ น ลภสิ, เอวํ [Pg.361] สนฺเตปิ ‘อหํ ปุพฺเพ ปุญฺญํ อกตตฺตา กิญฺจิ น ลภามี’ติ น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ, สามี’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา อิทานิ ปุญฺญํ น กโรสิ, ตฺวํ ยุวา พลสมฺปนฺโน, กึ ตยา ภตึ กตฺวาปิ ยถาพลํ ทานํ ทาตุํ น วฏฺฏตี’’ติ? โส ตสฺมึ กเถนฺเตเยว สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา ‘‘มยฺหมฺปิ เอกํ ภิกฺขุํ ปณฺเณ อาโรเปหิ, กิญฺจิเทว ภตึ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กึ เอเกน ภิกฺขุนา ปณฺเณ อาโรปิเตนา’’ติ น อาโรเปสิ? มหาทุคฺคโตปิ เคหํ คนฺตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท, นครวาสิโน สฺเว สงฺฆภตฺตํ กริสฺสนฺติ, อหมฺปิ สมาทปเกน ‘เอกสฺส ภิกฺขํ เทหี’ติ วุตฺโต, มยมฺปิ สฺเว เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ. อถสฺส ภริยา ‘‘มยํ ทลิทฺทา, กสฺมา ตยา สมฺปฏิจฺฉิต’’นฺติ อวตฺวาว, ‘‘สามิ, ภทฺทกํ เต กตํ, มยํ ปุพฺเพปิ กิญฺจิ อทตฺวา อิทานิ ทุคฺคตา ชาตา, มยํ อุโภปิ ภตึ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสาม, สามี’’ติ วตฺวา อุโภปิ เคหา นิกฺขมิตฺวา ภติฏฺฐานํ อคมํสุ.

その時、その町に極貧ゆえに“マハードゥガタ（大貧困者）”として知られる一人の男がいた。勧誘者は彼が目の前にいるのを見て言った。“友よマハードゥガタ、私は明日の功徳のために仏陀を先頭とする比丘サンガを招待した。明日は町の人々が施しをする。君は何人の比丘に食事を供するのか？”。“主よ、私に比丘など何の用がありましょう。比丘を供養するのは富める者の望むこと。私には明日、粥を作るための米一握りさえありません。私は雇われ仕事で生きています。比丘に何の用がありましょう”。勧誘者は賢明であるべきだ。それゆえ、彼が“ない”と言っても沈黙せず、こう言った。“友よマハードゥガタ、この町で美味しい食事をとり、柔らかな布をまとい、様々な装身具で身を飾り、立派な寝台で眠り、幸福を享受している多くの人々がいる。しかし君は一日中働いても腹を満たすことさえできない。そうであっても‘私は過去に功徳を積まなかったから何も得られないのだ’とは気づかないのか？”。“主よ、気づいております”。“では、なぜ今、功徳を積まないのか？ 君は若く力に満ちている。働いてでも、自分の力に応じて施しをすることが、なぜ適わないことがあろうか？”。彼はその話を聞いて戦慄し、“私の名簿にも一人の比丘を加えてください。何らかの仕事をして、一人の比丘に施食をいたします”と言った。もう一人の者（勧誘者）は“一人の比丘を名簿に載せて何になるだろう”と考え、名簿に載せなかった。マハードゥガタも家に帰り、妻に言った。“お前、町の人々が明日、サンガへの食事供養を行う。私も勧誘者に‘一人に施しをせよ’と言われ、私たちも明日、一人の比丘に施しをすることにした”。すると妻は“私たちは貧しいのに、なぜあなたは引き受けたのですか”とは言わず、“旦那様、あなたは良いことをなさいました。私たちは過去に何も与えなかったから今、貧しくなったのです。私たち二人で働いて、一人の比丘に施しをしましょう”と言い、二人とも家を出て仕事場へ向かった。”}]``` lifestyle. Wait, the prompts asks for a single JSON array, which I've provided. Let me double check if I missed anything.

มหาเสฏฺฐิ ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, สมฺม มหาทุคฺคต, ภตึ กริสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, อยฺยา’’ติ. ‘‘กึ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘ยํ ตุมฺเห กาเรสฺสถ, ตํ กริสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ มยํ สฺเว ทฺเว ตีณิ ภิกฺขุสตานิ โภเชสฺสาม, เอหิ, ทารูนิ ผาเลหี’’ติ วาสิผรสุํ นีหริตฺวา ทาเปสิ. มหาทุคฺคโต ทฬฺหํ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา มหุสฺสาหปฺปตฺโต วาสึ ปหาย ผรสุํ คณฺหนฺโต, ผรสุํ ปหาย วาสึ คณฺหนฺโต ทารูนิ ผาเลติ. อถ นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ อชฺช อติวิย อุสฺสาหปฺปตฺโต กมฺมํ กโรสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘สามิ, อหํ สฺเว เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’’ติ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปสนฺนมานโส จินฺเตสิ – ‘‘อโห อิมินา ทุกฺกรํ กตํ, ‘อหํ ทุคฺคโต’ติ ตุณฺหีภาวํ อนาปชฺชิตฺวา ‘ภตึ กตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’ติ วทตี’’ติ. เสฏฺฐิภริยาปิ ตสฺส ภริยํ ทิสฺวา, ‘‘อมฺม, กึ กมฺมํ กริสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยํ ตุมฺเห กาเรสฺสถ, ตํ กโรมี’’ติ วุตฺเต อุทุกฺขลสาลํ ปเวเสตฺวา สุปฺปมุสลาทีนิ ทาเปสิ. สา นจฺจนฺตี วิย ตุฏฺฐปหฏฺฐา วีหึ โกฏฺเฏติ เจว โอผุณาติ จ. อถ นํ เสฏฺฐิภริยา ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, ตฺวํ อติวิย ตุฏฺฐปหฏฺฐา กมฺมํ กโรสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘อยฺเย, อิมํ ภตึ กตฺวา มยมฺปิ เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามา’’ติ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิภริยาปิ ตสฺสํ ‘‘อโห วตายํ ทุกฺกรการิกา’’ติ ปสีทิ. เสฏฺฐิ มหาทุคฺคตสฺส ทารูนํ [Pg.362] ผาลิตกาเล ‘‘อยํ เต ภตี’’ติ สาลีนํ จตสฺโส นาฬิโย ทาเปตฺวา ‘‘อยํ เต ตุฏฺฐิทาโย’’ติ อปราปิ จตสฺโส นาฬิโย ทาเปสิ.

大富豪は彼（マハードゥガタ）を見て、“友よ、マハードゥガタよ、賃仕事をしたいのか？”と尋ねた。“はい、旦那様”。“何ができるのか？”。“あなた様が私にさせようとされることは何でもいたします”。“それならば、我々は明日、二百人か三百人の比丘たちに食事を供養するつもりだ。来なさい、薪を割りなさい”と言って、大富豪は鉈や斧を取り出して与えさせた。マハードゥガタは腰布をしっかりと巻き、並々ならぬ情熱を持って、鉈を置いては斧を取り、斧を置いては鉈を取って薪を割った。そこで大富豪は彼に言った。“友よ、お前は今日、あまりにも熱心に仕事をしているが、いったい何が理由か？”。“旦那様、私は明日、一人の比丘に食事を供養したいのです”。それを聞いて大富豪は清らかな信心を抱き、“ああ、この者はなし難きことをした。‘私は貧しい者だ’と言って何もしないのではなく、‘賃仕事をして一人の比丘を供養しよう’と言っている”と考えた。大富豪の妻もまた、彼の妻を見て、“お前さん、何の仕事をするつもりか？”と尋ねた。“あなた様が私にさせようとされることをいたします”と言われると、彼女を臼小屋に案内し、箕や杵などを与えさせた。彼女はまるで踊っているかのように喜び勇んで、稲を搗き、また風に当てて殻を飛ばした。そこで大富豪の妻が尋ねた。“お前さん、お前はあまりにも喜び勇んで仕事をしているが、いったい何が理由か？”。“奥様、この賃仕事をして、私たちもまた一人の比丘を供養するのです”。それを聞いて大富豪の妻もまた、彼女に対して“ああ、なんと、この者はなし難きことを行う者であることか”と信心を抱いた。大富豪はマハードゥガタが薪を割り終えた時、“これが君の賃金だ”と言って、最高級の米（サーリ米）四ナーリを与えさせ、さらに“これは君への報奨だ”と言って、別の四ナーリをさらに与えさせた。

โส เคหํ คนฺตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘มยา ภตึ กตฺวา สาลิ ลทฺโธ, อยํ นิวาโป ภวิสฺสติ, ตยา ลทฺธาย ภติยา ทธิเตลกฏุกภณฺฑานิ คณฺหาหี’’ติ. เสฏฺฐิภริยาปิ ปุน ตสฺสา เอกํ สปฺปิกโรฏิกญฺเจว ทธิภาชนญฺจ กฏุกภณฺฑญฺจ สุทฺธตณฺฑุฬินาฬิญฺจ ทาเปสิ. อิติ จ อุภินฺนมฺปิ นว ตณฺฑุลนาฬิโย อเหสุํ. เต ‘‘เทยฺยธมฺโม โน ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐหฏฺฐา ปาโตว อุฏฺฐหึสุ. ภริยา มหาทุคฺคตํ อาห – ‘‘คจฺฉ, สามิ, ปณฺณํ ปริเยสิตฺวา อาหรา’’ติ. โส อนฺตราปเณ ปณฺณํ อทิสฺวา นทีตีรํ คนฺตฺวา ‘‘อชฺช อยฺยานํ โภชนํ ทาตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ปหฏฺฐมานโส คายนฺโต ปณฺณํ อุจฺจินติ. มหาชาลํ ขิปิตฺวา ฐิโต เกวฏฺโฏ ‘‘มหาทุคฺคตสฺส สทฺเทน ภวิตพฺพ’’นฺติ ตํ ปกฺโกสิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อติวิย ตุฏฺฐจิตฺโต คายสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘ปณฺณํ อุจฺจินามิ, สมฺมา’’ติ. ‘‘กึ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’’ติ. ‘‘อโห สุขิโต, ภิกฺขุ, โส ตว กึ ปณฺณํ ขาทิสฺสตี’’ติ? ‘‘กึ กโรมิ, สมฺม, อตฺตนา ลทฺธปณฺเณน โภเชสฺสามี’’ติ? ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ. ‘‘กึ กโรมิ, สมฺมา’’ติ? ‘‘อิเม มจฺเฉ คเหตฺวา ปาทคฺฆนกานิ อฑฺฒคฺฆนกานิ กหาปณคฺฆนกานิ จ อุทฺทานานิ กโรหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. พทฺธพทฺเธ มจฺเฉ นครวาสิโน นิมนฺติตนิมนฺติตานํ ภิกฺขูนํ อตฺถาย หรึสุ. ตสฺส มจฺฉุทฺทานานิ กโรนฺตสฺเสว ภิกฺขาจารเวลา ปาปุณิ. โส เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘คมิสฺสามหํ, สมฺม, อยํ ภิกฺขูนํ อาคมนเวลา’’ติ อาห. ‘‘อตฺถิ ปน กิญฺจิ มจฺฉุทฺทาน’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, สมฺม, สพฺพานิ ขีณานี’’ติ. ‘‘เตน หิ มยา อตฺตโน อตฺถาย วาลุกาย นิขณิตฺวา จตฺตาโร โรหิตมจฺฉา ฐปิตา, สเจ ภิกฺขุํ โภเชตุกาโมสิ, อิเม คเหตฺวา คจฺฉา’’ติ เต มจฺเฉ ตสฺส อทาสิ.

彼は家に帰り、妻に言った。“私は賃仕事をしてサーリ米を得た。これが食事の材料となるだろう。お前が得た賃金で、ヨーグルトや油、香辛料を買いなさい”。大富豪の妻もまた再び彼女に、バターの器一つ、ヨーグルトの鉢、香辛料、そして精製された米一ナーリを与えさせた。こうして二人の手元には、合わせて九ナーリの米が集まった。彼らは“お布施すべきものが手に入った”と大いに喜び、朝早くに起き上がった。妻はマハードゥガタに“旦那様、行って、野菜を探して持ってきてください”と言った。彼は市場で野菜を見つけることができず、川の岸辺へ行き、“今日、私は聖者たちに食事を供養できるのだ”と喜び勇んで歌いながら野菜を摘んだ。大きな網を投げて立っていた漁師が、“マハードゥガタの声に違いない”と思い、彼を呼び寄せて尋ねた。“お前は非常に喜ばしい心で歌っているが、いったい何が理由か？”。“友よ、私は野菜を摘んでいるのです”。“それで何をするつもりだ？”。“一人の比丘を供養するのです”。“ああ、その比丘は幸せだ。その比丘はお前の野菜を食べるのか？”。“友よ、どうすればよいでしょう。自分で手に入れた野菜で供養するつもりです”。“それなら、こちらへ来なさい”。“友よ、何をすればよいのですか？”。“これらの魚を取って、一パーダ相当、半カハーパナ相当、あるいは一カハーパナ相当の魚の束を作りなさい”。彼はその通りにした。町の人々は、招待していた比丘たちのために、束ねられた魚を次々に買っていった。彼が魚の束を作っている最中に、托鉢の時間がやってきた。彼は時間に気づき、“友よ、私は行くよ。比丘たちが来られる時間だ”と言った。“まだ魚の束は残っているか？”。“友よ、ありません。すべて売り切れました”。“それならば、私が自分のために砂の中に埋めておいた四匹のロヒタ魚がある。もし比丘を供養したいのであれば、これらを持って行きなさい”と言って、その魚を彼に与えた。

ตํ ทิวสํ ปน สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต มหาทุคฺคตํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘มหาทุคฺคโต ‘เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’ติ ภริยาย [Pg.363] สทฺธึ หิยฺโย ภตึ อกาสิ, กตรํ นุ โข ภิกฺขุํ ลภิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มนุสฺสา ปณฺเณ อาโรปิตสญฺญาย ภิกฺขู คเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ นิสีทาเปสฺสนฺติ, มหาทุคฺคโต มํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ น ลภิสฺสตี’’ติ อุปธาเรสิ. พุทฺธา กิร ทุคฺคเตสุ อนุกมฺปํ กโรนฺติ. ตสฺมา สตฺถา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ‘‘มหาทุคฺคตํ สงฺคณฺหิสฺสามี’’ติ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. มหาทุคฺคเตปิ มจฺเฉ คเหตฺวา เคหํ ปวิสนฺเต สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ‘‘หิยฺโย, มหาทุคฺคโต ‘เอกสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขํ ทสฺสามี’ติ อตฺตโน ภริยาย สทฺธึ ภตึ อกาสิ, กตรํ นุ โข ภิกฺขุํ ลภิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘นตฺเถตสฺส อญฺโญ ภิกฺขุ, สตฺถา ปน มหาทุคฺคตสฺส สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน. มหาทุคฺคโต อตฺตโน อุปกปฺปนกํ ยาคุภตฺตํ ปณฺณสูเปยฺยมฺปิ ตถาคตสฺส ทเทยฺย, ‘‘ยํนูนาหํ มหาทุคฺคตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตการกกมฺมํ กเรยฺย’’นฺติ อญฺญาตกเวเสน ตสฺส เคหสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข กสฺสจิ กิญฺจิ ภติยา กาตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. มหาทุคฺคโต ตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘สมฺม, กึ กมฺมํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘อหํ, สามิ, สพฺพสิปฺปิโก, มยฺหํ อชานนสิปฺปํ นาม นตฺถิ, ยาคุภตฺตาทีนิปิ สมฺปาเทตุํ ชานามี’’ติ. ‘‘สมฺม, มยํ ตว กมฺเมน อตฺถิกา, ตุยฺหํ ปน กิญฺจิ ทาตพฺพํ ภตึ น ปสฺสามา’’ติ. ‘‘กึ ปน เต กตฺตพฺพ’’นฺติ? ‘‘เอกสฺส ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ ทาตุกาโมมฺหิ, ตสฺส ยาคุภตฺตสํวิธานํ อิจฺฉามี’’ติ. ‘‘สเจ ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ ทสฺสสิ, น เม ภติยา อตฺโถ, กึ มม ปุญฺญํ น วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เอวํ สนฺเต สาธุ, สมฺม, ปวิสา’’ติ. โส ตสฺส เคหํ ปวิสิตฺวา เตลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, อตฺตโน ปตฺตภิกฺขุํ อาเนหี’’ติ ตํ อุยฺโยเชสิ. ทานเวยฺยาวฏิโกปิ ปณฺเณ อาโรปิตนิยาเมเนว เตสํ เตสํ เคหานิ ภิกฺขู ปหิณิ.

その日、世尊（師）は夜明けの時に世の中を観察され、マハードゥッガタ（大困窮者）が自らの智慧の網の中に入ったのをご覧になり、“一体どうなるであろうか”と思考された。“マハードゥッガタは‘一人の比丘に食事を供養しよう’と考え、昨日、妻と共に賃仕事（労働）をした。彼はどの比丘を得るであろうか”と考え、“人々は、名簿に記載された順序に従って比丘たちを招き、それぞれの家に座らせるだろう。マハードゥッガタは私を除いては、他に比丘を得ることはできないだろう”と予見された。実に、諸仏は困窮する者たちに憐れみを垂れられるものである。それゆえ、世尊は早朝に身を清められ、“マハードゥッガタを助けよう（摂受しよう）”と考え、香室（ガンタクティー）に入って座られた。マハードゥッガタもまた魚を捕って家に入った時、帝釈天（サッカ）の黄褐色の石の座（パンドゥカムバラシラーサナ）が熱を帯びた。彼は“一体何の理由か”と観察し、“昨日、マハードゥッガタは‘一人の比丘に施食を与えよう’と自らの妻と共に賃仕事をした。彼はどの比丘を得るであろうか”と考え、“彼には他に比丘がいない。世尊がマハードゥッガタを摂受するために香室に座っておられる”と知った。マハードゥッガタが、自分にふさわしい粥や飯、木の葉のスープまでも如来に捧げることができるよう、“よし、私がマハードゥッガタの家に行って、調理の仕事をしよう”と考え、素性を隠した姿で彼の家の近くに行き、“誰か、賃金でなすべき仕事がある者はいないか”と尋ねた。マハードゥッガタは彼を見て言った。“友よ、何の仕事をするのか”。“主よ、私はあらゆる技術を持っております。私の知らない技術というものはありません。粥や飯などを調えることも心得ております”。“友よ、私たちはあなたの仕事を必要としているが、あなたに与えるべき賃金が見当たらないのだ”。“では、何をすべきなのですか”。“一人の比丘に施食を捧げたいのだ。そのための粥や飯の準備を望んでいる”。“もし比丘に施食を捧げるのであれば、私に賃金は不要です。どうして私に功徳（福業）がふさわしくないことがありましょうか”。“そうであるなら、よろしい。友よ、中に入りなさい”。彼はその家に入り、油や米などを運ばせ、“行きなさい、あなたに割り当てられた比丘を連れて来なさい”と言って彼を送り出した。配膳（布施）の差配役もまた、名簿に記載された通りに、それぞれの家に比丘たちを送り出した。

มหาทุคฺคโต ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ ปตฺตภิกฺขุํ เทหี’’ติ อาห. โส ตสฺมึ ขเณ สตึ ลภิตฺวา ‘‘อหํ ตว ภิกฺขุํ ปมุฏฺโฐ’’ติ อาห. มหาทุคฺคโต ติขิณาย สตฺติยา กุจฺฉิยํ ปหโฏ วิย, ‘‘สามิ, กสฺมา มํ นาเสสิ, อหํ ตยา หิยฺโย สมาทปิโต ภริยาย สทฺธึ ทิวสํ ภตึ กตฺวา อชฺช ปาโตว ปณฺณตฺถาย นทีตีเร อาหิณฺฑิตฺวา อาคโต, เทหิ เม เอกํ ภิกฺขุ’’นฺติ พาหา ปคฺคยฺห ปริเทวิ. มนุสฺสา สนฺนิปติตฺวา [Pg.364] ‘‘กิเมตํ, มหาทุคฺคตา’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เต เวยฺยาวฏิกํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘สจฺจํ กิร, สมฺม, ตยา เอส ‘ภตึ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ เทหี’ติ สมาทปิโต’’ติ? ‘‘อาม, อยฺยา’’ติ. ‘‘ภาริยํ เต กมฺมํ กตํ, โย ตฺวํ เอตฺตเก ภิกฺขู สํวิทหนฺโต เอตสฺส เอกํ ภิกฺขุํ นาทาสี’’ติ. โส เตสํ วจเนน มงฺกุภูโต ตํ อาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, มา มํ นาสยิ, อหํ ตว การณา มหาวิเหสํ ปตฺโต, มนุสฺสา ปณฺเณ อาโรปิตนิยาเมน อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตภิกฺขู นยึสุ, อตฺตโน เคเห นิสินฺนภิกฺขุํ นีหริตฺวา เทนฺโต นาม นตฺถิ, สตฺถา ปน มุขํ โธวิตฺวา คนฺธกุฏิยเมว นิสินฺโน, ราชยุวราชเสนาปติอาทโย สตฺถุ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนํ โอโลเกนฺตา นิสินฺนา สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา ‘คมิสฺสามา’ติ. พุทฺธา นาม ทุคฺคเต อนุกมฺปํ กโรนฺติ, ตฺวํ วิหารํ คนฺตฺวา ‘ทุคฺคโตมฺหิ, ภนฺเต, มม สงฺคหํ กโรถา’ติ สตฺถารํ วนฺท, สเจ เต ปุญฺญํ อตฺถิ, อทฺธา ลจฺฉสี’’ติ.

マハードゥッガタは差配役のところへ行き、“私に割り当てられた比丘をください”と言った。彼はその瞬間に思い出し、“私はあなたへの比丘を忘れてしまった”と言った。マハードゥッガタは、鋭い槍で腹を突かれたかのようになり、“主よ、なぜ私を破滅させるのですか。私は昨日、あなたに促されたので、妻と共に一日中賃仕事をし、今日も早朝から木の葉（野菜）のために川岸を歩き回って来たのです。私に一人の比丘をください”と言い、両手を上げて泣き叫んだ。人々が集まってきて、“マハードゥッガタよ、これはどうしたことか”と尋ねた。彼はその事情を話した。彼らは差配役に尋ねた。“友よ、本当に、あなたが彼に‘賃仕事をして一人の比丘に施食を捧げなさい’と勧めたのか”。“そうです、皆様”。“あなたはひどいことをした。これほど多くの比丘を差配しておきながら、この者に一人の比丘も与えなかったとは”。彼は彼らの言葉に面目なさを感じ、彼（マハードゥッガタ）に言った。“友マハードゥッガタよ、私を責めないでくれ。私はあなたのことで大きな心労を負ったのだ。人々は名簿に記載された通りに、自分たちに割り当てられた比丘たちを連れて行ってしまった。自分の家に座っている比丘を連れ出して与える者などいない。しかし、世尊は顔を洗われ、香室（ガンタクティー）に座っておられる。王や副王、将軍たちが、世尊が香室から出てこられるのを待ち受けて座っており、世尊の鉢を受け取って‘（自分の家へ）行こう’としている。諸仏というものは、困窮した者に憐れみを垂れられるものだ。あなたは精舎へ行き、‘尊師よ、私は困窮しております、私を摂受してください’と言って世尊を礼拝しなさい。もしあなたに功徳があるならば、間違いなく（世尊を）得られるであろう”。

โส วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ อญฺเญสุ ทิวเสสุ วิหาเร วิฆาสาทภาเวน ทิฏฺฐตฺตา ราชยุวราชาทโย, ‘‘มหาทุคฺคต, น ตาว ภตฺตกาโล, กสฺมา ตฺวํ อาคจฺฉสี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘ชานามิ, สามิ, ‘น ตาว ภตฺตกาโล’ติ. สตฺถารํ ปน วนฺทิตุํ อาคจฺฉามี’’ติ วทนฺโต คนฺตฺวา คนฺธกุฏิยา อุมฺมาเร สีสํ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมสฺมึ นคเร มยา ทุคฺคตตโร นตฺถิ, อวสฺสโย เม โหถ, กโรถ เม สงฺคห’’นฺติ อาห. สตฺถา คนฺธกุฏิทฺวารํ วิวริตฺวา ปตฺตํ นีหริตฺวา ตสฺส หตฺเถ ฐเปสิ. โส จกฺกวตฺติสิรึ ปตฺโต วิย อโหสิ, ราชยุวราชาทโย อญฺญมญฺญสฺส มุขานิ โอโลกยึสุ. สตฺถารา ทินฺนปตฺตญฺหิ โกจิ อิสฺสริยวเสน คเหตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวํ ปน วทึสุ, ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, สตฺถุ ปตฺตํ อมฺหากํ เทหิ เอตฺตกํ นาม เต ธนํ ทสฺสาม, ตฺวํ ทุคฺคโต ธนํ คณฺหาหิ, กึ เต ปตฺเตนา’’ติ? มหาทุคฺคโต ‘‘น กสฺสจิ ทสฺสามิ, น เม ธเนน อตฺโถ, สตฺถารํเยว โภเชสฺสามี’’ติ อาห. อวเสสา ตํ ยาจิตฺวา ปตฺตํ อลภิตฺวา นิวตฺตึสุ. ราชา ปน ‘‘มหาทุคฺคโต ธเนน ปโลภิยมาโนปิ สตฺถุ ปตฺตํ น เทติ, สตฺถารา จ สยํ ทินฺนปตฺตํ โกจิ คเหตุํ น สกฺโกติ, อิมสฺส เทยฺยธมฺโม นาม กิตฺตโก ภวิสฺสติ, อิมินา เทยฺยธมฺมสฺส ทินฺนกาเล สตฺถารํ อาทาย เคหํ เนตฺวา มยฺหํ สมฺปาทิตํ อาหารํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถารา สทฺธึเยว [Pg.365] อคมาสิ. สกฺโกปิ เทวราชา ยาคุขชฺชกภตฺตสูเปยฺยปณฺณาทีนิ สมฺปาเทตฺวา สตฺถุ นิสีทนารหํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทิ.

マハードゥッガタは寺院へ行った。その時、他の日に寺院で食べ残しを食べる姿を見られていたので、王や皇太子たちは“マハードゥッガタよ、まだ食事の時間ではないのに、なぜ来たのか”と言った。彼は“主よ、まだ食事の時間ではないことは承知しております。しかし、師（仏陀）を礼拝するために参りました”と言いながら行き、香堂（ガンダクティ）の敷居に頭をつけ、五体投地（五輪投地）で礼拝して、“世尊よ、この街で私以上に貧しい者はおりません。私の拠り所となり、私を助けてください（摂受してください）”と言った。師は香堂の扉を開け、鉢を取り出して彼の手に置かれた。彼は転輪聖王の栄光を得たかのようであった。王や皇太子たちは互いの顔を見合わせた。師から与えられた鉢を、権力によって奪える者などいない。しかし、彼らはこう言った。“マハードゥッガタよ、師の鉢を我らにくれ。これほどの財宝をお前に与えよう。お前は貧しいのだから、財宝を受け取れ。鉢など持ってお前に何の得があるのか”。マハードゥッガタは“誰にも与えません。私に財宝は必要ありません。師に食事を供養するのです”と言った。残りの人々は彼に頼んだが、鉢を得られず立ち去った。しかし王は、“マハードゥッガタは財宝で誘惑されても師の鉢を与えない。また、師が自ら与えた鉢を奪うことは誰にもできない。この男の供養の品（デイヤダンマ）は一体どれほどのものか。彼が供養をする時に、師を連れて家へ行く際、私が用意した食事を差し上げよう”と考え、師と共に歩んだ。帝釈天もまた、粥、菓子、飯、汁物、野菜などを整え、師が座るにふさわしい座席を用意して座った。

มหาทุคฺคโต สตฺถารํ เนตฺวา ‘‘ปวิสถ, ภนฺเต’’ติ อาห. วสนเคหญฺจสฺส นีจํ โหติ, อโนนเตน ปวิสิตุํ น สกฺกา. พุทฺธา จ นาม เคหํ ปวิสนฺตา น โอนมิตฺวา ปวิสนฺติ. เคหญฺหิ ปวิสนกาเล มหาปถวี วา เหฏฺฐา โอคจฺฉติ, เคหํ วา อุทฺธํ คจฺฉติ. อิทํ เตสํ สุทินฺนทานสฺส ผลํ. ปุน นิกฺขมิตฺวา คตกาเล สพฺพํ ปากติกเมว โหติ. ตสฺมา สตฺถา ฐิตโกว เคหํ ปวิสิตฺวา สกฺเกน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. สตฺถริ นิสินฺเน ราชา อาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, ตยา อมฺหากํ ยาจนฺตานมฺปิ สตฺถุ ปตฺโต น ทินฺโน, ปสฺสาม ตาว, กีทิโส เต สตฺถุ สกฺกาโร กโต’’ติ? อถสฺส สกฺโก ยาคุขชฺชกาทีนิ วิวริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสํ วาสคนฺโธ สกลนครํ ฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ยาคุอาทีนิ โอโลเกตฺวา ภควนฺตํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ‘อหํ มหาทุคฺคตสฺส เทยฺยธมฺโม กิตฺตโก ภวิสฺสติ, อิมินา เทยฺยธมฺเม ทินฺเน สตฺถารํ เคหํ เนตฺวา อตฺตโน สมฺปาทิตํ อาหารํ ทสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา อาคโต, มยา เอวรูโป อาหาโร น ทิฏฺฐปุพฺโพ, มยิ อิธ ฐิเต มหาทุคฺคโต กิลเมยฺย, คจฺฉามห’’นฺติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. สกฺโกปิ สตฺถารํ ยาคุอาทีนิ ทตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสิ. สตฺถาปิ กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

マハードゥッガタは師を案内し、“世尊よ、お入りください”と言った。彼の住む家は低く、身を屈めずに入ることはできなかった。しかし、仏陀という方々は家に入る際、身を屈めて入ることはない。家に入る時、大地が下に沈むか、あるいは家が上に上がるのである。これは、彼らのよくなされた施しの果報である。再び出て立ち去る時には、すべては元通りになる。それゆえ、師は立ったまま家に入り、帝釈天が用意した座席に座られた。師が座られると、王は言った。“マハードゥッガタよ、我らが頼んでもお前は師の鉢を渡さなかった。まず見せてもらおう、お前が師にどのようなもてなし（サッカーラ）をしたのか”。その時、帝釈天は粥や菓子などを開いて見せた。それらの芳香は街全体を覆うほどであった。王は粥などを見て世尊に申し上げた。“世尊よ、‘マハードゥッガタの供養の品はどれほどか。彼が供養を捧げる時に師を家へ案内し、私が用意した食事を差し上げよう’と考えて参りましたが、私はこれほどまでに素晴らしい食事をかつて見たことがありません。私がここにいてはマハードゥッガタが気疲れするでしょう。私は失礼いたします”と言い、師を礼拝して立ち去った。帝釈天もまた、師に粥などを献じ、恭しく給仕した。師もまた、食事を終えて随喜の説法を行い、座から立ち去られた。

สกฺโก มหาทุคฺคตสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส ปตฺตํ คเหตฺวา สตฺถารํ อนุคจฺฉิ. สกฺโก นิวตฺติตฺวา มหาทุคฺคตสฺส เคหทฺวาเร ฐิโต อากาสํ โอโลเกสิ. ตาวเทว อากาสโต สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสิตฺวา ตสฺส เคเห สพฺพภาชนานิ ปูเรตฺวา สกลํ เคหํ ปูเรสิ. ตสฺส เคเห โอกาโส นาโหสิ. ตสฺส ภริยา ทารเก หตฺเถสุ คเหตฺวา นีหริตฺวา พหิ อฏฺฐาสิ. โส สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต ทารเก พหิ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘สามิ, สกลํ โน เคหํ สตฺตหิ รตเนหิ ปุณฺณํ, ปวิสิตุํ โอกาโส นตฺถี’’ติ. โส ‘‘อชฺเชว เม ทาเนน วิปาโก ทินฺโน’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ วุตฺเต อาห –‘‘เทว, เคหํ เม สตฺตหิ รตเนหิ ปุณฺณํ, ตํ ธนํ คณฺหถา’’ติ. ราชา ‘‘อโห พุทฺธานํ [Pg.366] ทินฺนทานํ, อชฺเชว มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ อาห – ‘‘กึ เต ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘ธนหรณตฺถาย สกฏสหสฺสํ, เทวา’’ติ. ราชา สกฏสหสฺสํ เปเสตฺวา ธนํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ โอกิราเปสิ. ตาลปฺปมาโณ ราสิ อโหสิ. ราชา นคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘เอวํ มหาธนสฺส กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิฏฺฐานํ ทาตุํ วฏฺฏติ, เทวา’’ติ. ราชา ตสฺส มหาสกฺการํ กตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐานํ ทาเปสิ.

帝釈天はマハードゥッガタに合図を送った。彼は鉢を持って師に同行した。帝釈天は引き返し、マハードゥッガタの家の門に立って空を見上げた。その瞬間に空から七宝の雨が降り注ぎ、彼の家のすべての器を満たし、家全体を満たした。彼の家には隙間がなくなった。彼の妻は子供たちの手を引いて外に出し、外に立っていた。彼は師を見送って戻ってくると、子供たちが外にいるのを見て“これはどうしたことか”と尋ねた。妻は“旦那様、私たちの家全体が七宝で満たされ、入る隙間がありません”と言った。彼は“今日こそ、私の施しの果報が与えられたのだ”と考え、王のもとへ行き、礼拝して立った。“なぜ来たのか”と問われると、彼は言った。“大王よ、私の家が七宝で満たされました。その財宝をお受け取りください”。王は“おお、仏陀への施しは何と素晴らしいことか、今日のうちに成就したのだ”と考え、彼に言った。“何を得るのがふさわしいか”。“財宝を運ぶために、千台の馬車が必要です、大王よ”。王は千台の馬車を送り、財宝を運ばせ、宮廷の広場に積み上げさせた。その山は多羅樹ほどの高さになった。王は街の人々を集め、“この街にこれほどの財宝を持つ者がいるか”と尋ねた。“大王よ、おりません”と彼らは答えた。“このように大富豪となった者に、何をなすべきか”。“長者の位（セッティ）を授けるのがふさわしいです、大王よ”。王は彼に盛大なもてなしを行い、長者の位を授けさせた。

อถสฺส ปุพฺเพ เอกสฺส เสฏฺฐิโน เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ ชาเต คจฺเฉ หราเปตฺวา เคหํ อุฏฺฐาเปตฺวา วสาหี’’ติ อาห. ตสฺส ตํ ฐานํ โสเธตฺวา สมํ กตฺวา ภูมิยา ขญฺญมานาย อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ นิธิกุมฺภิโย อุฏฺฐหึสุ. เตน รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตว ปุญฺเญน นิพฺพตฺตา, ตฺวเมว คณฺหาหี’’ติ อาห. โส เคหํ กาเรตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทาสิ. ตโต ปรมฺปิ ยาวตายุกํ ติฏฺฐนฺโต ปุญฺญานิ กริตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺโต.

その後、王はかつてのある長者の屋敷跡を指し示し、“ここに生い茂っている茂みを取り除き、家を建てて住みなさい”と言った。彼がその場所を清め、平らにして地面を掘ると、互いにぶつかり合うほど多くの宝の瓶が現れた。それが王に報告されると、王は“お前の功徳によって生じたものだ。お前自身が受け取りなさい”と言った。彼は家を建て、七日間にわたり仏陀を筆頭とする比丘サンガに盛大な施し（マハーダーナ）を行った。その後も一生の間に功徳を積み、命の終わりに天界に生まれた。

เอกํ พุทฺธนฺตรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตโต จุโต สาวตฺถิยํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺสูปฏฺฐากกุเล เสฏฺฐิธีตุ กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อถสฺสา มาตาปิตโร คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ ญตฺวา คพฺภปริหารํ อทํสุ. ตสฺสา อปเรน สมเยน เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อโห วตาหํ ธมฺมเทสนาปตึ อาทึ กตฺวา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ โรหิตมจฺฉรเสน ทานํ ทตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ นิวาเสตฺวา อาสนปริยนฺเต นิสินฺนา เตสํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฏฺฐภตฺตํ ปริภุญฺเชยฺย’’นฺติ. สา มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา ตถา อกาสิ, โทหโฬ ปฏิปสฺสมฺภิ. อถสฺสา ตโต อปเรสุปิ สตฺตสุ มงฺคเลสุ โรหิตมจฺฉรเสเนว ธมฺมเสนาปติตฺเถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ โภเชสุํ. สพฺพํ ติสฺสกุมารสฺส วตฺถุมฺหิ วุตฺตนิยาเมเนว เวทิตพฺพํ. อยมสฺส ปน มหาทุคฺคตกาเล ทินฺนสฺส โรหิตมจฺฉรสทานสฺเสว นิสฺสนฺโท. นามคฺคหณทิวเส ปนสฺส, ‘‘ภนฺเต, ทาสสฺส โว สิกฺขาปทานิ เทถา’’ติ มาตรา วุตฺเต เถโร อาห – ‘‘โกนาโม อยํ ทารโก’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อิมสฺส ทารกสฺส กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห ชฬา เอฬมูคาปิ ปณฺฑิตา [Pg.367] ชาตา, ตสฺมา เม ปุตฺตสฺส ปณฺฑิโตตฺเวว นามํ ภวิสฺสตี’’ติ. เถโร สิกฺขาปทานิ อทาสิ. ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ปนสฺส ‘‘นาหํ มม ปุตฺตสฺส อชฺฌาสยํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ มาตุ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาต, ‘อหํ ตว อชฺฌาสยํ น ภินฺทิสฺสามิจฺเจว มนํ อุปฺปาเทสิ’’’นฺติ วตฺวา เถรํ นิมนฺเตตฺวา โภเชตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ทาโส โว ปพฺพชิตุกาโม, อหํ อิมํ สายนฺหสมเย วิหารํ อาเนสฺสามี’’ติ เถรํ อุยฺโยเชตฺวา ญาตเก สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส คิหิกาเล กตฺตพฺพสกฺการํ อชฺเชว กริสฺสามา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา ตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถา’’ติ เถรสฺส อทาสิ.

彼は一仏間のあいだ天上の福徳を享受した後、この仏陀が出現された時代にそこから没して、舎衛城のサーリプッタ長老の供養者の家、すなわち長者の娘の胎内に宿った。その後、彼女の両親は胎児が宿ったことを知り、安産のための保護を施した。やがて彼女に、次のようなつわりが生じた。“ああ、願わくは私は、法将軍を筆頭とする五百人の比丘たちに、赤い鯉の料理の施食を捧げ、染められた衣を纏って、座の末端に座り、それら比丘たちの食べ残した食事をいただくことができれば、なんと素晴らしいことでしょう”。彼女は両親にそのことを告げてその通りに実行し、つわりは静まった。その後、彼女のために行われた他の七つの祝儀においても、赤い鯉の料理によって、法将軍長老を筆頭とする五百人の比丘たちに供養がなされた。すべてはティッサ小児の物語で述べられた方法と同様であると知るべきである。しかし、これはこの者がかつてマハードゥッガタ（大貧困者）であった時に捧げた、赤い鯉の料理の布施の報いである。命名の日、母親が“尊師、あなた様の僕（子供）に戒律を授けてください”と言った際、長老は“この子供は何という名か”と尋ねた。“尊師、この子が胎内に宿ってからというもの、この家では愚鈍な者や唖者までもが賢くなりました。それゆえ、私の息子は‘パンディタ（賢者）’という名になるでしょう”。長老は戒（沙弥戒）を授けた。誕生の日から、“私は息子の志を妨げない”という母の決意が生じた。彼が七歳の時、母に言った。“お母さん、長老のもとで出家します”。“善いことです、息子よ。‘私はお前の志を妨げない’と以前から心に決めていました”と言って、長老を招いて食事を供し、“尊師、あなた様の僕は出家を望んでいます。今日の夕方、この子を精舎へ連れて行きます”と申し上げ、長老を送り出した。そして親族を集め、“私の息子の在家時代になすべき最後の供養を、今日行いましょう”と盛大な儀式を執り行い、その子を連れて精舎へ行き、“尊師、この子を出家させてください”と言って長老に託した。

เถโร ปพฺพชฺชาย ทุกฺกรภาวํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘กริสฺสามหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โอวาท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ เกเส เตเมตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิ. มาตาปิตโรปิสฺส สตฺตาหํ วิหาเรเยว วสนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส โรหิตมจฺฉรเสเนว ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สายํ เคหํ อคมํสุ. เถโร อฏฺฐเม ทิวเส อนฺโตคามํ คจฺฉนฺโต ตํ อาทาย คจฺฉติ, ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นาคมาสิ. กึ การณา? น ตาวสฺส ปตฺตจีวรคฺคหณานิ วา อิริยาปโถ วา ปาสาทิโก โหติ, อปิจ วิหาเร เถรสฺส กตฺตพฺพวตฺตํ อตฺถิ. เถโร หิ ภิกฺขุสงฺเฆ อนฺโตคามํ ปวิฏฺเฐ สกลวิหารํ วิจรนฺโต อสมฺมชฺชนฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา ตุจฺฉภาชเนสุ ปานียปริโภชนียานิ อุปฏฺฐเปตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐาทีนิ ปฏิสาเมตฺวา ปจฺฉา คามํ ปวิสติ. อปิจ ‘‘อญฺญติตฺถิยา ตุจฺฉวิหารํ ปวิสิตฺวา ‘ปสฺสถ สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานํ นิสินฺนฏฺฐานานี’ติ วตฺตุํ มา ลภึสู’’ติ สกลวิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา ปจฺฉา คามํ ปวิสติ. ตสฺมา ตํ ทิวสมฺปิ สามเณเรน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา ทิวาตรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

長老は、出家生活における修行の困難さを説いた。彼が“尊師、私はあなた様のご指導に従います”と答えたので、“それでは来なさい”と言って、髪を濡らし、皮五カ業処（身体の五つの部位への瞑想）を教えて出家させた。彼の両親も七日間、精舎に留まって仏陀を筆頭とする比丘僧伽に赤い鯉の料理の布施を捧げ、七日目の夕方に家へ帰った。長老は八日目、村へ托鉢に行く際、その沙弥を連れて行ったが、他の比丘僧伽とは一緒に行かなかった。なぜか。まだその沙弥には、鉢や衣の扱い、あるいは端正な威儀が備わっていなかったからである。さらに、精舎において長老がなすべき義務があった。長老は、比丘僧伽が村に入った後、精舎全体を歩き回り、掃除されていない場所を掃除し、空の瓶に飲み水や使い水を補充し、乱雑に置かれた寝椅子や椅子などを片付けてから、後で村へ入るのである。また、“外道たちが空の精舎に入って‘沙門ゴータマの弟子たちが座っていた場所を見てみよ’などと言わせないように”と、精舎全体を整えてから後で村に入った。そのため、その日も沙弥に鉢と衣を持たせ、日が昇ってから托鉢に出かけたのである。

สามเณโร อุปชฺฌาเยน สทฺธึ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค มาติกํ ทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิทํ กึ นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มาติกา นาม, สามเณรา’’ติ. ‘‘อิมาย กึ กโรนฺตี’’ติ? ‘‘อิโต จิโต จ อุทกํ อาหริตฺวา อตฺตโน สสฺสกมฺมํ สมฺปาเทนฺตี’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, อุทกสฺส จิตฺตํ อตฺถี’’ติ[Pg.368]? ‘‘นตฺถาวุโส’’ติ. ‘‘เอวรูปํ อจิตฺตกํ อตฺตโน อิจฺฉิตฏฺฐานํ หรนฺติ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ เอวรูปมฺปิ อจิตฺตกํ อตฺตโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ หริตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกาปิ จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. อเถโส ปุรโต คจฺฉนฺโต อุสุกาเร สรทณฺฑกํ อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา อกฺขิโกฏิยา โอโลเกตฺวา อุชุกํ กโรนฺเต ทิสฺวา, ‘‘อิเม, ภนฺเต, เก นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุสุการา นามาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ปเนเต กโรนฺตี’’ติ? ‘‘อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา สรทณฺฑกํ อุชุํ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘สจิตฺตโก, ภนฺเต, เอโส’’ติ? ‘‘อจิตฺตโก, อาวุโส’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อจิตฺตกํ คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา อุชุํ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกาปิ อตฺตโน จิตฺตํ วเส วตฺเตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. อเถโส ปุรโต คจฺฉนฺโต ทารูนิ อรเนมินาภิอาทีนิ ตจฺฉนฺเต ทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิเม เก นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตจฺฉกา นามาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ปเนเต กโรนฺตี’’ติ? ‘‘ทารูนิ คเหตฺวา ยานกาทีนํ จกฺกาทีนิ กโรนฺติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘เอตานิ ปน สจิตฺตกานิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อจิตฺตกานิ, อาวุโส’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อจิตฺตกานิ กฏฺฐกลิงฺครานิ คเหตฺวา จกฺกาทีนิ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกา อตฺตโน จิตฺตํ วเส วตฺเตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. โส อิมานิ การณานิ ทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, สเจ ตุมฺหากํ ปตฺตจีวเร ตุมฺเห คณฺเหยฺยาถ, อหํ นิวตฺเตยฺย’’นฺติ. เถโร ‘‘อยํ อธุนา ปพฺพชิโต ทหรสามเณโร มํ อนุพนฺธมาโน เอวํ วเทตี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวาว ‘‘อาหร, สามเณรา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อคฺคเหสิ.

沙弥は和尚（サーリプッタ）と共に歩いている途中、道筋で水路を見て、“尊師、これは何というものですか”と尋ねた。“沙弥よ、これは水路というものだ”。“これで何をするのですか”。“あちらこちらから水を引き、自分の農耕を完成させるのだ”。“尊師、水には心があるのですか”。“いや、沙弥よ、心はない”。“尊師、このような心のないものを、自分の望む場所へ引いていくのですか”。“そうだ、沙弥よ”。彼は考えた。“もし、このような心のないものでさえ、自分の望む場所へ引いていって仕事に用いることができるのなら、心のある私たちが、どうして自分の心を制御して修行をすることができないだろうか”。その後、彼が前を歩いていると、矢作り職人が矢の柄を火で炙り、目で見定めながら真っ直ぐに直しているのを見て、“尊師、これらは何という人たちですか”と尋ねた。“沙弥よ、矢作り職人というのだ”。“彼らは何をしているのですか”。“火で炙って、矢の柄を真っ直ぐにしているのだ”。“尊師、これには心があるのですか”。“心はない、沙弥よ”。彼は考えた。“もし、心のないものを火で炙って真っ直ぐにするのなら、心のある私たちが、どうして自分の心を制御して修行することができないだろうか”。その後、彼が前を歩いていると、木材を削って車輪の部品などを作っているのを見て、“尊師、これらは何という人たちですか”と尋ねた。“沙弥よ、木工（大工）というのだ”。“彼らは何をしているのですか”。“木材を取って、乗り物の車輪などを作っているのだ”。“尊師、これらには心があるのですか”。“心はない、沙弥よ”。そこで彼はこう思った。“もし、心のない木切れを取って車輪などを作るのなら、心のある者が自分の心を制御して修行することができないはずがあろうか”。彼はこれらの理由（光景）を見て、“尊師、もしよろしければ、あなた様の鉢と衣をお受け取りください。私は（精舎へ）戻りたいと思います”と言った。長老は、“この沙弥は出家したばかりの年少者でありながら、私の後をついてきてこのようなことを言うのか”といった不快な心を微塵も起こさず、“持っておいで、沙弥よ”と言って、自分の鉢と衣を受け取った。

สามเณโรปิ อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตนฺโต, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ อาหารํ อาหรนฺโต โรหิตมจฺฉรเสเนว อาหเรยฺยาถา’’ติ อาห. ‘‘กถํ ลภิสฺสามาวุโส’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อตฺตโน ปุญฺเญน อลภนฺตา มม ปุญฺเญน ลภิสฺสถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘ทหรสามเณรสฺส พหิ นิสินฺนกสฺส ปริปนฺโถปิ ภเวยฺยา’’ติ กุญฺชิกํ ทตฺวา ‘‘มยฺหํ วสนคพฺภสฺส ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสีเทยฺยาสี’’ติ อาห. โส ตถา กตฺวา อตฺตโน กรชกาเย ญาณํ โอตาเรตฺวา อตฺตภาวํ สมฺมสนฺโต นิสีทิ. อถสฺส คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ [Pg.369] อุปธาเรนฺโต ‘‘ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวตฺโต, มยาปิ ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา จตฺตาโร มหาราเช อามนฺเตตฺวา ‘‘วิหารสฺส อุปวเน วสนฺเต สกุเณ ปลาเปตฺวา สมนฺตโต อารกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา จนฺทเทวปุตฺตํ ‘‘จนฺทมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหี’’ติ, สูริยเทวปุตฺตํ ‘‘สูริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหี’’ติ วตฺวา สยํ คนฺตฺวา อาวิญฺฉนรชฺชุฏฺฐาเน อารกฺขํ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ, วิหาเร ปุราณปณฺณสฺส ปตนฺตสฺสปิ สทฺโท นาโหสิ, สามเณรสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ. โส อนฺตราภตฺเตเยว อตฺตภาวํ สมฺมสิตฺวา ตีณิ ผลานิ ปาปุณิ.

沙弥（サーマネーラ）もまた、戒師（ウパッジャーヤ）に礼拝して立ち去る際、“大徳（パンテ）よ、私のために食事を持ってきてくださるなら、必ず赤魚（ロヒータ魚）の味のする食事を持ってきてください”と言った。“友よ、どうして得られようか”と言うと、“大徳よ、ご自身の功徳で得られなくとも、私の功徳によって得られるでしょう”と言った。長老は“外で座っている年若い沙弥には障害（危険）があるかもしれない”と考え、鍵を渡して“私の居室の扉を開けて中に入り、座っていなさい”と言った。彼はその通りにし、自らの身（肉身）に智を沈め、五蘊（自らのあり方）を観察して座った。その時、彼の徳の輝きによって帝釈天（サッカ）の座が熱くなった。帝釈天は“一体何が原因か”と観察し、“パンドゥ・沙弥が戒師に鉢と衣を渡し、‘沙門法を修める’と言って戻ったのだ。私もそこへ行くべきだ”と考え、四天王を呼んで“精舎の周辺に住む鳥たちを追い払い、四方から守護せよ”と言い、月天子には“月輪を止めておけ”、日天子には“日輪を止めておけ”と言い、自ら赴いて扉の紐を引く場所で守護して立った。精舎では枯れ葉が落ちる音さえしなかった。沙弥の心は一境性（定）に達した。彼は食事の前に自らの五蘊を観察し、三つの果（不還果まで）に達した。

เถโรปิ ‘‘สามเณโร วิหาเร นิสินฺโน, ตสฺส อุปกปฺปนกํ โภชนํ อสุกกุเล นาม สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติ เอกํ เปมคารวยุตฺตํ อุปฏฺฐากกุลํ อคมาสิ. ตตฺถ จ มนุสฺสา ตํ ทิวสํ โรหิตมจฺเฉ ลภิตฺวา เถรสฺเสว อาคมนํ โอโลเกนฺโต นิสีทึสุ. เต เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘ภนฺเต, ภทฺทกํ โว กตํ อิธาคจฺฉนฺเตหี’’ติ อนฺโตเคเห ปเวเสตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา โรหิตมจฺฉรเสนสฺส ปิณฺฑปาตํ อทํสุ. เถโร หรณาการํ ทสฺเสสิ. มนุสฺสา ‘‘ปริภุญฺชถ, ภนฺเต, หรณกภตฺตมฺปิ ลภิสฺสถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปตฺตํ โรหิตมจฺฉรสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทํสุ. เถโร ‘‘สามเณโร เม ฉาโต’’ติ สีฆํ อคมาสิ. สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา เอวํ อาวชฺเชสิ – ‘‘ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวตฺโต, นิปฺผชฺชิสฺสติ นุ โข อสฺส ปพฺพชิตกิจฺจ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต ติณฺณํ ผลานํ ปตฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, นตฺถี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อตฺถี’’ติ ทิสฺวา ‘‘ปุเรภตฺตเมว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘สกฺขิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สาริปุตฺโต สามเณรสฺส ภตฺตํ อาทาย สีฆํ อาคจฺฉติ, อนฺตรายมฺปิสฺส กเรยฺย ทฺวารโกฏฺฐเก อารกฺขํ คเหตฺวา นิสีทิสฺสามิ, อถ นํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตสฺมึ ปญฺเห วิสฺสชฺชิยมาเน สามเณโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ. ตโต คนฺตฺวา [Pg.370] ทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา สมฺปตฺตํ เถรํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ, ปุฏฺฐํ ปุฏฺฐํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ.

長老もまた“沙弥が精舎に座っている。彼にふさわしい食事を、あの一家に求めれば得られるだろう”と考え、慈愛と敬意に満ちた一軒の給仕の家へ向かった。そこでは人々がその日、赤魚を手に入れ、長老が来るのを待ちわびて座っていた。彼らは長老が来るを見て、“大徳よ、こちらへお越しくださり、善きことをなさいました”と言って、家の中へ招き入れ、粥や硬い食べ物などを供養し、赤魚の味のする施食（ピンダパータ）を捧げた。長老が（沙弥のために）持ち帰る様子を示すと、人々はそれを見て“大徳よ、お召し上がりください。持ち帰り用の食事も得られるでしょう”と言い、長老の食事が終わった後、鉢に赤魚の味のする食べ物を満たして捧げた。長老は“沙弥がお腹を空かせているだろう”と急いで戻った。正等覚者（世尊）もまた、その日は早くに食事を済ませ、精舎へ行って次のように思惟された。“パンドゥ・沙弥が戒師に鉢と衣を渡し、‘沙門法を修める’と言って戻った。彼の出家の目的は成し遂げられるだろうか”と。観察すると三つの果に達していることを知り、“阿羅漢果の縁（資糧）があるだろうか、ないだろうか”と思惟して、“ある”と見定め、“食事の前に阿羅漢果に達することができるだろうか、できないだろうか”と観察して、“できるだろう”と知った。その時、世尊にこのような考えが浮かんだ。“舎利弗（サーリプッタ）が沙弥のために食事を持って急いで戻ってくる。彼の（悟りの）妨げになるかもしれない。門の建物で守護して座っていよう。そして、彼に問いを出そう。その問いに答えている間に、沙弥は四無礙解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に達するだろう”と。それから門へ赴いて立ち、到着した長老に四つの問いを出し、問われるごとに長老は答えた。

ตตฺริทํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ – สตฺถา กิร นํ อาห – ‘‘สาริปุตฺต, กึ เต ลทฺธ’’นฺติ? ‘‘อาหาโร, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อาหาโร นาม กึ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ? ‘‘เวทนํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เวทนํ กึ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ? ‘‘รูปํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘รูปํ ปน กึ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ? ‘‘ผสฺสํ, ภนฺเต’’ติ. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ‘‘ชิฆจฺฉิเตน หิ ปริภุตฺโต อาหาโร ตสฺส ขุทฺทํ ปริหริตฺวา สุขํ เวทนํ อาหรติ. อาหารปริโภเคน สุขิตสฺส สุขาย เวทนาย อุปฺปชฺชมานาย สรีเร วณฺณสมฺปตฺติ โหติ. เอวํ เวทนา รูปํ อาหรติ. สุขิโต ปน อาหารชรูปวเสน อุปฺปนฺนสุขโสมนสฺโส ‘อิทานิ เม อสฺสาโท ชาโต’ติ นิปฺปชฺชนฺโต วา นิสีทนฺโต วา สุขสมฺผสฺสํ ปฏิลภตี’’ติ.

そこでの問答は以下の通りである。世尊は彼にこう言われたという。“舎利弗よ、汝は何を得たのか”。“大徳よ、食物（アーハーラ）を得ました”。“舎利弗よ、食物とは何を運ぶ（もたらす）のか”。“大徳よ、感受（ヴェーダナー）を運びます”。“舎利弗よ、感受は何を運ぶのか”。“大徳よ、物質（ルーパ）を運びます”。“舎利弗よ、物質は何を運ぶのか”。“大徳よ、接触（パッサ）を運びます”。ここでの意図はこうである。すなわち、飢えた者が食べた食物は、その飢えを除いて楽受（らくじゅ）をもたらす。食物の摂取によって安楽になった者には、楽受が生じることで身体に色艶の充実が生じる。このように、感受は物質（色）を運ぶ。安楽になった者は、食身（アーハーラジャ・ルーパ）の力によって生じた安楽と喜悦により、“今、私に喜びが生じた”と考えて、横たわっても座っても、安らかな接触（触感）を得るのである。

เอวํ อิเมสุ จตูสุ ปญฺเหสุ วิสฺสชฺชิเกสุ สามเณโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺโต. สตฺถาปิ เถรํ อาห – ‘‘คจฺฉ, สาริปุตฺต, ตว สามเณรสฺส ภตฺตํ เทหี’’ติ. เถโร คนฺตฺวา ทฺวารํ อาโกเฏสิ. สามเณโร นิกฺขมิตฺวา เถรสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา ตาลวณฺเฏน เถรํ พีชิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘สามเณร, ภตฺตกิจฺจํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ปน, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กตํ มยา ภตฺตกิจฺจํ, ตฺวํ กโรหี’’ติ. สตฺตวสฺสิกทารโก ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส ตํ ขณํ วิกสิตปทุมุปฺปลสทิโส อรหตฺตํ ปตฺโต, ปจฺจเวกฺขิตฏฺฐานํ ปน ปจฺจเวกฺขนฺโต นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิ. เตน ปตฺตํ โธวิตฺวา ปฏิสามิตกาเล จนฺทเทวปุตฺโต จนฺทมณฺฑลํ วิสฺสชฺเชสิ, สูริยเทวปุตฺโต สูริยมณฺฑลํ. จตฺตาโร มหาราชาโน จตุทฺทิสํ อารกฺขํ วิสฺสชฺเชสุํ, สกฺโก เทวราชา อาวิญฺฉนเก อารกฺขํ วิสฺสชฺเชสิ. สูริโย มชฺฌฏฺฐานโต คลิตฺวา คโต.

このように、これら四つの問いが答えられている間に、沙弥は四無礙解とともに阿羅漢果に達した。世尊もまた長老に言われた。“行きなさい、舎利弗よ、汝の沙弥に食事を与えなさい”。長老は行って扉を叩いた。沙弥は出てきて、長老の手から鉢を受け取り、片側に置いて、棕櫚の葉の団扇で長老を扇いだ。その時、長老は彼に言った。“沙弥よ、食事の務めをなしなさい”。“大徳よ、あなた様は（済まされましたか）”。“私は食事の務めを済ませた。汝がなしなさい”。七歳の子供が、出家して八日目のその瞬間に、開いた蓮の花のように阿羅漢果に達し、（解脱の）境地を省察して座り、食事の務めをなした。彼が鉢を洗って片付けた時、月天子は月輪を放し、日天子は日輪を放した。四天王は四方の守護を解き、帝釈天は扉の紐の場所の守護を解いた。太陽は中天（真上）から傾いて去っていった。

ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ, ‘‘ฉายา อธิกปฺปมาณา ชาตา, สูริโย มชฺฌฏฺฐานโต คลิตฺวา คโต, สามเณเรน จ อิทาเนว ภุตฺตํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภิกฺขเว, กึ กเถถา’’ติ? ‘‘อิทํ นาม, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปุญฺญวโต สมณธมฺมํ กรณกาเล [Pg.371] จนฺทเทวปุตฺโต จนฺทมณฺฑลํ, สูริยเทวปุตฺโต สูริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหิ, จตฺตาโร มหาราชาโน วิหาโรปวเน จตุทฺทิสํ อารกฺขํ คณฺหึสุ, สกฺโก เทวราชา อาวิญฺฉนเก อารกฺขํ คณฺหิ, อหมฺปิ ‘พุทฺโธมฺหี’ติ อปฺโปสฺสุกฺโก นิสีทิตุํ นาลตฺถํ, คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก มม ปุตฺตสฺส อารกฺขํ อคฺคเหสึ, เนตฺติเก จ มาติกาย อุทกํ หรนฺเต, อุสุกาเร จ อุสุํ อุชุํ กโรนฺเต, ตจฺฉเก จ ทารูนิ ตจฺฉนฺเต ทิสฺวา เอตฺตกํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ปณฺฑิตา อตฺตานํ ทเมตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

比丘たちは、“影はすでに長くなり、太陽は天中から傾いて過ぎ去った。それなのに沙弥はたった今食事を終えたばかりだ。これは一体どういうことだろうか”と非難した。世尊はその出来事を知り、そこへ赴いて尋ねられた。“比丘たちよ、何を話しているのか”。“世尊よ、これこれのことでございます”。“比丘たちよ、その通りである。福徳ある者が沙門法（修行）に励んでいる時、月天子は月輪を引き寄せて（時間を）止め、日天子も日輪を引き寄せて止める。四大天王は精舎の近くの森で四方を守護し、天帝サッカは（食事の間の）戸締まりの紐を引いて守護する。私自身も‘私は真理を悟った仏である’として無関心に座っていることはできず、門の入り口まで赴いて、私の息子（沙弥）のために守護したのである。灌漑者が溝によって水を導き、矢を作る者が矢を真っ直ぐにし、大工が材木を削るのを見て、賢者はそのような対象を縁として己を調伏し、阿羅漢果を得るのである”と語られた。そして前後の脈絡を繋いで法を説くために、この詩を唱えられた。

๘๐.

80.

‘‘อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา, อุสุการา นมยนฺติ เตชนํ;

ทารุํ นมยนฺติ ตจฺฉกา, อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ.

“灌漑する者は水を導き、矢を作る者は矢を矯め、大工は材木を矯める。賢者は己を調伏する”

ตตฺถ อุทกนฺติ ปถวิยา ถลฏฺฐานํ ขณิตฺวา อาวาฏฏฺฐานํ ปูเรตฺวา มาติกํ วา กตฺวา รุกฺขโทณึ วา ฐเปตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ อุทกํ. เนนฺตีติ เนตฺติกา. เตชนนฺติ กณฺฑํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เนตฺติกา อตฺตโน รุจิยา อุทกํ นยนฺติ, อุสุการาปิ ตาเปตฺวา เตชนํ นมยนฺติ อุสุํ อุชุํ กโรนฺติ. ตจฺฉกาปิ เนมิอาทีนํ อตฺถาย ตจฺฉนฺตา ทารุํ นมยนฺติ อตฺตโน รุจิยา อุชุํ วา วงฺกํ วา กโรนฺติ. เอวํ เอตฺตกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปณฺฑิตา โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ อุปฺปาเทนฺตา อตฺตานํ ทมยนฺติ, อรหตฺตปฺปตฺตา ปน เอกนฺตทนฺตา นาม โหนฺตีติ.

その中で“水”とは、地面の隆起した場所を掘り、窪んだ場所を埋めて溝を作ったり、あるいは樋を設置したりして、自分自身が望む場所に導く水のことである。そうする者を“灌漑者”という。“矢”とは矢柄のことである。つまり、灌漑者は自分の意のままに水を導き、矢を作る者も火で焙って矢を矯め、真っ直ぐにする。大工もまた、車輪などの製作のために材木を削り、自分の意のままに真っ直ぐにしたり曲げたりする。このように、それらを対象（縁）として、賢者は預流道などを生じさせて己を調伏する。阿羅漢に達した者は、まさに“完全に調伏された者”と呼ばれるのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ปญฺจมํ.

パンディタ沙弥物語（第五）完。

๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยตฺเถรวตฺถุ

6. ６．ラクンダカ・バッディヤ長老物語

เสโล ยถาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ลกุณฺฑกภทฺทิยตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“岩山のように”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在していた際、ラクンダカ・バッディヤ長老について語られた。

ปุถุชฺชนา [Pg.372] กิร สามเณราทโย เถรํ ทิสฺวา สีเสปิ กณฺเณสุปิ นาสายปิ คเหตฺวา ‘‘กึ, จูฬปิต, สาสนสฺมึ น อุกฺกณฺฐสิ, อภิรมสี’’ติ วทนฺติ. เถโร เตสุ เนว กุชฺฌติ, น ทุสฺสติ. ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส, ลกุณฺฑกภทฺทิยตฺเถรํ ทิสฺวา สามเณราทโย เอวญฺเจวญฺจ วิเหเฐนฺติ, โส เตสุ เนว กุชฺฌติ, น ทุสฺสตี’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กึ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมํ นาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม เนว กุชฺฌนฺติ, น ทุสฺสนฺติ. ฆนเสลสทิสา เหเต อจลา อกมฺปิยา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

聞くところによれば、凡夫の沙弥や若い比丘たちは、長老を見て、その頭や耳、鼻を掴んで引き寄せ、“小父さん、教えに飽き飽きしていませんか。楽しんでいますか”と言ってからかった。長老は彼らに対して決して怒らず、害意も抱かなかった。法廷（説教堂）で比丘たちが次のように話し始めた。“諸賢よ、見なさい。ラクンダカ・バッディヤ長老を見て、沙弥たちがこのようにして悩ませているが、彼は怒ることもなく、害意を抱くこともない”。世尊が来られて“比丘たちよ、何を話しているのか”と尋ねられた。“世尊よ、これこれのことでございます”と答えられた。すると“比丘たちよ、その通りである。漏尽者（阿羅漢）というものは決して怒らず、不快感を示さない。彼らは堅固な岩山のようであり、動じることも揺らぐこともない”と言われ、前後の脈絡を繋いで法を説き、この詩を唱えられた。

๘๑.

81.

‘‘เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ.

“一枚岩の堅固な岩山が風に揺るがないように、そのように賢者は、非難と称賛に動じることがない”

ตตฺถ นินฺทาปสํสาสูติ กิญฺจาปิ อิธ ทฺเว โลกธมฺมา วุตฺตา, อตฺโถ ปน อฏฺฐนฺนมฺปิ วเสน เวทิตพฺโพ. ยถา หิ เอกฆโน อสุสิโร เสโล ปุรตฺถิมาทิเภเทน วาเตน น สมีรติ น อิญฺชติ น จลติ, เอวํ อฏฺฐสุปิ โลกธมฺเมสุ อชฺโฌตฺถรนฺเตสุ ปณฺฑิตา น สมิญฺชนฺติ, ปฏิฆวเสน วา อนุนยวเสน วา น จลนฺติ น กมฺปนฺติ.

その中で“非難と称賛において”とは、ここでは二つの世間の法が説かれているが、その意味は八つの世間の法（八風）のすべてに基づいて理解されるべきである。すなわち、中が空洞でない一枚岩の岩山が、東風などの風によって揺らぐことも、動くことも、震えることもないように、そのように八つの世間の法が押し寄せても、賢者は動じることがない。反感（パティガ）によっても、愛着（アヌサヤ）によっても、動くことも揺らぐこともないのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

ลกุณฺฑกภทฺทิยตฺเถรวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

ラクンダカ・バッディヤ長老物語（第六）完。

๗. กาณมาตุวตฺถุ

7. ７．カーナーの母の物語

ยถาปิ รหโทติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต กาณมาตรํ อารพฺภ กเถสิ. วตฺถุ วินเย (ปาจิ. ๒๓๐) อาคตเมว.

“深い湖のように”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在していた際、カーナーの母について語られた。その物語は律蔵（波逸提２３０）に記されている。

ตทา ปน กาณมาตรา อตุจฺฉหตฺถํ ธีตรํ ปติกุลํ เปเสตุํ ปกฺเกสุ ปูเวสุ จตุกฺขตฺตุํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนกาเล สตฺถารา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สิกฺขาปเท ปญฺญตฺเต กาณาย สามิเกน อญฺญาย ปชาปติยา อานีตาย กาณา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อิเมหิ เม ฆราวาโส นาสิโต’’ติ ทิฏฺฐทิฏฺเฐ ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ. ภิกฺขู [Pg.373] ตํ วีถึ ปฏิปชฺชิตุํ น วิสหึสุ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ตตฺถ อคมาสิ. กาณมาตา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ อทาสิ. สตฺถา กตปาตราโส ‘‘กหํ กาณา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เอสา, ภนฺเต, ตุมฺเห ทิสฺวา มงฺกุภูตา โรทนฺตี ฐิตา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘เอสา, ภนฺเต, ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ, ตสฺมา ตุมฺเห ทิสฺวา มงฺกุภูตา โรทมานา ฐิตา’’ติ. อถ นํ สตฺถา ปกฺโกสาเปตฺวา – ‘‘กาเณ, กสฺมา มํ ทิสฺวา มงฺกุภูตา นิลียิตฺวา โรทสี’’ติ. อถสฺสา มาตา ตาย กตกิริยํ อาโรเจสิ. อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘กึ ปน กาณมาเต มม สาวกา ตยา ทินฺนกํ คณฺหึสุ, อทินฺนก’’นฺติ? ‘‘ทินฺนกํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สเจ มม สาวกา ปิณฺฑาย จรนฺตา ตว เคหทฺวารํ ปตฺตา ตยา ทินฺนกํ คณฺหึสุ, โก เตสํ โทโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อยฺยานํ โทโส’’. ‘‘เอติสฺสาเยว โทโส’’ติ. สตฺถา กาณํ อาห – ‘‘กาเณ, มยฺหํ กิร สาวกา ปิณฺฑาย จรมานา เคหทฺวารํ อาคตา, อถ เนสํ ตว มาตรา ปูวา ทินฺนา, โก นาเมตฺถ มม สาวกานํ โทโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อยฺยานํ โทโส, มยฺหเมว โทโส’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ขมาเปสิ.

その時、カーナーの母は、手ぶらではない状態で娘を夫の家に送り出そうとしたが、できなかった。菓子が焼き上がった際、四度にわたって四人の比丘たちに供養したからである。世尊がその事件に基づいて学処（戒律）を制定された時、カーナーの夫は別の妻を娶った。カーナーはその報せを聞き、“この比丘たちが私の家庭生活を壊したのだ”と考えて、見かける比丘をことごとく罵り、誹謗した。比丘たちはその道を通る勇気がなくなった。世尊はその出来事を知り、そこへ赴かれた。カーナーの母は世尊を敬礼し、用意された座に座らせて、粥と菓子を供養した。世尊は朝食を終えられると、“カーナーはどこにいるのか”と尋ねられた。“世尊よ、彼女はあなたを見て顔を曇らせ、泣きながら立っています”。“なぜだろうか”。“世尊よ、彼女は比丘たちを罵り、誹謗しています。それゆえ、あなたを見て顔を曇らせ、泣きながら立っているのです”。そこで世尊は彼女を呼ばせ、“カーナーよ、なぜ私を見て顔を曇らせ、隠れて泣いているのか”と尋ねられた。すると母が、娘のしたことを報告した。そこで世尊は母に言われた。“カーナーの母よ、どう思うか。私の弟子たちは、あなたが与えたものを取ったのか、それとも与えていないものを取ったのか”。“世尊よ、与えたものを取られました”。“もし私の弟子たちが托鉢に歩いて、あなたの家の門にたどり着き、あなたが与えたものを取ったのであれば、彼らに何の落ち度があるだろうか”。“世尊よ、聖者たちに落ち度はございません。この娘カーナーにこそ落ち度がございます”。世尊はカーナーに言われた。“カーナーよ、私の弟子たちは托鉢に歩いて家の門に来たという。そこで彼らに、あなたの母親が菓子を供養したのだ。そこに私の弟子たちの何の落ち度があるというのか”。“世尊よ、聖者たちに落ち度はございません。私自身にこそ落ち度がありました”と答え、世尊を敬礼して許しを請うた。

อถสฺสา สตฺถา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ. สตฺถา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉนฺโต ราชงฺคเณน ปายาสิ. ราชา ทิสฺวา ‘‘สตฺถา วิย ภเณ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘คจฺฉถ, มม อาคนฺตฺวา วนฺทนภาวํ อาโรเจถา’’ติ เปเสตฺวา ราชงฺคเณ ฐิตํ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กหํ, ภนฺเต, คตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กาณมาตาย เคหํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘กึ การณา, ภนฺเต’’ติ? ‘‘กาณา กิร ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ, ตํการณา คโตมฺหี’’ติ. ‘‘กึ ปน โว, ภนฺเต, ตสฺสา อนกฺโกสนภาโว กโต’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ภิกฺขูนญฺจ อนกฺโกสิกา กตา, โลกุตฺตรกุฏุมฺพสามินี จา’’ติ. ‘‘โหตุ, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ สา โลกุตฺตรกุฏุมฺพสามินี กตา, อหํ ปน นํ โลกิยกุฏุมฺพสามินึ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฏินิวตฺโต ปฏิจฺฉนฺนมหาโยคฺคํ ปหิณิตฺวา กาณํ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพาภรเณหิ อลงฺกริตฺวา เชฏฺฐธีตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ‘‘มม ธีตรํ โปเสตุํ [Pg.374] สมตฺถา คณฺหนฺตู’’ติ อาห. อเถโก สพฺพตฺถกมหามตฺโต ‘‘อหํ เทวสฺส ธีตรํ โปเสสฺสามี’’ติ ตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา สพฺพํ อิสฺสริยํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ‘‘ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรหี’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย กาณา จตูสุ ทฺวาเรสุ ปุริเส ฐเปตฺวา อตฺตนา อุปฏฺฐาตพฺเพ ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ ปริเยสมานาปิ น ลภติ. กาณาย เคหทฺวาเร ปฏิยาเทตฺวา ฐปิตํ ขาทนียโภชนียํ มโหโฆ วิย ปวตฺตติ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘ปุพฺเพ, อาวุโส, จตฺตาโร มหลฺลกตฺเถรา กาณาย วิปฺปฏิสารํ กรึสุ, สา เอวํ วิปฺปฏิสารินี หุตฺวาปิ สตฺถารํ อาคมฺม สทฺธาสมฺปทํ ลภิ. สตฺถารา ปุน ตสฺสา เคหทฺวารํ ภิกฺขูนํ อุปสงฺกมนารหํ กตํ. อิทานิ อุปฏฺฐาตพฺเพ ภิกฺขู วา ภิกฺขุนิโย วา ปริเยสมานาปิ น ลภติ, อโห พุทฺธา นาม อจฺฉริยคุณา’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เตหิ มหลฺลกภิกฺขูหิ กาณาย วิปฺปฏิสาโร กโต, ปุพฺเพปิ กรึสุเยว. น จ อิทาเนว มยา กาณา มม วจนการิกา กตา, ปุพฺเพปิ กตาเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ โสตุกาเมหิ ภิกฺขูหิ ยาจิโต –

その時、世尊は彼女（カーナー）に次第説法を説かれ、彼女は預流果に達した。世尊は座から立ち、精舎へ行かれる際に王宮の広場を通られた。王は（世尊を）見て、“人々よ、あれは世尊ではないか”と問い、“その通りです、大王よ”と言われると、“行け、私が行って礼拝する旨を伝えよ”と遣わした。王は広場に立っておられる世尊に近づいて礼拝し、“世尊よ、どこへ行かれたのですか”と問うた。“大王よ、カーナーマーター（カーナーの母）の家へ行ったのだ”。“世尊よ、どのような理由で行かれたのですか”。“カーナーという者が比丘たちを罵り、侮辱しているというので、そのために行ったのだ”。“世尊よ、しかし彼女が（比丘を）罵らぬようにしてくださったのですか”。“そうだ、大王よ。比丘たちを罵らぬようにさせ、また（彼女を）出世間の財の主としたのだ”。“世尊よ、よろしいでしょう。世尊が彼女を出世間の財の主とされたのであれば、私は彼女を世間の財の主といたしましょう”と言って、王は世尊を礼拝して引き返した。そして、屋根のある大きな乗り物を送り、カーナーを呼び寄せ、あらゆる装身具で飾り立て、長女の位に置いて、“私の娘を養うことのできる者は、彼女を娶るがよい”と言った。すると、ある全権大臣が“私が大王の娘を養いましょう”と言って、彼女を自分の家へ連れて行き、すべての権限を委ね、“望むままに功徳を積みたまえ”と言った。それ以来、カーナーは四つの門に男たちを配置し、自ら供養すべき比丘や比丘尼を探したが、見つけることができないほどであった。カーナーの家の門に準備された硬食や軟食は、大洪水のように流れた。比丘たちは法堂で次のような話を始めた。“友よ、以前、四人の古参の比丘がカーナーを不快にさせた。彼女はそのように不快な思いをしたが、世尊によって信仰を具足するに至った。世尊は再び彼女の家の門を、比丘たちが近づくのに相応しい場所にされた。今や、彼女は供養すべき比丘や比丘尼を探しても見つからないほどだ。ああ、諸仏の功徳とは驚くべきものである”。世尊は来られて、“比丘たちよ、今、何の集会をして、どのような話をしているのか”と問い、“これこれのことでございます”と言われると、“比丘たちよ、あの古参の比丘たちがカーナーを不快にさせたのは今に始まったことではなく、過去にもあったことだ。また、私が彼女を私の言葉に従うようにさせたのも今に始まったことではなく、過去にもあったことだ”と言われ、その詳細を聞きたがる比丘たちに請われて――

‘‘ยตฺเถโก ลภเต พพฺพุ, ทุติโย ตตฺถ ชายติ;

ตติโย จ จตุตฺโถ จ, อิทํ เต พพฺพุกา พิล’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๑๓๗) –

“一匹の猫が獲物を得る場所には、二匹目もそこに現れる。三匹目も四匹目も。ここは、お前たち猫の（罠の）穴なのだ”。

อิทํ พพฺพุชาตกํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ‘‘ตทา จตฺตาโร มหลฺลกภิกฺขู จตฺตาโร พิฬารา อเหสุํ, มูสิกา กาณา, มณิกาโร อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, อตีเตปิ กาณา ทุมฺมนา อาวิลจิตฺตา วิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา มม วจเนน ปสนฺนอุทกรหโท วิย วิปฺปสนฺนจิตฺตา อโหสี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

このバッブ・ジャータカ（猫本生譚）を詳細に説き、“その時の四人の古参の比丘は四匹の猫であり、鼠はカーナーであり、宝石商は私であった”と本生をまとめ、“比丘たちよ、このように過去においても、カーナーは不機嫌で心が濁り、乱れていたが、私の言葉によって澄みわたった湖のように清らかな心になったのだ”と言って、文脈を繋いで法を説くために、このガータ（詩節）を唱えられた――

๘๒.

82.

‘‘ยถาปิ รหโท คมฺภีโร, วิปฺปสนฺโน อนาวิโล;

เอวํ ธมฺมานิ สุตฺวาน, วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ.

“深く、澄みわたり、濁りのない湖のように、賢者は法を聞いて、清らかに澄みわたる”。

ตตฺถ [Pg.375] รหโทติ โย จตุรงฺคินิยาปิ เสนาย โอคาหนฺติยา นขุภติ เอวรูโป อุทกณฺณโว, สพฺพากาเรน ปน จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร นีลมหาสมุทฺโท รหโท นาม. ตสฺส หิ เหฏฺฐา จตฺตาลีสโยชนสหสฺสมตฺเต ฐาเน อุทกํ มจฺเฉหิ จลติ, อุปริ ตาวตฺตเกเยว ฐาเน อุทกํ วาเตน จลติ, มชฺเฌ จตุโยชนสหสฺสมตฺเต ฐาเน อุทกํ นิจฺจลํ ติฏฺฐติ. อยํ คมฺภีโร รหโท นาม. เอวํ ธมฺมานีติ เทสนาธมฺมานิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นาม รหโท อนากุลตาย วิปฺปสนฺโน, อจลตาย อนาวิโล, เอวํ มม เทสนาธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน นิรุปกฺกิเลสจิตฺตตํ อาปชฺชนฺตา วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา, อรหตฺตปฺปตฺตา ปน เอกนฺตวิปฺปสนฺนาว โหนฺตีติ.

その（詩節の）中で、“湖（rahado）”とは、四種軍が踏み入っても乱れることのないような水域を指すが、あらゆる面でいえば、八万四千由旬の深さを持つ紺碧の大海を“湖”と呼ぶ。その（海）の下層、四万由旬ほどの場所では、魚によって水が動く。上層の同じくらいの場所では、風によって水が動く。しかし、中間、四千由旬ほどの場所では、水は静止して動かない。これが“深い湖”と呼ばれるものである。“このように法を”とは、説かれた教えのことである。その意味は次の通りである。すなわち、湖が乱れがないために澄みわたり、動きがないために濁りがないように、そのように私の説法を聞いて、預流道などの階梯によって煩悩のない心の状態に至る賢者たちは、清らかに澄みわたる。阿羅漢果に達した者は、決定的に清らかに澄みわたるのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

กาณมาตุวตฺถุ สตฺตมํ.

カーナーマーター（カーナーの母）の物語、第七。

๘. ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ

8. 五百比丘の物語

สพฺพตฺถ เว สปฺปุริสา จชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ. เทสนา เวรญฺชายํ สมุฏฺฐิตา.

“善き人々はどこにおいても（執着を）捨てる”というこの法説法を、世尊は祇園精舎に滞在されている時、五百人の比丘について説かれた。この説法は、ヴェーランジャーにおいて始まったものである。

ปฐมโพธิยญฺหิ ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา เวรญฺเชน พฺราหฺมเณน นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วสฺสํ อุปคญฺฉิ. เวรญฺโช พฺราหฺมโณ มาราวฏฺฏเนน อาวฏฺโฏ เอกทิวสมฺปิ สตฺถารํ อารพฺภ สตึ น อุปฺปาเทสิ. เวรญฺชาปิ ทุพฺภิกฺขา อโหสิ, ภิกฺขู สนฺตรพาหิรํ เวรญฺชํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตํ อลภนฺตา กิลมึสุ. เตสํ อสฺสวาณิชกา ปตฺถปตฺถปุลกํ ภิกฺขํ ปญฺญาเปสุํ. เต กิลมนฺเต ทิสฺวา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปถโวชํ โภเชตุกาโม, อุตฺตรกุรุญฺจ ปิณฺฑาย ปเวเสตุกาโม อโหสิ, สตฺถา ตํ ปฏิกฺขิปิ. ภิกฺขูนํ เอกทิวสมฺปิ ปิณฺฑปาตํ อารพฺภ ปริตฺตาโส นาโหสิ[Pg.376], อิจฺฉาจารํ วชฺเชตฺวา เอว วิหรึสุ. สตฺถา ตตฺถ เตมาสํ วสิตฺวา เวรญฺชํ พฺราหฺมณํ อปโลเกตฺวา เตน กตสกฺการสมฺมาโน ตํ สรเณสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต นิกฺขนฺโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เอกสฺมึ สมเย สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวเน วิหาสิ, สาวตฺถิวาสิโน สตฺถุ อาคนฺตุกภตฺตานิ กรึสุ. ตทา ปน ปญฺจสตมตฺตา วิฆาสาทา ภิกฺขู นิสฺสาย อนฺโตวิหาเรเยว วสนฺติ. เต ภิกฺขูนํ ภุตฺตาวเสสานิ ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา อุฏฺฐาย นทีตีรํ คนฺตฺวา นทนฺตา วคฺคนฺตา มลฺลมุฏฺฐิยุทฺธํ ยุชฺฌนฺตา กีฬนฺตา อนฺโตวิหาเรปิ พหิวิหาเรปิ อนาจารเมว จรนฺตา วิจรนฺติ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส, อิเม วิฆาสาทา ทุพฺภิกฺขกาเล เวรญฺชายํ กญฺจิ วิการํ น ทสฺเสสุํ, อิทานิ ปน เอวรูปานิ ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา อเนกปฺปการํ วิการํ ทสฺเสนฺตา วิจรนฺติ. ภิกฺขู ปน เวรญฺชายมฺปิ อุปสนฺตรูปา วิหริตฺวา อิทานิปิ อุปสนฺตุปสนฺตาว วิหรนฺตี’’ติ. สตฺถา ธมฺมสภํ คนฺตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, กึ กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุพฺเพเปเต คทฺรภโยนิยํ นิพฺพตฺตา ปญฺจสตา คทฺรภา หุตฺวา ปญฺจสตานํ อาชานียสินฺธวานํ อลฺลรสมุทฺทิกปานกปีตาวเสสํ อุจฺฉิฏฺฐกสฏํ อุทเกน มทฺทิตฺวา มกจิปิโลติกาหิ ปริสฺสาวิตตฺตา ‘โวโลทก’นฺติ สงฺขฺยํ คตํ อปฺปรสํ นิหีนํ ปิวิตฺวา มธุมตฺตา วิย นทนฺตา วิจรึสูติ วตฺวา –

世尊が成道後の初期にヴェランジャーへ赴かれた際、ヴェランジャー・バラモンの招きにより、五百人の比丘たちと共に安居に入られました。しかし、ヴェランジャー・バラモンは魔羅（マーラ）の誘惑によって心が惑わされ、一日として師（仏陀）のことを想い起こすことはありませんでした。さらにヴェランジャーの地は飢饉に見舞われました。比丘たちはヴェランジャーの内外を托鉢して回りましたが、施しを得られず疲弊していきました。その時、馬の商人たちが、馬の餌である麦を一人につき一パッタ（約一合）ずつ、食事として供養しました。疲弊した比丘たちの様子を見て、大目犍連（マハー・モッガラーナ）長老は、地の精髄を比丘たちに食べさせたい、あるいは北倶盧洲（ほっくるしゅう）へ托鉢に行かせたいと願いましたが、師（仏陀）はそれを退けられました。しかし比丘たちは、一日として食事（托鉢）のことで不平を言うことはなく、邪悪な欲求を退けて平穏に過ごしました。師はそこで三ヶ月を過ごされた後、ヴェランジャー・バラモンに別れを告げ、彼からの供養を受け、彼を三帰依に導いてから、そこを出立されました。順次、遊行を続けながら、ある時、舎衛城（サーヴァッティ）に到着し、祇園精舎（ジェータヴァナ）に滞在されました。舎衛城の住人たちは、師のために外来者への食事を整えました。その当時、五百人ほどの食べ残しを食らう者たち（寄食者）が、比丘たちに頼って精舎の中に住んでいました。彼らは比丘たちが食べた残りの贅沢な食事を食べ、眠り、起きると川岸へ行き、大声を上げ、跳ね回り、拳闘や格闘の真似事をして遊び、精舎の内外で不謹慎な振る舞いをしながら過ごしていました。比丘たちは法堂（講堂）で次のように語り合いました。“友よ、見なさい。これらの寄食者たちは、飢饉の時のヴェランジャーでは何の不謹慎な様子も見せませんでした。しかし今、このような贅沢な食事を食べて、多種多様な不謹慎な振る舞いを見せて歩き回っています。一方、比丘たちはヴェランジャーにおいても穏やかに過ごし、今も変わらず極めて穏やかに過ごしておられます”。師は法堂へ赴き、“比丘たちよ、何を語っているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、彼らは前世でも驢馬（ろば）の境涯に生まれ、五百頭の驢馬であった時、五百頭の優れたシンド産駿馬（しんどうめ）たちが飲んだ残りの、新鮮で瑞々しい葡萄酒の滓（かす）を水で混ぜ、麻布で濾して作られた‘ヴァーローダカ（質の悪い飲み物）’という、味の薄い粗悪な飲み物を飲んでは、酔っ払ったかのように大声を上げて歩き回っていたのである”と仰せになり、次のように説かれました。—

‘‘วาโลทกํ อปฺปรสํ นิหีนํ,ปิตฺวา มโท ชายติ คทฺรภานํ;

อิมญฺจ ปิตฺวาน รสํ ปณีตํ,มโท น สญฺชายติ สินฺธวานํ.

“質の悪い、味の薄い‘ヴァーローダカ’を飲んで、驢馬（ろば）たちは酔いしれる。しかし、この優れた飲み物を飲んでも、シンド産の駿馬（しんどうめ）たちが酔うことはないのである。”

‘‘อปฺปํ ปิวิตฺวาน นิหีนชจฺโจ,โส มชฺชตี เตน ชนินฺท ปุฏฺโฐ;

โธรยฺหสีลี จ กุลมฺหิ ชาโต,น มชฺชตี อคฺครสํ ปิวิตฺวา’’ติ. (ชา. ๑.๒.๖๕);

“卑しい生まれの者は、わずかな（飲み物）を飲んでも、それによって酔いしれる。人々の主（王）よ、重荷を担う習わしを持ち、高貴な家柄に生まれた（駿馬）は、最上の飲み物を飲んでも酔いしれることはないのである。”

อิทํ วาโลทกชาตกํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, สปฺปุริสา โลกธมฺมํ วิวชฺเชตฺวา สุขิตกาเลปิ ทุกฺขิตกาเลปิ นิพฺพิการาว [Pg.377] โหนฺตี’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

このように“ヴァーローダカ・ジャータカ”を詳細に説かれた後、“比丘たちよ、このように善き人々（善士）は、世間の法を離れ、幸福な時も苦難の時も、動揺することはないのである”と、これまでの話と結びつけて法を説こうとして、このガーター（偈）を仰せられました。—

๘๓.

83.

‘‘สพฺพตฺถ เว สปฺปุริสา จชนฺติ,น กามกามา ลปยนฺติ สนฺโต;

สุเขน ผุฏฺฐา อถ วา ทุเขน,น อุจฺจาวจํ ปณฺฑิตา ทสฺสยนฺตี’’ติ.

“善き人々（善士）はいかなる状況においても（執着を）捨て去る。聖者たちは、欲を求めて語ることはない。幸福、あるいは苦痛に触れても、賢者は（高ぶりも沈みも見せず）浮き沈みを見せることはないのである。”

ตตฺถ สพฺพตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธมฺเมสุ. สปฺปุริสาติ สุปุริสา. จชนฺตีติ อรหตฺตมคฺคญาเณน อปกฑฺฒนฺตา ฉนฺทราคํ วิชหนฺติ. กามกามาติ กาเม กามยนฺตา กามเหตุ กามการณา. น ลปยนฺติ สนฺโตติ พุทฺธาทโย สนฺโต กามเหตุ เนว อตฺตนา ลปยนฺติ, น ปรํ ลปาเปนฺติ. เย หิ ภิกฺขาย ปวิฏฺฐา อิจฺฉาจาเร ฐิตา ‘‘กึ, อุปาสก, สุขํ เต ปุตฺตทารสฺส, ราชโจราทีนํ วเสน ทฺวิปทจตุปฺปเทสุ นตฺถิ โกจิ อุปทฺทโว’’ติอาทีนิ วทนฺติ, ตาว เต ลปยนฺติ นาม. ตถา ปน วตฺวา ‘‘อาม, ภนฺเต, สพฺเพสํ โน สุขํ, นตฺถิ โกจิ อุปทฺทโว, อิทานิ โน เคหํ ปหูตอนฺนปานํ, อิเธว วสถา’’ติ อตฺตานํ นิมนฺตาเปนฺตา ลปาเปนฺติ นาม. สนฺโต ปน อิทํ อุภยมฺปิ น กโรนฺติ. สุเขน ผุฏฺฐา อถ วา ทุเขนาติ เทสนามตฺตเมตํ, อฏฺฐหิ ปน โลกธมฺเมหิ ผุฏฺฐา ตุฏฺฐิภาวมงฺกุภาววเสน วา วณฺณภณนอวณฺณภณนวเสน วา อุจฺจาวจํ อาการํ ปณฺฑิตา น ทสฺสยนฺตีติ.

その（偈）の中で、“あらゆる場所で（sabbattha）”とは、五蘊などの分類におけるあらゆる諸法において、という意味です。“善き人々（sappurisā）”とは、徳高い人々のことです。“捨て去る（cajanti）”とは、阿羅漢道智によって引き離され、欲愛（しゅだらあが）を捨てることを指します。“欲を求めて（kāmakāmā）”とは、諸々の欲を求めて、欲を原因として、という意味です。“聖者たちは語らない（na lapayanti santo）”とは、仏陀をはじめとする聖者たちは、自らの欲のために語ることも、他人に語らせることもしない、ということです。なぜなら、托鉢に出向いて邪悪な欲を持ち、“信者よ、あなたの妻子は息災か、王や盗賊などの害はなく、家畜などは無事か”などと語る者は、それによって（利益を求めて）語っていると言えるからです。また、そのように語った後で、“はい、尊師、皆無事です。今は家にも食べ物が十分にありますので、どうぞここで過ごしてください”と言わせて、自分を招待させることも、語らせていることに含まれます。聖者たちは、これら両方のことを行いません。“幸福、あるいは苦痛に触れても”というのは（単なる）説示に過ぎず、実際には、八つの世間の法（世間解）に触れても、喜びや不満、あるいは賞賛や誹謗によって、浮き沈みのある様子を賢者は見せることはない、という意味です。これが偈の解釈です。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果（預流向）などに達しました。

ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ อฏฺฐมํ.

五百人の比丘の物語、第八、完。

๙. ธมฺมิกตฺเถรวตฺถุ

9. 九、ダンミカ長老の物語

น อตฺตเหตูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ธมฺมิกตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“自分のために（na attahetu）”で始まるこの法話は、師（仏陀）が祇園精舎に滞在しておられた際、ダンミカ長老に関連して説かれたものです。

สาวตฺถิยํ กิเรโก อุปาสโก ธมฺเมน สเมน อคารํ อชฺฌาวสติ. โส ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา เอกทิวสํ ภริยาย สทฺธึ นิสีทิตฺวา [Pg.378] สุขกถํ กเถนฺโต อาห – ‘‘ภทฺเท, อิจฺฉามหํ ปพฺพชิตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, สามิ, อาคเมหิ ตาว, ยาวาหํ กุจฺฉิคตํ ทารกํ วิชายามี’’ติ. โส อาคเมตฺวา ทารกสฺส ปทสา คมนกาเล ปุน ตํ อาปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาคเมหิ ตาว, สามิ, ยาวายํ วยปฺปตฺโต โหตี’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ เม อิมาย อปโลกิตาย วา อนปโลกิตาย วา, อตฺตโน ทุกฺขนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. โส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อตฺตโน ปพฺพชิตกิจฺจํ นิฏฺฐเปตฺวา เตสํ ทสฺสนตฺถาย ปุน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส ธมฺมกถํ กเถสิ. โสปิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา จ ปน น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. ปุราณทุติยิกาปิสฺส ‘‘เยสํ อตฺถาย อหํ ฆราวาเส วเสยฺยํ, เต อุโภปิ ปพฺพชิตา, อิทานิ เม กึ ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา จ ปน น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, ธมฺมิกอุปาสโก อตฺตโน ธมฺเม ปติฏฺฐิตตฺตา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต ปุตฺตทารสฺสาปิ ปติฏฺฐา ชาโต’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘อิมาย นามา’’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, ปณฺฑิเตน นาม เนว อตฺตเหตุ, น ปรเหตุ สมิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา, ธมฺมิเกเนว ปน ธมฺมปฏิสรเณน ภวิตพฺพ’’นฺติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

舎衛城（サッヴァッティ）に、法にかない正しく家を守って暮らす一人の在家の信者がいたと伝えられる。彼は出家したいと望み、ある日、妻とともに座って和やかに話をしながら言った。“妻よ、私は出家したいのだ”。妻は“夫よ、それでは、私が胎内の子を産むまで待ってください”と言った。彼は待ち、子が歩けるようになった時に再び彼女に許しを請うたが、“夫よ、この子が成人するまで待ってください”と言われた。そこで彼は“この者に許しを得ようが得まいが、私に何の益があるだろうか。自らの苦しみの解脱を成そう”と考え、家を出て出家した。彼は業処（カマッターナ）を授かって精進努力し、出家の目的を達成した後、妻子に会うために再び舎衛城へ行き、息子に法の話を説いた。息子もまた出家し、ほどなくして阿羅漢となった。かつての妻も‘私が家庭生活を送っていたのは彼らのためであった。その二人がともに出家した今、私に家庭生活が何になろうか。私も出家しよう’と考え、出家した。彼女もまた、ほどなくして阿羅漢となった。ある日、法堂で僧たちが語り合った。“友よ、ダンミカ信者は自ら法に安住したことで、家を出て出家し阿羅漢となり、妻子にとっても依り所となった”。師（仏陀）はやって来て、“修行僧たちよ、今、何の話をして座っているのか”と尋ね、“これこれの話です”と答えられると、“修行僧たちよ、賢者というものは、自己のためにも他人のためにも繁栄を望むべきではなく、ただ法に基づき、法を拠り所とすべきである”と（前後の文脈を）結んで、法を説き、この詩を唱えられた。

๘๔.

84.

‘‘น อตฺตเหตุ น ปรสฺส เหตุ,น ปุตฺตมิจฺเฉ น ธนํ น รฏฺฐํ;

น อิจฺเฉยฺย อธมฺเมน สมิทฺธิมตฺตโน,ส สีลวา ปญฺญวา ธมฺมิโก สิยา’’ติ.

“自己のためにも他人のためにも（悪をなさず）、子を望まず、富を望まず、王国を望むべきではない。不義によって自らの繁栄を望んではならない。そのような者こそ、戒あり、知恵あり、法にかなった者である”。

ตตฺถ น อตฺตเหตูติ ปณฺฑิโต นาม อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา ปาปํ น กโรติ. น ปุตฺตมิจฺเฉติ ปุตฺตํ วา ธนํ วา รฏฺฐํ วา ปาปกมฺเมน น อิจฺเฉยฺย, เอตานิปิ อิจฺฉโต ปาปกมฺมํ น กโรติเยวาติ อตฺโถ. สมิทฺธิมตฺตโนติ ยา อตฺตโน สมิทฺธิ, ตมฺปิ อธมฺเมน น อิจฺเฉยฺย,สมิทฺธิการณาปิ ปาปํ น กโรตีติ อตฺโถ. ส สีลวาติ โย เอวรูโป ปุคฺคโล[Pg.379], โส เอว สีลวา จ ปญฺญวา จ ธมฺมิโกจ สิยา, น อญฺโญติ อตฺโถ.

その意味は、“自己のためにも他人のためにも（na attahetūti）”とは、賢者は自己のためであれ他人のためであれ悪をなさない、ということである。“子を望まず（Na puttamiccheti）”とは、悪業によって子や富や王国を望んではならない、これらを望んで悪業をなすことは決してない、という意味である。“自らの繁栄（Samiddhimattanoti）”とは、自分の繁栄であっても、それを不義によって望んではならない、繁栄のために悪をなさない、という意味である。“戒ある者（Sa sīlavāti）”とは、このような人物こそが、戒あり、知恵あり、法にかなった者であり、他の者ではない、という意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

ธมฺมิกตฺเถรวตฺถุ นวมํ.

第九のダンミカ長老物語、終わり。

๑๐. ธมฺมสฺสวนวตฺถุ

10. 説法聴聞物語

อปฺปกา เต มนุสฺเสสูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ธมฺมสฺสวนํ อารพฺภ กเถสิ.

“人々の中で、向こう岸に達する者は少ない”というこの法門を、師は祇園精舎に滞在していた際、説法を聞くことに関連して説かれた。

สาวตฺถิยํ กิร เอกวีถิวาสิโน มนุสฺสา สมคฺคา หุตฺวา คณพนฺเธน ทานํ ทตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ กาเรสุํ, สพฺพรตฺตึ ปน ธมฺมํ โสตุํ นาสกฺขึสุ. เอกจฺเจ กามรตินิสฺสิตา หุตฺวา, ปุน เคหเมว คตา, เอกจฺเจ โทสนิสฺสิตา หุตฺวา, เอกจฺเจ มานนิสฺสิตา หุตฺวา, เอกจฺเจ ถินมิทฺธสมงฺคิโน หุตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ปจลายนฺตา โสตุํ นาสกฺขึสุ. ปุนทิวเส ภิกฺขู ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, อิมา สตฺตา นาม เยภุยฺเยน ภวนิสฺสิตา, ภเวสุ เอว ลคฺคา วิหรนฺติ, ปารคามิโน นาม อปฺปกา’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อาห –

舎衛城のある通りに住む人々が団結し、集団で施しを行い、一晩中説法を聞く場を設けたという。しかし、彼らは一晩中法を聞き続けることができなかった。ある人々は欲楽に耽っていたため再び家へ帰り、ある人々は怒りに囚われ、ある人々は慢心に囚われ、ある人々は惛沈睡眠（眠気）に襲われて、その場に座ったまま居眠りをして法を聞くことができなかった。翌日、僧たちはその出来事を知り、法堂でその話を始めた。師はやって来て、“修行僧たちよ、今、何の話をして座っているのか”と尋ね、“これこれの話です”と言われると、“修行僧たちよ、これらの生きとし生けるものは、その多くが生存に執着し、生存の中に繋縛されて暮らしている。向こう岸に達する者は少ないのである”と結んで、法を説き、これらの詩を唱えられた。

๘๕.

85.

‘‘อปฺปกา เต มนุสฺเสสุ, เย ชนา ปารคามิโน;

อถายํ อิตรา ปชา, ตีรเมวานุธาวติ.

“人々の中で、向こう岸（涅槃）に達する者は少ない。他の多くの人々は、こちら側の岸（有身見）を右往左往しているにすぎない”。

๘๖.

86.

‘‘เย จ โข สมฺมทกฺขาเต, ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโน;

เต ชนา ปารเมสฺสนฺติ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตร’’นฺติ.

“しかし、正しく説かれた法に従って、法に従って歩む人々は、越えがたい死の領域を越えて、向こう岸に達するであろう”。

ตตฺถ อปฺปกาติ โถกา น พหู. ปารคามิโนติ นิพฺพานปารคามิโน. อถายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา สกฺกายทิฏฺฐิตีรเมว อนุธาวติ, อยเมว พหุตราติ อตฺโถ. สมฺมทกฺขาเตติ สมฺมา อกฺขาเต สุกถิเต. ธมฺเมติ เทสนาธมฺเม. ธมฺมานุวตฺติโนติ ตํ ธมฺมํ [Pg.380] สุตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มคฺคผลสจฺฉิกรเณน ธมฺมานุวตฺติโน. ปารเมสฺสนฺตีติ เต เอวรูปา ชนา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺติ. มจฺจุเธยฺยนฺติ กิเลสมารสงฺขาตสฺส มจฺจุสฺส นิวาสฏฺฐานภูตํ เตภูมิกวฏฺฏํ. สุทุตฺตรนฺติ เย ชนา ธมฺมานุวตฺติโน, เต เอตํ สุทุตฺตรํ ทุรติกฺกมํ มารเธยฺยํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

その意味は、“少ない（appakāti）”とは、わずかであり、多くはないということである。“向こう岸に達する者（Pāragāminoti）”とは、涅槃という向こう岸に達する者のことである。“他の多くの人々（Athāyaṃ itarā pajāti）”とは、残された他の人々は、有身見（サッカーヤ・ディッティ）というこちら側の岸を追い求めて走るだけであり、それこそが大多数である、という意味である。“正しく説かれた（Sammadakkhāteti）”とは、正しく告げられ、見事に説かれたということである。“法（Dhammeti）”とは、教説としての法のことである。“法に従って歩む者（Dhammānuvattinoti）”とは、その法を聞いて、それに相応しい実践を完遂し、道果を証得することによって法に従って歩む者のことである。“向こう岸に達するであろう（Pāramessantīti）”とは、そのような人々は涅槃という向こう岸に至るであろう、ということである。“死の領域（Maccudheyyanti）”とは、煩悩魔と呼ばれる死神の住処である三界の輪廻のことである。“越えがたい（Suduttaranti）”とは、法に従って歩む人々こそが、この極めて越えがたく、通り抜けるのが困難な魔の領域を、渡り、通り抜けて、涅槃という向こう岸に至るであろう、という意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

ธมฺมสฺสวนวตฺถุ ทสมํ.

第十の説法聴聞物語、終わり。

๑๑. ปญฺจสตอาคนฺตุกภิกฺขุวตฺถุ

11. 五百人来錫僧物語

กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปญฺจสเต อาคนฺตุเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.

“黒い法を捨てて”というこの法門を、師は祇園精舎に滞在していた際、五百人の他所から来た僧たちに関連して説かれた。

โกสลรฏฺเฐ กิร ปญฺจสตา ภิกฺขู วสฺสํ วสิตฺวา วุฏฺฐวสฺสา ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ จริยปฏิปกฺขํ นิสาเมตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

コーサラ国において安居を終えた五百人の僧たちが、“師（仏陀）に拝謁しよう”と考えて、祇園精舎へ行き、師を礼拝して一方に座った。師は彼らの性質の対治を見極めて、法を説き、これらの詩を唱えられた。

๘๗.

87.

‘‘กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย, สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต;

โอกา อโนกมาคมฺม, วิเวเก ยตฺถ ทูรมํ.

“賢者は、黒い法（不善）を捨てて、白い法（善）を修めるべきである。家（世俗の執着）から離れて、執着のない（涅槃を目的とした）出家の生活に入り、楽しみがたい寂静の境地において（楽しみを求めるべきである）。”

๘๘.

88.

‘‘ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย, หิตฺวา กาเม อกิญฺจโน;

ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ, จิตฺตกฺเลเสหิ ปณฺฑิโต.

“そこ（寂静の境地）で、欲楽を捨て、何も所有することなく、至福を求めるべきである。賢者は、自らの心を心の汚れ（煩悩）から清めるべきである。”

๘๙.

89.

‘‘เยสํ สมฺโพธิยงฺเคสุ, สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตํ;

อาทานปฏินิสฺสคฺเค, อนุปาทาย เย รตา;

ขีณาสวา ชุติมนฺโต, เต โลเก ปรินิพฺพุตา’’ติ.

“七つの覚支（悟りの構成要素）において、正しく心が修められており、執着を捨てることに努め、執着なく（涅槃を）楽しむ人々、即ち、煩悩を滅ぼし、輝きに満ちた人々は、この世において完全に涅槃に入った者たちである。”

ตตฺถ กณฺหํ ธมฺมนฺติ กายทุจริตาทิเภทํ อกุสลํ ธมฺมํ วิปฺปหาย ชหิตฺวา. สุกฺกํ ภาเวถาติ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กายสุจริตาทิเภทํ สุกฺกํ ธมฺมํ ภาเวยฺย. กถํ? โอกา [Pg.381] อโนกมาคมฺมาติ โอกํ วุจฺจติ อาลโย, อโนกํ วุจฺจติ อนาลโย, อาลยโต นิกฺขมิตฺวา อนาลยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปฏิจฺจ อารพฺภ ตํ ปตฺถยมาโน ภาเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺยาติ ยสฺมึ อนาลยสงฺขาเต วิเวเก นิพฺพาเน อิเมหิ สตฺเตหิ ทุรภิรมํ, ตตฺร อภิรตึ อิจฺเฉยฺย. หิตฺวา กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม หิตฺวา อกิญฺจโน หุตฺวา วิเวเก อภิรตึ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. จิตฺตกฺเลเสหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ, อตฺตานํ ปริโยทเปยฺย โวทาเปยฺย, ปริโสเธยฺยาติ อตฺโถ. สมฺโพธิยงฺเคสูติ สมฺโพชฺฌงฺเคสุ. สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตนฺติ เหตุนา นเยน จิตฺตํ สุฏฺฐุ ภาวิตํ วฑฺฒิตํ. อาทานปฏินิสฺสคฺเคติ อาทานํ วุจฺจติ คหณํ, ตสฺส ปฏินิสฺสคฺคสงฺขาเต อคฺคหเณ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิ อนุปาทิยิตฺวา เย รตาติ อตฺโถ. ชุติมนฺโตติ อานุภาววนฺโต, อรหตฺตมคฺคญาณชุติยา ขนฺธาทิเภเท ธมฺเม โชเตตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เต โลเกติ อิมสฺมึ ขนฺธาทิโลเก ปรินิพฺพุตา นาม อรหตฺตปตฺติโต ปฏฺฐาย กิเลสวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา สอุปาทิเสเสน, จริมจิตฺตนิโรเธน ขนฺธวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา อนุปาทิเสเสน จาติ ทฺวีหิ ปรินิพฺพาเนหิ ปรินิพฺพุตา, อนุปาทาโน วิย ปทีโป อปณฺณตฺติกภาวํ คตาติ อตฺโถ.

その（詩句の）意味は以下の通りである。“kaṇhaṃ dhammaṃ（黒暗の法）”とは、身の悪行などの種類がある不善の法のことである。それを“vippahāya（捨て去って）”とは、放棄してということである。“sukkaṃ bhāvethā（光明の法を修習せよ）”とは、賢明な比丘は、偉大なる出家から始めて阿羅漢道に至るまで、身の善行などの種類がある光明の法（善法）を修習すべきであるということである。“kathaṃ okā anoka māgamma（いかにして、家から家なきへ至るのか）”という点について、“oka（家）”とは執着（アーラヤ）と呼ばれ、“anoka（家なき）”とは無執着（アナアラヤ）と呼ばれる。執着（家）から出離して、無執着と称される涅槃に依拠し、それを目的として、それを希求しながら（善法を）修習すべきであるという意味である。“tatrābhiratimiccheyya（そこで楽しまんことを願うべし）”とは、無執着と称される遠離、すなわち涅槃において、多くの衆生が楽しみがたいものであるが、そこで大いなる楽しみを願うべきであるということである。“hitvā kāme（諸々の欲を捨てて）”とは、物質的欲（物欲）と煩悩としての欲（煩悩欲）を捨て去り、“akiñcano（何ものも持たず）”すなわち貪欲などの心配がない者となって、遠離（涅槃）において大いなる楽しみを願うべきであるという意味である。“cittaklesehi（心の汚れから）”とは、五つの蓋（五蓋）から自分の心を“pariyodapeyya（清めるべきである）”、すなわち、浄化し、完全に清めるべきであるという意味である。“sambodhiyaṅgesu（覚支において）”とは、七覚支においてということである。“sammā cittaṃ subhāvitaṃ（心を正しく修習した）”とは、適切な方法によって心を十分に修習し、増大させたということである。“ādāna paṭinissagge（執着の放棄において）”について、“ādāna（執着）”とは執持（取ること）と呼ばれ、その放棄と称される“取らざること”において、四つの執着（四取）によって何ものも執着することなく、“ratā（楽しむ者たち）”という意味である。“jutimanto（光輝ある者たち）”とは、威光ある者たちのことであり、阿羅漢道智という輝きによって、五蘊などの諸法を照らし出して住む者たちという意味である。“te loke（彼らは世において）”とは、彼らはこの五蘊などの世において“parinibbutā（般涅槃した）”と呼ばれる。それは阿羅漢果を得てから、煩悩の輪（煩悩輪）を滅尽したことによる有余依涅槃、および、最後の心の滅尽によって蘊の輪（蘊輪）を滅尽したことによる無余依涅槃という、二つの般涅槃によって静まったのである。あたかも燃料のない灯火が消えるように、もはや（次の生として）施設されない状態に至ったという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの（聖者の）段階に達した。

ปญฺจสตอาคนฺตุกภิกฺขุวตฺถุ เอกาทสมํ.

五百人の客比丘の物語（第十一）は以上である。

ปณฺฑิตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

賢者（パンディタ）の章の解説、完結。

ฉฏฺโฐ วคฺโค.

第六章。

๗. อรหนฺตวคฺโค

7. 75-阿羅漢（アラハント）の章

๑. ชีวกปญฺหวตฺถุ

1. 1. ジーヴァカの問いの物語

คตทฺธิโนติ [Pg.382] อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ชีวกมฺพวเน วิหรนฺโต ชีวเกน ปุฏฺฐปญฺหํ อารพฺภ กเถสิ. ชีวกวตฺถุ ขนฺธเก (มหาว. ๓๒๖ อาทโย) วิตฺถาริตเมว.

“Gataddhino（道程を終えた者）”で始まるこの法話は、世尊がジーヴァカのマンゴー園に滞在されていた際、ジーヴァカが尋ねた問いに関連して説かれた。ジーヴァカの物語は、（律蔵の）犍度（大品など）において詳細に述べられている。

เอกสฺมึ ปน สมเย เทวทตฺโต อชาตสตฺตุนา สทฺธึ เอกโต หุตฺวา คิชฺฌกูฏํ อภิรุหิตฺวา ปทุฏฺฐจิตฺโต ‘‘สตฺถารํ วธิสฺสามี’’ติ สิลํ ปวิชฺฌิ. ตํ ทฺเว ปพฺพตกูฏานิ สมฺปฏิจฺฉึสุ. ตโต ภิชฺชิตฺวา คตา ปปฏิกา ภควโต ปาทํ ปหริตฺวา โลหิตํ อุปฺปาเทสิ, ภุสา เวทนา ปวตฺตึสุ. ภิกฺขู สตฺถารํ มทฺทกุจฺฉึ นยึสุ. สตฺถา ตโตปิ ชีวกมฺพวนํ คนฺตุกาโม ‘‘ตตฺถ มํ เนถา’’ติ อาห. ภิกฺขู ภควนฺตํ อาทาย ชีวกมฺพวนํ อคมํสุ. ชีวโก ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วณปฏิกมฺมตฺถาย ติขิณเภสชฺชํ ทตฺวา วณํ พนฺธิตฺวา สตฺถารํ เอตทโวจ – ‘‘ภนฺเต, มยา อนฺโตนคเร เอกสฺส มนุสฺสสฺส เภสชฺชํ กตํ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุน อาคมิสฺสามิ, อิทํ เภสชฺชํ ยาว มมาคมนา พทฺธนิยาเมเนว ติฏฺฐตู’’ติ. โส คนฺตฺวา ตสฺส ปุริสสฺส กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ทฺวารปิทหนเวลาย อาคจฺฉนฺโต ทฺวารํ น สมฺปาปุณิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อโห มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ, ยฺวาหํ อญฺญตรสฺส ปุริสสฺส วิย ตถาคตสฺส ปาเท ติขิณเภสชฺชํ ทตฺวา วณํ พนฺธึ, อยํ ตสฺส โมจนเวลา, ตสฺมึ อมุจฺจมาเน สพฺพรตฺตึ ภควโต สรีเร ปริฬาโห อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, ชีวโก สายํ อาคจฺฉนฺโต ทฺวารํ น สมฺปาปุณิ, ‘อยํ วณสฺส โมจนเวลา’ติ ปน จินฺเตสิ, โมเจสิ น’’นฺติ. เถโร โมเจสิ, วโณ รุกฺขโต ฉลฺลิ วิย อปคโต. ชีวโก อนฺโตอรุเณเยว สตฺถุ สนฺติกํ เวเคน อาคนฺตฺวา ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, สรีเร โว ปริฬาโห อุปฺปนฺโน’’ติ ปุจฺฉิ. สตฺถา ‘‘ตถาคตสฺส โข, ชีวก, โพธิมณฺเฑเยว สพฺพปริฬาโห วูปสนฺโต’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

ある時、デーヴァダッタはアジャータサットゥ王と共謀し、霊鷲山に登り、悪意を持って“世尊を殺害しよう”として岩を転がし落とした。その岩を二つの山の頂が受け止めた。そこから砕けて飛び散った破片が世尊の足を打ち、出血させ、激しい苦痛の感受が生じた。比丘たちは世尊をマッダクッチへとお連れした。世尊はそこからもジーヴァカのマンゴー園へ行くことを望まれ、“私をそこへ連れて行きなさい”と仰せになった。比丘たちは世尊をお連れして、ジーヴァカのマンゴー園へと向かった。ジーヴァカはその知らせを聞いて、世尊のもとへ参じ、傷の手当てのために強力な薬を塗って傷を包帯で巻き、世尊にこう申し上げた。“尊師よ、私は町の中で一人の男を治療しなければなりません。その者のもとへ行ってから、また戻ってまいります。この薬は、私が戻るまで、巻いたそのままの状態にしておいてください”。彼は立ち去り、その男に対する務めを終えたが、城門が閉まる時刻に戻ろうとしたものの、門（の閉鎖）に間に合わなかった。その時、彼にこのような思いが生じた。“ああ、私は大変なことをしてしまった。私は、普通の男の足にするように、如来の御足に強力な薬を塗って包帯を巻いてしまった。今はそれを解くべき時刻である。もし解かれなければ、一晩中、世尊の御体に灼熱が生じてしまうだろう”。その瞬間、世尊は阿難尊者を呼び寄せ、“阿難よ、ジーヴァカは夕方に戻ろうとしたが門に間に合わなかった。そして‘今は傷の包帯を解くべき時刻だ’と考えた。それを解きなさい”と仰せになった。長老が解くと、傷は木から皮が剥がれるように消え、跡形もなくなった。ジーヴァカは夜明け前に急いで世尊のもとへ参じ、“尊師よ、御体に灼熱（熱悩）が生じませんでしたか”と尋ねた。世尊は“ジーヴァカよ、如来は菩提道場においてすでに、あらゆる熱悩を静めたのだ”と説かれ、教えの脈絡をつなげて法を説き、この詩句を唱えられた。

๙๐.

90.

‘‘คตทฺธิโน [Pg.383] วิโสกสฺส, วิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพธิ;

สพฺพคนฺถปฺปหีนสฺส, ปริฬาโห น วิชฺชตี’’ติ.

“（生死の）道程を終え、憂いなく、あらゆるものから解放され、すべての結縛（けつばく）を捨て去った者には、熱悩（苦しみ）は存在しない。”

ตตฺถ คตทฺธิโนติ คตมคฺคสฺส กนฺตารทฺธา วฏฺฏทฺธาติ ทฺเว อทฺธา นาม. เตสุ กนฺตารปฏิปนฺโน ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานํ น ปาปุณาติ, ตาว อทฺธิโกเยว, เอตสฺมึ ปน ปตฺเต คตทฺธิ นาม โหติ. วฏฺฏสนฺนิสฺสิตาปิ สตฺตา ยาว วฏฺเฏ วสนฺติ, ตาว อทฺธิกา เอว. กสฺมา? วฏฺฏสฺส อเขปิตตฺตา. โสตาปนฺนาทโยปิ อทฺธิกา เอว, วฏฺฏํ ปน เขเปตฺวา ฐิโต ขีณาสโว คตทฺธิ นาม โหติ. ตสฺส คตทฺธิโน. วิโสกสฺสาติ วฏฺฏมูลกสฺส โสกสฺส วิคตตฺตา วิโสกสฺส. วิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพธีติ สพฺเพสุ ขนฺธาทิธมฺเมสุ วิปฺปมุตฺตสฺส, สพฺพคนฺถปฺปหีนสฺสาติ จตุนฺนมฺปิ คนฺถานํ ปหีนตฺตา สพฺพาคนฺถปฺปหีนสฺส. ปริฬาโห น วิชฺชตีติ ทุวิโธ ปริฬาโห กายิโก เจตสิโก จาติ. เตสุ ขีณาสวสฺส สีตุณฺหาทิวเสน อุปฺปนฺนตฺตา กายิกปริฬาโห อนิพฺพุโตว, ตํ สนฺธาย ชีวโก ปุจฺฉติ. สตฺถา ปน ธมฺมราชตาย เทสนาวิธิกุสลตาย เจตสิกปริฬาหวเสน เทสนํ วินิวตฺเตนฺโต, ‘‘ชีวก, ปรมตฺเถน เอวรูปสฺส ขีณาสวสฺส ปริฬาโห น วิชฺชตี’’ติ อาห.

その（詩句の）中で、“gataddhino（道程を終えた者）”とは、道を歩み終えた者のことである。“道のり（addhā）”には、困難な旅路と輪廻の旅路という二種類がある。そのうち、困難な旅路を行く者は、目的地に到達しない間は“旅人”であるが、到着すれば“道程を終えた者”と呼ばれる。同じように、輪廻に依存している衆生も、輪廻の中に住む間は“旅人”である。なぜなら、輪廻を滅尽していないからである。預流者たちもまだ“旅人”であるが、輪廻を滅尽して立っている阿羅漢こそが“道程を終えた者”である。その“道程を終えた者”にとってという意味である。“visokassa（憂いなき者）”とは、輪廻を根本とする憂いが消滅していることによる。“vippamuttassa sabbadhi（あらゆるものから解放された者）”とは、五蘊などのすべての法において解放された者のことである。“sabbaganthappahīnassa（すべての結縛を捨て去った者）”とは、四つの結縛（欲、瞋、戒禁取、見）をすべて捨て去ったことによる。“pariḷāho na vijjati（熱悩は存在しない）”とは、“身体的な熱悩”と“精神的な熱悩”という二種類の熱悩がある。そのうち阿羅漢には、寒暑などによって生じる身体的な熱悩はまだ完全には静まっていない。ジーヴァカはその点（身体的な熱）を指して尋ねたのである。しかし、世尊は法王であり、説法の技法に精通されているため、精神的な熱悩に焦点を当てて説法を転換し、“ジーヴァカよ、勝義（最高の真実）においては、このような阿羅漢に熱悩は存在しない”と仰せになったのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの（聖者の）段階に達した。

ชีวกปญฺหวตฺถุ ปฐมํ.

ジーヴァカの問いの物語（第一）は以上である。

๒. มหากสฺสปตฺเถรวตฺถุ

2. 2. マハーカッサパ長老の物語

อุยฺยุญฺชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต มหากสฺสปตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“Uyyuñjanti（精進する者たち）”で始まるこの法話を、世尊は竹林精舎（ヴェーฬुヴァナ）に滞在されていた際、マハーカッサパ長老に関連して説かれた。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย สตฺถา ราชคเห วุฏฺฐวสฺโส ‘‘อทฺธมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสามี’’ติ ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ. วตฺตํ กิเรตํ พุทฺธานํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ จาริกํ จริตุกามานํ ‘‘เอวํ ภิกฺขู อตฺตโน ปตฺตปจนจีวรรชนาทีนิ กตฺวา สุขํ คมิสฺสนฺตี’’ติ ‘‘อิทานิ อทฺธมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสามี’’ติ ภิกฺขูนํ อาโรจาปนํ. ภิกฺขูสุ ปน อตฺตโน ปตฺตจีวราทีนิ กโรนฺเตสุ [Pg.384] มหากสฺสปตฺเถโรปิ จีวรานิ โธวิ. ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ ‘‘เถโร กสฺมา จีวรานิ โธวติ, อิมสฺมึ นคเร อนฺโต จ พหิ จ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย วสนฺติ. ตตฺถ เย เถรสฺส น ญาตกา, เต อุปฏฺฐากา, เย น อุปฏฺฐากา, เต ญาตกา. เต เถรสฺส จตูหิ ปจฺจเยหิ สมฺมานสกฺการํ กโรนฺติ. เอตฺตกํ อุปการํ ปหาย เอส กหํ คมิสฺสติ? สเจปิ คจฺเฉยฺย, มาปมาทกนฺทรโต ปรํ น คมิสฺสตี’’ติ. สตฺถา กิร ยํ กนฺทรํ ปตฺวา นิวตฺเตตพฺพยุตฺตเก ภิกฺขู ‘‘ตุมฺเห อิโต นิวตฺตถ, มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ วทติ. ตํ ‘‘มาปมาทกนฺทร’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ある時、世尊は王舎城（ラージャガハ）での安居を終えられ、“半月が経過したのち、遊行に出るであろう”と比丘たちに告げられた。比丘たちと共に遊行することを望まれる諸仏にとって、これは定まった習わし（ワッタ）である。それは、“このように（あらかじめ告げることで）、比丘たちが自らの鉢を焼き、衣を染めるなどの準備を整えて、安らかに出立することができるように”との配慮から、“今より半月が経過したのち、遊行に出るであろう”と比丘たちに告げられたのである。比丘たちが自らの鉢や衣などの準備を整えている時、大カッサパ長老もまた衣を洗った。すると、比丘たちは不平を漏らした。“なぜ長老は衣を洗っているのか。この城内と城外には一億八千万もの人々が住んでいる。その中で、長老の親族でない者は世話人（給仕者）であり、世話人でない者は親族である。彼らは四つの資糧をもって長老に供養し、敬意を払っている。これほど多くの恩恵を捨てて、この長老はどこへ行くというのか。たとえ行くとしても、マープマアダ・カンダラ（不放逸の淵）より先へは行かないだろう”と。世尊は、ある淵に到着した際、引き返すべき比丘たちに‘お前たちはここから引き返せ、怠ってはならない’と言われることがある。そこは‘マープマアダ・カンダラ’と呼ばれており、それを指してこのように言われたのである。

สตฺถาปิ จาริกํ ปกฺกมนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺมึ นคเร อนฺโต จ พหิ จ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย วสนฺติ. มนุสฺสานํ มงฺคลามงฺคลฏฺฐาเนสุ ภิกฺขูหิ คนฺตพฺพํ โหติ, น สกฺกา วิหารํ ตุจฺฉํ กาตุํ, กํ นุ โข นิวตฺเตสฺสามี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ –‘‘กสฺสปสฺส เหเต มนุสฺสา ญาตกา จ อุปฏฺฐากา จ, กสฺสปํ นิวตฺเตตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส เถรํ อาห – ‘‘กสฺสป, น สกฺกา วิหารํ ตุจฺฉํ กาตุํ, มนุสฺสานํ มงฺคลามงฺคลฏฺฐาเนสุ ภิกฺขูหิ อตฺโถ โหติ, ตฺวํ อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ นิวตฺตสฺสู’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร ปริสํ อาทาย นิวตฺติ. ภิกฺขู อุปชฺฌายึสุ ‘‘ทิฏฺฐํ โว, อาวุโส, นนุ อิทาเนว อมฺเหหิ วุตฺตํ ‘มหากสฺสโป กสฺมา จีวรานิ โธวติ, น เอโส สตฺถารา สทฺธึ คมิสฺสตี’ติ, ยํ อมฺเหหิ วุตฺตํ, ตเทว ชาต’’นฺติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ กถํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อาห – ‘‘ภิกฺขเว, กึ นาเมตํ กเถถา’’ติ? ‘‘มหากสฺสปตฺเถรํ อารพฺภ กเถม, ภนฺเต’’ติ อตฺตนา กถิตนิยาเมเนว สพฺพํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺเห กสฺสปํ ‘กุเลสุ จ ปจฺจเยสุ จ ลคฺโค’ติ วเทถ, โส ‘มม วจนํ กริสฺสามี’ติ นิวตฺโต. เอโส หิ ปุพฺเพ ปตฺถนํ กโรนฺโตเยว ‘จตูสุ ปจฺจเยสุ อลคฺโค จนฺทูปโม หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมิตุํ สมตฺโถ ภเวยฺย’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. นตฺเถตสฺส กุเล วา ปจฺจเย วา ลคฺโค, อหํ จนฺโทปมปฺปฏิปทญฺเจว (สํ. นิ. ๒.๑๔๖) อริยวํสปฺปฏิปทญฺจ กเถนฺโต มม ปุตฺตํ กสฺสปํ อาทึ กตฺวา กเถสิ’’นฺติ อาห.

世尊もまた遊行に出立する際、次のように考えられた。“この城内と城外には一億八千万の人々が住んでいる。人々の慶事や弔事（吉祥・非吉祥の場）には比丘たちが行く必要がある。精舎を空にするわけにはいかない。果たして誰を引き返させようか”。その時、世尊にこのような考えが浮かんだ。“カッサパには、これらの人々の中に親族もいれば世話人もいる。カッサパを引き返させるのが適当である”。そこで世尊は長老に言われた。“カッサパよ、精舎を空にするわけにはいかない。人々の慶事や弔事には比丘たちの助けが必要とされる。お前は自分の弟子たちと共に引き返しなさい”。“承知いたしました、世尊よ”と長老は答え、弟子たちを連れて引き返した。比丘たちは非難した。“諸賢よ、見たか。今さっき我々が言った通りではないか。‘大カッサパはなぜ衣を洗うのか。彼は世尊と共には行かないだろう’と言ったことが、その通りになったのだ”。世尊は比丘たちの言葉を聞き、立ち止まって言われた。“比丘たちよ、何を話しているのか”。“世尊よ、大カッサパ長老について話しております”と、彼らは自分たちが話した通りにすべてを報告した。それを聞いて世尊は言われた。“比丘たちよ、カッサパを‘在家や資糧に執着している’と言ってはならない。彼は‘私の言葉に従おう’として引き返したのである。実に彼は、過去において誓願を立てる際から既に、‘四つの資糧に執着せず、月のように清らかであって、家々を訪れることができる者になりたい’という誓願を立てていたのである。彼には家に対しても資糧に対しても執着はない。私が‘月のような行法’や‘聖者の伝統（アリヤ・ヴァンサ）の行法’を説くとき、わが子カッサパを筆頭に挙げて説いたのである”。

ภิกฺขู [Pg.385] สตฺถารํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, กทา ปน เถเรน ปตฺถนา ฐปิตา’’ติ? ‘‘โสตุกามาตฺถ, ภิกฺขเว’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. สตฺถา เตสํ, ‘‘ภิกฺขเว, อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม พุทฺโธ โลเก อุทปาที’’ติ วตฺวา ปทุมุตฺตรปาทมูเล เตน ฐปิตปตฺถนํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ เถรสฺส ปุพฺพจริตํ กเถสิ. ตํ เถรปาฬิยํ (เถรคา. ๑๐๕๔ อาทโย) วิตฺถาริตเมว. สตฺถา ปน อิมํ เถรสฺส ปุพฺพจริตํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, อหํ จนฺโทปมปฺปฏิปทญฺเจว อริยวํสปฺปฏิปทญฺจ มม ปุตฺตํ กสฺสปํ อาทึ กตฺวา กเถสึ, มม ปุตฺตสฺส กสฺสปสฺส ปจฺจเยสุ วา กุเลสุ วา วิหาเรสุ วา ปริเวเณสุ วา ลคฺโค นาม นตฺถิ, ปลฺลเล โอตริตฺวา ตตฺถ จริตฺวา คจฺฉนฺโต ราชหํโส วิย กตฺถจิ อลคฺโคเยว มม ปุตฺโต’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

比丘たちは世尊に尋ねた。“世尊よ、長老はいつその誓願を立てたのですか”。“比丘たちよ、それを聞きたいか”。“はい、世尊よ、聞きたいです”。世尊は彼らに、“比丘たちよ、今から十万劫前、パドゥムッタラという名の仏が世に現れた”と話し、パドゥムッタラ仏の御前で長老が立てた誓願をはじめとして、長老の過去の歩みをすべて語られた。その詳細は‘長老の詩（テーラガーター）’に詳述されている通りである。世尊は長老のこの過去の歩みを詳しく説いた後、“このように、比丘たちよ、私は‘月のような行法’や‘聖者の伝統の行法’を、わが子カッサパを筆頭に挙げて説いた。わが子カッサパには、資糧や在家、精舎や僧坊のいずれに対しても、執着というものはない。池に降りてそこで遊び、また去っていく王鵞（ハンサ鳥）のように、わが子はどこにも執着しないのである”と教えを接続し、法を説くためにこの偈を唱えられた。

๙๑.

91.

‘‘อุยฺยุญฺชนฺติ สตีมนฺโต, น นิเกเต รมนฺติ เต;

หํสาว ปลฺลลํ หิตฺวา, โอกโมกํ ชหนฺติ เต’’ติ.

“正念ある人々は精励し、住処に執着することはない。彼らは、王鵞が池を去るように、あらゆる執着の場所を捨て去るのである。”

ตตฺถ อุยฺยุญฺชนฺติ สตีมนฺโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตา ขีณาสวา อตฺตนา ปฏิวิทฺธคุเณสุ ฌานวิปสฺสนาทีสุ อาวชฺชนสมาปชฺชนวุฏฺฐานาธิฏฺฐานปจฺจเวกฺขณาหิ ยุญฺชนฺติ ฆเฏนฺติ. น นิเกเต รมนฺติ เตติ เตสํ อาลเย รติ นาม นตฺถิ. หํสาวาติ เทสนาสีสเมตํ, อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ยถา โคจรสมฺปนฺเน ปลฺลเล สกุณา อตฺตโน โคจรํ คเหตฺวา คมนกาเล ‘‘มม อุทกํ, มม ปทุมํ, มม อุปฺปลํ, มม กณฺณิกา’’ติ ตสฺมึ ฐาเน กญฺจิ อาลยํ อกตฺวา อนเปกฺขาว ตํ ฐานํ ปหาย อุปฺปติตฺวา อากาเส กีฬมานา คจฺฉนฺติ; เอวเมวํ ขีณาสวา ยตฺถ กตฺถจิ วิหรนฺตาปิ กุลาทีสุ อลคฺคา เอว วิหริตฺวา คมนสมเยปิ ตํ ฐานํ ปหาย คจฺฉนฺตา ‘‘มม วิหาโร, มม ปริเวณํ, มมูปฏฺฐากา’’ติ อนาลยา อนุเปกฺขาว คจฺฉนฺติ. โอกโมกนฺติ อาลยาลยํ, สพฺพาลเย ปริจฺจชนฺตีติ อตฺโถ.

その偈において、“正念ある人々は精励し（uyyuñjanti satīmanto）”とは、念の広大さに達した漏尽者（阿羅漢）たちが、自ら悟り得た禅定や観法（ヴィパッサナー）などの徳において、思惟・入定・出定・加行・省察によって努力することを指す。“住処に執着することはない（na nikete ramanti te）”とは、彼らには執着の場所（アーラヤ）における喜びというものがないということである。“王鵞のように（haṃsāva）”とは説法の主眼となる比喩であり、その意味は次の通りである。例えば、餌の豊富な池において、鳥たちが自らの餌を食べて去る時に、“私の水だ、私の紅蓮だ、私の青蓮だ、私の蓮の実だ”というように、その場所に対して何の未練も持たず、執着なくその場所を捨てて飛び立ち、空で遊びながら去っていくようなものである。それと同じように、漏尽者たちはどこに住んでいようとも、在家の人々などに執着することなく住み、去る時にもその場所を捨てて、“私の精舎だ、私の僧坊だ、私の世話人だ”というような未練も執着もなく去っていくのである。“あらゆる住処を（okamokaṃ）”とは、あらゆる執着の場所を、すなわちすべての執着を捨て去るという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

มหากสฺสปตฺเถรวตฺถุ ทุติยํ.

大カッサパ長老の物語（第二） 完。

๓. เพลฏฺฐสีสตฺเถรวตฺถุ

3. 三、ベーラッタシーサ長老の物語

เยสํ [Pg.386] สนฺนิจโย นตฺถีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อายสฺมนฺตํ เพลฏฺฐสีสํ อารพฺภ กเถสิ.

“蓄えのない人々は（yesaṃ sannicayo natthi）”で始まるこの法話は、世尊が祇園精舎に滞在していた際、尊者ベーラッタシーサについて説かれたものである。

โส กิรายสฺมา อนฺโตคาเม เอกํ วีถึ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปุน อปรํ วีถึ จริตฺวา สุกฺขํ กูรํ อาทาย วิหารํ หริตฺวา ปฏิสาเมตฺวา ‘‘นิพทฺธํ ปิณฺฑปาตปริเยสนํ นาม ทุกฺข’’นฺติ กติปาหํ ฌานสุเขน วีตินาเมตฺวา อาหาเรน อตฺเถ สติ ตํ ปริภุญฺชติ. ภิกฺขู ญตฺวา อุชฺฌายิตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสุํ. สตฺถา เอตสฺมึ นิทาเน อายตึ สนฺนิธิการปริวชฺชนตฺถาย ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตฺวาปิ เถเรน ปน อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท อปฺปิจฺฉตํ นิสฺสาย กตตฺตา ตสฺส โทสาภาวํ ปกาเสนฺโต อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、その尊者ベラッタシーサは、村の中のある通りで托鉢をして食事を済ませた後、再び別の通りへ托鉢に回り、干し飯（乾燥した米飯）を手に入れて寺院へと持ち帰りました。彼はそれを貯蔵し、“毎日欠かさず托鉢に歩き回ることは苦労である”と考え、数日間を禅定の楽しみ（楽）の中で過ごし、食事が必要になった時にその干し飯を食べていました。比丘たちはこれを知って非難し、その事実を世尊に報告しました。師（世尊）はこの出来事を理由として、将来、蓄財（食糧の貯蔵）を避けるために比丘たちへ学処（戒律）を制定されました。しかし、長老については、まだ学処が制定される前に、少欲であることに基づいて行ったことであるため、彼に過失がないことを明らかにされ、文脈を繋いで法を説くために、このガーター（詩節）を唱えられました。

๙๒.

92.

‘‘เยสํ สนฺนิจโย นตฺถิ, เย ปริญฺญาตโภชนา;

สุญฺญโต อนิมิตฺโต จ, วิโมกฺโข เยสํ โคจโร;

อากาเสว สกุนฺตานํ, คติ เตสํ ทุรนฺนยา’’ติ.

“蓄積（執着）がなく、食事を遍知し、空と無相という解脱がその境地である人々。彼らの行く末は、空を飛ぶ鳥の道のように、知ることが難しい。”

ตตฺถ สนฺนิจโยติ ทฺเว สนฺนิจยา – กมฺมสนฺนิจโย จ, ปจฺจยสนฺนิจโย จ. เตสุ กุสลากุสลกมฺมํ กมฺมสนฺนิจโย นาม, จตฺตาโร ปจฺจยา ปจฺจยสนฺนิจโย นาม. ตตฺถ วิหาเร วสนฺตสฺส ภิกฺขุโน เอกํ คุฬปิณฺฑํ, จตุภาคมตฺตํ สปฺปึ, เอกญฺจ ตณฺฑุลนาฬึ ฐเปนฺตสฺส ปจฺจยสนฺนิจโย นตฺถิ, ตโต อุตฺตริ โหติ. เยสํ อยํ ทุวิโธปิ สนฺนิจโย นตฺถิ. ปริญฺญาตโภชนาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาตโภชนา. ยาคุอาทีนญฺหิ ยาคุภาวาทิชานนํ ญาตปริญฺญา, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาวเสน ปน โภชนสฺส ปริชานนํ ตีรณปริญฺญา, กพฬีการาหาเร ฉนฺทราคอปกฑฺฒนญาณํ ปหานปริญฺญา. อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ เย ปริญฺญาตโภชนา. สุญฺญโต อนิมิตฺโต จาติ เอตฺถ อปฺปณิหิตวิโมกฺโขปิ คหิโตเยว. ตีณิปิ เจตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. นิพฺพานญฺหิ ราคโทสโมหานํ อภาเวน สุญฺญโต, เตหิ จ วิมุตฺตนฺติ สุญฺญโต วิโมกฺโข, ตถา ราคาทินิมิตฺตานํ อภาเวน อนิมิตฺตํ, เตหิ จ วิมุตฺตนฺติ อนิมิตฺโต วิโมกฺโข, ราคาทิปณิธีนํ ปน อภาเวน อปฺปณิหิตํ[Pg.387], เตหิ จ วิมุตฺตนฺติ อปฺปณิหิโต วิโมกฺโขติ วุจฺจติ. ผลสมาปตฺติวเสน ตํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรนฺตานํ อยํ ติวิโธ วิโมกฺโข เยสํ โคจโร. คติ เตสํ ทุรนฺนยาติ ยถา นาม อากาเสน คตานํ สกุณานํ ปทนิกฺเขปสฺส อทสฺสเนน คติ ทุรนฺนยา น สกฺกา ชานิตุํ, เอวเมว เยสํ อยํ ทุวิโธ สนฺนิจโย นตฺถิ, อิมาหิ จ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาตโภชนา, เยสญฺจ อยํ วุตฺตปฺปกาโร วิโมกฺโข โคจโร, เตสํ ตโย ภวา, จตสฺโส โยนิโย, ปญฺจ คติโย, สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย, นว สตฺตาวาสาติ อิเมสุ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ อิมินา นาม คตาติ คมนสฺส อปญฺญายนโต คติ ทุรนฺนยา น สกฺกา ปญฺญาเปตุนฺติ.

そこで“sannicayo（蓄積）”とは、二つの蓄積、すなわち業の蓄積と資具の蓄積のことです。そのうち、善および不善の業が“業の蓄積”と呼ばれ、四つの資具（衣食住薬）が“資具の蓄積”と呼ばれます。その中で、寺院に住む比丘が、一つの糖蜜の塊や、四分の一程度のバター（乳脂）、あるいは一ナーリ（単位）の米を置いておくことは“資具の蓄積”には当たりませんが、それを超えると蓄積となります。これら二種類の蓄積が全くない人々のことです。“pariññātabhojanā（食事を遍知した人々）”とは、三つの遍知によって食事を遍知した人々のことです。すなわち、粥などを粥である等と知ることが“知遍知（ちへんち）”であり、食物に対して厭離の想い（不浄の観念）をもって食事を理解することが“審察遍知（しんさつへんち）”であり、段食（食欲）における欲貪を除去する智慧が“断遍知（だんへんち）”です。これら三つの遍知によって食事を遍知した人々のことです。“Suññato animitto ca（空と無相）”という句において、無願解脱（むがんげだつ）もまた含まれています。これら三つはすべて涅槃の別名にほかなりません。すなわち、涅槃は貪・瞋・痴がないために“空（くう）”であり、それらから解脱しているために“空解脱”と呼ばれます。同様に、貪などの相（しるし）がないために“無相（むそう）”であり、それらから解脱しているために“無相解脱”と呼ばれます。また、貪などの願い（渇愛）がないために“無願（むがん）”であり、それらから解脱しているために“無願解脱”と呼ばれます。果等持（かとうじ）によってそれを対象として住む人々にとって、この三種の解脱がその境地（対象）となります。“gati tesaṃ durannayā（彼らの行く末は知りがたい）”とは、ちょうど空を飛ぶ鳥たちが足跡を残さないために、その行く先を追って知ることができないのと同様に、これら二種の蓄積がなく、三つの遍知によって食事を遍知し、先に述べた解脱を境地とする阿羅漢たちの行く末もまた、三界、四生、五趣、七識住、九有情居という五つの分類において、“どこそこの境遇へ行った”と行く先が示されないため、その行方を知ることも、指し示すこともできないという意味です。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの果報に達しました。

เพลฏฺฐสีสตฺเถรวตฺถุ ตติยํ.

ベラッタシーサ長老物語（第三）完。

๔. อนุรุทฺธตฺเถรวตฺถุ

4. アヌルッダ長老物語

ยสฺสาสวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต อนุรุทฺธตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“Yassāsavā（煩悩が尽き…）”というこの法話は、師（世尊）が竹林精舎に滞在中、アヌルッダ長老について説かれたものです。

เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส เถโร ชิณฺณจีวโร สงฺการกูฏาทีสุ จีวรํ ปริเยสติ. ตสฺส อิโต ตติเย อตฺตภาเว ปุราณทุติยิกา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ชาลินี นาม เทวธีตา อโหสิ. สา เถรํ โจฬกานิ ปริเยสมานํ ทิสฺวา เถรสฺส อตฺถาย เตรสหตฺถายตานิ จตุหตฺถวิตฺถตานิ ตีณิ ทิพฺพทุสฺสานิ คเหตฺวา ‘‘สจาหํ อิมานิ อิมินา นีหาเรน ทสฺสามิ, เถโร น คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตสฺส โจฬกานิ ปริเยสมานสฺส ปุรโต เอกสฺมึ สงฺการกูเฏ ยถา เนสํ ทสนฺตมตฺตเมว ปญฺญายติ, ตถา ฐเปสิ. เถโร เตน มคฺเคน โจฬกปริเยสมานํ จรนฺโต เนสํ ทสนฺตํ ทิสฺวา ตตฺเถว คเหตฺวา อากฑฺฒมาโน วุตฺตปฺปมาณานิ ทิพฺพทุสฺสานิ ทิสฺวา ‘‘อุกฺกฏฺฐปํสุกูลํ วต อิท’’นฺติ อาทาย ปกฺกามิ. อถสฺส จีวรกรณทิวเส สตฺถา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร วิหารํ คนฺตฺวา นิสีทิ, อสีติมหาเถราปิ ตตฺเถว นิสีทึสุ, จีวรํ สิพฺเพตุํ มหากสฺสปตฺเถโร มูเล นิสีทิ, สาริปุตฺตตฺเถโร มชฺเฌ, อานนฺทตฺเถโร อคฺเค, ภิกฺขุสงฺโฆ สุตฺตํ วฏฺเฏสิ, สตฺถา สูจิปาสเก [Pg.388] อาวุณิ, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เยน เยน อตฺโถ, ตํ ตํ อุปเนนฺโต วิจริ.

ある日のこと、衣が古びてボロボロになった長老は、ゴミ捨て場などで衣の材料となる布（糞掃衣）を探していました。彼の今世から遡って三代前の前世において、かつて妻であった女性が、三十三天（忉利天）に生まれてジャーリニーという名の女神となっていました。彼女は、長老が布切れを探しているのを見て、長老のために、長さ十三ハッタ、幅四ハッタ（約6メートル×1.8メートル）の三枚の天界の布を手に取り、“もし私がこれらをそのまま差し上げても、長老は受け取らないだろう”と考えました。そこで彼女は、布を探しているアヌルッダの目の前のゴミ捨て場に、その布の端だけが見えるようにして置きました。長老はその道を布を探しながら歩いているときに、布の端を見つけ、その場所でそれを引っ張り出すと、先に述べた通りの大きさの天界の布が現れました。長老は“これは実に素晴らしい糞掃衣だ”と言って、それを持って立ち去りました。その後、衣を作る日に、師（世尊）は五百人の比丘を伴って寺院へ行き、座られました。八十人の大長老たちもまた、その寺院に座りました。衣を縫うために、マハーカッサパ（大迦葉）長老は布の根元（始まり）に座り、サーリプッタ（舎利弗）長老は中央に、アーナンダ（阿難）長老は先端に座りました。比丘サンガは糸を紡ぎ、師（世尊）は針の穴に糸を通されました。マハーモッガッラーナ（大目犍連）長老は、必要なものがあればそれを持って、あちこちへと動き回りました。

เทวธีตาปิ อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา ‘‘โภนฺตา อยฺยสฺส โน อนุรุทฺธตฺเถรสฺส จีวรํ กโรนฺโต สตฺถา อสีติมหาสาวกปริวุโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วิหาเร นิสีทิ, ยาคุอาทีนิ อาทาย วิหารํ คจฺฉถา’’ติ ภิกฺขํ สมาทเปสิ. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรปิ อนฺตราภตฺเต มหาชมฺพุเปสึ อาหริ, ปญฺจสตา ภิกฺขู ปริกฺขีณํ ขาทิตุํ นาสกฺขึสุ. สกฺโก จีวรกรณฏฺฐาเน ภูมิปริภณฺฑมกาสิ, ภูมิ อลตฺตกรสรญฺชิตา วิย อโหสิ. ภิกฺขูหิ ปริภุตฺตาวเสสานํ ยาคุขชฺชกภตฺตานํ มหาราสิ อโหสิ. ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ ‘‘เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ กึ เอวํพหุเกหิ ยาคุอาทีหิ, นนุ นาม ปมาณํ สลฺลกฺเขตฺวา เอตฺตกํ นาม อาหรถา’’ติ ญาตกา จ อุปฏฺฐากา จ วตฺตพฺพา สิยุํ, อนุรุทฺธตฺเถโร อตฺตโน ญาติอุปฏฺฐากานํ พหุภาวํ ญาเปตุกาโม มญฺเญ’’ติ, อถ เน สตฺถา ‘‘กึ, ภิกฺขเว, กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ ปน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ‘อิทํ อนุรุทฺเธน อาหราปิต’นฺติ มญฺญถา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุตฺโต อนุรุทฺโธ เอวรูปํ วเทติ. น หิ ขีณาสวา ปจฺจยปฏิสํยุตฺตํ กถํ กเถนฺติ, อยํ ปน ปิณฺฑปาโต เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

女神もまた村の中に入り、“皆様、私たちの主であるアヌルッダ長老の衣を作るために、師（世尊）が八十大弟子に囲まれ、五百人の比丘と共に寺院におられます。粥などを持って寺院へ行きなさい”と言って供養を勧めました。マハーモッガッラーナ長老も食事の時間に大きな閻浮（ジャンブ）の果実を持ってきましたが、五百人の比丘たちは、それを食べ尽くすことができないほどでした。帝釈天（サッカ）は、衣を作る場所の地面を平らに整え、その地面はまるで紅花の汁で染めたかのように輝いていました。比丘たちが食べて残した粥や菓子、米飯は、大きな山のように積み上がりました。比丘たちはこれを見て、“これほど多くの比丘のために、なぜこんなに多すぎる粥などが必要なのだろうか。適量を考えて、これくらい持ってきなさいと、親族や信者たちに言っておくべきではなかったのか。アヌルッダ長老は、自分の親族や信者が多いことを誇示したかったのではないか”と非難しました。そこで師（世尊）が“比丘たちよ、何を話しているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、お前たちは、これがアヌルッダによって持ってこさせたものだと思っているのか”と問われました。“はい、世尊よ”と答えると、世尊は“比丘たちよ、そうではない。わが息子アヌルッダはそのようなことは言わない。漏尽者（阿羅漢）たちが資具に関わる言葉を口にすることはない。この食事は女神の威力によって生じたものである”と説かれ、文脈を繋いで法を説くために、このガーターを唱えられました。”

๙๓.

93.

‘‘ยสฺสาสวา ปริกฺขีณา, อาหาเร จ อนิสฺสิโต;

สุญฺญโต อนิมิตฺโต จ, วิโมกฺโข ยสฺส โคจโร;

อากาเสว สกุนฺตานํ, ปทํ ตสฺส ทุรนฺนย’’นฺติ.

“諸漏が尽き、食に執着せず、空と無相を解脱の境地とする人の行方は、空を飛ぶ鳥の跡のように知りがたい。”

ตตฺถ ยสฺสาสวาติ ยสฺส จตฺตาโร อาสวา ปริกฺขีณา. อาหาเร จ อนิสฺสิโตติ อาหารสฺมิญฺจ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. ปทํ ตสฺส ทุรนฺนยนฺติ ยถา อากาเส คจฺฉนฺตานํ สกุณานํ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปาเทหิ อกฺกมิตฺวา คตา, อิทํ ฐานํ อุเรน ปหริตฺวา คตา, อิทํ สีเสน, อิทํ ปกฺเขหี’’ติ น สกฺกา ญาตุํ, เอวเมว เอวรูปสฺส ภิกฺขุโน ‘‘นิรยปเทน วา คโต, ติรจฺฉานโยนิปเทน วา’’ติอาทินา นเยน ปทํ ปญฺญาเปตุํ นาม น สกฺโกติ.

その中で、“諸漏が尽き”とは、ある者に四つの漏（煩悩）が尽きていることを指す。“食に執着せず”とは、食事において渇愛や邪見による依存がないことである。“その人の行方は知りがたい”とは、例えば、空を飛ぶ鳥たちについて、‘この場所を足で踏んで行った、この場所を胸で打って行った、ここは頭で、ここは羽で打って行った’と知ることができないように、それと同じく、このような修行者の行方を、‘地獄の道へ行った、あるいは畜生門の道へ行った’などという方法で示すことはできないということである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติ ผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

อนุรุทฺธตฺเถรวตฺถุ จตุตฺถํ.

アヌルッダ長老物語（第四）終わる。

๕. มหากจฺจายนตฺเถรวตฺถุ

5. マハーカッチャーヤナ（大迦旃延）長老物語

ยสฺสินฺทฺริยานีติ [Pg.389] อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ปุพฺพาราเม วิหรนฺโต มหากจฺจายนตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“その諸根が（静まり）”というこの法話は、世尊がプッバーラーマ（東園鹿母講堂）に滞在していた際、マハーカッチャーヤナ長老に関連して説かれたものである。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย ภควา มหาปวารณาย มิคารมาตุยา ปาสาทสฺส เหฏฺฐา มหาสาวกปริวุโต นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มหากจฺจายนตฺเถโร อวนฺตีสุ วิหรติ. โส ปนายสฺมา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนํ ปคฺคณฺหาติเยว. ตสฺมา มหาเถรา นิสีทนฺตา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสีทึสุ. สกฺโก เทวราชา ทฺวีหิ เทวโลเกหิ เทวปริสาย สทฺธึ อาคนฺตฺวา ทิพฺพคนฺธมาลาทีหิ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ฐิโต มหากจฺจายนตฺเถรํ อทิสฺวา กึ นุ โข มม, อยฺโย, น ทิสฺสติ, สาธุ โข ปนสฺส สเจ อาคจฺเฉยฺยาติ. เถโรปิ ตํ ขณญฺเญว อาคนฺตฺวา อตฺตโน อาสเน นิสินฺนเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. สกฺโก เถรํ ทิสฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ‘‘สาธุ วต เม, อยฺโย, อาคโต, อหํ อยฺยสฺส อาคมนเมว ปจฺจาสีสามี’’ติ วตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปาเท สมฺพาหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ. ‘‘สกฺโก มุขํ โอโลเกตฺวา สกฺการํ กโรติ, อวเสสมหาสาวกานํ เอวรูปํ สกฺการํ อกริตฺวา มหากจฺจายนํ ทิสฺวา เวเคน โคปฺผเกสุ คเหตฺวา ‘สาธุ วต เม, อยฺโย, อาคโต, อหํ อยฺยสฺส อาคมนเมว ปจฺจาสีสามี’ติ วตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปาเท สมฺพาหิตฺวา ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต’’ติ. สตฺถา เตสํ ตํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุตฺเตน มหากจฺจายเนน สทิสา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ภิกฺขู เทวานมฺปิ มนุสฺสานมฺปิ ปิยาเยวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

ある時、世尊はマハーパヴァーラナー（大自恣の日）に、ミガーラマーター（ヴィサーカー）の講堂の下で、大弟子たちに囲まれて座っておられた。その時、マハーカッチャーヤナ長老はアヴァンティー国に滞在していた。しかし、その長老は遠方からでもやって来て、法を聴くことを重んじていた。それゆえ、諸長老たちは座る際、マハーカッチャーヤナ長老のための席を空けておいた。天界の王サッカは、二つの天界の神々の群れと共に現れ、天の香や花などで世尊を供養して立っていたが、マハーカッチャーヤナ長老が見えないので、“私の尊者が見えませんが、どこにおられるのでしょうか。もし来られるなら、それは誠に素晴らしいことです”と言った。すると、その瞬間に長老がやって来て、自分の席に座っている姿を現した。サッカは長老を見て、その足首をしっかりと掴み、“尊者よ、よくぞお越しくださいました。私は尊者が来られるのを待ち望んでおりました”と言い、両手で足をさすり、香や花などで供養し、礼拝して一方に立った。比丘たちは不満を抱いた。“サッカは顔色を窺って供養をしている。他の方々にはこのような供養をせず、マハーカッチャーヤナを見て急いで足首を掴み、‘尊者よ、よくぞお越しくださいました。私は尊者が来られるのを待ち望んでおりました’と言い、両手で足をさすり、供養し礼拝して一方に立っている”と。世尊はその言葉を聞いて、“比丘たちよ、私の息子カッチャーヤナのように、諸根の門を護っている比丘は、神々にも人間にも愛されるのである”と言い、脈絡を繋いで法を説くために、この詩を唱えられた。

๙๔.

94.

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ,อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา;

ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส,เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติ.

“御者が巧みに調教した馬のように、諸根が静まり、慢心を捨て、諸漏の尽きた人、そのような（不動の）人は、神々にも愛でられる。”

ตสฺสตฺโถ [Pg.390] – ยสฺส ภิกฺขุโน เฉเกน สารถินา สุทนฺตา อสฺสา วิย ฉ อินฺทฺริยานิ สมถํ ทนฺตภาวํ นิพฺพิเสวนภาวํ คตานิ, ตสฺส นววิธํ มานํ ปหาย ฐิตตฺตา ปหีนมานสฺส จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวสฺส. ตาทิโนติ ตาทิภาวสณฺฐิตสฺส ตถารูปสฺส เทวาปิ ปิหยนฺติ, มนุสฺสาปิ ทสฺสนญฺจ อาคมนญฺจ ปตฺเถนฺติเยวาติ.

その意味は、熟練した御者によってよく調教された馬のように、ある比丘の六根が静まり、調伏された状態、煩悩のない状態に達していること。そのような聖者は、九種類の慢心を捨てて確立しているため‘慢心を捨てた’と言い、四つの漏がないため‘漏のない（無漏の）’と言う。‘そのような人（ターディノ）’とは、不動の境地に確立したそのような方に対しては、神々も愛で、人間もまた、拝見することや来訪されることを切望するのである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

มหากจฺจายนตฺเถรวตฺถุ ปญฺจมํ.

マハーカッチャーヤナ長老物語（第五）終わる。

๖. สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ

6. サーリプッタ（舎利弗）長老物語

ปถวิสโมติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“大地のごとく（耐え）”というこの法話は、世尊がジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、サーリプッタ長老に関連して説かれたものである。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย อายสฺมา สาริปุตฺโต วุฏฺฐวสฺโส จาริกํ ปกฺกมิตุกาโม ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปริวาเรน สทฺธึ นิกฺขมิ. อญฺเญปิ พหู ภิกฺขู เถรํ อนุคจฺฉึสุ. เถโร จ นามโคตฺตวเสน ปญฺญายมาเน ภิกฺขู นามโคตฺตวเสน กเถตฺวา นิวตฺตาเปสิ. อญฺญตโร นามโคตฺตวเสน อปากโฏ ภิกฺขุ จินฺเตสิ – ‘‘อโห วต มมฺปิ นามโคตฺตวเสน ปคฺคณฺหนฺโต กเถตฺวา นิวตฺตาเปยฺยา’’ติ เถโร มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร ตํ น สลฺลกฺเขสิ. โส ‘‘อญฺเญ วิย ภิกฺขู น มํ ปคฺคณฺหาตี’’ติ เถเร อาฆาตํ พนฺธิ. เถรสฺสปิ สงฺฆาฏิกณฺโณ ตสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ ผุสิ, เตนาปิ อาฆาตํ พนฺธิเยว. โส ‘‘ทานิ เถโร วิหารูปจารํ อติกฺกนฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อายสฺมา มํ, ภนฺเต, สาริปุตฺโต ตุมฺหากํ อคฺคสาวโกมฺหีติ กณฺณสกฺขลึ ภินฺทนฺโต วิย ปหริตฺวา อขมาเปตฺวาว จาริกํ ปกฺกนฺโต’’ติ อาห. สตฺถา เถรํ ปกฺโกสาเปสิ.

ある時、サーリプッタ長老は雨安居を終えて、遊行に出ようとして世尊に暇乞いをし、礼拝して、自らの従者たちと共に出発した。他の多くの比丘たちも長老に従った。長老は、名や姓によって知られている比丘たちの名を呼んで言葉をかけ、引き返させた。名や姓で知られていない、ある無名の比丘は、“ああ、私のことも名や姓で重んじて声をかけ、引き返させてくれたらよいのに”と思った。しかし長老は、大比丘サンガの中で、その比丘のことに気づかなかった。その比丘は、“他の比丘たちのように、私を重んじてくれない”と思い、長老に対して恨みを抱いた。また、長老の僧伽梨（大衣）の端がその比丘の体に触れたが、これによっても彼は恨みを深めた。彼は“今、長老は寺の境内の外に出た頃だ”と知ると、世尊のもとに近づき、“尊師よ、サーリプッタ長老は‘私はあなたの第一の弟子である’と言わんばかりに、私の耳を打ち、謝罪もさせずに遊行に出て行きました”と申し上げた。世尊は長老を呼び戻させた。

ตสฺมึ ขเณ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร จ อานนฺทตฺเถโร จ จินฺเตสุํ – ‘‘อมฺหากํ อคฺคเชฏฺฐภาตรา อิมสฺส ภิกฺขุโน อปหฏภาวํ สตฺถา โน น ชานาติ, สีหนาทํ ปน นทาเปตุกาโม ภวิสฺสตีติ ปริสํ สนฺนิปาตาเปสฺสามา’’ติ. เต กุญฺจิกหตฺถา ปริเวณทฺวารานิ วิวริตฺวา ‘‘อภิกฺกมถายสฺมนฺโต[Pg.391], อภิกฺกมถายสฺมนฺโต, อิทานายสฺมา สาริปุตฺโต ภควโต สมฺมุขา สีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๙.๑๑) มหาภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตสุํ. เถโรปิ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘นายํ ภิกฺขุ มยา ปหโฏ’’ติ อวตฺวาว อตฺตโน คุณกถํ กเถนฺโต ‘‘ยสฺส นูน, ภนฺเต, กาเย กายคตาสติ อนุปฏฺฐิตา อสฺส, โส อิธ อญฺญตรํ สพฺรหฺมจารึ อาสชฺช อปฺปฏินิสฺสชฺช จาริกํ ปกฺกเมยฺยา’’ติ วตฺวา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, ปถวิยํ สุจิมฺปิ นิกฺขิปนฺติ, อสุจิมฺปิ นิกฺขิปนฺตี’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน ปถวีสมจิตฺตตญฺจ อาโปเตโชวาโย รโชหรณจณฺฑาลกุมารกอุสภฉินฺนวิสาณสมจิตฺตตญฺจ อหิกุณปาทีหิ วิย อตฺตโน กาเยน อฏฺฏิยนญฺจ เมทกถาลิกา วิย อตฺตโน กายปริหรณญฺจ ปกาเสสิ. อิมาหิ จ ปน นวหิ อุปมาหิ เถเร อตฺตโน คุเณ กเถนฺเต นวสุปิ ฐาเนสุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี กมฺปิ. รโชหรณจณฺฑาลกุมารกเมทกถาลิโก ปมานํ ปน อาหรณกาเล ปุถุชฺชนา ภิกฺขู อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขึสุ, ขีณาสวานํ ธมฺมสํเวโค อุทปาทิ.

その時、大目犍連長老と阿難長老は次のように考えた。“我らの長兄である第一の弟子（舎利弗）が、この比丘を打っていないことを、師（仏陀）がご存じないはずはない。師は彼に獅子吼をさせようと望んでおられるのだろう。それゆえ、会衆を集めることにしよう”。彼らは鍵を手に取り、僧院の門を開けて、“尊者たちよ、お出でなさい。尊者たちよ、お出でなさい。今、舎利弗尊者が世尊の御前で獅子吼をなさるであろう”と言って、大比丘衆を集めた。長老もまたやって来て、師を礼拝して座った。その時、師は彼にその件について尋ねた。長老は“私はこの比丘を打っていません”とは言わず、自らの徳を語る形で、“世尊よ、もし身至念（体に向けられた気づき）が確立されていない者がいれば、その者はここで誰か同修者を傷つけながらも、謝罪せずに遊行に出かけることもあるでしょう”と語った。そして、“世尊よ、例えば大地には清らかなものも投げ込まれ、不浄なものも投げ込まれます”というやり方で、自らの大地のような心、また水、火、風、塵払い（足拭き布）、卑賤な子（チャンダラ）、角の折れた雄牛のような心、蛇の死骸を嫌うように自らの体を嫌うこと、脂の入った器を運ぶように自らの体を保持していることを明らかにした。長老がこれら九つの比喩によって自らの徳を語っている間、九回にわたって大地が海に至るまで震動した。塵払い、卑賤な子、脂の器の比喩を引いた時には、凡夫の比丘たちは涙をこらえることができず、漏尽者たち（阿羅漢）には法的な戦慄（法悦）が生じた。

เถเร อตฺตโน คุณํ กเถนฺเตเยว อพฺภาจิกฺขนกสฺส ภิกฺขุโน สกลสรีเร ฑาโห อุปฺปชฺชิ, โส ตาวเทว ภควโต ปาเทสุ ปติตฺวา อตฺตโน อพฺภาจิกฺขนโทสํ ปกาเสตฺวา อจฺจยํ เทเสสิ. สตฺถา เถรํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘สาริปุตฺต, ขม อิมสฺส โมฆปุริสสฺส, ยาวสฺส สตฺตธา มุทฺธา น ผลตี’’ติ อาห. เถโร อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ‘‘ขมามหํ, ภนฺเต, ตสฺส อายสฺมโต, ขมตุ จ เม โส อายสฺมา, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถี’’ติ อาห. ภิกฺขู กถยึสุ ‘‘ปสฺสถ ทานาวุโส, เถรสฺส อโนปมคุณํ, เอวรูปสฺส นาม มุสาวาเทน อพฺภาจิกฺขนกสฺส ภิกฺขุโน อุปริ อปฺปมตฺตกมฺปิ โกปํ วา โทสํ วา อกตฺวา สยเมว อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ขมาเปตี’’ติ. ‘‘สตฺถา ตํ กถํ สุตฺวา, ภิกฺขเว, กึ กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต, ‘‘น ภิกฺขเว, สกฺกา สาริปุตฺตสทิสานํ โกปํ วา โทสํ วา อุปฺปาเทตุํ, มหาปถวีสทิสํ, ภิกฺขเว, อินฺทขีลสทิสํ ปสนฺนอุทกรหทสทิสญฺจ [Pg.392] สาริปุตฺตสฺส จิตฺต’’นฺติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

長老が自らの徳を語っている最中に、誹謗した比丘の全身に焼けるような熱が生じた。彼は直ちに世尊の御足にひれ伏し、自らの誹謗の罪を告白して懺悔した。師は長老を呼び、“舎利弗よ、この愚かな者を許してやりなさい。さもなければ、彼の頭は七つに割れてしまうだろう”と言われた。長老はうずくまって合掌し、“世尊よ、私はその尊者を許します。もし私に過ちがあるならば、その尊者も私を許してくださいますように”と言った。比丘たちは語り合った。“友よ、見なさい。長老の類まれな徳を。あのような虚偽の言葉で誹謗した比丘に対し、微塵も怒りや害意を抱くことなく、自ら進んでうずくまり、合掌して許しを乞うている”。師はその言葉を聞いて、“比丘たちよ、何を話しているのか”と尋ね、“世尊よ、このようなことです”と答えられると、“比丘たちよ、舎利弗のような者に怒りや害意を生じさせることはできない。比丘たちよ、舎利弗の心は大地のごとく、インダキーラ（門柱）のごとく、澄み渡った湖のごとくである”と言われ、文脈を繋いで法を説き、この詩を唱えられた。

๙๕.

95.

‘‘ปถวิสโม โน วิรุชฺฌติ,อินฺทขิลุปโม ตาทิ สุพฺพโต;

รหโทว อเปตกทฺทโม,สํสารา น ภวนฺติ ตาทิโน’’ติ.

“大地のように（忍耐強く）逆らうことがなく、インダキーラのように（不動で）徳高く、泥のない湖のように（清らかな）者、そのような（境地に至った）者に輪廻は存在しない。”

ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, ยถา นาม ปถวิยํ สุจีนิ คนฺธมาลาทีนิปิ นิกฺขิปนฺติ, อสุจีนิ มุตฺตกรีสาทีนิปิ นิกฺขิปนฺติ, ยถา นาม นครทฺวาเร นิขาตํ อินฺทขีลํ ทารกาทโย โอมุตฺเตนฺติปิ อูหทนฺติปิ, อปเร ปน ตํ คนฺธมาลาทีหิ สกฺกโรนฺติ. ตตฺถ ปถวิยา อินฺทขีลสฺส จ เนว อนุโรโธ อุปฺปชฺชติ, น วิโรโธ; เอวเมว ยฺวายํ ขีณาสโว ภิกฺขุ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยภาเวน ตาทิ, วตานํ สุนฺทรตาย สุพฺพโต. โส ‘‘อิเม มํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกโรนฺติ, อิเม ปน น สกฺกโรนฺตี’’ติ สกฺการญฺจ อสกฺการญฺจ กโรนฺเตสุ เนว อนุรุชฺฌติ, โน วิรุชฺฌติ, อถ โข ปถวิสโม จ อินฺทขิลุปโม เอว จ โหติ. ยถา จ อปคตกทฺทโม รหโท ปสนฺโนทโก โหติ, เอวํ อปคตกิเลสตาย ราคกทฺทมาทีหิ อกทฺทโม วิปฺปสนฺโนว โหติ. ตาทิโนติ ตสฺส ปน เอวรูปสฺส สุคติทุคฺคตีสุ สํสรณวเสน สํสารา นาม น โหนฺตีติ.

その意味は――比丘たちよ、例えば大地には清らかな香花なども投げ込まれ、不浄な大小便なども投げ込まれる。例えば町の門に打ち込まれたインダキーラに、子供たちが小便をかけたり糞をしたりするが、一方で他の人々はそれを香花などで供養する。その際、大地やインダキーラには、愛着も反発も生じない。それと同様に、八種類の世間法に動じないがゆえに如如たる者（ターディ）であり、戒行が優れているがゆえに徳高い者である。その阿羅漢は、“この人々は私を四つの供養品で供養し、あの人々は供養しない”と言って、供養する者に対しても供養しない者に対しても、愛着することも反発することもない。むしろ大地のように、あるいはインダキーラのようになる。また、泥の除かれた湖が澄んだ水を持つように、煩悩が除かれたために、貪欲という泥などがなく、極めて清らかである。如如たる者とは、そのような者には、善趣や悪趣に彷徨うという意味での輪廻は存在しないということである。

เทสนาวสาเน นว ภิกฺขุสหสฺสานิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、九千人の比丘が四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。

สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

舎利弗長老物語（第六） 完。

๗. โกสมฺพิวาสีติสฺสตฺเถรสามเณรวตฺถุ

7. 7.5 コーサンビー在住のティッサ長老の沙弥の物語

สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ติสฺสตฺเถรสฺส สามเณรํ อารพฺภ กเถสิ.

“その者の心は静まり”というこの法説示を、師（仏陀）は祇園精舎に滞在している際、ティッサ長老の沙弥をめぐって説かれた。

เอโก กิร โกสมฺพิวาสี กุลปุตฺโต สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา ลทฺธุปสมฺปโท ‘‘โกสมฺพิวาสีติสฺสตฺเถโร’’ติ ปญฺญายิ. ตสฺส โกสมฺพิยํ วุฏฺฐวสฺสสฺส [Pg.393] อุปฏฺฐาโก ติจีวรญฺเจว สปฺปิผาณิตญฺจ อาหริตฺวา ปาทมูเล ฐเปสิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘กึ อิทํ อุปาสกา’’ติ. ‘‘นนุ มยา, ภนฺเต, ตุมฺเห วสฺสํ วาสิตา, อมฺหากญฺจ วิหาเร วุฏฺฐวสฺสา อิมํ ลาภํ ลภนฺติ, คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘โหตุ, อุปาสก, น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ’’ติ. ‘‘กึ การณา, ภนฺเต’’ติ? ‘‘มม สนฺติเก กปฺปิยการโก สามเณโรปิ นตฺถิ, อาวุโส’’ติ. ‘‘สเจ, ภนฺเต, กปฺปิยการโก นตฺถิ, มม ปุตฺโต อยฺยสฺส สนฺติเก สามเณโร ภวิสฺสตี’’ติ. เถโร อธิวาเสสิ. อุปาสโก สตฺตวสฺสิกํ อตฺตโน ปุตฺตํ เถรสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทาสิ. อถสฺส เถโร เกเส เตเมตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

聞くところによれば、コーサンビー在住のある良家の息子が、師の教えにおいて出家し、具足戒を受けて“コーサンビー在住のティッサ長老”として知られるようになった。コーサンビーで雨安居を終えた彼に、給仕者が三衣とバター・糖蜜を持ってきて足元に置いた。長老は彼に“信者よ、これは何ですか”と尋ねた。“世尊よ、私はあなたに安居をお願いしたではありませんか。我々の僧院で安居を終えた方はこの利養を受け取るのです。世尊よ、お受け取りください”。長老は“信者よ、もうよい。私にはこれらは必要ない”と言った。“世尊よ、なぜですか”。“友よ、私のそばには、浄人（カッピヤカーラカ）となる沙弥もいないのだ”。“世尊よ、もし浄人がいないのでしたら、私の息子が尊者のもとで沙弥になりましょう”。長老は承諾した。信者は七歳の自分の息子を長老のもとへ連れて行き、“この子を出家させてください”と言って預けた。そこで長老は彼の髪を濡らし、皮五種業処（髪・毛・爪・歯・皮の瞑想）を与えて出家させた。その子は、剃刀の先で（髪を剃り終える瞬間に）、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。

เถโร ตํ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสํ ตตฺถ วสิตฺวา ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ สามเณรํ ภณฺฑกํ คาหาเปตฺวา คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกํ วิหารํ ปาวิสิ. สามเณโร อุปชฺฌายสฺส เสนาสนํ คเหตฺวา ปฏิชคฺคิ. ตสฺส ตํ ปฏิชคฺคนฺตสฺเสว วิกาโล ชาโต, เตน อตฺตโน เสนาสนํ ปฏิชคฺคิตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ อุปฏฺฐานเวลายํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนํ เถโร ปุจฺฉิ – ‘‘สามเณร, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปฏิชคฺคิต’’นฺติ? ‘‘ภนฺเต, ปฏิชคฺคิตุํ โอกาสํ นาลตฺถ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ มม วสนฏฺฐาเนเยว วส, ทุกฺขํ เต อาคนฺตุกฏฺฐาเน พหิ วสิตุ’’นฺติ ตํ คเหตฺวาว เสนาสนํ ปาวิสิ. เถโร ปน ปุถุชฺชโน นิปนฺนมตฺโตว นิทฺทํ โอกฺกมิ. สามเณโร จินฺเตสิ – ‘‘อชฺช เม อุปชฺฌาเยน สทฺธึ ตติโย ทิวโส เอกเสนาสเน วสนฺตสฺส, ‘สเจ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายิสฺสามิ, เถโร สหเสยฺยํ อาปชฺเชยฺยา’ติ นิสินฺนโกว วีตินาเมสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายสฺส มญฺจกสมีเป ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนโกว รตฺตึ วีตินาเมสิ. เถโร ปจฺจูสกาเล ปจฺจุฏฺฐาย ‘‘สามเณรํ นิกฺขมาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ มญฺจกปสฺเส ฐปิตพีชนึ คเหตฺวา พีชนิปตฺตสฺส อคฺเคน สามเณรสฺส กฏสารกํ ปหริตฺวา พีชนึ อุทฺธํ อุกฺขิปนฺโต ‘‘สามเณร, พหิ นิกฺขมา’’ติ อาห, พีชนิปตฺตทณฺฑโก อกฺขิมฺหิ ปฏิหญฺญิ, ตาวเทว อกฺขิ ภิชฺชิ. โส ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย ‘‘พหิ นิกฺขมา’’ติ วุตฺเต ‘‘อกฺขิ เม, ภนฺเต, ภินฺน’’นฺติ อวตฺวา เอเกน หตฺเถน ปฏิจฺฉาเทตฺวา นิกฺขมิ. วตฺตกรณกาเล จ ปน ‘‘อกฺขิ เม ภินฺน’’นฺติ ตุณฺหี อนิสีทิตฺวา เอเกน หตฺเถน อกฺขึ คเหตฺวา เอเกน หตฺเถน [Pg.394] มุฏฺฐิสมฺมุญฺชนึ อาทาย วจฺจกุฏิญฺจ มุขโธวนฏฺฐานญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา มุขโธวโนทกญฺจ ฐเปตฺวา ปริเวณํ สมฺมชฺชิ. โส อุปชฺฌายสฺส ทนฺตกฏฺฐํ ททมาโน เอเกเนว หตฺเถน อทาสิ.

長老はその少年を出家させ、そこに半月間留まった後、“師（仏陀）にお会いしよう”と考えて、沙弥に身の回りの品を持たせて出発し、道中で一つの寺院に入った。沙弥は和尚の寝所を整えた。それを整えている間に日が暮れてしまい、自分の寝所を整えることができなかった。その後、仕える時間にやって来て座っている沙弥に、長老は“沙弥よ、自分の居所は整えたか”と尋ねた。“尊師、整える機会がありませんでした”と答えると、“それなら、私の居所にいなさい。新参者として外で寝るのは、お前にとって苦痛だろう”と言い、彼を連れて寝所に入った。しかし、長老は凡夫であったため、横になるとすぐに眠りに落ちた。沙弥は考えた。“今日で和尚と共に一つの屋根の下で過ごして三日目になる。もし横になって眠れば、長老は共宿（サハセッヤ）の罪に触れてしまうだろう。座ったまま夜を過ごそう”と考え、和尚の寝台の近くで結跏趺坐をして座ったまま夜を明かした。長老は夜明けに起き、“沙弥を外に出さねばならない”と考え、寝台の脇に置かれていた団扇を手に取り、団扇の柄の先で沙弥の敷物を叩いて団扇を振り上げながら“沙弥よ、外に出なさい”と言った。その時、団扇の柄が目に当たり、瞬時に目は潰れてしまった。彼は“尊師、何でしょうか”と言って立ち上がったが、“外に出なさい”と言われた際、“尊師、私の目は潰れました”とは言わず、片手で目を覆って外に出た。奉仕の際も、“私の目は潰れた”と言って黙って座っていることはせず、片手で目を押さえ、もう一方の手で箒を持って、便所や洗面所を掃除し、洗面用の水を備えて、境内を掃き清めた。彼は和尚に歯木を差し出す際、片手で差し出した。

อถ นํ อุปชฺฌาโย อาห – ‘‘อสิกฺขิโต วตายํ สามเณโร, อาจริยุปชฺฌายานํ เอเกน หตฺเถน ทนฺตกฏฺฐํ ทาตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. ชานามหํ, ภนฺเต, ‘‘น เอวํ วฏฺฏตี’’ติ, เอโก ปน เม หตฺโถ น ตุจฺโฉติ. ‘‘กึ สามเณรา’’ติ? โส อาทิโต ปฏฺฐาย ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เถโร สุตฺวาว สํวิคฺคมานโส ‘‘อโห วต มยา ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ วตฺวา ‘‘ขมาหิ เม, สปฺปุริส, นาหเมตํ ชานามิ, อวสฺสโย เม โหหี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห สตฺตวสฺสิกทารกสฺส ปาทมูเล อุกฺกุฏิกํ นิสีทิ. อถ นํ สามเณโร อาห – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตทตฺถาย กเถสึ, ตุมฺหากํ จิตฺตํ อนุรกฺขนฺเตน มยา เอวํ วุตฺตํ เนเวตฺถ ตุมฺหากํ โทโส อตฺถิ, น มยฺหํ. วฏฺฏสฺเสเวโส โทโส, มา จินฺตยิตฺถ, มยา ตุมฺหากํ วิปฺปฏิสารํ รกฺขนฺเตเนว นาโรจิต’’นฺติ. เถโร สามเณเรน อสฺสาสิยมาโนปิ อนสฺสาสิตฺวา อุปฺปนฺนสํเวโค สามเณรสฺส ภณฺฑกํ คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ ปายาสิ. สตฺถาปิสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺโตว นิสีทิ. โส คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา สตฺถารา สทฺธึ ปฏิสมฺโมทนํ กตฺวา ‘‘ขมนียํ เต ภิกฺขุ, กิญฺจิ อติเรกํ อผาสุกํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘ขมนียํ, ภนฺเต, นตฺถิ เม กิญฺจิ อติเรกํ อผาสุกํ, อปิจ โข ปน เม อยํ ทหรสามเณโร วิย อญฺโญ อติเรกคุโณ น ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. ‘‘กึ ปน อิมินา กตํ ภิกฺขู’’ติ. โส อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจนฺโต อาห – ‘‘เอวํ, ภนฺเต, มยา ขมาปิยมาโน มํ เอวํ วเทสิ ‘เนเวตฺถ ตุมฺหากํ โทโส อตฺถิ, น มยฺหํ. วฏฺฏสฺเสเวโส โทโส, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถา’ติ, อิติ มํ อสฺสาเสสิเยว, มยิ เนว โกปํ, น โทสมกาสิ, น เม, ภนฺเต, เอวรูโป คุณสมฺปนฺโน ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ภิกฺขุ ขีณาสวา นาม น กสฺสจิ กุปฺปนฺติ, น ทุสฺสนฺติ, สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมานสาว โหนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

すると和尚は彼に言った。“この沙弥は実に無作法だ。師や和尚に対して片手で歯木を差し出すなど、あってはならないことだ”。“尊師、それが不作法であることは承知しております。しかし、私のもう一方の手は塞がっているのです”。“沙弥よ、どういうことか”。彼は最初からその経緯を報告した。長老はそれを聞くやいなや、戦慄して“ああ、私は大変なことをしてしまった”と言い、“善き人よ、私を許してくれ。私はそれを知らなかったのだ。私の拠り所となってくれ”と言って合掌し、七歳の少年の足元に蹲って座った。すると沙弥は言った。“尊師、私はそのようなために申し上げたのではありません。あなたの心を守ろうとして、そのように申し上げたのです。ここには、あなたの罪も私の罪もありません。これはただ輪廻の咎なのです。どうかお気になさらないでください。私はあなたの後悔の念を防ごうとして、申し上げなかったのです”。長老は沙弥に慰められても慰められず、強い震撼が生じ、沙弥の持ち物を持って師のもとへ赴いた。師も彼の到着を待ちわびて座っておられた。彼は行き、師を礼拝し、師と共に親しく挨拶を交わした後、“比丘よ、息災であるか。何か特別不自由なことはないか”と問われ、こう答えた。“尊師、息災です。不自由なことは何もありません。しかしながら、この若き沙弥のような、類いまれな徳を持つ者を私はかつて見たことがありません”。“比丘よ、この者は何をしたのか”。彼は最初からすべての経緯を世尊に報告して言った。“尊師、このように私が許しを請うた時、彼は私にこう言いました。‘ここには尊師の罪も私の罪もありません。これはただ輪廻の咎です。どうかお気になさらないでください’と。このように私を慰めるばかりで、私に対して怒りも恨みも抱きませんでした。尊師、このような徳を備えた者を私はかつて見たことがありません”。そこで師は“比丘よ、漏尽者（阿羅漢）というものは、誰に対しても怒ることはなく、害することもない。諸根は静まり、心は常に穏やかである”と言い、話を繋いで、法を説こうとして、次の偈を唱えられた。

๙๖.

96.

‘‘สนฺตํ [Pg.395] ตสฺส มนํ โหติ, สนฺตา วาจา จ กมฺม จ;

สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส, อุปสนฺตสฺส ตาทิโน’’ติ.

“正しき知恵によって解脱し、静まり、不動（ターディ）となったその人の心は静かであり、言葉も行いもまた静かである。”

ตตฺถ สนฺตํ ตสฺสาติ ตสฺส ขีณาสวสามเณรสฺส อภิชฺฌาทีนํ อภาเวน มนํ สนฺตเมว โหติ อุปสนฺตํ นิพฺพุตํ. ตถา มุสาวาทาทีนํ อภาเวน วาจา จ ปาณาติปาตาทีนํ อภาเวน กายกมฺมญฺจ สนฺตเมว โหติ. สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺสาติ นเยน เหตุนา ชานิตฺวา ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตสฺส. อุปสนฺตสฺสาติ อพฺภนฺตเร ราคาทีนํ อุปสเมน อุปสนฺตสฺส. ตาทิโนติ ตถารูปสฺส คุณสมฺปนฺนสฺสาติ.

その中で、“その人の（心は）静かであり”とは、その漏尽者である沙弥には貪欲などがないため、心はただ穏やかで、静まり、寂静であるということである。同様に、虚妄語などがないために言葉も、殺生などがないために身体の行いもまた、ただ穏やかである。“正しき知恵によって解脱し”とは、正しい理法によって知り、五つの解脱によって解脱した者のことである。“静まり”とは、内側において貪欲などが鎮まることによって静まった者のことである。“不動（ターディ）となった”とは、そのような徳を備えた者のことである。

เทสนาวสาเน โกสมฺพิวาสีติสฺสตฺเถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เสสมหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

説法の終わりに、コーサンビーに住むティッサ長老は四無碍解とともに阿羅漢果に達した。他の多くの人々にとっても、この説法は有益なものとなった。

โกสมฺพิวาสีติสฺสตฺเถรสามเณรวตฺถุ สตฺตมํ.

第七、コーサンビーに住むティッサ長老の沙弥の物語（完）。

๘. สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ

8. ８．サーリプッタ長老の物語

อสฺสทฺโธติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“アッサッドー（信なき者）”で始まるこの法話は、師（仏陀）が祇園精舎に滞在していた際、サーリプッタ長老について説かれたものである。

เอกสฺมิญฺหิ สมเย ตึสมตฺตา อารญฺญกา ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ ทิสฺวา สาริปุตฺตตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา ‘‘สทฺทหสิ ตฺวํ, สาริปุตฺต, สทฺธินฺทฺริยํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อมโตคธํ โหติ อมตปริโยสาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๔) เอวํ ปญฺจินฺทฺริยานิ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘น ขฺวาหํ, ภนฺเต, เอตฺถ ภควโต สทฺธาย คจฺฉามิ, สทฺธินฺทฺริยํ…เป… อมตปริโยสานํ. เยสญฺเหตํ, ภนฺเต, อญฺญาตํ อสฺส อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ อผสฺสิตํ ปญฺญาย, เต ตตฺถ ปเรสํ สทฺธาย คจฺเฉยฺยุํ. สทฺธินฺทฺริยํ…เป… อมตปริโยสาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๔) เอวํ ตํ ปญฺหํ พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถโร มิจฺฉาคหณํ เนว วิสฺสชฺเชสิ, อชฺชาปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส น สทฺทหติเยวา’’ติ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘กึ นาเมตํ, ภิกฺขเว, วเทถ. อหญฺหิ ‘ปญฺจินฺทฺริยานิ อภาเวตฺวา สมถวิปสฺสนํ อวฑฺเฒตฺวา [Pg.396] มคฺคผลานิ สจฺฉิกาตุํ สมตฺโถ นาม อตฺถีติ สทฺทหสิ ตฺวํ สาริปุตฺโต’ติ ปุจฺฉึ. โส ‘เอวํ สจฺฉิกโรนฺโต อตฺถิ นามาติ น สทฺทหามิ, ภนฺเต’ติ กเถสิ. น ทินฺนสฺส วา กตสฺส วา ผลํ วิปากํ น สทฺทหติ, นาปิ พุทฺธาทีนํ คุณํ น สทฺทหติ. เอโส ปน อตฺตนา ปฏิวิทฺเธสุ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺเมสุ ปเรสํ สทฺธาย น คจฺฉติ. ตสฺมา อนุปวชฺโช’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

ある時、三十名ほどの林住の比丘たちが世尊のもとに参り、礼拝して座りました。世尊は彼らが四無碍解とともに阿羅漢果に至るための資質（優婆尼沙耶）を備えていることを見抜き、舎利弗長老を呼びかけてこのように問われました。“舎利弗よ、信根を開発し、多修するならば、それは不死（涅槃）を究極の目的とし、不死に没入し、不死に終わるものであるということを、あなたは信じますか”と、五根に因んで質問をなされました。長老は“世尊よ、私はこの点において、世尊への信仰によって従うのではありません。信根が……（中略）……不死に終わるものであるということを。世尊よ、それを知らず、見ず、覚えず、現証せず、智慧によって体得していない人々であれば、そのことについて他人の信仰によって従うこともあるでしょう。しかし、信根が……（中略）……不死に終わるものであるということは（自ら知っております）”と、その問いに答えました。それを聞いた比丘たちは、“舎利弗長老は依然として邪見を捨てておらず、今日に至るまで正自覚者（ブッダ）を信じていない”と言い合いました。世尊はそれを聞き、“比丘たちよ、何を言うのか。私は‘五根を開発せず、止観を修習せずに道果を現証できる者がいると、舎利弗よ、あなたは信じるか’と問うたのである。彼は‘そのように現証する者がいるとは信じません、世尊よ’と答えたのだ。彼は、施されたものやなされた行為の果報を信じないわけではなく、仏陀たちの徳を信じないわけでもない。ただ、この舎利弗は自ら体得した禅定・随観・道・果の諸法において、他人の信仰に依拠しないのである。ゆえに、彼は非難されるべきではない”と仰り、前後の脈絡を整えて法を説くために、この偈を唱えられました。

๙๗.

97.

‘‘อสฺสทฺโธ อกตญฺญู จ, สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร,หตาวกาโส วนฺตาโส, ส เว อุตฺตมโปริโส’’ติ.

“盲信せず、作られざるもの（涅槃）を知り、輪廻の結びつきを断ち、再生の機会を絶ち、渇愛を吐き捨てた人、彼こそがまことに無上の人である。”

ตสฺสโถ – อตฺตโน ปฏิวิทฺธคุณํ ปเรสํ กถาย น สทฺทหตีติ อสฺสทฺโธ. อกตํ นิพฺพานํ ชานาตีติ อกตญฺญู, สจฺฉิกตนิพฺพาโนติ อตฺโถ. วฏฺฏสนฺธึ, สํสารสนฺธึ ฉินฺทิตฺวา ฐิโตติ สนฺธิจฺเฉโท. กุสลากุสลกมฺมพีชสฺส ขีณตฺตา นิพฺพตฺตนาวกาโส หโต อสฺสาติ หตาวกาโส. จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กตตฺตา,สพฺพา อาสา อิมินา วนฺตาติ วนฺตาโส. โส เอวรูโป นโร. ปฏิวิทฺธโลกุตฺตรธมฺมตาย ปุริเสสุ อุตฺตมภาวํ ปตฺโตติ ปุริสุตฺตโมติ.

その意味は以下の通りである。自ら体得した徳を他人の言葉によって信じるのではないため、“無信（盲信なき者、assaddho）”という。作られざるもの、すなわち涅槃を知るため“無作を知る者（akataññū）”といい、涅槃を現証した者という意味である。輪廻の結びつき、すなわち生死の連鎖を断って住むため“結節を断った者（sandhicchedo）”という。善悪の業の種子が尽きたことで、再び生まれるための機会が破壊されたため“機会を絶った者（hatāvakāso）”という。四つの道によってなすべきことを成し遂げたため、あらゆる渇愛（希望）が吐き捨てられた者を“渇愛を捨てた者（vantāso）”という。そのような性質の人こそが、出世間法を体得したことにより人間の中で至高の境地に至った者であるため、“無上の人（purisuttamo）”というのである。

คาถาวสาเน เต อารญฺญกา ตึสมตฺตา ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เสสชนสฺสาปิ สตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

この偈の終わりに、三十名ほどの林住の比丘たちは四無碍解とともに阿羅漢果に到達しました。また、他の多くの人々にとっても利益のある法話となりました。

สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ อฏฺฐมํ.

舎利弗長老物語（第八）　完

๙. ขทิรวนิยเรวตตฺเถรวตฺถุ

9. カディラバニヤ・レーヴァタ長老物語

คาเม วาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ขทิรวนิยเรวตตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“村であれ”で始まるこの法話を、世尊はジェータ林（祇園精舎）に滞在されていた際、カディラバニヤ（アカシア林）に住むレーヴァタ長老に因んで説かれました。

อายสฺมา หิ สาริปุตฺโต สตฺตาสีติโกฏิธนํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา จาลา, อุปจาลา, สีสูปจาลาติ ติสฺโส ภคินิโย, จุนฺโท อุปเสโนติ อิเม ทฺเว จ ภาตโร ปพฺพาเชสิ. เรวตกุมาโร เอโกว เคเห อวสิฏฺโฐ. อถสฺส มาตา จินฺเตสิ – ‘‘มม ปุตฺโต อุปติสฺโส เอตฺตกํ [Pg.397] ธนํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ติสฺโส จ ภคินิโย ทฺเว จ ภาตโร ปพฺพาเชสิ, เรวโต เอโกว อวเสโส. สเจ อิมมฺปิ ปพฺพาเชสฺสติ, เอตฺตกํ โน ธนํ นสฺสิสฺสติ, กุลวํโส ปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ทหรกาเลเยว นํ ฆราวาเสน พนฺธิสฺสามี’’ติ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ ‘‘สเจ, อาวุโส, เรวโต ปพฺพชิตุกาโม อาคจฺฉติ, อาคตมตฺตเมว นํ ปพฺพาเชยฺยาถ, มม มาตาปิตโร มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, กึ เตหิ อาปุจฺฉิเตหิ, อหเมว ตสฺส มาตา จ ปิตา จา’’ติ. มาตาปิสฺส เรวตกุมารํ สตฺตวสฺสิกเมว ฆรพนฺธเนน พนฺธิตุกามา สมานชาติเก กุเล ทาริกํ วาเรตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา กุมารํ มณฺเฑตฺวา ปสาเธตฺวา มหตา ปริวาเรน สทฺธึ อาทาย กุมาริกาย ญาติฆรํ อคมาสิ. อถ เนสํ กตมงฺคลานํ ทฺวินฺนมฺปิ ญาตเกสุ สนฺนิปติเตสุ อุทกปาติยํ หตฺเถ โอตาเรตฺวา มงฺคลานิ วตฺวา กุมาริกาย วุฑฺฒึ อากงฺขมานา ญาตกา ‘‘ตว อยฺยิกาย ทิฏฺฐธมฺมํ ปสฺส, อยฺยิกา วิย จิรํ ชีว, อมฺมา’’ติ อาหํสุ. เรวตกุมาโร ‘‘โก นุ โข อิมิสฺสา อยฺยิกาย ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กตรา อิมิสฺสา อยฺยิกา’’ติ ปุจฺฉิ. อถ นํ อาหํสุ, ‘‘ตาต, กึ น ปสฺสสิ อิมํ วีสวสฺสสติกํ ขณฺฑทนฺตํ ปลิตเกสํ วลิตฺตจํ ติลกาหตคตฺตํ โคปานสิวงฺกํ, เอสา เอติสฺสา อยฺยิกา’’ติ. ‘‘กึ ปน อยมฺปิ เอวรูปา ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘สเจ ชีวิสฺสติ, ภวิสฺสติ, ตาตา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม สรีรํ ชราย อิมํ วิปฺปการํ ปาปุณิสฺสติ, อิมํ เม ภาตรา อุปติสฺเสน ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, อชฺเชว มยา ปลายิตฺวา ปพฺพชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อถ นํ ญาตกา กุมาริกาย สทฺธึ เอกยานํ อาโรเปตฺวา อาทาย ปกฺกมึสุ.

舎利弗尊者は八億七千万もの財産を捨てて出家した後、チャーラー、ウパチャーラー、シースーパチャーラーという三人の妹たちと、チュンダ、ウパセーナという二人の弟たちを出家させました。レーヴァタ少年だけが一人、家に残っていました。すると彼の母親はこう考えました。“私の息子ウパティッサ（舎利弗）はこれほどの財産を捨てて出家し、さらに三人の妹と二人の弟までも出家させてしまった。残るはレーヴァタ一人だけだ。もしこの子までも出家させてしまったら、私たちの膨大な財産は失われ、家系も途絶えてしまうだろう。彼がまだ幼いうちに、結婚（在家の生活）によって縛りつけてしまおう”。一方、舎利弗長老もあらかじめ比丘たちに命じておきました。“もし、レーヴァタが出家を望んでやって来たら、来ると同時に彼を出家させてください。私の父母は邪見の持ち主です。彼らに許しを乞うて何になりましょう。私こそが彼の父であり母なのです”。さて、レーヴァタの母親も彼をわずか七歳で家庭の絆に縛りつけようと、家柄の釣り合う家の娘を縁談に決め、日取りを定めて、少年を美しく着飾らせました。そして大勢の供を連れて娘の親族の家へと向かいました。そこで二人のための婚礼の儀式が執り行われ、親族たちが集まり、水を入れた器の中に手を浸させて祝福の言葉を述べました。そして娘の繁栄を願い、“娘よ、あなたの祖母が目にした真理（老いの姿）をあなたも見て、祖母のように長生きしなさい”と言いました。レーヴァタ少年は“この祖母が見た真理とは一体何だろう”と考え、“この子の祖母とはどなたですか”と尋ねました。人々は“坊や、見えないのですか。あそこにいる百二十歳の、歯が抜け、髪は白く、皮膚はたるみ、体に斑点ができ、牛梁のように腰が曲がった女性が、この子の祖母ですよ”と答えました。“この娘もまた、あのような姿になるのですか”。“坊や、もし長生きすれば、必ずあのような姿になりますよ”。彼は考えました。“これほどまでの体が、老いによってこのような無残な姿になるのだ。私の兄ウパティッサはこの真理を見たに違いない。今日のうちに逃げ出して出家するのがふさわしい”。その後、親族たちは彼を娘と共に一台の乗り物に乗せて、出発しました。

โส โถกํ คนฺตฺวา สรีรกิจฺจํ อปทิสิตฺวา ‘‘ฐเปถ ตาว ยานํ, โอตริตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ ยานา โอตริตฺวา เอกสฺมึ คุมฺเพ โถกํ ปปญฺจํ กตฺวา อคมาสิ. ปุนปิ โถกํ คนฺตฺวา เตเนว อปเทเสน โอตริตฺวา อภิรุหิ, ปุนปิ ตเถว อกาสิ. อถสฺส ญาตกา ‘‘อทฺธา อิมสฺส อุฏฺฐานานิ วตฺตนฺตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา นาติทฬฺหํ อารกฺขํ กรึสุ. โส ปุนปิ โถกํ คนฺตฺวา เตเนว อปเทเสน โอตริตฺวา ‘‘ตุมฺเห ปาเชนฺโต ปุรโต คจฺฉถ, มยํ ปจฺฉโต สณิกํ อาคมิสฺสามา’’ติ วตฺวา โอตริตฺวา คุมฺพาภิมุโข อโหสิ. ญาตกาปิสฺส ‘‘ปจฺฉโต อาคมิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ยานํ ปาเชนฺตา คมึสุ. โสปิ [Pg.398] ตโต ปลายิตฺวา เอกสฺมึ ปเทเส ตึสมตฺตา ภิกฺขู วสนฺติ, เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อาวุโส, ตฺวํ สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต, มยํ เต ราชปุตฺตภาวํ วา อมจฺจปุตฺตภาวํ วา น ชานาม, กถํ ปพฺพาเชสฺสามา’’ติ? ‘‘ตุมฺเห มํ, ภนฺเต, น ชานาถา’’ติ? ‘‘น ชานามาวุโส’’ติ. ‘‘อหํ อุปติสฺสสฺส กนิฏฺฐภาติโก’’ติ. ‘‘โก เอส อุปติสฺโส นามา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ภทฺทนฺตา มม ภาตรํ ‘สาริปุตฺโต’ติ วทนฺติ, ตสฺมา มยา ‘อุปติสฺโส’ติ วุตฺเต น ชานนฺตี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส กนิฏฺฐภาติโก’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ เอหิ, ภาตรา เต อนุญฺญาตเมวา’’ติ วตฺวา ภิกฺขู ตสฺส อาภรณานิ โอมุญฺจาเปตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา เถรสฺส สาสนํ ปหิณึสุ. เถโร ตํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘ภนฺเต, ‘อารญฺญิกภิกฺขูหิ กิร เรวโต ปพฺพาชิโต’ติ สาสนํ ปหิณึสุ, คนฺตฺวา ตํ ปสฺสิตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ. สตฺถา ‘‘อธิวาเสหิ ตาว, สาริปุตฺตา’’ติ คนฺตุํ น อทาสิ. เถโร ปุน กติปาหจฺจเยน สตฺถารํ อาปุจฺฉิ. สตฺถา ‘‘อธิวาเสหิ ตาว, สาริปุตฺต, มยมฺปิ อาคมิสฺสามา’’ติ เนว คนฺตุํ อทาสิ.

彼は少し進んでは、用を足すと言い訳をし、“しばらく車を止めてください。降りてすぐに戻りますから”と言って車から降り、茂みの中で少し時間を潰してから戻った。再び少し進んでは同じ口実で降りては乗り、また同じことを繰り返した。そこで親族たちは“確かにこの子には便意の兆候があるのだ”と思い、それほど厳重には見張らなかった。彼は再び少し進むと同じ口実で降り、“あなたたちは先に進んでください。私たちは後からゆっくり行きますから”と言って降りると、茂みの方へ向かった。親族たちも“後から来るだろう”と思って車を走らせて行ってしまった。彼はそこから逃げ出し、ある場所に三十人ほどの修行僧が住んでいたので、彼らのもとへ行って礼拝し、“大徳よ、私を出家させてください”と言った。“友よ、あなたはあらゆる装身具で着飾っている。私たちはあなたが王子なのか大臣の息子なのか知らない。どうして出家させることができようか”。“大徳よ、私のことをご存じないのですか”。“友よ、知らないのだ”。“私はウパティッサの末弟です”。“そのウパティッサという者は誰か”。“大徳よ、尊師方は私の兄をサーリプッタと呼んでおられます。ですから私がウパティッサと言ってもご存じないのです”。“お前は本当にサーリプッタ長老の末弟なのか”。“はい、大徳よ”。“それならば来なさい。お前の兄上はすでに許可を与えているのだ”と言って、修行僧たちは彼の装身具を脱がせて一箇所に置かせ、彼を出家させた後、長老（サーリプッタ）に知らせを送った。長老はそれを聞いて世尊に申し上げた。“願わくは世尊、森に住む修行僧たちから‘レヴァタが出家した’という知らせが届きました。行って彼を見て戻ってまいります”。世尊は“サーリプッタよ、しばらく待ちなさい”と言って、行く許可を与えられなかった。長老は再び数日経ってから世尊に願い出た。世尊は“サーリプッタよ、しばらく待ちなさい。我々も共に行こう”と言って、やはり行く許可を与えられなかった。

สามเณโรปิ ‘‘สจาหํ อิธ วสิสฺสามิ, ญาตกา มํ อนุพนฺธิตฺวา ปกฺโกสิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย จาริกํ จรมาโน ตโต ตึสโยชนิเก ฐาเน ขทิรวนํ คนฺตฺวา อนฺโตวสฺเสเยว เตมาสพฺภนฺตเร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เถโรปิ ปวาเรตฺวา สตฺถารํ ปุน ตตฺถ คมนตฺถาย อาปุจฺฉิ. สตฺถา ‘‘มยมฺปิ คมิสฺสาม, สาริปุตฺตา’’ติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิกฺขมิ. โถกํ คตกาเล อานนฺทตฺเถโร ทฺเวธาปเถ ฐตฺวา สตฺถารํ อาห – ‘‘ภนฺเต, เรวตสฺส สนฺติกํ คมนมคฺเคสุ อยํ ปริหารปโถ สฏฺฐิโยชนิโก มนุสฺสาวาโส, อยํ อุชุมคฺโค ตึสโยชนิโก อมนุสฺสปริคฺคหิโต, กตเรน คจฺฉามา’’ติ. ‘‘สีวลิ, ปน, อานนฺท, อมฺเหหิ สทฺธึ อาคโต’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สเจ, สีวลิ, อาคโต, อุชุมคฺคเมว คณฺหาหี’’ติ. สตฺถา กิร ‘‘อหํ ตุมฺหากํ ยาคุภตฺตํ อุปฺปาเทสฺสามิ, อุชุมคฺคํ คณฺหาหี’’ติ อวตฺวา ‘‘เตสํ เตสํ ชนานํ ปุญฺญสฺส วิปากทานฏฺฐานํ เอต’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สเจ, สีวลิ, อาคโต, อุชุมคฺคํ คณฺหาหี’’ติ [Pg.399] อาห. สตฺถริ ปน ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน เทวตา ‘‘อมฺหากํ อยฺยสฺส สีวลิตฺเถรสฺส สกฺการํ กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา เอเกกโยชเน วิหาเร กาเรตฺวา เอกโยชนโต อุทฺธํ คนฺตุํ อทตฺวา ปาโต วุฏฺฐาย ทิพฺพยาคุอาทีนิ คเหตฺวา, ‘‘อยฺโย, โน สีวลิตฺเถโร กหํ นิสินฺโน’’ติ วิจรนฺติ. เถโร อตฺตโน อภิหฏํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปสิ. เอวํ สตฺถา สปริวาโร ตึสโยชนิกํ กนฺตารํ สีวลิตฺเถรสฺส ปุญฺญํ อนุภวมาโนว อาคมาสิ. เรวตตฺเถโรปิ สตฺถุ อาคมนํ ญตฺวา ภควโต คนฺธกุฏึ มาเปตฺวา ปญฺจ กูฏาคารสตานิ, ปญฺจ จงฺกมนสตานิ, ปญฺจรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานสตานิ จ มาเปสิ. สตฺถา ตสฺส สนฺติเก มาสมตฺตเมว วสิ. ตสฺมึ วสมาโนปิ สีวลิตฺเถรสฺเสว ปุญฺญํ อนุภวิ.

沙弥（レヴァタ）もまた、“もし私がここに留まれば、親族たちが私を追いかけて連れ戻しに来るだろう”と考え、修行僧たちのもとで阿羅漢果に至るまでの業処（瞑想の主題）を学び、衣鉢を携えて行脚し、そこから三十由旬離れたカディラヴァナ（アカシアの森）へ行き、安居の三ヶ月の間に、四無礙解を具えた阿羅漢となった。長老（サーリプッタ）もまた、自恣（パヴァーラナー）を終えてから、再びそこへ行くために世尊に願い出た。世尊は“サーリプッタよ、我々も共に行こう”と言い、五百人の修行僧と共に旅立たれた。少し進んだ時、アーナンダ長老は二叉路に立ち、世尊に申し上げた。“世尊よ、レヴァタのもとへ行く道には、迂回路で六十由旬あり人間が住む場所を通る道と、直進路で三十由旬あり非人間（鬼神など）が支配する道があります。どちらの道で行きましょうか”。“アーナンダよ、シーヴァリは我々と一緒に来ているか”。“はい、世尊よ、来ております”。“シーヴァリが来ているのなら、直進路を選びなさい”。世尊は“私があなたたちのために粥や食事を用意しよう。だから直進路を選びなさい”とは仰らず、それぞれの衆生の功徳が報いを与える場所であることを知って、“シーヴァリが来ているのなら、直進路を選びなさい”と仰ったのである。世尊がその道を進まれると、諸天たちは“我々の主であるシーヴァリ長老を供養しよう”と考え、一由旬ごとに精舎を造らせ、一由旬以上進ませまいとして、朝早く起きて天の粥などを持って、“我らの主、シーヴァリ長老はどこに座っておられるか”と言って歩き回った。長老は自分に運ばれた食事を、仏陀を筆頭とする比丘サンガに布施させた。このように世尊は従者と共に、三十由旬の難所をシーヴァリ長老の功徳を享受しながら進まれた。レヴァタ長老もまた、世尊のお越しを知って、世尊のために香堂（ガンダクティ）を造り、五百の重閣講堂、五百の経行処、五百の夜間と昼間の休憩所を（神通力で）造り出した。世尊は彼のもとに一ヶ月ほど滞在された。そこに滞在されている間も、シーヴァリ長老の功徳を享受されたのである。

ตตฺถ ปน ทฺเว มหลฺลกภิกฺขู สตฺถุ ขทิรวนํ ปวิสนกาเล เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ เอตฺตกํ นวกมฺมํ กโรนฺโต กึ สกฺขิสฺสติ สมณธมฺมํ กาตุํ, สตฺถา ‘สาริปุตฺตสฺส กนิฏฺโฐ’ติ มุโขโลกนกิจฺจํ กโรนฺโต เอวรูปสฺส นวกมฺมิกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ อาคโต’’ติ. สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกตฺวา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ จิตฺตาจารํ อญฺญาสิ. ตสฺมา ตตฺถ มาสมตฺตํ วสิตฺวา นิกฺขมนทิวเส ยถา เต ภิกฺขู อตฺตโน เตลนาฬิญฺจ อุทกตุมฺพญฺจ อุปาหนานิ จ ปมุสฺสนฺติ, ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา นิกฺขมนฺโต วิหารูปจารโต พหิ นิกฺขนฺตกาเล อิทฺธึ วิสฺสชฺเชสิ. อถ เต ภิกฺขู ‘‘มยา อิทญฺจิทญฺจ ปมุฏฺฐํ, มยาปิ ปมุฏฺฐ’’นฺติ อุโภปิ นิวตฺติตฺวา ตํ ฐานํ อสลฺลกฺเขตฺวา ขทิรรุกฺขกณฺฏเกหิ วิชฺฌมานา วิจริตฺวา เอกสฺมึ ขทิรรุกฺเข โอลมฺพนฺตํ อตฺตโน ภณฺฑกํ ทิสฺวา อาทาย ปกฺกมึสุ. สตฺถาปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย ปุน มาสมตฺเตเนว สีวลิตฺเถรสฺส ปุญฺญํ อนุภวมาโน ปฏิคนฺตฺวา ปุพฺพารามํ ปาวิสิ.

しかし、そこである二人の老修行僧が、世尊がカディラヴァナに入られる際、次のように考えた。“この修行僧はこれほどの新工事（建築）を行っていて、どうして沙門法（修行）に励むことができようか。世尊は‘サーリプッタの弟だ’という顔色を伺うような配慮をして、このような工事に熱心な修行僧のもとへ来られたのだ”。世尊もまた、その日の夜明けに世を観察して、それらの修行僧を見て彼らの心の動きを知られた。それゆえ、そこに一ヶ月ほど滞在して出発する日に、それらの修行僧たちが自分の油筒や水瓶、履物を忘れるように決意（加持）され、精舎の敷地から外へ出た時に神通を収められた。すると、それらの修行僧たちは“私はこれこれを忘れた”“私も忘れた”と、二人とも引き返したが、その場所を思い出せず、アカシアの木の棘に刺されながら歩き回り、あるアカシアの木にぶら下がっている自分の荷物を見つけて、それを取って立ち去った。世尊もまた比丘サンガを連れて、再び一ヶ月かけてシーヴァリ長老の功徳を享受しながら戻り、プッバーラーマ（東園鹿母講堂）に入られた。

อถ เต มหลฺลกภิกฺขู ปาโตว มุขํ โธวิตฺวา ‘‘อาคนฺตุกภตฺตทายิกาย วิสาขาย ฆรํ ยาคุํ ปิวิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ยาคุํ ปิวิตฺวา ขชฺชกํ ขาทิตฺวา นิสีทึสุ. อถ เน วิสาขา ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเหปิ, ภนฺเต, สตฺถารา สทฺธึ เรวตตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ อคมิตฺถา’’ติ. ‘‘อาม, อุปาสิเกติ, รมณียํ, ภนฺเต, เถรสฺส วสนฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘กุโต ตสฺส รมณียตา เสตกณฺฏกขทิรรุกฺขคหนํ เปตานํ นิวาสนฏฺฐานสทิสํ อุปาสิเก’’ติ. อถญฺเญ ทฺเว ทหรภิกฺขู อาคมึสุ. อุปาสิกา เตสมฺปิ ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา ตเถว ปฏิปุจฺฉิ[Pg.400]. เต อาหํสุ – ‘‘น สกฺกา อุปาสิเก วณฺเณตุํ, สุธมฺมเทวสภาสทิสํ อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ วิย เถรสฺส วสนฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสิกา จินฺเตสิ – ‘‘ปฐมํ อาคตา ภิกฺขู อญฺญถา วทึสุ, อิเม อญฺญถา วทนฺติ, ปฐมํ อาคตา ภิกฺขู กิญฺจิเทว ปมุสฺสิตฺวา อิทฺธิยา วิสฺสฏฺฐกาเล ปฏินิวตฺติตฺวา คตา ภวิสฺสนฺติ, อิเม ปน อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิมฺมิตกาเล คตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อตฺตโน ปณฺฑิตภาเวน เอตมตฺถํ ญตฺวา ‘‘สตฺถารํ อาคตกาเล ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อฏฺฐาสิ. ตโต มุหุตฺตํเยว สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิสาขาย เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. สา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฏิปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเหหิ สทฺธึ คตภิกฺขูสุ เอกจฺเจ เรวตตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ ‘ขทิรคหนํ อรญฺญ’นฺติ วทนฺติ, เอกจฺเจ ‘รมณีย’นฺติ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อุปาสิเก คาโม วา โหตุ อรญฺญํ วา, ยสฺมึ ฐาเน อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ รมณียเมวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

その時、二人の老僧は、早朝に顔を洗うと、“（来客に粥を施す）ヴィサーカーの家で粥を飲もう”と言って出かけ、粥を飲み、硬い食べ物を食べてからそこに座っていました。その時、ヴィサーカーが彼らに尋ねました。“尊師たちよ、あなた方も世尊と共に、レーヴァタ長老の住まわれる場所へ行かれたのですか”。“そうだ、信女よ”。“尊師、長老の住まわれる場所は、心地よく喜ばしい所でしたか”。“信女よ、あのような場所のどこが喜ばしいものか。そこはただ、刺のあるカディラ（シャー）の樹の密林で、まるで餓鬼たちの住処のようであったぞ”。その後、二人の若い比丘がやって来ました。信女は彼らにも粥と食べ物を供え、同様に尋ねました。彼らは答えました。“信女よ、その素晴らしさは言葉では言い尽くせません。長老の住まわれる場所は、あたかも神通力によって整えられたかのようで、三十三天の善法堂のようでした”。信女は考えました。“最初に来た比丘たちはあのように言い、この比丘たちはこのように言う。最初に来た比丘たちは、何かを忘れてしまい、（長老が）神通を解いた時に引き返して来たのだろう。一方、この比丘たちは、神通によって（美しい場所が）作り出されている時に行ったに違いない”。彼女はその賢明さによってこの理由を理解し、“世尊がいらした時に、お尋ねしよう”と考えて待っていました。それからしばらくして、世尊が比丘サンガに囲まれてヴィサーカーの家に行き、用意された座に座られました。彼女は仏陀を筆頭とする比丘サンガを恭しくもてなし、食事の後に世尊を礼拝して尋ねました。“世尊よ、あなたと共に同行した比丘たちのうち、ある者はレーヴァタ長老の住処を‘カディラの密林である’と言い、ある者は‘心地よく喜ばしい所である’と言います。これは一体どういうことでしょうか”。それを聞いて世尊は、“信女よ、村であれ森であれ、阿羅漢が住む場所は、どこであっても心地よく喜ばしいものである”と仰り、対話を繋いで法を説くために、次のガーター（偈）を唱えられました。”

๙๘.

98.

‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล;

ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ.

“村であれ、あるいは森であれ、低い地であれ、あるいは高い地であれ。阿羅漢たちが住まう場所、その地はどこであっても心地よく喜ばしい。”

ตตฺถ กิญฺจาปิ อรหนฺโต คามนฺเต กายวิเวกํ น ลภนฺติ, จิตฺตวิเวกํ ปน ลภนฺเตว. เตสญฺหิ ทิพฺพปฏิภาคานิปิ อารมฺมณานิ จิตฺตํ จาเลตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา คาโม วา โหตุ อรญฺญาทีนํ วา อญฺญตรํ, ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยกนฺติ โส ภูมิปเทโส รมณีโย เอวาติ อตฺโถ.

その意味は、たとえ阿羅漢たちが村の端にいて身体の遠離（身遠離）を得られないことがあっても、心の遠離（心遠離）は必ず得ているということです。実のところ、神々の欲楽に類する対象でさえ、彼らの心を揺さぶることはできません。それゆえ、村であれ、あるいは森などのどこであれ、阿羅漢たちが住まう場所、その土地は喜ばしいものである、というのがその意味です。”

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの果報を得ました。”

อปเรน สมเยน ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, เกน นุ โข การเณน อายสฺมา สีวลิตฺเถโร สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺต วสฺสานิ มาตุ กุจฺฉิยํ วสิ, เกน นิรเย ปจฺจิ, เกน นิสฺสนฺเทน ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต ชาโต’’ติ? สตฺถา ตํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, กึ กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ตสฺสายสฺมโต ปุพฺพกมฺมํ กเถนฺโต อาห –

また別の時、比丘たちが次のような話題を口にしました。“友よ、一体いかなる理由で、尊者シーヴァリ長老は七年七ヶ月と七日間もの間、母の胎内にいたのでしょうか。なぜ地獄で苦しんだのでしょうか。そしていかなる果報によって、最高の利得と名声を得るに至ったのでしょうか”。世尊はその話を聞いて、“比丘たちよ、何を話しているのか”と尋ねられ、“世尊よ、これこれのことでございます”と答えがあった時、その尊者の過去の業（前世の行い）を説くために、次のように仰いました。”

ภิกฺขเว[Pg.401], อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา เอกสฺมึ สมเย ชนปทจาริกํ จริตฺวา ปิตุ นครํ ปจฺจาคมาสิ. ราชา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคนฺตุกทานํ สชฺเชตฺวา นาครานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อาคนฺตฺวา มยฺหํ ทาเน สหายกา โหนฺตู’’ติ. เต ตถา กตฺวา ‘‘รญฺญา ทินฺนทานโต อติเรกตรํ ทสฺสามา’’ติ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส ทานํ ปฏิยาเทตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณึสุ. ราชา อาคนฺตฺวา เตสํ ทานํ ทิสฺวา ‘‘อิโต อธิกตรํ ทสฺสามี’’ติ ปุนทิวสตฺถาย สตฺถารํ นิมนฺเตสิ, เนว ราชา นาคเร ปราเชตุํ สกฺขิ, น นาครา ราชานํ. นาครา ฉฏฺเฐ วาเร ‘‘สฺเว ทานิ ยถา ‘อิมสฺมึ ทาเน อิทํ นาม นตฺถี’ติ น สกฺกา โหติ วตฺตุํ, เอวํ ทานํ ทสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ปุนทิวเส ทานํ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘กึ นุ โข เอตฺถ นตฺถี’’ติ โอโลเกนฺตา อลฺลมธุเมว น อทฺทสํสุ. ปกฺกมธุ ปน พหุํ อตฺถิ. เต อลฺลมธุสฺสตฺถาย จตูสุ นครทฺวาเรสุ จตฺตาริ กหาปณสหสฺสานิ คาหาเปตฺวา ปหิณึสุ. อเถโก ชนปทมนุสฺโส คามโภชกํ ปสฺสิตุํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค มธุปฏลํ ทิสฺวา มกฺขิกา ปลาเปตฺวา สาขํ ฉินฺทิตฺวา สาขาทณฺฑเกเนว สทฺธึ มธุปฏลํ อาทาย ‘‘คามโภชกสฺส ทสฺสามี’’ติ นครํ ปาวิสิ. มธุอตฺถาย คโต ตํ ทิสฺวา, ‘‘อมฺโภ, วิกฺกิณิยํ มธุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘น วิกฺกิณิยํ, สามี’’ติ. ‘‘หนฺท, อิมํ กหาปณํ คเหตฺวา เทหี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ มธุปฏลํ ปาทมตฺตมฺปิ น อคฺฆติ, อยํ ปน กหาปณํ เทติ. พหุกหาปณโก มญฺเญ, มยา วฑฺเฒตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อถ นํ ‘‘น เทมี’’ติ อาห, ‘‘เตน หิ ทฺเว กหาปเณ คณฺหาหี’’ติ. ‘‘ทฺวีหิปิ น เทมี’’ติ. เอวํ ตาว วฑฺเฒสิ, ยาว โส ‘‘เตน หิ อิทํ สหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ ภณฺฑิกํ อุปเนสิ.

“比丘たちよ、今から九十一劫の前、ビパッシー（毘婆尸）仏が世に現れ、ある時、地方を巡行して父王の都に帰還されました。王は仏陀を筆頭とする比丘サンガのために（客人を迎える）施しを準備し、市民たちに‘来て、私の施しの協力者となりなさい’と伝令を送りました。市民たちはその通りにし、‘王の施しよりも優れたものを捧げよう’と世尊を招待し、翌日に施しを準備して、王に知らせを送りました。王はやって来て彼らの施しを見て、‘これよりも勝るものを捧げよう’と翌日のために世尊を招待しました。王は市民に負けじとし、市民もまた王に負けまいとしました。六度目に、市民たちは‘明日こそは、今のこの施しに“これこれのものが欠けている”と言わせないような施しをしよう’と考え、翌日に施しを準備しました。そして‘ここで何が欠けているか’と見渡したところ、生の蜂蜜だけが見つかりませんでした。熟した（加熱された）蜂蜜はたくさんありました。彼らは生の蜂蜜を手に入れるため、四つの城門に四千カハーパナ（貨幣）を持たせて人を派遣しました。その時、一人の村人が村長に会うためにやって来る途中で、蜂の巣を見つけました。彼は蜂を追い払い、枝を切り、その枝ごと蜂の巣を持って‘村長に差し上げよう’と都に入りました。蜂蜜を探していた者が彼を見つけ、‘もし、その蜂蜜を売ってくれないか’と尋ねました。‘これは売り物ではありません、旦那’。‘では、この一カハーパナを受け取って、譲ってくれ’。村人は考えました。‘この蜂の巣は一マッタ（四分の一カハーパナ）の価値もないのに、この男は一カハーパナを出そうとしている。よほど蜂蜜が必要なのだろう。価格を釣り上げるべきだ’。そこで彼は‘売らない’と言いました。相手は‘では二カハーパナ受け取れ’と言いましたが、‘二つでも売らない’と答えました。このようにして価格を吊り上げていき、ついには相手が千カハーパナの入った袋を提示するまでになりました。”

อถ นํ โส อาห – ‘‘กึ นุ โข ตฺวํ อุมฺมตฺตโก, อุทาหุ กหาปณานํ ฐปโนกาสํ น ลภสิ, ปาทมฺปิ น อคฺฆนกํ มธุํ ‘สหสฺสํ คเหตฺวา เทหี’ติ วทสิ, ‘กึ นาเมต’’’นฺติ? ‘ชานามหํ, โภ, อิมินา ปน เม กมฺมํ อตฺถิ, เตเนวํ วทามี’ติ. ‘‘กึ กมฺมํ, สามี’’ติ? ‘‘อมฺเหหิ วิปสฺสีพุทฺธสฺส อฏฺฐสฏฺฐิสมณสหสฺสปริวารสฺส มหาทานํ สชฺชิตํ, ตตฺเรกํ อลฺลมธุเมว นตฺถิ, ตสฺมา เอวํ คณฺหามี’’ติ. เอวํ, สนฺเต, นาหํ มูเลน ทสฺสามิ, สเจ ‘‘อหมฺปิ ทาเน ปตฺตึ ลภิสฺสามิ, ทสฺสามี’’ติ. โส คนฺตฺวา นาครานํ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. นาครา ตสฺส สทฺธาย พลวภาวํ ญตฺวา, ‘‘สาธุ, ปตฺติโก โหตู’’ติ [Pg.402] ปฏิชานึสุ, เต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา มหตึ สุวณฺณปาตึ อาหราเปตฺวา มธุปฏลํ ปีฬาเปสุํ. เตเนว มนุสฺเสน ปณฺณาการตฺถาย ทธิวารโกปิ อาหโฏ อตฺถิ, โส ตมฺปิ ทธึ ปาติยํ อากิริตฺวา เตน มธุนา สํสนฺทิตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย อทาสิ. ตํ ยาวทตฺถํ คณฺหนฺตานํ สพฺเพสํ ปาปุณิ อุตฺตริมฺปิ อวสิฏฺฐํ อโหสิเยว. ‘‘เอวํ โถกํ มธุ กถํ ตาว พหูนํ ปาปุณี’’ติ น จินฺเตตพฺพํ. ตญฺหิ พุทฺธานุภาเวน ปาปุณิ. พุทฺธวิสโย น จินฺเตตพฺโพ. จตฺตาริ หิ ‘‘อจินฺเตยฺยานี’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗) วุตฺตานิ. ตานิ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺเสว ภาคี โหตีติ. โส ปุริโส เอตฺตกํ กมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอตฺตกํ กาลํ สํสรนฺโต เอกสฺมึ สมเย เทวโลกา จวิตฺวา พาราณสิยํ ราชกุเล นิพฺพตฺโต ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ ปาปุณิ. โส ‘‘เอกํ นครํ คณฺหิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริวาเรสิ, นาครานญฺจ สาสนํ ปหิณิ ‘‘รชฺชํ วา เม เทนฺตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. เต ‘‘เนว รชฺชํ ทสฺสาม, น ยุทฺธ’’นฺติ วตฺวา จูฬทฺวาเรหิ นิกฺขมิตฺวา ทารูทกาทีนิ อาหรนฺติ, สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺติ.

その時、蜂蜜の持ち主は彼に言った。“あなたはおかしいのか、それとも金貨を置く場所がないほど余っているのか？一銭の価値もない蜂蜜を‘一千金を受け取って売れ’と言うとは、一体どういうことか？”。“友よ、私は承知しています。しかし、私にはこの蜂蜜ですべき務めがあるのです。だから、そのように言っているのです”。“旦那様、どのような務めですか？”。“私たちは、十六万八千人の修行者を連れたヴィパッシー仏のために盛大な供養を準備しました。しかし、その供養に新鮮な蜂蜜だけが足りないのです。だから、このようにしてでも買い取ろうとしているのです”。“もしそうであれば、私は代金を受け取って売ることはしません。もし私もその布施の功徳を分けていただけるのであれば、差し上げましょう”。彼は戻って市民たちにそのことを告げた。市民たちはその男の信仰心の強さを知り、“よろしい、功徳を共に分かち合おう”と承諾した。彼らは仏陀を筆頭とする比丘サンガを座らせ、粥や菓子を供養し、大きな金の器を持ってこさせて蜂蜜を絞り入れた。その男が贈り物として持ってきた乳粥の瓶もあったので、彼はその乳粥を器に注ぎ、蜂蜜と混ぜ合わせて練り、仏陀を筆頭とする比丘サンガに仏陀から順に供養した。その蜂蜜入りの乳粥は、望むだけ受け取ったすべての人々に行き渡り、さらに余りが出るほどであった。“このように少量の蜂蜜が、どうしてこれほど多くの人々に行き渡ったのか”と疑ってはならない。それは仏陀の威力によって行き渡ったのである。仏陀の領域（仏境）は不可思議であり、思索すべきではない。四つの“不可思議”が説かれているが、それらを思索する者は狂気の状態に陥るだけである。その男はこれほどの功徳を積み、寿命の終わりに天界に生まれ、長い間輪廻した末、ある時天界から没して、バーラーナシーの王家に生まれた。父王の没後、王位を継承した。彼は“ある都市を攻略しよう”と考え、そこへ行って包囲し、市民たちに“国を渡すか、戦うか”と伝令を送った。市民たちは“国も渡さないし、戦いもしない”と言い、裏門から出入りして薪や水などを運び込み、すべての日常業務を続けていた。

อิตโรปิ จตฺตาริ มหาทฺวารานิ รกฺขนฺโต สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต วสฺสานิ นครํ อุปรุนฺธิ. อถสฺส มาตา ‘‘กึ เม ปุตฺโต กโรตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นาม เทวี’’ติ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘พาโล มม ปุตฺโต, คจฺฉถ, ตสฺส ‘จูฬทฺวารานิปิ ปิธาย นครํ อุปรุนฺธตู’ติ วเทถา’’ติ. โส มาตุ สาสนํ สุตฺวา ตถา อกาสิ. นาคราปิ พหิ นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา สตฺตเม ทิวเส อตฺตโน ราชานํ มาเรตฺวา ตสฺส รชฺชํ อทํสุ. โส อิมํ กมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ยาวายํ ปถวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา, ตาว นิรเย ปจฺจิตฺวา จตุนฺนํ จูฬทฺวารานํ ปิทหิตตฺตา ตโต จุโต ตสฺสา เอว มาตุ กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต วสฺสานิ อนฺโตกุจฺฉิสฺมึ วสิตฺวา สตฺต ทิวสานิ โยนิมุเข ติริยํ นิปชฺชิ. เอวํ, ภิกฺขเว, สีวลิ, ตทา นครํ อุปรุนฺธิตฺวา คหิตกมฺเมน เอตฺตกํ กาลํ นิรเย ปจฺจิตฺวา จตุนฺนํ จูฬทฺวารานํ ปิทหิตตฺตา ตโต จุโต ตสฺสา เอว มาตุ กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอตฺตกํ กาลํ กุจฺฉิยํ วสิ. นวมธุโน ทินฺนตฺตา ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต ชาโตติ.

一方、バーラーナシー王は四つの大門を監視し、七年と七ヶ月の間、その都市を包囲し続けた。その時、彼の母（王妃）が“私の息子は何をしているのか”と尋ね、その状況を聞くと、“私の息子は愚かです。行って彼に伝えなさい。‘裏門（小門）も閉ざして都市を完全に封鎖せよ’と”。王は母の伝言を聞いてその通りにした。市民たちは外に出ることができなくなり、七日目に自国の王を殺して、バーラーナシー王に国を明け渡した。彼はこの悪業をなしたことにより、寿命の終わりにアヴィーチ地獄（等活地獄）に生まれ、この大地が一由旬（約12キロ）盛り上がるほどの長い間、地獄で焼かれた。四つの裏門を閉ざした業報により、そこから没した後、同じ母の胎内に宿り、七年と七ヶ月の間、胎内に留まり、さらに七日間、産道に横向きに詰まって苦しんだ。比丘たちよ、このように、シーヴァリは当時、都市を包囲して占領した業によってこれほどの期間地獄で焼かれ、四つの裏門を閉ざした業によって同じ母の胎内に宿り、これほど長い間胎内に留まったのである。しかし、新鮮な蜂蜜を供養した功徳によって、最高の利得と名声を得る者となったのである。

ปุเนกทิวสํ [Pg.403] ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห สามเณรสฺส ลาโภ, อโห ปุญฺญํ, เยน เอกเกน ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจกูฏาคารสตาทีนิ กตานี’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, มยฺหํ ปุตฺตสฺส เนว ปุญฺญํ อตฺถิ, น ปาปํ, อุภยมสฺส ปหีน’’นฺติ วตฺวา พฺราหฺมณวคฺเค อิมํ คาถมาห –

またある日、比丘たちが議論を始めた。“ああ、あの沙弥（レーヴァタ）の利得は何と素晴らしいことか。何という功徳だろう。彼一人のために、五百人の比丘たちのために五百の重閣（尖塔付きの堂宇）などが作られたのだから”。仏陀はそこへ来られ、“比丘たちよ、今、何の話をして集まっているのか”と尋ね、その内容を聞くと、“比丘たちよ、私の息子（修行者）には、もはや功徳（善業）もなく、悪業もない。彼はその両方を捨て去ったのだ”と言って、ブラフマナ・ヴァッガ（婆羅門品）において次の偈を唱えられた。

‘‘โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, อุโภ สงฺคมุปจฺจคา;

อโสกํ วิรชํ สุทฺธํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๔๑๒);

“この世において、善（功徳）と悪（罪）の両方の執着を超え、憂いなく、汚れなく、清らかな人、その人を私はバラモンと呼ぶ”。

ขทิรวนิยเรวตตฺเถรวตฺถุ นวมํ.

カディラヴァニヤ・レーヴァタ長老の物語 第九。

๑๐. อญฺญตรอิตฺถิวตฺถุ

10. 十、ある女の物語

รมณียานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ อิตฺถึ อารพฺภ กเถสิ.

“麗しき森は……”というこの説法を、仏陀は祇園精舎に滞在していた際、ある女性について語られた。

เอโก กิร ปิณฺฑปาติโก ภิกฺขุ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอกํ ชิณฺณอุยฺยานํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. เอกา นครโสภินี อิตฺถี ปุริเสน สทฺธึ ‘‘อหํ อสุกฏฺฐานํ นาม คมิสฺสามิ, ตฺวํ ตตฺถ อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ สงฺเกตํ กตฺวา อคมาสิ. โส ปุริโส นาคจฺฉิ. สา ตสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตี ตํ อทิสฺวา อุกฺกณฺฐิตฺวา อิโต จิโต จ วิจรมานา ตํ อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา เถรํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนํ ทิสฺวา อิโต จิโต จ โอโลกยมานา อญฺญํ กญฺจิ อทิสฺวา ‘‘อยญฺจ ปุริโส เอว, อิมสฺส จิตฺตํ ปโมเหสฺสามี’’ติ ตสฺส ปุรโต ฐตฺวา ปุนปฺปุนํ นิวตฺถสาฏกํ โมเจตฺวา นิวาเสติ, เกเส มุญฺจิตฺวา พนฺธติ, ปาณึ ปหริตฺวา หสติ. เถรสฺส สํเวโค อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ ผริ. โส ‘‘กึ นุ โข อิท’’นฺติ จินฺเตสิ. สตฺถาปิ ‘‘มม สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ คตสฺส ภิกฺขุโน กา นุ โข ปวตฺตี’’ติ อุปธาเรนฺโต ตํ อิตฺถึ ทิสฺวา ตสฺสา อนาจารกิริยํ, เถรสฺส จ สํเวคุปฺปตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว เตน สทฺธึ กเถสิ – ‘‘ภิกฺขุ, กามคเวสกานํ อรมณฏฺฐานเมว วีตราคานํ รมณฏฺฐานํ โหตี’’ติ[Pg.404]. เอวญฺจ ปน วตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

聞くところによれば、ある托鉢修行の比丘が、仏陀から瞑想の主題（業処）を授かり、ある古びた庭園に入って修行に励んでいた。ある遊女が、一人の男と“私はどこそこへ行きますから、あなたもそこへ来てください”と約束して出かけた。しかし、その男は来なかった。彼女は男が来る道を眺めていたが、姿が見えないので退屈し、あちこち歩き回っているうちに庭園に入り、結跏趺坐して座っている長老を見つけた。周囲を見渡しても他に誰もいなかったので、“この男もやはり一人の男だ。彼の心を惑わしてやろう”と考え、長老の前に立って、何度も着ている衣を脱いでは着直し、髪を解いては結び、手を叩いて笑った。長老に強い衝撃（戦慄）が生じ、全身にその感覚が広がった。彼は“これは一体何事か”と考えた。仏陀もまた、“私のところで瞑想を授かり、‘修行に励もう’と去っていった比丘の様子はどうだろうか”と観察され、その女を見、彼女の不謹慎な振る舞いと、長老に生じた衝撃を知られた。そして香室（ガンダクティー）に座ったまま、その比丘に対して語りかけられた。“比丘よ、愛欲を求める者たちが楽しまない場所こそ、離欲の者たちが楽しむ場所である”と。このように説き、威光を放って、彼に法を説くために次の偈を唱えられた。

๙๙.

99.

‘‘รมณียานิ อรญฺญานิ, ยตฺถ น รมตี ชโน;

วีตราคา รมิสฺสนฺติ, น เต กามคเวสิโน’’ติ.

“世の人々が楽しまない麗しき森も、離欲の人々にとっては喜ばしい場所である。彼らは楽しみ（愛欲）を求めないからである”。

ตตฺถ อรญฺญานีติ สุปุปฺผิตตรุวนสณฺฑปฏิมณฺฑิตานิ วิมลสลิลสมฺปนฺนานิ อรญฺญานิ นาม รมณียานิ. ยตฺถาติ เยสุ อรญฺเญสุ วิกสิเตสุ ปทุมวเนสุ คามมกฺขิกา วิย กามคเวสโก ชโน น รมติ. วีตราคาติ วิคตราคา ปน ขีณาสวา นาม ภมรมธุกรา วิย ปทุมวเนสุ ตถารูเปสุ อรญฺเญสุ รมิสฺสนฺติ. กึ การณา? น เต กามปเวสิโน, ยสฺมา เต กามคเวสิโน น โหนฺตีติ อตฺโถ.

その（偈の）中で、“森（araññāni）”とは、美しく咲き誇る樹木林に飾られ、清らかな水に満ちた、心惹かれる大きな森のことである。“どこにおいて（yattha）”とは、咲き誇る蓮の林の中に（汚れた）村の蠅が喜ばないように、欲を求める人々が喜ばない、そのような森において（という意味である）。“離欲の者たち（vītarāgā）”とは、欲を離れた者、すなわち煩悩を滅尽した聖者（阿羅漢）たちのことであり、彼らは蜂が蓮の林を喜ぶように、そのような森において喜ぶであろう。なぜならば、彼らは欲を求める者ではないからである。これがその意味である。

เทสนาวสาเน โส เถโร ยถานิสินฺโนว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ถุตึ กโรนฺโต ตถาคตสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา อคมาสีติ.

説法の終わりに、その長老は座ったまま、四無碍解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達した。そして空を飛んで来ると、称讃の言葉を述べ、如来の御足（みあし）を礼拝して去って行った。

อญฺญตรอิตฺถิวตฺถุ ทสมํ.

ある女の物語、第十（を終わる）。

อรหนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿羅漢品（あらかんほん）の解説、完結。

สตฺตโม วคฺโค.

第七章（品）。

๘. สหสฺสวคฺโค

8. 千の品（せんのほん）

๑. ตมฺพทาฐิกโจรฆาตกวตฺถุ

1. 赤髭の死刑執行人タンバダーティカの物語

สหสฺสมปิ [Pg.405] เจ วาจาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต ตมฺพทาฐิกโจรฆาตกํ อารพฺภ กเถสิ.

“たとい千の（言葉であっても）”というこの法話を、世尊は竹林精舎（ちくりんしょうじゃ）に滞在していた際、赤髭の死刑執行人タンバダーティカに関連して説かれた。

เอกูนปญฺจสตา กิร โจรา คามฆาตกาทีนิ กโรนฺตา ชีวิกํ กปฺเปสุํ. อเถโก ปุริโส นิพฺพิทฺธปิงฺคโล ตมฺพทาฐิโก เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อหมฺปิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ ชีวิสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ โจรเชฏฺฐกสฺส ทสฺเสตฺวา ‘‘อยมฺปิ อมฺหากํ สนฺติเก วสิตุํ อิจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. อถ นํ โจรเชฏฺฐโก โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ มาตุ ถนํ ฉินฺทิตฺวา ปิตุ วา คลโลหิตํ นีหริตฺวา ขาทนสมตฺโถ อติกกฺขโฬ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘นตฺเถตสฺส อมฺหากํ สนฺติเก วสนกิจฺจ’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. โส เอวํ ปฏิกฺขิตฺโตปิ อาคนฺตฺวา เอกํ ตสฺเสว อนฺเตวาสิกํ อุปฏฺฐหนฺโต อาราเธสิ. โส ตํ อาทาย โจรเชฏฺฐกํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘สามิ, ภทฺทโก เอส, อมฺหากํ อุปการโก, สงฺคณฺหถ น’’นฺติ ยาจิตฺวา โจรเชฏฺฐกํ ปฏิจฺฉาเปสิ. อเถกทิวสํ นาครา ราชปุริเสหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา เต โจเร คเหตฺวา วินิจฺฉยมหามจฺจานํ สนฺติกํ นยึสุ. อมจฺจา เตสํ ผรสุนา สีสจฺเฉทํ อาณาเปสุํ. ตโต ‘‘โก นุ โข อิเม มาเรสฺสตี’’ติ ปริเยสนฺตา เต มาเรตุํ อิจฺฉนฺตํ กญฺจิ อทิสฺวา โจรเชฏฺฐกํ อาหํสุ – ‘‘ตฺวํ อิเม มาเรตฺวา ชีวิตญฺเจว ลภิสฺสสิ สมฺมานญฺจ, มาเรหิ เน’’ติ. โสปิ อตฺตานํ นิสฺสาย วสิตตฺตา เต มาเรตุํ น อิจฺฉิ. เอเตนูปาเยน เอกูนปญฺจสเต ปุจฺฉึสุ, สพฺเพปิ น อิจฺฉึสุ. สพฺพปจฺฉา ตํ นิพฺพิทฺธปิงฺคลํ ตมฺพทาฐิกํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เต สพฺเพปิ มาเรตฺวา ชีวิตญฺเจว สมฺมานญฺจ ลภิ. เอเตนูปาเยน นครสฺส ทกฺขิณโตปิ ปญฺจ โจรสตานิ อาเนตฺวา อมจฺจานํ ทสฺเสตฺวา เตหิ เตสมฺปิ สีสจฺเฉเท อาณตฺเต โจรเชฏฺฐกํ อาทึ กตฺวา ปุจฺฉนฺตา กญฺจิ มาเรตุํ อิจฺฉนฺตํ อทิสฺวา ‘‘ปุริมทิวเส เอโก ปุริโส ปญฺจสเต โจเร มาเรสิ, กหํ นุ โข โส’’ติ. ‘‘อสุกฏฺฐาเน อมฺเหติ ทิฏฺโฐ’’ติ วุตฺเต ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิเม มาเรหิ, สมฺมานํ ลจฺฉสี’’ติ อาณาเปสุํ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เต สพฺเพปิ มาเรตฺวา สมฺมานํ ลภิ. อถ นํ ‘‘ภทฺทโก อยํ [Pg.406] ปุริโส, นิพทฺธํ โจรฆาตกเมว เอตํ กริสฺสามา’’ติ มนฺเตตฺวา ตสฺส ตํ ฐานนฺตรํ ทตฺวาว สมฺมานํ กรึสุ. โส ปจฺฉิมทิสโตปิ อุตฺตรทิสโตปิ อานีเต ปญฺจสเต ปญฺจสเต โจเร ฆาเตสิเยว. เอวํ จตูหิ ทิสาหิ อานีตานิ ทฺเว สหสฺสานิ มาเรตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เทวสิกํ เอกํ ทฺเวติ อานีเต เต มนุสฺเส มาเรตฺวา ปญฺจปณฺณาส สํวจฺฉรานิ โจรฆาตกกมฺมํ อกาสิ.

伝え聞くところによると、四百九十九人の賊が村を襲うなどして生計を立てていた。その時、片目が潰れ、赤髭を生やした一人の男が彼らのもとへ行き、“私もお前たちと一緒に暮らしたい”と言った。賊たちは彼を首領に見せて、“この者も我々のところで暮らしたいと言っています”と言った。首領は彼を見て、“この者は母の乳房を切り落とし、父の喉の血を抜いて食らうことができるほど、極めて残酷な男だ”と考え、“我々のところに彼が居る必要はない”と拒絶した。彼は拒絶されたものの、首領の内弟子の一人に仕えて喜ばせた。その弟子は彼を連れて首領のもとへ行き、“主（あるじ）よ、この者は良い者で、我々の役に立ちます。彼を受け入れてやってください”と頼み、首領に承諾させた。ある日、市民たちが王の役人たちと協力して賊たちを捕らえ、裁判官のもとへ連行した。大臣たちは彼らを斧で斬首するよう命じた。その後、“誰がこいつらを殺すのか”と探し、殺そうとする者が誰も見つからない中、賊の首領にこう言った。“お前がこいつらを殺せば、命も助かり、褒美も得られるだろう。殺せ”。しかし、首領は、彼らが自分を頼って住んでいた弟子たちであったため、殺すことを望まなかった。このようにして四百九十九人に尋ねたが、皆拒んだ。最後に、あの片目で赤髭のタンバダーティカに尋ねた。彼は“承知しました”と引き受け、賊全員を殺して、命と褒美を得た。同じように、町の南側からも五百人の賊が連れて来られ、大臣たちに見せられ、斬首が命じられた。首領を筆頭に尋ねたが、誰も殺したがらないのを見て、“前日に一人の男が五百人の賊を殺した。彼はどこにいるのか”と言った。“あそこにいたのを見ました”と言われると、彼を呼び寄せ、“こいつらを殺せ、褒美をやるぞ”と命じた。彼は“承知しました”と引き受け、全員を殺して褒美を得た。そこで“この男は（処刑に）適している。常にこの者を死刑執行人にしよう”と相談し、彼にその官職を与えて褒美を授けた。彼は西からも北からも連れて来られたそれぞれ五百人の賊をも処刑した。このように四方から連れて来られた二千人を殺し、それ以来、毎日連れて来られる一人、二人、三人の人々を殺し続け、五十五年間にわたって死刑執行人の職を務めた。

โส มหลฺลกกาเล เอกปฺปหาเรเนว สีสํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ทฺเว ตโย วาเร ปหรนฺโต มนุสฺเส กิลเมติ. นาครา จินฺตยึสุ – ‘‘อญฺโญปิ โจรฆาตโก อุปฺปชฺชิสฺสติ, อยํ อติวิย มนุสฺเส กิลเมติ, กึ อิมินา’’ติ ตสฺส ตํ ฐานนฺตรํ หรึสุ. โส ปุพฺเพ โจรฆาตกกมฺมํ กโรนฺโต ‘‘อหตสาฏเก นิวาเสตุํ, นวสปฺปินา สงฺขตํ ขีรยาคุํ ปิวิตุํ, สุมนปุปฺผานิ ปิลนฺธิตุํ, คนฺเธ วิลิมฺปิตุ’’นฺติ อิมานิ จตฺตาริ น ลภิ. โส ฐานา จาวิตทิวเส ‘‘ขีรยาคุํ เม ปจถา’’ติ วตฺวา อหตวตฺถสุมนมาลาวิเลปนานิ คาหาเปตฺวา นทึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อหตวตฺถานิ นิวาเสตฺวา มาลา ปิลนฺธิตฺวา คนฺเธหิ อนุลิตฺตคตฺโต เคหํ อาคนฺตฺวา นิสีทิ. อถสฺส นวสปฺปินา สงฺขตํ ขีรยาคุํ ปุรโต ฐเปตฺวา หตฺถโธวโนทกํ อาหรึสุ. ตสฺมึ ขเณ สาริปุตฺตตฺเถโร สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘กตฺถ นุ โข อชฺช มยา คนฺตพฺพ’’นฺติ อตฺตโน ภิกฺขาจารํ โอโลเกนฺโต ตสฺส เคเห ขีรยาคุํ ทิสฺวา ‘‘กริสฺสติ นุ โข เม ปุริโส สงฺคห’’นฺติ อุปธาเรนฺโต ‘‘มํ ทิสฺวา มม สงฺคหํ กริสฺสติ, กริตฺวา จ ปน มหาสมฺปตฺตึ ลภิสฺสติ อยํ กุลปุตฺโต’’ติ ญตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ อาทาย ตสฺส เคหทฺวาเร ฐิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ.

彼は老い、一撃で首を切り落とせなくなり、二、三回打っては人々を苦しめた。市民たちは“他の死刑執行人が現れるだろう。この男はあまりに人々を苦しめる。彼を置いておいて何になろう”と考え、彼の職を剥奪した。彼は以前、死刑執行人を務めていた間、新しい布をまとい、新鮮なバターで調理した乳粥を飲み、ジャスミンの花を飾り、香料を塗るというこれら四つのことを得られなかった。職を離れた日、彼は“私のために乳粥を作れ”と言い、新しい衣服とジャスミンの花と香料を用意させ、川へ行って水浴びをし、新しい服を着て、花を飾り、体に香料を塗って家に戻り、座った。その時、彼の前に新鮮なバターで調理した乳粥が置かれ、手洗いの水が運ばれてきた。その瞬間、サーリプッタ長老は三昧（定）から立ち上がり、“今日、私はどこへ行くべきか”と自らの托鉢の場所を観察した。彼の家に乳粥があるのを見て、“あの男は私を供養するだろうか”と察した。“私を見て、私を供養するだろう。そうすれば、この良家の息子は大きな福徳を得るだろう”と知り、衣をまとい、鉢を持って、彼の家の門前に立って姿を現した。

โส เถรํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘มยา จิรํ โจรฆาตกกมฺมํ กตํ, พหู มนุสฺสา มาริตา, อิทานิ เม เคเห ขีรยาคุ ปฏิยตฺตา, เถโร อาคนฺตฺวา มม เคหทฺวาเร ฐิโต, อิทานิ มยา อยฺยสฺส เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปุรโต ฐปิตยาคุํ อปเนตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ปตฺเต ขีรยาคุํ อากิริตฺวา นวสปฺปึ อาสิญฺจิตฺวา เถรํ พีชมาโน อฏฺฐาสิ. อถสฺส จ ทีฆรตฺตํ อลทฺธปุพฺพตาย ขีรยาคุํ ปาตุํ พลวอชฺฌาสโย อโหสิ. เถโร ตสฺส อชฺฌาสยํ ญตฺวา ‘‘ตฺวํ, อุปาสก, อตฺตโน ยาคุํ ปิวา’’ติ [Pg.407] อาห. โส อญฺญสฺส หตฺเถ พีชนึ ทตฺวา ยาคุํ ปิวิ. เถโร พีชมานํ ปุริสํ ‘‘คจฺฉ, อุปาสกเมว พีชาหี’’ติ อาห. โส พีชิยมาโน กุจฺฉิปูรํ ยาคุํ ปิวิตฺวา อาคนฺตฺวา เถรํ พีชมาโน ฐตฺวา กตาหารกิจฺจสฺส เถรสฺส ปตฺตํ อคฺคเหสิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ อารภิ. โส อตฺตโน จิตฺตํ เถรสฺส ธมฺมเทสนานุคํ กาตุํ นาสกฺขิ. เถโร สลฺลกฺเขตฺวา, ‘‘อุปาสก, กสฺมา จิตฺตํ เทสนานุคํ กาตุํ น สกฺโกสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ภนฺเต, มยา ทีฆรตฺตํ กกฺขฬกมฺมํ กตํ, พหู มนุสฺสา มาริตา, ตมหํ อตฺตโน กมฺมํ อนุสฺสรนฺโต จิตฺตํ อยฺยสฺส เทสนานุคํ กาตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ. เถโร ‘‘วญฺเจสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กึ ปน ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา อกาสิ, อญฺเญหิ การิโตสี’’ติ? ‘‘ราชา มํ กาเรสิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ นุ โข เต, อุปาสก, เอวํ สนฺเต อกุสลํ โหตี’’ติ? มนฺทธาตุโก อุปาสโก เถเรเนวํ วุตฺเต ‘‘นตฺถิ มยฺหํ อกุสล’’นฺติ สญฺญี หุตฺวา เตน หิ, ‘‘ภนฺเต, ธมฺมํ กเถถา’’ติ. โส เถเร อนุโมทนํ กโรนฺเต เอกคฺคจิตฺโต หุตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโต โสตาปตฺติมคฺคสฺส โอรโต อนุโลมิกํ ขนฺตึ นิพฺพตฺเตสิ. เถโรปิ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

そのタンバダーティカは、長老（サーリプッタ）を見て清らかな信心を生じ、次のように考えました。‘私は長きにわたり、処刑人としての業を行い、多くの人々を殺めてきた。今、私の家には乳粥が用意されており、長老が来られて私の家の門口に立っておられる。今こそ、私は尊者に布施をなすべきである’。彼は前に置いてあった自分の粥を片付け、長老に近づいて礼拝し、家の中に案内して座らせると、鉢に乳粥を注ぎ、新鮮なバターを添えて、長老に扇を使いながら傍らに立ちました。そのとき、彼自身も長い間得られなかったために、乳粥を飲みたいという強い渇望がありました。長老は彼の願いを知り、‘居士よ、あなたは自分の粥を飲みなさい’と言いました。彼は他の者の手に扇を渡し、粥を飲みました。長老は扇を使っている男に‘行きなさい、居士（タンバダーティカ）のために扇を使いなさい’と言いました。彼は扇が使われている中で、腹いっぱい粥を飲み、戻ってきて長老に扇を使いながら立ち、食事を終えた長老の鉢を受け取りました。長老は彼のために随喜の説法を始めました。しかし彼は、自分の心を長老の説法に集中させることができませんでした。長老はそれに気づき、‘居士よ、なぜ説法に心を集中させることができないのか’と尋ねました。‘尊者よ、私は長きにわたり過酷な業を行い、多くの人々を殺めてきました。私はその自分の業を思い出し、尊者の説法に心を集中させることができないのです’。長老は‘彼を導こう（便宜上の手段を用いよう）’と考え、‘あなたは自分の意志で行ったのか、それとも他人に命じられて行ったのか’と尋ねました。‘尊者よ、王が私にさせたのです’。‘居士よ、もしそうであれば、あなたに不善が生じることがあるだろうか’。知恵の乏しい居士は、長老にそう言われて‘私に不善はないのだ’と信じ込み、‘尊者よ、それならば法を説いてください’と言いました。彼は長老が随喜の説法をされる間、心を一つにして法を聞き、預流果の手前の段階である随順忍（ずいじゅんにん）を得ました。長老も説法を終えて立ち去りました。

อุปาสกํ เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตมานํ เอกา ยกฺขินี เธนุเวเสน อาคนฺตฺวา อุเร ปหริตฺวา มาเรสิ. โส กาลํ กตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘โจรฆาตโก ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ กกฺขฬกมฺมํ กตฺวา อชฺเชว ตโต มุตฺโต, อชฺเชว เถรสฺส ภิกฺขํ ทตฺวา อชฺเชว กาลํ กโต, กหํ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, ตุสิตปุเร นิพฺพตฺโต’’ติ อาห. ‘‘กึ, ภนฺเต, วเทถ, เอตฺตกํ กาลํ เอตฺตเก มนุสฺเส ฆาเตตฺวา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺโต’’ติ. ‘‘อาม, ภิกฺขเว, มหนฺโต เตน กลฺยาณมิตฺโต ลทฺโธ, โส สาริปุตฺตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อนุโลมญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา อิโต จุโต ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺโต’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

長老を送り届けて戻ってきた居士を、一人の羅刹女が雌牛の姿で現れて胸を突き、殺しました。彼は命を終えて、兜率天に生まれました。比丘たちは法廷（講堂）で次のような話を始めました。‘あの処刑人は五十五年もの間、過酷な業を行い、今日ようやくその仕事から解放され、今日長老に布施を行い、そして今日死んだ。彼は一体どこに生まれたのだろうか’。師（仏陀）は来られて‘比丘たちよ、今どのような話をして集まっているのか’と尋ね、その内容を告げられると、‘比丘たちよ、彼は兜率天に生まれたのだ’と仰いました。‘尊者よ、何とおっしゃるのですか。これほどの長い間、多くの人々を殺めておきながら、兜率宮に生まれたというのですか’。‘比丘たちよ、その通りだ。彼は偉大なる善友（サーリプッタ）を得たのだ。彼はサーリプッタの説法を聞いて随順智を生じ、この生から没して兜率宮に生まれたのだ’と仰って、この偈を唱えられました。

‘‘สุภาสิตํ สุณิตฺวาน, นคเร โจรฆาตโก;

อนุโลมขนฺตึ ลทฺธาน, โมทตี ติทิวํ คโต’’ติ.

‘善く説かれた法を聞き、都の処刑人は、随順忍を得て、天界へと至り喜んでいる。’

‘‘ภนฺเต[Pg.408], อนุโมทนกถา นาม น พลวา, เตน กตํ อกุสลกมฺมํ มหนฺตํ, กถํ เอตฺตเกน วิเสสํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. สตฺถา ‘‘กึ, ภิกฺขเว, ‘มยา เทสิตธมฺมสฺส อปฺปํ วา พหุํ วา’ติ มา ปมาณํ คณฺหถ. เอกวาจาปิ หิ อตฺถนิสฺสิตา เสยฺยาวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

‘尊者よ、随喜の説法自体はそれほど長いものではなく、彼が行った不善業は甚大です。どうしてこれほど短い説法で、優れた結果を得られたのでしょうか’。師は‘比丘たちよ、私の説いた法の多少（多い少ない）で判断してはならない。たとえ一言であっても、義（道理）を伴うならば優れた言葉である’と仰り、文脈を繋いで法を説くために、この偈を唱えられました。

๑๐๐.

100.

‘‘สหสฺสมปิ เจ วาจา, อนตฺถปทสํหิตา;

เอกํ อตฺถปทํ เสยฺโย, ยํ สุตฺวา อุปสมฺมตี’’ติ.

‘無益な語句を連ねた千の言葉よりも、それを聞いて心が静まる、一言の有益な言葉の方が優れている。’

ตตฺถ สหสฺสมปีติ ปริจฺเฉทวจนํ, เอกํ สหสฺสํ ทฺเว สหสฺสานีติ เอวํ สหสฺเสน เจปิ ปริจฺฉินฺนวาจา โหนฺติ, ตา จ ปน อนตฺถปทสํหิตา อากาสวณฺณนาปพฺพตวณฺณนาวนวณฺณนาทีนิ ปกาสเกหิ อนิยฺยานทีปเกหิ อนตฺถเกหิ ปเทหิ สํหิตา ยาว พหุกา โหติ, ตาว ปาปิกา เอวาติ อตฺโถ. เอกํ อตฺถปทนฺติ ยํ ปน ‘‘อยํ กาโย, อยํ กายคตาสติ, ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ เอวรูปํ เอกํ อตฺถปทํ สุตฺวา ราคาทิวูปสเมน อุปสมฺมติ, ตํ อตฺถสาธกํ นิพฺพานปฺปฏิสํยุตฺตํ ขนฺธธาตุอายตนอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคสติปฏฺฐานปริทีปกํ เอกมฺปิ ปทํ เสยฺโยเยวาติ อตฺโถ.

その中で‘sahassamapi（千であっても）’とは限定の言葉であり、たとえ千や二千といった言葉を連ねても、それが無益な語句を伴うもの、すなわち空の描写や山の描写、森の描写など、解脱に導かない無益な語で構成されているならば、それがどれほど多くとも、全く価値がないという意味です。‘ekaṃ atthapadaṃ（一言の有益な言葉）’とは、‘これこそが身体である’‘これこそが身に対する気づきである’‘三明に到達した’‘仏陀の教えはなされた’というような、一言の有益な言葉を聞いて、貪欲などの鎮静によって心が静まるならば、その言葉こそが利益をもたらし、涅槃に関連し、蘊・界・処・根・力・覚支・念処を明らかにするものであり、たとえ一言であっても、それこそが優れているという意味です。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などの聖者の果報を得ました。

ตมฺพทาฐิกโจรฆาตกวตฺถุ ปฐมํ.

タンバダーティカ処刑人物語、第一、完。

๒. พาหิยทารุจีริยตฺเถรวตฺถุ

2. 二、バーヒヤ・ダールーチーリヤ長老物語

สหสฺสมปิ เจ คาถาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ทารุจีริยตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

‘Sahassamapi ce gāthā’というこの法門を、師（仏陀）は祇園精舎に滞在されているとき、ダールーチーリヤ長老にまつわる出来事について説かれました。

เอกสฺมิญฺหิ กาเล พหู มนุสฺสา นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตฺวา อนฺโตมหาสมุทฺเท ภินฺนาย นาวาย มจฺฉกจฺฉปภกฺขา อเหสุํ. เอโกเวตฺถ เอกํ ผลกํ คเหตฺวา วายมนฺโต สุปฺปารกปฏฺฏนตีรํ โอกฺกมิ, ตสฺส นิวาสนปารุปนํ นตฺถิ. โส อญฺญํ กิญฺจิ อปสฺสนฺโต สุกฺขกฏฺฐทณฺฑเก วาเกหิ ปลิเวเฐตฺวา นิวาสนปารุปนํ กตฺวา เทวกุลโต กปาลํ [Pg.409] คเหตฺวา สุปฺปารกปฏฺฏนํ อคมาสิ, มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ยาคุภตฺตาทีนิ ทตฺวา ‘‘อยํ เอโก อรหา’’ติ สมฺภาเวสุํ. โส วตฺเถสุ อุปนีเตสุ ‘‘สจาหํ นิวาเสสฺสามิ วา ปารุปิสฺสามิ วา, ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสตี’’ติ ตานิ วตฺถานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทารุจีราเนว ปริทหิ. อถสฺส พหูหิ ‘‘อรหา อรหา’’ติ วุจฺจมานสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เย โข เกจิ โลเก อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, อหํ เตสํ อญฺญตโร’’ติ. อถสฺส ปุราณสาโลหิตา เทวตา เอวํ จินฺเตสิ.

かつて多くの人々が船で大海を渡っていましたが、大海のただ中で船が難破し、魚や亀の餌食となりました。その中で一人の男だけが、一枚の板にしがみつき、必死の努力の末にスッパーラカ港の岸に辿り着きました。彼には衣服がありませんでした。他に何も見当たらなかったので、乾いた木の枝を樹皮で繋ぎ合わせて衣服とし、神殿から器を手に入れてスッパーラカ港の街へ入りました。人々は彼を見て、粥や飯などを与え、‘このお方は、ある阿羅漢（聖者）だ’と尊敬しました。彼が衣服を差し出されたとき、‘もし私がまともな衣服を着れば、今得ている利得や供養が損なわれるだろう’と考え、それらの衣服を拒んで、木皮の衣だけを身にまとい続けました。そして多くの人々から‘阿羅漢、阿羅漢’と呼ばれているうちに、彼の心にこのような考えが生じました。‘世の中に阿羅漢や、阿羅漢道に達した者がいるならば、私もその一人であるに違いない’。そのとき、彼の前世の親族であった天人がこのように考えました。

ปุราณสาโลหิตาติ ปุพฺเพ เอกโต กตสมณธมฺมา. ปุพฺเพ กิร กสฺสปทสพลสฺส สาสเน โอสกฺกมาเน สามเณราทีนํ วิปฺปการํ ทิสฺวา สตฺต ภิกฺขู สํเวคปฺปตฺตา ‘‘ยาว สาสนสฺส อนฺตรธานํ น โหติ, ตาว อตฺตโน ปติฏฺฐํ กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณเจติยํ วนฺทิตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺฐา เอกํ ปพฺพตํ ทิสฺวา ‘‘ชีวิเต สาลยา นิวตฺตนฺตุ. นิราลยา อิมํ ปพฺพตํ อภิรุหนฺตู’’ติ วตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา สพฺเพปิ ตํ อภิรุยฺห นิสฺเสณึ ปาเตตฺวา สมณธมฺมํ กรึสุ. เตสุ สงฺฆตฺเถโร เอกรตฺตาติกฺกเมเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส อโนตตฺตทเห นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อุตฺตรกุรุโต ปิณฺฑปาตํ อาหริตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘อาวุโส, อิมํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา อิมํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชถา’’ติ. กึ ปน, ภนฺเต, อมฺเหหิ เอวํ กติกา กตา ‘‘โย ปฐมํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เตนาภตํ ปิณฺฑปาตํ อวเสสา ปริภุญฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’ติ. ‘‘เตน หิ สเจ มยมฺปิ ตุมฺเห วิย วิเสสํ นิพฺพตฺเตสฺสาม, สยํ อาหริตฺวา ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ น อิจฺฉึสุ. ทุติยทิวเส ทุติยตฺเถโร อนาคามิผลํ ปาปุณิ. โสปิ ตเถว ปิณฺฑปาตํ อาหริตฺวา อิตเร นิมนฺเตสิ. เต เอวมาหํสุ – ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, อมฺเหหิ เอวํ กติกา กตา ‘มหาเถเรน อาภตํ ปิณฺฑปาตํ อภุญฺชิตฺวา อนุเถเรน อาภตํ ภุญฺชิสฺสามา’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ตุมฺเห วิย มยมฺปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตฺวา อตฺตโน ปุริสกาเรน ภุญฺชิตุํ สกฺโกนฺตา ภุญฺชิสฺสามา’’ติ น อิจฺฉึสุ. เตสุ อรหตฺตํ ปตฺโต ภิกฺขุ ปรินิพฺพายิ, อนาคามี พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. อิตเร ปญฺจ เถรา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุสฺสิตฺวา สตฺตเม ทิวเส กาลํ กตฺวา [Pg.410] เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตโต จวิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ กุลฆเรสุ นิพฺพตฺตึสุ. เตสุ เอโก ปุกฺกุสาติ ราชา (ม. นิ. ๓.๓๔๒) อโหสิ, เอโก กุมารกสฺสโป (ม. นิ. ๑.๒๔๙), เอโก ทารุจีริโย (อุทา. ๑๐), เอโก ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต (ปารา. ๓๘๐; อุทา. ๗๙) เอโก สภิโย ปริพฺพาชโกติ (สุ. นิ. สภิยสุตฺตํ). ตตฺถ โย พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต ภิกฺขุ ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ปุราณสาโลหิตา เทวตา’’ติ.

“かつての血縁者（purāṇasālohitā）”とは、以前に共に沙門の法を修めた者たちのことである。伝え聞くところによれば、昔、カッサパ十力尊の教えが衰退しつつあったとき、沙弥などの不適切な振る舞いを見て、七人の比丘が強い戦慄を感じ、“教えが消滅しないうちに、自らの拠り所を作ろう”と考えた。彼らは黄金の塔を礼拝して森に入り、一つの山を見つけて、“命に執着のある者は戻れ、執着のない者はこの山に登れ”と言って、梯子を編んで七人全員がその山に登った後、梯子を突き落として沙門の法を修めた。彼らのうち、上座比丘はわずか一晩を過ぎただけで阿羅漢果に到達した。その長老は、アノッタッタ湖でナガラター（龍蔓）の歯木を使い、北倶盧洲から托鉢の食を持ち帰り、比丘たちにこう言った。“友よ、この歯木を使って顔を洗い、この食をいただきなさい”。しかし、彼らは“尊師、私たちは‘最初に阿羅漢となった者が持ってきた食を残りの者が食べる’という約束をしましたか”と問い、長老が“友よ、そのような約束はない”と答えると、“それならば、私たちもあなたのように勝れた境地を実現できたなら、自分たちで持ってきて食べましょう”と言って受け取らなかった。二日目、第二の長老が不還果に到達した。彼も同様に食を持ってきて他の比丘たちを誘った。彼らはこう言った。“尊師、私たちは‘大長老が持ってきた食を食べずに、二番目の長老が持ってきた食を食べる’という約束をしましたか”。長老が“友よ、それはない”と答えると、“そうであるならば、私たちもあなた方のように勝れた境地を実現し、自らの男児たる努力によって食べることができるようになったときに食べましょう”と言って受け取らなかった。彼らのうち、阿羅漢となった比丘は般涅槃し、不還者は梵天界に生まれた。残りの五人の長老は、勝れた境地を実現できずに衰弱し、七日目に命を終えて天界に生まれ、この仏の出現の時代にそこから没して、各地の良家に生まれた。その五人のうち、一人はプックサーティ王となり、一人はクマーラ・カッサパとなり、一人はバーヒヤ・ダールーチーリヤとなり、一人はマッラ族のダッバとなり、一人はサビヤ遊行者となった。ここで、梵天界に生まれた比丘のことを指して、“かつての血縁者である神”と言われたのである。

ตสฺส หิ พฺรหฺมุโน เอตทโหสิ – ‘‘อยํ มยา สทฺธึ นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ, อิทานิ อิมํ ลทฺธึ คเหตฺวา วิจรนฺโต วินสฺเสยฺย, สํเวเชสฺสามิ น’’นฺติ. อถ นํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห – ‘‘เนว โข ตฺวํ, พาหิย, อรหา, นปิ อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺโน, สาปิ เต ปฏิปทา นตฺถิ, ยาย ตฺวํ อรหา วา อสฺส อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺโน’’ติ. พาหิโย อากาเส ฐตฺวา กเถนฺตํ มหาพฺรหฺมานํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อโห ภาริยํ กมฺมํ กตํ, อหํ ‘อรหนฺโตมฺหี’ติ จินฺเตสึ, อยญฺจ มํ ‘น ตฺวํ อรหา, นปิ อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺโนสี’ติ วทติ, อตฺถิ นุ โข โลเก อญฺโญ อรหา’’ติ. อถ นํ ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข เอตรหิ เทวเต โลเก อรหา วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺโน’’ติ. อถสฺส เทวตา อาจิกฺขิ – ‘‘อตฺถิ, พาหิย, อุตฺตเรสุ ชนปเทสุ สาวตฺถิ นาม นครํ, ตตฺถ โส ภควา เอตรหิ วิหรติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. โส หิ, พาหิย, ภควา อรหา เจว อรหตฺตตฺถาย จ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ.

その梵天にはこのような思いがあった。“この者は、私と共に梯子を編んで山に登り、沙門の法を修めた仲だ。今、彼は誤った見解を持って彷徨っており、このままでは破滅してしまうだろう。彼を驚かせて（目覚めさせて）やろう”。そこで、彼の元へ近づいてこう言った。“バーヒヤよ、あなたは阿羅漢でもなければ、阿羅漢道に到達した者でもない。あなたには、阿羅漢となり、あるいは阿羅漢道に到達するためのその修行もない”。バーヒヤは空中にとどまって語る大梵天を見上げて考えた。“ああ、私は大変なことをしてしまった。自分は阿羅漢だと思っていたが、この方は私に‘あなたは阿羅漢ではなく、阿羅漢道に到達した者でもない’と言っている。果たして、この世に他に阿羅漢がいるのだろうか”。そこで、彼は梵天に尋ねた。“神よ、今この世に阿羅漢、あるいは阿羅漢道に到達した者はいるのでしょうか”。すると神は彼に教えた。“バーヒヤよ、北方の地方に舎衛城という街がある。そこに、今、阿羅漢であり正等覚者である世尊がおられる。バーヒヤよ、その世尊こそが阿羅漢であり、阿羅漢果のために法を説いておられる”。

พาหิโย รตฺติภาเค เทวตาย กถํ สุตฺวา สํวิคฺคมานโส ตํ ขณํเยว สุปฺปารกา นิกฺขมิตฺวา เอกรตฺติวาเสน สาวตฺถึ อคมาสิ, สพฺพํ วีสโยชนสติกํ มคฺคํ เอกรตฺติวาเสเนว อคมาสิ. คจฺฉนฺโต จ ปน เทวตานุภาเวน คโต. ‘‘พุทฺธานุภาเวนา’’ติปิ วทนฺติเยว. ตสฺมึ ปน ขเณ สตฺถา สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ โหติ. โส ภุตฺตปาตราเส กายอาลสิยวิโมจนตฺถํ อพฺโภกาเส จงฺกมนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู ‘‘กหํ เอตรหิ สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘ภควา สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ วตฺวา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ ปน กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘สุปฺปารกา อาคโตมฺหี’’ติ. ‘‘กทา [Pg.411] นิกฺขนฺโตสี’’ติ? ‘‘หิยฺโย สายํ นิกฺขนฺโตมฺหี’’ติ. ‘‘ทูรโตสิ อาคโต, นิสีท, ตว ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา โถกํ วิสฺสมาหิ, อาคตกาเล สตฺถารํ ทกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘อหํ, ภนฺเต, สตฺถุ วา อตฺตโน วา ชีวิตนฺตรายํ น ชานามิ, เอกรตฺเตเนวมฺหิ กตฺถจิ อฏฺฐตฺวา อนิสีทิตฺวา วีสโยชนสติกํ มคฺคํ อาคโต, สตฺถารํ ปสฺสิตฺวาว วิสฺสมิสฺสามี’’ติ. โส เอวํ วตฺวา ตรมานรูโป สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา ภควนฺตํ อโนปมาย พุทฺธสิริยา ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘จิรสฺสํ วต เม โคตโม สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทิฏฺโฐ’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย โอนตสรีโร คนฺตฺวา อนฺตรวีถิยเมว ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา เอวมาห – ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ธมฺมํ, เทเสตุ สุคโต ธมฺมํ, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘อกาโล โข ตาว, พาหิย, อนฺตรฆรํ ปวิฏฺฐมฺหา ปิณฺฑายา’’ติ ปฏิกฺขิปิ.

バーヒヤは夜の間に神の言葉を聞いて戦慄し、その瞬間にスッパーラカを出発して、一晩のうちに舎衛城へたどり着いた。全百二十由旬の道を、一晩の旅路で行ったのである。歩む際、神の威力によって行ったとも、“仏の威力によって”とも語られている。ちょうどその時、師は舎衛城へ托鉢に入られていた。彼は、朝食を終えて体の疲れを癒やすために屋外で経行していた多くの比丘たちに、“今、師はどこにおられますか”と尋ねた。比丘たちは“世尊は舎衛城へ托鉢に入られました”と答え、彼に尋ねた。“ところで、あなたはどこから来たのですか”。“スッパーラカから来ました”。“いつ出発したのですか”。“昨日の夕方に出発しました”。“遠くから来たのですから、座りなさい。足を洗い、油を塗って、少し休みをとりなさい。師が戻られたときに拝見できるでしょう”。“尊師方、私は師の命、あるいは自分の命にいつ何が起こるか分かりません。一晩中、どこにも立ち止まらず、座ることもなく、百二十由旬の道をやってきました。師にお会いしてから休みます”。彼はそう言って急いで舎衛城に入り、比類なき仏の威光を放ちながら托鉢して回る世尊の姿を見て、“ついに、私は長い年月の末に、ゴータマなる正等覚者にお会いできた”と思い、見つけた場所から身を屈めて進み、道の中央で五体投地の礼拝をし、御足首をしっかりと掴んでこう申し上げた。“世尊よ、私に法を説いてください。善逝（スガタ）よ、法を説いてください。それが私の長きにわたる利益と幸せのためになりますように”。すると師は、“バーヒヤよ、今はまだその時ではない。村の中に托鉢に入っているところだ”と言って断られた。

ตํ สุตฺวา พาหิโย, ภนฺเต, สํสาเร สํสรนฺเตน กพฬีการาหาโร น อลทฺธปุพฺโพ, ตุมฺหากํ วา มยฺหํ วา ชีวิตนฺตรายํ น ชานามิ, เทเสตุ เม ธมฺมนฺติ. สตฺถา ทุติยมฺปิ ปฏิกฺขิปิเยว. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิมสฺส มํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย สกลสรีรํ ปีติยา นิรนฺตรํ อชฺโฌตฺถฏํ โหติ, พลวปีติเวโค ธมฺมํ สุตฺวาปิ น สกฺขิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิตุํ, มชฺฌตฺตุเปกฺขาย ตาว ติฏฺฐตุ, เอกรตฺเตเนว วีสโยชนสติกํ มคฺคํ อาคตตฺตา ทรโถปิสฺส พลวา, โสปิ ตาว ปฏิปฺปสฺสมฺภตู’’ติ. ตสฺมา ทฺวิกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตติยํ ยาจิโต อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’’ติอาทินา (อุทา. ๑๐) นเยน ธมฺมํ เทเสสิ. โส สตฺถุ ธมฺมํ สุณนฺโตเยว สพฺพาสเว เขเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตาวเทว จ ปน ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ, ‘‘ปริปุณฺณํ เต ปตฺตจีวร’’นฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘น ปริปุณฺณ’’นฺติ อาห. อถ นํ สตฺถา ‘‘เตน หิ ปตฺตจีวรํ ปริเยสาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

それを聞いて、バーヒヤはこう申し上げた。“世尊よ、輪廻を彷徨う中で、段食（だんじき）を得なかったことはありません。世尊あるいは私の命にいつ災難が及ぶか分かりません。どうか私に法を説いてください”。師（仏）は二度までもこれを拒まれた。師は次のように考えられたのである。“この者は私を見た時から、全身が喜悦（pīti）に絶え間なく包まれている。強い喜悦の衝動があるうちは、法を聞いても悟りに達することはできないだろう。しばらく中捨（upekkhā）の状態に落ち着かせるがよい。また、一晩で百二十由旬の道を歩んできたため、肉体的な疲労も激しい。それもまず鎮まらせるがよい”と。それゆえ、二度拒み、三度目に請われた時、通りに立ったまま、“それゆえ、バーヒヤよ、汝は次のように学ぶべきである。‘見られたものには、ただ見られたものだけがある（diṭṭhe diṭṭhamattaṃ）’”という方法で法を説かれた。彼は師の法を聞きながら、あらゆる煩悩を滅尽し、四無礙解（paṭisambhidā）とともに阿羅漢果に到達した。その直後、世尊に出家を願い出たが、“汝は鉢と衣を具足しているか”と問われ、“具足しておりません”と答えた。そこで師は“ならば鉢と衣を探してきなさい”と言い残して立ち去られた。

‘‘โส กิร วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กโรนฺโต ‘ภิกฺขุนา นาม อตฺตนา ปจฺจเย ลภิตฺวา อญฺญํ อโนโลเกตฺวา สยเมว ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’ติ เอกภิกฺขุสฺสาปิ ปตฺเตน วา จีวเรน วา สงฺคหํ น อกาสิ[Pg.412], เตนสฺส อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ น อุปชฺชิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพชฺชํ น อทาสิ. ตมฺปิ ปตฺตจีวรํ ปริเยสมานเมว เอกา ยกฺขินี เธนุรูเปน อาคนฺตฺวา อุรมฺหิ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สตฺถา ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ นิกฺขนฺโต พาหิยสฺส สรีรํ สงฺการฏฺฐาเน ปติตํ ทิสฺวา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ‘‘ภิกฺขเว, เอกสฺมึ เคหทฺวาเร ฐตฺวา มญฺจกํ อาหราเปตฺวา อิมํ สรีรํ นครโต นีหริตฺวา ฌาเปตฺวา ถูปํ กโรถา’’ติ. ภิกฺขู ตถา กรึสุ, กตฺวา จ ปน วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตนา กตกิจฺจํ อาโรเจตฺวา ตสฺส อภิสมฺปรายํ ปุจฺฉึสุ. อถ เนสํ ภควา ตสฺส ปรินิพฺพุตภาวํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ขิปฺปาภิญฺญานํ ยทิทํ พาหิโย ทารุจีริโย’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๖) เอตทคฺเค ฐเปสิ. อถ นํ ภิกฺขู ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ‘พาหิโย อรหตฺตํ ปตฺโต’ติ วเทถ, กทา โส อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ? ‘‘มม ธมฺมํ สุตกาเล, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘กทา ปนสฺส, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ ธมฺโม กถิโต’’ติ? ‘‘ปิณฺฑาย จรนฺเตน อนฺตรวีถิยํ ฐตฺวา’’ติ. ‘‘อปฺปมตฺตโก หิ, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ อนฺตรวีถิยํ ฐตฺวา กถิตธมฺโม กถํ โส ตาวตฺตเกน วิเสสํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ, อถ เน สตฺถา ‘‘กึ, ภิกฺขเว, มม ธมฺมํ ‘อปฺปํ วา พหุํ วา’ติ มา ปมาณํ คณฺหถ. อเนกานิปิ หิ คาถาสหสฺสานิ อนตฺถนิสฺสิตานิ น เสยฺโย, อตฺถนิสฺสิตํ ปน เอกมฺปิ คาถาปทํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、彼は二万年の間、沙門法（修行）に励んでいたが、“比丘たる者は、自ら資具を得たなら他者を顧みず、自分だけで受用するのが相応しい”と考え、一人の比丘に対しても鉢や衣を分かち合うことをしなかった。そのため、彼には神通による鉢と衣が生じないことを知って、師は“善来比丘（ehibhikkhu）”としての出家を授けられなかったのである。彼が鉢と衣を探している最中に、一人の夜叉女が雌牛の姿で現れ、彼の胸を突いて命を奪った。師は托鉢を終えて食事を済ませられた後、多くの比丘たちと共に外へ出られ、ゴミ捨て場に倒れているバーヒヤの遺体を見て、比丘たちに命じられた。“比丘たちよ、ある家の門口に立ち、寝台を持ってこさせて、この遺体を町から運び出し、火葬して塔を建てなさい”。比丘たちはその通りにし、精舎に戻って師のもとへ行き、自らが行ったことを報告して、彼の来世について尋ねた。すると世尊は、彼が般涅槃したことを告げ、“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、速通（khippābhiññā、速やかに悟る者）の第一は、このバーヒヤ・ダールチーリヤである”と、彼を第一の位に置かれた。そこで比丘たちが尋ねた。“世尊よ、あなたは‘バーヒヤは阿羅漢に達した’と言われましたが、彼はいつ阿羅漢になったのですか”。“比丘たちよ、私の法を聞いた時である”。“世尊よ、いつ彼に法を説かれたのですか”。“托鉢の途中に、通りに立って説いたのだ”。“世尊よ、通りに立って説かれた法はごく短いものでした。どうしてそれだけで、これほどの卓越した境地を生じさせることができたのでしょうか”。そこで師はこう言われた。“比丘たちよ、私の説く法について‘短い’とか‘長い’とか、量で測ってはならない。無益な言葉を連ねた千の偈よりも、それを聞くことで心の静まりが得られる一の有益な偈の方が優れているのである”と言い、前後の文脈を結んで法を説くためにこの偈を唱えられた。

๑๐๑.

101.

‘‘สหสฺสมปิ เจ คาถา, อนตฺถปทสํหิตา;

เอกํ คาถาปทํ เสยฺโย, ยํ สุตฺวา อุปสมฺมตี’’ติ.

“たとえ千の偈であっても、無益な言葉を並べたものであれば（優れてはいない）。ただ一句の偈であっても、それを聞いて（煩悩が）静まるのであれば、その方が優れている。”

ตตฺถ เอกํ คาถาปทํ เสยฺโยติ ‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ…เป… ยถา มยา’’ติ (ธ. ป. ๒๑) เอวรูปา เอกา คาถาปิ เสยฺโยติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

その中で“一の偈句が優れている”とは、“不放逸は不死の境地であり……（法句経21番）”といった、このような一の偈であっても優れているという意味である。残りは前述の方法と同じように理解されるべきである。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに到達した。

พาหิยทารุจีริยตฺเถรวตฺถุ ทุติยํ.

バーヒヤ・ダールチーリヤ長老物語、第二（終わり）。

๓. กุณฺฑลเกสิตฺเถรีวตฺถุ

3. クンダラケーシー長老尼物語

โย [Pg.413] จ คาถาสตํ ภาเสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต กุณฺฑลเกสึ อารพฺภ กเถสิ.

“たとえ百の偈を唱えようとも……”というこの法門を、師（仏）は祇園精舎に滞在している際、クンダラケーシーについて説かれた。

ราชคเห กิร เอกา เสฏฺฐิธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. ตสฺมิญฺจ วเย ฐิตา นาริโย ปุริสชฺฌาสยา โหนฺติ ปุริสโลลา. อถ นํ มาตาปิตโร สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคพฺเภ นิวาสาเปสุํ. เอกเมวสฺสา ทาสึ ปริจาริกํ อทํสุ. อเถกํ กุลปุตฺตํ โจรกมฺมํ กโรนฺตํ คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา จตุกฺเก จตุกฺเก กสาหิ ปหริตฺวา อาฆาตนํ นยึสุ. เสฏฺฐิธีตา มหาชนสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ ปาสาทตเล ฐตฺวา โอโลเกนฺตี ตํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา หุตฺวา ตํ ปตฺถยมานา อาหารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิ. อถ นํ มาตา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ อิทํ, อมฺมา’’ติ? ‘‘สเจ เอตํ ‘โจโร’ติ คเหตฺวา นิยฺยมานํ ปุริสํ ลภิสฺสามิ, ชีวิสฺสามิ. โน เจ ลภิสฺสามิ, ชีวิตํ เม นตฺถิ, อิเธว มริสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺม, มา เอวํ กริ, อมฺหากํ ชาติยา จ โคตฺเตน จ โภเคน จ สทิสํ อญฺญํ สามิกํ ลภิสฺสสี’’ติ. ‘‘มยฺหํ อญฺเญน กิจฺจํ นตฺถิ, อิมํ อลภมานา มริสฺสามี’’ติ. มาตา ธีตรํ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตี ปิตุโน อาโรเจสิ. โสปิ นํ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กึ สกฺกา กาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ โจรํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ราชปุริสสฺส สหสฺสภณฺฑิกํ เปเสสิ – ‘‘อิมํ คเหตฺวา เอตํ ปุริสํ มยฺหํ เทหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ กหาปเณ คเหตฺวา ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มาเรตฺวา ‘‘มาริโต, เทว, โจโร’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. เสฏฺฐิปิ ตสฺส ธีตรํ อทาสิ.

伝え聞くところによれば、王舎城（ラージャガハ）に、十六歳ほどの非常に容姿端麗で、見る者に喜びを与える、ある長者の娘がいた。その年頃の女性は男性への関心が強く、心浮つくものである。そこで父母は、彼女を七層の楼閣の最上階にある吉祥なる部屋に住まわせた。そして彼女に、ただ一人の召使いの娘を付けた。その頃、盗みの罪を犯して捕らえられた一人の良家の息子が、後ろ手に縛られ、辻々で鞭打たれながら刑場へと連行されていた。長者の娘は群衆の騒ぎ声を聞いて“これは何事か”と思い、楼閣の縁に立って見下ろしたところ、その賊を見て恋心を抱き、彼を我がものにしたいと切望して食事を拒み、寝台に伏した。そこで母親が尋ねた。“娘よ、食事もせずにどうしたのですか”。“お母様、もしあの‘盗賊’として連行されている男の人が手に入るなら、私は生きられます。もし手に入らないなら、私に命はありません。ここで死にます”。“娘よ、そんなことをしてはいけません。私たちの家柄、家系、財産に見合う別の夫を得られるでしょう”。“私には他の人は必要ありません。あの人を手に入れられなければ死にます”。母親は娘を説得することができず、父親である長者に報告した。彼もまた娘を説得できず、“どうすればよいか”と考え、賊を連行していた役人のもとに千金の包みを送り、“これを受け取って、その男を私に渡しなさい”と伝えた。役人は“承知した”と言って金を受け取り、その賊を解放し、別の者を殺して“王よ、賊を処刑しました”と報告した。長者もまた、その賊に娘を与えた。

สา ตโต ปฏฺฐาย ‘‘สามิกํ อาราเธสฺสามี’’ติ สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตา สยเมว ตสฺส ยาคุอาทีนิ สํวิทหติ, โจโร กติปาหจฺจเยน จินฺเตสิ – ‘‘กทา นุ โข อิมํ มาเรตฺวา เอติสฺสา อาภรณานิ คเหตฺวา เอกสฺมึ สุราเคเห วิกฺกิณิตฺวา ขาทิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ? โส ‘‘อตฺเถโก อุปาโย’’ติ จินฺเตตฺวา อาหารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิ, อถ นํ สา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ เต, สามิ, รุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น กิญฺจิ เม, ภทฺเทติ, กจฺจิ ปน เม มาตาปิตโร ตุยฺหํ กุทฺธา’’ติ? ‘‘น กุชฺฌนฺติ, ภทฺเท’’ติ[Pg.414]. อถ ‘‘กึ นาเมต’’นฺติ? ‘‘ภทฺเท, อหํ ตํ ทิวสํ พนฺธิตฺวา นิยฺยมาโน โจรปปาเต อธิวตฺถาย เทวตาย พลิกมฺมํ ปฏิสฺสุณิตฺวา ชีวิตํ ลภึ, ตฺวมฺปิ มยา ตสฺสา เอว อานุภาเวน ลทฺธา, ‘ตํ เม เทวตาย พลิกมฺมํ ฐปิต’นฺติ จินฺเตมิ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘สามิ, มา จินฺตยิ, กริสฺสามิ พลิกมฺมํ, วเทหิ, เกนตฺโถ’’ติ? ‘‘อปฺโปทกมธุปายเสน จ ลาชปญฺจมกปุปฺเผหิ จา’’ติ. ‘‘สาธุ, สามิ, อหํ ปฏิยาเทสฺสามี’’ติ สา สพฺพํ พลิกมฺมํ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘เอหิ, สามิ, คจฺฉามา’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ, ภทฺเท, ตว ญาตเก นิวตฺเตตฺวา มหคฺฆานิ วตฺถาภรณานิ คเหตฺวา อตฺตานํ อลงฺกโรหิ, หสนฺตา กีฬนฺตา สุขํ คมิสฺสามา’’ติ. สา ตถา อกาสิ.

長者の娘はそれ以来、“夫を喜ばせよう”と考え、あらゆる装身具で身を飾り、自ら彼のために粥などを準備した。その盗賊は数日が過ぎた後、“いつこの女を殺して、その装身具を奪い、酒場の一軒で売って飲み食いできるだろうか”と考えた。彼は“一つの策がある”と考え、食事を拒んで寝台に横たわった。そこで彼女が彼に近づき、“旦那様、どこかお悪いのですか”と尋ねた。“いや、何でもない。ただ、私の父母がお前に腹を立てているのではないか”。“腹など立てておりませんわ”。そこで“では、これは一体どういうことなのですか”。“お前、あの日、私が縛られて連行されていた時、盗賊の絶壁に住む神に供え物をすると約束して命拾いをしたのだ。お前もその神の威力によって得られたのだ。だから‘神への供え物をしなければならない’と考えているのだ”。“旦那様、心配しないでください。私が供え物をいたしましょう。何が必要かおっしゃってください”。“少量の水で炊いた乳粥と、五種類の花が必要だ”。“分かりました、旦那様。私が準備いたします”。彼女はすべての供え物を準備して、“旦那様、さあ、行きましょう”と言った。“ではお前、親戚たちを帰らせて、高価な衣や装身具を持って身を飾りなさい。笑い楽しみながら、心地よく行きましょう”。彼女はその通りにした。

อถ นํ โส ปพฺพตปาทํ คตกาเล อาห – ‘‘ภทฺเท, อิโต ปรํ อุโภว ชนา คมิสฺสาม, เสสชนํ ยานเกน สทฺธึ นิวตฺตาเปตฺวา พลิกมฺมภาชนํ สยํ อุกฺขิปิตฺวา คณฺหาหี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. โจโร ตํ คเหตฺวา โจรปปาตปพฺพตํ อภิรุหิ. ตสฺส หิ เอเกน ปสฺเสน มนุสฺสา อภิรุหนฺติ, เอกํ ปสฺสํ ฉินฺนปปาตํ. ปพฺพตมตฺถเก ฐิตา เตน ปสฺเสน โจเร ปาเตนฺติ. เต ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา ภูมิยํ ปตนฺติ. ตสฺมา ‘‘โจรปปาโต’’ติ วุจฺจติ. สา ตสฺส ปพฺพตสฺส มตฺถเก ฐตฺวา ‘‘พลิกมฺมํ เต, สามิ, กโรหี’’ติ อาห. โส ตุณฺหี อโหสิ. ปุน ตาย ‘‘กสฺมา, สามิ, ตุณฺหีภูโตสี’’ติ วุตฺเต ตํ อาห – ‘‘น มยฺหํ พลิกมฺเมนตฺโถ, วญฺเจตฺวา ปน ตํ อาทาย อาคโตมฺหี’’ติ. ‘‘กึ การณา, สามี’’ติ? ‘‘ตํ มาเรตฺวา ตว อาภรณานิ คเหตฺวา ปลายนตฺถายา’’ติ. สา มรณภยตชฺชิตา อาห – ‘‘สามิ, อหญฺจ อาภรณานิ จ ตว สนฺตกาเนว, กสฺมา เอวํ วเทสี’’ติ? โส, ‘‘มา เอวํ กโรหี’’ติ, ปุนปฺปุนํ ยาจิยมาโนปิ ‘‘มาเรมิ เอวา’’ติ อาห. ‘‘เอวํ สนฺเต กึ เต มม มรเณน? อิมานิ อาภรณานิ คเหตฺวา มยฺหํ ชีวิตํ เทหิ, อิโต ปฏฺฐาย มํ ‘มตา’ติ ธาเรหิ, ทาสี วา เต หุตฺวา กมฺมํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

その後、山の麓に着いた時、彼は彼女に言った。“お前、ここからは二人だけで行こう。他の者たちは乗り物と一緒に帰らせて、供え物の器を自分で担いで持ってきなさい”。彼女はその通りにした。盗賊は彼女を連れて、盗賊の絶壁がある山に登った。その山は、片側からは人が登れるが、もう一方は切り立った崖になっている。山頂に立った人々は、その崖から盗賊を突き落とすのである。彼らは粉々になって地面に落ちる。それゆえ“盗賊の絶壁”と呼ばれる。彼女はその山の頂上に立って、“旦那様、神への供え物をしてください”と言った。彼は黙っていた。再び彼女が“旦那様、なぜ黙っていらっしゃるのですか”と尋ねると、彼は彼女に言った。“私に供え物など必要ない。お前を騙して連れてきたのだ”。“旦那様、どういう理由でですか”。“お前を殺して装身具を奪い、逃走するためだ”。彼女は死の恐怖に怯えて言った。“旦那様、私も装身具もあなたのものです。なぜそのようなことをおっしゃるのですか”。彼女が“そんなことはしないでください”と何度も懇願したにもかかわらず、彼は“どうしても殺す”と言った。“もしそうなら、私を殺してあなたに何の得があるのですか。これらの装身具を受け取って、私の命を助けてください。これからは私を死んだものと思ってください。あるいはあなたの奴隷となって働きますから”。そう言って、次の詩を唱えた。

‘‘อิทํ สุวณฺณเกยูรํ, มุตฺตา เวฬุริยา พหู;

สพฺพํ หรสฺสุ ภทฺทนฺเต, มํ จ ทาสีติ สาวยา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๓.๒๗);

“この金の腕輪も、多くの真珠や瑠璃も、旦那様、すべてお取りください。そして私をあなたの奴隷としてお側においてください”。

ตํ [Pg.415] สุตฺวา โจโร ‘‘เอวํ กเต ตฺวํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนํ อาจิกฺขิสฺสสิ, มาเรสฺสามิเยว, มา ตฺวํ พาฬฺหํ ปริเทวสี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

それを聞いて盗賊は、“そうすればお前は帰って父母に告げるだろう。どうしても殺してやる。ひどく泣きわめくのはよしなさい”と言って、次の詩を唱えた。

‘‘มา พาฬฺหํ ปริเทเวสิ, ขิปฺปํ พนฺธาหิ ภณฺฑิกํ;

น ตุยฺหํ ชีวิตํ อตฺถิ, สพฺพํ คณฺหามิ ภณฺฑก’’นฺติ. –

“ひどく泣きわめくな。早く荷物をまとめろ。お前に助かる命はない。装身具はすべて私がいただく”。

สา จินฺเตสิ – ‘‘อโห อิทํ กมฺมํ ภาริยํ. ปญฺญา นาม น ปจิตฺวา ขาทนตฺถาย กตา, อถ โข วิจารณตฺถาย กตา, ชานิสฺสามิสฺส กตฺตพฺพ’’นฺติ, อถ นํ อาห – ‘‘สามิ, ยทา ตฺวํ ‘โจโร’ติ คเหตฺวา นียสิ, ตทาหํ มาตาปิตูนํ อาจิกฺขึ, เต สหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ อาหราเปตฺวา เคเห กรึสุ. ตโต ปฏฺฐาย อหํ ตุยฺหํ อุปการิกา, อชฺช เม สุทิฏฺฐํ กตฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ เทหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภทฺเท, สุทิฏฺฐํ กตฺวา วนฺทาหี’’ติ วตฺวา ปพฺพตนฺเต อฏฺฐาสิ. อถ นํ สา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา, ‘‘สามิ, อิทํ เต ปจฺฉิมทสฺสนํ, อิทานิ ตุยฺหํ วา มม ทสฺสนํ, มยฺหํ วา ตว ทสฺสนํ นตฺถี’’ติ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อาลิงฺคิตฺวา ปมตฺตํ หุตฺวา ปพฺพตนฺเต ฐิตํ ปิฏฺฐิปสฺเส ฐตฺวา เอเกน หตฺเถน ขนฺเธ คเหตฺวา เอเกน ปิฏฺฐิกจฺฉาย คเหตฺวา ปพฺพตปปาเต ขิปิ. โส ปพฺพตกุจฺฉิยํ ปฏิหโต ขณฺฑาขณฺฑิกํ หุตฺวา ภูมิยํ ปติ. โจรปปาตมตฺถเก อธิวตฺถา เทวตา เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ กิริยํ ทิสฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา สาธุการํ ทตฺวา อิมํ คาถมาห –

彼女は考えた。“ああ、これは大変なことになった。知恵というものは、炊いて食べるためのものではなく、難局を切り抜けるためにあるのだ。彼に対してなすべきことを考えよう”。そして彼に言った。“旦那様、あなたが‘盗賊’として捕らえられて連行されていた時、私は父母に告げました。彼らは千金を差し出してあなたを連れ戻し、家に住まわせてくれました。それ以来、私はあなたに尽くしてきました。今日、私に最後の拝礼をさせてください”。彼は“よかろう。しっかり拝礼しなさい”と言って、崖の縁に立った。そこで彼女は、彼の周りを右回りに三度回り、四方で拝礼して、“旦那様、これが最後のお別れです。もうあなたが私を見ることも、私があなたを見ることもありません”と言って、前から後ろから抱きしめ、彼が油断したところで、崖の縁に立っていた彼の背後に回り、片手で肩を掴み、もう一方の手で腰のあたりを掴んで、崖の下へ突き落とした。彼は山肌に打ちつけられ、粉々になって地面に落ちた。盗賊の絶壁の頂上に住む神は、二人の行動を見て、その女に称賛を送り、次の詩を唱えた。

‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๓.๓๑);

“あらゆる場面において、男性だけが賢者であるわけではない。女性もまた、その時その場に応じて明察し、賢者となるのである”。

สาปิ โจรํ ปปาเต ขิปิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ เคหํ คมิสฺสามิ, ‘สามิโก เต กุหิ’นฺติ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, สจาหํ เอวํ ปุฏฺฐา ‘มาริโต เม’ติ วกฺขามิ, ‘ทุพฺพินีเต สหสฺสํ ทตฺวา ตํ อาหราเปตฺวา อิทานิ นํ มาเรสี’ติ มํ มุขสตฺตีหิ วิชฺฌิสฺสนฺติ, ‘อาภรณตฺถาย โส มํ มาเรตุกาโม อโหสี’ติ วุตฺเตปิ น สทฺทหิสฺสนฺติ, อลํ เม เคเหนา’’ติ ตตฺเถวาภรณานิ ฉฑฺเฑตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน วิจรนฺตี เอกํ ปริพฺพาชกานํ อสฺสมํ ปตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชฺชํ เทถา’’ติ อาห. อถ นํ ปพฺพาเชสุํ. สา ปพฺพชิตฺวาว ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาย กึ อุตฺตม’’นฺติ? ‘‘ภทฺเท, ทสสุ วา กสิเณสุ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ[Pg.416], วาทสหสฺสํ วา อุคฺคณฺหิตพฺพํ, อยํ อมฺหากํ ปพฺพชฺชาย อุตฺตมตฺโถ’’ติ. ‘‘ฌานํ ตาว นิพฺพตฺเตตุํ อหํ น สกฺขิสฺสามิ, วาทสหสฺสํ ปน อุคฺคณฺหิสฺสามิ, อยฺยา’’ติ. อถ นํ เต วาทสหสฺสํ อุคฺคณฺหาเปตฺวา ‘‘อุคฺคหิตํ เต สิปฺปํ, อิทานิ ตฺวํ ชมฺพุทีปตเล วิจริตฺวา อตฺตนา สทฺธึ ปญฺหํ กเถตุํ สมตฺถํ โอโลเกหี’’ติ ตสฺส หตฺเถ ชมฺพุสาขํ ทตฺวา อุยฺโยเชสุํ – ‘‘คจฺฉ, ภทฺเท, สเจ โกจิ คิหิภูโต ตยา สทฺธึ ปญฺหํ กเถตุํ สกฺโกติ, ตสฺเสว ปาทปริจาริกา ภวาหิ, สเจ ปพฺพชิโต สกฺโกติ, ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชาหี’’ติ.

彼女（長者の娘）もまた、賊を崖から突き落とした後、こう考えた。“もし私が家に帰れば、‘お前の夫はどこだ’と問われるだろう。もしそう問われて‘私が殺しました’と言えば、‘不徳な女よ、千金を出してあの男を連れて来させながら、今また彼を殺したのか’と、言葉の槍で私を刺し貫くだろう。‘あの男は装身具のために私を殺そうとしたのです’と言っても、信じてもらえないだろう。私にはもう家は必要ない”。そこで彼女はその場所に装身具を捨て、森に入り、順々に遍歴して、ある遍照女（パリッバージカー）たちの庵にたどり着いた。彼女たちを敬礼して“聖者方、私をあなた方のもとで出家させてください”と言った。そこで、彼女を出家させた。出家してすぐに彼女は尋ねた。“聖者方、あなた方の出家における至高の事柄は何ですか”。“妹よ、十の遍処（カシナ）において修習を行い、禅定（ジャーナ）を生じさせるべきである。あるいは、千の論説（ワーダ）を学ぶべきである。これが我らの出家の至高の目的である”。“禅定をまず生じさせることは私にはできないでしょう。しかし、一千の論説を学びます、尊者方”。そこで、彼女に一千の論説を学ばせ、“お前の学問は完成した。今、お前は閻浮提（ジャンブディーパ）を巡り、自分とともに問答を交わすことのできる者を探すがよい”と言い、彼女の手に閻浮の枝（ジャンブサーカー）を授けて送り出した。“行きなさい、妹よ。もし、ある在家者がお前とともに問答を交わすことができれば、その者の妻となりなさい。もし出家者ができれば、その者のもとで出家しなさい”。

สา นาเมน ชมฺพุปริพฺพาชิกา นาม หุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี วิจรติ. ตาย สทฺธึ กเถตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. ‘‘อิโต ชมฺพุปริพฺพาชิกา อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวาว มนุสฺสา ปลายนฺติ. สา คามํ วา นิคมํ วา ภิกฺขาย ปวิสนฺตี คามทฺวาเร วาลุกราสึ กตฺวา ตตฺถ ชมฺพุสาขํ ฐเปตฺวา ‘‘มยา สทฺธึ กเถตุํ สมตฺโถ ชมฺพุสาขํ มทฺทตู’’ติ วตฺวา คามํ ปาวิสิ. ตํ ฐานํ อุปสงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. สาปิ มิลาตาย ชมฺพุสาขาย อญฺญํ ชมฺพุสาขํ คณฺหาติ, อิมินา นีหาเรน วิจรนฺตี สาวตฺถึ ปตฺวา คามทฺวาเร วาลุกราสึ กตฺวา ชมฺพุสาขํ ฐเปตฺวา วุตฺตนเยเนว วตฺวา ภิกฺขาย ปาวิสิ. สมฺพหุลา คามทารกา ชมฺพุสาขํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. ตทา สาริปุตฺตตฺเถโร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นครา นิกฺขนฺโต เต ทารเก ชมฺพุสาขํ ปริวาเรตฺวา ฐิเต ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิ. ทารกา เถรสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขึสุ. ‘‘เตน หิ ทารกา อิมํ สาขํ มทฺทถา’’ติ. ‘‘ภายาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อหํ ปญฺหํ กเถสฺสามิ, มทฺทถ ตุมฺเห’’ติ. เต เถรสฺส วจเนน สญฺชาตุสฺสาหา ตถา กตฺวา มทฺทนฺตา ชมฺพุสาขํ อุกฺขิปึสุ. ปริพฺพาชิกา อาคนฺตฺวา เต ปริภาสิตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ สทฺธึ มม ปญฺเหน กิจฺจํ นตฺถิ, กสฺมา เม สาขํ มทฺทถา’’ติ อาห. ‘‘อยฺเยนมฺหา มทฺทาปิตา’’ติ อาหํสุ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเหหิ เม สาขา มทฺทาปิตา’’ติ? ‘‘อาม, ภคินี’’ติ. ‘‘เตน หิ มยา สทฺธึ ปญฺหํ กเถถา’’ติ. ‘‘สาธุ กเถสฺสามี’’ติ.

彼女は名によって“ジャンブ・パリッバージカー（閻浮遍照女）”と呼ばれるようになり、そこを出て、会う人ごとに問いを投げかけて遍歴した。彼女とともに問答を交わせる者は誰もいなかった。“ここへジャンブ・パリッバージカーがやって来る”という噂を聞くだけで、人々は逃げ出した。彼女は村や町へ托鉢に入る際、村の入り口に砂の山を作り、そこに閻浮の枝を立てて、“私とともに問答を交わすことのできる者は、この閻浮の枝を踏み潰すがよい”と言って村に入った。その場所に近づける者はいなかった。彼女は閻浮の枝が枯れると、別の閻浮の枝を取った。このように遍歴して舎衛城（サーヴァッティー）に至り、村の入り口に砂の山を作って閻浮の枝を立て、前述の通りに言って托鉢に入った。多くの村の子供たちが閻浮の枝を囲んで立っていた。その時、舎利弗（サーリプッタ）長老が托鉢を終え、食事を済ませて町から出てきた。それらの子供たちが閻浮の枝を囲んで立っているのを見て、“これは何か”と尋ねた。子供たちは長老にその事情を説明した。“ならば、子供たちよ、この枝を踏み潰しなさい”。“聖者様、怖いです”。“私が問いに答えよう。お前たちは踏み潰しなさい”。彼らは長老の言葉によって勇気を出し、その通りにして、踏み潰しながら閻浮の枝を放り投げた。遍照女がやって来て彼らを叱り、“お前たちと私に問議の用はない。なぜ私の枝を踏み潰したのか”と言った。“聖者が我々に踏み潰させたのです”と彼らは言った。“尊者よ、あなたが私の枝を踏み潰させたのですか”。“そうだ、妹よ”。“ならば、私とともに問答を交わしてください”。“よろしい、答えよう”。

สา วฑฺฒมานกจฺฉายาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, สกลนครํ สงฺขุภิ. ‘‘ทฺวินฺนํ ปณฺฑิตานํ กถํ สุณิสฺสามา’’ติ นาครา ตาย สทฺธึเยว คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ปริพฺพาชิกา เถรํ [Pg.417] อาห – ‘‘ภนฺเต, ปุจฺฉามิ เต ปญฺห’’นฺติ. ‘‘ปุจฺฉ, ภคินี’’ติ. สา วาทสหสฺสํ ปุจฺฉิ, ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ เถโร วิสฺสชฺเชสิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘เอตฺตกา เอว เต ปญฺหา, อญฺเญปิ อตฺถี’’ติ? ‘‘เอตฺตกา เอว, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ตยา พหู ปญฺหา ปุฏฺฐา, มยมฺปิ เอกํ ปุจฺฉาม, วิสฺสชฺชิสฺสสิ โน’’ติ? ‘‘ชานมานา วิสฺสชฺชิสฺสามิ ปุจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ. เถโร ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ (ขุ. ปา. ๔.๑) ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สา ‘‘เอวํ นาเมส วิสฺสชฺเชตพฺโพ’’ติ อชานนฺตี ‘‘กึ นาเมตํ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พุทฺธปญฺโห นาม, ภคินี’’ติ. ‘‘มยฺหมฺปิ ตํ เทถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สเจ มาทิสา ภวิสฺสสิ, ทสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ มํ ปพฺพาเชถา’’ติ. เถโร ภิกฺขุนีนํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิ. สา ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปทา กุณฺฑลเกสิตฺเถรี นาม หุตฺวา กติปาหจฺจเยเนว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

彼女は昼下がりの影が伸びる頃、問いを尋ねるために長老のもとへ赴いた。全城内が騒然となった。“二人の賢者の対話を聴こう”と、市民たちは彼女とともに赴き、長老を礼拝して一方に座った。遍照女は長老に言った。“尊者よ、あなたに問いを尋ねます”。“妹よ、尋ねなさい”。彼女は一千の論説を尋ねた。長老は問われるたびにそれらに答えた。そこで長老は彼女に言った。“お前の問いはこれだけか、他にあるか”。“これだけです、尊者よ”。“お前は多くの問いを尋ねた。私も一つ尋ねよう。答えることができるか”。“知っていることであれば、答えます。尊者よ、お尋ねください”。長老は“一つとは何か”という問いを尋ねた。彼女は“これはこのように答えるべきである”ということを知らず、“尊者よ、それは何というものですか”と尋ねた。“妹よ、これは仏陀の問いというものだ”。“尊者よ、私にもそれを授けてください”。“もし、お前が私のようになるならば（出家するなら）、授けよう”。“ならば、私を出家させてください”。長老は比丘尼たちに告げて、彼女を出家させた。彼女は出家して具足戒を受け、クンダラケーシー長老尼（テーリー）となり、数日のうちに四無礙解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に到達した。

ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘กุณฺฑลเกสิตฺเถริยา ธมฺมสฺสวนญฺจ พหุํ นตฺถิ, ปพฺพชิตกิจฺจญฺจสฺสา มตฺถกํ ปตฺตํ, เอเกน กิร โจเรน สทฺธึ มหาสงฺคามํ กตฺวา ชินิตฺวา อาคตา’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, มยา เทสิตธมฺมํ ‘อปฺปํ วา พหุํ วา’ติ ปมาณํ มา คณฺหถ, อนตฺถกํ ปทสตมฺปิ เสยฺโย น โหติ, ธมฺมปทํ ปน เอกมฺปิ เสยฺโยว. อวเสสโจเร ชินนฺตสฺส จ ชโย นาม น โหติ, อชฺฌตฺติกกิเลสโจเร ชินนฺตสฺเสว ปน ชโย นาม โหตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

比丘たちは法堂（ダンマサバー）で話を始めた。“クンダラケーシー長老尼は、法を聴くことも多くはなかったが、出家の務めを完遂した。一人の賊とともに大きな戦いをして、それに勝利してやって来たのだそうだ”。師（ブッダ）がやって来られ、“比丘たちよ、今、何の会話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれのことでございます”と言われたとき、“比丘たちよ、私が説いた法について‘少ない’とか‘多い’とか、その量を量ってはならない。無益な百の句よりも、一つの法句（ダンマパダ）の方が勝っているのである。外の賊に勝つ者に真の勝利というものはない。内の煩悩という賊に勝つ者にこそ、真の勝利があるのだ”と言い、前後を接続して法を説き、これらの偈を唱えられた。

๑๐๒.

102.

‘‘โย จ คาถาสตํ ภาเส, อนตฺถปทสํหิตา;

เอกํ ธมฺมปทํ เสยฺโย, ยํ สุตฺวา อุปสมฺมติ.

“無益な句を連ねた百の偈を語るよりも、それを聴いて静まりを得るような、一つの法句（ダンマパダ）こそが勝っている。”

๑๐๓.

103.

‘‘โย สหสฺสํ สหสฺเสน, สงฺคาเม มานุเส ชิเน;

เอกญฺจ เชยฺยมตฺตานํ, ส เว สงฺคามชุตฺตโม’’ติ.

“戦場において百万人の人々に勝つよりも、ただ一つ、自己に打ち勝つ者こそが、実に戦いにおける最上の勝者である。”

ตตฺถ คาถาสตนฺติ โย จ ปุคฺคโล สตปริจฺเฉทา พหูปิ คาถา ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อนตฺถปทสํหิตาติ อากาสวณฺณนาทิวเสน อนตฺถเกหิ ปเทหิ สํหิตา. ธมฺมปทนฺติ อตฺถสาธกํ ขนฺธาทิปฏิสํยุตฺตํ, ‘‘จตฺตาริมานิ ปริพฺพาชกา ธมฺมปทานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อนภิชฺฌา ปริพฺพาชกา ธมฺมปทํ, อพฺยาปาโท ปริพฺพาชกา ธมฺมปทํ, สมฺมาสติ ปริพฺพาชกา ธมฺมปทํ[Pg.418], สมฺมาสมาธิ ปริพฺพาชกา ธมฺมปท’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๓๐) เอวํ วุตฺเตสุ จตูสุ ธมฺมปเทสุ เอกมฺปิ ธมฺมปทํ เสยฺโย. โย สหสฺสํ สหสฺเสนาติ โย เอโก สงฺคามโยโธ สหสฺเสน คุณิตํ สหสฺสํ มานุเส เอกสฺมึ สงฺคาเม ชิเนยฺย, ทสมนุสฺสสตสหสฺสํ ชินิตฺวา ชยํ อาหเรยฺย, อยมฺปิ สงฺคามชินตํ อุตฺตโม ปวโร นาม น โหติ. เอกญฺจ เชยฺยมตฺตานนฺติ โย รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ อชฺฌตฺติกกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต อตฺตโน โลภาทิกิเลสชเยน อตฺตานํ ชิเนยฺย. ส เว สงฺคามชุตฺตโมติ โส สงฺคามชินานํ อุตฺตโม ปวโร สงฺคามสีสโยโธติ.

その詩において、“百の詩（gāthāsataṃ）”とは、ある人が百の区切りからなる多くの詩を唱えるという意味である。“無益な言葉を伴う（anatthapadasaṃhitā）”とは、空の称賛などのように、利益をもたらさない言葉で構成されていることである。“法句（dhammapada）”とは、利益を成し遂げるものであり、五蘊などに関連するものである。‘これら四つの遍歴者の法句がある。四つとは何か。無貪の遍歴者の法句、無瞋の遍歴者の法句、正念の遍歴者の法句、正定の遍歴者の法句である’（増支部4.30）と説かれている。これら四つの法句の中で、たとえ一言の法句であっても（聞くことは）優れている。“千を千倍して（yo sahassaṃ sahassena）”とは、ある一人の戦士が一つの戦場で、千に千を掛けた数（百万）の人々に勝利し、百万の人に勝って勝利を収めたとしても、この者は戦場での勝者の中で最高、あるいは卓越した者とは呼ばれない。“ただ一人、己に勝つ（ekañca jeyyamattānaṃ）”とは、夜坐や昼坐の場所で、内的な業処（瞑想の主題）を考察し、自らの貪欲などの煩悩に打ち勝つことによって、己自身に勝利することである。“彼こそが戦場における最高の勝者（sa ve saṅgāmajuttamo）”とは、彼は戦場の勝者たちの中で最高であり、卓越した戦場の指揮官であるという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

กุณฺฑลเกสิตฺเถรีวตฺถุ ตติยํ.

クンダーラケーシー長老尼の物語（第三）が終了した。

๔. อนตฺถปุจฺฉกพฺราหฺมณวตฺถุ

4. アナッタプッチャカ・バラモンの物語

อตฺตา หเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อนตฺถปุจฺฉกํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิ.

“己こそが（Attā have）”で始まるこの法話は、お師匠様（釈尊）がジェータ林（祇園精舎）に滞在していた際、アナッタプッチャカという名のバラモンに関連して説かれたものである。

โส กิร พฺราหฺมโณ ‘‘กึ นุ โข สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺถเมว ชานาติ, อุทาหุ อนตฺถมฺปิ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห อตฺถเมว ชานาถ มญฺเญ, โน อนตฺถ’’นฺติ? ‘‘อตฺถญฺจาหํ, พฺราหฺมณ, ชานามิ อนตฺถญฺจา’’ติ. ‘‘เตน หิ เม อนตฺถํ กเถถา’’ติ. อถสฺส สตฺถา อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによると、そのバラモンは“正自覚者は果たして利益（有益なこと）だけを知っているのだろうか、それとも不利益（無益なこと）をも知っているのだろうか。彼に尋ねてみよう”と考え、お師匠様のもとに近づいて尋ねた。“尊師よ、あなたは利益だけをご存じで、不利益についてはご存じないのではないですか”。“バラモンよ、私は利益も知っているし、不利益も知っている”。“それならば、私に不利益（無益なこと）について語ってください”。そこで、お師匠様は彼に次の詩を授けられた。

‘‘อุสฺสูรเสยฺยํ อาลสฺยํ, จณฺฑิกฺกํ ทีฆโสณฺฑิยํ;

เอกสฺสทฺธานคมนํ ปรทารูปเสวนํ;

เอตํ พฺราหฺมณ เสวสฺสุ, อนตฺถํ เต ภวิสฺสตี’’ติ.

“日が高くなってからの睡眠、怠惰、怒りっぽさ、深酒、一人での長旅、他人の妻との密通。バラモンよ、これらに耽りなさい。そうすれば、あなたに不利益（破滅）が訪れるだろう”

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ สาธุการมทาสิ ‘‘สาธุ สาธุ, คณาจริย, คณเชฏฺฐก, ตุมฺเห อตฺถญฺจ ชานาถ อนตฺถญฺจา’’ติ. ‘‘เอวํ โข, พฺราหฺมณ, อตฺถานตฺถชานนโก นาม มยา สทิโส นตฺถี’’ติ. อถสฺส สตฺถา อชฺฌาสยํ อุปธาเรตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, เกน กมฺเมน ชีวสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ชูตกมฺเมน, โภ โคตมา’’ติ. ‘‘กึ ปน เต ชโย โหติ ปราชโย’’ติ[Pg.419]. ‘‘ชโยปิ โหติ ปราชโยปี’’ติ วุตฺเต, ‘‘พฺราหฺมณ, อปฺปมตฺตโก เอส, ปรํ ชินนฺตสฺส ชโย นาม น เสยฺโย. โย ปน กิเลสชเยน อตฺตานํ ชินาติ, ตสฺส ชโย เสยฺโย. น หิ ตํ ชยํ โกจิ อปชยํ กาตุํ สกฺโกตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

それを聞いて、バラモンは歓呼の声を上げた。“素晴らしい、素晴らしい、教団の師よ、教団の長よ、あなたは利益も不利益もご存じです”。“バラモンよ、このように利益と不利益を知ることにおいて、私に並ぶ者はいない”。そこで、お師匠様は彼の意向を察して、“バラモンよ、あなたは何を仕事として生活しているのか”と尋ねた。“ゴータマ殿、私は博打（サイコロ遊び）をして生活しています”。“それでは、あなたには勝利があるのか、それとも敗北があるのか”。“勝利もあれば、敗北もあります”。そう答えられた時、お師匠様はこう言われた。“バラモンよ、そのような勝利は些細なものである。他人を征服する勝利は、優れたものではない。しかし、煩悩に打ち勝つことで己自身に勝利する者、その者の勝利こそが優れている。何者もその勝利を敗北に変えることはできないのだ”。このように語って、文脈を繋いで法を説き、これらの詩を唱えられた。

๑๐๔.

104.

‘‘อตฺตา หเว ชิตํ เสยฺโย, ยา จายํ อิตรา ปชา;

อตฺตทนฺตสฺส โปสสฺส, นิจฺจํ สญฺญตจาริโน.

“実に、己に勝つことは、他のすべての人々に勝つことよりも優れている。己を調伏し、常に身を慎んで生きる人の（勝利は格別である）。”

๑๐๕.

105.

‘‘เนว เทโว น คนฺธพฺโพ, น มาโร สห พฺรหฺมุนา;

ชิตํ อปชิตํ กยิรา, ตถารูปสฺส ชนฺตุโน’’ติ.

“神もガンダッバも、梵天を伴うマーラ（悪魔）であっても、そのような（自己を制した）人の勝利を、敗北に変えることはできない。”

ตตฺถ หเวติ นิปาโต. ชิตนฺติ ลิงฺควิปลฺลาโส, อตฺตโน กิเลสชเยน อตฺตา ชิโต เสยฺโยติ อตฺโถ. ยา จายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา ชูเตน วา ธนหรเณน วา สงฺคาเมน วา พลาภิภเวน วา ชิตา ภเวยฺย, ตํ ชินนฺเตน ยํ ชิตํ, น ตํ เสยฺโยติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ตเทว ชิตํ เสยฺโย, อิทํ น เสยฺโยติ? ยสฺมา อตฺตทนฺตสฺส…เป… ตถารูปสฺส ชนฺตุโนติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา หิ ยฺวายํ นิกฺกิเลสตาย อตฺตทนฺโต โปโส, ตสฺส อตฺตทนฺตสฺส กายาทีหิ นิจฺจํ สญฺญตจาริโน เอวรูปสฺส อิเมหิ กายสญฺญมาทีหิ สญฺญตสฺส ชนฺตุโน เทโว วา คนฺธพฺโพ วา มาโร วา พฺรหฺมุนา สห อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘อหมสฺส ชิตํ อปชิตํ กริสฺสามิ, มคฺคภาวนาย ปหีเน กิเลเส ปุน อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ฆเฏนฺโตปิ วายมนฺโตปิ ยถา ธนาทีหิ ปราชิโต ปกฺขนฺตโร หุตฺวา อิตเรน ชิตํ ปุน ชินนฺโต อปชิตํ กเรยฺย, ‘‘เอวํ อปชิตํ กาตุํ เนว สกฺกุเณยฺยา’’ติ.

その詩の中で、“実に（have）”は不変化詞である。“勝利した（jitaṃ）”は性の転換（文法的変則）である。自らの煩悩に打ち勝つことによって、己自身に勝利した状態が優れているという意味である。“他のすべての人々（yā cāyaṃ itarā pajā）”とは、己に勝利した者以外の残りの人々が、博打や財産の強奪、戦争、あるいは武力による制圧によって勝利したとしても、その勝利を収めた者が得たものは優れていないという意味である。では、なぜ己に勝利することだけが優れており、それ以外は優れていないのか。“己を調伏し……そのような人（yasmā attadantassa… tathārūpassa jantuno）”とある。これは次のような意味である。煩悩がないために自己を調伏した人、身口意において常に慎み深く行動する人、このように身体の行儀などを通じて自制している人に対して、神やガンダッバ、あるいは梵天を伴うマーラが現れて、“彼の勝利を敗北に変えてやろう。道（maggabhāvanā）によって断じられた煩悩を再び生じさせてやろう”と熱心に努力したとしても、それは不可能である。あたかも財産を失って敗北した者が、仲間を集めて再び戦い、他者の勝利を敗北に変えることができるのとは異なり、このような（聖者の）勝利を敗北に変えることは、決してできないという意味である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

อนตฺถปุจฺฉกพฺราหฺมณวตฺถุ จตุตฺถํ.

アナッタプッチャカ・バラモンの物語（第四）が終了した。

๕. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส มาตุลพฺราหฺมณวตฺถุ

5. サーリプッタ長老の伯父であるバラモンの物語

มาเส [Pg.420] มาเสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส มาตุลพฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิ.

“月ごとに（Māse māse）”で始まるこの法話は、お師匠様が竹林精舎（ヴェールヴァナ）に滞在していた際、サーリプッタ長老の伯父のバラモンに関連して説かれたものである。

เถโร กิร ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห – ‘‘กึ นุ โข, พฺราหฺมณ, กิญฺจิเทว กุสลํ กโรสี’’ติ? ‘‘กโรมิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ กโรสี’’ติ? ‘‘มาเส มาเส สหสฺสปริจฺจาเคน ทานํ ทมฺมี’’ติ. ‘‘กสฺส เทสี’’ติ? ‘‘นิคณฺฐานํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปตฺถยนฺโต’’ติ? ‘‘พฺรหฺมโลกํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปน พฺรหฺมโลกสฺส อยํ มคฺโค’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘โก เอวมาหา’’ติ? ‘‘อาจริเยหิ เม กถิตํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘โน ตฺวํ พฺรหฺมโลกสฺส มคฺคํ ชานาสิ, นาปิ เต อาจริยา, สตฺถาว เอโก ชานาติ, เอหิ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมโลกสฺส เต มคฺคํ กถาเปสฺสามี’’ติ ตํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อยํ พฺราหฺมโณ เอวมาหา’’ติ, ‘‘ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา สาธุ วตสฺส พฺรหฺมโลกสฺส มคฺคํ กเถถา’’ติ. สตฺถา ‘‘เอวํ กิร, พฺราหฺมณา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, โภ โคตมา’’ติ วุตฺเต, ‘‘พฺราหฺมณ, ตยา เอวํ ททมาเนน วสฺสสตํ ทินฺนทานโตปิ มุหุตฺตมตฺตํ ปสนฺนจิตฺเตน มม สาวกสฺส โอโลกนํ วา กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตทานํ วา มหปฺผลตร’’นฺติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによると、長老（サーリプッタ）はその伯父のもとへ行き、こう尋ねた。“バラモンよ、あなたは何らかの功徳を積んでいますか”。“尊師よ、積んでおります”。“何をしているのですか”。“月ごとに千（の貨幣）を費やして、施しをしております”。“誰に与えているのですか”。“尊師よ、裸形外道（ニガンタ）たちに与えております”。“何を望んでそうしているのですか”。“尊師よ、梵天の世界（ブラフマローカ）を望んでのことです”。“それは梵天の世界へ至る道なのですか”。“はい、尊師よ”。“誰がそのように言ったのですか”。“尊師よ、私の師匠たちがそう言いました”。“あなたは梵天の世界へ至る道を知りませんし、あなたの師匠たちも知りません。ただ一人、お師匠様（釈尊）だけがそれをご存じです。バラモンよ、来なさい。お師匠様に梵天の世界への道を説いていただきましょう”。長老は彼を連れてお師匠様のもとへ行き、“尊師よ、このバラモンはこのように申しております”とその経緯を報告し、“どうか、彼のために梵天の世界へ至る道を説いてください”と願い出た。お師匠様は“バラモンよ、それは本当か”と尋ね、彼が“はい、ゴータマ殿”と答えると、“バラモンよ、あなたがそのように百年にわたって施しを続けるよりも、清らかな心で一瞬でも私の弟子（聖者）を拝んだり、一匙の供養をしたりすることの方が、はるかに大きな果報をもたらすのである”と告げ、文脈を繋いで法を説き、次の詩を唱えられた。

๑๐๖.

106.

‘‘มาเส มาเส สหสฺเสน, โย ยเชถ สตํ สมํ;

เอกญฺจ ภาวิตตฺตานํ, มุหุตฺตมปิ ปูชเย;

สาเยว ปูชนา เสยฺโย, ยญฺเจ วสฺสสตํ หุต’’นฺติ.

“月ごとに千の財を投じて、百年にわたり供養を捧げるよりも、己を修めた聖者を、一瞬でも供養することの方が優れている。百年の供養よりも、その（一瞬の）供養こそが優れている。”

ตตฺถ สหสฺเสนาหิ สหสฺสปริจฺจาเคน. โย ยเชถ สตํ สมนฺติ โย วสฺสสตํ มาเส มาเส สหสฺสํ ปริจฺจชนฺโต โลกิยมหาชนสฺส ทานํ ทเทยฺย, เอกญฺจ ภาวิตตฺตานนฺติ โย ปน เอกํ สีลาทิคุณวิเสเสน วฑฺฒิตอตฺตานํ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺนํ, อุปริมโกฏิยา ขีณาสวํ ฆรทฺวารํ สมฺปตฺตํ กฏจฺฉุภิกฺขาทานวเสน วา ยาปนมตฺตอาหารทานวเสน วา ถูลสาฏกทานมตฺเตน วา ปูเชยฺย. ยํ อิตเรน วสฺสสตํ หุตํ. ตโต สาเยว ปูชนา เสยฺโย. เสฏฺโฐ อุตฺตโมติ อตฺโถติ.

そのガーター（偈）の中で、“千（sahassena）”とは、千の財を投じること（施しをすること）を意味する。“百年の間、月ごとに供犠を行う者（yo yajetha sataṃ samaṃ）”とは、百年の間、月ごとに千の財を投じて、世俗の多くの人々に施し（ダーナ）を与える者のことである。“また、自己を修めた一人（ekañca bhāvitattānaṃ）”とは、戒などの優れた徳によって自己を増進させた一人、すなわち、下の端（最低限）では預流者、上の端（最高）では漏尽者（阿羅漢）が家の門に届いた際、ひと匙の施食や、命を繋ぐに足りるだけの食物、あるいは粗末な衣を供養することである。もう一方の者が百年の間に行った供犠に比べれば、その（聖者への）供養こそが勝っている。すなわち、それこそが最高であり、卓越しているという意味である。

เทสนาวสาเน [Pg.421] โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、そのバラモンは預流果（よるか）に達し、他の多くの人々もまた預流果などに達した。

สาริปุตฺตตฺเถรสฺส มาตุลพฺราหฺมณวตฺถุ ปญฺจมํ.

サーリプッタ長老の伯父であるバラモンの物語、第五（章）は以上である。

๖. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยวตฺถุ

6. 八、千の部（サハッサ・ワッガ）、六、サーリプッタ長老の甥の物語

โย จ วสฺสสตํ ชนฺตูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยํ อารพฺภ กเถสิ.

“百年の間、人が（yo ca vassasataṃ jantu）”で始まるこの法話（ダンマデーサナー）は、お師匠様（仏陀）が竹林精舎（ちくりんしょうじゃ）に滞在していた際、サーリプッタ長老の甥について語られたものである。

ตมฺปิ หิ เถโร อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, พฺราหฺมณ, กุสลํ กโรสี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ กโรสี’’ติ? ‘‘มาเส มาเส เอกํ เอกํ ปสุํ ฆาเตตฺวา อคฺคึ ปริจรามี’’ติ. ‘‘กิมตฺถํ เอวํ กโรสี’’ติ? ‘‘พฺรหฺมโลกมคฺโค กิเรโส’’ติ. ‘‘เกเนวํ กถิต’’นฺติ? ‘‘อาจริเยหิ เม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เนว ตฺวํ พฺรหฺมโลกสฺส มคฺคํ ชานาสิ, นาปิ เต อาจริยา, เอหิ, สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ ตํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘อิมสฺส, ภนฺเต, พฺรหฺมโลกสฺส มคฺคํ กเถถา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘เอวํ กิรา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ, โภ โคตมา’’ติ วุตฺเต, ‘‘พฺราหฺมณ, วสฺสสตมฺปิ เอวํ อคฺคึ ปริจรนฺตสฺส ตว อคฺคิปาริจริยา มม สาวกสฺส ตงฺขณมตฺตํ ปูชมฺปิ น ปาปุณาตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

事実、長老はその甥のもとに赴いてこう尋ねた。“バラモンよ、善行（功徳）を積んでいるか？”。“はい、尊者よ”。“どのようなことをしているのか？”。“月ごとに一頭ずつの家畜を殺して、火を供養（事火）しております”。“何のためにそのようなことをしているのか？”。“これこそが梵天の世界（梵天界）へ至る道であると聞いております”。“誰がそのように教えたのか？”。“尊者よ、師匠たちが教えました”。長老は“お前は梵天界への道を知らないし、お前の師匠たちも知らない。来なさい、お師匠様（仏陀）のところへ行こう”と言い、そのバラモンをお師匠様のところへ連れて行って、その経緯を伝え、“尊者よ、この者に梵天界への道を説いてください”と申し上げた。お師匠様が“その通りなのか？”と尋ね、バラモンが“その通りです、ゴータマ殿”と答えると、“バラモンよ、百年の間、そのように火を供養し続けるお前の事火（じか）は、私の弟子である比丘に対して、たとえ一瞬でもなされる供養には及ばない”と仰り、話を繋いで法を説くためにこのガーター（偈）を唱えられた。

๑๐๗.

107.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชนฺตุ, อคฺคึ ปริจเร วเน;

เอกญฺจ ภาวิตตฺตานํ, มุหุตฺตมปิ ปูชเย;

สาเยว ปูชนา เสยฺโย, ยญฺเจ วสฺสสตํ หุต’’นฺติ.

“たとえ人が森の中で百年の間、火を供養したとしても、自己を修めた（聖者）一人を一瞬でも供養するなら、その供養こそが勝っている。百年の間の供犠よりも。”

ตตฺถ ชนฺตูติ สตฺตาธิวจนเมตํ. อคฺคึ ปริจเร วเนติ นิปฺปปญฺจภาวปตฺถนาย วนํ ปวิสิตฺวาปิ ตตฺถ อคฺคึ ปริจเรยฺย. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

その中で“人（jantu）”とは、生き物を指す語である。“森の中で火を供養する（aggiṃ paricare vane）”とは、煩悩の乱れのない静寂（離戯論）を求めて森に入り、そこで火を供養することである。残りの部分は前述のものと同様である。これがガーターの意味である。

เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、そのバラモンは預流果に達し、他の多くの人々もまた預流果などに達した。

สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยวตฺถุ ฉฏฺฐํ.

サーリプッタ長老の甥の物語、第六（章）は以上である。

๗. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สหายกพฺราหฺมณวตฺถุ

7. 八、千の部（サハッサ・ワッガ）、七、サーリプッタ長老の友人であるバラモンの物語

ยํ [Pg.422] กิญฺจิ ยิฏฺฐํ วาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สหายกพฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิ.

“世の中のいかなる供犠（yaṃ kiñci yiṭṭhaṃ vā）”で始まるこの法話は、お師匠様（仏陀）が竹林精舎に滞在していた際、サーリプッタ長老の友人であるバラモンについて語られたものである。

ตมฺปิ หิ เถโร อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, พฺราหฺมณ, กิญฺจิ กุสลํ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ กโรสี’’ติ? ‘‘ยิฏฺฐยาคํ ยชามี’’ติ. ‘‘ตทา กิร ตํ ยาคํ มหาปริจฺจาเคน ยช’’นฺติ. อิโต ปรํ เถโร ปุริมนเยเนว ปุจฺฉิตฺวา ตํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘อิมสฺส, ภนฺเต, พฺรหฺมโลกสฺส มคฺคํ กเถถา’’ติ อาห. สตฺถา, ‘‘พฺราหฺมณ, เอวํ กิรา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ, โภ โคตมา’’ติ วุตฺเต, ‘‘พฺราหฺมณ, ตยา สํวจฺฉรํ ยิฏฺฐยาคํ ยชนฺเตน โลกิยมหาชนสฺส ทินฺนทานํ ปสนฺนจิตฺเตน มม สาวกานํ วนฺทนฺตานํ อุปฺปนฺนกุสลเจตนาย จตุภาคมตฺตมฺปิ น อคฺฆตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

長老はそのバラモンを訪ねてこう尋ねた。“バラモンよ、何か善行を積んでいるか？”。“はい、尊者よ”。“どのようなことをしているのか？”。“供犠（ヤージャ）を行っております”。当時、その供犠は多大な財を投じて行われていた。これ以降、長老は前述と同じ方法で尋ね、そのバラモンをお師匠様のところへ連れて行って経緯を伝え、“尊者よ、この者に梵天界への道を説いてください”と申し上げた。お師匠様が“バラモンよ、その通りなのか？”と尋ね、バラモンが“その通りです、ゴータマ殿”と答えると、“バラモンよ、お前が一年間、供犠を行い、世俗の多くの人々に与えた施しは、清らかな心で私の弟子である聖者たちを敬礼する者に生じる善の思念（クサラ・チェータナー）の四分の一にも値しない”と仰り、話を繋いで法を説くためにこのガーターを唱えられた。

๑๐๘.

108.

‘‘ยํ กิญฺจิ ยิฏฺฐํ ว หุตํ ว โลเก,สํวจฺฉรํ ยเชถ ปุญฺญเปกฺโข;

สพฺพมฺปิ ตํ น จตุภาคเมติ,อภิวาทนา อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย’’ติ.

“この世において、功徳を求める者が一年間、いかなる供犠や供養を行ったとしても、そのすべては、直き人（聖者）への敬礼（の功徳）の四分の一にも及ばない。直き人への敬礼こそが勝っている。”

ตตฺถ ยํ กิญฺจีติ อนวเสสปริยาทานวจนเมตํ. ยิฏฺฐนฺติ เยภุยฺเยน มงฺคลกิริยาทิวเสสุ ทินฺนทานํ. หุตนฺติ อภิสงฺขริตฺวา กตํ ปาหุนทานญฺเจว, กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา กตทานญฺจ. สํวจฺฉรํ ยเชถาติ เอกสํวจฺฉรํ นิรนฺตรเมว วุตฺตปฺปการํ ทานํ สกลจกฺกวาเฬปิ โลกิยมหาชนสฺส ทเทยฺย. ปุญฺญเปกฺโขติ ปุญฺญํ อิจฺฉนฺโต. อุชฺชุคเตสูติ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺเนสุ อุปริมโกฏิยา ขีณาสเวสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เอวรูเปสุ ปสนฺนจิตฺเตน สรีรํ โอนมิตฺวา วนฺทนฺตสฺส กุสลเจตนาย ยํ ผลํ, ตโต จตุภาคมฺปิ สพฺพํ ตํ ทานํ น อคฺฆติ, ตสฺมา อุชุคเตสุ อภิวาทนเมว เสยฺโย’’ติ.

その中で“いかなる（yaṃ kiñci）”とは、余すところなくすべてを包括する言葉である。“供犠（yiṭṭhaṃ）”とは、主に吉祥行事などの際に行われる施しのことである。“供養（hutaṃ）”とは、入念に準備して行われる来客への施し、あるいは業（カルマ）とその果報を信じて行われる施しのことである。“一年間供犠を行う（saṃvaccharaṃ yajetha）”とは、満一年の間、絶え間なく、前述のような施しを全宇宙の世俗の多くの人々に与えることである。“福徳を願う者（puññapekkho）”とは、功徳を欲する者のことである。“直き人たちにおいて（ujjugatesu）”とは、下の端では預流者、上の端では漏尽者（阿羅漢）のことである。これは次のような意味である。“このような聖者たちに対し、清らかな心で身を屈めて敬礼する者の善の思念によって得られる果報に比べれば、それらすべての施しはその四分の一にも値しない。ゆえに、直き人たちへの敬礼こそが勝っている”と。これがガーターの意味である。

เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、そのバラモンは預流果に達し、他の多くの人々もまた預流果などに達した。

สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สหายกพฺราหฺมณวตฺถุ สตฺตมํ.

サーリプッタ長老の友人であるバラモンの物語、第七（章）は以上である。

๘. อายุวฑฺฒนกุมารวตฺถุ

8. 八、千の部（サハッサ・ワッガ）、八、アーユヴァッダナ王子の物語

อภิวาทนสีลิสฺสาติ [Pg.423] อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ทีฆลงฺฆิกํ นิสฺสาย อรญฺญกุฏิยํ วิหรนฺโต ทีฆายุกุมารํ อารพฺภ กเถสิ.

“敬礼する習慣のある者（abhivādanasīlissa）”で始まるこの法話は、お師匠様（仏陀）がディーガランギカの町に近い、森の中の庵（林間精舎）に滞在していた際、アーユヴァッダナ（延命）王子について語られたものである。

ทีฆลงฺฆิกนครวาสิโน กิร ทฺเว พฺราหฺมณา พาหิรกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐจตฺตาลีส วสฺสานิ ตปจรณํ กรึสุ. เตสุ เอโก ‘‘ปเวณิ เม นสฺสิสฺสติ, วิพฺภมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตนา กตํ ตปํ ปเรสํ วิกฺกิณิตฺวา โคสเตน เจว กหาปณสเตน จ สทฺธึ ภริยํ ลภิตฺวา กุฏุมฺพํ สณฺฐเปสิ. อถสฺส ภริยา ปุตฺตํ วิชายิ. อิตโร ปนสฺส สหายโก ปวาสํ คนฺตฺวา ปุนเทว ตํ นครํ ปจฺจาคมิ. โส ตสฺส อาคตภาวํ สุตฺวา ปุตฺตทารํ อาทาย สหายกสฺส ทสฺสนตฺถาย อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุตฺตํ มาตุ หตฺเถ ทตฺวา สยํ ตาว วนฺทิ, มาตาปิ ปุตฺตํ ปิตุ หตฺเถ ทตฺวา วนฺทิ. โส ‘‘ทีฆายุกา โหถา’’ติ อาห, ปุตฺเต ปน วนฺทาปิเต ตุณฺหี อโหสิ. อถ นํ ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, อมฺเหหิ วนฺทิเต ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วตฺวา อิมสฺส วนฺทนกาเล กิญฺจิ น วเทถา’’ติ อาห. ‘‘อิมสฺเสโก อนฺตราโย อตฺถิ, พฺราหฺมณา’’ติ. ‘‘กิตฺตกํ ชีวิสฺสติ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สตฺตาหํ, พฺราหฺมณา’’ติ. ‘‘ปฏิพาหนการณํ อตฺถิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘นาหํ ปฏิพาหนการณํ ชานามี’’ติ. ‘‘โก ปน ชาเนยฺย, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สมโณ โคตโม ชาเนยฺย, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉาหี’’ติ. ‘‘ตตฺถ คจฺฉนฺโต ตปปริหานิโต ภายามี’’ติ. ‘‘สเจ เต ปุตฺตสิเนโห อตฺถิ, ตปปริหานึ อจินฺเตตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉาหี’’ติ.

ディーガランギカ市に住む二人のバラモンが、外道の法に従って出家し、四十八年もの間、苦行に励んでいたという。そのうちの一人が、“このままでは私の家系が絶えてしまう。還俗しよう”と考え、自らが積んだ苦行の功徳を他者に売り払い、百頭の牛と百枚のカハーパナ金貨を得て、妻を娶り家計を立てた。その後、彼の妻は息子を産んだ。一方、もう一人の友人である苦行者は、他所へ行っていたが、再びそのディーガランギカ市へと戻ってきた。還俗したバラモンは、友人が戻ったことを聞き、妻子を連れてその友人に会うために出向いた。到着すると、息子を母親の手に預けて自ら先に礼拝した。母親もまた息子を父親の手に預けて礼拝した。その苦行者は二人に対し、“長寿であれ”と言ったが、息子に礼拝させた時には沈黙した。そこでバラモンは彼に尋ねた。“聖者よ、なぜ私たちが礼拝した時には‘長寿であれ’と言われたのに、この子が礼拝する時には何もおっしゃらないのですか”。“バラモンよ、この子には一つの危難があるのだ”。“聖者よ、この子はあとどれくらい生きるのでしょうか”。“バラモンよ、あと七日である”。“聖者よ、それを防ぐ手立てはありますか”。“私には防ぐ手立てはわからぬ”。“では、聖者よ、誰ならわかるのでしょうか”。“沙門ゴータマならわかるであろう。彼のもとへ行って尋ねるがよい”。“あちらへ行けば、私の苦行の徳が失われるのが恐ろしいのです”。“もしお前に息子への愛があるならば、苦行の喪失など考えずに、彼のもとへ行って尋ねるがよい”。

โส สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สยํ ตาว วนฺทิ. สตฺถา ‘‘ทีฆายุโก โหหี’’ติ อาห, ปชาปติยา วนฺทนกาเลปิ ตสฺสา ตเถว วตฺวา ปุตฺตสฺส วนฺทาปนกาเล ตุณฺหี อโหสิ. โส ปุริมนเยเนว สตฺถารํ ปุจฺฉิ, สตฺถาปิ ตเถว พฺยากาสิ. โส กิร พฺราหฺมโณ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อปฏิวิชฺฌิตฺวาว อตฺตโน มนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺเทสิ, ปฏิพาหนูปายํ ปน น ชานาติ. พฺราหฺมโณ สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ ปน, ภนฺเต, ปฏิพาหนูปาโย’’ติ? ‘‘ภเวยฺย, พฺราหฺมณา’’ติ. ‘‘กึ ภเวยฺยา’’ติ? ‘‘สเจ ตฺวํ อตฺตโน เคหทฺวาเร มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตสฺส มชฺเฌ ปีฐิกํ กาเรตฺวา ตํ ปริกฺขิปนฺโต อฏฺฐ วา โสฬส วา อาสนานิ [Pg.424] ปญฺญาเปตฺวา เตสุ มม สาวเก นิสีทาเปตฺวา สตฺตาหํ นิรนฺตรํ ปริตฺตํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, เอวมสฺส อนฺตราโย นสฺเสยฺยา’’ติ. ‘‘โภ โคตม, มยา มณฺฑปาทีนิ สกฺกา กาตุํ, ตุมฺหากํ ปน สาวเก กถํ ลจฺฉามี’’ติ? ‘‘ตยา เอตฺตเก กเต อหํ มม สาวเก ปหิณิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, โภ โคตมา’’ติ โส อตฺตโน เคหทฺวาเร สพฺพํ กิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขู ปหิณิ, เต คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทึสุ, ทารกมฺปิ ปีฐิกายํ นิปชฺชาเปสุํ, ภิกฺขู สตฺตรตฺตินฺทิวํ นิรนฺตรํ ปริตฺตํ ภณึสุ, สตฺตเม ทิวเส สายํ สตฺถา อาคจฺฉิ. ตสฺมึ อาคเต สพฺพจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปตึสุ. เอโก ปน อวรุทฺธโก นาม ยกฺโข ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ เวสฺสวณํ อุปฏฺฐหิตฺวา ตสฺส สนฺติกา วรํ ลภนฺโต ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส อิมํ ทารกํ คณฺเหยฺยาสี’’ติ ลภิ. ตสฺมา โสปิ อาคนฺตฺวา อฏฺฐาสิ.

そのバラモンは世尊のもとへ行き、まず自ら礼拝した。世尊は“長寿であれ”と言われた。妻が礼拝した時も同様に言われたが、息子に礼拝させた時は沈黙された。彼は以前と同じように世尊に尋ね、世尊もまた同様に答えられた。伝え聞くところによれば、そのバラモンは一切知智を悟ってはいなかったが、自らの知識を一切知智に照らして比較したという。しかし、危難を防ぐ方法は知らなかった。バラモンは世尊に尋ねた。“世尊よ、防ぐ手立てはあるのでしょうか”。“バラモンよ、あるだろう”。“どのようにすればよいのでしょうか”。“もしお前が、自分の家の門前に天幕を造らせ、その中央に台座を設けて、それを囲むように八つ、あるいは十六の座席を整え、そこに私の弟子たちを座らせて、七日間絶え間なく護呪（パリッタ）を唱えさせることができるならば、この子の危難は消え去るであろう”。“ゴータマ殿、天幕などは造ることができますが、あなたの弟子の方々をどのようにお呼びすればよいのでしょうか”。“お前がそれだけの準備をしたならば、私は弟子たちを遣わそう”。“承知いたしました、ゴータマ殿”。彼は家の門前ですべての用事を済ませ、世尊のもとへ赴いた。世尊は比丘たちを遣わされた。彼らはそこへ行き、座席に座った。子供もまた台座の上に寝かせられた。比丘たちは七日七晩、絶え間なく護呪を唱えた。七日目の夕方、世尊自らがお越しになった。世尊が来られると、全宇宙の神々が集まった。一方、アヴァルッダカという名の夜叉が、十二年間ヴェッサヴァナ（毘沙門天）に仕え、その報いとして“今日から七日目にこの子供を捕らえてよい”という許しを得ていた。そのため、彼もまたやって来てそこに立っていた。

สตฺถริ ปน ตตฺถ คเต มเหสกฺขาสุ เทวตาสุ สนฺนิปติตาสุ อปฺเปสกฺขา เทวตา โอสกฺกิตฺวา โอสกฺกิตฺวา โอกาสํ อลภมานา ทฺวาทส โยชนานิ ปฏิกฺกมึสุ. อวรุทฺธโกปิ ตเถว ปฏิกฺกมิ, สตฺถาปิ สพฺพรตฺตึ ปริตฺตมกาสิ. สตฺตาเห วีติวตฺเต อวรุทฺธโก ทารกํ น ลภิ. อฏฺฐเม ปน ทิวเส อรุเณ อุคฺคตมตฺเต ทารกํ อาเนตฺวา สตฺถารํ วนฺทาเปสุํ. สตฺถา ‘‘ทีฆายุโก โหหี’’ติ อาห. ‘‘กีวจิรํ ปน, โภ โคตม, ทารโก ฐสฺสตี’’ติ? ‘‘วีสวสฺสสตํ, พฺราหฺมณา’’ติ. อถสฺส ‘‘อายุวฑฺฒนกุมาโร’’ติ นามํ กรึสุ. โส วุทฺธิมนฺวาย ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต วิจริ. อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส, อายุวฑฺฒนกุมาเรน กิร สตฺตเม ทิวเส มริตพฺพํ อภวิสฺส, โส อิทานิ วีสวสฺสสตฏฺฐายี หุตฺวา ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต วิจรติ, อตฺถิ มญฺเญ อิเมสํ สตฺตานํ อายุวฑฺฒนการณ’’นฺติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, น เกวลํ อายุวฑฺฒนเมว, อิเม ปน สตฺตา คุณวนฺเต วนฺทนฺตา อภิวาเทนฺตา จตูหิ การเณหิ วฑฺฒนฺติ, ปริสฺสยโต มุจฺจนฺติ, ยาวตายุกเมว ติฏฺฐนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

しかし、世尊がその場所へお越しになり、威光ある神々が集まると、力の弱い神々は後退し、居場所を失って十二ヨージャナも退いた。アヴァルッダカも同様に退いた。世尊もまた、一晩中護呪を唱えられた。七日が経過した時、アヴァルッダカはその子供を捕らえることができなかった。八日目の夜明けとともに、人々は子供を連れてきて世尊に礼拝させた。世尊は“長寿であれ”と言われた。“ゴータマ殿、この子供はあとどれくらい生きられるのでしょうか”。“バラモンよ、百二十年である”。そこで人々は彼に“アーユヴァッダナ（寿命増進）・クマーラ”という名を付けた。彼は成長し、五百人の信徒に囲まれて過ごした。ある日、説教堂で比丘たちが話題にした。“友よ、見なさい。アーユヴァッダナ・クマーラは、七日目に死ぬはずであったという。それが今では百二十歳の寿命を得て、五百人の信徒に囲まれて歩んでいる。これらの衆生にとって、寿命を延ばす原因というものは存在するのだな”。世尊はお越しになり、“比丘たちよ、今、何の話をして集まっているのか”と尋ねられ、“これこれの内容です”と答えられると、“比丘たちよ、単に寿命が延びるということだけではない。これらの衆生が、徳のある者を敬い、礼拝するならば、四つの理由によって成長し、危難から逃れ、本来の寿命を全うするのである”と説かれ、法を繋いで教えを説くために、この詩を唱えられた。

๑๐๙.

109.

‘‘อภิวาทนสีลิสฺส[Pg.425], นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วณฺโณ สุขํ พล’’นฺติ.

“常に敬意を払い、年長者を敬う者には、四つの徳が育まれる。すなわち、寿命、美貌、幸福、活力である”。

ตตฺถ อภิวาทนสีลิสฺสาติ วนฺทนสีลิสฺส, อภิณฺหํ วนฺทนกิจฺจปสุตสฺสาติ อตฺโถ. วุฑฺฒาปจายิโนติ คิหิสฺส วา ตทหุปพฺพชิเต ทหรสามเณเรปิ, ปพฺพชิตสฺส วา ปน ปพฺพชฺชาย วา อุปสมฺปทาย วา วุฑฺฒตเร คุณวุฑฺเฒ อปจายมานสฺส, อภิวาทเนน วา นิจฺจํ ปูเชนฺตสฺสาติ อตฺโถ. จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺตีติ อายุมฺหิ วฑฺฒมาเน ยตฺตกํ กาลํ ตํ วฑฺฒติ, ตตฺตกํ อิตเรปิ วฑฺฒนฺติเยว. เยน หิ ปญฺญาสวสฺสอายุสํวตฺตนิกํ กุสลํ กตํ, ปญฺจวีสติวสฺสกาเล จสฺส ชีวิตนฺตราโย อุปฺปชฺเชยฺย, โส อภิวาทนสีลตาย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, โส ยาวตายุกเมว ติฏฺฐติ, วณฺณาทโยปิสฺส อายุนาว สทฺธึ วฑฺฒนฺติ. อิโต อุตฺตริปิ เอเสว นโย. อนนฺตราเยน ปวตฺตสฺสายุโน วฑฺฒนํ นาม นตฺถิ.

そこにおいて“敬意を払う習慣のある者に（abhivādanasīlissa）”とは、礼拝する習性があり、常に礼拝の行いに専念する者の意である。“年長者を敬う者に（vuḍḍhāpacāyino）”とは、在俗者であれば、自分より年長の者や徳の高い者を、出家者であれば、出家した日や受戒した日が早い者、あるいは徳の高い者を敬い、礼拝や供養を常に捧げる者の意である。“四つの法が育まれる（cattāro dhammā vaḍḍhanti）”とは、寿命が延びる時、その寿命が延びる期間だけ、他の三つの徳（美貌、幸福、活力）もまた必ず共に増大するということである。実に、ある者が五十年の寿命をもたらす善行を積みながら、二十五歳の時に命の危難が生じたとしても、その者が礼拝を尊ぶ性質であれば、その危難は鎮まる。彼は本来の寿命を全うし、その寿命とともに美貌なども増大するのである。これより上の年齢についても同様の理である。危難がない状態で進行している寿命については、あえて“増進”と呼ぶことはない。

เทสนาวสาเน อายุวฑฺฒนกุมาโร ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

法話の終わりに、アーユヴァッダナ王子は五百人の居士（優婆塞）たちと共に預流果に留まった。他の多くの人々もまた、預流果などに達した。

อายุวฑฺฒนกุมารวตฺถุ อฏฺฐมํ.

アーユヴァッダナ王子物語（第八）、完結。

๙. สํกิจฺจสามเณรวตฺถุ

9. 8. 千の部　9. サンキッチャ沙弥物語

โย จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สํกิจฺจสามเณรํ อารพฺภ กเถสิ.

“たとえ百年の間生きようとも”というこの法話を、師（世尊）はジェータ林（祇園精舎）に滞在しておられた際、サンキッチャ沙弥について説かれた。

สาวตฺถิยํ กิร ตึสมตฺตา กุลปุตฺตา สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชึสุ. เต อุปสมฺปทาย ปญฺจวสฺสา หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺถธุรํ วิปสฺสนาธุรนฺติ ทฺเว ธุรานีติ สุตฺวา ‘‘มยํ มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตา’’ติ คนฺถธุเร อุสฺสาหํ อกตฺวา วิปสฺสนาธุรํ ปูเรตุกามา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, เอกํ อรญฺญายตนํ คมิสฺสามา’’ติ สตฺถารํ อาปุจฺฉึสุ. สตฺถา ‘‘กตรํ ฐานํ คมิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตตฺถ เตสํ เอกํ วิฆาสาทํ นิสฺสาย ภยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตญฺจ ปน สํกิจฺจสามเณเร คเต วูปสมิสฺสติ, อถ เนสํ ปพฺพชิตกิจฺจํ ปาริปูรึ คมิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ.

聞くところによれば、サーヴァッティーにおいて約三十人の良家の息子たちが、師（世尊）の説法を聞き、教え（ササナ）に身を捧げて出家した。彼らは具足戒を受けて五年が経過したとき、師のもとに参じ、経典研究の責務（ガンダ・ドゥーラ）と観照修行の責務（ヴィパッサナー・ドゥーラ）という二つの責務について聞き、“私たちは高齢になってから出家したため、経典研究の責務に励むことができず、観照修行の責務を全うしたいと望んでおります”と言い、阿羅漢果に至るまでの瞑想（業処）を説いていただいた。そして、“尊師よ、私たちはある森の修行所へ参ります”と師に暇乞いをした。師は“どこの場所へ行くのか”と尋ねられ、彼らがある場所の名を挙げると、“そこでは彼らに、ある食べ残しを食べる男に起因して危険が生じるだろう。しかし、サンキッチャ沙弥が行けば、その危険は静まり、彼らの修行の目的は完遂されるであろう”と予見された。

สํกิจฺจสามเณโร [Pg.426] นาม สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สามเณโร สตฺตวสฺสิโก ชาติยา. ตสฺส กิร มาตา สาวตฺถิยํ อฑฺฒกุลสฺส ธีตา. สา ตสฺมึ กุจฺฉิคเต เอเกน พฺยาธินา ตงฺขณญฺเญว กาลมกาสิ. ตสฺสา ฌาปิยมานาย ฐเปตฺวา คพฺภมํสํ เสสํ ฌายิ. อถสฺสา คพฺภมํสํ จิตกโต โอตาเรตฺวา ทฺวีสุ ตีสุ ฐาเนสุ สูเลหิ วิชฺฌึสุ. สูลโกฏิ ทารกสฺส อกฺขิโกฏึ ปหริ. เอวํ คพฺภมํสํ วิชฺฌิตฺวา องฺคารราสิมฺหิ ขิปิตฺวา องฺคาเรเหว ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปกฺกมึสุ. คพฺภมํสํ ฌายิ, องฺคารมตฺถเก ปน สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก ปทุมคพฺเภ นิปนฺโน วิย อโหสิ. ปจฺฉิมภวิกสฺส สตฺตสฺส หิ สิเนรุนา โอตฺถริยมานสฺสปิ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตกฺขโย นาม นตฺถิ. ปุนทิวเส ‘‘จิตกํ นิพฺพาเปสฺสามา’’ติ อาคตา ตถานิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘กถญฺหิ นาม เอตฺตเกสุ ทารูสุ ขียมาเนสุ สกลสรีเร ฌาปิยมาเน ทารโก น ฌายิ, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ ทารกํ อาทาย อนฺโตคามํ คนฺตฺวา เนมิตฺตเก ปุจฺฉึสุ. เนมิตฺตกา ‘‘สเจ อยํ ทารโก อคารํ อชฺฌาวสฺสิสฺสติ, ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ญาตกา ทุคฺคตา ภวิสฺสนฺติ? สเจ ปพฺพชิสฺสติ, ปญฺจหิ สมณสเตหิ ปริวุโต วิจริสฺสตี’’ติ อาหํสุ. ตสฺส สงฺกุนา อกฺขิโกฏิยา ภินฺนตฺตา สํกิจฺจนฺติ นามํ กรึสุ. โส อปเรน สมเยน สํกิจฺโจติ ปญฺญายิ. อถ นํ ญาตกา ‘‘โหตุ, วฑฺฒิตกาเล อมฺหากํ อยฺยสฺส สาริปุตฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามา’’ติ โปสึสุ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล ‘‘ตว มาตุกุจฺฉิยํ วสนกาเล มาตา เต กาลมกาสิ, ตสฺสา สรีเร ฌาปิยมาเนปิ ตฺวํ น ฌายี’’ติ กุมารกานํ กถํ สุตฺวา ‘‘อหํ กิร เอวรูปา ภยา มุตฺโต, กึ เม ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ญาตกานํ อาโรเจสิ. เต ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทํสุ. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อยํ สํกิจฺจสามเณโร นาม.

サンキッチャ沙弥は、長老サーリプッタの弟子で、生まれてから七歳であった。聞くところによれば、彼の母親はサーヴァッティーの富裕な家の娘であった。彼女が彼を胎内に宿していたとき、ある病によって急死した。彼女の遺体が火葬されたとき、子宮の肉を除いて他の体は燃え尽きた。その後、子宮の肉を火葬の薪の山から下ろし、二、三箇所を鉄の串で突き刺した。串の先が子供の目尻に当たった。このように子宮の肉を突き刺し、残り火の山に投げ入れ、残り火で覆って立ち去った。子宮の肉は燃えたが、残り火の上には、黄金の像のような子供が、蓮の花の中に横たわっているかのように現れた。実に、最後の生を授かった者（パッチマ・バヴィカ）は、たとえ須弥山に押し潰されようとも、阿羅漢果に達するまでは命が尽きることがないからである。翌日、“火葬の跡を消そう”とやって来た人々は、そのように横たわっている子供を見て、驚き不思議に思った。“これほどの薪が燃え尽き、全身が焼かれたのに、どうして子供は焼けなかったのか。一体どうなるのだろう”と考え、子供を連れて村の中へ行き、占い師たちに尋ねた。占い師たちは“もしこの子供が俗世にとどまれば、七代にわたって親族は貧しくなるでしょう。もし出家すれば、五百人の修行僧に囲まれて歩むことになるでしょう”と言った。彼の目尻が串（サンク）で傷ついたことから、“サンキッチャ”と名付けられた。彼は後にサンキッチャとして知られるようになった。そこで親族たちは“よし、成長したら我らの主人サーリプッタのもとで出家させよう”と言って彼を育てた。彼が七歳のとき、“お前が母親の胎内にいたとき、母は亡くなった。彼女の体は焼かれたが、お前は焼けなかったのだ”という話を聞き、彼は“私はそのような危険から免れたのだ。家庭生活に何の未練があろうか。出家しよう”と親族に告げた。彼らは“よろしい、息子よ”と言ってサーリプッタ長老のもとへ連れて行き、“尊者よ、この子を出家させてください”と託した。長老は“皮を五番目とする瞑想（タチャパンチャカ・カンマッターナ）”を与えて出家させた。彼は、剃刀で髪を剃り終えるまさにその瞬間に、四無礙解と共に阿羅漢果に達した。これがサンキッチャ沙弥である。

สตฺถา ‘‘เอตสฺมึ คเต ตํ ภยํ วูปสมิสฺสติ, อถ เนสํ ปพฺพชิตกิจฺจํ ปาริปูรึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ เชฏฺฐภาติกํ สาริปุตฺตตฺเถรํ โอโลเกตฺวา คจฺฉถา’’ติ อาห. เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา เถรสฺส [Pg.427] สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, อาวุโส’’ติ วุตฺเต มยํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตุกามา หุตฺวา อาปุจฺฉิมฺหา, อถ โน สตฺถา เอวมาห – ‘‘ตุมฺหากํ เชฏฺฐภาติกํ โอโลเกตฺวา คจฺฉถา’’ติ? ‘‘เตนมฺหา อิธาคตา’’ติ. เถโร ‘‘สตฺถารา อิเม เอกํ การณํ ทิสฺวา อิธ ปหิตา ภวิสฺสนฺติ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ตมตฺถํ ญตฺวา อาห – ‘‘อตฺถิ ปน โว, อาวุโส, สามเณโร’’ติ? ‘‘นตฺถิ, อาวุโส’’ติ. ‘‘สเจ นตฺถิ, อิมํ สํกิจฺจสามเณรํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ. ‘‘อลํ, อาวุโส, สามเณรํ นิสฺสาย โน ปลิโพโธ ภวิสฺสติ, กึ อรญฺเญ วสนฺตานํ สามเณเรนา’’ติ? ‘‘นาวุโส, อิมํ นิสฺสาย ตุมฺหากํ ปลิโพโธ, อปิจ โข ปน ตุมฺเห นิสฺสาย อิมสฺส ปลิโพโธ ภวิสฺสติ. สตฺถาปิ ตุมฺเห มม สนฺติกํ ปหิณนฺโต ตุมฺเหหิ สทฺธึ สามเณรสฺส ปหิณนํ ปจฺจาสีสนฺโต ปหิณิ, อิมํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ อธิวาเสตฺวา สามเณเรน สทฺธึ เอกตึส ชนา เถรํ อปโลเกตฺวา วิหารา นิกฺขมฺม จาริกํ จรนฺตา วีสโยชนสตมตฺถเก เอกํ สหสฺสกุลํ คามํ ปาปุณึสุ.

師（世尊）は“この者が行けば、その危険は静まり、彼らの修行の目的は完遂されるであろう”と知って、“比丘たちよ、お前たちの兄であるサーリプッタ長老に会ってから行きなさい”と言われた。彼らは“承知いたしました”と言って長老のもとへ行き、“友よ、どうしたのか”と問われると、“私たちは師のもとで瞑想を授かり、森に入ろうとして暇乞いをしたところ、師は‘お前たちの兄に会ってから行きなさい’と言われました。それでここへ参りました”と言った。長老は“師はある理由を見て彼らをここへ送られたに違いない。それは一体何だろうか”と思案し、その理由を理解して言った。“友よ、お前たちには沙弥がいるか”。“いいえ、友よ、おりません”。“もしおらぬなら、このサンキッチャ沙弥を連れて行きなさい”。“友よ、結構です。沙弥がいると、私たちの妨げになります。森で暮らす私たちに、沙弥が何の役に立ちましょうか”。“友よ、彼によってお前たちに妨げが生じるのではない。むしろ、お前たちによって彼に妨げが生じるのだ。師がお前たちを私のところへ送られたのも、お前たちと共に沙弥を遣わすことを望まれたからだ。彼を連れて行きなさい”。彼らは“承知いたしました”と承諾し、沙弥と共に三十一人の比丘たちが長老に暇乞いをして精舎を出発した。諸国を巡り歩き、百二十由旬の道のりを経て、千世帯が住むある村に到着した。

มนุสฺสา เต ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กตฺถ คมิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยถาผาสุกฏฺฐานํ, อาวุโส’’ติ วุตฺเต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘มยํ, ภนฺเต, อยฺเยสุ อิมํ ฐานํ นิสฺสาย อนฺโตวสฺสํ วสนฺเตสุ ปญฺจสีลํ สมาทาย อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ ยาจึสุ. เถรา อธิวาเสสุํ. อถ เนสํ มนุสฺสา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนปณฺณสาลาโย สํวิทหิตฺวา ‘‘อชฺช มยํ, สฺเว มย’’นฺติ อุสฺสาหปฺปตฺตา อุปฏฺฐานมกํสุ. เถรา วสฺสูปนายิกทิวเส กติกวตฺตํ กรึสุ, ‘‘อาวุโส, อมฺเหหิ ธรมานกพุทฺธสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คหิตํ, น โข ปน สกฺกา อญฺญตฺร ปฏิปตฺติสมฺปทาย พุทฺเธ อาราเธตุํ, อมฺหากญฺจ อปายทฺวารานิ วิวฏาเนว, ตสฺมา อญฺญตฺร ปาโต ภิกฺขาจารเวลํ, สายํ เถรูปฏฺฐานเวลญฺจ เสสกาเล ทฺเว เอกฏฺฐาเน น ภวิสฺสาม, ยสฺส อผาสุกํ ภวิสฺสติ, เตน ฆณฺฑิยา ปหฏาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เภสชฺชํ กริสฺสาม, อิโต อญฺญสฺมึ รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา อปฺปมตฺตา กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชิสฺสามา’’ติ.

人々はその修行僧たちを見て、清らかな心が生じ、うやうやしく供養し、“大徳よ、どこへ行かれるのですか”と尋ねた。“友よ、適当な場所（心地よい場所）へ行くのだ”と言われると、足元にひれ伏して“大徳よ、もし尊者たちがこの場所を頼りとして安居の間、留まってくださるなら、私たちは五戒を保ち、布薩の行を修めます”と懇願した。長老たちはこれを承諾した。そこで人々は、彼らのために夜の休息所、昼の休息所、経行所、木の葉の小屋などを整え、“今日は私たちが、明日は私たちが”と熱心に仕えた。長老たちは安居に入る日に、次のような誓約を立てた。“友よ、私たちは存命中の仏陀の御もとで業処（瞑想の主題）を授かった。実践の成就なくして仏陀を喜ばせることはできない。私たちにとって地獄の門は開かれたままである。それゆえ、朝の托鉢の時間と、夕方に長老へ仕える時間を除き、残りの時間は二人で同じ場所にいてはならない。もし誰かの具合が悪くなったなら、その者が鐘（犍稚）を打ち、それによってその者のもとへ行き、看病をしよう。それ以外の夜分も昼分も、不放逸に業処に専念しよう”と。

เตสุ [Pg.428] เอวํ กติกํ กตฺวา วิหรนฺเตสุ เอโก ทุคฺคตปุริโส ธีตรํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺโต ตสฺมึ ฐาเน ทุพฺภิกฺเข อุปฺปนฺเน อปรํ ธีตรํ อุปนิสฺสาย ชีวิตุกาโม มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เถราปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา วสนฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค เอกิสฺสา นทิยา นฺหตฺวา วาลุกปุลิเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กรึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส ปุริโส ตํ ฐานํ ปตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถรา ‘‘กหํ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เถรา ตสฺมึ การุญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา, ‘‘อุปาสก, อติวิย ฉาโตสิ, คจฺฉ, ปณฺณํ อาหร, เอกเมกํ เต ภตฺตปิณฺฑํ ทสฺสามา’’ติ วตฺวา เตน ปณฺเณ อาหเฏ อตฺตนา อตฺตนา ภุญฺชนนิยาเมเนว สูปพฺยญฺชเนหิ สนฺนหิตฺวา เอกเมกํ ปิณฺฑํ อทํสุ. เอตเทว กิร วตฺตํ, ยํ โภชนกาเล อาคตสฺส ภตฺตํ ททมาเนน ภิกฺขุนา อคฺคภตฺตํ อทตฺวา อตฺตนา ภุญฺชนนิยาเมเนว โถกํ วา พหุํ วา ทาตพฺพํ. ตสฺมา เตปิ ตถา อทํสุ. โส กตภตฺตกิจฺโจ เถเร วนฺทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, ภนฺเต, อยฺยา, เกนจิ นิมนฺติตา’’ติ? ‘‘นตฺถิ, อุปาสก, นิมนฺตนํ, มนุสฺสา เทวสิกํ เอวรูปเมว อาหารํ เทนฺตี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘มยํ นิจฺจกาลํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กมฺมํ กโรนฺตาปิ เอวรูปํ อาหารํ ลทฺธุํ น สกฺโกม, กึ เม อญฺญตฺถ คเตน, อิเมสํ สนฺติเกเยว ชีวิสฺสามี’’ติ. อถ เน อาห – ‘‘อหํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา อยฺยานํ สนฺติเก วสิตุํ อิจฺฉามี’’ติ. ‘‘สาธุ, อุปาสกา’’ติ. โส เตหิ สทฺธึ เตสํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สาธุกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺโต ภิกฺขู อติวิย อาราเธตฺวา ทฺเวมาสจฺจเยน ธีตรํ ทฏฺฐุกาโม หุตฺวา ‘‘สเจ, อยฺเย, อาปุจฺฉิสฺสามิ, น มํ วิสฺสชฺชิสฺสนฺติ, อนาปุจฺฉา คมิสฺสามี’’ติ เตสํ อนาจิกฺขิตฺวาว นิกฺขมิ. เอตฺตกเมว กิรสฺส โอฬาริกํ ขลิตํ อโหสิ, ยํ ภิกฺขูนํ อนาโรเจตฺวา ปกฺกามิ.

彼らがこのように誓約を立てて住んでいた時、一人の貧しい男が娘に頼って生活していたが、その地で飢饉が起こったため、別の娘を頼って生きようと道を進んでいた。長老たちも村へ托鉢に回り、住処へ戻る途中の川で水浴びをし、砂浜に座って食事をとっていた。その時、その男がその場所に到着し、傍らに立った。長老たちは彼に“どこへ行くのか”と尋ねた。彼はその事情を話した。長老たちは彼に慈悲の心を生じさせ、“在家信者よ、ひどく空腹のようだ。行きなさい、木の葉を持ってきなさい。私たち一人一人が一握りの飯を与えよう”と言った。彼が葉を持ってきたので、自分たちが食べているそのままのやり方で、汁物やおかずを混ぜて一握りずつ与えた。食事中に来た者に食事を与える比丘は、最上の食事（初物）を与えるのではなく、自分が食べているそのままを、少なくあれ多くあれ与えるべきであるというのが作法であるという。それゆえ、彼らもそのように与えた。男は食事を終えると長老たちを拝し、“大徳よ、尊者たちは誰かに招待されたのですか”と尋ねた。“いや、在家信者よ、招待ではない。人々が毎日、このような食べ物を布施してくれるのだ”。彼は考えた。“私たちは常に精一杯働いても、このような食べ物を得ることはできない。他所へ行って何になろう。この方々のそばで暮らそう”。そして彼らに言った。“私は雑用（奉仕）をして尊者たちのおそばに住みたいと思います”。“よろしい、在家信者よ”。彼は彼らと共に住処へ行き、熱心に奉仕して比丘たちを大いに喜ばせた。二ヶ月が過ぎた頃、娘に会いたくなり、“もし尊者たちにお暇乞いをすれば、私を去らせてくれないだろう。告げずに行こう”と考え、彼らに知らせずに出発した。比丘たちに告げずに去ったこと、それだけが彼の重大な過ちであった。

ตสฺส ปน คมนมคฺเค เอกา อฏวี อตฺถิ. ตตฺถ ปญฺจสตานํ โจรานํ ‘‘โย อิมํ อฏวึ ปวิสติ, ตํ มาเรตฺวา ตสฺส มํสโลหิเตน ตุยฺหํ พลิกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เทวตาย อายาจนํ กตฺวา วสนฺตานํ สตฺตโม ทิวโส โหติ. ตสฺมา สตฺตเม ทิวเส โจรเชฏฺฐโก รุกฺขํ อารุยฺห โอโลเกนฺโต ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา โจรานํ สญฺญมทาสิ. เต ตสฺส อฏวิมชฺฌํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปริกฺขิปิตฺวา ตํ คณฺหิตฺวา คาฬฺหพนฺธนํ กตฺวา [Pg.429] อรณิสหิเตน อคฺคึ นิพฺพตฺเตตฺวา ทารูนิ สงฺกฑฺฒิตฺวา มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ กตฺวา สูลานิ ตจฺฉึสุ. โส เตสํ ตํ กิริยํ ทิสฺวา, ‘‘สามิ, อิมสฺมึ ฐาเน เนว สูกรา, น มิคาทโย ทิสฺสนฺติ, กึ การณา อิทํ กโรถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตํ มาเรตฺวา ตว มํสโลหิเตน เทวตาย พลิกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ. โส มรณภยตชฺชิโต ภิกฺขูนํ ตํ อุปการํ อจินฺเตตฺวา เกวลํ อตฺตโน ชีวิตเมว รกฺขมาโน เอวมาห – ‘‘สามิ, อหํ วิฆาสาโท, อุจฺฉิฏฺฐภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วฑฺฒิโต, วิฆาสาโท นาม กาฬกณฺณิโก, อยฺยา ปน ยโต ตโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตาปิ ขตฺติยาว, อสุกสฺมึ ฐาเน เอกตึส ภิกฺขู วสนฺติ, เต มาเรตฺวา พลิกมฺมํ กโรถ, อติวิย โว เทวตา ตุสฺสิสฺสตี’’ติ. ตํ สุตฺวา โจรา ‘‘ภทฺทกํ เอส วเทติ, กึ อิมินา กาฬกณฺณินา, ขตฺติเย มาเรตฺวา พลิกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เอหิ, เนสํ วสนฏฺฐานํ ทสฺเสหี’’ติ ตเมว มคฺคเทสกํ กตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺวา วิหารมชฺเฌ ภิกฺขู อทิสฺวา ‘‘กหํ ภิกฺขู’’ติ นํ ปุจฺฉึสุ. โส ทฺเว มาเส วสิตตฺตา เตสํ กติกวตฺตํ ชานนฺโต เอวมาห – ‘‘อตฺตโน ทิวาฏฺฐานรตฺติฏฺฐาเนสุ นิสินฺนา, เอตํ ฆณฺฑึ ปหรถ, ฆณฺฑิสทฺเทน สนฺนิปติสฺสนฺตี’’ติ. โจรเชฏฺฐโก ฆณฺฑึ ปหริ.

彼の道中に一つの森があった。そこには五百人の盗賊がおり、“この森に入る者がいれば、その者を殺して、その血肉でおまえ（神）に供物を捧げよう”と神に祈願して住んでいたが、その日は七日目であった。それゆえ、七日目に盗賊の首領が木に登って見張っていると、やって来る彼を見つけ、盗賊たちに合図を送った。彼らは彼が森の中央に入ったのを知ると、取り囲んで捕らえ、厳重に縛り上げた。そして、火きり具で火を起こし、薪を集めて大きな焚き火を作り、串を削った。彼は彼らのその行動を見て、“旦那方、この場所には豚も鹿もいません。なぜこのようなことをするのですか”と尋ねた。“おまえを殺して、おまえの血肉で神に供物を捧げるのだ”。彼は死の恐怖に震え、比丘たちのあの恩を忘れて、ただ自分の命だけを守ろうとしてこう言った。“旦那方、私は食べ残しを食べる者（残飯食い）です。残り物を食べて育った、残飯食いという不吉な者です。しかし、あそこにいる尊者たちは、どこからか出て出家されたとはいえ、王族（クシャトリヤ）の方々です。ある場所に三十一人の比丘が住んでいます。彼らを殺して供物を捧げなさい。神はあなた方に大いに満足されるでしょう”。それを聞いて盗賊たちは、“こいつは良いことを言う。この不吉な男に何の意味があるだろう。王族の比丘たちを殺して供物を捧げよう”と考え、“来い、彼らの住処を案内しろ”と言った。彼を道案内に立ててその場所に到着したが、精舎の中央に比丘たちの姿が見えなかったので、“比丘たちはどこだ”と彼に尋ねた。彼は二ヶ月間住んでいたので、彼らの誓約を知っており、こう言った。“各自の昼の休息所や夜の休息所に座っています。この鐘を打ち鳴らしてください。鐘の音を聞いて集まってくるでしょう”。盗賊の首領は鐘を打った。

ภิกฺขู ฆณฺฑิสทฺทํ สุตฺวา ‘‘อกาเล ฆณฺฑิ ปหฏา, กสฺสจิ อผาสุกํ ภวิสฺสตี’’ติ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ปฏิปาฏิยา ปญฺญตฺเตสุ ปาสาณผลเกสุ นิสีทึสุ. สงฺฆตฺเถโร โจเร โอโลเกตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสกา เกนายํ ฆณฺฑิ ปหฏา’’ติ? โจรเชฏฺฐโก อาห – ‘‘มยา, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘อมฺเหหิ อฏวิเทวตาย อายาจิตํ อตฺถิ, ตสฺสา พลิกมฺมกรณตฺถาย เอกํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา คมิสฺสามา’’ติ. ตํ สุตฺวา มหาเถโร ภิกฺขู อาห – ‘‘อาวุโส, ภาติกานํ อุปฺปนฺนกิจฺจํ นาม เชฏฺฐภาติเกน นิตฺถริตพฺพํ, อหํ อตฺตโน ชีวิตํ ตุมฺหากํ ปริจฺจชิตฺวา อิเมหิ สทฺธึ คมิสฺสามิ, มา สพฺเพสํ อนฺตราโย โหตุ, อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กโรถา’’ติ. อนุเถโร อาห – ‘‘ภนฺเต, เชฏฺฐภาตุ กิจฺจํ นาม กนิฏฺฐสฺส ภาโร, อหํ คมิสฺสามิ, ตุมฺเห อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ. อิมินา อุปาเยน ‘‘อหเมว อหเมวา’’ติ วตฺวา ปฏิปาฏิยา ตึสปิ ชนา อุฏฺฐหึสุ, เอวํ เต เนว เอกิสฺสา มาตุยา ปุตฺตา, น [Pg.430] เอกสฺส ปิตุโน, นาปิ วีตราคา, อถ จ ปน อวเสสานํ อตฺถาย ปฏิปาฏิยา ชีวิตํ ปริจฺจชึสุ. เตสุ เอโกปิ ‘‘ตฺวํ ยาหี’’ติ วตฺตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ.

比丘たちは、犍稚（かんち、鐘）の音を聞いて、“時ならぬ時に鐘が打たれた。誰かに不幸があったのだろうか”と考え、やって来て精舎の中央に順序よく並べられた石の座に座った。僧伽の長老が泥棒たちを見て尋ねた。“信者（ウパーサカ）たちよ、誰がこの鐘を打ったのか”。泥棒の首領が言った。“聖者よ、私が打ちました”。“何のためにか”。“私たちは森の女神に誓いを立てました。その供犠（くぎ）のために、一人の比丘を連れて行こうと思います”。それを聞いて大長老は比丘たちに言った。“友よ、兄弟たちに生じた用事は、兄が果たすべきものである。私は自分の命をあなたがたのために捨てて、この者たちと共に行こう。皆に災いがないように。怠ることなく修行に励みなさい”。次老が言った。“聖者よ、兄の用事は弟の義務です。私が行きましょう。あなたがたは怠ることなくありなさい”。このようにして、“私こそが、私こそが”と言って、順に三十人全員が立ち上がった。このように彼らは、同じ母親の息子でも、同じ父親の息子でもなく、また離欲者（阿羅漢）でもなかったが、残りの者たちのために順に命を捨てようとした。彼らの中で、“あなたが行け”と言える者は一人もいなかった。

สํกิจฺจสามเณโร เตสํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ติฏฺฐถ, อหํ ตุมฺหากํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ อาห. เต อาหํสุ – ‘‘อาวุโส, มยํ สพฺเพ เอกโต มาริยมานาปิ ตํ เอกกํ น วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ. ‘‘กึ การณา, ภนฺเต’’ติ? ‘‘‘อาวุโส, ตฺวํ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส สามเณโร, สเจ ตํ วิสฺสชฺเชสฺสาม, สามเณรํ เม อาทาย คนฺตฺวา โจรานํ นิยฺยาทึสู’ติ เถโร โน ครหิสฺสติ, ตํ นินฺทํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสาม, เตน ตํ น วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตุมฺเห มม อุปชฺฌายสฺส สนฺติกํ ปหิณนฺโตปิ, มม อุปชฺฌาโย มํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปหิณนฺโตปิ อิทเมว การณํ ทิสฺวา ปหิณิ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, อหเมว คมิสฺสามี’’ติ โส ตึส ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ‘‘สเจ, ภนฺเต, เม โทโส อตฺถิ, ขมถา’’ติ วตฺวา นิกฺขมิ. ตทา ภิกฺขูนํ มหาสํเวโค อุปฺปชฺชิ, อกฺขีนิ อสฺสุปุณฺณานิ หทยมํสํ ปเวธิ. มหาเถโร โจเร อาห – ‘‘อุปาสกา อยํ ทหรโก ตุมฺเห อคฺคึ กโรนฺเต, สูลานิ ตจฺฉนฺเต, ปณฺณานิ อตฺถรนฺเต ทิสฺวา ภายิสฺสติ, อิมํ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา ตานิ กิจฺจานิ กเรยฺยาถา’’ติ. โจรา สามเณรํ อาทาย คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สพฺพกิจฺจานิ กรึสุ.

サンキッチャ沙弥は彼らの会話を聞いて、“聖者たちよ、あなたがたは留まってください。私があなたがたのために命を捨てて行きましょう”と言った。彼らは言った。“友よ、私たちは皆一緒に殺されるとしても、あなた一人を差し出すことはしない”。“聖者よ、なぜですか”。“友よ、あなたは法の大将軍サーリプッタ長老の沙弥である。もしあなたを差し出せば、長老は‘私の沙弥を連れて行って泥棒に引き渡した’と私たちを責めるだろう。その非難に耐えることはできない。だからあなたを差し出すことはしない”。“聖者よ、正自覚者があなたがたを私の和尚（おしょう）の元へ送り、私の和尚が私をあなたがたと共に送ったのも、この理由を見越してのことです。あなたがたは留まってください。私こそが行きましょう”。彼は三十人の比丘に礼拝し、“聖者たちよ、もし私に過ちがあれば、許してください”と言って出発した。その時、比丘たちには大きな戦慄（せんりつ）が生じ、目は涙に溢れ、心臓が震えた。大長老は泥棒たちに言った。“信者たちよ、この幼い者は、あなたがたが火を焚き、杭を削り、葉を敷くのを見れば恐れるだろう。この者を離れた所に置いてから、それらの用事をしなさい”。泥棒たちは沙弥を連れて行き、離れた所に置いて、すべての準備を整えた。

กิจฺจปริโยสาเน โจรเชฏฺฐโก อสึ อพฺพาหิตฺวา สามเณรํ อุปสงฺกมิ. สามเณโร นิสีทมาโน ฌานํ สมาปชฺชิตฺวาว นิสีทิ. โจรเชฏฺฐโก อสึ ปริวตฺเตตฺวา สามเณรสฺส ขนฺเธ ปาเตสิ, อสิ นมิตฺวา ธาราย ธารํ ปหริ, โส ‘‘น สมฺมา ปหริ’’นฺติ มญฺญมาโน ปุน ตํ อุชุกํ กตฺวา ปหริ. อสิ ตาลปณฺณํ วิย เวฐยมาโน ถรุมูลํ อคมาสิ. สามเณรญฺหิ ตสฺมึ กาเล สิเนรุนา อวตฺถรนฺโตปิ มาเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, ปเคว อสินา. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา โจรเชฏฺฐโก จินฺเตสิ – ‘‘ปุพฺเพ เม อสิ สิลาถมฺภํ วา ขทิรขาณุํ วา กฬีรํ วิย ฉินฺทติ, อิทานิ เอกวารํ นมิ, เอกวารํ ตาลปตฺตเวฐโก วิย ชาโต. อยํ นาม อสิ อเจตนา หุตฺวาปิ อิมสฺส คุณํ ชานาติ, อหํ สเจตโนปิ น ชานามี’’ติ. โส อสึ ภูมิยํ [Pg.431] ขิปิตฺวา ตสฺส ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, มยํ ธนการณา อฏวึ ปวิฏฺฐามฺหา, อมฺเห ทูรโตว ทิสฺวา สหสฺสมตฺตาปิ มนุสฺสา ปเวธนฺติ, ทฺเว ติสฺโส กถา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. ตว ปน สนฺตาสมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อุกฺกามุเข สุวณฺณํ วิย สุปุปฺผิตกณิการํ วิย จ เต มุขํ วิโรจติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

準備が終わると、泥棒の首領は剣を抜き、沙弥に近づいた。沙弥は座ったまま禅定（ぜんじょう）に入った。首領は剣を振り回し、沙弥の肩に振り下ろした。剣は曲がり、刃が刃に当たった。彼は“うまく斬れなかった”と考え、再びそれを真っ直ぐにして斬りつけた。剣は多羅（たら）の葉のように巻き上がり、柄の付け根まで曲がった。実際、その時の沙弥をスメール山（須弥山）で押し潰そうとしても殺せる者はなく、ましてや剣などではなおさらである。その奇跡を見て、泥棒の首領は考えた。“以前、私の剣は石柱やイヌシデの杭を、筍（たけのこ）のように切り裂いた。今、一度は曲がり、一度は多羅の葉の巻物のようになった。この剣は心がないにもかかわらず、この方の徳を知っている。私は心があるのに知らなかった”。彼は剣を地面に投げ捨て、沙弥の足元に胸をつけて伏し、“聖者よ、私たちは財宝のために森に入りました。私たちを遠くから見ただけで千人もの人々が震え、二人、三人では言葉を交わすこともできません。しかし、あなたには恐れのかけらもなく、ふいごの口から出たばかりの黄金のように、あるいは満開のサラカの木（カニカーラ）の花のように、お顔が輝いています。いったい何が理由なのですか”と尋ねて、次の偈（げ）を唱えた。

‘‘ตสฺส เต นตฺถิ ภีตตฺตํ, ภิยฺโย วณฺโณ ปสีทติ;

กสฺมา น ปริเทเวสิ, เอวรูเป มหพฺภเย’’ติ. (เถรคา. ๗๐๖);

“そのあなたには、恐怖はなく、おののきもありません。むしろ、顔色は清らかに輝いています。なぜこのような大きな危難にあっても、嘆き悲しまないのですか”。

สามเณโร ฌานา วุฏฺฐาย ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต, ‘‘อาวุโส คามณิ, ขีณาสวสฺส อตฺตภาโว นาม สีเส ฐปิตภาโร วิย โหติ, โส ตสฺมึ ภิชฺชนฺเต วา นสฺสนฺเต วา ตุสฺสเตว, น ภายตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

沙弥は禅定から覚め、彼に法を説こうとして、“友よ、首領よ、煩悩を滅尽した者（阿羅漢）にとって、自らの身体（五蘊）とは頭の上に置かれた重荷のようなものです。それは壊れようと滅びようと、ただ喜ぶだけであり、恐れることはありません”と言って、次の偈を唱えた。

‘‘นตฺถิ เจตสิกํ ทุกฺขํ, อนเปกฺขสฺส คามณิ;

อติกฺกนฺตา ภยา สพฺเพ, ขีณสํโยชนสฺส เว.

“執着のない者には、心に生じる苦しみはありません。首領よ、煩悩の束縛を断ち切った聖者は、すべての恐怖を乗り越えているのです”。

‘‘ขีณาย ภวเนตฺติยา, ทิฏฺเฐ ธมฺเม ยถาตเถ;

น ภยํ มรเณ โหติ, ภารนิกฺเขปเน ยถา’’ติ. (เถรคา. ๗๐๗-๗๐๘);

“（輪廻に引く）存在の綱（渇愛）が尽き、ありのままに法を見た者にとって、死は、ちょうど重荷を下ろす時のように、恐怖のないものとなります”。

โส ตสฺส กถํ สุตฺวา ปญฺจ โจรสตานิ โอโลเกตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตุมฺเห ปน, สามี’’ติ. ‘‘มม ตาว, โภ, ‘เอวรูปํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อคารมชฺเฌ กมฺมํ นตฺถิ, อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’ติ. มยมฺปิ ตเถว กริสฺสามา’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ ตโต ปญฺจสตาปิ โจรา สามเณรํ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. โส เตสํ อสิธาราหิ เอว เกเส เจว วตฺถทสา จ ฉินฺทิตฺวา ตมฺพมตฺติกาย รชิตฺวา ตานิ กาสายานิ อจฺฉาทาเปตฺวา ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา เต อาทาย คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ เถเร อทิสฺวาว คมิสฺสามิ, เต [Pg.432] สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. โจรานญฺหิ มํ คเหตฺวา นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย เตสุ เอโกปิ อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ, ‘มาริโต นุ โข สามเณโร, โน’ติ จินฺเตนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ อภิมุขํ น ภวิสฺสติ, ตสฺมา ทิสฺวาว เน คมิสฺสามี’’ติ. โส ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร ตตฺถ คนฺตฺวา อตฺตโน ทสฺสเนน ปฏิลทฺธอสฺสาเสหิ เตหิ ‘‘กึ, สปฺปุริส, สํกิจฺจ, ลทฺธํ เต ชีวิต’’นฺติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภนฺเต, อิเม มํ มาเรตุกามา หุตฺวา มาเรตุํ อสกฺโกนฺตา มม คุเณ ปสีทิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชิตา, อหํ ‘ตุมฺเห ทิสฺวาว คมิสฺสามี’ติ อาคโต, อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กโรถ, อหํ สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ เต ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อิตเร อาทาย อุปชฺฌายสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ สํกิจฺจ, อนฺเตวาสิกา เต ลทฺธา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เถเรน ‘‘คจฺฉ สํกิจฺจ, สตฺถารํ ปสฺสาหี’’ติ วุตฺเต, ‘‘สาธู’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา เต อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถาราปิ ‘‘กึ สํกิจฺจ, อนฺเตวาสิกา เต ลทฺธา’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘เอวํ กิร, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ โจรกมฺมํ กตฺวา ทุสฺสีเล ปติฏฺฐาย วสฺสสตํ ชีวนโต อิทานิ สีเล ปติฏฺฐาย เอกทิวสมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

その時、賊首はその沙弥の言葉を聞き、五百人の賊たちを見渡して、“お前たちはどうするつもりか”と言いました。“それでは、主人はどうなさるのですか”と問われると、“友よ、私はまず、このような神変（奇跡）を見てしまったからには、在家の身でなすべきことはもう何もない。聖者のもとで出家するつもりだ”と答えました。賊たちも“私たちもそのようにいたします”と言いました。“よろしい、お前たちよ”と言って、それから五百人の賊たちは皆、沙弥を礼拝して出家を願い出ました。その沙弥は彼らの刀の刃で髪を剃り、衣の端を切り取って、赤土で染めてそれらの袈裟をまとわせ、十戒に安住させました。彼らを連れて行く道中、沙弥はこう考えました。“もし私が、長老たちに会わずに行ってしまったなら、彼らは比丘としての修行（沙門法）に励むことができないだろう。というのも、賊たちが私を連れ去った時から、彼らの中の誰一人として涙を抑えることができなかった。沙弥は殺されたのだろうか、それとも生きているのだろうかと考え続ける彼らにとって、瞑想の主題（業処）に向かうことはできないだろう。それゆえ、彼らに会ってから行くことにしよう”。彼は五百人の比丘を従えてその場所へ行き、自らの姿を見せることで安堵を得た長老たちが、“善き人サンキッチャよ、お前は命を長らえたのか”と言った時、“はい、尊師。この者たちは私を殺そうとしましたが、殺すことができず、私の徳に帰依して法を聞き、出家いたしました。私は‘皆様にお会いしてから行きましょう’と考えて参りました。不放逸に沙門法に励んでください。私は世尊のもとへ参ります”と答えました。彼は比丘たちを礼拝し、新しい比丘たちを連れて戒師（サーリプッタ長老）のもとへ行き、“サンキッチャよ、弟子たちを得たのか”と問われると、“はい、尊師”と、その経緯を報告しました。長老が“行きなさい、サンキッチャよ、世尊にお会いしなさい”と言うと、“承知いたしました”と長老を礼拝し、彼らを連れて世尊のもとへ参りました。世尊からも“サンキッチャよ、弟子たちを得たのか”と問われると、“はい、世尊”とその経緯を報告しました。世尊は“比丘たちよ、それは本当か”と問い、彼らが“はい、世尊、本当です”と答えると、“比丘たちよ、お前たちにとって、盗みを働き、戒を持たずに百年間生きるよりも、今、戒に安住して一日生きる方が勝っている”と仰せになり、教えを繋いで法を説き、この詩を唱えられました。”

๑๑๐.

110.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, ทุสฺสีโล อสมาหิโต;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, สีลวนฺตสฺส ฌายิโน’’ติ.

“たとえ百年間生きようとも、戒を持たず、心が定まっていないならば、戒を持ち、瞑想に励む人の一日の生の方が勝っている。”

ตตฺถ ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. สีลวนฺตสฺสาติ ทุสฺสีลสฺส วสฺสสตํ ชีวนโต สีลวนฺตสฺส ทฺวีหิ ฌาเนหิ ฌายิโน เอกทิวสมฺปิ เอกมุหุตฺตมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย, อุตฺตมนฺติ อตฺโถ.

その句において、“戒なき者（dussīlo）”とは戒を持たない者のことである。“戒ある者の（sīlavantassa）”という句は、戒なき者が百年間生きるよりも、戒を持ち、二つの禅定（止・観）によって瞑想する人の一日の命、あるいは一瞬の命の方が、より勝れ、至高であるという意味である。”

เทสนาวสาเน เต ปญฺจสตาปิ ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, สมฺปตฺตมหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

説法の終わりに、その五百人の比丘たちは四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果に達した。また、集まった大衆にとっても、利益のある説法となった。”

อปเรน สมเยน สํกิจฺโจ อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ทสวสฺโส หุตฺวา สามเณรํ คณฺหิ. โส ปน ตสฺเสว ภาคิเนยฺโย อธิมุตฺตสามเณโร นาม. อถ นํ เถโร ปริปุณฺณวสฺสกาเล อามนฺเตตฺวา ‘‘อุปสมฺปทํ เต กริสฺสามิ, คจฺฉ, ญาตกานํ สนฺติเก วสฺสปริมาณํ ปุจฺฉิตฺวา [Pg.433] เอหี’’ติ อุยฺโยเชสิ. โส มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ปญฺจสเตหิ โจเรหิ พลิกมฺมตฺถาย มาริยมาโน เตสํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ปสนฺนจิตฺเตหิ เตหิ ‘‘น เต อิมสฺมึ ฐาเน อมฺหากํ อตฺถิภาโว กสฺสจิ อาโรเจตพฺโพ’’ติ วิสฺสฏฺโฐ ปฏิปเถ มาตาปิตโร อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชนฺตานมฺปิ เตสํ สจฺจมนุรกฺขนฺโต นาโรเจสิ. เตสํ โจเรหิ วิเหฐิยมานานํ ‘‘ตฺวมฺปิ โจเรหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา มญฺเญ, อมฺหากํ นาโรเจสี’’ติ ปริเทวนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา เต มาตาปิตูนมฺปิ อนาโรจิตภาวํ ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. โสปิ สํกิจฺจสามเณโร วิย เต สพฺเพ ปพฺพาเชตฺวา อุปชฺฌายสฺส สนฺติกํ อาเนตฺวา เตน สตฺถุ สนฺติกํ เปสิโต คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘เอวํ กิร, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ปุริมนเยเนว อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมเมว คาถมาห –

後のある時、サンキッチャは具足戒を受け、十臘（じゅうろう）を経て沙弥を弟子に取りました。その沙弥は彼自身の甥であり、アディムッタ沙弥という名でした。その後、長老は彼が成年に達した時に呼び寄せ、“お前に具足戒を授けよう。行きなさい、親族のもとで年齢を確認して来なさい”と言って送り出しました。彼が父母のもとへ向かう途中、道中で五百人の賊によって供儀（いけにえ）のために捕らえられました。彼は彼らに法を説き、心清らかになった賊たちが“この場所に私たちがいることを誰にも伝えてはならない”と言って彼を解放しました。彼が道を進むと、向こうからやって来る父母に出会い、賊のいる道へと向かおうとする彼らに対しても、約束（真実語）を守るために何も告げませんでした。賊たちに捕らえられ苦しめられている父母が、“お前も賊と仲間になって、私たちに教えなかったのだな”と泣き叫ぶ声を聞き、沙弥が彼ら（賊）に父母へも告げなかったことを知った賊たちは、心打たれて出家を願い出ました。彼もサンキッチャ沙弥のように、彼ら全員を出家させて戒師のもとへ連れ帰り、戒師によって世尊のもとへ送られ、そこでその経緯を報告しました。世尊は“比丘たちよ、それは本当か”と問い、“はい、世尊、本当です”と答えると、先と同じように教えを繋いで法を説き、この同じ詩を唱えられました。”

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, ทุสฺสีโล อสมาหิโต;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, สีลวนฺตสฺส ฌายิโน’’ติ.

“たとえ百年間生きようとも、戒を持たず、心が定まっていないならば、戒を持ち、瞑想に励む人の一日の生の方が勝っている。”

อิทมฺปิ อธิมุตฺตสามเณรวตฺถุ วุตฺตนยเมวาติ.

このアディムッタ沙弥の物語も、上述の通りである。”

สํกิจฺจสามเณรวตฺถุ นวมํ.

第九、サンキッチャ沙弥の物語、完結。”

๑๐. ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรวตฺถุ

10. 第十、カーヌ・コンダンニャ長老の物語”

โย จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“たとえ百年間生きようとも”で始まるこの説法を、世尊は祇園精舎に滞在している際、カーヌ・コンダンニャ長老に関して説かれた。”

โส กิร เถโร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา ‘‘สตฺถุ อาโรเจสฺสามี’’ติ ตโต อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กิลนฺโต มคฺคา โอกฺกมฺม เอกสฺมึ ปิฏฺฐิปาสาเณ นิสินฺโน ฌานํ สมาปชฺชิ. อเถกํ คามํ วิลุมฺปิตฺวา ปญฺจสตา โจรา อตฺตโน พลานุรูเปน ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา สีเสนาทาย คจฺฉนฺตา ทูรํ คนฺตฺวา กิลนฺตรูปา ‘‘ทูรํ อาคตามฺห, อิมสฺมึ ปิฏฺฐิปาสาเณ วิสฺสมิสฺสามา’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม [Pg.434] ปิฏฺฐิปาสาณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวาปิ ‘‘ขาณุโก อย’’นฺติ สญฺญิโน อเหสุํ. อเถโก โจโร เถรสฺส สีเส ภณฺฑิกํ ฐเปสิ, อปโรปิ ตํ นิสฺสาย ภณฺฑิกํ ฐเปสิ. เอวํ ปญฺจสตาปิ โจรา ปญฺจหิ ภณฺฑิกสเตหิ เถรํ ปริกฺขิปิตฺวา สยมฺปิ นิสินฺนา นิทฺทายิตฺวา อรุณุคฺคมนกาเล ปพุชฺฌิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ภณฺฑิกํ คณฺหนฺตา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อมนุสฺโส’’ติ สญฺญาย ปลายิตุํ อารภึสุ. อถ เน เถโร อาห – ‘‘มา ภายิตฺถ อุปาสกา, ปพฺพชิโต อห’’นฺติ. เต เถรสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต, มยํ ขาณุกสญฺญิโน อหุมฺหา’’ติ เถรํ ขมาเปตฺวา โจรเชฏฺฐเกน ‘‘อหํ อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วุตฺเต เสสา ‘‘มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ วตฺวา สพฺเพปิ เอกจฺฉนฺทา หุตฺวา เถรํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. เถโร สํกิจฺจสามเณโร วิย สพฺเพปิ เต ปพฺพาเชสิ. ตโต ปฏฺฐาย ขาณุโกณฺฑญฺโญติ ปญฺญายิ. โส เตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารา ‘‘กึ, โกณฺฑญฺญ, อนฺเตวาสิกา เต ลทฺธา’’ติ วุตฺเต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘เอวํ กิร, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ภนฺเต, น โน อญฺญสฺส เอวรูโป อานุภาโว ทิฏฺฐปุพฺโพ, เตนมฺหา ปพฺพชิตา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ภิกฺขเว, เอวรูเป ทุปฺปญฺญกมฺเม ปติฏฺฐาย วสฺสสตํ ชีวนโต อิทานิ โว ปญฺญาสมฺปทาย วตฺตมานานํ เอกาหมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝え聞くところによれば、その長老は、世尊の御もとで業処（瞑想の主題）を授かって森に住み、阿羅漢果に達した後、“世尊にご報告申し上げよう”と、その場所からお帰りになる途中の道中で疲れ、道から外れて、ある平らな岩の上で座り、禅定に入られた。その時、ある村を略奪した五百人の盗賊たちが、それぞれの力に応じて荷物を作り、頭に担いで歩いていた。遠くまで来て疲れ果てた彼らは、“遠くまで歩いてきた。この平らな岩の上で休もう”と道から外れ、岩の近くまで行った。長老の姿を目にしたものの、“これは木株（カーヌカ）だ”と思い込んでいた。すると、一人の盗賊が長老の頭の上に荷物を置いた。別の者も長老に寄りかからせて荷物を置いた。このように五百人の盗賊全員が、五百の荷物で長老を取り囲むように置き、自らも座って眠りについた。夜明けに目が覚め、各々が自分の荷物を手に取った際、長老を見て“人ではないもの（お化け）だ”と思い込み、逃げようとした。その時、長老は彼らにこう言われた。“居士（信者）たちよ、恐れることはない。私は出家者である”。彼らは長老の足もとにひれ伏して、“聖者よ、お許しください。私たちは木株だと思い込んでおりました”と許しを請うた。盗賊の首領が“私は聖者のもとで出家いたします”と言うと、残りの者たちも“私たちも出家いたします”と言い、全員が一丸となって長老に出家を願い出た。長老は、サンキッチャ沙弥のように彼ら全員を出家させた。それ以来、彼はカーヌコンダンニャ（木株コンダンニャ）として知られるようになった。彼はそれらの比丘たちを連れて世尊の御もとへ行き、世尊から“コンダンニャよ、お前は弟子たちを得たのか”と尋ねられると、その経緯を申し上げた。世尊は“比丘たちよ、それは本当か”とお尋ねになり、彼らが“はい、世尊よ。私たちは他の者にこれほどまでの威力があるのを見たことがありません。それゆえに出家いたしました”と申し上げると、世尊は“比丘たちよ、このような智慧のない不徳な行いにふけって百年生きるよりも、今、智慧を具えて生きるお前たちのたった一日の命の方が勝っている”と仰り、教えを結びつけるために法を説き、このガーター（詩）を唱えられた。

๑๑๑.

111.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, ทุปฺปญฺโญ อสมาหิโต;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปญฺญวนฺตสฺส ฌายิโน’’ติ.

“たとえ百年生きるとも、智慧がなく、心が定まっていないならば、智慧があり、瞑想する者のたった一日の命の方が勝っている”。

ตตฺถ ทุปฺปญฺโญ นิปฺปญฺโญ. ปญฺญวนฺตสฺสาติ สปฺปญฺญสฺส. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

その句の中で、“智慧なき者（ドゥッパンニョー）”とは智慧のない者のことである。“智慧ある者の（パンニャーヴァンタッサ）”とは、智慧を備えた者のことである。残りの部分は前述の通りである。

เทสนาวสาเน ปญฺจสตาปิ เต ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สมฺปตฺตมหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.

説法の終わりに、その五百人の比丘たちは四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果に達した。また、集まった多くの人々にとっても、有益な法話となった。

ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรวตฺถุ ทสมํ.

カーヌコンダンニャ長老物語（第十）、完。

๑๑. สปฺปทาสตฺเถรวตฺถุ

11. サッパダーサ長老物語

โย จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สปฺปทาสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“たとえ百年生きるとも”というこの法話を、世尊は祇園精舎に滞在されていた際、サッパダーサ長老について説かれた。

สาวตฺถิยํ [Pg.435] กิเรโก กุลปุตฺโต สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท อปเรน สมเยน อุกฺกณฺฐิตฺวา ‘‘มาทิสสฺส กุลปุตฺตสฺส คิหิภาโว นาม อยุตฺโต, ปพฺพชฺชาย ฐตฺวา มรณมฺหิ เม เสยฺโย’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน มรณูปายํ จินฺเตนฺโต วิจรติ. อเถกทิวสํ ปาโตว กตภตฺตกิจฺจา ภิกฺขู วิหารํ คนฺตฺวา อคฺคิสาลาย สปฺปํ ทิสฺวา ตํ เอกสฺมึ กุเฏ ปกฺขิปิตฺวา กุฏํ ปิทหิตฺวา อาทาย วิหารา นิกฺขมึสุ. อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุปิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อาคจฺฉนฺโต เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กึ อิทํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สปฺโป, อาวุโส’’ติ วุตฺเต อิมินา ‘‘กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ฉฑฺเฑสฺสาม น’’นฺติ. เตสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิมินา อตฺตานํ ฑํสาเปตฺวา มริสฺสามี’’ติ ‘‘อาหรถ, อหํ ตํ ฉฑฺเฑสฺสามี’’ติ เตสํ หตฺถโต กุฏํ คเหตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺโน เตน สปฺเปน อตฺตานํ ฑํสาเปติ, สปฺโป ฑํสิตุํ น อิจฺฉติ. โส กุเฏ หตฺถํ โอตาเรตฺวา อิโต จิโต จ อาโลเลติ, โฆรสปฺปสฺส มุขํ วิวริตฺวา องฺคุลึ ปกฺขิปติ, เนว นํ สปฺโป ฑํสิ. โส ‘‘นายํ อาสีวิโส, ฆรสปฺโป เอโส’’ติ ตํ ปหาย วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘ฉฑฺฑิโต เต, อาวุโส, สปฺโป’’ติ อาหํสุ. ‘‘น โส, อาวุโส, โฆรสปฺโป, ฆรสปฺโป เอโส’’ติ. ‘‘โฆรสปฺโปเยวาวุโส, มหนฺตํ ผณํ กตฺวา สุสุยนฺโต ทุกฺเขน อมฺเหหิ คหิโต, กึ การณา เอวํ ตฺวํ วเทสี’’ติ อาหํสุ. ‘‘อหํ, อาวุโส, เตน อตฺตานํ ฑํสาเปนฺโตปิ มุเข องฺคุลึ ปกฺขิเปนฺโตปิ ตํ ฑํสาเปตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตุณฺหี อเหสุํ.

伝え聞くところによれば、舎衛城である良家の息子が世尊の説法を聞いて出家し、具足戒を受けた。後に、ある時、彼は修行に倦んで、“私のような良家の息子にとって還俗（俗世に戻ること）は不適当だ。出家者の姿のまま死ぬ方が、私にとっては勝っている”と考え、自らの死に場所を探して歩き回っていた。ある日の早朝、食事を済ませた比丘たちが寺へ行き、火舎（台所）で蛇を見つけた。彼らはそれを鉢に入れ、蓋をして寺から持ち出した。修行に倦んでいたその比丘も、食事を終えて戻る途中で彼らに会い、“友よ、これは何ですか”と尋ねた。“蛇だ、友よ”と言われると、“その蛇をどうするのですか”と聞き、“捨てるのだ”との答えを得た。それを聞いて彼は“この蛇に自分を噛ませて死のう”と考え、“持ってきなさい、私が捨ててきましょう”と言って彼らの手から鉢を受け取った。そして、ある場所で座り、その蛇に自分を噛ませようとしたが、蛇は噛もうとしなかった。彼は鉢の中に手を入れ、あちこちかき回し、猛毒の蛇の口を開けて指を突っ込んだが、蛇は決して彼を噛まなかった。彼は“これは毒蛇ではない、家蛇（おとなしい蛇）だ”と思い、それを捨てて寺に戻った。その後、比丘たちが彼に“友よ、蛇を捨ててきたか”と尋ねると、“友よ、あれは猛毒の蛇ではなく、家蛇でした”と答えた。比丘たちは“友よ、あれは猛毒の蛇だ。大きな鎌首を持ち、シュウシュウと音を立てていたのを、我々が苦労して捕まえたのだ。なぜお前はそんなことを言うのか”と詰め寄った。彼は“友よ、私はその蛇に自分を噛ませようとし、口の中に指まで入れましたが、噛ませることができなかったのです”と言った。それを聞いて比丘たちは黙り込んだ。

อเถกทิวสํ นฺหาปิโต ทฺเว ตโย ขุเร อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา เอกํ ภูมิยํ ฐเปตฺวา เอเกน ภิกฺขูนํ เกเส โอหาเรติ. โส ภูมิยํ ฐปิตํ ขุรํ คเหตฺวา ‘‘อิมินา คีวํ ฉินฺทิตฺวา มริสฺสามี’’ติ เอกสฺมึ รุกฺเข คีวํ อุปนิธาย ขุรธารํ คลนาฬิยํ กตฺวา ฐิโต อุปสมฺปทามาฬโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชนฺโต วิมลจนฺทมณฺฑลํ วิย สุโธตมณิขนฺธมิว จ นิมฺมลํ สีลํ อทฺทส. ตสฺส ตํ โอโลเกนฺตสฺส สกลสรีรํ ผรนฺตี ปีติ อุปฺปชฺชิ. โส ปีตึ วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ขุรํ อาทาย วิหารมชฺฌํ ปาวิสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘กหํ คโตสิ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘‘อิมินา ขุเรน คลนาฬึ ฉินฺทิตฺวา [Pg.436] มริสฺสามี’ติ คโตมฺหิ, อาวุโส’’ติ. อถ ‘‘กสฺมา น มโตสี’’ติ? อิทานิมฺหิ สตฺถํ อาหริตุํ อภพฺโพ ชาโต. อหญฺหิ ‘‘อิมินา ขุเรน คลนาฬึ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ญาณขุเรน สพฺพกิเลเส ฉินฺทินฺติ. ภิกฺขู ‘‘อยํ อภูเตน อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา เตสํ กถํ สุตฺวา อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม สหตฺถา อตฺตานํ ชีวิตา โวโรเปนฺตี’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห อิมํ ‘‘ขีณาสโว’’ติ วทถ, เอวํ อรหตฺตูปนิสฺสยสมฺปนฺโน ปนายํ กสฺมา อุกฺกณฺฐติ, กิมสฺส อรหตฺตูปนิสฺสยการณํ ‘‘กสฺมา โส สปฺโป เอตํ น ฑํสตี’’ติ? ‘‘ภิกฺขเว, โส ตาว สปฺโป อิมสฺส อิโต ตติเย อตฺตภาเว ทาโส อโหสิ, โส อตฺตโน สามิกสฺส สรีรํ ฑํสิตุํ น วิสหตี’’ติ. เอวํ ตาว เนสํ สตฺถา เอกํ การณํ อาจิกฺขิ. ตโต ปฏฺฐาย จ โส ภิกฺขุ สปฺปทาโส นาม ชาโต.

ある日、理髪師が二、三本の剃刀を持って精舎へ行き、一本を地面に置き、もう一本で僧侶たちの髪を剃っていた。ある比丘が、地面に置かれたその剃刀を手に取り、“これで首を切って死のう”と考え、一本の木に首を押し当て、剃刀の刃を喉に当てて立ったまま、受戒した時から今に至るまで自らの戒を省みたところ、汚れのない満月の輪のように、また美しく磨かれた宝石のように、清浄な戒を見出した。それを観察していた彼に、全身に広がる喜び（喜悦）が生じた。彼はその喜びを鎮めて、ヴィパッサナー（観法）を修め、四無礙解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達し、剃刀を持って精舎の中へ入った。すると、比丘たちが“友よ、どこへ行っていたのか”と尋ねた。“友よ、‘この剃刀で喉を切り、死のう’と思って行ってきたのだ”と言うと、“それでは、なぜ死ななかったのか”と尋ねられた。“今、私は武器を執るにふさわしくない者となった。私は‘この剃刀で喉を切ろう’と思ったが、智慧の剃刀によって一切の煩悩を断ち切ったのだ”と答えた。比丘たちは“この比丘は事実でないことを語り、聖者の境地を宣言している”と世尊に告げた。世尊は彼らの言葉を聞いて言われた。“比丘たちよ、阿羅漢というものは、自らの手で自分自身の命を奪うことはないのだ”と。比丘たちが“願わくは世尊よ、あなたはこの比丘を‘阿羅漢’と仰います。このように阿羅漢の資質（強き縁）を備えながら、なぜ彼は（修行に）嫌気が差したのでしょうか。彼の阿羅漢の縁となった原因は何でしょうか。また、なぜあの蛇は彼を噛まなかったのでしょうか”と尋ねた。“比丘たちよ、まずあの蛇は、今から三代前の前世において、この比丘の下僕であった。それゆえ、自らの主人の体を噛むことができなかったのだ”と。このように世尊は、彼らの因縁の一つを説き明かされた。それ以来、その比丘はサッパダーサ（蛇を下僕に持つ者）と呼ばれるようになった。

กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิเรโก กุลปุตฺโต สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวโค ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท อปเรน สมเยน อนภิรติยา อุปฺปนฺนาย เอกสฺส สหายกสฺส ภิกฺขุโน อาโรเจสิ. โส ตสฺส อภิณฺหํ คิหิภาเว อาทีนวํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา อิตโร สาสเน อภิรมิตฺวา ปุพฺเพ อนภิรตกาเล มลคฺคหิเต สมณปริกฺขาเร เอกสฺมึ โสณฺฑิตีเร นิมฺมเล กโรนฺโต นิสีทิ. สหายโกปิสฺส สนฺติเกเยว นิสินฺโน. อถ นํ โส เอวมาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, อุปฺปพฺพชนฺโต อิเม ปริกฺขาเร ตุยฺหํ ทาตุกาโม อโหสิ’’นฺติ. โส โลภํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิมินา มยฺหํ ปพฺพชิเตน วา อุปฺปพฺพชิเตน วา โก อตฺโถ, อิทานิ ปริกฺขาเร คณฺหิสฺสามี’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ‘‘กึ ทานาวุโส, อมฺหากํ ชีวิเตน, เย มยํ กปาลหตฺถา ปรกุเลสุ ภิกฺขาย จราม, ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ อาลาปสลฺลาปํ น กโรมา’’ติอาทีนิ วทนฺโต คิหิภาวสฺส คุณํ กเถสิ. โส ตสฺส กถํ สุตฺวา ปุน อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มยา ‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’ติ วุตฺเต ปฐมํ คิหิภาเว อาทีนวํ กเถตฺวา อิทานิ อภิณฺหํ คุณํ กเถติ, ‘กึ นุ โข การณ’’’นฺติ จินฺเตนฺโต ‘‘อิเมสุ สมณปริกฺขาเรสุ โลเภนา’’ติ ญตฺวา สยเมว อตฺตโน จิตฺตํ นิวตฺเตสิ. เอวมสฺส กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล เอกสฺส ภิกฺขุโน อุกฺกณฺฐาปิตตฺตา อิทานิ อนภิรติ [Pg.437] อุปฺปนฺนา. โย ปน เตเนว ตทา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺโม กโต, สฺวสฺส เอตรหิ อรหตฺตูปนิสฺสโย ชาโตติ.

伝え聞くところによれば、カッサパ正等覚者の時代、ある良家の息子が世尊の説法を聞いて道心が芽生え、出家して受戒した。その後のある時、出家生活への不満が生じたため、一人の友人である比丘にそのことを告げた。その友人は、彼に対して絶えず在家の状態の欠点を説いた。それを聞いて、不満を抱いていた比丘は教えに喜びを覚え、以前に不満を抱いていた時期に汚れの付着した比丘の必需品を、ある池のほとりで清めて座っていた。友人の比丘もまた、彼のすぐそばに座っていた。その時、彼は友人にこう言った。“友よ、私は還俗しようとしていた時、これらの必需品をあなたに与えたいと思っていたのだ”と。すると、その友人は貪欲を生じてこう考えた。“この必需品は、彼が出家していても還俗していても、私に何の益があるだろうか。今、これらの必需品を（自分のものとして）受け取れるようにしよう”と。それ以来、その友人は“友よ、今さら我々の命に何の意味があるだろうか。鉢を手にして他人の家へ乞食に歩き、妻子とともに語らうこともできないというのに”などと言って、在家の利点を説いた。不満を抱いていた比丘は彼の言葉を聞いて、再び嫌気が差してこう考えた。“私が‘嫌気が差した’と言った時には、まず在家の欠点を説いたのに、今は絶えずその利点を説いている。一体どういう理由だろうか”と考え、“これらの必需品に対する貪欲のせいだ”と悟って、自ら自分の心を（還俗から）引き戻した。このように、カッサパ正等覚者の時代に一人の比丘を（還俗するように）動揺させたことにより、今世において不満が生じたのである。しかし、彼がその当時二万年の間行っていた修行が、今世において阿羅漢果の強き縁となったのである。

อิมมตฺถํ เต ภิกฺขู ภควโต สนฺติกา สุตฺวา อุตฺตรึ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, อยํ กิร ภิกฺขุ ขุรธารํ คลนาฬิยํ กตฺวา ฐิโตว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อุปฺปชฺชิสฺสติ นุ โข เอตฺตเกน ขเณน อรหตฺตมคฺโค’’ติ. ‘‘อาม, ภิกฺขเว, อารทฺธวีริยสฺส ภิกฺขุโน ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ภูมิยํ ฐเปนฺตสฺส ปาเท ภูมิยํ อสมฺปตฺเตเยว อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชติ. กุสีตสฺส ปุคฺคลสฺส หิ วสฺสสตํ ชีวนโต อารทฺธวีริยสฺส ขณมตฺตมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา อิมํ คาถมาห –

比丘たちは世尊からこの話を聞いて、さらに尋ねた。“世尊よ、この比丘は剃刀の刃を喉に当てて立ったまま阿羅漢果に達したと聞きました。これほど短い時間で阿羅漢道が生じるものでしょうか”と。“比丘たちよ、その通りである。精進に励む比丘が、足を上げて地面に置こうとする際、足が地面に着く前に阿羅漢道が生じることもある。怠惰な者が百年生きるよりも、精進に励む者の刹那の命の方が優れているのだ”と言い、話を繋いで次の詩を唱えられた。

๑๑๒.

112.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, กุสีโต หีนวีริโย;

เอกาหํ ชีวิกํ เสยฺโย, วีริยมารภโต ทฬฺห’’นฺติ.

“怠惰で精進のない者が百年生きるよりも、強い精進をもって努力する人が一日生きることの方が、より優れている。”

ตตฺถ กุสีโตติ กามวิตกฺกาทีหิ ตีหิ วิตกฺเกหิ วีตินาเมนฺโต ปุคฺคโล. หีนวีริโยติ นิพฺพีริโย. วีริยมารภโต ทฬฺหนฺติ ทุวิธชฺฌานนิพฺพตฺตนสมตฺถํ ถิรํ วีริยํ อารภนฺตสฺส. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

その詩において、“怠惰な者（kusīto）”とは、欲の思惟などの三つの思惟によって時間を浪費する者のことである。“精進のない（hīnavīriyo）”とは、努力を欠く者のことである。“強い精進をもって努力する人（vīriyamārabhato daḷhaṃ）”とは、二種類の禅定を成立させる能力のある、揺るぎない精進を開始する者のことである。残りの部分は前述と同様である。

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。

สปฺปทาสตฺเถรวตฺถุ เอกาทสมํ.

第十一、サッパダーサ長老の物語、終了。

๑๒. ปฏาจาราเถรีวตฺถุ

12. パターチャーラー長老尼の物語

โย จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปฏาจารํ เถรึ อารพฺภ กเถสิ.

世尊はジェータ林（祇園精舎）に滞在しておられた際、パターチャーラー長老尼について、“怠惰で精進のない者が百年生きるよりも……”というこの法門を説かれた。

สา กิร สาวตฺถิยํ จตฺตาลีสโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา อโหสิ อภิรูปา. ตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกกาเล สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล รกฺขนฺตา วสาเปสุํ. เอวํ สนฺเตปิ สา เอเกน อตฺตโน จูฬูปฏฺฐาเกน สทฺธึ วิปฺปฏิปชฺชิ. อถสฺสา มาตาปิตโร สมชาติกกุเล เอกสฺส กุมารสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา วิวาหทิวสํ ฐเปสุํ. ตสฺมึ อุปกฏฺเฐ สา ตํ จูฬูปฏฺฐากํ อาห – ‘‘มํ กิร อสุกกุลสฺส นาม ทสฺสนฺติ, มยิ ปติกุลํ คเต มม ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคโตปิ ตตฺถ ปเวสนํ น ลภิสฺสสิ, สเจ เต มยิ สิเนโห อตฺถิ, อิทาเนว [Pg.438] มํ คเหตฺวา เยน วา เตน วา ปลายสฺสู’’ติ. ‘‘โส สาธุ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘เตน หิ อหํ สฺเว ปาโตว นครทฺวารสฺส อสุกฏฺฐาเน นาม ฐสฺสามิ, ตฺวํ เอเกน อุปาเยน นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส สงฺเกตฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. สาปิ ปาโตว กิลิฏฺฐํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา เกเส วิกฺกิริตฺวา กุณฺฑเกน สรีรํ มกฺขิตฺวา กุฏํ อาทาย ทาสีหิ สทฺธึ คจฺฉนฺตี วิย ฆรา นิกฺขมิตฺวา ตํ ฐานํ อคมาสิ. โส ตํ อาทาย ทูรํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ คาเม นิวาสํ กปฺเปตฺวา อรญฺเญ เขตฺตํ กสิตฺวา ทารุปณฺณาทีนิ อาหรติ. อิตรา กุเฏน อุทกํ อาหริตฺวา สหตฺถา โกฏฺฏนปจนาทีนิ กโรนฺตี อตฺตโน ปาปสฺส ผลํ อนุโภติ. อถสฺสา กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. สา ปริปุณฺณคพฺภา ‘‘อิธ เม โกจิ อุปการโก นตฺถิ, มาตาปิตโร นาม ปุตฺเตสุ มุทุหทยา โหนฺติ, เตสํ สนฺติกํ มํ เนหิ, ตตฺถ เม คพฺภวุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ สามิกํ ยาจิ. โส ‘‘กึ, ภทฺเท, กเถสิ, มํ ทิสฺวา ตว มาตาปิตโร วิวิธา กมฺมการณา กเรยฺยุํ, น สกฺกา มยา ตตฺถ คนฺตุ’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. สา ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวาปิ คมนํ อลภมานา ตสฺส อรญฺญํ คตกาเล ปฏิวิสฺสเก อามนฺเตตฺวา ‘‘สเจ โส อาคนฺตฺวา มํ อปสฺสนฺโต ‘กหํ คตา’ติ ปุจฺฉิสฺสติ, มม อตฺตโน กุลฆรํ คตภาวํ อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา เคหทฺวารํ ปิทหิตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ อาคนฺตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ปฏิวิสฺสเก ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘นิวตฺเตสฺสามิ น’’นฺติ อนุพนฺธิตฺวา ตํ ทิสฺวา นานปฺปการํ ยาจิยมาโนปิ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. อถสฺสา เอกสฺมึ ฐาเน กมฺมชวาตา จลึสุ. สา เอกํ คจฺฉนฺตรํ ปวิสิตฺวา, ‘‘สามิ, กมฺมชวาตา เม จลิตา’’ติ วตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชิตฺวา สมฺปริวตฺตมานา กิจฺเฉน ทารกํ วิชายิตฺวา ‘‘ยสฺสตฺถายาหํ กุลฆรํ คจฺเฉยฺยํ, โส อตฺโถ นิปฺผนฺโน’’ติ ปุนเทว เตน สทฺธึ เคหํ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสิ.

伝承によれば、彼女（パターチャーラー）は舎衛城（サーヴァッティー）において、四十億の財産を持つ長者の娘であり、非常に美しかった。彼女が十六歳の頃、両親は彼女を七層の宝殿の最上階に住まわせ、厳重に護衛させた。しかし、彼女は自らの下男の一人と過ちを犯した。その後、彼女の両親は、家柄の等しい一人の青年に彼女を嫁がせることを約束し、婚礼の日を定めた。その日が近づくと、彼女はその下男に言った。“私をある家の者に嫁がせるそうです。私が夫の家へ行ってしまえば、あなたが贈り物を持って来たとしても、中に入ることはできないでしょう。もし私への愛があるならば、今すぐ私を連れて、どこへなりとも逃げてください”。彼は“分かりました、お嬢様”と答えた。“それでは、私は明日、早朝に市門のあくる場所に待っています。あなたは策を講じて抜け出し、そこへ来てください”。そう言って、彼は翌日、約束の場所で待機した。彼女もまた、早朝から汚れた服をまとい、髪を振り乱し、糠を体に塗り、水瓶を手に持って、侍女たちと共に歩くふりをして家を出て、その場所へ向かった。彼は彼女を連れて遠くへ行き、ある村に住処を構え、森で田を耕し、薪や葉などを運んだ。彼女は水瓶で水を運び、自らの手で臼を挽き、料理などを行い、自らの悪業の結果を味わっていた。やがて彼女は身ごもった。臨月になると彼女は夫に願った。“ここには私を助けてくれる者が誰もいません。親というものは子に対して心が優しいものです。私を両親のもとへ連れて行ってください。そこで出産をしたいのです”。彼は“何を言うのですか。あなたの両親が私を見れば、様々な罰を与えるでしょう。私はそこへ行くことはできません”と拒絶した。彼女は何度も懇願したが聞き入れられなかったため、夫が森へ行った隙に、近所の人々に告げた。“もし夫が帰ってきて私がおらず‘どこへ行ったのか’と尋ねたら、私の実家へ帰ったと伝えてください”。そう言って家の戸を閉めて出発した。夫も帰宅して彼女がいないのを見て近所の人に尋ね、事情を知ると、“妻を連れ戻そう”と後を追い、彼女を見つけて様々に懇願したが、連れ戻すことはできなかった。その時、ある場所で彼女に産気が生じた。彼女はある茂みに入り、“旦那様、産気が来ました”と言って、地面に横たわり、のたうち回りながら苦労して男児を産んだ。そして“実家へ行く目的であった出産が無事に済んだのだから”と、再び彼と共に家に戻り、生活を続けた。

ตสฺสา อปเรน สมเยน ปุน คพฺโภ ปติฏฺฐหิ. สา ปริปุณฺณคพฺภา หุตฺวา ปุริมนเยเนว สามิกํ ยาจิตฺวา คมนํ อลภมานา ปุตฺตํ องฺเกนาทาย ตเถว ปกฺกมิตฺวา เตน อนุพนฺธิตฺวา ‘‘ติฏฺฐาหี’’ติ วุตฺเต นิวตฺติตุํ น อิจฺฉิ. อถ เนสํ คจฺฉนฺตานํ มหา อกาลเมโฆ อุทปาทิ สมนฺตา วิชฺชุลตาหิ อาทิตฺตํ วิย เมฆตฺถนิเตหิ, ภิชฺชมานํ วิย [Pg.439] อุทกธารานิปาตนิรนฺตรํ นภํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ ตสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. สา สามิกํ อามนฺเตตฺวา, ‘‘สามิ, กมฺมชวาตา เม จลิตา, น สกฺโกมิ สนฺธาเรตุํ, อโนวสฺสกฏฺฐานํ เม ชานาหี’’ติ อาห. โส หตฺถคตาย วาสิยา อิโต จิโต จ อุปธาเรนฺโต เอกสฺมึ วมฺมิกมตฺถเก ชาตํ คุมฺพํ ทิสฺวา ฉินฺทิตุํ อารภิ. อถ นํ วมฺมิกโต นิกฺขมิตฺวา โฆรวิโส อาสีวิโส ฑํสิ. ตงฺขณญฺเญวสฺส สรีรํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาหิ อคฺคิชาลาหิ ฑยฺหมานํ วิย นีลวณฺณํ หุตฺวา ตตฺเถว ปติ. อิตราปิ มหาทุกฺขํ อนุภวมานา ตสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺตีปิ ตํ อทิสฺวาว อปรมฺปิ ปุตฺตํ วิชายิ. ทฺเว ทารกา วาตวุฏฺฐิเวคํ อสหมานา มหาวิรวํ วิรวนฺติ. สา อุโภปิ เต อุรนฺตเร กตฺวา ทฺวีหิ ชณฺณุเกหิ เจว หตฺเถหิ จ ภูมิยํ อุปฺปีเฬตฺวา ตถา ฐิตาว รตฺตึ วีตินาเมสิ. สกลสรีรํ นิลฺโลหิตํ วิย ปณฺฑุปลาสวณฺณํ อโหสิ. สา อุฏฺฐิเต อรุเณ มํสเปสิวณฺณํ เอกํ ปุตฺตํ องฺเกนาทาย อิตรํ องฺคุลิยา คเหตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, ปิตา เต อิโต คโต’’ติ วตฺวา สามิกสฺส คตมคฺเคน คจฺฉนฺตี ตํ วมฺมิกมตฺถเก กาลํ กตฺวา ปติตํ นีลวณฺณํ ถทฺธสรีรํ ทิสฺวา ‘‘มํ นิสฺสาย มม สามิโก ปนฺเถ มโต’’ติ โรทนฺตี ปริเทวนฺตี ปายาสิ.

その後、彼女は再び身ごもった。臨月になると、以前と同じように夫に願ったが聞き入れられなかったため、上の子を抱えて以前のように出発した。夫は後を追い“止まりなさい”と言ったが、彼女は戻ろうとしなかった。一行が歩いていると、突然、激しい時ならぬ豪雨が起こった。四方で稲妻が光り、雷鳴が轟き、空は絶え間なく降り注ぐ雨で引き裂かれるかのようであった。その時、彼女に産気が生じた。彼女は夫を呼んで言った。“旦那様、産気が来ました。耐えることができません。雨の当たらない場所を見つけてください”。彼は手にした鉈で、あちこちを探し、一つの蟻塚の上に生えている茂みを見つけて、それを切ろうとし始めた。その時、蟻塚から現れた猛毒の蛇が彼を噛んだ。その瞬間に彼の全身は、内側から燃え上がる火炎に焼かれるかのように青黒くなり、その場で倒れた。彼女もまた大きな苦痛に耐えながら、夫の帰りを待っていたが、彼を見ることができないまま、二人目の子を産んだ。二人の子供は、激しい風雨に耐えられず、激しく泣き叫んだ。彼女は二人を胸に抱き、両膝と両手で地面を支え、そのままの状態で夜を明かした。全身の血の気が失せ、枯れた木の葉のような色になった。夜が明け、肉の塊のような色をした一人の赤ん坊を抱き、もう一人の子の手を引いて、“さあ、坊やたち、お父様はあちらへ行かれましたよ”と言い、夫が行った道を進んでいくと、蟻塚の上で命を落として倒れている、青黒く硬直した夫の遺体を見つけた。“私ゆえに、私の夫は道中で死んでしまった”と彼女は泣き悲しみ、嘆きながら進んでいった。

สา สกลรตฺตึ เทเวน วุฏฺฐตฺตา อจิรวตึ นทึ ชณฺณุปฺปมาเณน กฏิปฺปมาเณน ถนปฺปมาเณน อุทเกน ปริปุณฺณํ ทิสฺวา อตฺตโน มนฺทพุทฺธิตาย ทฺวีหิ ทารเกหิ สทฺธึ อุทกํ โอตริตุํ อวิสหนฺตี เชฏฺฐปุตฺตํ โอริมตีเร ฐเปตฺวา อิตรํ อาทาย ปรตีรํ คนฺตฺวา สาขาภงฺคํ อตฺถริตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘อิตรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ พาลปุตฺตกํ ปหาย ตริตุํ อสกฺโกนฺตี ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา โอโลกยมานา ปายาสิ. อถสฺสา นทีมชฺฌํ คตกาเล เอโก เสโน ตํ กุมารํ ทิสฺวา ‘‘มํสเปสี’’ติ สญฺญาย อากาสโต ภสฺสิ. สา ตํ ปุตฺตสฺสตฺถาย ภสฺสนฺตํ ทิสฺวา อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘สูสู’’ติ ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. เสโน ทูรภาเวน ตํ อสุตฺวาว กุมารกํ คเหตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา คโต. โอริมตีเร ฐิตปุตฺโต มาตรํ นทีมชฺเฌ อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา มหาสทฺทํ นิจฺฉารยมานํ ทิสฺวา [Pg.440] ‘‘มํ ปกฺโกสตี’’ติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปติ. อิติสฺสา พาลปุตฺตํ เสโน หริ, เชฏฺฐปุตฺโต อุทเกน วูฬฺโห.

彼女は一晩中雨が降り続いたため、膝、腰、あるいは胸の高さまで水が満ちたアチラヴァティー川を見た。彼女は自らの智慧の足りなさゆえ、二人の子供と共に水に入る勇気がなく、長男をこちらの岸に残し、次男を抱えて対岸へ渡った。木の枝を敷いて赤ん坊を寝かせると、“あの子のところへ行こう”と思い、赤ん坊を置いて戻り始めたが、川を渡りきることができず、何度も振り返りながら見て進んだ。その時、彼女が川の中ほどにいた頃、一羽の鷹がその赤ん坊を見つけ、肉の塊だと思って空から舞い降りた。彼女は我が子のために舞い降りる鷹を見て、両手を振り上げ、“スー、スー！”と三度大声を上げた。鷹は遠かったためにその声を聞かず、赤ん坊を掴んで空へと飛び去った。こちらの岸に残っていた長男は、川の中にいる母親が両手を振り上げて大声を上げているのを見て、“自分を呼んでいるのだ”と思って勢いよく水の中に飛び込んだ。こうして、彼女の赤ん坊は鷹にさらわれ、長男は川に流されてしまった。

สา ‘‘เอโก เม ปุตฺโต เสเนน คหิโต, เอโก อุทเกน วูฬฺโห, ปนฺเถ เม ปติ มโต’’ติ โรทนฺตี ปริเทวนฺตี คจฺฉมานา สาวตฺถิโต อาคจฺฉนฺตํ เอกํ ปุริสํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กตฺถ วาสิโกสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘สาวตฺถิวาสิโกมฺหิ, อมฺมา’’ติ. ‘‘สาวตฺถินคเร อสุกวีถิยํ เอวรูปํ อสุกกุลํ นาม อตฺถิ, ชานาสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘ชานามิ, อมฺม, ตํ ปน มา ปุจฺฉิ, สเจ อญฺญํ ชานาสิ ปุจฺฉา’’ติ. ‘‘อญฺเญน เม กมฺมํ นตฺถิ, ตเทว ปุจฺฉามิ, ตาตา’’ติ. ‘‘อมฺม, ตฺวํ อตฺตโน อนาจิกฺขิตุํ น เทสิ, อชฺช เต สพฺพรตฺตึ เทโว วสฺสนฺโต ทิฏฺโฐ’’ติ. ‘‘ทิฏฺโฐ เม, ตาต, มยฺหเมเวโส สพฺพรตฺตึ วุฏฺโฐ, น อญฺญสฺส. มยฺหํ ปน วุฏฺฐการณํ ปจฺฉา เต กเถสฺสามิ, เอตสฺมึ ตาว เม เสฏฺฐิเคเห ปวตฺตึ กเถหี’’ติ. ‘‘อมฺม, อชฺช รตฺตึ เสฏฺฐิญฺจ เสฏฺฐิภริยญฺจ เสฏฺฐิปุตฺตญฺจาติ ตโยปิ ชเน อวตฺถรมานํ เคหํ ปติ, เต เอกจิตกสฺมึ ฌายนฺติ. เอส ธูโม ปญฺญายติ, อมฺมา’’ติ. สา ตสฺมึ ขเณ นิวตฺถวตฺถํ ปตมานํ น สญฺชานิ, อุมฺมตฺติกภาวํ ปตฺวา ยถาชาตาว โรทนฺตี ปริเทวนฺตี –

“彼女（パターチャーラー）は、‘私の一人の息子は鷹にさらわれ、一人は水に流され、夫は道中で亡くなりました’と泣き叫び、悲嘆に暮れながら歩いていた。舎衛城（サーヴァッティー）からやって来た一人の男を見て、彼女は尋ねた。‘旦那さん、あなたはどこに住んでいるのですか？’‘お母さん、私は舎衛城の住人です’‘舎衛城のしかじかの通りに、これこれの名の家族がいるのですが、旦那さん、知っていますか？’‘お母さん、知っています。ですが、その家族のことは聞かないでください。もし他に知っていることがあれば、それを聞いてください’‘私には他のことは関係ありません。その長者の家族のことだけを聞きたいのです’‘お母さん、あなたは真実を告げさせようとするのですね。今日、あなたは一晩中雨が降っていたのを見ましたか？’‘見ました。その雨は私一人のために一晩中降ったかのようでした。他の人のためではありません。しかし、私が雨に遭った理由は後でお話しします。まずは、その長者の家での出来事を教えてください’‘お母さん、昨夜、激しい風雨によって家が崩壊し、長者と長者夫人、そして長者の息子の三人は亡くなりました。彼らは今、一つの薪の山で火葬されています。お母さん、あの煙が見えるでしょう’。その瞬間、彼女は身にまとっていた衣が脱げ落ちたことにも気づかず、狂乱状態に陥り、生まれたままの姿で泣き叫び、嘆きながら……”

‘‘อุโภ ปุตฺตา กาลกตา, ปนฺเถ มยฺหํ ปตี มโต;

มาตา ปิตา จ ภาตา จ, เอกจิตมฺหิ ฑยฺหเร’’ติ. (อป. เถรี ๒.๒.๔๙๘) –

“二人の息子は亡くなり、夫は道中で死にました。母も父も兄も、一つの火葬の薪の上で焼かれています。”

วิลปนฺตี ปริพฺภมิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อุมฺมตฺติกา อุมฺมตฺติกา’’ติ กจวรํ คเหตฺวา ปํสุํ คเหตฺวา มตฺถเก โอกิรนฺตา เลฑฺฑูหิ ปหรนฺติ. สตฺถา เชตวนมหาวิหาเร อฏฺฐปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต ตํ อาคจฺฉมานํ อทฺทส กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตปารมึ อภินีหารสมฺปนฺนํ.

このように嘆き悲しみながら、彼女は狂い回った。人々は彼女を見て“狂女だ、狂女だ”と言い、ゴミを手に取って投げつけ、土埃を頭に振りかけ、土塊で打ち叩いた。世尊は祇園精舎において八部衆の中で法を説いておられたが、十万劫にわたって波羅蜜を満たし、崇高な請願を成就させた彼女が近づいてくるのをご覧になった。

สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล ปทุมุตฺตรสตฺถารา เอกํ วินยธรตฺเถรึ พาหาย คเหตฺวา นนฺทนวเน ฐเปนฺตํ วิย เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิยมานํ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก วินยธรตฺเถรีนํ อคฺคฏฺฐานํ ลเภยฺย’’นฺติ อธิการํ กตฺวา ปตฺถนํ ฐเปสิ. ปทุมุตฺตรพุทฺโธ อนาคตํสญาณํ ปตฺถริตฺวา ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ญตฺวา ‘‘อนาคเต โคตมพุทฺธสฺส นาม สาสเน อยํ ปฏาจารา นาเมน วินยธรตฺเถรีนํ อคฺคา [Pg.441] ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. ตํ เอวํ ปตฺถิตปตฺถนํ อภินีหารสมฺปนฺนํ สตฺถา ทูรโตว อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา ฐเปตฺวา มํ อญฺโญ อวสฺสโย ภวิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ยถา วิหาราภิมุขํ อาคจฺฉติ, เอวํ อกาสิ. ปริสา ตํ ทิสฺวาว ‘‘อิมิสฺสา อุมฺมตฺติกาย อิโต อาคนฺตุํ มา ททิตฺถา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘อเปถ, มา นํ วารยิตฺถา’’ติ วตฺวา อวิทูรฏฺฐานํ อาคตกาเล ‘‘สตึ ปฏิลภ ภคินี’’ติ อาห. สา ตํ ขณํเยว พุทฺธานุภาเวน สตึ ปฏิลภิ. ตสฺมึกาเล นิวตฺถวตฺถสฺส ปติตภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิ. อถสฺสา เอโก ปุริโส อุตฺตรสาฏกํ ขิปิ. สา ตํ นิวาเสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สุวณฺณวณฺเณสุ ปาเทสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อวสฺสโย เม โหถ, ปติฏฺฐา เม โหถ. เอกญฺหิ เม ปุตฺตํ เสโน คณฺหิ, เอโก อุทเกน วูฬฺโห, ปนฺเถ เม ปติ มโต, มาตาปิตโร เจว เม ภาตา จ เคเหน อวตฺถฏา เอกจิตกสฺมึ ฌายนฺตี’’ติ.

伝え聞くところによれば、彼女はパドゥムッタラ仏の時代、世尊が一人の律に通じた長老尼の手を取り、あたかもナンダナ園に置くかのように“律を保持する者の中で第一である（律蔵第一）”という最高位に任命されるのを見て、“私もあなたのような仏の御許で、律を保持する長老尼の中で最高位を得たいものです”という功徳を積み、請願を立てたのであった。パドゥムッタラ仏は無碍智を広げて、その願いが成就することを知り、“未来のゴータマという名の仏の教えにおいて、この女人はパターチャーラーという名で、律を保持する長老尼の中で第一の弟子となるであろう”と記別（預言）を与えられた。このように請願を立て、波羅蜜を成就させた彼女が遠くからやって来るのを見て、世尊は“この女人にとって、私を差し置いて他に頼るべき者はいない”と考え、彼女が寺院の方へ向かって来るように導かれた。会衆は彼女を見て“この狂女をここへ来させてはならない”と言った。しかし世尊は“退きなさい。彼女を妨げてはならない”と言われ、彼女が近くに来た時に“妹よ、正念を回復しなさい”と言われた。その瞬間、彼女は仏の威力によって正念（意識）を取り戻した。その時、彼女は身につけていた衣が脱げ落ちていることに気づき、羞恥心と恐れを抱いてうずくまった。すると一人の男が彼女に上衣を投げ与えた。彼女はそれを身にまとい、世尊のもとへ近づいて、黄金の輝きを放つ御足に五体投地して礼拝し、“世尊よ、私の拠り所となってください。私の助けとなってください。私の一人の息子は鷹にさらわれ、一人は水に流され、夫は道中で死にました。父母と兄は、崩壊した家の下敷きになり、一つの薪の山で焼かれているのです”と申し上げた。

สตฺถา ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘ปฏาจาเร, มา จินฺตยิ, ตว ตาณํ สรณํ อวสฺสโย ภวิตุํ สมตฺถสฺเสว สนฺติกํ อาคตาสิ. ยถา หิ ตว อิทานิ เอโก ปุตฺตโก เสเนน คหิโต, เอโก อุทเกน วูฬฺโห, ปนฺเถ ปติ มโต, มาตาปิตโร เจว ภาตา จ เคเหน อวตฺถฏา; เอวเมว อิมสฺมึ สํสาเร ปุตฺตาทีนํ มตกาเล ตว โรทนฺติยา ปคฺฆริตอสฺสุ จตุนฺนํ มหาสมุทฺทานํ อุทกโต พหุตร’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

世尊は彼女の言葉を聞いて、“パターチャーラーよ、憂いてはならない。あなたは守りとなり、拠り所となり、頼りとなることができる者のもとに来たのである。あなたの息子一人が鷹にさらわれ、一人が水に流され、夫が道中で死に、父母と兄が家の下敷きになったように、この輪廻の長い旅路において、息子たちの死に際してあなたが泣き叫び、流した涙の量は、四大海の水の量よりもはるかに多いのである”と仰せになり、次の偈を唱えられた。

‘‘จตูสุ สมุทฺเทสุ ชลํ ปริตฺตกํ,ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส นรสฺส โสจนา,กึ การณา อมฺม ตุวํ ปมชฺชสี’’ติ.

“四大海の水の量はわずかである。それよりも、苦しみに見舞われた者が流す涙の量は、はるかに多い。娘よ、なぜあなたは放逸でいるのか。”

เอวํ สตฺถริ อนมตคฺคปริยายํ กเถนฺเต ตสฺส สรีเร โสโก ตนุตฺตํ อคมาสิ. อถ นํ ตนุภูตโสกํ ญตฺวา ปุน สตฺถา อามนฺเตตฺวา ‘‘ปฏาจาเร ปุตฺตาทโย นาม ปรโลกํ คจฺฉนฺตสฺส ตาณํ วา เลณํ วา สรณํ วา ภวิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา วิชฺชมานาปิ เต น สนฺติเยว, ปณฺฑิเตน ปน สีลํ วิโสเธตฺวา อตฺตโน นิพฺพานคามิมคฺคํ ขิปฺปเมว โสเธตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

このように世尊が無始なる輪廻についての説法をなされると、彼女の体から悲しみは和らいでいった。彼女の悲しみが薄らいだことを知ると、世尊は再び語りかけられた。“パターチャーラーよ、子らは来世へ向かう者にとって守りにも、隠れ家にも、拠り所にもなることはできない。それゆえ、彼らは存在していても、存在しないも同然である。賢者は自らの戒を清め、自らが涅槃へと至る道を速やかに清めるべきである”と説かれ、法を説くためにこれらの偈を唱えられた。

‘‘น [Pg.442] สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย, น ปิตา นาปิ พนฺธวา;

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา. (ธ. ป. ๒๘๘;

อป. เถรี ๒.๒.๕๐๑);

“子らも守りとはならず、父も親族も守りとはならない。死神に捕らえられた者にとって、親族の中に救いとなる者はいない。”

‘‘เอตมตฺถวสฺสํ ญตฺวา, ปณฺฑิโต สีลสํวุโต;

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ, ขิปฺปเมว วิโสธเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๘๙);

“この道理を知って、戒を保つ賢者は、涅槃へと至る道を速やかに清めるべきである。”

เทสนาวสาเน ปฏาจารา มหาปถวิยํ ปํสุปริมาเณ กิเลเส ฌาเปตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ. สา ปน โสตาปนฺนา หุตฺวา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ ปหิณิตฺวา ปพฺพาเชสิ. สา ลทฺธูปสมฺปทา ปฏิตาจารตฺตา ปฏาจาราตฺเวว ปญฺญายิ. สา เอกทิวสํ กุเฏน อุทกํ อาทาย ปาเท โธวนฺตี อุทกํ อาสิญฺจิ, ตํ โถกํ คนฺตฺวา ปจฺฉิชฺชิ. ทุติยวาเร อาสิตฺตํ ตโต ทูรตรํ อคมาสิ. ตติยวาเร อาสิตฺตํ ตโตปิ ทูรตรนฺติ. สา ตเทว อารมฺมณํ คเหตฺวา ตโย วเย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘มยา ปฐมํ อาสิตฺตํ อุทกํ วิย อิเม สตฺตา ปฐมวเยปิ มรนฺติ, ตโต ทูรตรํ คตํ ทุติยวาเร อาสิตฺตํ อุทกํ วิย มชฺฌิมวเยปิ มรนฺติ, ตโตปิ ทูรตรํ คตํ ตติยวาเร อาสิตฺตํ อุทกํ วิย ปจฺฉิมวเยปิ มรนฺติเยวา’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺสา สมฺมุเข ฐตฺวา กเถนฺโต วิย ‘‘เอวเมตํ ปฏาจาเร, ปญฺจนฺนมฺปิ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ อปสฺสนฺตสฺส วสฺสสตํ ชีวนโต เตสํ อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺส เอกาหมฺปิ เอกกฺขณมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต คาถมาห –

説法の終わりに、パターチャーラーは、大地にある土の数ほどの煩悩を（道智によって）焼き尽くし、預流果に留まった。他の多くの人々もまた、預流果などに達した。さて、彼女は預流者となった後、世尊に出家を願い出た。世尊は彼女を比丘尼たちのもとへ送り、出家させた。彼女は具足戒を受けた後、その賢明な行いからパターチャーラー（行いに通じた者）として知られるようになった。ある日、彼女は瓶で水を汲み、足を洗っていると、注いだ水は少し流れて止まった。二度目に注いだ水は、それよりも遠くまで流れた。三度目に注いだ水は、さらに遠くまで流れた。彼女はそれを対象として、一生を三つの時期に区分し、“私が最初に注いだ水のように、生きとし生けるものは初年期にも死ぬ。それより遠くまで流れた二度目の水のように、中年期にも死ぬ。さらに遠くまで流れた三度目の水のように、晩年期にも死ぬのである”と考えた。世尊は香堂（ガンタクティ）に座したまま光明を放ち、彼女の目の前に立って語りかけるかのように、“パターチャーラーよ、その通りである。五蘊の生滅を見ることなく百年生きるよりも、それらの生滅を見る者の、たとえ一日、たとえ一瞬の生の方が優れている”と仰せになり、説法を続けるためにこの偈を唱えられた。

๑๑๓.

113.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพย’’นฺติ.

“たとえ百年生きようとも、諸行の生滅を見ないならば、それらの生滅を見る人の、わずか一日の生の方が遙かに優れている。”

ตตฺถ อปสฺสํ อุทยพฺพยนฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปญฺจวีสติยา ลกฺขเณหิ อุทยญฺจ วยญฺจ อปสฺสนฺโต. ปสฺสโต อุทยพฺพยนฺติ เตสํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปสฺสนฺตสฺส. อิตรสฺส ชีวนโต เอกาหมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโยติ.

その中で、“生滅を見ない”とは、五蘊の二十五の相による生と滅を見ないことを指す。“生滅を見る”とは、それらの生と滅を見る者のことである。そうでない者の生存よりも、一日の生存の方が優れているという意味である。

เทสนาวสาเน ปฏาจารา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

説法の終わりに、パターチャーラーは四無碍解（パティサンビダー）とともに阿羅漢果に達した。

ปฏาจาราเถรีวตฺถุ ทฺวาทสมํ.

第十二のパターチャーラー長老尼物語、完。

๑๓. กิสาโคตมีวตฺถุ

13. キサーゴータミー物語

โย [Pg.443] จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต กิสาโคตมึ อารพฺภ กเถสิ.

“たとえ百年生きようとも”というこの法門を、世尊は祇園精舎に滞在中、キサーゴータミーに因んで説かれた。

สาวตฺถิยํ กิเรกสฺส เสฏฺฐิสฺส เคเห จตฺตาลีสโกฏิธนํ องฺคารา เอว หุตฺวา อฏฺฐาสิ. เสฏฺฐิ ตํ ทิสฺวา อุปฺปนฺนโสโก อาหารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิ. ตสฺเสโก สหายโก เคหํ คนฺตฺวา, ‘‘สมฺม, กสฺมา โสจสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา, ‘‘สมฺม, มา โสจิ, อหํ เอกํ อุปายํ ชานามิ, ตํ กโรหี’’ติ. ‘‘กึ กโรมิ, สมฺมา’’ติ? อตฺตโน อาปเณ กิลญฺชํ ปสาเรตฺวา ตตฺถ เต องฺคาเร ราสึ กตฺวา วิกฺกิณนฺโต วิย นิสีท, อาคตาคเตสุ มนุสฺเสสุ เย เอวํ วทนฺติ – ‘‘เสสชนา วตฺถเตลมธุผาณิตาทีนิ วิกฺกิณนฺติ, ตฺวํ ปน องฺคาเร วิกฺกิณนฺโต นิสินฺโน’’ติ. เต วเทยฺยาสิ – ‘‘อตฺตโน สนฺตกํ อวิกฺกิณนฺโต กึ กโรมี’’ติ? โย ปน ตํ เอวํ วทติ ‘‘เสสชนา วตฺถเตลมธุผาณิตาทีนิ วิกฺกิณนฺติ, ตฺวํ ปน หิรญฺญสุวณฺณํ วิกฺกิณนฺโต นิสินฺโน’’ติ. ตํ วเทยฺยาสิ ‘‘กหํ หิรญฺญสุวณฺณ’’นฺติ. ‘‘อิท’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘อาหร, ตาว น’’นฺติ หตฺเถหิ ปฏิจฺเฉยฺยาสิ. เอวํ ทินฺนํ ตว หตฺเถ หิรญฺญสุวณฺณํ ภวิสฺสติ. สา ปน สเจ กุมาริกา โหติ, ตว เคเห ปุตฺตสฺส นํ อาหริตฺวา จตฺตาลีสโกฏิธนํ ตสฺสา นิยฺยาเทตฺวา ตาย ทินฺนํ วลญฺเชยฺยาสิ. สเจ กุมารโก โหติ, ตว เคเห วยปฺปตฺตํ ธีตรํ ตสฺส ทตฺวา จตฺตาลีสโกฏิธนํ นิยฺยาเทตฺวา เตน ทินฺนํ วลญฺเชยฺยาสีติ. โส ‘‘ภทฺทโก อุปาโย’’ติ อตฺตโน อาปเณ องฺคาเร ราสึ กตฺวา วิกฺกิณนฺโต วิย นิสีทิ. เย ปน นํ เอวมาหํสุ – ‘‘เสสชนา วตฺถเตลมธุผาณิตาทีนิ วิกฺกิณนฺติ, กึ ปน ตฺวํ องฺคาเร วิกฺกิณนฺโต นิสินฺโน’’ติ? เตสํ ‘‘อตฺตโน สนฺตกํ อวิกฺกิณนฺโต กึ กโรมี’’ติ ปฏิวจนํ อทาสิ. อเถกา โคตมี นาม กุมาริกา กิสสรีรตาย กิสาโคตมีติ ปญฺญายมานา ปริชิณฺณกุลสฺส ธีตา อตฺตโน เอเกน กิจฺเจน อาปณทฺวารํ คนฺตฺวา ตํ เสฏฺฐึ ทิสฺวา เอวมาห – ‘‘กึ, ตาต, เสสชนา วตฺถเตลมธุผาณิตาทีนิ วิกฺกิณนฺติ, ตฺวํ หิรญฺญสุวณฺณํ วิกฺกิณนฺโต นิสินฺโน’’ติ? ‘‘กหํ, อมฺม, หิรญฺญสุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นนุ ‘ตฺวํ ตเทว คเหตฺวา นิสินฺโนสี’ติ, อาหร, ตาว นํ, อมฺมา’’ติ. สา หตฺถปูรํ คเหตฺวา ตสฺส หตฺเถสุ ฐเปสิ, ตํ หิรญฺญสุวณฺณเมว อโหสิ.

伝え聞くところによれば、舎衛城のある長者の家で、四十億の財宝が炭になってしまった。長者はそれを見て悲しみに暮れ、食事を拒んで床に伏した。彼の友人が家を訪れ、“友よ、なぜ悲しんでいるのか”と尋ね、事情を聞くと、“友よ、悲しむな。私に一つの策がある。それを実行せよ”と言った。“友よ、何をすればよいのか”。“自分の店の前にむしろを敷き、そこに炭を積み上げ、売っているかのように座っていなさい。やって来る人々の中で、‘他の人々は布や油や蜂蜜や糖蜜などを売っているのに、あなたは炭を売って座っているのか’と言う者がいれば、こう言いなさい。‘自分の持ち物を売らなくて、どうすればよいのか’と。しかし、もし誰かがあなたにこう言ったなら、‘他の人々は布や油や蜂蜜や糖蜜などを売っているのに、あなたは金銀を売って座っているのか’と。その者にはこう言いなさい。‘金銀はどこにあるのか’と。もしその者が‘これです’と言ったなら、‘では、それを持ってきなさい’と言って、手で受け取りなさい。そうすれば、あなたの手の中で金銀に変わるだろう。もしその者が娘であれば、あなたの家の息子の嫁として迎え、四十億の財宝を彼女に託し、彼女から与えられるものを用いなさい。もし男であれば、適齢期のあなたの娘を彼に与え、四十億の財宝を彼に託し、彼から与えられるものを用いなさい”。長者は“それは良い策だ”と言い、自分の店の前に炭を積み上げ、売っているかのように座った。彼に“他の人々は布や油や蜂蜜や糖蜜などを売っているのに、なぜあなたは炭を売って座っているのか”と言う人々には、“自分の持ち物を売らなくて、どうすればよいのか”と答えた。その時、体が痩せていたことからキサーゴータミーと呼ばれていた、没落した家の娘である一人の若い娘が、自分の用事で店の前を通りかかった。彼女は長者を見てこう言った。“お父さん、他の人々は布や油や蜂蜜や糖蜜などを売っているのに、あなたは金銀を売って座っているのですか”。“娘よ、金銀はどこにあるのか”。“お父さん、あなたがそれを手にして座っているではありませんか”。“娘よ、ではそれを持ってきなさい”。彼女が両手いっぱいに取って長者の手に置くと、それは金銀に変わった。

อถ [Pg.444] นํ เสฏฺฐิ ‘‘กตรํ เต, อมฺม, เคห’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกํ นามา’’ติ วุตฺเต ตสฺสา อสฺสามิกภาวํ ญตฺวา ธนํ ปฏิสาเมตฺวา ตํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส อาเนตฺวา จตฺตาลีสโกฏิธนํ ปฏิจฺฉาเปสิ. สพฺพํ หิรญฺญสุวณฺณเมว อโหสิ. ตสฺสา อปเรน สมเยน คพฺโภ ปติฏฺฐหิ. สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. โส ปทสา คมนกาเล กาลมกาสิ. สา อทิฏฺฐปุพฺพมรณตาย ตํ ฌาเปตุํ นีหรนฺเต วาเรตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม เภสชฺชํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ มตกเฬวรํ องฺเกนาทาย ‘‘อปิ นุ เม ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ ชานาถา’’ติ ปุจฺฉนฺตี ฆรปฏิปาฏิยา วิจรติ. อถ นํ มนุสฺสา, ‘‘อมฺม, ตฺวํ อุมฺมตฺติกา ชาตา, มตกปุตฺตสฺส เภสชฺชํ ปุจฺฉนฺตี วิจรสี’’ติ วทนฺติ. สา ‘‘อวสฺสํ มม ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ ชานนกํ ลภิสฺสามี’’ติ มญฺญมานา วิจรติ. อถ นํ เอโก ปณฺฑิตปุริโส ทิสฺวา, ‘‘อยํ มม ธีตา ปฐมํ ปุตฺตกํ วิชาตา ภวิสฺสติ อทิฏฺฐปุพฺพมรณา, มยา อิมิสฺสา อวสฺสเยน ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห – ‘‘อมฺม, อหํ เภสชฺชํ น ชานามิ, เภสชฺชชานนกํ ปน ชานามี’’ติ. ‘‘โก ชานาติ, ตาตา’’ติ? ‘‘สตฺถา, อมฺม, ชานาติ, คจฺฉ, ตํ ปุจฺฉาหี’’ติ. สา ‘‘คมิสฺสามิ, ตาต, ปุจฺฉิสฺสามิ, ตาตา’’ติ วตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเห กิร เม ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ ชานาถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘อาม, ชานามี’’ติ. ‘‘กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘อจฺฉรคฺคหณมตฺเต สิทฺธตฺถเก ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘ลภิสฺสามิ, ภนฺเต’’. ‘‘กสฺส ปน เคเห ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘ยสฺส เคเห ปุตฺโต วา ธีตา วา น โกจิ มตปุพฺโพ’’ติ. สา ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มตปุตฺตกํ องฺเกนาทาย อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา ปฐมเคหสฺส ทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺมึ เคเห สิทฺธตฺถโก, ปุตฺตสฺส กิร เม เภสชฺชํ เอต’’นฺติ วตฺวา ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺเต เตน หิ เทถาติ. เตหิ อาหริตฺวา สิทฺธตฺถเกสุ ทิยฺยมาเนสุ ‘‘อิมสฺมึ เคเห ปุตฺโต วา ธีตา วา มตปุพฺโพ โกจิ นตฺถิ, อมฺมา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กึ วเทสิ, อมฺม? ชีวมานา หิ กติปยา, มตกา เอว พหุกา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ คณฺหถ โว สิทฺธตฺถเก, เนตํ มม ปุตฺตสฺส เภสชฺช’’นฺติ ปฏิอทาสิ.

その時、長者は彼女に“娘よ、お前の家はどこか”と尋ねた。“しかじかという名の所です”と言われたとき、彼女に夫がいないことを知り、財産を収めさせて彼女を自分の息子のために連れてきて、四十億の財産を受け継がせた。それはすべて金銀であった。その後、彼女に懐妊の兆しが現れた。彼女は十ヶ月を経て、男の子を産んだ。その子が自分の足で歩けるようになった頃、亡くなった。彼女はかつて死を見たことがなかったため、死んだ子を火葬するために運び出そうとする人々を制止し、“息子のために薬を尋ねよう”と言って、死体を懐に抱え、“どなたか私の息子のための薬を知りませんか”と尋ねながら、家々を巡り歩いた。その時、人々は“娘よ、お前は狂ってしまったのか。死んだ子のために薬を尋ねて歩くとは”と言った。彼女は“きっと私の息子のための薬を知っている人に会えるはずだ”と思いながら歩き続けた。その時、ある賢明な人が彼女を見て、“この私の娘のような者は、初めての子供を産んだばかりで、かつて死を見たことがないのであろう。私がこの者の助けとなるべきだ”と考え、こう言った。“娘よ、私は薬を知らないが、薬を知っている人を知っている”。“父上、誰が知っているのですか”。“娘よ、師（仏陀）が知っておられる。行きなさい、あの方に尋ねなさい”。彼女は“行きます、父上。尋ねます、父上”と言って、師のもとへ行き、礼拝して一方に立ち、尋ねた。“世尊よ、本当に私の息子のための薬をご存じなのですか”。“ああ、知っているよ”。“何を得るべきでしょうか”。“一掴みの芥子の実を得るのがよい”。“得てまいります、世尊よ”。“では、どこの家で得るべきでしょうか”。“息子も娘も、誰もかつて死んだことのない者の家でだ”。彼女は“承知いたしました、世尊よ”と言って師を礼拝し、死んだ子を懐に抱えて村の中に入り、最初の家の門口に立って、“この家に芥子の実はありますか。これが私の息子のための薬だそうです”と言った。“あります”と言われたとき、“では、それをください”と言った。人々が芥子の実を持ってきて与えようとしたとき、“娘さん、この家で息子や娘、あるいは誰か亡くなった人はいないでしょうか”と尋ねた。“娘よ、何を言うのか。生きている者はわずかであり、死んだ者こそが多いのだ”と言われたとき、“では、お返しします。その芥子の実を受け取ってください。これは私の息子のための薬にはなりません”と言って、それを返した。

สา อิมินา นียาเมน อาทิโต ปฏฺฐาย นํ ปุจฺฉนฺตี วิจริ. สา เอกเคเหปิ สิทฺธตฺถเก อคเหตฺวา สายนฺหสมเย จินฺเตสิ – ‘‘อโห ภาริยํ [Pg.445] กมฺมํ, อหํ ‘มเมว ปุตฺโต มโต’ติ สญฺญมกาสึ, สกลคาเมปิ ปน ชีวนฺเตหิ มตกาว พหุตรา’’ติ. ตสฺสา เอวํ จินฺตยมานาย ปุตฺตสิเนหํ มุทุกหทยํ ถทฺธภาวํ อคมาสิ. สา ปุตฺตํ อรญฺเญ ฉฑฺเฑตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ลทฺธา เต เอกจฺฉรมตฺตา สิทฺธตฺถกา’’ติ อาห. ‘‘น ลทฺธา, ภนฺเต, สกลคาเม ชีวนฺเตหิ มตกาว พหุตรา’’ติ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ ‘มเมว ปุตฺโต มโต’ติ สลฺลกฺเขสิ, ธุวธมฺโม เอส สตฺตานํ. มจฺจุราชา หิ สพฺพสตฺเต อปริปุณฺณชฺฌาสเย เอว มโหโฆ วิย ปริกฑฺฒมาโนเยว อปายสมุทฺเท ปกฺขิปตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

彼女はこの方法で最初から順に尋ねて歩いた。彼女は一つの家でも芥子の実を受け取ることなく、夕暮れ時に考えた。“ああ、なんと重いことか。私は‘自分だけの子が死んだ’と思っていたが、村全体でも、生きている者より死んだ者の方が多いのだ”。彼女がそのように考えているうちに、子への愛着で柔らかだった心は、強固な状態へと至った。彼女は子を森に捨て、師のもとへ行って礼拝し、一方に立った。その時、師は彼女に“一掴みの芥子の実は得られたか”と仰せられた。“得られませんでした、世尊よ。村全体で、生きている者より死んだ者の方が多いのです”。その時、師は彼女にこう仰せられた。“お前は‘自分だけの子が死んだ’と思っていたが、これは生きとし生けるものにとって不変の法である。死神は、すべての衆生の望みが満たされないうちに、荒れ狂う激流のように、彼らを無理やり引きずって、破滅という海に投げ込むのである”。そう言って、法を説きながら、この詩を唱えられた。

‘‘ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตํ, พฺยาสตฺตมนสํ นรํ;

สุตฺตํ คามํ มโหโฆว, มจฺจุ อาทาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๘๗);

“子や家畜に執着し、心を奪われているその人を、死神は連れ去る。あたかも、眠りについている村を激流が押し流していくように”。

คาถาปริโยสาเน กิสาโคตมี โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, อญฺเญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

詩の終わりに、キサーゴータミーは預流果に達した。他の多くの人々もまた、預流果などに達した。

สา ปน สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ, สตฺถา ตํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ เปเสตฺวา ปพฺพาเชสิ. สา ลทฺธูปสมฺปทา กิสาโคตมี เถรีติ ปญฺญายิ. สา เอกทิวสํ อุโปสถาคาเร วารํ ปตฺวา ทีปํ ชาเลตฺวา นิสินฺนา ทีปชาลา อุปฺปชฺชนฺติโย จ ภิชฺชนฺติโย จ ทิสฺวา ‘‘เอวเมว อิเม สตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จ, นิพฺพานปฺปตฺตา เอว น ปญฺญายนฺตี’’ติ อารมฺมณํ อคฺคเหสิ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺสา สมฺมุเข นิสีทิตฺวา กเถนฺโต วิย ‘‘เอวเมว, โคตมิ, อิเม สตฺตา ทีปชาลา วิย อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จ, นิพฺพานปฺปตฺตา เอว น ปญฺญายนฺติ, เอวํ นิพฺพานํ อปสฺสนฺตานํ วสฺสสตํ ชีวนโต นิพฺพานํ ปสฺสนฺตสฺส ขณมตฺตมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

彼女は師に出家を願い出た。師は彼女を比丘尼たちのもとへ送り、出家させた。彼女は具足戒を受け、キサーゴータミー長老尼として知られるようになった。ある日、彼女は布薩堂で当番の順が回ってきたとき、灯明を灯して座っていた。灯火が燃え上がり、また消えていくのを見て、“これと同じように、衆生もまた現れては消えていく。涅槃に達した者だけが知られることはないのだ”と、それを瞑想の対象とした。師は香室に座りながら光を放ち、彼女の目の前に座って説法をされるかのように、“その通りだ、ゴータミーよ。これら衆生は灯火のように現れては消えていく。涅槃に達した者だけが知られることはない。このように、涅槃を見ない者の百年間の命よりも、涅槃を見る者の刹那の命の方が勝っている”と言って、教えを繋げ、法を説きながらこの詩を唱えられた。

๑๑๔.

114.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อมตํ ปทํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อมตํ ปท’’นฺติ.

“不死の境地を見ることなく百年生きるよりも、不死の境地を見る者のたった一日の命の方が勝っている”。

ตตฺถ อมตํ ปทนฺติ มรณวิรหิตโกฏฺฐาสํ, อมตมหานิพฺพานนฺติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

その中で“不死の境地（アマタン・パダン）”とは、死を免れた領域、すなわち不死の大涅槃を意味する。残りの部分は前述のものと同様である。

เทสนาวสาเน [Pg.446] กิสาโคตมี ยถานิสินฺนาว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหีติ.

説法の終わりに、キサーゴータミーは座ったままで、四無碍解智とともに阿羅漢果に達した。

กิสาโคตมีวตฺถุ เตรสมํ.

第十三、キサーゴータミーの物語、完結。

๑๔. พหุปุตฺติกตฺเถรีวตฺถุ

14. 第十四、バフプッティカー長老尼の物語。

โย จ วสฺสสตํ ชีเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต พหุปุตฺติกํ เถรึ อารพฺภ กเถสิ.

“百年生きるよりも”で始まるこの説法を、師は祇園精舎に滞在されているとき、バフプッティカー長老尼に関連して説かれた。

สาวตฺถิยํ กิเรกสฺมึ กุเล สตฺต ปุตฺตา สตฺต จ ธีตโร อเหสุํ. เต สพฺเพปิ วยปฺปตฺตา เคเห ปติฏฺฐหิตฺวา อตฺตโน ธมฺมตาย สุขปฺปตฺตา อเหสุํ. เตสํ อปเรน สมเยน ปิตา กาลมกาสิ. มหาอุปาสิกา สามิเก นฏฺเฐปิ น ตาว กุฏุมฺพํ วิภชติ. อถ นํ ปุตฺตา อาหํสุ – ‘‘อมฺม, อมฺหากํ ปิตริ นฏฺเฐ ตุยฺหํ โก อตฺโถ กุฏุมฺเพน, กึ มยํ ตํ อุปฏฺฐาตุํ น สกฺโกมา’’ติ. สา เตสํ กถํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ปุนปฺปุนํ เตหิ วุจฺจมานา ‘‘ปุตฺตา มํ ปฏิชคฺคิสฺสนฺติ, กึ เม วิสุํ กุฏุมฺเพนา’’ติ สพฺพํ สาปเตยฺยํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. อถ นํ กติปาหจฺจเยน เชฏฺฐปุตฺตสฺส ภริยา ‘‘อโห อมฺหากํ, อยฺยา, ‘เชฏฺฐปุตฺโต เม’ติ ทฺเว โกฏฺฐาเส ทตฺวา วิย อิมเมว เคหํ อาคจฺฉตี’’ติ อาห. เสสปุตฺตานํ ภริยาปิ เอวเมว วทึสุ. เชฏฺฐธีตรํ อาทึ กตฺวา ตาสํ เคหํ คตกาเลปิ นํ เอวเมว วทึสุ. สา อวมานปฺปตฺตา หุตฺวา ‘‘กึ อิเมสํ สนฺติเก วุฏฺเฐน, ภิกฺขุนี หุตฺวา ชีวิสฺสามี’’ติ ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. ตา นํ ปพฺพาเชสุํ. สา ลทฺธูปสมฺปทา หุตฺวา พหุปุตฺติกตฺเถรีติ ปญฺญายิ. สา ‘‘อหํ มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตา, อปฺปมตฺตาย เม ภวิตพฺพ’’นฺติ ภิกฺขุนีนํ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺตี ‘‘สพฺพรตฺตึ สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาเท เอกํ ถมฺภํ หตฺเถน คเหตฺวา ตํ อาวิญฺฉมานาว สมณธมฺมํ กโรติ, จงฺกมมานาปิ ‘‘อนฺธการฏฺฐาเน เม รุกฺเข วา กตฺถจิ วา สีสํ ปฏิหญฺเญยฺยา’’ติ ตํ รุกฺขํ หตฺเถน คเหตฺวา ตํ อาวิญฺฉมานาว สมณธมฺมํ กโรติ, ‘‘สตฺถารา เทสิตธมฺมเมว กริสฺสามี’’ติ ธมฺมํ อาวชฺเชตฺวา ธมฺมํ อนุสฺสรมานาว สมณธมฺมํ กโรติ. อถ [Pg.447] สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา สมฺมุเข นิสินฺโน วิย ตาย สทฺธึ กเถนฺโต ‘‘พหุปุตฺติเก มยา เทสิตํ ธมฺมํ อนาวชฺเชนฺตสฺส อปสฺสนฺตสฺส วสฺสสตํ ชีวนโต มยา เทสิตํ ธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส มุหุตฺตมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

伝承によれば、舎衛城（サーヴァッティ）のある家族に七人の息子と七人の娘がいたといいます。彼らは皆、成人すると家を構え、それぞれの家庭で幸せに暮らしていました。その後、彼らの父親が亡くなりました。母親である大信女は、夫を亡くした後もすぐには財産を分配しませんでした。すると子供たちが彼女に言いました。“お母さん、父さんが亡くなった今、あなたにとって財産に何の意味があるのですか。私たちがあなたをお世話できないとでも思われるのですか”。彼女はその言葉を聞いて沈黙していましたが、何度も繰り返されるうちに、“子供たちが私の面倒を見てくれるだろう。私個人で財産を持っていて何になろう”と考え、すべての財産を半分に分けて子供たちに与えました。数日後、長男の妻が“私たちの姑様は、まるで長男に二倍の分け前を与えたかのように、私たちの家にばかりいらっしゃる”と皮肉を言いました。他の息子たちの妻も同様のことを言いました。長女をはじめとする娘たちの家に行った時も、彼女たちは老いた母親に対して同様のことを言いました。彼女は軽蔑されるようになり、“この者たちのところにいて何になろう。比丘尼になって生きよう”と考え、尼僧院へ行って出家を願い出ました。尼僧たちは彼女を出家させました。彼女は具足戒を受け、“バフプッティカ・テーリー（多くの子供を持つ長老尼）”として知られるようになりました。彼女は“私は老いてから出家した。不放逸であらねばならない”と考え、比丘尼たちの諸義務を果たしながら、“一晩中修行に励もう”と、講堂の下で一本の柱を手に掴み、それを支えに回りながら修行しました。経行（歩行禅）をする時も、“暗闇の中で木や何かに頭をぶつけるかもしれない”と考え、木を手で掴み、それを支えに回りながら修行しました。“師（仏陀）が説かれた法だけを行おう”と、法を熟考し、念じながら修行に励みました。その時、お釈迦様は香堂（ガンダクティー）に座りながら光を放ち、まるで彼女の目の前に座っているかのように語りかけられました。“バフプッティカよ、私が説いた法を熟考せず、見ることのない者の百年の命よりも、私の説いた法を見る者の瞬時の命の方が優れている”と言われ、法を説くためにこの偈を唱えられました。

๑๑๕.

115.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ ธมฺมมุตฺตมํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต ธมฺมมุตฺตม’’นฺติ.

“たとえ百年の命があろうとも、至高の法（真理）を見ることのない者より、至高の法を見る者のたった一日の命の方が、はるかに優れている”。

ตตฺถ ธมฺมมุตฺตมนฺติ นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ. โส หิ อุตฺตโม ธมฺโม นาม. โย หิ ตํ น ปสฺสติ, ตสฺส วสฺสสตมฺปิ ชีวนโต ตํ ธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส เอกาหมฺปิ เอกกฺขณมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโยติ.

ここで“至高の法（ダンマムッタマ）”とは、九つの出世間法を指します。それこそが最高の法です。それを見ることのない者の百年の命よりも、その法を見、洞察する者のたった一日の、あるいは一瞬の命の方が優れているということです。

คาถาปริโยสาเน พหุปุตฺติกตฺเถรี สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหีติ.

この偈の終わりに、バフプッティカ・テーリーは四無碍解（しむげげ）とともに阿羅漢果に至りました。

พหุปุตฺติกตฺเถรีวตฺถุ จุทฺทสมํ.

バフプッティカ・テーリー物語 第十四（完）。

สหสฺสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

サハッサ・ヴァッガ（千の章）の解説 終了。

อฏฺฐโม วคฺโค.

第八章 終了。