| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa 세존, 아라한, 정등각자께 귀의합니다. Khuddakanikāye 쿠다카 니카야(소부) Dhammapada-aṭṭhakathā 담마파다 주석(법구경 주석) (Paṭhamo bhāgo) (제1부) Ganthārambhakathā 서문 1. 1. Mahāmohatamonaddhe[Pg.1], loke lokantadassinā; Yena saddhammapajjoto, jālito jalitiddhinā. 거대한 미혹의 어둠에 덮인 이 세상에서, 세상의 끝(열반)을 보시는 분께서, 찬란한 신통력으로 정법의 등불을 밝히셨도다. 2. 2. Tassa pāde namassitvā, sambuddhassa sirīmato; Saddhammañcassa pūjetvā, katvā saṅghassa cañjaliṃ. 영광스러운 그 정등각자의 발에 절하고 그분의 정법을 공양하며, 승가에 합장한 후에. 3. 3. Taṃ taṃ kāraṇamāgamma, dhammādhammesu kovido; Sampattasaddhammapado, satthā dhammapadaṃ subhaṃ. 이러저러한 인연에 따라, 법과 비법에 능숙하시며 수승한 정법의 구절을 갖추신 스승께서 거룩한 법구(담마파다)를 설하셨도다. 4. 4. Desesi karuṇāvega-samussāhitamānaso; Yaṃ ve devamanussānaṃ, pītipāmojjavaḍḍhanaṃ. 연민의 힘에 고취된 마음으로 설하셨으니, 그것은 참으로 신들과 인간들의 기쁨과 희열을 증장시키는 것이로다. 5. 5. Paramparābhatā tassa, nipuṇā atthavaṇṇanā; Yā tambapaṇṇidīpamhi, dīpabhāsāya saṇṭhitā. 대대로 전승된 그 법구의 정교한 주석은 담바빤니(스리랑카) 섬의 언어로 전해져 왔도다. 6. 6. Na sādhayati sesānaṃ, sattānaṃ hitasampadaṃ; Appeva nāma sādheyya, sabbalokassa sā hitaṃ. 그러나 그것은 그 외의 중생들에게 이익의 성취를 가져다주지 못하니, 어찌 온 세상의 이익을 성취할 수 있겠는가. 7. 7. Iti āsīsamānena, dantena samacārinā; Kumārakassapenāhaṃ, therena thiracetasā. 그러므로 수승한 이익을 바라고 잘 길들여졌으며 평온하게 수행하고 견고한 마음을 지닌 꾸마라깟사빠 장로가, 8. 8. Saddhammaṭṭhitikāmena, sakkaccaṃ abhiyācito; Taṃ bhāsaṃ ativitthāra-gatañca vacanakkamaṃ. 정법이 오래 머물기를 바라는 마음으로 정중하게 요청하였기에, 너무나 장황하게 전해 내려온 그 언어의 서술을, 9 . 9 . Pahāyāropayitvāna[Pg.2], tantibhāsaṃ manoramaṃ; Gāthānaṃ byañjanapadaṃ, yaṃ tattha na vibhāvitaṃ. 버리고 마음을 즐겁게 하는 성전의 언어(마가다어)로 옮겨 기록하고, 그곳(싱할라 주석)에서 명확하게 드러나지 않은 게송의 글자와 구절을, 10. 10. Kevalaṃ taṃ vibhāvetvā, sesaṃ tameva atthato; Bhāsantarena bhāsissaṃ, āvahanto vibhāvinaṃ; Manaso pītipāmojjaṃ, atthadhammūpanissitanti. 오직 그것을 분명히 밝히고 나머지는 그 뜻에 따라 다른 언어로 설하리니, 지혜로운 이들의 마음에 기쁨과 희열을 가져다주고 의미와 법에 근거한 것이로다. 1. Yamakavaggo 1. 야마까왁가 (쌍의 품) 1. Cakkhupālattheravatthu 1. 1. 짝쿠빨라 장로 이야기 1. 1. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato pada’’nti. – “법들은 마음을 앞세우고 마음을 우두머리로 하며 마음에서 만들어진다. 나쁜 마음으로 말하거나 행동하면 괴로움이 그를 따른다, 수레바퀴가 황소의 발자국을 따르듯이.” Ayaṃ dhammadesanā kattha bhāsitāti? Sāvatthiyaṃ. Kaṃ ārabbhāti? Cakkhupālattheraṃ. 이 법문은 어디에서 설해졌는가? 사왓티에서이다. 누구를 인연으로 하여 설해졌는가? 짝쿠빨라 장로를 인연으로 하여 설해졌다. Sāvatthiyaṃ kira mahāsuvaṇṇo nāma kuṭumbiko ahosi aḍḍho mahaddhano mahābhogo aputtako. So ekadivasaṃ nhānatitthaṃ nhatvā natvā āgacchanto antarāmagge sampannapattasākhaṃ ekaṃ vanappatiṃ disvā ‘‘ayaṃ mahesakkhāya devatāya pariggahito bhavissatī’’ti tassa heṭṭhābhāgaṃ sodhāpetvā pākāraparikkhepaṃ kārāpetvā vālukaṃ okirāpetvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā vanappatiṃ alaṅkaritvā añjaliṃ karitvā ‘‘sace puttaṃ vā dhītaraṃ vā labheyyaṃ, tumhākaṃ mahāsakkāraṃ karissāmī’’ti patthanaṃ katvā pakkāmi. 사왓티에 마하수완나라는 이름의 부유한 장자가 살았는데, 재산은 풍부했으나 자식이 없었다. 어느 날 그는 목욕터에서 목욕을 하고 돌아오던 길에 잎과 가지가 무성한 거목을 보고 ‘이 나무에는 영험한 신령이 깃들어 있을 것이다’라고 생각했다. 그는 나무 아래를 청소하고 담장을 두르고 모래를 뿌린 뒤, 깃발을 세우고 나무를 장식한 뒤 합장하며 ‘만약 아들이나 딸을 얻게 된다면 당신들(나무의 신들)에게 큰 공양을 올리겠습니다’라고 서원하고 떠났다. Athassa na cirasseva bhariyāya kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā tassa ārocesi. So tassā gabbhassa parihāramadāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Taṃ nāmaggahaṇadivase [Pg.3] seṭṭhi attanā pālitaṃ vanappatiṃ nissāya laddhattā tassa pāloti nāmaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññampi puttaṃ labhi. Tassa cūḷapāloti nāmaṃ katvā itarassa mahāpāloti nāmaṃ akāsi. Te vayappatte gharabandhanena bandhiṃsu. Aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu. Sabbampi vibhavaṃ itareyeva vicāriṃsu. 그 후 오래지 않아 그의 아내가 임신했다. 그녀는 임신한 사실을 알고 장자에게 알렸다. 장자는 아내에게 임산부를 위한 예우를 베풀었다. 열 달이 지나 그녀는 아들을 낳았다. 이름을 짓는 날, 장자는 자신이 보호(Pālita)한 나무를 의지하여 얻었다고 해서 아이의 이름을 ‘빨라’라고 지었다. 나중에 아내가 또 다른 아들을 낳자 그의 이름을 ‘쭐라빨라(작은 빨라)’라 짓고, 형의 이름을 ‘마하빨라(큰 빨라)’라고 불렀다. 그들이 성인이 되었을 때 가정을 꾸려주었다. 훗날 부모가 세상을 떠나자 두 형제가 모든 재산을 관리하게 되었다. Tasmiṃ samaye satthā pavattitavaradhammacakko anupubbenāgantvā anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā catupaṇṇāsakoṭidhanaṃ vissajjetvā kārite jetavanamahāvihāre viharati mahājanaṃ saggamagge ca mokkhamagge ca patiṭṭhāpayamāno. Tathāgato hi mātipakkhato asītiyā, pitipakkhato asītiyāti dveasītiñātikulasahassehi kārite nigrodhamahāvihāre ekameva vassāvāsaṃ vasi, anāthapiṇḍikena kārite jetavanamahāvihāre ekūnavīsativassāni, visākhāya sattavīsatikoṭidhanapariccāgena kārite pubbārāme chabbassānīti dvinnaṃ kulānaṃ guṇamahattataṃ paṭicca sāvatthiṃ nissāya pañcavīsativassāni vassāvāsaṃ vasi. Anāthapiṇḍikopi visākhāpi mahāupāsikā nibaddhaṃ divasassa dve vāre tathāgatassa upaṭṭhānaṃ gacchanti, gacchantā ca ‘‘daharasāmaṇerā no hatthe olokessantī’’ti tucchahatthā na gatapubbā. Purebhattaṃ gacchantā khādanīyabhojanīyādīni gahetvāva gacchanti, pacchābhattaṃ gacchantā pañca bhesajjāni aṭṭha ca pānāni. Nivesanesu pana tesaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ bhikkhusahassānaṃ niccaṃ paññattāsanāneva honti. Annapānabhesajjesu yo yaṃ icchati, tassa taṃ yathicchitameva sampajjati. Tesu anāthapiṇḍikena ekadivasampi satthā pañhaṃ na pucchitapubbo. So kira ‘‘tathāgato buddhasukhumālo khattiyasukhumālo, ‘bahūpakāro me, gahapatī’ti mayhaṃ dhammaṃ desento kilameyyā’’ti satthari adhimattasinehena pañhaṃ na pucchati. Satthā pana tasmiṃ nisinnamatteyeva ‘‘ayaṃ seṭṭhi maṃ arakkhitabbaṭṭhāne rakkhati. Ahañhi kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni alaṅkatapaṭiyattaṃ attano sīsaṃ chinditvā akkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ uppāṭetvā pāṇasamaṃ puttadāraṃ pariccajitvā pāramiyo pūrento paresaṃ dhammadesanatthameva pūresiṃ. Esa maṃ arakkhitabbaṭṭhāne rakkhatī’’ti ekaṃ dhammadesanaṃ kathetiyeva. 그 무렵 정법의 수레바퀴를 굴리신 스승(부처님)께서는 차례로 유행하시어, 급고독 장자가 5억 4천만 금을 들여 지은 제따와나 대정사에 머물고 계셨다. 그곳에서 많은 사람을 천상의 길과 해탈의 길로 인도하셨다. 여래께서는 외가 쪽으로 8만, 친가 쪽으로 8만의 일족이 세운 니그로다 대정사에서는 한 번의 안거만 보내셨지만, 급고독 장자가 세운 제따와나 대정사에서는 19년을, 위사카가 2억 7천만 금을 들여 세운 뿝바라마에서는 6년을 보내셨다. 이렇듯 두 가문의 깊은 신심을 인연으로 사왓티를 의지하여 25년 동안 안거를 보내셨다. 급고독 장자와 위사카는 매일 두 번씩 부처님을 찾아가 예배드렸는데, 갈 때마다 ‘어린 사미들이 우리의 빈손을 보게 해서는 안 된다’라고 생각하여 빈손으로 간 적이 없었다. 오전에는 드실 것을 가져갔고, 오후에는 다섯 가지 약과 여덟 가지 음료를 가져갔다. 그들의 집에는 항상 2천 명의 스님들을 위한 자리가 마련되어 있었다. 스님들이 원하는 것은 무엇이든 뜻대로 얻을 수 있었다. 그중 급고독 장자는 단 하루도 부처님께 질문을 드린 적이 없었다. 그는 ‘여래께서는 부처로서 고귀하시고 왕족으로서 섬세하신 분인데, 나에게 법을 설하시느라 피곤해지시면 안 된다’라는 극진한 애정 때문에 질문을 하지 않은 것이다. 그러나 부처님께서는 그가 앉자마자 ‘이 장자가 보호할 필요가 없는 곳에서 나를 보호하려 하는구나. 나는 백천 겁이 넘는 사아승기겁 동안 장식된 자신의 머리를 자르고 눈을 뽑고 심장을 들어내고 목숨과 같은 처자식을 보시하며 파라미(바라밀)를 채웠으니, 이는 오직 타인에게 법을 설하기 위함이었다. 그런데 이 장자가 나를 보호하려 하는구나’라고 생각하시며 반드시 법문을 설해주셨다. Tadā [Pg.4] sāvatthiyaṃ satta manussakoṭiyo vasanti. Tesu satthu dhammakathaṃ sutvā pañcakoṭimattā manussā ariyasāvakā jātā, dvekoṭimattā manussā puthujjanā. Tesu ariyasāvakānaṃ dveyeva kiccāni ahesuṃ – purebhattaṃ dānaṃ denti, pacchābhattaṃ gandhamālādihatthā vatthabhesajjapānakādīni gāhāpetvā dhammassavanatthāya gacchanti. Athekadivasaṃ mahāpālo ariyasāvake gandhamālādihatthe vihāraṃ gacchante disvā ‘‘ayaṃ mahājano kuhiṃ gacchatī’’ti pucchitvā ‘‘dhammassavanāyā’’ti sutvā ‘‘ahampi gamissāmī’’ti gantvā satthāraṃ vanditvā parisapariyante nisīdi. 당시 사왓티에는 7천만 명의 사람들이 살고 있었다. 그중 부처님의 법문을 듣고 5천만 명은 성스러운 제자(예류자 등)가 되었고, 2천만 명은 범부로 남았다. 성스러운 제자들에게는 오직 두 가지 일과가 있었는데, 오전에는 보시를 올리고 오후에는 향과 꽃 등을 손에 들고 의복, 약, 음료 등을 챙겨 법을 듣기 위해 정사로 향하는 것이었다. 어느 날 마하빨라는 성스러운 제자들이 향과 꽃을 들고 정사로 가는 것을 보고 ‘이 사람들이 어디로 가는가?’라고 물었다. ‘법을 들으러 간다’는 말을 듣고 ‘나도 가겠다’고 하며 따라가 부처님께 절을 올리고 회중의 끝에 앉았다. Buddhā ca nāma dhammaṃ desentā saraṇasīlapabbajjādīnaṃ upanissayaṃ oloketvā ajjhāsayavasena dhammaṃ desenti, tasmā taṃ divasaṃ satthā tassa upanissayaṃ oloketvā dhammaṃ desento anupubbikathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ, sīlakathaṃ, saggakathaṃ, kāmānaṃ ādīnavaṃ, okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Taṃ sutvā mahāpālo kuṭumbiko cintesi – ‘‘paralokaṃ gacchantaṃ puttadhītaro vā bhātaro vā bhogā vā nānugacchanti, sarīrampi attanā saddhiṃ na gacchati, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti. So desanāpariyosāne satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ satthā – ‘‘atthi te koci āpucchitabbayuttako ñātī’’ti āha. ‘‘Kaniṭṭhabhātā me atthi, bhante’’ti. ‘‘Tena hi taṃ āpucchāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā satthāraṃ vanditvā gehaṃ gantvā kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā – ‘‘tāta, yaṃ mayhaṃ imasmiṃ gehe saviññāṇakampi aviññāṇakampi dhanaṃ kiñci atthi, sabbaṃ taṃ tava bhāro, paṭipajjāhi na’’nti. ‘‘Tumhe pana kiṃ karissathā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ satthu santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ kathesi bhātika, tvaṃ me mātari matāya mātā viya, pitari mate pitā viya laddho, gehe te mahāvibhavo, sakkā gehaṃ ajjhāvasanteheva puññāni kātuṃ, mā evaṃ karitthā’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā gharāvāse vasituṃ na sakkomi. Satthārā hi atisaṇhasukhumaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā ādimajjhapariyosānakalyāṇo dhammo desito, na sakkā so agāramajjhe vasantena pūretuṃ[Pg.5], pabbajissāmi, tātā’’ti. ‘‘Bhātika, taruṇāyeva tāvattha, mahallakakāle pabbajissathā’’ti. ‘‘Tāta, mahallakassa hi attano hatthapādāpi anassavā honti, na attano vase vattanti, kimaṅgaṃ pana ñātakā, svāhaṃ tava kathaṃ na karomi, samaṇapaṭipattiṃyeva pūressāmi’’. 부처님들께서는 법을 설하실 때 귀의, 지계, 출가 등의 근기(upanissaya)를 살피시고 그들의 성향에 따라 법을 설하시는데, 그 때문에 그날 부처님께서는 마하빨라의 근기를 살피시고 법을 설하시며 차제설법(anupubbīkathaṃ)을 하셨다. 즉, 보시에 대한 설법, 지계에 대한 설법, 천상에 대한 설법, 감각적 욕망의 재난과 저열함과 오염됨, 그리고 출가의 공덕을 밝히셨다. 이를 듣고 마하빨라 장자는 생각했다. ‘내생으로 갈 때 아들이나 딸, 혹은 형제나 재물도 따라가지 않으며, 육신조차 자신과 함께 가지 않는다. 내게 재가자의 삶이 무슨 소용이 있겠는가, 나는 출가하리라.’ 그는 설법이 끝날 무렵 부처님께 다가가 출가를 청했다. 그러자 부처님께서 그에게 ‘그대에게 허락을 받아야 할 친족이 있는가?’라고 물으셨다. ‘세존이시여, 제게 남동생이 하나 있습니다’라고 그가 답하자, ‘그렇다면 그에게 허락을 구하라’고 하셨다. 그는 ‘알겠습니다’라고 답한 뒤 부처님께 절을 올리고 집으로 돌아가 동생을 불러 이렇게 말했다. ‘사랑하는 동생아, 이 집에 있는 생명이 있거나 없는 나의 모든 재산은 이제 네 책임이니 네가 그것을 맡거라.’ ‘형님은 무엇을 하시렵니까?’라고 동생이 묻자, ‘나는 부처님 처소에서 출가하려 한다’고 말했다. ‘형님, 무슨 말씀을 하십니까? 형님은 어머니가 돌아가신 뒤 제게 어머니 같았고, 아버지가 돌아가신 뒤에는 아버지 같았습니다. 집에는 많은 재물이 있으니 집에 머물면서도 공덕을 쌓을 수 있습니다. 그러니 그렇게 하지 마십시오.’ ‘동생아, 나는 부처님의 법문을 듣고 재가자의 삶 속에 머물 수 없게 되었다. 부처님께서는 매우 섬세하고 미묘한 삼법인(tilakkhaṇa)을 드러내시며 시작과 중간과 끝이 훌륭한 법을 설하셨으니, 집 안에 머무는 자는 이를 성취할 수 없다. 동생아, 나는 출가하겠다.’ ‘형님, 아직 젊으시니 일단 기다리십시오. 나이가 들어 늙었을 때 출가하십시오.’ ‘동생아, 늙은이에게는 자신의 손과 발조차 말을 듣지 않고 자신의 통제 하에 있지 않은데, 하물며 친척들이야 말해 무엇하겠느냐. 그러니 나는 네 말을 따르지 않고 수행자의 실천을 완수하겠다.’ ‘‘Jarājajjaritā honti, hatthapādā anassavā; Yassa so vihatatthāmo, kathaṃ dhammaṃ carissati’’. – ‘늙음으로 쇠약해지고 손과 발이 뜻대로 되지 않네. 기력이 쇠퇴한 그가 어떻게 법을 실천하겠는가.’ Pabbajissāmevāhaṃ, tātāti tassa viravantasseva satthu santikaṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā laddhapabbajjūpasampado ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā satthāramupasaṅkamitvā vanditvā pucchi – ‘‘bhante, imasmiṃ sāsane kati dhurānī’’ti? ‘‘Ganthadhuraṃ, vipassanādhuranti dveyeva dhurāni bhikkhū’’ti. ‘‘Katamaṃ pana, bhante, ganthadhuraṃ, katamaṃ vipassanādhura’’nti? ‘‘Attano paññānurūpena ekaṃ vā dve vā nikāye sakalaṃ vā pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā tassa dhāraṇaṃ, kathanaṃ, vācananti idaṃ ganthadhuraṃ nāma, sallahukavuttino pana pantasenāsanābhiratassa attabhāve khayavayaṃ paṭṭhapetvā sātaccakiriyavasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaggahaṇanti idaṃ vipassanādhuraṃ nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ahaṃ mahallakakāle pabbajito ganthadhuraṃ pūretuṃ na sakkhissāmi, vipassanādhuraṃ pana pūressāmi, kammaṭṭhānaṃ me kathethā’’ti. Athassa satthā yāva arahattaṃ kammaṭṭhānaṃ kathesi. “동생아, 나는 반드시 출가하겠다”라고 말하고는 동생이 울며 매달려도 부처님 처소로 가서 출가를 청하여 출가와 구족계를 받았다. 마하빨라 존자는 스승과 은사 곁에서 5년 동안 머물며 안거를 마친 뒤 자자(pavāretvā)를 행하고 부처님께 다가가 절을 올리고 여쭈었다. “세존이시여, 이 가르침 안에는 몇 가지 의무가 있습니까?” 부처님께서는 “비구여, 교학의 의무(ganthadhura)와 위빳사나의 의무(vipassanādhura)라는 두 가지 의무가 있다”라고 말씀하셨다. “세존이시여, 교학의 의무는 무엇이며 위빳사나의 의무는 무엇입니까?” “자신의 지혜에 따라 하나 혹은 두 개의 니카야, 또는 전체 삼장(tepiṭaka)인 부처님의 말씀을 배워 그것을 지니고 설하고 가르치는 것이 교학의 의무이다. 반면, 소박하게 생활하며 외딴 처소에 머무는 것을 즐기는 비구가 자신의 몸에서 일어나고 사라짐(khayavaya)을 관찰하며 꾸준한 정진을 통해 위빳사나를 닦아 아라한과를 얻는 것이 위빳사나의 의무이다.” “세존이시여, 저는 늙어서 출가했기에 교학의 의무를 다할 수는 없으나 위빳사나의 의무는 다하고자 하니 제게 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 일러 주십시오.” 그러자 부처님께서는 그에게 아라한과에 이르기까지의 명상 주제를 설해 주셨다. So satthāraṃ vanditvā attanā sahagāmino bhikkhū pariyesanto saṭṭhi bhikkhū labhitvā tehi saddhiṃ nikkhamitvā vīsayojanasatamaggaṃ gantvā ekaṃ mahantaṃ paccantagāmaṃ patvā tattha saparivāro piṇḍāya pāvisi. Manussā vattasampanne bhikkhū disvāva pasannacittā āsanāni paññāpetvā nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā, ‘‘bhante, kuhiṃ ayyā gacchantī’’ti pucchitvā ‘‘yathāphāsukaṭṭhānaṃ upāsakā’’ti vutte paṇḍitā manussā ‘‘vassāvāsaṃ senāsanaṃ pariyesanti bhadantā’’ti ñatvā, ‘‘bhante, sace ayyā imaṃ temāsaṃ idha vaseyyuṃ, mayaṃ saraṇesu patiṭṭhāya sīlāni gaṇheyyāmā’’ti āhaṃsu. Tepi ‘‘mayaṃ imāni kulāni nissāya bhavanissaraṇaṃ karissāmā’’ti adhivāsesuṃ. 그는 부처님께 절을 올리고 함께 갈 비구들을 찾아 예순 명의 비구들과 함께 떠나 120유순의 길을 가서 어느 큰 변방 마을에 이르렀다. 그곳에서 시종들과 함께 탁발을 나갔다. 사람들은 위의가 갖추어진 비구들을 보고 신심이 생겨 자리를 마련하여 앉게 한 뒤 수승한 음식으로 공양을 올리고는 “존자들이시여, 어디로 가시는 길입니까?”라고 물었다. “우바새들이여, 편안하게 머물 만한 곳으로 가는 중입니다”라고 답하자, 지혜로운 사람들은 존자들이 안거할 처소를 찾고 있음을 알고 “존자들이시여, 만약 존자들이 이번 안거 세 달 동안 이곳에 머물러 주신다면 저희는 삼귀의에 머물고 계율을 받겠습니다”라고 청했다. 비구들도 ‘우리가 이 가족들을 의지하여 생사의 윤회에서 벗어나리라’ 생각하며 이를 수락했다. Manussā [Pg.6] tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā vihāraṃ paṭijaggitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni sampādetvā adaṃsu. Te nibaddhaṃ tameva gāmaṃ piṇḍāya pavisanti. Atha ne eko vejjo upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, bahūnaṃ vasanaṭṭhāne aphāsukampi nāma hoti, tasmiṃ uppanne mayhaṃ katheyyātha, bhesajjaṃ karissāmī’’ti pavāresi. Thero vassūpanāyikadivase te bhikkhū āmantetvā pucchi, ‘‘āvuso, imaṃ temāsaṃ katihi iriyāpathehi vītināmessathā’’ti? ‘‘Catūhi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ panetaṃ, āvuso, patirūpaṃ, nanu appamattehi bhavitabbaṃ’’? ‘‘Mayañhi dharamānakassa buddhassa santikā kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgatā, buddhā ca nāma na sakkā pamādena ārādhetuṃ, kalyāṇajjhāsayena te vo ārādhetabbā. Pamattassa ca nāma cattāro apāyā sakagehasadisā, appamattā hothāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ tumhe pana, bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ tīhi iriyāpathehi vītināmessāmi, piṭṭhiṃ na pasāressāmi, āvuso’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, appamattā hothā’’ti. 사람들은 그들의 승낙을 받고 사원을 정비하여 밤낮으로 수행할 수 있는 처소를 마련해 드렸다. 그들은 매일 그 마을로 탁발을 나갔다. 그때 한 의사가 비구들에게 다가와 “존자들이시여, 많은 분이 계신 곳에는 불편한 일이 생길 수 있으니, 병이 생기면 제게 말씀해 주십시오. 제가 치료해 드리겠습니다”라고 권했다. 마하빨라 어른 스님은 안거를 시작하는 날 비구들을 불러 물었다. “도반들이여, 이번 안거 세 달 동안 몇 가지 자세(iriyāpatha)로 시간을 보내겠습니까?” “세존이시여, 네 가지 자세(걷기, 서기, 앉기, 눕기)로 보내겠습니다”라고 그들이 답하자, “도반들이여, 그것이 적절하겠습니까? 방일하지 않아야 하지 않겠습니까? 우리는 살아계신 부처님 곁에서 명상 주제를 받아 왔습니다. 부처님께서는 방일한 태도로는 기쁘게 해드릴 수 없으며, 선한 의지를 가질 때만 기쁘게 해드릴 수 있습니다. 방일한 자에게 사악처(cattāro apāyā)는 자신의 집과 같습니다. 도반들이여, 방일하지 마십시오”라고 말했다. “그럼 존자께서는 어떻게 보내시겠습니까?”라고 그들이 묻자, “나는 세 가지 자세로만 지내겠으며 등을 펴지(눕지) 않겠습니다”라고 답했다. 그들은 “존자시여, 훌륭합니다. 부디 방일하지 마십시오”라고 말했다. Atha therassa niddaṃ anokkamantassa paṭhamamāse atikkante majjhimamāse sampatte akkhirogo uppajji. Chiddaghaṭato udakadhārā viya akkhīhi assudhārā paggharanti. So sabbarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane gabbhaṃ pavisitvā nisīdi. Bhikkhū bhikkhācāravelāya therassa santikaṃ gantvā, ‘‘bhikkhācāravelā, bhante’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi, āvuso, gaṇhatha pattacīvara’’nti. Attano pattacīvaraṃ gāhāpetvā nikkhami. Bhikkhū tassa akkhīhi assūni paggharante disvā, ‘‘kimetaṃ, bhante’’ti pucchiṃsu. ‘‘Akkhīni me, āvuso, vātā vijjhantī’’ti. ‘‘Nanu, bhante, vejjena pavāritamhā, tassa kathemā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti te vejjassa kathayiṃsu. So telaṃ pacitvā pesesi. Thero nāsāya telaṃ āsiñcanto nisinnakova āsiñcitvā antogāmaṃ pāvisi. Vejjo taṃ disvā āha – ‘‘bhante, ayyassa kira akkhīni vāto vijjhatī’’ti? ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Bhante, mayā telaṃ pacitvā pesitaṃ, nāsāya vo telaṃ āsitta’’nti? ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Idāni kīdisa’’nti? ‘‘Rujjateva upāsakā’’ti. Vejjo ‘‘mayā ekavāreneva vūpasamanasamatthaṃ telaṃ pahitaṃ, kiṃ nu kho rogo na vūpasanto’’ti cintetvā, ‘‘bhante, nisīditvā vo telaṃ āsittaṃ, nipajjitvā’’ti pucchi. Thero tuṇhī ahosi, punappunaṃ pucchiyamānopi na kathesi. So ‘‘vihāraṃ gantvā therassa [Pg.7] vasanaṭṭhānaṃ olokessāmī’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, bhante, gacchathā’’ti theraṃ vissajjetvā vihāraṃ gantvā therassa vasanaṭṭhānaṃ olokento caṅkamananisīdanaṭṭhānameva disvā sayanaṭṭhānaṃ adisvā, ‘‘bhante, nisinnehi vo āsittaṃ, nipannehī’’ti pucchi. Thero tuṇhī ahosi. ‘‘Mā, bhante, evaṃ karittha, samaṇadhammo nāma sarīraṃ yāpentena sakkā kātuṃ, nipajjitvā āsiñcathā’’ti punappunaṃ yāci. ‘‘Gaccha tvaṃ tāvāvuso, mantetvā jānissāmī’’ti vejjaṃ uyyojesi. Therassa ca tattha neva ñātī, na sālohitā atthi, tena saddhiṃ manteyya? Karajakāyena pana saddhiṃ mantento ‘‘vadehi tāva, āvuso pālita, tvaṃ kiṃ akkhīni olokessasi, udāhu buddhasāsanaṃ? Anamataggasmiñhi saṃsāravaṭṭe tava akkhikāṇassa gaṇanā nāma natthi, anekāni pana buddhasatāni buddhasahassāni atītāni. Tesu te ekabuddhopi na pariciṇṇo, idāni imaṃ antovassaṃ tayo māse na nipajjissāmīti temāsaṃ nibaddhavīriyaṃ karissāmi. Tasmā te cakkhūni nassantu vā bhijjantu vā, buddhasāsanameva dhārehi, mā cakkhūnī’’ti bhūtakāyaṃ ovadanto imā gāthāyo abhāsi – 그때 잠을 자지 않던 마하빨라 장로에게 첫 번째 달이 지나고 두 번째 달이 이르렀을 때 눈병이 생겼다. 구멍 난 항아리에서 물줄기가 새어 나오듯 눈에서 눈물이 흘러내렸다. 그는 밤새도록 수행자의 도(samaṇadhamma)를 닦고, 새벽이 되자 방으로 들어가 앉았다. 비구들이 탁발할 시간이 되어 장로에게 가서 “스님, 탁발할 시간입니다.”라고 말했다. 장로는 “도반들이여, 그렇다면 발때와 가사를 챙기시오.”라고 말하며 자신의 발때와 가사를 챙기게 한 뒤 밖으로 나갔다. 비구들은 그의 눈에서 눈물이 흐르는 것을 보고 “스님, 이것이 어찌 된 일입니까?”라고 물었다. 장로는 “도반들이여, 바람이 내 눈을 찌르는구려.”라고 답했다. 비구들이 “스님, 의사가 진료를 제안하지 않았습니까? 그에게 말하겠습니다.”라고 하자, 장로는 “좋소, 도반들이여.”라고 허락했다. 그들은 의사에게 이 사실을 알렸고, 의사는 기름을 달여 보냈다. 장로는 코에 기름을 넣을 때도 앉은 채로 넣고 마을로 들어갔다. 의사가 그를 보고 물었다. “스님, 장로님의 눈을 바람이 찌른다는 것이 사실입니까?” “그렇소, 거사여.” “스님, 제가 기름을 달여 보냈는데 코에 넣으셨습니까?” “그렇소, 거사여.” “지금은 좀 어떠십니까?” “거사여, 여전히 아프구려.” 의사는 ‘내가 한 번만 써도 나을 수 있는 기름을 보냈는데, 왜 병이 낫지 않는 걸까?’라고 생각하며 물었다. “스님, 앉아서 기름을 넣으셨습니까, 아니면 누워서 넣으셨습니까?” 장로는 침묵했다. 반복해서 물었으나 대답하지 않았다. 의사는 ‘절에 가서 장로가 머무는 곳을 확인해봐야겠다’고 생각하며 “스님, 그럼 가 보십시오.”라고 장로를 보낸 뒤 절에 가서 장로의 처소를 살펴보았다. 경행하는 곳과 앉는 곳만 보일 뿐 눕는 곳은 보이지 않자 물었다. “스님, 앉아서 넣으셨습니까, 아니면 누워서 넣으셨습니까?” 장로는 침묵했다. 의사는 “스님, 이와 같이 하지 마십시오. 수행자의 도는 몸을 지탱해야 할 수 있는 법입니다. 누워서 기름을 넣으십시오.”라고 거듭 간청했다. 장로는 “거사여, 일단 가 보시오. 상의해보고 결정하겠소.”라고 의사를 돌려보냈다. 장로에게는 그곳에 친척도 혈육도 없었으니 누구와 상의하겠는가? 그는 자신의 몸(karajakāya)과 상의하며 이렇게 말했다. “보아라, 빨리따여. 너는 눈을 돌볼 것이냐, 아니면 부처님의 가르침을 돌볼 것이냐? 시작을 알 수 없는 윤회의 바다에서 네가 눈이 먼 횟수는 셀 수조차 없다. 수많은 백천의 부처님들이 지나가셨으나, 그분들 중 단 한 분도 너를 구원하지 못했다. 나는 이번 안거 세 달 동안 눕지 않기로 결심하고 정진할 것이다. 그러니 네 눈은 망가지든 터지든 상관없다. 부처님의 가르침을 받들지언정 눈을 받들지 마라.” 이와 같이 육신을 훈계하며 다음의 게송들을 읊었다. ‘‘Cakkhūni hāyantu mamāyitāni,Sotāni hāyantu tatheva kāyo; Sabbampidaṃ hāyatu dehanissitaṃ,Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasi. “내가 아끼던 눈은 사라져도 좋고, 귀도 사라져도 좋으며, 이 몸 또한 그러하리라. 육신에 속한 이 모든 것이 사라진들, 빨리따여, 그대는 무엇 때문에 방일하는가?” ‘‘Cakkhūni jīrantu mamāyitāni,Sotāni jīrantu tatheva kāyo; Sabbampidaṃ jīratu dehanissitaṃ,Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasi. “내가 아끼던 눈은 쇠잔해도 좋고, 귀도 쇠잔해도 좋으며, 이 몸 또한 그러하리라. 육신에 속한 이 모든 것이 쇠잔한들, 빨리따여, 그대는 무엇 때문에 방일하는가?” ‘‘Cakkhūni bhijjantu mamāyitāni,Sotāni bhijjantu tatheva kāyo; Sabbampidaṃ bhijjatu dehanissitaṃ,Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasī’’ti. “내가 아끼던 눈은 터져버려도 좋고, 귀도 터져버려도 좋으며, 이 몸 또한 그러하리라. 육신에 속한 이 모든 것이 터져버린들, 빨리따여, 그대는 무엇 때문에 방일하는가?” Evaṃ [Pg.8] tīhi gāthāhi attano ovādaṃ datvā nisinnakova natthukammaṃ katvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Vejjo taṃ disvā ‘‘kiṃ, bhante, natthukammaṃ kata’’nti pucchi. ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ, bhante’’ti? ‘‘Rujjateva upāsakā’’ti. ‘‘Nisīditvā vo, bhante, natthukammaṃ kataṃ, nipajjitvā’’ti. Thero tuṇhī ahosi, punappunaṃ pucchiyamānopi na kiñci kathesi. Atha naṃ vejjo, ‘‘bhante, tumhe sappāyaṃ na karotha, ajjato paṭṭhāya ‘asukena me telaṃ pakka’nti mā vadittha, ahampi ‘mayā vo telaṃ pakka’nti na vakkhāmī’’ti āha. So vejjena paccakkhāto vihāraṃ gantvā tvaṃ vejjenāpi paccakkhātosi, iriyāpathaṃ mā vissajji samaṇāti. 이와 같이 세 게송으로 스스로에게 훈계를 한 뒤, 앉은 채로 코에 약을 넣는 처치를 하고 마을로 탁발하러 들어갔다. 의사가 그를 보고 “스님, 코에 약을 넣으셨습니까?”라고 물었다. “그렇소, 거사여.” “좀 어떠십니까?” “여전히 아프구려.” “스님, 앉아서 넣으셨습니까, 누워서 넣으셨습니까?” 장로는 침묵했다. 거듭 물어도 아무 말도 하지 않았다. 그러자 의사가 말했다. “스님, 스님께서는 적절한 처치를 하지 않으시는군요. 오늘부터는 ‘아무개 의사가 내게 기름을 달여주었다’고 말하지 마십시오. 저 또한 ‘제가 스님을 위해 기름을 달였다’고 말하지 않겠습니다.” 의사에게 거절당한 그는 절로 돌아와 ‘스님, 의사마저 그대를 포기했으니, 수행자의 자세(iriyāpatha)를 포기하지 마시오’라며 스스로를 권계했다. ‘‘Paṭikkhitto tikicchāya, vejjenāpi vivajjito; Niyato maccurājassa, kiṃ pālita pamajjasī’’ti. – “치료는 거부되었고 의사에게도 버림받았으며, 죽음의 왕에게 가는 길은 정해졌도다. 빨리따여, 그대는 무엇 때문에 방일하는가?” Imāya gāthāya attānaṃ ovaditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Athassa majjhimayāme atikkante apubbaṃ acarimaṃ akkhīni ceva kilesā ca bhijjiṃsu. So sukkhavipassako arahā hutvā gabbhaṃ pavisitvā nisīdi. 이 게송으로 자신을 훈계하며 수행에 전념했다. 그러자 한밤중이 지날 무렵, 그의 눈이 먼 것과 번뇌가 사라진 것이 앞서거니 뒤서거니 하지 않고 동시에 일어났다. 그는 마른 지혜의 아라한(sukkhavipassako arahā)이 되어 방으로 들어가 앉았다. Bhikkhū bhikkhācāravelāya āgantvā ‘‘bhikkhācārakālo, bhante’’ti āhaṃsu. ‘‘Kālo, āvuso’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gacchathā’’ti. ‘‘Kiṃ tumhe pana, bhante’’ti? ‘‘Akkhīni me, āvuso, parihīnānī’’ti. Te tassa akkhīni oloketvā assupuṇṇanettā hutvā, ‘‘bhante, mā cintayittha, mayaṃ vo paṭijaggissāmā’’ti theraṃ samassāsetvā kattabbayuttakaṃ vattapaṭivattaṃ katvā gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Manussā theraṃ adisvā, ‘‘bhante, amhākaṃ ayyo kuhi’’nti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā yāguṃ pesetvā sayaṃ piṇḍapātamādāya gantvā theraṃ vanditvā pādamūle parivattamānā roditvā, ‘‘bhante, mayaṃ vo paṭijaggissāma, tumhe mā cintayitthā’’ti samassāsetvā pakkamiṃsu. 탁발할 시간이 되어 비구들이 와서 “스님, 탁발할 시간입니다.”라고 말했다. “도반들이여, 벌써 시간이 되었소?” “네, 스님.” “그럼 그대들끼리 가시오.” “스님께서는 어찌하시렵니까?” “도반들이여, 내 눈이 이제 멀어버렸다오.” 비구들은 그의 눈을 보고 눈물이 가득 고인 채로 말했다. “스님, 걱정하지 마십시오. 저희가 스님을 모시겠습니다.” 그들은 장로를 위로하고 해야 할 소임을 다한 뒤 마을로 탁발을 하러 갔다. 사람들은 마하빨라 장로가 보이지 않자 “스님들, 저희 스님은 어디 계십니까?”라고 물었고, 그 사정을 듣게 되었다. 그 신도들은 죽을 보내고 직접 음식을 챙겨와 장로에게 절하고 발치에 엎드려 울면서 “스님, 저희가 스님을 모실 테니 걱정하지 마십시오.”라고 위로한 뒤 돌아갔다. Tato paṭṭhāya nibaddhaṃ yāgubhattaṃ vihārameva pesenti. Theropi itare saṭṭhi bhikkhū nirantaraṃ ovadati. Te tassovāde ṭhatvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya sabbeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Te vuṭṭhavassā ca pana satthāraṃ daṭṭhukāmā hutvā theramāhaṃsu, ‘‘bhante, satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti[Pg.9]. Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ dubbalo, antarāmagge ca amanussapariggahitā aṭavī atthi, mayi etehi saddhiṃ gacchante sabbe kilamissanti, bhikkhampi labhituṃ na sakkhissanti, ime puretarameva pesessāmī’’ti. Atha ne āha – ‘‘āvuso, tumhe purato gacchathā’’ti. ‘‘Tumhe pana bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ dubbalo, antarāmagge ca amanussapariggahitā aṭavī atthi, mayi tumhehi saddhiṃ gacchante sabbe kilamissatha, tumhe purato gacchathā’’ti. ‘‘Mā, bhante, evaṃ karittha, mayaṃ tumhehi saddhiṃyeva gamissāmā’’ti. ‘‘Mā vo, āvuso, evaṃ ruccittha, evaṃ sante mayhaṃ aphāsukaṃ bhavissati, mayhaṃ kaniṭṭho pana tumhe disvā pucchissati, athassa mama cakkhūnaṃ parihīnabhāvaṃ āroceyyātha, so mayhaṃ santikaṃ kañcideva pahiṇissati, tena saddhiṃ āgacchissāmi, tumhe mama vacanena dasabalañca asītimahāthere ca vandathā’’ti te uyyojesi. 그날부터 족장은 항상 얏구(죽)와 음식을 사원으로 보냈습니다. 장로(짜쿠빨라) 또한 자신을 제외한 나머지 60명의 비구들에게 끊임없이 훈계를 주었습니다. 그 비구들은 장로의 훈계에 머물며 수행하여, 자수(빠와라나)일이 가까워졌을 때 모두 무애해(빠띡삼비다)와 함께 아라한과를 성취하였습니다. 그들은 안거를 마친 후 스승(부처님)을 뵙고 싶어 하여 장로에게 말했습니다. ‘존자시여, 저희는 스승님을 뵙고 싶습니다.’ 장로는 그들의 말을 듣고 생각했습니다. ‘나는 눈이 멀어 기력이 약하고, 가는 길 중간에는 비인(非人)들이 지배하는 숲이 있다. 내가 이들과 함께 가면 모든 비구들이 고생할 것이고, 탁발조차 얻기 어려울 것이다. 이 비구들을 먼저 보내야겠다.’ 그리고 그들에게 말했습니다. ‘도반들이여, 그대들이 먼저 가십시오.’ 비구들이 ‘존자시여, 당신은 언제 가시렵니까?’라고 묻자, 장로는 ‘나는 기력이 약하고, 가는 길 중간에는 비인들이 지배하는 숲이 있다. 내가 너희와 함께 가면 모두가 힘들 것이다. 그러니 너희가 먼저 가거라.’ 하고 답했습니다. 비구들이 ‘존자시여, 그렇게 하지 마십시오. 저희는 존자님과 함께 가겠습니다.’라고 말하자, 장로는 ‘도반들이여, 그렇게 하지 마라. 그렇게 하는 것은 내 마음을 불편하게 할 뿐이다. 나의 동생이 너희를 보고 내 소식을 물을 것이니, 그때 나의 눈이 먼 사실을 알려라. 그러면 내 동생이 나에게 누군가를 보낼 것이니, 그와 함께 가겠다. 너희는 나의 말로 십력존(부처님)과 팔십 대장로님들께 문안을 드려라.’ 하며 그들을 보냈습니다. Te theraṃ khamāpetvā antogāmaṃ pavisiṃsu. Manussā te disvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ datvā ‘‘kiṃ, bhante, ayyānaṃ gamanākāro paññāyatī’’ti? ‘‘Āma, upāsakā, satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti. Te punappunaṃ yācitvā tesaṃ gamanachandameva ñatvā anugantvā paridevitvā nivattiṃsu. Tepi anupubbena jetavanaṃ gantvā satthārañca asītimahāthere ca therassa vacanena vanditvā punadivase yattha therassa kaniṭṭho vasati, taṃ vīthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Kuṭumbiko te sañjānitvā nisīdāpetvā katapaṭisanthāro ‘‘bhātikatthero me, bhante, kuhi’’nti pucchi. Athassa te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. So taṃ sutvāva tesaṃ pādamūle parivattento roditvā pucchi – ‘‘idāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Thero ito kassaci āgamanaṃ paccāsīsati, tassa gatakāle tena saddhiṃ āgamissatī’’ti. ‘‘Ayaṃ me, bhante, bhāgineyyo pālito nāma, etaṃ pesethā’’ti. ‘‘Evaṃ pesetuṃ na sakkā, magge paripantho atthi, taṃ pabbājetvā pesetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Evaṃ katvā pesetha, bhante’’ti. Atha naṃ pabbājetvā aḍḍhamāsamattaṃ pattacīvaraggahaṇādīni sikkhāpetvā maggaṃ ācikkhitvā pahiṇiṃsu. 그들은 장로에게 용서를 구하고 마을로 들어갔습니다. 사람들은 비구들을 보고 자리에 앉게 한 뒤 공양을 올리고 물었습니다. ‘존자시여, 스님들께서 떠나시려는 것 같습니다.’ 비구들이 ‘그렇습니다, 우빠사까들이여. 우리는 스승님을 뵙고 싶습니다.’라고 답하자, 신도들은 거듭 간청하였으나 그들의 떠나려는 의지가 확고함을 알고 배웅하며 울면서 돌아갔습니다. 비구들도 차례로 제따와나(기원정사)에 도착하여 스승님과 팔십 대장로님들께 장로의 인사를 전하고, 이튿날 장로의 동생이 사는 거리로 탁발을 나갔습니다. 장로의 동생인 꾸뚬비까(재가자)는 그들을 알아보고 자리에 앉게 한 뒤 정중히 환대하며 물었습니다. ‘존자시여, 저의 형님인 장로님은 어디 계십니까?’ 그러자 비구들은 그간의 사정을 들려주었습니다. 그는 그 말을 듣자마자 비구들의 발치에 쓰러져 울며 물었습니다. ‘존자시여, 이제 어떻게 해야 합니까?’ 비구들이 ‘장로님께서는 이곳에서 누군가 데리러 오기를 기다리고 계신다. 누군가 도착하면 그와 함께 오실 것이다.’라고 하자, 그는 ‘존자시여, 이 아이는 저의 조카인데 이름은 빨리따입니다. 그를 보내 주십시오.’라고 청했습니다. 비구들이 ‘재가자의 모습으로 보내기는 어렵다. 길에 위험이 있으니 그를 출가시켜 보내는 것이 마땅하다.’라고 하자, 그는 ‘존자시여, 그렇게 해서 보내 주십시오.’라고 말했습니다. 이에 비구들은 그를 출가시켜 보름 정도 발우와 가사를 수하는 법 등을 가르치고 길을 일러 준 뒤 보냈습니다. So anupubbena taṃ gāmaṃ patvā gāmadvāre ekaṃ mahallakaṃ disvā, ‘‘imaṃ gāmaṃ nissāya koci āraññako vihāro atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Ko nāma tattha vasatī’’ti? ‘‘Pālitatthero nāma, bhante’’ti. ‘‘Maggaṃ me ācikkhathā’’ti. ‘‘Kosi tvaṃ, bhante’’ti? ‘‘Therassa bhāgineyyomhī’’ti. Atha [Pg.10] naṃ gahetvā vihāraṃ nesi. So theraṃ vanditvā aḍḍhamāsamattaṃ vattapaṭivattaṃ katvā theraṃ sammā paṭijaggitvā, ‘‘bhante, mātulakuṭumbiko me tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsati, etha, gacchāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi imaṃ me yaṭṭhikoṭiṃ gaṇhāhī’’ti. So yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā therena saddhiṃ antogāmaṃ pāvisi. Manussā theraṃ nisīdāpetvā ‘‘kiṃ, bhante, gamanākāro vo paññāyatī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Āma, upāsakā, gantvā satthāraṃ vandissāmī’’ti. Te nānappakārena yācitvā alabhantā theraṃ uyyojetvā upaḍḍhapathaṃ gantvā roditvā nivattiṃsu. Sāmaṇero theraṃ yaṭṭhikoṭiyā ādāya gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ kaṭṭhanagaraṃ nāma therena upanissāya vuṭṭhapubbaṃ gāmaṃ sampāpuṇi, so gāmato nikkhamitvā araññe gītaṃ gāyitvā dārūni uddharantiyā ekissā itthiyā gītasaddaṃ sutvā sare nimittaṃ gaṇhi. Itthisaddo viya hi añño saddo purisānaṃ sakalasarīraṃ pharitvā ṭhātuṃ samattho nāma natthi. Tenāha bhagavā – 빨리따 사미는 차례로 그 마을에 도착하여 마을 문에서 한 노인을 보고 물었습니다. ‘이 마을을 의지해 있는 숲속 사원이 있습니까?’ 노인이 ‘있습니다, 존자시여.’라고 답하자, 다시 ‘그곳에 누가 살고 있습니까?’라고 물었습니다. ‘빨리따 장로라는 분이 사십니다.’라는 답을 듣고 그는 ‘저에게 길을 알려 주십시오.’라고 말했습니다. 노인이 ‘존자시여, 당신은 누구십니까?’라고 묻자, 사미는 ‘장로의 조카입니다.’라고 답했습니다. 그러자 노인은 사미를 데리고 사원으로 갔습니다. 사미는 장로께 절을 올리고 보름 정도 시봉을 하며 정성껏 모신 뒤 말했습니다. ‘존자시여, 저의 외삼촌인 거사님께서 당신이 오시기를 기다립니다. 자, 이제 가시지요.’ 장로는 ‘그렇다면 나의 이 지팡이 끝을 잡아라.’ 하고 말했습니다. 사미는 지팡이 끝을 잡고 장로와 함께 마을로 들어갔습니다. 마을 사람들은 장로를 앉게 하고 물었습니다. ‘존자시여, 떠나시려는 것입니까?’ 장로는 ‘그렇소, 우빠사까들이여. 가서 스승님께 경배를 올릴 것이오.’라고 답했습니다. 사람들이 여러 방면으로 간청했으나 장로가 뜻을 굽히지 않자, 그들은 장로를 배웅하고 길 중간쯤까지 가서 울며 돌아갔습니다. 사미는 지팡이 끝으로 장로를 인도하며 가던 중, 숲속에서 장로가 예전에 의지해 살았던 까타나가라라는 마을에 도착했습니다. 사미는 마을을 나와 숲에서 노래를 부르며 땔감을 줍는 한 여자의 노랫소리를 듣고 그 목소리에 마음을 빼앗겼습니다. 여자의 목소리만큼 남자의 온몸에 전율을 일으키며 머물 수 있는 다른 소리는 없기 때문입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekasaddampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṃ, bhikkhave, itthisaddo’’ti (a. ni. 1.2). ‘비구들이여, 나는 여자의 목소리처럼 남자의 마음을 이토록 사로잡아 머무는 다른 어떤 소리도 보지 못한다.’ Sāmaṇero tattha nimittaṃ gahetvā yaṭṭhikoṭiṃ vissajjetvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante, kiccaṃ me atthī’’ti tassā santikaṃ gato. Sā taṃ disvā tuṇhī ahosi. So tāya saddhiṃ sīlavipattiṃ pāpuṇi. Thero cintesi – ‘‘idāneva eko gītasaddo suyyittha. So ca kho itthiyā saddo chijji, sāmaṇeropi cirāyati, so tāya saddhiṃ sīlavipattiṃ patto bhavissatī’’ti. Sopi attano kiccaṃ niṭṭhāpetvā āgantvā ‘‘gacchāma, bhante’’ti āha. Atha naṃ thero pucchi – ‘‘pāpojātosi sāmaṇerā’’ti. So tuṇhī hutvā therena punappunaṃ puṭṭhopi na kiñci kathesi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tādisena pāpena mama yaṭṭhikoṭiggahaṇakiccaṃ natthī’’ti. So saṃvegappatto kāsāyāni apanetvā gihiniyāmena paridahitvā, ‘‘bhante, ahaṃ pubbe sāmaṇero, idāni panamhi gihī jāto, pabbajantopi ca svāhaṃ na saddhāya pabbajito, maggaparipanthabhayena pabbajito, etha gacchāmā’’ti āha. ‘‘Āvuso, gihipāpopi samaṇapāpopi pāpoyeva, tvaṃ samaṇabhāve ṭhatvāpi sīlamattaṃ pūretuṃ nāsakkhi, gihī hutvā kiṃ [Pg.11] nāma kalyāṇaṃ karissasi, tādisena pāpena mama yaṭṭhikoṭiggahaṇakiccaṃ natthī’’ti āha. ‘‘Bhante, amanussupaddavo maggo, tumhe ca andhā apariṇāyakā, kathaṃ idha vasissathā’’ti? Atha naṃ thero, ‘‘āvuso, tvaṃ mā evaṃ cintayi, idheva me nipajjitvā marantassāpi aparāparaṃ parivattantassāpi tayā saddhiṃ gamanaṃ nāma natthī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 사마네라는 그 목소리에 홀려 지팡이 끝을 놓고 “스님, 잠시만 기다려 주십시오. 제게 할 일이 있습니다”라고 허락을 구한 뒤 그 여인에게로 갔다. 그 여인은 사마네라를 보자 침묵을 지켰다. 그는 그녀와 함께 계를 깨뜨리는 잘못을 저질렀다. 장로는 생각했다. “방금 노래 소리가 하나 들리더니 여인의 목소리가 끊겼고, 사마네라도 늦어지는구나. 그는 그녀와 함께 계를 어긴 것이 분명하다.” 사마네라도 자신의 일을 마치고 돌아와 “스님, 가시지요”라고 말했다. 그러자 장로가 그에게 물었다. “사마네라여, 너는 타락한 자가 되었느냐?” 그는 침묵했고, 장로가 거듭 물어도 아무런 대답도 하지 않았다. 그러자 장로가 그에게 말했다. “너같이 타락한 자는 내 지팡이 끝을 잡을 필요가 없다.” 그는 두려움에 휩싸여 가사를 벗고 속인의 옷을 입은 뒤, “스님, 저는 이전에는 사마네라였으나 이제는 속인이 되었습니다. 제가 출가한 것은 신심 때문이 아니라 길 위의 위험이 두려워서였습니다. 스님, 자 가시지요”라고 말했다. 장로는 “이보게, 속인으로 타락하든 수행자로 타락하든 타락한 것은 마찬가지다. 너는 사마네라의 신분으로도 고작 계율조차 지키지 못했는데, 속인이 되어 무슨 선한 일을 하겠느냐? 너같이 타락한 자는 내 지팡이 끝을 잡을 필요가 없다”라고 말했다. “스님, 이 길은 비인간(야차)의 위험이 있고, 스님은 눈이 머셨으며 인도자도 없으십니다. 여기서 어떻게 지내시겠습니까?”라고 여쭈자, 장로가 그에게 말했다. “이보게, 너는 그렇게 걱정하지 마라. 내가 여기서 누워 죽거나 이리저리 뒹굴지언정 너와 함께 가는 일은 없을 것이다”라고 말하며 이 게송들을 읊었다. ‘‘Handāhaṃ hatacakkhusmi, kantāraddhānamāgato; Seyyamāno na gacchāmi, natthi bāle sahāyatā. “보라, 나는 눈이 멀어 험난한 길에 이르렀다. 누워 있을지언정 가지 않으리니, 어리석은 자와는 우정이 없기 때문이다.” ‘‘Handāhaṃ hatacakkhusmi, kantāraddhānamāgato; Marissāmi no gamissāmi, natthi bāle sahāyatā’’ti. “보라, 나는 눈이 멀어 험난한 길에 이르렀다. 죽을지언정 가지 않으리니, 어리석은 자와는 우정이 없기 때문이다.” Taṃ sutvā itaro saṃvegajāto ‘‘bhāriyaṃ vata me sāhasikaṃ ananucchavikaṃ kammaṃ kata’’nti bāhā paggayha kandanto vanasaṇḍaṃ pakkhanditvā tathā pakkantova ahosi. Therassāpi sīlatejena saṭṭhiyojanāyāmaṃ paññāsayojanavitthataṃ pannarasayojanabahalaṃ jayasumanapupphavaṇṇaṃ nisīdanuṭṭhahanakālesu onamanunnamanapakatikaṃ sakkassa devarañño paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmo’’ti olokento dibbena cakkhunā theraṃ addasa. Tenāhu porāṇā – 그 말을 듣고 다른 이(전직 사마네라)는 두려움이 생겨 “참으로 나는 무모하고 부적절한 일을 저질렀구나”라고 두 팔을 들고 통곡하며 숲속으로 도망쳐 사라져 버렸다. 장로의 계행의 위력으로 인해, 길이는 60유순, 너비는 50유순, 두께는 15유순이며 자야수마나 꽃빛을 띠고 앉거나 일어설 때마다 내려앉고 솟아오르는 성질을 가진 제석천의 판두깜발라 석좌가 뜨거워졌다. 제석천은 “누가 나를 이 자리에서 물러나게 하려는가?” 하며 천안으로 살피다가 장로를 보았다. 그래서 옛 스승들이 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Sahassanetto devindo, dibbacakkhuṃ visodhayi; Pāpagarahī ayaṃ pālo, ājīvaṃ parisodhayi. “천 개의 눈을 가진 신들의 왕이 천안을 정화하셨도다. 악을 꾸짖는 이 팔라(장로)는 생계를 청정히 하였도다.” ‘‘Sahassanetto devindo, dibbacakkhuṃ visodhayi; Dhammagaruko ayaṃ pālo, nisinno sāsane rato’’ti. “천 개의 눈을 가진 신들의 왕이 천안을 정화하셨도다. 법을 소중히 여기는 이 팔라(장로)는 가르침에 머물며 즐거워하노라.” Athassa etadahosi – ‘‘sacāhaṃ evarūpassa pāpagarahino dhammagarukassa ayyassa santikaṃ na gamissāmi, muddhā me sattadhā phaleyya, gamissāmi tassa santika’’nti. Tato – 그때 제석천에게 이런 생각이 들었다. “만약 내가 악을 꾸짖고 법을 소중히 여기는 이 장로님께 가지 않는다면, 내 머리가 일곱 조각으로 갈라질 것이다. 그분께 가야겠다.” 그리하여, ‘‘Sahassanetto devindo, devarajjasirindharo; Taṅkhaṇena āgantvāna, cakkhupālamupāgami’’. – “천 개의 눈을 가진 신들의 왕, 천상의 영광을 지닌 분이 그 찰나에 오셔서 짝쿠빨라 장로에게 다가갔다.” Upagantvā ca pana therassa avidūre padasaddamakāsi. Atha naṃ thero pucchi – ‘‘ko eso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, addhiko’’ti. ‘‘Kuhiṃ yāsi upāsakā’’ti[Pg.12]? ‘‘Sāvatthiyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Yāhi, āvuso’’ti. ‘‘Ayyo pana, bhante, kuhiṃ gamissatī’’ti? ‘‘Ahampi tattheva gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi ekatova gacchāma, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ, āvuso, dubbalo, mayā saddhiṃ gacchantassa tava papañco bhavissatī’’ti. ‘‘Mayhaṃ accāyikaṃ natthi, ahampi ayyena saddhiṃ gacchanto dasasu puññakiriyavatthūsu ekaṃ labhissāmi, ekatova gacchāma, bhante’’ti. Thero ‘‘eso sappuriso bhavissatī’’ti cintetvā – ‘‘tena hi saddhiṃ gamissāmi, yaṭṭhikoṭiṃ gaṇha upāsakā’’ti āha. Sakko tathā katvā pathaviṃ saṅkhipanto sāyanhasamaye jetavanaṃ sampāpesi. Thero saṅkhapaṇavādisaddaṃ sutvā ‘‘kattheso saddo’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthiyaṃ, bhante’’ti? ‘‘Pubbe mayaṃ gamanakāle cirena gamimhā’’ti. ‘‘Ahaṃ ujumaggaṃ jānāmi, bhante’’ti. Tasmiṃ khaṇe thero ‘‘nāyaṃ manusso, devatā bhavissatī’’ti sallakkhesi. 다가가서 장로 근처에서 발소리를 냈다. 그러자 장로가 물었다. “거기 누구냐?” “스님, 저는 길 가는 나그네입니다.” “거사여, 어디로 가는가?” “사왓티로 갑니다, 스님.” “가보게나.” “그런데 스님께서는 어디로 가십니까?” “나도 그곳으로 간다네.” “그렇다면 스님, 함께 가시지요.” “거사여, 나는 눈이 멀어 힘이 없으니, 나와 함께 가면 자네가 지체될 것이네.” “제게는 급한 일이 없습니다. 저 또한 장로님과 함께 가면서 열 가지 공덕을 쌓는 일 중 하나를 얻게 될 것입니다. 그러니 스님, 함께 가시지요.” 장로는 ‘이 사람은 선한 사람이구나’라고 생각하며 “그렇다면 거사여, 내 지팡이 끝을 잡게”라고 말했다. 제석천은 그대로 행하며 땅을 축지하여 저녁 무렵에 제따와나(기원정사)에 도착하게 했다. 장로는 소라 고동과 북소리 등을 듣고 “이 소리가 어디서 나는 소리인가?”라고 물었다. “사왓티에서 나는 소리입니다, 스님.” “전에는 가는 데 시간이 오래 걸렸는데?” “스님, 제가 지름길을 알고 있습니다.” 그 순간 장로는 ‘이분은 사람이 아니라 천신이 분명하다’라고 깨달았다. ‘‘Sahassanetto devindo, devarajjasirindharo; Saṅkhipitvāna taṃ maggaṃ, khippaṃ sāvatthimāgamī’’ti. “천 개의 눈을 가진 신들의 왕, 천상의 영광을 지닌 분이 그 길을 축지하여 빠르게 사왓티에 도착하셨다.” So theraṃ netvā therassevatthāya kaniṭṭhakuṭumbikena kāritaṃ paṇṇasālaṃ netvā phalake nisīdāpetvā piyasahāyakavaṇṇena tassa santikaṃ gantvā, ‘‘samma, cūḷapālā’’ti pakkosi. ‘‘Kiṃ, sammā’’ti? ‘‘Therassāgatabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, kiṃ pana thero āgato’’ti? ‘‘Āma, samma, idāni ahaṃ vihāraṃ gantvā theraṃ tayā kāritapaṇṇasālāya nisinnakaṃ disvā āgatomhī’’ti vatvā pakkāmi. Kuṭumbikopi vihāraṃ gantvā theraṃ disvā pādamūle parivattanto roditvā ‘‘idaṃ disvā ahaṃ, bhante, tumhākaṃ pabbajituṃ nādāsi’’ntiādīni vatvā dve dāsadārake bhujisse katvā therassa santike pabbājetvā ‘‘antogāmato yāgubhattādīni āharitvā theraṃ upaṭṭhahathā’’ti paṭiyādesi. Sāmaṇerā vattapaṭivattaṃ katvā theraṃ upaṭṭhahiṃsu. 그 제석천은 장로를 인도하여 동생인 쭐라빨라 장자가 장로를 위해 지어둔 잎사귀 원두막으로 모셔가 평상 위에 앉혔다. 그리고 사랑하는 친구의 모습으로 장자에게 가서 “여보게, 쭐라빨라”라고 불렀다. “무슨 일인가?” “장로님이 오신 것을 아는가?” “모르네. 장로님이 정말 오셨나?” “그렇다네. 방금 내가 절에 가서 장로님이 자네가 지은 잎사귀 원두막에 앉아 계신 것을 보고 오는 길이네”라고 말하고 떠났다. 장자도 절에 가서 장로를 뵙고 발치에서 뒹굴며 울었다. 그리고 장로의 상태를 보고 “스님, 이런 일을 예견했기에 제가 처음에 출가하시는 것을 허락하지 않았던 것입니다”라는 등의 말을 하며, 두 노비 아이를 자유인으로 만들어 장로 곁에서 출가시키고 “마을 안에서 죽과 밥 등을 가져와 장로님을 시봉하여라”라고 일렀다. 사마네라들은 일상적인 의무를 다하며 장로를 시봉하였다. Athekadivasaṃ disāvāsino bhikkhū ‘‘satthāraṃ passissāmā’’ti jetavanaṃ āgantvā tathāgataṃ vanditvā asītimahāthere ca, vanditvā vihāracārikaṃ carantā cakkhupālattherassa vasanaṭṭhānaṃ patvā ‘‘idampi passissāmā’’ti sāyaṃ [Pg.13] tadabhimukhā ahesuṃ. Tasmiṃ khaṇe mahāmegho uṭṭhahi. Te ‘‘idāni atisāyanho, megho ca uṭṭhito, pātova gantvā passissāmā’’ti nivattiṃsu. Devo paṭhamayāmaṃ vassitvā majjhimayāme vigato. Thero āraddhavīriyo āciṇṇacaṅkamano, tasmā pacchimayāme caṅkamanaṃ otari. Tadā ca pana navavuṭṭhāya bhūmiyā bahū indagopakā uṭṭhahiṃsu. Te there caṅkamante yebhuyyena vipajjiṃsu. Antevāsikā therassa caṅkamanaṭṭhānaṃ kālasseva na sammajjiṃsu. Itare bhikkhū ‘‘therassa vasanaṭṭhānaṃ passissāmā’’ti āgantvā caṅkamane matapāṇake disvā ‘‘ko imasmiṃ caṅkamatī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ upajjhāyo, bhante’’ti. Te ujjhāyiṃsu ‘‘passathāvuso, samaṇassa kammaṃ, sacakkhukakāle nipajjitvā niddāyanto kiñci akatvā idāni cakkhuvikalakāle ‘caṅkamāmī’ti ettake pāṇake māresi ‘atthaṃ karissāmī’ti anatthaṃ karotī’’ti. 어느 날 여러 지방에 거주하던 비구들이 ‘부처님을 뵙자’고 하며 제타와나로 와서 세존께 예배드리고, 80명의 대장로들에게도 예배드린 뒤, 사원 곳곳을 둘러보다가 짜쿠빨라 장로가 머무는 곳에 이르러 ‘이곳도 보자’며 저녁 무렵 그곳을 향해 갔습니다. 그때 큰 비구름이 일어났습니다. 비구들은 ‘지금은 너무 늦었고 비구름도 일어났으니, 내일 아침 일찍 와서 뵙자’며 되돌아갔습니다. 비는 초경에 내리고 중경에 그쳤습니다. 장로는 정진에 힘쓰며 항상 경행하는 습관이 있었기에, 새벽녘(말경)에 경행처로 내려갔습니다. 그런데 그때 막 내린 비로 인해 땅 위에 많은 붉은 벌레(인다고빠까)들이 기어 나왔습니다. 장로가 경행할 때 그 벌레들이 대부분 죽었습니다. 시봉하는 사미들이 장로의 경행처를 이른 아침에 쓸지 못했습니다. 다른 비구들이 ‘장로의 처소를 보자’며 왔다가 경행처에 죽어 있는 벌레들을 보고 ‘여기서 누가 경행했는가?’라고 물었습니다. ‘스님, 저희 은사님이십니다’라고 답하자, 그들은 ‘도반들이여, 이 사문의 행동을 보시오. 눈이 멀쩡할 때는 누워 잠만 자며 아무것도 하지 않더니, 이제 눈이 멀게 되자 경행한다며 이토록 많은 벌레를 죽였소. 자기 이익을 구한다면서 해로운 짓을 하고 있소’라며 비난했습니다. Atha kho te gantvā tathāgatassa ārocesuṃ, ‘‘bhante, cakkhupālatthero ‘caṅkamāmī’ti bahū pāṇake māresī’’ti. ‘‘Kiṃ pana so tumhehi mārento diṭṭho’’ti? ‘‘Na diṭṭho, bhante’’ti. ‘‘Yatheva tumhe taṃ na passatha, tatheva sopi te pāṇe na passati. Khīṇāsavānaṃ maraṇacetanā nāma natthi, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, arahattassa upanissaye sati kasmā andho jāto’’ti? ‘‘Attano katakammavasena, bhikkhave’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tena kata’’nti? Tena hi, bhikkhave, suṇātha – 그 후 그들은 세존께 가서 아뢰었습니다. “세존이시여, 짜쿠빨라 장로가 경행을 한다며 많은 벌레를 죽였습니다.” 세존께서 “너희는 그가 죽이는 것을 보았느냐?”라고 물으셨습니다. “보지 못했습니다, 세존이시여.” “너희가 그가 죽이는 것을 보지 못한 것처럼, 그 역시 그 벌레들을 보지 못했다. 비구들아, 번뇌를 다한 아라한들에게는 죽이려는 의도(살해의 의사)란 없다.” “세존이시여, 아라한의 과를 얻을 공덕(우빠닛사야)이 있음에도 왜 눈이 멀게 되었습니까?” “비구들아, 자신이 지은 업의 결과로 눈이 멀게 된 것이다.” “세존이시여, 그가 지은 업은 무엇입니까?” “비구들아, 그렇다면 들어라.” Atīte bārāṇasiyaṃ kāsiraññe rajjaṃ kārente eko vejjo gāmanigamesu caritvā vejjakammaṃ karonto ekaṃ cakkhudubbalaṃ itthiṃ disvā pucchi – ‘‘kiṃ te aphāsuka’’nti? ‘‘Akkhīhi na passāmī’’ti. ‘‘Bhesajjaṃ te karissāmī’’ti? ‘‘Karohi, sāmī’’ti. ‘‘Kiṃ me dassasī’’ti? ‘‘Sace me akkhīni pākatikāni kātuṃ sakkhissasi, ahaṃ te saddhiṃ puttadhītāhi dāsī bhavissāmī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti bhesajjaṃ saṃvidahi, ekabhesajjeneva akkhīni pākatikāni ahesuṃ. Sā cintesi – ‘‘ahametassa saputtadhītā dāsī bhavissāmī’’ti paṭijāniṃ, ‘‘na kho pana maṃ saṇhena sammācārena samudācarissati, vañcessāmi na’’nti. Sā vejjenāgantvā ‘‘kīdisaṃ, bhadde’’ti puṭṭhā ‘‘pubbe me akkhīni thokaṃ rujjiṃsu, idāni pana atirekataraṃ rujjantī’’ti āha. Vejjo ‘‘ayaṃ maṃ vañcetvā kiñci adātukāmā, na me etāya dinnāya [Pg.14] bhatiyā attho, idāneva naṃ andhaṃ karissāmī’’ti cintetvā gehaṃ gantvā bhariyāya etamatthaṃ ācikkhi. Sā tuṇhī ahosi. So ekaṃ bhesajjaṃ yojetvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘bhadde, imaṃ bhesajjaṃ añjehī’’ti añjāpesi. Athassā dve akkhīni dīpasikhā viya vijjhāyiṃsu. So vejjo cakkhupālo ahosi. 옛날 바라나시에서 까시 국왕이 다스릴 때, 한 의사가 여러 마을과 도시를 다니며 의술을 펼치다가 눈이 침침한 한 여인을 보고 물었습니다. “무엇이 불편하십니까?” “눈이 보이지 않습니다.” “내가 치료해 주겠소.” “선생님, 고쳐 주십시오.” “나에게 무엇을 주겠소?” “만약 제 눈을 예전처럼 고쳐 주신다면, 저와 제 자식들이 당신의 종이 되겠습니다.” 의사는 “좋소”라고 하며 약을 조제했고, 단 한 번의 투약으로 눈이 정상으로 돌아왔습니다. 여인은 생각했습니다. ‘내가 자식들과 함께 이 의사의 종이 되겠다고 약속했으나, 그는 나를 부드럽게 대하지 않을 것이다. 그를 속여야겠다.’ 의사가 와서 “부인, 눈 상태가 어떻소?”라고 묻자, 여인은 “전에는 눈이 조금 아팠는데 지금은 훨씬 더 아픕니다”라고 말했습니다. 의사는 ‘이 여인이 나를 속여 아무것도 주지 않으려 하는구나. 이 여자가 주는 보수는 필요 없다. 이제 그녀를 눈멀게 하리라’고 생각하고, 집에 가서 아내에게 그 사실을 말했습니다. 아내는 침묵했습니다. 의사는 약 하나를 조제하여 여인에게 가서 “부인, 이 약을 눈에 넣으시오”라고 시켰습니다. 그러자 여인의 두 눈은 등불이 꺼지듯 멀어버렸습니다. 그 의사가 바로 짜쿠빨라였습니다. Bhikkhave, tadā mama puttena katakammaṃ pacchato pacchato anubandhi. Pāpakammañhi nāmetaṃ dhuraṃ vahato balibaddassa padaṃ cakkaṃ viya anugacchatīti idaṃ vatthuṃ kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā patiṭṭhāpitamattikaṃ sāsanaṃ rājamuddāya lañchanto viya dhammarājā imaṃ gāthamāha – “비구들아, 그때 내 아들이 지은 업이 뒤를 계속 따라다녔다. 실로 악한 업이란 짐을 끄는 소의 발자국을 수레바퀴가 뒤따르는 것과 같다.” 법의 왕이신 부처님께서는 이 이야기를 들려주시고 인연을 맺어 주시며, 마치 왕의 인장을 찍어 선포하듯 이 게송을 읊으셨습니다. 1. 1. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato pada’’nti. “마음은 법들에 앞서가고, 마음이 으뜸이며, 마음에서 이루어진다. 만약 나쁜 마음으로 말하거나 행동하면 괴로움이 그를 뒤따르리니, 수레바퀴가 짐 끄는 소의 발자국을 따름과 같네.” Tattha manoti kāmāvacarakusalādibhedaṃ sabbampi catubhūmikacittaṃ. Imasmiṃ pana pade tadā tassa vejjassa uppannacittavasena niyamiyamānaṃ vavatthāpiyamānaṃ paricchijjiyamānaṃ domanassasahagataṃ paṭighasampayuttacittameva labbhati. Pubbaṅgamāti tena paṭhamagāminā hutvā samannāgatā. Dhammāti guṇadesanāpariyattinissattanijjīvavasena cattāro dhammā nāma. Tesu – 그 게송에서 ‘마음(마노)’이란 욕계 선심 등을 포함한 모든 네 영역(사계)의 마음을 뜻합니다. 그러나 이 구절에서는 당시 그 의사에게 일어난 마음에 따라 정의되는데, 근심과 결합되고 분노와 연계된 마음만을 가리킵니다. ‘앞서간다(뿝방가마)’는 것은 마음이 먼저 일어나는 것이 되어 다른 것들과 결합된다는 뜻입니다. ‘법들(담마)’이란 덕성(구나), 설법(데사나), 교학(빠리얏띠), 생명체와 자아가 없음(닛삿따-닛지와)의 네 가지 의미를 지닙니다. 그중에서, ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304; jā. 1.15.386) – “진리(법)와 비진리(비법)는 그 결과가 같지 않으니, 비진리는 지옥으로 이끌고 진리는 선처로 인도한다.” Ayaṃ guṇadhammo nāma. ‘‘Dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420) ayaṃ desanādhammo nāma. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ geyya’’nti (ma. ni. 1.239) ayaṃ pariyattidhammo nāma. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’ti (dha. sa. 121) ayaṃ nissattadhammo nāma, nijjīvadhammotipi eso eva. Tesu imasmiṃ ṭhāne nissattanijjīvadhammo adhippeto. So atthato tayo arūpino khandhā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandhoti. Ete hi mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā nāma. 이것을 ‘덕성으로서의 법(구나담마)’이라 합니다. “비구들아, 너희에게 처음도 좋고... 한 법을 설하리라” 할 때의 법은 ‘설법으로서의 법(데사나담마)’입니다. “여기 어떤 양가 자제들이 법을 배운다. 즉 경과 응송 등을...”이라 할 때의 법은 ‘교학으로서의 법(빠리얏띠담마)’입니다. “그때 법들이 있고, 무더기(온)들이 있다”고 할 때의 법은 ‘생명체가 없는 법(닛삿따담마)’이라 하며, 자아가 없는 법(닛지와담마)도 이와 같습니다. 이 대목에서는 생명체와 자아가 없는 법의 의미로 쓰였습니다. 그것은 본질상 수온, 상온, 행온의 세 가지 무색온을 말합니다. 마음(식온)이 이들에게 앞서가므로 ‘마음이 앞서가는 법들’이라 부르는 것입니다. Kathaṃ [Pg.15] panetehi saddhiṃ ekavatthuko ekārammaṇo apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe uppajjamāno mano pubbaṅgamo nāma hotīti? Uppādapaccayaṭṭhena. Yathā hi bahūsu ekato gāmaghātādīni kammāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo nesaṃ paccayo hoti, yaṃ nissāya te taṃ kammaṃ karonti, so datto vā mitto vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkonti, mano pana ekaccesu cetasikesu anupajjantesupi uppajjatiyeva. Adhipativasena pana mano seṭṭho etesanti manoseṭṭho. Yathā hi corādīnaṃ corajeṭṭhakādayo adhipatino seṭṭhā. Tathā tesampi mano adhipati manova seṭṭhā. Yathā pana dāruādīhi nipphannāni tāni tāni bhaṇḍāni dārumayādīni nāma honti, tathā tepi manato nipphannattā manomayā nāma. 어떻게 이들(수·상·행)과 함께 동일한 의지처와 동일한 대상을 가지며, 앞서지도 뒤처지지도 않고 동일한 순간에 일어나는 마음이 '선구자'라고 불리는가? 그것은 '생성(uppāda)의 조건이 되는 의미' 때문이다. 마치 많은 도둑들이 함께 마을을 약탈하는 등의 일을 할 때 누군가 "이들의 선구자가 누구냐"고 물으면, 그들의 조력자가 되고 그를 의지하여 그들이 그 일을 하게 하는 자, 즉 '닷타'나 '밋타'라 불리는 자를 그들의 선구자라고 부르는 것과 같다. 이 비유를 통해 이 의미를 온전히 이해해야 한다. 이처럼 생성의 조건이 된다는 의미에서 마음이 이들의 선구자이기에 '마노풍방법(마음이 앞선 것들)'이라 한다. 실로 마음이 일어나지 않으면 그것들도 일어날 수 없지만, 마음은 어떤 심소들이 일어나지 않을 때에도 일어난다. 또한 지배(adhipati)의 힘으로 마음이 이들보다 수승하기에 '마노세타(마음이 으뜸인 것들)'라 한다. 마치 도둑들에게 도둑 두목이 지배자이자 으뜸인 것과 같다. 이와 같이 그들에게도 마음이 지배자이며 마음만이 으뜸이다. 또한 나무 등으로 만들어진 여러 물건들을 '나무로 된 것' 등으로 부르듯이, 이들도 마음에서 생겨났기에 '마노마야(마음으로 이루어진 것들)'라 한다. Paduṭṭhenāti āgantukehi abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhena. Pakatimano hi bhavaṅgacittaṃ, taṃ apaduṭṭhaṃ. Yathā hi pasannaṃ udakaṃ āgantukehi nīlādīhi upakkiliṭṭhaṃ nīlodakādibhedaṃ hoti, na ca navaṃ udakaṃ, nāpi purimaṃ pasannaudakameva, tathā tampi āgantukehi abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhaṃ hoti, na ca navaṃ cittaṃ, nāpi purimaṃ bhavaṅgacittameva, tenāha bhagavā – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Evaṃ manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā so bhāsamāno catubbidhaṃ vacīduccaritameva bhāsati, karonto tividhaṃ kāyaduccaritameva karoti, abhāsanto akaronto tāya abhijjhādīhi paduṭṭhamānasatāya tividhaṃ manoduccaritaṃ pūreti. Evamassa dasa akusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti. '오염된(paduṭṭhena)'이란 외부에서 유입된 탐욕 등의 번뇌로 오염된 것을 말한다. 본래의 마음(pakatimano)은 바왕가(bhavaṅga)이며, 그것은 오염되지 않은 것이다. 마치 맑은 물이 외부에서 들어온 청색 물감 등으로 인해 오염되어 청색 물 등의 차이를 보이게 될 때, 그것이 새로운 물도 아니고 예전의 맑은 물 그대로도 아닌 것과 같다. 이와 마찬가지로 마음도 외부에서 유입된 탐욕 등의 번뇌로 오염될 때, 그것은 새로운 마음도 아니고 예전의 바왕가 그대로도 아니다. 그래서 세존께서 "비구들이여, 이 마음은 빛나지만 외부의 번뇌들로 인해 오염된다"고 말씀하셨다. 이와 같이 오염된 마음으로 만약 말하거나 행동한다면, 말하는 자는 네 가지 구업(말의 악행)을 말하게 되고, 행동하는 자는 세 가지 신업(몸의 악행)을 행하게 된다. 설령 말하거나 행동하지 않더라도 탐욕 등으로 오염된 마음 상태로 인해 세 가지 의업을 채우게 된다. 이와 같이 그 사람에게 열 가지 악업도(akusalakammapathā)가 완성된다. Tato naṃ dukkhamanvetīti tato tividhaduccaritato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti, duccaritānubhāvena catūsu apāyesu, manussesu vā tamattabhāvaṃ gacchantaṃ kāyavatthukampi itarampīti iminā pariyāyena kāyikacetasikaṃ vipākadukkhaṃ anugacchati. Yathā kiṃ? Cakkaṃva vahato padanti dhure yuttassa dhuraṃ vahato balibaddassa padaṃ cakkaṃ viya. Yathā hi so ekampi divasaṃ dvepi pañcapi dasapi aḍḍhamāsampi māsampi vahanto cakkaṃ nivattetuṃ jahituṃ na sakkoti[Pg.16], atha khvassa purato abhikkamantassa yugaṃ gīvaṃ bādhati, pacchato paṭikkamantassa cakkaṃ ūrumaṃsaṃ paṭihanati. Imehi dvīhi ākārehi bādhantaṃ cakkaṃ tassa padānupadikaṃ hoti; tatheva manasā paduṭṭhena tīṇi duccaritāni pūretvā ṭhitaṃ puggalaṃ nirayādīsu tattha tattha gatagataṭṭhāne duccaritamūlakaṃ kāyikampi cetasikampi dukkhamanubandhatīti. '그로 인해 괴로움이 그를 따른다'는 것은 세 가지 악행으로 인해 그 사람에게 괴로움이 따른다는 뜻이다. 악행의 위력으로 사악처에 떨어지거나 인간 세상에서 어리석은 상태가 될 때, 몸을 근거로 하거나 마음을 근거로 하는 신체적·정신적 과보의 괴로움이 이와 같은 방식으로 따르게 된다. 무엇과 같은가? '수레를 끄는 소의 발자취를 바퀴가 따르듯' 하는 것과 같다. 멍에에 매여 짐을 끄는 소의 발자취를 바퀴가 뒤따르는 것과 같은 의미이다. 마치 짐을 끄는 소가 하루, 이틀, 닷새, 열흘, 보름, 혹은 한 달 내내 짐을 끌면서 수레바퀴를 떼어내거나 버릴 수 없는 것과 같다. 오히려 앞으로 나아갈 때는 멍에가 목을 압박하고, 뒤로 물러날 때는 바퀴가 뒷다리 살을 친다. 이 두 가지 방식으로 괴롭히는 바퀴가 그 소의 발걸음마다 뒤따르는 것처럼, 오염된 마음으로 세 가지 악행을 저지른 사람에게 지옥 등 어디를 가든 그 악행을 근원으로 하는 신체적·정신적 괴로움이 발자국을 뒤따르듯 따라붙는다는 의미이다. Gāthāpariyosāne tiṃsasahassā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sampattaparibhāyapi desanā sātthikā saphalā ahosīti. 게송이 끝났을 때 3만 명의 비구들이 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 증득하였다. 또한 법문을 듣기 위해 모여든 대중에게도 이 가르침은 유익하고 결실이 있었다. Cakkhupālattheravatthu paṭhamaṃ 첫 번째, 짝쿠팔라 테라(Cakkhupāla)의 이야기 끝. 2. Maṭṭhakuṇḍalīvatthu 2. 맛타쿤달리(Maṭṭhakuṇḍalī)의 이야기 2. Manopubbaṅgamā dhammāti dutiyagāthāpi sāvatthiyaṃyeva maṭṭhakuṇḍaliṃ ārabbha bhāsitā. 2. '마노풍방가마 담마'로 시작하는 두 번째 게송 또한 사왓티에서 맛타쿤달리를 인연으로 하여 설해졌다. Sāvatthiyaṃ kira adinnapubbako nāma brāhmaṇo ahosi. Tena kassaci kiñci na dinnapubbaṃ, tena taṃ ‘‘adinnapubbako’’tveva sañjāniṃsu. Tassa ekaputtako ahosi piyo manāpo. Athassa pilandhanaṃ kāretukāmo ‘‘sace suvaṇṇakāre kāressāmi, bhattavetanaṃ dātabbaṃ bhavissatī’’ti sayameva suvaṇṇaṃ koṭṭetvā maṭṭhāni kuṇḍalāni katvā adāsi. Tenassa putto maṭṭhakuṇḍalītveva paññāyittha. Tassa soḷasavassikakāle paṇḍurogo udapādi. Tassa mātā puttaṃ oloketvā, ‘‘brāhmaṇa, puttassa te rogo uppanno, tikicchāpehi na’’nti āha. ‘‘Bhoti sace vejjaṃ ānessāmi, bhattavetanaṃ dātabbaṃ bhavissati; kiṃ tvaṃ mama dhanacchedaṃ na olokessasī’’ti? ‘‘Atha naṃ kiṃ karissasi, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Yathā me dhanacchedo na hoti, tathā karissāmī’’ti. So vejjānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘asukarogassa nāma tumhe kiṃ bhesajjaṃ karothā’’ti pucchi. Athassa te yaṃ vā taṃ vā rukkhatacādiṃ ācikkhanti. So tamāharitvā puttassa bhesajjaṃ karoti. Taṃ karontassevassa rogo balavā ahosi, atekicchabhāvaṃ upāgami. Brāhmaṇo [Pg.17] tassa dubbalabhāvaṃ ñatvā ekaṃ vejjaṃ pakkosi. So taṃ oloketvāva ‘‘amhākaṃ ekaṃ kiccaṃ atthi, aññaṃ vejjaṃ pakkositvā tikicchāpehī’’ti taṃ pahāya nikkhami. Brāhmaṇo tassa maraṇasamayaṃ ñatvā ‘‘imassa dassanatthāya āgatā antogehe sāpateyyaṃ passissanti, bahi naṃ karissāmī’’ti puttaṃ nīharitvā bahiāḷinde nipajjāpesi. 사왓티에 '아딘나뿝바카'라는 이름의 브라만이 살았다고 한다. 그는 누구에게도 무엇 하나 준 적이 없었기에 사람들이 그를 '아딘나뿝바카(이전에 준 적이 없는 자)'라고 불렀다. 그에게는 사랑스럽고 마음에 드는 외아들이 있었다. 어느 날 아들에게 장신구를 해주고 싶었으나 '금세공사에게 맡기면 공임비를 주어야 할 것이다'라고 생각하여, 자신이 직접 금을 두드려 매끄러운 귀걸이(kuṇḍala)를 만들어 주었다. 그로 인해 그의 아들은 '맛타쿤달리(매끄러운 귀걸이를 한 자)'라는 이름으로 알려지게 되었다. 그 아들이 16세 되었을 때 황달병(paṇḍurogo)이 생겼다. 아들의 어머니가 아들을 보고 "브라만이여, 당신 아들에게 병이 생겼으니 치료해 주십시오"라고 말했다. 그러자 브라만은 "부인, 의사를 부르면 식사와 보수를 주어야 하오. 당신은 내 재산이 축나는 것을 보고만 있을 거요?"라고 답했다. "그러면 브라만이여, 아들을 어떻게 하시겠습니까?"라고 묻자, "내 재산이 축나지 않는 방법으로 하겠소"라고 답했다. 그는 의사들에게 가서 "이러한 병에는 어떤 약을 씁니까?"라고 물었다. 의사들이 대충 나뭇껍질 같은 것들을 알려주자, 그는 그것들을 가져와 아들에게 약이라며 주었다. 그렇게 치료하는 사이 아들의 병은 더욱 위중해져서 손을 쓸 수 없는 상태에 이르렀다. 브라만은 아들이 쇠약해진 것을 알고 나서야 의사 한 명을 불렀다. 의사는 아들을 한번 보더니 "우리는 급한 일이 있으니 다른 의사를 불러 치료하십시오"라고 말하고는 아들을 포기하고 떠나버렸다. 브라만은 아들의 죽음이 임박했음을 알고 '아들을 보러 오는 사람들이 집 안의 재산을 보게 될 것이다. 아들을 밖으로 내놓아야겠다'라고 생각하며, 아들을 집 안에서 밖으로 내어 테라스(현관)에 눕혀 두었다. Taṃ divasaṃ bhagavā balavapaccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya pubbabuddhesu katādhikārānaṃ ussannakusalamūlānaṃ veneyyabandhavānaṃ dassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ volokento dasasahassacakkavāḷesu ñāṇajālaṃ patthari. Maṭṭhakuṇḍalī bahiāḷinde nipannākāreneva tassa anto paññāyi. Satthā taṃ disvā tassa antogehā nīharitvā tattha nipajjāpitabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi nu kho mayhaṃ ettha gatapaccayena attho’’ti upadhārento idaṃ addasa – ayaṃ māṇavo mayi cittaṃ pasādetvā kālaṃ katvā tāvatiṃsadevaloke tiṃsayojanike kanakavimāne nibbattissati, accharāsahassaparivāro bhavissati, brāhmaṇopi taṃ jhāpetvā rodanto āḷāhane vicarissati. Devaputto tigāvutappamāṇaṃ saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ accharāsahassaparivāraṃ attabhāvaṃ oloketvā ‘‘kena nu kho kammena mayā ayaṃ sirisampatti laddhā’’ti oloketvā mayi cittappasādena laddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo dhanacchedabhayena mama bhesajjamakatvā idāni āḷāhanaṃ gantvā rodati, vippakārappattaṃ naṃ karissāmī’’ti pitari rodante maṭṭhakuṇḍalivaṇṇena āgantvā āḷāhanassāvidūre nipajjitvā rodissati. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘kosi tva’’nti pucchissati. ‘‘Ahaṃ te putto maṭṭhakuṇḍalī’’ti ācikkhissati. ‘‘Kuhiṃ nibbattosī’’ti? ‘‘Tāvasiṃsabhavane’’ti. ‘‘Kiṃ kammaṃ katvā’’ti vutte mayi cittappasādena nibbattabhāvaṃ ācikkhissati. Brāhmaṇo ‘‘tumhesu cittaṃ pasādetvā sagge nibbatto nāma atthī’’ti maṃ pucchissati. Athassāhaṃ ‘‘ettakāni satāni vā sahassāni vā satasahassāni vāti na sakkā gaṇanā paricchinditu’’nti vatvā dhammapade gāthaṃ bhāsissāmi. Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, maṭṭha kuṇḍalī sotāpanno bhavissati. Tathā adinnapubbako brāhmaṇo. Iti [Pg.18] imaṃ kulaputtaṃ nissāya mahādhammābhisamayo bhavissatīti disvā punadivase katasarīrapaṭijaggano mahābhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā anupubbena brāhmaṇassa gehadvāraṃ gato. 그날 부처님께서는 이른 새벽에 대비삼매에서 일어나셔서, 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 선근을 심어 제도받을 인연이 있는 이들을 보시기 위해 불안(佛眼)으로 세상을 살피시며 일만 세계에 지혜의 그물을 펼치셨습니다. 그때 마타쿤달리 청년이 집 밖 복도에 누워 있는 모습이 그 지혜의 그물 안에 나타났습니다. 부처님께서는 그를 보시고, 그가 집 안에서 밖으로 내보내져 그곳에 누워 있게 된 사정을 아셨습니다. '내가 그곳에 감으로써 어떤 이익이 있겠는가?'라고 살피시니, 다음과 같은 사실을 보셨습니다. '이 청년은 나에게 청정한 마음을 내어 죽은 뒤, 도리천의 30유순 되는 황금 궁전에 천녀 천 명에 둘러싸인 천자로 태어날 것이다. 바라문 또한 그를 화장한 뒤 흐느끼며 묘지를 배회할 것이다. 그때 천자는 3가부따 크기에 60대 수레 분량의 장신구로 장엄하고 천녀 천 명에 둘러싸인 자신의 모습을 보고, "내가 어떤 업으로 이런 영광을 얻었는가?" 살피다가 나에 대한 신심으로 이를 얻었음을 알게 될 것이다. 그리고 "이 바라문은 재산을 잃을까 봐 나에게 약도 써주지 않더니, 이제는 매일 묘지에 가서 울고 있구나. 그를 깨우쳐 주어야겠다"라고 생각하여, 아버지가 울고 있을 때 마타쿤달리의 모습으로 나타나 묘지 근처에 누워 울 것이다. 그러면 바라문이 "너는 누구냐?"라고 물을 것이고, "저는 당신의 아들 마타쿤달리입니다"라고 답할 것이다. "어디에 태어났느냐?"라고 물으면 "도리천에 태어났습니다"라고 할 것이며, "어떤 업을 지었느냐?"라고 물으면 나에 대한 신심으로 태어났음을 말할 것이다. 그러면 바라문은 나에게 와서 "당신께 마음을 내어 천상에 태어난 자가 있습니까?"라고 물을 것이다. 그때 나는 "그 수를 백, 천, 만으로 다 헤아릴 수 없다"고 말하며 법구경의 게송을 설할 것이다. 게송이 끝날 때 8만 4천의 중생이 법을 깨닫고, 마타쿤달리와 아딘나뿝바까 바라문은 수다원과를 얻을 것이다. 이와 같이 이 가문의 아들로 인해 많은 이들이 법을 깨닫게 될 것'임을 보시고, 이튿날 아침 탁발 준비를 마치시고 비구 승가에 둘러싸여 사위성으로 들어가 순서대로 바라문의 집 문 앞에 이르셨습니다. Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalī antogehābhimukho nipanno hoti. Athassa satthā attano apassanabhāvaṃ ñatvā ekaṃ rasmiṃ vissajjesi. Māṇavo ‘‘kiṃ obhāso nāmeso’’ti parivattetvā nipannova satthāraṃ disvā, ‘‘andhabālapitaraṃ nissāya evarūpaṃ buddhaṃ upasaṅkamitvā kāyaveyyāvaṭikaṃ vā kātuṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālatthaṃ, idāni me hatthāpi anadhipateyyā, aññaṃ kattabbaṃ natthī’’ti manameva pasādesi. Satthā ‘‘alaṃ ettakena cittappasādena imassā’’ti pakkāmi. So tathāgate cakkhupathaṃ vijahanteyeva pasannamano kālaṃ katvā suttappabuddho viya devaloke tiṃsayojanike kanakavimāne nibbatti. 그 순간 마타쿤달리는 집 안쪽을 향해 누워 있었습니다. 부처님께서는 그가 자신을 볼 수 없음을 아시고 한 줄기 광명을 비추셨습니다. 청년은 '이것이 무슨 빛인가?' 하며 몸을 돌려 누운 채로 부처님을 뵙고 생각했습니다. '어리석은 아버지 때문에 이토록 거룩하신 부처님께 다가가 몸으로 시봉하거나 공양을 올리거나 법을 들을 기회를 얻지 못했구나. 이제는 내 손조차 마음대로 움직일 수 없으니 다른 할 수 있는 일이 없구나.' 하고 오직 마음으로만 깊은 신심을 내었습니다. 부처님께서는 '이 청년에게는 이 정도의 신심만으로도 충분하다'라고 여기시고 떠나셨습니다. 마타쿤달리는 여래께서 시야에서 사라지실 때 청정한 마음으로 명을 마쳤으며, 마치 잠에서 깨어난 듯 도리천의 30유순 황금 궁전에 태어났습니다. Brāhmaṇopissa sarīraṃ jhāpetvā āḷāhane rodanaparāyaṇo ahosi, devasikaṃ āḷāhanaṃ gantvā rodati – ‘‘kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’ti. Devaputtopi attano sampattiṃ oloketvā, ‘‘kena me kammena laddhā’’ti upadhārento ‘‘satthari manopasādenā’’ti ñatvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mama aphāsukakāle bhesajjamakāretvā idāni āḷāhanaṃ gantvā rodati, vippakārappattameva naṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti maṭṭhakuṇḍalivaṇṇena āgantvā āḷāhanassāvidūre bāhā paggayha rodanto aṭṭhāsi. Brāhmaṇo taṃ disvā ‘‘ahaṃ tāva puttasokena rodāmi, esa kimatthaṃ rodati, pucchissāmi na’’nti pucchanto imaṃ gāthamāha – 바라문 또한 아들의 몸을 화장하고 묘지에서 통곡하며 지냈습니다. 그는 매일 묘지에 가서 '내 외아들아, 어디 있느냐? 내 외아들아, 어디 있느냐?' 하며 울었습니다. 마타쿤달리 천자는 자신의 영광을 보고 '내가 어떤 업으로 이를 얻었는가?' 살피다가 '부처님께 낸 청정한 마음 덕분이다'라는 것을 알게 되었습니다. 그리고 '이 바라문은 내가 아플 때 약도 써주지 않더니 이제는 묘지에 와서 울고 있구나. 그가 어리석음을 깨닫도록 해주어야겠다'라고 생각하여, 마타쿤달리의 모습으로 나타나 묘지 근처에서 두 팔을 치켜들고 흐느끼며 서 있었습니다. 바라문은 그를 보고 '나는 아들을 잃은 슬픔에 울고 있는데, 저 자는 무엇 때문에 우는가? 그에게 물어보리라' 생각하며 게송으로 물었습니다. ‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī,Māladhārī haricandanussado; Bāhā paggayha kandasi,Vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti. (vi. va. 1207; pe. va. 186); 멋지게 장식하고 귀걸이를 하였으며, 꽃다발을 걸고 황금색 잔단 향을 바른 청년이여, 어찌하여 숲 한가운데서 두 팔을 치켜들고 흐느껴 우는가? 무엇이 그대를 이토록 괴롭게 하는가? So [Pg.19] māṇavo āha – 그 청년이 말했습니다. ‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro,Uppanno rathapañjaro mama; Tassa cakkayugaṃ na vindāmi,Tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti. (va. 1208; pe. va. 187); 빛나는 황금으로 된 수레 몸체는 얻었으나, 그에 걸맞은 바퀴 한 쌍을 구하지 못했습니다. 그 슬픔 때문에 저는 목숨을 버리려 합니다. Atha naṃ brāhmaṇo āha – 그러자 바라문이 그에게 말했습니다. ‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ,Lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ; Ācikkha me bhadda māṇava,Cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti. (vi. va. 1209; pe. va. 188); 아름다운 청년이여, 내게 말해주오. 금이나 보석, 구리나 은으로 된 것이든 내가 그대에게 바퀴 한 쌍을 구해다 주겠소. Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ brāhmaṇo puttassa bhesajjamakatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasi, tāva mahantaṃ karissāmī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto āha – 그 말을 듣고 청년은 생각했습니다. '이 바라문은 아들에게 약도 써주지 않더니, 아들과 닮은 나를 보고는 울면서 금으로 된 수레바퀴를 만들어주겠다고 하는구나. 좋다, 그를 몰아붙여야겠다.' 청년은 '저에게 얼마나 큰 바퀴를 만들어주시겠습니까?'라고 물었고, 바라문이 '그대가 원하는 만큼 큰 바퀴를 만들어주겠소'라고 답하자, '저는 해와 달이 필요합니다. 그것들을 제게 주십시오'라고 요청하며 말했습니다. ‘‘So māṇavo tassa pāvadi,Candasūriyā ubhayettha dissare; Sovaṇṇamayo ratho mama,Tena cakkayugena sobhatī’’ti. (vi. va. 1210; pe. va. 189); 그 청년이 그에게 말했습니다. '저 하늘 양쪽 길에 해와 달이 보입니다. 제 수레는 황금으로 되어 있으니, 그 해와 달을 바퀴로 삼아야 어울릴 것입니다.' Atha naṃ brāhmaṇo āha – 그러자 바라문이 그에게 말했습니다. ‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava,Yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ; Maññāmi tuvaṃ marissasi,Na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti. (vi. va. 1211; pe. va. 190); 청년이여, 그대는 참으로 어리석구나. 얻을 수 없는 것을 바라고 있으니 말이오. 내 생각에 그대는 해와 달을 얻지 못한 채 죽고 말 것이오. Atha [Pg.20] naṃ māṇavo āha – 그러자 청년이 바라문에게 말했습니다. ‘‘Kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassatthāyā’’ti vatvā – 바라문이여, 눈에 보이는 것을 갖고 싶어 우는 이가 어리석습니까, 아니면 보이지 않는 것을 갖고 싶어 우는 이가 어리석습니까?라고 묻고는 말했습니다. ‘‘Gamanāgamanampi dissati,Vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā; Peto kālakato na dissati,Ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti. (vi. va. 1212; pe. va. 191); 해와 달은 오가는 모습도 보이고 그 빛깔도 하늘 양쪽 길에서 보입니다. 하지만 죽은 아들은 보이지 않습니다. 여기 울고 있는 우리 둘 중 누가 더 어리석습니까? Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā – 이 말을 듣고 바라문은 '이 청년의 말이 옳다'고 생각하며 말했습니다. ‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava,Ahameva kandataṃ bālyataro; Candaṃ viya dārako rudaṃ,Petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. (vi. va. 1213; pe. va. 192) – "젊은이여, 그대의 말이 참으로 맞소. 울고 있는 자들 중에서 내가 더 어리석었소. 마치 어린아이가 달을 원하며 우는 것처럼, 나는 죽은 아들을 그리워하며 울었소." Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi – 이와 같이 말하고 그의 말로 인해 슬픔이 사라진 그는 젊은이를 찬탄하며 이 게송들을 읊었다. ‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ; Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ. "참으로 버터를 부어 활활 타오르는 불에 물을 뿌려 가라앉히듯, 슬픔으로 타오르던 나에게 (법의 물을) 뿌려 나의 모든 고뇌를 사라지게 하셨네." ‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ; Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi. "심장에 박힌 화살과 같은 슬픔을 참으로 뽑아주셨네. 슬픔에 사로잡힌 나에게서 아들을 잃은 슬픔을 몰아내 주셨네." ‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto; Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti. (vi. va. 1214-1216; pe. va. 193-195); "젊은이여, 그대의 말을 듣고 나는 이제 화살을 뽑은 자가 되었고, 청량해졌으며, 평온해졌소. 나는 더 이상 슬퍼하지도 않고 울지도 않겠소." Atha naṃ ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto – 그러고 나서 그에게 "그대는 누구인가?"라고 묻기 위해 다음과 같이 말했다. ‘‘Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado; Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. (vi. va. 1217; pe. va. 196) – "그대는 천신인가, 건달바인가, 아니면 천주(天主)인 사카(Sakka)인가? 그대는 누구이며 누구의 아들인가? 우리가 그대를 어떻게 알 수 있겠는가?"형 Āha. Athassa māṇavo – 그가 말하자, 그때 젊은이가 답하였다. ‘‘Yañca kandasi yañca rodasi,Puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā; Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ,Tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. (vi. va. 1218; pe. va. 197) – "당신이 묘지에서 직접 화장하고 울부짖으며 그리워하던 그 아들이 바로 저입니다. 저는 선한 업을 지어 삼십삼천의 일원이 되었습니다." Ācikkhi[Pg.21]. Atha naṃ brāhmaṇo āha – 젊은이가 설명하자, 바라문이 그에게 말했다. ‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma,Dānaṃ dadantassa sake agāre; Uposathakammaṃ vā tādisaṃ,Kena kammena gatosi devaloka’’nti. (vi. va. 1219; pe. va. 198); "너의 집에서 네가 적든 많든 보시를 하는 것을 본 적이 없고, 그와 같은 포살을 행하는 것도 본 적이 없는데, 도대체 어떤 업으로 천상 세계에 가게 되었느냐?" Māṇavo āha – 젊은이가 말했다. ‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno,Ātūrarūpomhi sake nivesane; Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ,Addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ. "저는 집에서 병들어 고통받고 괴로워하고 있을 때, 번뇌를 떠나시고 의혹을 극복하셨으며, 선서(善逝)이시고 뛰어난 지혜를 지니신 부처님을 뵈었습니다." ‘‘Svāhaṃ muditadhano pasannacitto,Añjaliṃ akariṃ tathāgatassa; Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ,Tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. (vi. va. 1220-1221; pe. va. 199-200); "저는 환희심과 청정한 마음으로 여래께 합장을 올렸습니다. 저는 그 선한 업을 지어 삼십삼천의 일원이 되었습니다." Tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento – 그가 그렇게 말하자 바라문의 온몸은 환희로 가득 찼다. 그는 그 환희를 표현하며 다음과 같이 말했다. ‘‘Acchariyaṃ vata abbhutaṃ vata,Añjalikammassa ayamīdiso vipāko; Ahampi pamuditamano pasannacitto,Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. (vi. va. 1222; pe. va. 201) – "참으로 놀랍고 경이롭구나! 합장한 행위에 대한 과보가 이와 같다니! 나 또한 환희심과 청정한 마음으로 오늘 바로 부처님께 귀의하겠노라." Āha. Atha naṃ māṇavo – 바라문이 말하자, 젊은이가 그에게 말했다. ‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi,Dhammañca saṅghañca pasannacitto; Tatheva sikkhāpadāni pañca,Akhaṇḍaphullāni samādiyassu. "오늘 바로 부처님과 법과 상가에 청정한 마음으로 귀의하십시오. 또한 이와 같이 다섯 가지 계를 파손하거나 흠결 없이 온전하게 수지하십시오." Pāṇātipātā viramassu khippaṃ,Loke adinnaṃ parivajjayassu; Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi,Sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. (vi. va. 1223-1224; pe. va. 202-203) – "살생을 즉시 멈추고, 세상에서 주지 않은 것을 취하는 일을 멀리하십시오. 술을 마시지 말고 거짓말을 하지 말 것이며, 자신의 아내로 만족하십시오." Āha[Pg.22]. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā imā gāthā abhāsi – 젊은이가 말하자, 그는 "장하도다"라고 받아들이며 이 게송들을 읊었다. ‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmosi devate; Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mama. "천신이여, 당신은 나의 이익을 바라고 복락을 바라는 분입니다. 저는 당신의 말을 따르겠습니다. 당신은 나의 스승입니다." ‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ; Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ. "저는 부처님께 귀의합니다. 또한 위없는 법에 귀의합니다. 그리고 인간과 천신의 의지처이신 부처님의 상가에 귀의합니다." ‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ,Loke adinnaṃ parivajjayāmi; Amajjapo no ca musā bhaṇāmi,Sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. (vi. va. 1225-1227; pe. va. 204-206); "저는 살생을 즉시 멈추고, 세상에서 주지 않은 것을 취하는 일을 멀리하겠습니다. 술을 마시지 않고 거짓말을 하지 않겠으며, 제 아내로 만족하겠습니다." Atha naṃ devaputto, ‘‘brāhmaṇa, te gehe bahuṃ dhanaṃ atthi, satthāraṃ upasaṅkamitvā dānaṃ dehi, dhammaṃ suṇāhi, pañhaṃ pucchāhī’’ti vatvā tattheva antaradhāyi. 그러자 천신은 "바라문이여, 당신의 집에는 많은 재물이 있습니다. 스승님(부처님)께 다가가 보시를 행하고, 법을 듣고, 질문을 올리십시오"라고 말하고 그 자리에서 사라졌다. Brāhmaṇopi gehaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āmantetvā, ‘‘bhadde, ahaṃ ajja samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā pañhaṃ pucchissāmi, sakkāraṃ karohī’’ti vatvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ neva abhivādetvā na paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhito, ‘‘bho gotama, adhivāsehi ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. So satthu adhivāsanaṃ viditvā vegenāgantvā sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyañca paṭiyādāpesi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto tassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Brāhmaṇo sakkaccaṃ parivisi, mahājano sannipati. Micchādiṭṭhikena kira tathāgate nimantite dve janakāyā sannipatanti micchādiṭṭhikā ‘‘ajja samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanāya viheṭhiyamānaṃ passissāmā’’ti sannipatanti, sammādiṭṭhikā ‘‘ajja buddhavisayaṃ buddhalīḷaṃ passissāmā’’ti sannipatanti. Atha kho brāhmaṇo katabhattakiccaṃ tathāgatamupasaṅkamitvā nīcāsane nisinno pañhaṃ pucchi – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ dānaṃ adatvā pūjaṃ akatvā dhammaṃ asutvā uposathavāsaṃ avasitvā kevalaṃ manopasādamatteneva sagge nibbattā nāma hontī’’ti? ‘‘Brāhmaṇa, kasmā maṃ pucchasi, nanu te puttena maṭṭhakuṇḍalinā mayi manaṃ pasādetvā [Pg.23] attano sagge nibbattabhāvo kathito’’ti? ‘‘Kadā, bho gotamā’’ti? Nanu tvaṃ ajja susānaṃ gantvā kandanto avidūre bāhā paggayha kandantaṃ ekaṃ māṇavaṃ disvā ‘‘alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado’’ti dvīhi janehi kathitakathaṃ pakāsento sabbaṃ maṭṭhakuṇḍalivatthuṃ kathesi. Tenevetaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ. 바라문 또한 집으로 돌아가 아내를 불러 "부인, 내가 오늘 사문 고타마를 초대하여 질문을 올리고 공양을 올릴 것이오"라고 말한 뒤, 사원으로 가서 부처님께 예배하고 안부를 여쭙고는 한 곁에 서서 "고타마시여, 오늘 비구 승가와 함께 저의 공양을 받아 주십시오"라고 청했다. 부처님께서는 승낙하셨다. 그는 부처님의 승낙을 알고 서둘러 돌아가 자기 집에서 정성스러운 음식을 준비했다. 부처님께서는 비구 승가에 둘러싸여 그의 집에 이르러 마련된 자리에 앉으셨다. 바라문은 정성껏 공양을 올렸고, 많은 사람들이 모여들었다. 사견을 가진 이들은 "오늘 사문 고타마가 질문을 받고 곤혹스러워하는 것을 보리라"며 모였고, 정견을 가진 이들은 "오늘 부처님의 위신력과 위엄을 보리라"며 모여들었다. 공양을 마친 후 바라문은 여래께 다가가 낮은 자리에 앉아 질문을 올렸다. "고타마시여, 당신들께 보시를 하지도 않고, 예배를 드리지도 않고, 법을 듣지도 않고, 포살을 지키지도 않았는데, 오직 마음의 청정함만으로 천상에 태어난 자가 정말 있습니까?" 이에 부처님께서는 "바라문이여, 어찌하여 나에게 묻는가? 그대의 아들 마타쿤달리가 나에게 마음을 청정하게 하여 스스로 천상에 태어났음을 말하지 않았는가?"라고 하셨다. 바라문이 "고타마시여, 언제 말했습니까?"라고 묻자, 부처님께서는 그가 오늘 묘지에서 겪었던 일과 마타쿤달리 천신과 나눈 대화의 내용을 상세히 밝히시며 모든 사연을 설하셨다. 그리하여 이 마타쿤달리의 이야기는 부처님께서 직접 설하신 '불설(佛說)'이 되었다. Taṃ kathetvā ca pana ‘‘na kho, brāhmaṇa, ekasataṃ vā na dvesataṃ, atha kho mayi manaṃ pasādetvā sagge nibbattānaṃ gaṇanā nāma natthī’’ti āha. Atha mahājano na nibbematiko hoti, athassa anibbematikabhāvaṃ viditvā satthā ‘‘maṭṭhakuṇḍalidevaputto vimāneneva saddhiṃ āgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. So tigāvutappamāṇeneva dibbābharaṇapaṭimaṇḍitena attabhāvena āgantvā vimānato oruyha satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ imaṃ sampattiṃ kiṃ kammaṃ katvā paṭilabhī’’ti pucchanto – 그 이야기를 하시고 나서 부처님께서는 "바라문이여, 나에게 마음을 청정히 하여 천상에 태어난 이들의 수는 한둘이 아니라 헤아릴 수 없느니라"고 말씀하셨다. 이에 대중은 의혹에서 벗어났다. 부처님께서는 대중의 의혹이 사라진 것을 아시고 "마타쿤달리 천신은 천궁(Vimāna)과 함께 나타나라"고 결정하셨다. 그러자 마타쿤달리 천신이 세 가부타 크기의 천상의 장신구로 장식된 몸으로 나타나 천궁에서 내려와 부처님께 예배하고 한 곁에 섰다. 그때 부처님께서는 그에게 "그대는 어떤 업을 지어 이와 같은 영광을 얻었는가?"라고 묻기 위해 다음 게송을 읊으셨다. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā; Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puñña’’nti. – “천신이여, 그대는 모든 방향을 샛별처럼 밝히며 뛰어난 용모로 서 있도다. 위대한 위신력을 가진 천신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 지었는가?” Gāthamāha. ‘‘Devaputto ayaṃ me, bhante, sampatti tumhesu cittaṃ pasādetvā laddhā’’ti. ‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā laddhā te’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Mahājano devaputtaṃ oloketvā ‘‘acchariyā vata, bho, buddhaguṇā, adinnapubbakabrāhmaṇassa nāma putto aññaṃ kiñci puññaṃ akatvā satthari cittaṃ pasādetvā evarūpaṃ sampattiṃ paṭilabhī’’ti tuṭṭhiṃ pavedesi. 부처님께서 이 게송을 읊으셨다. 천신은 “세존이시여, 저는 세존께 마음을 청정하게 신뢰하여 이 영광을 얻었습니다”라고 아뢰었다. “나에게 마음을 청정하게 하여 얻은 것이 참말이냐?”라고 물으시자, “네, 세존이시여, 그러합니다”라고 대답했다. 많은 사람들이 천신을 보고 “오, 참으로 부처님의 공덕은 경이롭구나! 아딘나펍바카 바라문의 아들이 다른 어떤 공덕도 짓지 않고 부처님께 마음을 청정하게 신뢰하여 이와 같은 영광을 얻었구나”라며 기쁨을 표했다. Atha nesaṃ kusalākusalakammakaraṇe manova pubbaṅgamo, manova seṭṭho. Pasannena hi manena kataṃ kammaṃ devalokaṃ manussalokaṃ gacchantaṃ puggalaṃ chāyāva na vijahatīti idaṃ vatthuṃ kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā patiṭṭhāpitamattikaṃ sāsanaṃ rājamuddāya lañchanto viya dhammarājā imaṃ gāthamāha – 그때 사람들에게 유익하거나 해로운 업을 짓는 데 있어 마음이 앞서가고 마음이 가장 으뜸임을 설하셨다. “청정한 마음으로 행한 업은 천상이나 인간계로 가는 사람을 마치 그림자가 떠나지 않듯이 따라간다”라고 이 이야기를 설하신 뒤, 앞뒤 인연을 결합하여 마치 왕의 인장으로 봉인된 칙령을 내리듯이 법왕(부처님)께서 이 게송을 읊으셨다. 2. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā. 2. “마음이 법들에 앞서가고, 마음이 으뜸이며, 마음으로 이루어지네.” Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’ti. “만약 청정한 마음으로 말하거나 행동하면, 즐거움이 그를 따르리니, 마치 떠나지 않는 그림자처럼.” Tattha [Pg.24] kiñcāpi manoti avisesena sabbampi catubhūmikacittaṃ vuccati, imasmiṃ pana pade niyamiyamānaṃ vavatthāpiyamānaṃ paricchijjiyamānaṃ aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ labbhati. Vatthuvasena panāhariyamānaṃ tatopi somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttacittameva labbhati. Pubbaṅgamāti tena paṭhamagāminā hutvā samannāgatā. Dhammāti vedanādayo tayo khandhā. Ete hi uppādapaccayaṭṭhena somanassasampayuttamano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā nāma. Yathā hi bahūsu ekato hutvā mahābhikkhusaṅghassa cīvaradānādīni vā uḷārapūjādhammassavanādīni vā mālāgandhasakkārakaraṇādīni vā puññāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo tesaṃ paccayo hoti, yaṃ nissāya te tāni puññāni karonti, so tisso vā phusso vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkonti, mano pana ekaccesu cetasikesu anuppajjantesupi uppajjatiyeva. Evaṃ adhipativasena pana mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Yathā hi gaṇādīnaṃ adhipati puriso gaṇaseṭṭho seṇiseṭṭhoti vuccati, tathā tesampi manova seṭṭho. Yathā pana suvaṇṇādīhi nipphāditāni bhaṇḍāni suvaṇṇamayādīni nāma honti, tathā etepi manato nipphannattā manomayā nāma. 여기에서 ‘마음(mano)’이란 일반적으로 네 가지 경지(사계)의 모든 마음을 일컫지만, 이 구절에서는 규정되고 한정된 의미로 여덟 가지 욕계 유익한 마음을 가리킨다. 이야기의 맥락에 따라 이끌어내면 그중에서도 기쁨이 함께하고 지혜가 결합된 마음만을 얻게 된다. ‘앞서간다(pubbaṅgamā)’는 것은 먼저 가는 자가 되어 그것과 결합했다는 뜻이다. ‘법들(dhammā)’이란 느낌(수) 등 세 가지 무더기(온)를 말한다. 이 법들은 생겨나는 조건의 관점에서 기쁨이 결합된 마음이 앞서기에 ‘마음이 앞서가는 법들’이라 한다. 비유하자면, 많은 사람이 모여 가사 보시나 훌륭한 공양, 법문을 듣는 일, 꽃과 향으로 공경하는 일 등의 공덕을 지을 때, “누가 이들의 앞장인가?”라고 묻는다면 그들의 원인이 되고 그를 의지해 공덕을 짓게 한 이가 팃사든 풋사든 그를 ‘앞장’이라 부르는 것과 같다. 이 비유의 성취를 이와 같이 알아야 한다. 이처럼 생겨나는 조건의 관점에서 마음이 이 법들에 앞서기에 ‘마음이 앞서가는 것’이다. 마음이 일어나지 않으면 그 법들은 일어날 수 없지만, 마음은 어떤 심소(cetasika)들이 일어나지 않아도 일어날 수 있다. 또한 주재하는 힘(adhipati)에 의해 마음이 이 법들 중에 으뜸이므로 ‘마음이 으뜸인 것’이라 한다. 무리를 이끄는 이를 ‘무리의 으뜸’이라 부르는 것과 같다. 또한 금으로 만든 기물을 ‘금으로 된 것’이라 부르듯, 이 법들도 마음에서 생겨났기에 ‘마음으로 이루어진 것’이라 한다. Pasannenāti anabhijjhādīhi guṇehi pasannena. Bhāsati vā karoti vāti evarūpena manena bhāsanto catubbidhaṃ vacīsucaritameva bhāsati, karonto tividhaṃ kāyasucaritameva karoti, abhāsanto akaronto tāya anabhijjhādīhi pasannamānasatāya tividhaṃ manosucaritaṃ pūreti. Evamassa dasa kusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti. ‘청정한(pasannena)’이란 무탐(탐욕 없음) 등의 덕성으로 맑아진 것을 의미한다. ‘말하거나 행동한다’는 것은 이와 같은 마음으로 말할 때 네 가지 언어적 선행(구수초)만을 말하고, 행할 때 세 가지 신체적 선행(신수초)만을 행한다는 뜻이다. 말하거나 행동하지 않더라도 그 청정한 마음 상태로 인해 세 가지 정신적 선행(의수초)을 채운다. 이와 같이 그에게 열 가지 유익한 업의 길(십선업도)이 성취된다. Tato naṃ sukhamanvetīti tato tividhasucaritato naṃ puggalaṃ sukha manveti. Idha tebhūmikampi kusalaṃ adhippetaṃ, tasmā tebhūmikasucaritānubhāvena sugatibhave nibbattaṃ puggalaṃ, duggatiyaṃ vā sukhānubhavanaṭṭhāne ṭhitaṃ kāyavatthukampi itaravatthukampi avatthukampīti kāyikacetasikaṃ vipākasukhaṃ anugacchati, na vijahatīti attho veditabbo. Yathā kiṃ? Chāyāva anapāyinīti yathā hi chāyā nāma sarīrappaṭibaddhā sarīre gacchante gacchati, tiṭṭhante tiṭṭhati, nisīdante nisīdati, na sakkoti, ‘‘saṇhena vā pharusena [Pg.25] vā nivattāhī’’ti vatvā vā pothetvā vā nivattāpetuṃ. Kasmā? Sarīrappaṭibaddhattā. Evameva imesaṃ dasannaṃ kusalakammapathānaṃ āciṇṇasamāciṇṇakusalamūlikaṃ kāmāvacarādibhedaṃ kāyikacetasikasukhaṃ gatagataṭṭhāne anapāyinī chāyā viya hutvā na vijahatīti. ‘그 후 즐거움이 그를 따른다(tato naṃ sukhamanveti)’는 것은 그 세 가지 선행으로 인해 그 사람에게 즐거움이 따른다는 뜻이다. 여기서는 세 종류의 경지(삼계)에 속하는 유익한 업을 의미한다. 그러므로 삼계 선행의 위신력으로 선처에 태어난 이나, 혹은 악처라 할지라도 즐거움을 누리는 곳(용이나 금시조의 세계 등)에 머무는 이에게 신체적·정신적인 과보의 즐거움이 뒤따르며 떠나지 않는다는 뜻으로 이해해야 한다. 무엇과 같은가? ‘떠나지 않는 그림자처럼’이라는 것은 그림자가 몸에 속박되어 있어 몸이 가면 가고, 서면 서고, 앉으면 앉으며, 부드럽게든 거칠게든 “물러가라”고 말하거나 때린다고 해서 물러나게 할 수 없는 것과 같다는 뜻이다. 왜인가? 몸에 결합되어 있기 때문이다. 이와 같이 열 가지 유익한 업의 길을 닦고 거듭 익힌 유익한 뿌리를 바탕으로 한 욕계 등의 신체적·정신적 즐거움은 그가 가는 곳마다 떠나지 않는 그림자처럼 되어 그를 떠나지 않는다. Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, maṭṭhakuṇḍalidevaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, tathā adinnapubbako brāhmaṇo. So tāvamahantaṃ vibhavaṃ buddhasāsane vippakirīti. 게송이 끝났을 때 8만 4천의 생명들이 법을 깨달았으며, 맛타쿤달리 천신은 예류과(소타팟티팔라)에 머물렀고 아딘나펍바카 바라문도 그러했다. 그는 부처님의 가르침 안에서 그토록 큰 재산을 보시하며 널리 베풀었다. Maṭṭhakuṇḍalīvatthu dutiyaṃ. 맛타쿤달리 이야기 두 번째를 마친다. 3. Tissattheravatthu 3. 팃사 장로 이야기 Akkocchi manti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tissattheraṃ ārabbha kathesi. “나를 욕했다(Akkocchi maṃ)”로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제타와나 사원에 머무실 때 팃사 장로를 인연으로 하여 설하신 것이다. So kirāyasmā tissatthero bhagavato pitucchāputto ahosi, mahallakakāle pabbajitvā buddhānaṃ uppannalābhasakkāraṃ paribhuñjanto thūlasarīro ākoṭitapaccākoṭitehi cīvarehi nivāsetvā yebhuyyena vihāramajjhe upaṭṭhānasālāyaṃ nisīdati. Tathāgataṃ dassanatthāya āgatā āgantukabhikkhū taṃ disvā ‘‘eko mahāthero bhavissatī’’ti saññāya tassa santikaṃ gantvā vattaṃ āpucchanti, pādasambāhanādīni āpucchanti. So tuṇhī ahosi. Atha naṃ eko daharabhikkhu ‘‘kativassā tumhe’’ti pucchitvā ‘‘vassaṃ natthi, mahallakakāle pabbajitā maya’’nti vutte, ‘‘āvuso, dubbinīta, mahallaka, attano pamāṇaṃ na jānāsi, ettake mahāthere disvā sāmīcikammamattampi na karosi, vatte āpucchiyamāne tuṇhī hosi, kukkuccamattampi te natthī’’ti accharaṃ pahari. So khattiyamānaṃ janetvā ‘‘tumhe kassa santikaṃ āgatā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santika’’nti vutte ‘‘maṃ pana ‘ko eso’ti sallakkhetha, mūlameva vo chindissāmī’’ti vatvā rudanto dukkhī dummano satthu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ nu tvaṃ tissa dukkhī dummano assumukho rodamāno āgatosī’’ti pucchi. Tepi bhikkhū ‘‘esa gantvā kiñci āloḷaṃ kareyyā’’ti teneva [Pg.26] saddhiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. So satthārā pucchito ‘‘ime maṃ, bhante, bhikkhū akkosantī’’ti āha. ‘‘Kahaṃ pana tvaṃ nisinnosī’’ti? ‘‘Vihāramajjhe upaṭṭhānasālāyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ime te bhikkhū āgacchantā diṭṭhā’’ti? ‘‘Āma, diṭṭhā, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ uṭṭhāya te paccuggamanaṃ kata’’nti? ‘‘Na kataṃ, bhante’’ti. ‘‘Parikkhāraggahaṇaṃ āpucchita’’nti? ‘‘Nāpucchitaṃ, bhante’’ti. ‘‘Vattaṃ vā pānīyaṃ vā āpucchita’’nti. ‘‘Nāpucchitaṃ bhante’’ti? ‘‘Āsanaṃ nīharitvā abhivādetvā pādasambāhanaṃ kata’’nti? ‘‘Na kataṃ, bhante’’ti. ‘‘Tissa mahallakabhikkhūnaṃ sabbaṃ etaṃ vattaṃ kātabbaṃ, etaṃ vattaṃ akarontena vihāramajjhe nisīdituṃ na vaṭṭati, taveva doso, ete bhikkhū khamāpehī’’ti? ‘‘Ete maṃ, bhante, akkosiṃsu, nāhaṃ ete khamāpemī’’ti. ‘‘Tissa mā evaṃ kari, taveva doso, khamāpehi ne’’ti? ‘‘Na khamāpemi, bhante’’ti. Atha satthā ‘‘dubbaco esa, bhante’’ti bhikkhūhi vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva dubbaco esa, pubbepi esa dubbacoyevā’’ti vatvā ‘‘idāni tāvassa, bhante, dubbacabhāvo amhehi ñāto, atīte esa kiṃ akāsī’’ti vutte ‘‘tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti vatvā atītamāhari. 듣건대, 그 티싸 존자는 세존의 고모 아들이었습니다. 그는 노년에 출가하여 부처님들께 생겨난 라바와 사카라(이익과 공양)를 누리며 몸이 비대해졌습니다. 그는 잘 다듬어진 가사를 입고 대개 사찰 중앙의 회상전에 앉아 있었습니다. 부처님을 뵙기 위해 찾아온 아간투카(방문) 비구들은 그를 보고 '상수 어른일 것이다'라는 생각에 그에게 다가가 예절을 묻고 발을 주물러 드리는 등의 일을 여쭈었습니다. 그는 침묵을 지켰습니다. 그때 한 젊은 비구가 '존자께서는 법납이 얼마나 되십니까?'라고 물었을 때, '법납은 없소. 나는 늙어서 출가했소'라고 대답하자, '벗이여, 무례한 노인이여, 자신의 분수를 모르는군요. 이토록 많은 어른 스님들을 뵙고도 예의를 표하는 일조차 하지 않고, 예절을 묻는데도 침묵만 지키다니, 당신에게는 부끄러움조차 없구려'라며 손가락을 튕겼습니다. 그는 왕족의 자만심을 일으켜 '당신들은 누구를 찾아왔소?'라고 물었고, '스승님을 찾아왔소'라고 하자, '나를 누구라고 생각하는 거요? 당신들의 뿌리까지도 뽑아버리겠소'라고 말하며 울면서 괴로워하고 불쾌해하며 스승님 처소로 갔습니다. 그때 스승님께서는 '티싸여, 왜 그대는 괴로워하고 불쾌해하며 눈물을 흘리며 울면서 왔느냐?'라고 물으셨습니다. 그 비구들도 '그가 가서 무슨 소란을 피울지 모른다'고 생각하며 그와 함께 가서 스승님께 절을 올리고 한쪽에 앉았습니다. 그는 스승님의 물음에 '세존이시여, 이 비구들이 저를 모욕했습니다'라고 말했습니다. '그러면 그대는 어디에 앉아 있었느냐?' '세존이시여, 사찰 중앙 회상전에 앉아 있었습니다.' '이 비구들이 오는 것을 보았느냐?' '예, 보았습니다, 세존이시여.' '그대는 일어나서 마중을 나갔느냐?' '하지 않았습니다, 세존이시여.' '가사나 바루를 받아들 것을 여쭈었느냐?' '묻지 않았습니다, 세존이시여.' '예절을 갖추거나 마실 물을 권하였느냐?' '묻지 않았습니다, 세존이시여.' '자리를 내어드리고 절을 올린 뒤 발을 주물러 드렸느냐?' '하지 않았습니다, 세존이시여.' '티싸여, 나이 많은 비구들에게는 이 모든 예절을 다해야 한다. 이런 예절을 행하지 않는 자는 사찰 중앙에 앉아 있을 자격이 없다. 이는 그대의 잘못이니 이 비구들에게 용서를 구하라.' '세존이시여, 이들이 저를 모욕했습니다. 저는 이들에게 용서를 구하지 않겠습니다.' '티싸여, 그러지 마라. 그대의 잘못이니 그들에게 용서를 구하라.' '세존이시여, 용서를 구하지 않겠습니다.' 그때 비구들이 '세존이시여, 이분은 고집이 세서 말을 듣지 않습니다'라고 말하자, 스승님께서는 '비구들이여, 그가 말을 듣지 않는 것은 지금뿐만이 아니다. 전생에도 그는 고집이 세어 말을 듣지 않았느니라'라고 말씀하셨습니다. '세존이시여, 지금 그가 고집 센 것은 저희도 알게 되었습니다만, 과거에 그가 무엇을 했습니까?'라고 여쭈니 스승님께서는 '비구들이여, 그렇다면 들어라'라고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Atīte bārāṇasiyaṃ bārāṇasiraññe rajjaṃ kārente devilo nāma tāpaso aṭṭha māse himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya cattāro māse nagaramupanissāya vasitukāmo himavantato āgantvā nagaradvāre dārake disvā pucchi – ‘‘imaṃ nagaraṃ sampattapabbajitā kattha vasantī’’ti? ‘‘Kumbhakārasālāyaṃ, bhante’’ti. Tāpaso kumbhakārasālaṃ gantvā dvāre ṭhatvā ‘‘sace te bhaggava agaru, vaseyyāma ekarattiṃ sālāya’’nti āha. Kumbhakāro ‘‘mayhaṃ rattiṃ sālāyaṃ kiccaṃ natthi, mahatī sālā, yathāsukhaṃ vasatha, bhante’’ti sālaṃ niyyādesi. Tasmiṃ pavisitvā nisinne aparopi nārado nāma tāpaso himavantato āgantvā kumbhakāraṃ ekarattivāsaṃ yāci. Kumbhakāro ‘‘paṭhamaṃ āgato iminā saddhiṃ ekato vasitukāmo bhaveyya vā no vā, attānaṃ parimocessāmī’’ti cintetvā ‘‘sace, bhante, paṭhamaṃ upagato rocessati, tassa ruciyā vasathā’’ti āha. So tamupasaṅkamitvā ‘‘sace te, ācariya agaru, mayañcettha ekarattiṃ vaseyyāmā’’ti yāci. ‘‘Mahatī sālā, pavisitvā [Pg.27] ekamante vasāhī’’ti vutte pavisitvā puretaraṃ paviṭṭhassa devilassa aparabhāge nisīdi. Ubhopi sāraṇīyakathaṃ kathetvā nipajjiṃsu. 과거 바라나시에서 바라나시 왕이 나라를 다스릴 때, 데빌라라는 수행자가 히말라야에서 여덟 달 동안 머물다가, 소금과 신 음식을 섭취하기 위해 네 달 동안 도시 근처에 머물고자 히말라야에서 내려왔습니다. 그는 성문에서 아이들을 보고 물었습니다. '이 도시에 온 수행자들은 어디서 머무느냐?' '존자이시여, 옹기장이의 작업장에서 머뭅니다.' 수행자는 옹기장이의 작업장으로 가서 문 앞에 서서 '바가와(옹기장이)여, 그대에게 번거롭지 않다면 하룻밤만 이 작업장에서 머물고자 하오'라고 말했습니다. 옹기장이는 '저에게는 밤에 작업장에서 할 일이 없습니다. 작업장은 넓으니 존자이시여, 편하신 대로 머무십시오'라며 작업장을 내주었습니다. 그가 들어가 앉아 있을 때, 나라다라는 또 다른 수행자가 히말라야에서 내려와 옹기장이에게 하룻밤 머물기를 청했습니다. 옹기장이는 '먼저 온 수행자가 이분과 함께 머물고 싶어 할지 어떨지 모르니, 내가 직접 결정하지 않겠다'라고 생각하며 '존자이시여, 먼저 오신 분이 좋다고 하시면 그분의 뜻에 따라 머무십시오'라고 말했습니다. 나라다는 데빌라에게 다가가 '스승이여, 그대에게 번거롭지 않다면 저도 여기서 하룻밤 함께 머물고자 합니다'라고 청했습니다. '작업장이 넓으니 들어와서 한쪽 편에 머무시오'라고 하자, 나라다는 안으로 들어가 먼저 들어와 있던 데빌라와 멀지 않은 곳에 자리를 잡았습니다. 두 수행자는 서로 안부를 묻는 이야기를 나눈 뒤 잠자리에 들었습니다. Sayanakāle nārado devilassa nipajjanaṭṭhānañca dvārañca sallakkhetvā nipajji. So pana devilo nipajjamāno attano nipajjanaṭṭhāne anipajjitvā dvāramajjhe tiriyaṃ nipajji. Nārado rattiṃ nikkhamanto tassa jaṭāsu akkami. ‘‘Ko maṃ akkamī’’ti ca vutte, ‘‘ācariya, aha’’nti āha. ‘‘Kūṭajaṭila, araññato āgantvā mama jaṭāsu akkamasī’’ti. ‘‘Ācariya, tumhākaṃ idha nipannabhāvaṃ na jānāmi, khamatha me’’ti vatvā tassa kandantasseva bahi nikkhami. Itaro ‘‘ayaṃ pavisantopi maṃ akkameyyā’’ti parivattetvā pādaṭṭhāne sīsaṃ katvā nipajji. Nāradopi pavisanto ‘‘paṭhamaṃpāhaṃ ācariye aparajjhiṃ, idānissa pādapassena pavisissāmī’’ti cintetvā āgacchanto gīvāya akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte ‘‘ahaṃ, ācariyā’’ti vatvā ‘‘kūṭajaṭila, paṭhamaṃ mama jaṭāsu akkamitvā idāni gīvāya akkamasi, abhisapissāmi ta’’nti vutte, ‘‘ācariya, mayhaṃ doso natthi, ahaṃ tumhākaṃ evaṃ nipannabhāvaṃ na jānāmi, ‘paṭhamampi me aparaddhaṃ, idāni pādapassena pavisissāmī’ti paviṭṭhomhi, khamatha me’’ti āha. ‘‘Kūṭajaṭila, abhisapissāmi ta’’nti. ‘‘Mā evaṃ karittha ācariyā’’ti. So tassa vacanaṃ anādiyitvā – 잠잘 무렵, 나라다는 데빌라가 누운 위치와 문을 잘 살펴보고 잠자리에 들었습니다. 그런데 데빌라는 자신이 누웠던 자리에 눕지 않고 문 한가운데를 가로질러 누웠습니다. 나라다가 밤에 밖으로 나가려다가 그의 머리카락 뭉치를 밟고 말았습니다. '누가 나를 밟는가?'라는 외침에 '스승이여, 저입니다'라고 나라다가 대답했습니다. '가짜 수행자여, 숲에서 와서 내 머리카락을 밟는구나!' '스승이여, 당신이 여기에 누워 계신 줄 몰랐습니다. 저를 용서하십시오'라고 말하고는 데빌라가 원망하는 소리를 뒤로한 채 밖으로 나갔습니다. 데빌라는 '이자가 들어올 때도 나를 밟을지 모른다'라고 생각하여 몸을 돌려 발이 있던 곳에 머리를 두고 누웠습니다. 나라다도 들어오면서 '처음에 내가 스승님께 잘못을 저질렀으니, 이번에는 발 쪽으로 들어가야겠다'라고 생각하며 들어오다가 그만 그의 목을 밟고 말았습니다. '이게 누구냐?'라는 외침에 '스승이여, 저입니다'라고 하자, '이 가짜 수행자야, 처음에는 내 머리카락을 밟더니 이제는 내 목을 밟는구나. 너를 저주하겠다!'라고 했습니다. '스승이여, 제게는 잘못이 없습니다. 당신이 이렇게 누워 계신 줄 몰랐습니다. 처음에 잘못을 저질렀기에 이번에는 발 쪽으로 들어가려다 그렇게 되었습니다. 저를 용서하십시오'라고 나라다가 말했습니다. '가짜 수행자야, 너를 저주하겠다!' '스승이여, 그러지 마십시오.' 데빌라는 그의 말을 듣지 않고 다음과 같이 저주했습니다. ‘‘Sahassaraṃsī satatejo, sūriyo tamavinodano; Pātodayante sūriye, muddhā te phalatu sattadhā’’ti. – 천 개의 광선과 백 배의 위광을 지닌 태양이 어둠을 몰아내며, 아침에 해가 뜰 때 그대의 머리는 일곱 조각으로 깨어질 것이다. Taṃ abhisapi eva. Nārado, ‘‘ācariya, mayhaṃ doso natthīti mama vadantasseva tumhe abhisapatha, yassa doso atthi, tassa muddhā phalatu, mā niddosassā’’ti vatvā – 나라다는 그(데윌라)를 맞받아 저주했다. 나라다는 "스승이여, 제가 잘못이 없다고 말씀드리는 중에도 당신은 저를 저주하십니다. 잘못이 있는 자에게 그 저주가 내리고, 잘못이 없는 자의 머리는 깨지지 않게 하소서."라고 말하고는 다음과 같이 말했다. ‘‘Sahassaraṃsī satatejo, sūriyo tamavinodano; Pātodayante sūriye, muddhā te phalatu sattadhā’’ti. – "천 개의 빛살과 백 개의 위력을 지닌 태양은 어둠을 몰아낸다네. 아침에 태양이 떠오를 때, 그대의 머리는 일곱 조각으로 갈라지리라." Abhisapi. So pana mahānubhāvo atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarati. Tasmā ‘‘kassa nu kho upari abhisapo patissatī’’ti upadhārento ‘‘ācariyassā’’ti ñatvā tasmiṃ anukampaṃ paṭicca iddhibalena aruṇuggamanaṃ nivāreti. 이렇게 저주를 내렸다. 그런데 나라다는 신통력이 커서 과거 40겁과 미래 40겁, 즉 80겁의 세월을 회상할 수 있었다. 그래서 "이 저주가 누구에게 내릴 것인가?"라고 살피다가 "스승(데윌라)에게 내릴 것"임을 알게 되었다. 그는 데윌라에 대한 가여운 마음으로 신통력을 발휘해 새벽이 오는 것을 막았다. Nāgarā [Pg.28] aruṇe anuggacchante rājadvāraṃ gantvā, ‘‘deva, tayi rajjaṃ kārente aruṇo na uṭṭhahati, aruṇaṃ no uṭṭhāpehī’’ti kandiṃsu. Rājā attano kāyakammādīni olokento kiñci ayuttaṃ adisvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintetvā ‘‘pabbajitānaṃ vivādena bhavitabba’’nti parisaṅkamāno ‘‘kacci imasmiṃ nagare pabbajitā atthī’’ti pucchi. ‘‘Hiyyo sāyaṃ kumbhakārasālāyaṃ āgatā atthi devā’’ti vutte taṃkhaṇaññeva rājā ukkāhi dhāriyamānāhi tattha gantvā nāradaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno āha – 새벽이 오지 않자 시민들은 성문으로 가서 "대왕이시여, 대왕께서 통치하시는데 새벽이 오지 않습니다. 저희를 위해 새벽이 오게 해주소서."라며 울부짖었다. 왕은 자신의 신구의 업을 살펴보았으나 잘못을 찾지 못하자 "무슨 까닭일까?" 생각하다가 "수행자들의 다툼 때문일 것이다"라고 짐작하고 "혹시 이 성에 수행자들이 있는가?"라고 물었다. "어제저녁 옹기장이의 공회당에 온 분들이 계십니다."라는 답을 듣자마자 왕은 횃불을 밝히고 그곳으로 가서 나라다에게 절을 올린 뒤 한쪽에 앉아 여쭈었다. ‘‘Kammantā nappavattanti, jambudīpassa nārada; Kena loko tamobhūto, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. "나라다여, 염부제 사람들의 생업이 중단되었습니다. 무엇 때문에 세상이 암흑에 잠겼는지, 제 물음에 답하여 말씀해주소서." Nārado sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā iminā kāraṇena ahaṃ iminā abhisapito, athāhaṃ ‘‘mayhaṃ doso natthi, yassa doso atthi, tasseva upari abhisapo patatū’’ti vatvā abhisapiṃ. Abhisapitvā ca pana ‘‘kassa nu kho upari abhisapo patissatī’’ti upadhārento ‘‘sūriyuggamanavelāya ācariyassa muddhā sattadhā phalissatī’’ti disvā etasmiṃ anukampaṃ paṭicca aruṇassa uggamanaṃ na demīti. ‘‘Kathaṃ pana assa, bhante, antarāyo na bhaveyyā’’ti. ‘‘Sace maṃ khamāpeyya, na bhaveyyā’’ti. ‘‘Tena hi khamāpehī’’ti vutte ‘‘eso, mahārāja, maṃ jaṭāsu ca gīvāya ca akkami, nāhaṃ etaṃ kūṭajaṭilaṃ khamāpemī’’ti. ‘‘Khamāpehi, bhante, mā evaṃ karitthā’’ti. ‘‘Na khamāpemī’’ti. ‘‘Muddhā te sattadhā phalissatī’’ti vuttepi na khamāpetiyeva. Atha naṃ rājā ‘‘na tvaṃ attano ruciyā khamāpessasī’’ti hatthapādakucchigīvāsu gāhāpetvā nāradassa pādamūle onamāpesi. Nāradopi ‘‘uṭṭhehi, ācariya, khamāmi te’’ti vatvā, ‘‘mahārāja, nāyaṃ yathāmanena khamāpeti, nagarassa avidūre eko saro atthi, tattha naṃ sīse mattikāpiṇḍaṃ katvā galappamāṇe udake ṭhapāpehī’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Nārado devilaṃ āmantetvā, ‘‘ācariya, mayā iddhiyā vissaṭṭhāya sūriyasantāpe uṭṭhahante udake nimujjitvā aññena ṭhānena uttaritvā gaccheyyāsī’’ti āha. ‘‘Tassa sūriyaraṃsīhi saṃphuṭṭhamattova mattikāpiṇḍo sattadhā phali, so nimujjitvā aññena ṭhānena palāyī’’ti. 나라다는 모든 사정을 설명하며 "이러한 이유로 제가 이 데윌라에게 저주를 받았고, 저 또한 '저에게 잘못이 없다면 잘못이 있는 자에게 저주가 내리게 하소서'라고 했습니다. 저주를 내린 뒤 살피니 해가 뜰 때 스승의 머리가 일곱 조각으로 갈라질 것임을 보았습니다. 그래서 그에 대한 가여운 마음으로 새벽이 오는 것을 허락하지 않고 있습니다."라고 말했다. 왕이 "존자여, 어떻게 하면 그에게 화가 미치지 않겠습니까?"라고 묻자, "만약 그가 저에게 용서를 구한다면 화를 면할 것입니다."라고 답했다. 왕이 데윌라에게 "그러니 용서를 구하십시오."라고 말하자, 데윌라는 "대왕이시여, 이 자는 제 머리카락과 목을 밟았습니다. 저는 이 가짜 수행자에게 용서를 빌지 않겠습니다."라고 했다. "존자여, 그러지 마시고 용서를 구하십시오." "못 합니다." "그대의 머리가 일곱 조각으로 갈라질 것입니다."라고 해도 그는 끝내 용서를 구하지 않았다. 이에 왕은 "그대는 스스로 용서하지 않으려 하는구나."라며 그의 손, 발, 배, 목을 붙잡게 하여 나라다의 발치에 강제로 엎드리게 했다. 나라다는 "스승이여, 일어나십시오. 당신을 용서합니다."라고 말한 뒤, "대왕이시여, 이 자는 진심으로 용서를 비는 것이 아닙니다. 성 근처에 호수가 있으니 그곳에서 이 자의 머리에 찰흙 덩어리를 얹고 목까지 오는 물속에 있게 하십시오."라고 했다. 왕은 그대로 시행했다. 나라다는 데윌라를 불러 "스승이여, 제가 신통력을 거두어 태양 빛이 솟아오를 때, 물속에 잠겨 다른 곳으로 빠져나가십시오."라고 일러주었다. 태양 빛이 닿자마자 찰흙 덩어리는 일곱 조각으로 갈라졌고, 그는 물속으로 잠겨 다른 곳으로 도망쳤다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘tadā, bhikkhave, rājā ānando ahosi, devilo tisso, nārado ahamevāti evaṃ tadāpesa dubbacoyevā’’ti [Pg.29] vatvā tissattheraṃ āmantetvā, ‘‘tissa, bhikkhuno nāma ‘asukenāhaṃ akkuṭṭho, asukena pahaṭo, asukena jito, asuko kho me bhaṇḍaṃ ahāsī’ti cintentassa veraṃ nāma na vūpasammati, evaṃ pana anupanayhantasseva upasammatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 부처님께서는 이 이야기를 들려주시며 "비구들이여, 그때의 왕은 아난다였고 데윌라는 띳사였으며 나라다는 바로 나였다. 이처럼 그는 그때도 고집불통이었다."라고 하신 뒤 띳사 존자를 불러 "띳사여, 비구가 '그가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 물건을 가져갔다'라고 생각하면 원한은 가라앉지 않는다. 그러나 원한을 품지 않는 이에게는 원한이 가라앉는다."라고 하시고 이 게송들을 읊으셨다. 3. 3. ‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me; Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati. "그는 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 빼앗았다'라고 원한을 품는 자들에게는 원한이 가라앉지 않는다." 4. 4. ‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me; Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammatī’’ti. "그는 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 빼앗았다'라고 원한을 품지 않는 자들에게는 원한이 가라앉는다." Tattha akkocchīti akkosi. Avadhīti pahari. Ajinīti kūṭasakkhiotāraṇena vā vādapaṭivādena vā karaṇuttariyakaraṇena vā ajesi. Ahāsi meti mama santakaṃ pattādīsu kiñcideva avahari. Ye ca tanti ye keci devatā vā manussā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā taṃ ‘‘akkocchi ma’’ntiādivatthukaṃ kodhaṃ sakaṭadhuraṃ viya naddhinā pūtimacchādīni viya ca kusādīhi punappunaṃ veṭhetvā upanayhanti, tesaṃ sakiṃ uppannaṃ veraṃ na sammatīti vūpasammati. Ye ca taṃ nupanayhantīti asatiyā amanasikāravasena vā kammapaccavekkhaṇādivasena vā ye taṃ akkosādivatthukaṃ kodhaṃ tayāpi koci niddoso purimabhave akkuṭṭho bhavissati, pahaṭo bhavissati, kūṭasakkhiṃ otāretvā jito bhavissati, kassaci te pasayha kiñci acchinnaṃ bhavissati, tasmā niddoso hutvāpi akkosādīni pāpuṇāsīti evaṃ na upanayhanti. Tesu pamādena uppannampi veraṃ iminā anupanayhanena nirindhano viya jātavedo vūpasammatīti. 거기서 '아꼬치'는 욕했다는 뜻이다. '아와디'는 때렸다는 뜻이다. '아지니'는 거짓 증언을 내세우거나 변론을 하거나 압력을 가해 이겼다는 뜻이다. '아하시 메'는 나의 바루 등을 훔쳐갔다는 뜻이다. '그것을 품는 이들'이란 천신이나 인간, 재가자나 출가자 누구라도 '나를 욕했다'는 등의 이유로 화를 내며, 마치 수레 멍에를 끈으로 묶듯, 혹은 부패한 물고기를 풀로 묶듯 거듭 감싸며 원한을 맺는 자들이다. 그들에게는 한번 생긴 원한이 가라앉지 않는다. '그것을 품지 않는 이들'이란 망각하거나 마음 쓰지 않거나 업을 관찰함으로써 화를 품지 않는 자들이다. '그대 또한 잘못이 없더라도 전생에 누군가를 욕했거나 때렸거나 이겼거나 빼앗았을 것이니, 지금 이런 일을 겪는 것이다'라고 생각하며 원한을 맺지 않는 것이다. 이처럼 원한을 품지 않으면 비록 부주의로 생긴 원한일지라도 땔감 없는 불처럼 가라앉는다. 이것이 그 뜻이다. Desanāpariyosāne satasahassabhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Dhammadesanā mahājanassa sātthikā ahosi. Dubbacopi subbacoyeva jātoti. 설법 끝에 십만 명의 비구들이 예류과 등을 얻었다. 법문은 대중에게 유익했다. 고집 센 비구도 고분고분해졌다. Tissattheravatthu tatiyaṃ. 띳사 존자 이야기 세 번째 끝. 4. Kāḷayakkhinīvatthu 4. 깔리 약차녀 이야기. Na hi verenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ vañjhitthiṃ ārabbha kathesi. "원한으로써는 결코..."라는 이 법문을 부처님께서는 제따와나에 머무실 때 어느 불임 여인과 관련하여 말씀하셨다. Eko [Pg.30] kira kuṭumbikaputto pitari kālakate khette ca ghare ca sabbakammāni attanāva karonto mātaraṃ paṭijaggi. Athassa mātā ‘‘kumārikaṃ te, tāta, ānessāmī’’ti āha. ‘‘Amma, mā evaṃ vadetha, ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe paṭijaggissāmī’’ti. ‘‘Tāta, khette ca ghare ca kiccaṃ tvameva karosi, tena mayhaṃ cittasukhaṃ nāma na hoti, ānessāmī’’ti. So punappunaṃ paṭikkhipitvā tuṇhī ahosi. Sā ekaṃ kulaṃ gantukāmā gehā nikkhami. Atha naṃ putto ‘‘kataraṃ kulaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘asukakulaṃ nāmā’’ti vutte tattha gamanaṃ paṭisedhetvā attano abhirucitaṃ kulaṃ ācikkhi. Sā tattha gantvā kumārikaṃ vāretvā divasaṃ vavatthapetvā taṃ ānetvā tassa ghare akāsi. Sā vañjhā ahosi. Atha naṃ mātā, putta, tvaṃ attano ruciyā kumārikaṃ āṇāpesi, sā idāni vañjhā jātā, aputtakañca nāma kulaṃ vinassati, paveṇī na ghaṭīyati, tena aññaṃ te kumārikaṃ ānemīti. Tena ‘‘alaṃ, ammā’’ti vuccamānāpi punappunaṃ kathesi. Vañjhitthī taṃ kathaṃ sutvā ‘‘puttā nāma mātāpitūnaṃ vacanaṃ atikkamituṃ na sakkonti, idāni aññaṃ vijāyiniṃ itthiṃ ānetvā maṃ dāsibhogena bhuñjissati. Yaṃnūnāhaṃ sayameva ekaṃ kumārikaṃ āneyya’’nti cintetvā ekaṃ kulaṃ gantvā tassatthāya kumārikaṃ vāretvā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, amma, vadesī’’ti tehi paṭikkhittā ‘‘ahaṃ vañjhā, aputtakaṃ nāma kulaṃ vinassati, tumhākaṃ pana dhītā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhitvā kuṭumbikassa sāminī bhavissati, mayhaṃ sāmikassa naṃ dethā’’ti yācitvā sampaṭicchāpetvā ānetvā sāmikassa ghare akāsi. 옛날 한 장자의 아들이 아버지가 돌아가신 뒤에 논밭과 집안의 모든 일을 스스로 처리하며 어머니를 봉양했다고 합니다. 그때 그의 어머니가 "아들아, 너를 위해 처녀를 데려다주마"라고 말했습니다. 그는 "어머니, 그런 말씀 마십시오. 제가 평생 어머니를 봉양하겠습니다"라고 답했습니다. 어머니는 "아들아, 논밭과 집안의 일을 너 혼자 다 하니 내 마음이 편치 않구나. 그러니 아내를 데려와야겠다"라고 말했습니다. 그는 거듭 거절하다가 결국 침묵했습니다. 어머니는 며느리감을 구하기 위해 한 가문으로 가려고 집을 나섰습니다. 아들이 "어느 가문으로 가십니까?"라고 묻고, 어머니가 "어느 가문이다"라고 답하자, 아들은 그곳으로 가는 것을 말리고 자신이 마음에 둔 가문을 일러주었습니다. 어머니는 그곳에 가서 처녀를 정하고 날짜를 확정한 뒤 그녀를 데려와 아들의 집에서 살게 했습니다. 그런데 그녀는 불임이었습니다. 그러자 어머니가 "아들아, 네 뜻대로 처녀를 데려왔으나 그녀가 이제 불임이 되었구나. 자식이 없으면 가문이 망하고 대가 끊기게 되니, 내가 다른 처녀를 데려다주마"라고 말했습니다. 아들은 "어머니, 됐습니다"라고 말했지만 어머니는 거듭 이야기했습니다. 불임인 아내는 그 말을 듣고 '자식은 부모의 명을 거역하지 못하는 법이니, 이제 다른 아이 낳을 여자를 데려오면 나를 종처럼 부릴 것이다. 차라리 내가 직접 처녀를 한 명 데려오는 것이 낫겠다'라고 생각했습니다. 그녀는 한 가문에 가서 남편을 위해 처녀를 정하려 했습니다. 그 가족들이 "이게 무슨 일입니까?"라며 거절하자, 그녀는 "나는 불임이라 자식이 없으면 가문이 망합니다. 당신들의 딸이 아들이나 딸을 낳으면 이 집안의 안주인이 될 것이니, 내 남편에게 딸을 주십시오"라고 간청하여 승낙을 받아냈고, 그녀를 데려와 남편의 집에서 살게 했습니다. Athassā etadahosi – ‘‘sacāyaṃ puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhissati, ayameva kuṭumbassa sāminī bhavissati. Yathā dārakaṃ na labhati, tatheva naṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ sā āha – ‘‘amma, yadā te kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāti, atha me āroceyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā gabbhe patiṭṭhite tassā ārocesi. Itarissā pana sā sayameva niccaṃ yāgubhattaṃ deti, athassā āhāreneva saddhiṃ gabbhapātanabhesajjamadāsi, gabbho pati. Dutiyampi gabbhe patiṭṭhite ārocesi[Pg.31], itarā dutiyampi tatheva pātesi. Atha naṃ paṭivissakitthiyo pucchiṃsu – ‘‘kacci te sapatti antarāyaṃ karotī’’ti? Sā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘andhabāle, kasmā evamakāsi, ayaṃ tava issariyabhayena gabbhassa pātanabhesajjaṃ yojetvā deti, tena te gabbho patati, mā puna evamakatthā’’ti vuttā tatiyavāre na kathesi. Atha sā itarissā udaraṃ disvā ‘‘kasmā mayhaṃ gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ na kathesī’’ti vatvā ‘‘tvaṃ maṃ ānetvā vañcetvā dve vāre gabbhaṃ pātesi, kimatthaṃ tuyhaṃ kathemī’’ti vutte ‘‘naṭṭhā dānimhī’’ti cintetvā tassā pamādaṃ olokentī pariṇate gabbhe okāsaṃ labhitvā bhesajjaṃ yojetvā adāsi. Gabbho pariṇatattā patituṃ asakkonto tiriyaṃ nipati, kharā vedanā uppajji, jīvitasaṃsayaṃ pāpuṇi. Sā ‘‘nāsitamhi tayā, tvameva maṃ ānetvā tvameva tayopi vāre dārake nāsesi, idāni ahampi nassāmi, ito dāni cutā yakkhinī hutvā tava dārake khādituṃ samatthā hutvā nibbatteyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapetvā kālaṃ katvā tasmiṃyeva gehe majjārī hutvā nibbatti. Itarampi sāmiko gahetvā ‘‘tayā me kulūpacchedo kato’’ti kapparajaṇṇukādīhi supothitaṃ pothesi. Sā tenevābādhena kālaṃ katvā tattheva kukkuṭī hutvā nibbattā. 그 후 불임인 여인에게 이런 생각이 들었습니다. '만약 이 여자가 아들이나 딸을 낳으면 이 여자만이 이 집안의 주인이 될 것이다. 그러니 아이를 갖지 못하도록 조치를 취해야겠다.' 그래서 그녀는 두 번째 아내에게 "얘야, 네 배에 태기가 있으면 내게 알려다오"라고 말했습니다. 그녀는 "알겠습니다"라고 대답하고 임신이 되자 그 사실을 알렸습니다. 그러자 불임인 여인은 직접 늘 죽과 밥 등을 챙겨주면서, 음식과 함께 낙태약을 주어 아이를 유산시켰습니다. 두 번째 임신 때도 사실을 알렸으나, 다른 여인은 똑같이 낙태시켰습니다. 그러자 이웃 여인들이 그녀에게 물었습니다. "혹시 당신의 동서가 해코지를 한 것 아니오?" 그녀가 사실대로 말하자 이웃들은 "이 어리석은 사람아, 왜 그랬나? 저 여인은 당신이 권력을 잡을까 봐 두려워 낙태약을 지어 준 것이다. 그래서 당신의 아이가 유산된 것이니 다시는 그러지 마라"고 일러주었습니다. 그 말을 들은 그녀는 세 번째 임신했을 때는 알리지 않았습니다. 불임인 여인이 그녀의 배를 보고 "왜 임신한 사실을 내게 말하지 않았느냐?"고 묻자, 그녀는 "당신은 나를 데려와 속이고 두 번이나 아이를 유산시켰는데, 내가 무엇 때문에 당신에게 말하겠소?"라고 답했습니다. '이제 내가 망했구나'라고 생각한 불임인 여인은 그녀의 방심을 엿보다가 태아가 다 자랐을 때 기회를 잡아 약을 지어 주었습니다. 태아가 이미 다 자란 상태라 나오지 못하고 가로로 누워버렸으며, 극심한 통증이 생겨 그녀는 죽음의 위기에 처했습니다. 그녀는 "너 때문에 내가 죽게 되었구나. 네가 나를 데려와 세 번이나 내 아이들을 죽였고 이제 나까지 죽는구나. 내가 여기서 죽어 귀녀(yakkhinī)가 되어 네 아이들을 잡아먹을 수 있게 태어나리라"고 원한을 품고 유언을 남긴 뒤 죽어서 그 집의 고양이가 되었습니다. 남편도 불임인 여인을 붙잡고 "네가 내 가문의 대를 끊어놓았다"며 팔꿈치와 무릎 등으로 심하게 때렸습니다. 그녀는 그 매질로 얻은 병으로 죽어 그 집의 암탉으로 태어났습니다. Kukkuṭī na cirasseva aṇḍāni vijāyi, majjārī āgantvā tāni aṇḍāni khādi. Dutiyampi tatiyampi khādiyeva. Kukkuṭī cintesi – ‘‘tayo vāre mama aṇḍāni khāditvā idāni mampi khāditukāmāsī’’ti. ‘‘Ito cutā saputtakaṃ taṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā tato cutā araññe dīpinī hutvā nibbatti. Itarā migī hutvā nibbatti. Tassā vijātakāle dīpinī āgantvā tayo vāre puttake khādi. Migī maraṇakāle ‘‘ayaṃ me tikkhattuṃ puttake khāditvā idāni mampi khādissati, ito dāni cutā etaṃ saputtakaṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā ito cutā yakkhinī hutvā nibbatti. Dīpinīpi tatheva tato cutā sāvatthiyaṃ kuladhītā hutvā nibbatti, sā vuddhippattā dvāragāmake patikulaṃ agamāsi, aparabhāge ca puttaṃ vijāyi. Yakkhinīpi tassā piyasahāyikāvaṇṇena āgantvā ‘‘kuhiṃ me sahāyikā’’ti ‘‘antogabbhe vijātā’’ti vutte ‘‘puttaṃ nu kho vijātā, udāhu dhītaranti passissāmi na’’nti gabbhaṃ pavisitvā passantī viya dārakaṃ gahetvā [Pg.32] khāditvā gatā. Puna dutiyavārepi tatheva khādi. Tatiyavāre itarā garubhārā hutvā sāmikaṃ āmantetvā, ‘‘sāmi, imasmiṃ ṭhāne ekā yakkhinī mama dve putte khāditvā gatā, idāni mama kulagehaṃ gantvā vijāyissāmī’’ti kulagehaṃ gantvā vijāyi. 암탉은 머지않아 알을 낳았고, 고양이가 와서 그 알들을 먹어치웠습니다. 두 번째와 세 번째도 똑같이 먹어버렸습니다. 암탉은 '저놈이 내 알을 세 번이나 먹더니 이제 나까지 먹으려 하는구나'라고 생각하며, '여기서 죽어 저 고양이와 그 새끼들을 잡아먹게 되기를' 원을 세웠습니다. 그녀는 죽어서 숲속의 암표범이 되었고, 고양이는 암사슴으로 태어났습니다. 암사슴이 새끼를 낳을 때마다 암표범이 와서 세 번이나 새끼들을 잡아먹었습니다. 암사슴은 죽을 때 '이 표범이 내 새끼를 세 번이나 잡아먹고 이제 나까지 먹으려 한다. 여기서 죽어 저놈과 그 새끼들을 잡아먹게 되기를' 원을 세우고 죽어 귀녀(yakkhinī)가 되었습니다. 암표범 또한 죽어서 사밧티의 한 가문의 딸로 태어났습니다. 그녀는 성장하여 성문 근처 마을로 시집을 가서 시간이 흐른 뒤 아들을 낳았습니다. 귀녀는 그녀의 친한 친구 모습으로 변장해 찾아와 "내 친구는 어디 있느냐?"라고 물었습니다. "안방에서 아이를 낳았다"는 말을 듣자, "아들을 낳았는지 딸을 낳았는지 보고 싶구나"라고 하며 방으로 들어가 보는 척하다가 아이를 낚아채 잡아먹고 가버렸습니다. 두 번째 아이를 낳았을 때도 똑같이 잡아먹었습니다. 세 번째에 그녀는 만삭이 되자 남편에게 "여보, 이곳에서 어떤 귀녀가 내 아들 둘을 잡아먹었으니, 이제 내 친정으로 가서 아이를 낳겠소"라고 말하고 친정집으로 가서 아이를 낳았습니다. Tadā sā yakkhinī udakavāraṃ gatā hoti. Vessavaṇassa hi yakkhiniyo vārena anotattadahato sīsaparamparāya udakamāharanti. Tā catumāsaccayenapi pañcamāsaccayenapi muccanti. Aparā yakkhiniyo kilantakāyā jīvitakkhayampi pāpuṇanti. Sā pana udakavārato muttamattāva vegena taṃ gharaṃ gantvā ‘‘kuhiṃ me sahāyikā’’ti pucchi. ‘‘Kuhiṃ naṃ passissasi, tassā imasmiṃ ṭhāne jātajātadārake yakkhinī āgantvā khādati, tasmā kulagehaṃ gatā’’ti. Sā ‘‘yattha vā tattha vā gacchatu, na me muccissatī’’ti veravegasamussāhitamānasā nagarābhimukhī pakkhandi. Itarāpi nāmaggahaṇadivase naṃ dārakaṃ nhāpetvā nāmaṃ katvā, ‘‘sāmi, idāni sakagharaṃ gacchāmā’’ti puttamādāya sāmikena saddhiṃ vihāramajjhe gatamaggena gacchantī puttaṃ sāmikassa datvā vihārapokkharaṇiyā nhātvā sāmike nhāyante uttaritvā puttassa thaññaṃ pāyamānā ṭhitā yakkhiniṃ āgacchantiṃ disvā sañjānitvā, ‘‘sāmi, vegena ehi, ayaṃ sā yakkhinī, vegena ehi, ayaṃ sā yakkhinī’’ti uccāsaddaṃ katvā yāva tassa āgamanaṃ saṇṭhātuṃ asakkontī nivattetvā antovihārābhimukhī pakkhandi. 그때 그 야차녀는 물을 긷는 차례가 되어 가 있었다. 실로 웨싸바나 천왕을 위해 야차녀들은 차례대로 아노탓타 호수에서 머리에 이어 전달하는 방식으로 물을 길어 나른다. 그들은 4개월이 지나거나 혹은 5개월이 지나야 그 일에서 풀려난다. 다른 야차녀들은 몸이 지쳐 목숨을 잃기도 한다. 그런데 그 야차녀는 물 긷는 차례에서 풀려나자마자 즉시 그 집으로 가서 '내 친구는 어디 있는가?'라고 물었다. '그녀를 어디서 보겠는가? 그녀가 여기서 아이를 낳을 때마다 야차녀가 와서 잡아먹었기에 친정집으로 갔다네'라고 말하자, 그녀는 '어디를 가든 내 손에서 벗어나지 못할 것이다'라며 원한의 힘으로 가득 찬 마음으로 성안을 향해 달려갔다. 다른 여인도 이름을 짓는 날에 그 아이를 목욕시키고 이름을 지은 후, '여보, 이제 우리 집으로 갑시다'라고 하며 아들을 데리고 남편과 함께 제타와나 사원 중간 길을 통해 가고 있었다. 사원 연못에서 아들을 남편에게 맡기고 목욕을 한 뒤, 남편이 목욕하는 동안 물에서 올라와 아들에게 젖을 먹이며 서 있다가 다가오는 야차녀를 보고 그녀임을 알아보았다. '여보, 어서 오세요! 이 야차녀가 왔어요! 어서 오세요! 이 야차녀예요!'라고 큰 소리로 외치며 남편이 올 때까지 버티지 못하고 뒤돌아 사원 안을 향해 달려갔다. Tasmiṃ samaye satthā parisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā puttaṃ tathāgatassa pādapiṭṭhe nipajjāpetvā ‘‘tumhākaṃ mayā esa dinno, puttassa me jīvitaṃ dethā’’ti āha. Dvārakoṭṭhake adhivattho sumanadevo nāma yakkhiniyā anto pavisituṃ nādāsi. Satthā ānandattheraṃ āmantetvā ‘‘gaccha, ānanda, taṃ yakkhiniṃ pakkosāhī’’ti āha. Thero pakkosi. Itarā ‘‘ayaṃ, bhante, āgacchatī’’ti āha. Satthā ‘‘etu, mā saddamakāsī’’ti vatvā taṃ āgantvā ṭhitaṃ ‘‘kasmā evaṃ karosi, sace tumhe mādisassa buddhassa sammukhībhāvaṃ nāgamissatha, ahinakulānaṃ viya acchaphandanānaṃ viya kākolūkānaṃ viya ca kappaṭṭhitikaṃ vo veraṃ abhavissa[Pg.33], kasmā veraṃ paṭiveraṃ karotha. Verañhi averena upasammati, no verenā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그때 세존께서는 대중들 가운데서 법을 설하고 계셨다. 여인은 아들을 타타가타의 발등 위에 눕히며 '이 아이를 당신께 드립니다. 제 아들의 생명을 구해주소서'라고 말했다. 대문 문루에 거주하던 수마나라는 이름의 천신이 야차녀가 안으로 들어오는 것을 허용하지 않았다. 세존께서는 아난다 존자를 불러 '아난다여, 가서 그 야차녀를 불러오너라'라고 말씀하셨다. 존자가 그녀를 불렀다. 여인이 '세존이시여, 그녀가 옵니다'라고 하자, 세존께서는 '오게 두어라, 소란을 피우지 말라'고 말씀하시고는, 와서 서 있는 그녀에게 '어찌하여 이와 같이 행하는가? 만일 너희들이 나 같은 부처의 면전에 오지 않았더라면, 뱀과 몽구스처럼, 곰과 박달나무 요정처럼, 까마귀와 부엉이처럼 너희의 원한은 겁이 다하도록 이어졌을 것이다. 어찌하여 원한에 원한으로 갚으려 하는가? 원한은 원한이 없음으로써 가라앉지, 원한으로써는 가라앉지 않는다'라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 5. 5. ‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ; Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano’’ti. 실로 이 세상에서 원한은 결코 원한으로 가라앉지 않나니, 원한 없음으로 가라앉는다. 이것은 영원한 진리이다. Tattha na hi verenāti yathā hi kheḷasiṅghāṇikādīhi asucīhi makkhitaṃ ṭhānaṃ teheva asucīhi dhovantā suddhaṃ niggandhaṃ kātuṃ na sakkonti, atha kho taṃ ṭhānaṃ bhiyyosomattāya asuddhatarañceva duggandhatarañca hoti; evameva akkosantaṃ paccakkosanto paharantaṃ paṭipaharanto verena veraṃ vūpasametuṃ na sakkoti, atha kho bhiyyo bhiyyo verameva karoti. Iti verāni nāma verena kismiñci kāle na sammanti, atha kho vaḍḍhantiyeva. Averena ca sammantīti yathā pana tāni kheḷādīni asucīni vippasannena udakena dhoviyamānāni nassanti, taṃ ṭhānaṃ suddhaṃ hoti sugandhaṃ; evameva averena khantimettodakena yoniso manasikārena paccavekkhaṇena verāni vūpasammanti paṭippassambhanti abhāvaṃ gacchanti. Esa dhammo sanantanoti esa averena verūpasamanasaṅkhāto porāṇako dhammo; sabbesaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ gatamaggoti. 그 게송에서 '실로 원한으로써는'이라는 것은 다음과 같다. 마치 침이나 콧물 등의 오물로 더러워진 곳을 똑같은 오물로 씻어내어 깨끗하게 하거나 냄새를 없앨 수 없으며, 오히려 그곳이 더욱 불결해지고 악취가 심해지는 것과 같다. 이와 같이 욕하는 자에게 다시 욕하고 때리는 자를 다시 때리며 원한으로써 원한을 가라앉히려 하면 결코 가라앉힐 수 없으며, 오히려 더욱더 원한만 키울 뿐이다. 그러므로 원한이라는 것은 원한으로써는 결코 어떤 때에도 가라앉지 않고, 오히려 늘어날 뿐이다. '원한 없음으로 가라앉는다'는 것은 다음과 같다. 마치 침 등의 오물을 맑은 물로 씻어내면 사라지고 그곳이 깨끗해지며 좋은 향기가 나는 것과 같다. 이와 같이 원한 없음, 즉 인내와 자애라는 물과 바른 주의력과 통찰을 통해 원한은 가라앉고 진정되며 소멸에 이르게 된다. '이것은 영원한 진리이다'라는 것은 원한 없음으로써 원한을 종식시키는 이 고대의 법을 말하며, 이는 모든 부처님과 벽지불, 아라한들이 걸어간 길이라는 뜻이다. Gāthāpariyosāne yakkhinī sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi. 게송이 끝났을 때 그 야차녀는 예류과에 머물렀다. 모여든 대중들에게도 이 법문은 유익한 것이 되었다. Satthā taṃ itthiṃ āha – ‘‘etissā tava puttaṃ dehī’’ti. ‘‘Bhāyāmi, bhante’’ti. ‘‘Mā bhāyi, natthi te etaṃ nissāya paripantho’’ti āha. Sā tassā puttamadāsi. Sā taṃ cumbitvā āliṅgetvā puna mātuyeva datvā rodituṃ ārabhi. Atha naṃ satthā ‘‘kimeta’’nti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ pubbe yathā vā tathā vā jīvikaṃ kappentīpi kucchipūraṃ nālatthaṃ, idāni kathaṃ jīvissāmī’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘mā cintayī’’ti samassāsetvā taṃ itthimāha – ‘‘imaṃ netvā attano gehe nivāsāpetvā aggayāgubhattehi paṭijaggāhī’’ti. Sā taṃ netvā piṭṭhivaṃse patiṭṭhāpetvā aggayāgubhattehi paṭijaggi, tassā vīhipaharaṇakāle musalaggena muddhaṃ paharantaṃ viya upaṭṭhāsi. Sā sahāyikaṃ āmantetvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkomi, aññattha maṃ patiṭṭhāpehī’’ti vatvā musalasālāya udakacāṭiyaṃ uddhane nibbakose saṅkārakūṭe gāmadvāre cāti etesu ṭhānesu [Pg.34] patiṭṭhāpitāpi idha me musalena sīsaṃ bhindantaṃ viya upaṭṭhāti, idha dārakā ucchiṭṭhodakaṃ otārenti, idha sunakhā nipajjanti, idha dārakā asuciṃ karonti, idha kacavaraṃ chaḍḍenti, idha gāmadārakā lakkhayoggaṃ karontīti sabbāni tāni paṭikkhipi. Atha naṃ bahigāme vivittokāse patiṭṭhāpetvā tattha tassā aggayāgubhattādīni haritvā paṭijaggi. Sā yakkhinī evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ me sahāyikā idāni bahūpakārā, handāhaṃ kiñci paṭiguṇaṃ karomī’’ti. Sā ‘‘imasmiṃ saṃvacchare subbuṭṭhikā bhavissati, thalaṭṭhāne sassaṃ karohi, imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā bhavissati, ninnaṭṭhāneyeva sassaṃ karohī’’ti sahāyikāya āroceti. Sesajanehi katasassaṃ atiudakena vā anodakena vā nassati, tassā ativiya sampajjati. Atha naṃ sesajanā, ‘‘amma, tayā katasassaṃ neva accodakena, na anudakena nassati, subbuṭṭhidubbuṭṭhibhāvaṃ ñatvā kammaṃ karosi, kiṃ nu kho eta’’nti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ sahāyikā yakkhinī subbuṭṭhidubbuṭṭhibhāvaṃ ācikkhati, mayaṃ tassā vacanena thalesu ninnesu sassāni karoma, tena no sampajjati. Kiṃ na passatha? Nibaddhaṃ amhākaṃ gehato yāgubhattādīni hariyamānāni, tāni etissā harīyanti, tumhepi etissā aggayāgubhattādīni haratha, tumhākampi kammante olokessatī’’ti. Athassā sakalanagaravāsino sakkāraṃ kariṃsu. Sāpi tato paṭṭhāya sabbesaṃ kammante olokentī lābhaggappattā ahosi mahāparivārā. Sā aparabhāge aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Tāni yāvajjakālā dīyantiyevāti. 스승께서는 그 여인에게 “너의 아들을 이 야차녀에게 주어라.”라고 말씀하셨다. “세존이시여, 두렵습니다.”라고 여쭈니, “두려워하지 마라. 이 야차녀를 의지하면 네게 닥칠 위험은 없다.”라고 말씀하셨다. 그녀는 야차녀에게 아들을 주었다. 야차녀는 그 아이에게 입 맞추고 껴안은 뒤, 다시 어머니에게 돌려주고는 울기 시작했다. 그러자 스승께서 그녀에게 “이것이 어찌 된 일이냐?”라고 물으셨다. “세존이시여, 저는 전생에 어떻게든 목숨을 이어가며 살았지만 배를 채울 만큼 충분한 음식을 얻지 못했습니다. 이제 저는 어떻게 살아가야 합니까?”라고 대답했다. 그러자 스승께서 “걱정하지 마라.”라며 그녀를 안심시키고, 그 여인에게 말씀하셨다. “이 야차녀를 데리고 가서 너의 집에 머물게 하고, 갓 지은 죽과 밥 등으로 돌보아 주어라.” 그녀는 야차녀를 데려가 서까래 위에 머물게 하며 갓 지은 죽과 밥 등으로 돌보았다. 곡식을 찧을 때 절굿공이 끝으로 머리를 때리는 것 같은 기분이 들자, 야차녀는 친구인 여인을 불러 “이곳에서는 살 수가 없으니 다른 곳으로 나를 옮겨주게.”라고 말했다. 절구간, 물항아리 옆, 화덕, 낙숫물 떨어지는 곳, 쓰레기 더미, 마을 입구 등 여러 곳에 머물게 했으나, 야차녀는 “이 절구간은 절굿공이가 내 머리를 부수는 것 같고, 이 물항아리 옆은 아이들이 입 헹군 물을 쏟아버리며, 이 화덕은 개들이 누워 있고, 이 처마 밑은 아이들이 오물을 버리며, 이 쓰레기 더미는 오물을 내다 버리고, 이 마을 입구는 마을 아이들이 놀이를 한다.”라고 말하며 그 모든 장소를 거부했다. 그리하여 그녀를 마을 밖 조용한 곳에 머물게 하고, 그곳으로 갓 지은 죽과 밥 등을 가져다주며 돌보았다. 그 야차녀는 이렇게 생각했다. ‘이 친구가 내게 큰 은혜를 베풀었으니, 이제 나도 보답을 해야겠다.’ 그녀는 친구에게 “올해는 비가 충분히 내릴 것이니 고지대에 농사를 지어라.”, “올해는 가뭄이 들 것이니 저지대에만 농사를 지어라.”라고 알려주었다. 다른 사람들이 지은 농작물은 물이 너무 많거나 적어서 망가졌으나, 그녀의 농작물은 매우 잘되었다. 그러자 다른 사람들이 물었다. “여보게, 자네가 지은 농사는 물이 넘쳐도 물이 부족해도 망가지지 않는군. 풍작과 흉작을 미리 알고 농사를 짓는가? 대체 어찌 된 일인가?” “우리 친구인 야차녀가 풍작과 흉작을 알려준다네. 우리는 그녀의 말에 따라 고지대나 저지대에 농사를 짓기 때문에 풍족한 것이라네. 자네들은 우리 집에서 죽과 밥 등을 계속 실어 나르는 것을 보지 못했는가? 그것들을 이 야차녀에게 가져다주는 것이라네. 자네들도 이 야차녀에게 갓 지은 죽과 밥 등을 가져다주게나. 그러면 그녀가 자네들의 농사도 돌봐줄 것이네.” 그리하여 온 성의 주민들이 야차녀에게 공양을 올렸다. 야차녀도 그때부터 모든 이의 농사를 돌보아 주어 많은 이익과 명성을 얻고 큰 권속을 거느리게 되었다. 그녀는 나중에 여덟 가지 제비뽑기 음식(Salākabhatta)의 제도를 세웠다. 그것들은 오늘날까지도 계속 이어지고 있다. Kāḷayakkhinīvatthu catutthaṃ. 깔라 야차녀 이야기(Kāḷayakkhinīvatthu)가 네 번째로 끝났다. 5. Kosambakavatthu 5. 꼬삼비 비구들의 이야기(Kosambakavatthu) Pare ca na vijānantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kosambake bhikkhū ārabbha kathesi. “다른 사람들은 알지 못한다”라는 이 법문은 스승께서 제따와나(Jetavana) 숲에 머무실 때, 꼬삼비(Kosambi)의 비구들과 관련하여 설하신 것이다. Kosambiyañhi ghositārāme pañcasatapañcasataparivārā dve bhikkhū vihariṃsu vinayadharo ca dhammakathiko ca. Tesu dhammakathiko ekadivasaṃ [Pg.35] sarīravalañjaṃ katvā udakakoṭṭhake ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Pacchā vinayadharo tattha paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā itaraṃ pucchi, ‘‘āvuso, tayā udakaṃ ṭhapita’’nti? ‘‘Āma, āvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panettha āpattibhāvaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Āma, na jānāmī’’ti. ‘‘Hoti, āvuso, ettha āpattī’’ti. ‘‘Tena hi paṭikarissāmi na’’nti. ‘‘Sace pana te, āvuso, asañcicca assatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi. Vinayadharopi attano nissitakānaṃ ‘‘ayaṃ dhammakathiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe anāpattīti vatvā idāni āpattīti vadati, musāvādī eso’’ti. Te gantvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti āhaṃsu. Te evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu. Kato vinayadharo okāsaṃ labhitvā dhammakathikassa āpattiyā adassane ukkhepanīyakammamakāsi. Tato paṭṭhāya tesaṃ paccayadāyakā upaṭṭhākāpi dve koṭṭhāsā ahesuṃ, ovādapaṭiggāhakā bhikkhuniyopi ārakkhadevatāpi tāsaṃ sandiṭṭhasambhattā ākāsaṭṭhadevatāpīti yāva brahmalokā sabbepi puthujjanā dve pakkhā ahesuṃ. Cātumahārājikaṃ ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabhāvanā pana ekaninnādaṃ kolāhalaṃ agamāsi. 꼬삼비의 고시따라마(Ghositārāma) 사원에는 각각 500명의 제자를 거느린 율사(Vinayadhara)와 법사(Dhammakathika) 두 비구가 머물고 있었다. 어느 날 법사 비구가 용변을 본 뒤, 씻는 물을 그릇에 조금 남겨둔 채 밖으로 나왔다. 나중에 율사 비구가 그곳에 들어가 그 물을 보고 밖으로 나와 상대방에게 물었다. “도반이여, 그대가 물을 남겨두었습니까?” “그렇습니다, 도반이여.” “그것이 죄가 된다는 것을 모르십니까?” “네, 몰랐습니다.” “도반이여, 그것은 죄(āpatti)가 됩니다.” “그렇다면 그것을 참회하겠습니다.” “도반이여, 만약 고의가 아니었거나 부주의로 그랬다면 죄가 되지 않습니다.” 그러자 법사는 그 죄에 대해 죄가 아니라는 견해를 갖게 되었다. 율사 비구도 자기 제자들에게 “이 법사는 죄를 짓고도 그것이 죄인 줄 모른다.”라고 말했다. 율사의 제자들이 법사의 제자들을 보고 “그대들의 스승은 죄를 짓고도 죄인 줄 모른다더군.”이라고 말하자, 그들은 가서 자기 스승에게 이를 전했다. 법사 비구는 이렇게 말했다. “이 율사는 처음에는 죄가 아니라고 하더니 이제는 죄라고 말하는구나. 그는 거짓말쟁이다.” 법사의 제자들은 가서 “그대들의 스승은 거짓말쟁이다.”라고 말했다. 이렇게 그들은 서로 다툼을 키워갔다. 그 후 율사 비구는 기회를 보아 죄를 인정하지 않는다는 이유로 법사 비구에게 파문(ukkhepanīyakamma)을 행했다. 그때부터 그들에게 공양물을 올리는 신도들도 두 부류로 나뉘었고, 훈계를 듣는 비구니들과 수호신들, 그들의 지인인 허공의 신들, 그리고 범천의 세계에 이르기까지 모든 범부(puthujjana)가 두 편으로 갈라졌다. 사천왕천을 시작으로 아까니따(Akaniṭṭha) 범천에 이르기까지 일대 소동이 일어났다. Atheko aññataro bhikkhu tathāgatamupasaṅkamitvā ukkhepakānaṃ vinayadharaantevāsikānaṃ ‘‘dhammikenevāyaṃ vinayakammena ukkhitto’’ti laddhiñca, ukkhittānuvattakānaṃ dhammakathikaantevāsikānaṃ pana ‘‘adhammikeneva kammena ukkhitto’’ti laddhiñca, ukkhepakehi vāriyamānānampi ca tesaṃ taṃ anuparivāretvā vicaraṇabhāvañca ārocesi bhagavā ‘‘samaggā kira hontū’’ti dve vāre pesetvā ‘‘na icchanti, bhante, samaggā bhavitu’’nti sutvā tatiyavāre ‘‘bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho’’ti tesaṃ santikaṃ gantvā ukkhepakānaṃ ukkhepane, itaresañca āpattiyā adassane ādīnavaṃ kathetvā puna tesaṃ tattheva [Pg.36] ekasīmāyaṃ uposathādīni anujānitvā bhattaggādīsu bhaṇḍanajātānaṃ ‘‘āsanantarikāya nisīditabba’’nti (mahāva. 456) bhattagge vattaṃ paññāpetvā ‘‘idānipi bhaṇḍanajātāva viharantī’’ti sutvā tattha gantvā ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍana’’ntiādīni vatvā, ‘‘bhikkhave, bhaṇḍanakalahaviggahavivādā nāmete anatthakārakā. Kalahaṃ nissāya hi laṭukikāpi sakuṇikā hatthināgaṃ jīvitakkhayaṃ pāpesī’’ti laṭukikajātakaṃ (jā. 1.5.39 ādayo) kathetvā, ‘‘bhikkhave, samaggā hotha, mā vivadatha. Vivādaṃ nissāya hi anekasatasahassā vaṭṭakāpi jīvitakkhayaṃ pattā’’ti vaṭṭakajātakaṃ (jā. 1.1.118) kathesi. Evampi tesu bhagavato vacanaṃ anādiyantesu aññatarena dhammavādinā tathāgatassa vihesaṃ anicchantena ‘‘āgametu, bhante bhagavā, dhammasāmi, appossukko, bhante bhagavā, diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharatu, mayameva tena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti (mahāva. 457; ma. ni. 3.236) vutte atītaṃ āhari – 그때 한 비구가 다가타께 다가가서, ‘이 비구는 적법한 율의 행위(비니감)에 의해 제적되었다’고 주장하는 제적자들인 율사(律師)들과 그 제자들의 견해와, ‘이 비구는 비법(非法)적인 행위에 의해 제적되었다’고 주장하는 제적당한 자를 따르는 법사(法師)들과 그 제자들의 견해, 그리고 제적자들로부터 저지당함에도 불구하고 그(제적된 비구)를 에워싸고 돌아다니는 그들의 상태를 보고하였습니다. 세존께서 “부디 화합하라”고 두 번이나 전갈을 보내셨으나, “세존이시여, 그들은 화합하기를 원치 않습니다”라는 말을 들으시고, 세 번째에는 “비구 승가가 분열되었다, 비구 승가가 분열되었다”라는 소식을 들으셨습니다. 그때 세존께서는 그들에게 직접 가셔서 제적자들에게는 제적하는 행위에 대하여, 다른 이들에게는 아넙(죄)을 인정하지 않는 것에 대하여 그 허물을 말씀하셨습니다. 다시 그들에게 그곳의 동일한 결계(結界) 안에서 포살 등을 행할 것을 허락하시고, 공양간 등에서 다툼이 생긴 비구들에게는 “자리를 띄워서 앉아야 한다”고 공양간에서의 예법을 제정하셨습니다. 그런데도 “지금도 다투며 지내고 있다”는 소식을 들으시고 그곳으로 가셔서 “비구들이여, 그만하라. 다투지 말라”는 등의 말씀을 하신 뒤, “비구들이여, 이 다툼과 싸움, 분쟁과 논쟁은 무익한 것이다. 다툼 때문에 메추라기 새조차도 코끼리 왕을 죽음에 이르게 하였다”며 라투키카 자타카(Laṭukikajātaka)를 설하셨습니다. 이어서 “비구들이여, 화합하라, 논쟁하지 말라. 논쟁 때문에 수많은 수만 마리의 꿩들도 죽음에 이르렀다”며 왓타카 자타카(Vaṭṭakajātaka)를 설하셨습니다. 이렇게 설하셨음에도 그들이 세존의 말씀을 귀담아듣지 않자, 다가타께서 고초를 겪으시는 것을 원치 않는 어떤 법을 따르는 비구가 “세존이시여, 법의 주인이시여, 잠시 기다려 주십시오. 세존이시여, 염려를 놓으시고 지금 여기에서 누리는 법의 즐거움(현법락주)에 전념하며 머무르십시오. 저희가 이 다툼과 싸움, 분쟁과 논쟁을 스스로 알아서 하겠습니다”라고 말씀드리자, 세존께서는 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma kāsirājā ahosi. Brahmadattena dīghītissa kosalarañño rajjaṃ acchinditvā aññātakavesena vasantassa pituno māritabhāvañceva dīghāvukumārena attano jīvite dinne tato paṭṭhāya tesaṃ samaggabhāvañca kathetvā ‘‘tesañhi nāma, bhikkhave, rājūnaṃ ādinnadaṇḍānaṃ ādinnasatthānaṃ evarūpaṃ khantisoraccaṃ bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha, yaṃ tumhe evaṃ svākhāte dhammavinaye pabbajitā samānā khamā ca bhaveyyātha soratā cā’’ti ovaditvāpi neva te samagge kātuṃ asakkhi. So tāya ākiṇṇavihāratāya ukkaṇṭhito ‘‘ahaṃ kho idāni ākiṇṇo dukkhaṃ viharāmi, ime ca bhikkhū mama vacanaṃ na karonti. Yaṃnūnāhaṃ ekakova gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti cintetvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ ekakova attano pattacīvaramādāya bālakaloṇakagāmaṃ gantvā tattha bhaguttherassa ekacārikavattaṃ kathetvā pācinavaṃsamigadāye tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ sāmaggiyānisaṃsaṃ kathetvā yena [Pg.37] pālileyyakaṃ atthi, tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyakaṃ upanissāya rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle pālileyyakena hatthinā upaṭṭhiyamāno phāsukaṃ vassāvāsaṃ vasi. “비구들이여, 옛날 바라나시에는 브라흐마닷타라는 카시 국왕이 있었다.” 세존께서는 브라흐마닷타 왕이 코살라 국의 디기티 왕의 나라를 빼앗았고, 신분을 숨기고 살던 부왕(디기티 왕)이 살해당한 일과, 이후 디가부 왕자가 브라흐마닷타 왕에게 목숨을 살려준 일로부터 시작하여 그들이 화합하게 된 과정을 설하셨습니다. 그리고 “비구들이여, 처벌권을 가졌고 무기를 가진 저 왕들도 그와 같은 인내와 온화함을 갖추었는데, 이와 같이 잘 설해진 법과 율(법비니)에 출가한 너희들이 인내하고 온화하게 처신한다면 참으로 아름다운 일이 될 것이다”라고 훈계하셨으나, 그럼에도 그들을 화합하게 하실 수 없었습니다. 세존께서는 그 소란스러운 생활에 염증을 느끼시고, ‘나는 지금 소란스러움 속에서 괴롭게 지내고 있고, 이 비구들은 내 말을 따르지 않는구나. 차라리 내가 대중을 떠나 홀로 머무는 것이 좋겠다’고 생각하셨습니다. 그리하여 코삼비에서 탁발을 하신 후 비구 승가에 알리지 않으시고 홀로 자신의 발바닥과 가사를 챙겨 바락카로나카 마을로 가셔서, 그곳에서 바구 장로에게 ‘홀로 수행하는 예법’을 설하셨습니다. 이어 파치나밤사 미가다야로 가셔서 세 분의 선남자(아누룻다 등)에게 화합의 이익에 대해 설하신 후, 파릴레야카가 있는 곳으로 가셨습니다. 그곳에서 세존께서는 파릴레야카 마을을 의지하여 보존된 숲의 상서로운 살라나무 아래에서 파릴레야카 코끼리의 시봉을 받으며 안거 기간 동안 편안하게 머무셨습니다. Kosambivāsinopi kho upāsakā vihāraṃ gantvā satthāraṃ apassantā ‘‘kuhiṃ, bhante, satthā’’ti pucchitvā ‘‘pālileyyakavanasaṇḍaṃ gato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Amhe samagge kātuṃ vāyami, mayaṃ pana na samaggā ahumhā’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante, tumhe satthu santike pabbajitvā tasmiṃ sāmaggiṃ karonte samaggā nāhuvatthā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Manussā ime satthu santike pabbajitvā tasmiṃ sāmaggiṃ karontepi samaggā na jātā, mayaṃ ime nissāya satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhimhā, imesaṃ neva āsanaṃ dassāma, na abhivādanādīni karissāmā’’ti tato paṭṭhāya tesaṃ sāmīcimattampi na kariṃsu. Te appāhāratāya sussamānā katipāheneva ujukā hutvā aññamaññaṃ accayaṃ desetvā khamāpetvā ‘‘upāsakā mayaṃ samaggā jātā, tumhepi no purimasadisā hothā’’ti āhaṃsu. ‘‘Khamāpito pana vo, bhante, satthā’’ti. ‘‘Na khamāpito, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi satthāraṃ khamāpetha, satthu khamāpitakāle mayampi tumhākaṃ purimasadisā bhavissāmā’’ti. Te antovassabhāvena satthu santikaṃ gantuṃ avisahantā dukkhena taṃ antovassaṃ vītināmesuṃ. Satthā pana tena hatthinā upaṭṭhiyamāno sukhaṃ vasi. Sopi hi hatthināgo gaṇaṃ pahāya phāsuvihāratthāyeva taṃ vanasaṇḍaṃ pāvisi. 코삼비에 사는 재가 신자들도 사원에 갔으나 스승(부처님)을 뵙지 못하자, “스님들, 스승님께서는 어디에 계십니까?”라고 물었습니다. 비구들이 “파릴레야카 숲으로 가셨습니다”라고 답하자, “무슨 이유 때문입니까?”라고 다시 물었습니다. 비구들은 “우리들을 화합시키려 노력하셨으나, 우리가 화합하지 않았기 때문입니다”라고 답했습니다. 신자들은 “스님들, 당신들은 스승님의 처소에서 출가하고도 스승님께서 화합시키려 하시는데 화합하지 않았단 말입니까?”라고 물었고, 비구들은 “그렇소, 거사들이여”라고 답했습니다. 그러자 사람들은 “이 사람들은 스승님의 처소에서 출가하고도 스승님께서 화합시키려 하시는데 화합하지 않았구나. 우리가 이 사람들 때문에 스승님을 뵙지 못하게 되었으니, 이들에게 자리도 내주지 말고 예배 등도 하지 말자”고 결의하고, 그때부터 그들에게 최소한의 예의조차 표하지 않았습니다. 비구들은 공양이 부족하여 수척해졌고 며칠 만에 곧은 마음을 갖게 되어, 서로의 허물을 고백하고 용서를 구하며 “거사들이여, 우리가 화합하였으니 당신들도 우리에게 예전처럼 대해 주시오”라고 말했습니다. 신자들이 “스님들, 스승님께 용서를 구하셨습니까?”라고 묻자, “거사들이여, 아직 용서를 구하지 못했소”라고 답했습니다. 신자들은 “그렇다면 스승님께 용서를 구하십시오. 스승님께 용서를 구한 때에 우리도 당신들에게 예전처럼 대하겠습니다”라고 말했습니다. 비구들은 안거 기간 중이라 스승님께 갈 수 없어 괴로워하며 그 안거 기간을 보냈습니다. 한편 스승님께서는 그 코끼리의 시봉을 받으며 안거 석 달 동안 편안히 머무셨습니다. 그 코끼리 왕 또한 무리를 떠나 편안하게 머물기 위해 그 숲으로 들어왔던 것입니다. Yathāha – ‘‘ahaṃ kho ākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthīnīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā cassa me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti, yaṃnūnāhaṃ ekova gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti (mahāva. 467; udā. 35). Atha kho so hatthināgo yūthā apakkamma yena pālileyyakaṃ rakkhitavanasaṇḍaṃ bhaddasālamūlaṃ, yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana bhagavantaṃ vanditvā olokento aññaṃ kiñci adisvā bhaddasālamūlaṃ pādeneva paharanto tacchetvā soṇḍāya sākhaṃ gahetvā sammajji. Tato paṭṭhāya soṇḍāya [Pg.38] ghaṭaṃ gahetvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti, uṇhodakena atthe sati uṇhodakaṃ paṭiyādeti. Kathaṃ? Hatthena kaṭṭhāni ghaṃsitvā aggiṃ sampādeti, tattha dārūni pakkhipanto aggiṃ jāletvā tattha pāsāṇe pakkhipitvā pacitvā dārudaṇḍakena pavaṭṭetvā paricchinnāya khuddakasoṇḍikāya khipati, tato hatthaṃ otāretvā udakassa tattabhāvaṃ jānitvā gantvā satthāraṃ vandati. Satthā ‘‘udakaṃ te tāpitaṃ pālileyyakā’’ti vatvā tattha gantvā nhāyati. Athassa nānāvidhāni phalāni āharitvā deti. Yadā pana satthā gāmaṃ piṇḍāya pavisati, tadā satthu pattacīvaramādāya kumbhe patiṭṭhapetvā satthārā saddhiṃyeva gacchati. Satthā gāmūpacāraṃ patvā ‘‘pālileyyaka ito paṭṭhāya tayā gantuṃ na sakkā, āhāra me pattacīvara’’nti āharāpetvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Sopi yāva satthu nikkhamanā tattheva ṭhatvā āgamanakāle paccuggamanaṃ katvā purimanayeneva pattacīvaraṃ gahetvā vasanaṭṭhāne otāretvā vattaṃ dassetvā sākhāya bījati, rattiṃ vāḷamigaparipanthanivāraṇatthaṃ mahantaṃ daṇḍaṃ soṇḍāya gahetvā ‘‘satthāraṃ rakkhissāmī’’ti yāva aruṇuggamanā vanasaṇḍassa antarantarena vicarati, tato paṭṭhāyayeva kira so vanasaṇḍo pālileyyakarakkhitavanasaṇḍo nāma jāto. Aruṇe uggate mukhodakadānaṃ ādiṃ katvā tenevūpāyena sabbavattāni karoti. 부처님께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다. “나는 참으로 수코끼리들과 암코끼리들, 그리고 어린 코끼리들과 새끼 코끼리들에 둘러싸여 지내고 있다. 나는 그들이 이미 끝부분을 뜯어 먹은 풀을 먹어야 하고, 그들이 꺾어 놓아 짓눌린 나뭇가지들을 먹으며, 탁한 물을 마셔야 한다. 물에 들어갈 때나 나올 때에도 암코끼리들이 내 몸을 밀치며 지나간다. 내가 이 무리에서 벗어나 홀로 떨어져 지낸다면 얼마나 좋겠는가.” (마하왁가 467; 우다나 35) 그 후 그 코끼리 왕은 무리에서 벗어나, 팔릴레야카 코끼리가 수호하는 숲이자 훌륭한 살라나무 아래인 부처님께서 계신 곳으로 나아갔습니다. 부처님께 다가가 절을 올리고 주위를 둘러보았으나 부처님 외에는 아무도 보이지 않자, 발로 살라나무 뿌리 근처를 쳐서 고르게 하고 코로 나뭇가지를 잡아 주변을 깨끗이 쓸었습니다. 그때부터 코끼리는 코로 물항아리를 들고 와서 마실 물과 씻을 물을 준비했습니다. 따뜻한 물이 필요할 때면 따뜻한 물을 준비했는데, 어떻게 했느냐 하면 코로 나무들을 마찰시켜 불을 일으켰습니다. 그 불에 땔감을 넣어 불을 피운 뒤 돌들을 집어넣어 달구고, 나무 막대기로 그 돌들을 굴려 작은 웅덩이에 던져 넣었습니다. 그러고 나서 코를 넣어 물의 온도를 확인한 뒤 부처님께 가서 절을 올렸습니다. 부처님께서는 “팔릴레야카야, 물을 데웠느냐?”라고 말씀하시고 그곳으로 가셔서 목욕을 하셨습니다. 그런 다음 코끼리는 여러 가지 과일들을 가져와 바쳤습니다. 부처님께서 마을로 탁발을 나가실 때면, 코끼리는 부처님의 바리때와 가사를 받아 머리 위에 올리고 부처님과 함께 동행했습니다. 부처님께서 마을 어귀에 이르러 “팔릴레야카야, 여기서부터는 네가 갈 수 없으니 나의 바리때와 가사를 다오”라고 말씀하시면 그것들을 건네드리고 부처님께서는 마을로 탁발을 가셨습니다. 코끼리는 부처님께서 돌아오실 때까지 그 마을 어귀에서 기다리다가, 부처님께서 오시면 마중을 나가 전과 같이 바리때와 가사를 받아 들고 처소로 돌아와 내려놓았습니다. 그리고 시봉을 들며 나뭇가지로 부처님께 부채질을 해드렸습니다. 밤에는 맹수들의 위험을 막기 위해 코로 커다란 막대기를 들고 “부처님을 지키리라”는 마음으로 해가 뜰 때까지 숲속을 순찰하며 돌아다녔습니다. 그때부터 이 숲은 팔릴레야카 코끼리가 수호하는 숲이라 불리게 되었습니다. 해가 뜨면 세숫물을 올리는 것을 시작으로 이와 같은 방식으로 모든 시봉을 다했습니다. Atheko makkaṭo taṃ hatthiṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya divase divase tathāgatassa ābhisamācārikaṃ karontaṃ disvā ‘‘ahampi kiñcideva karissāmī’’ti vicaranto ekadivasaṃ nimmakkhikaṃ daṇḍakamadhuṃ disvā daṇḍakaṃ bhañjitvā daṇḍakeneva saddhiṃ madhupaṭalaṃ satthu santikaṃ āharitvā kadalipattaṃ chinditvā tattha ṭhapetvā adāsi. Satthā gaṇhi. Makkaṭo ‘‘karissati nu kho paribhogaṃ na karissatī’’ti olokento gahetvā nisinnaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti cintetvā daṇḍakoṭiyaṃ gahetvā parivattetvā upadhārento aṇḍakāni disvā tāni saṇikaṃ apanetvā puna adāsi. Satthā paribhogamakāsi. So tuṭṭhamānaso taṃ taṃ sākhaṃ gahetvā naccantova aṭṭhāsi. Athassa gahitasākhāpi akkantasākhāpi bhijjiṃsu. So ekasmiṃ khāṇumatthake patitvā niviṭṭhagatto satthari pasanneneva cittena [Pg.39] kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne nibbatti, accharāsahassaparivāro makkaṭadevaputto nāma ahosi. 그때 한 원숭이가 그 코끼리가 매일같이 일어나 정성을 다해 여래께 시봉을 드리는 모습을 보고는 “나도 무언가 공양을 올려야겠다”라고 생각했습니다. 길을 가다 벌이 없는 벌집을 발견하고는 나뭇가지를 꺾어 벌집과 함께 부처님께 가져왔습니다. 그리고 바나나 잎을 끊어 그 위에 벌집을 놓아 바쳤습니다. 부처님께서 그것을 받으셨습니다. 원숭이는 “부처님께서 잡수실까, 안 잡수실까?” 하며 지켜보았는데, 부처님께서 그것을 들고 가만히 앉아 계시는 것을 보고 “왜 그러실까?” 하고 생각했습니다. 원숭이가 다가가 벌집 끝을 잡고 이리저리 돌려보며 살피니 벌의 알들이 보였습니다. 원숭이는 그 알들을 조심스럽게 제거한 뒤 다시 부처님께 올렸습니다. 그러자 부처님께서 그것을 잡수셨습니다. 원숭이는 마음이 너무나 기뻐서 이 나뭇가지 저 나뭇가지를 붙잡고 춤을 추듯 뛰어다녔습니다. 그러다 원숭이가 붙잡은 나뭇가지와 밟은 나뭇가지가 부러지면서, 원숭이는 밑에 있던 나무 그루터기 위로 떨어졌습니다. 그루터기에 몸이 찔린 채로 원숭이는 부처님을 향한 청정한 믿음을 간직한 채 죽음을 맞이했습니다. 그 공덕으로 원숭이는 타와팅사(서른세 천사들의 천상)에 태어나 30유순 크기의 황금 궁전에서 천 명의 천녀들에게 둘러싸인 ‘마까따 데와뿟따(원숭이 천자)’가 되었습니다. Tathāgatassa tattha hatthināgena upaṭṭhiyamānassa vasanabhāvo sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Sāvatthinagarato ‘‘anāthapiṇḍiko visākhā ca mahāupāsikā’’tievamādīni mahākulāni ānandattherassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu ‘‘satthāraṃ no, bhante, dassethā’’ti. Disāvāsinopi pañcasatā bhikkhū vuṭṭhavassā ānandattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘cirassutā no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā, sādhu mayaṃ, āvuso ānanda, labheyyāma bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti yāciṃsu. Thero te bhikkhū ādāya tattha gantvā ‘‘temāsaṃ ekavihārino tathāgatassa santikaṃ ettakehi bhikkhūhi saddhiṃ upasaṅkamituṃ ayutta’’nti cintetvā te bhikkhū bahi ṭhapetvā ekakova satthāraṃ upasaṅkami. Pālileyyako taṃ disvā daṇḍamādāya pakkhandi. Satthā oloketvā apehi ‘‘apehi pālileyyaka, mā nivārayi, buddhupaṭṭhāko eso’’ti āha. So tattheva daṇḍaṃ chaḍḍetvā pattacīvarapaṭiggahaṇaṃ āpucchi. Thero nādāsi. Nāgo ‘‘sace uggahitavatto bhavissati, satthu nisīdanapāsāṇaphalake attano parikkhāraṃ na ṭhapessatī’’ti cintesi. Thero pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ ṭhapesi. Vattasampannā hi garūnaṃ āsane vā sayane vā attano parikkhāraṃ na ṭhapenti. 그곳에서 여래께서 코끼리 왕의 시봉을 받으며 머무신다는 사실은 온 인도로 널리 퍼졌습니다. 사왓티성에서 아나타삔디까와 위사카 대보시주를 비롯한 명망 있는 가문들이 아난다 어른스님께 “스님, 저희에게 부처님을 뵙게 해주십시오”라고 전갈을 보냈습니다. 여러 지역에 흩어져 지내던 오백 명의 비구들도 안거를 마치고 아난다 어른스님을 찾아와 “아난다 도반이여, 저희가 세존의 면전에서 법문을 듣지 못한 지 오래되었습니다. 도반이여, 저희가 세존의 면전에서 법문을 들을 기회를 얻을 수 있다면 참으로 좋겠습니다”라고 요청했습니다. 아난다 어른스님은 그 비구들을 데리고 그곳으로 향했습니다. 스님은 “석 달 동안 홀로 계셨던 여래의 처소에 이렇게 많은 비구와 함께 한꺼번에 나아가는 것은 적절하지 않다”고 생각하여, 비구들을 밖에 머물게 하고 혼자서 부처님께 나아갔습니다. 팔릴레야카 코끼리는 아난다 어른스님을 보고 막대기를 들고 달려들었습니다. 부처님께서 이를 보시고 “물러나거라, 팔릴레야카야. 막지 마라. 이분은 나의 시봉이니라”라고 말씀하셨습니다. 그러자 코끼리는 즉시 막대기를 버리고 어른스님의 바리때와 가사를 대신 들어드리려 청했습니다. 그러나 어른스님께서는 주지 않으셨습니다. 코끼리는 “만약 이분이 예절을 아는 분이라면, 스승이신 부처님의 자리인 돌좌석 위에 자신의 물건을 올려놓지 않을 것이다”라고 생각했습니다. 과연 아난다 어른스님은 자신의 바리때와 가사를 땅 위에 내려놓으셨습니다. 예절이 바른 이들은 스승의 의자나 침상 위에 자신의 물건을 올려놓지 않기 때문입니다. Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘ānanda, ekova āgatosī’’ti pucchitvā pañcasatehi bhikkhūhi saddhiṃ āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘kahaṃ panete’’ti vatvā ‘‘tumhākaṃ cittaṃ ajānanto bahi ṭhapetvā āgatomhī’’ti vutte ‘‘pakkosāhi ne’’ti āha. Thero tathā akāsi. Te bhikkhū āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tehi bhikkhūhi, ‘‘bhante bhagavā, hi buddhasukhumālo ceva khattiyasukhumālo ca, tumhehi temāsaṃ ekakehi tiṭṭhantehi nisīdantehi ca dukkaraṃ kataṃ, vattapaṭivattakārakopi mukhodakādidāyakopi nāhosi maññe’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, pālileyyakahatthinā mama sabbakiccāni katāni. Evarūpañhi sahāyaṃ labhantena [Pg.40] ekatova vasituṃ yuttaṃ, alabhantassa ekacārikabhāvova seyyo’’ti vatvā imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi – 아난다 장로는 세존께 다가가 절을 올린 뒤 한쪽에 앉았다. 세존께서 "아난다여, 혼자 왔느냐?"라고 물으시자, 오백 명의 비구들과 함께 왔음을 들으시고 "그들은 지금 어디에 있느냐?"라고 말씀하셨다. "세존의 의중을 알지 못하여 밖에 머물게 하고 저만 왔습니다"라고 답변을 올리자, "그들을 불러오너라"라고 말씀하셨다. 장로가 그와 같이 행하였다. 그 비구들이 와서 세존께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 세존께서 그들과 함께 안부를 나누시자, 그 비구들이 "세존이시여, 세존께서는 부처로서의 섬세함과 왕족으로서의 섬세함을 모두 갖추셨는데, 석 달 동안 홀로 서고 앉으시며 행하기 어려운 일을 하셨습니다. 시중을 드는 이도, 세안수 등을 올리는 이도 없었으리라 생각됩니다"라고 말씀을 올렸다. 이에 세존께서는 "비구들이여, 팔릴레이야카 코끼리가 나의 모든 수발을 다 들어주었다. 이와 같은 동료를 얻는다면 마땅히 함께 머물러야 하며, 얻지 못한다면 홀로 행하는 것이 더 낫다"라고 말씀하시고, 나그가(Nāgavagga, 코끼리 품)의 다음 세 게송을 읊으셨다. ‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃcaraṃ sādhuvihāri dhīraṃ; Abhibhuyya sabbāni parissayāni,Careyya tenattamano satīmā. “만약 현명하고 사려 깊으며, 올바르게 살아가고 지혜로운 동료를 얻는다면, 모든 위험을 극복하고 기쁜 마음으로 마음을 챙기며 그와 함께 걸어가라.” ‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃcaraṃ sādhuvihāri dhīraṃ; Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya,Eko care mātaṅgaraññeva nāgo. “만약 현명하고 사려 깊으며, 올바르게 살아가고 지혜로운 동료를 얻지 못한다면, 마치 왕이 정복한 나라를 버리고 떠나듯, 숲속의 마탕가 코끼리처럼 홀로 걸어가라.” ‘‘Ekassa caritaṃ seyyo,Natthi bāle sahāyatā; Eko care na ca pāpāni kayirā,Appossukko mātaṅgaraññeva nāgo’’ti. (mahāva. 464; ma. ni. 3.237; dha. pa. 328-330; su. ni. 45-46); “홀로 행하는 것이 나으니, 어리석은 자와의 우정은 없기 때문이다. 홀로 행하며 악을 짓지 말고, 숲속의 마탕가 코끼리처럼 근심 없이 나아가라.” Gāthāpariyosāne pañcasatāpi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Ānandattheropi anāthapiṇḍikādīhi pesitasāsanaṃ ārocetvā, ‘‘bhante, anāthapiṇḍikappamukhā te pañca ariyasāvakakoṭiyo tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsantī’’ti āha. Satthā ‘‘tena hi gaṇhāhi pattacīvara’’nti pattacīvaraṃ gāhāpetvā nikkhami. Nāgo gantvā gatamagge tiriyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Kiṃ karoti, bhante, nāgo’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, bhikkhave, bhikkhaṃ dātuṃ paccāsīsati, dīgharattaṃ kho panāyaṃ mayhaṃ upakārako, nāssa cittaṃ kopetuṃ vaṭṭati, nivattatha, bhikkhave’’ti satthā bhikkhū gahetvā nivatti. Hatthīpi vanasaṇḍaṃ pavisitvā panasakadaliphalādīni nānāphalāni saṃharitvā rāsiṃ katvā punadivase bhikkhūnaṃ adāsi. Pañcasatā bhikkhū sabbāni khepetuṃ nāsakkhiṃsu. Bhattakiccapariyosāne satthā pattacīvaraṃ gāhetvā nikkhami. Nāgo bhikkhūnaṃ antarantarena gantvā satthu purato tiriyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Kiṃ karoti, bhante, nāgo’’ti? ‘‘Ayañhi bhikkhave, tumhe pesetvā maṃ nivattetukāmo’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘pālileyyaka, idaṃ pana [Pg.41] mama anivattagamanaṃ, tava iminā attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaphalaṃ vā natthi, tiṭṭha tva’’nti āha. Taṃ sutvā nāgo mukhe soṇḍaṃ pakkhipitvā rodanto pacchato pacchato agamāsi. So hi satthāraṃ nivattetuṃ labhanto teneva niyāmena yāvajīvaṃ paṭijaggeyya, satthā pana taṃ gāmūpacāraṃ patvā ‘‘pālileyyaka ito paṭṭhāya tava abhūmi, manussāvāso saparipantho, tiṭṭha tva’’nti āha. So rodamāno tattheva ṭhatvā satthari cakkhupathaṃ vijahante hadayena phalitena kālaṃ katvā satthari pasādena tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne accharāsahassamajjhe nibbatti, pālileyyakadevaputtoyevassa nāmaṃ ahosi. 게송이 끝났을 때 그 오백 명의 비구들은 아라한과를 증득하였다. 아난다 장로 또한 아나타핀디카 등이 보낸 전갈을 전하며 "세존이시여, 아나타핀디카를 필두로 한 오억 명의 성스러운 제자들이 세존께서 오시기를 고대하고 있습니다"라고 말씀드렸다. 세존께서는 "그렇다면 발바리와 가사를 챙겨라" 하시고는 발바리와 가사를 챙겨 길을 떠나셨다. 코끼리가 가서 가시는 길을 가로막고 섰다. "세존이시여, 코끼리가 무엇을 하고 있는 것입니까?"라고 묻자, "비구들이여, 그대들에게 과일 공양을 올리기를 바라고 있구나. 진실로 이 코끼리는 오랫동안 나에게 큰 도움을 주었다. 그의 맑은 마음을 상하게 하는 것은 옳지 않으니, 비구들이여, 잠시 돌아가자"라고 말씀하시며 세존께서는 비구들을 데리고 돌아가셨다. 코끼리도 숲으로 들어가 잭프루트와 바나나 등 여러 과일을 모아 무더기를 만들어 다음 날 비구들에게 바쳤다. 오백 명의 비구들이 그 과일을 다 먹지 못할 정도였다. 식사를 마친 뒤 세존께서 발바리와 가사를 들고 떠나셨다. 코끼리는 비구들 사이를 지나 세존 앞을 가로막고 섰다. "세존이시여, 코끼리가 무엇을 하는 것입니까?" "비구들이여, 이 코끼리는 그대들만 보내고 나를 돌아가게 하려는 것이다." 그때 세존께서 코끼리에게 말씀하셨다. "팔릴레이야카야, 이번에 가는 길은 다시 돌아오지 않는 길이다. 너의 지금 이 몸으로는 선정이나 위빳사나, 혹은 도와 과를 얻을 수 없다. 너는 여기에 머물러라." 그 말을 듣고 코끼리는 입에 코를 넣고 울부짖으며 뒤를 졸졸 따라왔다. 진실로 그 코끼리는 세존을 돌려세울 수만 있다면 그런 방식으로 평생을 모셨을 것이다. 그러나 세존께서 마을 어귀에 이르러 "팔릴레이야카야, 여기서부터는 네가 갈 곳이 아니다. 사람들의 거처는 위험이 따르니 너는 여기에 머물러라"라고 말씀하셨다. 코끼리는 울면서 그 자리에 멈춰 서서, 세존께서 시야에서 사라지자 심장이 터져 죽음을 맞이했다. 세존께 품은 청정한 믿음 덕분에 그는 타와팅사(Tāvatiṃsa, 삼십삼천) 천상에 서른 유자나 크기의 황금 궁전에서 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 태어났으니, 그의 이름은 팔릴레이야카 천자가 되었다. Satthāpi anupubbena jetavanaṃ agamāsi. Kosambakā bhikkhū ‘‘satthā kira sāvatthiṃ āgato’’ti sutvā satthāraṃ khamāpetuṃ tattha agamaṃsu. Kosalarājā ‘‘te kira kosambakā bhaṇḍanakārakā bhikkhū āgacchantī’’ti sutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, tesaṃ mama vijitaṃ pavisituṃ na dassāmī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, sīlavantā ete bhikkhū, kevalaṃ aññamaññaṃ vivādena mama vacanaṃ na gaṇhiṃsu, idāni maṃ khamāpetuṃ āgacchanti, āgacchantu mahārājā’’ti. Anāthapiṇḍikopi ‘‘ahaṃ, bhante, tesaṃ vihāraṃ pavisituṃ na dassāmī’’ti vatvā tatheva bhagavatā paṭikkhitto tuṇhī ahosi. Sāvatthiyaṃ anuppattānaṃ pana tesaṃ bhagavā ekamante vivittaṃ kārāpetvā senāsanaṃ dāpesi. Aññe bhikkhū tehi saddhiṃ neva ekato nisīdanti, na tiṭṭhanti, āgatāgatā satthāraṃ pucchanti – ‘‘katamete, bhante, bhaṇḍanakārakā kosambakā bhikkhū’’ti? Satthā ‘‘ete’’ti dasseti. ‘‘Ete kira te, ete kira te’’ti āgatāgatehi aṅgulikā dassiyamānā lajjāya sīsaṃ ukkhipituṃ asakkontā bhagavato pādamūle nipajjitvā bhagavantaṃ khamāpesuṃ. Satthā ‘‘bhāriyaṃ vo, bhikkhave, kataṃ, tumhe hi nāma mādisassa buddhassa santike pabbajitvā mayi sāmaggiṃ karonte mama vacanaṃ na karittha, porāṇakapaṇḍitāpi vajjhappattānaṃ mātāpitūnaṃ ovādaṃ sutvā tesu jīvitā voropiyamānesupi taṃ anatikkamitvā pacchā dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kārayiṃsū’’ti vatvā punadeva [Pg.42] kosambikajātakaṃ (jā. 1.9.10 ādayo) kathetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, dīghāvukumāro mātāpitūsu jīvitā voropiyamānesupi tesaṃ ovādaṃ anatikkamitvā pacchā brahmadattassa dhītaraṃ labhitvā dvīsu kāsikosalaraṭṭhesu rajjaṃ kāresi, tumhehi pana mama vacanaṃ akarontehi bhāriyaṃ kata’’nti vatvā imaṃ gāthamāha – 세존께서도 점차 제타와나에 도착하셨다. 코삼비의 비구들은 "세존께서 사왓티에 오셨다"라는 소식을 듣고 세존께 용서를 구하기 위해 그곳으로 왔다. 코살라 국왕은 "코삼비에서 다툼을 일삼던 비구들이 오고 있다"라는 말을 듣고 세존께 나아가 "세존이시여, 저는 그들이 제 영토에 들어오는 것을 허용하지 않겠습니다"라고 말씀드렸다. "대왕이여, 그 비구들은 계행을 갖춘 이들입니다. 다만 서로의 논쟁으로 인해 나의 말을 듣지 않았을 뿐입니다. 이제 나에게 용서를 구하러 오는 것이니, 대왕이여, 그들을 오게 하십시오." 아나타핀디카 또한 "세존이시여, 저는 그들이 사원에 들어오는 것을 허락하지 않겠습니다"라고 말했으나, 세존의 만류에 코살라 왕처럼 침묵하였다. 사왓티에 도착한 그 비구들을 위해 세존께서는 한적한 곳에 거처를 마련해주셨다. 다른 비구들은 그들과 함께 앉지도 서지도 않았으며, 새로 오는 이들마다 세존께 "세존이시여, 다툼을 일삼던 코삼비의 비구들이 누구입니까?"라고 여쭈었다. 세존께서 "이들이다"라고 가리키시면, 오는 이들마다 손가락질을 하며 "저들이구나, 저들이구나" 하였고, 그들은 부끄러워 고개를 들지 못한 채 세존의 발아래 엎드려 용서를 구했다. 세존께서 말씀하셨다. "비구들이여, 그대들은 무거운 업을 지었다. 나 같은 부처의 곁에서 출가하고도 내가 화합을 권할 때 나의 말을 따르지 않았다. 옛날의 현자들은 죽음에 직면한 부모의 훈계를 듣고, 부모를 죽이려는 자들 앞에서도 그 가르침을 어기지 않아 결국 두 나라의 왕이 되었다." 세존께서는 다시 코삼비카 자타카를 설하시며 말씀하셨다. "비구들이여, 이처럼 디가부 왕자는 부모가 죽임을 당하는 순간에도 그분들의 훈계를 어기지 않았고, 나중에 브라흐마다타 왕의 딸을 얻어 까시와 코살라 두 나라의 왕이 되었다. 그러나 그대들은 나의 말을 따르지 않음으로써 무거운 잘못을 저질렀다." 이렇게 말씀하시고 다음 게송을 읊으셨다. 6. 6. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase; Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā’’ti. “다른 이들은 우리가 여기서 자제해야 함을 깨닫지 못한다. 그러나 이를 깨닫는 현자들은 그로부터 다툼을 잠재운다.” Tattha pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te tattha saṅghamajjhe kolāhalaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase uparamāma vinassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na vijānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. Atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammantīti. Atha vā pare cāti pubbe mayā ‘‘mā, bhikkhave, bhaṇḍana’’ntiādīni vatvā ovadiyamānāpi mama ovādassa apaṭiggahaṇena atikkamanena amāmakā pare nāma. ‘‘Mayaṃ chandādivasena micchāgāhaṃ gahetvā ettha saṅghamajjhe yamāmase bhaṇḍanādīnaṃ vuddhiyā vāyamāmā’’ti na vijānanti. Idāni pana yoniso paccavekkhamānā tattha tumhākaṃ antare ye ca paṇḍitapurisā ‘‘pubbe mayaṃ chandādivasena vāyamantā ayoniso paṭipannā’’ti vijānanti, tato tesaṃ santikā te paṇḍitapurise nissāya ime dāni kalahasaṅkhātā medhagā sammantīti ayamettha atthoti. 이 구절에서 '다른 이들(pare)'이란 지혜로운 이들을 제외한, 다툼을 일삼는 이들을 말한다. 그들은 승가 한가운데에서 소란을 피우며 '우리는 죽어가고 있으며(yamāmase), 소멸하고 멸망하며, 끊임없이 쉬지 않고 죽음의 곁으로 다가가고 있다'는 사실을 알지 못한다. 그러나 '거기서 깨닫는 이들'이란 그들 중 지혜로운 이들로, '우리는 죽음의 곁으로 다가가고 있다'는 사실을 아는 이들이다. '그리하여 다툼이 가라앉는다'는 것은, 이와 같이 알고 여리작의(如理作意, yonisomanasikāra)를 일으켜 다툼과 분쟁의 소멸을 위해 수행한다는 뜻이다. 그러면 그 수행으로 인해 그들에게 있어 다툼이 가라앉게 된다. 또 다른 해석으로 '다른 이들'이란 과거에 부처님께서 '비구들이여, 다투지 마라'는 등으로 말씀하시며 훈계하셨음에도 그 가르침을 받아들이지 않고 어김으로써 부처님을 소중히 여기지 않는 이들을 말한다. 그들은 '우리는 탐욕 등에 이끌려 그릇된 견해를 움켜쥐고 승가 가운데서 죽어가고 있으며, 다툼 등을 부추기기 위해 노력하고 있다'는 사실을 알지 못한다. 그러나 이제 여리하게 성찰하여 그들 중 '과거에 우리는 탐욕 등에 이끌려 노력하며 지혜롭지 못하게 행하였다'라고 깨닫는 지혜로운 이들이 있다면, 그 지혜로운 이들로 인해, 그들 곁에서 그 지혜로운 이들을 의지하여 이제 다툼이라 불리는 이 분쟁들이 가라앉게 된다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne sampattabhikkhū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhahiṃsūti. 게송의 끝에 그곳에 모인 비구들은 예류과(sotāpattiphala) 등에 도달하였다. Kosambakavatthu pañcamaṃ. 다섯 번째 코삼비 비구들의 이야기가 끝났다. 6. Mahākāḷattheravatthu 6. 마하깔라 장로 이야기 Subhānupassinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā setabyanagaraṃ upanissāya siṃsapāvane viharanto cūḷakāḷamahākāḷe ārabbha kathesi. 스승께서는 세따뱌(Setabya) 성 근처의 심사빠(Siṃsapā) 숲에 머무실 때, 쭐라깔라와 마하깔라를 인연으로 하여 '수바누빳싱(Subhānupassiṃ, 아름다움만을 보는 자)'으로 시작되는 이 법문을 설하셨다. Setabyanagaravāsino [Pg.43] hi cūḷakāḷo, majjhimakāḷo, mahākāḷoti tayo bhātaro kuṭumbikā. Tesu jeṭṭhakaniṭṭhā disāsu vicaritvā pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ āharanti, majjhimakāḷo ābhataṃ vikkiṇāti. Athekasmiṃ samaye te ubhopi bhātaro pañcahi sakaṭasatehi nānābhaṇḍaṃ gahetvā sāvatthiṃ gantvā sāvatthiyā ca jetavanassa ca antare sakaṭāni mocayiṃsu. Tesu mahākāḷo sāyanhasamaye mālāgandhādihatthe sāvatthivāsino ariyasāvake dhammassavanāya gacchante disvā ‘‘kuhiṃ ime gacchantī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘ahampi gamissāmī’’ti cintetvā kaniṭṭhaṃ āmantetvā, ‘‘tāta, tesu sakaṭesu appamatto hohi, ahaṃ dhammaṃ sotuṃ gacchāmī’’ti vatvā gantvā tathāgataṃ vanditvā parisapariyante nisīdi. Satthā taṃ disvā tassa ajjhāsayavasena anupubbiṃ kathaṃ kathento dukkhakkhandhasuttādivasena (ma. ni. 1.163 ādayo) anekapariyāyena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca kathesi. Taṃ sutvā mahākāḷo ‘‘sabbaṃ kira pahāya gantabbaṃ, paralokaṃ gacchantaṃ neva bhogā, na ñātakā ca anugacchanti, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti cintetvā mahājane satthāraṃ vanditvā pakkante satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā satthārā ‘‘natthi te koci apaloketabbo’’ti vutte, ‘‘kaniṭṭho me, bhante, atthī’’ti vatvā tena hi ‘‘apalokehi na’’nti vutte, ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā gantvā kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, imaṃ sabbaṃ sāpateyyaṃ paṭipajjāhī’’ti āha. ‘‘Tumhe pana kiṃ karissatha bhātikā’’ti? ‘‘Ahaṃ satthu santike pabbajissāmī’’ti. So taṃ nānappakārehi yācitvā nivattetuṃ asakkonto ‘‘sādhu, sāmi, yathā ajjhāsayaṃ karothā’’ti āha. Mahākāḷo gantvā satthu santike pabbaji. ‘‘Ahaṃ bhātikaṃ gahetvāva uppabbajissāmī’’ti cūḷakāḷopi pabbaji. Aparabhāge mahākāḷo upasampadaṃ labhitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā sāsane dhurāni pucchitvā satthārā dvīsu dhuresu kathitesu ‘‘ahaṃ, bhante, mahallakakāle pabbajitattā ganthadhuraṃ pūretuṃ na sakkhissāmi, vipassanādhuraṃ pana pūressāmī’’ti yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sosānikadhutaṅgaṃ samādāya paṭhamayāmātikkante sabbesu niddaṃ okkantesu susānaṃ gantvā paccūsakāle sabbesu anuṭṭhitesuyeva vihāraṃ āgacchati. 세따뱌 성에 살던 쭐라깔라, 맛지마깔라, 마하깔라 세 형제는 장자들이었다. 그들 중 맏이와 막내는 여러 지방을 다니며 500대의 수레에 상품을 싣고 다녔고, 둘째인 맛지마깔라는 가져온 물건을 팔았다. 어느 날 두 형제가 500대의 수레에 여러 상품을 싣고 사왓티에 가서 사왓티 성과 제따와나(Jetavana, 기원정사) 사이에 수레를 멈추었다. 그들 중 마하깔라는 저녁 무렵에 꽃과 향 등을 손에 든 사왓티의 성스러운 제자들이 법을 듣기 위해 가는 것을 보고, '이들이 어디로 가는가?'라고 물어 그 사정을 듣고는 '나도 가보리라'고 생각했다. 그는 막내동생을 불러 '얘야, 이 수레들을 잘 지키고 있거라. 나는 법을 들으러 가겠다'라고 말하고 가서 세존께 예배드린 뒤 회중의 가장자리에 앉았다. 스승께서는 그를 보시고 그의 성향에 맞추어 차제설법(anupubbikathaṃ)을 설하시며, '고통의 무더기 경(Dukkhakkhandhasutta)' 등을 통해 여러 방편으로 감각적 욕망의 재난(ādīnava)과 비천함(okāra), 오염원(saṃkilesa)을 설하셨다. 그것을 듣고 마하깔라는 '진실로 모든 것을 버리고 떠나야 하겠구나. 저세상으로 가는 자에게는 재물도 친척도 따라가지 못하니, 집에서 사는 것이 내게 무슨 이익이 있겠는가. 출가하리라'고 생각했다. 사람들이 세존께 예배드리고 물러가자 그는 출가를 요청했다. 스승께서 '허락을 받아야 할 사람이 없느냐?'라고 물으시자, '막내동생이 있습니다'라고 대답했다. '그러면 동생에게 허락을 구하라'는 말씀에 그는 '알겠습니다'라고 답하고 동생에게 가서 '얘야, 이 모든 재산을 네가 다 맡아서 관리해라'라고 말했다. 동생이 '형님은 무엇을 하시렵니까?'라고 묻자, '나는 스승님 곁에서 출가하겠다'라고 답했다. 동생은 여러 방법으로 간청하며 말리려 했으나 형의 출가하려는 마음을 돌릴 수 없자, '알겠습니다, 형님. 뜻대로 하십시오'라고 말했다. 마하깔라는 스승님 곁에서 출가했다. 쭐라깔라도 '나는 형님을 데리고 다시 환속하리라'는 생각으로 출가했다. 훗날 마하깔라는 구족계(upasampadaṃ)를 받은 뒤 스승님께 나아가 교단의 의무(dhurāni)에 대해 여쭈었다. 스승께서 두 가지 의무에 대해 말씀하시자, '세존이시여, 저는 늙은 나이에 출가했기에 경전 공부의 의무(ganthadhura)를 다하기는 어려울 것 같습니다. 통찰 수행의 의무(vipassanādhura)를 다하겠습니다'라고 말하고, 아라한과에 이를 때까지의 명상 주제를 배운 뒤 묘지 수행(sosānika dhutaṅga)을 받아들였다. 그는 초야가 지나고 모든 비구가 잠들면 공동묘지로 갔다가, 새벽에 모두가 일어나기 전에 사원으로 돌아왔다. Athekā [Pg.44] susānagopikā kālī nāma chavaḍāhikā therassa ṭhitaṭṭhānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ caṅkamitaṭṭhānañca disvā ‘‘ko nu kho idhāgacchati, pariggaṇhissāmi na’’nti pariggaṇhituṃ asakkontī ekadivasaṃ susānakuṭikāyameva dīpaṃ jāletvā puttadhītaro ādāya gantvā ekamante nilīyamānā majjhimayāme theraṃ āgacchantaṃ disvā gantvā vanditvā, ‘‘ayyo, no, bhante, imasmiṃ ṭhāne viharatī’’ti āha. ‘‘Āma, upāsike’’ti. ‘‘Bhante, susāne viharantehi nāma vattaṃ uggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti. Thero ‘‘kiṃ pana mayaṃ tayā kathitavatte vattissāmā’’ti avatvā ‘‘kiṃ kātuṃ vaṭṭati upāsike’’ti āha. ‘‘Bhante, sosānikehi nāma susāne vasanabhāvo susānagopakānañca vihāre mahātherassa ca gāmabhojakassa ca kathetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Thero kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Katakammā corā dhanasāmikehi padānupadaṃ anubaddhā susāne bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvā palāyanti, atha manussā sosānikānaṃ paripanthaṃ karonti, etesaṃ pana kathite ‘mayaṃ imassa bhaddantassa ettakaṃ nāma kālaṃ ettha vasanabhāvaṃ jānāma, acoro eso’ti upaddavaṃ nivārenti. Tasmā etesaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti. 그때 시체를 화장하는 깔리(Kālī)라는 이름의 묘지기 여인이 장로가 서 있던 곳, 앉아 있던 곳, 경행하던 곳을 보고 '도대체 누가 여기에 오는가? 내가 붙잡아 보리라'고 생각했으나 붙잡을 수 없었다. 어느 날 그녀는 묘지 오두막에 등불을 켜고 자식들을 데리고 가서 한쪽에 숨어 있다가 한밤중에 장로가 오는 것을 보고 나아가 절을 하며 '존자시여, 저희들의 이 장소에 머무시는 것입니까?'라고 물었다. 장로가 '그렇소, 여신도여'라고 답하자, 그녀는 '존자시여, 묘지에 머무는 이들은 의무(vatta)를 익혀야 합니다'라고 말했다. 장로는 '우리가 어찌 당신이 말하는 의무를 따라야 하오?'라고 말하는 대신 '여신도여, 무엇을 해야 하오?'라고 물었다. '존자시여, 묘지 수행자들은 묘지에 머문다는 사실을 묘지기들과 사원의 대장로, 그리고 마을 영주(gāmabhojaka)에게 알려야 합니다.' 장로가 '무슨 까닭이오?'라고 묻자, '죄를 지은 도둑들이 주인들에게 추격을 당할 때 묘지에 장물을 버리고 도망치곤 합니다. 그러면 사람들이 묘지 수행자들에게 해를 입힙니다. 그러나 이분들에게 미리 말해두면, '우리는 이 고귀한 분이 이곳에 이만큼 머물고 계신 것을 알고 있다. 이분은 도둑이 아니다'라고 말하며 재난을 막아줍니다. 그러므로 이분들에게 알려야 합니다'라고 대답했다. ‘‘Thero aññaṃ kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Bhante, susāne vasantena nāma ayyena macchamaṃsatilapiṭṭhatelaguḷādīni vajjetabbāni, divā na niddāyitabbaṃ, kusītena na bhavitabbaṃ, āraddhavīriyena bhavitabbaṃ, asaṭhena amāyāvinā hutvā kalyāṇajjhāsayena bhavitabbaṃ, sāyaṃ sabbesu suttesu vihārato āgantabbaṃ, paccūsakāle sabbesu anuṭṭhitesuyeva vihāraṃ gantabbaṃ. Sace, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne evaṃ viharanto pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ sakkhissati, sace matasarīraṃ ānetvā chaḍḍenti, ahaṃ kambalakūṭāgāraṃ āropetvā gandhamālādīhi sakkāraṃ katvā sarīrakiccaṃ karissāmi. No ce sakkhissati, citakaṃ āropetvā aggiṃ jāletvā saṅkunā ākaḍḍhitvā bahi khipitvā pharasunā koṭṭetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā aggimhi pakkhipitvā jhāpessāmī’’ti āha. Atha naṃ thero ‘‘sādhu bhadde, ekaṃ pana rūpārammaṇaṃ disvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti paccassosi. Thero yathājjhāsayena susāne samaṇadhammaṃ karoti. Cūḷakāḷatthero [Pg.45] pana uṭṭhāya samuṭṭhāya gharāvāsaṃ cinteti, puttadāraṃ anussarati. ‘‘Bhātiko me atibhāriyaṃ kammaṃ karotī’’ti cinteti. 장로가 "그 외에 또 무엇을 해야 합니까?"라고 다시 묻자, 여인이 대답했습니다. "존자시여, 묘지에 머무는 성자께서는 물고기, 고기, 깨, 밀가루, 기름, 설탕 등을 멀리해야 하며, 낮에는 잠을 자지 말아야 하고, 게을러서는 안 되며, 정진에 힘써야 합니다. 속임수나 기만함이 없이 훌륭한 뜻을 가져야 합니다. 저녁에 모든 사람이 잠든 후에 사원에서 나와야 하며, 새벽에 모든 사람이 일어나기 전에 사원으로 돌아가야 합니다. 존자시여, 만약 존자께서 이 장소에서 이와 같이 머물면서 수행자의 임무를 완성하여 아라한과에 도달하실 수 있다면, 만약 존자께서 돌아가셨을 때 사람들이 시신을 가져다 버린다면 제가 붉은 모포로 덮인 누각 모양의 상자에 실어 꽃과 향 등으로 정성껏 공양하고 장례를 치르겠습니다. 만약 수행자의 임무를 완성하지 못하신다면, 화장용 땔나무 더미에 올려 불을 지피고 갈고리로 끌어내어 밖으로 던진 후 도끼로 토막을 내어 다시 불 속에 넣어 태워버리겠습니다." 그때 장로가 그 묘지기 여인에게 "좋소, 여인이여. 만약 어떤 형색의 시신을 보게 되면 나에게 말해주시오"라고 말했습니다. 그녀는 "알겠습니다"라고 대답했습니다. 장로는 자신의 뜻대로 묘지에서 사문법을 닦았습니다. 그러나 쭐라깔라 장로는 거듭해서 세속의 삶을 생각하고 처자식을 그리워하며 "나의 형님 장로가 너무나 힘든 일을 하고 있구나"라고 생각했습니다. Athekā kuladhītā taṃmuhuttasamuṭṭhitena byādhinā sāyanhasamaye amilātā akilantā kālamakāsi. Tamenaṃ ñātakādayo dārutelādīhi saddhiṃ sāyaṃ susānaṃ netvā susānagopikāya ‘‘imaṃ jhāpehī’’ti bhatiṃ datvā niyyādetvā pakkamiṃsu. Sā tassā pārutavatthaṃ apanetvā taṃmuhuttamataṃ pīṇitapīṇitaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ disvā, ‘‘imaṃ ayyassa dassetuṃ patirūpaṃ ārammaṇa’’nti cintetvā gantvā theraṃ vanditvā, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma ārammaṇaṃ atthi, oloketha ayyā’’ti āha. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā pārupanaṃ nīharāpetvā pādatalato yāva kesaggā oloketvā ‘‘atipīṇitametaṃ rūpaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ aggimhi naṃ pakkhipitvā mahājālāhi gahitamattakāle mayhaṃ āroceyyāsī’’ti vatvā sakaṭṭhānameva gantvā nisīdi. Sā tathā katvā therassa ārocesi. Thero gantvā olokesi. Jālāya pahaṭapahaṭaṭṭhānaṃ kabaragāviyā viya sarīravaṇṇaṃ ahosi, pādā namitvā olambiṃsu, hatthā paṭikuṭiṃsu, ūrunalāṭaṃ niccammaṃ ahosi. Thero ‘‘idaṃ sarīraṃ idāneva olokentānaṃ apariyantakaraṃ hutvā idāneva khayaṃ pattaṃ vayaṃ patta’’nti rattiṭṭhānaṃ gantvā nisīditvā khayavayaṃ sampassamāno – 그때 한 가문의 딸이 갑자기 발생한 병으로 인해 저녁 무렵에 수척해지거나 지치지도 않은 채 죽음을 맞이했습니다. 친척들은 땔나무와 기름 등을 준비하여 저녁에 묘지로 가져가서 묘지기 여인에게 "이 여인을 화장해 주시오"라고 삯을 주고 맡긴 뒤 떠났습니다. 그녀는 시신을 덮고 있던 옷을 벗기고, 방금 죽어 살결이 풍만하고 황금빛 피부를 가진 몸을 보고 "이것은 존자께 보여드리기에 적절한 수행의 대상이다"라고 생각하여 장로에게 가서 절을 올리고 말했습니다. "존자시여, 이러한 대상이 있으니 존자께서는 보십시오." 장로는 "좋소"라고 말하고 시신을 덮은 천을 걷어내게 한 뒤, 발바닥부터 머리카락 끝까지 살펴보았습니다. "이 형색은 참으로 풍만하고 황금빛이구나. 이 시신을 불 속에 넣어 거센 불길이 휩싸였을 때 나에게 알려주시오"라고 말하고 자신의 처소로 돌아가 앉았습니다. 그녀는 그대로 행한 뒤 장로에게 알렸습니다. 장로가 가서 살펴보니, 불길이 닿은 곳마다 몸의 색깔이 얼룩덜룩한 암소처럼 변해 있었고, 다리는 불길 밖으로 굽어 처졌으며, 손은 오그라들었고, 허벅지와 이마는 살갗이 벗겨져 있었습니다. 장로는 "이 몸이 방금 전 볼 때만 해도 즐거움이 끝이 없는 듯하더니, 금세 소멸과 파괴에 이르렀구나"라고 생각하며 밤에 정진하는 곳으로 가서 앉아 소멸과 파괴를 통찰하며— ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186; 2.143; jā. 1.1.95) – "참으로 제행은 무상하구나. 일어나고 멸하는 성질을 가졌으니, 생겨났다가 사라지네. 그들의 가라앉음이 진정한 행복이로다." Gāthaṃ vatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 이 게송을 읊고 위빳사나를 증장시켜 네 가지 무애해와 함께 아라한과에 도달했습니다. Tasmiṃ arahattaṃ patte satthā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno setabyaṃ gantvā siṃsapāvanaṃ pāvisi. Cūḷakāḷassa bhariyāyo ‘‘satthā kira anuppatto siṃsapāvana’’nti sutvā ‘‘amhākaṃ sāmikaṃ gaṇhissāmā’’ti pesetvā satthāraṃ nimantāpesuṃ. Buddhānaṃ pana apariciṇṇaṭṭhāne āsanapaññattiṃ ācikkhantena ekena bhikkhunā paṭhamataraṃ gantuṃ vaṭṭati. Buddhānañhi majjhimaṭṭhāne āsanaṃ paññāpetvā tassa dakkhiṇato sāriputtattherassa, vāmato [Pg.46] mahāmoggallānattherassa, tato paṭṭhāya ubhosu passesu bhikkhusaṅghassa āsanaṃ paññāpetabbaṃ hoti. Tasmā mahākāḷatthero cīvarapārupanaṭṭhāne ṭhatvā, ‘‘cūḷakāḷa, tvaṃ purato gantvā āsanapaññattiṃ ācikkhā’’ti cūḷakāḷaṃ pesesi. Tassa diṭṭhakālato paṭṭhāya gehajanā tena saddhiṃ parihāsaṃ karontā nīcāsanāni saṅghattherassa koṭiyaṃ attharanti, uccāsanāni saṅghanavakassa koṭiyaṃ. Itaro ‘‘mā evaṃ karotha, nīcāsanāni upari mā paññāpetha, uccāsanāni upari paññāpetha, nīcāsanāni heṭṭhā’’ti āha. Itthiyo tassa vacanaṃ asuṇantiyo viya ‘‘tvaṃ kiṃ karonto vicarasi, kiṃ tava āsanāni paññāpetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ kaṃ āpucchitvā pabbajito, kena pabbajitosi, kasmā idhāgatosī’’ti vatvā nivāsanapārupanaṃ acchinditvā setakāni nivāsetvā sīse ca mālācumbuṭakaṃ ṭhapetvā, ‘‘gaccha satthāraṃ ānehi, mayaṃ āsanāni paññāpessāmā’’ti pahiṇiṃsu. Na ciraṃ bhikkhubhāve ṭhatvā avassikova uppabbajitattā lajjituṃ na jānāti, tasmā so tena ākappena nirāsaṅkova gantvā satthāraṃ vanditvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ ādāya āgato. Bhikkhusaṅghassa pana bhattakiccāvasāne mahākāḷassa bhariyāyo ‘‘imāhi attano sāmiko gahito, mayampi amhākaṃ sāmikaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā punadivase satthāraṃ nimantayiṃsu. Tadā pana āsanapaññāpanatthaṃ añño bhikkhu agamāsi. Tā tasmiṃ khaṇe okāsaṃ alabhitvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Cūḷakāḷassa pana dve bhariyāyo, majjhimakāḷassa catasso, mahākāḷassa pana aṭṭha. Bhikkhūpi bhattakiccaṃ kātukāmā nisīditvā bhattakiccamakaṃsu, bahi gantukāmā uṭṭhāya agamaṃsu. Satthā pana nisīditvā bhattakiccaṃ kari. Tassa bhattakiccapariyosāne tā itthiyo, ‘‘bhante, mahākāḷo amhākaṃ anumodanaṃ katvā āgacchissati, tumhe purato gacchathā’’ti vadiṃsu. Satthā ‘‘sādhū’’ti vatvā purato agamāsi. Gāmadvāraṃ patvā bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘kiṃ nāmetaṃ satthārā kataṃ, ñatvā nu kho kataṃ, udāhu ajānitvā. Hiyyo cūḷakāḷassa purato gatattā pabbajjantarāyo jāto, ajja aññassa purato gatattā antarāyo nāhosi. Idāni mahākāḷaṃ ṭhapetvā āgato, sīlavā kho pana bhikkhu ācārasampanno, karissati nu kho tassa pabbajjantarāya’’nti. Satthā tesaṃ vacanaṃ sutvā nivattitvā ṭhito ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchi[Pg.47]. Te tamatthaṃ ārocesuṃ. ‘‘Kiṃ pana tumhe, bhikkhave, cūḷakāḷaṃ viya mahākāḷaṃ sallakkhethā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’. Tassa hi dve pajāpatiyo, imassa aṭṭha. ‘‘Aṭṭhahi parikkhipitvā gahito kiṃ karissati, bhante’’ti? Satthā ‘‘mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, cūḷakāḷo uṭṭhāya samuṭṭhāya subhārammaṇabahulo viharati, papāte ṭhito dubbalarukkhasadiso. Mayhaṃ pana putto mahākāḷo asubhānupassī viharati, ghanaselapabbato viya acalo’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 그(마하깔라)가 아라한과를 증득했을 때, 스승께서는 비구 승가에 둘러싸여 유행하시다가 세따뱌(Setabya)에 이르러 심사빠(Siṃsapā) 숲으로 들어가셨다. 쭐라깔라의 아내들은 "스승께서 심사빠 숲에 도착하셨다"는 말을 듣고, "우리의 남편을 붙잡자"고 생각하여 심부름꾼을 보내 스승을 초대했다. 그런데 부처님들께서 익숙하지 않은 장소에 가실 때는 좌석 배치를 지시하기 위해 비구 한 명이 먼저 가야 하는 것이 관례이다. 실로 부처님들을 위해 중앙에 자리를 마련하고, 그 오른쪽에는 사리불 장로의 자리를, 왼쪽에는 대목건련 장로의 자리를, 그다음부터 양옆으로 비구 승가의 자리를 배치해야 하기 때문이다. 그래서 마하깔라 장로는 가사를 수하는 곳에 서서 "쭐라깔라야, 네가 먼저 가서 좌석 배치를 알려주어라" 하며 쭐라깔라를 보냈다. 그(쭐라깔라)를 본 순간부터 집안 사람들은 그와 농담을 주고받으며 승가 장로의 자리에 낮은 좌석을 깔고, 신참 비구의 자리에 높은 좌석을 깔았다. 쭐라깔라가 "그렇게 하지 마십시오. 낮은 좌석을 상석에 두지 말고, 높은 좌석을 상석에 두며 낮은 좌석은 하석에 두십시오"라고 말했으나, 여인들은 그의 말을 못 들은 척하며 "당신은 무엇을 하러 돌아다니십니까? 당신이 좌석을 배치하는 것이 마땅하지 않습니까? 당신은 누구의 허락을 받고 출가했습니까? 누구를 통해 출가했으며, 왜 이곳에 왔습니까?"라고 말하며 가사를 빼앗고 흰 옷을 입힌 뒤 머리에 화환을 씌워 "가서 스승을 모셔 오십시오. 우리가 좌석을 배치하겠습니다" 하며 보냈다. 출가한 지 얼마 되지 않아 안거도 채 지내지 못한 채 환속했기에 그는 부끄러운 줄을 몰랐다. 그래서 그는 그 모습 그대로 주저함 없이 가서 스승께 절을 올리고 부처님을 필두로 한 비구 승가를 모시고 왔다. 한편 비구 승가의 공양이 끝날 무렵 마하깔라의 아내들은 "이들이 자기 남편을 붙잡았으니, 우리도 우리 남편 마하깔라를 붙잡아 환속시키자"고 생각하여 다음 날 스승을 초대했다. 그때는 좌석 배치를 위해 다른 비구가 갔다. 여인들은 그때 기회를 얻지 못하고 부처님을 필두로 한 비구 승가를 자리에 앉게 한 뒤 공양물을 올렸다. 쭐라깔라에게는 두 명의 아내가, 맛지마깔라에게는 네 명의 아내가 있었으나, 마하깔라에게는 여덟 명의 아내가 있었다. 비구들도 공양을 마치고자 자리에 앉아 공양을 했고, 밖으로 나가려는 이들은 일어나서 떠났다. 스승께서도 앉아서 공양을 하셨다. 공양이 끝났을 때 그 여인들은 "세존이시여, 마하깔라가 저희에게 축원을 해주고 갈 것이니, 당신들은 먼저 가십시오"라고 말했다. 스승께서는 "좋다"라고 말씀하시고 먼저 가셨다. 마을 입구에 이르렀을 때 비구들이 비난했다. "스승께서는 어찌하여 이런 일을 하셨는가? 알고 하셨는가, 아니면 모르고 하셨는가? 어제는 쭐라깔라가 먼저 가는 바람에 수행에 장애가 생겼는데, 오늘은 다른 이가 먼저 가서 장애가 없었다. 그런데 이제 마하깔라를 남겨두고 오셨으니, 계율을 잘 지키고 품행이 바른 그 비구에게 수행의 장애가 생기지 않겠는가?" 스승께서 그들의 말을 들으시고 멈춰 서서 "비구들이여, 무슨 말을 하는가?"라고 물으셨다. 그들이 그 사정을 아뢰자, "비구들이여, 너희는 마하깔라가 쭐라깔라와 같다고 생각하느냐?"라고 물으셨다. "그렇습니다, 세존이시여. 쭐라깔라에게는 아내가 둘뿐이었으나 이에게는 여덟이나 됩니다. 여덟 명의 아내가 둘러싸서 붙잡으면 그가 어찌하겠습니까?" 스승께서는 "비구들이여, 그렇게 말하지 마라. 쭐라깔라는 항상 아름다운 대상만을 좇으며 머무니 벼랑 끝에 서 있는 약한 나무와 같다. 그러나 나의 아들 마하깔라는 부정함(Asubha)을 관하며 머무니, 견고한 바위산처럼 흔들림이 없다"라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 7. 7. ‘‘Subhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu asaṃvutaṃ; Bhojanamhi cāmattaññuṃ, kusītaṃ hīnavīriyaṃ; Taṃ ve pasahati māro, vāto rukkhaṃva dubbalaṃ. 아름다움(淨)만을 보며 머물고, 감각기관을 단속하지 않으며, 음식에 절제를 모르고, 게으르며 정진의 힘이 없는 자, 그를 마라는 반드시 굴복시킨다, 바람이 약한 나무를 쓰러뜨리듯이. 8. 8. ‘‘Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ; Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ; Taṃ ve nappasahatī māro, vāto selaṃva pabbata’’nti. 부정(不淨)함을 관하며 머물고, 감각기관을 잘 단속하며, 음식에 절제를 알고, 믿음이 있고 정진의 힘을 갖춘 자, 그를 마라는 결코 굴복시키지 못한다, 바람이 바위산을 흔들지 못하듯이. Tattha subhānupassiṃ viharantanti sutaṃ anupassantaṃ, iṭṭhārammaṇe mānasaṃ vissajjetvā viharantanti attho. Yo hi puggalo nimittaggāhaṃ anubyañjanaggāhaṃ gaṇhanto ‘‘nakhā sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘aṅguliyo sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘hatthapādā, jaṅghā, ūru, kaṭi, udaraṃ, thanā, gīvā, oṭṭhā, dantā, mukhaṃ, nāsā, akkhīni, kaṇṇā, bhamukā, nalāṭaṃ, kesā, sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘kesā, lomā, nakhā, dantā, taco, sobhanā’’ti gaṇhāti, vaṇṇo subho, saṇṭhānaṃ subhanti, ayaṃ subhānupassī nāma. Evaṃ taṃ subhānupassiṃ viharantaṃ. Indriyesūti cakkhādīsu chasu indriyesu. Asaṃvutanti cakkhudvārādīni arakkhantaṃ. Pariyesanamattā paṭiggahaṇamattā paribhogamattāti imissā mattāya ajānanato bhojanamhi cāmattaññuṃ. Apica paccavekkhaṇamattā vissajjanamattāti imissāpi mattāya ajānanato amattaññuṃ, idaṃ bhojanaṃ dhammikaṃ, idaṃ adhammikantipi ajānantaṃ. Kāmacchandabyāpādavihiṃsāvitakkavasitāya kusītaṃ. Hīnavīriyanti nibbīriyaṃ catūsu iriyāpathesu vīriyakaraṇarahitaṃ. Pasahatīti abhibhavati ajjhottharati. Vāto rukkhaṃva dubbalanti balavavāto chinnapapāte jātaṃ dubbalarukkhaṃ viya. Yathā hi so vāto tassa dubbalarukkhassa pupphaphalapallavādīnipi pāteti, khuddakasākhāpi bhañjati, mahāsākhāpi [Pg.48] bhañjati, samūlakampi taṃ rukkhaṃ uppāṭetvā uddhaṃmūlaṃ adhosākhaṃ katvā gacchati, evameva evarūpaṃ puggalaṃ anto uppanno kilesamāro pasahati, balavavāto dubbalarukkhassa pupphaphalapallavādipātanaṃ viya khuddānukhuddakāpattiāpajjanampi karoti, khuddakasākhābhañjanaṃ viya nissaggiyādiāpattiāpajjanampi karoti, mahāsākhābhañjanaṃ viya terasasaṅghādisesāpattiāpajjanampi karoti, uppāṭetvā uddhaṃ, mūlakaṃ heṭṭhāsākhaṃ katvā pātanaṃ viya pārājikāpattiāpajjanampi karoti, svākkhātasāsanā nīharitvā katipāheneva gihibhāvaṃ pāpetīti evaṃ evarūpaṃ puggalaṃ kilesamāro attano vase vattetīti attho. 거기서 '아름다움을 관찰하며 머무는 자(subhānupassiṃ viharantaṃ)'란 아름답다고 관찰하며 머무는 자, 즉 마음에 드는 대상에 마음을 놓아버리고 머무는 자라는 뜻이다. 어떤 사람이 전체적인 모습(nimitta)을 취하고 세세한 부분(anubyañjana)을 취하면서, '손톱이 아름답다', '손가락이 아름답다', '손발, 종아리, 허벅지, 허리, 배, 가슴, 목, 입술, 치아, 얼굴, 코, 눈, 귀, 눈썹, 이마, 머리카락이 아름답다'고 취하며, '머리카락, 몸털, 손발톱, 치아, 피부가 아름답다'고 취하고, 그 색이 아름답고 형태가 아름답다고 여기는 자를 '아름다움을 관찰하는 자'라 한다. 이와 같이 그 아름다움을 관찰하며 머무는 자를 말한다. '감관들(indriyesu)'이란 눈 등의 여섯 감관을 뜻한다. '단속하지 않는(asaṃvutaṃ)'이란 안문(眼門) 등을 보호하지 않는 것이다. 구하는 것의 정도, 받는 것의 정도, 수용하는 것의 정도, 이 정도를 알지 못하기에 음식에 대해 '양을 모르는 자(amattaññuṃ)'이다. 또한 반조(paccavekkhaṇa)의 정도, 내놓음(vissajjana)의 정도를 알지 못하기에 양을 모르는 자이며, '이 음식은 정당한 것인가, 이것은 부당한 것인가'를 알지 못하는 자이다. 감각적 욕망, 악의, 해코지하려는 생각에 지배당하기 때문에 '게으른 자(kusītaṃ)'이다. '정진이 낮은 자(hīnavīriyanti)'란 정진이 없는 자로, 네 가지 자세에서 정진을 기울이지 않는 자이다. '굴복시킨다(pasahatī)'란 압도하고 정복한다는 뜻이다. '약한 나무를 바람이 (쓰러뜨리듯)'이란 강한 바람이 벼랑 끝에 자란 약한 나무를 쓰러뜨리는 것과 같다. 그 바람이 그 약한 나무의 꽃과 열매와 싹 등을 떨어뜨리고, 작은 가지를 꺾고 큰 가지를 꺾으며, 그 나무를 뿌리째 뽑아 뿌리는 위로 향하고 가지는 아래로 향하게 하여 가버리는 것처럼, 이와 같이 그러한 사람에게 내면에서 일어난 번뇌의 마군(kilesamāro)은 그를 굴복시킨다. 마치 강한 바람이 약한 나무의 꽃과 열매 등을 떨어뜨리는 것과 같이 사소한 죄를 범하게 하고, 작은 가지를 꺾는 것과 같이 니사기 등의 죄를 범하게 하며, 큰 가지를 꺾는 것과 같이 13가지 승잔 등의 죄를 범하게 하고, 뿌리째 뽑아 뿌리는 위로 가지는 아래로 향하게 하여 쓰러뜨리는 것과 같이 바라이의 죄를 범하게 한다. 잘 설해진 가르침에서 그를 끌어내어 며칠 만에 재가자의 상태로 돌아가게 하니, 이와 같이 그러한 사람을 번뇌의 마군이 자기 뜻대로 휘두른다는 뜻이다. Asubhānupassinti dasasu asubhesu aññataraṃ asubhaṃ passantaṃ paṭikūlamanasikāre yuttaṃ kese asubhato passantaṃ lome nakhe dante tacaṃ vaṇṇaṃ saṇṭhānaṃ asubhato passantaṃ. Indriyesūti chasu indriyesu. Susaṃvutanti nimittādiggāharahitaṃ pihitadvāraṃ. Amattaññutāpaṭikkhepena bhojanamhi ca mattaññuṃ. Saddhanti kammassa ceva phalassa ca saddahanalakkhaṇāya lokikāya saddhāya ceva tīsu vatthūsu aveccappasādasaṅkhātāya lokuttarasaddhāya ca samannāgataṃ. Āraddhavīriyanti paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyaṃ. Taṃ veti evarūpaṃ taṃ puggalaṃ yathā dubbalavāto saṇikaṃ paharanto ekagghanaṃ selaṃ cāletuṃ na sakkoti, tathā abbhantare uppajjamānopi dubbalakilesamāro nappasahati, khobhetuṃ vā cāletuṃ vā na sakkotīti attho. '더러움을 관찰하는 자(asubhānupassinti)'란 열 가지 부정관 중에서 어느 하나라도 관찰하는 자, 혐오스러움의 작의(paṭikūlamanasikāra)에 전념하는 자, 머리카락을 더러운 것으로 보고 몸털, 손발톱, 치아, 피부, 색깔, 형태를 더러운 것으로 보는 자를 말한다. '감관들(indriyesu)'이란 여섯 감관을 뜻한다. '잘 단속된(susaṃvutanti)'이란 아름다운 모습 등을 취함이 없이 감관의 문을 닫은 것이다. 음식의 양을 모르는 것을 배척함으로써 '음식에 대해 양을 아는 자(mattaññuṃ)'이다. '믿음(saddhā)'이란 업과 그 결과를 믿는 특징을 가진 세간적인 믿음과, 세 가지 보배에 대해 흔들리지 않는 청정한 믿음이라 불리는 출세간적인 믿음을 갖춘 것을 말한다. '정진을 시작한 자(āraddhavīriyanti)'란 정진을 불러일으킨 자, 원만한 정진을 가진 자이다. '그를(taṃ ve)'이란 그러한 사람을 말한다. 마치 약한 바람이 천천히 불어서는 단단한 바위산을 흔들 수 없는 것과 같이, 그와 같이 내면에서 일어나는 미약한 번뇌의 마군이라도 그를 굴복시키지 못하며, 어지럽히거나 흔들 수 없다는 뜻이다. Tāpi kho tassa purāṇadutiyikāyo theraṃ parivāretvā ‘‘tvaṃ kaṃ āpucchitvā pabbajito, idāni gihī bhavissasi na bhavissasī’’tiādīni vatvā kāsāvaṃ nīharitukāmā ahesuṃ. Thero tāsaṃ ākāraṃ sallakkhetvā nisinnāsanā vuṭṭhāya iddhiyā uppattitvā kūṭāgārakaṇṇikaṃ dvidhā bhinditvā ākāsenāgantvā satthari gāthā pariyosāpenteyeva satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ abhitthavanto ākāsato otaritvā tathāgatassa pāde vandi. 그의 옛 아내들도 마하칼라 장로를 에워싸고 '당신은 누구에게 허락을 받고 출가했습니까? 이제 속인이 되겠습니까, 아니면 되지 않겠습니까?' 등의 말을 하며 가사를 벗겨버리고자 했다. 장로는 그녀들의 태도를 알아차리고 앉아 있던 자리에서 일어나 신통력으로 공중으로 날아올라 누각의 용마루를 둘로 쪼개고 허공으로 날아가셨다. 부처님께서 게송을 마치실 때쯤에 장로는 부처님의 황금빛 몸을 찬탄하며 허공에서 내려와 여래의 발에 절을 올렸다. Gāthāpariyosāne sampattabhikkhū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhahiṃsūti. 게송이 끝날 무렵, 그 자리에 모인 비구들은 예류과 등에 머물게 되었다. Mahākāḷattheravatthu chaṭṭhaṃ. 여섯 번째인 쭐라칼라와 마하칼라 이야기가 끝났다. 7. Devadattavatthu 7. 데와닷따 이야기 Anikkasāvoti [Pg.49] imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto rājagahe devadattassa kāsāvalābhaṃ ārabbha kathesi. '부정한 마음을 버리지 못한 자(Anikkasāvo)'라는 이 법문을 부처님께서는 제따와나에 머무실 때 라자가하에서 데와닷따가 가사를 얻은 것을 인연으로 설하셨다. Ekasmiñhi samaye dve aggasāvakā pañcasate pañcasate attano attano parivāre ādāya satthāraṃ āpucchitvā vanditvā jetavanato rājagahaṃ agamaṃsu. Rājagahavāsino dvepi tayopi bahūpi ekato hutvā āgantukadānaṃ adaṃsu. Athekadivasaṃ āyasmā sāriputto anumodanaṃ karonto ‘‘upāsakā eko sayaṃ dānaṃ deti, paraṃ na samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadaṃ labhati, no parivārasampadaṃ. Eko sayaṃ na deti, paraṃ samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne parivārasampadaṃ labhati, no bhogasampadaṃ. Eko sayampi na deti, parampi na samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne kañjikamattampi kucchipūraṃ na labhati, anātho hoti nippaccayo. Eko sayampi deti, parampi samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne attabhāvasatepi attabhāvasahassepi attabhāvasatasahassepi bhogasampadañceva parivārasampadañca labhatī’’ti evaṃ dhammaṃ desesi. 실로 어느 때에 두 분의 상수제자가 각각 오백 명씩의 비구 수행원들을 거느리고 부처님께 하직 인사를 드리고 절을 올린 뒤 제따와나에서 라자가하로 갔다. 라자가하의 주민들은 둘씩, 셋씩 혹은 여럿이 하나가 되어 객 비구들을 위한 보시를 베풀었다. 그러던 어느 날 존자 사리뿟따가 수희 설법을 하면서 '재가 신자들이여, 어떤 사람은 스스로 보시를 하지만 남에게 권하지 않습니다. 그는 태어나는 곳마다 재물은 얻지만 권속은 얻지 못합니다. 어떤 사람은 스스로 보시하지 않지만 남에게는 권합니다. 그는 태어나는 곳마다 권속은 얻지만 재물은 얻지 못합니다. 어떤 사람은 스스로 보시하지도 않고 남에게 권하지도 않습니다. 그는 태어나는 곳마다 쌀죽 물조차 배불리 먹지 못하며, 의지할 곳도 없고 조력자도 없습니다. 어떤 사람은 스스로 보시도 하고 남에게 권하기도 합니다. 그는 태어나는 곳마다 백 번의 생, 천 번의 생, 심지어 십만 번의 생에서도 재물과 권속을 모두 얻습니다'라고 이와 같이 법을 설하셨다. Tameko paṇḍitapuriso dhammaṃ sutvā ‘‘acchariyā vata bho, abbhutā vata bho dhammadesanā, sukāraṇaṃ kathitaṃ, mayā imāsaṃ dvinnaṃ sampattīnaṃ nipphādakaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā – ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti theraṃ nimantesi. ‘‘Kittakehi te bhikkhūhi attho upāsakā’’ti. ‘‘Kittakā pana vo, bhante, parivārā’’ti? ‘‘Sahassamattā upāsakā’’ti. ‘‘Sabbehi saddhiṃyeva sve bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti. ‘‘Thero adhivāsesi’’. Upāsako nagaravīthiyaṃ caranto – ‘‘ammā, tātā, mayā bhikkhusahassaṃ nimantitaṃ, tumhe kittakānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhaṃ dātuṃ sakkhissatha, tumhe kittakāna’’nti samādapesi. Manussā attano attano pahonakaniyāmena – ‘‘mayaṃ dasannaṃ dassāma, mayaṃ vīsatiyā, mayaṃ satassā’’ti āhaṃsu. Upāsako – ‘‘tena hi ekasmiṃ ṭhāne samāgamaṃ katvā ekatova parivisissāma, sabbe tilataṇḍulasappimadhuphāṇitādīni samāharathā’’ti ekasmiṃ ṭhāne samāharāpesi. 그때 한 지혜로운 남자가 그 법을 듣고 "오, 참으로 놀랍도다. 오, 참으로 경이로운 법문이로다. 행복의 원인을 잘 설해주셨구나. 나도 이 두 가지 성취를 가져다주는 선업을 지어야겠다"라고 생각하며, "존자시여, 내일 저의 공양을 받아 주십시오"라고 장로를 초청했다. 장로가 "우바새여, 몇 명의 비구가 필요한가?"라고 묻자, "존자시여, 존자님의 시종 비구들은 얼마나 되시는지요?"라고 여쭈었다. "우바새여, 천 명 정도 된다"라고 대답하시자, "존자시여, 내일 모든 비구들과 함께 공양을 받아 주십시오"라고 청했다. 장로는 이를 수락했다. 우바새는 성안의 거리를 다니며 "어머니들, 아버지들, 제가 내일 비구 천 분을 초청했습니다. 여러분은 몇 분의 비구에게 공양을 올릴 수 있겠습니까? 여러분은 몇 분에게 하겠습니까?"라고 권유했다. 사람들은 각자의 형편에 따라 "우리는 열 분께 올리겠습니다", "우리는 스무 분께", "우리는 백 분께 올리겠습니다"라고 말했다. 우바새는 "그렇다면 한곳에 모여서 다 함께 공양을 대접합시다. 모두 깨, 쌀, 버터, 꿀, 당밀 등을 가져오십시오"라며 한곳으로 모으게 했다. Athassa [Pg.50] eko kuṭumbiko satasahassagghanikaṃ gandhakāsāvavatthaṃ datvā – ‘‘sace te dānavattaṃ nappahoti, idaṃ vissajjetvā yaṃ ūnaṃ, taṃ pūreyyāsi. Sace pahoti, yassicchasi, tassa bhikkhuno dadeyyāsī’’ti āha. Tadā tassa sabbaṃ dānavattaṃ pahosi, kiñci ūnaṃ nāma nāhosi. So manusse pucchi – ‘‘idaṃ, ayyā, kāsāvaṃ ekena kuṭumbikena evaṃ nāma vatvā dinnaṃ atirekaṃ jātaṃ, kassa naṃ demā’’ti. Ekacce ‘‘sāriputtattherassā’’ti āhaṃsu. Ekacce ‘‘thero sassapākasamaye āgantvā gamanasīlo, devadatto amhākaṃ maṅgalāmaṅgalesu sahāyo udakamaṇiko viya niccaṃ patiṭṭhito, tassa taṃ demā’’ti āhaṃsu. Sambahulikāya kathāyapi ‘‘devadattassa dātabba’’nti vattāro bahutarā ahesuṃ, atha naṃ devadattassa adaṃsu. So taṃ chinditvā sibbitvā rajitvā nivāsetvā pārupitvā vicarati. Taṃ disvā manussā ‘‘nayidaṃ devadattassa anucchavikaṃ, sāriputtattherassa anucchavikaṃ. Devadatto attano ananucchavikaṃ nivāsetvā pārupitvā vicaratī’’ti vadiṃsu. Atheko disāvāsiko bhikkhu rājagahā sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthāro satthārā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ phāsuvihāraṃ pucchito ādito paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho bhikkhu idāneveso attano ananucchavikaṃ vatthaṃ dhāreti, pubbepi dhāresiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari – 그때 한 부유한 상인이 십만 냥의 가치가 있는 향기로운 가사 천을 주며 "만약 그대의 보시 준비물이 부족하다면 이것을 처분하여 부족한 부분을 채우고, 만약 충분하다면 그대가 원하는 비구에게 이것을 주시오"라고 말했다. 그때 그의 모든 보시 준비물은 충분하여 부족함이 전혀 없었다. 그는 사람들에게 물었다. "여러분, 어떤 상인이 이런 말을 하며 준 이 가사 천이 남게 되었습니다. 누구에게 이것을 드릴까요?" 어떤 이들은 "사리풋타 장로님께 드립시다"라고 했고, 어떤 이들은 "장로님은 곡식이 익을 때나 오셔서 머물다 떠나시는 분이지만, 데와닷타는 우리 경조사에 늘 함께하는 친구 같고 물항아리처럼 항상 곁에 계시는 분이니 그분께 드립시다"라고 했다. 의논 끝에 데와닷타에게 주어야 한다는 의견이 더 많았고, 결국 그것을 데와닷타에게 주었다. 그는 그 천을 자르고 바느질하고 염색해서 입고 다녔다. 이를 본 사람들은 "이것은 데와닷타에게 어울리지 않는다. 사리풋타 장로님께나 어울리는 것이다. 데와닷타는 자신에게 어울리지 않는 가사를 걸치고 다닌다"라고 말했다. 그러던 중 변방에 살던 한 비구가 라자가하에서 사왓티로 가서 부처님께 예배드리고 인사를 나눈 뒤, 부처님께서 두 상수제자의 안부를 물으시자 처음부터 끝까지 그 일을 보고했다. 부처님께서는 "비구여, 그가 자신에게 어울리지 않는 옷을 입은 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다"라고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨다. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasivāsī eko hatthimārako hatthiṃ māretvā māretvā dante ca nakhe ca antāni ca ghanamaṃsañca āharitvā vikkiṇanto jīvitaṃ kappeti. Athekasmiṃ araññe anekasahassā hatthino gocaraṃ gahetvā gacchantā paccekabuddhe disvā tato paṭṭhāya gacchamānā gamanāgamanakāle jaṇṇukehi nipatitvā vanditvā pakkamanti. Ekadivasañhi hatthimārako taṃ kiriyaṃ disvā – ‘‘ahaṃ ime kicchena māremi, ime ca gamanāgamanakāle paccekabuddhe vandanti, kiṃ nu kho disvā vandantī’’ti cintento – ‘‘kāsāva’’nti sallakkhetvā, ‘‘mayāpi idāni kāsāvaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ekassa paccekabuddhassa jātassaraṃ oruyha nhāyantassa tīre ṭhapitesu kāsāvesu cīvaraṃ thenetvā [Pg.51] tesaṃ hatthīnaṃ gamanāgamanamagge sattiṃ gahetvā sasīsaṃ pārupitvā nisīdati. Hatthino taṃ disvā – ‘‘paccekabuddho’’ti saññāya vanditvā pakkamanti. So tesaṃ sabbapacchato gacchantaṃ sattiyā paharitvā māretvā dantādīni gahetvā sesaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā gacchati. Aparabhāge bodhisatto hatthiyoniyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā hatthijeṭṭhako yūthapati ahosi. Tadāpi so tatheva karoti. Mahāpuriso attano parisāya parihāniṃ ñatvā, ‘‘kuhiṃ ime hatthī gatā, mandā jātā’’ti pucchitvā, ‘‘na jānāma, sāmī’’ti vutte, ‘‘kuhiñci gacchantā maṃ anāpucchitvā na gamissanti, paripanthena bhavitabba’’nti vatvā, ‘‘ekasmiṃ ṭhāne kāsāvaṃ pārupitvā nisinnassa santikā paripanthena bhavitabba’’nti parisaṅkitvā, ‘‘taṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti sabbe hatthī purato pesetvā sayaṃ pacchato vilambamāno āgacchati. So sesahatthīsu vanditvā gatesu mahāpurisaṃ āgacchantaṃ disvā cīvaraṃ saṃharitvā sattiṃ vissajji. Mahāpuriso satiṃ uppaṭṭhapetvā āgacchanto pacchato paṭikkamitvā sattiṃ vivajjesi. Atha naṃ ‘‘iminā ime hatthī nāsitā’’ti gaṇhituṃ pakkhandi. Itaro ekaṃ rukkhaṃ purato katvā nilīyi. Atha ‘‘naṃ rukkhena saddhiṃ soṇḍāya parikkhipitvā gahetvā bhūmiyaṃ pothessāmī’’ti tena nīharitvā dassitaṃ kāsāvaṃ disvā – ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ dubbhissāmi, anekasahassesu me buddhapaccekabuddhakhīṇāsavesu lajjā nāma bhinnā bhavissatī’’ti adhivāsetvā – ‘‘tayā me ettakā ñātakā nāsitā’’ti pucchi. ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Kasmā evaṃ bhāriyakammamakāsi, attano ananucchavikaṃ vītarāgānaṃ anucchavikaṃ vatthaṃ paridahitvā evarūpaṃ kammaṃ karontena bhāriyaṃ tayā kata’’nti. Evañca pana vatvā uttaripi naṃ niggaṇhanto ‘‘anikkasāvo kāsāvaṃ…pe… sa ve kāsāvamarahatī’’ti gāthaṃ vatvā – ‘‘ayuttaṃ te kata’’nti vatvā taṃ vissajjesi. 과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 바라나시에 사는 한 코끼리 사냥꾼이 코끼리를 죽여 상아와 발톱과 내장과 살코기를 가져다 팔아 생계를 꾸렸다. 그때 어느 숲에 수천 마리의 코끼리들이 먹이를 찾아 가다가 벽지불들을 보고는, 그때부터 오갈 때마다 무릎을 꿇고 경배하고 떠나곤 했다. 어느 날 사냥꾼이 그 모습을 보고 "나는 고생하며 이 코끼리들을 죽이는데, 이 코끼리들은 오갈 때마다 벽지불들에게 절을 하는구나. 무엇을 보고 절을 하는 것일까?"라고 생각하다가 "가사로구나" 하고 알아차렸다. 그는 "나도 이제 가사를 구해야겠다"라고 생각하고, 어느 벽지불이 호수에 들어가 목욕하는 동안 기슭에 놓아둔 가사를 훔쳤다. 그리고 코끼리들이 다니는 길목에서 창을 들고 머리부터 온몸을 가사로 감싼 채 앉아 있었다. 코끼리들은 그를 보고 "벽지불이시다"라는 생각에 경배하고 지나갔다. 그는 맨 뒤에 오는 코끼리를 창으로 찔러 죽이고 상아 등을 챙긴 뒤 나머지는 땅에 묻고 떠났다. 훗날 보살이 코끼리 무리에서 태어나 무리의 우두머리가 되었다. 그때도 사냥꾼은 똑같이 행동했다. 보살은 자기 무리가 줄어드는 것을 알고 "이 코끼리들이 다 어디로 갔으며 왜 줄어들었는가?"라고 물었다. 코끼리들이 "모르겠습니다, 주인님"이라고 답하자, "나에게 알리지 않고 어디론가 가진 않았을 테니 분명 재난이 있을 것이다"라고 말하며, "한곳에 가사를 입고 앉아 있는 자로부터 재난이 닥칠 것 같다"고 의심했다. 보살은 "그를 확인해야겠다"라고 생각하고 모든 코끼리를 앞세우고 자신은 뒤에서 천천히 따라갔다. 사냥꾼은 다른 코끼리들이 절하고 지나간 뒤 보살이 오는 것을 보고 가사를 걷어내며 창을 던졌다. 보살은 정신을 집중하고 오다가 뒤로 물러나며 창을 피했다. 보살은 "이자가 우리 코끼리들을 죽였구나" 하고 그를 붙잡으려고 달려들었다. 사냥꾼은 나무 뒤로 숨었다. 보살이 "나무와 함께 코로 휘감아 잡아다가 땅에 메쳐버리겠다"라고 생각하다가, 사냥꾼이 꺼내 보인 가사를 보고는 "만약 내가 이자를 해친다면, 수많은 부처님과 벽지불과 아라한들에 대한 나의 예경심이 훼손될 것이다"라고 참으며 물었다. "네가 나의 이토록 많은 친족을 죽였느냐?" "그렇습니다, 주인님." "어찌하여 이토록 무거운 업을 지었느냐? 자신에게는 어울리지 않고 탐욕을 떠난 분들에게나 어울리는 가사를 입고 이런 짓을 하다니, 참으로 무거운 죄를 지었구나." 보살은 이렇게 말하고 그를 더 꾸짖으며 "번뇌를 버리지 못한 자가 가사를... (게송)"라고 읊으며 "너는 옳지 못한 일을 했다"라고 꾸짖고 그를 놓아주었다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā hatthimārako devadatto ahosi, tassa niggāhako hatthināgo ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā, ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto attano ananucchavikaṃ vatthaṃ dhāresiyevā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 스승께서는 이 법문을 가져오셔서 “그때 코끼리 사냥꾼은 데와닷타였고, 그를 제압한 코끼리 왕은 바로 나였다”라고 전생 이야기를 연결하신 뒤, “비구들이여, 데와닷타가 자신에게 어울리지 않는 가사를 입은 것은 지금뿐만이 아니라, 과거에도 그러했다”라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 9. 9. ‘‘Anikkasāvo [Pg.52] kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridahissati; Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati. “번뇌의 때를 벗지 못한 자가 감각의 자제와 진실함도 없이 가사를 입는다면, 그는 가사를 입을 자격이 없다.” 10. 10. ‘‘Yo ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito; Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahatī’’ti. “번뇌의 때를 다 토해내고 계율에 굳건히 서며, 감각의 자제와 진실함을 갖춘 자라면, 그는 참으로 가사를 입을 자격이 있다.” Chaddantajātakenāpi (jā. 1.16.122-123) ca ayamattho dīpetabbo. 찻단타 자타카(Chaddantajātaka)를 통해서도 이 의미를 밝혀야 한다. Tattha anikkasāvoti rāgādīhi kasāvehi sakasāvo. Paridahissatīti nivāsanapārupanaattharaṇavasena paribhuñjissati. Paridhassatītipi pāṭho. Apeto damasaccenāti indriyadamena ceva paramatthasaccapakkhikena vacīsaccena ca apeto, viyutto pariccatthoti attho. Na soti so evarūpo puggalo kāsāvaṃ paridahituṃ nārahati. Vantakasāvassāti catūhi maggehi vantakasāvo chaḍḍitakasāvo pahīnakasāvo assa. Sīlesūti catupārisuddhisīlesu. Susamāhitoti suṭṭhu samāhito suṭṭhito. Upetoti indriyadamena ceva vuttappakārena ca saccena upagato. Sa veti so evarūpo puggalo taṃ gandhakāsāvavatthaṃ arahatīti. 거기서 ‘anikkasāvo’란 탐욕 등의 번뇌(때)가 남아 있는 자를 말한다. ‘paridahissati’란 입고, 두르고, 까는 방식으로 사용한다는 뜻이다. ‘paridhassatī’라는 이문도 있다. ‘apeto damasaccena’란 감각의 자제와 궁극적 진실 및 언어적 진실이 결여되고, 떨어져 있으며, 버려진 상태를 뜻한다. ‘na so’란 그러한 부류의 사람은 가사를 수할 자격이 없다는 의미이다. ‘vantakasāvassa’란 네 가지 성스러운 길을 통해 번뇌를 토해내고 버리고 제거한 자를 말한다. ‘sīlesu’란 네 가지 청정계(catupārisuddhisīla)를 의미한다. ‘susamāhito’란 아주 잘 집중되고 확립된 자를 말한다. ‘upeto’란 감각의 자제와 앞에서 언급한 진실함을 갖춘 것을 뜻한다. ‘sa ve’란 그러한 사람은 그 향기로운 가사를 입을 자격이 있다는 의미이다. Gāthāpariyosāne so disāvāsiko bhikkhu sotāpanno ahosi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. 게송이 끝났을 때, 그 지방에 거주하던 비구는 예류과를 성취하였고, 다른 많은 이들도 예류과 등의 결실을 얻었다. 이 설법은 대중들에게 매우 유익하였다. Devadattavatthu sattamaṃ. 일곱 번째 데와닷타 이야기가 끝났다. 8. Sāriputtattheravatthu 8. 사리풋타 장로 이야기 Asāre sāramatinoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aggasāvakehi niveditaṃ sañcayassa anāgamanaṃ ārabbha kathesi. “Asāre sāramatino”로 시작하는 이 법문을 스승께서는 죽림정사에 머무실 때, 상좌 제자들이 보고한 산자야의 불참을 인연으로 설하셨다. Tatrāyaṃ anupubbikathā – amhākañhi satthā ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatiyā nāma nagare sumedho nāma brāhmaṇakumāro hutvā sabbasippesu nipphattiṃ patvā mātāpitūnaṃ [Pg.53] accayena anekakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ pariccajitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto jhānābhiññā nibbattetvā ākāsena gacchanto dīpaṅkaradasabalassa sudassanavihārato rammavatīnagaraṃ pavisanatthāya maggaṃ sodhayamānaṃ janaṃ disvā sayampi ekaṃ padesaṃ gahetvā maggaṃ sodheti. Tasmiṃ asodhiteyeva āgatassa satthuno attānaṃ setuṃ katvā kalale ajinacammaṃ attharitvā ‘‘satthā sasāvakasaṅgho kalalaṃ anakkamitvā maṃ akkamanto gacchatū’’ti nipanno. Satthārā taṃ disvāva ‘‘buddhaṅkuro esa, anāgate kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ pariyosāne gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākato. Tassa satthuno aparabhāge ‘‘koṇḍañño maṅgalo sumano revato sobhito anomadassī padumo nārado padumuttaro sumedho sujāto piyadassī atthadassī dhammadassī siddhattho tisso phusso vipassī sikhī vessabhū kakusandho koṇāgamano kassapo’’ti lokaṃ obhāsetvā uppannānaṃ imesampi tevīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo, ‘‘dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyo’’ti samattiṃsa pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito pathavikampanāni mahādānāni datvā puttadāraṃ pariccajitvā āyupariyosāne tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasa sahassacakkavāḷadevatāhi sannipatitvā – 이에 대한 전후 이야기는 다음과 같다. 우리 스승께서는 지금으로부터 4아승기 10만 겁 전에 아마라와티라는 도시에서 수메다라는 이름의 바라문 청년으로 태어나 모든 학문을 통달하셨다. 부모님이 돌아가신 후 수억 대의 재산을 보시하고 고행자가 되어 히말라야에 거주하며 선정과 신통을 얻으셨다. 허공을 날아가시던 중, 디팡카라 십력존께서 수다사나 사원에서 람마와티 시로 들어가시기 위해 길을 닦고 있는 사람들을 보시고, 자신도 한 구역을 맡아 길을 닦으셨다. 길이 다 닦이지 않았을 때 부처님께서 오시자, 진흙 위에 사슴 가죽을 펴고 자신의 몸을 다리로 삼아 “부처님과 제자들이 진흙을 밟지 않고 나를 밟고 지나가시게 하리라”며 엎드리셨다. 부처님께서는 그를 보시고 “이분은 장차 부처가 될 분이다. 4아승기 10만 겁 후에 고타마라는 이름의 부처가 될 것이다”라고 수기를 주셨다. 그 후 고단냐, 망갈라, 수마나, 레와타, 소비타, 아노마다씨, 빠두마, 나라다, 빠두뭇따라, 수메다, 수자따, 삐야다씨, 앗따다씨, 담마다씨, 싯닷따, 띳사, 풋사, 위빳씨, 시키, 웨싸부, 까꾸싼다, 꼬나가마나, 까쌉빠 부처님까지 세상을 밝히며 나타나신 이들 23분의 부처님 처소에서도 수기를 받으셨다. 10가지 바라밀, 10가지 중간 바라밀, 10가지 최상 바라밀의 30바라밀을 채우시고 웨싼타라 왕으로 태어나 대지를 진동시키는 큰 보시를 행하고 처자식을 보시하셨으며, 수명이 다해 투시타 천상에 태어나 머무셨다. 거기서 수명이 다할 때까지 머무시자 일만 세계의 천신들이 모여 다음과 같이 간청하였다. ‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) – “위대한 영웅이신 신이시여, 이제 때가 되었으니 어머니의 모태에 드소서. 신과 인간을 포함한 모든 중생을 구제하며 불사의 경지를 깨달으소서.” Vutte – 이와 같이 요청을 받았을 때— ‘‘Kālaṃ desañca dīpañca, kulaṃ mātarameva ca; Ime pañca viloketvā, uppajjati mahāyaso’’ti. – “시기, 대륙, 국가, 가문, 어머니라는 이 다섯 가지를 조사하신 후, 명성이 자자한 보살께서 태어나신다.” Pañca mahāvilokanāni viloketvā tato cuto sakyarājakule paṭisandhiṃ gahetvā dasamāsaccayena mātukucchito vijāyi. Soḷasavassakāle tattha mahāsampattiyā parihariyamāno anukkamena bhadrayobbanaṃ patvā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ [Pg.54] viya rajjasiriṃ anubhavanto uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇabyādhimatasaṅkhāte tayo devadūte disvā sañjātasaṃvego nivattitvā catutthavāre pabbajitaṃ disvā, ‘‘sādhu pabbajjā’’ti pabbajjāya ruciṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā tattha divasaṃ khepetvā maṅgalapokkharaṇītīre nisinno kappakavesaṃ gahetvā āgatena vissakammena devaputtena alaṅkatapaṭiyatto rāhulakumārassa jātasāsanaṃ sutvā puttasinehassa balavabhāvaṃ ñatvā, ‘‘yāva idaṃ bandhanaṃ na vaḍḍhati, tāvadeva naṃ chindissāmī’’ti cintetvā sāyaṃ nagaraṃ pavisanto – 다섯 가지 큰 조사를 마치고 천상에서 죽어 사캬 왕실에 수태되셨고, 열 달 후에 모태에서 태어나셨다. 16세가 되었을 때 사캬 왕실에서 큰 영화를 누리며 자라나 청년기에 접어드셨다. 세 계절에 적합한 세 곳의 궁전에서 천상의 영광 같은 왕권의 영화를 누리시다가, 동산에 유람하러 나가는 길에 노인, 병자, 죽은 자라는 세 천사를 차례로 보고 큰 충격을 받아 돌아오셨다. 네 번째 나들이에서 수행자를 보고 “출가는 훌륭한 것이다”라고 출가에 대한 뜻을 품으셨다. 동산에 가서 하루를 보내고 복된 연못가에 앉아 계실 때, 이발사로 변장하고 나타난 비수카르마 천신에 의해 장엄하게 꾸며지셨다. 라훌라 왕자가 태어났다는 소식을 듣고 자식에 대한 사랑이 매우 강함을 아시고, “이 속박이 더 커지기 전에 끊어버리리라”고 생각하며 저녁에 성안으로 들어가시는데— ‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā; Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. – “이와 같은 아들을 둔 어머니는 참으로 평온하리라. 이와 같은 아들을 둔 아버지는 참으로 평온하리라. 이와 같은 남편을 둔 여인은 참으로 평온하리라.” Kisāgotamiyā nāma pitucchādhītāya bhāsitaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā, ‘‘ahaṃ imāya nibbutapadaṃ sāvito’’ti muttāhāraṃ omuñcitvā tassā pesetvā attano bhavanaṃ pavisitvā sirisayane nisinno niddopagatānaṃ nāṭakitthīnaṃ vippakāraṃ disvā nibbinnahadayo channaṃ uṭṭhāpetvā kaṇḍakaṃ āharāpetvā taṃ āruyha channasahāyo dasasahassacakkavāḷadevatāhi parivuto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomānadītīre pabbajitvā anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatapabbhāre nisinno magadharaññā rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā sabbaññutaṃ patvā attano vijitaṃ āgamanatthāya tena gahitapaṭiñño āḷārañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṃ santike adhigatavisesaṃ analaṅkaritvā chabbassāni mahāpadhānaṃ padahitvā visākhapuṇṇamadivase pātova sujātāya dinnapāyasaṃ paribhuñjitvā nerañjarāya nadiyā suvaṇṇapātiṃ pavāhetvā nerañjarāya nadiyā tīre mahāvanasaṇḍe nānāsamāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamaye sottiyena dinnaṃ tiṇaṃ gahetvā kāḷena nāgarājena abhitthutaguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha tiṇāni santharitvā ‘‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me anupādāya [Pg.55] āsavehi cittaṃ na muccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā puratthābhimukho nisīditvā sūriye anatthaṅgamiteyeva mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme cutūpapātañāṇaṃ patvā pacchimayāmāvasāne paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā aruṇuggamane dasabalacatuvesārajjādisabbaguṇapaṭimaṇḍitaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vītināmetvā aṭṭhame sattāhe ajapālanigrodhamūle nisinno dhammagambhīratāpaccavekkhaṇena appossukkataṃ āpajjamāno dasasahassacakkavāḷamahābrahmaparivārena sahampatibrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā brahmuno ajjhesanaṃ adhivāsetvā, ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti olokento āḷārudakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakārataṃ anussaritvā uṭṭhāyāsanā kāsipuraṃ gacchanto antarāmagge upakena saddhiṃ mantetvā āsāḷhipuṇṇamadivase isipatane migadāye pañcavaggiyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā te ananucchavikena samudācārena samudācarante saññāpetvā aññātakoṇḍaññappamukhe aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyento dhammacakkaṃ pavattetvā pavattitavaradhammacakko pañcamiyaṃ pakkhassa sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhāpetvā taṃ divasameva yasakulaputtassa upanissayasampattiṃ disvā taṃ rattibhāge nibbinditvā gehaṃ pahāya nikkhantaṃ disvā, ‘‘ehi yasā’’ti pakkositvā tasmiṃyeva rattibhāge sotāpattiphalaṃ pāpetvā punadivase arahattaṃ pāpetvā aparepi tassa sahāyake catupaṇṇāsa jane ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā arahattaṃ pāpesi. 기사고타미라는 이름의 고모 딸이 읊은 이 가송을 듣고, '이 여인이 나에게 니부타(평온)의 구절을 일깨워 주었구나'라고 생각하며 목에서 진주 목걸이를 풀어 그녀에게 보내주셨다. 그 후 자신의 처소로 들어가 상서로운 침상에 앉아 계시다가, 잠에 빠진 무희들의 흐트러진 모습을 보고 염오하는 마음이 생겨 찬나를 깨워 칸타카를 끌어오게 하셨다. 그 말에 올라타 찬나를 동반하고 일만 세계의 천신들에게 둘러싸여 위대한 출가를 감행하셨다. 아노마 강가에서 출가하신 후 차례로 라자가하에 이르러 그곳에서 탁발을 하시고 판다바 산의 동굴에 앉아 계실 때, 마가다 국왕으로부터 왕권으로 제안을 받았으나 이를 거절하셨다. 일체지(자)의 상태에 이르면 자신의 나라로 돌아오겠다는 약속을 하시고는 알라라와 우다카를 찾아가 그들 곁에서 얻은 특별한 선정의 성취에 만족하지 않으셨다. 6년 동안 위대한 정진(고행)을 닦으신 후, 위사카월 보름날 아침 일찍 수자타가 올린 유미죽을 공양하시고 네란자라 강에 황금 발우를 띄워 보내셨다. 네란자라 강변의 큰 숲에서 여러 삼매(등지)로 낮 시간을 보내신 후, 저녁 무렵에 소띠야가 바친 풀을 받으셨다. 칼라 나왕에게 그 덕성을 찬탄받으며 보리 도량에 오르시어 풀을 깔고 앉으시며 '집착 없이 번뇌로부터 내 마음이 해방될 때까지 결코 이 가부좌를 풀지 않으리라'고 서원하셨다. 동쪽을 향해 앉으시어 해가 지기 전에 마군을 물리치셨고, 초야에 숙명통을, 중야에 천안통을 얻으셨으며, 후야의 끝에는 연기법에 대한 지혜를 통찰하셨다. 동틀 녘에 십력과 사무소외 등 모든 부처님의 덕성으로 장엄된 일체지(자)의 지혜를 꿰뚫어 아시고 보리 도량에서 7주간을 보내셨다. 8주째에 아자팔라 니그로다 나무 아래 앉아 법의 심오함을 관찰하시며 설법을 주저하고 계실 때, 일만 세계의 대범천들을 거느린 사함파티 범천의 설법 요청을 받으셨다. 불안(佛眼)으로 세상을 살피시고 범천의 간청을 수락하신 후, '누구에게 먼저 법을 설할까' 살피시다가 알라라와 우다카가 세상을 떠난 것을 아셨다. 다섯 비구의 큰 은혜를 기억하시고 자리에서 일어나 카시 성으로 가시는 길에 우파카와 대화를 나누셨다. 아살하월 보름날 이시파타나 미가다야(녹야원)에 있는 다섯 비구의 거처에 이르러, 부적절한 예법으로 대하는 그들을 깨우쳐 주시고 안냐꼰단냐를 비롯한 18억 범천들에게 불사의 감로를 마시게 하며 법륜을 굴리셨다. 수승한 법륜을 굴리신 후 그달 하현 5일에 그 비구들을 모두 아라한과에 머물게 하셨다. 바로 그날 야사 도령의 구경(究竟)의 자질을 보시고, 밤중에 염증을 느껴 집을 떠나온 그를 보며 '야사야, 오너라' 하고 부르셨다. 그 밤에 바로 예류과에 이르게 하시고 다음 날 아라한과에 이르게 하셨으며, 이후 그의 친구들인 54명 또한 '에히 비구'의 방식으로 출가시켜 아라한과에 이르게 하셨다. Evaṃ loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu vuṭṭhavasso pavāretvā, ‘‘caratha, bhikkhave, cārika’’nti saṭṭhi bhikkhū disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gacchanto antarāmagge kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa jane bhaddavaggiyakumāre vinesi. Tesu sabbapacchimako sotāpanno sabbuttamo anāgāmī ahosi. Te sabbepi ehibhikkhubhāveneva pabbājetvā disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gantvā aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā uruvelakassapādayo sahassajaṭilaparivāre tebhātikajaṭile vinetvā ehibhikkhubhāveneva pabbājetvā gayāsīse [Pg.56] nisīdāpetvā ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāpetvā tena arahantasahassena parivuto ‘‘bimbisārarañño dinnaṃ paṭiññaṃ mocessāmī’’ti rājagahanagarūpacāre laṭṭhivanuyyānaṃ gantvā, ‘‘satthā kira āgato’’ti sutvā dvādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ āgatassa rañño madhuradhammakathaṃ kathento rājānaṃ ekādasahi nahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ekanahutaṃ saraṇesu patiṭṭhāpetvā punadivase sakkena devarājena māṇavakavaṇṇaṃ gahetvā abhitthutaguṇo rājagahanagaraṃ pavisitvā rājanivesane katabhattakicco veḷuvanārāmaṃ paṭiggahetvā tattheva vāsaṃ kappesi. Tattha naṃ sāriputtamoggallānā upasaṅkamiṃsu. 이와 같이 세상에 예순한 명의 아라한이 생겨났을 때, 우안거를 마치고 자자를 행하신 후 '비구들이여, 유행을 떠나라' 하시며 예순 명의 비구들을 사방으로 보내셨다. 세존께서는 직접 우루벨라로 가시는 길에 카파시카 숲에서 서른 명의 밧다왁기야 왕자들을 교화하셨다. 그들 중 가장 뒤처진 자는 예류자가 되었고 가장 뛰어난 자는 아나함이 되었다. 그들 모두를 '에히 비구'의 방식으로 출가시켜 사방으로 보내신 후, 직접 우루벨라에 가서 3,500가지의 신통 변화를 보이시고 우루벨라 캇사파 등 1,000명의 고행자를 거느린 세 명의 고행자 형제를 교화하셨다. 그들 역시 '에히 비구'로 출가시켜 가야시사에 앉히시고 '연소경' 설법으로써 아라한과에 머물게 하셨다. 그 일천 명의 아라한들에게 둘러싸여 '빔비사라 왕에게 했던 약속을 지키리라' 생각하시며 라자가하 성 근처의 랏티와나 원림으로 가셨다. '스승께서 오셨다'는 소문을 듣고 12만 명의 바라문 거사들과 함께 찾아온 빔비사라 왕에게 감미로운 법문을 설하셨다. 왕과 11만 명의 무리를 예류과에 머물게 하시고, 1만 명의 무리를 삼귀의에 머물게 하셨다. 다음 날 천제석이 젊은 수행자의 모습으로 변하여 부처님의 덕성을 찬탄하며 라자가하 성으로 들어갔고, 왕궁에서 공양을 마치신 부처님께서는 벨루와나 정사를 기증받아 그곳에 머무셨다. 그곳에서 사리붓다와 목갈라나가 부처님께 나아왔다. Tatrāyaṃ anupubbikathā – anuppanneyeva hi buddhe rājagahato avidūre upatissagāmo kolitagāmoti dve brāhmaṇagāmā ahesuṃ. Tesu upatissagāme sāriyā nāma brāhmaṇiyā gabbhassa patiṭṭhitadivaseyeva kolitagāme moggaliyā nāma brāhmaṇiyāpi gabbho patiṭṭhāsi. Tāni kira dvepi kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyakāneva ahesuṃ, tāsaṃ dvinnampi ekadivasameva gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Tā ubhopi dasamāsacceyena putte vijāyiṃsu. Nāmaggahaṇadivase sāriyā brāhmaṇiyā puttassa upatissagāmake jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu, itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi vuḍḍhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu. Upatissamāṇavassa kīḷanatthāya nadiṃ vā uyyānaṃ vā gamanakāle pañca suvaṇṇasivikasatāni parivārāni honti, kolitamāṇavassa pañca ājaññayuttarathasatāni. Dvepi janā pañcapañcamāṇavakasataparivārā honti. Rājagahe ca anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjo nāma ahosi. Tesaṃ dvinnampi ekaṭṭhāneyeva mañcaṃ bandhanti. Dvepi ekato nisīditvā samajjaṃ passantā hasitabbaṭṭhāne hasanti, saṃvegaṭṭhāne saṃvejenti, dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyaṃ denti. Tesaṃ imināva niyāmena ekadivasaṃ samajjaṃ passantānaṃ paripākagatattā ñāṇassa purimadivasesu viya hasitabbaṭṭhāne hāso vā saṃvegaṭṭhāne saṃvego vā dātuṃ yuttaṭṭhāne dānaṃ vā nāhosi[Pg.57]. Dvepi pana janā evaṃ cintayiṃsu – ‘‘kimettha oloketabbaṃ atthi, sabbepime appatte vassasate appaṇṇattikabhāvaṃ gamissanti, amhehi pana ekaṃ mokkhadhammaṃ pariyesituṃ vaṭṭatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā nisīdiṃsu. Tato kolito upatissaṃ āha – ‘‘samma upatissa, na tvaṃ aññesu divasesu viya haṭṭhapahaṭṭho, idāni anattamanadhātukosi, kiṃ te sallakkhita’’nti? ‘‘Samma kolita, etesaṃ volokane sāro natthi, niratthakametaṃ, attano mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ cintayanto nisinnomhi. Tvaṃ pana kasmā anattamanosīti? Sopi tatheva āha. Athassa attanā saddhiṃ ekajjhāsayataṃ ñatvā upatisso āha – ‘‘amhākaṃ ubhinnampi sucintikaṃ, mokkhadhammaṃ pana gavesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭati. Kassa santike pabbajāmā’’ti? 여기에 그 순차적인 이야기가 있다. 부처님께서 아직 출현하시기 전, 라자가하에서 멀지 않은 곳에 우빠띳사 마을과 꼴리따 마을이라는 두 브라만 마을이 있었다. 그중 우빠띳사 마을에서 루빠사리라는 브라만 여인의 태중에 아이가 잉태된 바로 그날, 꼴리따 마을의 목갈리라는 브라만 여인의 태중에도 아이가 잉태되었다. 전해오는 바에 따르면, 이 두 가문은 7대에 걸쳐 서로 긴밀하게 연결된 친구 사이였다. 그들은 두 여인에게 같은 날에 임신 축하 잔치를 베풀어 주었다. 두 여인은 열 달이 지나 각각 아들을 낳았다. 이름을 짓는 날에, 우빠띳사 마을의 우두머리 가문의 아들이라 하여 사리 브라만 여인의 아들에게는 '우빠띳사'라는 이름을 지어주었고, 다른 아이는 꼴리따 마을의 우두머리 가문의 아들이라 하여 '꼴리따'라는 이름을 지어주었다. 두 소년은 성장하여 모든 학문과 기예에 통달하였다. 우빠띳사 소년이 놀이를 위해 강이나 공원에 갈 때면 금으로 된 500대의 가마가 호위하였고, 꼴리따 소년에게는 명마가 끄는 500대의 마차가 호위하였다. 두 사람에게는 각각 500명의 소년 추종자들이 있었다. 라자가하에서는 해마다 '기락가사맛자(산정 축제)'라는 축제가 열렸다. 그들 두 사람을 위해 같은 장소에 자리가 마련되었다. 두 소년은 함께 앉아 축제를 관람하며, 웃어야 할 장면에서는 웃고, 전율해야 할 장면에서는 전율하며, 보시를 베풀어야 할 장면에서는 보시를 베풀었다. 이런 식으로 축제를 즐기던 중 어느 날, 그들의 지혜가 성숙해진 탓에 예전처럼 웃어야 할 장면에서 웃음이 나지 않았고, 전율해야 할 장면에서 전율이 일지 않았으며, 보시를 베풀어야 할 장면에서도 보시를 베풀지 않았다. 두 사람은 이렇게 생각했다. "이 세상에서 볼 만한 것이 무엇이 있는가? 여기 있는 이 모든 자들이 백 년도 채 되지 않아 모두 사라질 존재들이 될 것인데, 우리는 마땅히 하나의 해탈의 법을 구해야 한다." 이런 마음을 품고 그들은 자리에 앉아 있었다. 그때 꼴리따가 우빠띳사에게 말했다. "벗 우빠띳사여, 그대는 여느 때처럼 즐거워 보이지 않고 지금 마음이 편치 않아 보이는데, 무엇을 골똘히 생각하고 있는가?" 우빠띳사가 대답했다. "벗 꼴리따여, 이들을 구경하는 것에는 실체가 없네. 이것은 무익한 일이니, 자신의 해탈의 법을 찾는 것이 마땅하네. 나는 이런 생각을 하며 앉아 있었네. 그런데 그대는 어찌하여 마음이 편치 않아 보이는가?" 꼴리따도 똑같이 대답했다. 그러자 우빠띳사는 꼴리따가 자신과 같은 뜻을 가졌음을 알고 이렇게 말했다. "우리 둘 다 아주 좋은 생각을 했네. 해탈의 법을 구하는 우리에게는 출가만이 마땅한 길이네. 우리는 누구의 문하에서 출가해야 하겠는가?" Tena kho pana samayena sañcayo nāma paribbājako rājagahe paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ. Te ‘‘tassa santike pabbajissāmā’’ti pañcamāṇavakasatāni ‘‘sivikāyo ca rathe ca gahetvā gacchathā’’ti uyyojetvā ekāya sivikāya ekena rathena gantvā sañcayassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo atirekalābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimadditvā, ‘‘ācariya, tumhākaṃ jānanasamayo ettakova, udāhu uttarimpi atthī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Ettakova sabbaṃ tumhehi ñāta’’nti vutte cintayiṃsu – ‘‘evaṃ sati imassa santike brahmacariyavāso niratthako, mayaṃ yaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ nikkhantā, so imassa santike uppādetuṃ na sakkā, mahā kho pana jambudīpo, gāmanigamarājadhāniyo carantā addhā mokkhadhammadesakaṃ kañci ācariyaṃ labhissāmā’’ti. Tato paṭṭhāya, ‘‘yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthī’’ti vadanti, tattha tattha gantvā sākacchaṃ karonti. Tehi puṭṭhaṃ pañhaṃ aññe kathetuṃ na sakkonti, te pana tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ sakalajambudīpaṃ pariggaṇhitvā nivattitvā sakaṭṭhānameva āgantvā, ‘‘samma kolita, amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsuṃ. 그 무렵 라자가하에는 산자야라는 이름의 유행자가 거대한 유행자 무리와 함께 살고 있었다. 그들은 "그의 문하에서 출가하자"라고 결정하고, 500명의 소년들에게 "가마와 마차를 가지고 돌아가라"고 돌려보낸 뒤, 가마 한 대와 마차 한 대만을 가지고 가서 산자야의 문하에서 출가했다. 그들이 출가한 때부터 산자야는 막대한 이득과 명성을 얻게 되었다. 그들은 며칠 지나지 않아 산자야의 모든 교설을 완전히 파악하고는 물었다. "스승님, 당신께서 아시는 교리는 이것뿐입니까, 아니면 그 이상이 더 있습니까?" "이것뿐이다. 너희는 모든 것을 다 배웠다."라는 말을 듣고 그들은 생각했다. "상황이 이러하다면 이 자의 곁에서 청정범행을 닦는 것은 무의미하다. 우리가 해탈의 법을 구하기 위해 출가했는데, 이 자의 문하에서는 그것을 얻을 수 없다. 잠부디빠는 참으로 넓으니, 마을과 성읍과 왕도를 돌아다니다 보면 틀림없이 해탈의 법을 설하는 어떤 스승을 만날 수 있을 것이다." 그 후로 그들은 지혜로운 사문이나 브라만이 있다는 곳이면 어디든 가서 대화를 나누었다. 그들이 묻는 질문에 다른 사람들은 대답하지 못했지만, 그들은 타인의 질문에 명쾌하게 답했다. 이렇게 온 잠부디빠를 살펴본 뒤 자신들의 거처로 돌아와서 약속을 했다. "벗 꼴리따여, 우리 중 누구라도 먼저 불사(열반)를 증득하면 다른 이에게 그것을 알려주기로 하세." Evaṃ tesu katikaṃ katvā viharantesu satthā vuttānukkamena rājagahaṃ patvā veḷuvanaṃ paṭiggahetvā veḷuvane viharati. Tadā ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ [Pg.58] bahujanahitāyā’’ti ratanattayaguṇapakāsanatthaṃ uyyojitānaṃ ekasaṭṭhiyā arahantānaṃ antare pañcavaggiyānaṃ abbhantaro assajitthero paṭinivattitvā rājagahaṃ āgato, punadivase pātova pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tasmiṃ samaye upatissaparibbājakopi pātova bhattakiccaṃ katvā paribbājakārāmaṃ gacchanto theraṃ disvā cintesi – ‘‘mayā evarūpo pabbajito nāma na diṭṭhapubboyeva, ye loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ayaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ aññataro, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā puccheyyaṃ – ‘kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘akālo kho imaṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchituṃ, antaragharaṃ paviṭṭho piṇḍāya carati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ, atthikehi upaññātaṃ magga’’nti. So theraṃ laddhapiṇḍapātaṃ aññataraṃ okāsaṃ gacchantaṃ disvā nisīditukāmatañcassa ñatvā attano paribbājakapīṭhakaṃ paññāpetvā adāsi, so bhattakiccapariyosānepissa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi. 그들이 그렇게 약속을 하고 지내던 중, 스승께서는 앞서 말한 순서대로 라자가하에 도착하여 벨루와나를 기증받으시고 그곳에 머물고 계셨다. 그때 "비구들이여, 많은 사람의 이익을 위해 유행을 떠나라"라고 삼보의 공덕을 드러내기 위해 파견된 61명의 아라한 중 오비구의 일원이었던 앗사지 장로가 라자가하로 돌아왔다. 이튿날 아침 일찍, 장로는 발우와 가사를 수하고 라자가하 성안으로 탁발을 나갔다. 그때 우빠띳사 유행자도 이른 아침 식사를 마치고 유행자들의 원림으로 가던 중 장로를 보고 생각했다. "나는 일찍이 이와 같은 출가자를 본 적이 없다. 세상에 아라한이거나 아라한의 길에 들어선 비구들이 있다면, 이 비구도 그들 중 한 명일 것이다. 내가 이 비구에게 다가가서 물어보는 것이 어떨까. '벗이여, 당신은 누구를 우러러 출가했습니까? 당신의 스승은 누구이며, 누구의 법을 따르고 있습니까?'" 그러다 다시 이런 생각이 들었다. "지금 이 비구에게 질문을 하는 것은 때가 아니다. 비구는 지금 마을 안으로 들어가 탁발을 하고 있다. 길을 찾는 자가 가야 할 길을 살피듯, 나도 이 비구의 뒤를 바짝 따라가 보는 것이 좋겠다." 그는 장로가 탁발 음식을 얻어 어느 한적한 곳으로 가는 것을 보고 장로가 앉고 싶어 한다는 것을 알아차리고는, 자신이 가지고 있던 유행자의 깔개를 펼쳐 자리를 마련해 주었다. 장로가 공양을 마친 후에는 자신의 물병에 든 물을 공양 올렸다. Evaṃ ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā evamāha – ‘‘vippasannāni kho pana te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero cintesi – ‘‘ime paribbājakā nāma sāsanassa paṭipakkhabhūtā, imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti. Attano navakabhāvaṃ dassento āha – ‘‘ahaṃ kho, āvuso, navo acirapabbajito, adhunāgato imaṃ dhammavinayaṃ, na tāvāhaṃ sakkhissāmi vitthārena dhammaṃ desetu’’nti. Paribbājako – ‘‘ahaṃ upatisso nāma, tvaṃ yathāsattiyā appaṃ vā bahuṃ vā vada, etaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhituṃ mayhaṃ bhāro’’ti cintetvā āha – 이와 같이 스승에 대한 의무를 다하고, 공양을 마치신 장로와 함께 다정하게 인사를 나눈 뒤 이와 같이 말하였다. “도반이여, 참으로 당신의 감관들은 맑고 깨끗하며, 피부색은 청정하고 밝습니다. 도반이여, 당신은 누구를 지향하여 출가하였습니까? 당신의 스승은 누구이며, 당신은 누구의 가르침을 즐겨 받듭니까?”라고 물었다. 장로는 생각하기를 ‘이들 유행자들은 이 가르침에 반대하는 자들이다. 이 자에게 이 가르침의 깊고 오묘함을 보여주리라’고 생각하였다. 자신의 신참됨을 보이며 말하였다. “도반이여, 나는 출가한 지 얼마 되지 않은 신참이라, 이 법과 율에 들어온 지 얼마 되지 않았습니다. 그래서 나는 아직 가르침을 상세하게 설할 수는 없습니다.” 유행자는 ‘나는 우파팃사라 합니다. 당신은 능력껏 적든 많든 말씀해 주십시오. 그것을 백 가지 방법, 천 가지 방법으로 꿰뚫어 아는 것은 나의 몫입니다’라고 생각하며 말하였다. ‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā bhāsassu, atthaṃyeva me brūhi; Attheneva me attho, kiṃ kāhasi byañjanaṃ bahu’’nti. (mahāva. 60); “적든 많든 설해 주십시오. 저에게는 오직 그 뜻만을 말씀해 주십시오. 저에게는 오직 그 뜻만이 필요할 뿐입니다. 많은 문구가 무슨 소용이 있겠습니까?” Evaṃ [Pg.59] vutte thero – ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi, itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāpesi. So sotāpanno hutvā uparivisese appavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘bhante, mā upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva hotu, kuhiṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, tumhe purato yātha, mayhaṃ eko sahāyako atthi, amhehi ca aññamaññaṃ katikā katā ‘amhesu yo amataṃ paṭhamaṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’ti. Ahaṃ taṃ paṭiññaṃ mocetvā sahāyakaṃ gahetvā tumhākaṃ gatamaggeneva satthu santikaṃ āgamissāmīti pañcapatiṭṭhitena therassa pādesu nipatitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmābhimukho agamāsi’’. 이와 같이 말하자 장로는 “모든 법은 원인에서 생겨나니…”라는 게송을 읊었다. 유행자는 첫 두 구절만을 듣고도 천 가지 방법으로 장엄된 예류과에 머물렀으며, 나머지 두 구절은 예류과에 이르는 순간에 완성하였다. 그는 예류자가 된 후 상위의 특별한 성취가 일어나지 않자 ‘여기에 어떤 이유가 있을 것이다’라고 관찰한 뒤 장로에게 말하였다. “존자시여, 상위의 법문을 더 이상 설하지 마십시오. 이것으로 충분합니다. 우리들의 스승님께서는 어디에 계십니까?” “도반이여, 벨루바나에 계십니다.” “그렇다면 존자시여, 당신은 먼저 가십시오. 저에게는 한 친구가 있습니다. 우리들은 서로 ‘우리들 중 누구라도 먼저 불사(不死)를 얻는다면, 그는 다른 이에게 알리자’라고 약속을 하였습니다. 저는 그 약속을 이행하고 친구를 데려와서, 당신이 오신 그 길을 따라 스승님 곁으로 가겠습니다”라고 말하며, 오체투지로 장로의 발치에 엎드려 절하고 세 번 오른쪽으로 돌며 경의를 표한 뒤 장로를 보내고 유행자들의 정원을 향해 갔다. Atha kho kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā, ‘‘ajja mayhaṃ sahāyakassa mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya, addhā tena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āmāvuso, amataṃ adhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kuhiṃ kira, samma, amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane kira, samma, evaṃ no ācariyena assajittherena kathita’’nti. ‘‘Tena hi, samma, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Sāriputtatthero ca nāmesa sadāpi ācariyapūjakova, tasmā sahāyaṃ evamāha – ‘‘samma, amhehi adhigataṃ amataṃ amhākaṃ ācariyassa sañcayaparibbājakassāpi kathessāma, bujjhamāno paṭivijjhissati, appaṭivijjhanto amhākaṃ saddahitvā satthu, santikaṃ gamissati, buddhānaṃ desanaṃ sutvā maggaphalapaṭivedhaṃ karissatī’’ti. Tato dvepi janā sañcayassa santikaṃ agamaṃsu. 그때 콜리타 유행자는 멀리서 오고 있는 그 우파팃사 유행자를 보고, ‘오늘 내 친구의 안색이 다른 날과 같지 않구나. 분명 그가 불사의 경지를 얻었을 것이다’라고 생각하며 불사의 성취에 대해 물었다. 그(우파팃사) 또한 그에게 “그렇습니다, 도반이여. 불사의 경지를 얻었습니다”라고 확인해주며 바로 그 게송을 읊어주었다. 게송이 끝나자 콜리타도 예류과에 머물게 되었고 “어이, 친구여. 우리들의 스승님은 어디에 계신다던가?”라고 물었다. “어이, 친구여. 벨루바나에 계신다네. 우리들의 스승이신 앗사지 장로께서 그렇게 말씀하셨다네.” “그렇다면 친구여, 어서 가세. 스승님을 뵙세.” 사리뿟따 장로는 항상 스승을 공경하는 분이었다. 그래서 친구에게 이와 같이 말했다. “친구여, 우리가 얻은 이 불사의 진리를 우리들의 스승인 산자야 유행자에게도 말해주세. 만약 그가 이해한다면 진리를 꿰뚫어 알 것이고, 꿰뚫어 알지 못한다 하더라도 우리를 믿고 스승님 곁으로 갈 것이네. 부처님의 설법을 들으면 도과를 체득하게 될 것이네.” 그리하여 두 사람 모두 산자야가 있는 곳으로 갔다. Sañcayo te disvāva – ‘‘kiṃ, tātā, koci vo amatamaggadesako laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, ācariya, laddho, buddho loke uppanno, dhammo loke uppanno, saṅgho loke uppanno, tumhe tucche asāre vicaratha, tasmā etha, satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Gacchatha tumhe, nāhaṃ sakkhissāmī’’ti[Pg.60]. ‘‘Kiṃ kāraṇāhi’’? ‘‘Ahaṃ mahājanassa ācariyo hutvā vicariṃ, vicarantassa me antevāsikavāso cāṭiyā udañcanabhāvappatti viya hoti, na sakkhissāmahaṃ antevāsikavāsaṃ vasitu’’nti. ‘‘Mā evaṃ karittha, ācariyā’’ti. ‘‘Hotu, tātā, gacchatha tumhe, nāhaṃ sakkhissāmī’’ti. Ācariya, loke buddhassa uppannakālato paṭṭhāya mahājano gandhamālādihattho gantvā tameva pūjessati, mayampi tattheva gamissāma. ‘‘Tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tātā, kiṃ nu kho imasmiṃ loke dandhā bahū, udāhu paṇḍitā’’ti. ‘‘Dandhā, ācariya, bahū, paṇḍitā ca nāma katipayā eva hontī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, paṇḍitā paṇḍitassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gamissanti, dandhā dandhassa mama santikaṃ āgamissanti, gacchatha tumhe, nāhaṃ gamissāmī’’ti. Te ‘‘paññāyissatha tumhe, ācariyā’’ti pakkamiṃsu. Tesu gacchantesu sañcayassa parisā bhijji, tasmiṃ khaṇe ārāmo tuccho ahosi. So tucchaṃ ārāmaṃ disvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Tehipi saddhiṃ gacchantesu pañcasu paribbājakasatesu sañcayassa aḍḍhateyyasatāni nivattiṃsu, atha kho te attano antevāsikehi aḍḍhateyyehi paribbājakasatehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu. 산자야는 그들을 보자마자 “얘들아, 너희들이 불사의 길을 가르쳐주는 어떤 자를 찾았느냐?”라고 물었다. “예, 스승님, 찾았습니다. 세상에 부처님이 출현하셨고, 법이 출현하셨으며, 승가가 출현하셨습니다. 당신은 텅 비고 알맹이 없는 곳에서 수행하고 계십니다. 그러니 어서 오십시오, 스승님 곁으로 갑시다.” “너희들이나 가거라, 나는 갈 수 없다.” “무슨 이유 때문입니까?” “나는 대중의 스승이 되어 살아왔다. 그런 내가 이제 와서 제자로 산다는 것은, 커다란 물항아리가 작은 물바가지가 되는 꼴과 같으니, 나는 제자의 신분으로 살 수 없다.” “스승님, 그러지 마십시오”라고 간청하였으나, “얘들아, 됐다. 너희들이나 가거라, 나는 갈 수 없다”라고 말하였다. “스승님, 세상에 부처님이 출현하신 때부터 많은 사람들이 향과 꽃 등을 들고 가서 오직 그분만을 공경할 것입니다. 저희들도 그곳으로 갈 것입니다. 당신은 어떻게 하시렵니까?”라고 물었다. “얘들아, 이 세상에 어리석은 자들이 많으냐, 아니면 지혜로운 자들이 많으냐?” “스승님, 어리석은 자들이 많고, 지혜로운 자들은 참으로 드뭅니다.” “그렇다면 얘들아, 지혜로운 자들은 지혜로운 사문 고타마에게 갈 것이고, 어리석은 자들은 어리석은 나에게로 올 것이다. 너희들이나 가거라, 나는 가지 않겠다.” 그들은 “스승님께서는 곧 알게 되실 것입니다”라고 말하며 떠났다. 그들이 떠나자 산자야의 무리는 흩어졌고, 그 순간 정원은 텅 비게 되었다. 그는 텅 빈 정원을 보고 뜨거운 피를 토했다. 그들과 함께 떠나던 500명의 유행자들 중에서 250명은 산자야에게로 되돌아갔고, 이윽고 그들은 자신들의 제자인 250명의 유행자들과 함께 벨루바나로 향했다. Satthā catuparisamajjhe nisinno dhammaṃ desento te dūratova disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ete, bhikkhave, dve sahāyakā āgacchanti kolito ca upatisso ca, etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti. Te satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, nisīditvā ca pana bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’’nti. ‘‘Etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Sabbepi iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikattherā viya ahesuṃ. 부처님께서는 사부대중의 가운데 앉아 법을 설하시다가, 멀리서 오고 있는 그들을 보시고 비구들을 부르셨다. “비구들아, 저기 두 친구 콜리타와 우파팃사가 오고 있다. 저들은 나의 가장 훌륭하고 복된 상수제자 쌍이 될 것이다.” 그들은 부처님께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 앉은 뒤에 부처님께 이와 같이 여쭈었다. “세존이시여, 저희들이 세존의 곁에서 출가하여 구족계 받기를 원합니다.” 세존께서는 “오라, 비구들아”라고 말씀하시며 “법은 잘 설해졌다. 괴로움의 끝을 내기 위해 청정범행을 올바르게 닦아라”고 하셨다. 이 말씀이 떨어지자마자, 모두가 신통으로 생긴 바루와 가사를 수하게 되어 마치 법랍 60년이 된 장로들과 같이 되었다. Atha nesaṃ parisāya caritavasena satthā dhammadesanaṃ vaḍḍhesi. Ṭhapetvā dve aggasāvake avasesā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, aggasāvakānaṃ pana uparimaggattayakiccaṃ na niṭṭhāsi. Kiṃ kāraṇā? Sāvakapāramiñāṇassa mahantatāya. Athāyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato [Pg.61] sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya viharanto thinamiddhe okkamante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā tathāgatena dinnaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇantova uparimaggattayakiccaṃ niṭṭhāpetvā sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Sāriputtattheropi pabbajitadivasato aḍḍhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ tameva rājagahaṃ upanissāya sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne suttānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitabhattaṃ paribhuñjanto viya sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Nanu cāyasmā mahāpañño, atha kasmā mahāmoggallānato ciratarena sāvakapāramiñāṇaṃ pāpuṇīti? Parikammamahantatāya. Yathā hi duggatamanussā yattha katthaci gantukāmā khippameva nikkhamanti, rājūnaṃ pana hatthivāhanakappanādiṃ mahantaṃ parikammaṃ laddhuṃ vaṭṭati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. 그 후 스승께서는 그들의 제자들에게 근기(성향)에 맞추어 법을 설하셨다. 두 상수제자를 제외한 나머지 이들은 아라한과에 도달했으나, 상수제자들에게는 상위 세 도의 과업이 아직 끝나지 않았다. 그 이유는 무엇인가? 성문바라밀지의 광대함 때문이다. 그 후 존자 마하모갈라나는 출가한 지 7일째 되는 날, 마가다국의 깔라왈라 마을에 의지해 머물던 중, 혼침이 밀려오자 스승에 의해 경책을 받아 혼침을 물리치고, 타타가타께서 주신 요소 명상(dhātukammaṭṭhānaṃ)을 들으며 상위 세 도의 과업을 마쳐 성문바라밀지의 정점에 도달했다. 사리뿟따 장로 또한 출가한 지 보름이 지나 스승과 함께 바로 그 라자가하에 의지해 수까라카따 동굴에 머물면서, 자신의 조카인 디가나카 유행자에게 '웨다나빠릭가하 숫딴따'가 설해질 때 그 경의 가르침을 따라 지혜를 보내어, 마치 남이 차려준 음식을 먹는 사람처럼 성문바라밀지의 정점에 도달했다. 존자는 대지혜자인데, 어찌하여 마하모갈라나보다 더 오래 걸려 성문바라밀지에 도달했는가? 그것은 준비(parikamma)의 방대함 때문이다. 마치 가난한 사람들이 어디론가 가고자 할 때는 즉시 떠나지만, 왕들은 코끼리 탈것과 장비 등 방대한 준비를 갖추어야 하는 것과 같으니, 이 비유와 같음을 알아야 한다. Taṃ divasaññeva pana satthā vaḍḍhamānakacchāyāya veḷuvane sāvakasannipātaṃ katvā dvinnaṃ therānaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ datvā pātimokkhaṃ uddisi. Bhikkhū ujjhāyiṃsu – ‘‘satthā mukholokanena bhikkhaṃ deti, aggasāvakaṭṭhānaṃ dadantena nāma paṭhamaṃ pabbajitānaṃ pañcavaggiyānaṃ dātuṃ vaṭṭati, ete anolokentena yasatherappamukhānaṃ pañcapaṇṇāsabhikkhūnaṃ dātuṃ vaṭṭati, ete anolokentena bhaddavaggiyānaṃ tiṃsajanānaṃ, ete anolokentena uruvelakassapādīnaṃ tebhātikānaṃ, ete pana ettake mahāthere pahāya sabbapacchā pabbajitānaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ dadantena mukhaṃ oloketvā dinna’’nti. Satthā, ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, mukhaṃ oloketvā bhikkhaṃ demi, etesaṃ pana attanā attanā patthitapatthitameva demi. Aññātakoṇḍañño hi ekasmiṃ sasse nava vāre aggasassadānaṃ dadanto aggasāvakaṭṭhānaṃ patthetvā nādāsi, aggadhammaṃ pana arahattaṃ sabbapaṭhamaṃ paṭivijjhituṃ patthetvā adāsī’’ti. ‘‘Kadā pana bhagavā’’ti? ‘‘Suṇissatha, bhikkhave’’ti. ‘‘Āma, bhante’’ti, bhagavā atītaṃ āhari – 바로 그날 그림자가 길어질 무렵, 스승께서는 벨루와나(죽림정사)에서 성문들의 모임을 열어 두 장로에게 상수제자의 지위를 부여하고 빠띰옥카(계본)를 설하셨다. 비구들은 불만을 나타냈다. "스승께서는 낯을 가려(편애하여) 공양을 주신다. 상수제자의 지위를 주시려면 먼저 출가한 오비구에게 주어야 마땅하고, 그들이 아니라면 야사 장로를 비롯한 55명의 비구들에게 주어야 마땅하며, 그들이 아니라면 30명의 밧다왁기야들에게, 그들이 아니라면 우루웰라 까사빠 등 삼형제에게 주어야 마땅하다. 이토록 많은 대장로들을 제쳐두고 가장 나중에 출가한 이들에게 상수제자의 지위를 주시는 것은 얼굴을 보고 주시는 것이다." 스승께서 "비구들이여, 무슨 말을 하고 있느냐?"라고 물으시고, "이러저러한 말입니다"라고 아뢰자, "비구들이여, 나는 얼굴을 보고 공양을 주는 것이 아니라, 그들 각자가 스스로 발원하고 원했던 바를 주는 것이다. 안냐꼰단냐는 한 번의 농사 과정에서 아홉 번이나 첫 곡식의 보시를 하면서 상수제자의 지위를 원해서 보시한 것이 아니라, 모든 이들보다 가장 먼저 최상의 법인 아라한과를 체득하기를 발원하며 보시했다"라고 말씀하셨다. "세존이시여, 언제 그러했습니까?" "비구들이여, 들어보라." "예, 세존이시여." 세존께서는 과거의 이야기를 들려주셨다. Bhikkhave, ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā loke udapādi. Tadā mahākāḷo cūḷakāḷoti dvebhātikā kuṭumbikā mahantaṃ sālikkhettaṃ [Pg.62] vapāpesuṃ. Athekadivasaṃ cūḷakāḷo sālikkhettaṃ gantvā ekaṃ sāligabbhaṃ phāletvā khādi, taṃ atimadhuraṃ ahosi. So buddhappamukhassa saṅghassa sāligabbhadānaṃ dātukāmo hutvā jeṭṭhabhātikaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhātika, sāligabbhaṃ phāletvā buddhānaṃ anucchavikaṃ katvā pacāpetvā dānaṃ demā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, sāligabbhaṃ phāletvā dānaṃ nāma neva atīte bhūtapubbaṃ, na anāgatepi bhavissati, mā sassaṃ nāsayī’’ti; vuttopi so punappunaṃ yāciyeva. Atha naṃ bhātā, ‘‘tena hi sālikkhettaṃ dve koṭṭhāse katvā mama koṭṭhāsaṃ anāmasitvā attano koṭṭhāse khette yaṃ icchasi, taṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti khettaṃ vibhajitvā bahū manusse hatthakammaṃ yācitvā sāligabbhaṃ phāletvā nirudakena khīrena pacāpetvā sappimadhusakkharādīhi yojetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne – ‘‘idaṃ, bhante, mama aggadānaṃ aggadhammassa sabbapaṭhamaṃ paṭivedhāya saṃvattatū’’ti āha. Satthā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanamakāsi. 비구들이여, 지금으로부터 91겁 전 위빳시라는 이름의 세존께서 세상에 출현하셨다. 그때 마하깔라와 쭐라깔라라는 형제 장자가 거대한 논에 쌀을 심었다. 어느 날 쭐라깔라가 논에 가서 벼의 속(배아) 하나를 쪼개어 먹어보니 매우 달콤했다. 그는 부처님을 상수로 하는 승가에 이 벼 속 보시를 하고 싶어 형 마하깔라에게 가서 "형님, 벼 속을 쪼개어 부처님께 어울리게 요리하여 보시를 올립시다"라고 말했다. 형은 "아우야, 무슨 말을 하느냐? 벼 속을 쪼개어 보시하는 일은 과거에도 없었고 미래에도 없을 것이다. 곡식을 망치지 마라"라고 했으나, 쭐라깔라는 거듭 청했다. 그러자 형은 "그렇다면 논을 두 구역으로 나누어 내 구역은 건드리지 말고 네 구역의 논에서 네가 원하는 대로 하여라"라고 말했다. 그는 "알겠습니다" 하고 논을 나누고 많은 사람들의 일손을 빌려 벼 속을 쪼개어 물기 없는 우유로 끓이고 버터, 꿀, 설탕 등을 섞어 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 보시를 올렸다. 식사를 마친 뒤 "세존이시여, 저의 이 첫 보시가 모든 이들보다 가장 먼저 최상의 법을 체득하는 데 기여하게 하소서"라고 발원했다. 스승께서는 "그렇게 되거라" 하고 축원을 해 주셨다. So khettaṃ gantvā olokento sakalakkhettaṃ kaṇṇikabaddhehi viya sālisīsehi sañchannaṃ disvā pañcavidhapītiṃ paṭilabhitvā, ‘‘lābhā vata me’’ti cintetvā puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi, gāmavāsīhi saddhiṃ aggasassadānaṃ nāma adāsi, lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādīsu kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhagganti. Evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ adāsi. Tassa sabbavāresu gahitagahitaṭṭhānaṃ paripūri, sassaṃ atirekaṃ uṭṭhānasampannaṃ ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā – 그가 논에 가서 살펴보니 논 전체가 마치 꼭지들이 맺힌 것처럼 이삭들로 가득 덮여 있는 것을 보고 다섯 가지 기쁨을 얻어 "나에게 참으로 이익이 있구나"라고 생각했다. 그는 납작 보리 시기에 첫 납작 보리 보시를 올렸고, 마을 사람들과 함께 첫 수확 보시를 올렸다. 또한 벨 때, 묶을 때, 단을 쌓을 때, 타작 마당에 내릴 때, 타작할 때, 도정할 때, 곳간에 넣을 때 등, 이와 같이 한 번의 농사 과정에서 아홉 번이나 첫 보시를 올렸다. 그가 보시를 위해 곡식을 취할 때마다 그 자리는 다시 가득 찼고, 곡식은 평소보다 훨씬 더 풍성하게 수확되었다. 참으로 법이란 자신을 지키는 자를 보호하는 법이다. 그리하여 세존께서 말씀하셨다. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102) – "실로 법은 법을 행하는 자를 보호하고, 잘 행해진 법은 행복을 가져다주네. 이것이 법을 잘 행했을 때의 공덕이니, 법을 행하는 자는 악도에 떨어지지 않네." ‘‘Evamesa [Pg.63] vipassīsammāsambuddhakāle aggadhammaṃ paṭhamaṃ paṭivijjhituṃ patthento nava vāre aggadānāni adāsi. Ito satasahassakappamatthake pana haṃsavatīnagare padumuttarasambuddhakālepi sattāhaṃ mahādānaṃ datvā tassa bhagavato pādamūle nipajjitvā aggadhammassa paṭhamaṃ paṭivijjhanatthameva patthanaṃ ṭhapesi. Iti iminā patthitameva mayā dinnaṃ, nāhaṃ, bhikkhave, mukhaṃ oloketvā demī’’ti. "이와 같이 이 안냐꼰단냐는 위빳시 정등각자 시대에 최상의 법을 가장 먼저 체득하기를 원하며 아홉 번의 첫 보시를 올렸다. 또한 지금으로부터 십만 겁 전 함사와띠 성의 빠두뭇따라 부처님 시대에도 이레 동안 큰 보시를 올리고 그 세존의 발치에 엎드려 최상의 법을 가장 먼저 체득하는 것만을 위해 발원을 세웠다. 이처럼 나는 그가 발원한 그대로를 준 것이지, 비구들이여, 내가 얼굴을 보고 준 것이 아니다." ‘‘Yasakulaputtappamukhā pañcapaññāsa janā kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Etepi ekassa buddhassa santike arahattaṃ patthentā bahuṃ puññakammaṃ katvā aparabhāge anuppanne buddhe sahāyakā hutvā vaggabandhanena puññāni karontā anāthamatasarīrāni paṭijaggantā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ sagabbhaṃ itthiṃ kālakataṃ disvā, ‘jhāpessāmā’ti susānaṃ hariṃsu. Tesu pañca jane ‘tumhe jhāpethā’ti susāne ṭhapetvā sesā gāmaṃ paviṭṭhā. Yasadārako taṃ matasarīraṃ sūlehi vijjhitvā parivattetvā parivattetvā jhāpento asubhasaññaṃ paṭilabhi, itaresampi catunnaṃ janānaṃ – ‘passatha, bho, imaṃ sarīraṃ tattha tattha viddhaṃsitacammaṃ, kabaragorūpaṃ viya asuciṃ duggandhaṃ paṭikūla’nti dassesi. Tepi tattha asubhasaññaṃ paṭilabhiṃsu. Te pañcapi janā gāmaṃ gantvā sesasahāyakānaṃ kathayiṃsu. Yaso pana dārako gehaṃ gantvā mātāpitūnañca bhariyāya ca kathesi. Te sabbepi asubhaṃ bhāvayiṃsu. Idametesaṃ pubbakammaṃ. Teneva yasassa itthāgāre susānasaññā uppajji, tāya ca upanissayasampattiyā sabbesampi visesādhigamo nibbatti. Evaṃ imepi attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’ti. “세존이시여, 야사 가문의 자제를 비롯한 55명의 사람들은 어떤 선업을 지었습니까?”라고 여쭈었다. “이들 역시 한 부처님의 처소에서 아라한과를 발원하며 많은 공덕을 쌓았고, 그 후 부처님이 출현하시기 전의 시대에 서로 친한 친구들이 되어 무리를 지어 공덕을 쌓으며 지냈는데, 의지할 곳 없이 죽은 이들의 시신을 거두어 화장해 주며 지냈다. 그들은 어느 날 태아를 품은 채 죽은 여인을 보고 ‘화장해 주자’며 묘지로 옮겼다. 그들 중 다섯 명에게 ‘그대들이 화장을 하라’며 묘지에 남겨두고 나머지는 마을로 들어갔다. 야사 청년은 그 시신을 말뚝으로 찌르고 이리저리 뒤집으며 화장하던 중 부정(不淨)의 상을 얻었고, 나머지 네 사람에게도 ‘벗들이여, 보십시오. 여기저기 살갗이 터지고 얼룩소처럼 추잡하고 악취가 나며 혐오스러운 이 시신을 보십시오’라고 보여주었다. 그들 또한 그곳에서 부정의 상을 얻었다. 그 다섯 사람 모두 마을로 가서 나머지 친구들에게 이 사실을 말해주었다. 야사 청년은 집으로 돌아가 부모와 아내에게도 말해주었다. 그들 모두가 부정관을 닦았다. 이것이 그들의 전생의 업이다. 이 전생의 업으로 인해 야사에게 여인들의 처소에서 묘지라는 상이 생겨났고, 그러한 강력한 의지처(결정적 조건)의 성취로 인해 그들 모두에게 수승한 도과(道果)의 증득이 일어난 것이다. 이와 같이 이들도 스스로 발원한 바를 얻은 것이다. 나는 얼굴을 보아 가며 (법을) 주는 것이 아니다.” ‘‘Bhaddavaggiyasahāyakā pana kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Etepi pubbabuddhānaṃ santike arahattaṃ patthetvā puññāni katvā aparabhāge anuppanne buddhe tiṃsa dhuttā hutvā tuṇḍilovādaṃ sutvā saṭṭhivassasahassāni pañca sīlāni rakkhiṃsu. Evaṃ imepi attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’ti. “세존이시여, 바다왁기야 형제들은 어떤 선업을 지었습니까?”라고 여쭈었다. “이들 역시 과거 부처님들의 처소에서 아라한과를 발원하며 공덕을 쌓았고, 그 후 부처님이 출현하시기 전의 시대에 서른 명의 술꾼들이 되어 툰딜라의 훈계를 듣고 6만 년 동안 오계(五戒)를 지켰다. 이와 같이 이들도 스스로 발원한 바를 얻은 것이다. 나는 얼굴을 보아 가며 (법을) 주는 것이 아니다.” ‘‘Uruvelakassapādayo pana kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Tepi arahattameva patthetvā puññāni kariṃsu. Ito hi dvenavutikappe tisso [Pg.64] phussoti dve buddhā uppajjiṃsu. Phussabuddhassa mahindo nāma rājā pitā ahosi. Tasmiṃ pana sambodhiṃ patte rañño kaniṭṭhaputto paṭhamaaggasāvako purohitaputto dutiyaaggasāvako ahosi. Rājā satthu santikaṃ gantvā – ‘jeṭṭhaputto me buddho, kaniṭṭhaputto paṭhamaaggasāvako, purohitaputto dutiyaaggasāvako’ti te oloketvā, ‘mameva buddho, mameva dhammo, mameva saṅgho, namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’ti tikkhattuṃ udānaṃ udānetvā satthu pādamūle nipajjitvā, ‘bhante, idāni me navutivassasahassaparimāṇassa āyuno koṭiyaṃ nisīditvā niddāyanakālo viya aññesaṃ gehadvāraṃ agantvā yāvāhaṃ jīvāmi, tāva me cattāro paccaye adhivāsethā’ti paṭiññaṃ gahetvā nibaddhaṃ buddhupaṭṭhānaṃ karoti. Rañño pana aparepi tato puttā ahesuṃ. Tesu jeṭṭhassa pañca yodhasatāni parivārāni, majjhimassa tīṇi, kaniṭṭhassa dve. Te ‘mayampi bhātikaṃ bhojessāmā’ti pitaraṃ okāsaṃ yācitvā alabhamānā punappunaṃ yācantāpi alabhitvā paccante kupite tassa vūpasamanatthāya pesitā paccantaṃ vūpasametvā pitu santikaṃ āgamiṃsu. Atha ne pitā āliṅgitvā sīse cumbitvā, ‘varaṃ vo, tātā, dammī’ti āha. “세존이시여, 우루웰라 까사빠 등은 어떤 선업을 지었습니까?”라고 여쭈었다. “그들 또한 아라한과만을 발원하며 공덕을 쌓았다. 지금으로부터 92겁 전에 띳사(Tisso)와 풋사(Phusso)라는 두 부처님이 출현하셨다. 풋사 부처님의 아버지는 마힌다(Mahindo)라는 왕이었다. 그 부처님이 깨달음을 얻으셨을 때, 왕의 막내아들이 제1상좌 제자가 되었고 보좌관(purohita)의 아들이 제2상좌 제자가 되었다. 왕은 부처님을 찾아가 ‘나의 큰아들은 부처님이시고, 막내아들은 제1상좌 제자이며, 보좌관의 아들은 제2상좌 제자이다’라며 그들을 바라보고는, ‘나만의 부처님, 나만의 가르침, 나만의 승가이시다. 그분, 공양받아 마땅하며 바르게 깨달으신 세존께 귀의합니다’라고 세 번 환희의 말을 외치고 부처님의 발치에 엎드려 ‘세존이시여, 이제 9만 년의 수명을 다해가는 제가 마치 잠들어 있는 시간처럼 다른 이의 집 문전에는 가지 마시고 제가 살아 있는 동안 저의 네 가지 공양물을 받아 주십시오’라고 승낙을 받아내어 끊임없이 부처님을 시봉하였다. 그런데 왕에게는 그 외에도 아들들이 있었다. 그중 첫째에게는 500명의 용사가, 둘째에게는 300명이, 셋째에게는 200명의 용사가 수하에 있었다. 그들은 ‘우리도 형님(부처님)께 공양을 올리자’며 아버지께 허락을 구했으나 얻지 못했고, 거듭 요청해도 허락되지 않다가 변방에서 반란이 일어나자 이를 진압하기 위해 파견되어 변방을 평정하고 아버지께 돌아왔다. 그때 아버지는 그들을 껴안고 머리에 입을 맞추며 ‘아들들아, 너희에게 소원을 들어주마’라고 말했다.” ‘‘Te ‘sādhu devā’ti varaṃ gahitakaṃ katvā puna katipāhaccayena pitarā ‘gaṇhatha, tātā, vara’nti vuttā, ‘‘deva, amhākaṃ aññena kenaci attho natthi, ito paṭṭhāya mayaṃ bhātikaṃ bhojessāma, imaṃ no varaṃ dehī’’ti āhaṃsu. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Niccakālaṃ adento satta saṃvaccharāni detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Tena hi cha pañca cattāri tīṇi dve ekaṃ saṃvaccharaṃ detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Tena hi, deva, satta māse dethā’ti. ‘Cha māse pañca māse cattāro māse tayo māse detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Hotu, deva, ekekassa no ekekaṃ māsaṃ katvā tayo māse dethā’ti. ‘Sādhu, tātā, tena hi tayo māse bhojethā’ti āha. Te tuṭṭhā rājānaṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ pana tiṇṇampi ekova koṭṭhāgāriko, ekova āyuttako, tassa dvādasanahutā purisaparivārā. Te te pakkosāpetvā, ‘mayaṃ imaṃ temāsaṃ dasa sīlāni gahetvā dve kāsāvāni [Pg.65] nivāsetvā satthārā sahavāsaṃ vasissāma, tumhe ettakaṃ nāma dānavattaṃ gahetvā devasikaṃ navutisahassānaṃ bhikkhūnaṃ yodhasahassassa ca sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ pavatteyyātha. Mayañhi ito paṭṭhāya na kiñci vakkhāmā’ti vadiṃsu. “그들은 ‘좋습니다, 대왕이시여’라며 소원을 받아 둔 뒤, 며칠이 지나 아버지가 ‘아들들아, 소원을 빌어라’고 하자, ‘대왕이시여, 저희는 다른 것은 필요 없습니다. 이제부터 저희가 형님(부처님)께 공양을 올릴 수 있게 해주십시오. 저희에게 이 소원을 들어주십시오’라고 말했다. ‘아들들아, 그것은 줄 수 없다.’ ‘항상 주실 수 없다면 7년 동안만이라도 주십시오, 대왕이시여.’ ‘줄 수 없다, 아들들아.’ ‘그렇다면 6년, 5년, 4년, 3년, 2년, 1년이라도 주십시오, 대왕이시여.’ ‘줄 수 없다, 아들들아.’ ‘그렇다면 대왕이시여, 7개월을 주십시오.’ ‘6개월, 5개월, 4개월, 3개월이라도 주십시오, 대왕이시여.’ ‘줄 수 없다, 아들들아.’ ‘대왕이시여, 그렇다면 저희 한 사람당 한 달씩 해서 3개월을 주십시오.’ ‘좋다, 아들들아. 그렇다면 3개월 동안 공양을 올리도록 하라’고 왕이 말했다. 그들은 기뻐하며 왕께 절을 올리고 자신들의 처소로 갔다. 그들 세 사람에게는 단 한 명의 창고지기와 단 한 명의 관리인이 있었는데, 그 관리인에게는 12만 명의 수하가 있었다. 그들을 불러 ‘우리는 이번 3개월 동안 십계(十戒)를 수지하고 두 벌의 가사를 입으며 부처님과 함께 머물 것이다. 너희는 이만큼의 보시의 의무를 맡아 매일 9만 명의 비구들과 1천 명의 용사들에게 모든 먹을거리를 제공하라. 우리는 이제부터 아무 말도 하지 않겠다’라고 일러두었다.” ‘‘Te tayopi janā parivārasahassaṃ gahetvā dasa sīlāni samādāya kāsāyavatthāni nivāsetvā vihāreyeva vasiṃsu. Koṭṭhāgāriko ca āyuttako ca ekato hutvā tiṇṇaṃ bhātikānaṃ koṭṭhāgārehi vārena vārena dānavattaṃ gahetvā dānaṃ denti, kammakārānaṃ pana puttā yāgubhattādīnaṃ atthāya rodanti. Te tesaṃ bhikkhusaṅghe anāgateyeva yāgubhattādīni denti. Bhikkhusaṅghassa bhattakiccāvasāne kiñci atirekaṃ na bhūtapubbaṃ. Te ‘aparabhāge dārakānaṃ demā’ti attanāpi gahetvā khādiṃsu. Manuññaṃ āhāraṃ disvā adhivāsetuṃ nāsakkhiṃsu. Te pana caturāsītisahassā ahesuṃ. Te saṅghassa dinnadānavattaṃ khāditvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisaye nibbattiṃsu. Tebhātikā pana purisasahassena saddhiṃ kālaṃ katvā devaloke nibbattitvā devalokā manussalokaṃ, manussalokā devalokaṃ saṃsarantā dvenavutikappe khepesuṃ. ‘Evaṃ te tayo bhātaro arahattaṃ patthentā tadā kalyāṇakammaṃ kariṃsu. Te attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’’ti. 그 세 사람도 천 명의 추종자를 데리고 십계(十戒)를 수지하며 가사(염색된 옷)를 입고 사원에서만 머물렀습니다. 창고지기와 관리인은 함께 힘을 합쳐, 세 형제의 창고에서 차례차례 공양물을 가져와 보시를 행했습니다. 그러나 일을 돕던 이들의 자식들은 죽과 밥 등을 달라며 울었습니다. 그들은 비구 승가가 도착하기도 전에 그 자식들에게 죽과 밥 등을 주었습니다. 비구 승가의 식사가 끝난 뒤에는 남은 음식이 조금도 없었습니다. 그들은 '나중에 아이들에게 주자'고 생각하며 자신들도 직접 음식을 가져다 먹었습니다. 맛있는 음식을 보고는 참을 수가 없었던 것입니다. 그들은 8만 4천 명이나 되었습니다. 그들은 승가에게 바쳐진 공양물을 먹은 과보로, 몸이 무너져 죽은 뒤에 아귀계(餓鬼界)에 태어났습니다. 한편, 그 세 형제는 천 명의 사람들과 함께 죽어 천상계에 태어났고, 천상계에서 인간계로, 인간계에서 천상계로 윤회하며 92겁을 보냈습니다. '이와 같이 그 세 형제는 아라한과를 염원하며 당시에 선업을 쌓았습니다. 그들은 스스로 염원한 바를 그대로 얻었습니다. 나는 얼굴(안색)을 보고서 주는 것이 아니다'라고 말씀하셨습니다. Tadā pana tesaṃ āyuttako bimbisāro rājā ahosi, koṭṭhāgāriko visākho upāsako. Tayo rājakumārā tayo jaṭilā ahesuṃ. Tesaṃ kammakārā tadā petesu nibbattitvā sugatiduggativasena saṃsarantā imasmiṃ kappe cattāri buddhantarāni petalokeyeva nibbattiṃsu. Te imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ uppannaṃ cattālīsavassasahassāyukaṃ kakusandhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘amhākaṃ āhāraṃ labhanakālaṃ ācikkhathā’’ti pucchiṃsu. So ‘‘mama tāva kāle na labhissatha, mama pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya koṇāgamano nāma buddho uppajjissati, taṃ puccheyyāthā’’ti āha. Te tattakaṃ kālaṃ khepetvā tasmiṃ uppanne taṃ pucchiṃsu. Sopi ‘‘mama kāle na labhissatha, mama pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya kassapo nāma [Pg.66] buddho uppajjissati, taṃ puccheyyāthā’’ti āha. Te tattakaṃ kālaṃ khepetvā tasmiṃ uppanne taṃ pucchiṃsu. Sopi ‘‘mama kāle na labhissatha, mama pana pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya gotamo nāma buddho uppajjissati, tadā tumhākaṃ ñātako bimbisāro nāma rājā bhavissati, so satthu dānaṃ datvā tumhākaṃ pattiṃ pāpessati, tadā labhissathā’’ti āha. Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ svedivasasadisaṃ ahosi. Te tathāgate uppanne bimbisāraraññā paṭhamadivasaṃ dāne dinne pattiṃ alabhitvā rattibhāge bheravasaddaṃ katvā rañño attānaṃ dassayiṃsu. So punadivase veḷuvanaṃ gantvā tathāgatassa taṃ pavattiṃ ārocesi. 그 당시에 그들의 관리인은 빔비사라 왕이었고, 창고지기는 위사카(Visākha) 거사였습니다. 세 왕자는 세 명의 자띨라(수행자)가 되었습니다. 당시 그들의 일꾼들은 아귀로 태어나 선처와 악처를 윤회하다가, 이 현겁(Bhadda-kappa)에 들어와 네 부처님 사이의 기간 동안 아귀계에만 태어났습니다. 그들은 이 현겁에서 가장 먼저 출현하신 수명이 4만 세인 카쿠산다(Kakusandha) 세존께 다가가 '저희가 음식을 얻을 수 있는 때를 일러 주십시오'라고 여쭈었습니다. 세존께서는 '나의 시대에는 아직 얻지 못할 것이다. 내 사후에 대지가 1요자나만큼 솟아올랐을 때 코나가마나(Koṇāgamana)라는 부처님이 출현하실 것이니, 그분께 여쭈어 보아라'고 말씀하셨습니다. 그들은 그만큼의 시간을 보내고 그분이 출현하시자 그분께 여쭈었습니다. 그분 또한 '나의 시대에는 얻지 못할 것이다. 내 사후에 대지가 1요자나만큼 솟아올랐을 때 캇사파(Kassapa)라는 부처님이 출현하실 것이니 그분께 여쭈어 보아라'고 말씀하셨습니다. 그들은 다시 그만큼의 시간을 보내고 그분이 출현하시자 여쭈었습니다. 그분 또한 '나의 시대에는 얻지 못할 것이다. 그러나 내 사후에 대지가 1요자나만큼 솟아올랐을 때 고타마(Gotama)라는 부처님이 출현하실 것인데, 그때 너희의 친족인 빔비사라라는 왕이 있을 것이다. 그가 부처님께 보시를 올리고 너희에게 공덕을 회향할 것이니, 그때 얻게 될 것이다'라고 말씀하셨습니다. 그들에게 부처님 사이의 한 기간은 마치 내일과도 같게 느껴졌습니다. 그들은 여래께서 출현하시고 빔비사라 왕이 첫날 보시를 올렸을 때 공덕의 몫을 받지 못하자, 밤에 무시무시한 소리를 내어 왕에게 자신들을 나타내 보였습니다. 왕은 다음 날 웰루와나(죽림정사)로 가서 여래께 그 사실을 알렸습니다. Satthā, ‘‘mahārāja, ito dvenavutikappamatthake phussabuddhakāle ete tava ñātakā, bhikkhusaṅghassa dinnadānavattaṃ khāditvā petaloke nibbattitvā saṃsarantā kakusandhādayo buddhe pucchitvā tehi idañcidañca vuttā ettakaṃ kālaṃ tava dānaṃ paccāsīsamānā hiyyo tayā dāne dinne pattiṃ alabhamānā evamakaṃsū’’ti āha. ‘‘Kiṃ pana, bhante, idānipi dinne labhissantī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ito tesaṃ petānaṃ dibbaannapānaṃ sampajjatū’’ti pattiṃ adāsi, tesaṃ tatheva nibbatti. Punadivase naggā hutvā attānaṃ dassesuṃ. Rājā ‘‘ajja, bhante, naggā hutvā attānaṃ dassesu’’nti ārocesi. ‘‘Vatthāni te na dinnāni, mahārājā’’ti. Rājāpi punadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa cīvaradānaṃ datvā, ‘‘ito tesaṃ petānaṃ dibbavatthāni hontū’’ti pāpesi. Taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbavatthāni uppajjiṃsu. Te petattabhāvaṃ vijahitvā dibbattabhāve saṇṭhahiṃsu. Satthā anumodanaṃ karonto ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā (khu. pā. 7.1; pe. va. 14) tirokuṭṭānumodanaṃ akāsi. Anumodanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Iti satthā tebhātikajaṭilānaṃ vatthuṃ kathetvā imampi dhammadesanaṃ āhari. 스승께서는 '대왕이여, 지금으로부터 92겁 전 푸사(Phussa) 부처님 당시에 그대의 친족이었던 이들은 비구 승가에게 바쳐진 공양물을 먹고 아귀계에 태어나 윤회하던 중, 카쿠산다 부처님 등을 뵙고 여쭈어 이러이러한 말씀을 들었습니다. 그들은 오랜 시간 그대의 보시를 고대해 왔는데, 어제 그대가 보시를 올릴 때 공덕을 나누어 받지 못하자 이와 같이 무서운 소리를 냈던 것입니다'라고 말씀하셨습니다. '세존이시여, 그렇다면 지금이라도 보시를 올리면 저들이 받게 되겠습니까?' '그러하다, 대왕이여.' 왕은 부처님을 필두로 한 비구 승가를 청하여 다음 날 큰 보시를 올리고, '세존이시여, 이 보시로 인해 저 아귀들에게 천상의 음식과 음료가 구족되기를 바랍니다'라며 공덕을 회향했습니다. 그러자 그들에게 즉시 그와 같이 천상의 음식과 음료가 나타났습니다. 다음 날 그들은 벌거벗은 모습으로 자신들을 나타내 보였습니다. 왕은 '세존이시여, 오늘 그들이 벌거벗은 채로 나타났습니다'라고 아뢰었습니다. '대왕이여, 그대가 의복을 보시하지 않았기 때문이다.' 왕은 다시 다음 날 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 가사를 보시하고, '이것으로 저 아귀들에게 천상의 의복이 생기기를 바랍니다'라며 공덕을 회향했습니다. 그 찰나에 그들에게 천상의 의복이 생겨났습니다. 그들은 아귀의 상태를 벗고 천상의 존재가 되었습니다. 스승께서는 축원을 하시며 '담장 밖에 서 있도다(Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti)' 등의 게송으로 티로굿다 축원을 해주셨습니다. 축원이 끝날 때 8만 4천의 중생들이 법을 깨달았습니다. 이와 같이 스승께서는 자띨라 삼형제의 이야기를 들려주시고 이 법의 가르침을 전하셨습니다. Aggasāvakā pana, ‘‘bhante, kiṃ kariṃsū’’ti? ‘‘Aggasāvakabhāvāya patthanaṃ kariṃsu’’. Ito kappasatasahassādhikassa hi kappānaṃ asaṅkhyeyyassa matthake sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nāmena saradamāṇavo [Pg.67] nāma ahosi. Moggallāno gahapatimahāsālakule nibbatti, nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kusalantakaṃ mahādhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘ahaṃ idhalokattabhāvameva jānāmi, no paralokattabhāvaṃ. Jātasattānañca maraṇaṃ nāma dhuvaṃ, mayā ekaṃ pabbajjaṃ pabbajitvā mokkhadhammagavesanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So sahāyakaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘samma sirivaḍḍhana, ahaṃ pabbajitvā mokkhadhammaṃ gavesissāmi, tvaṃ mayā saddhiṃ pabbajituṃ sakkhissasi, na sakkhissasī’’ti? ‘‘Na sakkhissāmi, samma, tvaṃyeva pabbajāhī’’ti. So cintesi – ‘‘paralokaṃ gacchanto sahāye vā ñātimitte vā gahetvā gato nāma natthi, attanā kataṃ attanova hotī’’ti. Tato ratanakoṭṭhāgāraṃ vivarāpetvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa eko dve tayoti evaṃ anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā jaṭilā ahesuṃ. So pañca abhiññā, aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesaṃ jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Tepi sabbe pañca abhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattesuṃ. “존자시여, 상좌 제자(대제자)들은 어떤 공덕의 업을 지었습니까?”라는 물음에 대하여 “상좌 제자의 지위에 오르기를 발원하며 수행하였다”라고 답하셨다. 지금으로부터 1아승기 10만 겁 전에 사리불은 부유한 브라만 가문에서 태어났으며, 이름은 사라다(Sarada) 청년이었다. 목갈라나는 부유한 장자 가문에서 태어났으며, 이름은 시리와다나(Sirivaḍḍhana) 장자였다. 그들 두 사람은 어릴 적부터 함께 놀던 친구 사이였다. 그들 중 사라다 청년은 부친이 세상을 떠난 후 가문의 막대한 재산을 상속받았는데, 어느 날 홀로 한적한 곳에 머물며 생각했다. ‘나는 이 세상에서의 존재는 알지만, 저 세상에서의 존재에 대해서는 알지 못한다. 태어난 중생들에게 죽음이란 정해진 것이다. 나는 출가하여 해탈의 법을 구하는 길을 가야겠다.’ 그는 친구를 찾아가 물었다. ‘친구 시리와다나여, 나는 출가하여 해탈의 법을 구하려네. 자네도 나와 함께 출가할 수 있겠는가, 아니면 할 수 없겠는가?’ ‘친구여, 나는 할 수 없네. 자네나 출가하게.’라고 그가 대답했다. 이에 사라다는 ‘저 세상으로 갈 때는 친구나 친척을 데려가는 법이 없다. 오직 자신이 지은 업만이 자신의 것이 된다’라고 생각했다. 그리하여 보물 창고를 열어 가난한 이들과 여행자들, 거인들과 구걸하는 이들에게 큰 보시를 베푼 뒤, 산기슭으로 들어가 고행자로 출가했다. 그를 따라 출가한 이들이 7만 4천 명에 달하는 고행자들이 되었다. 그는 다섯 가지 신통력(오신통)과 여덟 가지 등지(팔정치)를 성취하고 그 고행자들에게 까시나(kasiṇa) 수행법을 가르쳤다. 그들도 모두 오신통과 팔정치를 성취하였다. Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke udapādi. Nagaraṃ candavatī nāma ahosi, pitā yasavā nāma khattiyo, mātā yasodharā nāma devī, bodhi ajjunarukkho, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, sundarā ca sumanā ca dve aggasāvikā ahesuṃ. Āyu vassasatasahassaṃ ahosi, sarīraṃ aṭṭhapaññāsahatthubbedhaṃ, sarīrappabhā dvādasayojanaṃ phari, bhikkhusatasahassaparivāro ahosi. So ekadivasaṃ paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento saradatāpasaṃ disvā, ‘‘ajja mayhaṃ saradatāpasassaṃ santikaṃ gatapaccayena dhammadesanā ca mahatī bhavissati, so ca aggasāvakaṭṭhānaṃ patthessati, tassa sahāyako sirivaḍḍhanakuṭumbiko dutiyasāvakaṭṭhānaṃ, desanāpariyosāne cassa parivārā catusattatisahassamattā jaṭilā arahattaṃ pāpuṇissanti, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti attano pattacīvaramādāya aññaṃ kañci anāmantetvā sīho viya ekacaro hutvā saradatāpasassa [Pg.68] antevāsikesu phalāphalatthāya gatesu ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti adhiṭṭhahitvā passantasseva saradatāpasassa ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso buddhānubhāvañceva sarīranipphattiñcassa disvā lakkhaṇamante sammasitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato nāma agāramajjhe vasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajanto loke vivaṭṭacchado sabbaññubuddho hoti. Ayaṃ puriso nissaṃsayaṃ buddho’’ti jānitvā paccuggamanaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aggāsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte aggāsane. Saradatāpasopi attano anucchavikaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. 그 무렵 아노마다시(Anomadassī)라는 이름의 정등각자께서 세상에 출현하셨다. 도성은 찬다와티(Candavatī)였고, 아버지는 야사와(Yasavā)라는 이름의 크샤트리아였으며, 어머니는 야소다라(Yasodharā)라는 이름의 왕비였다. 보리수는 아쥬나(Ajjuna) 나무였고, 니사바(Nisabha)와 아노마(Anoma)라는 두 분의 상좌 제자가 있었으며, 와루나(Varuṇa)라는 시자가 있었다. 순다라(Sundarā)와 수마나(Sumanā)라는 두 분의 여상좌 제자가 있었다. 수명은 10만 년이었고, 키는 58큐빗이었으며, 몸의 광채는 12유순까지 퍼졌고, 10만 명의 비구가 그분을 따랐다. 어느 날 새벽, 부처님께서는 대비삼매에서 일어나 세상을 살피시다가 사라다 고행자를 보시고 생각하셨다. ‘오늘 내가 사라다 고행자의 처소에 가는 것을 인연으로 큰 법의 설법이 있을 것이며, 그는 상좌 제자의 자리를 발원할 것이다. 그의 친구 시리와다나 장자는 두 번째 제자(좌보처)의 자리를 발원할 것이며, 설법이 끝날 때 그의 추종자인 7만 4천 명의 고행자들은 아라한과를 얻을 것이다. 내가 그곳에 가는 것이 마땅하다.’ 부처님께서는 자신의 발우와 가사를 챙겨 다른 누구도 부르지 않고 사자처럼 홀로 길을 떠나셨다. 사라다 고행자의 제자들이 과일을 구하러 간 사이, ‘그가 나의 부처 됨을 알게 하리라’고 결심하신 뒤, 사라다 고행자가 보는 앞에서 허공에서 내려와 땅에 서셨다. 사라다 고행자는 부처님의 위신력과 신체적 완성을 보고 관상법에 관한 명칭들을 떠올리며 생각했다. ‘이러한 특징을 갖춘 자는 집에 머물면 전륜성왕이 되고, 출가하면 세상의 번뇌를 걷어낸 일체지자 부처님이 된다. 이분은 틀림없는 부처님이시다.’ 이를 알고 영접하여 오체투지로 절을 올리고 상석을 마련해 드렸다. 세존께서는 마련된 자리에 앉으셨다. 사라다 고행자 역시 자신에게 적당한 자리를 마련하여 한 곁에 앉았다. Tasmiṃ samaye catusattatisahassajaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā ācariyassa santikaṃ sampattā buddhānañceva ācariyassa ca nisinnāsanaṃ oloketvā āhaṃsu – ‘‘ācariya, mayaṃ ‘imasmiṃ loke tumhehi mahantataro natthī’ti vicarāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti? ‘‘Tātā, kiṃ vadetha, sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena saddhiṃ mamaṃ upamaṃ mā karittha puttakā’’ti. Atha te tāpasā, ‘‘sacāyaṃ ittarasatto abhavissa, amhākaṃ ācariyo na evarūpaṃ upamaṃ āharissa, yāva mahā vatāyaṃ puriso’’ti sabbeva pādesu nipatitvā sirasā vandiṃsu. Atha ne ācariyo āha – ‘‘tātā, amhākaṃ buddhānaṃ anucchaviko deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācāravelāyaṃ idhāgato, mayaṃ yathāsatti yathābalaṃ deyyadhammaṃ dassāma, tumhe yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. So tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhattakiccaṃ katvā nisinne satthari sabbe antevāsike pakkositvā satthu santike sāraṇīyakathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Te satthu cittaṃ ñatvā satasahassakhīṇāsavaparivārā āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. 그때 7만 4천 명의 고행자들이 아주 귀하고 맛있는 과일들을 가지고 스승의 처소에 도착했다. 그들은 부처님과 스승이 앉아 계신 모습을 보고 말했다. “스승님이시여, 저희는 이 세상에서 스승님보다 더 위대한 분은 없다고 생각하며 지내왔습니다. 그런데 이분은 스승님보다 훨씬 더 위대해 보이십니다.” “얘들아, 무슨 말을 하느냐. 겨자씨를 680만 유순 높이의 수미산과 같다고 하려 하지 마라. 얘들아, 일체지자 부처님과 나를 비교하지 마라.” 그러자 그 고행자들은 “만약 이분이 평범한 존재였다면 우리 스승께서 이런 비유를 들지 않으셨을 것이다. 이분은 참으로 위대하시구나”라고 생각하며 모두 부처님의 발아래 엎드려 머리 숙여 예배했다. 그때 스승인 사라다 고행자가 그들에게 말했다. “얘들아, 우리에게는 부처님께 어울리는 보시물이 없다. 부처님께서 탁발하실 시간에 이곳에 오셨으니, 우리가 가진 힘과 능력껏 보시를 올리자. 너희가 가져온 좋은 과일들을 모두 가져오너라.” 과일들을 가져오게 하여 손을 씻고 스스로 여래의 발우에 담아 올렸다. 부처님께서 과일을 받으시는 순간 천신들이 천상의 영양분(오자)을 넣었다. 사라다 고행자는 물도 직접 걸러서 올렸다. 그 후 부처님께서 공양을 마치고 앉아 계실 때, 모든 제자들을 불러 부처님 곁에서 기억할 만한 법의 이야기를 나누며 앉아 있었다. 세존께서는 ‘두 상좌 제자가 비구 승가와 함께 오기를’ 하고 마음으로 생각하셨다. 두 상좌 제자는 부처님의 마음을 알고 10만 명의 아라한들을 거느리고 와서 부처님께 예배하고 한 곁에 섰다. Tato [Pg.69] saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, buddhānaṃ nisinnāsanampi nīcaṃ, samaṇasatasahassānampi āsanaṃ natthi, ajja tumhehi uḷāraṃ buddhasakkāraṃ kātuṃ vaṭṭati, pabbatapādato vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharathā’’ti. Kathanakālo papañco viya hoti, iddhimato pana iddhivisayo acinteyyoti muhuttamatteneva te tāpasā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhānaṃ yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ. Ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ, sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ ahosi. ‘‘Kathaṃ ekasmiṃ assamapade tāva mahantāni āsanāni paññattānī’’ti na cintetabbaṃ. Iddhivisayo hesa. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ṭhito, ‘‘bhante, mayhaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya imaṃ pupphāsanaṃ abhiruhathā’’ti āha. Tena vuttaṃ – 그 후 사라다 유행자는 제자들을 불러 이렇게 말했다. “아들들아, 부처님들께서 앉으실 좌석이 낮고, 십만 명의 수행자들을 위한 좌석도 없구나. 오늘 너희가 부처님께 성대한 공양을 올리는 것이 마땅하니, 산기슭에서 색과 향이 뛰어난 꽃들을 가져오너라.” 말하는 시간은 지체되는 듯했으나, 신통력이 있는 자의 신통의 영역은 헤아릴 수 없는 법이라, 순식간에 그 유행자들은 색과 향이 뛰어난 꽃들을 가져와 부처님들을 위해 1유순 크기의 꽃 좌석을 마련했다. 두 상수제자에게는 3가부따, 나머지 비구들에게는 반 유순 등의 차이가 있는 좌석을, 승가의 말단 비구에게는 1우사바 정도의 꽃 좌석을 마련했다. ‘어떻게 하나의 암자 터에 그토록 큰 좌석들을 마련했는가’라고 의아해해서는 안 된다. 그것은 신통의 영역이기 때문이다. 이와 같이 좌석들이 마련되자 사라다 유행자는 여래의 앞에서 합장하고 서서 “세존이시여, 저의 오랜 세월 동안의 이익과 행복을 위해 이 꽃 좌석에 오르소서.”라고 청했다. 그래서 다음과 같이 설해졌다. ‘‘Nānāpupphañca gandhañca, sampādetvāna ekato; Pupphāsanaṃ paññāpetvā, idaṃ vacanamabravi. “여러 가지 꽃과 향을 한데 모아 꽃 좌석을 마련하고 이와 같이 말하였다.” ‘‘Idaṃ me āsanaṃ vīra, paññattaṃ tavanucchaviṃ; Mama cittaṃ pasādento, nisīda pupphamāsane. “영웅이시여, 당신께 어울리는 이 좌석을 제가 마련하였으니, 저의 마음을 맑게 하시며 이 꽃 좌석에 앉으소서.” ‘‘Sattarattindivaṃ buddho, nisīdi pupphamāsane; Mama cittaṃ pasādetvā, hāsayitvā sadevake’’ti. “부처님께서는 저의 마음을 맑게 하시고 신들을 포함한 세상을 기쁘게 하시며, 칠 주야 동안 꽃 좌석에 앉으셨다.” Evaṃ nisinne satthari dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Saradatāpaso mahantaṃ pupphacchattaṃ gahetvā tathāgatassa matthake dhārento aṭṭhāsi. Satthā ‘‘jaṭilānaṃ ayaṃ sakkāro mahapphalo hotū’’ti nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Satthu samāpattiṃ samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi samāpattiṃ samāpajjiṃsu. Tathāgate sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinne antevāsikā bhikkhācārakāle sampatte vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle buddhānaṃ añjaliṃ paggayha tiṭṭhanti. Saradatāpaso pana bhikkhācārampi agantvā pupphacchattaṃ dhārayamānova sattāhaṃ pītisukhena vītināmesi. Satthā nirodhato vuṭṭhāya dakkhiṇapasse nisinnaṃ paṭhamaaggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘nisabha, sakkārakārakānaṃ [Pg.70] tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero cakkavattirañño santikā paṭiladdhamahālābho mahāyodho viya tuṭṭhamānaso sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā pupphāsanānumodanaṃ ārabhi. Tassa desanāvasāne dutiyasāvakaṃ āmantesi – ‘‘tvampi bhikkhu dhammaṃ desehī’’ti. Anomatthero tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā dhammaṃ kathesi. Dvinnaṃ aggasāvakānaṃ desanāya ekassāpi abhisamayo nāhosi. Atha satthā aparimāṇe buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāpariyosāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Tesaṃ tāvadeva kesamassūni antaradhāyiṃsu, aṭṭhaparikkhārā kāye paṭimukkāva ahesuṃ. 이와 같이 스승께서 앉으시자 두 상수제자와 나머지 비구들도 각각 자신들을 위해 마련된 좌석에 앉았다. 사라다 유행자는 커다란 꽃 일산을 들고 여래의 머리 위를 받쳐 들고 서 있었다. 스승께서는 ‘이 고행자들의 공양이 큰 과보가 있게 하리라’고 생각하며 멸진정에 드셨다. 스승께서 멸진정에 드신 것을 알고 두 상수제자와 나머지 비구들도 멸진정에 들었다. 여래께서 칠 일 동안 멸진정에 들어 앉아 계시는 동안, 제자들은 탁발할 시간이 되면 숲의 뿌리와 열매들을 먹고 남은 시간에는 부처님들께 합장하고 서 있었다. 그러나 사라다 유행자는 탁발하러 가지도 않고 꽃 일산을 받쳐 든 채 칠 일을 희열과 행복으로 보냈다. 스승께서는 멸진정에서 깨어나 오른편에 앉아 있는 첫 번째 상수제자인 니사바 어른을 불러 “니사바여, 공양을 올린 고행자들에게 꽃 좌석 보시에 대한 축원의 법문을 하거라.”라고 말씀하셨다. 어른께서는 전륜성왕으로부터 큰 상을 받은 대장군처럼 기쁜 마음으로 상수제자의 파라미 지혜에 머물러 꽃 좌석 보시에 대한 축원 법문을 시작하셨다. 그 설법의 끝에 (부처님께서는) 두 번째 제자를 불러 “그대 또한 비구들에게 법을 설하라.”라고 말씀하셨다. 아노마 어른께서도 삼장 부처님 말씀을 고찰하여 법을 설하셨다. 두 상수제자의 설법으로는 단 한 명도 진리를 깨닫지 못했다. 그때 스승께서 무량한 부처님의 영역에 머물며 법을 설하기 시작하셨다. 법문의 끝에 사라다 유행자를 제외한 7만 4천 명의 모든 고행자가 아라한과를 얻었다. 스승께서 “오라, 비구들이여”라고 손을 펴시자, 그 즉시 그들의 머리카락과 수염이 사라지고 여덟 가지 필수품이 몸에 갖춰진 비구가 되었다. Saradatāpaso ‘‘kasmā arahattaṃ na patto’’ti? Vikkhittacittattā. So kira buddhānaṃ dutiyāsane nisīditvā sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā dhammaṃ desayato aggasāvakassa dhammadesanaṃ sotuṃ āraddhakālato paṭṭhāya, ‘‘aho vatāhampi anāgate uppajjanakabuddhassa sāsane iminā sāvakena paṭiladdhadhuraṃ labheyya’’nti cittaṃ uppādesi. So tena parivitakkena maggaphalapaṭivedhaṃ kātuṃ nāsakkhi. Tathāgataṃ pana vanditvā sammukhe ṭhatvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ anantarāsane nisinno bhikkhu tumhākaṃ sāsane ko nāma hotī’’ti? ‘‘Mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ anupavattento sāvakapāramiñāṇassa koṭippatto soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhito mayhaṃ sāsane aggasāvako nisabho nāma eso’’ti. ‘‘Bhante, yvāyaṃ mayā sattāhaṃ pupphacchattaṃ dhārentena sakkāro kato, ahaṃ imassa phalena aññaṃ sakkattaṃ vā brahmattaṃ vā na patthemi, anāgate pana ayaṃ nisabhatthero viya ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsinti. Satthā ‘‘samajjhissati nu kho imassa purisassa patthanā’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā olokento kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā samijjhanabhāvaṃ addasa. Disvāna saradatāpasaṃ āha – ‘‘na te ayaṃ patthanā moghā bhavissati, anāgate pana kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa mātā mahāmāyā [Pg.71] nāma devī bhavissati, pitā suddhodano nāma mahārājā, putto rāhulo nāma, upaṭṭhāko ānando nāma, dutiyaaggasāvako moggallāno nāma, tvaṃ panassa paṭhamaaggasāvako dhammasenāpati sāriputto nāma bhavissasī’’ti. Evaṃ tāpasaṃ byākaritvā dhammakathaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaparivuto ākāsaṃ pakkhandi. 사라다 유행자는 왜 아라한과에 도달하지 못했는가? 마음이 분산되었기 때문이다. 전하는 바에 따르면, 그는 부처님의 두 번째 자리에 앉아 상수제자의 파라미 지혜에 머물러 법을 설하는 상수제자의 법문을 듣기 시작했을 때부터 ‘오, 나도 미래에 출현하실 부처님의 교단에서 이 제자가 얻은 직책을 얻게 되기를!’이라는 마음을 일으켰다고 한다. 그는 그 생각 때문에 도와 과를 꿰뚫어 아는 것을 할 수 없었다. 그는 여래께 절을 올리고 면전에 서서 “세존이시여, 당신의 바로 옆 좌석에 앉아 있는 비구는 당신의 교단에서 누구라 불립니까?”라고 여쭈었다. “내가 굴린 법의 바퀴를 따라서 굴리며, 상수제자의 파라미 지혜의 정점에 도달하여 열여섯 가지 지혜로 진리를 꿰뚫어 머물고 있는 이가 내 교단의 니사바라는 이름의 상수제자이다.” (사라다가 말했다.) “세존이시여, 제가 칠 일 동안 꽃 일산을 받쳐 들고 올린 이 공양의 공덕으로, 저는 다른 천제나 범천의 지위를 바라지 않습니다. 다만 미래에 이 니사바 존자처럼 한 분의 부처님의 상수제자가 되기를 발원합니다.”라고 서원을 세웠다. 스승께서는 ‘이 사람의 서원이 이루어질 것인가?’라고 미래를 보는 지혜를 보내어 살펴보시고는, 10만 겁과 한 아승기를 지나서 성취될 것임을 보셨다. 그것을 보시고 사라다 유행자에게 말씀하셨다. “그대의 이 서원은 헛되지 않을 것이다. 미래에 10만 겁과 한 아승기를 지나서 고타마라는 이름의 부처님이 출현하실 것이다. 그분의 어머니는 마하마야라는 이름의 왕비일 것이요, 아버지는 숫도다나라는 이름의 대왕이며, 아들은 라훌라, 시자는 아난다, 두 번째 상수제자는 목갈라나라는 이름일 것이다. 그리고 그대는 그분의 첫 번째 상수제자이자 법의 대장군인 사리뿟따라는 이름이 될 것이다.” 이와 같이 유행자에게 수기를 주시고 법문을 설하신 뒤, 비구 승가에 둘러싸여 허공으로 날아오르셨다. Saradatāpasopi antevāsikattherānaṃ santikaṃ gantvā sahāyakassa sirivaḍḍhanakuṭumbikassa sāsanaṃ pesesi, ‘‘bhante, mama sahāyakassa vadetha, sahāyakena te saradatāpasena anomadassībuddhassa pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamabuddhassa sāsane paṭhamaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvaṃ dutiyaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. Evañca pana vatvā therehi puretarameva ekapassena gantvā sirivaḍḍhanassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Sirivaḍḍhano ‘‘cirassaṃ vata me ayyo āgato’’ti āsane nisīdāpetvā attanā nīcāsane nisinno, ‘‘antevāsikaparisā pana vo, bhante, na paññāyatī’’ti pucchi. ‘‘Āma, samma, amhākaṃ assamaṃ anomadassī buddho āgato, mayaṃ tassa attano balena sakkāraṃ akarimhā, satthā sabbesaṃ dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ṭhapetvā maṃ sesā arahattaṃ patvā pabbajiṃsu. Ahaṃ satthu paṭhamaaggasāvakaṃ nisabhattheraṃ disvā anāgate uppajjanakassa gotamabuddhassa nāma sāsane paṭhamaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthesiṃ, tvampi tassa sāsane dutiyaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. ‘‘Mayhaṃ buddhehi saddhiṃ paricayo natthi, bhante’’ti. ‘‘Buddhehi saddhiṃ kathanaṃ mayhaṃ bhāro hotu, tvaṃ mahantaṃ sakkāraṃ sajjehī’’ti. 사라다 수행자도 제자였던 장로들에게 가서 친구인 시리와단나 장자에게 소식을 전했다. "존자들이여, 제 친구 장자에게 말해주십시오. '그대의 친구 사라다 수행자가 아노마다씨 부처님 발아래에서 미래에 출현할 고타마 부처님 교단에서 제1상수제자의 자리를 서원했으니, 그대는 제2상수제자의 자리를 서원하라'고 말입니다." 이렇게 말하고는 장로들보다 먼저 지름길로 가서 시리와단나의 집 문 앞에 섰다. 시리와단나는 "나의 스승께서 참으로 오랜만에 오셨구나"라며 자리에 앉게 하고, 자신은 낮은 자리에 앉아 "존자시여, 존자의 제자 대중이 보이지 않습니다"라고 물었다. "그렇다네, 친구여. 우리 수행처에 아노마다씨 부처님이 오셨고, 우리는 힘닿는 대로 공양을 올렸네. 부처님께서는 모든 이에게 법을 설하셨고, 설법이 끝날 때 나를 제외한 나머지 수행자들은 아라한과를 얻어 출가했다네. 나는 부처님의 제1상수제자인 니사바 장로를 보고 미래의 고타마 부처님 교단에서 제1상수제자가 되기를 서원했네. 자네도 그분 교단에서 제2상수제자가 되기를 서원하게." 시리와단나가 "존자시여, 저는 부처님들과 친분이 없습니다"라고 하자, 사라다는 "부처님과 대화하는 것은 내 책임이니 자네는 성대한 공양을 준비하게"라고 말했다. Sirivaḍḍhano tassa vacanaṃ sutvā attano nivesanadvāre rājamānena aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā vālukaṃ okirāpetvā lājapañcamānipupphāni vikirāpetvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā sesabhikkhūnampi āsanāni paṭiyādetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā buddhānaṃ nimantanatthāya saradatāpasassa saññaṃ adāsi. Tāpaso buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā tassa nivesanaṃ agamāsi. Sirivaḍḍhanopi paccuggamanaṃ katvā tathāgatassa hatthato pattaṃ gahetvā maṇḍapaṃ pavesetvā paññattāsanesu nisinnassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃ [Pg.72] datvā paṇītena bhojanena parivisitvā bhattakiccapariyosāne buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā, ‘‘bhante, nāyaṃ ārabbho appamattakaṭṭhānatthāya, imināva niyāmena sattāhaṃ anukampaṃ karothā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. So teneva niyāmena sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ṭhito āha – ‘‘bhante, mama sahāyo saradatāpaso yassa satthussa paṭhamaaggasāvako bhaveyya’’nti patthesi, ahampi ‘‘tasseva dutiyaaggasāvako bhaveyya’’nti patthemīti. 시리와단나는 그 말을 듣고 자기 집 문 근처의 땅 8카리사 정도를 평탄하게 고르고 모래를 뿌리며 튀긴 쌀과 꽃들을 흩뿌린 뒤, 청연화로 덮인 만다파를 짓게 했다. 부처님의 자리를 마련하고 나머지 비구들을 위한 자리도 준비하며 성대한 공양 예우를 갖춘 뒤, 부처님을 초대하기 위해 사라다 수행자에게 신호를 보냈다. 수행자는 부처님을 필두로 한 비구 승가를 모시고 시리와단나의 집으로 갔다. 시리와단나도 마중을 나가 부처님의 손에서 발우를 받아 들고 만다파로 모셨으며, 마련된 자리에 앉으신 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 보시의 물을 올리고 수승한 음식을 대접했다. 공양이 끝난 뒤 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 귀한 옷을 공양하며 "존자시여, 이것은 사소한 목적을 위한 것이 아니니, 이와 같은 방식으로 7일 동안 자비를 베풀어 주십시오"라고 청했다. 부처님께서 허락하시자, 그는 그런 방식으로 7일 동안 대보시를 행한 뒤 세존께 예배하고 합장한 채 서서 아뢰었다. "존자시여, 제 친구 사라다 수행자가 어떤 부처님의 제1상수제자가 되기를 서원했습니다. 저 또한 그분의 제2상수제자가 되기를 서원합니다." Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā byākāsi – ‘‘tvaṃ ito kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamabuddhassa dutiyaaggasāvako bhavissasī’’ti. Buddhānaṃ byākaraṇaṃ sutvā sirivaḍḍhano haṭṭhapahaṭṭho ahosi. Satthāpi bhattānumodanaṃ katvā saparivāro vihārameva gato. ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, mama puttehi tadā patthitapatthanā. Te yathāpatthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā demī’’ti. 부처님께서는 미래를 내다보시고 그의 서원이 성취될 것임을 보시고 수기를 주셨다. "너는 지금으로부터 1아승기 10만 겁을 지나 고타마 부처님의 제2상수제자가 될 것이다." 부처님의 수기를 듣고 시리와단나는 매우 기뻐했다. 부처님께서도 식후 축원을 하시고 대중과 함께 사원으로 돌아가셨다. "비구들이여, 그때 내 아들들이 이 서원을 하였다. 그들은 서원한 대로 그 자리를 얻은 것이다. 나는 낯을 봐가며 차별하여 주는 것이 아니다." Evaṃ vutte dve aggasāvakā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, mayaṃ agāriyabhūtā samānā giraggasamajjaṃ dassanāya gatā’’ti yāva assajittherassa santikā sotāpattiphalapaṭivedhā sabbaṃ paccuppannavatthuṃ kathetvā, ‘‘te mayaṃ, bhante, ācariyassa sañcayassa santikaṃ gantvā taṃ tumhākaṃ pādamūle ānetukāmā tassa laddhiyā nissārabhāvaṃ kathetvā idhāgamane ānisaṃsaṃ kathayimhā. So idāni mayhaṃ antevāsikavāso nāma cāṭiyā udañcanabhāvappattisadiso, na sakkhissāmi antevāsivāsaṃ vasitu’’nti vatvā, ‘‘ācariya, idāni mahājano gandhamālādihattho gantvā satthārameva pūjessati, tumhe kathaṃ bhavissathā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana imasmiṃ loke paṇḍitā bahū, udāhu dandhā’’ti? ‘‘Dandhā’’ti kathite ‘‘tena hi paṇḍitā paṇḍitassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gamissanti, dandhā dandhassa mama santikaṃ āgamissanti, gacchatha tumhe’’ti vatvā ‘‘āgantuṃ na icchi, bhante’’ti. Taṃ sutvā satthā, ‘‘bhikkhave, sañcayo attano micchādiṭṭhitāya asāraṃ sāroti, sārañca asāroti gaṇhi. Tumhe pana attano paṇḍitatāya sārañca sārato, asārañca asārato ñatvā asāraṃ pahāya sārameva gaṇhitthā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 이 말씀에 두 상수제자가 부처님께 예배드리고 아뢰었다. "세존이시여, 저희가 재가자였을 때 산정축제를 구경하러 갔었습니다."라며 앗사지 장로로부터 예류과를 얻기까지의 일을 상세히 말씀드린 뒤 이어갔다. "저희는 스승 산자야에게 가서 그를 부처님 발아래로 모셔오고자 그의 견해가 무의미함을 말하고 이곳에 오는 이익을 설명했습니다. 그러나 그는 '지금 내 처지에 제자로 지내는 것은 큰 항아리가 작은 물바가지가 되는 것과 같으니 제자로 살 수 없다'고 말했습니다. '스승님, 이제 사람들이 향과 꽃 등을 들고 부처님께만 공양하러 갈 텐데 스승님은 어찌 되시겠습니까?'라고 묻자, '이 세상에 지혜로운 자가 많으냐, 아니면 어리석은 자가 많으냐?'라고 되물었습니다. '어리석은 자가 많습니다'라고 답하자, '그렇다면 지혜로운 자들은 지혜로운 사문 고타마에게 갈 것이고 어리석은 자들은 내게 올 것이다. 너희나 가라'며 오기를 거부했습니다." 그 말을 들으시고 부처님께서는 "비구들이여, 산자야는 사견 때문에 본질 없는 것을 본질이라 여기고 본질 있는 것을 본질 없다 여겼다. 그러나 너희는 지혜로써 본질을 본질로, 비본질을 비본질로 알고서 비본질을 버리고 본질만을 취하였구나"라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 11. 11. ‘‘Asāre [Pg.73] sāramatino, sāre cāsāradassino; Te sāraṃ nādhigacchanti, micchāsaṅkappagocarā. 본질 없는 것에서 본질을 보고 본질 있는 것에서 본질 없음을 보는 자들, 그릇된 생각의 영역에 머무는 그들은 본질에 이르지 못한다. 12. 12. ‘‘Sārañca sārato ñatvā, asārañca asārato; Te sāraṃ adhigacchanti, sammāsaṅkappagocarā’’ti. 본질을 본질로 알고 비본질을 비본질로 아는 자들, 바른 생각의 영역에 머무는 그들은 본질에 이른다. Tattha asāre sāramatinoti cattāro paccayā, dasavatthukā micchādiṭṭhi, tassā upanissayabhūtā dhammadesanāti ayaṃ asāro nāma, tasmiṃ sāradiṭṭhinoti attho. Sāre cāsāradassinoti dasavatthukā sammādiṭṭhi, tassā upanissayabhūtā dhammadesanāti ayaṃ sāro nāma, tasmiṃ ‘‘nāyaṃ sāro’’ti asāradassino. Te sāranti te pana taṃ micchādiṭṭhiggahaṇaṃ gahetvā ṭhitā kāmavitakkādīnaṃ vasena micchāsaṅkappagocarā hutvā sīlasāraṃ, samādhisāraṃ, paññāsāraṃ, vimuttisāraṃ, vimuttiñāṇadassanasāraṃ, ‘‘paramatthasāraṃ, nibbānañca nādhigaccha’’nti. Sārañcāti tameva sīlasārādisāraṃ ‘‘sāro nāmāya’’nti, vuttappakārañca asāraṃ ‘‘asāro aya’’nti ñatvā. Te sāranti te paṇḍitā evaṃ sammādassanaṃ gahetvā ṭhitā nekkhammasaṅkappādīnaṃ vasena sammāsaṅkappagocarā hutvā taṃ vuttappakāraṃ sāraṃ adhigacchantīti. 거기서 '본질이 아닌 것에서 본질이라는 생각을 가진 자들'이란, 열 가지 근거를 가진 사견(邪見)과 그 사견의 강력한 의지처가 된 법문을 '본질이 없는 것'이라 하며, 그것에 대해 본질이라는 견해를 가진 자라는 뜻이다. '본질에서 본질이 아니라고 보는 자들'이란, 열 가지 근거를 가진 정견(正見)과 그 정견의 강력한 의지처가 된 법문을 '본질'이라 하며, 그것에 대해 '이것은 본질이 아니다'라고 본질이 없다고 보는 자들이다. 그들은 사견을 고수하고 서서, 감각적 욕망에 대한 사유 등의 힘으로 그릇된 사유의 영역에 있게 되어, 계의 본질, 정의 본질, 혜의 본질, 해탈의 본질, 해탈지견의 본질, 그리고 궁극적인 의미의 본질인 열반을 얻지 못한다. '본질을 본질로 알고'란 바로 그 계의 본질 등을 '본질'이라 하고, 앞서 말한 본질이 없는 것을 '본질이 없는 것'으로 아는 것을 말한다. 그 현명한 이들이 이와 같이 바른 견해를 고수하고 서서, 출리의 사유 등의 힘으로 바른 사유의 영역에 있게 되어 앞서 말한 본질을 얻는다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Sannipatitānaṃ sātthikā dhammadesanā ahosīti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달했다. 모인 사람들에게 유익한 법문이 되었다. Sāriputtattheravatthu aṭṭhamaṃ. 여덟 번째 사리풋타 장로 이야기가 끝났다. 9. Nandattheravatthu 9. 난다 장로 이야기 Yathā agāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha kathesi. 'Yathā agāraṃ'으로 시작되는 이 법문을 스승께서는 제타와나에 머무실 때 난다 장로와 관련하여 설하셨다. Satthā hi pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ gantvā veḷuvane viharanto – ‘‘puttaṃ me ānetvā dassethā’’ti suddhodanamahārājena pesitānaṃ sahassasahassaparivārānaṃ dasannaṃ dūtānaṃ sabbapacchato gantvā arahattappattena kāḷudāyittherena gamanakālaṃ ñatvā maggavaṇṇaṃ vaṇṇetvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto [Pg.74] kapilapuraṃ nīto ñātisamāgame pokkharavassaṃ atthuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathetvā punadivase piṇḍāya paviṭṭho, ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, ‘‘dhammañcare’’ti (dha. pa. 169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale, rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesi. Bhattakiccāvasāne pana rāhulamātuguṇakathaṃ nissāya candakinnarījātakaṃ (jā. 1.14.18 ādayo) kathetvā tato tatiyadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanavivāhamaṅgalesu pavattamānesu piṇḍāya pavisitvā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto nandakumārassa hatthato pattaṃ na gaṇhi. Sopi tathāgatagāravena ‘‘pattaṃ vo, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ pana cintesi – ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthugāravena ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ na sakkoti. ‘‘Idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintento gacchati. 스승께서는 위없는 법의 수레바퀴를 굴리시고 라자가하로 가셔서 벨루와나에 머무실 때, '내 아들을 데려와 보여다오'라는 숫도다나 대왕의 명을 받은 천 명의 권속을 거느린 열 명의 사절 중 가장 마지막에 가서 아라한과를 얻은 깔루다이 장로가 가실 때임을 알고 길의 장엄함을 찬탄하자, 2만 명의 아라한들에게 둘러싸여 카필라푸라로 인도되셨다. 친족들의 모임에서 포카라왓사 비가 내린 사건을 계기로 웨산타라 자타카를 설하셨고, 다음 날 탁발 중에 '일어나라, 방일하지 마라'는 게송으로 부친을 예류과에 머물게 하셨으며, '법을 행하라'는 게송으로 마하파자파티를 예류과에, 왕을 일래과에 머물게 하셨다. 공양 후에는 라훌라 어머니의 덕행에 대해 찬다킨나리 자타카를 설하셨고, 그로부터 삼 일째 되는 날 난다 왕자의 태자 책봉, 입택, 혼례 잔치가 진행될 때 탁발을 위해 들어가셔서 난다 왕자의 손에 발우를 건네주시고 축원하신 뒤 자리에서 일어나 떠나시며 난다 왕자의 손에서 발우를 다시 받지 않으셨다. 왕자도 여래에 대한 경외심 때문에 '존자시여, 발우를 받으소서'라고 말하지 못했다. 다만 그는 '계단 꼭대기에서 발우를 받으시겠지'라고 생각했다. 스승께서는 그곳에서도 받지 않으셨다. 다른 이(난다)는 '계단 발치에서 받으시겠지'라고 생각했다. 스승께서는 거기서도 받지 않으셨다. 다른 이(난다)는 '궁전 뜰에서 받으시겠지'라고 생각했다. 스승께서는 거기서도 받지 않으셨다. 왕자는 되돌아가고 싶었으나 원치 않음에도 따라가게 되었고, 스승에 대한 경외심 때문에 '발우를 받으소서'라고 말하지 못했다. '여기서 받으시겠지, 저기서 받으시겠지' 생각하며 따라갔다. Tasmiṃ khaṇe aññā itthiyo taṃ disvā janapadakalyāṇiyā ācikkhiṃsu – ‘‘ayye, bhagavā nandakumāraṃ gahetvā gato, tumhehi taṃ vinā karissatī’’ti. Sā udakabindūhi paggharanteheva aḍḍhullikhitehi kesehi vegena gantvā, ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti āha. Taṃ tassā vacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ. Satthāpissa hatthato pattaṃ aggaṇhitvāva taṃ vihāraṃ netvā, ‘‘pabbajissasi nandā’’tiāha. So buddhagāravena ‘‘na pabbajissāmī’’ti avatvā, ‘‘āma, pabbajissāmī’’ti āha. Satthā ‘‘tena hi nandaṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesi. 그 순간 다른 여인들이 그것을 보고 자나파다깔랴니에게 알렸다. '마님, 세존께서 난다 왕자를 데리고 가셨습니다. 당신은 그분 없이 어떻게 하시겠습니까?' 그녀는 눈물이 뚝뚝 떨어지는 채로 머리를 반쯤 빗은 채 급히 달려가서 '왕자님이시여, 어서 빨리 돌아오셔요'라고 말했다. 그녀의 그 말이 그의 심장에 비스듬히 박힌 것처럼 머물렀다. 스승께서는 그의 손에서 발우를 받지 않으신 채 그를 사원으로 데려가 '난다여, 출가하겠느냐?'라고 물으셨다. 그는 부처님에 대한 경외심 때문에 '출가하지 않겠습니다'라고 말하지 못하고 '예, 출가하겠습니다'라고 말했다. 스승께서 '그렇다면 난다를 출가시켜라'라고 말씀하셨다. 스승께서는 카필라푸라에 가신 지 삼 일째 되는 날 난다를 출가시키셨다. Sattame divase rāhulamātā kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi – ‘‘passa, tāta, etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpivaṇṇaṃ samaṇaṃ, ayaṃ te pitā, etassa mahantā nidhikumbhiyo ahesuṃ. Tyāssa nikkhamanato paṭṭhāya na passāma, gaccha naṃ dāyajjaṃ yācassu – ‘ahaṃ[Pg.75], tāta, kumāro, abhisekaṃ patvā cakkavattī bhavissāmi, dhanena me attho, dhanaṃ me dehi. Sāmiko hi putto pitusantakassā’’’ti. Kumāro bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ paṭilabhitvā haṭṭhacitto ‘‘sukhā te, samaṇa, chāyā’’ti vatvā aññampi bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi. Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kumāropi ‘‘dāyajjaṃ me, samaṇa, dehi, dāyajjaṃ me, samaṇa, dehī’’ti bhagavantaṃ anubandhi. Bhagavāpi kumāraṃ na nivattāpesi. Parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. Iti so bhagavatā saddhiṃ ārāmameva agamāsi. 칠 일째 되는 날, 라훌라의 어머니는 왕자를 단장시켜 세존께 보냈다. '얘야, 2만 명의 사문들에게 둘러싸인 황금빛 범천과 같은 저 사문을 보아라. 저분이 네 아버지란다. 저분에게는 큰 보물 단지들이 있었는데 그분이 출가하신 뒤로는 보지 못했다. 가서 상속을 요구하거라. 아버지, 저는 왕자로서 대관식을 치르고 전륜성왕이 될 것이니 재물이 필요합니다. 재물을 주십시오. 아들은 아버지 재산의 주인입니다'라고 시켰다. 왕자는 세존께 가자마자 부정에 대한 사랑을 느껴 기쁜 마음으로 '사문이시여, 당신의 그림자는 시원합니다'라고 말하고 자신에게 어울리는 많은 말을 하며 서 있었다. 세존께서는 공양과 축원을 마치고 떠나셨고, 왕자도 '사문이시여, 제게 상속을 주십시오'라며 세존의 뒤를 쫓았다. 세존께서는 왕자를 돌려보내지 않으셨고 권속들도 세존과 함께 가는 왕자를 막지 못했다. 그리하여 그는 세존과 함께 사원까지 가게 되었다. Tato bhagavā cintesi – ‘‘yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati, taṃ vaṭṭānugataṃ savighātaṃ, handassa bodhitale paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi, lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī’’ti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘tena hi tvaṃ, sāriputta, rāhulakumāraṃ pabbājehī’’ti. Thero kumāraṃ pabbājesi. Pabbajite ca pana kumāre rañño adhimattaṃ dukkhaṃ uppajji. Taṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavato nivedetvā, ‘‘sādhu, bhante, ayyā, mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeyyu’’nti varaṃ yāci. Bhagavā tassa taṃ varaṃ datvā punekadivasaṃ rājanivesane katapātarāso ekamantaṃ nisinnena raññā, ‘‘bhante, tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā, ‘putto te kālakato’ti āha. Ahaṃ tassā vacanaṃ asaddahanto ‘na mayhaṃ putto bodhiṃ appatvā kālaṃ karotī’ti paṭikkhipi’’nti vutte – ‘‘idāni kiṃ saddahissatha, pubbepi aṭṭhikāni dassetvā, ‘putto te mato’ti vutte na saddahitvā’’ti imissā atthuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) kathesi. Gāthāpariyosāne rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi. Iti bhagavā pitaraṃ tīsu phalesu patiṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaparivuto punadeva rājagahaṃ gantvā tato anāthapiṇḍikena sāvatthiṃ āgamanatthāya gahitapaṭiñño niṭṭhite jetavane vihāre tattha gantvā vāsaṃ kappesi. 그 후 부처님께서는 이렇게 생각하셨습니다. '이 아들(라훌라)이 원하는 아버지의 재산은 윤회에 속박되어 있고 고통이 따르는 것이다. 이제 나는 보리수 아래에서 얻은 일곱 가지 성스러운 부(성재)를 그에게 주어 그를 출세간의 상속자로 만들리라.' 이에 부처님께서는 존자 사리뿟따를 불러 '사리뿟따여, 그대가 라훌라 왕자를 출가시키거라' 하고 말씀하셨습니다. 장로가 왕자를 출가시키자 숫도다나 왕에게는 극심한 고통이 생겼습니다. 왕은 그 고통을 견딜 수 없어 부처님께 사정을 아뢰며 '세존이시여, 존자들께서는 부모의 허락을 받지 않은 아들을 출가시키지 말아 주십시오'라고 청원하였습니다. 부처님께서는 왕에게 그 청원을 들어주신 후, 훗날 왕궁에서 아침 공양을 마치고 한곁에 앉아 있는 왕에게 '세존이시여, 당신께서 고행하시던 시절에 한 천신이 저에게 다가와 당신의 아들이 죽었다고 말했습니다. 저는 그 말을 믿지 않고 내 아들은 깨달음을 얻지 못하고 죽을 리 없다고 물리쳤습니다'라는 말을 듣고, '지금만 믿지 않는 것이 아니라 예전에도 뼈를 보여주며 네 아들이 죽었다고 했을 때 믿지 않았느니라'라고 말씀하시며 이 인연으로 마하담마빨라 자따까를 설하셨습니다. 법문 끝에 왕은 아나함과에 머물게 되었습니다. 이와 같이 부처님께서는 부친을 세 가지 과(果)에 머물게 하시고 비구 승가에 둘러싸여 다시 라자가하로 가셨다가, 그 후 아나타삔디카로부터 사왓띠로 오시겠다는 약속을 받으시고 제타숲 기원정사가 완공되자 그곳으로 가 머무셨습니다. Evaṃ satthari jetavane viharante āyasmā nando ukkaṇṭhitvā bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocesi – ‘‘anabhirato ahaṃ, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na [Pg.76] sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ sutvā āyasmantaṃ nandaṃ pakkosāpetvā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, nanda, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi – ‘anabhirato, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kissa pana tvaṃ, nanda, anabhirato brahmacariyaṃ carasi, na sakkosi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissasī’’ti? ‘‘Sākiyānī maṃ, bhante, janapadakalyāṇī gharā nikkhamantassa aḍḍhullikhitehi kesehi apaloketvā maṃ etadavoca – ‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’ti, so kho ahaṃ, bhante, taṃ anussaramāno anabhirato brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti. 이와 같이 스승께서 제타숲 기원정사에 머무실 때, 존자 난다는 수행 생활에 싫증을 느껴 비구들에게 이 사실을 알렸습니다. '도반들이여, 나는 즐거움 없이 청정범행을 닦고 있습니다. 청정범행을 지속할 수 없으니 학처를 포기하고 저열한 삶(속세)으로 돌아가려 합니다.' 부처님께서는 그 소식을 들으시고 존자 난다를 불러 이렇게 말씀하셨습니다. '난다여, 네가 여러 비구들에게 도반들이여, 나는 즐거움 없이 청정범행을 닦고 있습니다. 청정범행을 지속할 수 없으니 학처를 포기하고 저열한 삶으로 돌아가려 합니다라고 말했다는 것이 정말이냐?' '그렇습니다, 세존이시여.' '난다여, 도대체 왜 즐거움 없이 청정범행을 닦으며, 지속하지 못하고 학처를 포기하고 저열한 삶으로 돌아가려 하느냐?' '세존이시여, 제가 집을 나설 때 샤캬족 여인 자나파다깔야니가 반쯤 빗은 머리로 저를 바라보며 왕자님, 속히 돌아오세요라고 말했습니다. 세존이시여, 저는 그 말을 떠올리느라 즐거움 없이 청정범행을 닦고 있으며, 이를 지속하지 못하고 속세로 돌아가려 합니다.' Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā iddhibalena tāvatiṃsadevalokaṃ ānento antarāmagge ekasmiṃ jhāmakkhette jhāmakhāṇuke nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassetvā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño upaṭṭhānaṃ āgatāni kakuṭapādāni pañca accharāsatāni dassesi. Kakuṭapādānīti rattavaṇṇatāya pārevatapādasadisapādāni. Dassetvā ca panāha – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, nanda, katamā nu kho abhirūpatarā vā dassanīyatarā vā pāsādikatarā vā sākiyānī vā janapadakalyāṇī, imāni vā pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti? Taṃ sutvā āha – ‘‘seyyathāpi sā, bhante, chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhā paluṭṭhamakkaṭī, evameva kho, bhante, sākiyānī janapadakalyāṇī, imesaṃ pañcannaṃ accharāsatānaṃ upanidhāya saṅkhyampi na upeti, kalampi na upeti, kalabhāgampi na upeti. Atha kho imāneva pañca accharāsatāni abhirūpatarāni ceva dassanīyatarāni ca pāsādikatarāni cā’’ti. ‘‘Abhirama, nanda, abhirama, nanda, ahaṃ te pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. ‘‘Sace me, bhante bhagavā, pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, abhiramissāmahaṃ, bhante, bhagavati brahmacariye’’ti. 그때 부처님께서는 존자 난다의 팔을 잡고 신통력으로 삼십삼천으로 데려가시던 중, 길가에 불탄 밭의 불탄 나무 그루터기에 앉아 있는 귀와 코와 꼬리가 잘린 암원숭이 한 마리를 보여주시고, 삼십삼천의 궁전에서 삭카 천왕을 시봉하러 온 비둘기 발처럼 붉은 발을 가진 오백 명의 천녀들을 보여주셨습니다. 그들을 보여주시고 말씀하셨습니다. '난다여, 어떻게 생각하느냐? 샤캬족 여인 자나파다깔야니와 비둘기 발을 가진 이 오백 명의 천녀들 중 누가 더 아름답고 보기 좋으며 매혹적이냐?' 그 말을 듣고 난다가 대답했습니다. '세존이시여, 귀와 코와 꼬리가 잘린 저 암원숭이처럼, 샤캬족 여인 자나파다깔야니는 이 오백 명의 천녀들에 비하면 숫자에 끼지도 못하고, 그 일부분이나 아주 작은 조각에도 미치지 못합니다. 오히려 이 오백 명의 천녀들이 훨씬 더 아름답고 보기 좋으며 매혹적입니다.' '난다여, 정진하라. 난다여, 정진하라. 내가 네가 비둘기 발을 가진 오백 명의 천녀들을 얻을 수 있도록 보증하마.' '세존이시여, 만약 세존께서 제가 비둘기 발을 가진 오백 명의 천녀들을 얻도록 보증해주신다면, 세존 밑에서 즐겁게 청정범행을 닦겠습니다.' Atha [Pg.77] kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ gahetvā tattha antarahito jetavaneyeva pāturahosi. Assosuṃ kho bhikkhū, ‘‘āyasmā kira nando bhagavato bhātā mātucchāputto accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati. Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. Atha kho āyasmato nandassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ nandaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti, ‘‘bhatako kirāyasmā nando, upakkitako kirāyasmā nando, accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati. Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. Atha kho āyasmā nando sahāyakānaṃ bhikkhūnaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca aṭṭiyamāno harāyamāno jigucchamāno eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi, ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca kho panāyasmā nando arahataṃ ahosi. 그러자 부처님께서는 존자 난다를 데리고 그곳에서 사라져 제타숲 기원정사에 나타나셨습니다. 비구들은 '존자 난다가 부처님의 동생이자 이모의 아들인데, 천녀들 때문에 청정범행을 닦는다고 한다. 부처님께서 그가 비둘기 발을 가진 오백 명의 천녀들을 얻도록 보증하셨다고 한다'라는 말을 들었습니다. 그러자 존자 난다의 동료 비구들은 존자 난다를 품꾼이라 부르고 매수된 자라 부르며 조롱했습니다. '존자 난다는 품꾼과 같구나. 존자 난다는 매수된 자와 같구나. 천녀들 때문에 청정범행을 닦는구나. 부처님께서 그가 비둘기 발을 가진 오백 명의 천녀들을 얻도록 보증하셨다고 한다.' 존자 난다는 동료 비구들의 조롱에 괴로워하고 부끄러워하며 혐오감을 느껴, 홀로 외딴곳에서 방일하지 않고 열성적으로 정진하며 스스로를 단련하며 머물렀습니다. 그리하여 오래지 않아 선남자들이 집을 떠나 출가하는 목적인 그 위없는 청정범행의 완성을 현생에서 스스로의 지혜로 체득하고 도달하여 머물렀습니다. 그는 '태어남은 다했다. 청정범행은 이루어졌다. 할 일을 다 마쳤으니, 다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다'라고 깨달았습니다. 이리하여 존자 난다는 아라한들 중 한 분이 되었습니다. Athekā devatā rattibhāge sakalaṃ jetavanaṃ obhāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ārocesi – ‘‘āyasmā, bhante, nando bhagavato bhātā mātucchāputto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi ‘‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Sopāyasmā nando tassā rattiyā accayena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca – ‘‘yaṃ me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti. ‘‘Mayāpi kho te, nanda, cetasā ceto paricca vidito ‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Devatāpi me etamatthaṃ ārocesi – ‘āyasmā, bhante, nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Yadeva kho te, nanda, anupādāya āsavehi [Pg.78] cittaṃ vimuttaṃ, athāhaṃ mutto etasmā paṭissavā’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – 그때 한 천신이 밤중에 제타와나 숲 전체를 광명으로 밝히며 세존께 다가가 절을 올리고 이렇게 아뢰었다. "세존이시여, 세존의 아우이자 이모의 아들인 존자 난다가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 현세에서 스스로 신통으로 알고 증득하여 성취하며 머물고 있습니다." 세존께도 "난다가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 현세에서 스스로 신통으로 알고 증득하여 성취하며 머물고 있다"는 지혜가 생겼다. 그 밤이 지난 후 존자 난다도 세존께 다가가 절을 올리고 이렇게 말씀드렸다. "세존이시여, 세존께서 제게 비둘기 발처럼 붉은 발을 가진 오백 명의 천녀를 얻게 해주시겠다고 하신 보증에 대해, 세존이시여, 저는 이제 세존을 그 약속으로부터 놓아드립니다." "난다여, 나 또한 내 마음으로 그대의 마음을 파악하여 '난다가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 현세에서 스스로 신통으로 알고 증득하여 성취하며 머물고 있다'는 것을 알았다. 천신도 내게 와서 그 사실을 알려주었다. 난다여, 그대의 마음이 취착 없이 번뇌로부터 해탈했을 때, 그때 나도 그 약속으로부터 벗어났다." 그때 세존께서는 이 사실을 알고 그 시간에 다음과 같은 감흥어를 읊으셨다. ‘‘Yassa nittiṇṇo paṅko, maddito kāmakaṇṭako; Mohakkhayaṃ anuppatto, sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhū’’ti. (udā. 22); "욕망의 늪을 건넜고 욕망의 가시를 짓밟았으며, 미혹의 소멸에 이른 이는 즐거움과 괴로움에도 흔들리지 않는다." Athekadivasaṃ bhikkhū taṃ āyasmantaṃ nandaṃ pucchiṃsu – ‘‘āvuso nanda, pubbe tvaṃ ‘ukkaṇṭhitomī’ti vadesi, idāni te katha’’nti? ‘‘Natthi me, āvuso, gihibhāvāya ālayo’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū – ‘‘abhūtaṃ āyasmā nando katheti, aññaṃ byākaroti, atītadivasesu ‘ukkaṇṭhitomhī’ti vatvā idāni ‘natthi me gihibhāvāya ālayo’ti kathetī’’ti gantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘bhikkhave, atītadivasesu nandassa attabhāvo ducchannagehasadiso ahosi, idāni succhannagehasadiso jāto. Ayañhi dibbaccharānaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pabbajitakiccassa matthakaṃ pāpetuṃ vāyamanto taṃ kiccaṃ patto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 어느 날 비구들이 존자 난다에게 물었다. "도반 난다여, 전에는 당신이 '수행이 불만족스럽다'고 말했는데, 지금은 어떻습니까?" "도반들이여, 제게는 더 이상 속세의 삶에 대한 미련이 없습니다." 그 말을 듣고 비구들은 "존자 난다가 허황된 말을 하며 아라한과를 주장한다. 예전에는 '불만족스럽다'고 하더니 이제는 '속세의 삶에 미련이 없다'고 말한다"라고 하며 세존께 가서 이 사실을 아뢰었다. 세존께서는 "비구들이여, 예전에 난다의 상태는 지붕이 허술한 집과 같았으나, 이제는 지붕이 잘 덮인 집과 같아졌다. 그는 천녀들을 본 때로부터 수행의 완성을 위해 노력하여 그 목적지에 도달했다"라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 13. 13. ‘‘Yathā agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhī samativijjhati; Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhati. "지붕이 허술한 집에 비가 스며들듯이, 수행되지 않은 마음에는 탐욕이 스며든다." 14. 14. ‘‘Yathā agāraṃ succhannaṃ, vuṭṭhī na samativijjhati; Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ, rāgo na samativijjhatī’’ti. "지붕이 잘 덮인 집에는 비가 스며들지 못하듯이, 잘 수행된 마음에는 탐욕이 스며들지 못한다." Tattha agāranti yaṃkiñci gehaṃ. Ducchannanti viraḷacchannaṃ chiddāvachiddaṃ. Samativijjhatīti vassavuṭṭhi vinivijjhati. Abhāvitanti taṃ agāraṃ vuṭṭhi viya bhāvanāya rahitattā abhāvitaṃ cittaṃ rāgo samati vijjhati. Na kevalaṃ rāgova, dosamohamānādayo sabbakilesā tathārūpaṃ cittaṃ ativiya vijjhantiyeva. Subhāvitanti samathavipassanābhāvanāhi subhāvitaṃ. Evarūpaṃ cittaṃ succhannaṃ gehaṃ vuṭṭhi viya rāgādayo kilesā ativijjhituṃ na sakkontīti. 여기서 '집(agāra)'이란 어떤 집이든 의미한다. '지붕이 허술한(ducchanna)'이란 지붕이 듬성듬성하여 구멍이 뚫린 것을 말한다. '스며든다(samativijjhati)'는 빗물이 뚫고 들어오는 것이다. '수행되지 않은(abhāvita)'이란 그 집이 비에 뚫리듯이 수행이 없기 때문에 명상 주제를 닦지 않은 마음에는 탐욕이 스며드는 것을 말한다. 단지 탐욕뿐만 아니라 성냄, 어리석음, 자만 등 모든 번뇌가 그러한 마음에 깊이 스며든다. '잘 수행된(subhāvita)'이란 사마타와 위빳사나 수행으로 잘 닦인 것을 말한다. 지붕이 잘 덮인 집을 비가 뚫지 못하듯이, 이러한 마음에는 탐욕 등의 번뇌가 스며들 수 없다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Mahājanassa desanā sātthikā ahosi. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 많은 사람들에게 유익한 설법이 되었다. Atha kho bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, buddhā nāma acchariyā, janapadakalyāṇiṃ nissāya ukkaṇṭhito nāmāyasmā nando [Pg.79] satthārā devaccharā āmisaṃ katvā vinīto’’ti. Satthā āgantvā – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinītoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari – 그 후 비구들이 법당에서 이야기를 나누었다. "도반들이여, 부처님들은 참으로 경이롭습니다. 자나파다깔야니 때문에 수행에 염증을 느꼈던 존자 난다를 세존께서는 천녀라는 미끼를 사용하여 길들이셨습니다." 세존께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고 비구들이 사실대로 대답하자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 나는 그를 여인으로 유혹하여 길들인 적이 있다"라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasivāsī kappaṭo nāma vāṇijo ahosi. Tasseko gadrabho kumbhabhāraṃ vahati, ekadivasena satta yojanāni gacchati. So ekasmiṃ samaye gadrabhabhārakehi saddhiṃ takkasilaṃ gantvā yāva bhaṇḍassa vissajjanaṃ, tāva gadrabhaṃ carituṃ vissajjesi. Athassa so gadrabho parikhāpiṭṭhe caramāno ekaṃ gadrabhiṃ disvā upasaṅkami. Sā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āha – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Bārāṇasito’’ti. ‘‘Kena kammenā’’ti? ‘‘Vāṇijjakammenā’’ti. ‘‘Kittakaṃ bhāraṃ vahasī’’ti? ‘‘Kumbhabhāra’’nti? ‘‘Ettakaṃ bhāraṃ vahanto kati yojanāni gacchasī’’ti? ‘‘Satta yojanānī’’ti. ‘‘Gatagataṭṭhāne te kāci pādaparikammapiṭṭhiparikammakarā atthī’’ti? ‘‘Natthī’’ti. ‘‘Evaṃ sante mahādukkhaṃ nāma anubhosī’’ti? ‘‘Kiñcāpi hi tiracchānagatānaṃ pādaparikammādikārakā nāma natthi, kāmasaṃyojanaghaṭṭanatthāya pana evarūpaṃ kathaṃ kathesi’’? So tassā kathāya ukkaṇṭhi. Kappaṭopi bhaṇḍaṃ vissajjetvā tassa santikaṃ āgantvā – ‘‘ehi, tāta, gamissāmā’’ti āha. ‘‘Gacchatha tumhe, nāhaṃ gamissāmī’’ti. Atha naṃ punappunaṃ yācitvā, ‘‘anicchantaṃ paribhāsetvā naṃ nessāmī’’ti cintetvā gāthamāha – 옛날 바라나시에서 브라마다따 왕이 통치할 때, 바라나시에 까빠따라는 상인이 살았다. 그에게는 소금 한 꾸러미를 실어 나르는 나귀가 한 마리 있었는데, 하루에 7유순을 갈 수 있었다. 어느 날 그는 나귀에 짐을 싣고 탁까실라에 가서 물건을 다 팔 때까지 나귀를 풀어놓아 풀을 뜯게 했다. 그때 그의 나귀가 해자 언덕에서 풀을 뜯다가 암나귀 한 마리를 보고 다가갔다. 암나귀는 그와 다정한 인사를 나누며 물었다. "어디서 오셨나요?" "바라나시에서 왔소." "무슨 일로 오셨나요?" "장사 일로 왔소." "짐을 얼마나 지나요?" "한 꾸러미 정도 지오." "그 짐을 지고 몇 유순을 가나요?" "7유순을 가오." "가는 곳마다 발을 씻겨주거나 등을 문질러주는 이가 있나요?" "없소." "그렇다면 당신은 큰 고통을 겪고 계시는군요." 암나귀는 비록 짐승에게 그런 시중을 드는 이가 없음을 알면서도, 성적인 유혹을 위해 그런 말을 했다. 나귀는 그 말에 수행에 염증을 느꼈다. 까빠따 상인은 물건을 다 처분하고 나귀에게 와서 "얘야, 가자"라고 했으나, 나귀는 "당신들이나 가시오, 나는 안 가겠소"라고 했다. 상인은 거듭 요청했으나 거절당하자, "싫다는 놈을 위협해서라도 데려가야겠다"라고 생각하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Patodaṃ te karissāmi, sāḷasaṅgulikaṇṭakaṃ; Sañchindissāmi te kāyaṃ, evaṃ jānāhi gadrabhā’’ti. "나귀야, 16인치 대못이 박힌 채찍을 만들어 네 몸을 찢어버리겠다. 그리 알거라." Taṃ sutvā gadrabho ‘‘evaṃ sante ahampi te kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그 말을 듣고 나귀는 "그렇다면 나도 당신에게 어떻게 할지 알려주겠소"라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Patodaṃ me karissasi, soḷasaṅgulikaṇṭakaṃ; Purato patiṭṭhahitvāna, uddharitvāna pacchato; Dantaṃ te pātayissāmi, evaṃ jānāhi kappaṭā’’ti. "까빠따 상인이여, 만약 당신이 내게 16인치 대못이 박힌 채찍을 휘두른다면, 나는 앞발을 단단히 딛고 뒷발을 치켜들어 당신의 이빨을 다 부러뜨려 놓겠소. 그리 아시오." Taṃ [Pg.80] sutvā vāṇijo – ‘‘kena nu kho kāraṇena esa evaṃ vadatī’’ti cintetvā, ito cito ca olokento taṃ gadrabhiṃ disvā, ‘‘imāyesa evaṃ sikkhāpito bhavissati, ‘evarūpiṃ nāma te gadrabhiṃ ānessāmī’ti mātugāmena naṃ palobhetvā nessāmī’’ti imaṃ gāthamāha – 그 말을 듣고 상인(갑빠따)은 '이 당나귀가 도대체 무슨 이유로 이렇게 반항하며 말하는가?'라고 생각하며 여기저기를 둘러보다가, 그 암당나귀를 보고는 '이 암당나귀가 그에게 이렇게 가르쳤을 것이로구나. 이런 암당나귀를 너에게 데려다주겠다고 여성으로 그를 유혹해서 데려가야겠다'라고 생각하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ; Bhariyaṃ te ānayissāmi, evaṃ jānāhi gadrabhā’’ti. "네 다리가 있고 소라처럼 매끄러운 얼굴에 모든 지체가 아름다운 여인(암당나귀)을 너의 아내로 데려다주마. 당나귀야, 그리 알거라." Taṃ sutvā tuṭṭhacitto gadrabho imaṃ gāthamāha – 그 말을 듣고 기쁜 마음이 된 수당나귀는 이 게송을 읊었다. ‘‘Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ; Bhariyaṃ me ānayissasi, evaṃ jānāhi kappaṭa; Kappaṭa bhiyyo gamissāmi, yojanāni catuddasā’’ti. "네 다리가 있고 소라처럼 매끄러운 얼굴에 모든 지체가 아름다운 여인을 저의 아내로 데려다주신다면, 갑빠따 상인이시여, 그리 아십시오. 갑빠따 상인이시여, 저는 십사 유순이라도 더 가겠습니다." Atha naṃ kappaṭo, ‘‘tena hi ehī’’ti gahetvā sakaṭṭhānaṃ agamāsi. So katipāhaccayena naṃ āha – ‘‘nanu maṃ tumhe ‘bhariyaṃ te ānayissāmī’ti avocutthā’’ti? ‘‘Āma, vuttaṃ, nāhaṃ attano kathaṃ bhindissāmi, bhariyaṃ te ānessāmi, vetanaṃ pana tuyhaṃ ekakasseva dassāmi, tuyhaṃ vetanaṃ dutiyassa pahotu vā mā vā, tvameva jāneyyāsi. Ubhinnaṃ pana vo saṃvāsamanvāya puttā vijāyissanti, tehipi bahūhi saddhiṃ tuyhaṃ taṃ pahotu vā mā vā, tvameva jāneyyāsī’’ti. Gadrabho tasmiṃ kathenteyeva anapekkho ahosi. 그러자 갑빠따 상인은 "그렇다면 오너라"라고 말하며 당나귀를 데리고 자기 처소로 돌아갔다. 며칠이 지난 후 당나귀가 그에게 말했다. "제게 아내를 데려다주겠다고 말씀하지 않으셨습니까?" "그렇다, 말했었지. 나는 내 말을 어기지 않을 것이다. 네 아내를 데려다주마. 하지만 먹이는 너 한 마리 몫만 줄 것이다. 그 먹이가 네 아내에게까지 충분할지 아닐지는 네가 알아서 할 일이다. 너희 둘이 함께 살면 자식들도 태어날 텐데, 그 많은 자식들과 함께할 때 그 먹이가 충분할지 아닐지도 네가 알아서 판단해야 할 것이다." 상인이 이렇게 말하자 수당나귀는 암당나귀에 대한 미련이 사라졌다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā, bhikkhave, gadrabhī janapadakalyāṇī ahosi, gadrabho nando, vāṇijo ahameva. Evaṃ pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinīto’’ti jātakaṃ niṭṭhāpesīti. 부처님께서 이 법문을 마치시고 "비구들이여, 그때의 암당나귀는 지금의 자나파다깔야니이고, 수당나귀는 난다이며, 상인은 바로 나였다. 이와 같이 전생에도 나는 이 난다를 여인으로 유혹하여 길들였다"라고 하시며 자타카를 마무리하셨다. Nandattheravatthu navamaṃ. 난다 테라의 이야기, 아홉 번째가 끝났다. 10. Cundasūkarikavatthu 10. 돼지 백정 춘다의 이야기 Idha socetīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto cundasūkarikaṃ nāma purisaṃ ārabbha kathesi. "여기서 슬퍼하고"로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 춘다 수카리카라는 사람을 인연으로 설하셨다. So [Pg.81] kira pañcapaṇṇāsa vassāni sūkare vadhitvā khādanto ca vikkiṇanto ca jīvikaṃ kappesi. Chātakāle sakaṭena vīhiṃ ādāya janapadaṃ gantvā ekanāḷidvenāḷimattena gāmasūkarapotake kiṇitvā sakaṭaṃ pūretvā āgantvā pacchānivesane vajaṃ viya ekaṃ ṭhānaṃ parikkhipitvā tattheva tesaṃ nivāpaṃ ropetvā, tesu nānāgacche ca sarīramalañca khāditvā vaḍḍhitesu yaṃ yaṃ māretukāmo hoti, taṃ taṃ āḷāne niccalaṃ bandhitvā sarīramaṃsassa uddhumāyitvā bahalabhāvatthaṃ caturassamuggarena pothetvā, ‘‘bahalamaṃso jāto’’ti ñatvā mukhaṃ vivaritvā antare daṇḍakaṃ datvā lohathāliyā pakkuthitaṃ uṇhodakaṃ mukhe āsiñcati. Taṃ kucchiṃ pavisitvā pakkuthitaṃ karīsaṃ ādāya adhobhāgena nikkhamati, yāva thokampi karīsaṃ atthi, tāva āvilaṃ hutvā nikkhamati, suddhe udare acchaṃ anāvilaṃ hutvā nikkhamati. Athassa avasesaṃ udakaṃ piṭṭhiyaṃ āsiñcati. Taṃ kāḷacammaṃ uppāṭetvā gacchati. Tato tiṇukkāya lomāni jhāpetvā tikhiṇena asinā sīsaṃ chindati. Paggharaṇataṃ lohitaṃ bhājanena paṭiggahetvā maṃsaṃ lohitena madditvā pacitvā puttadāramajjhe nisinno khāditvā sesaṃ vikkiṇāti. Tassa imināva niyāmena jīvikaṃ kappentassa pañcapaṇṇāsa vassāni atikkantāni. Tathāgate dhuravihāre vasante ekadivasampi pupphamuṭṭhimattena pūjā vā kaṭacchumattaṃ bhikkhadānaṃ vā aññaṃ vā kiñci puññaṃ nāma nāhosi. Athassa sarīre rogo uppajji, jīvantasseva avīcimahānirayasantāpo upaṭṭhahi. Avīcisantāpo nāma yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīnaṃ bhijjanasamattho pariḷāho hoti. Vuttampi cetaṃ – 그는 55년 동안 돼지를 잡아먹고 팔며 생계를 유지했다고 한다. 흉년이 들면 수레에 쌀을 싣고 마을로 가서 한두 되의 쌀로 어린 돼지들을 사서 수레에 가득 채워 돌아왔다. 집 뒤뜰에 축사처럼 울타리를 치고 그곳에서 여러 풀과 자기 배설물을 먹여 키웠다. 돼지들이 자라면 죽이고 싶은 돼지를 골라 도살장에 단단히 묶어 놓고, 고기가 부풀어 오르고 두툼해지도록 사각 방망이로 때렸다. 고기가 충분히 부풀었다 싶으면 돼지의 입을 벌려 그 사이에 막대기를 끼우고, 구리 솥에 펄펄 끓는 뜨거운 물을 입 안으로 들이부었다. 그 끓는 물은 뱃속 창자로 들어가 찌꺼기를 씻어내고 아래로 흘러나왔다. 찌꺼기가 조금이라도 남아 있으면 물이 탁하게 나오고, 창자가 깨끗해지면 맑은 물이 나왔다. 그러고 나서 남은 뜨거운 물을 돼지의 등에 부어 검은 가죽을 벗겨냈다. 그다음 짚불로 털을 그슬린 뒤 날카로운 칼로 머리를 잘랐다. 흘러나오는 피를 그릇에 받아 고기와 피를 버무려 요리하여 처자식과 함께 먹고 나머지는 팔았다. 이런 방식으로 생계를 이어온 그에게 55년의 세월이 흘렀다. 부처님께서 가까운 사찰에 머무실 때도 단 하루도 꽃 한 움큼 공양하거나 밥 한 술 보시하는 등 어떤 공덕도 쌓지 않았다. 그러던 중 그의 몸에 병이 생겼고, 살아있는 상태에서 아비지 대지옥의 열기가 나타났다. 아비지 지옥의 열기란 백 유순 밖에서 보아도 눈을 멀게 할 만큼 강렬한 것이다. 다음과 같이 설해진 바와 같다. ‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasāyutā; Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. (ma. ni. 3.267; a. ni. 3.36); "그곳은 철로 된 바닥에 불길이 타오르고 열기가 가득하며, 사방 백 유순에 걸쳐 항상 퍼져 있다." Nāgasenattherena panassa pākatikaggisantāpato adhimattatāya ayaṃ upamā vuttā – ‘‘yathā, mahārāja, kūṭāgāramatto pāsāṇopi nerayikaggimhi pakkhitto khaṇena vilayaṃ gacchati, nibbattasattā panettha kammabalena [Pg.82] mātukucchigatā viya na vilīyantī’’ti (mi. pa. 2.4.6). Tassa tasmiṃ santāpe upaṭṭhite kammasarikkhako ākāro uppajji. Gehamajjheyeva sūkararavaṃ ravitvā jaṇṇukehi vicaranto puratthimavatthumpi pacchimavatthumpi gacchati. Athassa gehamānusakā taṃ daḷhaṃ gahetvā mukhaṃ pidahanti. Kammavipāko nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. So viravantova ito cito ca vicarati. Samantā sattasu gharesu manussā niddaṃ na labhanti. Maraṇabhayena tajjitassa pana bahinikkhamanaṃ nivāretuṃ asakkonto sabbo gehajano yathā antoṭhito bahi vicarituṃ na sakkoti, tathā gehadvārāni thaketvā bahigehaṃ parivāretvā rakkhanto acchati. Itaro antogeheyeva nirayasantāpena viravanto ito cito ca vicarati. Evaṃ sattadivasāni vicaritvā aṭṭhame divase kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti. Avīcimahānirayo devadūtasuttena (ma. ni. 3.261 ādayo; a. ni. 3.36) vaṇṇetabboti. 나가세나 장로께서는 지옥불이 일반적인 불보다 훨씬 뜨겁기 때문에 이런 비유를 드셨다. "대왕이시여, 집채만 한 바위라도 지옥불에 던져지면 순식간에 녹아버리지만, 지옥에 태어난 중생들은 업의 힘 때문에 마치 어머니 태 속의 아이처럼 녹지 않습니다." 그에게 지옥의 열기가 닥치자 자신의 업과 닮은 증상이 나타났다. 집 안에서 돼지 울음소리를 내며 무릎으로 기어 다니며 집의 앞뒤를 오갔다. 집안사람들이 그를 붙잡고 입을 막았으나 업의 과보는 누구도 막을 수 없었다. 그는 돼지 비명 같은 소리를 지르며 여기저기 돌아다녔다. 주변 일곱 집의 사람들이 잠을 자지 못할 정도였다. 집안사람들은 그가 밖으로 나가는 것을 막기 위해 집의 문들을 닫아걸고 밖에서 지켰다. 그는 집 안에서 지옥의 열기로 고통받으며 소리를 지르고 헤맸다. 이렇게 7일 동안 헤매다가 8일째 되는 날 죽어서 아비지 대지옥에 태어났다. 아비지 대지옥에 대해서는 데바두타 경에서 상세히 설명하고 있다. Bhikkhū tassa gharadvārena gacchantā taṃ saddaṃ sutvā, ‘‘sūkarasaddo’’ti saññino hutvā vihāraṃ gantvā satthu santike nisinnā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, cundasūkaritassa gehadvāraṃ pidahitvā sūkarānaṃ māriyamānānaṃ ajja sattamo divaso, gehe kāci maṅgalakiriyā bhavissati maññe. Ettake nāma, bhante, sūkare mārentassa ekampi mettacittaṃ vā kāruññaṃ vā natthi, na vata no evarūpo kakkhaḷo pharuso satto diṭṭhapubbo’’ti. Satthā – ‘‘na, bhikkhave, so ime sattadivase sūkare māreti, kammasarikkhakaṃ panassa vipākaṃ udapādi, jīvantasseva avīcimahānirayasantāpo upaṭṭhāsi. So tena santāpena satta divasāni sūkararavaṃ ravanto antonivesane vicaritvā ajja kālaṃ katvā avīcimhi nibbatto’’ti vatvā, ‘‘bhante, idha loke evaṃ socitvā puna gantvā socanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti vutte, ‘‘āma, bhikkhave, pamattā nāma gahaṭṭhā vā hontu pabbajitā vā, ubhayattha socantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 비구들이 그의 집 문 앞을 지나가다가 그 소리를 듣고 '돼지 소리'라고 생각하며 사원으로 돌아와 부처님 앞에 앉아 이와 같이 말씀드렸다. "세존이시여, 춘다 도살자가 집 문을 닫고 돼지들을 죽인 지 오늘로 7일째입니다. 그의 집에서 어떤 축하 잔치가 열리는 모양입니다. 세존이시여, 이토록 많은 돼지를 죽이는 그에게는 자애로운 마음이나 가련히 여기는 마음이 조금도 없습니다. 참으로 이와 같이 거칠고 잔인한 중생을 이전에 본 적이 없습니다." 부처님께서 말씀하셨다. "비구들아, 그는 이 7일 동안 돼지들을 죽인 것이 아니다. 그에게 그의 업과 유사한 과보가 나타난 것이다. 살아있는 채로 아비치 대지옥의 열기가 나타났다. 그는 그 열기로 인해 7일 동안 돼지 울음소리를 내며 집 안을 돌아다니다가 오늘 목숨을 마치고 아비치 지옥에 태어났다."라고 말씀하셨다. "세존이시여, 이 세상에서 이처럼 고통받고 다시 가서 고통스러운 곳에 태어났군요"라고 여쭈니, "그렇다, 비구들아. 방일한 자는 재가자든 출가자든 두 곳 모두에서 고통받는다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 15. 15. ‘‘Idha socati pecca socati,Pāpakārī ubhayattha socati; So socati so vihaññati; Disvā kammakiliṭṭhamattano’’ti. “여기서도 슬퍼하고 저세상에서도 슬퍼하네. 악을 행하는 자는 두 곳 모두에서 슬퍼하네. 그는 자기의 더러운 업을 보고 슬퍼하며 괴로워하네.” Tattha [Pg.83] pāpakārīti nānappakārassa pāpakammassa kārako puggalo ‘‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, kataṃ pāpa’’nti ekaṃseneva maraṇasamaye idha socati, idamassa kammasocanaṃ. Vipākaṃ anubhavanto pana pecca socati. Idamassa paraloke vipākasocanaṃ. Evaṃ so ubhayattha socatiyeva. Teneva kāraṇena jīvamānoyeva so cundasūkarikopi socati. Disvā kammakiliṭṭhanti attano kiliṭṭhakammaṃ passitvā nānappakārakaṃ vilapanto vihaññatīti. 거기서 '악을 행하는 자(pāpakārī)'란 여러 가지 악업을 짓는 사람을 말한다. 그는 임종 시에 "참으로 나는 선을 행하지 않았고 악을 행하였구나"라고 분명히 생각하며 이 세상에서 슬퍼하니, 이것이 그의 업에 대한 슬픔이다. 과보를 겪으면서 저세상에서 슬퍼하니, 이것이 그의 저세상에서의 과보에 대한 슬픔이다. 이와 같이 그는 두 곳 모두에서 슬퍼한다. 그러한 이유로 살아있는 동안에도 그 춘다 도살자는 슬퍼한 것이다. '자기의 더러운 업을 보고(disvā kammakiliṭṭhaṃ)'란 자신의 더러운 업을 보고 여러 가지로 울부짖으며 괴로워한다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 많은 대중에게 유익한 법문이 되었다. Cundasūkarikavatthu dasamaṃ. 춘다 돼지 도살자 이야기, 열 번째. 11. Dhammikaupāsakavatthu 11. 담미카 우바새 이야기 Idha modatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammikaupāsakaṃ ārabbha kathesi. “여기서 기뻐하고(Idha modati)”로 시작되는 이 법문을 부처님께서 제타와나에 머무실 때 담미카 우바새를 인연으로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā dhammikaupāsakā nāma ahesuṃ. Tesu ekekassa pañca pañca upāsakasatāni parivārā. Yo tesaṃ jeṭṭhako, tassa satta puttā satta dhītaro. Tesu ekekassa ekekā salākayāgu salākabhattaṃ pakkhikabhattaṃ nimantanabhattaṃ uposathikabhattaṃ āgantukabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ ahosi. Tepi sabbeva anujātaputtā nāma ahesuṃ. Iti cuddasannaṃ puttānaṃ bhariyāya upāsakassāti soḷasa salākayāguādīni pavattanti. Iti so saputtadāro sīlavā kalyāṇadhammo dānasaṃvibhāgarato ahosi. Athassa aparabhāge rogo uppajji, āyusaṅkhāro parihāyi. So dhammaṃ sotukāmo ‘‘aṭṭha vā me soḷasa vā bhikkhū pesethā’’ti satthu santikaṃ pahiṇi. Satthā pesesi. Te gantvā tassa mañcaṃ parivāretvā paññattesu āsanesu nisinnā. ‘‘Bhante, ayyānaṃ me dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, dubbalomhi, ekaṃ me suttaṃ sajjhāyathā’’ti vutte ‘‘kataraṃ suttaṃ sotukāmo upāsakā’’ti? ‘‘Sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ satipaṭṭhānasutta’’nti vutte – ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’ti [Pg.84] (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) suttantaṃ paṭṭhapesuṃ. Tasmiṃ khaṇe chahi devalokehi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā sahassasindhavayuttā diyaḍḍhayojanasatikā cha rathā āgamiṃsu. Tesu ṭhitā devatā ‘‘amhākaṃ devalokaṃ nessāma, amhākaṃ devalokaṃ nessāma, ambho mattikabhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanaṃ gaṇhanto viya amhākaṃ devaloke abhiramituṃ idha nibbattāhi, amhākaṃ devaloke abhiramituṃ idha nibbattāhī’’ti vadiṃsu. Upāsako dhammassavanantarāyaṃ anicchanto – ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Bhikkhū ‘‘amhe vāretī’’ti saññāya tuṇhī ahesuṃ. 사왓티 성에 '담미카'라는 이름의 우바새 500명이 있었다고 한다. 그들 각자에게는 500명씩의 우바새 추종자가 있었다. 그들 중 우두머리인 대(大)담미카 우바새에게는 아들 일곱과 딸 일곱이 있었다. 그 자녀들이 각각 한 사람씩 제비뽑기 죽, 제비뽑기 공양, 보름 공양, 초청 공양, 포살일 공양, 손님 공양, 승가 공양, 안거 공양을 올렸다. 그들 모두가 부모의 길을 따르는 '아누자타(anujāta)' 자녀들이었다. 이처럼 열네 명의 자녀와 아내와 우바새 자신까지 총 열여섯 가지의 제비뽑기 죽 등의 보시가 계속되었다. 이와 같이 그는 처자와 함께 계를 지키고 선한 법을 갖추었으며, 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워했다. 그 후 그에게 병이 생겨 수명이 다해갔다. 그는 법을 듣고 싶어 "여덟 분이나 열여섯 분의 비구 스님들을 보내 주십시오"라고 부처님께 전령을 보냈다. 부처님께서 스님들을 보내셨다. 스님들은 가서 그의 침상을 둘러싸고 마련된 자리에 앉았다. "스님들, 제가 스님들을 뵙는 것이 이제 어려워질 것입니다. 저는 기력이 다했습니다. 저를 위해 경전 하나를 독송해 주십시오"라고 청하자, "우바새여, 어떤 경전을 듣고 싶습니까?"라고 물었다. "모든 부처님께서 버리지 않으시는 세티빳타나 숫타(대념처경)를 듣고 싶습니다"라고 대답하자 스님들은 "비구들아, 이 길은 중생들의 청정함을 위한 유일한 길이다"라며 경전을 독송하기 시작했다. 그때 여섯 천상 세계에서 온갖 장식으로 꾸며지고 천 마리의 신디마 말이 끄는, 높이가 150요자나 되는 여섯 대의 전차가 도착했다. 전차에 탄 신들은 "우리의 천상 세계로 모시겠습니다, 우리의 천상 세계로 모시겠습니다. 이보시오, 마치 흙그릇을 깨뜨리고 금그릇을 취하는 것처럼 우리 천상 세계에서 즐거움을 누리기 위해 이곳에 태어나시오"라고 말했다. 우바새는 법을 듣는 데 방해가 되는 것을 원치 않아 "기다리시오, 기다리시오"라고 말했다. 비구들은 "우리에게 그만두라고 하는구나"라고 생각하여 침묵을 지켰다. Athassa puttadhītaro ‘‘amhākaṃ pitā pubbe dhammassavanena atitto ahosi, idāni pana bhikkhū pakkosāpetvā sajjhāyaṃ kāretvā sayameva vāreti, maraṇassa abhāyanakasatto nāma natthī’’ti viraviṃsu. Bhikkhū ‘‘idāni anokāso’’ti uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Upāsako thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā putte pucchi – ‘‘kasmā kandathā’’ti? ‘‘Tāta, tumhe bhikkhū pakkosāpetvā dhammaṃ suṇantā sayameva vārayittha, atha mayaṃ ‘maraṇassa abhāyanakasatto nāma natthī’ti kandimhā’’ti. ‘‘Ayyā pana kuhi’’nti? ‘‘‘Anokāso’ti uṭṭhāyāsanā pakkantā, tātā’’ti. ‘‘Nāhaṃ, ayyehi saddhiṃ kathemī’’ti vutte ‘‘atha kena saddhiṃ kathethā’’ti. ‘‘Chahi devalokehi devatā cha rathe alaṅkaritvā ādāya ākāse ṭhatvā ‘amhāhi devaloke abhirama, amhākaṃ devaloke abhiramā’ti saddaṃ karonti, tāhi saddhiṃ kathemī’’ti. ‘‘Kuhiṃ, tāta, rathā, na mayaṃ passāmā’’ti? ‘‘Atthi pana mayhaṃ ganthitāni pupphānī’’ti? ‘‘Atthi, tātā’’ti. ‘‘Kataro devaloko ramaṇīyo’’ti? ‘‘Sabbabodhisattānaṃ buddhamātāpitūnañca vasitaṭṭhānaṃ tusitabhavanaṃ ramaṇīyaṃ, tātā’’ti. ‘‘Tena hi ‘tusitabhavanato āgatarathe laggatū’ti pupphadāmaṃ khipathā’’ti. Te khipiṃsu. Taṃ rathadhure laggitvā ākāse olambi. Mahājano tadeva passati, rathaṃ na passati. Upāsako ‘‘passathetaṃ pupphadāma’’nti vatvā, ‘‘āma, passāmā’’ti vutte – ‘‘etaṃ tusitabhavanato āgatarathe olambati, ahaṃ tusitabhavanaṃ gacchāmi, tumhe mā cintayittha, mama santike nibbattitukāmā hutvā mayā kataniyāmeneva puññāni karothā’’ti vatvā kālaṃ katvā rathe patiṭṭhāsi. 그때 그의 아들과 딸들은 '우리 아버지는 예전에는 법을 듣는 일에 만족할 줄 모르셨는데, 이제는 비구 스님들을 청하여 독송을 하게 해놓고는 스스로 제지하시니, 죽음을 두려워하지 않는 중생이란 진실로 없구나'라고 하며 울부짖었다. 비구들은 '지금은 설법할 기회가 아니다'라고 생각하며 자리에서 일어나 떠나갔다. 우바새는 잠시 시간이 흐른 뒤 의식을 회복하여 자식들에게 물었다. '너희들은 어찌하여 울고 있느냐?' '아버지, 아버지는 비구 스님들을 청하여 법을 듣던 중에 스스로 제지하셨습니다. 그래서 저희는 죽음을 두려워하지 않는 중생은 없다고 생각하며 울었습니다.' '스님들은 어디 계시느냐?' '설법할 때가 아니라고 생각하시며 자리에서 일어나 떠나셨습니다, 아버지.' '나는 스님들과 이야기한 것이 아니다'라고 말하자, '그렇다면 누구와 이야기하셨습니까?'라고 물었다. '여섯 천상에서 온 천신들이 여섯 대의 수레를 장엄하여 가져와 공중에 머물며, '우리의 천상에서 즐거움을 누리십시오, 우리의 천상에서 즐거움을 누리십시오'라고 소리를 냈단다. 나는 그들과 이야기한 것이다.' '아버지, 수레들이 어디 있습니까? 저희에게는 보이지 않습니다.' '나를 위해 엮어 놓은 꽃다발이 있느냐?' '예, 아버지, 있습니다.' '어느 천상이 즐거운 곳이냐?' '아버지, 모든 보살님들과 부처님의 부모님들이 거처하시는 도솔천(Tusita)이 즐거운 곳입니다.' '그렇다면 도솔천에서 온 수레에 걸려라 하며 꽃다발을 던져라.' 그들이 꽃다발을 던지자, 그것이 수레의 멍에에 걸려 공중에 매달렸다. 대중들은 그 꽃다발만 볼 뿐 수레는 보지 못했다. 우바새가 '이 꽃다발이 보이느냐?'라고 묻자, '예, 보입니다'라고 대답했다. 이에 우바새는 '이 꽃다발은 도솔천에서 온 수레에 매달려 있는 것이다. 나는 이제 도솔천으로 간다. 너희는 걱정하지 마라. 내 곁에 태어나고 싶다면 내가 한 방식대로 공덕을 쌓도록 하여라'라고 말하고는 숨을 거두어 수레에 올라앉았다. Tāvadevassa [Pg.85] tigāvutappamāṇo saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍito attabhāvo nibbatti, accharāsahassaṃ parivāresi, pañcavīsatiyojanikaṃ kanakavimānaṃ pāturahosi. Tepi bhikkhū vihāraṃ anuppatte satthā pucchi – ‘‘sutā, bhikkhave, upāsakena dhammadesanā’’ti? ‘‘Āma, bhante, antarāyeva pana ‘āgamethā’ti vāresi. Athassa puttadhītaro kandiṃsu. Mayaṃ ‘idāni anokāso’ti uṭṭhāyāsanā nikkhantā’’ti. ‘‘Na so, bhikkhave, tumhehi saddhiṃ kathesi, chahi devalokehi devatā cha rathe alaṅkaritvā āharitvā taṃ upāsakaṃ pakkosiṃsu. So dhammadesanāya antarāyaṃ anicchanto tāhi saddhiṃ kathesī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evaṃ, bhikkhave’’ti. ‘‘Idāni kuhiṃ nibbatto’’ti? ‘‘Tusitabhavane, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, idāni idha ñātimajjhe modamāno vicaritvā idāneva gantvā puna modanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, appamattā hi gahaṭṭhā vā pabbajitā vā sabbattha modantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그 즉시 그에게 세 가부타 크기에 수레 60대 분량의 장신구로 치장한 몸이 생겨났고, 천녀 천 명이 그를 호위했다. 또한 25유순 크기의 황금 궁전이 나타났다. 비구들이 사원에 도착했을 때 스승께서 물으셨다. "비구들이여, 우바새가 법문을 들었느냐?" "예, 세존이시여. 하지만 중간에 '잠시 기다리시오'라고 하며 제지했습니다. 그러자 그의 자식들이 울었습니다. 저희는 '지금은 때가 아니다'라고 생각하여 자리에서 일어나 나왔습니다." "비구들이여, 그는 너희와 이야기한 것이 아니다. 여섯 천상의 천신들이 여섯 대의 수레를 장엄해 와서 그 우바새를 불렀다. 그는 법문에 방해가 되는 것을 원치 않았기에 그 천신들과 이야기한 것이다." "세존이시여, 정말 그러합니까?" "비구들이여, 그러하다." "그는 지금 어디에 태어났습니까?" "비구들이여, 도솔천에 태어났다." "세존이시여, 그는 지금 여기 친지들 사이에서 기쁘게 지내다가, 방금 떠나서 다시 기쁜 곳에 태어났군요." "그러하다, 비구들이여. 재가자든 출가자든 방일하지 않는 자들은 모든 곳에서 기뻐하는 법이다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 16. 16. ‘‘Idha modati pecca modati,Katapuñño ubhayattha modati; So modati so pamodati,Disvā kammavisuddhimattano’’ti. 여기서도 기뻐하고 저승에서도 기뻐하니, 공덕을 지은 자는 양쪽 모두에서 기뻐한다. 자신의 행위가 청정함을 보고 그는 기뻐하고 더욱 기뻐한다. Tattha katapuññoti nānappakārassa kusalassa kārako puggalo ‘‘akataṃ vata me pāpaṃ, kataṃ me kalyāṇa’’nti idha kammamodanena, pecca vipākamodanena modati. Evaṃ ubhayattha modati nāma. Kammavisuddhinti dhammikaupāsakopi attano kammavisuddhiṃ puññakammasampattiṃ disvā kālakiriyato pubbe idhalokepi modati, kālaṃ katvā idāni paralokepi atimodatiyevāti. 여기서 '공덕을 지은 자(katapuñño)'란 갖가지 선업을 짓는 사람을 말한다. 그는 '나는 진실로 악을 행하지 않았고 선을 행했다'라고 생각하며 이승에서는 선업을 기뻐함(kammamodana)으로써 기뻐하고, 저승에서는 과보를 기뻐함(vipākamodana)으로써 기뻐한다. 이처럼 양쪽 모두에서 기뻐하는 것이다. '행위의 청정함(kammavisuddhi)'에 대하여, 담미카 우바새 역시 자신의 업의 청정함, 즉 공덕행의 성취를 보고 임종 전의 이 세상에서도 기뻐하였으며, 임종 후 지금 저세상에서도 오직 크게 기뻐하고 있는 것이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 이르렀으며, 많은 사람들에게 유익한 법문이 되었다. Dhammikaupāsakavatthu ekādasamaṃ. 열한 번째 담미카 우바새 이야기 끝. 12. Devadattavatthu 12. 데와닷따 이야기 Idha [Pg.86] tappatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. '여기서 괴로워한다(idha tappati)'라는 이 법문은 스승께서 제타숲에 머무실 때 데와닷따를 인연으로 설하신 것이다. Devadattassa vatthu pabbajitakālato paṭṭhāya yāva pathavippavesanā devadattaṃ ārabbha bhāsitāni sabbāni jātakāni vitthāretvā kathitaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepo – satthari anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo atthi. Taṃ nissāya anupiyambavane viharanteyeva tathāgatassa lakkhaṇapaṭiggahaṇadivaseyeva asītisahassehi ñātikulehi ‘‘rājā vā hotu, buddho vā, khattiyaparivārova vicarissatī’’ti asītisahassaputtā paṭiññātā. Tesu yebhuyyena pabbajitesu bhaddiyaṃ nāma rājānaṃ, anuruddhaṃ, ānandaṃ, bhaguṃ, kimilaṃ, devadattanti ime cha sakye apabbajante disvā, ‘‘mayaṃ attano putte pabbājema, ime cha sakyā na ñātakā maññe, kasmā na pabbajantī’’ti? Kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Atha kho mahānāmo sakyo anuruddhaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘tāta, amhākaṃ kulā pabbajito natthi, tvaṃ vā pabbaja, ahaṃ vā pabbajissāmī’’ti āha. So pana sukhumālo hoti sampannabhogo, ‘‘natthī’’ti vacanampi tena na sutapubbaṃ. Ekadivasañhi tesu chasu khattiyesu guḷakīḷaṃ kīḷantesu anuruddho pūvena parājito pūvatthāya pahiṇi, athassa mātā pūve sajjetvā pahiṇi. Te khāditvā puna kīḷiṃsu. Punappunaṃ tasseva parājayo hoti. Mātā panassa pahite pahite tikkhattuṃ pūve pahiṇitvā catutthavāre ‘‘pūvā natthī’’ti pahiṇi. So ‘‘natthī’’ti vacanassa asukapubbattā ‘‘esāpekā pūvavikati bhavissatī’’ti maññamāno ‘‘natthipūvaṃ me āharathā’’ti pesesi. Mātā panassa ‘‘natthipūvaṃ kira, ayye, dethā’’ti vutte, ‘‘mama puttena ‘natthī’ti padaṃ na sutapubbaṃ, iminā pana upāyena naṃ etamatthaṃ jānāpessāmī’’ti tucchaṃ suvaṇṇapātiṃ aññāya suvaṇṇapātiyā paṭikujjitvā pesesi. Nagarapariggāhikā devatā cintesuṃ – ‘‘anuruddhasakyena annabhārakāle attano bhāgabhattaṃ upariṭṭhapaccekabuddhassa datvā ‘‘‘natthī’ti me vacanassa savanaṃ mā hotu, bhojanuppattiṭṭhānajānanaṃ mā ‘hotū’ti patthanā katā, sacāyaṃ tucchapātiṃ passissati, devasamāgamaṃ pavisituṃ na labhissāma, sīsampi no sattadhā phaleyyā’’ti. Atha [Pg.87] naṃ pātiṃ dibbapūvehi puṇṇaṃ akaṃsu. Kassā guḷamaṇḍale ṭhapetvā ugghāṭitamattāya pūvagandho sakalanagare chādetvā ṭhito. Pūvakhaṇḍaṃ mukhe ṭhapitamattameva sattarasaharaṇīsahassāni anuphari. 데와닷따(Devadatta)의 이야기는 그가 출가한 때부터 땅속으로 가라앉을 때까지, 데와닷따를 인연으로 설하신 모든 자타카(Jātaka)들을 상세히 설명하며 전해진다. 여기 그 요약이 있다. 스승이신 부처님께서 말라(Malla) 족의 아누삐야(Anupiya)라는 마을에 머물고 계셨다. 그곳 아누삐야 망고 숲에 머무시는 동안, 다따가따(Tathāgata)께서 길상한 표상을 살피던 날부터 8만 친족 가문에서 "왕이 되든 부처가 되든, 크샤트리아(Khattiya) 무리에 둘러싸여 다니시게 될 것"이라며 8만 명의 아들들을 (수행원으로) 바치기로 약속했다. 그들 대부분이 출가했을 때, 바디야(Bhaddiya) 왕과 아누룻다(Anuruddha), 아난다(Ānanda), 바구(Bhagu), 끼밀라(Kimila), 데와닷따 등 이들 여섯 명의 샤카(Sakya) 족 왕자들이 출가하지 않은 것을 보고, 사람들은 "우리는 우리 아들들을 출가시켰는데, 이들 여섯 명의 샤카 족 왕자들은 친척이 아닌 모양이다. 어찌하여 출가하지 않는가?"라며 말을 일으켰다. 이에 샤카 족의 마하나마(Mahānāma)가 아누룻다에게 다가가 "동생아, 우리 가문에는 출가한 사람이 없구나. 네가 출가하든지 아니면 내가 하겠다"라고 말했다. 그러나 아누룻다는 매우 섬세하고 풍족한 생활을 했기에 '없다(natthi)'는 말조차 들어본 적이 없었다. 어느 날 이들 여섯 왕자가 구슬치기(guḷakīḷā)를 하던 중, 아누룻다가 패하여 과자를 가져오라고 사람을 보냈다. 그의 어머니는 과자를 만들어 보냈다. 그들은 그것을 먹고 다시 놀았다. 아누룻다는 계속해서 졌다. 어머니는 보낼 때마다 세 번이나 과자를 보냈으나, 네 번째에는 "과자가 없다(pūvā natthi)"라고 전했다. 그는 '없다'는 말을 들어본 적이 없었기에 "그것 또한 하나의 과자 종류일 것이다"라고 생각하며 "나에게 '없다 과자(natthipūva)'를 가져오너라" 하고 심부름꾼을 보냈다. 어머니는 "마님, '없다 과자'를 달라고 하십니다"라는 말을 듣고, "내 아들이 '없다'는 말을 들어본 적이 없으니, 이 방편으로 그 이치를 알게 하리라" 생각하며 빈 금그릇을 다른 금그릇으로 덮어 보냈다. 성을 수호하는 천신들이 생각하기를, "아누룻다 왕자는 안나바라(Annabhāra)였을 때 자신의 몫인 밥을 우빠릿따(Upariṭṭha) 벽지불께 공양하고 '없다는 말을 듣지 않게 하시고, 식사가 생기는 곳을 알 필요가 없게 하소서'라고 발원했었다. 만약 이 왕자가 빈 그릇을 보게 된다면 우리는 천신들의 모임에 참석하지 못할 것이며, 우리의 머리도 일곱 조각으로 깨질 것이다"라고 했다. 그리하여 그 그릇을 천상의 과자로 가득 채웠다. 그 그릇을 놀이판에 놓고 뚜껑을 열자마자 과자 향기가 온 성안을 가득 채웠다. 과자 한 조각을 입에 넣자마자 칠천 개의 미각 신경에 그 맛이 퍼졌다. So cintesi – ‘‘nāhaṃ mātu piyo, ettakaṃ me kālaṃ imaṃ natthipūvaṃ nāma na paci, ito paṭṭhāya aññaṃ pūvaṃ nāma na khādissāmī’’ti, so gehaṃ gantvāva mātaraṃ pucchi – ‘‘amma, tumhākaṃ ahaṃ piyo, appiyo’’ti? ‘‘Tāta, ekakkhino akkhi viya ca hadayaṃ viya ca ativiya piyo me ahosī’’ti. ‘‘Atha kasmā ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ natthi pūvaṃ na pacittha, ammā’’ti? Sā cūḷūpaṭṭhākaṃ pucchi – ‘‘atthi kiñci pātiyaṃ, tātā’’ti? ‘‘Paripuṇṇā, ayye, pāti pūvehi, evarūpā pūvā nāma me na diṭṭhapubbā’’ti ārocesi. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā katābhinīhāro bhavissati, devatāhi pātiṃ pūretvā pūvā pahitā bhavissantī’’ti. ‘‘Atha naṃ putto, amma, ito paṭṭhāyāhaṃ aññaṃ pūvaṃ nāma na khādissāmi, natthipūvameva paceyyāsī’’ti. Sāpissa tato paṭṭhāya ‘‘pūvaṃ khāditukāmomhī’’ti vutte tucchapātimeva aññāya pātiyā paṭikucchitvā pesesi. Yāva agāramajjhe vasi, tāvassa devatāva pūve pahiṇiṃsu. 그는 생각했다. "어머니는 나를 사랑하지 않으시는구나. 이토록 오랫동안 나를 위해 이 '없다 과자'를 만들어 주지 않으셨다니. 이제부터 다른 과자는 먹지 않겠다." 그는 집으로 돌아가 어머니에게 물었다. "어머니, 저를 사랑하시나요, 아니면 사랑하지 않으시나요?" "얘야, 너는 외눈박이의 눈처럼, 그리고 심장처럼 내게 더할 나위 없이 소중하고 사랑스럽단다." "그런데 어머니, 어찌하여 그동안 저에게 '없다 과자'를 만들어 주지 않으셨나요?" 어머니는 어린 하인에게 물었다. "얘야, 그릇에 무엇이 있느냐?" "마님, 그릇에 과자가 가득 찼는데, 이런 과자는 일찍이 본 적이 없습니다"라고 아뢰었다. 어머니는 "내 아들이 공덕이 많고 서원을 세운 사람이로구나. 천신들이 그릇을 채워 과자가 가득 든 보석 그릇을 보낸 것이 틀림없다"라고 생각했다. 그때 아들이 말했다. "어머니, 이제부터 저는 다른 과자는 먹지 않겠습니다. 오직 '없다 과자'만 만들어 주십시오." 그때부터 어머니는 아들이 "과자를 먹고 싶다"고 말하면, 빈 금그릇을 다른 그릇으로 덮어서 보냈다. 그가 재가에 머무는 동안 천신들이 계속해서 과자를 보내주었다. So ettakampi ajānanto pabbajjaṃ nāma kiṃ jānissati? Tasmā ‘‘kā esā pabbajjā nāmā’’ti bhātaraṃ pucchitvā ‘‘ohāritakesamassunā kāsāyanivatthena kaṭṭhattharake vā bidalamañcake vā nipajjitvā piṇḍāya carantena viharitabbaṃ. Esā pabbajjā nāmā’’ti vutte, ‘‘bhātika, ahaṃ sukhumālo. Nāhaṃ sakkhissāmi pabbajitu’’nti āha. ‘‘Tena hi, tāta, kammantaṃ uggahetvā gharāvāsaṃ vasa. Na hi sakkā amhesu ekena apabbajitu’’nti. Atha naṃ ‘‘ko esa kammanto nāmā’’ti pucchi. ‘‘Bhattuṭṭhānaṭṭhānampi ajānanto kulaputto kammantaṃ nāma kiṃ jānissatī’’ti? Ekadivasañhi tiṇṇaṃ khattiyānaṃ kathā udapādi – ‘‘bhattaṃ nāma kuhiṃ uṭṭhahatī’’ti? Kimilo āha – ‘‘koṭṭhe uṭṭhahatī’’ti. Atha naṃ bhaddiyo ‘‘tvaṃ bhattassa uṭṭhānaṭṭhānaṃ na jānāsi, bhattaṃ nāma ukkhaliyaṃ uṭṭhahatī’’ti āha. Anuruddho ‘‘tumhe dvepi na jānātha, bhattaṃ nāma ratanamakuḷāya suvaṇṇapātiyaṃ uṭṭhahatī’’ti āha. 이런 것조차 모르는 그가 출가라는 것을 어찌 알겠는가? 그리하여 "출가라는 것이 무엇입니까?"라고 형에게 묻자, "머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고, 나무 판자나 대나무 침대에 누워 자며, 탁발을 다니며 지내야 하는 것이다. 이것이 출가다"라고 답했다. 그러자 아누룻다는 "형님, 저는 너무나 연약합니다. 저는 출가할 수 없습니다"라고 말했다. "얘야, 그렇다면 가업(생업)을 배워서 집안일을 돌보며 살아라. 우리 중 한 명은 반드시 출가해야 한다." 그러자 그는 "가업(생업)이란 무엇입니까?"라고 물었다. 밥이 생기는 곳조차 모르는 귀공자가 가업에 대해 무엇을 알겠는가? 실제로 어느 날 세 왕자 사이에 "밥은 어디서 생기는가?"라는 대화가 오갔다. 끼밀라는 "곡간에서 생긴다"고 말했고, 바디야는 그에게 "너는 밥이 어디서 생기는지 모른다. 밥은 솥에서 생긴다"고 말했다. 그러자 아누룻다는 "너희 둘 다 모르는구나. 밥은 보석 장식이 된 금그릇 속에서 생긴다"고 말했다. Tesu [Pg.88] kira ekadivasaṃ kimilo koṭṭhato vīhī otāriyamāne disvā, ‘‘ete koṭṭheyeva jātā’’ti saññī ahosi. Bhaddiyo ekadivasaṃ ukkhalito bhattaṃ vaḍḍhiyamānaṃ disvā ‘‘ukkhaliyaññeva uppanna’’nti saññī ahosi. Anuruddhena pana neva vīhī koṭṭentā, na bhattaṃ pacantā, na vaḍḍhentā diṭṭhapubbā, vaḍḍhetvā pana purato ṭhapitameva passati. So bhuñjitukāmakāle ‘‘bhattaṃ pātiyaṃ uṭṭhahatī’’ti saññamakāsi. Evaṃ tayopi te bhattuṭṭhānaṭṭhānaṃ na jānanti. Tenāyaṃ ‘‘ko esa kammanto nāmā’’ti pucchitvā, ‘‘paṭhamaṃ khettaṃ kasāpetabba’’ntiādikaṃ saṃvacchare saṃvacchare kattabbaṃ kiccaṃ sutvā, ‘‘kadā kammantānaṃ anto paññāyissati, kadā mayaṃ appossukkā bhoge bhuñjissāmā’’ti vatvā kammantānaṃ apariyantatāya akkhātāya ‘‘tena hi tvaññeva gharāvāsaṃ vasa, na mayhaṃ etenattho’’ti mātaraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘anujānāhi maṃ, amma, pabbajissāmī’’ti vatvā tāya nānappakārehi tikkhattuṃ paṭikkhipitvā, ‘‘sace te sahāyako bhaddiyarājā pabbajissati, tena saddhiṃ pabbajāhī’’ti vutte taṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mama kho, samma, pabbajjā tava paṭibaddhā’’ti vatvā taṃ nānappakārehi saññāpetvā sattame divase attanā saddhiṃ pabbajanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi. 그들 중 기밀라(Kimila) 왕자는 어느 날 곡간에서 벼가 나오는 것을 보고, '이것들은 곡간에서 생겨난 것이구나'라고 생각했다. 바디야(Bhaddiya) 왕자는 어느 날 밥솥에서 밥이 퍼지는 것을 보고, '밥은 솥에서 생겨난 것이구나'라고 생각했다. 그러나 아누룻다(Anuruddha) 왕자는 벼를 찧는 것도, 밥을 짓는 것도, 밥을 푸는 것도 본 적이 없었고, 다만 밥을 퍼서 자기 앞에 놓아둔 것만을 보았다. 그는 식사하고 싶을 때면 '밥은 그릇에서 저절로 생겨난다'고 생각했다. 이와 같이 그들 세 사람 모두 밥이 생겨나는 과정을 알지 못했다. 그래서 아누룻다 왕자는 '일(kammanto)이라는 것이 도대체 무엇인가?'라고 물었고, '먼저 밭을 갈아야 한다'는 등 매년 해야 할 일들에 대해 듣고는, '언제나 일의 끝이 보이겠는가? 언제쯤 우리가 아무 걱정 없이 가산(bhoge)을 누릴 수 있겠는가?'라고 말했다. 일에 끝이 없고 다함이 없음을 알고 나서, 그는 형에게 '그렇다면 형님이 집안일을 맡아 사십시오. 저는 이것에 관심이 없습니다'라고 말하고, 어머니께 가서 '어머니, 저를 허락해 주십시오. 출가하겠습니다'라고 간청했다. 어머니가 여러 가지 이유로 세 번을 거절한 끝에, '만약 네 친구인 바디야 왕이 출가한다면 그와 함께 출가하거라'라고 말하자, 그는 바디야에게 가서 '보게나, 바디야, 나의 출가는 자네에게 달려 있네'라고 말하며 여러 방도로 그를 설득하여, 7일째 되는 날 자신과 함께 출가하겠다는 약속을 받아냈다. Tato bhaddiyo sakyarājā anuruddho ānando bhagu kimilo devadattoti ime cha khattiyā upālikappakasattamā devā viya dibbasampattiṃ sattāhaṃ sampattiṃ anubhavitvā uyyānaṃ gacchantā viya caturaṅginiyā senāya nikkhamitvā paravisayaṃ patvā rājāṇāya senaṃ nivattāpetvā paravisayaṃ okkamiṃsu. Tattha cha khattiyā attano attano ābharaṇāni omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā, ‘‘handa bhaṇe, upāli, nivattassu, alaṃ te ettakaṃ jīvikāyā’’ti tassa adaṃsu. So tesaṃ pādamūle parivattitvā paridevitvā tesaṃ āṇaṃ atikkamituṃ asakkonto uṭṭhāya taṃ gahetvā nivatti. Tesaṃ dvidhā jātakāle, vanaṃ ārodanappattaṃ viya pathavīkampamānākārappattā viya ahosi. Upāli kappakopi thokaṃ gantvā nivattitvā ‘‘caṇḍā kho sākiyā, ‘iminā kumārā nippātitā’ti ghāteyyumpi maṃ. Ime hi nāma sakyakumārā evarūpaṃ sampattiṃ pahāya imāni anagghāni ābharaṇāni kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā pabbajissanti, kimaṅgaṃ [Pg.89] panāha’’nti bhaṇḍikaṃ omuñcitvā tāni ābharaṇāni rukkhe laggetvā ‘‘atthikā gaṇhantū’’ti vatvā tesaṃ santikaṃ gantvā tehi ‘‘kasmā nivattosī’’ti puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ te ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘mayaṃ, bhante, sākiyā nāma mānanissitā, ayaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ paricārako, imaṃ paṭhamataraṃ pabbājetha, mayamassa abhivādanādīni karissāma, evaṃ no māno nimmānāyissatī’’ti vatvā taṃ paṭhamataraṃ pabbājetvā pacchā sayaṃ pabbajiṃsu. Tesu āyasmā bhaddiyo teneva antaravassena tevijjo ahosi. Āyasmā anuruddho dibbacakkhuko hutvā pacchā mahāvitakkasuttaṃ (a. ni. 8.30) sutvā arahattaṃ pāpuṇi. Āyasmā ānando sotāpattiphale patiṭṭhahi. Bhagutthero ca kimilatthero ca aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Devadatto pothujjanikaṃ iddhiṃ patto. 그 후, 샤캬족의 왕 바디야, 아누룻다, 아난다, 바구, 기밀라, 데와닷타 등 이들 여섯 왕자는 이발사 우빨리(Upāli)를 일곱 번째 동반자로 삼아, 마치 신들처럼 천상의 즐거움을 7일 동안 누렸다. 그들은 마치 공원에 나들이 가듯이 4종 군대를 거느리고 성을 나섰다. 타국 경계에 이르러 왕명으로 군대를 돌려보내고 타국 땅으로 들어갔다. 그곳에서 여섯 왕자는 각자 자신의 장신구들을 벗어 보따리를 만든 뒤, 우빨리에게 주며 '여보게 우빨리, 이제 돌아가게나. 이 정도면 자네가 먹고살기에 충분할 것이네'라고 말했다. 우빨리는 그들의 발치에 엎드려 울며 슬퍼했으나, 그들의 명령을 거역할 수 없어 일어나 그것을 가지고 발길을 돌렸다. 그들이 두 갈래로 갈라질 때, 마치 숲은 통곡하는 듯했고 대지는 흔들리는 듯했다. 이발사 우빨리도 조금 가다가 멈춰 서서 생각했다. '샤캬족 사람들은 거칠고 사나우니, 이자가 왕자들을 죽였다며 나를 죽일지도 모른다. 저 샤캬의 왕자들도 이와 같은 부귀영화를 버리고 이 값진 장신구들을 침 뱉은 것마냥 던져버리고 출가하는데, 하물며 나는 어떠해야 하겠는가?' 그는 보따리를 풀어 그 장신구들을 나무에 걸어두고 '필요한 사람들이 가져가게 하소서'라고 말한 뒤 왕자들에게 돌아갔다. 왕자들이 '왜 돌아왔느냐?'라고 묻자, 그는 그 사연을 이야기했다. 그러자 왕자들은 그를 데리고 부처님께 가서 사뢰었다. '세존이시여, 저희 샤캬족들은 자만심이 강합니다. 이 우빨리는 오랫동안 저희를 보필해 온 사람입니다. 이 사람을 먼저 출가시켜 주십시오. 저희가 그에게 예경을 올리겠습니다. 그렇게 함으로써 저희의 자만심이 꺾일 것입니다.' 그리하여 그들은 우빨리를 먼저 출가시키고 나중에 자신들이 출가했다. 그들 중 바디야 존자는 그해 안거 중에 삼명(三明)을 얻었다. 아누룻다 존자는 천안통(天眼通)을 얻었고, 나중에 '마하위딱까 경'을 듣고 아라한과에 도달했다. 아난다 존자는 예류과를 성취했다. 바구 장로와 기밀라 장로는 나중에 위빳사나를 닦아 아라한과에 도달했다. 데와닷타는 범부의 신분으로 얻을 수 있는 신통력을 얻었다. Aparabhāge satthari kosambiyaṃ viharante sasāvakasaṅghassa tathāgatassa mahanto lābhasakkāro nibbatti. Vatthabhesajjādihatthā manussā vihāraṃ pavisitvā ‘‘kuhiṃ satthā, kuhiṃ sāriputtatthero, kuhiṃ mahāmoggallānatthero, kuhiṃ mahākassapatthero, kuhiṃ bhaddiyatthero, kuhiṃ anuruddhatthero, kuhiṃ ānandatthero, kuhiṃ bhagutthero, kuhiṃ kimilatthero’’ti asītimahāsāvakānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ olokentā vicaranti. ‘‘Devadattatthero kuhiṃ nisinno vā, ṭhito vā’’ti pucchanto nāma natthi. So cintesi – ‘‘ahampi etehi saddhiññeva pabbajito, etepi khattiyapabbajitā, ahampi khattiyapabbajito, lābhasakkārahatthā manussā eteyeva pariyesanti, mama nāmaṃ gahetāpi natthi. Kena nu kho saddhiṃ ekato hutvā kaṃ pasādetvā mama lābhasakkāraṃ nibbatteyya’’nti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho rājā bimbisāro paṭhamadassaneneva ekādasahi nahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhito, na sakkā etena saddhiṃ ekato bhavituṃ, kosalaraññāpi saddhiṃ na sakkā bhavituṃ. Ayaṃ kho pana rañño putto ajātasattu kumāro kassaci guṇadose na jānāti, etena saddhiṃ ekato bhavissāmī’’ti. So kosambito rājagahaṃ gantvā kumārakavaṇṇaṃ abhinimminitvā cattāro āsīvise catūsu hatthapādesu ekaṃ gīvāya pilandhitvā [Pg.90] ekaṃ sīse cumbaṭakaṃ katvā ekaṃ ekaṃsaṃ karitvā imāya ahimekhalāya ākāsato oruyha ajātasattussa ucchaṅge nisīditvā tena bhītena ‘‘kosi tva’’nti vutte ‘‘ahaṃ devadatto’’ti vatvā tassa bhayavinodanatthaṃ taṃ attabhāvaṃ paṭisaṃharitvā saṅghāṭipattacīvaradharo purato ṭhatvā taṃ pasādetvā lābhasakkāraṃ nibbattesi. So lābhasakkārābhibhūto ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā saha cittuppādena iddhito parihāyitvā satthāraṃ veḷuvanavihāre sarājikāya parisāya dhammaṃ desentaṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paggayha – ‘‘bhagavā, bhante, etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako, appossukko diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuñjatu, ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmi, niyyādetha me bhikkhusaṅgha’’nti vatvā satthārā kheḷāsakavādena apasādetvā paṭikkhitto anattamano imaṃ paṭhamaṃ tathāgate āghātaṃ bandhitvā pakkāmi. 그 후 스승께서 꼬삼비에 머무실 때, 제자 상가와 함께하시는 여래께 큰 이양과 공경이 생겨났다. 옷과 약 등을 손에 든 사람들이 사원에 들어와서 '스승님은 어디 계시는가? 사리뿟따 장로님은 어디 계시는가? 마하목갈라나 장로님은 어디 계시는가? 마하낏사빠 장로님은 어디 계시는가? 밧디야 장로님은 어디 계시는가? 아누룻다 장로님은 어디 계시는가? 아난다 장로님은 어디 계시는가? 바구 장로님은 어디 계시는가? 끼밀라 장로님은 어디 계시는가?'라며 80대 제자들이 머무는 곳을 살피며 돌아다녔다. '데와닷따 장로님은 어디에 앉아 계시거나 서 계시는가?'라고 묻는 사람은 아무도 없었다. 그는 생각했다. '나도 이들과 함께 출가했고, 이들도 왕족 출신 출가자이며 나도 왕족 출신 출가자이다. 이득과 명예를 손에 든 사람들은 이들만을 찾는구나. 내 이름을 부르는 자조차 없으니, 누구와 한편이 되어 누구를 신심 있게 하여 나에게 이득과 명예가 생기게 할 것인가?' 그런 다음 그에게 이런 생각이 들었다. '이 빔비사라 왕은 첫 만남에서 이미 11만 명의 사람들과 함께 수다원과에 머물렀으니, 그와 한편이 되는 것은 불가능하다. 꼬살라 왕과 한편이 되는 것도 불가능하다. 그러나 왕의 아들인 이 아자따삿뚜 왕자는 누군가의 공덕이나 허물을 알지 못하니, 그와 한편이 되리라.' 그는 꼬삼비에서 라자가하로 가서 어린 소년의 모습으로 변신하고, 네 마리의 독사를 손과 발에 감고, 한 마리는 목에 걸고, 한 마리는 머리에 똬리를 틀게 하여 얹고, 한 마리는 어깨에 걸쳤다. 이 뱀 장식물들을 두르고 하늘에서 내려와 아자따삿뚜 왕자의 무릎 위에 앉았다. 두려움에 질린 왕자가 '당신은 누구십니까?'라고 묻자, '나는 데와닷따다'라고 말하고 그의 두려움을 없애주기 위해 그 신통의 몸을 거두고 가사와 발우를 갖춘 모습으로 앞에 서서 그를 신심 있게 하여 이득과 명예를 얻어냈다. 그는 이득과 명예에 눈이 멀어 '내가 비구 상가를 이끌겠다'라는 악한 마음을 일으켰고, 그 마음을 일으킴과 동시에 신통력을 잃어버렸다. 그는 벨루와나 사원에서 왕을 포함한 대중에게 법을 설하고 계신 스승께 다가가 절을 올리고 자리에서 일어나 합장하며 '세존이시여, 이제 스승님께서는 늙고 노쇠하고 연로하셨으니, 애쓰지 마시고 현법락주에 전념하십시오. 제가 비구 상가를 이끌겠습니다. 저에게 비구 상가를 넘겨주십시오'라고 말했다. 스승께서 그를 '남이 뱉은 침을 삼키는 자'라고 꾸짖으며 거절하시자, 그는 불만을 품고 여래께 처음으로 원한을 맺고 떠나갔다. Athassa bhagavā rājagahe pakāsanīyakammaṃ kāresi. So ‘‘pariccatto dāni ahaṃ samaṇena gotamena, idānissa anatthaṃ karissāmī’’ti ajātasattuṃ upasaṅkamitvā, ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ tvaṃ kumārova samāno kālaṃ kareyyāsi, tena hi tvaṃ, kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti vatvā tasmiṃ rajje patiṭṭhite tathāgatassa vadhāya purise payojetvā tesu sotāpattiphalaṃ patvā nivattesu sayaṃ gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā, ‘‘ahameva samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessāmī’’ti silaṃ pavijjhitvā ruhiruppādakakammaṃ katvā imināpi upāyena māretuṃ asakkonto puna nāḷāgiriṃ vissajjāpesi. Tasmiṃ āgacchante ānandatthero attano jīvitaṃ satthu pariccajitvā purato aṭṭhāsi. Satthā nāgaṃ dametvā nagarā nikkhamitvā vihāraṃ gantvā anekasahassehi upāsakehi abhihaṭaṃ mahādānaṃ paribhuñjitvā tasmiṃ divase sannipatitānaṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhātānaṃ rājagahavāsīnaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamaye jāte ‘‘aho āyasmā ānando mahāguṇo, tathārūpe nāma hatthināge āgacchante attano jīvitaṃ pariccajitvā [Pg.91] satthu puratova aṭṭhāsī’’ti therassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevā’’ti vatvā bhikkhūhi yācito cūḷahaṃsa (jā. 1.15.133 ādayo; 2.21.1 ādayo) – mahāhaṃsa (jā. 2.21.89 ādayo) – kakkaṭakajātakāni (jā. 1.3.49 ādayo) kathesi. Devadattassāpi kammaṃ neva pākaṭaṃ, tathā rañño mārāpitattā, na vadhakānaṃ payojitattā na silāya paviddhattā pākaṭaṃ ahosi, yathā nāḷāgirihatthino vissajjitattā. Tadā hi mahājano ‘‘rājāpi devadatteneva mārāpito, vadhakopi payojito, silāpi apaviddhā. Idāni pana tena nāḷāgiri vissajjāpito, evarūpaṃ nāma pāpakaṃ gahetvā rājā vicaratī’’ti kolāhalamakāsi. 그 후 세존께서는 라자가하에서 그에 대한 파카사니야 깜마(공표 의식)를 행하게 하셨다. 그는 '이제 사문 고따마가 나를 버렸으니, 이제 그에게 해를 끼치리라' 생각하고 아자따삿뚜에게 가서 말했다. '왕자여, 예전에는 사람들의 수명이 길었으나 지금은 짧습니다. 그대가 왕자인 채로 죽을 수도 있는 일입니다. 그러니 왕자여, 그대는 부친을 죽이고 왕이 되십시오. 나는 세존을 죽이고 부처가 되겠습니다.' 그가 왕위에 오르자 여래를 살해하기 위해 사람들을 보냈으나, 그들이 수다원과를 얻고 돌아가자 자신이 직접 깃자가꾸따 산에 올라가 '내가 직접 사문 고따마의 목숨을 빼앗겠다'며 바위를 굴려 출불신혈의 업을 지었다. 이 방법으로도 살해하지 못하자 다시 날라기리 코끼리를 풀어놓게 했다. 코끼리가 다가올 때 아난다 장로는 스승을 위해 자신의 목숨을 바치기로 하고 앞에 섰다. 스승께서는 코끼리를 조복시키고 성에서 나와 사원으로 돌아가 수천 명의 재가 신자들이 가져온 큰 보시를 받으셨다. 그날 모여든 1억 8천만 명의 라자가하 주민들에게 차례로 법을 설하셨고, 8만 4천의 생명들이 법을 깨달았을 때 사람들은 '오, 아난다 존자님은 참으로 공덕이 크시구나. 저런 사나운 코끼리가 오는데도 자신의 목숨을 버리고 스승님 앞에 서셨다니'라며 장로의 공덕에 관한 이야기를 했다. 이를 들으시고 '비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 그는 나를 위해 목숨을 버렸느니라'라고 말씀하신 뒤 비구들의 요청에 따라 쭐라함사 자따까, 마하함사 자따까, 깍까따까 자따까를 설하셨다. 데와닷따가 행한 일들은 빔비사라 왕을 죽게 한 것도, 살인자들을 보낸 것도, 바위를 굴린 것도 날라기리 코끼리를 풀어놓았을 때처럼 분명하게 드러나지 않았었다. 그때 비로소 대중들은 '왕도 데와닷따가 죽이게 했고, 살인자들도 그가 보냈으며, 바위도 그가 굴렸다. 이제는 그가 날라기리까지 풀어놓았구나. 왕이 이런 악한 자를 데리고 다니다니!'라며 큰 소동을 일으켰다. Rājā mahājanassa kathaṃ sutvā pañca thālipākasatāni nīharāpetvā na puna tassūpaṭṭhānaṃ agamāsi, nāgarāpissa kulaṃ upagatassa bhikkhāmattampi na adaṃsu. So parihīnalābhasakkāro kohaññena jīvitukāmo satthāraṃ upasaṅkamitvā pañca vatthūni yācitvā bhagavato ‘‘alaṃ, devadatta, yo icchati, so āraññako hotū’’ti paṭikkhitto kassāvuso, vacanaṃ sobhanaṃ, kiṃ tathāgatassa udāhu mama, ahañhi ukkaṭṭhavasena evaṃ vadāmi, ‘‘sādhu, bhante, bhikkhū yāvajīvaṃ āraññakā assu, piṇḍapātikā, paṃsukūlikā, rukkhamūlikā, macchamaṃsaṃ na khādeyyu’’nti. ‘‘Yo dukkhā muccitukāmo, so mayā saddhiṃ āgacchatū’’ti vatvā pakkāmi. Tassa vacanaṃ sutvā ekacce navakapabbajitā mandabuddhino ‘‘kalyāṇaṃ devadatto āha, etena saddhiṃ vicarissāmā’’ti tena saddhiṃ ekato ahesuṃ. Iti so pañcasatehi bhikkhūhi saddhiṃ tehi pañcahi vatthūhi lūkhappasannaṃ janaṃ saññāpento kulesu viññāpetvā viññāpetvā bhuñjanto saṅghabhedāya parakkami. So bhagavatā, ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, devadatta, saṅghabhedāya parakkamasi cakkabhedāyā’’ti puṭṭho ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vatvā, ‘‘garuko kho, devadatta, saṅghabhedo’’tiādīhi ovaditopi satthu vacanaṃ anādiyitvā pakkanto āyasmantaṃ ānandaṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā, ‘‘ajjatagge dānāhaṃ, āvuso ānanda, aññatreva bhagavatā, aññatra, bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi, saṅghakammaṃ karissāmī’’ti āha. Thero tamatthaṃ bhagavato ārocesi. Taṃ viditvā satthā uppannadhammasaṃvego hutvā, ‘‘devadatto [Pg.92] sadevakassa lokassa anatthanissitaṃ attano avīcimhi paccanakakammaṃ karotī’’ti vitakketvā – 아자타삿투 왕은 사람들의 비난 섞인 말을 듣고서 데와닷타에게 보내던 500개의 공양 솥을 치우게 하고 다시는 그를 시봉하러 가지 않았으며, 성안 사람들 또한 자기 집에 찾아온 데와닷타에게 밥 한 숟가락조차 주지 않았다. 이처럼 공양과 명예를 잃게 된 데와닷타는 거짓된 수행의 모습으로 살아가고자 스승이신 부처님을 찾아가 다섯 가지 사항을 요구했다. 그러나 세존께서는 "데와닷타여, 그만두어라. 원하는 비구는 숲에 사는 자가 되어라" 하시며 이를 거절하셨다. 그러자 데와닷타는 비구들에게 "도반들이여, 누구의 말이 더 훌륭합니까? 타타가타의 말입니까, 아니면 나의 말입니까? 나는 이와 같이 철저한 수행의 관점에서 말합니다. '대덕이시여, 원하옵건대 비구들이 목숨이 다할 때까지 숲에서 살고, 탁발만 하며, 분소의를 입고, 나무 아래에서 지내며, 물고기와 고기를 먹지 않게 하소서'라고 말입니다."라고 선동하며, "괴로움에서 벗어나고자 하는 자는 나와 함께 갑시다"라고 말하고 떠나버렸다. 그의 말을 듣고 지혜가 부족한 몇몇 신참 비구들은 "데와닷타가 옳은 말을 한다. 그와 함께 가자"며 그와 한패가 되었다. 이와 같이 데와닷타는 500명의 비구와 함께 그 다섯 가지 사항으로 고행을 숭상하는 사람들을 설득하고, 가문들에서 공양을 요구해 먹으며 승가를 분열시키기 위해 노력했다. 세존께서 "데와닷타여, 네가 정말로 승가를 분열시키고 파벌을 만들기 위해 노력하고 있느냐?"라고 물으시자, 그는 "그렇습니다, 세존이시여"라고 답했다. "데와닷타여, 승가 분열은 참으로 무거운 업이다"라는 등의 훈계를 들었음에도 불구하고 그는 스승의 말씀을 따르지 않고 떠나버렸다. 이후 라자가하 성에서 탁발하고 있는 아난다 존자를 보고 "도반 아난다여, 나는 이제 오늘부터 부처님과는 별도로, 비구 승가와는 별도로 포살을 하고 승가의 업무를 수행할 것이오"라고 말했다. 장로(아난다)는 그 사실을 세존께 보고했다. 이를 아시고 스승께서는 법에 대한 전율을 느끼시며 "데와닷타가 천신을 포함한 온 세상에 해를 끼치며, 자신이 아비지옥에서 겪어야 할 악업을 짓고 있구나"라고 생각하시며 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Sukarāni asādhūni, attano ahitāni ca; Yaṃ ve hitañca sādhuñca, taṃ ve paramadukkara’’nti. (dha. pa. 163) – "자신에게 해롭고 선하지 않은 일은 행하기 쉬우나, 참으로 이롭고 선한 일은 참으로 행하기가 지극히 어렵다." Imaṃ gāthaṃ vatvā puna imaṃ udānaṃ udānesi – 이 게송을 읊으신 뒤 다시 이 우다나(자설경)를 읊으셨다. ‘‘Sukaraṃ sādhunā sādhu, sādhu pāpena dukkaraṃ; Pāpaṃ pāpena sukaraṃ, pāpamariyehi dukkara’’nti. (udā. 48; cūḷava. 343); "선한 사람은 선을 행하기 쉽고, 악한 사람은 선을 행하기 어렵다. 악한 사람은 악을 행하기 쉽고, 성자들은 악을 행하기 어렵다." Atha kho devadatto uposathadivase attano parisāya saddhiṃ ekamantaṃ nisīditvā, ‘‘yassimāni pañca vatthūni khamanti, so salākaṃ gaṇhatū’’ti vatvā pañcasatehi vajjiputtakehi navakehi appakataññūhi salākāya gahitāya saṅghaṃ bhinditvā te bhikkhū ādāya gayāsīsaṃ agamāsi. Tassa tattha gatabhāvaṃ sutvā satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ ānayanatthāya dve aggasāvake pesesi. Te tattha gantvā ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā ceva iddhipāṭihāriyānusāsaniyā ca anusāsantā te amataṃ pāyetvā ādāya ākāsena āgamiṃsu. Kokālikopi kho ‘‘uṭṭhehi, āvuso devadatta, nītā te bhikkhū sāriputtamoggallānehi, nanu tvaṃ mayā vutto ‘mā, āvuso, sāriputtamoggallāne vissāsī’ti. Pāpicchā sāriputtamoggallānā, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti vatvā jaṇṇukena hadayamajjhe pahari, tassa tattheva uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Āyasmantaṃ pana sāriputtaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ ākāsena āgacchantaṃ disvā bhikkhū āhaṃsu – ‘‘bhante, āyasmā sāriputto gamanakāle attadutiyo gato, idāni mahāparivāro āgacchanto sobhatī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputto sobhati, pubbe tiracchānayoniyaṃ nibbattakālepi mayhaṃ putto mama santikaṃ āgacchanto sobhiyevā’’ti vatvā – 그 후 데와닷타는 포살일에 자신의 무리와 함께 한곳에 앉아 "이 다섯 가지 사항에 찬성하는 자는 투표 막대를 잡으시오"라고 말했고, 아직 지혜가 부족한 500명의 젊은 왓지 부족 비구들이 막대를 잡음으로써 승가를 분열시키고 가야시사로 떠났다. 그 소식을 듣고 스승께서는 그 비구들을 다시 데려오기 위해 두 분의 상수제자를 보내셨다. 그들은 그곳에 가서 신통력과 교계(敎誡)로 그들을 가르쳐 불사(不死)의 법주를 마시게 한 뒤(아라한과에 이르게 한 뒤), 그들을 데리고 허공으로 돌아왔다. 그러자 코칼리카는 "도반 데와닷타여, 일어나시오! 사리풋타와 목갈라나가 당신의 비구들을 모두 데려가 버렸소. 내가 당신에게 '사리풋타와 목갈라나를 믿지 마시오'라고 말하지 않았소? 그들은 사악한 욕망을 가졌고 그 욕망에 지배당하고 있소"라고 말하며 무릎으로 데와닷타의 가슴 정중앙을 쳤고, 데와닷타는 그 자리에서 입으로 뜨거운 피를 토해냈다. 한편, 비구 승가에 둘러싸여 허공으로 돌아오고 있는 사리풋타 존자를 보고 비구들이 "세존이시여, 사리풋타 존자께서 가실 때는 단둘이 가셨는데, 지금은 많은 무리와 함께 돌아오시니 참으로 당당하고 장엄해 보입니다"라고 말씀드렸다. 스승께서는 "비구들이여, 사리풋타가 지금만 당당한 것이 아니다. 과거 축생의 몸으로 태어났을 때도 내 아들은 내게 올 때 참으로 당당했다"라고 말씀하시며— ‘‘Hoti sīlavataṃ attho, paṭisanthāravuttinaṃ; Lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, ñātisaṅghapurakkhataṃ; Atha passasimaṃ kāḷaṃ, suvihīnaṃva ñātibhī’’ti. (jā. 1.1.11) – "친절을 베풀며 계를 지키는 이들에게는 이익이 따르나니, 보라, 친족들의 무리에 둘러싸여 오고 있는 락카나(사슴)를. 그리고 여기 친족들을 모두 잃고 홀로 남겨진 깔라(사슴)를 보라." Idaṃ [Pg.93] jātakaṃ kathesi. Puna bhikkhūhi, ‘‘bhante, devadatto kira dve aggasāvake ubhosu passesu nisīdāpetvā ‘buddhalīḷāya dhammaṃ desessāmī’ti tumhākaṃ anukiriyaṃ karotī’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama anukiriyaṃ kātuṃ vāyami, na pana sakkhī’’ti vatvā – 이 자타카를 설하셨다. 다시 비구들이 "세존이시여, 데와닷타가 두 상수제자를 양옆에 앉혀두고 '부처님의 위엄으로 법을 설하겠다'며 부처님의 흉내를 내고 있다고 합니다"라고 말씀드리자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 그는 나를 흉내 내려 노력했지만 결코 할 수 없었다"라고 말씀하시며— ‘‘Api vīraka passesi, sakuṇaṃ mañjubhāṇakaṃ; Mayūragīvasaṅkāsaṃ, patiṃ mayhaṃ saviṭṭhakaṃ. "위라카여, 부드럽게 지저귀고 공작의 목처럼 푸른 빛을 띠며 고운 자태를 지닌 나의 남편 사윗타카를 보았느냐?" ‘‘Udakathalacarassa pakkhino,Niccaṃ āmakamacchabhojino; Tassānukaraṃ saviṭṭhako,Sevāle paliguṇṭhito mato’’ti. (jā. 1.2.107-108) – "물과 육지를 오가며 항상 생선을 잡아먹는 저 새(위라카)를 사윗타카가 흉내 내려다가, 결국 물풀에 엉겨 붙어 죽고 말았구나." Ādinā jātakaṃ vatvā aparāparesupi divasesu tathānurūpameva kathaṃ ārabbha – 이와 같이 자타카를 설하시고, 또 다른 날들에 그와 비슷한 이야기를 소재로 하여 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni,Kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu; Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ,Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅga’’nti. (jā. 1.2.120); "이 나무쪼기 새(갈루라)는 숲속의 알맹이 없는 무른 나무들을 쪼며 돌아다녔다네. 그러다 어느 날 속이 꽉 찬 카디라 나무를 들이받았고, 그곳에서 그 새의 머리가 깨지고 말았네." ‘‘Lasī ca te nipphalikā, matthako ca padālito; Sabbā te phāsukā bhaggā, ajja kho tvaṃ virocasī’’ti. (jā. 1.1.143) – "네 뇌수가 흘러나오고 머리는 쪼개졌으며 갈비뼈가 모두 부러졌구나. 친구여, 이제야말로 네가 참으로 '빛이 나는구나'(반어법)." Evamādīni jātakāni kathesi. Puna ‘‘akataññū devadatto’’ti kathaṃ ārabbha – 이와 같은 자타카들을 설하셨다. 다시 "데와닷타는 은혜를 모르는 자다"라는 이야기를 소재로 하여— ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase; Migarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase. "백수의 왕이시여, 저희는 저희 힘이 닿는 대로 당신의 일을 해드렸습니다. 사자 왕이시여, 당신께 경의를 표하니 저희가 먹을 것을 좀 얻을 수 있겠습니까?" ‘‘Mama lohitabhakkhassa, niccaṃ luddāni kubbato; Dantantaragato santo, taṃ bahuṃ yampi jīvasī’’ti. (jā. 1.4.29-30) – "항상 피를 마시고 잔인한 일을 일삼는 나의 이빨 사이에 들어갔다가도 그대가 여전히 살아있다는 것, 그것만으로도 그대에게는 큰 은혜이니라." Ādīni jātakāni kathesi. Puna vadhāya parisakkanamassa ārabbha – 이와 같은 자타카들을 설하셨다. 다시 데와닷타가 부처님을 살해하려고 시도한 일을 소재로 하여— ‘‘Ñātametaṃ kuruṅgassa, yaṃ tvaṃ sepaṇṇi siyyasi; Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi, na me te ruccate phala’’nti. (jā. 1.1.21) – "세빤니 나무여, 네가 떨어뜨리는 그 열매의 속임수를 이 꾸룽가 사슴은 이미 알고 있다. 나는 다른 세빤니 나무로 가련다. 네 열매는 내 마음에 들지 않는구나." Ādīni [Pg.94] jātakāni kathesi. Punadivase ‘‘ubhato parihīno devadatto lābhasakkārato ca sāmaññato cā’’ti kathāsu pavattamānāsu ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto parihīno, pubbepesa parihīnoyevā’’ti vatvā – 이와 같은 자타카들을 설하셨다. 다음 날 "데와닷타는 이익과 명성에서도, 사문의 신분에서도 양쪽 모두에서 전락했다"라는 이야기가 오갈 때, "비구들이여, 데와닷타가 지금만 전락한 것이 아니라 과거에도 그는 이미 전락한 자였다"라고 말씀하시며— ‘‘Akkhī bhinnā paṭo naṭṭho, sakhigehe ca bhaṇḍanaṃ; Ubhato paduṭṭhā kammantā, udakamhi thalamhi cā’’ti. (jā. 1.1.139) – "눈은 멀었고 옷은 잃어버렸으며, 아내의 집에서는 다툼이 있었네. 물에서도 육지에서도 양쪽의 생업이 모두 망가져 버렸구나." Ādīni jātakāni kathesi. Evaṃ rājagahe viharantova devadattaṃ ārabbha bahūni jātakāni kathetvā rājagahato sāvatthiṃ gantvā jetavane vihāre vāsaṃ kappesi. Devadattopi kho nava māse gilāno pacchime kāle satthāraṃ daṭṭhukāmo hutvā attano sāvake āha – ‘‘ahaṃ satthāraṃ daṭṭhukāmo, taṃ me dassethā’’ti. ‘‘Tvaṃ samatthakāle satthārā saddhiṃ verī hutvā acari, na mayaṃ tattha nessāmā’’ti vutte, ‘‘mā maṃ nāsetha, mayā satthari āghāto kato, satthu pana mayi kesaggamattopi āghāto natthi’’. So hi bhagavā – 이와 같은 본생담들을 설하셨다. 이처럼 라자가하에 머무시며 데와닷따와 관련하여 많은 본생담을 설하신 뒤, 라자가하에서 사왓티로 가서 제따와나 사원에 머무셨다. 데와닷따 또한 9개월 동안 병을 앓다가 마지막 시기에 부처님을 뵙고자 하여 자신의 제자들에게 "나는 부처님을 뵙고 싶으니, 그분께 나를 데려다 달라"고 말했다. "당신은 건강할 때 부처님과 원수가 되어 행동했으니, 우리는 당신을 그곳으로 데려가지 않겠소"라는 말을 듣자, "나를 망치지 마시오. 나는 부처님께 원한을 품었으나, 부처님께서는 나에게 머리카락 끝만큼의 원한도 없으시오. 참으로 그분 세존께서는..."이라고 말했다. ‘‘Vadhake devadattamhi, core aṅgulimālake; Dhanapāle rāhule ca, sabbattha samamānaso’’ti. (apa. thera 1.1.585; mi. pa. 6.6.5) – "살해자 데와닷따에게나, 도둑 앙굴리말라에게나, 다나빨라 코끼리와 아들 라훌라에게나, 모든 이에게 평등한 마음을 지니셨네." ‘‘Dassetha me bhagavanta’’nti punappunaṃ yāci. Atha naṃ te mañcakenādāya nikkhamiṃsu. Tassa āgamanaṃ sutvā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘bhante, devadatto kira tumhākaṃ dassanatthāya āgacchatī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, so tenattabhāvena maṃ passituṃ labhissatī’’ti. Devadatto kira pañcannaṃ vatthūnaṃ āyācitakālato paṭṭhāya puna buddhaṃ daṭṭhuṃ na labhati, ayaṃ dhammatā. ‘‘Asukaṭṭhānañca asukaṭṭhānañca āgato, bhante’’ti. ‘‘Yaṃ icchati, taṃ karotu, na so maṃ passituṃ labhissatī’’ti. ‘‘Bhante, ito yojanamattaṃ āgato, aḍḍhayojanaṃ, gāvutaṃ, jetavanapokkharaṇīsamīpaṃ āgato, bhante’’ti. ‘‘Sacepi antojetavanaṃ pavisati, neva maṃ passituṃ labhissatī’’ti. Devadattaṃ gahetvā āgatā jetavanapokkharaṇītīre mañcaṃ otāretvā pokkharaṇiṃ nhāyituṃ otariṃsu. Devadattopi kho mañcato vuṭṭhāya ubho pāde bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisīdi. Pādā pathaviṃ pavisiṃsu[Pg.95]. So anukkamena yāva gopphakā, yāva jaṇṇukā, yāva kaṭito, yāva thanato, yāva gīvato pavisitvā hanukaṭṭhikassa bhūmiyaṃ paviṭṭhakāle – "나에게 세존을 보여 주시오"라고 그는 거듭 청했다. 그러자 그들이 그를 침상에 태워 떠났다. 그가 온다는 소식을 듣고 비구들이 부처님께 "세존이시여, 전하는 바에 따르면 데와닷따가 당신을 뵙기 위해 온다고 합니다"라고 여쭈었다. 부처님께서는 "비구들아, 그는 이 몸으로는 나를 보지 못할 것이다"라고 말씀하셨다. 데와닷따가 다섯 가지 사항을 요구한 때부터 다시는 부처님을 뵙지 못하는 것이 법의 이치이다. 비구들이 "세존이시여, 그는 어느 지점까지 왔습니다"라고 여쭈자, "그가 원하는 대로 하게 두어라. 그러나 그는 나를 보지 못할 것이다"라고 하셨다. "세존이시여, 여기서 1요자나, 반 요자나, 1가우따 거리까지 왔고, 이제 제따와나 연못 근처까지 왔습니다." "설령 그가 제따와나 안으로 들어온다 하더라도 결코 나를 보지 못할 것이다." 데와닷따를 태워 온 사람들이 제따와나 연못가에 침상을 내려놓고 목욕을 하러 연못으로 내려갔다. 데와닷따도 침상에서 일어나 두 발을 땅에 딛고 앉았다. 그때 발이 땅속으로 빠져 들어갔다. 그는 차례로 복사뼈, 무릎, 허리, 가슴, 목까지 빠져 들어갔고, 턱뼈가 땅에 닿았을 때... ‘‘Imehi aṭṭhīhi tamaggapuggalaṃ,Devātidevaṃ naradammasārathiṃ; Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃ,Pāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ upemī’’ti. (mi. pa. 4.1.3) – "이 뼈들과 이 생명을 다해, 가장 수승한 분이시며 신들 중의 신이시고, 조복받아야 할 사람들을 길들이는 마부이시며, 일체를 보는 눈을 가지시고 백 가지 복덕의 형상을 갖추신 그 부처님께 귀의합니다." Imaṃ gāthamāha. Idaṃ kira ṭhānaṃ disvā tathāgato devadattaṃ pabbājesi. Sace hi na so pabbajissa, gihī hutvā kammañca bhāriyaṃ akarissa, āyatiṃ bhavanissaraṇapaccayaṃ kātuṃ na sakkhissa, pabbajitvā ca pana kiñcāpi kammaṃ bhāriyaṃ karissati, āyatiṃ bhavanissaraṇapaccayaṃ kātuṃ sakkhissatīti taṃ satthā pabbājesi. So hi ito satasahassakappamatthake aṭṭhissaro nāma paccekabuddho bhavissati, so pathaviṃ pavisitvā avīcimhi nibbatti. Niccale buddhe aparajjhabhāvena pana niccalova hutvā paccatūti yojanasatike anto avīcimhi yojanasatubbedhamevassa sarīraṃ nibbatti. Sīsaṃ yāva kaṇṇasakkhalito upari ayakapallaṃ pāvisi, pādā yāva gopphakā heṭṭhā ayapathaviyaṃ paviṭṭhā, mahātālakkhandhaparimāṇaṃ ayasūlaṃ pacchimabhittito nikkhamitvā piṭṭhimajjhaṃ bhinditvā urena nikkhamitvā purimabhittiṃ pāvisi, aparaṃ dakkhiṇabhittito nikkhamitvā dakkhiṇapassaṃ bhinditvā vāmapassena nikkhamitvā uttarabhittiṃ pāvisi, aparaṃ upari kapallato nikkhamitvā matthakaṃ bhinditvā adhobhāgena nikkhamitvā ayapathaviṃ pāvisi. Evaṃ so tattha niccalova pacci. 이 게송을 읊었다. 전해오는 바에 의하면, 여래께서는 이러한 상황을 보시고 데와닷따를 출가시키셨다. 만약 그가 출가하지 않았다면 재가자로 남아서 무거운 업을 지었을 것이고, 미래에 윤회에서 벗어날 인연을 맺지 못했을 것이기 때문이다. 비록 출가하여 무거운 업을 지을지라도, 미래에는 윤회에서 벗어날 인연을 맺을 수 있기에 스승께서는 그를 출가시키셨다. 참으로 그는 지금으로부터 10만 겁 뒤에 '앗티싸라'라는 이름의 벽지불이 될 것이다. 그는 땅속으로 들어가 아위찌 지옥에 태어났다. 흔들림 없는 부처님을 해친 과보로 인해 그는 미동도 하지 못한 채 고통을 겪게 되었다. 100요자나 크기의 아위찌 지옥 내부에서 그의 몸 또한 100요자나 크기로 태어났다. 머리는 귓바퀴까지 상단의 철판 지붕에 박혔고, 발은 복사뼈까지 하단의 철판 바닥에 박혔다. 커다란 종려나무 줄기만 한 철창이 뒷벽에서 나와 등을 뚫고 가슴으로 나와 앞벽에 박혔고, 또 다른 철창은 오른쪽 벽에서 나와 오른쪽 옆구리를 뚫고 왼쪽 옆구리로 나와 왼쪽 벽에 박혔으며, 또 다른 철창은 위쪽 지붕에서 나와 정수리를 뚫고 아래로 나와 철판 바닥에 박혔다. 이처럼 그는 그곳에서 미동도 하지 못한 채 고통을 겪었다. Bhikkhū ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ devadatto āgacchanto satthāraṃ daṭṭhuṃ alabhitvāva pathaviṃ paviṭṭho’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayi aparajjhitvā pathaviṃ pāvisi, pubbepi paviṭṭhoyevā’’ti vatvā hatthirājakāle maggamūḷhaṃ purisaṃ samassāsetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā khemantaṃ pāpitassa puna tikkhattuṃ āgantvā aggaṭṭhāne majjhimaṭṭhāne [Pg.96] mūlehi evaṃ dante chinditvā tatiyavāre mahāpurisassa cakkhupathaṃ atikkamantassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ – 비구들은 "데와닷따가 여기까지 오고서도 부처님을 뵙지 못한 채 땅속으로 꺼져 버렸다"는 이야기를 나누었다. 부처님께서는 "비구들아, 데와닷따가 지금에야 나를 해치고 땅속으로 꺼진 것이 아니다. 전생에도 이미 꺼졌었다"라고 말씀하시고, 코끼리 왕이었을 때 길 잃은 사람을 구해주고 안전한 곳으로 데려다 주었음에도 불구하고, 그가 세 번이나 돌아와 상아를 잘라냈을 때, 대사의 시야를 벗어난 그 남자가 땅속으로 꺼진 일을 밝히기 위해 다음과 같이 설하셨다. ‘‘Akataññussa posassa, niccaṃ vivaradassino; Sabbaṃ ce pathaviṃ dajjā, neva naṃ abhirādhaye’’ti. (jā. 1.1.72; 1.9.107) – "은혜를 모르는 사람, 항상 빈틈만을 엿보는 사람에게는 온 대지를 다 준다 해도 결코 그를 만족시킬 수 없으리." Idaṃ jātakaṃ kathetvā punapi tatheva kathāya samuṭṭhitāya khantivādibhūte attani aparajjhitvā kalāburājabhūtassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ khantivādijātakañca (jā. 1.4.49 ādayo), cūḷadhammapālabhūte attani aparajjhitvā mahāpatāparājabhūtassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ cūḷadhammapālajātakañca (jā. 1.5.44 ādayo) kathesi. 이 본생담을 설하신 뒤 다시 비슷한 이야기가 시작되자, 인욕수행자였던 자신을 해쳐서 깔라부 왕이었던 그가 땅속으로 꺼진 일을 밝히기 위해 '칸띠와디 본생담'을 설하셨고, 쭐라 담마빨라였던 자신을 해쳐서 마하빠따빠 왕이었던 그가 땅속으로 꺼진 일을 밝히기 위해 '쭐라담마빨라 본생담'을 설하셨다. Pathaviṃ paviṭṭhe pana devadatte mahājano haṭṭhatuṭṭho dhajapaṭākakadaliyo ussāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā ‘‘lābhā vata no’’ti mahantaṃ chaṇaṃ anubhoti. Tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatte mate mahājano tussati, pubbepi tussiyevā’’ti vatvā sabbajanassa appiye caṇḍe pharuse bārāṇasiyaṃ piṅgalaraññe nāma mate mahājanassa tuṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ – 데와닷따가 땅속으로 꺼지자 사람들은 매우 기뻐하며 깃발과 장식물을 세우고 가득 찬 항아리를 놓으며 "우리에게 큰 이익이로다"라며 성대한 축제를 열었다. 이 사실을 세존께 여쭈니, 부처님께서는 "비구들아, 지금에야 데와닷따가 죽었을 때 사람들이 기뻐하는 것이 아니다. 전생에도 기뻐했었다"라고 말씀하시고, 모든 이가 싫어한 거칠고 잔인한 바라나시의 삥갈라 왕이 죽었을 때 사람들이 기뻐했던 일을 밝히기 위해 다음과 같이 설하셨다. ‘‘Sabbo jano hiṃsito piṅgalena,Tasmiṃ mate paccayā vedayanti; Piyo nu te āsi akaṇhanetto,Kasmā tuvaṃ rodasi dvārapāla. "모든 백성이 삥갈라에게 고통받았으니, 그가 죽자 모두가 기쁨을 표현하는데, 눈동자가 노란 그 삥갈라가 그대에게는 사랑스러웠는가? 문지기여, 그대는 어찌하여 울고 있는가?" ‘‘Na me piyo āsi akaṇhanetto,Bhāyāmi paccāgamanāya tassa; Ito gato hiṃseyya maccurājaṃ,So hiṃsito āneyya puna idhā’’ti. (jā. 1.2.179-180) – "눈동자가 노란 그가 내게 사랑스러웠던 것이 아니라, 그가 다시 돌아올까 두려워서라네. 여기서 떠난 그가 염라대왕을 괴롭히면, 괴롭힘을 당한 염라대왕이 그를 다시 이곳으로 돌려보낼까 봐서라네." 이 '삥갈라 본생담'을 설하셨다. Idaṃ piṅgalajātakaṃ kathesi. Bhikkhū satthāraṃ pucchiṃsu – ‘‘idāni, bhante, devadatto kuhiṃ nibbatto’’ti? ‘‘Avīcimahāniraye, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, idha tappanto vicaritvā puna gantvā tappanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, pabbajitā vā hontu gahaṭṭhā vā, pamādavihārino ubhayattha tappantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 부처님께서는 이와 같이 삔갈라 자따까(Piṅgalajātaka)를 설하셨다. 비구들이 부처님께 여쭈었다. “세존이시여, 지금 데와닷따는 어디에 태어났습니까?” “비구들이여, 아위찌(Avīci) 대지옥에 태어났느니라.” “세존이시여, 그는 이 생에서도 고통받으며 지내다가 다시 떠나가서도 오직 고통스러운 곳에만 태어났습니다.” 부처님께서는 “비구들이여, 그러하다. 출가자이든 재가자이든 방일하게 사는 자들은 두 곳 모두에서 고통을 받느니라.”라고 말씀하시고 이 게송을 읊으셨다. 17. 17. ‘‘Idha [Pg.97] tappati pecca tappati, pāpakārī ubhayattha tappati; Pāpaṃ me katanti tappati, bhiyyo tappati duggatiṃ gato’’ti. “악을 행한 자는 이 세상에서도 괴로워하고 저 세상에서도 괴로워하며, 두 곳 모두에서 괴로워한다. ‘나는 악을 행했다’고 괴로워하고, 악처에 떨어지면 더욱더 괴로워한다.” Tattha idha tappatīti idha kammatappanena domanassamattena tappati. Peccāti paraloke pana vipākatappanena atidāruṇena apāyadukkhena tappati. Pāpakārīti nānappakārassa pāpassa kattā. Ubhayatthāti iminā vuttappakārena tappanena ubhayattha tappati nāma. Pāpaṃ meti so hi kammatappanena kappanto ‘‘pāpaṃ me kata’’nti tappati. Taṃ appamattakaṃ tappanaṃ, vipākatappanena pana tappanto bhiyyo tappati duggatiṃ gato atipharusena tappanena ativiya tappatīti. 거기서 ‘이 세상에서 괴로워한다’는 것은 이 생에서 자신이 지은 업으로 인한 근심과 후회로 괴로워함을 의미한다. ‘저 세상에서’는 다음 세상에서 업의 과보로 인한 매우 가혹한 아빠야(Apāya, 악처)의 고통으로 괴로워하는 것이다. ‘악을 행한 자’란 온갖 종류의 악한 업을 지은 사람을 말한다. ‘두 곳 모두에서’란 앞서 말한 방식의 괴로움으로 양쪽 모두에서 괴로워한다는 뜻이다. ‘나는 악을 행했다’는 것은 그가 자신이 지은 업에 대한 후회로 ‘나는 악을 행했다’며 괴로워하는 것이다. 그 괴로움은 사소한 것이지만, 악처에 떨어져 업의 과보로 괴로워할 때는 지극히 가혹한 고통으로 인해 훨씬 더 심하게 괴로워하게 된다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과(sotāpanna) 등을 얻었다. 이 설법은 많은 사람에게 유익한 것이 되었다. Devadattavatthu dvādasamaṃ. 열두 번째 데와닷따 이야기가 끝났다. 13. Sumanādevīvatthu 13. 수마나데위(Sumanādevī) 이야기 Idha nandatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sumanādeviṃ ārabbha kathesi. “이 세상에서 기뻐하고”로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제따와나(Jetavana)에 머무실 때 수마나데위를 인연으로 설하신 것이다. Sāvatthiyañhi devasikaṃ anāthapiṇḍikassa gehe dve bhikkhūsahassāni bhuñjanti, tathā visākhāya mahāupāsikāya. Sāvatthiyaṃ yo yo dānaṃ dātukāmo hoti, so so tesaṃ ubhinnaṃ okāsaṃ labhitvāva karoti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Tumhākaṃ dānaggaṃ anāthapiṇḍiko vā visākhā vā āgatā’’ti pucchitvā, ‘‘nāgatā’’ti vutte satasahassaṃ vissajjetvā katadānampi ‘‘kiṃ dānaṃ nāmeta’’nti garahanti. Ubhopi hi te bhikkhusaṅghassa ruciñca anucchavikakiccāni ca ativiya jānanti, tesu vicārentesu bhikkhū cittarūpaṃ bhuñjanti. Tasmā sabbe dānaṃ dātukāmā te gahetvāva gacchanti. Iti te attano attano ghare bhikkhū parivisituṃ na labhanti. Tato visākhā, ‘‘ko nu kho mama ṭhāne ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ parivisissatī’’ti upadhārentī puttassa dhītaraṃ disvā taṃ attano ṭhāne ṭhapesi. Sā tassā nivesane bhikkhusaṅghaṃ parivisati. Anāthapiṇḍikopi mahāsubhaddaṃ nāma jeṭṭhadhītaraṃ ṭhapesi. Sā bhikkhūnaṃ [Pg.98] veyyāvaccaṃ karontī dhammaṃ suṇantī sotāpannā hutvā patikulaṃ agamāsi. Tato cūḷasubhaddaṃ ṭhapesi. Sāpi tatheva karontī sotāpannā hutvā patikulaṃ gatā. Atha sumanadeviṃ nāma kaniṭṭhadhītaraṃ ṭhapesi. Sā pana dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā kumārikāva hutvā tathārūpena aphāsukena āturā āhārupacchedaṃ katvā pitaraṃ daṭṭhukāmā hutvā pakkosāpesi. So ekasmiṃ dānagge tassā sāsanaṃ sutvāva āgantvā, ‘‘kiṃ, amma sumane’’ti āha. Sāpi naṃ āha – ‘‘kiṃ, tāta kaniṭṭhabhātikā’’ti? ‘‘Vilapasi ammā’’ti? ‘‘Na vilapāmi, kaniṭṭhabhātikā’’ti. ‘‘Bhāyasi, ammā’’ti? ‘‘Na bhāyāmi, kaniṭṭhabhātikā’’ti. Ettakaṃ vatvāyeva pana sā kālamakāsi. So sotāpannopi samāno seṭṭhidhītari uppannasokaṃ adhivāsetuṃ asakkonto dhītu sarīrakiccaṃ kāretvā rodanto satthu santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ, gahapati, dukkhī dummano assumukho rodamāno āgatosī’’ti vutte, ‘‘dhītā me, bhante, sumanadevī kālakatā’’ti āha. ‘‘Atha kasmā socasi, nanu sabbesaṃ ekaṃsikaṃ maraṇa’’nti? ‘‘Jānāmetaṃ, bhante, evarūpā nāma me hiriottappasampannā dhītā, sā maraṇakāle satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkontī vilapamānā matā, tena me anappakaṃ domanassaṃ uppajjatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tāya kathitaṃ mahāseṭṭhī’’ti? ‘‘Ahaṃ taṃ, bhante, ‘amma, sumane’ti āmantesiṃ. Atha maṃ āha – ‘kiṃ, tāta, kaniṭṭhabhātikā’ti? ‘Vilapasi, ammā’ti? ‘Na vilapāmi, kaniṭṭhabhātikā’ti. ‘Bhāyasi, ammā’ti? ‘Na bhāyāmi kaniṭṭhabhātikā’ti. Ettakaṃ vatvā kālamakāsī’’ti. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘na te mahāseṭṭhi dhītā vilapatī’’ti. ‘‘Atha kasmā bhante evamāhā’’ti? ‘‘Kaniṭṭhattāyeva. Dhītā hi te, gahapati, maggaphalehi tayā mahallikā. Tvañhi sotāpanno, dhītā pana te sakadāgāminī. Sā maggaphalehi tayā mahallikattā taṃ evamāhā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti? ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti. ‘‘Idāni kuhiṃ nibbattā, bhante’’ti? ‘‘Tusitabhavane, gahapatī’’ti. ‘‘Bhante, mama dhītā idha ñātakānaṃ antare nandamānā vicaritvā ito gantvāpi nandanaṭṭhāneyeva nibbattā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘āma, gahapati, appamattā nāma gahaṭṭhā vā pabbajitā vā idha loke ca paraloke ca nandantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 사왓티(Sāvatthī)에서는 매일 아나따삔디까(Anāthapiṇḍika) 급고독 장자의 집에서 비구 이천 명이 공양을 하였고, 위사카(Visākhā) 대우바새의 집에서도 그와 같았다. 사왓티에서 누구든지 보시를 하고자 하는 사람은 그 두 사람의 도움을 받아서만 보시를 행할 수 있었다. 그 이유는 무엇인가? 사람들은 보시하는 곳에 아나따삔디까 장자나 위사카가 왔는지 물어보고, 오지 않았다고 하면 설령 십만 금을 들여 행한 보시라 할지라도 “그것이 무슨 보시라 할 수 있겠는가?”라며 조소했기 때문이다. 그들 두 사람은 승가의 기호와 적절한 일들을 매우 잘 알고 있었고, 그들이 돌볼 때 비구들은 마음 편히 공양할 수 있었다. 그래서 보시를 하고자 하는 모든 이는 그들을 데리고 갔다. 이로 인해 그들은 자기 집에서 직접 비구들을 대접할 기회가 없었다. 이에 위사카는 ‘누가 내 자리에 서서 승가를 대접할 수 있을까?’라고 살피다가 아들의 딸(손녀)을 보고 그녀를 자기 자리에 앉혔다. 그녀는 위사카의 집에서 승가를 대접했다. 아나따삔디까 장자도 맏딸인 마하수밧다(Mahāsubhaddā)를 그 자리에 두었다. 그녀는 비구들을 시봉하고 법을 들으며 예류자(sotāpanna)가 되어 시집을 갔다. 그 후 둘째 딸 쭐라수밧다(Cūḷasubhaddā)를 두었으나 그녀 역시 그와 같이 하여 예류자가 되어 시집을 갔다. 그 후 막내딸 수마나데위를 그 자리에 두었다. 그녀는 법을 듣고 일래자(sakadāgāmi, 사다함)의 과를 얻었는데, 아직 처녀의 신분으로 위중한 병에 걸려 음식을 끊게 되었고, 아버지를 보고 싶어 사람을 보내 불렀다. 장자는 보시청에서 딸의 소식을 듣고 급히 돌아와 “사랑하는 딸 수마나야, 어찌 된 일이냐?”라고 물었다. 그녀는 “사랑하는 남동생(kaniṭṭhabhātika)님, 무슨 일이세요?”라고 답했다. “사랑하는 딸아, 헛소리를 하는 것이냐?” “남동생님, 헛소리하는 것이 아닙니다.” “딸아, 두려우냐?” “남동생님, 두렵지 않습니다.” 그녀는 이 말만 남기고 세상을 떠났다. 장자는 예류자였음에도 딸에 대한 슬픔을 이기지 못해 장례를 치른 후 울면서 부처님께 나아갔다. 부처님께서 “장자여, 왜 고통과 슬픔에 젖어 눈물을 흘리며 울면서 왔느냐?”라고 물으시자, “세존이시여, 제 딸 수마나데위가 죽었습니다.”라고 대답했다. “그런데 왜 슬퍼하느냐? 모든 이에게 죽음은 피할 수 없는 것 아니더냐?” “세존이시여, 그것은 저도 알고 있습니다. 하지만 제 딸은 이토록 부끄러움과 두려움을 아는 덕성을 갖추었음에도, 죽을 때 마음을 챙기지 못하고 헛소리를 하며 죽었기에 제 마음에 큰 슬픔이 일어납니다.” “장자여, 그 딸이 무엇이라 말했느냐?” “세존이시여, 제가 ‘사랑하는 딸 수마나야’라고 부르니, 그녀는 ‘사랑하는 남동생님, 무슨 일이세요?’라고 했습니다. 그래서 ‘헛소리를 하는 것이냐?’ 하니 ‘헛소리가 아닙니다’ 했고, ‘두려우냐?’ 하니 ‘두렵지 않습니다’라고 말하고는 죽었습니다.” 그러자 부처님께서 말씀하셨다. “대장자여, 그대의 딸은 헛소리를 한 것이 아니다.” “세존이시여, 그런데 왜 그렇게 말했습니까?” “그대가 동생이기 때문이니라. 장자여, 그대의 딸은 도(道)와 과(果)에 있어 그대보다 어른이다. 그대는 예류자이지만, 그대의 딸은 일래자(사다함)이다. 그녀는 도와 과에서 그대보다 높았기에 그대를 ‘남동생’이라 부른 것이다.” “세존이시여, 정말 그러합니까?” “장자여, 정말 그러하다.” “세존이시여, 지금 그녀는 어디에 태어났습니까?” “장자여, 도솔천(Tusita)에 태어났느니라.” “세존이시여, 제 딸은 이 세상에서 친척들 사이에서 기뻐하며 지내다가 이곳을 떠나서도 기쁜 곳에 태어났군요.” 부처님께서는 “그러하다, 장자여. 재가자이든 출가자이든 방일하지 않은 자들은 이 세상에서도 기뻐하고 저 세상에서도 기뻐하느니라.”라고 말씀하시고 이 게송을 읊으셨다. 18. 18. ‘‘Idha [Pg.99] nandati pecca nandati, katapuñño ubhayattha nandati; Puññaṃ me katanti nandati, bhiyyo nandati suggatiṃ gato’’ti. “공덕을 쌓은 자는 이 세상에서도 기뻐하고 저 세상에서도 기뻐하며, 두 곳 모두에서 기뻐한다. ‘나는 공덕을 쌓았다’고 기뻐하고, 선처에 태어나면 더욱더 기뻐한다.” Tattha idhāti idha loke kammanandanena nandati. Peccāti paraloke vipākanandanena nandati. Katapuññoti nānappakārassa puññassa kattā. Ubhayatthāti idha ‘‘kataṃ me kusalaṃ, akataṃ me pāpa’’nti nandati, parattha vipākaṃ anubhavanto nandati. Puññaṃ meti idha nandanto pana ‘‘puññaṃ me kata’’nti somanassamatteneva kammanandanaṃ upādāya nandati. Bhiyyoti vipākanandanena pana sugatiṃ gato sattapaññāsavassakoṭiyo saṭṭhivassasatasahassāni dibbasampattiṃ anubhavanto tusitapure ativiya nandatīti. 거기서 ‘이드하(idhā)’라는 것은 이 세상에서 업을 기뻐함으로 인해 기뻐하는 것이다. ‘펫차(peccā)’라는 것은 저 세상(내생)에서 그 과보를 기뻐함으로 기뻐하는 것이다. ‘카타뿐뇨(katapuñño)’라는 것은 여러 가지 종류의 공덕을 쌓은 자를 의미한다. ‘우바얏타(ubhayatthā)’라는 것은 이 세상에서 ‘나는 공덕을 지었고, 악을 행하지 않았다’라고 기뻐하고, 저 세상에서 그 과보를 누리며 기뻐하는 것을 말한다. ‘뿐냥 메(puññaṃ me)’라는 구절은 이 세상에서 기뻐하는 자가 ‘나는 공덕을 지었다’라며 기뻐하며, 단지 소마낫사(희열)만으로 업에 대한 기쁨에 의지하여 기뻐하는 것이다. ‘비요(bhiyyo)’라는 것은 과보를 기뻐함으로 인해 선처(sugati)에 태어나 도솔천(Tusita)에서 5억 7천 6백만 년 동안 천상의 복락을 누리며 매우 크게 기뻐하는 것을 뜻한다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류사(소타판나) 등이 되었다. 이 법문은 대중들에게 유익한 법문이 되었다. Sumanādevīvatthu terasamaṃ. 열세 번째 수마나데위 이야기가 끝났다. 14. Dvesahāyakabhikkhuvatthu 14. 열네 번째, 두 벗인 비구 이야기. Bahumpi ceti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve sahāyake ārabbha kathesi. ‘바훔피 체(Bahumpi ce)’로 시작하는 이 법문은 세존께서 제타바나(기원정사)에 머무실 때, 속가에서 친구였던 두 비구와 관련하여 설하신 것이다. Sāvatthivāsino hi dve kulaputtā sahāyakā vihāraṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā kāme pahāya sāsane uraṃ datvā pabbajitvā pañca vassāni ācariyupajjhāyānaṃ santike vasitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā sāsane dhuraṃ pucchitvā vipassanādhurañca ganthadhurañca vitthārato sutvā eko tāva ‘‘ahaṃ, bhante, mahallakakāle pabbajito na sakkhissāmi ganthadhuraṃ pūretuṃ, vipassanādhuraṃ pana pūressāmī’’ti yāva arahattā vipassanādhuraṃ kathāpetvā ghaṭento vāyamanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Itaro pana ‘‘ahaṃ ganthadhuraṃ pūressāmī’’ti anukkamena tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā gatagataṭṭhāne dhammaṃ katheti, sarabhaññaṃ bhaṇati, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ dhammaṃ vācento vicarati. Aṭṭhārasannaṃ mahāgaṇānaṃ ācariyo ahosi. Bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā [Pg.100] itarassa therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ patvā theraṃ vanditvā, ‘‘satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti vadanti. Thero ‘‘gacchatha, āvuso, mama vacanena satthāraṃ vanditvā asīti mahāthere vandatha, sahāyakattherampi me ‘amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’ti vadathā’’ti peseti. Te bhikkhū vihāraṃ gantvā satthārañceva asīti mahāthere ca vanditvā ganthikattherassa santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’’ti vadanti. Itarena ca ‘‘ko nāma so’’ti vutte, ‘‘tumhākaṃ sahāyakabhikkhu, bhante’’ti vadanti. Evaṃ there punappunaṃ sāsanaṃ pahiṇante so bhikkhu thokaṃ kālaṃ sahitvā aparabhāge sahituṃ asakkonto ‘‘amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’’ti vutte, ‘‘ko eso’’ti vatvā ‘‘tumhākaṃ sahāyakabhikkhū’’ti vutte, ‘‘kiṃ pana tumhehi tassa santike uggahitaṃ, kiṃ dīghanikāyādīsu aññataro nikāyo, kiṃ tīsu piṭakesu ekaṃ piṭaka’’nti vatvā ‘‘catuppadikampi gāthaṃ na jānāti, paṃsukūlaṃ gahetvā pabbajitakāleyeva araññaṃ paviṭṭho, bahū vata antevāsike labhi, tassa āgatakāle mayā pañhaṃ pucchituṃ vaṭṭatī’’ti cintesi. 사왓티에 살던 가문의 아들인 두 친구가 사찰에 가서 부처님의 법문을 듣고 감각적 욕망을 버리고 법에 귀의하여 출가하였다. 그들은 5년 동안 스승과 화상(upajjhāya) 곁에 머문 뒤, 세존께 나아가 법의 의무(dhura)에 대해 여쭈었다. 위빳사나 수행의 의무(vipassanādhura)와 경전 공부의 의무(ganthadhura)에 대해 상세히 듣고 난 후, 한 비구는 ‘세존이시여, 저는 늙어서 출가했기에 경전 공부의 의무를 다하기는 어렵습니다. 대신 위빳사나 수행의 의무를 다하겠습니다’라고 말씀드렸다. 그는 아라한과에 이르기까지 위빳사나 수행에 대해 지도받고 정진하여 사무애해(paṭisambhidā)를 갖춘 아라한이 되었다. 그러나 다른 비구는 ‘나는 경전 공부의 의무를 완수하리라’고 생각하며 차례대로 삼장(Tepiṭaka)의 부처님 말씀을 익혔고, 가는 곳마다 법을 설하고 사라반냐(sarabhañña) 가락으로 독송하였다. 그는 500명의 비구에게 법을 가르치며 18개 대집단의 스승이 되었다. 한편, 세존 곁에서 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 받아 수행하던 비구들은 아라한인 장로가 있는 곳으로 가서 그의 훈계를 듣고 아라한이 된 뒤, 장로에게 작별 인사를 하며 ‘저희는 세존을 뵙고 싶습니다’라고 말했다. 장로는 ‘수행자들이여, 가서 나의 이름으로 세존께 문안드리고 80대 장로님들께도 인사하게. 그리고 내 친구인 장로에게도 우리 스승님이 문안하신다고 전해 주게’라며 그들을 보냈다. 그 비구들은 사찰에 가서 세존과 80대 장로들께 인사를 드리고 경전 공부를 하는 장로에게도 가서 ‘장로님이시여, 저희 스승님이 문안을 전하셨습니다’라고 말했다. 그러자 그 장로는 ‘그 스승이 누구인가?’라고 물었고, ‘장로님의 친구이신 비구입니다’라고 대답했다. 이와 같이 수행하는 장로가 반복해서 문안 인사를 보내자, 경전 공부를 하는 비구는 한동안 참다가 나중에는 참지 못하고 ‘그가 누구이기에 문안을 하는가? 그대들은 그에게서 무엇을 배웠는가? 디가 니까야 등 어느 하나라도 배웠는가? 아니면 삼장 중 한 권이라도 배웠는가? 그는 네 구절로 된 게송 하나도 알지 못한다. 분소의를 입고 출가하자마자 숲으로 들어가더니 이제는 제자복이 많기도 하구나. 그가 오면 내가 문제를 물어봐야겠다’라고 생각했다. Atha aparabhāge thero satthāraṃ daṭṭhuṃ āgato. Sahāyakassa therassa santike pattacīvaraṃ ṭhapetvā gantvā satthārañceva asīti mahāthere ca vanditvā sahāyakassa vasanaṭṭhānaṃ paccāgami. Athassa so vattaṃ kāretvā samappamāṇaṃ āsanaṃ gahetvā, ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā ‘‘esa evarūpaṃ mama puttaṃ viheṭhetvā niraye nibbatteyyā’’ti tasmiṃ anukampāya vihāracārikaṃ caranto viya tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ gantvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tattha tattha nisīdantā hi bhikkhū buddhāsanaṃ paññāpetvāva nisīdanti. Tena satthā pakatipaññatteyeva āsane nisīdi. Nisajja kho pana ganthikabhikkhuṃ paṭhamajjhāne pañhaṃ pucchitvā tasmiṃ akathite dutiyajjhānaṃ ādiṃ katvā aṭṭhasupi samāpattīsu rūpārūpesu ca pañhaṃ pucchi. Ganthikatthero ekampi kathetuṃ nāsakkhi. Itaro taṃ sabbaṃ kathesi. Atha naṃ sotāpattimagge pañhaṃ pucchi. Ganthikatthero kathetuṃ nāsakkhi. Tato khīṇāsavattheraṃ pucchi. Thero kathesi. Satthā ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti abhinanditvā sesamaggesupi paṭipāṭiyā [Pg.101] pañhaṃ pucchi. Ganthiko ekampi kathetuṃ nāsakkhi, khīṇāsavo pucchitaṃ pucchitaṃ kathesi. Satthā catūsupi ṭhānesu tassa sādhukāraṃ adāsi. Taṃ sutvā bhummadeve ādiṃ katvā yāva brahmalokā sabbā devatā ceva nāgasupaṇṇā ca sādhukāraṃ adaṃsu. Taṃ sādhukāraṃ sutvā tassa antevāsikā ceva saddhivihārino ca satthāraṃ ujjhāyiṃsu – ‘‘kiṃ nāmetaṃ satthārā kataṃ, kiñci ajānantassa mahallakattherassa catūsu ṭhānesu sādhukāraṃ adāsi, amhākaṃ panācariyassa sabbapariyattidharassa pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pāmokkhassa pasaṃsāmattampi na karī’’ti. Atha ne satthā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, bhikkhave, kathethā’’ti pucchitvā tasmiṃ atthe ārocite, ‘‘bhikkhave, tumhākaṃ ācariyo mama sāsane bhatiyā gāvo rakkhaṇasadiso, mayhaṃ pana putto yathāruciyā pañca gorase paribhuñjanakasāmisadiso’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 그 후 위빳사나를 수행하던 장로가 세존을 뵙기 위해 왔다. 친구 장로의 처소에 발바리(pattacīvara)를 놓아두고 세존과 80대 장로들께 인사를 드린 뒤 친구의 거처로 돌아왔다. 그러자 친구 장로는 그에게 의무를 행하게 하고 같은 크기의 자리를 마련하여 ‘질문을 하리라’는 마음으로 앉았다. 그때 세존께서는 ‘이 비구가 이와 같이 나의 아들(아라한)을 괴롭히면 지옥에 떨어지리라’고 보시고, 그에게 연민을 느껴 사원을 순회하는 것처럼 그들이 앉아 있는 곳으로 가셔서 준비된 부처님의 자리에 앉으셨다. 비구들은 어디서나 자리를 마련하여 부처님을 모시는 법이기에 세존께서는 본래 마련된 자리에 앉으신 것이다. 앉으신 후 세존께서는 경전 공부를 한 비구에게 초선(paṭhamajjhāna)에 대해 질문하셨으나 그는 대답하지 못했고, 이어서 이선(dutiyajjhāna)을 비롯한 8선정과 색계·무색계에 대해 질문하셨다. 경전 공부를 한 장로는 하나도 대답하지 못했지만, 수행을 한 장로는 그 모든 것을 대답했다. 이어 세존께서 예류도(sotāpattimagga)에 대해 질문하셨으나 경전 공부를 한 장로는 대답하지 못했고, 아라한 장로에게 물으시니 그가 대답했다. 세존께서는 ‘장하다, 장하다 비구여’라며 기뻐하시고 나머지 도(magga)들에 대해서도 차례로 질문하셨다. 공부만 한 비구는 하나도 대답하지 못했으나, 아라한 장로는 질문마다 모두 대답했다. 세존께서는 네 가지 단계 모두에서 그에게 사두(sādhukāra, 칭찬)를 보내셨다. 그 칭찬 소리를 듣고 지신(bhummadeva)들부터 범천에 이르기까지 모든 천신과 용, 가루다들이 사두를 외쳤다. 이 칭찬 소리를 듣고 경전 공부를 한 비구의 제자들과 동료들은 세존을 비방했다. ‘세존께서는 어찌하여 이러시는가? 아무것도 모르는 늙은 비구에게는 네 번이나 사두를 보내시면서, 모든 교학(pariyatti)을 섭렵하고 500명 비구의 우두머리인 우리 스승님께는 찬사 한마디도 하지 않으시는구나’라고 말했다. 세존께서 그들에게 ‘비구들이여, 무슨 말을 하는가?’라고 물으시고 그 사정을 들으신 뒤, ‘비구들이여, 너희들의 스승은 나의 교법 안에서 품삯을 받고 소를 지키는 목동과 같고, 나의 아들은 원하는 대로 다섯 가지 소의 산물(pañca gorasa)을 즐기는 주인과 같다’라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 19. 19. ‘‘Bahumpi ce saṃhita bhāsamāno,Na takkaro hoti naro pamatto; Gopova gāvo gaṇayaṃ paresaṃ,Na bhāgavā sāmaññassa hoti. “비록 경전을 많이 암송할지라도, 방일하여 실천하지 않는 사람은 남의 소를 세는 목동과 같으니, 사문(수행자)의 결실을 나누어 갖지 못한다.” 20. 20. ‘‘Appampi ce saṃhita bhāsamāno,Dhammassa hoti anudhammacārī; Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,Sammappajāno suvimuttacitto.‘‘Anupādiyāno idha vā huraṃ vā,Sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti. 비록 성전을 적게 암송하더라도(성전을 적게 말하더라도), 법에 합당하게 법을 실천하는 자(법수법행)가 되어, 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고, 바른 지혜를 갖추고 마음이 잘 해탈하며, 이 세상이나 저 세상에 대해서도 집착함이 없다면, 그는 사문의 결실(사문과)을 나누어 가지는 자가 된다. Tattha saṃhitanti tepiṭakassa buddhavacanassetaṃ nāmaṃ. Taṃ ācariye upasaṅkamitvā uggaṇhitvā bahumpi paresaṃ bhāsamāno vācento taṃ dhammaṃ sutvā yaṃ kārakena puggalena kattabbaṃ, takkaro na hoti. Kukkuṭassa pakkhapaharaṇamattampi aniccādivasena yonisomanasikāraṃ nappavatteti. Eso yathā nāma divasaṃ bhatiyā gāvo rakkhanto gopo pātova niravasesaṃ sampaṭicchitvā sāyaṃ gahetvā sāmikānaṃ niyyādetvā divasabhatimattaṃ gaṇhāti, yathāruciyā pana pañca gorase paribhuñjituṃ [Pg.102] na labhati, evameva kevalaṃ antevāsikānaṃ santikā vattapaṭivattakaraṇamattassa bhāgī hoti, sāmaññassa pana bhāgī na hoti. Yathā pana gopālakena niyyāditānaṃ gunnaṃ gorasaṃ sāmikāva paribhuñjanti, tathā tena kathitaṃ dhammaṃ sutvā kārakapuggalā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā keci paṭhamajjhānādīni pāpuṇanti, keci vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaphalāni pāpuṇanti, goṇasāmikā gorasasseva sāmaññassa bhāgino honti. 거기에서 ‘상히땅(saṃhita)’이란 삼장(Tipitaka)으로 일컬어지는 부처님 말씀의 이름이다. 스승에게 다가가 그것을 배우고 남들에게 많이 설하고 가르치더라도, 그 법을 듣고 수행자가 해야 할 일을 행하지 않는다면, 그는 실천하는 자가 아니다. 닭이 날개를 치는 정도의 짧은 시간이라도 무상 등에 기초하여 올바른 주의력(여리작의)을 일으키지 않는다. 이는 마치 하루 종일 품삯을 위해 소를 지키는 목동이 아침 일찍 모든 일을 맡아 저녁에 소를 거두어 주인에게 돌려주고 하루 품삯만을 얻을 뿐, 자신의 뜻대로 다섯 가지 유제품(pañca gorase)을 맛보지 못하는 것과 같다. 이와 같이 오직 제자들 곁에서 시봉을 받는 정도의 몫만을 가질 뿐, 사문의 결실(도와 과)의 몫은 가지지 못한다. 그러나 목동이 주인에게 인계한 소들의 유제품을 주인들이 누리는 것처럼, 그가 설한 법을 듣고 실천하는 사람들이 가르침대로 수행하여 어떤 이들은 초선 등을 얻고, 어떤 이들은 위빳사나를 닦아 도와 과 등을 얻으니, 소의 주인들이 유제품의 몫을 가지는 것처럼 수행자들이 사문의 결실을 나누어 갖는 자가 된다. Iti satthā sīlasampannassa bahussutassa pamādavihārino aniccādivasena yonisomanasikāre pamattassa bhikkhuno vasena paṭhamaṃ gāthaṃ kathesi, na dussīlassa. Dutiyagāthā pana appassutassapi yonisomanasikāre kammaṃ karontassa kārakapuggalassa vasena kathitā. 이와 같이 스승께서는 계를 갖추고 배움이 많으나 방일하게 머물며 무상 등에 대한 올바른 주의력(여리작의)에 소홀한 비구를 대상으로 첫 번째 게송을 설하셨지, 계행이 나쁜 자(dussīla)를 대상으로 하신 것이 아니다. 한편 두 번째 게송은 배움은 적더라도 올바른 주의력을 가지고 수행에 힘쓰는 수행자를 대상으로 설하신 것이다. Tattha appampī ceti thokaṃ ekavaggadvivaggamattampi. Dhammassa hoti anudhammacārīti atthamaññāya dhammamaññāya navalokuttaradhammassa anurūpaṃ dhammaṃ pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ catupārisuddhisīladhutaṅgaasubhakammaṭṭhānādibhedaṃ caranto anudhammacārī hoti. So ‘‘ajja ajjevā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto vicarati. So imāya sammāpaṭipattiyā rāgañca dosañca pahāya mohaṃ sammā hetunā nayena parijānitabbe dhamme parijānanto tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ vasena suvimuttacitto, anupādiyāno idha vā huraṃ vāti idhalokaparalokapariyāpannā vā ajjhattikabāhirā vā khandhāyatanadhātuyo catūhi upādānehi anupādiyanto mahākhīṇāsavo maggasaṅkhātassa sāmaññassa vasena āgatassa phalasāmaññassa ceva pañcaasekkhadhammakkhandhassa ca bhāgavā hotīti ratanakūṭena viya agārassa arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhīti. 거기에서 ‘비록 적더라도(appampī ce)’란 한 두 단락(Vagga) 정도의 아주 적은 양을 말한다. ‘법에 합당하게 법을 실천하는 자(dhammassa hoti anudhammacārī)’란 뜻을 알고 법을 알아 아홉 가지 출세간법에 합당한 법, 즉 예비 단계의 실천이라 일컫는 사청정계(사파리숫디실)와 두타행, 부정관 수행 등을 실천하기 때문에 ‘법에 합당하게 법을 실천하는 자’가 된다. 그는 ‘오늘 당장이라도’ 통찰하기를 바라며 수행한다. 그는 이러한 바른 실천으로 탐욕과 성냄을 버리고 어리석음을 바른 원인과 방법으로 철저히 알아서, 대치·억압·단멸·안정·벗어남에 의한 해탈을 통해 마음이 잘 해탈한 자이다. ‘이 세상이나 저 세상에 대해서도 집착함이 없이(anupādiyāno idha vā huraṃ vā)’란 이 세상과 저 세상에 속한 것이든, 안팎의 것이든 오온, 십이처, 십팔계를 네 가지 집착(사우파다나)으로 집착하지 않는 위대한 번뇌 다한 성자(아라한)를 말한다. 그는 도(Magga)라고 불리는 사문의 결실과 그 결과로 얻어지는 과(Phala)의 결실, 그리고 다섯 가지 무학법온의 몫을 가지는 자가 된다. 이와 같이 [부처님께서는] 집의 보석으로 된 정대(頂臺)처럼 아라한과를 정점으로 하여 설법의 정점을 찍으셨다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류도 등에 이르렀다. 이 설법은 대중들에게 유익한 것이 되었다. Dvesahāyakabhikkhuvatthu cuddasamaṃ. 열네 번째 이야기인 ‘두 친구 비구 이야기’가 끝났다. Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 쌍의 품(야마카왁가)의 설명이 끝났다. Paṭhamo vaggo. 제1장이 끝났다. 2. Appamādavaggo 2. 2. 불방일품(Appamādavagga) 1. Sāmāvatīvatthu 1. 사마와띠 이야기 Appamādo [Pg.103] amatapadanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kosambiṃ upanissāya ghositārāme viharanto sāmāvatippamukhānaṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ, māgaṇḍiyappamukhānañca etissā pañcannaṃ ñātisatānaṃ maraṇabyasanaṃ ārabbha kathesi. ‘방일하지 않음은 불사의 길이다’라는 이 법문은 스승께서 꼬삼비의 고시따람 사원에 머무실 때, 사마와띠를 우두머리로 하는 오백 명의 여인들과 마간디야를 우두머리로 하는 오백 명의 친척들의 죽음과 멸망을 인연으로 설하신 것이다. Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte allakapparaṭṭhe allakapparājā nāma, veṭhadīpakaraṭṭhe veṭhadīpakarājā nāmāti ime dve daharakālato paṭṭhāya sahāyakā hutvā ekācariyakule sippaṃ uggaṇhitvā attano attano pitūnaṃ accayena chattaṃ ussāpetvā āyāmena dasadasayojanike raṭṭhe rājāno ahesuṃ. Te kālena kālaṃ samāgantvā ekato tiṭṭhantā nisīdantā nipajjantā mahājanaṃ jāyamānañca jīyamānañca mīyamānañca disvā ‘‘paralokaṃ gacchantaṃ anugacchanto nāma natthi, antamaso attano sarīrampi nānugacchati, sabbaṃ pahāya gantabbaṃ, kiṃ no gharāvāsena, pabbajissāmā’’ti mantetvā rajjāni puttadārānaṃ niyyādetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese vasantā mantayiṃsu – ‘‘mayaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitā, na jīvituṃ asakkontā. Te mayaṃ ekaṭṭhāne vasantā apabbajitasadisāyeva homa, tasmā visuṃ vasissāma. Tvaṃ etasmiṃ pabbate vasa, ahaṃ imasmiṃ pabbate vasissāmi. Anvaḍḍhamāsaṃ pana uposathadivase ekato bhavissāmā’’ti. Atha kho nesaṃ etadahosi – ‘‘evampi no gaṇasaṅgaṇikāva bhavissati, tvaṃ pana tava pabbate aggiṃ jāleyyāsi, ahaṃ mama pabbate aggiṃ jālessāmi, tāya saññāya atthibhāvaṃ jānissāmā’’ti. Te tathā kariṃsu. 거기에 이러한 차례대로의 이야기가 있다. 과거 알라깝빠 국에는 알라깝빠라는 왕이 있었고, 웨타디빠까 국에는 웨타디빠까라는 왕이 있었다. 이 두 왕은 어린 시절부터 친구였으며, 한 스승 밑에서 학문을 배웠고, 각자의 아버지가 서거한 후 왕위에 올라 각각 가로세로 10유순(요자나) 크기의 나라를 다스리는 왕이 되었다. 그들은 때때로 만나 함께 서고 앉고 누우면서, 사람들이 태어나고 죽어가는 것을 보고는 ‘저 세상으로 가는 자를 따라가는 자는 아무도 없으며, 심지어 자신의 몸조차 따라가지 못한다. 모든 것을 버리고 가야만 하니, 우리에게 재가의 삶이 무슨 소용이 있겠는가? 출가하자’라고 의논한 뒤, 나라를 처자식에게 맡기고 이시(선인)의 출가를 하여 히말라야 지역에 살며 이렇게 상의했다. ‘우리는 나라를 버리고 출가한 것이지, 생계가 어려워 출가한 것이 아니다. 우리가 한곳에 모여 산다면 출가하지 않은 것과 다를 바가 없으니, 따로 떨어져 살자. 그대는 저 산에 살고, 나는 이 산에 살자. 그리고 보름마다 포살일에 한곳에서 만나자.’ 그러자 그들에게 다시 이런 생각이 들었다. ‘그렇게 하는 것도 우리에게는 무리와 어울려 사는 것과 같을 것이다. 그러니 그대는 그대의 산에 불을 피우고, 나도 나의 산에 불을 피워 그 신호로 서로 무사히 있음을 알기로 하자.’ 그들은 그렇게 하기로 약속했다. Atha aparabhāge veṭhadīpakatāpaso kālaṃ katvā mahesakkho devarājā hutvā nibbatto. Tato aḍḍhamāse sampatte aggiṃ adisvāva itaro ‘‘sahāyako me kālakato’’ti aññāsi. Itaropi nibbattakkhaṇeyeva attano devasiriṃ oloketvā kammaṃ upadhārento nikkhamanato paṭṭhāya attano tapacariyaṃ disvā ‘‘gantvā mama sahāyakaṃ passissāmī’’ti [Pg.104] taṃ attabhāvaṃ vijahitvā maggikapuriso viya tassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Maggikapuriso ahaṃ, bhante, dūratova āgatomhi. Kiṃ pana, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ekakova vasati, aññopi koci atthī’’ti? ‘‘Atthi me eko sahāyako’’ti. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Etasmiṃ pabbate vasati, uposathadivase pana aggiṃ na jāleti, mato nūna bhavissatī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Ahaṃ so, bhante’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosī’’ti? ‘‘Devaloke mahesakkho devarājā hutvā nibbattosmi, bhante, ‘ayyaṃ passissāmī’ti puna āgatomhi. Api nu kho ayyānaṃ imasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ koci upaddavo atthī’’ti? ‘‘Āma, āvuso, hatthī nissāya kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ vo, bhante, hatthī karontī’’ti? ‘‘Sammajjanaṭṭhāne laṇḍaṃ pātenti, pādehi bhūmiyaṃ paharitvā paṃsuṃ uddharanti, svāhaṃ laṇḍaṃ chaḍḍento paṃsuṃ samaṃ karonto kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ anāgamanaṃ icchathā’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Tena hi tesaṃ anāgamanaṃ karissāmī’’ti tāpasassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamantañca adāsi. Dadanto ca pana vīṇāya tisso tantiyo dassetvā tayo mante uggaṇhāpetvā ‘‘imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā oloketumpi asakkontā hatthī palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā pacchato olokentā olokentā palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte hatthiyūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgacchatī’’ti ācikkhitvā, ‘‘yaṃ vo ruccati, taṃ kareyyāthā’’ti vatvā tāpasaṃ vanditvā pakkāmi. Tāpaso palāyanamantaṃ vatvā palāyanatantiṃ paharitvā hatthī palāpetvā vasi. 그 후 얼마 뒤 웨타디파카 수행자는 목숨을 다하여 큰 위력을 지닌 천왕으로 다시 태어났습니다. 보름이 지났을 때 불이 보이지 않자, 다른 수행자(알라캇파)는 "내 친구가 죽었구나"라고 알았습니다. 다른 이(천왕이 된 웨타디파카) 또한 태어난 순간 자신의 천상의 영광을 살펴보고 자신의 공덕을 조사하면서, 출가할 때부터 자신의 고행을 보고서 "가서 내 친구를 보리라"라고 생각했습니다. 그는 그 천인의 형상을 버리고 여행자처럼 그에게 다가가 절을 하고 한쪽에 섰습니다. 그러자 알라캇파 수행자가 그에게 말했습니다. "그대는 어디서 왔습니까?" "존자시여, 저는 여행자인데 먼 곳에서 왔습니다. 그런데 존자시여, 존자께서는 이 장소에 혼자 사십니까, 아니면 다른 누군가 있습니까?" "나에게 친구가 한 명 있습니다." "그는 어디 있습니까?" "저 산에 사는데, 포살일에 불을 지피지 않는 것을 보니 아마 죽은 모양입니다." "그렇습니까, 존자시여?" "그렇다네, 벗이여." "존자시여, 제가 바로 그 사람입니다." "그대는 어디에 태어났습니까?" "존자시여, 천계에서 큰 위력을 지닌 천왕으로 태어났습니다. 존자를 뵙기 위해 다시 왔습니다. 존자들께서 이곳에 사시는 동안 무슨 어려움이라도 있습니까?" "그렇다네, 벗이여. 코끼리들 때문에 고생하고 있네." "존자시여, 코끼리들이 당신에게 무엇을 합니까?" "청소한 곳에 똥을 누고, 발로 땅을 쳐서 먼지를 일으킨다네. 나는 그 똥을 치우고 땅을 평평하게 고르느라 고생하고 있네." "그들이 오지 않기를 원하십니까?" "그렇다네, 벗이여." "그렇다면 그들이 오지 않게 해드리겠습니다."라며 수행자에게 코끼리를 길들이는 비나(하티칸타 비나)와 코끼리를 길들이는 진언을 주었습니다. 그것을 주면서 비나의 세 줄을 보여주고 세 가지 진언을 익히게 하며 말했습니다. "이 줄을 튕기며 이 진언을 외우면 코끼리들은 뒤를 돌아볼 엄두도 내지 못하고 달아날 것입니다. 이 줄을 튕기며 이 진언을 외우면 코끼리들은 뒤를 돌아보며 달아날 것입니다. 이 줄을 튕기며 이 진언을 외우면 코끼리 무리의 우두머리가 등을 내밀며 다가올 것입니다."라고 알려주었습니다. "존자께서 원하시는 대로 그것을 하십시오."라고 말하고 수행자에게 절을 한 뒤 떠났습니다. 수행자는 달아나게 하는 진언을 외우고 달아나게 하는 줄을 튕겨 코끼리들을 쫓아버리고 살았습니다. Tasmiṃ samaye kosambiyaṃ pūrantappo nāma rājā hoti. So ekadivasaṃ gabbhiniyā deviyā saddhiṃ bālasūriyatapaṃ tappamāno abbhokāsatale nisīdi. Devī rañño pārupanaṃ satasahassagghanikaṃ rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā raññā saddhiṃ samullapamānā rañño aṅgulito satasahassagghanikaṃ rājamuddikaṃ nīharitvā attano aṅguliyaṃ pilandhi. Tasmiṃ samaye hatthiliṅgasakuṇo ākāsena gacchanto dūrato rattakambalapārupanaṃ deviṃ disvā ‘‘maṃsapesī’’ti saññāya pakkhe vissajjetvā otari. Rājā [Pg.105] tassa otaraṇasaddena bhīto uṭṭhāya antonivesanaṃ pāvisi. Devī garugabbhatāya ceva bhīrukajātikatāya ca vegena gantuṃ nāsakkhi. Atha naṃ so sakuṇo ajjhappatto nakhapañjare nisīdāpetvā ākāsaṃ pakkhandi. Te kira sakuṇā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārenti. Tasmā ākāsena netvā yathārucitaṭṭhāne nisīditvā maṃsaṃ khādanti. Sāpi tena nīyamānā maraṇabhayabhītā cintesi – ‘‘sacāhaṃ viravissāmi, manussasaddo nāma tiracchānagatānaṃ ubbejanīyo, taṃ sutvā maṃ chaḍḍessati. Evaṃ sante saha gabbhena jīvitakkhayaṃ pāpuṇissāmi, yasmiṃ pana ṭhāne nisīditvā maṃ khādituṃ ārabhissati, tatra naṃ saddaṃ katvā palāpessāmī’’ti. Sā attano paṇḍitatāya adhivāsesi. 그때 코삼비에는 파란타파라는 왕이 있었습니다. 그는 어느 날 임신한 왕비와 함께 아침 햇살을 쬐며 탁 트인 궁전 옥상에 앉아 있었습니다. 왕비는 왕의 겉옷인 십만 냥 가치의 붉은 담요를 두르고 앉아 왕과 대화를 나누던 중, 왕의 손가락에서 십만 냥 가치의 왕의 반지를 빼서 자신의 손가락에 끼었습니다. 그때 하티링가 새 한 마리가 하늘을 날아가다가 멀리서 붉은 담요를 두른 왕비를 보고 "고기 덩어리"라고 생각하여 날개를 펴고 내려왔습니다. 왕은 새가 내려오는 소리에 겁이 나 일어나 궁전 안으로 들어갔습니다. 왕비는 무거운 태아와 겁이 많은 성품 때문에 빨리 갈 수 없었습니다. 그때 그 새가 다가와 발톱 사이에 왕비를 앉히고 하늘로 솟구쳤습니다. 전해지는 바에 따르면 그 새들은 코끼리 다섯 마리의 힘을 가졌다고 합니다. 그래서 하늘로 실어 날라 원하는 장소에 내려앉아 고기를 먹습니다. 그녀 또한 새에게 끌려가며 죽음의 공포에 질려 생각했습니다. "만약 내가 소리를 지르면 사람의 목소리는 짐승들에게 공포를 일으키는 것이라, 그 소리를 듣고 나를 떨어뜨릴 것이다. 그렇게 되면 태아와 함께 목숨을 잃게 될 것이다. 하지만 새가 내려앉아 나를 먹으려 할 때, 거기서 소리를 내어 새를 쫓아버리리라." 그녀는 자신의 지혜로 인내했습니다. Tadā ca himavantapadese thokaṃ vaḍḍhitvā maṇḍapākārena ṭhito eko mahānigrodho hoti. So sakuṇo migarūpādīni tattha netvā khādati, tasmā tampi tattheva netvā viṭapabbhantare ṭhapetvā āgatamaggaṃ olokesi. Āgatamaggolokanaṃ kira tesaṃ dhammatā. Tasmiṃ khaṇe devī, ‘‘idāni imaṃ palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ubho hatthe ukkhipitvā pāṇisaddañceva mukhasaddañca katvā taṃ palāpesi. Athassā sūriyatthaṅgamanakāle gabbhe kammajavātā caliṃsu. Sabbadisāsu gajjanto mahāmegho uṭṭhahi. Sukhedhitāya rājamahesiyā ‘‘mā bhāyi, ayye’’ti vacanamattampi alabhamānāya dukkhaparetāya sabbarattiṃ niddā nāma nāhosi. Vibhātāya pana rattiyā valāhakavigamo ca aruṇuggamanañca tassā gabbhavuṭṭhānañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Sā meghautuñca pabbatautuñca aruṇautuñca gahetvā jātattā puttassa utenoti nāmaṃ akāsi. 그때 히말라야 지역에는 조금 자라서 정자 모양으로 서 있는 큰 니그로다 나무 한 그루가 있었습니다. 그 새는 사슴 같은 것들을 그곳으로 가져가 먹곤 했습니다. 그래서 그녀도 그곳으로 실어 날라 나무 분기점 사이에 두고 날아온 길을 돌아보았습니다. 날아온 길을 돌아보는 것은 그 새들의 본성이라고 합니다. 그때 왕비는 "이제 이 새를 쫓아버려야겠다"라고 생각하고, 양손을 들어 손뼉을 치고 입으로 소리를 질러 새를 쫓아버렸습니다. 그때 해가 질 무렵 그녀에게 해산의 고통이 찾아왔습니다. 모든 방향에서 천둥이 치며 큰 비구름이 일어났습니다. 안락하게 자란 왕비는 "마님, 두려워 마십시오"라고 말해줄 사람조차 한 명 없이 고통에 휩싸여 밤새도록 잠을 이룰 수 없었습니다. 밤이 밝아오자 구름이 걷히고 새벽이 밝아옴과 동시에 그녀의 출산이 동시에 일어났습니다. 그녀는 비구름(Megha)의 기운, 산(Pabbata)의 기운, 새벽(Aruna)의 기운을 얻어 태어났기에 아들의 이름을 우테나(Utena)라고 지었습니다. Allakappatāpasassapi kho tato avidūre vasanaṭṭhānaṃ hoti. So pakatiyāva vassadivase sītabhayena phalāphalatthāya vanaṃ na pavisati, taṃ rukkhamūlaṃ gantvā sakuṇehi khāditamaṃsānaṃ aṭṭhiṃ āharitvā koṭṭetvā rasaṃ katvā pivati. Tasmā taṃ divasaṃ ‘‘aṭṭhiṃ āharissāmī’’ti tattha gantvā rukkhamūle aṭṭhiṃ pariyesento upari dārakasaddaṃ sutvā ullokento deviṃ disvā ‘‘kāsi tva’’nti vatvā ‘‘mānusitthimhī’’ti. ‘‘Kathaṃ āgatāsī’’ti? ‘‘Hatthiliṅgasakuṇenānītāmhī’’ti vutte ‘‘otarāhī’’ti āha[Pg.106]. ‘‘Jātisambhedato bhāyāmi, ayyā’’ti. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Khattiyāmhī’’ti. ‘‘Ahampi khattiyoyevā’’ti. ‘‘Tena hi khattiyamāyaṃ kathehī’’ti. So khattiyamāyaṃ kathesi. ‘‘Tena hi āruyha puttaṃ me otārehī’’ti. So ekena passena abhiruhanamaggaṃ katvā abhiruhitvā dārakaṃ gaṇhi. ‘‘Mā maṃ hatthena chupī’’ti ca vutte taṃ achupitvāva dārakaṃ otāresi. Devīpi otari. Atha naṃ assamapadaṃ netvā sīlabhedaṃ akatvāva anukampāya paṭijaggi, nimmakkhikamadhuṃ āharitvā sayaṃjātasāliṃ āharitvā yāguṃ pacitvā adāsi. Evaṃ tasmiṃ paṭijaggante sā aparabhāge cintesi – ‘‘ahaṃ neva āgatamaggaṃ jānāmi, na gamanamaggaṃ jānāmi, imināpi me saddhiṃ vissāsamattampi natthi. Sace panāyaṃ amhe pahāya katthaci gamissati, ubhopi idheva maraṇaṃ pāpuṇissāma, yaṃkiñci katvā imassa sīlaṃ bhinditvā yathā maṃ na muñcati, tathā taṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ dunnivatthaduppārutadassanena palobhetvā sīlavināsaṃ pāpesi. Tato paṭṭhāya dvepi samaggavāsaṃ vasiṃsu. 알라카빠 고행자의 처소 또한 그 반얀나무에서 멀지 않은 곳에 있었다. 그는 본래 비가 오는 날이면 추위에 대한 두려움 때문에 과일을 구하러 숲에 들어가지 않았으며, 그 나무 아래로 가서 새들이 먹고 남은 고기의 뼈들을 가져와 두드려 부수어 즙을 내어 마시곤 했다. 그래서 그날도 '뼈를 가져오리라' 하며 그곳에 가서 나무 아래에서 뼈를 찾던 중, 위쪽에서 아이의 소리를 듣고 쳐다보았고 왕비를 발견하자 "그대는 누구인가?"라고 물었다. "인간 여자입니다." "어떻게 오게 되었는가?" "핫틸링가 새가 저를 데려왔습니다"라고 말하자 그는 "내려오너라" 하고 말했다. "존자시여, 혈통이 섞이는 것이 두렵습니다." "그대는 어떤 계급인가?" "크샤트리아입니다." "나 또한 크샤트리아라네." "그렇다면 크샤트리아의 비법(마야)을 말해 보십시오." 그는 크샤트리아의 비법을 말해 주었다. "그렇다면 올라와 제 아들을 내려주십시오." 그는 한쪽 옆으로 올라가는 길을 만들어 올라가서 아이를 붙잡았다. "제 몸을 손으로 만지지 마십시오"라는 말을 듣고 그녀를 만지지 않은 채 아이를 내려주었다. 왕비 또한 내려왔다. 그 후 그녀를 암자로 데려가 계율을 깨뜨리지 않고 자비로운 마음으로 보살폈으며, 벌이 없는 꿀을 가져오고 저절로 자란 수라쌀을 가져와 죽을 끓여 주었다. 이처럼 그가 보살펴 주는 가운데 왕비는 나중에 이렇게 생각했다. '나는 온 길도 모르고 갈 길도 모른다. 이분과 나 사이에는 친밀함조차 없다. 만약 이분이 우리를 버리고 어딘가로 가버린다면 우리 모자는 여기서 죽게 될 것이다. 무슨 수를 써서라도 이분의 계율을 깨뜨려 나를 떠나지 못하게 해야겠다.' 그 후 그녀는 옷을 흐트러뜨려 입은 모습을 보여 그를 유혹하여 계율을 파하게 했다. 그날 이후로 두 사람은 함께 살게 되었다. Athekadivasaṃ tāpaso nakkhattayogaṃ ullokento pūrantappassa nakkhattamilāyanaṃ disvā ‘‘bhadde kosambiyaṃ pūrantapparājā mato’’ti āha. ‘‘Kasmā, ayya, evaṃ vadesi? Kiṃ te tena saddhiṃ āghāto atthī’’ti? ‘‘Natthi, bhadde, nakkhattamilāyanamassa disvā evaṃ vadāmī’’ti, sā parodi. Atha naṃ ‘‘kasmā rodasī’’ti pucchitvā tāya tassa attano sāmikabhāve akkhāte āha – ‘‘mā, bhadde, rodi, jātassa nāma niyato maccū’’ti. ‘‘Jānāmi, ayyā’’ti vutte ‘‘atha kasmā rodasī’’ti? ‘‘Putto me kulasantakassa rajjassa anucchaviko, ‘sace tatra abhavissa, setacchattaṃ ussāpayissa. Idāni mahājāniko vata jāto’ti sokena rodāmi, ayyā’’ti. ‘‘Hotu, bhadde, mā cintayi, sacassa rajjaṃ patthesi, ahamassa rajjalabhanākāraṃ karissāmī’’ti. Athassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamante ca adāsi. Tadā anekāni hatthisahassāni āgantvā vaṭarukkhamūle nisīdanti. Atha naṃ āha – ‘‘hatthīsu anāgatesuyeva rukkhaṃ abhiruhitvā tesu āgatesu imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, sabbe nivattitvā oloketumpi asakkontā palāyissanti, atha otaritvā āgaccheyyāsī’’ti. So tathā katvā āgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ dutiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi[Pg.107], sabbe nivattitvā olokentā palāyissantī’’ti. Tadāpi tathā katvā āgantvā ārocesi. Atha naṃ tatiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi, yūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgamissatī’’ti. Tadāpi tathā katvā ārocesi. 그러던 어느 날 고행자가 천체의 운행을 관측하다가 뿌란따빠 왕의 별이 쇠잔해진 것을 보고 "부인이여, 꼬삼비의 뿌란따빠 왕이 죽었소"라고 말했다. "존자시여, 어찌하여 그렇게 말씀하십니까? 그 왕과 무슨 원한이라도 있으신지요?" "부인이여, 원한은 없소. 그의 별이 쇠잔해진 것을 보고 그렇게 말한 것이오." 그러자 그녀는 통곡하였다. 그가 "왜 우는가?"라고 묻자 그녀가 그 왕이 자신의 남편임을 밝혔고, 그는 이렇게 말했다. "부인이여, 울지 마시오. 태어난 자에게 죽음이란 정해진 법이라오." "존자시여, 저도 그것은 압니다." "그런데 왜 우는가?" "제 아들은 가문의 재산인 왕위에 적합한 자입니다. 만약 그곳에 있었다면 흰 우산을 받쳐 들었을(왕위에 올랐을) 터인데, 이제 큰 손실을 보게 되었구나 하는 슬픔 때문에 우는 것입니다." "부인이여, 괜찮소. 걱정하지 마시오. 만약 그가 왕위를 얻기를 바란다면 내가 왕위를 얻을 수 있는 방법을 마련해 주겠소." 그 후 그는 왕자에게 코끼리를 매료시키는 하띠깐따 거문고와 주문을 주었다. 그때 수많은 코끼리가 몰려와 반얀나무 아래에 앉아 있곤 했다. 그는 왕자에게 말했다. "코끼리들이 오기 전에 미리 나무에 올라가 있다가, 코끼리들이 오면 이 주문을 외우고 거문고 줄을 튕기거라. 그러면 모든 코끼리가 돌아보지도 못하고 도망칠 것이다. 그때 나무에서 내려와 돌아오너라." 왕자는 그대로 행한 뒤 돌아와 그 사실을 보고했다. 이튿날 그는 "오늘은 이 주문을 외우고 줄을 튕기거라. 그러면 모두 뒤돌아보며 도망칠 것이다"라고 말했고, 왕자는 그때도 시키는 대로 하고 돌아와 보고했다. 셋째 날 그는 "오늘은 이 주문을 외우고 줄을 튕기거라. 그러면 코끼리 대장이 등을 내밀며 다가올 것이다"라고 말했고, 왕자는 그때도 그대로 행하고 보고하였다. Athassa mātaraṃ āmantetvā, ‘‘bhadde, puttassa te sāsanaṃ vadehi, ettova gantvā rājā bhavissatī’’ti āha. Sā puttaṃ āmantetvā, ‘‘tāta, tvaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, maṃ sagabbhaṃ hatthiliṅgasakuṇo ānesī’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni ācikkhitvā ‘‘asaddahantānaṃ imaṃ pitu pārupanakambalañceva pilandhanamuddikañca dasseyyāsī’’ti vatvā uyyojesi. Kumāro tāpasaṃ ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti āha. ‘‘Rukkhassa heṭṭhimasākhāya nisīditvā imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, jeṭṭhakahatthī te piṭṭhiṃ upanāpetvā upasaṅkamissati, tassa piṭṭhiyaṃ nisinnova raṭṭhaṃ gantvā rajjaṃ gaṇhāhī’’ti. So mātāpitaro vanditvā tathā katvā āgatassa hatthino piṭṭhiyaṃ nisīditvā kaṇṇe mantayi – ‘‘ahaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, pettikaṃ me rajjaṃ gaṇhitvā dehi sāmī’’ti. So taṃ sutvā ‘‘anekāni hatthisahassāni sannipatantū’’ti hatthiravaṃ ravi, anekāni hatthisahassāni sannipatiṃsu. Puna ‘‘jiṇṇā hatthī paṭikkamantū’’ti hatthiravaṃ ravi, jiṇṇā hatthī paṭikkamiṃsu. Puna ‘‘atitaruṇā hatthī nivattantū’’ti hatthiravaṃ ravi, tepi nivattiṃsu. So anekehi yūthahatthisahasseheva parivuto paccantagāmaṃ patvā ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ patthayamānā mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti āha. ‘‘Tato paṭṭhāya manussānaṃ saṅgahaṃ karonto gantvā nagaraṃ parivāretvā ‘yuddhaṃ vā me detu, rajjaṃ vā’’’ti sāsanaṃ pesesi. Nāgarā āhaṃsu – ‘‘mayaṃ dvepi na dassāma. Amhākañhi devī garugabbhā hatthiliṅgasakuṇena nītā, tassā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā mayaṃ na jānāma. Yāva tassā pavattiṃ na suṇāma. Tāva neva yuddhaṃ dassāma, na rajja’’nti. Tadā kira taṃ paveṇirajjaṃ ahosi. Tato kumāro ‘‘ahaṃ tassā putto’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni kathetvā tathāpi asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassesi. Te kambalañca muddikañca sañjānitvā nikkaṅkhā hutvā dvāraṃ vivaritvā taṃ rajje abhisiñciṃsu. Ayaṃ tāva utenassa uppatti. 그때 그(왕자)의 어머니를 불러서 "그대여, 아들에게 소식을 전하시오. 여기서부터 가서 왕이 될 것이오"라고 말했다. 그녀는 아들을 불러 "아들아, 너는 코삼비의 파란타파 왕의 아들이다. 내가 임신했을 때 하티링가 새가 나를 실어왔단다"라고 말하고, 장군들의 이름을 가르쳐주며 "믿지 않는 이들에게는 부친이 입으시던 이 붉은 담요와 인장 반지를 보여주어라"고 말하며 그를 보냈다. 왕자는 행자(이시)에게 "이제 무엇을 해야 합니까?"라고 물었다. "반얀나무의 아래쪽 가지에 앉아 이 만트라를 읊으며 이 거문고를 타라. 우두머리 코끼리가 너에게 등을 내주며 다가올 것이다. 그 등에 앉아 나라로 가서 왕위를 차지하라"고 했다. 그는 부모님께 절하고 그대로 행하여, 다가온 코끼리의 등에 앉아 귀에 대고 속삭였다. "주인님, 저는 코삼비 파란타파 왕의 아들입니다. 저의 부친의 유산인 왕국을 되찾아 주십시오." 코끼리는 그 말을 듣고 "수천 마리의 코끼리들은 모여라" 하고 코끼리 울음소리를 냈고, 수천 마리의 코끼리들이 모여들었다. 다시 "늙은 코끼리들은 물러나라"고 소리치니 늙은 코끼리들이 물러났다. 다시 "너무 어린 코끼리들은 돌아가라"고 소리치니 그들도 돌아갔다. 그는 수천 마리의 코끼리 무리에 둘러싸여 변방 마을에 도착하여 "나는 왕의 아들이다. 부귀를 바라는 자들은 나를 따르라"고 말했다. 그때부터 사람들을 포섭하며 나아가 성을 포위하고 "나에게 전쟁을 선포하거나 아니면 왕국을 넘기라"고 전갈을 보냈다. 성안 사람들은 "우리는 둘 다 줄 수 없다. 우리의 왕비께서 만삭의 몸으로 하티링가 새에게 채여 가셨는데, 그분이 살아계신지 돌아가셨는지 알지 못한다. 그분의 소식을 듣기 전까지는 전쟁도 왕위도 줄 수 없다"고 답했다. 당시 그 나라는 왕통을 잇는 나라였다. 그러자 왕자는 "내가 그분의 아들이다"라고 말하며 장군들의 이름을 말했으나, 여전히 믿지 않는 이들에게 담요와 반지를 보여주었다. 그들은 담요와 반지를 알아보고 의심 없이 성문을 열어 그를 왕으로 추대했다. 이것이 우데나 왕의 탄생에 관한 초기 이야기이다. Allakapparaṭṭhe [Pg.108] pana dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto eko kotuhaliko nāma manusso kāpiṃ nāma taruṇaputtañca kāḷiṃ nāma bhariyañca ādāya ‘‘kosambiṃ gantvā jīvissāmī’’ti pātheyyaṃ gahetvā nikkhami. ‘‘Ahivātarogena mahājane marante disvā nikkhamī’’tipi vadantiyeva. Te gacchantā pātheyye parikkhīṇe khudābhibhūtā dārakaṃ vahituṃ nāsakkhiṃsu. Atha sāmiko pajāpatiṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puna puttaṃ labhissāma, chaḍḍetvā naṃ gacchāmā’’ti. Mātu hadayaṃ nāma mudukaṃ hoti. Tasmā sā āha – ‘‘nāhaṃ jīvantameva puttaṃ chaḍḍetuṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ karomā’’ti? ‘‘Vārena naṃ vahāmā’’ti. Mātā attano vāre pupphadāmaṃ viya naṃ ukkhipitvā ure nipajjāpetvā aṅkena vahitvā pituno deti. Tassa taṃ gahetvā gamanakāle chātakatopi balavatarā vedanā uppajji. So punappunaṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puttaṃ labhissāma, chaḍḍema na’’nti. Sāpi punappunaṃ paṭikkhipitvā paṭivacanaṃ nādāsi. Dārako vārena parivattiyamāno kilanto pitu hatthe niddāyi. So tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā mātaraṃ purato katvā ekassa gacchassa heṭṭhā paṇṇasanthare taṃ nipajjāpetvā pāyāsi. Mātā nivattitvā olokentī puttaṃ adisvā, ‘‘sāmi, kuhiṃ me putto’’ti pucchi. ‘‘Ekassa me gacchassa heṭṭhā nipajjāpito’’ti. ‘‘Sāmi, mā maṃ nāsayi, puttaṃ vinā jīvituṃ na sakkhissāmi, ānehi me putta’’nti uraṃ paharitvā paridevi. Atha naṃ nivattitvā ānesi. Puttopi antarāmagge mato hoti. Iti so ettake ṭhāne puttaṃ chaḍḍetvā tassa nissandena bhavantare satta vāre chaḍḍito. ‘‘Pāpakammaṃ nāmetaṃ appaka’’nti na avamaññitabbaṃ. 한편 알라카파국에 기근이 들어 살아가기 힘들게 되자, 코투할리카라는 사람이 카피라는 이름의 어린 아들과 칼리라는 이름의 아내를 데리고 "코삼비에 가서 살자"며 여비를 챙겨 떠났다. (전염병 때문에 사람들이 죽어 나가는 것을 보고 떠났다는 설도 있다.) 그들이 가는 길에 식량이 떨어지고 허기에 시달려 아이를 업고 갈 수 없게 되었다. 그때 남편이 아내에게 말했다. "그대여, 우리가 살아있으면 다시 자식을 얻을 수 있소. 저 아이를 버리고 갑시다." 어머니의 마음이란 본래 부드러운 법이다. 그래서 그녀는 "살아있는 아이를 버릴 수는 없습니다"라고 말했다. "그러면 어찌하겠소?" "번갈아 가며 아이를 업고 갑시다." 어머니는 자기 차례에 아이를 꽃다발처럼 들어 올려 가슴에 안고 업어서 아버지에게 넘겨주었다. 아버지가 아이를 넘겨받아 가는 동안, 굶주림 때문에 더 심한 고통이 일어났다. 그는 반복해서 "그대여, 우리가 살아있으면 자식을 얻을 것이오. 아이를 버립시다"라고 말했다. 아내 역시 거듭 거절하며 대답하지 않았다. 아이는 차례가 바뀌는 동안 지쳐서 아버지의 품에서 잠이 들었다. 그는 아이가 잠든 것을 알고 아내를 앞세운 뒤, 어떤 덤불 아래 나뭇잎 자리에 아이를 눕혀두고 가버렸다. 아내가 뒤를 돌아보다가 아이가 보이지 않자 "여보, 제 아들은 어디 있나요?"라고 물었다. "어떤 덤불 아래 눕혀두었소." "여보, 저를 죽이지 마세요. 아들 없이는 살 수 없어요. 제 아들을 데려오세요"라며 가슴을 치며 울었다. 그러자 그가 돌아가서 아이를 데려왔으나, 아이는 도중에 이미 죽어 있었다. 이와 같이 그는 이 정도의 처지에서 아들을 버렸기 때문에 그 과보로 다른 생에서 일곱 번이나 버림을 받았다. "악업은 작은 것이다"라고 멸시해서는 안 된다. Te gacchantā ekaṃ gopālakulaṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ divasañca gopālakassa dhenumaṅgalaṃ hoti. Gopālakassa gehe nibaddhaṃ eko paccekabuddho bhuñjati. So taṃ bhojetvā maṅgalamakāsi. Bahu pāyāso paṭiyatto hoti. Gopālako te āgate disvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā mudujātiko kulaputto tesu anukampaṃ katvā bahukena sappinā pāyāsaṃ dāpesi. Bhariyā ‘‘sāmi, tayi jīvante ahampi jīvāmi nāma, dīgharattaṃ ūnodarosi, yāvadatthaṃ bhuñjāhī’’ti sappiñca dadhiñca tadabhimukhaññeva katvā attanā mandasappinā [Pg.109] thokameva bhuñji. Itaro bahuṃ bhuñjitvā sattaṭṭhadivase chātatāya āhārataṇhaṃ chindituṃ nāsakkhi. Gopālako tesaṃ pāyāsaṃ dāpetvā sayaṃ bhuñjituṃ ārabhi. Kotuhaliko taṃ olokento nisīditvā heṭṭhāpīṭhe nipannāya sunakhiyā gopālakena vaḍḍhetvā diyyamānaṃ pāyāsapiṇḍaṃ disvā ‘‘puññā vatāyaṃ sunakhī, nibaddhaṃ evarūpaṃ bhojanaṃ labhatī’’ti cintesi. So rattibhāge taṃ pāyāsaṃ jīrāpetuṃ asakkonto kālaṃ katvā tassā sunakhiyā kucchimhi nibbatti. 그들이 길을 가다가 한 소치기 집에 도착했다. 그날은 소치기에게 암소의 젖을 짜는 축젯날이었다. 소치기의 집에는 항상 한 분의 벽지불이 공양을 드셨다. 소치기는 벽지불께 공양을 올리고 축제를 열었다. 많은 우유죽(빠야사)이 준비되어 있었다. 소치기는 도착한 그들을 보고 "어디서 오셨소?"라고 물은 뒤 모든 사정을 듣고는, 마음씨 착한 그 가문의 아들은 그들에게 연민을 느껴 많은 버터를 곁들인 우유죽을 대접하게 했다. 아내는 "여보, 당신이 살아야 저도 삽니다. 오랫동안 배를 곯으셨으니 마음껏 드세요"라며 버터와 응유를 남편 쪽으로 밀어주고 자신은 적은 양의 버터로 조금만 먹었다. 남편은 칠팔 일 동안 굶주린 탓에 식탐을 끊지 못하고 많이 먹었다. 소치기는 그들에게 우유죽을 대접한 뒤 스스로 먹기 시작했다. 코투할리카는 그 광경을 지켜보며 앉아 있다가, 의자 아래 누워 있는 암캉아지에게 소치기가 덜어서 주는 우유죽 덩어리를 보고 "이 개는 정말 복이 많구나. 항상 이런 음식을 먹다니"라고 생각했다. 그는 밤중에 그 우유죽을 소화하지 못해 죽어서 그 암캉아지의 태에 태어났다. Athassa bhariyā sarīrakiccaṃ katvā tasmiṃyeva gehe bhatiṃ katvā taṇḍulanāḷiṃ labhitvā pacitvā paccekabuddhassa patte patiṭṭhāpetvā, ‘‘dāsassa vo pāpuṇātū’’ti vatvā cintesi – ‘‘mayā idheva vasituṃ vaṭṭati, nibaddhaṃ, ayyo, idhāgacchati, deyyadhammo hotu vā, mā vā, devasikaṃ vandantī veyyāvaccaṃ karontī cittaṃ pasādentī bahuṃ puññaṃ pasavissāmī’’ti. Sā tattheva bhatiṃ karontī vasi. Sāpi sunakhī chaṭṭhe vā sattame vā māse ekameva kukkuraṃ vijāyi. Gopālako tassa ekadhenuyā khīraṃ dāpesi. So na cirasseva vaḍḍhi. Athassa paccekabuddho bhuñjanto nibaddhaṃ ekaṃ bhattapiṇḍaṃ deti. So bhattapiṇḍaṃ nissāya paccekabuddhe sinehamakāsi. Gopālakopi nibaddhaṃ dve vāre paccekabuddhassupaṭṭhānaṃ yāti. Gacchantopi antarāmagge vāḷamigaṭṭhāne daṇḍena gacche ca bhūmiñca paharitvā ‘‘susū’’ti tikkhattuṃ saddaṃ katvā vāḷamige palāpeti. Sunakhopi tena saddhiṃ gacchati. 그 후 코투할리카의 아내는 시신을 수습하는 일을 마친 뒤 바로 그 집에서 품삯 일을 하며 쌀 한 되를 얻어 밥을 지어 벽지불의 발다리에 공양 올리고, "당신들의 종(코투할리카)에게 이 공덕이 미치기를!"이라고 말하며 다음과 같이 생각했다. "나는 바로 이곳에 머무는 것이 좋겠다. 존자께서 정기적으로 이곳에 오시니, 보시물이 있든 없든 매일 예배하고 시중들며 마음을 맑게 하여 많은 공덕을 쌓으리라." 그녀는 그곳에서 품삯 일을 하며 머물렀다. 그 암캐도 여섯 달 혹은 일곱 달째에 단 한 마리의 강아지를 낳았다. 소몰이는 그 강아지에게 암소 한 마리의 우유를 먹게 했다. 강아지는 머지않아 자라났다. 그때 벽지불께서는 공양을 드실 때마다 항상 밥 한 덩이를 그에게 주셨다. 개는 그 밥 한 덩이를 인연으로 벽지불께 깊은 애정을 갖게 되었다. 소몰이 또한 하루에 두 번씩 정기적으로 벽지불을 뵈러 갔다. 가는 길에 맹수가 있는 곳에서는 막대기로 덤불과 땅을 치며 "수, 수" 하고 세 번 소리를 내어 맹수들을 쫓아냈다. 개도 그와 함께 동행했다. So ekadivasaṃ paccekabuddhaṃ āha – ‘‘bhante, yadā me okāso na bhavissati, tadā imaṃ sunakhaṃ pesessāmi, tena saññāṇena āgaccheyyāthā’’ti. Tato paṭṭhāya anokāsadivase, ‘‘gaccha, tāta, ayyaṃ ānehī’’ti sunakhaṃ pesesi. So ekavacaneneva pakkhanditvā sāmikassa gacchapothanabhūmipothanaṭṭhāne tikkhattuṃ bhussitvā tena saddena vāḷamigānaṃ palātabhāvaṃ ñatvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnassa paccekabuddhassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṇṇasāladvāre tikkhattuṃ bhussitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā ekamante nipajjati, paccekabuddhe velaṃ sallakkhetvā nikkhante bhussanto purato gacchati. Antarantarā paccekabuddho taṃ vīmaṃsanto aññaṃ maggaṃ paṭipajjati. Athassa purato [Pg.110] tiriyaṃ ṭhatvā bhussitvā itaramaggameva naṃ āropeti. Athekadivasaṃ aññaṃ maggaṃ paṭipajjitvā tena purato tiriyaṃ ṭhatvā vāriyamānopi anivattitvā sunakhaṃ pādena paharitvā pāyāsi. Sunakho tassa anivattanabhāvaṃ ñatvā nivāsanakaṇṇe ḍaṃsitvā ākaḍḍhanto itaramaggameva naṃ āropesi. Evaṃ so tasmiṃ balavasinehaṃ uppādesi. 어느 날 소몰이가 벽지불께 말씀드렸다. "존자시여, 제가 틈이 나지 않을 때 이 개를 보내겠으니, 그 신호를 보시고 오십시오." 그 후로 시간이 없는 날에는 "얘야, 가서 존자를 모셔오너라" 하며 개를 보냈다. 개는 한마디 말에 달려가 주인이 덤불과 땅을 치던 곳에서 세 번 짖어 그 소리로 맹수들이 도망갔음을 확인하고 길을 떠났다. 벽지불께서 아침 일찍 몸을 단장하고 잎새 집(원당)에 들어가 앉아 계실 때, 그 처소에 가서 문 앞에서 세 번 짖어 자신의 도착을 알리고 한쪽에 엎드려 있었다. 벽지불께서 시간을 가늠해 나오시면 짖으면서 앞장서 갔다. 가끔 벽지불께서 그를 시험해보고자 다른 길로 접어드시면, 그분 앞을 가로질러 서서 짖으며 원래의 길로 그분을 인도했다. 어느 날은 다른 길로 가시며 개가 앞을 가로막아도 돌아서지 않고 발로 밀치며 계속 가시자, 개는 그분이 돌아가지 않으려 함을 알고 옷자락을 물어 당기며 원래의 길로 그분을 인도했다. 이와 같이 그 개는 벽지불께 강한 애정을 품게 되었다. Tato aparabhāge paccekabuddhassa cīvaraṃ jīri. Athassa gopālako cīvaravatthāni adāsi. Tamenaṃ paccekabuddho āha – ‘‘āvuso, cīvaraṃ nāma ekakena kātuṃ dukkaraṃ, phāsukaṭṭhānaṃ gantvā kāressāmī’’ti. ‘‘Idheva, bhante, karothā’’ti. ‘‘Na sakkā, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mā ciraṃ bahi vasitthā’’ti. Sunakho tesaṃ kathaṃ suṇantova aṭṭhāsi, paccekabuddhopi ‘‘tiṭṭha, upāsakā’’ti gopālakaṃ nivattāpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā gandhamādanābhimukho pāyāsi. Sunakhassa taṃ ākāsena gacchantaṃ disvā bhukkaritvā ṭhitassa tasmiṃ cakkhupathaṃ vijahante hadayaṃ phalitvā mato. Tiracchānā kira nāmete ujujātikā honti akuṭilā. Manussā pana aññaṃ hadayena cintenti, aññaṃ mukhena kathenti. Tenevāha – ‘‘gahanañhetaṃ, bhante, yadidaṃ manussā, uttānakañhetaṃ, bhante, yadidaṃ pasavo’’ti (ma. ni. 2.3). 그 후 나중에 벽지불의 가사가 낡아 해어졌다. 그러자 소몰이가 가사 감을 보시했다. 벽지불께서는 그에게 "벗이여, 가사는 혼자서 만들기가 어려우니, 편한 곳에 가서 만들겠소"라고 말씀하셨다. "존자시여, 바로 여기서 만드십시오"라고 청하자, "벗이여, 그럴 수 없소"라고 하셨다. "그렇다면 존자시여, 밖에서 너무 오래 머물지 마십시오"라고 소몰이가 말했다. 개는 그들의 대화를 들으며 서 있었다. 벽지불께서는 "머물러라, 우바새여"라고 소몰이를 돌려보내고 허공으로 솟구쳐 간다마다나 산을 향해 날아가셨다. 개는 그분이 허공으로 가시는 것을 보고 서서 짖다가, 그분이 시야에서 사라지자 심장이 터져 죽었다. 실로 축생들은 정직하고 교활함이 없다고 한다. 그러나 인간들은 마음으로는 다른 것을 생각하고 입으로는 다른 것을 말한다. 그래서 말씀하시기를 "존자시여, 인간이라는 존재는 참으로 숨겨진 것이고, 축생이라는 존재는 참으로 드러난 것입니다"라고 하셨다. Iti so tāya ujucittatāya akuṭilatāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatto accharāsahassaparivuto mahāsampattiṃ anubhosi. Tassa kaṇṇamūle mantayantassa saddo soḷasayojanaṭṭhānaṃ pharati, pakatikathāsaddo pana sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādeti. Tenevassa ‘‘ghosakadevaputto’’ti nāmaṃ ahosi. ‘‘Kissa panesa nissando’’ti. Paccekabuddhe pemena bhukkaraṇassa nissando. So tattha na ciraṃ ṭhatvā cavi. Devalokato hi devaputtā āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena kopenāti catūhi kāraṇehi cavanti. 이처럼 그 개는 정직하고 굽지 않은 마음으로 죽음을 맞이하여 도리천에 태어났고, 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 큰 천상의 복락을 누렸다. 그가 귓속말로 속삭이는 소리는 16유순까지 퍼졌고, 평상시 목소리는 만 유순에 달하는 천신들의 도시 전체를 덮었다. 그래서 그의 이름은 '고사카 천자'가 되었다. 이것은 무엇의 과보인가? 벽지불에 대한 애정으로 환희하며 짖어댄 과보이다. 그는 그곳에 오래 머물지 못하고 죽었다. 실로 천자들은 수명의 다함, 공덕의 다함, 음식의 다함, 분노라는 네 가지 원인으로 천상 세계에서 죽는다. Tattha yena bahuṃ puññakammaṃ kataṃ hoti, so devaloke uppajjitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattati. Evaṃ āyukkhayena cavati nāma. Yena parittaṃ puññaṃ kataṃ hoti, tassa rājakoṭṭhāgāre pakkhittaṃ ticatunāḷimattaṃ dhaññaṃ viya antarāva taṃ puññaṃkhīyati, antarāva kālaṃ karoti[Pg.111]. Evaṃ puññakkhayena cavati nāma. Aparopi kāmaguṇe paribhuñjamāno satisammosena āhāraṃ aparibhuñjitvā kilantakāyo kālaṃ karoti. Evaṃ āhārakkhayena cavati nāma. Aparopi parassa sampattiṃ asahanto kujjhitvā kālaṃ karoti. Evaṃ kopena cavati nāma. 그중 많은 공덕을 쌓은 자는 천상 세계에 태어나 수명이 다할 때까지 머물다 더 높은 곳에 태어난다. 이것이 '수명이 다하여 죽는 것'이다. 적은 공덕을 쌓은 자는 왕의 창고에 넣어둔 서너 되의 곡식처럼 중간에 그 공덕이 다하여 수명을 다 채우지 못하고 중간에 죽는다. 이것이 '공덕이 다하여 죽는 것'이다. 또 다른 이는 감각적 즐거움을 누리다가 마음을 챙기지 못해 음식을 먹지 않아 몸이 쇠약해져 죽는다. 이것이 '음식이 다하여 죽는 것'이다. 또 다른 이는 타인의 번영을 참지 못하고 화를 내다가 죽는다. 이것이 '분노로 인해 죽는 것'이다. Ayaṃ pana kāmaguṇe paribhuñjanto muṭṭhassati hutvā āhārakkhayena cavi, cavitvā ca pana kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sāpi jātadivase ‘‘kiṃ eta’’nti dāsiṃ pucchitvā, ‘‘putto, ayye’’ti vutte – ‘‘handa, je, imaṃ dārakaṃ kattarasuppe āropetvā saṅkārakūṭe chaḍḍehī’’ti chaḍḍāpesi. Nagarasobhiniyo hi dhītaraṃ paṭijagganti, na puttaṃ. Dhītarā hi tāsaṃ paveṇī ghaṭīyati. Dārakaṃ kākāpi sunakhāpi parivāretvā nisīdiṃsu. Paccekabuddhe sinehappabhavassa bhukkaraṇassa nissandena ekopi upagantuṃ na visahi. Tasmiṃ khaṇe eko manusso bahi nikkhanto taṃ kākasunakhasannipātaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti gantvā dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. Tadā kosambakaseṭṭhi rājakulaṃ gacchanto rājanivesanato āgacchantaṃ purohitaṃ disvā, ‘‘kiṃ, ācariya, ajja te tithikaraṇanakkhattayogo olokito’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahāseṭṭhi, amhākaṃ kiṃ aññaṃ kiccanti? Janapadassa kiṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Aññaṃ natthi, imasmiṃ pana nagare ajja jātadārako jeṭṭhakaseṭṭhi bhavissatī’’ti. Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā hoti. Tasmā so sīghaṃ gehaṃ purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha bhaṇe, jānāhi naṃ vijātā vā, no vā’’ti. ‘‘Na vijāyatī’’ti sutvā rājānaṃ disvāva vegena gehaṃ gantvā kāḷiṃ nāma dāsiṃ pakkositvā sahassaṃ datvā, ‘‘gaccha je, imasmiṃ nagare upadhāretvā sahassaṃ datvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehī’’ti. Sā upadhārentī taṃ gehaṃ gantvā dārakaṃ disvā, ‘‘ayaṃ dārako kadā jāto’’ti gahapatāniṃ pucchitvā ‘‘ajja jāto’’ti vutte, ‘‘imaṃ mayhaṃ dehī’’ti ekakahāpaṇaṃ ādiṃ katvā mūlaṃ vaḍḍhentī sahassaṃ datvā taṃ ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhi ‘‘sace me dhītā vijāyissati, tāya naṃ saddhiṃ nivesetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi. Sace me putto vijāyissati, māressāmi na’’nti cintetvā taṃ gehe kāresi. 이 고사카 천자는 오욕락을 즐기다가 마음챙김(sati)을 놓쳐 음식이 다함(아사)으로 인해 목숨을 마쳤습니다. 그는 목숨을 마친 후 코삼비의 어느 기녀의 태에 수태되었습니다. 그녀는 아이를 낳은 날, "이것이 무엇이냐?"라고 하녀에게 물었고, "아들입니다, 주인님"이라는 말을 듣자, "얘야, 이 아이를 낡은 키에 담아 쓰레기 더미에 버려라"고 하여 내다 버리게 했습니다. 기녀들은 대를 잇기 위해 딸은 기르지만 아들은 기르지 않기 때문입니다. 그 아이를 까마귀와 개들이 둘러싸고 앉았습니다. 그러나 벽지불에 대해 품었던 애정으로 짖었던 과보로 인해, 그 어느 것도 가까이 다가가지 못했습니다. 그때 성 밖으로 나갔던 한 사람이 까마귀와 개들이 모여 있는 것을 보고 "무슨 일인가?" 하고 다가가 아이를 보았습니다. 그는 자식에 대한 애정이 생겨 "내가 아들을 얻었다"라며 집으로 데려갔습니다. 그때 코삼비의 장자가 왕궁으로 가다가 왕궁에서 나오는 바라문 점성술사(purohita)를 보고 "스승님, 오늘 길흉과 별의 움직임을 보셨습니까?"라고 물었습니다. "그렇습니다, 장자여. 우리에게 다른 할 일이 무엇이겠습니까? 이 나라에 무슨 일이 있겠습니까?" "다른 일은 없고, 오늘 이 성에서 태어난 아이가 장자 중의 으뜸인 장자가 될 것입니다." 그때 장자의 아내는 만삭이었습니다. 그래서 그는 급히 집으로 사람을 보내 "가서 내 아내가 아이를 낳았는지 알아보라"고 했습니다. "아직 낳지 않았다"는 말을 듣고 왕을 알현한 뒤 급히 집으로 돌아와 깔리라는 이름의 하녀를 불러 천 금을 주며 말했습니다. "가서 이 성 안을 샅샅이 뒤져 오늘 태어난 아이를 천 금을 주고 사 오너라." 그녀는 살피다가 그 집에 이르러 아이를 보고 "이 아이가 언제 태어났습니까?"라고 안주인에게 물었습니다. "오늘 태어났습니다"라는 말을 듣자 "이 아이를 내게 주십시오"라며 한 카하빠나부터 시작해 값을 올려 천 금을 주고 그 아이를 데려와 장자에게 보여주었습니다. 장자는 "만약 내 아내가 딸을 낳는다면, 그 아이와 결혼시켜 장자의 지위를 이어받게 할 것이다. 만약 아들을 낳는다면, 이 아이를 죽여버리겠다"고 생각하며 그를 집에서 기르게 했습니다. Athassa [Pg.112] bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhi ‘‘imasmiṃ asati mama puttova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati, idāneva taṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kāḷiṃ āmantetvā, ‘‘gaccha, je, vajato gunnaṃ nikkhamanavelāya vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā māressanti, madditāmadditabhāvaṃ panassa ñatvā ehī’’ti āha. Sā gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi. Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi taṃ divasaṃ sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Anekasatagāviyo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo nikkhamiṃsu. Gopālakopi ‘‘ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati, ajja pana sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā vajadvāramajjhe niccalova ṭhito, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. 그 후 며칠이 지나 장자의 아내가 아들을 낳았습니다. 장자는 "이 아이가 없어야 내 아들이 장자의 자리를 얻을 것이다. 지금 당장 저 아이를 죽여야겠다"고 생각하며 깔리를 불러 말했습니다. "얘야, 가서 소들이 우리에서 나올 때, 우리 문 한가운데에 이 아이를 가로로 눕혀 놓아라. 암소들이 그를 짓밟아 죽일 것이다. 그가 짓밟혔는지 아닌지를 확인하고 돌아오너라." 그녀는 가서 소 치는 목동이 우리 문을 열자마자 아이를 그곳에 눕혔습니다. 평소에는 가장 나중에 나오던 대장 황소가 그날은 가장 먼저 나와서 아이를 발견하고 네 발 사이에 아이를 두고 멈춰 섰습니다. 수백 마리의 암소들이 황소의 양옆을 스치며 지나갔습니다. 목동은 "이 황소가 전에는 가장 늦게 나오더니, 오늘은 가장 먼저 나와 우리 문 한가운데에 미동도 않고 서 있구나. 도대체 무슨 일인가?" 생각하며 다가가 황소 아래 누워 있는 아이를 보았습니다. 그는 자식에 대한 애정이 생겨 "내가 아들을 얻었다"라며 집으로 데려갔습니다. Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā sahassaṃ datvā puna ānetvā adāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma, kāḷi imasmiṃ nagare pañca sakaṭasatāni paccūsakāle uṭṭhāya vāṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā cakkamagge nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti, cakkā vā chindissanti, pavattiṃ cassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā cakkamagge nipajjāpesi. Tadā sākaṭikajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa tehi saddhiṃ vāyamantasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. So ‘‘kiṃ nāmetaṃ goṇā kariṃsū’’ti maggaṃ olokento dārakaṃ disvā, ‘‘bhāriyaṃ vata me kamma’’nti cintetvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi. 깔리가 돌아와 장자의 물음에 그 사실을 알리자, "가서 다시 천 금을 주고 데려오너라"는 지시를 받고 천 금을 주고 다시 데려왔습니다. 그러자 장자가 그녀에게 말했습니다. "얘야, 깔리야, 이 성에서 새벽에 오백 대의 수레가 장사를 떠날 것이다. 너는 이 아이를 데려가 수레 바퀴가 지나는 길목에 눕혀 두어라. 소들이 그를 밟거나 수레바퀴가 그를 칠 것이다. 그 아이가 어떻게 되었는지 확인하고 돌아오너라." 그녀는 아이를 데려가 수레길에 눕혔습니다. 그때 수레 상단의 우두머리가 앞장서서 오고 있었습니다. 그의 소들이 그 지점에 이르자 멍에를 내던졌습니다. 몇 번이고 다시 멍에를 얹어 몰아붙여도 앞으로 나아가가지 않았습니다. 그렇게 소들과 씨름하는 사이에 동이 텄습니다. 그는 "소들이 왜 이러는 것일까?" 하며 길을 살피다가 아이를 발견했습니다. "내가 참으로 무거운 업(kamma)을 지을 뻔했구나"라고 생각하며 "내가 아들을 얻었다"며 기쁜 마음으로 그를 집으로 데려갔습니다. Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi vā khādito, amanussehi vā pahaṭo marissati, mātāmatabhāvañcassa jānitvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakho vā kāko vā amanusso vā upasaṅkamituṃ [Pg.113] nāsakkhi. ‘‘Nanu cassa neva mātā na pitā na bhātikādīsu koci rakkhitā nāma atthi, ko taṃ rakkhatī’’ti? Sunakhakāle paccekabuddhe sinehena pavattitabhukkaraṇamattameva taṃ rakkhati. Atheko ajapālako anekasahassā ajā gocaraṃ nento susānapassena gacchati. Ekā ajā paṇṇāni khādamānā gacchantaraṃ paviṭṭhā dārakaṃ disvā jaṇṇukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi, ajapālakena ‘‘he he’’ti sadde katepi na nikkhami. So ‘‘yaṭṭhiyā naṃ paharitvā nīharissāmī’’ti gacchantaraṃ paviṭṭho jaṇṇukehi ṭhatvā dārakaṃ khīraṃ pāyantiṃ ajiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti ādāya pakkāmi. 깔리가 돌아와 장자의 물음에 그 경과를 설명하자, "가서 다시 천 금을 주고 데려오너라"는 지시를 받고 그대로 했습니다. 그러자 장자가 그녀에게 말했습니다. "이제 저 아이를 시신 유기장(āmakasusāna)으로 데려가 수풀 사이에 눕혀 두어라. 거기서 개들에게 먹히거나 비인간(amanussa)들에게 해를 입어 죽을 것이다. 죽었는지 살았는지 확인하고 돌아오너라." 그녀는 아이를 데려가 그곳에 눕혀 두고 한쪽 옆에서 지켜보았습니다. 그러나 개도, 까마귀도, 비인간도 그에게 다가가지 못했습니다. "참으로 이 아이에게는 어머니도, 아버지도, 형제 중 그 누구도 보호자가 없는데, 누가 그를 지키는가?" 개였을 적에 벽지불에 대한 애정으로 짖었던 그 행위(업)만이 그를 보호하고 있었던 것입니다. 그때 한 염소 목동이 수천 마리의 염소를 몰고 먹이 풀을 찾아 묘지 옆을 지나가고 있었습니다. 한 암염소가 나뭇잎을 뜯어 먹다가 수풀 안으로 들어가 아이를 발견하고는 무릎을 굽히고 서서 아이에게 젖을 주었습니다. 목동이 "헤이, 헤이" 소리를 내며 쫓아내려 해도 나오지 않았습니다. 그는 "막대기로 때려서라도 끌어내야겠다"며 수풀 안으로 들어갔다가, 무릎을 굽히고 서서 아이에게 젖을 먹이고 있는 암염소를 보았습니다. 그는 아이에게 자식 같은 애정이 생겨 "내가 아들을 얻었다"라며 아이를 데리고 떠났습니다. Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, taṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma kāḷi, imaṃ ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa, pabbatakucchiyaṃ paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ tattha netvā pabbatamatthake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya mahāveḷugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi, tassa matthakaṃ ghanajāto jiñjukagumbo avatthari. Dārako patanto kojavake viya tasmiṃ pati. Taṃ divasañca naḷakārajeṭṭhakassa veḷubali patto hoti. So puttena saddhiṃ gantvā taṃ veḷugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calante dārako saddamakāsi. So ‘‘dārakasaddo viyā’’ti ekena passena abhiruhitvā taṃ disvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhacitto ādāya gato. 깔리는 돌아가서 장자가 묻자 그 소식을 전했고, "가서 그 아이에게 다시 천 금을 주고 데려오너라"라는 지시를 받고 그대로 행했다. 그 후에 장자가 그녀에게 말했다. "얘 깔리야, 이 아이를 데리고 도둑들을 던져 죽이는 산(도둑 처형 벼랑)에 올라가서 벼랑 아래로 던져버려라. 산기슭에 부딪혀 몸이 산산조각이 난 채 땅에 떨어질 것이다. 그가 죽었는지 살았는지를 확실히 확인하고 돌아오너라." 그녀는 아이를 그곳으로 데려가 산꼭대기에 서서 그를 던졌다. 그런데 그 산기슭에 의지하여 큰 대나무 숲이 산을 따라 무성하게 자라고 있었고, 그 꼭대기에는 빽빽하게 우거진 진주까 덤불이 덮고 있었다. 아이는 떨어지면서 마치 양모 담요 위에 떨어지듯 그 덤불 위에 떨어졌다. 마침 그날은 갈대 세공사들의 우두머리가 대나무 세금을 바쳐야 하는 차례였다. 그는 아들과 함께 그 대나무 숲을 베러 갔다가, 대나무가 흔들릴 때 아이가 소리를 냈다. 그는 "아이 소리 같구나"라고 생각하며 한쪽 방향으로 기어올라가 아이를 발견하고는, "내가 아들을 얻었구나"라며 기뻐하는 마음으로 아이를 데리고 갔다. Kāḷī seṭṭhissa santikaṃ gantvā tena pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Seṭṭhino idañcidañca karontasseva dārako vaḍḍhito ‘‘ghosako’’tvevassa nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi kaṇṭako viya khāyi, ujukaṃ taṃ oloketumpi na visati. Athassa māraṇūpāyaṃ cintento attano sahāyakassa kumbhakārassa santikaṃ gantvā, ‘‘kadā tvaṃ āvāpaṃ ālimpessasī’’ti pucchitvā – ‘‘sve’’ti vutte, ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gahetvā mama ekaṃ [Pg.114] kammaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, sāmī’’ti? ‘‘Eko me avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesessāmi, atha naṃ gahetvā gabbhaṃ pavesetvā tikhiṇāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā āvāpe paceyyāsi, idaṃ te sahassaṃ saccakārasadisaṃ. Uttariṃ pana te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmī’’ti. Kumbhakāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Seṭṭhi punadivase ghosakaṃ pakkositvā, ‘‘hiyyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, ehi, tvaṃ tassa santikaṃ gantvā evaṃ vadehi – ‘hiyyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ nipphādehī’’’ti pahiṇi. So ‘‘sādhū’’ti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷaṃ kīḷanto disvā taṃ pakkositvā, ‘‘kuhiṃ gacchasi bhātikā’’ti pucchitvā ‘‘pitu sāsanaṃ gahetvā kumbhakārassa santika’’nti vutte ‘‘ahaṃ tattha gamissāmi. Ime maṃ dārakā bahuṃ lakkhaṃ jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pitu bhāyāmī’’ti. ‘‘Mā bhāyi, bhātika, ahaṃ taṃ sāsanaṃ harissāmi. Bahūhi jito, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijinā’’ti. 깔리는 장자에게 돌아가서 그가 묻자 그 소식을 전했고, "가서 그 아이에게 다시 천 금을 주고 데려오너라"라는 말을 듣고 그대로 했다. 장자가 이런저런 음모를 꾸미는 동안에도 아이는 자라났고, 그에게 '고사까'라는 이름이 붙여졌다. 그는 장자의 눈에 가시처럼 보였기에, 장자는 그를 똑바로 쳐다볼 수도 없었다. 그때 장자는 그의 살해 방법을 궁리하다가 자신의 친구인 옹기장이에게 가서 "언제 가마에 불을 지필 것인가?"라고 물었고, "내일입니다"라는 답을 듣자 "그렇다면 이 천 금을 받고 나의 한 가지 일을 해주게"라고 말했다. "주인님, 무슨 일입니까?"라고 묻자, "나에게 행실이 나쁜 못된 아들이 하나 있는데, 그를 자네에게 보내겠네. 그를 잡아서 가마 방으로 들여보낸 뒤, 날카로운 칼로 토막을 내어 항아리에 담아 가마에서 태워버리게. 이 천 금은 계약금과 같네. 나중에 자네에게 보답할 만한 일을 더 해주겠네"라고 말했다. 옹기장이는 "알겠습니다"라고 승낙했다. 장자는 다음 날 고사까를 불러 "어제 내가 옹기장이에게 일을 하나 시켰다. 가서 그에게 '어제 저희 아버지께서 시키신 일을 완수해 주십시오'라고 전해라" 하며 그를 보냈다. 고사까는 "알겠습니다" 하고 길을 떠났다. 그가 가는 길에 장자의 친아들이 다른 아이들과 구슬치기를 하다가 고사까를 보고 불러 "형님, 어디 가십니까?" 하고 물었다. "아버지의 심부름으로 옹기장이에게 간다"라고 하자, "제가 그곳에 가겠습니다. 이 아이들이 저를 많이 이겨서 제 돈을 땄으니, 형님이 저 대신 다시 따주십시오"라고 말했다. 고사까가 "나는 아버지께서 꾸짖으실까 봐 두렵구나"라고 하자, "두려워하지 마십시오, 형님. 제가 그 심부름을 하겠습니다. 제가 많이 졌으니, 제가 돌아올 때까지 제 대신 승부를 겨루어주십시오"라고 말했다. Ghosako kira guḷakīḷāya cheko, tena naṃ evaṃ nibandhi. Sopi taṃ ‘‘tena hi gantvā kumbhakāraṃ vadehi – ‘pitarā kira me hiyyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehī’’’ti vatvā uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā tathā avaca. Atha naṃ kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmeneva māretvā āvāpe khipi. Ghosakopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyanhasamaye gehaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tāta, na gatosī’’ti vutte attano agatakāraṇañca kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Taṃ sutvā seṭṭhi ‘‘ahaṃ dhī’’ti mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuthitalohito viya hutvā, ‘‘ambho, kumbhakāra, mā maṃ nāsayi, mā maṃ nāsayī’’ti bāhā paggayha kandanto tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā, ‘‘sāmi, mā saddaṃ kari, kammaṃ te nipphanna’’nti āha. So pabbatena viya mahantena sokena avatthaṭo hutvā anappakaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedesi. Yathā taṃ appaduṭṭhassa padussamāno. Tenāha bhagavā – 고사까는 구슬치기에 매우 능숙했기에, 아우가 이처럼 끈질기게 부탁했던 것이다. 고사까도 그에게 "그렇다면 가서 옹기장이에게 '어제 저희 아버지께서 시키신 일을 완수해 주십시오'라고 말해라" 하고는 그를 보냈다. 아우는 옹기장이에게 가서 시킨 대로 말했다. 그러자 옹기장이는 장자가 일러준 방식대로 그를 죽여 가마에 던져 넣었다. 고사까는 낮 동안 놀다가 저녁때가 되어 집으로 돌아왔다. 장자가 "얘야, 왜 가지 않았느냐?"라고 묻자, 자신이 가지 않은 이유와 아우가 간 이유를 보고했다. 그 말을 듣자마자 장자는 "아, 나에게 재앙이로다!"라고 비명을 지르며 온몸의 피가 끓어오르는 듯한 고통을 느꼈다. 그는 "이보게 옹기장이, 나를 망치지 말게, 나를 망치지 말게!"라고 소리치며 팔을 휘두르고 울부짖으며 옹기장이에게 달려갔다. 옹기장이는 그렇게 달려오는 장자를 보고 "주인님, 소란 피우지 마십시오. 당신의 일은 완수되었습니다"라고 말했다. 장자는 마치 거대한 산에 짓눌린 듯한 슬픔에 압도되어 엄청난 고통을 겪었다. 그것은 마치 죄 없는 사람에게 해를 입히려다 스스로 재앙을 맞이하는 것과 같았다. 그래서 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Yo [Pg.115] daṇḍena adaṇḍesu, appaduṭṭhesu dussati; Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ, khippameva nigacchati. 비구들이여, 형벌을 가할 이유가 없는 이들, 원한 없는 이들에게 형벌로 해를 끼치는 자는 열 가지 재난 중 어느 하나에 즉시 도달하게 된다. ‘‘Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ, sarīrassa ca bhedanaṃ; Garukaṃ vāpi ābādhaṃ, cittakkhepañca pāpuṇe. 혹독한 통증이나 재산의 손실, 신체의 훼손이나 중병, 혹은 정신 착란에 이르게 된다. ‘‘Rājato vā upasaggaṃ, abbhakkhānañca dāruṇaṃ; Parikkhayañca ñātīnaṃ, bhogānañca pabhaṅguraṃ. 왕으로부터의 재난이나 혹독한 비난, 친족의 멸절이나 재산의 파멸에 이르게 된다. ‘‘Atha vāssa agārāni, aggi ḍahati pāvako; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti. (dha. pa. 137-140); 혹은 그의 집들을 불이 태워버릴 것이요, 지혜 없는 자는 몸이 무너진 뒤에 지옥에 떨어진다. Evaṃ santepi puna naṃ seṭṭhi ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti. ‘‘Kinti naṃ māreyya’’nti cintento, ‘‘mama gāmasate āyuttakassa santikaṃ pesetvā māressāmī’’ti upāyaṃ disvā, ‘‘ayaṃ me avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti tassa paṇṇaṃ likhitvā, ‘‘tāta ghosaka, amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ haritvā tassa dehī’’ti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi naṃ mārāpentova seṭṭhi māretuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati? Iti so attano mārāpanapaṇṇameva dussante bandhitvā nikkhamanto āha – ‘‘pātheyyaṃ me, tāta, natthī’’ti. ‘‘Pātheyyena te kammaṃ natthi, antarāmagge ‘asukagāme nāma mamasahāyako seṭṭhi atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā purato gacchāhī’’’ti. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ patvā seṭṭhissa gharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passi. ‘‘Tvaṃ kuto āgatosī’’ti ca vutte, ‘‘antonagarato’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ sahāyakaseṭṭhino, ammā’’ti. ‘‘Tvaṃsi ghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, ammā’’ti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji. Seṭṭhino panekā dhītā atthi pannarasasoḷasavassuddesikā abhirūpā pāsādikā, taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vasāpenti. Seṭṭhidhītā tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā, ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti [Pg.116] pucchitvā, ‘‘ayyadhītāya pesanenā’’ti vutte ‘‘ito tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ karissasī’’ti āha. Sā tathā akāsi. 이와 같음에도 불구하고 장자는 다시 고사카를 똑바로 쳐다볼 수 없었습니다. '그를 어떻게 죽일까?'라고 생각하다가, '나의 백 개 마을을 관리하는 관리인에게 보내어 그를 죽이게 하리라'는 방편을 찾아내고, 그 관리인에게 "이 자는 나의 못된 아들이다. 이 자를 죽여서 변소 구덩이에 던져 버려라. 이렇게 한다면 나는 나중에 그대에게 마땅히 해야 할 보상을 알게 될 것이다"라고 편지를 썼습니다. 그리고 "아들 고사카야, 우리들의 백 개 마을에 관리인이 있단다. 이 편지를 가지고 가서 그에게 전해라"고 말하고는 편지를 그의 옷자락에 묶어 주었습니다. 그런데 그는 글을 알지 못했습니다. 장자는 고사카가 어릴 때부터 그를 죽이려고만 했지, 그를 죽일 수 없었을 뿐인데 어찌 글을 가르쳤겠습니까? 그래서 그는 자신을 죽이라는 편지를 옷자락에 묶은 채 길을 떠나며 "아버지, 제게 노잣돈이 없습니다"라고 말했습니다. 장자는 "노잣돈은 필요 없다. 도중에 아무개 마을에 내 친구인 장자가 있다. 그의 집에서 아침을 먹고 앞으로 가거라"고 말했습니다. 그는 "알겠습니다"라며 아버지에게 절하고 떠나 그 마을에 이르러 장자의 집을 물어 찾아가서 장자의 부인을 보았습니다. "너는 어디서 왔느냐?"는 물음에 "성 안에서 왔습니다"라고 답했습니다. "누구의 아들이냐?"고 묻자 "당신의 친구인 장자의 아들입니다, 어머니"라고 답했습니다. "네가 고사카라는 이름의 청년이냐?" "네, 어머니." 그녀는 보자마자 그에게 아들에 대한 애정이 생겼습니다. 그런데 그 장자에게는 15~16세 정도의 매우 아름답고 우아한 외동딸이 있었는데, 그녀를 보호하기 위해 시중드는 하녀 한 명만을 붙여주고 7층 건물의 꼭대기 층 화려한 방에 머물게 했습니다. 장자의 딸은 그 순간에 하녀를 시장으로 보냈습니다. 그때 장자의 부인이 그녀를 보고 "어디 가느냐?"고 묻자 "아가씨의 심부름으로 갑니다"라는 말에 "이리 먼저 오너라. 심부름은 잠시 미뤄두고, 내 아들에게 의자를 가져다주고 발을 씻겨주고 기름을 발라준 뒤 침상을 준비해 주어라. 심부름은 그 다음에 하거라"고 말했습니다. 그녀는 그대로 했습니다. Atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā santajjesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mā me kujjhi, seṭṭhiputto ghosako āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā āgatāmhī’’ti. Seṭṭhidhītāya ‘‘seṭṭhiputto ghosako’’ti nāmaṃ sutvāva pemaṃ chaviyādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Kotuhalakālasmiñhi sā tassa pajāpatī hutvā nāḷikodanaṃ paccekabuddhassa adāsi, tassānubhāvenāgantvā imasmiṃ seṭṭhikule nibbattā. Iti taṃ so pubbasineho avattharitvā gaṇhi. Tenāha bhagavā – 그 후 하녀가 늦게 돌아오자 장자의 딸이 그녀를 꾸짖었습니다. 그러자 하녀는 그녀에게 "제게 노여워하지 마십시오. 장자의 아들 고사카가 왔습니다. 그를 위해 이러이러한 일들을 해주고 시장에 갔다가 이제 돌아왔습니다"라고 말했습니다. 장자의 딸은 '장자의 아들 고사카'라는 이름을 듣자마자 피부 등을 뚫고 골수까지 사무치는 사랑을 느꼈습니다. 실로 과거 코투할라였던 생에 그녀는 그의 아내가 되어 벽지불에게 발 한 공기의 음식을 보시한 적이 있었는데, 그 공덕의 힘으로 이 장자의 집안에 태어난 것이었습니다. 그리하여 그 전생의 사랑이 그녀를 압도하여 사로잡았습니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174); "이전 생에 함께 살았던 인연이나 현생에 베푼 이로움으로 인해, 물속에서 연꽃이 피어나는 것처럼 사랑은 그렇게 생겨난다." Atha naṃ pucchi – ‘‘kuhiṃ so, ammā’’ti? ‘‘Sayane nipanno niddāyatī’’ti. ‘‘Atthi panassa hatthe kiñcī’’ti? ‘‘Dussante paṇṇaṃ atthī’’ti. Sā ‘‘kiṃ paṇṇaṃ nu kho eta’’nti tasmiṃ niddāyante mātāpitūnaṃ aññavihitatāya apassantānaṃ otaritvā samīpaṃ gantvā taṃ paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya paṇṇaṃ vācetvā, ‘‘aho vata bālo, attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati, sace mayā na diṭṭhaṃ assa, natthissa jīvita’’nti taṃ paṇṇaṃ phāletvā seṭṭhissa vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayaṃ mama putto ghosako nāma, gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmakaṃ gehaṃ kāretvā pākāraparikkhepena ceva purisaguttiyā ca susaṃvihitārakkhaṃ karotu, mayhañca ‘idañcidañca mayā kata’nti sāsanaṃ pesetu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti, likhitvā ca pana saṅgharitvā otaritvā dussanteyevassa bandhi. 그러고 나서 그녀는 하녀에게 물었습니다. "어머니, 그가 어디 있나요?" "침상에 누워 자고 있단다." "그의 손에 무언가 있나요?" "옷자락에 편지가 있더구나." 그녀는 '이것이 도대체 무슨 편지일까?'라고 생각하며, 그가 자고 있는 동안 부모님이 다른 일에 마음을 써서 보지 않는 틈을 타 내려가서 그 편지를 풀어 가져왔습니다. 자신의 방으로 들어가 문을 닫고 창문을 연 뒤, 글에 능숙했기에 편지를 읽어보고는 "아, 가련하구나. 자신을 죽이라는 편지를 옷자락에 묶고 다니는구나. 만약 내가 보지 못했다면 그의 목숨은 없었을 것이다"라고 생각하며 그 편지를 찢어버리고 장자의 이름으로 다른 편지를 썼습니다. "이 자는 나의 아들 고사카라는 자이다. 백 개 마을에서 예물을 거두게 하여 이 지방 장자의 딸과 함께 혼례를 치러주고, 그가 거주할 마을 중앙에 2층 집을 지어 담장을 두르고 장정들을 배치하여 철저히 보호하도록 하라. 그리고 내게 '이러이러한 일을 제가 완수했습니다'라고 소식을 보내라. 이렇게 하면 나는 나중에 그대에게 마땅히 해야 할 보상을 알게 될 것이다." 그녀는 편지를 써서 접은 뒤 내려가 그의 옷자락에 다시 묶어 두었습니다. So [Pg.117] divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi. Punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontaṃyeva passi. So taṃ disvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Pitarā me tumhākaṃ paṇṇaṃ pesita’’nti. ‘‘Kiṃ paṇṇaṃ, tāta, āharā’’ti paṇṇaṃ gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso ‘‘passatha, bho, mama sāmino mayi sinehaṃ katvā jeṭṭhaputtassa me maṅgalaṃ karotū’’ti mama santikaṃ pahiṇi. ‘‘Sīghaṃ dāruādīni āharathā’’ti gahapatike vatvā gāmamajjhe vuttapakāraṃ gehaṃ kārāpetvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino santikā dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idañcidañca mayā kata’’nti. 그는 낮 동안 잠을 자고 일어나 음식을 먹고 길을 떠났습니다. 다음 날 아침 일찍 그 마을에 도착하여 마을 일을 처리하고 있는 관리인을 만났습니다. 관리인은 그를 보고 "아들아, 무슨 일이냐?"라고 물었습니다. "저의 아버지께서 당신에게 편지를 보내셨습니다." "무슨 편지냐, 아들아. 가져오너라." 관리인은 편지를 받아 읽어보고는 기뻐하며 말했습니다. "보시오, 여러분. 나의 주인님께서 나를 이토록 신뢰하시어 맏아들의 혼례를 치러주라고 내게 보내셨소." 그는 재산가들에게 "빨리 목재 등을 가져오시오"라고 말하고 마을 중앙에 언급된 방식대로 집을 짓게 했으며, 백 개 마을에서 예물을 거두고 지방 장자의 집에서 딸을 데려와 혼례를 치러준 뒤, 장자에게 "이러이러한 일들을 제가 완수했습니다"라고 소식을 보냈습니다. Taṃ sutvā seṭṭhino ‘‘yaṃ kāremi, taṃ na hoti; yaṃ na kāremi, tadeva hotī’’ti mahantaṃ domanassaṃ uppajji. Puttasokena saddhiṃ so soko ekato hutvā kucchiḍāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi. Seṭṭhidhītāpi ‘‘sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, mama akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathayitthā’’ti jane āṇāpesi. Seṭṭhipi kho ‘‘dāni taṃ duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ na karissāmī’’ti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha – ‘‘mātula, puttaṃ me daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītāpi tassa āgantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. So āha – ‘‘seṭṭhi gilāno, puttaṃ passituṃ pakkosāpesi, ayye’’ti. ‘‘Kiṃ, tāta, balavā, dubbalo’’ti? ‘‘Balavā tāva, āhāraṃ bhuñjatiyeva, ayye’’ti. Sā seṭṭhiputtaṃ ajānāpetvāva tassa nivesanañca paribbayañca dāpetvā ‘‘mayā pesitakāle gamissasi, acchassu tāvā’’ti āha. Seṭṭhi puna āyuttakaṃ avaca, ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tasmimpi tatheva paṭipajji. Atha seṭṭhino rogo balavā jāto, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Puna seṭṭhi āyuttakaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva [Pg.118] etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tatiyavāre āgatampi taṃ pavattiṃ pucchi. So ‘‘bāḷhagilāno, ayye, seṭṭhi āhāraṃ pacchinditvā maccuparāyaṇo jāto, ekaṃ bhājanaṃ nikkhamati, ekaṃ pavisatī’’ti āha. Seṭṭhidhītā ‘‘idāni gantuṃ kālo’’ti seṭṭhiputtassa ‘‘pitā te kira gilāno’’ti ārocetvā ‘‘kiṃ vadesi bhadde’’ti vutte ‘‘aphāsukamassa, sāmī’’ti āha. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti. Sāmi? ‘‘Gāmasatato vuṭṭhānakapaṇṇākāraṃ ādāya gantvā passissāma na’’nti. So ‘‘sādhū’’ti paṇṇākāraṃ āharāpetvā sakaṭehi ādāya pakkāmi. 그 소식을 듣고 장자에게는 '내가 시키는 일은 되지 않고, 내가 시키지 않는 일만 일어나는구나'라는 커다란 불쾌함이 생겨났다. 아들에 대한 슬픔과 함께 그 슬픔이 하나가 되어 뱃속에 열기를 일으켜 심한 설사병을 나게 했다. 장자의 딸(며느리)도 '만약 장자님 처소에서 누군가 오거든, 나에게 말하지 않고 장자의 아들에게 먼저 말하지 마라'고 사람들에게 명령했다. 장자도 '이제 그 나쁜 아들을 내 재산의 주인으로 만들지 않겠다'고 생각하고 한 관리인에게 말했다. '우리, 아들을 보고 싶으니 시종 한 명을 보내 내 아들을 부르게 하게.' 그는 '알겠습니다'라고 대답하고 글을 써서 한 남자를 보냈다. 장자의 딸은 그가 와서 문 앞에 서 있다는 소식을 듣고 그를 불러 '어찌 왔느냐?'라고 물었다. 그가 말했다. '장자님께서 편찮으셔서 아들을 보기 위해 부르셨습니다, 아가씨.' '아버님께서 기력이 있으시냐, 없으시냐?' '기력은 아직 있으셔서 식사도 하십니다.' 그녀는 장자의 아들이 모르게 그 전령에게 숙소와 식사를 제공하며 '내가 보낼 때 가거라, 그때까지 기다려라'고 말했다. 장자는 다시 관리인에게 '어찌하여 내 아들에게 사람을 보내지 않았느냐?'라고 물었다. '주인님, 보냈으나 간 사람이 아직 오지 않았습니다.' '그러면 다시 다른 사람을 보내라.' 그는 다시 보냈다. 장자의 딸은 그 사람에게도 똑같이 대처했다. 그러다 장자의 병이 위중해져서 그릇 하나가 들어가고 하나가 나올 정도(대소변이 잦음)가 되었다. 다시 장자가 관리인에게 '어찌하여 내 아들에게 사람을 보내지 않았느냐?'라고 묻자, 관리인은 '보냈으나 간 사람이 아직 오지 않았습니다'라고 답했다. '그러면 다시 다른 사람을 보내라.' 그가 다시 보냈다. 장자의 딸은 세 번째로 온 사람에게도 그 사정을 물었다. 그는 '장자님께서 중병이 드셔서 식사도 끊으시고 죽음에 임박하셨습니다. 그릇 하나가 나오고 하나가 들어갈 정도입니다'라고 말했다. 장자의 딸은 '이제 갈 때가 되었다'고 생각하여 장자의 아들에게 '아버님께서 편찮으시다 합니다'라고 알렸다. '무슨 말을 하는 것이냐?'라고 묻자, '주인님, 아버님께서 몸이 안 좋으십니다'라고 답했다. '이제 어떻게 해야 하겠느냐?' '마을들에서 올라온 예물들을 가지고 가서 뵙도록 합시다.' 그는 '좋소'라고 하며 예물들을 챙겨 수레에 싣고 떠났다. Atha naṃ sā ‘‘pitā te dubbalo, ettakaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā gacchantānaṃ papañco bhavissati, etaṃ nivattāpehī’’ti vatvā taṃ sabbaṃ attano kulagehaṃ pesetvā puna taṃ āha – ‘‘sāmi, tvaṃ attano pitu pādapasse tiṭṭheyyāsi, ahaṃ ussīsakapasse ṭhassāmī’’ti. Gehaṃ pavisamānāyeva ca ‘‘gehassa purato ca pacchato ca ārakkhaṃ gaṇhathā’’ti attano purise āṇāpesi. Paviṭṭhakāle pana seṭṭhiputto pitu pādapasse aṭṭhāsi, itarā ussīsakapasse. 그때 그녀는 '당신의 아버님은 기력이 쇠하셨으니, 이만큼의 예물을 가지고 가면 지체될 것입니다. 이것들을 돌려보내십시오'라고 말하고는 그것들을 모두 자기 친정집으로 보내고 다시 그에게 말했다. '여보, 당신은 아버님의 발치에 서 계십시오. 저는 머리맡에 서겠습니다.' 집으로 들어가면서 그녀는 자기 수하들에게 '집 앞뒤로 경비를 서라'고 명령했다. 들어갔을 때 장자의 아들은 아버지의 발치에 섰고, 아내는 머리맡에 앉았다. Tasmiṃ khaṇe seṭṭhi uttānako nipanno hoti. Āyuttako pana tassa pāde parimajjanto ‘‘putto te, sāmi, āgato’’ti āha. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Esa pādamūle ṭhito’’ti. Atha naṃ disvā āyakammikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘mama gehe kittakaṃ dhana’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, dhanasseva cattālīsakoṭiyo, upabhogaparibhogabhaṇḍānaṃ pana vanagāmakkhettadvipadacatuppadayānavāhanānañca ayañca ayañca paricchedo’’ti vutte, ‘‘ahaṃ ettakaṃ dhanaṃ mama puttassa ghosakassa na demī’’ti vattukāmo ‘‘demī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhidhītā ‘‘ayaṃ puna kathento aññaṃ kiñci katheyyā’’ti cintetvā sokāturā viya kese vikiritvā rodamānā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, tāta, vadetha, idampi nāma vo vacanaṃ suṇoma, alakkhikā vatamhā’’ti vatvā matthakena naṃ uramajjhe paharantī patitvā yathā puna vattuṃ na sakkoti, tathāssa uramajjhe matthakena ghaṃsentī ārodanaṃ dassesi. Seṭṭhi taṃkhaṇaññeva kālamakāsi. ‘‘Seṭṭhi mato’’ti gantvā [Pg.119] utenassa rañño ārocayiṃsu. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā, ‘‘atthi panassa putto vā dhītā vā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ghosako nāma tassa putto, sabbaṃ sāpateyyaṃ tassa niyyādetvāva mato, devā’’ti. 그 순간 장자는 똑바로 누워 있었다. 관리인은 그의 발을 주무르며 '주인님, 아드님이 왔습니다'라고 말했다. '그가 어디 있느냐?' '여기 발치에 서 있습니다.' 그러자 그를 보고서 회계 담당자를 불러 '내 집에 재산이 얼마나 있느냐?'라고 물었다. '주인님, 현금만 4억이며, 일용품과 숲, 마을, 논밭, 노비, 가축, 탈것 등의 구체적인 범위는 이와 같습니다'라고 말했을 때, '나는 이만큼의 재산을 내 아들 고사까에게 주지 않겠다'고 말하려던 장자는 '주겠다'라고 말해 버렸다. 그 말을 듣고 장자의 딸은 '이분이 다시 말씀하시면 다른 말씀을 하실지도 모른다'고 생각하여 슬픔에 잠긴 듯 머리카락을 풀어헤치고 울면서 '아버님, 어찌 그런 말씀을 하십니까? 저희가 당신의 이런 말씀까지 듣게 되다니, 저희는 정말 복이 없나 봅니다'라고 말하며 머리로 그의 가슴 한가운데를 치며 쓰러졌다. 그가 다시는 말할 수 없도록 머리로 가슴을 문지르며 통곡하는 모습을 보였다. 장자는 바로 그 순간 목숨을 거두었다. 사람들이 '장자가 죽었다'고 가서 우떼나 왕에게 알렸다. 왕은 그의 장례를 치러준 뒤, '그에게 아들이나 딸이 있느냐?'라고 물었다. '대왕이시여, 고사까라는 아들이 있습니다. 모든 재산을 그에게 물려주고 죽었습니다.' Rājā aparabhāge seṭṭhiputtaṃ pakkosāpesi. Tasmiñca divase devo vassi. Rājaṅgaṇe tattha tattha udakaṃ saṇṭhāti. Seṭṭhiputto ‘‘rājānaṃ passissāmī’’ti pāyāsi. Rājā vātapānaṃ vivaritvā taṃ āgacchantaṃ olokento rājaṅgaṇe udakaṃ laṅghitvā āgacchantaṃ disvā āgantvā vanditvā ṭhitaṃ ‘‘tvaṃ ghosako nāma, tātā’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘pitā me matoti mā soci, tava pettikaṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ tuyhameva dassāmī’’ti taṃ samassāsetvā ‘‘gaccha, tātā’’ti uyyojesi. Rājā gacchantañca naṃ olokentova aṭṭhāsi. So āgamanakāle laṅghitaṃ udakaṃ gamanakāle otaritvā saṇikaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā tatova pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ nu kho, tāta, tvaṃ mama santikaṃ āgacchanto udakaṃ laṅghitvā āgamma gacchanto otaritvā saṇikaṃ gacchasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, deva, ahaṃ tasmiṃ khaṇe kumārako, kīḷanakālo nāma, so idāni pana me devena ṭhānantaraṃ paṭissutaṃ. Tasmā yathā pure acaritvā idāni sannisinnena hutvā carituṃ vaṭṭatī’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘dhitimāyaṃ puriso, idānevassa ṭhānantaraṃ dassāmī’’ti pitarā bhuttaṃ bhogaṃ datvā sabbasatena seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. 왕은 나중에 장자의 아들을 불렀다. 그날 비가 내렸다. 왕궁 뜰 여기저기에 물이 고여 있었다. 장자의 아들은 '왕을 뵙겠다'며 길을 나섰다. 왕은 창문을 열고 오는 그를 지켜보다가 왕궁 뜰의 물웅덩이를 뛰어넘어 오는 것을 보고, 다가와 절하고 서 있는 그에게 '네가 고사까라는 자냐?'라고 물었다. '예, 대왕이시여'라고 답하자, '내 아버지가 돌아가셨다고 슬퍼하지 마라. 네 아버지의 유산인 장자직을 너에게 주겠다'라며 그를 위로하고 '가보거라' 하며 보냈다. 왕은 돌아가는 그를 계속 지켜보며 서 있었다. 그는 올 때 뛰어넘었던 물을 돌아갈 때는 물속으로 들어가 천천히 걸어갔다. 그러자 왕은 그를 그 자리에서 다시 불러 '얘야, 어찌하여 나에게 올 때는 물을 뛰어넘어 오더니, 돌아갈 때는 물에 들어가 천천히 가느냐?'라고 물었다. '예, 대왕이시여. 그때 저는 어린아이였고 노는 때였지만, 지금은 대왕께서 저에게 관직을 약속하셨습니다. 그러므로 예전처럼 행동하지 않고 이제는 품위 있게 행동해야 마땅합니다.' 그 말을 듣고 왕은 '이 사람은 지혜롭구나. 지금 당장 그에게 관직을 주리라' 생각하고 아버지가 누렸던 부를 내리고 백 가지 수여와 함께 장자직을 주었다. So rathe ṭhatvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati. Seṭṭhidhītā kāḷidāsiyā saddhiṃ mantayamānā nisinnā ‘‘amma kāḷi, puttassa te ettikā sampatti maṃ nissāya uppannā’’ti āha. ‘‘Kiṃ kāraṇā, ammā’’ti? ‘‘Ayañhi attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā amhākaṃ gharaṃ āgato, athassa mayā taṃ paṇṇaṃ phāletvā mayā saddhiṃ maṅgalakaraṇatthāya aññaṃ paṇṇaṃ likhitvā ettakaṃ kālaṃ tattha ārakkho kato’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ ettakaṃ passasi, imaṃ pana seṭṭhi daharakālato paṭṭhāya māretukāmo māretuṃ nāsakkhi, kevalaṃ imaṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyī’’ti. ‘‘Amma, atibhāriyaṃ vata seṭṭhinā kata’’nti. Nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ pavisantaṃ pana naṃ disvā, ‘‘ayaṃ ettikā sampatti maṃ nissāya [Pg.120] uppannā’’ti hasitaṃ akāsi. Atha naṃ seṭṭhiputto disvā, ‘‘kiṃ kāraṇā hasī’’ti pucchi. ‘‘Ekaṃ kāraṇaṃ nissāyā’’ti. ‘‘Kathehi na’’nti? ‘‘Sā na kathesi’’. So ‘‘sace na kathessasi, dvidhā taṃ chindissāmī’’ti tajjetvā asiṃ nikkaḍḍhi. Sā ‘‘ayaṃ ettikā sampatti tayā maṃ nissāya laddhāti cintetvā hasita’’nti āha. ‘‘Yadi mama pitarā attano santakaṃ mayhaṃ niyyāditaṃ, tvaṃ ettha kiṃ hosī’’ti? So kira ettakaṃ kālaṃ kiñci na jānāti, tenassā vacanaṃ na saddahi. Athassa sā ‘‘tumhākaṃ pitarā maraṇapaṇṇaṃ datvā pesitā, tumhe mayā idañcidañca katvā rakkhitā’’ti sabbaṃ kathesi. ‘‘Tvaṃ abhūtaṃ kathesī’’ti asaddahanto ‘‘mātaraṃ kāḷiṃ pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ kira, ammā’’ti. ‘‘Āma, tāta, daharakālato paṭṭhāya taṃ māretukāmo māretuṃ asakkonto taṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyi, sattasu ṭhānesu tvaṃ maraṇato mutto, idāni bhogagāmato āgamma sabbasatena saddhiṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ patto’’ti. So taṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ vata kammaṃ, evarūpā kho pana maraṇā muttassa mama pamādajīvitaṃ jīvituṃ ayuttaṃ, appamatto bhavissāmī’’ti cintetvā devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā addhikakapaṇādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Mitto nāmassa kuṭumbiko dānabyāvaṭo ahosi. Ayaṃ ghosakaseṭṭhino uppatti. 그는 수레 위에서 도시를 오른쪽으로 도는 의식을 거행했다. 그가 바라보는 곳마다 대지가 진동했다. 장자의 딸은 하녀 칼리와 함께 대화를 나누며 앉아 있다가 "어머니 칼리여, 당신 아들의 이토록 큰 부귀는 나를 의지하여 생긴 것이라오"라고 말했다. "어머니, 무슨 이유 때문입니까?"라고 묻자, "이 사람은 자신의 죽음을 알리는 글을 옷자락에 묶고 우리 집으로 왔는데, 그때 내가 그 글을 찢어버리고 나와 혼인시키기 위해 다른 글을 써서 그동안 그를 지켜주었기 때문입니다"라고 대답했다. "어머니, 당신은 그 정도만 알고 있군요. 하지만 장자는 이 아이가 어릴 때부터 죽이려 했으나 죽일 수 없었답니다. 오직 이 아이 때문에 수많은 재산이 탕진되었지요." "어머니, 장자가 한 일은 참으로 가혹한 것이었군요." 장자가 도시를 돌고 집으로 들어올 때 그를 보고 "이토록 큰 부귀는 나를 의지하여 생긴 것이다"라고 생각하며 미소를 지었다. 그때 장자의 아들이 이를 보고 "무슨 이유로 웃는 것이오?"라고 물었다. "한 가지 이유 때문에 웃었습니다." "그것을 말해 보시오." 그녀가 말하지 않자, 그는 "만약 말하지 않는다면 당신을 두 토막 내버리겠소"라고 위협하며 칼을 뽑았다. 그녀는 "이토록 큰 영광을 당신이 나를 의지해서 얻었다고 생각해서 웃었습니다"라고 말했다. "만약 내 아버지가 자신의 재산을 나에게 물려준 것이라면, 당신이 여기에 무슨 상관이 있단 말이오?" 그는 그동안 아무것도 모르고 있었기에 그녀의 말을 믿지 않았다. 그러자 그녀는 "당신의 아버지가 죽이라는 편지를 주어 당신을 보냈고, 내가 이러이러한 일을 해서 당신을 지켰습니다"라고 모든 것을 말해 주었다. "당신은 사실이 아닌 것을 말하고 있소"라며 믿지 못하고 "어머니 칼리에게 물어보리라"고 생각하여 "어머니, 정말 그러합니까?"라고 물었다. "그렇단다 얘야. 네가 어릴 때부터 장자는 너를 죽이려 했으나 죽이지 못했고, 너 때문에 수많은 재산이 탕진되었단다. 너는 일곱 곳에서 죽음의 위기를 넘겼고, 이제 아버지가 다스리던 마을에서 돌아와 모든 것을 갖추고 장자의 지위에 이르게 된 것이란다." 그는 그 말을 듣고 "참으로 가혹한 업이로구나. 이와 같이 죽음에서 벗어난 내가 방일하게 삶을 사는 것은 옳지 않다. 방일하지 않으리라"고 생각하며 매일 천 냥을 내놓아 나그네와 빈민 등을 위한 보시를 시작했다. 미따라는 이름의 장자가 보시 업무를 담당하게 되었다. 이것이 고사카 장자의 이야기이다. Tasmiṃ pana kāle bhaddavatīnagare bhaddavatiyaseṭṭhi nāma ghosakaseṭṭhino adiṭṭhapubbasahāyako ahosi. Bhaddavatīnagarato āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhi bhaddavatiyaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Bhaddavatiyaseṭṭhipi kosambito āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Evaṃ te aññamaññaṃ adiṭṭhapubbasahāyakā hutvā vasiṃsu. Aparabhāge bhaddavatiyaseṭṭhino gehe ahivātarogo patito. Tasmiṃ patite paṭhamaṃ makkhikā maranti, tato anukkameneva kīṭā mūsikā kukkuṭā sūkarā gāvo dāsī dāsā sabbapacchā gharamānusakāpi maranti. Tesu ye bhittiṃ bhinditvā palāyanti, te jīvitaṃ labhanti, tadā pana seṭṭhi ca bhariyā ca dhītā cassa tathā palāyitvā [Pg.121] ghosakaseṭṭhiṃ passituṃ patthentā kosambimaggaṃ paṭipajjiṃsu. Te antarāmaggeyeva khīṇapātheyyā vātātapena ceva khuppipāsāhi ca kilantasarīrā kicchena kosambiṃ patvā udakaphāsukaṭṭhāne ṭhatvā nhatvā nagaradvāre ekaṃ sālaṃ pavisiṃsu. 그 무렵 바다바띠 도시에는 바다바띠야라는 이름의 장자가 살았는데, 그는 고사카 장자와 서로 얼굴은 본 적 없으나 우정을 나누는 사이였다. 고사카 장자는 바다바띠 도시에서 온 상인들에게 바다바띠야 장자의 부유함과 나이를 듣고 그와 우정을 맺고 싶어 선물을 보냈다. 바다바띠야 장자 역시 꼬삼비에서 온 상인들에게 고사카 장자의 부유함과 나이를 듣고 우정을 맺고자 선물을 보냈다. 이처럼 두 장자는 서로 본 적은 없으나 친구가 되어 지냈다. 그 후 바다바띠야 장자의 집에 아히와따로가(역병)가 발생했다. 병이 퍼지자 먼저 파리들이 죽었고, 이어 차례대로 곤충, 쥐, 닭, 돼지, 소, 남녀 종들이 죽었으며, 맨 마지막에는 집안사람들까지 죽어 나갔다. 그들 중 벽을 뚫고 도망친 사람만이 목숨을 구했다. 그때 장자와 아내, 그리고 그의 딸은 그와 같이 도망쳐 고사카 장자를 만나기를 바라며 꼬삼비로 향하는 길을 떠났다. 그들은 길 중간에 식량이 떨어지고 바람과 뙤약볕, 굶주림과 목마름으로 몸이 지친 상태에서 간신히 꼬삼비에 도착했다. 물이 넉넉한 곳에서 씻은 뒤 성문 근처의 한 휴게소로 들어갔다. Tato seṭṭhi bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, iminā nīhārena gacchantā vijātamātuyāpi amanāpā honti, sahāyako kira me addhikakapaṇādīnaṃ devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā dānaṃ dāpesi. Tattha dhītaraṃ pesetvā āhāraṃ āharāpetvā ekāhaṃ dvīhaṃ idheva sarīraṃ santappetvā sahāyakaṃ passissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti. Te sālāyameva vasiṃsu. Punadivase kāle ārocite kapaṇaddhikādīsu āhāratthāya gacchantesu mātāpitaro, ‘‘amma, gantvā amhākaṃ āhāraṃ āharā’’ti dhītaraṃ pesayiṃsu. Mahābhogakulassa dhītā vipattiyā acchinnalajjitāya alajjamānā pātiṃ gahetvā kapaṇajanena saddhiṃ āhāratthāya gantvā ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti puṭṭhā ca pana ‘‘tayo’’ti āha. Athassā tayo paṭivīse adāsi. Tāya bhatte āhaṭe tayopi ekato bhuñjituṃ nisīdiṃsu. 그 후 장자가 아내에게 말했다. "여보, 이런 비참한 행색으로 가면 낳아준 어머니라도 반기지 않을 것이오. 내 친구가 나그네와 빈민 등을 위해 매일 천 냥을 들여 보시를 베푼다고 하오. 그곳에 딸을 보내 음식을 가져오게 하여 하루 이틀 여기서 몸을 추스른 뒤 친구를 만나러 갑시다." 아내는 "알겠습니다, 주인님"이라고 답했다. 그들은 휴게소에서 머물렀다. 다음 날 보시 시간이 되었음을 알리자 빈민과 나그네들이 음식을 얻으러 갈 때, 부모는 "얘야, 가서 우리 식구들이 먹을 음식을 가져오너라" 하며 딸을 보냈다. 큰 부잣집의 딸이었으나 가문의 불운으로 인해 부끄러움을 무릅쓰고, 그녀는 그릇을 들고 가난한 사람들과 함께 음식을 받으러 갔다. "얘야, 몇 인분을 받겠느냐?"라는 질문에 그녀는 "세 인분입니다"라고 답했다. 그러자 그녀에게 세 인분의 몫을 주었다. 그녀가 음식을 가져오자 세 사람은 함께 모여 앉아 식사를 했다. Atha mātādhītaro seṭṭhiṃ āhaṃsu – ‘‘sāmi, vipatti nāma mahākulānampi uppajjati, mā amhe oloketvā bhuñja, mā cintayī’’ti. Iti naṃ nānappakārehi yācitvā bhojesuṃ. So bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkonto aruṇe uggacchante kālamakāsi. Mātādhītaro nānappakārehi paridevitvā rodiṃsu. Kumārikā punadivase rodamānā āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasī’’ti vuttā, ‘‘dve’’ti vatvā āhāraṃ āharitvā mātaraṃ yācitvā bhojesi. Sāpi tāya yāciyamānā bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkontī taṃ divasameva kālamakāsi. Kumārikā ekikāva roditvā paridevitvā tāya dukkhuppattiyā ativiya sañjātachātakadukkhā punadivase yācakehi saddhiṃ rodantī āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti vuttā ‘‘eka’’nti āha. Mittakuṭumbiko taṃ tayo divase bhattaṃ gaṇhantiṃ sañjānāti, tena taṃ ‘‘apehi nassa, vasali, ajja tava kucchippamāṇaṃ aññāsī’’ti āha. Hirottappasampannā kuladhītā [Pg.122] paccorasmiṃ sattipahāraṃ viya vaṇe khārodakasecanakaṃ viya ca patvā ‘‘kiṃ, sāmī’’ti āha. ‘‘Tayā pure tayo koṭṭhāsā gahitā, hiyyo dve, ajja ekaṃ gaṇhāsi. Ajja te attano kucchippamāṇaṃ ñāta’’nti. ‘‘Mā maṃ, sāmi, ‘attanova atthāya gaṇhī’ti maññitthā’’ti. ‘‘Atha kasmā evaṃ gaṇhī’’ti? ‘‘Pure tayo janā ahumha, sāmi, hiyyo dve, ajja ekikāva jātāmhī’’ti. So ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchitvā ādito paṭṭhāya tāya kathitaṃ sabbaṃ pavattiṃ sutvā assūni sandhāretuṃ asakkonto sañjātabalavadomanasso hutvā, ‘‘amma, evaṃ sante mā cintayi, tvaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino dhītā ajjakālato paṭṭhāya mama dhītāyeva nāmā’’ti vatvā sīse cumbitvā gharaṃ netvā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi. 그때 어머니와 딸은 장자에게 말하였다. “주인이시여, 불운이라는 것은 명문가에게도 일어나는 법입니다. 저희를 돌아보지 마시고 식사하십시오. 걱정하지 마십시오.” 이와 같이 그들은 여러 가지 방식으로 그를 설득하여 식사하게 하였다. 그는 식사한 뒤 음식을 소화시키지 못해 새벽이 밝아올 무렵에 목숨을 마쳤다. 어머니와 딸은 여러 가지 방식으로 통곡하며 울었다. 소녀는 다음 날 울면서 음식을 구하러 갔는데, “몇 인분을 가져가겠느냐?”라는 질문을 받자 “2인분입니다”라고 말하고 음식을 가져와서 어머니에게 권하여 식사하게 하였다. 어머니 또한 딸의 권유로 식사하였으나 음식을 소화시키지 못해 그날 바로 목숨을 마쳤다. 소녀는 홀로 울며 통곡하였고, 그러한 불행의 발생으로 인해 매우 심한 허기와 고통을 겪게 되었다. 다음 날 그녀는 거지들과 함께 울며 식사를 구하러 가서 “얘야, 몇 인분을 가져가겠느냐?”라는 질문을 받자 “1인분입니다”라고 말했다. 장자 미따(Mitta)는 그녀가 3일 동안 밥을 가져가는 것을 지켜보며 그녀를 알아보았다. 그래서 그녀에게 “저리 가라, 천한 계집아, 이제야 네 뱃구레의 크기를 알았느냐?”라고 말했다. 부끄러움과 두려움(heirottappa)을 갖춘 가문의 딸인 그녀는 그 말이 마치 가슴에 창이 꽂히는 것 같고 상처에 소금물을 붓는 것처럼 느껴졌으나, “주인이시여, 무슨 말씀이십니까?”라고 물었다. “너는 첫날에 3인분을 가져갔고, 어제는 2인분, 오늘은 1인분을 가져가는구나. 이제야 네 자신의 뱃구레 크기를 알게 된 것이냐?”라고 하니, 그녀는 “주인이시여, 제가 제 자신만을 위해서 가져간다고 생각하지 마십시오”라고 말했다. “그렇다면 어째서 그렇게 가져갔느냐?” “주인이시여, 첫날에는 세 사람이었습니다. 어제는 두 사람이었습니다. 오늘은 저 혼자가 되었습니다.” 그 장자가 “무슨 까닭이냐?”라고 묻자, 그녀는 처음부터 일어난 모든 일을 이야기하였다. 그 이야기를 듣고 눈물을 참지 못한 그는 강한 비애감에 사로잡혀 이렇게 말했다. “얘야, 상황이 그러하다면 걱정하지 마라. 너는 밧다바띠 장자의 딸이다. 오늘부터 너는 나의 딸이다.” 그러고는 그녀의 머리에 입을 맞추고 집으로 데려가 자신의 맏딸의 자리에 앉혔다. Sā dānagge uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ sutvā, ‘‘tāta, kasmā etaṃ janaṃ nissaddaṃ katvā dānaṃ na dethā’’ti āha. ‘‘Na sakkā kātuṃ, ammā’’ti. ‘‘Sakkā, tātā’’ti. ‘‘Kathaṃ sakkā, ammā’’ti? ‘‘Tāta dānaggaṃ parikkhipitvā ekekasseva pavesanappamāṇena dve dvārāni yojetvā, ‘ekena dvārena pavisitvā ekena nikkhamathā’ti vadetha, evaṃ nissaddā hutvāva gaṇhissantī’’ti. So taṃ sutvā, ‘‘bhaddakova, amma, upāyo’’ti tathā kāresi. Sāpi pubbe sāmā nāma. Vatiyā pana kāritattā sāmāvatī nāma jātā. Tato paṭṭhāya dānagge kolāhalaṃ pacchindī. Ghosakaseṭṭhi pubbe taṃ saddaṃ suṇanto ‘‘mayhaṃ dānagge saddo’’ti tussati. Dvīhatīhaṃ pana saddaṃ asuṇanto mittakuṭumbikaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi – ‘‘diyyati kapaṇaddhikādīnaṃ dāna’’nti? ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ dvīhatīhaṃ saddo na suyyatī’’ti? ‘‘Yathā nissaddā hutvā gaṇhanti, tathā me upāyo kato’’ti. ‘‘Atha pubbeva kasmā nākāsī’’ti? ‘‘Ajānanatāya, sāmī’’ti. ‘‘Idāni kathaṃ te ñāto’’ti? ‘‘Dhītarā me akkhāto, sāmī’’ti. Mayhaṃ aviditā ‘‘tava dhītā nāma atthī’’ti. So ahivātaroguppattito paṭṭhāya sabbaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino pavattiṃ ācikkhitvā tassā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ ārocesi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘evaṃ sante mama kasmā na kathesi, mama sahāyakassa dhītā mama dhītā nāmā’’ti taṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘amma, seṭṭhino dhītāsī’’ti? ‘‘Āma, tātā’’ti. ‘‘Tena hi mā cintayi, tvaṃ mama [Pg.123] dhītāsī’’ti taṃ sīse cumbitvā parivāratthāya tassā pañca itthisatāni datvā taṃ attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi. 그녀는 보시당에서 시끄럽고 큰 소동이 일어나는 소리를 듣고 “아버지, 어찌하여 이 사람들을 조용하게 만든 뒤에 보시를 베풀지 않으십니까?”라고 물었다. “얘야, 그렇게 할 수가 없구나.” “아버지, 하실 수 있습니다.” “얘야, 어떻게 할 수 있겠느냐?” “아버지, 보시당에 울타리를 두르고 한 사람씩만 들어올 수 있는 크기로 문을 두 개 만드십시오. 그러고는 ‘한쪽 문으로 들어와서 다른 쪽 문으로 나가라’고 말씀하십시오. 그렇게 하면 사람들이 조용해진 상태에서 보시를 받아 갈 것입니다.” 그는 그 말을 듣고 “얘야, 참으로 좋은 방책이구나”라며 그대로 실행하게 하였다. 그녀의 본래 이름은 사마(Sāmā)였으나, 울타리(vati)를 만들게 한 것 때문에 그때부터 사마와띠(Sāmāvatī)라는 이름으로 불리게 되었다. 그때부터 보시당의 소동이 그쳤다. 고사까(Ghosaka) 장자는 전에는 그 소리를 들으며 ‘내 보시당에서 나는 소리로구나’ 하고 기뻐했으나, 이삼일 동안 소리가 들리지 않자 자신을 찾아온 장자 미따에게 물었다. “빈민과 여행자 등에게 보시가 계속되고 있는가?” “네, 주인님.” “그런데 어찌하여 이삼일 동안 소리가 들리지 않는가?” “사람들이 조용히 보시를 받아 가도록 제가 방책을 세웠기 때문입니다.” “그렇다면 진작에 왜 그렇게 하지 않았는가?” “주인님, 방법을 몰랐기 때문입니다.” “이제는 어떻게 알게 되었는가?” “제 딸이 알려주었습니다, 주인님.” “나도 모르는 사이에 네게 딸이 있었단 말이냐?” 그러자 그는 뱀독 바람 병(ahivātaroga)이 발생했을 때부터의 일과 밧다바띠 장자의 모든 소식을 이야기하며, 그녀를 자신의 맏딸의 자리에 앉힌 사실을 보고하였다. 그러자 고사까 장자는 “상황이 그러하다면 어찌하여 내게 말하지 않았는가? 내 친구의 딸은 곧 나의 딸이다”라며 그녀를 불러오게 하여 물었다. “얘야, 네가 장자의 딸이냐?” “네, 아버지.” “그렇다면 걱정하지 마라. 너는 나의 딸이다.” 그는 그녀의 머리에 입을 맞추고 그녀를 보필할 시종으로 500명의 여인을 주고, 그녀를 자신의 맏딸의 자리에 앉혔다. Athekadivasaṃ tasmiṃ nagare nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Tasmiṃ pana nakkhatte bahi anikkhamanakā kuladhītaropi attano parivārena saddhiṃ padasāva nadiṃ gantvā nhāyanti. Tasmā taṃ divasaṃ sāmāvatīpi pañcahi itthisatehi parivāritā rājaṅgaṇeneva nhāyituṃ agamāsi. Uteno sīhapañjare ṭhito taṃ disvā ‘‘kassimā nāṭakitthiyo’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci nāṭakitthiyo, devā’’ti. ‘‘Atha kassa dhītaro’’ti? ‘‘Ghosakaseṭṭhino dhītā deva, sāmāvatī nāmesā’’ti. So disvāva uppannasineho seṭṭhino sāsanaṃ pāhesi – ‘‘dhītaraṃ kira me pesetū’’ti. ‘‘Na pesemi, devā’’ti. ‘‘Mā kira evaṃ karotu, pesetuyevā’’ti. ‘‘Mayaṃ gahapatikā nāma kumārikānaṃ pothetvā viheṭhetvā kaḍḍhanabhayena na dema, devā’’ti. Rājā kujjhitvā gehaṃ lañchāpetvā seṭṭhiñca bhariyañca hatthe gahetvā bahi kārāpesi. Sāmāvatī, nhāyitvā āgantvā gehaṃ pavisituṃ okāsaṃ alabhantī, ‘‘kiṃ etaṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Amma, rājā tava kāraṇā pahiṇi. Atha ‘na mayaṃ dassāmā’ti vutte gharaṃ lañchāpetvā amhe bahi kārāpesī’’ti. ‘‘Tāta, bhāriyaṃ vo kammaṃ kataṃ, raññā nāma pahite ‘na, demā’ti avatvā ‘sace me dhītaraṃ saparivāraṃ gaṇhatha, demā’ti vattabbaṃ bhaveyya, tātā’’ti. ‘‘Sādhu, amma, tava ruciyā sati evaṃ karissāmī’’ti rañño tathā sāsanaṃ pāhesi. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ saparivāraṃ ānetvā abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sesā tassāyeva parivāritthiyo ahesuṃ. Ayaṃ sāmāvatiyā uppatti. 그 후 어느 날 그 성에 축제가 선포되었다. 그 축제 때에는 평소 밖으로 나가지 않던 가문의 여인들도 자신의 시종들과 함께 걸어서 강으로 가 목욕을 하곤 했다. 그래서 그날 사마와띠도 500명의 여인에게 둘러싸여 왕궁 앞마당을 지나 목욕하러 갔다. 우떼나(Utena) 왕이 사자 창가에 서 있다가 그녀를 보고 “저 무희들은 누구의 것인가?”라고 물었다. “왕이시여, 누구의 무희도 아닙니다.” “그렇다면 누구의 딸들인가?” “고사까 장자의 딸인 사마와띠라는 여인입니다, 왕이시여.” 왕은 그녀를 보자마자 사랑에 빠져 장자에게 전령을 보냈다. “그의 딸을 내게 보내라.” “왕이시여, 보낼 수 없습니다.” “정말로 그렇게 하지 마라. 반드시 보내야 한다.” “왕이시여, 저희 장자들은 소녀들을 때리고 괴롭히며 끌어가는 것이 두려워 드릴 수 없습니다.” 왕은 화가 나서 그 집을 봉인하고 장자와 그 아내의 손을 잡아 집 밖으로 쫓아냈다. 사마와띠가 목욕을 마치고 돌아와 집에 들어갈 수 없게 되자 “아버지, 이것이 무슨 일입니까?”라고 물었다. “얘야, 왕이 너 때문에 전령을 보냈다. 그래서 우리가 ‘드릴 수 없다’고 말하자 집을 봉인하고 우리를 밖으로 쫓아냈단다.” “아버지, 무거운 일을 저지르셨습니다. 왕께서 전령을 보내셨을 때 ‘드릴 수 없다’고 말하지 말고, ‘만약 제 딸을 시종들과 함께 데려가신다면 드리겠습니다’라고 말씀하셨어야 했습니다, 아버지.” “좋다, 얘야. 네 뜻이 그러하다면 그렇게 하겠다.” 그러고는 왕에게 그녀가 말한 대로 전갈을 보냈다. 왕은 “좋다”라고 수락하며 그녀를 시종들과 함께 데려와 축복을 내리고 제1왕비(aggamahesi)의 자리에 앉혔다. 나머지 여인들은 그대로 그녀의 시종들이 되었다. 이것이 사마와띠의 유래이다. Utenassa pana aparāpi vāsuladattā nāma devī ahosi caṇḍapajjotassa dhītā. Ujjeniyañhi caṇḍapajjoto nāma rājā ahosi. So ekadivasaṃ uyyānato āgacchanto attano sampattiṃ oloketvā, ‘‘atthi nu kho aññassapi kassaci evarūpā sampattī’’ti vatvā taṃ sutvā manussehi ‘‘kiṃ sampatti nāmesā, kosambiyaṃ utenassa rañño atimahatī sampatī’’ti vutte rājā āha – ‘‘tena hi gaṇhissāma na’’nti? ‘‘Na sakkā so gahetu’’nti. ‘‘Kiñci katvā gaṇhissāmayevā’’ti? ‘‘Na sakkā devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘So hatthikantaṃ nāma sippaṃ jānāti, mantaṃ [Pg.124] parivattetvā hatthikantavīṇaṃ vādento nāge palāpetipi gaṇhātipi. Hatthivāhanasampanno tena sadiso nāma natthī’’ti. ‘‘Na sakkā mayā so gahetu’’nti. ‘‘Sace te, deva, ekantena ayaṃ nicchayo, tena hi dāruhatthiṃ kāretvā tassāsannaṭṭhānaṃ pesehi. So hatthivāhanaṃ vā assavāhanaṃ vā sutvā dūrampi gacchati. Tattha naṃ āgataṃ gahetuṃ sakkā bhavissatī’’ti. 우떼나 왕에게는 잔다빳조따 왕의 딸인 와술라닷따라는 또 다른 왕비가 있었다. 실로 웃제니에는 잔다빳조따라는 왕이 있었다. 그는 어느 날 정원에서 돌아오며 자신의 부유함을 보고 "다른 누군가에게도 이와 같은 부유함이 있겠는가?"라고 물었다. 사람들에게 그 말을 듣고 "이것이 무슨 부유함입니까? 꼬삼비의 우떼나 왕의 부유함은 매우 장대합니다"라고 말해지자, 왕은 "그렇다면 그를 사로잡으리라"고 말했다. (사람들이) "그를 사로잡는 것은 불가능합니다"라고 하자, "어떠한 방법을 써서라도 반드시 잡으리라"고 말했다. "대왕이시여, 불가능합니다"라고 하니, "무슨 이유 때문인가?"라고 물었다. "그는 핫띠깐따라는 비법을 알고 있습니다. 만트라를 외우고 핫띠깐따 비나를 연주하면 코끼리들을 도망가게도 하고 사로잡기도 합니다. 코끼리 탈것을 갖춘 면에서 그와 대등한 자는 없습니다"라고 했다. "나로서는 그를 잡는 것이 불가능하겠구나"라고 하니, "대왕이시여, 만약 당신이 반드시 이를 결정하셨다면, 나무 코끼리를 만들어 그의 영역 근처로 보내십시오. 그는 코끼리나 말 소식을 들으면 먼 곳까지도 갑니다. 그곳에 온 그를 잡는 것은 가능할 것입니다"라고 했다. Rājā ‘‘attheso upāyo’’ti dārumayaṃ yantahatthiṃ kārāpetvā bahi pilotikāhi veṭhetvā katacittakammaṃ katvā tassa vijite āsannaṭṭhāne ekasmiṃ saratīre vissajjāpesi. Hatthino antokucchiyaṃ saṭṭhi purisā aparāparaṃ caṅkamanti, hatthilaṇḍaṃ āharitvā tattha tattha chaḍḍesuṃ. Eko vanacarako hatthiṃ disvā, ‘‘amhākaṃ rañño anucchaviko’’ti cintetvā, gantvā rañño ārocesi – ‘‘deva, mayā sabbaseto kelāsakūṭapaṭibhāgo tumhākaññeva anucchaviko varavāraṇo diṭṭho’’ti. Uteno tameva maggadesakaṃ katvā hatthiṃ abhiruyha saparivāro nikkhami. Tassa āgamanaṃ ñatvā carapurisā gantvā caṇḍapajjotassa ārocesuṃ. So āgantvā majjhe tucchaṃ katvā ubhosu passesu balakāyaṃ payojesi. Uteno tassāgamanaṃ ajānanto hatthiṃ anubandhi. Anto ṭhitamanussā vegena palāpesuṃ. Kaṭṭhahatthī rañño mantaṃ parivattetvā vīṇaṃ vādentassa tantisaddaṃ asuṇanto viya palāyatiyeva. Rājā hatthināgaṃ pāpuṇituṃ asakkonto assaṃ āruyha anubandhi. Tasmiṃ vegena anubandhante balakāyo ohīyi. Rājā ekakova ahosi. Atha naṃ ubhosu passesu payuttā caṇḍapajjotassa purisā gaṇhitvā attano rañño adaṃsu. Athassa balakāyo amittavasaṃ gatabhāvaṃ ñatvā bahinagareva khandhāvāraṃ nivesetvā acchi. 왕은 "그것이 방책이로다"라며 나무로 만든 기계 코끼리를 제작하게 하고, 겉을 헌 헝겊으로 두르고 채색을 하여 그(우떼나)의 영토와 가까운 호숫가에 풀어놓게 했다. 코끼리의 뱃속에는 예순 명의 장정들이 이리저리 오갈 수 있었으며, 코끼리 배설물을 가져다가 여기저기에 버려두었다. 한 사냥꾼이 코끼리를 보고 "우리 왕께 어울리겠구나"라고 생각하여 왕에게 가서 보고했다. "대왕이시여, 제가 온몸이 하얗고 껠라사 산봉우리와 같은, 오직 당신께만 어울리는 고귀한 코끼리를 보았습니다." 우떼나는 그 사냥꾼을 길잡이로 삼아 코끼리에 올라타고 일행과 함께 나섰다. 그의 등장을 알고 첩자들은 잔다빳조따에게 보고했다. 그는 나와서 가운데를 비우고 양옆에 군대를 배치했다. 우떼나는 그의 접근을 모른 채 코끼리를 추격했다. 속의 사람들은 (나무 코끼리를) 빠르게 도망치게 했다. 나무 코끼리는 왕이 만트라를 외우고 비나를 연주하는 현의 소리를 못 듣는 것처럼 도망만 칠 뿐이었다. 왕은 코끼리를 따라잡지 못하자 말에 올라타 추격했다. 그가 빠르게 추격하는 동안 군대는 뒤처졌고 왕은 혼자가 되었다. 그때 양옆에 배치된 잔다빳조따의 사람들이 우떼나를 사로잡아 자기들의 왕에게 바쳤다. 이에 그의 군대는 왕이 원수의 수중에 들어간 것을 알고 성 밖에 진을 치고 머물렀다. Caṇḍapajjotopi utenaṃ jīvaggāhameva gāhāpetvā ekasmiṃ coragehe pakkhipitvā dvāraṃ pidahāpetvā tayo divase jayapānaṃ pivi. Uteno tatiyadivase ārakkhake pucchi – ‘‘kahaṃ vo, tāta, rājā’’ti? ‘‘‘Paccāmitto me gahito’ti jayapānaṃ pivatī’’ti. ‘‘Kā nāmesā mātugāmassa viya tumhākaṃ rañño kiriyā, nanu paṭirājūnaṃ gahetvā [Pg.125] vissajjetuṃ vā māretuṃ vā vaṭṭati, amhe dukkhaṃ nisīdāpetvā jayapānaṃ kira pivatī’’ti. Te gantvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. So āgantvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evaṃ vadasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu taṃ vissajjessāmi, evarūpo kira te manto atthi, taṃ mayhaṃ dassasī’’ti. ‘‘Sādhu dassāmi, gahaṇasamaye maṃ vanditvā taṃ gaṇhāhi. Kiṃ pana tvaṃ vandissasī’’ti? ‘‘Kyāhaṃ taṃ vandissāmi, na vandissāmī’’ti? ‘‘Ahampi te na dassāmī’’ti. ‘‘Evaṃ sante rājāṇaṃ te karissāmī’’ti. ‘‘Karohi, sarīrassa me issaro, na pana cittassā’’ti. Rājā tassa sūragajjitaṃ sutvā, ‘‘kathaṃ nu kho imaṃ mantaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imaṃ mantaṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā, mama dhītaraṃ etassa santike uggaṇhāpetvā ahaṃ tassā santike gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘aññassa vanditvā gaṇhantassa dassasī’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi amhākaṃ ghare ekā khujjā atthi tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya tvaṃ bahisāṇiyaṃ ṭhitova mantaṃ vācehī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, khujjā vā hotu pīṭhasappi vā, vandantiyā dassāmī’’ti. Tato rājā gantvā dhītaraṃ vāsuladattaṃ āha – ‘‘amma, eko saṅkhakuṭṭhī anagghamantaṃ jānāti, taṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā. Tvaṃ antosāṇiyaṃ nisīditvā taṃ vanditvā mantaṃ gaṇha, so bahisāṇiyaṃ ṭhatvā tuyhaṃ vācessati. Tava santikā ahaṃ taṃ gaṇhissāmī’’ti. 잔다빳조따 또한 우떼나를 생포하여 감옥에 가두고 문을 닫게 한 뒤 사흘 동안 승전주를 마셨다. 우떼나는 셋째 날에 파수꾼들에게 물었다. "여보게들, 그대들의 왕은 어디 있는가?" "'원수를 잡았다'며 승전주를 마시고 계십니다." "그대들 왕의 행동은 마치 여인과 같구나. 대적하는 왕을 잡았으면 놓아주든 죽이든 해야 마땅하지 않은가? 우리를 괴롭게 가두어 두고 승전주나 마시다니." 그들이 가서 그 내용을 왕에게 보고했다. 왕이 와서 "진정 네가 그렇게 말했느냐?"라고 물었다. "그렇습니다, 대왕이시여." "좋다, 너를 놓아주겠다. 너에게 그런 만트라가 있다고 하니 그것을 내게 주어라." "좋습니다, 드리겠습니다. 배울 때 나에게 절을 하고 그것을 배우십시오." "그런데 너는 (내가) 절을 하기를 바라느냐?" "내가 어찌 너에게 절을 하겠느냐? 하지 않겠다." "나 또한 당신에게 주지 않겠습니다." "그렇다면 너에게 왕의 형벌을 내리겠다." "내리십시오. 당신은 내 몸은 지배하지만, 내 마음은 지배하지 못합니다." 왕은 그의 당당한 외침을 듣고 '어떻게 이 만트라를 배울 수 있을까' 생각하다가, '이 만트라를 다른 사람에게 알릴 수는 없으니, 내 딸에게 이 자의 곁에서 배우게 한 뒤 내가 딸에게서 배워야겠다'라고 생각했다. 이에 (우떼나에게) 말했다. "다른 사람이 절을 하고 배우는 것이라면 주겠느냐?" "예, 대왕이시여." "그렇다면 우리 궁에 한 꼽추 여인이 있으니, 그녀가 휘장 안에서 절을 하고 앉아 있을 때 너는 휘장 밖에서 서서 만트라를 가르치거라." "좋습니다, 대왕이시여. 꼽추든 절음발이든 절을 하는 자에게는 가르쳐 주겠습니다." 그리하여 왕은 딸 와술라닷따에게 가서 말했다. "얘야, 한 나병 환자가 값진 만트라를 알고 있는데, 그것을 다른 사람에게는 알릴 수 없단다. 네가 휘장 안에 앉아 그에게 절을 하고 만트라를 배우거라. 그 문둥이가 휘장 밖에 서서 너를 가르칠 것이다. 네가 배운 뒤에 내가 너에게서 배우겠다." Evaṃ so tesaṃ aññamaññaṃ santhavakaraṇabhayena dhītaraṃ khujjaṃ, itaraṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesi. So tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya bahi ṭhito mantaṃ vācesi. Atha naṃ ekadivasaṃ punappunaṃ vuccamānampi mantapadaṃ vattuṃ asakkontiṃ ‘‘are khujje atibahaloṭṭhakapolaṃ te mukhaṃ, evaṃ nāma vadehī’’ti āha. ‘‘Sā kujjhitvā are duṭṭhasaṅkhakuṭṭhi kiṃ vadesi, kiṃ mādisā khujjā nāma hotī’’ti? Sāṇikaṇṇaṃ ukkhipitvā ‘‘kāsi tva’’nti vutte, ‘‘rañño dhītā vāsuladattā nāmāha’’nti āha. ‘‘Pitā te taṃ mayhaṃ kathento ‘khujjā’ti kathesī’’ti. ‘‘Mayhampi kathento taṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesī’’ti. Te ubhopi ‘‘tena hi amhākaṃ santhavakaraṇabhayena kathitaṃ bhavissatī’’ti antosāṇiyaññeva santhavaṃ kariṃsu. 이와 같이 왕은 그들이 서로 정이 들까 두려워하여 딸은 꼽추로, 상대는 문둥이로 속여서 말했다. 우떼나는 그녀가 휘장 안에서 절하고 앉아 있는 동안 밖에서 만트라를 가르쳤다. 그러던 어느 날, 그녀가 만트라 구절을 몇 번이나 일러주어도 말하지 못하자, "야, 이 꼽추년아, 입술과 뺨이 너무 두껍구나. 그렇게 말해 보아라!"라고 말했다. 그녀는 화가 나서 "이 나쁜 문둥이 놈아, 네가 뭐라고 하느냐? 나 같은 공주가 어찌 꼽추란 말이냐?"라고 했다. 우떼나가 휘장 끝을 걷어 올리며 "너는 누구냐?"라고 물으니, "왕의 딸 와술라닷따입니다"라고 답했다. "네 아버지는 나에게 너를 '꼽추'라고 말했느니라." "저에게 말할 때도 당신을 문둥이로 만들어 말했습니다." 그들 둘은 "왕이 우리가 서로 정이 들까 봐 그렇게 말한 것이로구나"라고 생각하며 휘장 안에서 정을 나누게 되었다. Tato paṭṭhāya mantaggahaṇaṃ vā sippaggahaṇaṃ vā natthi. Rājāpi dhītaraṃ niccaṃ pucchati – ‘‘sippaṃ gaṇhasi, ammā’’ti? ‘‘Gaṇhāmi, tātā’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ uteno [Pg.126] āha – ‘‘bhadde, sāmikena kattabbaṃ nāma neva mātāpitaro na bhātubhaginiyo kātuṃ sakkonti, sace mayhaṃ jīvitaṃ dassasi, pañca te itthisatāni parivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhānaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Sace imasmiṃ vacane patiṭṭhātuṃ sakkhissatha, dassāmi vo jīvita’’nti. ‘‘Sakkhissāmi, bhadde’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti pitu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so pucchi – ‘‘amma, niṭṭhitaṃ sippa’’nti? ‘‘Na tāva niṭṭhitaṃ, tāta, sippa’’nti. Atha naṃ so pucchi – ‘‘kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Amhākaṃ ekaṃ dvārañca ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭati, tātā’’ti. ‘‘Idaṃ kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Tāta, rattiṃ kira tārakasaññāya mantassa upacāratthāya ekaṃ osadhaṃ gahetabbaṃ atthi. Tasmā amhākaṃ velāya vā avelāya vā nikkhamanakāle ekaṃ dvārañceva ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Te attano abhirucitaṃ ekaṃ dvāraṃ hatthagataṃ kariṃsu. Rañño pana pañca vāhanāni ahesuṃ. Bhaddavatī nāma kareṇukā ekadivasaṃ paññāsa yojanāni gacchati, kāko nāma dāso saṭṭhi yojanāni gacchati, celakaṭṭhi ca muñcakesī cāti dve assā yojanasataṃ gacchanti, nāḷāgiri hatthī vīsati yojanasatanti. 그날 이후로 만트라를 배우거나 기술을 배우는 일은 없었다. 왕도 딸에게 항상 물었다. "얘야, 기술을 배우고 있느냐?" "네, 아버지, 배우고 있습니다"라고 대답했다. 그러던 어느 날 우테나 왕이 그녀에게 말했다. "그대여, 남편이 해줄 수 있는 행위(공양과 대우)는 부모님도, 형제나 자매도 해줄 수 없는 것이오. 만일 나의 생명을 구해준다면, 그대에게 오백 명의 여인을 시종으로 주고 제일가는 왕비의 자리를 주겠소." "만일 이 약속을 지키실 수 있다면, 당신의 생명을 구해드리겠습니다." "그대여, 지킬 수 있소." 그녀는 "좋습니다, 왕이시여"라고 말하고는 아버지의 처소로 가서 절을 올리고 한곁에 섰다. 그때 아버지가 그녀에게 물었다. "얘야, 기술을 다 배웠느냐?" "아버지, 기술이 아직 다 끝나지 않았습니다." 그러자 왕이 물었다. "얘야, 무엇 때문이냐?" "아버지, 저희에게 문 하나와 탈것 하나를 얻는 것이 마땅합니다." "얘야, 이것은 무엇 때문이냐?" "아버지, 밤에 별의 징조에 따라 만트라를 준비하기 위해 어떤 약초를 캐러 가야 할 일이 있다고 합니다. 그러므로 저희가 때에 상관없이 나갈 수 있도록 문 하나와 탈것 하나를 얻는 것이 마땅합니다." 왕은 "좋다"고 승낙했다. 그들은 자신들이 원하는 문 하나를 확보했다. 한편 왕에게는 다섯 가지 탈것이 있었다. 밧다와띠라는 암코끼리는 하루에 50유순을 가고, 까까라는 노예는 60유순을 가며, 첼라빳띠와 문자께시라는 두 마리 말은 100유순을 가고, 날라기리 코끼리는 120유순을 갔다. So kira rājā anuppanne buddhe ekassa issarassa upaṭṭhāko ahosi. Athekadivasaṃ issare bahinagaraṃ gantvā nhatvā āgacchante eko paccekabuddho nagaraṃ piṇḍāya pavisitvā sakalanagaravāsīnaṃ mārena āvaṭṭitattā ekaṃ bhikkhāmpi alabhitvā yathādhotena pattena nikkhami. Atha naṃ nagaradvāraṃ pattakāle māro aññātakavesena upasaṅkamitvā, ‘‘api, bhante, vo kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Kiṃ pana me tvaṃ alabhanākāraṃ karī’’ti? ‘‘Tena hi nivattitvā puna pavisatha, idāni na karissāmī’’ti. ‘‘Nāhaṃ puna nivattissāmī’’ti. Sace hi nivatteyya, puna so sakalanagaravāsīnaṃ sarīre adhimuñcitvā pāṇiṃ paharitvā hasanakeḷiṃ kareyya. Paccekabuddhe anivattitvā gate māro tattheva antaradhāyi. Atha so issaro yathādhoteneva pattena āgacchantaṃ paccekabuddhaṃ disvā vanditvā, ‘‘api, bhante, kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Caritvā nikkhantamhāvuso’’ti. So cintesi – ‘‘ayyo, mayā pucchitaṃ akathetvā aññaṃ vadati, na kiñci laddhaṃ bhavissatī’’ti. Athassa pattaṃ olokento tucchaṃ disvā gehe bhattassa [Pg.127] niṭṭhitāniṭṭhitabhāvaṃ ajānanatāya sūro hutvā pattaṃ gahetuṃ avisahanto ‘‘thokaṃ, bhante, adhivāsethā’’ti vatvā vegena gharaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ bhattaṃ niṭṭhita’’nti pucchitvā, ‘‘niṭṭhita’’nti vutte taṃ upaṭṭhākaṃ āha – ‘‘tāta, añño tayā sampannavegataro nāma natthi, sīghena javena bhadantaṃ patvā ‘pattaṃ me, bhante, dethā’ti vatvā pattaṃ gahetvā vegena ehī’’ti. So ekavacaneneva pakkhanditvā pattaṃ gahetvā āhari. Issaropi attano bhojanassa pattaṃ pūretvā ‘‘imaṃ sīghaṃ gantvā ayyassa sampādehi, ahaṃ te ito pattiṃ dammī’’ti āha. 전해지는 바에 따르면, 그 왕(짠다빳조따)은 부처님이 출현하시기 전 어느 권력자의 수종자였다. 어느 날 권력자가 성 밖으로 나가 목욕을 하고 돌아올 때, 한 벽지불이 성안으로 탁발을 하러 들어갔으나, 마왕이 모든 성 주민들을 홀려놓았기 때문에 밥 한 숟가락도 얻지 못한 채 씻은 그대로의 빈 발때를 들고 나오고 있었다. 그때 벽지불이 성문에 이르렀을 때, 마왕이 정체를 숨긴 채 다가와서 "존자시여, 무엇 좀 얻으셨습니까?"라고 물었다. "어찌하여 너는 내가 아무것도 얻지 못하게 방해를 하였느냐?" "그렇다면 다시 성안으로 돌아가서 탁발하십시오. 이번에는 방해하지 않겠습니다." "나는 다시 돌아가지 않겠다." 만약 벽지불이 다시 돌아갔다면, 마왕은 모든 성 주민의 몸에 빙의하여 손뼉을 치며 조롱하고 비웃었을 것이다. 벽지불이 돌아가지 않고 가버리자 마왕은 그 자리에서 사라졌다. 그때 권력자가 씻은 그대로의 빈 발때를 들고 오는 벽지불을 보고 절을 하며 "존자시여, 무엇 좀 얻으셨습니까?"라고 물었다. "도반이여, 탁발을 돌고 나오는 길입니다"라고 벽지불이 대답했다. 권력자는 생각했다. '존자께서는 내가 물은 것에 대답하지 않으시고 다른 말씀을 하시는구나. 분명 아무것도 얻지 못하셨을 것이다.' 그가 발때를 들여다보니 비어 있는 것을 보고, 집에 음식이 다 준비되었는지 알지 못한 상태라 자신 있게 발때를 받지는 못하고 "존자시여, 잠시만 기다려 주십시오"라고 말한 뒤 서둘러 집으로 가서 "우리 음식이 다 되었느냐?"고 물었다. "다 되었습니다"라는 말을 듣자, 그는 수종자에게 말했다. "얘야, 너보다 발이 빠른 사람은 없다. 아주 빨리 달려가서 존자께 '존자시여, 저에게 발때를 주십시오'라고 말씀드리고 발때를 받아서 서둘러 오너라." 그는 그 한마디에 달려가서 발때를 받아 가지고 왔다. 권력자 또한 자신의 음식을 발때에 가득 채워주고 "이것을 빨리 가져가서 존자께 올려라. 내가 너에게 이 공덕의 몫을 나누어 주마"라고 말했다. Sopi taṃ gahetvā javena gantvā paccekabuddhassa pattaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, ‘velā upakaṭṭhā’ti ahaṃ atisīghena javena āgato ca gato ca, etassa me javassa phalena yojanānaṃ paṇṇāsasaṭṭhisatavīsasatagamanasamatthāni pañca vāhanāni nibbattantu, āgacchantassa ca me gacchantassa ca sarīraṃ sūriyatejena tatthaṃ, tassa me phalena nibbattanibbattaṭṭhāne āṇā sūriyatejasadisā hotu, imasmiṃ me piṇḍapāte sāminā patti dinnā, tassā me nissandena tumhehi diṭṭhadhammassa bhāgī homī’’ti āha. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā – 수종자 또한 그것을 가지고 신속히 달려가 벽지불에게 발때를 드리고 오체투지로 절하며 말했다. "존자시여, '공양 시간이 다 되었다'고 생각하여 제가 아주 빠르게 달려왔다 갔습니다. 이 신속한 노력의 결과로 50, 60, 100, 120유순을 갈 수 있는 다섯 가지 탈것이 생겨나게 하소서. 그리고 제가 오고 가는 동안 제 몸이 태양 볕에 달구어졌으니, 그 결과로 태어나는 곳마다 제 권세가 태양의 빛과 같게 하소서. 또한 이 공양물에 대해 주인님께서 제게 공덕의 몫을 나누어 주셨으니, 그 과보로 존자께서 깨달으신 법을 저도 깨닫게 하소서." 벽지불은 "그렇게 되거라"라고 말하며 다음과 같이 축원했다. ‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 pubbūpanissayasampattikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1. 192); "그대가 원하고 바라는 것이 모두 이루어지길, 보름날의 달처럼 모든 소망이 가득 채워지길." ‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, maṇijotiraso yathā’’ti. – "그대가 원하고 바라는 것이 속히 이루어지길, 소구여의주처럼 모든 소망이 가득 채워지길." Anumodanaṃ akāsi. Paccekabuddhānaṃ kira idhāva dve gāthā anumodanagāthā nāma honti. Tattha jotirasoti sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ vuccati. Idaṃ tassa pubbacaritaṃ. So etarahi caṇḍapajjoto ahosi. Tassa ca kammassa nissandena imāni pañca vāhanāni nibbattiṃsu. Athekadivasaṃ rājā uyyānakīḷāya nikkhami. Uteno ‘‘ajja palāyitabba’’nti mahantāmahante cammapasibbake hiraññasuvaṇṇassa pūretvā kareṇukāpiṭṭhe ṭhapetvā vāsuladattaṃ ādāya palāyi. Antepurapālakā palāyantaṃ taṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘sīghaṃ gacchathā’’ti balaṃ pahiṇi. Uteno [Pg.128] balassa pakkhandabhāvaṃ ñatvā kahāpaṇapasibbakaṃ mocetvā pātesi, manussā kahāpaṇe uccinitvā puna pakkhandiṃsu. Itaro suvaṇṇapasibbakaṃ mocetvā pātetvā nesaṃ suvaṇṇalobhena papañcentānaññeva bahi nivuṭṭhaṃ attano khandhāvāraṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva attano balakāyo parivāretvā nagaraṃ pavesesi. So patvāva vāsuladattaṃ abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesīti. Ayaṃ vāsuladattāya uppatti. (부처님 혹은 벽지불들께서) 수희(anumodana)를 하셨다. 전해지는 바에 따르면, 벽지불들에게는 바로 이 두 게송이 수희 게송이라 불린다. 그 게송 가운데 '조띠라사(jotirasa)'란 모든 소원을 들어주는 보석(maṇiratana)을 말한다. 이것은 그 찬다빳죠따 왕의 전생 선업이다. 그는 지금 찬다빳죠따 왕이 되었다. 그 선업의 과보로 이 다섯 가지 탈것들이 생겨났다. 어느 날 왕은 동산에서 놀기 위해 나갔다. 우데나 왕은 '오늘이야말로 도망쳐야 할 때다'라고 생각하며, 매우 큰 가죽 주머니들에 금과 은을 가득 채워 암코끼리의 등에 싣고, 와술라닷따 공주를 데리고 도망쳤다. 내궁의 수호자들이 도망치는 그를 보고 가서 왕에게 보고했다. 왕은 '빨리 가라'고 하며 군대를 보냈다. 우데나 왕은 군대가 추격해오는 것을 알고 은화 주머니를 풀어 흩뿌렸다. 사람들은 은화를 줍느라 다시 추격하기를 멈추었다. 우데나 왕은 다시 금화 주머니를 풀어 흩뿌렸고, 그들이 금에 대한 탐욕으로 지체하는 사이에 성 밖의 자기 군대가 머무는 진영에 도착했다. 그러자 돌아오는 그를 보고 자신의 군대 무리가 그를 에워싸고 꼬삼비 성으로 들어갔다. 그는 성에 도착하자마자 와술라닷따를 축성하여 제일 왕비(aggamahesi)의 자리에 앉혔다. 이것이 와술라닷따의 이야기이다. Aparā pana māgaṇḍiyā nāma rañño santikā aggamahesiṭṭhānaṃ labhi. Sā kira kururaṭṭhe māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā. Mātāpissā māgaṇḍiyāyeva nāmaṃ. Cūḷapitāpissā māgaṇḍiyova, sā abhirūpā ahosi devaccharapaṭibhāgā. Pitā panassā anucchavikaṃ sāmikaṃ alabhanto mahantehi mahantehi kulehi yācitopi ‘‘na mayhaṃ dhītu tumhe anucchavikā’’ti tajjetvā uyyojesi. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento māgaṇḍiyabrāhmaṇassa sapajāpatikassa anāgāmiphalūpanissayaṃ disvā attano pattacīvaramādāya tassa bahinigame aggiparicaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. So tathāgatassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā, ‘‘imasmiṃ loke iminā purisena sadiso añño puriso nāma natthi, ayaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko, imassa posāpanatthāya dhītaraṃ dassāmī’’ti cintetvā, ‘‘samaṇa, ekā me dhītā atthi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tassā anucchavikaṃ purisaṃ na passāmi, tumhe tassā anucchavikā, sā ca tumhākaññeva anucchavikā. Tumhākañhi pādaparicārikā, tassā ca bhattā laddhuṃ vaṭṭati, taṃ vo ahaṃ dassāmi, yāva mamāgamanā idheva tiṭṭhathā’’ti āha. Satthā kiñci avatvā tuṇhī ahosi. Brāhmaṇo vegena gharaṃ gantvā, ‘‘bhoti, bhoti dhītu me anucchaviko puriso diṭṭho, sīghaṃ sīghaṃ naṃ alaṅkarohī’’ti taṃ alaṅkārāpetvā saddhiṃ brāhmaṇiyā ādāya satthu santikaṃ pāyāsi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Ayaṃ ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko natthī’’ti kassaci adatvā ‘‘ajja me dhītu anucchaviko diṭṭho’’ti kira vadeti, ‘‘kīdiso nu kho so puriso, passissāma na’’nti mahājano teneva saddhiṃ nikkhami. 또 다른 마간디야라는 이름의 여인은 왕으로부터 제일 왕비의 자리를 얻었다. 그녀는 꾸루 국의 마간디야 바라문의 딸이었다고 한다. 그녀의 어머니 이름도 마간디야였고, 그녀의 숙부 이름도 마간디야였다. 그녀는 천녀와 비교될 정도로 매우 아름다웠다. 그러나 그녀의 아버지는 그녀에게 어울리는 남편을 찾지 못하여, 권세 있는 가문들에서 청혼을 해도 '당신들은 내 딸에게 어울리지 않는다'고 꾸짖어 돌려보냈다. 그러던 어느 날 부처님께서 새벽녘에 세상을 관찰하시다가, 아내와 함께 있는 마간디야 바라문이 아나가미(anāgāmi) 과를 얻을 수 있는 인연(upanissaya)이 있음을 보시고, 발우와 가사를 챙겨 그가 불을 공양하는 곳 밖의 마을로 가셨다. 그 바라문은 여래의 원만한 상호와 아름다운 모습을 보고 '이 세상에 이 남자와 비견될 다른 남자는 없다. 이 사람이야말로 내 딸에게 어울린다. 그에게 수종을 들게 하기 위해 내 딸을 주어야겠다'고 생각했다. 그리고 '수행자여, 나에게 딸이 하나 있는데, 나는 지금까지 그녀에게 어울리는 남자를 보지 못했소. 당신이야말로 그녀에게 어울리며, 그녀 또한 당신에게 어울리는 사람이오. 그녀는 당신의 발치에서 시중드는 사람이 되어야 하고, 그녀 또한 남편을 얻는 것이 마땅하니, 내가 그녀를 당신에게 주겠소. 내가 올 때까지 여기서 기다리시오'라고 말했다. 부처님께서는 아무 말씀 없이 침묵하셨다. 바라문은 급히 집으로 돌아가 '여보, 여보, 우리 딸에게 어울리는 남자를 보았소. 빨리 딸을 단장시키시오'라고 하며 딸을 단장시킨 뒤, 바라문 여인과 함께 딸을 데리고 부처님 계신 곳으로 향했다. 온 성안이 들썩였다. '이 바라문이 지금까지 내 딸에게 어울리는 남자가 없다고 하며 누구에게도 주지 않더니, 오늘 우리 딸에게 어울리는 남자를 보았다고 말한다'는 소문이 퍼지자, '도대체 어떤 남자일까, 한번 보자'며 많은 사람들이 그 바라문과 함께 성 밖으로 나왔다. Tasmiṃ [Pg.129] dhītaraṃ gahetvā āgacchante satthā tena vuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tattha padacetiyaṃ dassetvā gantvā aññasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsi. Buddhānañhi padacetiyaṃ adhiṭṭhahitvā akkantaṭṭhāneyeva paññāyati, na aññattha. Yesañcatthāya adhiṭṭhitaṃ hoti, teyeva naṃ passanti. Tesaṃ pana adassanakaraṇatthaṃ hatthiādayo vā akkamantu, mahāmegho vā pavassatu, verambhavātā vā paharantu, na taṃ koci makkhetuṃ sakkoti. Atha brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha – ‘‘kuhiṃ so puriso’’ti. ‘‘‘Imasmiṃ ṭhāne tiṭṭhāhī’ti naṃ avacaṃ, kuhiṃ nu kho so gato’’ti ito cito olokento padacetiyaṃ disvā ‘‘ayamassa padavalañjo’’ti āha. Brāhmaṇī salakkhaṇamantānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇatāya lakkhaṇamante parivattetvā padalakkhaṇaṃ upadhāretvā, ‘‘nayidaṃ, brāhmaṇa, pañcakāmaguṇasevino pada’’nti vatvā imaṃ gāthamāha – 바라문이 딸을 데리고 왔을 때, 부처님께서는 그가 말한 장소에 머물지 않으시고 그곳에 발자취(padacetiya)를 남기신 뒤 다른 곳으로 가 계셨다. 부처님들의 발자취는 결정을 내리며 밟은 그 자리에서만 나타나고 다른 곳에서는 나타나지 않는다. 또한 부처님께서 그 이익을 위해 결정하신 이들만이 그 발자취를 볼 수 있다. 그들이 보지 못하게 하려고 코끼리 등이 밟거나, 거대한 비가 내리거나, 거센 바람이 불어닥쳐도 그 발자취를 누구도 지울 수 없다. 그때 바라문 여인이 바라문에게 '그 남자가 어디 있나요?'라고 물었다. 바라문은 '이곳에 서 있으라고 말했는데, 도대체 어디로 갔단 말인가'라며 여기저기 살피다가 발자취를 발견하고 '이것이 그 사람의 발자취요'라고 말했다. 바라문 여인은 상(lakkhaṇa)을 판별하는 주문과 삼베다에 능숙했기에, 그 지식을 반추하며 발자취의 상을 살핀 뒤 '바라문이여, 이것은 다섯 가지 감각적 욕망을 즐기는 자의 발자취가 아닙니다'라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,Duṭṭhassa hoti sahasānupīḷitaṃ; Mūḷhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ,Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; visuddhi. 1.45); '탐욕이 있는 자의 발자취는 중간이 들린 모양이며, 성냄이 있는 자의 발자취는 뒤꿈치가 깊이 눌린 모양이고, 어리석은 자의 발자취는 끌린 듯한 모양이지만, 번뇌의 덮개를 벗겨낸 분의 발자취는 이와 같습니다.' Atha naṃ brāhmaṇo evamāha – ‘‘bhoti tvaṃ udakapātiyaṃ kumbhīlaṃ, gehamajjhe ca pana coraṃ viya mante passanasīlā, tuṇhī hohī’’ti. Brāhmaṇa, yaṃ icchasi, taṃ vadehi, nayidaṃ pañcakāmaguṇasevino padanti. Tato ito cito ca olokento satthāraṃ disvā, ‘‘ayaṃ so puriso’’ti vatvā brāhmaṇo gantvā, ‘‘samaṇa, dhītaraṃ me tava posāpanatthāya demī’’ti āha. Satthā ‘‘dhītarā te mayhaṃ attho atthi vā natthi vā’’ti avatvāva, ‘‘brāhmaṇa, ekaṃ te kāraṇaṃ kathemī’’ti vatvā, ‘‘kathehi samaṇā’’ti vutte mahābhinikkhamanato paṭṭhāya yāva ajapālanigrodhamūlā mārena anubaddhabhāvaṃ ajapālanigrodhamūle ca pana ‘‘atīto dāni me esa visaya’’nti tassa sokāturassa sokavūpasamanatthaṃ āgatāhi māradhītāhi kumārikavaṇṇādivasena payojitaṃ palobhanaṃ ācikkhitvā, ‘‘tadāpi mayhaṃ chando nāhosī’’ti vatvā – 그러자 바라문이 여인에게 이렇게 말했다. '여보, 당신은 물그릇 속에서 악어를 보고 집 한가운데서 도둑을 보는 것처럼 상서(mante)를 보는구려. 제발 조용히 하시오.' 여인은 '바라문이여, 당신이 원하는 대로 말하십시오. 하지만 이것은 다섯 가지 감각적 욕망을 즐기는 자의 발자취가 아닙니다'라고 다시 말했다. 그 후 여기저기 살피다 부처님을 발견하고는, 바라문이 '이분이 바로 그 사람이오'라고 말하며 다가가서 '수행자여, 내 딸을 당신의 시종으로 드립니다'라고 말했다. 부처님께서는 '당신의 딸이 나에게 필요하다거나 필요하지 않다'는 말씀은 하지 않으시고, '바라문이여, 당신에게 한 가지 이야기를 해주겠소'라고 하셨다. 바라문이 '수행자여, 말씀해 보시오'라고 하자, 부처님께서는 위대한 출가로부터 시작하여 아자빨라 니그로다 나무 아래에 이르기까지 마라(Māra)가 끈질기게 추격해온 일과, 아자빨라 니그로다 나무 아래에서 '이제 이분은 나의 영역에서 벗어났구나'라며 슬픔에 잠긴 마라를 위로하기 위해 찾아온 마라의 딸들이 어린 처녀의 모습 등으로 유혹했던 일을 들려주셨다. 부처님께서는 '그때조차 나에게는 욕망이 없었다'고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Disvāna [Pg.130] taṇhaṃ aratiṃ ragañca,Nāhosi chando api methunasmiṃ; Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ,Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; su. ni. 841) – '따하(Taṇhā)와 아라띠(Arati)와 라가(Rāga)를 보고서도, 나에게는 성적 결합에 대한 욕망이 조금도 일어나지 않았다. 하물며 대소변으로 가득 찬 이 몸을 보고 어떠하겠는가? 나는 발로조차 그녀를 건드리고 싶지 않다.' Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu. Māgaṇḍiyāpi kho ‘‘sacassa mayā attho natthi, anatthikabhāvova vattabbo, ayaṃ pana maṃ muttakarīsapuṇṇaṃ karoti, pādāpi naṃ samphusituṃ na iccheti, hotu, attano jātikulapadesabhogayasavayasampattiṃ āgamma tathārūpaṃ bhattāraṃ labhitvā samaṇassa gotamassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti satthari āghātaṃ bandhi. ‘‘Kiṃ pana satthā tāya attani āghātuppattiṃ jānāti, no’’ti? ‘‘Jānātiyeva. Jānanto kasmā gāthamāhā’’ti? Itaresaṃ dvinnaṃ vasena. Buddhā hi āghātaṃ agaṇetvā maggaphalādhigamārahānaṃ vasena dhammaṃ desentiyeva. Mātāpitaro taṃ netvā cūḷamāgaṇḍiyaṃ kaniṭṭhaṃ paṭicchāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Cūḷamāgaṇḍiyopi cintesi – ‘‘mama dhītā omakasattassa na anucchavikā, ekassa raññova anucchavikā’’ti. Taṃ ādāya kosambiṃ gantvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā, ‘‘imaṃ itthiratanaṃ devassa anucchavika’’nti utenassa rañño adāsi. So taṃ disvāva uppannabalavasineho abhisekaṃ katvā pañcasatamātugāmaparivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Ayaṃ māgaṇḍiyāya uppatti. 부처님께서 이 게송을 읊으셨다. 게송이 끝났을 때 바라문과 그의 아내는 아나가미과(불환과)를 성취하였다. 그러나 마간디야는 '만약 저 분이 진실로 나를 원하지 않는다면 그저 원하지 않는다고 말했어야 했다. 그런데 나를 대소변으로 가득 찬 존재라 하며 발로도 건드리고 싶지 않다고 하는구나. 좋다, 나의 가문과 혈통과 지역과 재산과 미모를 이용하여 그에 걸맞은 남편을 얻어서 사문 고따마에게 마땅히 해야 할 일을 해주리라'고 생각하며 부처님께 원한을 품었다. 부처님께서는 그녀가 원한을 품을 것을 아셨는가? 아셨다. 아시면서 왜 게송을 읊으셨는가? 마간디야 외의 다른 두 사람(그녀의 부모)을 위해서였다. 부처님께서는 원한을 개의치 않으시고 도과를 얻을 자격이 있는 이들을 위해 법을 설하신다. 마간디야의 부모는 그녀를 작은아버지인 쭐라마간디야에게 맡기고 출가하여 아라한과에 이르렀다. 쭐라마간디야도 '내 조카는 천한 사람에게는 어울리지 않고 오직 왕에게만 어울린다'고 생각하여, 그녀를 데리고 꼬삼비로 가서 온갖 장신구로 꾸민 뒤 '이 여인 보배는 대왕께 어울립니다'라며 우데나 왕에게 바쳤다. 왕은 그녀를 보자마자 강한 사랑에 빠져 대관식을 거행하고 500명의 여인을 시종으로 주어 제1왕비의 자리에 앉혔다. 이것이 마간디야의 내력이다. Evamassa diyaḍḍhasahassanāṭakitthiparivārā tisso aggamahesiyo ahesuṃ. Tasmiṃ kho pana samaye ghosakaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti kosambiyaṃ tayo seṭṭhino honti. Te upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya pañcasatatāpase himavantato āgantvā nagare bhikkhāya carante disvā pasīditvā nisīdāpetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā cattāro māse attano santike vasāpetvā puna vassāratte āgamanatthāya paṭijānāpetvā uyyojesuṃ. Tāpasāpi tato paṭṭhāya aṭṭha māse himavante vasitvā cattāro māse tesaṃ santike [Pg.131] vasiṃsu. Te aparabhāge himavantato āgacchantā araññāyatane ekaṃ mahānigrodhaṃ disvā tassa mūle nisīdiṃsu. Tesu jeṭṭhakatāpaso cintesi – ‘‘imasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā oramattikā na bhavissati, mahesakkhenevettha devarājena bhavitabbaṃ, sādhu vata sacāyaṃ isigaṇassa pānīyaṃ dadeyyā’’ti. Sopi pānīyaṃ adāsi. Tāpaso nhānodakaṃ cintesi, tampi adāsi. Tato bhojanaṃ cintesi, tampi adāsi. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ devarājā amhehi cintitaṃ cintitaṃ sabbaṃ deti, aho vata naṃ passeyyāmā’’ti. So rukkhakkhandhaṃ padāletvā attānaṃ dassesi. Atha naṃ tāpasā, ‘‘devarāja, mahatī te sampatti, kiṃ nu kho katvā ayaṃ te laddhā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mā pucchatha, ayyā’’ti. ‘‘Ācikkha, devarājā’’ti. So attanā katakammassa parittakattā lajjamāno kathetuṃ na visahi. Tehi punappunaṃ nippīḷiyamāno pana ‘‘tena hi suṇāthā’’ti vatvā kathesi. 이와 같이 우데나 왕에게는 1,500명의 무희를 거느린 세 명의 제1왕비가 있었다. 그때 꼬삼비에는 고사까 장자, 꾸꾸따 장자, 빠와리까 장자라는 세 명의 장자가 있었다. 그들은 우안거가 다가오자 히말라야에서 온 500명의 수행자들이 성안에서 탁발하는 것을 보고 신심이 생겨 그들을 모셔와 공양을 올렸다. 그리고 약속을 받아 네 달 동안 곁에 머물게 하고, 다시 우기에 돌아오기로 약속받은 뒤 돌려보냈다. 수행자들도 그때부터 8개월은 히말라야에서 지내고 4개월은 장자들 곁에서 지냈다. 나중에 그들이 히말라야에서 돌아오던 중 숲속의 큰 니그로다 나무에 이르러 그 뿌리에 앉았다. 그들 중 우두머리 수행자가 '이 나무에 거주하는 천신은 미천한 존재가 아닐 것이다. 분명 위력이 큰 천왕일 것이다. 그가 이 수행자 무리에게 마실 물을 준다면 참 좋겠구나'라고 생각했다. 그러자 천신이 마실 물을 주었다. 수행자가 씻을 물을 생각하자 그것도 주었다. 이어서 음식을 생각하자 그것도 주었다. 그러자 수행자에게 이런 생각이 들었다. '이 천왕은 우리가 생각하는 것마다 모두 주는구나. 오, 그를 직접 볼 수 있다면 얼마나 좋을까!' 그러자 천신이 나무줄기를 가르고 모습을 나타냈다. 수행자들이 '천왕이여, 당신의 복락이 참으로 큽니다. 어떤 선업을 지어 이것을 얻었습니까?'라고 물었다. 천신은 '성자들이여, 묻지 마십시오'라고 답했다. '천왕이여, 말해주시오'라고 재차 요청하자, 그는 자신이 지은 선업이 너무 적어 부끄러워하며 말하기를 주저했다. 그러나 거듭되는 요청에 '그렇다면 들으십시오'라고 하며 말하기 시작했다. So kireko duggatamanusso hutvā bhatiṃ pariyesanto anāthapiṇḍikassa santike bhatikammaṃ labhitvā taṃ nissāya jīvikaṃ kappesi. Athekasmiṃ uposathadivase sampatte anāthapiṇḍiko vihārato āgantvā pucchi – ‘‘tassa bhatikassa ajjuposathadivasabhāvo kenaci kathito’’ti? ‘‘Na kathito, sāmī’’ti. ‘‘Tena hissa sāyamāsaṃ pacathā’’ti. Athassa patthodanaṃ paciṃsu. So divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyaṃ āgantvā bhatte vaḍḍhetvā dinne ‘‘chātomhī’’ti sahasā abhuñjitvāva ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ gehe ‘bhattaṃ detha, sūpaṃ detha, byañjanaṃ dethā’ti mahākolāhalaṃ ahosi, ajja te sabbe nissaddā nipajjiṃsu, mayhameva ekassāhāraṃ vaḍḍhayiṃsu, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā pucchi – ‘‘avasesā bhuñjiṃsu, na bhuñjiṃsū’’ti? ‘‘Na bhuñjiṃsu, tātā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Imasmiṃ gehe uposathadivasesu sāyamāsaṃ na bhuñjanti, sabbeva uposathikā honti. Antamaso thanapāyinopi dārake mukhaṃ vikkhālāpetvā catumadhuraṃ mukhe pakkhipāpetvā mahāseṭṭhi uposathike kāreti. Gandhatelappadīpe jālante khuddakamahallakadārakā sayanagatā dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanti. Tuyhaṃ pana uposathadivasabhāvaṃ kathetuṃ satiṃ na karimhā. Tasmā taveva bhattaṃ pakkaṃ, naṃ bhuñjassūti. Sace idāni uposathikena [Pg.132] bhavituṃ vaṭṭati, ahampi bhaveyyanti. ‘‘Idaṃ seṭṭhi jānātī’’ti. ‘‘Tena hi naṃ pucchathā’’ti. Te gantvā seṭṭhiṃ pucchiṃsu. So evamāha – ‘‘idāni pana abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathaṅgāni adhiṭṭhahanto upaḍḍhaṃ uposathakammaṃ labhissatī’’ti. Itaro taṃ sutvā tathā akāsi. 그는 옛날 한 가난한 사람이 되어 일거리를 찾다가 아나타삔디까 장자의 처소에서 품삯 일을 얻어 그에게 의지해 생계를 꾸렸다. 그러던 어느 포살일이 되었을 때, 사찰에서 돌아온 아나타삔디까가 '저 일꾼에게 오늘이 포살일임을 누가 말해주었는가?'라고 물었다. '아무도 말해주지 않았습니다, 주인님'이라는 대답에 그는 '그렇다면 그를 위해 저녁밥을 지어라'고 했다. 하인들이 그를 위해 한 바리의 밥을 지었다. 그는 하루 종일 숲에서 일하고 저녁에 돌아와 차려진 밥을 보고는 '배가 고프다'며 서둘러 먹으려다 문득 생각했다. '평소 이 집에서는 밥을 달라, 국을 달라, 반찬을 달라며 아주 소란스러웠는데, 오늘은 모두가 조용히 누워 있구나. 나 한 사람을 위해서만 음식을 차려주었으니, 이게 어찌 된 일인가?' 그는 '다른 사람들은 먹었는가, 먹지 않았는가?'라고 물었다. '먹지 않았단다.' '무슨 이유 때문입니까?' '이 집에서는 포살일에 저녁밥을 먹지 않는다. 모두가 포살 계를 지키기 때문이지. 심지어 젖먹이 아이들까지도 입을 헹구게 하고 사투마두를 입에 넣어주며 장자께서 포살을 지키게 하신다. 향유 등불을 켜면 아이들이 침상에 들어 서른두 가지 몸의 부위를 암송한단다. 그런데 네게는 오늘이 포살일임을 알려주는 것을 잊었구나. 그래서 너를 위한 밥만 지었으니 그것을 먹어라.' 그러자 일꾼이 '지금이라도 포살 계를 지키는 것이 가능하다면 저도 지키고 싶습니다'라고 했다. 하인들이 '그건 장자께서 아실 것이다'라고 하여 장자에게 가서 물으니, 장자가 이렇게 말했다. '지금이라도 음식을 먹지 않고 입을 헹구어 포살의 조항들을 수지한다면 절반의 포살 공덕을 얻을 것이다.' 일꾼은 그 말을 듣고 그대로 행했다. Tassa sakaladivasaṃ kammaṃ katvā chātassa sarīre vātā kuppiṃsu. So yottena uraṃ bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā parivattati. Seṭṭhi taṃ pavattiṃ sutvā ukkāhi dhāriyamānāhi catumadhuraṃ gāhāpetvā tassa santikaṃ āgantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, vātā me kuppitā’’ti. ‘‘Tena hi uṭṭhāya idaṃ bhesajjaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Tumhepi khādatha, sāmī’’ti. ‘‘Amhākaṃ aphāsukaṃ natthi, tvaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Sāmi, ahaṃ uposathakammaṃ karonto sakalaṃ kātuṃ nāsakkhiṃ, upaḍḍhakammampi me vikalaṃ mā ahosī’’ti na icchi. ‘‘Mā evaṃ kari, tātā’’ti vuccamānopi anicchitvā aruṇe uṭṭhahante milātamālā viya kālaṃ katvā tasmiṃ nigrodharukkhe devatā hutvā nibbatti. Tasmā imamatthaṃ kathetvā ‘‘so seṭṭhi buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako, taṃ nissāya katassa upaḍḍhuposathakammassa nissandenesā sampatti mayā laddhā’’ti āha. 그가 하루 종일 일을 하고 몹시 굶주린 상태에서 몸에 풍병(風病)의 기운이 일어났다. 그는 밧줄로 가슴을 묶고 밧줄 끝을 붙잡은 채 몸을 뒤척이며 괴로워하고 있었다. 장자(아나타핀디카)는 그 소식을 듣고 횃불을 밝히게 한 뒤 사투마두(catumadhura) 약을 챙겨 그에게 와서 "얘야, 무슨 일이냐?"라고 물었다. "주인님, 제 몸에 풍병이 일어났습니다."라고 대답하자, "그렇다면 일어나서 이 약을 먹어라."라고 하였다. 그러자 "주인님도 드십니까?"라고 물으니, 장자는 "우리에게는 불편한 곳이 없으니 네가 먹도록 해라."라고 말하였다. 그러자 그는 "주인님, 제가 포살(uposatha)을 지키는 중인데 하루 온종일을 다 채우지 못했습니다. 저의 절반의 포살 공덕마저 부족하게 되지 않게 해주십시오."라며 약 먹기를 원하지 않았다. "얘야, 그러지 마라."라는 권유를 받았음에도 원하지 않다가, 새벽이 밝아올 무렵 시든 꽃처럼 죽음을 맞이하여 그 니그로다(banyan) 나무의 천신으로 태어났다. 그리하여 천신은 이 사연을 이야기하며 "그 장자께서는 부처님을 지극히 존경하고 가르침을 지극히 존경하며 승가를 지극히 존경하는 분입니다. 그분을 의지하여 행한 절반의 포살 공덕의 결과로 제가 이러한 번영을 얻었습니다."라고 말하였다. ‘‘Buddho’’ti vacanaṃ sutvāva pañcasatā tāpasā uṭṭhāya devatāya añjaliṃ paggayha ‘‘buddhoti vadesi, buddhoti vadesī’’ti pucchitvā, ‘‘buddhoti vadāmi, buddhoti vadāmī’’ti tikkhattuṃ paṭijānāpetvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmi’’nti udānaṃ udānetvā ‘‘devate anekesu kappasatasahassesu asutapubbaṃ saddaṃ tayā suṇāpitamhā’’ti āhaṃsu. Atha antevāsino ācariyaṃ etadavocuṃ – ‘‘tena hi satthu santikaṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Tātā, tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā, sve tesaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhitvā tesampi ācikkhitvā gamissāma, adhivāsetha, tātā’’ti. Te adhivāsayiṃsu. Punadivase seṭṭhino yāgubhattaṃ sampādetvā āsanāni paññāpetvā ‘‘ajja no ayyānaṃ āgamanadivaso’’ti ñatvā paccuggamanaṃ katvā te ādāya nivesanaṃ gantvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Te katabhattakiccā mahāseṭṭhino ‘‘mayaṃ gamissāmā’’ti vadiṃsu. ‘‘Nanu, bhante, tumhehi cattāro vassike māse amhākaṃ gahitāva paṭiññā, idāni kuhiṃ gacchathā’’ti? ‘‘Loke [Pg.133] kira buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno, tasmā satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tassa satthuno santikaṃ tumhākaññeva gantuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Aññesampi avāritaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āgametha, mayampi gamanaparivacchaṃ katvā gacchāmā’’ti. ‘‘Tumhesu parivacchaṃ karontesu amhākaṃ papañco hoti, mayaṃ purato gacchāma, tumhe pacchā āgaccheyyāthā’’ti vatvā te puretaraṃ gantvā sammāsambuddhaṃ disvā abhitthavitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha nesaṃ satthā anupubbiṃ kathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sabbepi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti vacanasamanantaraṃyeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhū ahesuṃ. "부처님"이라는 말을 듣자마자 오백 명의 수행자들은 일어나 천신에게 합장하며 "부처님이라고 하셨습니까? 부처님이라고 하셨습니까?"라고 물었다. "부처님이라고 하였습니다. 부처님이라고 하였습니다."라고 세 번 확인을 받은 뒤, "세상에서 이 '부처님'이라는 소리를 듣는 것조차 참으로 얻기 어렵다."라며 환희송(udāna)을 읊고, "천신이시여, 수십만 겁 동안 들어본 적 없는 소리를 당신 덕분에 듣게 되었습니다."라고 말하였다. 그 후 제자들은 스승(수행자들의 지도자)에게 "그러면 부처님 처소로 가겠습니다."라고 말하였다. 스승은 "얘들아, 세 분의 장자께서 우리에게 큰 은혜를 베푸셨다. 내일 그분들의 집에서 공양을 받고 그분들께도 이 소식을 알린 뒤에 가자. 얘들아, 잠시 기다려라."라고 하였다. 그들은 기다렸다. 이튿날 장자들이 죽과 음식을 준비하고 자리를 마련한 뒤 "오늘은 스님들께서 오시는 날이다."라고 알고 마중을 나가 그들을 집으로 모셔 자리에 앉게 한 뒤 공양을 올렸다. 공양을 마친 그들이 대장자들에게 "우리는 이제 떠나겠습니다."라고 말하였다. "스님, 스님들께서 저희에게 우기 넉 달 동안 머물기로 약속하지 않으셨습니까? 지금 어디로 가시려는 것입니까?" "세상에 부처님이 나타나셨고, 법이 나타나셨으며, 승가가 나타나셨다고 합니다. 그래서 부처님 처소로 가려 합니다." "그 부처님 처소에는 스님들만 가실 수 있는 것입니까?" "도반들이여, 다른 이들이 가는 것도 막지 않습니다." "그렇다면 스님, 잠시 기다려 주십시오. 저희도 갈 채비를 하고 함께 가겠습니다." "당신들이 채비를 하면 저희가 늦어집니다. 저희가 먼저 갈 테니 당신들은 나중에 오십시오."라고 말하고 그들은 먼저 가서 삼마삼부다(정등각자)를 뵙고 찬탄하며 예배드린 뒤 한 곁에 앉았다. 그때 부처님께서 그들에게 차제설법(ānupubbikathā)을 설하시고 법을 가르치셨다. 설법 끝에 모든 수행자들이 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 얻고 출가를 청하자, "오라, 비구들이여"라는 말씀이 떨어지자마자 신통으로 이루어진 발우와 가사를 수한 '에히 비구(ehibhikkhu)'가 되었다. Tepi kho tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi bhattacchādanasappimadhuphāṇitādīni dānūpakaraṇāni ādāya sāvatthiṃ patvā satthāraṃ vanditvā dhammakathaṃ sutvā kathāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya addhamāsamattampi dānaṃ dadamānā satthu santike vasitvā kosambiṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācitvā satthārā paṭiññaṃ dadantena ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti vutte, ‘‘aññātaṃ, bhante, amhehi pahitasāsanena āgantuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā kosambiṃ gantvā ghosakaseṭṭhi ghositārāmaṃ, kukkuṭaseṭṭhi kukkuṭārāmaṃ, pāvārikaseṭṭhi pāvārikārāmanti tayo mahāvihāre kāretvā satthu āgamanatthāya sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Satthā tesaṃ sāsanaṃ sutvā tattha agamāsi. Te paccuggantvā satthāraṃ vihāraṃ pavesetvā vārena vārena paṭijagganti. Satthā devasikaṃ ekekasmiṃ vihāre vasati. Yassa vihāre vuṭṭho hoti, tasseva gharadvāre piṇḍāya carati. Tesaṃ pana tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro ahosi. So te seṭṭhino evamāha – ‘‘ahaṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ upakārako, satthāraṃ bhojetukāmomhi, mayhampi ekadivasaṃ satthāraṃ dethā’’ti. ‘‘Tena hi bhaṇe sve bhojehī’’ti. ‘‘Sādhu, sāmī’’ti so satthāraṃ nimantetvā sakkāraṃ paṭiyādesi. 그 세 장자 또한 각각 오백 대의 수레에 음식, 옷, 버터, 꿀, 설탕물 등 보시 물품을 싣고 사왓티에 도착하여 부처님께 예배드리고 법문을 들었다. 설법 끝에 예류과(sotāpattiphala)에 머물게 되었고, 보름 정도 보시를 행하며 부처님 곁에 머물다가 코삼비로 오시기를 청하였다. 부처님께서 허락하시며 "거사들이여, 여래들은 적막한 곳에서 즐거워한다."라고 말씀하시자, "부처님, 알겠습니다. 저희가 전갈을 보낼 테니 그때 오시면 됩니다."라고 말하고 코삼비로 돌아갔다. 고사카 장자는 고시타라마를, 쿠쿠타 장자는 쿠쿠타라마를, 파와리카 장자는 파와리카라마라는 세 대가람을 짓고 부처님께 오시라는 전갈을 보냈다. 부처님께서는 그들의 전갈을 듣고 그곳 코삼비로 가셨다. 그들은 마중 나가 부처님을 가람으로 모시고 차례대로 공양을 올렸다. 부처님께서는 매일 한 가람씩 돌아가며 머무셨다. 어느 장자의 가람에 머무실 때는 바로 그 장자의 집 문 앞으로 탁발을 가셨다. 그런데 그 세 장자의 심부름을 하는 수마나라는 이름의 화사(花師, 꽃 장수)가 있었다. 그는 장자들에게 이렇게 말했다. "저는 오랫동안 주인님들을 도왔습니다. 저도 부처님께 공양을 올리고 싶으니, 저에게도 하루만 부처님을 모실 기회를 주십시오." "그렇다면 얘야, 내일 네가 공양을 올려라." "좋습니다, 주인님."이라 하고 그는 부처님을 청하여 공양물을 정성껏 준비하였다. Tadā [Pg.134] rājā sāmāvatiyā devasikaṃ pupphamūle aṭṭha kahāpaṇe deti. Tassā khujjuttarā nāma dāsī sumanamālākārassa santikaṃ gantvā nibaddhaṃ pupphāni gaṇhāti. Atha naṃ tasmiṃ divase āgataṃ mālākāro āha – ‘‘mayā satthā nimantito, ajja pupphehi satthāraṃ pūjessāmi, tiṭṭha tāva, tvaṃ parivesanāya sahāyikā hutvā dhammaṃ sutvā avasesāni pupphāni gahetvā gamissasī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti adhivāsesi. Sumano buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā anumodanakaraṇatthāya pattaṃ aggahesi. Satthā anumodanadhammadesanaṃ ārabhi. Khujjuttarāpi satthu dhammakathaṃ suṇantīyeva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aññesu divasesu cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni gahetvā gacchati, taṃ divasaṃ aṭṭhahipi pupphāni gahetvā gatā. Atha naṃ sāmāvatī āha – ‘‘kiṃ nu kho, amma, ajja amhākaṃ raññā dviguṇaṃ pupphamūlaṃ dinna’’nti? ‘‘No, ayye’’ti. ‘‘Atha kasmā bahūni pupphānī’’ti? ‘‘Aññesu divasesu ahaṃ cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni āharāmī’’ti. ‘‘Ajja kasmā na gaṇhī’’ti? ‘‘Sammāsambuddhassa dhammakathaṃ sutvā dhammassa adhigatattā’’ti. Atha naṃ ‘‘are, duṭṭhadāsi ettakaṃ kālaṃ tayā gahitakahāpaṇe me dehī’’ti atajjetvā, ‘‘amma, tayā pivitaṃ amataṃ amhepi pāyehī’’ti vatvā ‘‘tena hi maṃ nhāpehī’’ti vutte soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā dve maṭṭhasāṭake dāpesi. Sā ekaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃsaṃ pārupitvā āsanaṃ paññāpetvā ekaṃ bījaniṃ āharāpetvā āsane nisīditvā citrabījaniṃ ādāya pañca mātugāmasatāni āmantetvā tāsaṃ satthārā desitaniyāmeneva dhammaṃ desesi. Tassā dhammakathaṃ sutvā tā sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. 그때 우테나 왕은 사마바티 왕비에게 매일 꽃값으로 8카하파나를 주었습니다. 사마바티 왕비의 여종인 쿠줏타라라는 이름의 하녀는 꽃 장수인 수마나에게 가서 항상 꽃을 사 왔습니다. 어느 날 꽃을 사러 온 그녀에게 꽃 장수 수마나는 '나는 부처님을 초대했습니다. 오늘 꽃으로 부처님을 공양할 것이니 잠시 기다리십시오. 그대는 시중드는 일을 돕고 법을 들은 뒤, 남은 꽃을 가져가십시오'라고 말했습니다. 그녀는 '좋습니다'라고 승낙했습니다. 수마나는 부처님을 필두로 한 비구 승가에 공양을 올린 뒤, 축원(anumodana)을 듣기 위해 발바리를 받았습니다. 부처님께서는 축원의 설법을 시작하셨습니다. 쿠줏타라도 부처님의 설법을 듣는 바로 그 자리에서 수다원과를 성취했습니다. 그녀는 평소 다른 날에는 4카하파나는 자신이 챙기고 4카하파나 어치만 꽃을 사서 돌아가곤 했으나, 그날은 8카하파나 어치 모두 꽃을 사서 돌아갔습니다. 그러자 사마바티가 그녀에게 '얘야, 어찌 된 일이냐? 오늘 왕께서 우리에게 꽃값을 두 배로 주셨느냐?'라고 물었습니다. 쿠줏타라는 '아닙니다, 주인님'이라고 대답했습니다. '그렇다면 어찌하여 꽃이 이리도 많으냐?'라고 묻자, '평소에는 제가 4카하파나를 챙기고 4카하파나 어치만 가져왔습니다'라고 답했습니다. '오늘은 왜 챙기지 않았느냐?'라는 물음에 '정등각자의 설법을 듣고 법을 깨달았기 때문입니다'라고 말했습니다. 그러자 그녀를 '이 못된 종아, 그동안 네가 가져간 돈을 내놓아라'라고 꾸짖지 않고, '얘야, 네가 마신 불사의 법을 우리에게도 마시게 해다오'라고 말했습니다. 그러자 그녀는 '그렇다면 저를 씻겨 주십시오'라고 청했고, 16개의 향기로운 물항아리로 씻겨준 뒤 매끄러운 옷 두 벌을 주었습니다. 그녀는 한 벌은 입고 한 벌은 어깨에 걸친 뒤, 자리를 마련하게 하고 부채를 가져오게 하여 자리에 앉았습니다. 그리고 화려한 부채를 들고 오백 명의 여인들을 불러 부처님께서 설하신 방식대로 법을 설했습니다. 그녀의 설법을 듣고 오백 명의 여인들도 모두 수다원과를 성취했습니다. Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā, ‘‘amma, ajjato paṭṭhāya tvaṃ kiliṭṭhakammaṃ mā kari, amhākaṃ mātuṭṭhāne ca ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthu santikaṃ gantvā satthārā desitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ kathehī’’ti vadiṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā jātā. Atha naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ bahussutānaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ khujjuttarā’’ti etadagge ṭhapesi. Tāpi kho pañcasatā itthiyo taṃ evamāhaṃsu – ‘‘amma, satthāraṃ daṭṭhukāmāmhā, taṃ no dassehi, gandhamālādīhi [Pg.135] taṃ pūjessāmā’’ti. ‘‘Ayye, rājakulaṃ nāma bhāriyaṃ, tumhe gahetvā bahi gantuṃ na sakkā’’ti. ‘‘Amma, no mā nāsehi, dasseheva amhākaṃ satthāra’’nti. ‘‘Tena hi tumhākaṃ vasanagabbhānaṃ bhittīsu yattakena oloketuṃ sakkā hoti, tattakaṃ chiddaṃ katvā gandhamālādīni āharāpetvā satthāraṃ tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ gharadvāraṃ gacchantaṃ tumhe tesu tesu ṭhānesu ṭhatvā oloketha ceva, hatthe ca pasāretvā vandatha, pūjetha cā’’ti. Tā tathā katvā satthāraṃ gacchantañca āgacchantañca oloketvā vandiṃsu ceva pūjesuñca. 그들 모두는 쿠줏타라에게 절하며 '어머니, 오늘부터 당신은 천한 일을 하지 마십시오. 우리의 어머니와 스승의 자리에 계시면서 부처님 처소에 가서 부처님이 설하신 법을 듣고 우리에게 전해주십시오'라고 말했습니다. 그녀는 그대로 행하며 나중에 삼장(tipiṭaka)을 수지한 자가 되었습니다. 그 후 부처님께서는 '비구들이여, 나의 여신도 제자들 중 다문(多聞)하고 설법을 잘하는 자들 가운데 이 쿠줏타라가 최고이다'라고 하시며 그녀를 에타닥가(최고의 자리)에 임명하셨습니다. 또한 그 오백 명의 여인들은 그녀에게 이렇게 말했습니다. '어머니, 부처님을 뵙고 싶습니다. 우리에게 부처님을 보여주십시오. 향과 꽃 등으로 그분을 공양하겠습니다.' 쿠줏타라는 '주인님들, 왕가란 엄격한 곳이라 여러분을 데리고 밖으로 나가는 것은 불가능합니다'라고 말했습니다. '어머니, 우리의 희망을 꺾지 마십시오. 제발 부처님을 뵙게 해주십시오'라고 간청하자, '그렇다면 여러분이 거처하는 방의 벽에 밖을 내다볼 수 있을 만큼 구멍을 뚫으십시오. 그리고 향과 꽃 등을 준비하게 하여, 세 분 장자의 집 문으로 가시는 부처님을 그곳에 서서 뵙고, 손을 뻗어 경배하며 공양하십시오'라고 일러주었습니다. 그들은 그대로 행하여 부처님께서 가시고 오실 때마다 뵙고 경배하며 공양했습니다. Athekadivasaṃ māgaṇḍiyā attano pāsādatalato nikkhamitvā caṅkamamānā tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tāhi tassā satthari āghātabaddhabhāvaṃ ajānantīhi ‘‘satthā imaṃ nagaraṃ āgato, mayaṃ ettha ṭhatvā satthāraṃ vandāma ceva pūjema cā’’ti vutte, ‘‘āgato nāma imaṃ nagaraṃ samaṇo gotamo, idānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsampi kattabbaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gantvā rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, sāmāvatimissikānaṃ bahiddhā patthanā atthi, katipāheneva te jīvitaṃ māressantī’’ti. Rājā ‘‘na tā evarūpaṃ karissantī’’ti na saddahi. Punappunaṃ vuttepi na saddahi eva. Atha naṃ evaṃ tikkhattuṃ vuttepi asaddahantaṃ ‘‘sace me na saddahasi, tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā upacārehi, mahārājā’’ti āha. Rājā gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tasmiṃ atthe ārocite tāsaṃ akujjhitvā, kiñci avatvāva chiddāni pidahāpetvā sabbagabbhesu uddhacchiddakavātapānāni kāresi. Uddhacchiddakavātapānāni kira tasmiṃ kāle uppannāni. Māgaṇḍiyā tāsaṃ kiñci kātuṃ asakkuṇitvā, ‘‘samaṇassa gotamasseva kattabbaṃ karissāmī’’ti nāgarānaṃ lañjaṃ datvā, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ antonagaraṃ pavisitvā vicarantaṃ dāsakammakaraporisehi akkosetvā paribhāsetvā palāpethā’’ti āṇāpesi. Micchādiṭṭhikā tīsu ratanesu appasannā antonagaraṃ paviṭṭhaṃ satthāraṃ anubandhitvā[Pg.136], ‘‘corosi, bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosi, nerayikosi, tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhā’’ti dasahi akkosavatthūhi akkosanti paribhāsanti. 그러던 어느 날, 마간디야는 자신의 궁전 누각에서 나와 거닐다가 그들이 사는 곳에 가서 방의 구멍들을 보았습니다. '이것이 무엇이냐?'라고 묻자, 그녀가 부처님께 원한을 품고 있음을 모르는 여인들은 '부처님께서 이 성에 오셨습니다. 우리는 여기 서서 부처님을 뵙고 경배하며 공양합니다'라고 말했습니다. 그러자 마간디야는 '사문 고타마가 이 성에 왔단 말이지. 이제 그에게 해야 할 일을 알겠다. 이 여인들도 그의 시봉자들이니, 이들에게도 해야 할 일을 알겠다'라고 생각했습니다. 그녀는 왕에게 가서 '대왕이시여, 사마바티를 비롯한 여인들이 성 밖의 남자를 그리워하고 있습니다. 며칠 안에 왕의 목숨을 앗아갈 것입니다'라고 보고했습니다. 왕은 '그녀들이 그럴 리가 없다'라며 믿지 않았습니다. 거듭 말해도 왕은 믿지 않았습니다. 그러자 세 번이나 말해도 믿지 않는 왕에게 '제 말을 믿지 못하시겠다면, 그녀들의 거처에 가서 직접 조사해보십시오, 대왕이시여'라고 말했습니다. 왕이 가서 방의 구멍들을 보고 '이것이 무엇이냐?'라고 묻자, 그 이유를 보고받았습니다. 왕은 그녀들에게 화를 내지 않고 아무 말도 하지 않은 채, 구멍들을 막게 하고 모든 방에 위쪽으로 뚫린 통풍창을 만들게 했습니다. 위쪽 통풍창은 그때 처음 생겨났다고 합니다. 마간디야는 그녀들에게 아무것도 할 수 없게 되자 '사문 고타마에게 해야 할 일을 하겠다'라고 결심하고 성안 사람들에게 뇌물을 주며 '성안에 들어와 탁발하는 사문 고타마를 하인과 일꾼들과 함께 욕하고 비방하여 쫓아버려라'라고 명령했습니다. 삼보에 신심이 없는 사견을 가진 자들은 성안에 들어오신 부처님을 따라다니며 '너는 도둑이다, 어리석은 자다, 미친 자다, 낙타다, 소다, 나귀다, 지옥에 갈 놈이다, 축생이다, 너에게는 선처(좋은 곳)가 없으며 오직 악처만이 기다리고 있다'라며 열 가지 비방의 내용으로 욕하고 비난했습니다. Taṃ sutvā āyasmā ānando satthāraṃ etadavoca – ‘‘bhante, ime nāgarā amhe akkosanti paribhāsanti, ito aññattha gacchāmā’’ti. ‘‘Kuhiṃ, ānandoti’’? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tattha manussesu akkosantesu puna kattha gamissāma, ānando’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tatthāpi manussesu akkosantesu kuhiṃ gamissāmā’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Ānanda, evaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yattha adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattheva tasmiṃ vūpasante aññattha gantuṃ vaṭṭati. Ke pana te, ānanda, akkosantī’’ti? ‘‘Bhante, dāsakammakare upādāya sabbe akkosantī’’ti. ‘‘Ahaṃ, ānanda, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthisadiso, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthino hi catūhi disāhi āgate sare sahituṃ bhāro, tatheva bahūhi dussīlehi kathitakathānaṃ sahanaṃ nāma mayhaṃ bhāro’’ti vatvā attānaṃ ārabbha dhammaṃ desento imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi – 아난다 존자는 그 비방하는 말을 듣고 부처님께 이렇게 말씀드렸습니다. “세존이시여, 이 도시의 사람들이 저희를 욕하고 비방하니, 여기서 다른 곳으로 가십시다.” “아난다여, 어디로 가겠느냐?” “세존이시여, 다른 도시로 가겠습니다.” “아난다여, 그곳에서도 사람들이 욕한다면 다시 어디로 가겠느냐?” “세존이시여, 거기서도 또 다른 도시로 가겠습니다.” “그곳에서도 사람들이 욕한다면 어디로 가겠느냐?” “세존이시여, 거기서도 또 다른 도시로 가겠습니다.” “아난다여, 그렇게 해서는 안 된다. 분쟁이 일어난 곳에서 그 분쟁이 가라앉은 뒤에야 다른 곳으로 가는 것이 마땅하다. 아난다여, 그런데 누가 너를 욕하느냐?” “세존이시여, 하인과 일꾼들을 비롯하여 모든 이들이 욕하고 있습니다.” “아난다여, 나는 전쟁터에 나간 코끼리와 같다. 전쟁터에 나간 코끼리가 사방에서 날아오는 화살을 견뎌내야 하듯, 수많은 계행 없는 이들이 퍼붓는 비방을 견뎌내는 것이 나의 임무이다.” 부처님께서는 이렇게 말씀하시고 자신을 비유하여 법을 설하시며 나기왁가(Nāgavagga)의 다음 세 게송을 읊으셨습니다. ‘‘Ahaṃ nāgova saṅgāme, cāpato patitaṃ saraṃ; Ativākyaṃ titikkhissaṃ, dussīlo hi bahujjano. “나는 전쟁터의 코끼리가 활에서 떠난 화살을 견뎌내듯 비방을 견뎌내리니, 참으로 세상에는 계행 없는 사람들이 많기 때문이다.” ‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati; Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati. “잘 길들여진 짐승을 군중 속으로 끌고 가고, 왕은 잘 길들여진 짐승에 올라탄다. 사람들 중에 비방을 견뎌내는 잘 길들여진 자가 가장 훌륭하다.” ‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā; Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato vara’’nti. (dha. pa. 320-322); “잘 길들여진 노새도 훌륭하고, 신드 지방의 명마도 훌륭하며, 거대한 코끼리도 훌륭하다. 그러나 자신을 잘 길들인 자는 그들보다 더 훌륭하다.” Dhammakathā sampattamahājanassa sātthikā ahosi. Evaṃ dhammaṃ desetvā mā cintayi, ānanda, ete sattāhamattameva akkosissanti, aṭṭhame divase tuṇhī bhavissanti, buddhānañhi uppannaṃ adhikaraṇaṃ sattāhato uttari na gacchati. Māgaṇḍiyā satthāraṃ akkosāpetvā palāpetuṃ asakkontī, ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imā etassa upatthambhabhūtā, etāsampi byasanaṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ rañño surāpānaṭṭhāne upaṭṭhānaṃ karontī cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi ‘‘attho me kira kukkuṭehi[Pg.137], aṭṭha matakukkuṭe, aṭṭha sajīvakukkuṭe ca gahetvā āgacchatu, āgantvā ca sopānamatthake ṭhatvā āgatabhāvaṃ nivedetvā ‘pavisatū’ti vuttepi apavisitvā paṭhamaṃ aṭṭha sajīvakukkuṭe pahiṇatu, ‘pacchā itare’’’ti. Cūḷāpaṭṭhākassa ca ‘‘mama vacanaṃ kareyyāsī’’ti lañjaṃ adāsi. Māgaṇḍiyo āgantvā, rañño nivedāpetvā, ‘‘pavisatū’’ti vutte, ‘‘rañño āpānabhūmiṃ na pavisissāmī’’ti āha. Itarā cūḷupaṭṭhākaṃ pahiṇi – ‘‘gaccha, tāta, mama cūḷapitu santika’’nti. So gantvā tena dinne aṭṭha sajīvakukkuṭe ānetvā, ‘‘deva, purohitena paṇṇākāro pahito’’ti āha. Rājā ‘‘bhaddako vata no uttaribhaṅgo uppanno, ko nu kho paceyyā’’ti āha. Māgaṇḍiyā, ‘‘mahārāja, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo nikkammikā vicaranti, tāsaṃ pesehi, tā pacitvā āharissantī’’ti āha. Rājā ‘‘gaccha, tāsaṃ datvā aññassa kira hatthe adatvā sayameva māretvā pacantū’’ti pesesi. Cūḷupaṭṭhāko ‘‘sādhu devā’’ti gantvā tathā vatvā tāhi ‘‘mayaṃ pāṇātipātaṃ na karomā’’ti paṭikkhitto āgantvā tamatthaṃ rañño ārocesi. Māgaṇḍiyā ‘‘diṭṭhaṃ te, mahārāja, idāni tāsaṃ pāṇātipātassa karaṇaṃ vā akaraṇaṃ vā jānissasi, ‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesentū’ti vadehi devā’’ti āha. Rājā tathā vatvā pesesi. Itaro te gahetvā gacchanto viya hutvā gantvā te kukkuṭe purohitassa datvā matakukkuṭe tāsaṃ santikaṃ netvā, ‘‘ime kira kukkuṭe pacitvā satthu santikaṃ pahiṇathā’’ti āha. Tā, ‘‘sāmi, āhara, idaṃ nāma amhākaṃ kicca’’nti paccuggantvā gaṇhiṃsu. So rañño santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti puṭṭho, ‘‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesethāti vuttamatteyeva paṭimaggaṃ āgantvā gaṇhiṃsū’’ti ācikkhi. Māgaṇḍiyā ‘‘passa, mahārāja, na tā tumhādisānaṃ karonti, bahiddhā patthanā tāsaṃ atthīti vutte na saddahasī’’ti āha. Rājā taṃ sutvāpi adhivāsetvā tuṇhīyeva ahosi. Māgaṇḍiyā ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintesi. 이 법문은 모여든 많은 사람에게 유익했습니다. 이처럼 법을 설하신 뒤 부처님께서 말씀하셨습니다. “아난다여, 걱정하지 마라. 이들은 단지 7일 동안만 욕할 것이요, 8일째 되는 날에는 잠잠해질 것이다. 참으로 부처님들에게 일어난 분쟁은 7일을 넘기지 않는다.” 마간디야는 부처님을 욕하게 하여 쫓아내려 했으나 실패하자 ‘어떻게 할까’ 고민하다가 ‘이 여인들이 그 사문 고타마의 후원자들이니, 이들에게도 재앙을 내리리라’고 생각했습니다. 어느 날 왕의 술자리에서 시중을 들던 그녀는 숙부에게 전갈을 보냈습니다. “닭이 필요하니 죽은 닭 여덟 마리와 산 닭 여덟 마리를 가지고 오십시오. 오셔서 계단 꼭대기에 서서 오셨음을 알리고, ‘들어오라’는 말을 들어도 들어오지 말고 먼저 산 닭 여덟 마리를 보내고 나중에 나머지를 보내십시오.” 또한 하인에게 “내 말을 잘 들어라” 하며 뇌물을 주었습니다. 숙부 마간디야가 와서 왕에게 알리고 “들어오라”는 말을 듣자 “왕의 술자리에는 들어가지 않겠다”고 말했습니다. 마간디야 왕비는 하인을 보내 “가서 내 숙부님께 다녀오너라” 했습니다. 그는 가서 숙부가 준 산 닭 여덟 마리를 가져와서 “대왕이시여, 보좌관께서 선물을 보내셨습니다”라고 말했습니다. 왕이 “우리에게 좋은 안줏감이 생겼구나. 누가 요리하겠느냐?”라고 묻자, 마간디야는 “대왕이시여, 사마와티를 비롯한 오백 명의 여인이 일 없이 지내고 있으니 그들에게 보내십시오. 그들이 요리해 올 것입니다”라고 말했습니다. 왕은 “가서 그들에게 주되, 다른 사람 손을 빌리지 말고 직접 잡아서 요리하라고 전하라” 하며 보냈습니다. 하인은 “예, 대왕이시여” 하고 가서 그대로 전했으나, 그녀들은 “우리는 살생을 하지 않습니다”라며 거절했습니다. 하인이 돌아와 그 사실을 왕에게 보고하자 마간디야가 말했습니다. “대왕이시여, 보셨습니까? 이제 그녀들이 살생을 하는지 안 하는지 알게 될 것입니다. ‘사문 고타마를 위해 요리해서 보내라’고 말씀해 보십시오.” 왕은 그대로 말하며 보냈습니다. 하인은 닭들을 가지고 가는 척하다가 숙부에게 산 닭들을 주고 죽은 닭들을 그녀들에게 가져가서 “이 닭들을 요리해서 스승님께 보내십시오”라고 말했습니다. 그녀들은 “어서 가져오라. 이것이 바로 우리가 해야 할 일이다”라며 마중 나와 받아 갔습니다. 하인이 왕에게 돌아가자 왕이 “어떻게 되었느냐?”라고 물었고, 하인은 “사문 고타마를 위해 요리해서 보내라고 말하자마자 마중 나와서 받아 갔습니다”라고 보고했습니다. 마간디야는 “대왕이시여, 보십시오. 그녀들은 대왕 같은 분을 위해서는 일하지 않지만, 밖으로 마음을 두고 있다는 제 말을 믿지 않으시더니 이렇습니다”라고 말했습니다. 왕은 그 말을 듣고도 참으며 침묵을 지켰습니다. 마간디야는 다시 ‘무엇을 할까’ 궁리했습니다. Tadā pana rājā ‘‘sāmāvatiyā vāsuladattāya māgaṇḍiyāya cā’’ti tissannampi etāsaṃ pāsādatale vārena vārena sattāhaṃ sattāhaṃ vītināmeti[Pg.138]. Atha naṃ ‘‘sve vā parasuve vā sāmāvatiyā pāsādatalaṃ gamissatī’’ti ñatvā māgaṇḍiyā cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘agadena kira dāṭhā dhovitvā ekaṃ sappaṃ pesetū’’ti. So tathā katvā pesesi. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāyayeva gacchati, tassā pokkhare ekaṃ chiddaṃ atthi. Māgaṇḍiyā tena chiddena sappaṃ pavesetvā chiddaṃ mālāguḷena thakesi. Sappo dvīhatīhaṃ antovīṇāyameva ahosi. Māgaṇḍiyā rañño gamanadivase ‘‘ajja katarissitthiyā pāsādaṃ gamissasi devā’’ti pucchitvā ‘‘sāmāvatiyā’’ti vutte, ‘‘ajja mayā, mahārāja, amanāpo supino diṭṭho. Na sakkā tattha gantuṃ, devā’’ti? ‘‘Gacchāmevā’’ti. Sā yāva tatiyaṃ vāretvā, ‘‘evaṃ sante ahampi tumhehi saddhiṃ gamissāmi, devā’’ti vatvā nivattiyamānāpi anivattitvā, ‘‘na jānāmi, kiṃ bhavissati devā’’ti raññā saddhiṃyeva agamāsi. 그때 왕은 사마와티, 와술라닷타, 마간디야 세 왕비의 궁전에서 차례대로 7일씩 머물고 있었습니다. 마간디야는 왕이 내일이나 모레 사마와티의 궁전에 갈 것임을 알고 숙부에게 “약으로 독니를 씻어낸 뱀 한 마리를 보내달라”고 전갈을 보냈습니다. 숙부는 그대로 하여 보냈습니다. 왕은 어디를 가든 코끼리를 부르는 하티칸타 비파를 가지고 다녔는데, 그 비파통에 구멍이 하나 있었습니다. 마간디야는 그 구멍으로 뱀을 밀어 넣고 구멍을 꽃뭉치로 막았습니다. 뱀은 2~3일 동안 비파 안에 있었습니다. 왕이 떠나는 날 마간디야는 “대왕이시여, 오늘은 어느 여인의 궁전에 가십니까?”라고 물었고, 왕이 “사마와티의 궁전에 간다”고 하자, “대왕이시여, 오늘 저는 불길한 꿈을 꾸었습니다. 그곳에 가시면 안 됩니다”라고 말했습니다. 왕이 “가야겠다”고 하자, 그녀는 세 번이나 말렸고, 그래도 왕이 가려 하자 “저도 대왕과 함께 가겠습니다”라고 말하며, 왕이 만류함에도 불구하고 “무슨 일이 일어날지 모르겠습니다”라며 왕과 함께 기어이 따라나섰습니다. Rājā sāmāvatimissikāhi dinnāni vatthapupphagandhābharaṇāni dhāretvā subhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ ussīsake ṭhapetvā sayane nipajji. Māgaṇḍiyā aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato pupphaguḷaṃ apanesi. Sappo dvīhatīhaṃ nirāhāro tena chiddena nikkhamitvā passasanto phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji. Māgaṇḍiyā taṃ disvā, ‘‘dhī dhī, deva, sappo’’ti mahāsaddaṃ katvā rājānañca tā ca akkosantī, ‘‘ayaṃ andhabālarājā alakkhiko mayhaṃ vacanaṃ na suṇāti, imāpi nissirīkā dubbinītā, kiṃ nāma rañño santikā na labhanti, kiṃ nu tumhe imasmiṃ mateyeva sukhaṃ jīvissatha, jīvante dukkhaṃ jīvatha, ‘ajja mayā pāpasupino diṭṭho, sāmāvatiyā pāsādaṃ gantuṃ na vaṭṭatī’ti vārentiyāpi me vacanaṃ na suṇasi, devā’’ti āha. Rājā sappaṃ disvā maraṇabhayatajjito ‘‘evarūpampi nāma imā karissanti, aho pāpā, ahaṃ imāsaṃ pāpabhāvaṃ ācikkhantiyāpi imissā vacanaṃ na saddahiṃ, paṭhamaṃ attano gabbhesu chiddāni katvā nisinnā, puna mayā pesite kukkuṭe paṭipahiṇiṃsu, ajja sayane sappaṃ vissajjiṃsū’’ti kodhena sampajjalito viya ahosi. 왕은 사마와티를 비롯한 궁녀들이 바친 의복, 꽃, 향, 장신구를 착용하고 맛있는 음식을 먹은 뒤, 비파를 머리맡에 두고 침상에 누웠다. 마간디야는 이리저리 거니는 척하다가 비파 구멍에서 꽃뭉치를 치워버렸다. 이틀에서 사흘 동안 굶주린 뱀이 그 구멍을 통해 나와 쉿쉿 소리를 내며 목을 세우고 침상 위에 누웠다. 마간디야는 그 뱀을 보고 "폐하, 뱀입니다! 끔찍합니다!"라고 큰 소리를 지르며 왕과 그 여인들을 꾸짖었다. "이 눈먼 어리석은 왕은 불운하게도 내 말을 듣지 않으시니, 이 복 없고 교화하기 힘든 여인들도 왕으로부터 무엇을 얻지 못하겠는가? 당신들은 이 왕이 죽어야만 행복하게 살 것인가? 살아있는 동안은 고통스럽게 살 것이다. '오늘 내가 흉몽을 꾸었으니 사마와티의 처소에 가는 것은 옳지 않습니다'라며 만류했음에도 폐하께서는 제 말을 듣지 않으셨습니다."라고 말했다. 왕은 뱀을 보고 죽음의 공포에 사로잡혀 "이 여인들이 이런 짓까지 저지르다니, 참으로 사악하구나! 나는 이들의 사악함을 일러주는 이 마간디야의 말을 믿지 않았도다. 처음에는 자기 방에 구멍을 뚫고 앉아 있더니, 나중에는 내가 보낸 닭들을 돌려보냈고, 오늘은 침상에 뱀을 풀어놓았구나!"라며 분노로 불타오르는 듯했다. Sāmāvatīpi [Pg.139] pañcannaṃ itthisatānaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘ammā, amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, narinde ca deviyā ca attani ca samameva mettacittaṃ pavattetha, mā kassaci kopaṃ karitthā’’ti. Rājā sahassathāmaṃ siṅgadhanuṃ ādāya jiyaṃ pothetvā visapītaṃ saraṃ sannayhitvā sāmāvatiṃ dhure katvā sabbā tā paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā sāmāvatiyā ure saraṃ vissajjesi. So tassā mettānubhāvena paṭinivattitvā āgatamaggābhimukhova hutvā rañño hadayaṃ pavisanto viya aṭṭhāsi. Rājā cintesi – ‘‘mayā khitto saro silampi vinivijjhitvā gacchati, ākāse paṭihananakaṭṭhānaṃ natthi, atha ca panesa nivattitvā mama hadayābhimukho jāto, ayañhi nāma nissatto nijjīvo saropi etissā guṇaṃ jānāti, ahaṃ manussabhūtopi na jānāmī’’ti, so dhanuṃ chaḍḍetvā añjaliṃ paggayha sāmāvatiyā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīditvā imaṃ gāthamāha – 사마와티 또한 오백 명의 여인들에게 훈계하였다. "벗들이여, 우리에게는 자애 외에 다른 의지처가 없습니다. 왕과 왕비, 그리고 자기 자신에 대해 평등하게 자애의 마음을 일으키십시오. 누구에게도 노여움을 품지 마십시오." 왕은 천 명의 힘으로 당기는 뿔 활을 취해 시위를 튕기고 독 묻은 화살을 메운 뒤, 사마와티를 맨 앞에 세우고 나머지 여인들을 차례로 세워 놓고 사마와티의 가슴을 향해 화살을 쏘았다. 그 화살은 그녀의 자애의 위력으로 되돌아와서, 날아온 길을 향해 왕의 심장으로 들어갈 듯이 멈추어 섰다. 왕은 생각했다. "내가 쏜 화살은 바위도 뚫고 지나가며 허공에서 가로막힐 곳이 없다. 그런데도 이 화살은 되돌아와 내 심장을 향하고 있구나. 생명 없는 이 화살조차 이 여인의 덕을 아는데, 나는 사람으로 태어나서도 그 덕을 알지 못했구나." 그는 활을 내던지고 합장한 채 사마와티의 발치에 쪼그리고 앉아 이 게송을 읊었다. ‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. "나는 크게 미혹되고 어지럽소. 내게는 모든 방향이 캄캄하구려. 사마와티여, 나를 구해주오. 그대가 나의 의지처가 되어주오." Sā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘sādhu, deva, maṃ saraṇaṃ gacchā’’ti avatvā, ‘‘yamahaṃ, mahārāja, saraṇaṃ gatā, tameva tvampi saraṇaṃ gacchāhī’’ti idaṃ vatvā sāmāvatī sammāsambuddhasāvikā – 그녀는 왕의 말을 듣고 "좋습니다, 폐하. 저를 의지처로 삼으십시오"라고 말하지 않고, "대왕이시여, 제가 귀의한 분을 폐하께서도 귀의처로 삼으십시오"라고 말하였다. 정등각자의 제자인 사마와티는 다음과 같이 말하였다. ‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, yamahaṃ saraṇaṃ gatā; Esa buddho mahārāja, esa buddho anuttaro; Saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. – "저를 의지처로 삼지 마십시오. 제가 귀의한 분이 계십니다. 대왕이시여, 이분이 부처님이십니다. 이분은 위없는 부처님이십니다. 그 부처님께 귀의하십시오. 그리고 폐하께서는 저의 보호자가 되어주십시오." Āha. Rājā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘idānāhaṃ atirekataraṃ bhāyāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 왕은 그녀의 말을 듣고 "이제 나는 더욱더 두렵소"라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. "나는 더욱 크게 미혹되고 어지럽소. 내게는 모든 방향이 캄캄하구려. 사마와티여, 나를 구해주오. 그대가 나의 의지처가 되어주오." Atha naṃ sā purimanayeneva puna paṭikkhipitvā, ‘‘tena hi tvañca saraṇaṃ gacchāmi, satthārañca saraṇaṃ gacchāmi, varañca te dammī’’ti vutte, ‘‘varo gahito hotu, mahārājā’’ti āha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ gantvā nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā [Pg.140] sāmāvatiṃ āmantetvā, ‘‘uṭṭhehi, varaṃ gaṇhā’’ti āha. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ hiraññādīhi attho natthi, imaṃ pana me varaṃ dehi, tathā karohi, yathā satthā nibaddhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchati, dhammaṃ suṇissāmī’’ti. Rājā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatimissikā ‘dhammaṃ suṇissāmā’ti vadantī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, buddhānaṃ nāma ekasmiṃ ṭhāne nibaddhaṃ gantuṃ na vaṭṭati, mahājano satthāraṃ āgamanatthāya paccāsīsatī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, ekaṃ bhikkhuṃ āṇāpethā’’ti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. So tato paṭṭhāya pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi deviyo nibaddhaṃ theraṃ saparivāraṃ bhojenti, dhammaṃ suṇanti. Tā ekadivasaṃ therassa dhammakathaṃ sutvā pasīditvā, pañcahi uttarāsaṅgasatehi dhammapūjaṃ akaṃsu. Ekeko uttarāsaṅgo pañca satāni pañca satāni agghati. 그때 그녀가 앞서와 같이 다시 거절하자, 왕이 "그렇다면 그대에게도 귀의하고 스승님께도 귀의하겠소. 그대에게 소원을 주겠소"라고 하니, 그녀는 "대왕이시여, 소원을 받겠습니다"라고 하였다. 왕은 스승님께 나아가 귀의하고 청하여, 부처님을 비롯한 비구 승가에 이레 동안 큰 보시를 베푼 뒤 사마와티를 불러 "일어나 소원을 빌어보시오"라고 하였다. "대왕이시여, 제게는 금과 은 같은 재물은 필요 없습니다. 다만 제게 이 소원을 주십시오. 스승님께서 오백 명의 비구들과 함께 정기적으로 이곳에 오셔서 저희가 법을 들을 수 있게 해주십시오." 왕은 스승님께 절을 올리고 "존자시여, 오백 명의 비구들과 함께 정기적으로 이곳에 와 주십시오. 사마와티를 비롯한 여인들이 '법을 듣고 싶어 합니다'라고 청합니다"라고 말하였다. "대왕이시여, 부처들은 한곳에만 정기적으로 가는 것은 마땅하지 않습니다. 많은 사람이 스승이 오시기를 고대하기 때문입니다." "그렇다면 존자시여, 비구 한 분을 보내주십시오." 스승께서는 아난다 장로를 보내셨다. 그는 그때부터 오백 명의 비구들을 데리고 정기적으로 왕궁으로 갔다. 그 왕비들도 정기적으로 장로와 그 일행에게 공양을 올리고 법을 들었다. 어느 날 그녀들은 장로의 법문을 듣고 신심이 생겨 오백 벌의 겉옷으로 법의 공양을 올렸다. 겉옷 한 벌의 가치는 각각 오백 아사브야에 달했다. Tā ekavatthā disvā rājā pucchi – ‘‘kuhiṃ vo uttarāsaṅgo’’ti. ‘‘Ayyassa no dinnā’’ti. ‘‘Tena sabbe gahitā’’ti? ‘‘Āma, gahitā’’ti. Rājā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā tāhi uttarāsaṅgānaṃ dinnabhāvaṃ pucchitvā tāhi dinnabhāvañca therena gahitabhāvañca sutvā, ‘‘nanu, bhante, atibahūni vatthāni, ettakehi kiṃ karissathā’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ pahonakāni vatthāni gaṇhitvā sesāni jiṇṇacīvarikānaṃ bhikkhūnaṃ dassāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇacīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Jiṇṇataracīvarikānaṃ dassantī’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇataracīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Paccattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇapaccattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Bhūmattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇabhūmattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Pādapuñchanāni karissanti, mahārājā’’ti. ‘‘Purāṇapādapuñchanāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Khaṇḍākhaṇḍikaṃ koṭṭetvā mattikāya madditvā bhittiṃ limpissantī’’ti. ‘‘Bhante, ettakāni katvāpi ayyānaṃ dinnāni na nassantī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Rājā pasanno aparānipi pañca vatthasatāni āharāpetvā therassa pādamūle ṭhapāpesi. Thero kira pañcasatagghanakāneva vatthāni pañcasatabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni pañcasatakkhattuṃ labhi, sahassagghanakāni sahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni [Pg.141] sahassakkhattuṃ labhi, satasahassagghanakāni satasahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni satasahassakkhattuṃ labhi. Ekaṃ dve tīṇi cattāri pañca dasātiādinā nayena laddhānaṃ pana gaṇanā nāma natthi. Tathāgate kira parinibbute thero sakalajambudīpaṃ vicaritvā sabbavihāresu bhikkhūnaṃ attano santakāneva pattacīvarāni adāsi. 왕은 그녀들에게 겉옷 한 벌조차 보이지 않자 물었습니다. “그대들의 겉옷은 어디에 있는가?” “저희의 스승이신 아난다 존자님께 올렸습니다.” “그 아난다 존자가 그것들을 전부 다 받았단 말인가?” “네, 그렇습니다.” 왕은 존자에게 다가가 절을 올린 뒤, 그녀들이 겉옷을 올린 사실을 묻고, 여인들이 보시한 것과 존자가 그것을 받은 사실을 듣고는 물었습니다. “존자시여, 옷의 양이 매우 많지 않습니까? 이토록 많은 옷으로 무엇을 하시겠습니까?” “대왕이여, 우리에게 필요한 만큼의 옷을 취하고, 남은 옷들은 가사가 낡은 비구들에게 줄 것입니다.” “그 비구들은 자신들의 낡은 가사로 무엇을 합니까?” “자신들보다 더 낡은 가사를 가진 비구들에게 줄 것입니다.” “그들은 자신들의 아주 낡은 가사로 무엇을 합니까?” “침대 덮개를 만들 것입니다.” “낡은 침대 덮개로는 무엇을 합니까?” “바닥 깔개를 만들 것입니다.” “낡은 바닥 깔개로는 무엇을 합니까?” “대왕이여, 발 닦개를 만들 것입니다.” “낡은 발 닦개로는 무엇을 합니까?” “그것들을 잘게 썰어 진흙과 섞어서 벽을 바를 것입니다.” “존자시여, 존자들께 올린 보시물은 이처럼 하나도 버려지는 법이 없군요.” 왕은 신심이 생겨 다시 500벌의 옷을 가져오게 하여 존자의 발치에 놓았습니다. 전하는 바에 따르면, 아난다 존자는 500카하파나의 가치가 있는 옷들을 1,000분의 1의 비율로 발치에 두고 보시했을 때 10만 번을 얻었고, 1,000카하파나의 가치를 가진 옷들을 1,000분의 1의 비율로 보시했을 때 1,000번 얻었으며, 10만 카하파나의 가치를 가진 옷들을 1,000분의 1의 비율로 보시했을 때 100번 얻었다고 합니다. 한 벌, 두 벌, 세 벌, 네 벌, 다섯 벌, 열 벌 등의 방식으로 얻은 것은 그 수를 다 셀 수가 없습니다. 부처님께서 반열반하신 뒤에 존자는 온 염부제를 유행하며 모든 사찰의 비구들에게 자신의 소유인 발우와 가사를 보시하였습니다. Tadā māgaṇḍiyāpi ‘‘yamahaṃ karomi. Taṃ tathā ahutvā aññathāva hoti, idāni kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘attheso upāyo’’ti raññe uyyānakīḷaṃ gacchante cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘sāmāvatiyā pāsādaṃ gantvā, dussakoṭṭhāgārāni ca telakoṭṭhāgārāni ca vivarāpetvā, dussāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetvā tā sabbāpi ekato katvā dvāraṃ pidahitvā bahi yantakaṃ datvā daṇḍadīpikāhi gehe aggiṃ dadamāno otaritvā gacchatū’’ti. So pāsādaṃ abhiruyha koṭṭhāgārāni vivaritvā vatthāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetuṃ ārabhi. Atha naṃ sāmāvatippamukhā itthiyo ‘‘kiṃ etaṃ cūḷapitā’’ti vadantiyo upasaṅkamiṃsu. ‘‘Ammā, rājā daḷhikammatthāya ime thambhe telapilotikāhi veṭhāpeti, rājagehe nāma suyuttaṃ duyuttaṃ dujjānaṃ, mā me santike hotha, ammā’’ti evaṃ vatvā tā āgatā gabbhe pavesetvā dvārāni pidahitvā bahi yantakaṃ datvā ādito paṭṭhāya aggiṃ dento otari. Sāmāvatī tāsaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘amhākaṃ anamatagge saṃsāre vicarantīnaṃ evameva agginā jhāyamānānaṃ attabhāvānaṃ paricchedo buddhañāṇenapi na sukaro, appamattā hothā’’ti. Tā gehe jhāyante vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasikarontiyo kāci dutiyaphalaṃ, kāci tatiyaphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘idha, bhante, rañño utenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ, pañca ca itthisatāni kālakatāni sāmāvatippamukhāni. Tāsaṃ, bhante, upāsikānaṃ kā gati, ko abhisamparāyo’ti? Santettha, bhikkhave, upāsikāyo sotāpannā, santi sakadāgāmiyo, santi anāgāmiyo, sabbā tā, bhikkhave[Pg.142], upāsikāyo anipphalā kālakatā’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – 그때 마간디야도 생각했습니다. “내가 하는 일마다 내 뜻대로 되지 않고 다르게만 되는구나. 이제 어떻게 해야 할까?” 그녀는 묘책을 떠올리고는, 왕이 공원으로 놀러 나갔을 때 숙부에게 전갈을 보냈습니다. “사마바티의 처소로 가서 옷 창고와 기름 창고를 열게 하고, 천들을 기름 항아리에 적셔 기둥들을 감으십시오. 그 사마바티를 비롯한 여인들 500명을 한데 모으고 문을 닫은 뒤 밖에서 빗장을 지르고, 횃불로 궁전에 불을 지르고 내려오십시오.” 숙부는 처소에 올라가 창고를 열고 옷들을 기름에 적셔 기둥을 감기 시작했습니다. 그때 사마바티를 비롯한 여인들이 “숙부님, 이것은 무엇입니까?”라고 물으며 다가왔습니다. “얘들아, 왕께서 튼튼하게 하려고 이 기둥들을 기름 묻은 천으로 감으라고 하셨단다. 왕실의 일이란 잘된 것인지 잘못된 것인지 알기 어려운 법이니 내 근처에 있지 말거라.” 숙부는 이렇게 말하고는 그녀들을 방 안으로 들어가게 한 뒤 문을 닫고 밖에서 빗장을 걸고는 처음부터 불을 지르고 내려왔습니다. 사마바티는 그녀들에게 훈계하였습니다. “시작을 알 수 없는 윤회 속에서 헤매며 이처럼 불에 타 죽은 우리들의 몸은 부처님의 지혜로도 그 한계를 헤아리기 어려우니, 방일하지 마십시오.” 그녀들은 처소가 타는 동안 고통을 관찰하는 명상 주제를 마음속에 새겼고, 어떤 여인들은 일래과를 얻고 어떤 여인들은 불환과를 얻었습니다. 그래서 다음과 같이 설해졌습니다. “그때 많은 비구들이 공양을 마치고 탁발에서 돌아와 세존께서 계신 곳으로 다가가 인사를 드리고 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 비구들이 세존께 여쭈었습니다. ‘존자시여, 우테나 왕이 공원에 나간 사이 궁전이 불타 사마바티를 비롯한 500명의 여인이 목숨을 잃었습니다. 존자시여, 그 우바새들의 운명은 어떻게 되었으며 다음 생은 어떻게 됩니까?’ ‘비구들이여, 그 우바새들 중에는 예류자도 있고, 일래자도 있으며, 불환자도 있다. 비구들이여, 그 우바새들은 모두 헛되이 죽지 않았느니라.’” 그때 세존께서는 이 사실을 아시고 그 무렵 다음과 같은 감흥어를 읊으셨습니다. ‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati; Upadhībandhano bālo, tamasā parivārito; Sassatoriva khāyati, passato natthi kiñcana’’nti. (udā. 70); “세상은 미혹에 묶여 있으나 아름다운 것처럼 보이고, 번뇌에 묶인 어리석은 자는 어둠에 둘러싸여 영원한 것처럼 여기나, (진리를) 보는 자에게는 아무런 장애가 없다.” Evañca pana vatvā, ‘‘bhikkhave, sattā nāma vaṭṭe vicarantā niccakālaṃ appamattā hutvā puññakammameva na karonti, pamādino hutvā pāpakammampi karonti. Tasmā vaṭṭe vicarantā sukhampi dukkhampi anubhavantī’’ti dhammaṃ desesi. 이와 같이 말씀하시고 “비구들이여, 윤회하는 중생들은 항상 방일하지 않고 공덕만을 쌓는 것이 아니라, 방일하여 악행도 저지른다. 그러므로 윤회하는 자들은 즐거움도 괴로움도 겪게 되는 것이다”라고 법을 설하셨습니다. Rājā ‘‘sāmāvatiyā gehaṃ kira jhāyatī’’ti sutvā vegenāgacchantopi adaḍḍhe sampāpuṇituṃ nāsakkhi. Āgantvā pana gehaṃ nibbāpento uppannabalavadomanasso amaccagaṇaparivuto nisīditvā sāmāvatiyā guṇe anussaranto, ‘‘kassa nu kho idaṃ kamma’’nti cintetvā – ‘‘māgaṇḍiyāya kāritaṃ bhavissatī’’ti ñatvā, ‘‘tāsetvā pucchiyamānā na kathessati, saṇikaṃ upāyena pucchissāmī’’ti cintetvā amacce āha – ‘‘ambho, ahaṃ ito pubbe uṭṭhāya samuṭṭhāya āsaṅkitaparisaṅkitova homi, sāmāvatī me niccaṃ otārameva gavesati, idāni pana me cittaṃ nibbutaṃ bhavissati, sukhena ca vasituṃ labhissāmī’’ti, te ‘‘kena nu kho, deva, idaṃ kata’’nti āhaṃsu. ‘‘Mayi sinehena kenaci kataṃ bhavissatī’’ti. Māgaṇḍiyāpi samīpe ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘nāñño koci kātuṃ sakkhissati, mayā kataṃ, deva, ahaṃ cūḷapitaraṃ āṇāpetvā kāresi’’nti āha. ‘‘Taṃ ṭhapetvā añño mayi sineho satto nāma natthi, pasannosmi, varaṃ te dammi, attano ñātigaṇaṃ pakkosāpehī’’ti. Sā ñātakānaṃ sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘rājā me pasanno varaṃ deti, sīghaṃ āgacchantū’’ti. Rājā āgatāgatānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ kāresi. Taṃ disvā tassā aññātakāpi lañjaṃ datvā ‘‘mayaṃ māgaṇḍiyāya ñātakā’’ti āgacchiṃsu. Rājā te sabbe gāhāpetvā rājaṅgaṇe nābhippamāṇe āvāṭe khaṇāpetvā te tattha nisīdāpetvā paṃsūhi pūretvā upari palāle vikirāpetvā aggiṃ dāpesi. Cammassa daḍḍhakāle ayanaṅgalena kasāpetvā khaṇḍākhaṇḍaṃ hīrāhīraṃ kāresi. Māgaṇḍiyāya [Pg.143] sarīratopi tikhiṇena satthena ghanaghanaṭṭhānesu maṃsaṃ uppāṭetvā telakapālaṃ uddhanaṃ āropetvā pūve viya pacāpetvā tameva khādāpesi. 국왕은 "사마와띠의 처소에 불이 났다"는 말을 듣고 급히 달려왔으나, 불길이 번지기 전에 도착할 수 없었습니다. 도착한 뒤 불을 끄게 하며 큰 슬픔에 잠긴 국왕은 신하들에게 둘러싸여 앉아 사마와띠의 공덕을 회상하며 "이것이 누구의 소행인가?"라고 생각했습니다. 왕은 "마간디야가 시킨 일일 것이다"라고 직감하고는, "겁을 주며 물으면 사실대로 말하지 않을 것이니, 부드러운 방편을 써서 물어보리라"고 생각하고 신하들에게 말했습니다. "이보게들, 나는 이전에 일어날 때나 깨어 있을 때나 항상 의심과 두려움 속에 살았노라. 사마와띠는 항상 나의 파멸만을 노렸는데, 이제 내 마음이 평온해졌으며 편안하게 살 수 있게 되었도다." 그러자 신하들이 "대왕이시여, 누가 이 일을 저질렀습니까?"라고 물었습니다. 왕은 "나를 사랑하는 누군가가 한 일일 것이오"라고 대답했습니다. 곁에 서 있던 마간디야가 그 말을 듣고 "다른 이가 할 수 있는 일이 아닙니다. 대왕이시여, 제가 작은아버지에게 명령하여 하게 한 일입니다"라고 말했습니다. 왕은 "너를 제외하고 나를 사랑하는 자는 없구나. 매우 기쁘니 네게 보상을 주겠다. 네 친척들을 모두 불러오너라"고 했습니다. 마간디야는 친척들에게 소식을 보냈습니다. "왕께서 나를 흡족히 여겨 상을 주시니 어서 오너라." 왕은 온 친척들에게 큰 대접을 베풀었습니다. 이를 보고 마간디야의 친척이 아닌 자들도 뇌물을 주고 "우리는 마간디야의 친척이다"라며 모여들었습니다. 왕은 그들을 모두 잡아 궁정 마당에 배꼽 깊이의 구덩이를 파서 앉히고 흙으로 채운 뒤, 그 위에 볏짚을 뿌려 불을 질렀습니다. 살 가죽이 타버렸을 때 철 쟁기로 갈아버려 산산조각을 내버렸습니다. 마간디야의 몸에서도 날카로운 칼로 살점이 두툼한 부위들을 도려내어, 기름 솥을 화덕에 올리고 과자를 튀기듯 튀겨서 그녀에게 강제로 먹였습니다. Dhammasabhāyampi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘ananucchavikaṃ vata, āvuso, evarūpāya saddhāya pasannāya upāsikāya evarūpaṃ maraṇa’’nti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, imasmiṃ attabhāve sāmāvatippamukhānaṃ itthīnaṃ etaṃ ayuttaṃ sampattaṃ. Pubbe katakammassa pana yuttameva etāhi laddha’’nti vatvā, ‘‘kiṃ, bhante, etāhi pubbe kataṃ, taṃ ācikkhathā’’ti tehi yācito atītaṃ āhari – 법당에서 비구들이 대화를 나누었습니다. "도반들이여, 이토록 신심 깊고 청정한 재가 여신도에게 이와 같은 죽음은 참으로 어울리지 않는구나." 부처님께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으셨습니다. 비구들이 사연을 말씀드리자, 부처님께서는 "비구들이여, 이번 생의 모습만 본다면 사마와띠를 비롯한 여인들의 이러한 죽음은 부당해 보일 것이다. 그러나 과거에 지은 업에 비추어 보면 그녀들이 받은 결과는 마땅한 것이니라"고 말씀하신 뒤, "세존이시여, 그녀들이 과거에 어떤 업을 지었는지 말씀해 주십시오"라고 요청하는 비구들을 위해 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente rājagehe nibaddhaṃ aṭṭha paccekabuddhā bhuñjanti. Pañcasatā itthiyo te upaṭṭhahanti. Tesu satta paccekabuddhā himavantaṃ gacchanti, eko nadītīre ekaṃ tiṇagahanaṃ atthi, tattha jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi. Athekadivasaṃ rājā paccekabuddhesu gatesu tā itthiyo ādāya nadiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷituṃ gato. Tattha tā itthiyo divasabhāgaṃ udake kīḷitvā uttaritvā sītapīḷitā aggiṃ visibbetukāmā ‘‘amhākaṃ aggikaraṇaṭṭhānaṃ olokethā’’ti aparāparaṃ vicarantiyo taṃ tiṇagahanaṃ disvā, ‘‘tiṇarāsī’’ti saññāya taṃ parivāretvā ṭhitā aggiṃ adaṃsu. Tiṇesu jhāyitvā patantesu paccekabuddhaṃ disvā, ‘‘naṭṭhāmhā, amhākaṃ rañño paccekabuddho jhāyati, rājā ñatvā amhe nāsessati, sudaḍḍhaṃ naṃ karissāmā’’ti sabbā tā itthiyo ito cito ca dārūni āharitvā tassa upari dārurāsiṃ kariṃsu. Mahādārurāsi ahosi. Atha naṃ ālimpetvā, ‘‘idāni jhāyissatī’’ti pakkamiṃsu. Tā paṭhamaṃ asañcetanikā hutvā kammunā na bajjhiṃsu, idāni pacchā sañcetanāya kammunā bajjhiṃsu. Paccekabuddhaṃ pana antosamāpattiyaṃ sakaṭasahassehi dārūni āharitvā ālimpentāpi usmākāramattampi gahetuṃ na sakkonti. Tasmā so sattame divase uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi. Tā tassa kammassa katattā bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena attabhāvasate imināva niyāmena gehe jhāyamāne jhāyiṃsu. Idaṃ etāsaṃ pubbakammanti. 과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 궁전에서 여덟 분의 벽지불이 항상 공양을 받으셨고 500명의 여인들이 그분들을 시봉했습니다. 그중 일곱 분의 벽지불은 히말라야로 떠나셨고, 한 분은 강가 근처의 풀숲에서 선정에 들어 계셨습니다. 어느 날 왕은 벽지불들이 떠난 후 여인들을 데리고 강가로 물놀이를 하러 갔습니다. 여인들은 낮 동안 물놀이를 하다가 밖으로 나왔는데, 추위에 떨며 몸을 녹이려 불을 피울 곳을 찾았습니다. 그러다 그 풀숲을 보고 단순한 풀더미라 생각하여 둘러싸고 불을 붙였습니다. 풀이 타서 재가 되었을 때 그 안의 벽지불을 발견하고는 "우리는 망했다. 왕의 스승이신 벽지불을 태워버렸으니, 왕이 아시면 우리를 죽일 것이다. 아예 흔적도 없이 태워버리자"라고 말하며, 모든 여인들이 여기저기서 땔감을 가져와 벽지불 위에 쌓았습니다. 거대한 장작더미가 만들어졌습니다. 불을 붙이며 "이제 완전히 타버릴 것이다"라고 말하고 떠났습니다. 처음에 무심코 불을 붙였을 때는 업에 묶이지 않았으나, 나중에 의도를 가지고 불을 붙였을 때 업에 묶이게 되었습니다. 벽지불은 선정의 힘으로 수천 대 분량의 장작을 태워도 그 열기조차 느끼지 않으셨습니다. 그리하여 그분은 이레째 되는 날 일어나 평안히 떠나셨습니다. 그 여인들은 그 업으로 인해 수십만 년 동안 지옥에서 고통을 겪었고, 그 업의 남은 과보로 백 번의 생 동안 이와 같은 방식으로 집이 불탈 때 함께 타 죽게 된 것입니다. 이것이 그녀들의 과거 업입니다. Evaṃ [Pg.144] vutte bhikkhū satthāraṃ paṭipucchiṃsu – ‘‘khujjuttarā pana, bhante, kena kammena khujjā jātā, kena kammena mahāpaññā, kena kammena sotāpattiphalaṃ adhigatā, kena kammena paresaṃ pesanakāritā jātā’’ti? Bhikkhave, tasseva rañño bārāṇasiyaṃ rajjaṃ karaṇakāle sveva paccekabuddho thokaṃ khujjadhātuko ahosi. Athekā upaṭṭhāyikā itthī kambalaṃ pārupitvā suvaṇṇasaraṇaṃ gahetvā, ‘‘amhākaṃ paccekabuddho evañca evañca vicaratī’’ti khujjā hutvā tassa vicaraṇākāraṃ dassesi. Tassa nissandena khujjā jātā. Te pana paccekabuddhe paṭhamadivase rājagehe nisīdāpetvā patte gāhāpetvā pāyāsassa pūretvā dāpesi. Uṇhapāyāsassa pūre patte paccekabuddhā parivattetvā parivattetvā gaṇhanti. Sā itthī te tathā karonte disvā attano santakāni aṭṭha dantavalayāni datvā, ‘‘idha ṭhapetvā gaṇhathā’’ti āha. Tesu tathā katvā taṃ oloketvā ṭhitesu tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ‘‘natthi, bhante, amhākaṃ etehi attho. Tumhākaññeva etāni pariccattāni, gahetvā gacchathā’’ti āha. Te gahetvā nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Ajjatanāpi tāni valayāni arogāneva. Sā tassa kammassa nissandena idāni tipiṭakadharā mahāpaññā jātā. Paccekabuddhānaṃ kataupaṭṭhānassa nissandena pana sotāpattiphalaṃ pattā. Idamassā buddhantare pubbakammaṃ. 이와 같이 말씀하시자 비구들이 부처님께 다시 여쭈었습니다. "세존이시여, 쿳줏따라는 어떤 업으로 곱추가 되었으며, 어떤 업으로 큰 지혜를 얻었습니까? 어떤 업으로 예류과를 증득했으며, 어떤 업으로 다른 이의 하녀가 되었습니까?" 부처님께서 말씀하셨습니다. "비구들이여, 바로 그 브라흐마다따 왕이 바라나시를 다스릴 때, 한 벽지불께서 약간 곱추이셨느니라. 그때 시봉하던 한 여인이 담요를 두르고 금 그릇을 든 채 '우리 벽지불께서는 이렇게 걸으신다'라며 허리를 굽혀 그분의 걸음걸이를 흉내 내어 보여주었느니라. 그 과보로 그녀는 곱추가 된 것이다. 한편, 벽지불들을 처음 궁전으로 모셔 식사 대접을 할 때, 뜨거운 우유 죽이 담긴 발다루를 벽지불들이 뜨거워서 손을 바꿔가며 들고 계셨느니라. 그 여인이 이를 보고 자신의 소유인 여덟 개의 상아 팔찌를 보시하며 '이 위에 올려놓고 드십시오'라고 말했느니라. 벽지불들께서 그렇게 하신 뒤 그녀를 바라보시자 그 뜻을 알아차리고 '세존이시여, 제게는 이것들이 필요 없습니다. 오직 스승님들을 위해 내놓은 것이니 가져가십시오'라고 말했느니라. 그분들은 그것을 가지고 난다물라까 절벽으로 가셨다. 오늘날까지도 그 팔찌들은 상하지 않고 그대로 있느니라. 그녀는 그 보시의 과보로 이번 생에 삼장을 통달한 큰 지혜를 갖추게 된 것이다. 또한 벽지불들을 시봉한 공덕으로 예류과를 증득하였느니라. 이것이 그녀가 부처님과 부처님 사이의 공백기에 지은 업이다." Kassapasammāsambuddhakāle pana ekā bārāṇasiseṭṭhino dhītā vaḍḍhamānakacchāyāya ādāsaṃ gahetvā attānaṃ alaṅkarontī nisīdi. Athassā vissāsikā ekā khīṇāsavā bhikkhunī taṃ daṭṭhuṃ agamāsi. Bhikkhuniyo hi khīṇāsavāpi sāyanhasamaye upaṭṭhākakulāni daṭṭhukāmā honti. Tasmiṃ pana khaṇe seṭṭhidhītāya santike kāci pesanakārikā natthi, sā ‘‘vandāmi, ayye, etaṃ tāva me pasādhanapeḷakaṃ gahetvā dethā’’ti āha. Therī cintesi – ‘‘sacassā imaṃ gaṇhitvā na dassāmi, mayi āghātaṃ katvā niraye nibbattissati. Sace pana dassāmi, parassa pesanakārikā hutvā nibbattissati. Nirayasantāpato kho pana parassa pesanabhāvova seyyo’’ti. ‘‘Sā anudayaṃ paṭicca taṃ gahetvā tassā adāsi. Tassa kammassa nissandena paresaṃ pesanakārikā jātā’’ti. 가사파 정등각 부처님 당시에 바라나시의 한 장자의 딸이 그림자가 길어지는 오후 무렵에 거울을 들고 자신을 치장하며 앉아 있었다. 그때 그녀와 친분이 있었던 한 아라한 비구니가 그녀를 보러 왔다. 비구니들은 아라한일지라도 저녁 무렵에는 자신들을 돌봐주는 신도 가문들을 방문하기를 원하기 때문이다. 그런데 그때 장자의 딸 곁에는 심부름할 하녀가 아무도 없었다. 그러자 그녀는 '스님, 절합니다. 우선 저의 이 장신구 상자를 좀 집어다 주십시오'라고 말했다. 장로니는 '만약 내가 이것을 집어다 주지 않으면 그녀는 나에게 원한을 품어 지옥에 태어날 것이다. 하지만 만약 집어다 주면 그녀는 다른 사람의 심부름을 하는 하녀로 태어날 것이다. 지옥의 고통보다는 남의 심부름을 하는 하녀가 되는 것이 더 낫다'라고 생각했다. 장로니는 연민의 마음으로 그것을 집어 그녀에게 주었다. 그 업의 과보로 그녀는 다른 이들의 심부름을 하는 하녀로 태어나게 된 것이다. Atha [Pg.145] punekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo gehe agginā jhāyiṃsu, māgaṇḍiyāya ñātakā upari palālaggiṃ datvā ayanaṅgalehi bhinnā, māgaṇḍiyā pakkuthitatele pakkā, ke nu kho ettha jīvanti nāma, ke matā nāmā’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ye keci pamattā, te vassasataṃ jīvantāpi matāyeva nāma. Ye appamattā, te matāpi jīvantiyeva. Tasmā māgaṇḍiyā jīvantīpi matāyeva nāma, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo matāpi jīvantiyeva nāma. Na hi, bhikkhave, appamattā maranti nāmā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 그 후 어느 날, 비구들이 법당에서 다음과 같이 대화를 시작했다. '사마와티를 필두로 한 오백 명의 여인들은 처소에서 불에 타 죽었고, 마간디야의 친척들은 위에 짚불을 놓아 태워진 뒤 철쟁기로 갈기갈기 찢겼으며, 마간디야는 끓는 기름에 삶아졌다. 이들 중에서 과연 누가 살아 있는 자이고, 누가 죽은 자인가?' 부처님께서 오셔서 '비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누며 앉아 있느냐?'라고 물으셨다. 비구들이 '이러저러한 이야기를 나누고 있었습니다'라고 말씀드리자, 부처님께서는 '비구들이여, 누구든 방일한 자들은 백 년을 산다 해도 이미 죽은 것이나 다름없다. 방일하지 않은 자들은 죽더라도 살아 있는 것이다. 그러므로 마간디야는 살아 있어도 죽은 것이나 다름없고, 사마와티를 필두로 한 오백 명의 여인들은 죽었어도 살아 있는 것이다. 비구들이여, 참으로 방일하지 않은 자들은 죽지 않는다'라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 21. 21. ‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ; Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā. 방일하지 않음은 불사의 길이며, 방일함은 죽음의 길이다. 방일하지 않은 이들은 죽지 않으나, 방일한 이들은 이미 죽은 자와 같다. 22. 22. ‘‘Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā; Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratā. 이러한 차이를 특별히 알아서, 불방일에 머무는 지혜로운 이들은 성자들의 영역인 법 안에서 기뻐하며 불방일을 즐거워한다. 23. 23. ‘‘Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamā; Phusanti dhīrā nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti. 끊임없이 명상하고 항상 굳건히 정진하는 현자들은, 위없는 평안인 열반에 이른다. Tattha appamādoti padaṃ mahantaṃ atthaṃ dīpeti, mahantaṃ atthaṃ gahetvā tiṭṭhati. Sakalampi hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āharitvā kathiyamānaṃ appamādapadameva otarati. Tena vuttaṃ – 여기서 '불방일'이라는 단어는 큰 의미를 나타내며, 큰 의미를 담고 있다. 참으로 삼장의 모든 부처님 말씀을 다 가져와 설한다 해도 결국 불방일이라는 한 구절로 귀결되기 때문이다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati yadidaṃ mahantattena. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (saṃ. ni. 5.140). '비구들이여, 마치 땅 위를 걷는 모든 동물의 발자국이 코끼리의 발자국 안에 다 들어오고, 그 크기 때문에 코끼리의 발자국이 그중 으뜸이라 불리는 것과 같다. 비구들이여, 그와 같이 모든 유익한 법(선법)은 불방일을 근본으로 삼고 불방일로 모여들며, 불방일이 그 모든 법 중에서 으뜸이라 불린다.' (상윳따 니까야 5.140) So panesa atthato satiyā avippavāso nāma. Niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā cetaṃ nāmaṃ. Amatapadanti amataṃ vuccati nibbānaṃ. Tañhi ajātattā nu jīyati na mīyati, tasmā amatanti vuccati. Pajjanti imināti padaṃ, amataṃ [Pg.146] pāpuṇantīti attho. Amatassa padaṃ amatapadaṃ, amatassa adhigamūpāyoti vuttaṃ hoti, pamādoti pamajjanabhāvo, muṭṭhassatisaṅkhātassa satiyā vosaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti maraṇassa. Padanti upāyo maggo. Pamatto hi jātiṃ nātivattati, jāto jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti, maraṇaṃ upeti. Appamattā na mīyantīti satiyā samannāgatā hi appamattā na maranti. Ajarā amarā hontīti na sallakkhetabbaṃ. Na hi koci satto ajaro amaro nāma atthi, pamattassa pana vaṭṭaṃ nāma aparicchinnaṃ, appamattassa paricchinnaṃ. Tasmā pamattā jātiādīhi aparimuttattā jīvantāpi matāyeva nāma. Appamattā pana appamādalakkhaṇaṃ vaḍḍhetvā khippaṃ maggaphalāni sacchikatvā dutiyatatiyaattabhāvesu na nibbattanti. Tasmā te jīvantāpi matāpi na mīyantiyeva nāma. Ye pamattā yathā matāti ye pana sattā pamattā, te pamādamaraṇena matattā, yathā hi jīvitindriyupacchedena matā dārukkhandhasadisā apagataviññāṇā, tatheva honti. Tesampi hi matānaṃ viya gahaṭṭhānaṃ tāva ‘‘dānaṃ dassāma, sīlaṃ rakkhissāma, uposathakammaṃ karissāmā’’ti ekacittampi na uppajjati, pabbajitānampi ‘‘ācariyupajjhāyavattādīni pūressāma, dhutaṅgāni samādiyissāma, bhāvanaṃ vaḍḍhessāmā’’ti na uppajjatīti matena te kiṃ nānākaraṇāva honti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye pamattā yathā matā’’ti. 그것은 의미상 사띠(sati, 마음챙김)를 여의지 않는 것을 말한다. 항상 확립되어 있는 사띠의 이름이기도 하다. '불사의 길'에서 '불사(amata)'는 열반을 뜻한다. 열반은 태어남이 없기에 늙지 않고 죽지 않으므로 불사라 한다. '길(pada)'은 도달한다는 뜻이니, 열반에 도달하는 방편이라는 의미이다. '방일(pamāda)'은 사띠를 놓쳐버린 상태이며, 사띠를 망각하고 내버려 둔 자의 이름이다. '죽음(maccu)'의 '길(pada)'은 방편이나 통로를 의미한다. 방일한 자는 태어남을 벗어나지 못하고, 태어난 자는 늙고 죽기 마련이므로 방일은 죽음의 길이다. '방일하지 않는 이들은 죽지 않는다'는 것은 사띠를 갖춘 이들이 죽지 않음을 뜻한다. 그렇다고 해서 늙지도 죽지도 않는 생명체가 있다는 뜻으로 오해해서는 안 된다. 참으로 늙지 않고 죽지 않는 중생이란 존재하지 않기 때문이다. 다만 방일한 자의 윤회는 끝이 없으나, 방일하지 않는 자의 윤회는 끝이 있다. 그러므로 방일한 자는 생사에서 벗어나지 못하므로 살아 있어도 죽은 것과 같다. 반면 방일하지 않는 이들은 불방일의 특성을 길러 속히 도와 과를 증득하여 다음 생을 받지 않는다. 그러므로 그들은 살아서나 죽어서나 죽지 않는 자라 불린다. '방일한 자들은 죽은 자와 같다'는 것은, 사띠를 놓친 중생들은 죽음으로 인해 죽은 것과 같기 때문이다. 수명이 다해 죽은 자가 통나무와 같고 의식이 없는 것처럼 그들도 그러하다. 죽은 자처럼 재가자에게는 '보시를 하고 지계를 지키며 팔관재계를 행하겠다'는 선한 마음이 단 한 순간도 일어나지 않으며, 출가자에게도 '스승의 의무를 다하고 두타행을 닦으며 수행을 하겠다'는 마음이 일어나지 않으니, 그들이 죽은 자와 무엇이 다르겠는가? 그래서 '방일한 자는 죽은 자와 같다'고 설하신 것이다. Evaṃ visesato ñatvāti pamattassa vaṭṭato nissaraṇaṃ natthi, appamattassa atthīti evaṃ visesatova jānitvā. Ke panetaṃ visesaṃ jānantīti? Appamādamhi paṇḍitāti ye paṇḍitā medhāvino sappaññā attano appamāde ṭhatvā appamādaṃ vaḍḍhenti, te evaṃ visesakāraṇaṃ jānanti. Appamāde pamodantīti te evaṃ ñatvā tasmiṃ attano appamāde pamodanti, pahaṃsitamukhā tuṭṭhapahaṭṭhā honti. Ariyānaṃ gocare ratāti te evaṃ appamāde pamodantā taṃ appamādaṃ vaḍḍhetvā ariyānaṃ buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ gocarasaṅkhāte catusatipaṭṭhānādibhede sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme navavidhalokuttaradhamme ca ratā niratā, abhiratā hontīti attho. '이 차이를 특별히 알아서'란, 방일한 자에게는 윤회로부터의 벗어남이 없으나 방일하지 않는 자에게는 있다는 이 특별한 차이를 아는 것이다. 누가 이 차이를 아는가? '불방일에 머무는 지혜로운 이들'이다. 총명한 지혜를 가진 이들이 자신의 불방일에 머물며 불방일을 닦음으로써 이 특별한 이유를 안다. '불방일에서 즐거워한다'는 것은 이와 같이 알아서 자신의 불방일을 기뻐하며 환희심이 가득한 얼굴이 된다는 것이다. '성자들의 영역에서 기뻐한다'는 것은 불방일 속에서 기뻐하며 그 마음을 길러, 부처님과 벽지불과 성문들의 영역이라 불리는 사념처 등의 37조도품과 9가지 출세간법에 머무르며 즐거워한다는 의미이다. Te [Pg.147] jhāyinoti te appamattā paṇḍitā aṭṭhasamāpattisaṅkhātena ārammaṇūpanijjhānena vipassanāmaggaphalasaṅkhātena lakkhaṇūpanijjhānena cāti duvidhenapi jhānena jhāyino. Sātatikāti abhinikkhamanakālato paṭṭhāya yāva arahattamaggā satataṃ pavattakāyikacetasikavīriyā. Niccaṃ daḷhaparakkamāti yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evarūpena vīriyena antarā anosakkitvā niccappavattena daḷhaparakkamena samannāgatā. Phusantīti ettha dve phusanā ñāṇaphusanā ca, vipākaphusanā ca. Tattha cattāro maggā ñāṇaphusanā nāma, cattāri phalāni vipākaphusanā nāma. Tesu idha vipākaphusanā adhippetā. Ariyaphalena nibbānaṃ sacchikaronto dhīrā paṇḍitā tāya vipākaphusanāya phusanti, nibbānaṃ sacchikaronti. Yogakkhemaṃ anuttaranti ye cattāro yogā mahājanaṃ vaṭṭe osīdāpenti, tehi khemaṃ nibbhayaṃ sabbehi lokiyalokuttaradhammehi seṭṭhattā anuttaranti. ‘그들 명상가들’이란 구절은 그들 방일하지 않는 현자들은 여덟 가지 등지(等至)라고 불리는 대상에 대한 관찰(ārammaṇūpanijjhāna)과 위빳사나의 도(道)와 과(果)라고 불리는 특상에 대한 관찰(lakkhaṇūpanijjhāna)이라는 두 가지 선(禪)으로 명상하는 이들이라는 뜻이다. ‘끊임없이’라는 말은 출가한 때로부터 아라한 도에 이르기까지 끊임없이 이어지는 신체적, 정신적 정진을 가진 이들을 의미한다. ‘항상 굳건한 정진을 하는 이들’이란 인간의 힘과 정진과 노력으로 도달해야 할 바에 도달하지 않고서는 정진의 노력을 멈추지 않겠다는 그러한 정진으로, 중간에 물러섬 없이 항상 유지되는 견고한 정진을 갖춘 이들을 말한다. ‘닿는다’라는 것에는 이 대목에서 지혜로 도달함(ñāṇaphusanā)과 과보로 도달함(vipākaphusanā)의 두 가지가 있다. 그중 네 가지 도(道)는 지혜로 도달함이라 하며, 네 가지 과(果)는 과보로 도달함이라 한다. 여기서는 과보로 도달함이 의도된 것이다. 성스러운 과(果)로써 열반을 목도하는 현자들은 그 과보의 도달로써 열반에 닿고 열반을 목도한다. ‘위없는 요가로부터의 안온’이란 대중을 윤회의 수렁에 빠뜨리는 네 가지 요가로부터 안전하고 두려움이 없는 상태를 말하며, 모든 세간적·출세간적 법들 중에서 가장 수승하기에 위없다고 하는 것이다. Desanāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 수다원 등이 되었다. 그 설법은 대중에게 유익한 것이 되었다. Sāmāvatīvatthu paṭhamaṃ. 사마와티 이야기 첫 번째가 끝났다. 2. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu 2. 쿰바고사카 장자 이야기 Uṭṭhānavatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto kumbhaghosakaṃ ārabbha kathesi. Rājagahanagarasmiñhi rājagahaseṭṭhino gehe ahivātarogo uppajji, tasmiṃ uppanne makkhikā ādiṃ katvā yāva gāvā paṭhamaṃ tiracchānagatā maranti, tato dāsakammakaro, sabbapacchā gehasāmikā, tasmā so rogo sabbapacchā seṭṭhiñca jāyañca gaṇhi. Te rogena phuṭṭhā puttaṃ santike ṭhitaṃ oloketvā assupuṇṇehi nettehi taṃ āhaṃsu – ‘‘tāta, imasmiṃ kira roge uppanne bhittiṃ bhinditvā palāyantāva jīvitaṃ labhanti, tvaṃ amhe anoloketvā palāyitvā jīvanto punāgantvā amhākaṃ asukaṭṭhāne nāma cattālīsa dhanakoṭiyo [Pg.148] nidahitvā ṭhapitā, tā uddharitvā jīvikaṃ kappeyyāsī’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā rudamāno mātāpitaro vanditvā maraṇabhayabhīto bhittiṃ bhinditvā palāyitvā pabbatagahanaṃ gantvā dvādasa vassāni tattha vasitvā mātāpituvasanaṭṭhānaṃ paccāgañchi. ‘부지런한 자에게’라는 이 법문을 스승께서 벨루와나(죽림정사)에 머무실 때 쿰바고사카를 인연으로 설하셨다. 라자가하 시의 라자가하 장자의 집에 ‘아히와타(뱀바람)’라는 전염병이 발생했는데, 그 병이 생기자 파리부터 시작해서 소에 이르기까지 먼저 축생들이 죽었고, 그 다음에는 하인들이, 가장 마지막에는 집주인들이 죽었다. 그래서 그 병은 가장 마지막에 장자와 그의 아내를 덮쳤다. 병에 걸린 그들은 곁에 서 있는 아들을 보고 눈물 괸 눈으로 그에게 말했다. “얘야, 이 병이 생기면 담벽을 뚫고 도망치는 자들만이 생명을 얻는다고 한다. 너는 우리를 돌보지 말고 도망쳐서 살아남아라. 살아남아 나중에 다시 돌아와 우리가 어느 곳에 묻어둔 4억의 재산이 있으니, 그것을 꺼내어 생계를 꾸리거라.” 그는 부모의 말을 듣고 울면서 부모님께 절하고, 죽음의 공포 때문에 담을 뚫고 도망쳐서 산속 깊은 곳으로 가서 12년 동안 그곳에 살다가 부모님이 살던 곳으로 돌아왔다. Atha naṃ daharakāle gantvā parūḷhakesamassukāle āgatattā na koci sañjāni. So mātāpitūhi dinnasaññāvasena dhanaṭṭhānaṃ gantvā dhanassa arogabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ na koci sañjānāti, sacāhaṃ dhanaṃ uddharitvā valañjissāmi, ‘ekena duggatena nidhi uddhaṭo’ti maṃ gahetvā viheṭheyyuṃ, yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā jīveyya’’nti. Athekaṃ pilotikaṃ nivāsetvā, ‘‘atthi koci bhatakena atthiko’’ti pucchanto bhatakavīthiṃ pāpuṇi. Atha naṃ bhatakā disvā, ‘‘sace amhākaṃ ekaṃ kammaṃ karissasi, bhattavetanaṃ te dassāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ kammaṃ nāmā’’ti? ‘‘Pabodhanacodanakammaṃ. Sace ussahasi, pātova uṭṭhāya ‘tātā, uṭṭhahatha, sakaṭāni sannayhatha, goṇe yojetha, hatthiassānaṃ tiṇatthāya gamanavelā; ammā, tumhepi uṭṭhahatha, yāguṃ pacatha, bhattaṃ pacathā’ti vicaritvā ārocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa vasanatthāya ekaṃ gharaṃ adaṃsu. So devasikaṃ taṃ kammaṃ akāsi. 그때 그가 어린 시절에 떠났다가 머리카락과 수염이 무성하게 자란 때에 돌아왔으므로 아무도 그를 알아보지 못했다. 그는 부모님이 일러준 표식을 따라 재산이 있는 곳으로 가서 재산이 무사함을 확인하고 생각했다. “아무도 나를 알아보지 못한다. 만약 내가 재산을 꺼내어 쓴다면, ‘한 가난한 자가 보물을 꺼냈다’고 하며 나를 잡아 괴롭힐 것이다. 그러니 차라리 품삯을 받고 일하며 사는 것이 좋겠다.” 그래서 그는 누더기를 걸치고 “일꾼이 필요한 사람이 있습니까?”라고 물으며 일꾼들의 거리로 갔다. 일꾼들이 그를 보고 말했다. “만약 우리를 위해 한 가지 일을 해준다면 밥값을 주겠네.” “무슨 일입니까?” “사람들을 깨우고 독려하는 일이네. 자네가 할 수 있다면, 아침 일찍 일어나 돌아다니며 ‘여러분, 일어나십시오. 수레를 준비하십시오. 소를 매십시오. 코끼리와 말에게 풀을 먹이러 갈 시간입니다. 어머니들도 일어나십시오. 미음을 끓이고 밥을 지으십시오’라고 알리게.” 그는 “좋습니다”라고 수락했다. 그리고 그가 머물 수 있도록 집 한 채를 주었다. 그는 매일 그 일을 수행했다. Athassa ekadivasaṃ rājā bimbisāro saddamassosi. So pana sabbaravaññū ahosi. Tasmā ‘‘mahādhanassa purisassesa saddo’’ti āha. Athassa santike ṭhitā ekā paricārikā ‘‘rājā yaṃ vā taṃ vā na kathessati, idaṃ mayā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā – ‘‘gaccha, tāta, etaṃ jānāhī’’ti ekaṃ purisaṃ pahiṇi. So vegena gantvā taṃ disvā āgantvā, ‘‘eko bhatakānaṃ bhatikārako kapaṇamanusso eso’’ti ārocesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā dutiyadivasepi tatiyadivasepi taṃ tassa saddaṃ sutvā tatheva āha. Sāpi paricārikā tatheva cintetvā punappunaṃ pesetvā, ‘‘kapaṇamanusso eso’’ti vutte cintesi – ‘‘rājā ‘kapaṇamanusso eso’ti vacanaṃ sutvāpi na saddahati, punappunaṃ ‘mahādhanassa purisassesa saddo’ti vadati, bhavitabbamettha kāraṇena, yathāsabhāvato etaṃ ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā rājānaṃ āha, ‘‘deva[Pg.149], ahaṃ sahassaṃ labhamānā dhītaraṃ ādāya gantvā etaṃ dhanaṃ rājakulaṃ pavesessāmī’’ti. Rājā tassā sahassaṃ dāpesi. 그러던 어느 날 빔비사라 왕이 그의 목소리를 들었다. 왕은 모든 종류의 소리를 판별할 줄 아는 분이었다. 그래서 “이 소리는 큰 부자의 소리다”라고 말했다. 그때 곁에 있던 한 시녀가 “왕께서 허황된 말씀을 하실 리 없으니, 내가 이 일을 알아봐야겠다”라고 생각하고, “가서 저 사람을 알아보아라” 하며 한 사람을 보냈다. 그가 급히 가서 그를 보고 돌아와 “품꾼들 중 한 명인 가난한 사람입니다”라고 보고했다. 왕은 그 말을 듣고 침묵했으나, 이튿날과 사흘째에도 그 목소리를 듣고 똑같이 말했다. 시녀도 똑같이 생각하여 거듭 사람을 보냈으나 “가난한 사람입니다”라는 대답만 돌아오자 이렇게 생각했다. “왕께서는 ‘가난한 사람입니다’라는 말을 듣고도 믿지 않으시고 거듭 ‘이것은 큰 부자의 목소리다’라고 말씀하신다. 여기에는 반드시 이유가 있을 것이니, 사실 그대로 이 일을 알아봐야겠다.” 그녀는 왕에게 “대왕이시여, 제가 천 금을 받는다면 제 딸을 데리고 가서 그 재산을 왕실로 들여놓겠습니다”라고 말했다. 왕은 그녀에게 천 금을 주게 했다. Sā taṃ gahetvā dhītaraṃ ekaṃ malinadhātukaṃ vatthaṃ nivāsāpetvā tāya saddhiṃ rājagehato nikkhamitvā maggapaṭipannā viya bhatakavīthiṃ gantvā ekaṃ gharaṃ pavisitvā, ‘‘amma, mayaṃ maggapaṭipannā, ekāhadvīhaṃ idha vissamitvā gamissāmā’’ti āha. ‘‘Amma, bahūni gharamānusakāni, na sakkā idha vasituṃ, etaṃ kumbhaghosakassa gehaṃ tucchaṃ, tattha gacchathā’’ti. Sā tattha gantvā, ‘‘sāmi, mayaṃ maggapaṭipannakā, ekāhadvīhaṃ idha vasissāmā’’ti vatvā tena punappunaṃ paṭikkhittāpi, ‘‘sāmi, ajjekadivasamattaṃ vasitvā pātova gamissāmā’’ti nikkhamituṃ na icchi. Sā tattheva vasitvā punadivase tassa araññagamanavelāya, ‘‘sāmi, tava nivāpaṃ datvā yāhi, āhāraṃ te pacissāmī’’ti vatvā, ‘‘alaṃ, amma, ahameva pacitvā bhuñjissāmī’’ti vutte punappunaṃ nibandhitvā tena dinne gahitamattakeyeva katvā antarāpaṇato bhājanāni ceva parisuddhataṇḍulādīni ca āharāpetvā rājakule pacananiyāmena suparisuddhaṃ odanaṃ, sādhurasāni ca dve tīṇi sūpabyañjanāni pacitvā tassa araññato āgatassa adāsi. Atha naṃ bhuñjitvā muducittataṃ āpannaṃ ñatvā, ‘‘sāmi, kilantamha, ekāhadvīhaṃ idheva homā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. 그녀(상궁)는 그 돈을 취하여 딸에게 낡고 더러운 옷을 입히고, 딸과 함께 궁전에서 나와 길을 떠나는 여행자처럼 품꾼들이 사는 거리로 가서 한 집에 들어가 말했습니다. "어머니, 저희는 여행자입니다. 여기서 하루 이틀 쉬어갔으면 합니다." 그러자 집주인이 "아가씨, 우리 집은 식구가 많아 여기서 머물 수 없으니, 저기 비어 있는 쿰바고사카의 집으로 가보시오"라고 했습니다. 그녀는 그곳으로 가서 "주인님, 저희는 여행자입니다. 여기서 하루 이틀 머물게 해 주십시오"라고 말했습니다. 그가 거듭 거절했지만, 그녀는 "주인님, 오늘 하루만 머물고 내일 아침 일찍 떠나겠습니다"라고 하며 나가지 않았습니다. 그녀는 그 집에 머물며 다음 날 그가 숲으로 갈 때가 되자 "주인님, 쌀을 주시면 음식을 만들어 놓겠습니다"라고 말했습니다. 그가 "어머니, 괜찮습니다. 제가 직접 만들어 먹겠습니다"라고 했지만, 그녀가 거듭 간청하자 그가 쌀을 주었습니다. 그녀는 받은 쌀을 챙겨 시장에서 솥과 깨끗한 쌀 등을 가져오게 하여 왕실의 방식대로 아주 깨끗한 밥과 맛있는 두세 가지 반찬을 요리하여 숲에서 돌아온 그에게 주었습니다. 그가 그것을 먹고 마음이 부드러워진 것을 알고 "주인님, 저희가 너무 지쳤으니 여기서 하루 이틀만 더 있게 해 주십시오"라고 말하자, 그는 "좋습니다"라고 허락했습니다. Athassa sāyampi punadivasepi madhurabhattaṃ pacitvā adāsi. Atha muducittataṃ tassa ñatvā ‘‘sāmi, katipāhaṃ idheva vasissāmā’’ti. Tattha vasamānā tikhiṇena satthena tassa mañcavāṇaṃ heṭṭhāaṭaniyaṃ tahaṃ tahaṃ chindi. Mañco tasmiṃ āgantvā nisinnamatteyeva heṭṭhā olambi. So ‘‘kasmā ayaṃ mañco evaṃ chijjitvā gato’’ti āha. ‘‘Sāmi, daharadārake vāretuṃ na sakkomi, ettheva sannipatantī’’ti. ‘‘Amma, idaṃ me dukkhaṃ tumhe nissāya jātaṃ. Ahañhi pubbe katthaci gacchanto dvāraṃ pidahitvā gacchāmī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, tāta, vāretuṃ na sakkomī’’ti. Sā imināva niyāmena dve tayo divase chinditvā tena ujjhāyitvā khīyitvā vuccamānāpi tatheva vatvā puna ekaṃ dve rajjuke ṭhapetvā sese chindi. Taṃ divasaṃ tasmiṃ nisinnamatteyeva sabbaṃ vāṇaṃ bhūmiyaṃ pati, sīsaṃ jaṇṇukehi saddhiṃ ekato ahosi, so uṭṭhāya, ‘‘kiṃ karomi, idāni kuhiṃ gamissāmi[Pg.150], nipajjanamañcassapi tumhehi asāmiko viya katomhī’’ti āha. ‘‘Tāta, kiṃ karomi, paṭivissakadārake vāretuṃ na sakkomi, hotu, mā cintayi, imāya nāma velāya kuhiṃ gamissasī’’ti dhītaraṃ āmantetvā, ‘‘amma, tava bhātikassa nipajjanokāsaṃ karohī’’ti āha. Sā ekapasse sayitvā ‘‘idhāgaccha, sāmī’’ti āha. Itaropi naṃ ‘‘gaccha, tāta, bhaginiyā saddhiṃ nipajjā’’ti vadesi. So tāya saddhiṃ ekamañce nipajjitvā taṃ divasaññeva santhavaṃ akāsi, kumārikā parodi. Atha naṃ mātā pucchi – ‘‘kiṃ, amma, rodasī’’ti? ‘‘Amma, idaṃ nāma jāta’’nti. ‘‘Hotu, amma, kiṃ sakkā kātuṃ, tayāpi ekaṃ bhattāraṃ imināpekaṃ pādaparicārikaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ jāmātaraṃ akāsi. Te samaggavāsaṃ vasiṃsu. 그 후 그녀는 저녁과 다음 날에도 맛있는 음식을 지어 그에게 주었습니다. 그의 마음이 유순해진 것을 알고 그녀는 "주인님, 며칠만 더 이곳에 머물겠습니다"라고 했습니다. 그곳에 머물면서 그녀는 날카로운 칼로 그의 침상 다리 아래의 끈을 여기저기 조금씩 끊어 놓았습니다. 그가 돌아와 앉자마자 침상이 아래로 내려앉았습니다. 그가 "어째서 이 침상이 이렇게 끊어져 버렸습니까?"라고 묻자, 그녀는 "주인님, 어린아이들을 막을 수가 없었습니다. 아이들이 여기서 모여 노는 바람에 그렇습니다"라고 했습니다. 그는 "어머니, 당신들 때문에 이런 고생을 하는군요. 예전에는 어디를 가든 문을 잠그고 다녔는데 말입니다"라고 했습니다. 그녀는 "아들아, 어쩌겠느냐. 나도 막을 수가 없구나"라고 했습니다. 그녀는 이런 식으로 이삼일 동안 계속 끈을 끊었고, 그가 원망하고 나무라도 똑같이 대답하며 나중에는 줄 한두 개만 남기고 다 끊어 버렸습니다. 그날 그가 앉자마자 침상 전체가 땅바닥으로 꺼졌고 그의 머리가 무릎 사이에 끼게 되었습니다. 그는 일어나서 "이제 어찌해야 합니까? 어디로 가야 한단 말입니까? 당신들 때문에 잠잘 침상조차 주인 없는 물건처럼 되어버렸습니다"라고 했습니다. 그녀는 "아들아, 어쩌겠느냐. 이웃집 아이들을 막을 수가 없구나. 그러니 너무 걱정 마라. 이 시간에 어디로 가겠느냐"라며 딸을 불러 "얘야, 네 오라버니가 누울 자리를 마련해 드려라"라고 했습니다. 딸이 침상 한쪽에 눕자 그녀는 "주인님, 이리로 오십시오"라고 했습니다. 어머니 또한 그에게 "아들아, 가서 누이와 함께 누워라"라고 했습니다. 그는 딸과 함께 한 침상에 누웠고 그날 밤 두 사람은 인연을 맺게 되었습니다. 처녀가 울자 어머니가 물었습니다. "얘야, 왜 우느냐?" "어머니, 이런 일이 일어났습니다." 그러자 어머니는 "얘야, 괜찮다. 어찌할 수 없는 일 아니냐. 너도 의지할 남편을 얻어야 하고 이 청년도 시중들 아내를 얻어야 하니 마땅한 일이다"라고 말하며 그를 사위로 삼았습니다. 그들은 화목하게 함께 살았습니다. Sā katipāhaccayena rañño sāsanaṃ pesesi – ‘‘bhatakavīthiyaṃ chaṇaṃ karontu. Yassa pana ghare chaṇo na karīyati, tassa ettako nāma daṇḍoti ghosanaṃ kāretū’’ti. Rājā tathā kāresi. Atha naṃ sassu āha – ‘‘tāta, bhatakavīthiyaṃ rājāṇāya chaṇo kattabbo jāto, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Amma, ahaṃ bhatiṃ karontopi jīvituṃ na sakkomi, kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Tāta, gharāvāsaṃ vasantā nāma iṇampi gaṇhanti, rañño āṇā akātuṃ na labbhā. Iṇato nāma yena kenaci upāyena muccituṃ sakkā, gaccha, kutoci ekaṃ vā dve vā kahāpaṇe āharā’’ti āha. So ujjhāyanto khīyanto gantvā cattālīsakoṭidhanaṭṭhānato ekameva kahāpaṇaṃ āhari. Sā taṃ kahāpaṇaṃ rañño pesetvā attano kahāpaṇena chaṇaṃ katvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi. Puna rājā tatheva ‘‘chaṇaṃ karontu, akarontānaṃ ettako daṇḍo’’ti āṇāpesi. Punapi so tāya tatheva vatvā nippīḷiyamāno gantvā tayo kahāpaṇe āhari. Sā tepi kahāpaṇe rañño pesetvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘idāni purise pesetvā imaṃ pakkosāpetū’’ti. Rājā pesesi. Purisā gantvā, ‘‘kumbhaghosako nāma kataro’’ti pucchitvā pariyesantā taṃ disvā ‘‘ehi, bho rājā, taṃ pakkosatī’’ti āhaṃsu. So bhīto ‘‘na maṃ rājā jānātī’’tiādīni vatvā gantuṃ na icchi. Atha naṃ balakkārena hatthādīsu gahetvā [Pg.151] ākaḍḍhiṃsu. Sā itthī te disvā, ‘‘are, dubbinītā, tumhe mama jāmātaraṃ hatthādīsu gahetuṃ ananucchavikā’’ti tajjetvā, ‘‘ehi, tāta, mā bhāyi, rājānaṃ disvā tava hatthādigāhakānaṃ hattheyeva chindāpessāmī’’ti dhītaraṃ ādāya purato hutvā rājagehaṃ patvā vesaṃ parivattetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Itarampi parikaḍḍhitvā ānayiṃsuyeva. 며칠이 지나 그녀는 왕에게 소식을 보냈습니다. "품꾼들의 거리에서 축제를 열게 하십시오. 만약 축제를 열지 않는 집이 있다면 이만큼의 벌금을 내게 한다는 방령을 내리십시오." 왕은 그대로 했습니다. 그러자 장모가 된 그녀가 그에게 말했습니다. "사위, 품꾼의 거리에 왕의 명령으로 축제를 열어야 하게 되었네. 어찌하면 좋겠나?" 그는 "어머니, 저는 품팔이를 해도 먹고살기 힘든데 어떻게 축제를 열겠습니까?"라고 했습니다. 그녀는 "사위, 살림을 하다 보면 빚도 지는 법이네. 왕의 명령을 어길 수는 없지. 빚은 어떤 방법으로든 갚을 수 있으니 가서 어디서든 한두 카하파나라도 구해오게"라고 했습니다. 그는 투덜거리며 가서 40억의 재산을 숨겨둔 곳에서 딱 한 카하파나만 가져왔습니다. 그녀는 그 카하파나를 왕에게 보내고 자신의 돈으로 축제를 열었습니다. 며칠 뒤 그녀는 다시 똑같이 전갈을 보냈고, 왕은 또 축제를 열지 않는 자에게 벌금을 물린다는 명령을 내렸습니다. 이번에도 그녀가 똑같이 말하며 재촉하자 그는 가서 세 카하파나를 가져왔습니다. 그녀는 그 돈도 왕에게 보내고 다시 며칠 뒤 전갈을 보냈습니다. "이제 사람을 보내 그를 불러들이십시오." 왕이 사람들을 보냈습니다. 관원들이 가서 "쿰바고사카가 누구냐?"라고 물으며 찾다가 그를 발견하고 "여보게, 왕께서 부르시니 어서 가세"라고 했습니다. 그는 두려워하며 "왕께서는 저를 모르실 텐데..." 하며 가려 하지 않았습니다. 그러자 관원들이 억지로 그의 손 등을 붙잡고 끌고 갔습니다. 그녀는 그 모습을 보고 "이 무례한 놈들아! 너희가 내 사위의 손을 잡다니 가당치도 않다"라며 꾸짖고는 "사위, 어서 가게. 두려워 말게. 왕을 뵙고 네 손을 잡은 자들의 손을 다 잘라버리게 하겠네"라고 안심시켰습니다. 그녀는 딸을 데리고 앞장서서 궁전에 이르러 차림새를 바꾸고 온갖 장신구로 꾸민 뒤 한쪽에 섰습니다. 그 사이 다른 이들도 쿰바고사카를 끌고 도착했습니다. Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ kumbhaghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā mahādhanaṃ vañcetvā khādasī’’ti? ‘‘Kuto me, deva, dhanaṃ bhatiṃ katvā jīvantassā’’ti? ‘‘Mā evaṃ kari, kiṃ amhe vañcesī’’ti? ‘‘Na vañcemi, deva, natthi me dhana’’nti. Athassa rājā te kahāpaṇe dassetvā, ‘‘ime kassa kahāpaṇā’’ti āha. So sañjānitvā, ‘‘aho bālomhi, kathaṃ nu kho ime rañño hatthaṃ pattā’’ti ito cito ca olokento tā dvepi paṭimaṇḍitapasādhanā gabbhadvāramūle ṭhitā disvā, ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ kammaṃ, imāhi raññā payojitāhi bhavitabba’’nti cintesi. Atha naṃ rājā ‘‘vadehi, bho, kasmā evaṃ karosī’’ti āha. ‘‘Nissayo me natthi, devā’’ti. ‘‘Mādiso nissayo bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, deva, sace me devo avassayo hotī’’ti. ‘‘Homi, bho, kittakaṃ te dhana’’nti? ‘‘Cattālīsakoṭiyo, devā’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakaṭāni devā’’ti? Rājā anekasatāni sakaṭāni yojāpetvā pahiṇitvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kārāpetvā rājagahavāsino sannipātāpetvā, ‘‘atthi kassaci imasmiṃ nagare ‘‘ettakaṃ dhana’’nti pucchitvā ‘‘natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakkāraṃ, devā’’ti vutte mahantena sakkārena taṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā dhītaraṃ tasseva datvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, passathimaṃ purisaṃ, evarūpo dhitimā nāma natthi, cattālīsakoṭivibhavo hontopi uppilāvitākāraṃ vā asmimānamattaṃ vā na karoti, kapaṇo viya pilotikaṃ nivāsetvā bhatakavīthiyaṃ bhatiṃ katvā jīvanto mayā iminā nāma upāyena ñāto. Jānitvā ca pana pakkosāpetvā sadhanabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā [Pg.152] seṭṭhiṭṭhāne ṭhapito, dhītā cassa mayā dinnā. Bhante, mayā ca evarūpo dhitimā na diṭṭhapubbo’’ti āha. 그때 쿰바고사카가 왕에게 절을 올리고 서 있자, 왕은 "그대가 쿰바고사카라는 자인가?"라고 물었습니다. "그렇습니다, 대왕이시여."라고 대답하자, "무슨 이유로 큰 재산을 숨기고서 (가난하게) 살고 있는가?"라고 다시 물었습니다. "대왕이시여, 품팔이를 하며 살아가는 저에게 어찌 재산이 있겠습니까?"라고 대답하자, 빔비사라 왕은 "그렇게 말하지 마라. 어찌하여 우리를 속이는가?"라고 말했습니다. "대왕이시여, 속이지 않습니다. 저에게는 재산이 없습니다."라고 그가 거듭 아뢰자, 왕은 그에게 금화들을 보여주며 "이 금화들은 누구의 것인가?"라고 물었습니다. 그는 자신의 것임을 알아보고 '아, 내가 어리석었구나. 어찌하여 이 금화들이 왕의 손에 들어갔을까?'라고 생각하며 이리저리 살피다가, 화려하게 치장하고 방 문가에 서 있는 두 모녀를 보고는 '이 일은 참으로 중대한 일이로다. 이 여인들이 왕의 지시를 받은 것이 분명하구나'라고 생각했습니다. 그때 왕이 "이보게, 말해보게. 어째서 이렇게 행동하는가?"라고 물었습니다. "대왕이시여, 저에게는 의지할 곳이 없습니다"라고 답하자 왕은 "나와 같은 이가 그대의 의지처가 되기에 적당하지 않단 말인가?"라고 말했습니다. "대왕이시여, 만약 대왕께서 저의 의지처가 되어주신다면 참으로 좋겠습니다"라고 그가 아뢰자 왕은 "그렇게 하겠네. 그대의 재산은 얼마나 되는가?"라고 물었습니다. "4억 코티(40억)입니다, 대왕이시여"라고 답하자 "무엇을 준비하는 것이 좋겠는가?"라고 물었고, "수레들이 필요합니다, 대왕이시여"라고 답했습니다. 왕은 수백 대의 수레를 준비해 보내 그 재물을 모두 실어오게 한 뒤 왕궁 마당에 쌓아 놓고, 라자가하 주민들을 모아 "이 라자가하 성안에 이만한 재산을 가진 자가 또 있는가?"라고 물었습니다. 사람들이 "대왕이시여, 없습니다"라고 대답하자 왕은 "그렇다면 이 사람에게 어떻게 해주는 것이 마땅하겠는가?"라고 물었습니다. 사람들이 "대왕이시여, 예우를 해주는 것이 마땅합니다"라고 아뢰자, 왕은 큰 예우를 갖추어 그를 장자(Setthi)의 자리에 앉히고 자신의 딸을 그에게 주었습니다. 그리고 그와 함께 부처님을 찾아가 절을 올리고 다음과 같이 아뢰었습니다. "세존이시여, 이 사람을 보십시오. 이와 같이 지혜롭고 결단력 있는 사람은 없습니다. 4억의 재산이 있음에도 불구하고 거만한 태도나 아만(我慢)을 조금도 부리지 않고, 가난한 사람처럼 낡은 옷을 입고 일꾼들의 거리에서 품팔이를 하며 살고 있었습니다. 제가 이러한 방책을 써서 겨우 알아냈습니다. 그 사실을 알고 나서 그를 불러 재산이 있음을 자백받고, 그 재물을 실어오게 하여 장자의 자리에 앉혔으며 제 딸도 주었습니다. 세존이시여, 저는 이토록 결단력 있는 사람을 일찍이 본 적이 없습니다." Taṃ sutvā satthā ‘‘evaṃ jīvantassa jīvikaṃ dhammikajīvikaṃ nāma, mahārāja, corikādikammaṃ pana idhaloke ceva pīḷeti hiṃseti, paraloke ca, tatonidānaṃ sukhaṃ nāma natthi. Purisassa hi dhanapārijuññakāle kasiṃ vā bhatiṃ vā katvā jīvikameva dhammikajīvikaṃ nāma. Evarūpassa hi vīriyasampannassa satisampannassa kāyavācāhi parisuddhakammassa paññāya nisammakārino kāyādīhi saññatassa dhammajīvikaṃ jīvantassa satiavippavāse ṭhitassa issariyaṃ vaḍḍhatiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그 말을 듣고 부처님께서는 "대왕이시여, 이와 같이 살아가는 사람의 삶이 바로 법다운 삶입니다. 대왕이시여, 도둑질과 같은 행위는 이 세상에서도 고통을 주고 해를 끼치며, 저 세상에서도 그러합니다. 그러한 원인으로는 결코 행복을 얻을 수 없습니다. 참으로 사람이 재산을 잃었을 때 농사를 짓거나 품팔이를 해서라도 살아가는 것이야말로 법다운 삶이라 할 수 있습니다. 이와 같이 정진이 구족하고 마음챙김이 구족하며, 몸과 말의 행위가 깨끗하고 지혜로써 잘 살펴서 행동하며, 감각기관을 잘 단속하고 법답게 살아가며, 늘 깨어 있는 자는 권위와 명성이 더욱 번창하기 마련입니다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 24. 24. ‘‘Uṭṭhānavato satīmato,Sucikammassa nisammakārino; Saññatassa dhammajīvino,Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti. "정진하고 마음 챙기며, 행위가 깨끗하고 사려 깊게 행동하며, 스스로 단속하고 법답게 살며, 방일하지 않는 자는 명성이 더욱 번창하리라." Tattha uṭṭhānavatoti uṭṭhānavīriyavantassa. Satimatoti satisampannassa. Sucikammassāti niddosehi niraparādhehi kāyakammādīhi samannāgatassa. Nisammakārinoti evañce bhavissati, evaṃ karissāmīti vā, imasmiṃ kamme evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatīti vā evaṃ nidānaṃ sallakkhetvā rogatikicchanaṃ viya sabbakammāni nisāmetvā upadhāretvā karontassa. Saññatassāti kāyādīhi saññatassa nicchiddassa. Dhammajīvinoti agārikassa tulākūṭādīni vajjetvā kasigorakkhādīhi, anagārikassa vejjakammadūtakammādīni vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentassa. Appamattassāti avippavutthasatino. Yasobhivaḍḍhatīti issariyabhogasampannasaṅkhāto ceva kittivaṇṇabhaṇanasaṅkhāto ca yaso abhivaḍḍhatīti. 거기서 'uṭṭhānavato'는 근면한 정진을 가진 자를 의미한다. 'satimato'는 마음챙김이 구족한 자를 의미한다. 'sucikammassa'는 허물없고 죄 없는 신체적 행위 등을 갖춘 자를 의미한다. 'nisammakārino'는 '이렇게 될 것이다, 이렇게 하겠다'라거나 '이 일을 이렇게 하면 이런 결과가 있을 것이다'라고 인과를 살피며, 마치 병을 치료하듯 모든 일을 지혜로써 숙고하고 고찰하여 행하는 자를 의미한다. 'saññatassa'는 몸 등을 잘 단속하여 결함이 없는 자를 의미한다. 'dhammajīvino'는 재가자의 경우 저울을 속이는 행위 등을 버리고 농사나 목축 등으로 정직하게 사는 자를, 출가자의 경우 의술이나 심부름 등을 버리고 법답고 공정하게 탁발로써 생계를 잇는 자를 의미한다. 'appamattassa'는 마음챙김이 한순간도 떠나지 않는 자를 의미한다. 'yasobhivaḍḍhatī'는 권세와 부귀, 그리고 명성과 칭송이 더욱 늘어난다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne kumbhaghosako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Evaṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 쿰바고사카는 예류과에 머물렀으며, 다른 많은 사람들도 예류과 등의 과위를 얻었습니다. 이와 같이 대중에게 유익한 법문이 되었습니다. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu dutiyaṃ. 쿰바고사카 장자 이야기, 그 두 번째가 끝났다. 3. Cūḷapanthakattheravatthu 3. 쭐라판타카 테라(소반특 존자) 이야기 Uṭṭhānenappamādenāti [Pg.153] imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto cūḷapanthakattheraṃ ārabbha kathesi. 부처님께서는 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 쭐라판타카 존자를 인연으로 하여 "정진과 방일하지 않음으로써"라는 이 법문을 말씀하셨습니다. Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā vayappattakāle mātāpitūhi sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale ativiya rakkhiyamānā yobbanamadamattatāya purisalolā hutvā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā, ‘‘aññepi me idaṃ kammaṃ jāneyyu’’nti bhītā evamāha – ‘‘amhehi imasmiṃ ṭhāne na sakkā vasituṃ. Sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti, khaṇḍākhaṇḍikaṃ maṃ karissanti. Videsaṃ gantvā vasissāmā’’ti. Te hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā, ‘‘yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmā’’ti ubhopi agamaṃsu. Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākaṃ āgamma tena saddhiṃ mantesi, ‘‘gabbho me paripākaṃ gato, ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnampi amhākaṃ dukkhāvahaṃ, kulagehameva gacchāmā’’ti. So ‘‘sacāhaṃ tattha gamissāmi, jīvitaṃ me natthī’’ti bhayena ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti divase atikkāmesi. Sā cintesi – ‘‘ayaṃ bālo attano dosamahantatāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro nāma ekantahitāva, ayaṃ gacchatu vā, mā vā, ahaṃ gamissāmī’’ti. Sā tasmiṃ gehā nikkhante gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji. 전해오는 바에 의하면, 라자가하의 부유한 장자 가문의 딸이 혼기에 이르렀을 때, 부모는 그녀를 7층 궁전의 꼭대기 층에 두고 엄격하게 보호했습니다. 그러나 젊은 날의 혈기로 인해 남자에 대한 욕망이 생긴 그녀는 자신의 하인과 정을 통하게 되었습니다. 그녀는 "다른 사람들이 나의 이 행위를 알게 될까" 두려워하며 남편에게 말했습니다. "우리는 이곳에 더 이상 살 수 없습니다. 만약 내 부모님이 이 잘못을 아신다면 나를 갈기갈기 찢어 놓으실 것입니다. 타향으로 가서 삽시다." 그들은 수중에 있는 재물을 챙겨 정문으로 빠져나와 "어디든 남들이 알지 못하는 곳으로 가서 살자"며 둘이 함께 떠났습니다. 그들이 어느 한곳에 머물며 사는 동안 그녀의 태중에 아이가 생겼습니다. 그녀는 해산일이 다가오자 남편과 상의했습니다. "이제 해산할 때가 되었습니다. 친척도 형제도 없는 이곳에서 아이를 낳는 것은 우리 둘 모두에게 고통스러운 일입니다. 친정집으로 갑시다." 그러나 남편은 "만약 내가 그곳에 가면 내 목숨이 위태로울 것이오"라는 두려움 때문에 "오늘 가자, 내일 가자" 하며 날짜만 보냈습니다. 그녀는 생각했습니다. '이 어리석은 자는 자신의 죄가 크기 때문에 감히 갈 용기를 내지 못하는구나. 부모님이란 오직 자식의 이익만을 바라시는 법이다. 이 사람이 가든 말든 나는 가야겠다.' 그녀는 남편이 집을 비웠을 때 가재도구를 정리해 두고, 친정집으로 간다는 사실을 이웃들에게 알린 뒤 길을 떠났습니다. Sopi gharaṃ āgantvā taṃ adisvā paṭivissake pucchitvā, ‘‘sā kulagharaṃ gatā’’ti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ idaṃ, bhadde’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, me eko putto jāto’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma, taṃ kammaṃ antarāmaggeva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma, nivattissāmā’’ti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa ca dārakassa panthe jātattā panthakoti nāmaṃ kariṃsu. Tassā nacirasseva aparopi gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ [Pg.154] purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassapi dārakassa panthe jātattā paṭhamajātassa mahāpanthakoti nāmaṃ katvā itarassa cūḷapanthakoti nāmaṃ kariṃsu. Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ tattha vasantānaṃ mahāpanthakadārako aññe dārake ‘‘cūḷapitā mahāpitāti, ayyako ayyikā’’ti ca vadante sutvā mātaraṃ pucchi – ‘‘amma, aññe dārakā ‘ayyako ayyikā’tipi, ‘mahāpitā cūḷapitā’tipi vadanti, kacci amhākaññeva ñātakā natthī’’ti? ‘‘Āma, tāta, amhākaṃ ettha ñātakā natthi. Rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhi nāma ayyako, tattha amhākaṃ bahū ñātakā’’ti. ‘‘Kasmā tattha na gacchatha, ammā’’ti? Sā attano agamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikaṃ āha – ‘‘ime dārakā maṃ ativiya kilamenti, kiṃ no mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehi, dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassessāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, te pana nayissāmī’’ti. ‘‘Sādhu yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. Dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya pavisitvā dārakamātā dve dārake gahetvā attano āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi. Te taṃ sāsanaṃ sutvā, ‘‘saṃsāre vicarantānaṃ na putto na dhītā bhūtapubbā nāma natthi, te amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ, ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu, dārake pana idha pesentū’’ti dhanaṃ datvā dūtaṃ pāhesuṃ. 그 남편도 집으로 돌아와 그녀가 보이지 않자 이웃들에게 물었고, 그녀가 친정집으로 갔다는 말을 듣고 급히 뒤따라가 길 중간에서 그녀를 만났다. 그녀도 바로 그곳 길 위에서 출산을 하였다. 그는 '부인, 이것이 어찌 된 일이오?'라고 물었다. '서방님, 아들을 한 명 낳았습니다. 이제 어떻게 하면 좋겠습니까?'라고 하자, '우리가 친정집으로 가려 했던 목적인 출산이 길 위에서 이미 이루어졌으니, 거기 가서 무엇 하겠소? 되돌아갑시다.'라며 두 사람 모두 뜻이 같아져 돌아왔다. 그 아이가 길에서 태어났기에 '판타카'라는 이름을 지어주었다. 얼마 지나지 않아 그녀에게 또 다른 태기가 있었다. 모든 과정은 이전과 동일하게 진행되었다. 그 아이 또한 길에서 태어났기에, 먼저 태어난 아이를 '마하판타카'라 부르고 나중에 태어난 아이를 '쭐라판타카'라 불렀다. 두 부부는 두 아이를 데리고 자신들이 살던 곳으로 돌아갔다. 그곳에서 살던 중 마하판타카가 다른 아이들이 '작은아버지, 큰아버지', '할아버지, 할머니'라고 부르는 소리를 듣고 어머니에게 물었다. '어머니, 다른 아이들은 할아버지, 할머니라 부르기도 하고 큰아버지, 작은아버지라 부르기도 하는데, 우리에게만 친척이 없나요?' '아니란다 얘야, 우리 친척들이 이곳 변방 마을에는 없단다. 라자가하 성에 다나 세티라는 장자가 계시는데 그분이 너의 할아버지란다. 그곳에는 우리 친척들이 많이 있단다.' '어머니, 그런데 왜 그곳에 가지 않나요?' 그녀는 자신이 가지 못하는 이유를 아들에게 말하지 않았으나, 아들들이 거듭해서 묻자 남편에게 말했다. '이 아이들이 저를 너무 힘들게 합니다. 우리 부모님이 우리를 보고 설마 죽이기라도 하겠습니까? 자, 아이들에게 할아버지 댁을 보여줍시다.' '나는 도저히 얼굴을 뵐 수 없으나, 당신과 아이들은 데려다주겠소.' '좋습니다. 어떤 방법으로든 아이들에게 할아버지 댁을 보여주는 것이 마땅합니다.' 두 사람은 아이들을 데리고 차례차례 길을 가다 라자가하에 도착하여 성문 근처의 한 정자에 머물렀고, 아이들의 어머니는 두 아이를 데리고 자신이 왔음을 부모님께 알리게 했다. 부모는 그 소식을 듣고 '윤회하는 자들에게 자식이 아니었던 자란 없다. 그러나 그들은 우리에게 큰 죄를 지었으니 우리 눈앞에 나타나게 할 수는 없다. 이만큼의 재물을 가지고 두 사람은 편안한 곳으로 가서 살라고 하여라. 다만 아이들만은 이곳 우리 집으로 보내라.'고 하며 재물을 주어 심부름꾼을 보냈다. Tehi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaññeva hatthe datvā pahiṇiṃsu. Dārakā ayyakakule vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu santikaṃ gacchantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha – ‘‘sace maṃ anujāneyyātha, ahaṃ pabbajeyya’’nti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, sakalassa lokassapi me pabbajjāto tava pabbajjā bhaddikā. Sace sakkosi pabbajāhī’’ti. Taṃ [Pg.155] satthu santikaṃ netvā, ‘‘kiṃ, gahapati, dārako te laddho’’ti vutte, ‘‘āma, bhante, ayaṃ me nattā tumhākaṃ santike pabbajitukāmo’’ti āha. Satthā aññataraṃ piṇḍapātacārikaṃ bhikkhuṃ ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhitvā yonisomanasikārena kammaṭṭhānaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘sakkā nu kho idaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātu’’nti! Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘mahāseṭṭhi, sace anujāneyyātha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Seṭṭhi kira sāsane ca suppasanno, ‘‘kataradhītāya vo ete puttā’’ti pucchiyamāno ca ‘‘palātadhītāyā’’ti vattuṃ lajjati, tasmā sukheneva tesaṃ pabbajjaṃ anujāni. Thero cūḷapanthakaṃ pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. So pabbajitvāva dandho ahosi. 부부는 부모가 보낸 재물을 받고 아이들을 찾아온 심부름꾼의 손에 맡겨 보냈다. 아이들은 할아버지 집에서 자라났다. 그중 쭐라판타카는 매우 어렸으나, 마하판타카는 할아버지와 함께 십력자 부처님의 법문을 들으러 다녔다. 항상 부처님 곁으로 다니던 마하판타카의 마음이 출가로 향했다. 그는 할아버지에게 '만약 허락해 주신다면 제가 출가하고 싶습니다.'라고 말했다. '얘야, 무슨 말을 하느냐? 온 세상 사람들의 출가보다 나의 손자인 너의 출가가 내게는 더욱 기쁜 일이다. 할 수 있다면 출가하거라.' 할아버지는 그를 부처님 곁으로 데려갔다. 부처님께서 '장자여, 이 아이를 어떻게 얻었소?'라고 물으시니, '부처님, 이 아이는 제 손자입니다. 부처님 곁에서 출가하고 싶어 합니다.'라고 대답했다. 부처님께서는 탁발 수행을 하는 한 비구에게 '이 아이를 출가시켜라.'고 명하셨다. 장로 비구는 그에게 머리카락 등 다섯 가지를 관하는 명상법(타차빤짜까 깜맛타나)을 가르쳐 출가시켰다. 그는 많은 부처님의 말씀인 삼장을 배우고, 스무 살이 되어 구족계를 받은 후 올바른 사유로 명상에 정진하여 아라한과에 이르렀다. 그는 선정의 즐거움과 도과의 즐거움으로 시간을 보내며 '이 즐거움을 쭐라판타카에게도 줄 수 있을까?'라고 생각했다. 그리하여 할아버지 장자에게 가서 '대장자여, 만약 허락하신다면 제가 쭐라판타카를 출가시키고 싶습니다.'라고 하자 '스님, 그렇게 하십시오.'라고 허락했다. 장자는 교단에 대해 신심이 깊었으나, 한편으로는 사람들이 '이 아이들이 어느 따님의 자식입니까?'라고 물을 때마다 '머슴과 도망간 딸의 자식입니다.'라고 말하기가 부끄러웠기에 흔쾌히 그들의 출가를 허락한 것이었다. 마하판타카 장로는 쭐라판타카를 출가시켜 계율에 머물게 했다. 그러나 그는 출가한 후 매우 어리석고 둔했다. ‘‘Padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) – 이른 아침 피어나 향기가 가득하고 그 향이 가시지 않은 빨간 연꽃처럼, 허공에서 빛나며 타오르는 태양처럼, 광채를 뿜으며 빛나시는 부처님을 보라. Imaṃ ekaṃ gāthaṃ catūhi māsehi uggaṇhituṃ nāsakkhi. So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesaggahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammena ayaṃ pabbajitvāva dandho jāto, gahitagahitaṃ padaṃ uparūparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imameva gāthaṃ uggahetuṃ vāyamantassa cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ mahāpanthako, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekaṃ gāthampi gaṇhituṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana kathaṃ matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti vihārā nikkaḍḍhi. Cūḷapanthako buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na pattheti. 쭐라판타카는 이 게송 한 구절을 넉 달 동안이나 익히지 못했다. 그는 과거 까사빠 부처님 시대에 출가하여 지혜로운 이였을 때, 어느 머리 나쁜 비구가 공부할 때 그를 놀리고 비웃었다고 한다. 그 비구는 그 비웃음 때문에 수치심을 느껴 공부도 독송도 하지 못하게 되었다. 그 업보로 인해 쭐라판타카는 출가하자마자 어리석고 둔하게 되었으니, 한 구절을 배우면 그 전 구절을 잊어버리는 식이었다. 그가 이 게송을 배우려고 노력하는 동안 넉 달이 지났다. 그러자 마하판타카가 '쭐라판타카야, 너는 이 법에 합당하지 않다. 넉 달 동안 게송 한 구절도 익히지 못하니, 어찌 사문의 도업을 끝마칠 수 있겠느냐? 여기서 나가거라.'라며 사찰에서 쫓아냈다. 그러나 쭐라판타카는 부처님의 가르침을 너무나 사랑했기에 세속으로 돌아가기를 원치 않았다. Tasmiñca kāle mahāpanthako bhattuddesako ahosi. Jīvako komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya attano ambavanaṃ [Pg.156] gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘kittakā, bhante, satthu santike bhikkhū’’ti pucchi. ‘‘Pañcamattāni bhikkhusatānī’’ti. ‘‘Sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Upāsaka, cūḷapanthako nāma bhikkhu dandho aviruḷhidhammo, taṃ ṭhapetvā sesānaṃ nimantanaṃ sampaṭicchāmī’’ti thero āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako cintesi – ‘‘thero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ katvā sampaṭicchati, nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ bhavissati, kiṃ dāni mayhaṃ iminā sāsanena, gihī hutvā dānādīni puññāni karonto jīvissāmī’’ti? So punadivase pātova vibbhamituṃ pāyāsi. 그 무렵 마하판타카는 공양 배정자(bhattuddesako)였다. 지바카 코마라밧차는 많은 꽃과 향과 연고를 가지고 자신의 망고 숲으로 가서 세존께 공양을 올리고 법을 들은 뒤, 자리에서 일어나 십력(dasabala)이신 부처님께 절을 하고 마하판타카에게 다가가 "존자시여, 세존 곁에 비구들이 얼마나 계십니까?"라고 물었다. "오백 명 정도라네."라고 대답하자, "존자시여, 내일 부처님을 필두로 오백 명의 비구들을 모시고 저희 집에서 공양을 받으십시오."라고 청하였다. 그러자 장로가 "우바새여, 쭐라판타카라는 비구는 머리가 둔하고 법에 성장이 없으니, 그를 제외하고 나머지 비구들에 대한 초대를 수락하겠네"라고 말했다. 쭐라판타카는 그 말을 듣고 생각했다. '장로께서는 이렇게 많은 비구들의 초대를 수락하시면서 나를 제외하고 수락하시는구나. 틀림없이 형님은 나에 대해 마음이 상하셨을 것이다. 이제 나에게 이 가르침(sāsana)이 무슨 소용이 있겠는가? 재가자가 되어 보시 등의 공덕을 쌓으며 살아가리라.' 그는 다음 날 이른 아침에 환속하기 위해 길을 떠났다. Satthā paccūsakāleyeva lokaṃ volokento imaṃ kāraṇaṃ disvā paṭhamataraṃ gantvā cūḷapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake caṅkamanto aṭṭhāsi. Cūḷapanthako gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘kuhiṃ pana tvaṃ, cūḷapanthaka, imāya velāya gacchasī’’ti āha. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, nikkaḍḍhati, tenāhaṃ vibbhamituṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Cūḷapanthaka, tava pabbajjā nāma mama santakā, bhātarā nikkaḍḍhito kasmā mama santikaṃ nāgañchi, ehi, kiṃ te gihibhāvena, mama santike bhavissasī’’ti cakkaṅkitatalena pāṇinā taṃ sirasi parāmasitvā ādāya gantvā gandhakuṭippamukhe nisīdāpetvā, ‘‘cūḷapanthaka, puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti parimajjanto idheva hohī’’ti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Cūḷapanthakopi sūriyaṃ olokento taṃ pilotikaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’’nti parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ pilotikakhaṇḍaṃ parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi – ‘‘idaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ, imaṃ pana attabhāvaṃ nissāya purimapakatiṃ vijahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ, aniccā vata saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷha’’nti ñatvā, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ pilotikakhaṇḍameva saṃkiliṭṭhaṃ ‘rajaṃ raja’nti mā saññaṃ kari, abbhantare pana te rāgarajādayo atthi, te harāhī’’ti [Pg.157] vatvā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi – 세존께서는 새벽녘에 세상을 살피시다가 이 일을 보시고, 누구보다 먼저 가셔서 쭐라판타카가 가는 길목의 대문 어귀에서 경행하며 서 계셨다. 쭐라판타카는 가다가 세존을 뵙고 다가가 절을 하고 곁에 섰다. 그때 세존께서 그에게 "쭐라판타카야, 너는 이 이른 시간에 어디로 가느냐?"라고 물으셨다. "세존이시여, 형님인 마하판타카가 저를 내쫓았습니다. 그래서 환속하기 위해 가고 있습니다"라고 대답했다. "쭐라판타카야, 네 출가는 나로 말미암은 것이다. 형이 내쫓았다고 해서 어찌하여 내게 오지 않았느냐? 이리 오너라. 재가자가 되는 것이 네게 무슨 이익이 있겠느냐? 내 곁에 머물거라"라고 말씀하시며, 수레바퀴 문양이 새겨진 손으로 그의 머리를 쓰다듬으시고 그를 데리고 가서 간다쿠티(향실) 앞에 앉히셨다. 그리고 "쭐라판타카야, 동쪽을 향해 앉아 이 천 조각을 '먼지를 닦아냄(rajoharaṇa), 먼지를 닦아냄'이라고 문지르며 바로 이곳에 있거라"라고 이르시고는, 신통력으로 만든 깨끗한 천 조각을 주셨다. 공양 때가 되었음을 알리는 소리가 들리자, 세존께서는 비구 승가에 둘러싸여 지바카의 집으로 가셔서 마련된 자리에 앉으셨다. 쭐라판타카 역시 해를 바라보며 그 천 조각을 '먼지를 닦아냄, 먼지를 닦아냄'이라고 문지르며 앉아 있었다. 그가 문지르는 동안 그 천 조각은 더러워졌다. 그러자 그는 생각했다. '이 천 조각은 매우 깨끗했는데, 이 몸을 의지하여 본래의 모습을 버리고 이처럼 더러워졌구나. 형성된 것(saṅkhārā)들은 참으로 무상하구나.' 그는 소멸과 파괴를 관찰하며 위빳사나를 닦았다. 세존께서는 '쭐라판타카의 마음이 위빳사나에 올랐다'는 것을 아시고, "쭐라판타카야, 너는 단지 천 조각만이 더러워진 티끌이라고 생각하지 마라. 네 내면에는 탐욕 등의 번뇌라는 티끌이 있다. 그것들을 제거하라"고 말씀하시며 광명을 놓으셨다. 마치 코앞에 앉아 계신 것처럼 형상을 나타내어 다음의 게송들을 읊으셨다. ‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajjaṃ vippajahitva bhikkhavo,Viharanti te vigatarajassa sāsane. 탐욕이 티끌(rajo)이지 미세한 먼지를 티끌이라 하지 않나니, '티끌'이라는 이 말은 탐욕을 일컫는 이름이다. 비구들이 이 티끌을 완전히 버리면, 그들은 번뇌의 티끌이 없는 분(부처님)의 가르침 안에 머무는 것이다. ‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati,Dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo,Viharanti te vigatarajassa sāsane. 성냄이 티끌이지 미세한 먼지를 티끌이라 하지 않나니, '티끌'이라는 이 말은 성냄을 일컫는 이름이다. 비구들이 이 티끌을 완전히 버리면, 그들은 번뇌의 티끌이 없는 분의 가르침 안에 머무는 것이다. ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo,Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209); 어리석음이 티끌이지 미세한 먼지를 티끌이라 하지 않나니, '티끌'이라는 이 말은 어리석음을 일컫는 이름이다. 비구들이 이 티끌을 완전히 버리면, 그들은 번뇌의 티끌이 없는 분의 가르침 안에 머무는 것이다. Gāthāpariyosāne cūḷapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saha paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamiṃsu. 게송의 끝에 쭐라판타카는 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 성취했다. 사무애해와 더불어 그에게 삼장(tīṇi piṭakāni)이 통달되었다. So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Te kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto. 그는 과거 전생에 왕이었을 때 성을 요잡(순행)하다가 이마에서 땀이 흐르자 깨끗한 천으로 이마를 닦았는데, 그 천이 더러워졌다. 그때 그는 '이 몸을 의지하여 이토록 깨끗한 천이 본래의 모습을 버리고 더러워졌구나. 형성된 것들은 참으로 무상하구나'라고 무상상(aniccasaññaṃ)을 얻은 적이 있었다. 그 원인으로 인해 그에게 '먼지를 닦아냄(rajoharaṇa)'의 수행이 강력한 보조 인연(paccayo)이 된 것이다. Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘nanu, jīvaka, vihāre bhikkhū atthī’’ti hatthena pattaṃ pidahi. Mahāpanthako ‘‘nanu, bhante, vihāre bhikkhū natthī’’ti āha. Satthā ‘‘atthi, jīvakā’’ti āha. Jīvako ‘‘tena hi bhaṇe gaccha, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā tvaññeva jānāhī’’ti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe cūḷapanthako ‘‘mayhaṃ bhātiko ‘vihāre bhikkhū natthī’ti bhaṇati[Pg.158], vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmī’’ti sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūnaññeva pūresi. Ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti, ekacce rajanakammaṃ karonti, ekacce sajjhāyaṃ karonti. Evaṃ aññamaññaasadisaṃ bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā, ‘‘ayya, sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇa’’nti jīvakassa ārocesi. Theropi kho tattheva – 지바카 코마라밧차는 십력(dasabala)이신 부처님께 보시의 물을 올렸다. 세존께서는 "지바카야, 사원에 비구들이 있지 않느냐?"라고 말씀하시며 손으로 발우를 가리셨다. 마하판타카는 "세존이시여, 사원에는 비구들이 없습니다"라고 말했다. 세존께서는 "지바카야, 비구들이 있다"라고 말씀하셨다. 지바카는 "그렇다면 사람아, 가서 사원에 비구들이 있는지 없는지 네가 직접 확인해 보아라" 하며 심부름꾼을 보냈다. 그 순간 쭐라판타카는 '형님이 사원에 비구가 없다고 말하는구나. 사원에 비구들이 있다는 것을 저 사람에게 보여주리라' 생각하고 망고 숲 전체를 비구들로 가득 채웠다. 어떤 비구들은 가사를 짓고, 어떤 이들은 가사를 염색하고, 어떤 이들은 경전을 암송하고 있었다. 이처럼 서로 다른 모습의 천 명의 비구를 신통으로 만들어냈다. 그 심부름꾼은 사원에 많은 비구가 있는 것을 보고 돌아와 "주인님, 망고 숲 전체가 비구들로 가득합니다"라고 지바카에게 알렸다. 장로(쭐라판타카) 역시 그곳에서- ‘‘Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako; Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā’’ti. "판타카는 자신의 몸을 천 번이나 변현하여, 공양 때를 알리기 전까지 아름다운 망고 숲에 앉아 있었다." Atha satthā taṃ purisaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā ‘satthā cūḷapanthakaṃ nāma pakkosatī’ti vadehī’’ti. Tena gantvā tathā vutte, ‘‘ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. So puriso puna gantvā, ‘‘sabbepi kira, bhante, cūḷapanthakāyeva nāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi gantvā yo ‘ahaṃ cūḷapanthako’ti paṭhamaṃ vadati, taṃ hatthe gaṇha, avasesā antaradhāyissantī’’ti. So tathā akāsi. Tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. Theropi tena purisena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi – ‘‘jīvaka, cūḷapanthakassa pattaṃ gaṇhāhi, ayaṃ te anumodanaṃ karissatī’’ti. Jīvako tathā akāsi. Thero sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīhi piṭakehi saṅkhobhetvā anumodanamakāsi. Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ upagato. Atha sāyanhasamaye bhikkhū ito cito ca samosaritvā rattakambalasāṇiyā parikkhittā viya nisīditvā satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu, ‘‘āvuso, mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ uggaṇhāpetuṃ na sakkoti, ‘dandho aya’nti vihārā nikkaḍḍhi, sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarabhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, tīṇi piṭakāni saha paṭisambhidāhiyeva āgatāni, aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahanta’’nti. 그때 스승께서는 그 사람에게 말씀하셨다. "사원으로 가서 '스승님께서 쭐라빤타까라는 수행자를 부르신다'라고 전하여라." 그 사람이 가서 그렇게 말하자, 천 개의 입에서 "내가 쭐라빤타까다, 내가 쭐라빤타까다"라는 말이 일제히 터져 나왔다. 그 사람은 다시 돌아가서 "세존이시여, 참으로 모든 이들이 다 쭐라빤타까라고 합니다"라고 여쭈었다. 스승께서는 "그렇다면 가서 '내가 쭐라빤타까다'라고 가장 먼저 말하는 자의 손을 잡아라. 그러면 나머지는 사라질 것이다"라고 말씀하셨다. 그가 그대로 하자, 곧바로 천 명가량의 수행자들이 사라졌다. 쭐라빤타까 장로도 그 사람과 함께 갔다. 스승께서는 공양을 마치신 뒤 지와까를 불러 말씀하셨다. "지와까여, 쭐라빤타까의 발우를 받아라. 그가 너를 위해 축원 법문(아누모다나)을 할 것이다." 지와까가 그대로 하였다. 장로는 마치 어린 사자가 포효하듯 사자후를 토하며, 삼장(三藏)의 가르침을 종횡무진 인용하여 축원 법문을 하였다. 스승께서는 자리에서 일어나 비구 승가에 둘러싸여 사원으로 돌아가셨다. 비구들이 소임을 다하자 향실(香室) 입구에 서서 비구 승가에게 훌륭한 훈계를 주시고 명상 주제(깜맛따나)를 설하신 뒤 비구 승가를 보내셨다. 그리고 향기로운 향이 밴 향실로 들어가 오른쪽 옆구리를 바닥에 대고 사자처럼 누워 쉬셨다. 그 후 저녁 무렵에 비구들이 여기저기서 모여들어 붉은 담요 휘장을 두른 듯 둘러앉아 스승의 공덕에 대해 이야기를 시작했다. "도반들이여, 마하빤타까는 쭐라빤타까의 성향을 알지 못해 넉 달 동안 게송 하나도 익히게 하지 못했고, '이 자는 어리석다'라며 사원에서 쫓아냈습니다. 그러나 정등각자께서는 스스로 위없는 법의 왕이시기에 공양 전의 그 짧은 시간에 그에게 무애해(無礙解)와 함께 아라한과를 주셨습니다. 삼장 또한 무애해와 함께 그에게 통달되었습니다. 아, 부처님들의 위신력이란 참으로 위대하군요!" Atha [Pg.159] bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavattiṃ ñatvā, ‘‘ajja mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahācīvaraṃ pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamma mattavaravāraṇasīhavijambhitavilāsena anantāya buddhalīḷāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍalamāḷamajjhe supaññattavarabuddhāsanaṃ abhiruyha chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento aṇṇavakucchiṃ khobhayamāno yugandharamatthake bālasūriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana āgatamatte bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi. Satthā mudukena mettacittena parisaṃ oloketvā, ‘‘ayaṃ parisā ativiya sobhati, ekassapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi, sabbepi ime buddhagāravena sagāravā, buddhatejena tajjitā. Mayi āyukappampi akathetvā nisinne paṭhamaṃ kathaṃ samuṭṭhāpetvā na kathessanti. Kathāsamuṭṭhāpanavattaṃ nāma mayāva jānitabbaṃ, ahameva paṭhamaṃ kathessāmī’’ti madhurena brahmassarena bhikkhū āmantetvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, cūḷapanthako idāneva dandho, pubbepi dandhoyeva. Na kevalañcassāhaṃ idāneva avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassā’’ti vatvā tamatthaṃ vitthārato sotukāmehi bhikkhūhi āyācito atītaṃ āhari – 그때 세존께서는 법당에서 이러한 이야기가 오가는 것을 아시고 "오늘 내가 가야겠구나"라고 생각하시며 침소에서 일어나 잘 물들여진 이중 가사를 입으시고 번갯불 같은 허리띠를 매신 뒤, 붉은 담요 같은 훌륭한 대가사를 걸치시고 향기로운 향실에서 나오셨다. 마치 기운이 넘치는 코끼리와 같고 사자가 기지개를 켜는 듯한 위엄과 끝없는 부처님의 품격으로 법당에 가셔서 장식된 강당 중앙에 잘 마련된 고귀한 불좌에 오르셨다. 육색 부처님의 광명을 내뿜으시니 마치 대양의 심연을 흔드는 듯하였고, 유간다라 산봉우리에 떠오르는 아침 해처럼 좌석 중앙에 앉으셨다. 정등각자께서 오시자마자 비구 승가는 이야기를 멈추고 침묵에 들었다. 스승께서는 부드러운 자애의 마음으로 대중을 살피셨다. "이 대중은 참으로 장엄하구나. 단 한 명도 손발을 꼼지락거리지 않고 기침 소리나 재채기 소리조차 없구나. 이들 모두는 부처님에 대한 공경으로 예의를 갖추고 있으며, 부처님의 위신력에 압도되어 있구나. 내가 한 겁 동안 말하지 않고 앉아 있더라도 먼저 말을 꺼내지 않겠구나. 대화의 문을 여는 법도는 내가 알아야 할 바이니, 내가 먼저 말을 하리라." 스승께서는 감미로운 범천의 목소리로 비구들을 불러 물으셨다. "비구들이여, 지금 여기 앉아서 어떤 이야기를 나누고 있었느냐? 내가 오기 전에 마무리되지 못한 이야기는 무엇이냐?" 비구들이 "이러이러한 내용이었습니다"라고 아뢰자, 스승께서는 "비구들이여, 쭐라빤타까가 지금만 어리석은 것이 아니라 예전에도 어리석었느니라. 단지 지금만 내가 그의 의지처가 된 것이 아니라 예전에도 의지처였느니라. 과거에 나는 그를 세속적인 재산의 주인으로 만들었으나, 지금은 출세간적인 재산의 주인으로 만들었느니라"라고 말씀하셨다. 그리고 그 내용을 자세히 듣고자 청하는 비구들의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다. ‘‘Atīte, bhikkhave, bārāṇasinagaravāsī eko māṇavo takkasilaṃ gantvā sippuggahaṇatthāya disāpāmokkhassa ācariyassa dhammantevāsiko hutvā pañcannaṃ māṇavakasatānaṃ antare ativiya ācariyassa upakārako ahosi, pādaparikammādīni sabbakiccāni karoti. Dandhatāya pana kiñci uggaṇhituṃ na sakko’’ti. Ācariyo ‘‘ayaṃ mama bahūpakāro, sikkhāpessāmi na’’nti vāyamantopi kiñci sikkhāpetuṃ na sakkoti. So ciraṃ vasitvā ekagāthampi uggaṇhituṃ asakkonto ukkaṇṭhitvā ‘‘gamissāmī’’ti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ upakārako, paṇḍitabhāvamassa paccāsīsāmi, na naṃ kātuṃ sakkomi[Pg.160], avassaṃ mayā imassa paccupakāro kātabbo, ekamassa mantaṃ bandhitvā dassāmī’’ti so taṃ araññaṃ netvā ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti imaṃ mantaṃ bandhitvā uggaṇhāpento anekasatakkhattuṃ parivattāpetvā, ‘‘paññāyati te’’ti pucchitvā, ‘‘āma, paññāyatī’’ti vutte ‘‘dandhena nāma vāyāmaṃ katvā paguṇaṃ kataṃ sippaṃ na palāyatī’’ti cintetvā maggaparibbayaṃ datvā, ‘‘gaccha, imaṃ mantaṃ nissāya jīvissasi, apalāyanatthāya panassa niccaṃ sajjhāyaṃ kareyyāsī’’ti vatvā taṃ uyyojesi. Athassa mātā bārāṇasiyaṃ sampattakāle ‘‘putto me sippaṃ sikkhitvā āgato’’ti mahāsakkārasammānaṃ akāsi. "비구들이여, 과거 바라나시의 한 청년이 기술을 배우기 위해 딱까실라로 가서 명성 높은 스승 밑에서 법을 배우는 제자가 되었다. 그는 오백 명의 제자들 사이에서 스승에게 매우 헌신적이었으며, 발을 씻겨드리는 등 온갖 시봉을 다 하였다. 그러나 머리가 둔하여 무엇 하나 익히지 못했다. 스승은 '이 제자가 나에게 참으로 헌신적이니 가르쳐 보리라' 하며 애를 썼으나 끝내 가르칠 수 없었다. 그는 그곳에 오래 머물렀으나 게송 한 구절도 익히지 못하자 지쳐서 "고향으로 돌아가겠습니다"라며 스승에게 작별을 고했다. 스승은 생각했다. '이 아이는 나에게 큰 은혜를 베풀었으니 그가 지혜로워지기를 바랐으나, 도저히 그렇게 만들 수 없었구나. 필히 내가 그에게 보답해야 하니 주문 하나를 지어 주리라.' 스승은 그를 숲으로 데려가 '닦고 또 닦아라, 왜 닦는가? 나도 그것을 다 알고 있노라'라는 이 주문을 지어 주고 외우게 했다. 수백 번을 반복하게 한 뒤 '이제 알겠느냐?'라고 물었고, 그가 '예, 알겠습니다'라고 대답하자, '어리석은 자라도 노력하여 완벽히 익힌 기술은 사라지지 않는 법이다'라고 생각하며 노잣돈을 주어 보냈다. '가거라, 이 주문에 의지해 살아가게 될 것이다. 잊어버리지 않도록 항상 암송하거라'라고 말하며 그를 보냈다. 그 후 그가 바라나시에 도착했을 때, 그의 어머니는 '내 아들이 기술을 배워왔구나'라며 크게 환대하였다." Tadā bārāṇasirājā ‘‘atthi nu kho me kāyakammādīsu koci doso’’ti paccavekkhanto attano aruccanakaṃ kiñci kammaṃ adisvā ‘‘attano vajjaṃ nāma attano na paññāyati, paresaṃ paññāyati, nāgarānaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā sāyaṃ aññātakavesena nikkhamitvā, ‘‘sāyamāsaṃ bhuñjitvā nisinnamanussānaṃ kathāsallāpo nāma nānappakārako hoti, ‘sacāhaṃ adhammena rajjaṃ kāremi, pāpena adhammikena raññā daṇḍabaliādīhi hatamhā’ti vakkhanti. ‘Sace dhammena rajjaṃ kāremi, dīghāyuko hotu no rājā’tiādīni vatvā mama guṇaṃ kathessantī’’ti tesaṃ tesaṃ gehānaṃ bhittianusāreneva vicarati. 그때 바라나시 왕은 '나에게 신체적인 행위 등에 어떤 허물이 있는가?'라고 성찰하며 자신의 마음에 들지 않는 어떤 행위도 보지 못하고, '자신의 허물은 정작 자신에게는 보이지 않고 타인에게는 보이는 법이다. 성안 사람들의 여론을 살펴봐야겠다.'라고 생각했다. 그는 저녁에 변장을 하고 밖으로 나가서 '저녁 식사를 마치고 앉아 있는 사람들의 대화는 참으로 다양하다. 만약 내가 법답지 않게 나라를 다스린다면, 법답지 않은 죄 많은 왕이 처벌과 세금 등으로 우리를 파멸시켰다고 말할 것이다. 만약 법대로 나라를 다스린다면, 우리 왕이 장수하기를 바란다며 나의 공덕을 이야기할 것이다.'라고 생각하며 이 집 저 집의 담장을 따라 돌아다녔다. Tasmiṃ khaṇe umaṅgacorā dvinnaṃ gehānaṃ antare umaṅgaṃ bhindanti ekaumaṅgeneva dve gehāni pavisanatthāya. Rājā te disvā gehacchāyāya aṭṭhāsi. Tesaṃ umaṅgaṃ bhinditvā gehaṃ pavisitvā bhaṇḍakaṃ olokitakāle māṇavo pabujjhitvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Te taṃ sutvā, ‘‘iminā kiramhā ñātā, idāni no nāsessatī’’ti nivatthavatthānipi chaḍḍetvā bhītā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Rājā te palāyante disvā itarassa ca mantasajjhāyanasaddaṃ sutvā gehaññeva vavatthapetvā nāgarānaṃ pariggaṇhitvā nivesanaṃ pāvisi. So vibhātāya pana rattiyā pātovekaṃ purisaṃ pakkositvā āha – ‘‘gaccha bhaṇe, asukavīthiyaṃ nāma yasmiṃ gehe umaṅgo bhinno, tattha takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo atthi, taṃ ānehī’’ti. So [Pg.161] gantvā ‘‘rājā taṃ pakkosatī’’ti vatvā māṇavaṃ ānesi. Atha naṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ, tāta, takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi taṃ sippaṃ dehī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, samānāsane nisīditvā gaṇhāhī’’ti. Rājāpi tathā katvā mantaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ te ācariyabhāgo’’ti sahassaṃ adāsi. 그 순간, 터널 도둑들이 두 집 사이에 터널 하나를 뚫어 두 집을 한꺼번에 털기 위해 구멍을 내고 있었다. 왕은 그들을 보고 집 그림자에 서 있었다. 그들이 터널을 뚫고 집 안으로 들어가 물건을 살피고 있을 때, 한 젊은이가 잠에서 깨어나 그 만트라를 암송하며 "애쓰는구나, 애쓰는구나, 왜 애를 쓰는가? 나도 그것을 다 알고 있노라."라고 말했다. 도둑들은 그 소리를 듣고 "이자가 우리의 소행을 알아차렸구나. 이제 우리를 파멸시키겠구나."라고 생각하며 입고 있던 옷마저 버려둔 채 겁에 질려 눈앞에 보이는 방향으로 도망쳤다. 왕은 도망치는 그들을 보고 그 젊은이의 만트라 암송 소리를 듣고는 그 집을 잘 기억해 둔 뒤, 백성들의 여론을 살피고 궁궐로 돌아갔다. 밤이 밝자마자 왕은 한 사람을 불러 명령했다. "여보게, 가서 저기 어느 거리의 터널이 뚫린 집을 찾아가게. 그곳에 탁카실라에서 기술을 배우고 돌아온 젊은이가 있으니 그를 데려오너라." 심부름꾼이 가서 "왕께서 당신을 부르십니다."라고 말하며 젊은이를 데려왔다. 왕이 그에게 "얘야, 네가 탁카실라에서 기술을 배우고 돌아온 그 젊은이냐?"라고 묻자, "그렇습니다, 대왕이시여."라고 대답했다. "우리에게도 그 기술을 가르쳐다오." "좋습니다, 대왕이시여. 격식을 갖추어 같은 높이의 자리에 앉아 배우십시오." 왕도 그렇게 하여 만트라를 배우고는 "이것이 그대의 스승 몫이다."라며 천 금을 주었다. Tadā senāpati rañño kappakaṃ āha – ‘‘kadā rañño massuṃ karissasī’’ti? ‘‘Sve vā parasuve vā’’ti. So tassa sahassaṃ datvā ‘‘kiccaṃ me atthī’’ti vatvā, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti vutte ‘‘rañño massukammaṃ karonto viya hutvā khuraṃ ativiya pahaṃsitvā galanāḷiṃ chinda, tvaṃ senāpati bhavissasi, ahaṃ rājā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rañño massukammakaraṇadivase gandhodakena massuṃ temetvā khuraṃ pahaṃsitvā nalāṭante gahetvā, ‘‘khuro thokaṃ kuṇṭhadhāro, ekappahāreneva galanāḷiṃ chindituṃ vaṭṭatī’’ti puna ekamantaṃ ṭhatvā khuraṃ pahaṃsi. Tasmiṃ khaṇe rājā attano mantaṃ saritvā sajjhāyaṃ karonto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Nhāpitassa nalāṭato sedā mucciṃsu. So ‘‘jānāti mama kāraṇaṃ rājā’’ti bhīto khuraṃ bhūmiyaṃ khipitvā pādamūle urena nipajji. Rājāno nāma chekā honti, tena taṃ evamāha – ‘‘are, duṭṭha, nhāpita, ‘na maṃ rājā jānātī’ti saññaṃ karosī’’ti. ‘‘Abhayaṃ me dehi, devā’’ti. ‘‘Hotu, mā bhāyi, kathehī’’ti. Senāpati me, deva, sahassaṃ datvā, ‘‘rañño massuṃ karonto viya galanāḷiṃ chinda, ahaṃ rājā hutvā taṃ senāpatiṃ karissāmī’’ti āhāti. Rājā taṃ sutvā ‘‘ācariyaṃ me nissāya jīvitaṃ laddha’’nti cintetvā senāpatiṃ pakkosāpetvā, ‘‘ambho, senāpati, kiṃ nāma tayā mama santikā na laddhaṃ, idāni taṃ daṭṭhuṃ na sakkomi, mama raṭṭhā nikkhamāhī’’ti taṃ raṭṭhā pabbājetvā ācariyaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ācariya, taṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddha’’nti vatvā mahantaṃ sakkāraṃ karitvā tassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. ‘‘So tadā cūḷapanthako ahosi, satthā disāpāmokkho ācariyo’’ti. 그때 장군이 왕의 이발사에게 물었다. "언제 왕의 수염을 깎을 것인가?" "내일이나 모레 깎을 것입니다." 그러자 장군은 그에게 천 금을 주며 "나에게 중요한 용무가 있네."라고 말했고, "무엇입니까, 주인님?"이라고 묻자 "왕의 수염을 깎는 척하면서 면도날을 아주 날카롭게 갈아서 목을 베어버리게. 그러면 자네는 장군이 되고 나는 왕이 될 것이네."라고 제안했다. 이발사는 "알겠습니다."라고 수락하고는, 왕의 수염을 깎기로 한 날에 향수로 수염을 적시고 면도날을 간 뒤에 이마를 붙잡고는 "면도날이 조금 무디구나. 단칼에 목을 베어낼 수 있도록 해야겠다."라고 생각하며 다시 한쪽 구석에 서서 면도날을 갈았다. 그 순간 왕은 자신이 배운 만트라를 기억하고 암송하며 "애쓰는구나, 애쓰는구나, 왜 애를 쓰는가? 나도 그것을 다 알고 있노라."라고 말했다. 이발사의 이마에서 땀이 비 오듯 쏟아졌다. 그는 "왕께서 내 음모를 다 아시는구나."라고 겁에 질려 면도날을 땅에 던지고 왕의 발치에 엎드렸다. 왕이란 본래 영리한 법이라, 그에게 이렇게 꾸짖었다. "이 고약한 이발사야, 왕인 내가 모를 줄 알았느냐?" "대왕이시여, 제발 목숨만은 살려주십시오." "좋다, 두려워 말고 사실대로 말해 보아라." "대왕이시여, 장군이 저에게 천 금을 주며 왕의 수염을 깎는 척하면서 목을 베라고 했습니다. 자기가 왕이 되면 저를 장군으로 삼겠다고 했습니다." 왕은 그 말을 듣고 "스승 덕분에 목숨을 구했구나."라고 생각하며 장군을 불러오게 했다. "이보게 장군, 자네가 나에게 받지 못한 것이 무엇이 있기에 이런 일을 꾸몄는가? 이제 더 이상 자네를 보고 싶지 않으니 내 나라에서 당장 떠나게."라며 그를 국외로 추방했다. 그리고 스승을 불러 "스승님, 당신 덕분에 제가 목숨을 건졌습니다."라고 말하며 큰 예우를 갖추고 그에게 장군의 지위를 주었다. 그때의 젊은이는 쭐라판타카였고, 스승인 디사빠못카 교수는 바로 나(부처님)였다. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi cūḷapanthako dandhoyeva ahosi, tadāpissāhaṃ avassayo hutvā taṃ lokiyakuṭumbe [Pg.162] patiṭṭhāpesi’’nti vatvā puna ekadivasaṃ ‘‘aho satthā cūḷapanthakassa avassayo jāto’’ti kathāya samuṭṭhitāya cūḷaseṭṭhijātake atītavatthuṃ kathetvā – 스승(부처님)께서는 이 과거 이야기를 들려주시고, "비구들이여, 이와 같이 옛날에도 쭐라판타카는 지혜가 무뎠다. 그때도 내가 그의 의지처가 되어 그를 세속의 가문에 정착시켰느니라."라고 말씀하셨다. 또 어느 날 "오, 스승께서 쭐라판타카의 의지처가 되셨구나."라는 대화가 시작되자, 쭐라셋티 자타카의 과거 이야기를 들려주시며 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4) – "총명한 자는 아주 적은 자본으로도 현명하게 자신을 일으켜 세우나니, 마치 입으로 불어 작은 불씨를 큰 불꽃으로 만드는 것과 같도다." Gāthaṃ vatvā, ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ imassa avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassa. Tadā hi cūḷantevāsiko cūḷapanthako ahosi, cūḷaseṭṭhi pana paṇḍito byatto nakkhattakovido ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānesi. 이 게송을 읊으시고는 "비구들이여, 내가 이 사람의 의지처가 된 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다. 과거에 나는 그를 세속 재산의 주인으로 만들었고, 이제는 출세간 법의 주인으로 만들었느니라. 그때의 제자는 쭐라판타카였고, 현명하고 유능하며 지식에 밝았던 쭐라셋티 장자는 바로 나였다."라고 전생 이야기를 마무리하셨다. Punekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, cūḷapanthako catūhi māsehi catuppadaṃ gāthaṃ gahetuṃ asakkontopi vīriyaṃ anossajjitvāva arahatte patiṭṭhito, idāni lokuttaradhammakuṭumbassa sāmiko jāto’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama sāsane āraddhavīriyo bhikkhu lokuttaradhammassa sāmiko hotiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 또 어느 날 법당에서 비구들이 이야기를 나누었다. "도반들이여, 쭐라판타카는 넉 달 동안 네 구절의 게송조차 익히지 못했지만, 정진을 포기하지 않아 아라한과를 성취했고, 이제 출세간 법의 가문의 주인이 되었구려." 부처님께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?"라고 물으시고, 그 내용을 듣자 "비구들이여, 내 가르침 안에서 정진에 힘쓰는 비구는 출세간 법의 주인이 되는 법이니라."라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 25. 25. ‘‘Uṭṭhānenappamādena, saṃyamena damena ca; Dīpaṃ kayirātha medhāvī, yaṃ ogho nābhikīratī’’ti. "근면과 불방일, 그리고 절제와 자기 제어를 통해 지혜로운 자는 거센 폭류도 무너뜨릴 수 없는 섬을 만들어야 한다." Tattha dīpaṃ kayirāthāti vīriyasaṅkhātena uṭṭhānena, satiyā avippavāsākārasaṅkhātena appamādena, catupārisuddhisīlasaṅkhātena saṃyamena, indriyadamena cāti imehi kāraṇabhūtehi catūhi dhammehi dhammojapaññāya samannāgato medhāvī imasmiṃ ativiya dullabhapatiṭṭhatāya atigambhīre saṃsārasāgare attano patiṭṭhānabhūtaṃ arahattaphalaṃ dīpaṃ kayirātha kareyya, kātuṃ sakkuṇeyyāti attho. Kīdisaṃ? Yaṃ ogho nābhikīratīti yaṃ catubbidhopi kilesogho abhikirituṃ viddhaṃsetuṃ na sakkoti. Na hi sakkā arahattaṃ oghena abhikiritunti. 거기서 '섬을 만들어야 한다(dīpaṃ kayirātha)'는 것은 노력이라 일컬어지는 분발(uṭṭhāna)과, 마음을 놓지 않는 상태인 불방일(appamāda), 네 가지 청정계(catupārisuddhisīla)라 일컬어지는 절제(saṃyamena), 그리고 감관의 제어(indriyadama)라는 이들 원인이 되는 네 가지 법에 의해 법의 정수인 지혜(dhammojapaññā)를 갖춘 지혜로운 이가, 참으로 도달하기 어렵고 매우 깊은 이 윤회의 바다에서 자신의 의지처가 되는 아라한과라는 섬을 만들어야 한다, 혹은 만들 수 있어야 한다는 의미이다. 어떤 섬인가? '폭류가 덮치지 못하는(yaṃ ogho nābhikīrati)'이란, 네 가지 번뇌의 폭류(kilesogho)가 덮치거나 파괴할 수 없는 아라한과를 말한다. 참으로 아라한과는 폭류가 짓누를 수 없기 때문이다. Gāthāpariyosāne [Pg.163] bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Evaṃ desanā sampattaparisāya sātthikā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 이르렀다. 이와 같이 법문은 모여든 대중에게 이익이 되었다. Cūḷapanthakattheravatthu tatiyaṃ. 세 번째 쭐라빤따까 테라(주리반특 존자) 이야기 끝. 4. Bālanakkhattasaṅghuṭṭhavatthu 4. 4. 발라낙캇타(어리석은 자들의 축제) 선포 이야기 Pamādamanuyuñjantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bālanakkhattaṃ ārabbha kathesi. '방일에 몰두한다(Pamādamanuyuñjanti)'로 시작되는 이 법문을 스승(부처님)께서는 제타와나에 머무실 때 발라낙캇타를 인연으로 설하셨다. Ekasmiñhi samaye sāvatthiyaṃ bālanakkhattaṃ nāma saṅghuṭṭhaṃ. Tasmiṃ nakkhatte bālā dummedhino janā chārikāya ceva gomayena ca sarīraṃ makkhetvā sattāhaṃ asabbhaṃ bhaṇantā vicaranti. Kiñci ñāti suhajjaṃ vā pabbajitaṃ vā disvā lajjantā nāma natthi. Dvāre dvāre ṭhatvā asabbhaṃ bhaṇanti. Manussā tesaṃ asabbhaṃ sotuṃ asakkontā yathābalaṃ aḍḍhaṃ vā pādaṃ vā kahāpaṇaṃ vā pesenti. Te tesaṃ dvāre laddhaṃ laddhaṃ gahetvā pakkamanti. Tadā pana sāvatthiyaṃ pañca koṭimattā ariyasāvakā vasanti, te satthu santikaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu – ‘‘bhagavā, bhante, sattāhaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nagaraṃ appavisitvā vihāreyeva hotū’’ti. Tañca pana sattāhaṃ bhikkhusaṅghassa vihāreyeva yāgubhattādīni sampādetvā pahiṇiṃsu, sayampi gehā na nikkhamiṃsu. Te nakkhatte pana pariyosite aṭṭhame divase buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nagaraṃ pavesetvā mahādānaṃ datvā ekamantaṃ nisinnā, ‘‘bhante, atidukkhena no satta divasāni atikkantāni, bālānaṃ asabbhāni suṇantānaṃ kaṇṇā bhijjanākārappattā honti, koci kassaci na lajjati, tena mayaṃ tumhākaṃ antonagaraṃ pavisituṃ nādamha, mayampi gehato na nikkhamimhā’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bālānaṃ dummedhānaṃ kiriyā nāma evarūpā hoti, medhāvino pana dhanasāraṃ viya appamādaṃ rakkhitvā amatamahānibbānasampattiṃ pāpuṇantī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 참으로 한때 사왓티에서 발라낙캇타(어리석은 자들의 축제)라 하는 축제가 선포되었다. 그 축제 기간에 어리석고 지혜 없는 사람들은 재와 소똥을 몸에 바르고 7일 동안 상스러운 말을 하며 돌아다녔다. 친척이나 벗, 혹은 출가자를 보고도 부끄러워하는 이가 없었다. 문마다 서서 상스러운 말들을 내뱉었다. 사람들은 그들의 상스러운 소리를 견딜 수 없어 힘이 닿는 대로 반 마사카나 1파다, 혹은 1카하파나를 보냈다. 그들은 집집마다 문에서 얻은 것들을 받아 가지고 떠났다. 그때 사왓티에는 약 5억(5코티) 명의 성스러운 제자들이 살고 있었는데, 그들이 스승(부처님)께 소식을 전했다. '세존이시여, 7일 동안 비구 승가와 함께 성안으로 들어오지 마시고 사찰에만 머물러 주십시오.' 그리고 그 7일 동안 비구 승가에게 사찰로 직접 죽과 음식 등을 준비해 보냈으며, 자신들도 집 밖으로 나가지 않았다. 축제가 끝난 뒤 8일째 되는 날, 그들은 부처님을 필두로 한 비구 승가를 초대하여 성안으로 모시고 큰 공양을 올린 뒤 한곁에 앉아 아뢰었다. '세존이시여, 저희는 7일 동안 참으로 고통스럽게 보냈습니다. 어리석은 자들의 상스러운 소리를 듣느라 저희의 귀는 찢어질 것만 같았습니다. 누구도 누구에게 부끄러워하지 않았습니다. 그래서 저희는 당신들께서 성안으로 들어오시게 하지 않았고, 저희도 집 밖으로 나가지 않았습니다.' 스승께서는 그들의 말을 듣고 '어리석고 지혜 없는 자들의 행실이란 원래 이와 같다. 그러나 지혜로운 이들은 보물과 같이 불방일(appamāda)을 지켜 죽음이 없는 대열반의 성취에 이른다'고 말씀하시며 이 게송들을 설하셨다. 26. 26. ‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā; Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati. 지혜 없는 어리석은 사람들은 방일에 몰두하지만, 지혜로운 이는 불방일을 최상의 보물처럼 지킨다. 27. 27. ‘‘Mā [Pg.164] pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ; Appamatto hi jhāyanto, pappoti vipulaṃ sukha’’nti. 방일에 몰두하지 말고 감각적 쾌락의 즐거움과 친해지지 마라. 참으로 방일하지 않고 명상하는 자는 커다란 행복에 이른다. Tattha bālāti bālyena samannāgatā idhalokaparalokatthaṃ ajānantā. Dummedhinoti nippaññā. Te pamāde ādīnavaṃ apassantā pamādaṃ anuyuñjanti pavattenti, pamādena kālaṃ vītināmenti. Medhāvīti dhammojapaññāya samannāgato pana paṇḍito kulavaṃsāgataṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ sattaratanadhanaṃ viya appamādaṃ rakkhati. Yathā hi uttamaṃ dhanaṃ nissāya ‘‘kāmaguṇasampattiṃ pāpuṇissāma, puttadāraṃ posessāma, paralokagamanamaggaṃ sodhessāmā’’ti dhane ānisaṃsaṃ passantā taṃ rakkhanti, evaṃ paṇḍitopi appamatto ‘‘paṭhamajjhānādīni paṭilabhissāmi, maggaphalādīni pāpuṇissāmi, tisso vijjā, cha abhiññā sampādessāmī’’ti appamāde ānisaṃsaṃ passanto dhanaṃ seṭṭhaṃva appamādaṃ rakkhatīti attho. Mā pamādanti tasmā tumhe mā pamādamanuyuñjetha mā pamādena kālaṃ vītināmayittha. Mā kāmaratisanthavanti vatthukāmakilesakāmesu ratisaṅkhātaṃ taṇhāsanthavampi mā anuyuñjetha mā cintayittha mā paṭilabhittha. Appamatto hīti upaṭṭhitassatitāya hi appamatto jhāyanto puggalo vipulaṃ uḷāraṃ nibbānasukhaṃ pāpuṇātīti. 거기서 '어리석은 자들(bālā)'이란 어리석음을 갖추어 이 세상과 저 세상의 이익을 알지 못하는 이들을 말한다. '지혜 없는 자들(dummedhino)'이란 지혜가 없는 이들이다. 그들은 방일의 허물을 보지 못하고 방일에 몰두하고 그것을 일으키며 방일함 속에 시간을 보낸다. '지혜로운 이(medhāvī)'란 법의 정수인 지혜를 갖춘 현자로, 가문 대대로 내려오는 고귀하고 뛰어난 칠보(七寶)와 같은 재산처럼 불방일을 지킨다. 참으로 뛰어난 재물을 의지하여 '감각적 욕망의 성취를 얻고 처자식을 부양하며 저 세상으로 가는 길을 닦으리라'고 생각하며 재물의 이익을 보는 사람들이 그것을 지키듯이, 이와 같이 현자 또한 방일하지 않으며 '초선 등을 얻고 도와 과 등에 이르며 세 가지 명지(vijjā)와 여섯 가지 신통(abhiññā)을 성취하리라'고 불방일의 이익을 보면서 최상의 보물처럼 불방일을 지킨다는 뜻이다. '방일하지 마라(mā pamādaṃ)'는 것은 그러므로 그대들은 방일에 몰두하지 말고 방일함 속에 시간을 보내지 말라는 것이다. '감각적 쾌락의 즐거움과 친해지지 마라(mā kāmaratisanthavaṃ)'는 것은 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)에 대한 즐거움이라 일컬어지는 갈애의 사귐에 몰두하지 말고, 그것을 생각하지 말고, 다시 얻지 말라는 것이다. '방일하지 않는 자(appamatto hi)'란 마음챙김이 확립되어 있기에 방일하지 않고 명상하는 사람은 광대하고 뛰어난 열반의 행복에 이른다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 이르렀다. 대중에게 이익이 되는 법문이 되었다. Bālanakkhattasaṅghuṭṭhavatthu catutthaṃ. 네 번째 발라낙캇타 선포 이야기 끝. 5. Mahākassapattheravatthu 5. 5. 마하깟사파 테라(대가섭 존자) 이야기 Pamādaṃ appamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahākassapattheraṃ ārabbha kathesi. '방일을 불방일로(Pamādaṃ appamādena)'로 시작되는 이 법문을 스승께서는 제타와나에 머무실 때 마하깟사파 테라를 인연으로 설하셨다. Ekasmiñhi divase thero pipphaliguhāyaṃ viharanto rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto ālokaṃ vaḍḍhetvā pamatte ca appamatte ca udakapathavīpabbatādīsu cavanake upapajjanake ca satte [Pg.165] dibbena cakkhunā olokento nisīdi. Satthā jetavane nisinnakova ‘‘kena nu kho vihārena ajja mama putto kassapo viharatī’’ti dibbena cakkhunā upadhārento ‘‘sattānaṃ cutūpapātaṃ olokento viharatī’’ti ñatvā ‘‘sattānaṃ cutūpapāto nāma buddhañāṇenapi aparicchinno, mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā mātāpitaro ajānāpetvā cavanasattānaṃ paricchedo kātuṃ na sakkā, te jānituṃ tava avisayo, kassapa, appamattako tava visayo, sabbaso pana cavante ca upapajjante ca jānituṃ passituṃ buddhānameva visayo’’ti vatvā obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisinno viya hutvā imaṃ gāthamāha – 참으로 어느 날 장로가 삡팔리 동굴에 머물 때, 라자가하에서 탁발을 하고 식후에 탁발에서 돌아와 빛의 가신(āloka)을 넓혀서 물, 땅, 산 등에서 방일한 중생과 방일하지 않은 중생, 그리고 죽어가는 중생과 태어나는 중생들을 천안(dibbena cakkhunā)으로 살피며 앉아 있었다. 스승께서는 제타와나에 앉으신 채로 '오늘 나의 아들 깟사파가 어떤 머묾(vihāra)으로 머물고 있는가?'라고 천안으로 살피시다가, '중생들의 죽음과 태어남을 살피며 머물고 있구나'라고 아셨다. 그리고 '중생들의 죽음과 태어남이라는 것은 부처의 지혜로도 다 헤아릴 수 없는 것이니, 모태에 수태되어 부모도 모르게 죽어가는 중생들의 한계를 정하는 것은 불가능하다. 깟사파야, 그것들을 아는 것은 너의 영역(visaya)이 아니다. 네 영역은 아주 조금일 뿐이다. 모든 면에서 죽어가는 자와 태어나는 자들을 알고 보는 것은 오직 부처들의 영역이다'라고 말씀하시고 광명을 내뿜어 마치 눈앞에 앉아 계신 것처럼 나타나 이 게송을 읊으셨다. 28. 28. ‘‘Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito; Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ; Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. 현자가 불방일로써 방일을 몰아낼 때, 그는 지혜의 궁전에 올라 슬픔 없는 자 되어, 산꼭대기에서 땅 위의 사람들을 내려다보듯, 슬픔에 잠긴 중생들을 바라본다. 이처럼 지혜로운 아라한은 태어나고 죽기를 반복하는 어리석은 범부들을 내려다본다. Tattha nudatīti yathā nāma pokkharaṇiṃ pavisantaṃ navodakaṃ purāṇodakaṃ khobhetvā tassokāsaṃ adatvā taṃ attano matthakamatthakena palāyantaṃ nudati nīharati, evameva paṇḍito appamādalakkhaṇaṃ brūhento pamādassokāsaṃ adatvā yadā appamādavegena taṃ nudati nīharati, atha so panunnapamādo accuggatatthena parisuddhaṃ dibbacakkhusaṅkhātaṃ paññāpāsādaṃ tassa anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūrento tāya paṭipadāya nisseṇiyā pāsādaṃ viya āruyha pahīnasokasallatāya asoko, appahīnasokasallatāya sokiniṃ pajaṃ sattanikāyaṃ cavamānañceva upapajjamānañca dibbacakkhunā avekkhati passati. Yathā kiṃ? Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭheti pabbatamuddhani ṭhito bhūmiyaṃ ṭhite, uparipāsāde vā pana ṭhito pāsādapariveṇe ṭhite akicchena avekkhati, tathā sopi dhīro paṇḍito mahākhīṇāsavo asamucchinnavaṭṭabīje bāle cavante ca upapajjante ca akicchena avekkhatīti. 거기서 '물리친다(nudati)'는 것은, 마치 연못에 흘러들어오는 새 물이 예전의 물을 요동치게 하여 그 자리를 내주지 않고 자신의 물결로써 그것을 밀어내어 내쫓는 것과 같다. 이와 같이 지혜로운 자는 불방일의 특성을 증장시켜 방일할 틈을 주지 않고, 불방일의 힘으로 그 방일을 물리치고 내쫓을 때, 방일을 물리친 그 사람은 매우 높이 솟아올랐다는 의미에서 청정하며 천안(天眼)이라 불리는 지혜의 궁전에 올라간다. 그 궁전에 어울리는 수행을 완성하고 그 수행이라는 사다리를 타고 궁전에 오르는 것처럼 올라가서, 슬픔의 가시를 제거했기에 슬픔이 없는 자가 되어, 아직 슬픔의 가시를 제거하지 못해 슬픔에 잠겨 죽고 태어나는 중생들을 천안으로 살피고 관찰한다. 무엇과 같은가? '산 위에 있는 자가 땅 위에 있는 자를 보듯'이라는 말은 산꼭대기에 선 자가 땅에 서 있는 자들을 보거나, 혹은 궁전 위에 선 자가 궁전 뜰에 있는 자들을 어려움 없이 살피는 것과 같다. 그와 같이 지혜롭고 번뇌가 다한 아라한 또한 아직 윤회의 씨앗을 끊지 못한 어리석은 자들이 죽고 태어나는 것을 어려움 없이 살피는 것이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsūti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득하였다. Mahākassapattheravatthu pañcamaṃ. 마하깟사파 테라의 이야기(제5장)가 끝났다. 6. Pamattāpamattadvesahāyakavatthu 6. 방일하는 자와 방일하지 않는 자인 두 도반의 이야기 Appamatto [Pg.166] pamattesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve sahāyake bhikkhū ārabbha kathesi. '방일하는 자들 가운데 방일하지 않고'로 시작되는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 두 도반 비구를 인연으로 설하신 것이다. Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā āraññakavihāraṃ pavisiṃsu. Tesu eko kira kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā daharasāmaṇerehi saddhiṃ sallapanto paṭhamayāmaṃ visibbamāno nisīdati. Eko appamatto samaṇadhammaṃ karonto itaraṃ ovadati, ‘‘āvuso, mā evaṃ kari, pamattassa hi cattāro apāyā sakagharasadisā. Buddhā nāma sāṭheyyena ārādhetuṃ na sakkā’’ti so tassovādaṃ na suṇāti. Itaro ‘‘nāyaṃ vacanakkhamo’’ti taṃ avatvā appamattova samaṇadhammamakāsi. Alasattheropi paṭhamayāme visibbetvā itarassa caṅkamitvā gabbhaṃ paviṭṭhakāle pavisitvā, ‘‘mahākusīta, tvaṃ nipajjitvā sayanatthāya araññaṃ paviṭṭhosi, kiṃ buddhānaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā uṭṭhāya samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajjitvā supati. Itaropi majjhimayāme vissamitvā pacchimayāme paccuṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti. So evaṃ appamatto viharanto na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Itaro pamādeneva kālaṃ vītināmesi. Te vuṭṭhavassā satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kacci, bhikkhave, appamattā samaṇadhammaṃ karittha, kacci vo pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti pucchi. Paṭhamaṃ pamatto bhikkhu āha – ‘‘kuto, bhante, etassa appamādo, gatakālato paṭṭhāya nipajjitvā niddāyanto kālaṃ vītināmesī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana bhikkhū’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā paṭhamayāme visibbento nisīditvā aniddāyantova kālaṃ vītināmesi’’nti. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ pamatto kālaṃ vītināmetvā ‘appamattomhī’ti vadasi, appamattaṃ pana pamattaṃ karosī’’ti āha. Puna pamāde dose, appamāde ānisaṃse pakāsetuṃ, ‘‘tvaṃ mama puttassa santike javacchinno dubbalasso viya, esa pana tava santike sīghajavasso viyā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 따르면, 그들은 스승의 처소에서 명상 주제를 받아 숲속의 사원으로 들어갔다. 그들 중 한 명은 일찍부터 땔감을 가져와 화로를 준비하고 어린 사미들과 함께 담소를 나누며 초야(첫 번째 밤의 시기) 동안 불을 쬐며 앉아 있었다. 다른 한 명은 불방일하며 수행자로서의 의무를 다하면서 도반에게 훈계하였다. "도반이여, 이렇게 하지 마십시오. 방일한 자에게 사악처(四惡處)는 자신의 집과 같습니다. 부처님들이라는 분들은 속임수로 기쁘게 해 드릴 수 있는 분들이 아닙니다." 그는 그 훈계를 듣지 않았다. 다른 비구는 "이 사람은 말을 알아듣지 못하는구나"라고 생각하며 그에게 더 이상 말하지 않고 불방일하며 수행에 전념하였다. 게으른 장로 또한 초야에 불을 쬐다가, 다른 비구가 경행을 마치고 방으로 들어갈 때 그곳에 가서 "아주 게으른 자여, 그대는 누워 잠을 자기 위해 숲에 들어왔는가? 부처님들 처소에서 명상 주제를 받아 일찍 일어나 수행을 하는 것이 마땅하지 않은가?"라고 말하고 자신의 거처로 들어가 누워 잤다. 다른 비구 또한 중야(두 번째 밤의 시기)에 휴식하고 후야(세 번째 밤의 시기)에 일어나 수행을 하였다. 그는 이와 같이 불방일하며 머무르다가 머지않아 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과에 도달하였다. 다른 이는 방일함으로 세월을 보냈다. 그들은 안거를 마친 뒤 스승의 처소로 가서 스승께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 스승께서는 그들과 함께 안부를 나누시고 "비구들이여, 불방일하며 수행을 하였는가? 그대들의 출가 목적이 끝에 도달했는가?"라고 물으셨다. 먼저 방일한 비구가 말하였다. "세존이시여, 이 비구에게 어디 불방일함이 있겠습니까? 여기서 떠난 때부터 줄곧 누워 잠을 자면서 세월을 보냈습니다." "그렇다면 비구여, 그대는 어찌하였는가?" "세존이시여, 저는 일찍 땔감을 가져와 화로를 준비하고 초야에 불을 쬐며 앉아 잠들지 않고 세월을 보냈습니다." 그러자 스승께서는 그에게 "그대는 방일하며 세월을 보내고서도 '저는 불방일합니다'라고 말하고, 불방일한 자를 방일한 자로 만드는구나"라고 말씀하셨다. 이어 방일의 허물과 불방일의 공덕을 밝히기 위해 "그대는 내 아들[아라한] 옆에 있는 기운이 다한 약한 말과 같고, 내 아들은 그대 옆에 있는 빠른 말과 같다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 29. 29. ‘‘Appamatto [Pg.167] pamattesu, suttesu bahujāgaro; Abalassaṃva sīghasso, hitvā yāti sumedhaso’’ti. "방일한 자들 가운데 방일하지 않고, 잠든 자들 가운데 깨어 있으니, 마치 빠른 말이 약한 말을 앞질러 가듯, 지혜로운 이는 이와 같이 나아간다." Tattha appamattoti sativepullappattatāya appamādasampanne khīṇāsavo. Pamattesūti sativosagge ṭhitesu sattesu. Suttesūti satijāgariyābhāvena sabbiriyāpathesu niddāyantesu. Bahujāgaroti mahante sativepulle jāgariye ṭhito. Abalassaṃvāti kuṇṭhapādaṃ chinnajavaṃ dubbalassaṃ sīghajavo sindhavājānīyo viya. Sumedhasoti uttamapañño. Tathārūpaṃ puggalaṃ āgamenapi adhigamenapi hitvā yāti. Mandapaññasmiñhi ekaṃ suttaṃ gahetuṃ vāyamanteyeva sumedhaso ekaṃ vaggaṃ gaṇhāti, evaṃ tāva āgamena hitvā yāti. Mandapaññe pana rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni kātuṃ vāyamanteyeva kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sajjhāyanteyeva ca sumedhaso pubbabhāgepi parena kataṃ rattiṭṭhānaṃ vā divāṭṭhānaṃ vā pavisitvā kammaṭṭhānaṃ sammasanto sabbakilese khepetvā neva lokuttaradhamme hatthagate karoti, evaṃ adhigamenapi hitvā yāti. Vaṭṭe pana naṃ hitvā chaḍḍetvā vaṭṭato nissaranto yātiyevāti. 거기서 '불방일한 자(appamatto)'란 마음챙김의 충만함을 얻었기에 불방일을 구족한 번뇌가 다한 이(아라한)를 말한다. '방일한 자들 가운데(pamattesū)'란 마음챙김을 놓아버린 상태에 머무는 중생들 사이에서라는 뜻이다. '잠든 자들(suttesū)'이란 마음챙김의 깨어 있음이 없기에 모든 자세에서 깊이 잠든 자들을 말한다. '많이 깨어 있는 자(bahujāgaro)'란 크고 충만한 마음챙김의 깨어 있음에 머무는 자이다. '약한 말과 같이(abalassaṃva)'라는 것은 발이 굽거나 힘이 다한 약한 말처럼이라는 뜻이며, '빠른 말(sīghajavo)'은 속도가 빠른 신드후 지방의 아자니야 명마와 같다는 것이다. '지혜로운 이(sumedhaso)'란 최상의 지혜를 가진 분을 뜻한다. 그런 자는 그와 같이 게으른 사람을 경전의 전승(āgama)으로든 깨달음의 성취(adhigama)로든 뒤에 남겨두고 간다. 참으로 지혜가 부족한 자가 하나의 경(sutta)을 배우려고 애쓸 때, 지혜로운 자는 한 품(vagga)을 배워버리니, 이처럼 우선 경전의 전승으로써 앞서간다. 지혜가 부족한 자가 밤낮으로 머물 장소를 마련하려고 애쓰는 동안, 지혜로운 자는 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 익히고 암송한다. 이처럼 지혜로운 자는 앞선 단계에서도 남이 만들어 놓은 밤낮의 수행처에 들어가 명상 주제를 관찰하여 모든 번뇌를 소멸시키고 아홉 가지 출세간법을 손안에 넣으니, 이처럼 성취로써 앞서가는 것이다. 윤회에 있어서는 그 게으른 자를 버려두고 윤회에서 벗어나 거침없이 나아가는 것이다. Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 게송이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Pamattāpamattadvesahāyakavatthu chaṭṭhaṃ. 방일하는 자와 방일하지 않는 자인 두 도반의 이야기(제6장)가 끝났다. 7. Maghavatthu 7. 마가의 이야기 Appamādena maghavāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliyaṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sakkaṃ devarājānaṃ ārabbha kathesi. '불방일로써 마가는'으로 시작되는 이 법문은 스승께서 웨살리 근처의 중각강당에 머무실 때 천신들의 왕인 삭까를 인연으로 설하신 것이다. Vesāliyañhi mahāli nāma licchavī vasati, so tathāgatassa sakkapañhasuttantadesanaṃ (dī. ni. 2.344 ādayo) sutvā ‘‘sammāsambuddho sakkasampattiṃ mahatiṃ katvā kathesi, ‘disvā nu kho kathesi, udāhu adisvā. Jānāti nu kho sakkaṃ, udāhu no’ti pucchissāmi na’’nti cintesi. Atha kho, mahāli, licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, mahāli, licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘diṭṭho [Pg.168] kho, bhante, bhagavatā sakko devānamindo’’ti? ‘‘Diṭṭho kho me, mahāli, sakko devānamindo’’ti. ‘‘So hi nuna, bhante, sakkapatirūpako bhavissati. Duddaso hi, bhante, sakko devānamindo’’ti. ‘‘Sakkañca khvāhaṃ, mahāli, pajānāmi sakkakaraṇe ca dhamme, yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā, tañca pajānāmi’’. 웨살리에 마할리라는 이름의 릿차비 왕자가 살고 있었습니다. 그는 세존께서 설하신 사까빤하 숫딴따(Sakkapañha Sutta, 제석문경)의 가르침을 듣고 이렇게 생각했습니다. ‘정등각자께서는 제석천의 영광을 아주 위대하게 묘사하며 설하셨다. 과연 보시고서 설하신 것일까, 아니면 보지 않고 설하신 것일까? 제석천을 알고 계신 것일까, 아니면 모르시는 것일까? 세존께 이를 여쭈어보아야겠다.’ 그 후 마할리 릿차비 왕자는 세존께서 계신 곳으로 다가가 세존께 예배를 드리고 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 마할리 릿차비 왕자는 세존께 이와 같이 여쭈었습니다. “존자시여, 세존께서는 신들의 왕인 제석천을 보셨습니까?” “마할리여, 나는 신들의 왕인 제석천을 보았다.” “존자시여, 그것은 필시 제석천과 닮은 가짜였을 것입니다. 존자시여, 신들의 왕인 제석천은 참으로 보기 어렵기 때문입니다.” “마할리여, 나는 제석천을 알 뿐만 아니라, 그를 제석천으로 만든 법(공덕)들도 안다. 또한 어떤 법들을 실천하여 제석천이 그 지위를 얻었는지도 나는 알고 있다.” Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 전생에 인간이었을 때 ‘마가(Magha)’라는 이름의 청년이었으므로 ‘마가바(Maghavā)’라고 불린다. Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 전생에 인간이었을 때 먼저(pure) 보시를 베풀었으므로 ‘뿌린다다(Purindada)’라고 불린다. Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 전생에 인간이었을 때 공손하게(sakkaccaṃ) 보시를 베풀었으므로 ‘사까(Sakka)’라고 불린다. Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 전생에 인간이었을 때 숙소(āvasatha)를 보시했으므로 ‘와사바(Vāsava)’라고 불린다. Sakko, mahāli, devānamindo sahassampi atthaṃ muhuttena cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 찰나에 천 가지 의미(atthā)를 생각할 수 있으므로 ‘사핫삭카(Sahassakkho, 천안)’라고 불린다. Sakkassa, mahāli, devānamindassa sujā nāma asurakaññā, pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천에게는 수자(Sujā)라는 이름의 아수라 처녀인 왕비가 있으므로 ‘수잠빠띠(Sujampatī)’라고 불린다. Sakko, mahāli, devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccati. 마할리여, 신들의 왕인 제석천은 삼십삼천의 신들을 통치하며 다스리므로 ‘데와나민다(Devānaminda, 신들의 왕)’라고 불린다. Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ, muttacāgo payatapāṇi vosaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato assaṃ. Yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ, ‘‘sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva na paṭivineyya’’nti. Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni [Pg.169] satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagāti. 마할리여, 신들의 왕인 제석천이 전생에 인간이었을 때 일곱 가지 좌우명(vatapadāni)을 온전하게 실천했으니, 이를 실천함으로써 제석천의 지위를 얻게 되었다. 그 일곱 가지 좌우명은 무엇인가? 1. 평생 부모를 봉양하겠다. 2. 평생 집안의 어른들을 공경하겠다. 3. 평생 부드러운 말을 하겠다. 4. 평생 이간질하는 말을 하지 않겠다. 5. 평생 인색함의 때가 없는 마음으로 집에서 머물며, 아낌없이 베풀고, 손을 깨끗이 하며(보시할 준비를 하며), 베푸는 것을 즐기고, 요청에 응하며, 나눔을 기뻐하겠다. 6. 평생 진실한 말을 하겠다. 7. 평생 화를 내지 않겠으며, 설령 화가 나더라도 즉시 가라앉히겠다. 마할리여, 신들의 왕인 제석천이 전생에 인간이었을 때 이 일곱 가지 좌우명을 온전하게 실천했으니, 이를 실천함으로써 제석천의 지위를 얻게 된 것이다.” ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. “부모를 봉양하고, 집안의 어른들을 공경하며, 부드럽고 친절하게 말하고, 이간질하는 말을 버리며, ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) – 인색함을 다스리는 데 전념하고, 진실하며, 노여움을 극복한 사람, 그러한 사람을 삼십삼천의 신들은 참된 사람(Sappuriso)이라 부른다.” Idaṃ, mahāli, sakkena maghamāṇavakāle katakammanti vatvā puna tena ‘‘kathaṃ, bhante, maghamāṇavo paṭipajjī’’ti? Tassa paṭipattiṃ vitthārato sotukāmena puṭṭho ‘‘tena hi, mahāli, suṇāhī’’ti vatvā atītaṃ āhari – “마할리여, 이것은 제석천이 마가 청년이었을 때 행한 업이다”라고 말씀하시자, 다시 그가 “존자시여, 마가 청년은 어떻게 수행했습니까?”라고 그 수행에 대해 자세히 듣고자 여쭈었습니다. 이에 “마할리여, 그렇다면 잘 들어라” 하고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Atīte magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādantena paṃsuṃ viyūhitvā ramaṇīyaṃ katvā aṭṭhāsi. Aparo taṃ bāhunā paharitvā tato apanetvā sayaṃ tattha aṭṭhāsi. So tassa akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito. Tatopi naṃ añño āgantvā bāhunā paharitvā apanetvā sayaṃ aṭṭhāsi. So tassapi akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito, iti taṃ gehato nikkhantā nikkhantā purisā bāhunā paharitvā ṭhitaṭhitaṭṭhānato apanesuṃ. So ‘‘sabbepete maṃ nissāya sukhitā jātā, iminā kammena mayhaṃ sukhadāyakena puññakammena bhavitabba’’nti cintetvā, punadivase kudālaṃ ādāya khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Sabbe gantvā tattheva aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ sītasamaye aggiṃ katvā adāsi, gimhakāle udakaṃ. Tato ‘‘ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ nāma sabbesaṃ piyaṃ, kassaci appiyaṃ nāma natthi, ito paṭṭhāya mayā maggaṃ samaṃ karontena vicarituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, pātova nikkhamitvā, maggaṃ samaṃ karonto chinditvā, haritabbayuttakā rukkhasākhā haranto vicarati. Atha naṃ aparo disvā āha – ‘‘samma, kiṃ karosī’’ti? ‘‘Mayhaṃ saggagāminaṃ maggaṃ karomi, sammā’’ti. ‘‘Tena hi ahampi te sahāyo homī’’ti. ‘‘Hohi, samma, saggo nāma bahūnampi manāpo sukhabahulo’’ti. Tato paṭṭhāya dve janā ahesuṃ. Te disvā tatheva pucchitvā ca sutvā ca aparopi [Pg.170] tesaṃ sahāyo jāto, evaṃ aparopi aparopīti sabbepi tettiṃsa janā jātā. Te sabbepi kudālādihatthā maggaṃ samaṃ karontā ekayojanadviyojanamattaṭṭhānaṃ gacchanti. 과거 마가다 국의 마찰라 마을에 마가라는 이름의 청년이 있었습니다. 그는 마을 사람들이 함께 일하는 장소에 가서 자신이 서 있을 자리를 발끝으로 흙을 일궈 기분 좋게 다듬어 놓았습니다. 그러자 다른 사람이 그를 어깨로 밀치고 그 자리에서 쫓아낸 뒤 자신이 그 자리에 섰습니다. 그는 그에게 화를 내지 않고 다시 다른 장소를 기분 좋게 다듬어 서 있었습니다. 그러자 또 다른 사람이 와서 그를 어깨로 밀쳐 내고 자신이 그 자리에 섰습니다. 그는 그에게도 화를 내지 않고 또 다른 장소를 기분 좋게 다듬어 서 있었습니다. 이처럼 집에서 나오는 사람들마다 그를 어깨로 밀쳐 그가 서 있던 자리에서 쫓아냈습니다. 그는 ‘이 모든 이들이 나 덕분에 행복해졌으니, 이 행위는 나에게 행복을 가져다주는 공덕이 될 것이다’라고 생각했습니다. 다음 날 그는 괭이를 들고 나가 타작마당만큼의 넓은 장소를 기분 좋게 다듬었습니다. 그러자 모든 사람이 가서 그곳에 섰습니다. 그는 겨울에는 그들에게 불을 지펴 주었고, 여름에는 물을 주었습니다. 그 후 ‘기분 좋은 장소는 모두가 좋아하는 것이고, 싫어하는 사람은 아무도 없다. 이제부터 나는 길을 평탄하게 닦으며 다녀야겠다’라고 생각했습니다. 그는 아침 일찍 나가 길을 평탄하게 고르고, 베어내야 할 나뭇가지들을 치우며 다녔습니다. 그때 다른 사람이 이를 보고 “이보게, 무엇을 하고 있나?” 하고 물었습니다. “친구여, 나는 천상으로 가는 길을 닦고 있네.” “그렇다면 나도 자네의 동료가 되겠네.” “그렇게 하게, 친구여. 길을 닦는 일은 많은 이들에게 기쁨을 주고 큰 행복을 가져다준다네.” 그때부터 두 사람이 함께하게 되었습니다. 그들을 본 다른 이들도 그와 같이 묻고 대답을 들은 뒤 동료가 되었고, 이렇게 한 명씩 늘어나 마침내 서른세 명의 동료가 생겼습니다. 그들은 모두 괭이 등을 손에 들고 길을 평탄하게 닦으며 1유순, 2유순에 이르는 먼 곳까지 나아갔습니다. Te disvā gāmabhojako cintesi – ‘‘ime manussā ayoge yuttā, sace ime araññato macchamaṃsādīni vā āhareyyuṃ. Suraṃ vā katvā piveyyuṃ, aññaṃ vā tādisaṃ kammaṃ kareyyuṃ, ahampi kiñci kiñci labheyya’’nti. Atha ne pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃ karontā vicarathā’’ti? ‘‘Saggamaggaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Gharāvāsaṃ vasantehi nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, araññato macchamaṃsādīni āharituṃ, suraṃ katvā pātuṃ, nānappakāre ca kammante kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Te tassa vacanaṃ paṭikkhipiṃsu, evaṃ punappunaṃ vuccamānāpi paṭikkhipiṃsuyeva. So kujjhitvā ‘‘nāsessāmi ne’’ti rañño santikaṃ gantvā, ‘‘core te, deva, vaggabandhanena vicarante passāmī’’ti vatvā, ‘‘gaccha, te gahetvā ānehī’’ti vutte tathā katvā sabbe te bandhitvā ānetvā rañño dassesi. Rājā avīmaṃsitvāva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āṇāpesi. Magho sesānaṃ ovādamadāsi – ‘‘sammā, ṭhapetvā mettaṃ añño amhākaṃ avassayo natthi, tumhe katthaci kopaṃ akatvā raññe ca gāmabhojake ca maddanahatthimhi ca attani ca mettacittena samacittāva hothā’’ti. Te tathā kariṃsu. Atha nesaṃ mettānubhāvena hatthī uppasaṅkamitumpi na visahi. Rājā tamatthaṃ sutvā bahū manusse disvā maddituṃ na visahissati? ‘‘Gacchatha, ne kilañjena paṭicchādetvā maddāpethā’’ti āha. Te kilañjena paṭicchādetvā maddituṃ pesiyamānopi hatthī dūratova paṭikkami. 마을 수령이 그들을 보고 생각했다. '이 사람들은 수행해서는 안 될 일에 전념하고 있구나. 만약 이들이 숲에서 물고기나 고기 등을 가져오거나, 술을 빚어 마시거나, 그와 같은 다른 일을 한다면 나도 무언가를 얻을 수 있을 텐데.' 그리하여 그는 그들을 불러서 물었다. '무슨 일을 하며 돌아다니는가?' '나으리, 천상으로 가는 길을 닦고 있습니다.' '재가자로 살면서 그렇게 하는 것은 옳지 않다. 숲에서 물고기와 고기 등을 가져오고, 술을 빚어 마시고, 여러 가지 생업에 종사하는 것이 마땅하다.' 그들은 그의 말을 거부했다. 그렇게 몇 번이고 권유받았음에도 그들은 거절할 뿐이었다. 그는 화가 나서 '그들을 파멸시키리라'고 생각하고 왕에게 가서 고했다. '대왕이시여, 도적들이 무리를 지어 횡행하는 것을 보았습니다.' 왕은 '가서 그들을 잡아 오너라'고 명령했고, 그는 그대로 하여 그들을 모두 묶어 왕에게 바쳤다. 왕은 조사도 하지 않은 채 '코끼리로 짓밟아라'고 명했다. 마가(Magha)는 남은 사람들에게 훈계했다. '벗들이여, 자애를 빼고는 우리에게 다른 의지처는 없소. 그대들은 누구에게도 노여움을 품지 말고, 왕과 마을 수령과 우리를 짓밟으려는 코끼리와 자기 자신에게 자애의 마음으로 평등한 마음을 가지시오.' 그들은 그대로 했다. 그러자 그들의 자애의 힘으로 코끼리는 가까이 다가갈 엄두조차 내지 못했다. 왕은 그 소식을 듣고 '많은 사람을 보고 짓밟을 엄두를 내지 못하는 것인가?'라고 생각하며, '가서 그들을 멍석으로 덮고 짓밟게 하라'고 말했다. 그들을 멍석으로 덮고 짓밟으라고 보냈으나, 코끼리는 멀리서부터 물러났다. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘kāraṇenettha bhavitabba’’nti te pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tātā, maṃ nissāya tumhe kiṃ na labhathā’’ti? ‘‘Kiṃ nāmetaṃ, devā’’ti? ‘‘Tumhe kira vaggabandhanena corā hutvā araññe vicarathā’’ti? ‘‘Ko evamāha, devā’’ti? ‘‘Gāmabhojako, tātā’’ti. ‘‘Na mayaṃ, deva, corā, mayaṃ pana attano saggamaggaṃ sodhentā idañcidañca karoma, gāmabhojako amhe akusalakiriyāya niyojetvā attano vacanaṃ akaronte nāsetukāmo kujjhitvā evamāhā’’ti. Atha rājā tesaṃ kathaṃ sutvā somanassappatto hutvā, ‘‘tātā, ayaṃ tiracchāno tumhākaṃ [Pg.171] guṇe jānāti, ahaṃ manussabhūto jānituṃ nāsakkhiṃ, khamatha me’’ti. Evañca pana vatvā saputtadāraṃ gāmabhojakaṃ tesaṃ dāsaṃ, hatthiṃ ārohaniyaṃ, tañca gāmaṃ yathāsukhaṃ paribhogaṃ katvā adāsi. Te ‘‘idheva no katapuññassānisaṃso diṭṭho’’ti bhiyyosomattāya pasannamānasā hutvā taṃ hatthiṃ vārena vārena abhiruyha gacchantā mantayiṃsu ‘‘idāni amhehi atirekataraṃ puññaṃ kātabbaṃ, kiṃ karoma? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karissāmā’’ti. Te vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā sālaṃ paṭṭhapesuṃ. Mātugāmesu pana vigatacchandatāya tassā sālāya mātugāmānaṃ pattiṃ nādaṃsu. 왕은 그 소식을 듣고 '여기에는 분명 이유가 있을 것이다'라고 생각하며 그들을 불러 물었다. '얘들아, 나를 의지하면서 너희가 얻지 못한 것이 무엇이냐?' '대왕이시여, 그것이 무슨 말씀이십니까?' '너희가 무리를 지어 도적이 되어 숲을 횡행한다고 하더구나.' '대왕이시여, 누가 그렇게 말했습니까?' '마을 수령이니라.' '대왕이시여, 저희는 도적이 아닙니다. 저희는 자신의 천상 길을 닦으며 이런저런 공덕을 쌓고 있습니다. 마을 수령이 저희에게 악행을 권했으나 저희가 그의 말을 따르지 않자, 화가 나서 저희를 파멸시키고자 대왕님을 속여 그렇게 말한 것입니다.' 왕은 그들의 말을 듣고 기쁨에 넘쳐 말했다. '얘들아, 이 짐승은 너희의 공덕을 아는데, 사람인 나는 그것을 알지 못했구나. 나를 용서하라.' 이렇게 말한 뒤, 처자식을 포함한 마을 수령을 그들의 노비로 주고, 코끼리를 그들이 탈것으로 주었으며, 그 마을을 마음껏 누리도록 영지로 주었다. 그들은 '이 생에서 바로 우리가 지은 공덕의 과보를 보았다'라고 생각하며 더욱 큰 신심을 내어, 그 코끼리를 번갈아 타고 다니며 의논했다. '이제 우리는 더욱 뛰어난 공덕을 쌓아야 한다. 무엇을 할까? 사거리에 튼튼한 회당을 지어 대중의 휴식처를 만들자.' 그들은 목수를 불러 회당을 짓기 시작했다. 그러나 여인들에 대해서는 탐착하는 마음이 없었기에, 그 회당의 공덕의 몫을 여인들에게는 주지 않았다. Maghassa pana gehe nandā, cittā, sudhammā, sujāti catasso itthiyo honti. Tāsu sudhammā vaḍḍhakinā saddhiṃ ekato hutvā, ‘‘bhātika, imissā sālāya maṃ jeṭṭhikaṃ karohī’’ti vatvā lañjaṃ adāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā paṭhamameva kaṇṇikatthāya rukkhaṃ sukkhāpetvā tacchetvā vijjhitvā kaṇṇikaṃ niṭṭhāpetvā, ‘‘sudhammā nāma ayaṃ sālā’’ti akkharāni chinditvā vatthena paliveṭhetvā ṭhapesi. Atha ne vaḍḍhakī sālaṃ niṭṭhāpetvā kaṇṇikāropanadivase ‘‘aho, ayyā, ekaṃ karaṇīyaṃ na sarimhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ nāma, bho’’ti? ‘‘Kaṇṇika’’nti. ‘‘Hotu taṃ āharissāmā’’ti. ‘‘Idāni chinnarukkhena kātuṃ na sakkā, pubbeyeva taṃ chinditvā tacchetvā vijjhitvā ṭhapitakaṇṇikā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Sace kassaci gehe niṭṭhāpetvā ṭhapitā vikkāyikakaṇṇikā atthi, sā pariyesitabbā’’ti. Te pariyesantā sudhammāya gehe disvā sahassaṃ datvāpi mūlena na labhiṃsu. ‘‘Sace maṃ sālāya pattiṃ karotha, dassāmī’’ti vutte pana ‘‘mayaṃ mātugāmānaṃ pattiṃ na dammā’’ti āhaṃsu. 마가의 집에는 난다, 칫타, 수담마, 수자타라는 네 명의 아내가 있었다. 그들 중 수담마는 목수와 결탁하여 '오라버니, 이 회당 건립에서 저를 우두머리가 되게 해주세요'라고 말하며 뇌물을 주었다. 목수는 '알겠습니다'라고 수락하고, 미리 지붕 꼭대기 보를 만들기 위해 나무를 말리고 깎고 구멍을 뚫어 완성해 놓았다. 그리고 '수담마라는 이름의 이 회당'이라는 글자를 새기고 천으로 감싸 두었다. 그 후 목수가 회당을 완성하고 꼭대기 보를 올리는 날에 말했다. '아, 주인님들, 한 가지 해야 할 일을 잊었습니다.' '그게 무엇인가?' '꼭대기 보입니다.' '그것을 가져오도록 하지.' '지금 갓 베어낸 나무로는 만들 수 없습니다. 미리 베어서 깎고 구멍을 뚫어 놓은 꼭대기 보를 구해야 합니다.' '이제 어떻게 해야 하는가?' '만약 누군가의 집에 완성되어 보관된 판매용 꼭대기 보가 있다면 그것을 찾아봐야 합니다.' 그들이 찾아다니다가 수담마의 집에서 그것을 발견하고 천금을 주려 했으나 돈으로는 얻을 수 없었다. 그녀는 '만약 나를 회당의 공덕에 참여시켜 준다면 주겠습니다'라고 말했으나, 그들은 '우리는 여인들에게 공덕의 몫을 주지 않는다'라고 말했다. Atha ne vaḍḍhakī āha – ‘‘ayyā, tumhe kiṃ kathetha, ṭhapetvā brahmalokaṃ aññaṃ mātugāmarahitaṭṭhānaṃ nāma natthi, gaṇhatha kaṇṇikaṃ. Evaṃ sante amhākaṃ kammaṃ niṭṭhaṃ gamissatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti kaṇṇikaṃ gahetvā sālaṃ niṭṭhāpetvā tidhā vibhajiṃsu. Ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kariṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthataphalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva [Pg.172] gehe patiṭṭhapehi, tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammapānīyakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikasseva gharaṃ neti. So tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti. Magho sālāya avidūre koviḷārarukkhaṃ ropetvā tassa mūle pāsāṇaphalakaṃ atthari. Sālaṃ paviṭṭhapaviṭṭhā janā kaṇṇikaṃ oloketvā akkharāni vācetvā, ‘‘sudhammā nāmesā sālā’’ti vadanti. Tettiṃsajanānaṃ nāmaṃ na paññāyati. Nandā cintesi – ‘‘ime sālaṃ karontā amhe apattikā kariṃsu, sudhammā pana attano byattatāya kaṇṇikaṃ katvā pattikā jātā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatānaṃ pānīyañceva nhānodakañca laddhuṃ vaṭṭati, pokkharaṇiṃ khaṇāpessāmī’’ti. Sā pokkharaṇiṃ kāresi. Cittā cintesi – ‘‘sudhammāya kaṇṇikā dinnā, nandāya pokkharaṇī kāritā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatehi pānīyaṃ pivitvā nhatvā gamanakālepi mālaṃ pilandhitvā gantuṃ vaṭṭati, pupphārāmaṃ kārāpessāmī’’ti. Sā ramaṇīyaṃ pupphārāmaṃ kāresi. Yebhuyyena tasmiṃ ārāme ‘‘asuko nāma pupphūpagaphalūpagarukkho natthī’’ti nāhosi. 그때 목수가 그들에게 말하였다. “귀하신 분들이여, 무슨 말씀을 하십니까? 범천의 세계를 제외하고 여인이 없는 곳이란 존재하지 않습니다. 박공(pinnacle)을 받으십시오. 그렇게 하면 우리의 일이 마무리될 것입니다.” 그들은 “좋습니다”라고 하며 박공을 받아 건물을 완성하고 세 부분으로 나누었다. 한 구역은 통치자들의 거처로 만들었고, 한 구역은 가난한 이들을 위해, 한 구역은 병자들을 위해 만들었다. 서른세 명의 사람들은 서른세 개의 나무 판자를 깔아놓고 코끼리에게 신호를 주었다. “여행자가 와서 누군가의 판자에 앉으면, 그를 데려가 그 판자 주인의 집으로 안내하라. 그에 대한 발 마사지, 등 마사지, 음료, 먹을 것, 잠자리 등 모든 시중은 그 판자 주인의 책임이 될 것이다.” 코끼리는 손님이 올 때마다 그를 데려가 해당 판자 주인의 집으로 보냈다. 주인은 그날 그 손님에게 해야 할 모든 일을 다 하였다. 마가(Magha)는 건물의 멀지 않은 곳에 고빌라라(Koviḷāra) 나무를 심고 그 나무 아래에 석판을 깔았다. 건물에 들어오는 사람들은 박공을 쳐다보고 글자를 읽으며, “이 건물은 수담마(Sudhammā)라고 불린다”라고 말하였다. 서른세 명의 이름은 드러나지 않았다. 수난다(Sunandā)는 생각하였다. “이 사람들이 건물을 지으면서 우리를 공덕에서 제외시켰구나. 하지만 수담마는 자신의 지혜로 박공을 기부하여 공덕의 몫을 가지게 되었다. 나도 무언가를 해야겠다. 무엇을 할까?” 그러자 그녀에게 이런 생각이 들었다. “건물에 오는 사람들에게 마실 물과 씻을 물을 제공하는 것이 좋겠구나. 연못을 파야겠다.” 그녀는 연못을 만들었다. 수짓따(Sucittā)도 생각하였다. “수담마는 박공을 보시했고, 수난다는 연못을 만들었으니, 나도 무언가를 해야겠다. 무엇을 할까?” 그러자 그녀에게 이런 생각이 들었다. “건물에 온 사람들이 물을 마시고 씻고 갈 때 꽃을 꽂고 갈 수 있게 하면 좋겠구나. 꽃동산을 조성해야겠다.” 그녀는 아름다운 꽃동산을 만들었다. 대개 그 동산에는 ‘어떠어떠한 꽃나무나 과일나무가 없다’는 말이 나오지 않을 정도로 온갖 나무가 풍성하였다. Sujā pana ‘‘ahaṃ maghassa mātuladhītā ceva pādaparicārikā ca, etena kataṃ kammaṃ mayhameva, mayā kataṃ etassevā’’ti cintetvā, kiñci akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā kālaṃ vītināmesi. Maghopi mātāpituupaṭṭhānaṃ kule jeṭṭhāpacāyanakammaṃ saccavācaṃ apharusavācaṃ api, suṇavācaṃ maccheravinayaṃ akkodhananti imāni satta vatapadāni pūretvā – 그러나 수자따(Sujātā)는 “나는 마가의 외사촌이자 아내이다. 그가 한 공덕은 바로 나의 것이고, 내가 한 공덕은 바로 그의 것이다”라고 생각하며, 아무런 공덕도 쌓지 않은 채 자신을 꾸미는 데만 시간을 보냈다. 마가 또한 부모님을 봉양하고, 가문의 어른들을 공경하며, 진실한 말을 하고, 거친 말을 하지 않으며, 이간질하지 않고, 인색함을 버리고, 화내지 않는 이 일곱 가지 계행(vattapada)을 실천하며 지냈다. ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. “부모를 봉양하고, 가문의 어른들을 공경하며, 부드럽고 친절하게 말하며, 이간질하는 말을 버리고,” ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu ‘sappuriso’itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) – “인색함을 다스리는 데 전념하며, 진실하고 노여움을 극복한 사람을, 도리천의 신들은 참된 사람(선인)이라 부른다.” Evaṃ pasaṃsiyabhāvaṃ āpajjitvā jīvitapariyosāne tāvatiṃsabhavane sakko devarājā hutvā nibbatti, tepissa sahāyakā tattheva [Pg.173] nibbattiṃsu, vaḍḍhakī vissakammadevaputto hutvā nibbatti. Tadā tāvatiṃsabhavane asurā vasanti. Te ‘‘abhinavā devaputtā nibbattā’’ti dibbapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko attano parisāya kassaci apivanatthāya saññamadāsi. Asurā dibbapānaṃ pivitvā majjiṃsu. Sakko ‘‘kiṃ me imehi sādhāraṇena rajjenā’’ti attano parisāya saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā mahāsamudde khipāpesi. Te avaṃsirā samudde patiṃsu. Atha nesaṃ puññānubhāvena sineruno heṭṭhimatale asuravimānaṃ nāma nibbatti, cittapāṭali nāma nibbatti. 이와 같이 칭송받는 상태에 이르러 목숨을 다한 뒤에, 그는 도리천(Tāvatiṃsa)의 제석천왕(Sakka)이 되어 태어났다. 그의 서른세 명의 동료들도 그곳에 태어났고, 목수는 비스까깜마(Vissakamma) 천자가 되어 태어났다. 당시 도리천에는 아수라들이 살고 있었다. 그들은 “새로운 천자들이 태어났다”라며 천상의 술을 준비하였다. 제석천왕은 자신의 무리 중 누구도 술을 마시지 못하게 신호를 보냈다. 아수라들은 술을 마시고 취하였다. 제석천왕은 “이들과 함께 왕국을 공유하여 무엇하겠는가?”라고 생각하여 자신의 무리에게 신호를 주어 그들을 발로 잡아 대양으로 던져버렸다. 그들은 머리가 아래로 향한 채 바다로 떨어졌다. 그때 그들의 공덕의 힘으로 시네루(Sineru, 수미산) 산 아래쪽에 아수라궁이라 불리는 곳이 생겨났고, 짓따빠딸리(Cittapāṭali)라는 나무가 생겨났다. Devāsurasaṅgāme pana asuresu parājitesu dasayojanasahassaṃ tāvatiṃsadevanagaraṃ nāma nibbatti. Tassa pana nagarassa pācīnapacchimadvārānaṃ antarā dasayojanasahassaṃ hoti, tathā dakkhiṇuttaradvārānaṃ. Taṃ kho pana nagaraṃ dvārasahassayuttaṃ ahosi ārāmapokkharaṇipaṭimaṇḍitaṃ. Tassa majjhe sālāya nissandena tiyojanasatubbedhehi dhajehi paṭimaṇḍito sattaratanamayo sattayojanasatubbedho vejayanto nāma pāsādo uggañchi. Suvaṇṇayaṭṭhīsu maṇidhajā ahesuṃ, maṇiyaṭṭhīsu suvaṇṇadhajā; pavāḷayaṭṭhīsu muttadhajā, muttayaṭṭhīsu pavāḷadhajā; sattaratanamayāsu yaṭṭhīsu sattaratanadhajā, majjhe ṭhito dhajo tiyojanasatubbedho ahosi. Iti sālāya nissandena yojanasahassubbedho pāsādo sattaratanamayova hutvā nibbatti, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle dīghato saṭṭhiyojanā puthulato paṇṇāsayojanā bahalato pañcadasayojanā jayasumanarattakambalavaṇṇā paṇḍukambalasilā nibbatti. Tattha nisinnakāle upaḍḍhakāyo pavisati, uṭṭhitakāle ūnaṃ paripūrati. 천신과 아수라의 전쟁에서 아수라들이 패배하자, 1만 유순에 달하는 도리천의 신들의 도시가 생겨났다. 그 도시의 동서 문 사이는 1만 유순이고, 남북 문 사이도 그와 같았다. 그 도시는 천 개의 문을 갖추었고 정원과 연못으로 장엄되었다. 그 도심에는 건물을 보시한 공덕의 과보로 300 유순 높이의 깃발들로 장식된 칠보로 이루어진 700 유순 높이의 웨자얀따(Vejayanta)라는 궁전이 솟아올랐다. 금으로 된 깃대에 보석 깃발이 달렸고, 보석 깃대에 금 깃발이 달렸으며, 산호 깃대에 진주 깃발이, 진주 깃대에 산호 깃발이 달렸고, 칠보로 된 깃대에는 칠보 깃발이 달렸다. 중앙에 세워진 깃발은 300 유순 높이였다. 이와 같이 깃발과 함께 건물을 보시한 공덕의 과보로 1천 유순 높이의 궁전이 칠보로 이루어져 나타났다. 고빌라라 나무를 심은 과보로 사방으로 300 유순에 달하는 빠릿찻따까(Pāricchattaka) 나무가 생겨났고, 석판을 깔아 보시한 공덕의 과보로 빠릿찻따까 나무 아래에 길이 60 유순, 너비 50 유순, 두께 15 유순의 자야수마나 꽃처럼 붉고 붉은 담요와 같은 색의 빤두깜발라(Paṇḍukambala) 석좌가 생겨났다. 그 석좌에 앉으면 몸의 절반이 잠기고, 일어나면 잠겼던 곳이 다시 원래대로 차올랐다. Hatthī pana erāvaṇo nāma devaputto hutvā nibbatti. Devalokasmiñhi tiracchānagatā na honti. Tasmā so uyyānakīḷāya nikkhamanakāle attabhāvaṃ vijahitvā diyaḍḍhayojanasatiko erāvaṇo nāma hatthī ahosi. So tettiṃsajanānaṃ atthāya tettiṃsa kumbhe māpesi [Pg.174] āvaṭṭena tigāvutaaḍḍhayojanappamāṇe, sabbesaṃ majjhe sakkassa atthāya sudassanaṃ nāma tiṃsayojanikaṃ kumbhaṃ māpesi. Tassa upari dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo hoti. Tattha antarantarā sattaratanamayā yojanubbedhā dhajā uṭṭhahanti. Pariyante kiṅkiṇikajālaṃ olambati. Yassa mandavāteritassa pañcaṅgikatūriyasaddasaṃmisso dibbagītasaddo viya ravo niccharati. Maṇḍapamajjhe sakkassatthāya yojaniko maṇipallaṅko paññatto hoti, tattha sakko nisīdi. Tettiṃsa devaputtā attano kumbhe ratanapallaṅke nisīdiṃsu. Tettiṃsāya kumbhānaṃ ekekasmiṃ kumbhe satta satta dante māpesi. Tesu ekeko paṇṇāsayojanāyāmo, ekekasmiñcettha dante satta satta pokkharaṇiyo honti, ekekāya pokkharaṇiyā satta satta paduminīgacchāni, ekekasmiṃ gacche satta satta pupphāni honti, ekekasmiṃ pupphe satta satta pattāni, ekekasmiṃ patte satta satta devadhītaro naccanti. Evaṃ samantā paṇṇāsayojanaṭhānesu hatthidantesuyeva naṭasamajjā honti. Evaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto sakko devarājā vicarati. 에라바나 코끼리는 사실 에라바나라는 이름의 천자(天子)로 태어난 존재였다. 천상계에는 본래 축생이 없기 때문이다. 따라서 그는 제석천이 정원에서 노닐기 위해 나갈 때면 자신의 본모습을 버리고 150유순 크기의 에라바나라는 코끼리로 변신하였다. 그는 서른세 명의 사람들이 탈 수 있도록 둘레가 3가부타와 반 유순에 달하는 33개의 머리를 만들었으며, 그 모든 것의 중앙에는 제석천을 위해 ‘수다사나’라 불리는 30유순 크기의 머리를 만들었다. 그 위에는 12유순 크기의 보석 궁전이 있었다. 그곳 사이사이에는 일곱 가지 보석으로 만들어진 1유순 높이의 깃발들이 세워져 있었다. 그 끝에는 금방울 그물이 매달려 있었는데, 부드러운 바람에 흔들릴 때면 다섯 가지 악기가 어우러진 연주 소리와 같은 천상의 노랫소리가 울려 퍼졌다. 궁전 중앙에는 제석천을 위해 1유순 크기의 보석 보좌가 마련되어 있었고, 그곳에 제석천이 앉았다. 서른세 명의 천자들도 각자의 머리에 있는 보석 의자에 앉았다. 33개의 코끼리 머리마다 각각 7개의 상아를 만들었다. 그 상아 하나하나의 길이는 50유순이었으며, 그중 각 상아에는 7개의 연못이 있었고, 각 연못에는 7개의 연꽃 무리가, 각 연꽃 무리에는 7송이의 연꽃이, 각 연꽃에는 7개의 꽃잎이, 그리고 각 꽃잎 위에서는 7명의 천녀들이 춤을 추고 있었다. 이처럼 사방 50유순에 달하는 코끼리 상아들 위에서만 가무의 축제가 펼쳐졌다. 이와 같이 제석천왕은 거대한 부귀영화를 누리며 유행하였다. Sudhammāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti. Tassā sudhammā nāma nava yojanasatikā devasabhā nibbatti. Tato ramaṇīyataraṃ kira aññaṃ ṭhānaṃ nāma natthi, māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ tattheva hoti. Yāvajjatanā aññataraṃ ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ disvā, ‘‘sudhammā devasabhā viyā’’ti vadanti. Nandāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti, tassā pañcayojanasatikā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti, tassāpi pañcayojanasatikaṃ cittalatāvanaṃ nāma nibbatti, tattha uppannapubbanimitte devaputte netvā mohayamānā vicaranti. Sujā pana kālaṃ katvā ekissā girikandarāya ekā bakasakuṇikā hutvā nibbatti. Sakko attano paricārikā olokento ‘‘sudhammā idheva nibbattā, tathā nandā ca cittā ca, sujā nu kho kuhiṃ nibbattā’’ti cintento taṃ tattha nibbattaṃ disvā, ‘‘bālā kiñci puññaṃ akatvā idāni tiracchānayoniyaṃ nibbattā, idāni pana taṃ puññaṃ kāretvā idhānetuṃ vaṭṭatī’’ti attabhāvaṃ vijahitvā aññātakavesena tassā [Pg.175] santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ karontī idha vicarasī’’ti pucchi. ‘‘Ko pana tvaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ te sāmiko magho’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosi, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ tāvatiṃsadevaloke nibbatto’’. ‘‘Tava sahāyikānaṃ pana nibbattaṭṭhānaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Tāpi mameva santike nibbattā, passissasi tā sahāyikā’’ti. ‘‘Kathāhaṃ tattha gamissāmī’’ti? Sakko ‘‘ahaṃ taṃ tattha nessāmī’’ti vatvā hatthatale ṭhapetvā devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā tīre vissajjetvā itarāsaṃ tissannaṃ ārocesi – ‘‘tumhākaṃ sahāyikaṃ sujaṃ passissathā’’ti. ‘‘Kuhiṃ sā, devā’’ti? ‘‘Nandāya pokkharaṇiyā tīre ṭhitā’’ti āha. Tā tissopi gantvā, ‘‘aho ayyāya evarūpaṃ attabhāvamaṇḍanassa phalaṃ, idānissā tuṇḍaṃ passatha, pāde passatha, jaṅghā passatha, sobhati vatassā attabhāvo’’ti keḷiṃ katvā pakkamiṃsu. 수담마 또한 목숨을 다한 뒤 그곳에 태어났다. 그녀를 위해 900유순에 달하는 수담마라는 이름의 천상 회당이 생겨났다. 그곳보다 더 아름다운 곳은 없다고 전해지며, 매달 8일에는 바로 그 수담마 회당에서 법문을 듣는 일이 행해졌다. 오늘날까지도 누군가 아름다운 장소를 보면 ‘수담마 회당 같다’라고 말하곤 한다. 난다 또한 목숨을 다한 뒤 그곳에 태어났으며, 그녀를 위해 500유순 크기의 난다라는 연못이 생겨났다. 짓따 또한 목숨을 다한 뒤 그곳에 태어났다. 그녀를 위해 500유순 크기의 짓딸라따라는 정원이 생겨났는데, 그곳에서는 마음이 우울해지는 전조가 나타난 천자들이 오면 그들을 즐겁게 하며 거닐었다. 그러나 수자(수자타)는 목숨을 다한 뒤 어느 산 골짜기에서 한 마리의 작은 왜가리로 태어났다. 제석천은 자신의 시종들을 살펴보던 중 ‘수담마는 이곳에 태어났고, 난다와 짓따도 그러한데, 수자는 과연 어디에 태어났을까?’라고 생각하며 찾아보았다. 그러다 산 골짜기에 왜가리로 태어난 그녀를 발견하고는 ‘어리석은 여인이 아무런 공덕도 짓지 않아 지금 축생의 태에 태어났구나. 이제 그녀에게 공덕을 쌓게 하여 이곳으로 데려오는 것이 마땅하다’라고 생각했다. 그는 제석천의 모습을 버리고 변장하여 그녀에게 다가가 ‘여기서 무엇을 하며 다니느냐?’라고 물었다. 그녀가 ‘당신은 누구십니까, 주인님?’ 하고 묻자, ‘나는 마찰라 마을에서 너의 남편이었던 마가다’라고 답했다. ‘주인님, 당신은 어디에 태어나셨습니까?’ ‘나는 타와팅사 천상계에 태어났다. 너는 네 동료들이 태어난 곳을 아느냐?’ ‘모릅니다, 주인님.’ ‘그들 또한 내 곁에 태어났다. 그 동료들을 보고 싶으냐?’ ‘제가 어떻게 그곳에 갈 수 있겠습니까?’ 제석천은 ‘내가 너를 그곳으로 데려가 주마’라고 말하고는 그녀를 손바닥 위에 올려 천상계로 데려갔다. 난다 연못가에 그녀를 내려놓고 다른 세 명의 왕비들에게 ‘그대들의 동료인 수자를 보아라’ 하고 알렸다. ‘대왕이시여, 그녀는 어디에 있습니까?’ ‘난다 연못가에 서 있다’라고 답했다. 그들 셋은 가서 보고는 ‘오, 저 부인이 자신을 치장한 과보를 보라. 이제 그녀의 부리를 보라, 발을 보라, 다리를 보라. 저 부인의 몸매가 참으로 아름답기도 하구나!’라며 조롱하고 비웃은 뒤 떠나갔다. Puna sakko tassā santikaṃ gantvā, ‘‘diṭṭhā te sahāyikā’’ti vatvā ‘‘diṭṭhā maṃ uppaṇḍetvā gatā, tattheva maṃ nehī’’ti vutte taṃ tattheva netvā udake vissajjetvā, ‘‘diṭṭhā te tāsaṃ sampattī’’ti pucchi. ‘‘Diṭṭhā, devā’’ti? ‘‘Tayāpi tattha nibbattanūpāyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Mayā dinnaṃ ovādaṃ rakkhissasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, devā’’ti. Athassā pañca sīlāni datvā, ‘‘appamattā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tato paṭṭhāya sayaṃmatamacchakeyeva pariyesitvā khādati. Sakko katipāhaccayena tassā vīmaṃsanatthāya gantvā, vālukāpiṭṭhe matamacchako viya hutvā uttāno nipajji. Sā taṃ disvā ‘‘matamacchako’’ti saññāya aggahesi. Maccho gilanakāle naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘sajīvamacchako’’ti udake vissajjesi. So thokaṃ vītināmetvā puna tassā purato uttāno hutvā nipajji. Puna sā ‘‘matamacchako’’ti saññāya gahetvā gilanakāle agganaṅguṭṭhaṃ cālesi. Taṃ disvā ‘‘sajīvamaccho’’ti vissajjesi. Evaṃ tikkhattuṃ vīmaṃsitvā ‘‘sādhukaṃ sīlaṃ rakkhatī’’ti attānaṃ jānāpetvā ‘‘ahaṃ tava vīmaṃsanatthāya āgato, sādhukaṃ sīlaṃ rakkhasi, evaṃ rakkhamānā na cirasseva mama santike nibbattissasi, appamattā hohī’’ti vatvā pakkāmi. 다시 제석천이 그녀에게 가서 ‘동료들을 보았느냐?’라고 묻자, 그녀는 ‘보았습니다. 저를 조롱하고는 가버렸습니다. 저를 다시 그 골짜기로 데려다주십시오’라고 말했다. 이에 그녀를 다시 그곳으로 데려가 물가에 풀어주며 ‘그들의 부귀영화를 보았느냐?’라고 물었다. ‘보았습니다, 대왕이시여’라고 답하자, ‘너도 그곳에 태어날 방도를 실천하는 것이 마땅하다’라고 말했다. ‘무엇을 해야 합니까, 대왕이시여?’ ‘내가 주는 훈계를 지키겠느냐?’ ‘지키겠습니다, 대왕이시여’라고 답하자, 그녀에게 오계를 주고 ‘방일하지 말고 지키거라’라고 말한 뒤 떠났다. 그녀는 그때부터 스스로 죽은 물고기만을 찾아 먹었다. 제석천은 며칠이 지난 뒤 그녀를 시험하기 위해 가서 모래사장에 죽은 물고기처럼 배를 뒤집고 누워 있었다. 그녀는 그것을 보고 죽은 물고기라는 생각에 물었다. 물고기가 삼켜지려는 순간 꼬리를 흔들었다. 그녀는 ‘살아있는 물고기구나’라며 물에 놓아주었다. 제석천은 잠시 시간을 보낸 뒤 다시 그녀 앞에서 배를 뒤집고 누웠다. 그녀는 다시 죽은 물고기라 생각하고 잡았으나, 삼키려는 찰나에 그가 꼬리 끝을 흔들었다. 그것을 보고 그녀는 ‘살아있는 물고기다’라며 다시 놓아주었다. 이와 같이 세 번을 시험한 뒤, ‘계율을 아주 잘 지키는구나’라고 생각하며 자신의 정체를 밝히고 말했다. ‘나는 너를 시험하기 위해 왔다. 너는 계율을 아주 잘 지키고 있구나. 이처럼 계율을 지키면 머지않아 내 곁에 태어날 것이다. 방일하지 말거라’라고 말하고 떠났다. Sā [Pg.176] tato paṭṭhāya pana sayaṃmatamacchaṃ labhati vā, na vā. Alabhamānā katipāhaccayeneva sussitvā kālaṃ katvā tassa sīlassa phalena bārāṇasiyaṃ kumbhakārassa dhītā hutvā nibbatti. Athassā pannarasasoḷasavassuddesikakāle sakko ‘‘kuhiṃ nu kho sā nibbattā’’ti āvajjento disvā, ‘‘idāni mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti eḷālukavaṇṇena paññāyamānehi sattahi ratanehi yānakaṃ pūretvā taṃ pājento bārāṇasiṃ pavisitvā, ‘‘ammatātā, eḷālukāni gaṇhatha gaṇhathā’’ti ugghosento vīthiṃ paṭipajji. Muggamāsādīni gahetvā āgate pana ‘‘mūlena na demī’’ti vatvā, ‘‘kathaṃ desī’’ti vutte, ‘‘sīlarakkhikāya itthiyā dammī’’ti āha. ‘‘Sīlaṃ nāma, sāmi, kīdisaṃ, kiṃ kāḷaṃ, udāhu nīlādivaṇṇa’’nti? ‘‘Tumhe ‘sīlaṃ kīdisa’ntipi na jānātha, kimeva naṃ rakkhissatha, sīlarakkhikāya pana dassāmī’’ti. ‘‘Sāmi, esā kumbhakārassa dhītā ‘sīlaṃ rakkhāmī’ti vicarati, etissā dehī’’ti. Sāpi naṃ ‘‘tena hi mayhaṃ dehi, sāmī’’ti āha. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ avijahitapañcasīlā’’ti. ‘‘Tuyhamevetāni mayā ānītānī’’ti yānakaṃ pājento tassā gharaṃ gantvā aññehi anāhariyaṃ katvā eḷālukavaṇṇena devadattiyaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ jānāpetvā, ‘‘idaṃ te jīvitavuttiyā dhanaṃ, pañcasīlāni akhaṇḍādīni katvā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi. 그녀는 그때부터 스스로 죽은 물고기를 얻기도 하고 얻지 못하기도 하였다. 물고기를 얻지 못하자 며칠 만에 수척해져 죽음을 맞이하였고, 그 계행의 공덕으로 바라나시의 옹기장이의 딸로 태어났다. 그녀가 15~16세쯤 되었을 때, 삭카 천왕은 ‘그녀가 어디에 태어났는가?’라고 살피다가 그녀를 발견하고 ‘이제 내가 그곳에 가야겠다’라고 생각하였다. 그는 오이처럼 보이는 칠보로 수레를 가득 채워 그것을 몰고 바라나시로 들어가 “어머니, 아버지들이여, 오이를 사시오, 사시오!”라고 외치며 거리로 나섰다. 사람들이 녹두나 팥 등을 가지고 오자 그는 “값으로는 팔지 않겠소”라고 말했고, “어떻게 주겠소?”라고 묻자 “계행을 지키는 여인에게 주겠소”라고 답했다. 사람들이 “계행이란 무엇입니까? 주인이여, 그것은 검은색입니까 아니면 청색입니까?”라고 묻자, “그대들은 계행이 어떠한 것인지조차 알지 못하면서 어찌 그것을 지키겠는가? 계행을 지키는 여인에게만 주겠노라”고 하였다. 사람들이 “주인이여, 이 옹기장이의 딸이 ‘계행을 지키노라’ 하며 다니니 그녀에게 주시오”라고 하였다. 그녀 또한 그에게 “그렇다면 제게 주십시오, 주인이여”라고 말했다. “그대는 누구인가?” “저는 오계를 한 번도 어기지 않은 사람입니다.” “그대를 위해 내가 이것들을 가져왔소”라며 수레를 몰아 그녀의 집으로 가서, 다른 사람들이 가져갈 수 없게 한 뒤 오이 모양의 천신이 내린 보물을 주고 자신의 정체를 알렸다. “이것은 그대의 생계를 위한 재물이니, 오계를 깨뜨리지 말고 잘 지키도록 하시오”라고 말하고 떠났다. Sāpi tato cavitvā asurabhavane asurajeṭṭhakassa dhītā hutvā sakkassa verighare nibbatti. Dvīsu pana attabhāvesu sīlassa surakkhitattā abhirūpā ahosi suvaṇṇavaṇṇā asādhāraṇāya rūpasiriyā samannāgatā. Vepacittiasurindo āgatāgatānaṃ asurānaṃ ‘‘tumhe mama dhītu anucchavikā na hothā’’ti taṃ kassaci adatvā, ‘‘mama dhītā attanāva attano anucchavikaṃ sāmikaṃ gahessatī’’ti asurabalaṃ sannipātāpetvā, ‘‘tuyhaṃ anucchavikaṃ sāmikaṃ gaṇhā’’ti tassā, hatthe pupphadāmaṃ adāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko tassā nibbattaṭṭhānaṃ olokento taṃ pavattiṃ ñatvā, ‘‘idāni mayā gantvā taṃ ānetuṃ vaṭṭatī’’ti mahallakaasuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā parisapariyante aṭṭhāsi. Sāpi ito cito ca olokentī taṃ diṭṭhamattāva pubbasannivāsavasena uppannena pemena mahogheneva ajjhotthaṭahadayā hutvā, ‘‘eso me sāmiko’’ti tassa upari pupphadāmaṃ khipi[Pg.177]. Asurā ‘‘amhākaṃ rājā ettakaṃ kālaṃ dhītu anucchavikaṃ alabhitvā idāni labhi, ayamevassa dhītu pitāmahato mahallako anucchaviko’’ti lajjamānā apakkamiṃsu. Sakkopi taṃ hatthe gahetvā ‘‘sakkohamasmī’’ti naditvā ākāse pakkhandi. Asurā ‘‘vañcitamhā jarasakkenā’’ti taṃ anubandhiṃsu. Mātali, saṅgāhako vejayantarathaṃ āharitvā antarāmagge aṭṭhāsi. Sakko taṃ tattha āropetvā devanagarābhimukho pāyāsi. Athassa sippalivanaṃ sampattakāle rathasaddaṃ sutvā bhītā garuḷapotakā viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā sakko mātaliṃ pucchi – ‘‘ke ete viravantī’’ti? ‘‘Garuḷapotakā, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Rathasaddaṃ sutvā maraṇabhayenā’’ti. ‘‘Maṃ ekaṃ nissāya ettako dijo rathavegena vicuṇṇito mā nassi, nivattehi ratha’’nti. Sopi sindhavasahassassa daṇḍakasaññaṃ datvā rathaṃ nivattesi. Taṃ disvā asurā ‘‘jarasakko asurapurato paṭṭhāya palāyanto idāni rathaṃ nivattesi, addhā tena upatthambho laddho bhavissatī’’ti nivattetvā āgamanamaggeneva asurapuraṃ pavisitvā puna sīsaṃ na ukkhipiṃsu. 그녀 또한 그 생을 마치고 아수라계에서 아수라 왕의 딸로 태어나 삭카의 원수의 집안에서 태어났다. 그러나 두 생 동안 계행을 잘 지킨 덕분에 매우 아름다웠으며, 황금빛 피부와 독보적인 미모를 갖추었다. 아수라 왕 베파칫티는 찾아오는 아수라들에게 “그대들은 내 딸에게 어울리지 않는다”며 누구에게도 주지 않고, “내 딸이 스스로 자신에게 어울리는 남편을 선택할 것이다”라며 아수라 군대를 집결시킨 뒤, “너에게 어울리는 남편을 택하라”고 하며 그녀의 손에 꽃다발을 쥐여 주었다. 그때 삭카 천왕은 그녀가 태어난 곳을 살피다가 그 일을 알게 되어, ‘이제 내가 가서 그녀를 데려와야겠다’고 생각하고 늙은 아수라의 모습으로 변장하여 회중의 끝에 섰다. 그녀 또한 이리저리 살피다가 그를 보는 순간 전생의 인연으로 인해 솟구치는 사랑으로, 마치 큰 강물이 넘쳐흐르듯 마음이 휩싸여 “이분이 나의 남편이다”라며 그 늙은 아수라에게 꽃다발을 던졌다. 아수라들은 “우리 왕께서 이토록 오랫동안 딸에게 어울리는 사위를 얻지 못하시다가 이제야 얻었는데, 저 노인이 왕의 딸에게 할아버지뻘인데도 어울린단 말인가”라며 부끄러워하며 흩어졌다. 삭카 천왕도 그녀의 손을 잡고 “내가 삭카다!”라고 외치며 하늘로 솟구쳐 올랐다. 아수라들은 “늙은 삭카에게 속았다”며 그를 뒤쫓았다. 마탈리 마부가 베자얀따 수레를 끌고 와 길 중간에서 기다리고 있었다. 삭카는 그녀를 수레에 태우고 천상 도시를 향해 떠났다. 그때 실말리 숲에 이르렀을 때, 수레 소리를 듣고 겁에 질린 어린 가루다들이 울부짖었다. 그 소리를 듣고 삭카가 마탈리에게 물었다. “울부짖는 저들은 누구인가?” “가루다 새끼들입니다, 대왕이시여.” “무슨 까닭인가?” “수레 소리를 듣고 죽음의 공포 때문에 울부짖는 것입니다.” “나 한 사람 때문에 이 많은 새들이 수레의 속도에 짓눌려 죽게 해서는 안 된다. 수레를 돌려라.” 마탈리도 천 마리 신드후 말에게 채찍으로 신호를 주어 수레를 돌렸다. 이를 보고 아수라들은 “늙은 삭카가 아수라 성에서부터 도망치더니 이제 수레를 돌린다. 분명히 그가 구원병을 얻은 것이 틀림없다”며 되돌아 아수라 성으로 들어가 다시는 고개를 들지 못했다. Sakkopi sujaṃ asurakaññaṃ devanagaraṃ netvā aḍḍhateyyānaṃ accharākoṭīnaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mama imasmiṃ devaloke mātāpitaro vā bhātikabhaginiyo vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccheyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tassā paṭiññaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya cittapāṭaliyā pupphitāya asurā ‘‘amhākaṃ nibbattaṭṭhāne dibbapāricchattakassa pupphanakālo’’ti yuddhatthāya saggaṃ abhiruhanti. Sakko heṭṭhāsamudde nāgānaṃ ārakkhaṃ adāsi, tato supaṇṇānaṃ, tato kumbhaṇḍānaṃ, tato yakkhānaṃ. Tato catunnaṃ mahārājānaṃ. Sabbūpari pana upaddavanivattanatthāya devanagaradvāresu vajirahatthā indapaṭimā ṭhapesi. Asurā nāgādayo jinitvā āgatāpi indapaṭimā dūrato disvā ‘‘sakko nikkhanto’’ti palāyanti. Evaṃ, mahāli, magho māṇavo appamādapaṭipadaṃ paṭipajji. Evaṃ appamatto panesa evarūpaṃ issariyaṃ patvā dvīsu devalokesu rajjaṃ kāresi. Appamādo nāmesa buddhādīhi pasattho. Appamādañhi nissāya sabbesampi lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ adhigamo hotīti vatvā imaṃ gāthamāha – 삭카 천왕은 아수라 여인 수자따를 천상 도시로 데려가 2천 5백만 천녀들 중 가장 높은 자리에 앉혔다. 그녀는 삭카 천왕에게 “대왕이시여, 이 천상 세계에는 저의 부모님도 형제자매도 없습니다. 당신께서 어디를 가시든 저를 데리고 가 주십시오”라고 소원을 빌었다. 그는 “좋다”며 그녀에게 약속하였다. 그때부터 칫따빠딸리 나무가 꽃을 피우면, 아수라들은 “우리 고향의 천상 빠릿찻따카 나무가 꽃필 때다”라며 전쟁을 위해 천상으로 올라왔다. 삭카는 바다 밑에 나가들에게 수비를 맡겼고, 그다음은 가루다들에게, 그다음은 쿰반다들에게, 그다음은 야차들에게 맡겼다. 그다음은 사천왕들에게 맡겼다. 그리고 가장 위쪽에는 재난을 막기 위해 천상 도시의 문들에 금강저를 든 인드라의 형상을 세워 두었다. 아수라들은 나가 등을 이기고 오다가도 멀리서 인드라의 형상을 보고 “삭카가 출동했다”며 달아났다. 마할리여, 이와 같이 마가 청년은 불방일의 실천을 닦았다. 이와 같이 방일하지 않음으로써 그는 이러한 권능을 얻어 두 천상 세계에서 왕노릇을 하였다. 불방일이란 부처님을 비롯한 성자들께서 찬탄하신 것이다. 실로 불방일을 의지하여 모든 세간적·출세간적 수승한 성취를 얻게 된다고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 30. 30. ‘‘Appamādena [Pg.178] maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato; Appamādaṃ pasaṃsanti, pamādo garahito sadā’’ti. “마가는 불방일로써 신들의 왕이 되었노라. 사람들은 불방일을 찬탄하고 방일함은 언제나 비난받느니라.” Tattha appamādenāti macalagāme bhūmippadesasodhanaṃ ādiṃ katvā katena appamādena. Maghavāti idāni ‘‘maghavā’’tipaññāto magho māṇavo dvinnaṃ devalokānaṃ rājabhāvena devānaṃ seṭṭhataṃ gato. Pasaṃsantīti buddhādayo paṇḍitā appamādameva thomenti vaṇṇayanti. Kiṃ kāraṇā? Sabbesaṃ lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ paṭilābhakāraṇattā. Pamādo garahito sadāti pamādo pana tehi ariyehi niccaṃ garahito nindito. Kiṃ kāraṇā? Sabbavipattīnaṃ mūlabhāvato. Manussadobhaggaṃ vā hi apāyuppatti vā sabbā pamādamūlikāyevāti. 그곳에서 '불방일로써(appamādena)'란 마찰라(Macala) 마을에서 지면을 청소하는 것 등을 시작으로 행해진 불방일로 인해서라는 뜻이다. '마가와(maghavā)'란 지금 '마가와'라고 알려진 마가(Magha) 청년이 두 천상의 왕이 됨으로써 신들 중에서 수승한 자가 된 것을 말한다. '찬탄한다(pasaṃsantīti)'란 부처님을 비롯한 현자들이 불방일만을 칭송하고 찬양한다는 뜻이다. 왜 그런가? 모든 세간적·출세간적 수승함을 성취하는 원인이 되기 때문이다. '방일은 언제나 비난받는다(pamādo garahito sadā)'란 방일은 저 성자들에 의해 항상 비난받고 책망받는다는 뜻이다. 왜 그런가? 모든 재난의 근본이기 때문이다. 인간의 불운이나 악도에 태어나는 것 등은 모두 방일을 근본으로 하기 때문이다. Gāthāpariyosāne mahāli licchavī sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi bahū sotāpannādayo jātāti. 게송이 끝났을 때, 마할리 리차비 왕자는 예류과(sotāpattiphala)에 머물렀고, 모여든 대중 가운데서도 많은 이들이 예류자 등이 되었다. Maghavatthu sattamaṃ. 일곱 번째 마가와 이야기(Maghavatthu)가 끝났다. 8. Aññatarabhikkhuvatthu 8. 어떤 비구 이야기(Aññatarabhikkhuvatthu) Appamādarato bhikkhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. '불방일을 즐거워하는 비구는(Appamādarato bhikkhū)'이라는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 어떤 비구를 인연으로 말씀하셨다. So kira satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi. So ‘‘visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī’’ti tato nikkhamitvā satthu santikaṃ āgacchanto antarāmagge mahantaṃ dāvaggiṃ uṭṭhitaṃ disvā vegena ekaṃ muṇḍapabbatamatthakaṃ abhiruyha nisinno araññaṃ ḍayhamānaṃ aggiṃ disvā ārammaṇaṃ gaṇhi – ‘‘yathā ayaṃ aggi mahantāni ca khuddakāni ca upādānāni ḍahanto gacchati, evaṃ ariyamaggañāṇaggināpi mahantāni ca khuddakāni ca saṃyojanāni ḍahantena gantabbaṃ bhavissatī’’ti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa cittācāraṃ ñatvā, ‘‘evameva, bhikkhu, mahantānipi khuddakānipi upādānāni viya imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjamānāni aṇuṃthūlāni saṃyojanāni, tāni [Pg.179] ñāṇagginā jhāpetvā abhabbuppattikāni kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā tassa bhikkhuno abhimukhe nisinno viya paññāyamāno imaṃ obhāsagāthamāha – 전해오는 바에 의하면 그 비구는 스승의 처소에서 아라한과에 이르기까지의 수행 주제를 설하게 한 뒤 숲으로 들어가 정진하고 노력했으나 아라한과에 도달할 수 없었다. 그는 '수행 주제를 더 특별하게 설해 달라고 해야겠다'고 생각하고 그곳을 나와 스승의 처소로 돌아오던 중, 길 중간에서 큰 산불이 일어난 것을 보고 재빨리 풀이 없는 민둥산 꼭대기에 올라가 앉았다. 그는 숲을 태우는 불을 보고 명상 주제로 삼았다. '이 불이 크고 작은 땔감들을 태우며 나아가듯이, 성스러운 도의 지혜라는 불로 크고 작은 번뇌들을 태우며 나아가야 할 것이다'라고 생각했다. 스승께서는 향실에 앉으신 채로 그의 마음의 움직임을 아시고, '비구여, 참으로 그러하다. 마치 크고 작은 땔감들처럼 이 중생들의 내면에 생겨나는 미세하고 거친 번뇌들이 있으니, 그것들을 지혜의 불로 태워 다시는 생겨나지 않게 해야 한다'고 말씀하시며 광명을 놓으셨다. 그리고 그 비구의 눈앞에 앉아 계신 것처럼 나타나시어 이 광명의 게송을 읊으셨다. 31. 31. ‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā; Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, ḍahaṃ aggīva gacchatī’’ti. 불방일을 즐거워하고 방일에서 두려움을 보는 비구는, 미세하고 거친 번뇌를 불처럼 태우며 나아간다. Tattha appamādaratoti appamāde rato abhirato, appamādena vītināmentoti attho. Pamāde bhayadassi vāti nirayuppattiādikaṃ pamāde bhayaṃ bhayato passanto, tāsaṃ vā uppattīnaṃ mūlattā pamādaṃ bhayato passanto. Saṃyojananti vaṭṭadukkhena saddhiṃ yojanaṃ bandhanaṃ pajānaṃ vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhaṃ saṃyojanaṃ. Aṇuṃ thūlanti mahantañca khuddakañca. Ḍahaṃ aggīva gacchatīti yathā ayaṃ aggī etaṃ mahantañca khuddakañca upādānaṃ ḍahantova gacchati. Evameso appamādarato bhikkhu appamādādhigatena ñāṇagginā etaṃ saṃyojanaṃ ḍahanto abhabbuppattikaṃ karonto gacchatīti attho. 그곳에서 '불방일을 즐거워하는(appamādaratoti)'이란 불방일 속에서 즐거워하고 크게 기뻐하며, 불방일과 함께 시간을 보낸다는 뜻이다. '방일에서 두려움을 보는(pamāde bhayadassī)'이란 지옥에 태어나는 것 등을 비롯하여 방일 속에 있는 위험을 두려움으로 보는 것, 또는 그러한 태어남의 근본이기에 방일을 두려움으로 보는 것을 말한다. '번뇌(saṃyojanaṃ)'란 윤회의 고통과 함께 묶는 결박이며, 윤회 속에 가라앉게 만드는 열 가지 번뇌를 뜻한다. '미세하고 거친(aṇuṃ thūlaṃ)'이란 크고 작은 것을 말한다. '불처럼 태우며 나아간다(ḍahaṃ aggīva gacchati)'란 마치 이 불이 크고 작은 땔감을 태우며 나아가는 것과 같다. 이와 같이 불방일을 즐거워하는 그 비구는 불방일로 얻은 지혜의 불로 그 번뇌를 태워 다시는 생겨나지 않게 하며 나아간다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne so bhikkhu yathānisinnova sabbasaṃyojanāni jhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ākāsenāgantvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thometvā vaṇṇetvā vandamānova pakkāmīti. 게송이 끝났을 때, 그 비구는 앉아 있던 그대로 모든 번뇌를 태워버리고 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 도달했다. 그는 허공으로 날아와 타타가타(여래)의 황금빛 몸을 찬탄하고 예배드린 후 떠나갔다. Aññatarabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ. 여덟 번째 어떤 비구 이야기가 끝났다. 9. Nigamavāsitissattheravatthu 9. 니가마와시 티사 어른 스님 이야기(Nigamavāsitissattheravatthu) Appamādaratoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto nigamavāsitissattheraṃ nāma ārabbha kathesi. '불방일을 즐거워하는(Appamādarato)'이라는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 니가마와시 티사라는 어른 스님을 인연으로 말씀하셨다. Ekasmiñhi sāvatthito avidūre nigamagāme jātasaṃvaḍḍho eko kulaputto satthu sāsane pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘nigamavāsitissatthero nāma appiccho santuṭṭho pavivitto āraddhavīriyo’’ti paññāyi. So nibaddhaṃ ñātigāmeyeva piṇḍāya vicarati. Anāthapiṇḍikādīsu mahādānāni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi [Pg.180] sāvatthiṃ nāgacchati. Bhikkhū ‘‘ayaṃ nigamavāsitissatthero uṭṭhāya samuṭṭhāya ñātisaṃsaṭṭho viharati, anāthapiṇḍikādīsu mahādānādīni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi neva āgacchatī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpetvā satthu ārocayiṃsu. Satthā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, evaṃ karosī’’ti pucchitvā, ‘‘natthi, bhante, mayhaṃ ñātisaṃsaggo, ahaṃ ete manusse nissāya ajjhoharaṇīyamattaṃ āhāraṃ labhāmi lūkhe vā paṇīte vā. Yāpanamatte laddhe puna kiṃ āhārapariyesanenāti na gacchāmi, ñātīhi pana me saṃsaggo nāma natthi, bhante’’ti vutte satthā pakatiyāpi tassa ajjhāsayaṃ vijānanto – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā, ‘‘anacchariyaṃ kho panetaṃ bhikkhu, yaṃ tvaṃ mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appiccho ahosi. Ayañhi appicchatā nāma mama tanti, mama paveṇī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari – 실로 사왓티에서 멀지 않은 한 시장 마을(nigama)에서 나고 자란 한 가문의 아들이 스승의 가르침에 출가하여 구족계를 받은 후, '니가마와시 티사 어른 스님은 욕심이 적고 만족할 줄 알며 홀로 머물기를 좋아하고 정진에 힘쓴다'라고 알려지게 되었다. 그는 늘 친지들이 있는 마을로만 탁발을 하러 다녔다. 아나타삔디카 등이 큰 보시를 할 때나 빠세나디 꼬살라 왕이 무비의 보시를 할 때에도 사왓티로 오지 않았다. 비구들이 '이 니가마와시 티사 스님은 떨쳐 일어나 정진하기보다 친지들과 어울려 지낸다. 아나타삔디카 등이 큰 보시를 할 때나 빠세나디 꼬살라 왕이 무비의 보시를 할 때도 결코 오지 않는다'라며 말을 꺼내어 스승께 고하였다. 스승께서는 그를 부르시어 '비구여, 네가 정말로 그렇게 하느냐?'라고 물으셨고, '세존이시여, 제게 친지들과의 사귐이란 없습니다. 저는 그 사람들을 의지하여 겨우 목숨을 이을 정도의 음식만을 얻을 뿐입니다. 거칠든 수승하든 생명을 지탱할 정도만 얻으면 다시 음식을 구하러 다녀서 무엇하겠느냐고 생각하며 가지 않을 뿐입니다'라고 답하자, 스승께서는 본래 그의 의도를 알고 계셨기에 '장하구나, 장하구나'라고 칭찬하시며 '비구여, 네가 나와 같은 스승을 만나 욕심이 적게 된 것은 놀라운 일이 아니다. 욕심이 적음이란 참으로 나의 가풍이며 나의 전통이기 때문이다'라고 말씀하시고 비구들의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다. Atīte himavante gaṅgātīre ekasmiṃ udumbaravane anekasahassā suvā vasiṃsu. Tatreko suvarājā attano nivāsarukkhassa phalesu khīṇesu yaṃ yadeva avasiṭṭhaṃ hoti aṅkuro vā pattaṃ vā taco vā, taṃ taṃ khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā paramappiccho santuṭṭho hutvā aññattha na gacchati. Tassa appicchasantuṭṭhabhāvaguṇena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ disvā tassa vīmaṃsanatthaṃ attano ānubhāvena taṃ rukkhaṃ sukkhāpesi. Rukkho obhaggo khāṇumatto chiddāvachiddova hutvā vāte paharante ākoṭito viya saddaṃ nicchārento aṭṭhāsi. Tassa chiddehi cuṇṇāni nikkhamanti. Suvarājā tāni khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā aññattha agantvā vātātapaṃ agaṇetvā udumbarakhāṇumatthake nisīdati. Sakko tassa paramappicchabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mittadhammaguṇaṃ kathāpetvā varamassa datvā udumbaraṃ amataphalaṃ katvā āgamissāmī’’ti eko haṃsarājā hutvā sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā udumbaravanaṃ gantvā avidūre ekassa rukkhassa sākhāya nisīditvā tena saddhiṃ kathento imaṃ gāthamāha – 과거 히말라야의 갠지스 강가에 있는 어느 우둠바라(무화과) 숲에 수천 마리의 앵무새들이 살고 있었습니다. 그중 한 앵무새 왕은 자신이 거처하는 나무의 열매가 다 떨어졌을 때에도, 그 나무에 남은 것이 싹이든 잎이든 껍질이든 무엇이든지 간에 그것들을 먹고 갠지스 강의 물을 마시며, 매우 욕심이 적고 만족할 줄 알아서 다른 곳으로 가지 않았습니다. 그 앵무새 왕의 소욕지족(少欲知足)하는 덕망으로 인해 삭까(제석천)의 보좌가 흔들렸습니다. 삭까가 살피다가 그 원인을 발견하고 그를 시험하기 위해 자신의 위신력으로 그 나무를 말라 죽게 했습니다. 그러자 나무는 그루터기만 남게 되었고 구멍이 숭숭 뚫린 채로 바람이 불 때면 마치 손으로 두드리는 듯한 소리를 내며 서 있었습니다. 그 나무 구멍에서는 나무 가루가 흘러나왔습니다. 앵무새 왕은 그 가루를 먹고 갠지스 강의 물을 마시며 다른 곳으로 가지 않았고, 바람과 태양의 열기를 개의치 않은 채 우둠바라 나무 그루터기 꼭대기에 앉아 있었습니다. 삭까는 그 앵무새 왕의 지극한 소욕(少欲)의 상태를 알고서, ‘우정의 덕에 대해 말하게 하고 그에게 축복을 준 뒤 우둠바라 나무에 감로의 열매가 맺히게 하고 돌아오리라’고 생각했습니다. 그는 한 마리의 황금 거위 왕으로 변신하고 아수라의 딸 수자를 앞세워 우둠바라 숲으로 가서, 멀지 않은 곳의 한 나무 가지에 앉아 그와 대화하며 이 게송을 읊었습니다. ‘‘Santi rukkhā haripattā, dumānekaphalā bahū; Kasmā nu sukkhe koḷāpe, suvassa nirato mano’’ti. (jā. 1.9.30); “푸른 잎이 무성하고 열매가 풍성한 나무들이 많이 있거늘, 어찌하여 앵무새의 마음은 이 마른 그루터기에만 머물러 있는가?” Sabbaṃ [Pg.181] suvajātakaṃ navakanipāte āgatanayeneva vitthāretabbaṃ. Aṭṭhuppattiyeva hi tattha ca idha ca nānā, sesaṃ tādisameva. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā sakko ānando ahosi, suvarājā ahamevā’’ti vatvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, appicchatā nāmesā mama tanti, mama paveṇī, anacchariyā mama puttassa nigamavāsitissassa mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appicchatā, bhikkhunā nāma nigamavāsitissena viya appiccheneva bhavitabbaṃ. Evarūpo hi bhikkhu abhabbo samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya, aññadatthu nibbānasseva santike hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 전체 수바 자타카(Suvajātaka)는 구권(Navakanipāta)에 전해지는 방식대로 상세히 설명되어야 합니다. 다만 기원(緣起)만이 거기와 여기가 다를 뿐 나머지는 그와 같습니다. 부처님께서는 이 법문을 가져오신 뒤, “그때의 삭까는 아난다였고, 앵무새 왕은 바로 나였다”라고 말씀하시고는 다음과 같이 설하셨습니다. “비구들이여, 이와 같은 소욕(少欲)은 나의 가풍이자 나의 전통이다. 나의 아들 니가마와시 딧사가 나와 같은 스승을 만나서 소욕을 실천하는 것은 놀랄 일이 아니다. 비구라면 니가마와시 딧사 비구처럼 마땅히 욕심이 적어야 한다. 이와 같은 비구는 사마타와 위빳사나의 법이나 도(道)와 과(果)에서 퇴보하지 않으며, 오로지 열반에 가까이 있게 된다.” 이렇게 말씀하시고는 이 게송을 읊으셨습니다. 32. 32. ‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. “불방일에 전념하고 방일함에서 두려움을 보는 비구는 쇠퇴하지 않으며, 바로 열반 가까이에 있다.” Tattha abhabbo parihānāyāti so evarūpo bhikkhu samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya abhabbo, nāpi pattehi parihāyati, na appattāni na pāpuṇāti. Nibbānasseva santiketi kilesaparinibbānassapi anupādāparinibbānassāpi santikeyevāti. 거기서 ‘쇠퇴하지 않으며(abhabbo parihānāya)’란 그와 같은 비구는 사마타와 위빳사나의 법이나 도와 과에서 물러날 수 없음을 의미합니다. 또한 이미 얻은 선법(善法)에서 물러나지 않으며 아직 얻지 못한 것에는 도달하게 됩니다. ‘열반 가까이에(nibbānasseva santike)’란 번뇌의 완전한 소멸(kilesaparinibbāna)과 오온의 완전한 소멸(anupādāparinibbāna)의 바로 곁에 있다는 뜻입니다. Gāthāpariyosāne nigamavāsitissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 게송이 끝났을 때 니가마와시 딧사 장로는 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과에 도달했습니다. 또한 다른 많은 이들도 예류과 등을 얻었으며, 대중에게 이익이 되는 법문이 되었습니다. Nigamavāsitissattheravatthu navamaṃ. 아홉 번째 니가마와시 딧사 장로 이야기 끝. Appamādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dutiyo vaggo. 불방일품(Appamādavagga)의 해설이 완료되었습니다. 제2품이 끝났습니다. 3. Cittavaggo 3. 마음의 품(Cittavagga) 1. Meghiyattheravatthu 1. 메기야 장로 이야기 Phandanaṃ [Pg.182] capalaṃ cittanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā cālikāya pabbate viharanto āyasmantaṃ meghiyaṃ ārabbha kathesi. “요동치고 흔들리는 마음”이라는 이 법문을 부처님께서는 짤리까 산에 머무실 때 메기야 장로를 인연으로 설하셨습니다. Tassa vatthuṃ vibhāvanatthaṃ sabbaṃ meghiyasuttantaṃ (udā. 31) vitthāretabbaṃ. Satthā pana tīhi vitakkehi anvāsattatāya tasmiṃ ambavane padhānaṃ anuyuñjituṃ asakkuṇitvā āgataṃ meghiyattheraṃ āmantetvā, ‘‘atibhāriyaṃ te, meghiya, kataṃ ‘āgamehi tāva, meghiya, ekakomhi yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī’ti maṃ yācantaṃ ekakaṃ pahāya gacchantena bhikkhunā nāma evaṃ cittavasikena bhavituṃ na vaṭṭati, cittaṃ nāmetaṃ lahukaṃ, taṃ attano vase vattetuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imā dve gāthā abhāsi – 그 이야기를 명확히 하기 위해 메기야 숫따(Meghiyasuttanta) 전체를 상세히 설명해야 합니다. 부처님께서는 세 가지 (그릇된) 생각에 사로잡혀 그 망고 숲에서 수행에 전념할 수 없어 돌아온 메기야 장로를 불러 이렇게 말씀하셨습니다. “메기야여, 네가 한 일은 매우 중대하다. ‘메기야여, 다른 비구가 올 때까지 내가 혼자이니 잠시 기다려다오’라고 부탁하는 나를 홀로 버려두고 간 비구는 결코 이와 같이 마음의 지배를 받아서는 안 된다. 마음이란 참으로 가벼운 것이니, 그것을 자신의 통제 하에 두어야 한다.” 이렇게 말씀하시고 이 두 게송을 읊으셨습니다. 33. 33. ‘‘Phandanaṃ capalaṃ cittaṃ, dūrakkhaṃ dunnivārayaṃ; Ujuṃ karoti medhāvī, usukārova tejanaṃ. “요동치고 흔들리는 마음, 지키기 어렵고 억제하기 어려운 마음을, 지혜로운 이는 곧게 한다. 화살을 만드는 이가 화살대를 곧게 펴듯이.” 34. 34. ‘‘Vārijova thale khitto, okamokataubbhato; Paripphandatidaṃ cittaṃ, māradheyyaṃ pahātave’’ti. “물에서 건져져 땅 위에 던져진 물고기처럼, 마라의 영역을 벗어나기 위해 이 마음은 요동친다.” Tattha phandananti rūpādīsu ārammaṇesu vipphandamānaṃ. Capalanti ekairiyāpathena asaṇṭhahanto gāmadārako viya ekasmiṃ ārammaṇe asaṇṭhahanato capalaṃ. Cittanti viññāṇaṃ, bhūmivatthuārammaṇakiriyādivicittatāya panetaṃ ‘‘citta’’nti vuttaṃ. Dūrakkhanti kiṭṭhasambādhe ṭhāne kiṭṭhakhādakagoṇaṃ viya ekekasmiṃ sappāyārammaṇeyeva duṭṭhapanato dūrakkhaṃ. Dunnivārayanti visabhāgārammaṇaṃ gacchantaṃ paṭisedhetuṃ dukkhattā dunnivārayaṃ. Usukārova tejananti yathā nāma usukāro araññato ekaṃ vaṅkadaṇḍakaṃ āharitvā nittacaṃ katvā kañjiyatelena makkhetvā aṅgārakapalle tāpetvā rukkhālake uppīḷetvā nivaṅkaṃ ujuṃ vālavijjhanayoggaṃ karoti, katvā ca pana rājarājamahāmattānaṃ sippaṃ dassetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ labhati, evameva [Pg.183] medhāvī paṇḍito viññū puriso phandanādisabhāvametaṃ cittaṃ dhutaṅgāraññāvāsavasena, nittacaṃ apagataoḷārikakilesaṃ katvā saddhāsinehena temetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā samathavipassanālake uppīḷetvā ujuṃ akuṭilaṃ nibbisevanaṃ karoti, katvā ca pana saṅkhāre sammasitvā mahantaṃ avijjakkhandhaṃ padāletvā, ‘‘tisso vijjā, cha abhiññā, nava lokuttaradhamme’’ti imaṃ visesaṃ hatthagatameva katvā aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ labhati. 거기서 ‘요동치는(phandanaṃ)’이란 형상 등의 대상에 대해 요동치는 것을 말합니다. ‘흔들리는(capalaṃ)’이란 한 가지 자세에 머물지 못하는 마을 어린아이처럼, 하나의 대상에 고정되지 못하고 경박하게 변하는 성질을 말합니다. ‘마음(cittaṃ)’이란 식(識)을 의미하며, 그것이 일어나는 토대, 대상, 작용 등이 매우 다채롭기 때문에 ‘마음’이라 불립니다. ‘지키기 어려운(dūrakkhaṃ)’이란 부적절하고 좁은 곳에서 나쁜 것을 먹으려 하는 황소처럼, 적절한 대상 하나에 고정시켜 두기가 매우 어렵기 때문입니다. ‘억제하기 어려운(dunnivārayaṃ)’이란 부적절한 대상으로 향하는 마음을 제지하기가 힘들기 때문입니다. ‘화살 만드는 이가 화살대를 곧게 하듯(usukārova tejanaṃ)’이란 비유하자면, 화살 제작자가 숲에서 굽은 나무 막대기를 가져와 껍질을 벗기고 초유(醋油)를 발라 숯불 위에 달구어 화살 교정틀에 누름으로써 굽은 곳 없이 곧게 하여 사냥에 적합한 화살로 만드는 것과 같습니다. 그렇게 만든 뒤 왕이나 귀족들에게 그 솜씨를 보여 큰 대우와 공경을 받는 것처럼, 이와 같이 지혜롭고 현명한 사람은 요동치는 본성을 지닌 이 마음을 두타행과 숲에서의 거주를 통해 거친 번뇌를 제거하여 껍질을 벗기듯 하고, 신심이라는 윤활유로 적시며, 신체적·정신적 정진으로 단련하고, 사마타와 위빳사나라는 교정틀에 눌러서 굽음이 없고 왜곡됨이 없이 집착이 없는(혹은 독이 없는) 상태로 곧게 만듭니다. 그렇게 한 뒤 형성된 것들(行)을 통찰하여 거대한 무지의 무더기를 타파하고, ‘세 가지 명지, 여섯 가지 신통, 아홉 가지 출세간법’이라는 이 특별한 성취를 손에 넣음으로써 최고의 공양을 받을 만한 분(응공)의 상태에 이르게 됩니다. Vārijovāti maccho viya, thale khittoti hatthena vā pādena vā jālādīnaṃ vā aññatarena thale chaḍḍito. Okamokataubbhatoti ‘‘okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ettha (mahāva. 306) udakaṃ okaṃ, ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti ettha (su. ni. 850) ālayo, ettha ubhayampi labbhati. ‘‘Okamokataubbhato’’ti hi ettha okamokatoti udakasaṅkhātā ālayāti ayamattho. Ubbhatoti uddhaṭo. Paripphandatidaṃ cittanti yathā so udakālayato ubbhato thale khitto maccho udakaṃ alabhanto paripphandati, evamidaṃ pañcakāmaguṇālayābhirataṃ cittaṃ tato uddharitvā māradheyyasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ pahātuṃ vipassanākammaṭṭhāne khittaṃ kāyikacetasikavīriyena santāpiyamānaṃ paripphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti. Evaṃ santepi dhuraṃ anikkhipitvā medhāvī puggalo taṃ vuttanayeneva ujuṃ kammaniyaṃ karotīti attho. Aparo nayo – idaṃ māradheyyaṃ kilesavaṭṭaṃ avijahitvā ṭhitaṃ cittaṃ so vārijo viya paripphandati, tasmā māradheyyaṃ pahātave, yena kilesavaṭṭasaṅkhātena māradheyyeneva paripphandati, taṃ pahātabbanti. ‘바리조(Vārijo)’는 물고기와 같다는 뜻이며, ‘땅에 던져진(thale khitto)’은 손이나 발, 혹은 그물 등급 중의 하나에 의해 육지에 던져진 것을 말한다. ‘오카모카타웁바토(okamokataubbhato)’에 대하여 설명하자면, ‘오카뿐네히 치와레히(okapuṇṇehi cīvarehi)’라는 구절에서는 물(udaka)을 ‘오카(oka)’라고 하며, ‘오카 파하야 아니케타사리(okaṃ pahāya aniketasārī)’라는 구절에서는 거처(ālayo)를 의미하는데, 여기서는 물과 거처라는 두 가지 의미를 모두 포함한다. 즉 ‘오카모카토(okamokato)’는 물이라 불리는 거처에서 ‘웁바토(ubbhato)’, 즉 밖으로 꺼내어진 것이라는 뜻이다. ‘이 마음이 요동친다(paripphandatidaṃ cittaṃ)’는 것은, 물이라는 거처에서 꺼내어 육지에 던져진 그 물고기가 물을 얻지 못해 요동치는 것처럼, 이와 같이 오욕락이라는 거처에서 즐거워하던 마음을 그 오욕락에서 끌어내어 마왕의 영역이라 불리는 윤회(vaṭṭa)를 벗어나기 위해 위빳사나 수행(vipassanākammaṭṭhāna)에 두었을 때, 몸과 마음의 정진으로 인해 뜨겁게 달궈지며 요동치고 한곳에 머물지 못하는 것을 말한다. 비록 이와 같을지라도 정진의 짐을 내려놓지 않고 지혜로운 자는 그 마음을 앞서 설한 방법대로 곧고 다루기 쉽게 만든다는 뜻이다. 또 다른 해석으로는, 이 마왕의 영역인 번뇌의 윤회를 버리지 못하고 머물러 있는 마음이 저 물고기처럼 요동치므로, 마왕의 영역을 버리기 위해, 즉 번뇌의 윤회라 불리는 그 마왕의 영역으로 인해 요동치는 마음을 마땅히 버려야 한다는 것이다. Gāthāpariyosāne meghiyatthero sotāpattiphale patiṭṭhito, aññepi bahū sotāpannādayo jātāti. 게송의 끝에 메기야(Meghiya) 장로는 예류과에 머물렀으며, 다른 많은 대중도 예류자 등이 되었다. Meghiyattheravatthu paṭhamaṃ. 첫 번째인 메기야 장로 이야기가 끝났다. 2. Aññatarabhikkhuvatthu 2. 3. 마음의 품(Cittavagga) - 2. 어떤 비구 이야기 Dunniggahassa lahunoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. “제어하기 어렵고 가벼운”으로 시작되는 이 법문을 스승(부처님)께서는 사왓티 기원정사에 머무실 때 어떤 비구를 인연으로 설하셨다. Kosalarañño [Pg.184] kira vijite pabbatapāde mātikagāmo nāma eko ghanavāso gāmo ahosi. Athekadivasaṃ saṭṭhimattā bhikkhū satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā taṃ gāmaṃ gantvā piṇḍāya pavisiṃsu. Atha ne yo tassa gāmassa sāmiko mātiko nāma, tassa mātā disvā gehe nisīdāpetvā nānaggarasena yāgubhattena parivisitvā, ‘‘bhante, kattha gantukāmā’’ti pucchi. ‘‘Yathā phāsukaṭṭhānaṃ mahāupāsike’’ti. Sā ‘‘vassāvāsaṭṭhānaṃ, ayyā, pariyesanti maññe’’ti ñatvā pādamūle nipajjitvā, ‘‘sace, ayyā, imaṃ temāsaṃ idha vasissanti, ahaṃ tīṇi saraṇāni, pañca sīlāni gahetvā uposathakammaṃ karissāmī’’ti āha. Bhikkhū ‘‘mayaṃ imaṃ nissāya bhikkhāya akilamantā bhavanissaraṇaṃ kātuṃ sakkhissāmā’’ti adhivāsayiṃsu. Sā tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ vihāraṃ paṭijaggitvā adāsi. 코살라 왕의 영토인 산기슭에 마띠까가마(Mātikagāma)라고 하는 인가가 조밀하고 번성한 마을이 있었다고 한다. 어느 날, 육십 명 정도의 비구들이 부처님 처소에서 아라한과에 이르기까지의 명상 주제(깜맛타나)를 배우고 그 마을에 가서 탁발을 하러 들어갔다. 그때 그 마을의 주인인 마띠까(Mātika)의 어머니가 비구들을 보고 집으로 모셔 다양한 맛의 죽과 공양으로 대접하고는 “존자들이여, 어디로 가고자 하십니까?”라고 물었다. “대우바새여, 편안한 곳으로 가고자 합니다”라고 하자, 그녀는 “존자들께서 안거할 처소를 찾고 계시는구나”라고 짐작하고 발치에 엎드려 “존자들이여, 만약 이번 안거 세 달 동안 이곳에 머무신다면 저는 삼귀의와 오계를 수지하고 포살을 지키겠습니다”라고 말했다. 비구들은 “우리가 이 우바새를 의지하여 음식에 어려움 없이 윤회에서 벗어나는 일을 할 수 있겠구나”라고 생각하며 승낙했다. 그녀는 그들이 머물 처소인 사원을 수리하여 보시했다. Te tattheva vasantā ekadivasaṃ sannipatitvā aññamaññaṃ ovadiṃsu, ‘‘āvuso, amhehi pamādacāraṃ carituṃ na vaṭṭati. Amhākañhi sakagehaṃ viya aṭṭha mahānirayā vivaṭadvārāyeva, dharamānakabuddhassa kho pana santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā mayaṃ āgatā, buddhā ca nāma padānupadikaṃ vicarantenāpi saṭhena ārādhetuṃ na sakkā, yathājjhāsayeneva ārādhetuṃ sakkā, appamattā hotha, dvīhi ekaṭṭhāne na ṭhātabbaṃ, na nisīditabbaṃ, sāyaṃ kho pana therūpaṭṭhānakāle pātova bhikkhācārakāle ekato bhavissāma, sesakāle dve ekato na bhavissāma, apica kho pana aphāsukena bhikkhunā āgantvā vihāramajjhe ghaṇḍiyā pahatāya ghaṇḍisaññāya āgantvā tassa bhesajjaṃ karissāmā’’ti. 그 비구들은 그곳에 머물며 어느 날 함께 모여 서로를 훈계했다. “도반들이여, 우리는 방일한 행동을 해서는 안 됩니다. 우리에게는 마치 자신의 집처럼 여덟 지옥의 문이 활짝 열려 있습니다. 우리는 살아계신 부처님 곁에서 명상 주제를 받아 이곳에 왔습니다. 부처님들은 발자취를 따라다니며 속임수를 쓰는 것으로는 기쁘게 해 드릴 수 없으며, 오직 고귀한 의도로써만 기쁘게 해 드릴 수 있습니다. 방일하지 마십시오. 두 사람이 한곳에 서 있거나 앉아 있어서는 안 됩니다. 저녁에 장로를 뵙는 시간과 이른 아침 탁발하러 갈 때만 함께할 것이며, 그 외의 시간에는 두 사람이 함께하지 맙시다. 다만 몸이 아픈 비구가 있다면 사원 중앙에 와서 종을 칠 것이니, 종소리 신호를 듣고 와서 그 아픈 비구에게 약을 지어줍시다.” Tesu evaṃ katikaṃ katvā viharantesu ekadivasaṃ sā upāsikā sappitelaphāṇitādīni gāhāpetvā dāsadāsikammakarādīhi parivutā sāyanhasamaye taṃ vihāraṃ gantvā vihāramajjhe bhikkhū adisvā, ‘‘kahaṃ nu kho, ayyā, gatā’’ti purise pucchitvā, ‘‘attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinnā bhavissanti, ayye’’ti vutte, ‘‘kiṃ nu kho katvā daṭṭhuṃ [Pg.185] sakkhissāmī’’ti āha. Atha naṃ bhikkhusaṅghassa katikavattaṃ jānanamanussā āhaṃsu – ‘‘ghaṇḍiyā pahatāya sannipatissanti, ayye’’ti. Sā ca ghaṇḍiṃ paharāpesi. Bhikkhū ghaṇḍisaddaṃ sutvā, ‘‘kassaci aphāsukaṃ bhavissatī’’ti sakasakaṭṭhānehi nikkhamitvā vihāramajjhe sannipatiṃsu. Dvepi janā ekamaggenāgatā nāma natthi. Upāsikā ekekaṭṭhānato ekekameva āgacchantaṃ disvā, ‘‘mama puttehi aññamaññaṃ kalaho kato bhavissatī’’ti cintetvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā pucchi – ‘‘kalahaṃ nu kho, bhante, karitthā’’ti? ‘‘Na karoma, mahāupāsike’’ti. ‘‘Sace vo, bhante, kalaho natthi, atha kasmā yathā amhākaṃ gehaṃ āgacchantā sabbe ekatova āgacchatha, evaṃ anāgantvā ekekaṭṭhānato ekekāva āgatā’’ti? ‘‘Mahāupāsike, ekekasmiṃ ṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ karimhā’’ti. ‘‘Ko esa, bhante, samaṇadhammo nāmā’’ti? ‘‘Dvattiṃsākāre sajjhāyaṃ karoma, attabhāve ca khayavayaṃ paṭṭhapema, mahāupāsike’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, dvattiṃsākāre sajjhāyaṃ kātuṃ, attabhāve ca khayavayaṃ paṭṭhapetuṃ tumhākameva vaṭṭati, udāhu amhākampīti, kassacipi avārito esa dhammo, mahāupāsike’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mayhampi dvattiṃsākāraṃ detha, attabhāve ca khayavayapaṭṭhapanaṃ ācikkhathā’’ti. ‘‘Tena hi uggaṇha, mahāupāsike’’ti sabbaṃ uggaṇhāpesuṃ. 비구들이 이와 같이 약속을 하고 지내던 어느 날, 그 우바새는 버터, 기름, 설탕 등을 준비하고 남녀 하인들을 거느리고 저녁 무렵 사원에 갔다. 사원 중앙에서 비구들이 보이지 않자 “존자들께서 어디에 가셨는가?”라고 하인들에게 묻자, “아씨, 존자들께서는 각자의 밤 처소와 낮 처소에 앉아 계실 것입니다”라고 대답했다. “어떻게 해야 뵐 수 있겠는가?”라고 묻자, 비구 승가의 약속을 아는 사람들이 “아씨, 종을 치면 모이실 것입니다”라고 말하여 그녀는 종을 치게 했다. 비구들은 종소리를 듣고 “누군가 몸이 불편한 모양이다”라고 생각하며 각자의 처소에서 나와 사원 중앙에 모였다. 두 사람이 한 길로 오는 법이 없었다. 우바새는 각 처소에서 한 명씩 따로따로 오는 것을 보고 “내 아들들이 서로 다툰 것이 틀림없다”라고 생각하여 비구 승가에 절하고 물었다. “존자들이여, 혹시 다투셨습니까?” “대우바새여, 다투지 않았습니다.” “존자들이여, 만약 다툼이 없다면 왜 저희 집에 오실 때처럼 모두 함께 오시지 않고 각 처소에서 한 명씩 따로따로 오십니까?” “대우바새여, 각자의 장소에 앉아 사문법(수행)을 닦고 있었습니다.” “존자들이여, 그 사문법이라는 것이 무엇입니까?” “대우바새여, 서른두 가지 몸의 부위를 암송하고, 자신의 몸에서 일어나는 생성과 소멸을 관찰합니다.” “존자들이여, 그 서른두 가지 부위를 암송하고 몸의 생성과 소멸을 관찰하는 것은 존자들께만 허용된 것입니까, 아니면 저희에게도 허용된 것입니까?” “대우바새여, 이 법은 누구에게도 금지된 것이 아닙니다.” “그렇다면 존자들이여, 제게도 서른두 가지 수행법을 주시고 몸의 생성과 소멸을 관찰하는 법을 가르쳐 주십시오.” 비구들은 “그렇다면 배우십시오, 대우바새여”라며 모든 것을 가르쳐 주었다. Sā tato paṭṭhāya dvattiṃsākāre sajjhāyaṃ katvā attani khayavayaṃ paṭṭhapetvā tehi bhikkhūhi puretarameva tayo magge, tīṇi ca phalāni pāpuṇi. Maggeneva cassā catasso paṭisambhidā lokiyaabhiññā ca āgamiṃsu. Sā maggaphalasukhato vuṭṭhāya dibbacakkhunā oloketvā, ‘‘kadā nu kho mama puttehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti upadhārentī sabbepime sarāgā sadosā samohā jhānavipassanāmattampi tesaṃ natthi, ‘‘kiṃ nu kho mayhaṃ puttānaṃ arahattassa upanissayo atthi, natthī’’ti āvajjetvā, ‘‘atthī’’ti disvā, ‘‘senāsanasappāyaṃ nu kho atthi, natthī’’ti āvajjetvā tampi disvā, ‘‘puggalasappāyaṃ nu kho labhanti, na labhantī’’ti āvajjesi, puggalasappāyampi disvā, ‘‘āhārasappāyaṃ nu kho labhanti, na labhantī’’ti upadhārentī ‘‘āhārasappāyaṃ nesaṃ natthī’’ti disvā tato paṭṭhāya nānāvidhaṃ yāguṃ, anekappakāraṃ khajjakaṃ, nānaggarasañca bhojanaṃ sampādetvā gehe bhikkhū nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṃ datvā, ‘‘bhante[Pg.186], tumhākaṃ yaṃ yaṃ ruccati, taṃ taṃ gahetvā paribhuñjathā’’ti niyyādesi. Te yathāruci yāguādīni gahetvā paribhuñjanti. Tesaṃ sappāyāhāraṃ labhantānaṃ cittaṃ ekaggaṃ ahosi. 그녀는 그때부터 서른두 가지 몸의 부위에 대한 명상을 닦고, 자신 안에서 생멸의 성품(소멸과 사라짐)을 확립하여, 그 수행승들보다 훨씬 더 일찍 세 가지 도와 세 가지 과에 도달하였다. 그녀에게는 도의 성취와 함께 네 가지 무애해와 세속적인 신통력도 생겨났다. 그녀는 도과의 즐거움에서 깨어나 천안으로 살펴보며, '나의 아들들(수행승들)은 언제 이 법을 성취하게 될까?'라고 살피던 중, 이들 육십 명의 수행승은 모두 여전히 탐욕과 성냄과 어리석음이 있고 선정이나 위빳사나조차 그들에게 없음을 알게 되었다. 그녀는 '나의 아들들에게 아라한과를 얻을 수 있는 강한 의지처(우빠닛사야)가 있는가, 없는가?'라고 숙고하여 있음을 보았고, '처소의 적합함이 있는가, 없는가?'라고 숙고하여 그것도 있음을 보았으며, '사람의 적합함을 얻고 있는가, 얻지 못하고 있는가?'라고 숙고하여 그것도 보았다. 마지막으로 '음식의 적합함을 얻고 있는가, 얻지 못하고 있는가?'라고 조사하다가 그들에게 음식의 적합함이 없다는 것을 알게 되었다. 그때부터 그녀는 갖가지 죽과 여러 종류의 과자, 그리고 온갖 뛰어난 맛을 지닌 음식을 장만하여 집으로 수행승들을 모신 뒤 보시의 물을 올리고, '존자님들, 원하시는 것은 무엇이든 가져다 드십시오'라고 공양을 올렸다. 수행승들은 취향에 따라 죽 등을 가져다 공양하였다. 적합한 음식을 얻게 된 그들의 마음은 하나로 집중되었다. Te ekaggena cittena vipassanaṃ vaḍḍhetvā na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā cintayiṃsu – ‘‘aho mahāupāsikā amhākaṃ patiṭṭhā jātā, sace mayaṃ sappāyāhāraṃ na labhimha, na no maggaphalapaṭivedho abhavissa, idāni vuṭṭhavassā pavāretvā satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. Te ‘‘satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti mahāupāsikaṃ āpucchiṃsu. ‘‘Mahāupāsikā sādhu, ayyā’’ti. Te anugantvā punapi, ‘‘bhante, amhe olokeyyāthā’’ti bahūni piyavacanāni vatvā paṭinivatti. Tepi kho bhikkhū sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinnā ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, na ca piṇḍakena kilamitthā’’ti vutte ‘‘khamanīyaṃ, bhante, yāpanīyaṃ, bhante, piṇḍakena pana neva kilamimha. Amhākañhi mātikamātā nāmekā upāsikā cittācāraṃ ñatvā, ‘aho vata no evarūpaṃ nāma āhāraṃ paṭiyādeyyā’ti cintite yathācintitaṃ āhāraṃ paṭiyādetvā adāsī’’ti tassā guṇakathaṃ kathayiṃsu. 그들은 집중된 마음으로 위빳사나를 닦아 머지않아 무애해와 함께 아라한과를 성취하고는 이렇게 생각하였다. '오, 위대한 여신도께서 우리의 의지처가 되어 주셨구나. 만일 우리가 적합한 음식을 얻지 못했더라면, 우리는 도과의 통찰을 이루지 못했을 것이다. 이제 안거를 마쳤으니 자자(自恣)를 행한 뒤 스승님이 계신 곳으로 가자.' 그들은 '스승님을 뵙고 싶습니다'라고 대가바새이에게 작별을 고하였다. 여신도는 '존자님들, 좋습니다'라고 답하며 그들을 배웅하고 나서, '존자님들, 저희를 다시 보살펴 주십시오'라는 등 많은 정겨운 말을 남기고 돌아갔다. 그 수행승들도 사왓띠에 도착하여 스승님께 예배드리고 한 곁에 앉았다. '비구들이여, 참을 만한가, 견딜 만한가? 탁발하는 데 피로하지는 않았는가?'라고 부처님께서 물으시자, 그들은 '존자시여, 참을 만하고 견딜 만합니다. 탁발하는 데 전혀 피로하지 않았습니다. 저희에게는 마티카의 어머니라 불리는 한 여신도께서 저희의 마음이 움직이는 것을 알고, '오, 우리에게 이런 음식을 마련해 주신다면 얼마나 좋을까'라고 생각하면 생각한 대로 음식을 마련하여 공양해 주었습니다'라고 그녀의 공덕을 찬탄하며 말씀드렸다. Aññataro bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā tattha gantukāmo hutvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā, ‘‘bhante, taṃ gāmaṃ gamissāmī’’ti satthāraṃ āpucchitvā jetavanato nikkhamitvā anupubbena taṃ gāmaṃ patvā vihāraṃ pavisanadivaseyeva cintesi – ‘‘ayaṃ kira upāsikā cintitacintitaṃ jānāti, ahañca maggakilanto vihāraṃ paṭijaggituṃ na sakkhissāmi, aho vata me vihārapaṭijaggakaṃ manussaṃ peseyyā’’ti. Upāsikā gehe nisinnāva āvajjentī tamatthaṃ ñatvā, ‘‘gaccha, vihāraṃ paṭijaggitvā ehī’’ti manussaṃ pesesi. Itaropi pānīyaṃ pivitukāmo ‘‘aho vata me sakkharapānakaṃ katvā peseyyā’’ti cintesi. Upāsikā tampi pesesi. So punadivase ‘‘pātova siniddhayāguṃ me sauttaribhaṅgaṃ pesetū’’ti cintesi. Upāsikā tathā akāsi. So yāguṃ pivitvā, ‘‘aho vata me evarūpaṃ khajjakaṃ peseyyā’’ti cintesi. Upāsikā tampi pesesi. So cintesi – ‘‘ayaṃ upāsikā mayā sabbaṃ cintitacintitaṃ pesesi, ahaṃ [Pg.187] etaṃ daṭṭhukāmo, aho vata me nānaggarasabhojanaṃ gāhāpetvā sayameva āgaccheyyā’’ti. Upāsikā ‘‘mama putto maṃ daṭṭhukāmo, āgamanaṃ me paccāsīsatī’’ti bhojanaṃ gāhāpetvā vihāraṃ gantvā tassa adāsi. So katabhattakicco ‘‘mātikamātā nāma tvaṃ, mahāupāsike’’ti pucchi. ‘‘Āma, tātā’’ti. ‘‘Tvaṃ paracittaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Kiṃ maṃ pucchasi, tātā’’ti? ‘‘Mayā cintitacintitaṃ sabbamakāsi, tena taṃ pucchāmī’’ti. ‘‘Paracittajānanakabhikkhū bahū, tātā’’ti? ‘‘Nāhaṃ aññe pucchāmi, tuvaṃ pucchāmi, upāsike’’ti. Evaṃ santepi upāsikā ‘‘paracittaṃ jānāmī’’ti avatvā ‘‘paracittaṃ jānantā nāma evaṃ karonti puttā’’ti āha. So ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ kammaṃ, puthujjanā nāma sobhanampi asobhanampi cintenti, sacāhaṃ kiñci ayuttaṃ cintayissāmi, saha bhaṇḍakena coraṃ cūḷāya gaṇhantī viya maṃ vippakāraṃ pāpeyya, mayā ito palāyituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, ‘‘upāsike, ahaṃ gamissāmī’’ti āha. ‘‘Kahaṃ, ayyā’’ti? ‘‘Satthu santikaṃ, upāsike’’ti. ‘‘Vasatha tāva, bhante, idhā’’ti. ‘‘Na vasissāmi, upāsike, gamissāmevā’’ti nikkhamitvā satthu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ bhikkhu na tvaṃ tattha vasasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, na sakkā tattha vasitu’’nti. ‘‘Kiṃ kāraṇā bhikkhū’’ti? ‘‘Bhante, sā upāsikā cintitacintitaṃ sabbaṃ jānāti, puthujjanā ca nāma sobhanampi asobhanampi cintenti, sacāhaṃ kiñci ayuttaṃ cintessāmi, saha bhaṇḍakena coraṃ cūḷāya gaṇhantī viya maṃ vippakāraṃ pāpessatī’’ti cintetvā āgatomhīti. ‘‘Bhikkhu, tattheva tayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti, ‘‘na sakkomi, bhante, nāhaṃ tattha vasissāmī’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, ekameva rakkhituṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Tava cittameva rakkha, cittaṃ nāmetaṃ durakkhaṃ, tvaṃ attano cittameva niggaṇha, mā aññaṃ kiñci cintayi, cittaṃ nāmetaṃ dunniggaha’’nti vatvā imaṃ gāthamāha – 어떤 비구가 그 우바새(마티카마타)의 공덕에 대한 이야기를 듣고 그곳에 가고 싶은 마음이 생겨, 세존 처소에서 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 받아 "세존이시여, 그 마을로 가겠습니다"라고 세존께 하직 인사를 드리고 제타와나를 떠났습니다. 차례대로 그 마을에 도착하여 사원에 들어가는 날 바로 이렇게 생각했습니다. "이 우바새는 생각하는 것마다 다 안다고 하니, 나는 여행으로 지쳐서 사원을 청소할 수 없구나. 아, 그녀가 나를 위해 사원을 청소해 줄 사람을 보내준다면 얼마나 좋을까." 집에 앉아 있던 우바새는 마음을 기울여 이를 알고, "가서 사원을 청소하고 오너라" 하며 사람을 보냈습니다. 비구는 또 마실 물을 마시고 싶어 "아, 그녀가 설탕물을 만들어 보내준다면 얼마나 좋을까"라고 생각했습니다. 우바새는 그것도 보냈습니다. 그는 다음 날 아침 일찍 "그녀가 나에게 부드러운 죽과 반찬을 함께 보내주기를" 하고 생각했습니다. 우바새는 그대로 하였습니다. 그는 죽을 마시고 나서 "아, 그녀가 이런 종류의 먹을거리(과일 등)를 보내준다면 얼마나 좋을까" 하고 생각했습니다. 우바새는 그것도 보냈습니다. 그는 생각했습니다. "이 우바새는 내가 생각하는 것마다 모두 보내주는구나. 나는 그녀를 보고 싶다. 아, 그녀가 여러 가지 맛있는 음식을 가지고 직접 온다면 얼마나 좋을까." 우바새 역시 "내 아들이 나를 보고 싶어 하며 나의 방문을 기다리는구나"라고 생각하고, 음식을 가지고 사원에 가서 그에게 드렸습니다. 그는 식사를 마치고 나서 물었습니다. "대우바새여, 당신이 마티카마타라는 분입니까?" "그렇습니다, 아들이여"라고 그녀가 대답했습니다. "당신은 타인의 마음을 아십니까?"라고 물었습니다. "아들이여, 왜 저에게 묻습니까?"라고 그녀가 말하자, "내가 생각하는 것마다 모두 해주셨기에 묻는 것입니다"라고 대답했습니다. "아들이여, 타인의 마음을 아는 비구들이 많습니다"라고 그녀가 말하자, "우바새여, 나는 다른 사람을 묻는 것이 아니라 당신에게 묻는 것입니다"라고 말했습니다. 상황이 그러함에도 우바새는 "나는 타인의 마음을 압니다"라고 말하지 않고 "아들이여, 타인의 마음을 아는 이들은 이와 같이 합니다"라고 말했습니다. 비구는 생각했습니다. "이것은 참으로 무거운 일이구나. 범부들은 좋은 것도 생각하고 좋지 않은 것도 생각하는 법인데, 만약 내가 어떤 부당한 것을 생각하기라도 한다면, 마치 훔친 물건과 함께 잡힌 도둑의 상투를 휘어잡듯 나를 곤경에 빠뜨릴 것이다. 나는 여기서 도망치는 것이 좋겠다." 이렇게 생각하고 "우바새여, 나는 가겠습니다"라고 말했습니다. "존자여, 어디로 가십니까?"라고 묻자, "세존 처소로 갑니다, 우바새여"라고 말했습니다. "존자여, 우선 여기 머무르십시오"라고 청하였으나, "우바새여, 머물지 않겠습니다. 꼭 가야겠습니다"라고 말하며 떠나 세존 처소로 갔습니다. 그때 세존께서 그에게 물으셨습니다. "비구여, 왜 그곳에 머물지 않았느냐?" "세존이시여, 참으로 그곳에는 머물 수가 없습니다"라고 대답했습니다. "비구여, 무슨 까닭이냐?"라고 물으시자, "세존이시여, 그 우바새는 제가 생각하는 모든 것을 다 압니다. 범부들은 좋은 것도 생각하고 좋지 않은 것도 생각하는데, 만약 제가 조금이라도 부당한 것을 생각하면 마치 장물과 함께 잡힌 도둑의 머리채를 잡듯 저를 곤욕스럽게 할 것입니다. 그래서 돌아왔습니다"라고 말씀드렸습니다. "비구여, 바로 그곳에서 네가 머물러야 한다"라고 세존께서 말씀하시자, "세존이시여, 저는 할 수 없습니다. 그곳에 머물지 않겠습니다"라고 대답했습니다. "비구여, 그렇다면 너는 오직 한 가지만은 지킬 수 있겠느냐?"라고 물으셨습니다. "세존이시여, 그것이 무엇입니까?"라고 묻자, "너의 마음만을 지켜라. 마음이란 참으로 지키기 어렵다. 너는 자신의 마음만을 다스려라. 다른 어떤 것도 생각하지 마라. 마음이란 참으로 억누르기 어렵다"라고 말씀하시고 이 게송을 읊으셨습니다. 35. 35. ‘‘Dunniggahassa lahuno, yatthakāmanipātino; Cittassa damatho sādhu, cittaṃ dantaṃ sukhāvaha’’nti. 억제하기 어렵고 경쾌하며, 자기가 원하는 대로 떨어지는 마음을 다스리는 것은 훌륭하다. 다스려진 마음은 행복을 가져온다. Tattha cittaṃ nāmetaṃ dukkhena niggayhatīti dunniggahaṃ. Lahuṃ uppajjati ca nirujjhati cāti lahu. Tassa dunniggahassa lahuno. Yatthakāmanipātinoti yattha katthacideva nipatanasīlassa. Etañhi labhitabbaṭṭhānaṃ vā alabhitabbaṭṭhānaṃ vā yuttaṭṭhānaṃ vā ayuttaṭṭhānaṃ vā na jānāti, neva jātiṃ [Pg.188] oloketi, na gottaṃ, na vayaṃ. Yattha yattha icchati, tattha tattheva nipatatīti ‘‘yatthakāmanipātī’’ti vuccati. Tassa evarūpassa cittassa damatho sādhu catūhi ariyamaggehi dantabhāvo yathā nibbisevanaṃ hoti, tathā katabhāvo sādhu. Kiṃ kāraṇā? Idañhi cittaṃ dantaṃ sukhāvahaṃ nibbisevanaṃ kataṃ maggaphalasukhaṃ paramatthanibbānasukhañca āvahatīti. 그곳에서 '제어하기 어렵다(dunniggaha)'는 것은 고통스럽게 억제해야 하므로 제어하기 어렵다는 뜻입니다. '경쾌하다(lahu)'는 것은 빨리 일어나고 사라지므로 경쾌하다는 것입니다. 제어하기 어렵고 경쾌한 그 마음에 대하여, '원하는 곳에 떨어지는 것(yatthakāmanipātī)'이란 아무 대상에나 떨어지는 성질을 가진 것을 말합니다. 참으로 이 마음은 얻을 만한 대상인지 얻지 못할 대상인지, 적절한 대상인지 부적절한 대상인지를 알지 못하며, 신분(계급)도 살피지 않고, 가문도 살피지 않으며, 나이도 살피지 않습니다. 그저 원하는 곳마다 그곳에 떨어지므로 '원하는 곳에 떨어지는 것'이라 불립니다. 이러한 마음을 다스리는 것(damatho), 즉 네 가지 성스러운 도(Ariya magga)를 통해 길들여진 상태가 되어 마치 독(번뇌)이 없는 것처럼 만드는 것은 훌륭합니다. 무슨 까닭입니까? 잘 길들여지고 독이 없게 된 이 마음은 행복을 가져오며, 도의 행복과 과의 행복, 그리고 최상의 의미인 열반의 행복을 가져다주기 때문입니다. Desanāpariyosāne sampattaparisāya bahū sotāpannādayo ahesuṃ, mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 설법이 끝났을 때 모여든 회중 가운데 많은 이들이 예류사 등의 과보를 얻었으며, 많은 사람에게 이로운 법문이 되었습니다. Satthā tassa bhikkhuno imaṃ ovādaṃ datvā, ‘‘gaccha, bhikkhu, aññaṃ kiñci acintayitvā tattheva vasāhī’’ti pahiṇi. So bhikkhu satthu santikā ovādaṃ labhitvā tattha agamāsi. Kiñci bahiddhā cintanaṃ nāma na cintesi. Mahāupāsikāpi dibbena cakkhunā olokentī theraṃ disvā, ‘‘idāni ovādadāyakaṃ ācariyaṃ labhitvā punāgato mama putto’’ti attano ñāṇeneva paricchinditvā tassa sappāyāhāraṃ paṭiyādetvā adāsi. So sappāyabhojanaṃ sevitvā katipāheneva arahattaṃ patvā maggaphalasukhena vītināmento ‘‘aho mahāupāsikā mayhaṃ patiṭṭhā jātā, ahaṃ imaṃ nissāya bhavanissaraṇaṃ pattomhī’’ti cintetvā, ‘‘imasmiṃ tāva me attabhāve patiṭṭhā jātā, saṃsāre pana me saṃsarantassa aññesupi attabhāvesu ayaṃ patiṭṭhā bhūtapubbā, no’’ti upadhārento ekūnaattabhāvasataṃ anussari. Sāpi ekūnaattabhāvasate tassa pādaparicārikā aññesu paṭibaddhacittā hutvā taṃ jīvitā voropesi. Thero tassā ettakaṃ aguṇaṃ disvā, ‘‘aho mayaṃ mahāupāsikā bhāriyaṃ kammaṃ akāsī’’ti cintesi. 세존께서는 그 비구에게 이 훈계를 주시며, "비구여, 가서 다른 것은 생각하지 말고 바로 그곳에서 머물러라" 하고 보내셨습니다. 그 비구는 세존께 훈계를 받고 그곳으로 갔습니다. 그는 외부의 것에 대해 어떤 생각도 하지 않았습니다. 대우바새도 천안으로 살피다가 장로를 보고 "이제 훈계를 주시는 스승을 얻어 내 아들이 다시 돌아왔구나"라고 자신의 지혜로 판단하여, 그에게 적합한 음식을 준비해 주었습니다. 그는 적합한 음식을 공양하고 며칠 지나지 않아 아라한과에 이르러 도과의 행복으로 시간을 보내며 "아, 대우바새가 나의 의지처가 되었구나. 나는 이분을 의지하여 윤회에서 벗어나게 되었구나"라고 생각했습니다. 그리고 "우선 이번 생에는 나에게 의지처가 되었는데, 윤회하며 살았던 다른 생들에서도 이분이 나의 의지처가 된 적이 있었는가, 없었는가" 하고 살피며 99생의 전생을 기억해 냈습니다. 그 우바새 역시 99생 동안 그의 수종을 드는 아내였으나, 다른 남자들에게 마음을 두어 그를 죽게 했었습니다. 장로는 그녀의 이와 같은 허물을 보고 "아, 이 대우바새가 참으로 무거운 업을 지었구나"라고 생각했습니다. Mahāupāsikāpi gehe nisinnāva ‘‘kiṃ nu kho mayhaṃ puttassa pabbajitakiccaṃ mattakaṃ pattaṃ, no’’ti upadhārayamānā tassa arahattapattiṃ ñatvā uttari upadhāriyamānā, ‘‘mama putto arahattaṃ patvā aho vata me ayaṃ upāsikā mahatī patiṭṭhā jātā’’ti cintetvā, ‘‘atītepi nu kho me ayaṃ patiṭṭhā bhūtapubbā, no’’ti upadhārento ekūnaattabhāvasataṃ anussari, ‘‘ahaṃ kho pana ekūnaattabhāvasate aññehi saddhiṃ ekato [Pg.189] hutvā etaṃ jīvitā voropesiṃ, ayaṃ me ettakaṃ aguṇaṃ disvā ‘aho bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ upāsikāyā’’ti cintesi. ‘‘Atthi nu kho evaṃ saṃsāre saṃsarantiyā mama puttassa upakāro katapubbo’’ti upadhārayamānā tato uttariṃ satamaṃ attabhāvaṃ anussaritvā satame attabhāve mayā etassa pādaparicārikāya hutvā etasmiṃ jīvitā voropanaṭṭhāne jīvitadānaṃ dinnaṃ, aho mayā mama puttassa mahāupakāro katapubbo’’ti gehe nisinnāva uttariṃ visesetvā ‘‘upadhārethā’’ti āha. So dibbāya sotadhātuyā saddaṃ sutvā visesetvā satamaṃ attabhāvaṃ anussaritvā tattha tāya attano jīvitassa dinnabhāvaṃ disvā, ‘‘aho mama imāya mahāupāsikāya upakāro katapubbo’’ti attamano hutvā tassā tattheva catūsu maggaphalesu pañhaṃ kathetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti. 대우바시카(마티카마타) 또한 집에 앉은 채로 ‘과연 내 아들의 출가 목적이 완성되었는가, 아직인가?’라고 살피다가 그가 아라한과를 얻었음을 알았다. 그녀가 그 너머를 살피자, ‘내 아들이 아라한과를 얻어, 아, 나에게 이 우바시카(마티카마타 자신)는 참으로 큰 의지처가 되었구나’라고 생각하며, 다시 ‘과거 생에도 이 여인이 나의 의지처였던 적이 있었는가?’라고 살피다가 (그 비구는) 99번의 전생을 회상하게 되었다. ‘나는 99번의 생 동안 다른 이들과 함께 이 어른(어머니)을 목숨에서 떨어뜨렸다(죽였다). 그런데 이분은 나의 이러한 허물을 보고도 “아, 우바시카가 참으로 어려운 일을 해냈구나”라고 생각하셨구나’라고 생각했다. 이와 같이 윤회하는 중에 ‘내 아들에게 도움을 준 적이 있었는가?’라고 그녀가 살피다가 그 너머 100번째 전생을 회상했다. 100번째 생에서 ‘내가 이 비구의 수종드는 아내가 되어, 이 비구가 목숨을 잃을 뻔한 자리에서 생명의 보시를 베풀었구나. 아, 내가 내 아들에게 참으로 큰 도움을 주었었구나’라고 보았다. 그녀는 집에 앉은 채로 ‘더욱 특별히 (전생을) 살펴보십시오’라고 (마음으로) 전했다. 그 비구는 천이통으로 그 소리를 듣고 특별히 100번째 전생을 회상하여, 그 생에서 그녀가 자신의 목숨을 구해주었음을 보고 ‘아, 이 대우바시카가 나에게 큰 은혜를 베풀었구나’라며 기뻐하였다. 그는 그곳에서 그녀에게 네 가지 도와 과에 관한 문제를 설해주고, 번뇌의 찌꺼기가 남지 않은 무여열반의 요소로 반열반에 들었다. Aññatarabhikkhuvatthu dutiyaṃ. 두 번째 어떤 비구의 이야기가 끝났다. 3. Aññataraukkaṇṭhitabhikkhuvatthu 3. 3. 마음의 품(Cittavagga), 수행에 싫증을 낸 어떤 비구의 이야기 Sududdasanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto aññataraṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. ‘수두다상(Sududdasaṃ)’으로 시작되는 이 법문은 스승(부처님)께서 제타와나 숲에 머무실 때, 수행에 싫증을 낸 어떤 비구를 인연으로 설하신 것이다. Satthari kira sāvatthiyaṃ viharante eko seṭṭhiputto attano kulūpagattheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ahaṃ dukkhā muccitukāmo, ekaṃ me dukkhato muccanakāraṇaṃ kathethā’’ti āha. ‘‘Sādhāvuso, sacesi dukkhā muccitukāmo, salākabhattaṃ dehi, pakkhikabhattaṃ dehi, vassāvāsikaṃ dehi, cīvarādayo paccaye dehi, attano sāpateyyaṃ tayo koṭṭhāse katvā ekena kammantaṃ payojehi, ekena puttadāraṃ posehi, ekaṃ buddhasāsane dehī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vuttapaṭipāṭiyā sabbaṃ katvā puna theraṃ pucchi – ‘‘tato uttariṃ aññaṃ kiṃ karomi, bhante’’ti? ‘‘Āvuso, tīṇi saraṇāni gaṇha, pañca sīlāni gaṇhāhī’’ti. Tānipi paṭiggahetvā tato uttariṃ pucchi. ‘‘Tena hi dasa sīlāni gaṇhāhī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti gaṇhi. So evaṃ anupubbena puññakammassa katattā anupubbaseṭṭhiputto nāma jāto. Tato ‘‘uttarimpi kattabbaṃ atthi, bhante’’ti puna pucchitvā, ‘‘tena hi pabbajāhī’’ti vutto nikkhamitvā [Pg.190] pabbaji. Tasseko ābhidhammikabhikkhu ācariyo ahosi. Eko vinayadharo upajjhāyo. Tassa laddhūpasampadassa ācariyo attano santikaṃ āgatakāle abhidhamme pañhaṃ kathesi – ‘‘buddhasāsane nāma idaṃ kātuṃ vaṭṭati, idaṃ na vaṭṭatī’’ti. Upajjhāyopissa attano santikaṃ āgatakāle vinaye pañhaṃ kathesi – ‘‘buddhasāsane nāma idaṃ kātuṃ vaṭṭati, idaṃ na vaṭṭati, idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti. So cintesi – ‘‘aho bhāriyaṃ idaṃ kammaṃ, ahaṃ dukkhā muccitukāmo pabbajito, idha ca mama hatthapasāraṇaṭṭhānampi na paññāyati, gehe ṭhatvāva dukkhā muccituṃ sakkā, mayā gihinā bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. So tato paṭṭhāya ukkaṇṭhito anabhirato dvattiṃsākāre sajjhāyaṃ na karoti, uddesaṃ na gaṇhāti, kiso lūkho dhamanisanthatagatto ālassiyābhibhūto kacchuparikiṇṇo ahosi. 전하는 바에 의하면 부처님께서 사왓티에 머무실 때, 한 장자의 아들이 자신들의 집을 방문하는 장로에게 다가가 ‘존자시여, 저는 괴로움에서 벗어나고 싶습니다. 저에게 괴로움에서 벗어날 수 있는 한 가지 방법을 일러 주십시오’라고 말했다. ‘선남자여, 좋소. 만약 괴로움에서 벗어나고자 한다면, 살라카 공양(추첨 공양)을 올리고, 보름 공양을 올리고, 안거 공양을 올리고, 가사와 공양물들을 보시하시오. 그리고 자신의 재산을 세 부분으로 나누어 한 부분은 생업을 꾸리는 데 쓰고, 한 부분은 처자식을 부양하는 데 쓰고, 한 부분은 불교 사문들에게 보시하시오’라고 말했다. 그는 ‘예, 존자시여’라고 답하고 말한 순서대로 모두 행한 뒤 다시 장로에게 물었다. ‘존자시여, 그 이상의 다른 무엇을 해야 합니까?’ ‘선남자여, 삼귀의를 받고 오계를 받으시오.’ 그것들도 받아 지킨 뒤 그 이상의 것을 물었다. ‘그러면 십계를 받으시오.’ 그는 ‘예, 존자시여’ 하고 받았다. 그는 이와 같이 차례대로 선행을 쌓았기에 ‘아누펍바(차례차례) 장자 아들’이라 불리게 되었다. 그는 다시 ‘존자시여, 그 이상으로 해야 할 일이 있습니까?’라고 묻자, ‘그렇다면 출가하시오’라는 말을 듣고 세속을 떠나 출가했다. 그의 아차리야(스승)는 아비담마에 능통한 비구였고, 우빳자야(계사)는 율에 정통한 비구였다. 구족계를 받은 그에게 스승은 그가 찾아올 때마다 아비담마에 관한 문제를 설하며 ‘불교에서는 이것은 해야 하고 저것은 해서는 안 된다’라고 가르쳤다. 계사 또한 그가 찾아올 때마다 율에 관해 설하며 ‘불교에서는 이것은 해야 하고 저것은 해서는 안 되며, 이것은 허용되고 저것은 허용되지 않는다’라고 가르쳤다. 그는 생각했다. ‘아, 이 일은 참으로 무겁구나. 나는 괴로움에서 벗어나고 싶어 출가했는데, 여기서는 손 하나 마음대로 뻗을 곳이 없구나. 차라리 집에 머물면서 괴로움에서 벗어나는 것이 가능하겠다. 나는 재가자가 되는 것이 마땅하겠다.’ 그는 그때부터 수행에 싫증을 내고 즐거움을 느끼지 못하여 32분신에 대한 염송을 하지 않고, 경전 공부도 하지 않았다. 그는 수척해지고 안색이 나빠졌으며 핏줄이 도드라졌고 게으름에 압도되어 피부병이 온몸에 퍼진 상태가 되었다. Atha naṃ daharasāmaṇerā, ‘‘āvuso, kiṃ tvaṃ ṭhitaṭṭhāne ṭhitova nisinnaṭṭhāne nisinnova ahosi, paṇḍurogābhibhūto kiso lūkho dhamanisanthatagatto ālassiyābhibhūto kacchuparikiṇṇo, kiṃ te kata’’nti pucchiṃsu. ‘‘Ukkaṇṭhitomhi, āvuso’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Te tassa ācariyupajjhāyānaṃ ācikkhiṃsu. Ācariyupajjhāyā taṃ ādāya satthu santikaṃ agamaṃsu. Satthā ‘‘kiṃ, bhikkhave, āgatatthā’’ti āha. ‘‘Bhante, ayaṃ bhikkhu tumhākaṃ sāsane ukkaṇṭhito’’ti. ‘‘Evaṃ kira bhikkhū’’ti. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, dukkhā muccitukāmova pabbajito, tassa me ācariyo abhidhammakathaṃ kathesi, upajjhāyo vinayakathaṃ kathesi, svāhaṃ ‘idha me hatthapasāraṇaṭṭhānampi natthi, gihinā hutvā sakkā dukkhā muccituṃ, gihi bhavissāmī’ti sanniṭṭhānamakāsiṃ, bhante’’ti. ‘‘Sace tvaṃ, bhikkhu, ekameva rakkhituṃ sakkhissasi, avasesānaṃ rakkhanakiccaṃ natthī’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Tava cittameva rakkhituṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Sakkhissāmi, bhante’’ti. ‘‘Tena hi attano cittameva rakkhāhi, sakkā dukkhā muccitu’’nti imaṃ ovādaṃ datvā imaṃ gāthamāha – 그때 젊은 사미들이 ‘도반이여, 왜 서 있는 곳에 그대로 서 있고 앉아 있는 곳에 그대로 앉아 있습니까? 황달에 걸린 것처럼 수척하고 안색이 나쁘며 핏줄이 돋고 게으름에 눌려 피부병이 가득합니다. 무슨 일을 겪으셨습니까?’라고 물었다. ‘도반들이여, 나는 수행에 싫증이 났소.’ ‘무슨 이유 때문입니까?’ 그는 그 사정을 이야기했다. 사미들은 그의 스승과 계사에게 이를 알렸다. 스승과 계사는 그를 데리고 부처님 처소로 갔다. 부처님께서 ‘비구들이여, 무슨 일로 왔느냐?’라고 물으셨다. ‘세존이시여, 이 비구가 세존의 가르침 안에서 수행에 싫증을 느끼고 있습니다.’ ‘비구야, 정말 그러하냐?’ ‘예, 세존이시여, 그러합니다.’ ‘무슨 이유 때문이냐?’ ‘세존이시여, 저는 괴로움에서 벗어나고자 출가했습니다. 그런데 제 스승은 아비담마를 설하고 계사는 율을 설합니다. 저는 “이곳에서는 손 하나 뻗을 자리조차 없구나. 재가자가 되어서도 괴로움에서 벗어날 수 있으니 재가자가 되어야겠다”라고 결심했습니다.’ ‘비구야, 만약 네가 단 한 가지만을 지킬 수 있다면, 나머지 것들을 지킬 필요가 없느니라.’ ‘그것이 무엇입니까, 세존이시여?’ ‘네 마음 하나만을 지킬 수 있겠느냐?’ ‘지킬 수 있습니다, 세존이시여.’ ‘그렇다면 네 마음 하나만을 지키거라. 그러면 괴로움에서 벗어날 수 있느니라’라고 훈계하신 뒤 이 게송을 읊으셨다. 36. 36. ‘‘Sududdasaṃ sunipuṇaṃ, yatthakāmanipātinaṃ; Cittaṃ rakkhetha medhāvī, cittaṃ guttaṃ sukhāvaha’’nti. “보기 어렵고 매우 미세하며, 욕망에 따라 흔들리는 이 마음을 지혜로운 이는 지켜야 하리. 잘 지켜진 마음은 행복을 가져다주나니.” Tattha [Pg.191] sududdasanti suṭṭhu duddasaṃ. Sunipuṇanti suṭṭhu nipuṇaṃ paramasaṇhaṃ. Yatthakāmanipātinanti jātiādīni anoloketvā labhitabbālabhitabbayuttāyuttaṭṭhānesu yattha katthaci nipatanasīlaṃ. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti andhabālo dummedho attano cittaṃ rakkhituṃ samattho nāma natthi, cittavasiko hutvā anayabyasanaṃ pāpuṇāti. Medhāvī pana paṇḍitova cittaṃ rakkhituṃ sakkoti, tasmā tvampi cittameva gopehi. Idañhi cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ maggaphalanibbānasukhāni āvahatīti. 거기서 'sududdasaṃ(보기 매우 어려운 것)'이란 매우 보기 어려운 것을 뜻한다. 'sunipuṇaṃ(매우 미세한 것)'이란 매우 미세하고 지극히 정교한 것을 뜻한다. 'yatthakāmanipātinam(욕망이 일어나는 곳에 머무는 것)'이란 종성 등을 살피지 않고 얻을 수 있는 곳이나 얻을 수 없는 곳, 적절하거나 적절하지 않은 곳 등 어느 곳에서나 마음이 내려앉는 성질을 말한다. '지혜로운 자는 마음을 수호해야 한다(cittaṃ rakkhetha medhāvī)'는 것은 눈먼 범부나 어리석은 자는 자신의 마음을 수호할 능력이 없으며, 마음의 지배를 받아 파멸과 재앙에 이르게 되기 때문이다. 그러나 지혜로운 자, 즉 현자만이 마음을 수호할 수 있으니, 그러므로 그대 또한 마음을 잘 지켜야 한다. 진실로 잘 수호된 이 마음은 안락을 가져다주며, 도(道)와 과(果)와 열반의 즐거움을 가져다주기 때문이다. Desanāpariyosāne so bhikkhu sotāpattiphalaṃ pāpuṇi, aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ, desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. 설법이 끝났을 때 그 비구는 예류과(sotāpattiphala)에 도달했다. 다른 많은 이들도 예류자 등이 되었으니, 이 설법은 대중들에게 유익한 것이 되었다. Aññataraukkaṇṭhitabhikkhuvatthu tatiyaṃ. 어떤 불만스러운 비구의 이야기, 그 세 번째가 끝났다. 4. Saṅgharakkhitabhāgineyyattheravatthu 4. 상가락키타(Saṅgharakkhita) 장로의 조카 비구의 이야기 Dūraṅgamanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto saṅgharakkhitaṃ nāma bhikkhuṃ ārabbha kathesi. 'Dūraṅgamaṃ(멀리 가는 것)'으로 시작되는 이 법문을 부처님께서 사밧티에 머무실 때 상가락키타라 불리는 비구를 인연으로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā nikkhamitvā pabbajito laddhūpasampado saṅgharakkhitatthero nāma hutvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi. Tassa kaniṭṭhabhaginī puttaṃ labhitvā therassa nāmaṃ akāsi. So bhāgineyyasaṅgharakkhito nāma hutvā vayappatto therasseva santike pabbajitvā laddhūpasampado aññatarasmiṃ gāmakārāme vassaṃ upagantvā, ‘‘ekaṃ sattahatthaṃ, ekaṃ aṭṭhahattha’’nti dve vassāvāsikasāṭake labhitvā aṭṭhahatthaṃ ‘‘upajjhāyassa me bhavissatī’’ti sallakkhetvā ‘‘sattahatthaṃ mayhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā vuṭṭhavasso ‘‘upajjhāyaṃ passissāmī’’ti āgacchanto antarāmagge piṇḍāya caranto āgantvā there vihāraṃ anāgateyeva vihāraṃ pavisitvā therassa divāṭṭhānaṃ sammajjitvā pādodakaṃ upaṭṭhapetvā āsanaṃ paññapetvā āgamanamaggaṃ olokento nisīdi. Athassāgamanabhāvaṃ disvā paccuggamanaṃ katvā pattacīvaraṃ [Pg.192] paṭiggahetvā, ‘‘nisīdatha, bhante’’ti theraṃ nisīdāpetvā tālavaṇṭaṃ ādāya bījitvā pānīyaṃ datvā pāde dhovitvā taṃ sāṭakaṃ ānetvā pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, imaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā bījayamāno aṭṭhāsi. 사밧티에 한 가문의 아들이 부처님의 법문을 듣고 출가하여 구족계를 받고 상가락키타 장로라는 이름으로 며칠 만에 아라한과에 도달했다. 그의 여동생이 아들을 낳아 장로의 이름을 따서 이름을 지었다. 그 아이는 '조카 상가락키타'라는 이름으로 불리게 되었고, 장성하여 장로의 처소에서 출가하여 구족계를 받았다. 그는 어느 마을 사찰에서 안거를 지내며 일곱 팔꿈치 길이의 옷감 한 필과 여덟 팔꿈치 길이의 옷감 한 필, 이렇게 두 벌의 안거용 가사감을 얻었다. 그는 여덟 팔꿈치 길이의 옷감은 '나의 은사님을 위한 것이 될 것이다'라고 생각했고, 일곱 팔꿈치 길이의 옷감은 '나의 것이 될 것이다'라고 생각했다. 안거를 마친 후 '은사님을 뵈러 가야겠다'며 길을 가던 중 마을에서 탁발을 하고 사찰에 도착했다. 장로께서 아직 사찰에 오시기 전에 장로의 거처를 청소하고, 발 씻을 물을 준비하고, 자리를 마련한 뒤 장로께서 오시는 길을 살피며 앉아 있었다. 이윽고 은사님께서 오시는 것을 보고 마중 나가 발우와 가사를 받아들고는 '존자시여, 앉으십시오'라고 말하며 장로를 앉게 했다. 그리고 부채를 들고 부채질을 해드리고 마실 물을 드리고 발을 씻겨드린 후, 그 가사감을 가져와 발치에 놓으며 '존자시여, 이것을 사용하십시오'라고 말하고는 부채질을 하며 곁에 서 있었다. Atha naṃ thero āha – ‘‘saṅgharakkhita, mayhaṃ cīvaraṃ paripuṇṇaṃ, tvameva paribhuñjā’’ti. ‘‘Bhante, mayā laddhakālato paṭṭhāya ayaṃ tumhākameva sallakkhito, paribhogaṃ karothā’’ti. ‘‘Hotu, saṅgharakkhita, paripuṇṇaṃ me cīvaraṃ, tvameva paribhuñjā’’ti. ‘‘Bhante, mā evaṃ karotha, tumhehi paribhutte mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti. Atha naṃ tassa punappunaṃ kathentassapi thero na icchiyeva. 그러자 장로께서 그에게 말씀하셨다. '상가락키타야, 나의 가사는 충분하단다. 네가 직접 사용하려무나.' '존자시여, 제가 이것을 얻었을 때부터 이것은 오직 존자님을 위한 것으로 생각했습니다. 부디 사용해 주십시오.' '됐다, 상가락키타야. 나의 가사는 충분하니 네가 직접 사용해라.' '존자시여, 그렇게 하지 마십시오. 존자님께서 사용하시면 저에게 큰 공덕이 될 것입니다.' 이처럼 조카 비구가 거듭 말씀드렸음에도 장로께서는 그것을 원치 않으셨다. Evaṃ so bījayamāno ṭhitova cintesi – ‘‘ahaṃ therassa gihikāle bhāgineyyo, pabbajitakāle saddhivihāriko, evampi mayā saddhiṃ upajjhāyo paribhogaṃ na kattukāmo. Imasmiṃ mayā saddhiṃ paribhogaṃ akaronte kiṃ me samaṇabhāvena, gihi bhavissāmī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘dussaṇṭhāpito gharāvāso, kiṃ nu kho katvā gihibhūto jīvissāmī’’ti. Tato cintesi – ‘‘aṭṭhahatthasāṭakaṃ vikkiṇitvā ekaṃ eḷikaṃ gaṇhissāmi, eḷikā nāma khippaṃ vijāyati, svāhaṃ vijātaṃ vijātaṃ vikkiṇitvā mūlaṃ karissāmi, mūle bahū katvā ekaṃ pajāpatiṃ ānessāmi, sā ekaṃ puttaṃ vijāyissati. Athassa mama mātulassa nāmaṃ katvā cūḷayānake nisīdāpetvā mama puttañca bhariyañca ādāya mātulaṃ vandituṃ āgamissāmi, āgacchante antarāmagge mama bhariyaṃ evaṃ vakkhāmi – ‘ānehi tāva me puttaṃ vahissāmina’nti. Sā ‘kiṃ te puttena, ehi, imaṃ yānakaṃ pājehī’ti vatvā puttaṃ gahetvā, ‘ahaṃ nessāmi na’nti netvā sandhāretuṃ asakkontī cakkapathe chaḍḍessati. Athassa sarīraṃ abhiruhitvā cakkaṃ gamissati, atha naṃ ‘tvaṃ mama puttaṃ neva mayhaṃ adāsi, naṃ sandhāretuṃ nāsakkhi nāsitosmi tayā’ti vatvā patodayaṭṭhiyā piṭṭhiyaṃ paharissāmī’’ti. 이처럼 부채질을 하며 서 있던 그는 이렇게 생각했다. '나는 장로께서 재가자였을 때 조카였고, 출가했을 때는 함께 머무는 제자(saddhivihāriko)이다. 그런데도 은사님께서는 나와 함께 가사를 쓰려 하지 않으신다. 은사님께서 나와 함께 가사를 사용하지 않으신다면 나에게 수행자(samaṇa)로서의 삶이 무슨 의미가 있겠는가. 다시 재가자가 되어야겠다.' 그러자 이런 생각이 들었다. '가정생활은 꾸려나가기가 매우 힘들다. 재가자가 되어 무엇을 하며 살아야 할까?' 이어서 생각했다. '여덟 팔꿈치 길이의 가사감을 팔아서 암염소 한 마리를 사야겠다. 암염소는 새끼를 빨리 낳으니까. 그렇게 태어난 새끼들을 팔아서 밑천을 마련해야지. 밑천이 많이 생기면 아내를 맞이해야겠다. 그러면 아내가 아들을 낳겠지. 그 아이의 이름을 나의 외삼촌의 이름을 따서 짓고, 작은 수레에 태워 아들과 아내를 데리고 외삼촌을 뵈러 가야겠다. 길을 가던 중에 아내에게 이렇게 말해야지. '여보, 아들을 이리 주오. 내가 안고 가겠소.' 그러면 아내는 '당신이 아들을 안아서 무엇 하겠어요. 어서 이 수레나 모세요'라고 말하며 아이를 안고 가다가, 제대로 안지 못해 수레바퀴 길에 떨어뜨리게 될 거야. 그러면 수레바퀴가 아이의 몸 위로 지나가겠지. 그때 나는 아내에게 '당신은 내 아들을 나에게 주지도 않더니, 제대로 안지도 못해서 결국 아이를 죽게 만들었구나'라고 말하며 채찍으로 그녀의 등을 때려야겠다'라고. So evaṃ cintentova ṭhatvā bījayamāno therassa sīse tālavaṇṭena pahari. Thero ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ saṅgharakkhitena sīse pahato’’ti [Pg.193] upadhārento tena cintitacintitaṃ sabbaṃ ñatvā, ‘‘saṅgharakkhita, mātugāmassa pahāraṃ dātuṃ nāsakkhi, ko ettha mahallakattherassa doso’’ti āha. So ‘‘aho naṭṭhomhi, ñātaṃ kira me upajjhāyena cintitacintitaṃ, kiṃ me samaṇabhāvenā’’ti tālavaṇṭaṃ chaḍḍetvā palāyituṃ āraddho. 그가 이런 생각을 하며 서서 부채질을 하다가 장로의 머리를 부채로 치고 말았다. 장로께서도 '어째서 상가락키타가 내 머리를 쳤을까?'라고 생각하며 그의 마음을 살피시다가, 그가 생각한 모든 것을 아시고 말씀하셨다. '상가락키타야, 네 아내를 때리는 것조차 제대로 하지 못하면서, 여기 늙은 장로에게 무슨 죄가 있다고 치는 것이냐?' 조카 비구는 깜짝 놀라 '아, 나는 망했구나! 은사님께서 내 속마음을 다 아셨구나. 이제 나에게 수행자의 삶은 끝났다'라고 생각하며 부채를 내던지고 도망치기 시작했다. Atha naṃ daharā ca sāmaṇerā ca anubandhitvā ādāya satthu santikaṃ agamaṃsu. Satthā te bhikkhū disvāva ‘‘kiṃ, bhikkhave, āgatattha, eko vo bhikkhu laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, imaṃ daharaṃ ukkaṇṭhitvā palāyantaṃ gahetvā tumhākaṃ santikaṃ āgatamhā’’ti. ‘‘Evaṃ kira bhikkhū’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kimatthaṃ te bhikkhu evaṃ bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, nanu tvaṃ āraddhavīriyassa ekassa buddhassa putto, mādisassa nāma buddhassa sāsane pabbajitvā attānaṃ dametvā sotāpannoti vā sakadāgāmīti vā anāgāmīti vā arahāti vā vadāpetuṃ nāsakkhi, kimatthaṃ evaṃ bhāriyaṃ kammamakāsī’’ti? ‘‘Ukkaṇṭhitosmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā ukkaṇṭhitosī’’ti? So evaṃ vassāvāsikasāṭakānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya yāva therassa tālavaṇṭena pahārā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocetvā, ‘‘iminā kāraṇena palātosmi, bhante’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ehi bhikkhu, mā cintayi cittaṃ nāmetaṃ dūre hontampi ārammaṇaṃ sampaṭicchanakajātikaṃ, rāgadosamohabandhanā muccanatthāya vāyamituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그때 젊은 비구들과 사미들이 그(상가락키타)를 뒤쫓아 붙잡아 부처님 처소로 데려갔다. 부처님께서는 그 비구들을 보시고 "비구들이여, 어찌하여 왔느가? 너희들이 비구 한 명을 붙잡아 왔는가?"라고 물으셨다. "그렇습니다, 세존이시여. 이 젊은 비구는 싫증을 느껴 도망치고 있었는데, 그를 붙잡아 세존의 처소로 왔습니다."라고 대답했다. "비구여, 참으로 그러하냐?" "그렇습니다, 세존이시여." "비구여, 어찌하여 너는 이처럼 무거운 업을 지었느냐? 너는 정진에 힘쓰는 유일한 분인 부처님의 아들이 아니냐? 나 같은 부처님의 가르침 아래 출가하여 자신을 길들여서 예류자, 일래자, 불환자, 혹은 아라한이라 불리게 할 수도 있었을 텐데, 어찌하여 이처럼 무거운 업을 지었느냐?" "세존이시여, 저는 (수행이) 싫증 났습니다." "무슨 이유로 싫증이 났느냐?" 그는 안거 후에 가사를 받은 날부터 장로에게 부채질하다가 부채로 장로를 때리게 된 일까지 그 모든 경위를 말씀드리고, "이런 까닭으로 도망쳤습니다, 세존이시여."라고 말씀드렸다. 그러자 부처님께서 "오라, 비구여. 걱정하지 마라. 이 마음이라는 것은 멀리 있는 대상도 받아들이는 성질이 있다. 탐욕과 성냄과 어리석음의 결박에서 벗어나기 위해 정진하는 것이 마땅하다."라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 37. 37. ‘‘Dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsayaṃ; Ye cittaṃ saṃyamessanti, mokkhanti mārabandhanā’’ti. "멀리 가고 홀로 다니며, 형체도 없고 심장이라는 동굴에 머무는 이 마음을 잘 제어하는 사람들은 마라의 결박에서 벗어나리라." Tattha dūraṅgamanti cittassa hi makkaṭasuttamattakampi puratthimādidisābhāgena gamanāgamanaṃ nāma natthi, dūre santampi pana ārammaṇaṃ sampaṭicchatīti dūraṅgamaṃ nāma jātaṃ. Sattaṭṭhacittāni pana ekato kaṇṇikabaddhāni ekakkhaṇe uppajjituṃ samatthāni nāma natthi. Uppattikāle ekekameva cittaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe puna ekekameva uppajjatīti ekacaraṃ nāma jātaṃ. Cittassa sarīrasaṇṭhānaṃ vā nīlādippakāro vaṇṇabhedo vā natthīti asarīraṃ nāma jātaṃ. Guhā nāma catumahābhūtaguhā, idañca hadayarūpaṃ nissāya pavattatīti guhāsayaṃ [Pg.194] nāma jātaṃ. Ye cittanti ye keci purisā vā itthiyo vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā anuppajjanakakilesassa uppajjituṃ adentā satisammosena uppannakilesaṃ pajahantā cittaṃ saṃyamessanti saṃyataṃ avikkhittaṃ karissanti. Mokkhanti mārabandhanāti sabbete kilesabandhanābhāvena mārabandhanasaṅkhātā tebhūmakavaṭṭā muccissantīti. 그 게송에서 '멀리 가는 것(dūraṅgamaṃ)'이란, 마음이 동쪽 등 여러 방향으로 오고 가는 실제적인 움직임은 원숭이가 자는 찰나만큼도 없으나, 멀리 있는 대상도 곧바로 인식하기 때문에 '멀리 가는 것'이라 불린다. '홀로 다니는 것(ekacaraṃ)'이란, 일곱이나 여덟 개의 마음이 뭉쳐서 한순간에 함께 일어나는 일은 없고, 일어날 때는 오직 하나의 마음만이 일어나고, 그것이 소멸한 뒤에 다시 오직 하나의 마음만이 일어나기 때문에 '홀로 다니는 것'이라 불린다. 마음은 신체적 형상이나 푸른색 등의 색깔 구분이 없기 때문에 '형체 없는 것(asarīraṃ)'이라 불린다. '동굴에 머무는 것(guhāsayaṃ)'에서 '동굴'이란 사대(四大)로 이루어진 몸의 동굴을 말하며, 마음은 심장 토대(hadayarūpa)를 의지하여 일어나기 때문에 '동굴에 머무는 것'이라 불린다. '마음을(ye cittaṃ)'이란 남자든 여자든 재가자든 출가자든 누구든지 아직 일어나지 않은 번뇌가 일어나지 않도록 하고, 마음챙김(sati)을 놓쳐 일어난 번뇌를 제거하며 마음을 잘 제어하는 것, 즉 흔들림 없이 고요하게 만드는 것을 말한다. '마라의 결박에서 벗어나리라(mokkhanti mārabandhanā)'는 것은 번뇌의 결박이 없음으로 인해 '마라의 결박'이라 불리는 삼계의 윤회에서 모든 이들이 벗어나게 될 것임을 의미한다. Desanāpariyosāne bhāgineyyasaṅgharakkhitatthero sotāpattiphalaṃ pāpuṇi, aññepi bahū sotāpannādayo jātā, mahājanassa sātthikā dhammadesanā ahosīti. 법문이 끝났을 때 조카 상가락키타 장로는 예류과를 성취하였고, 그 외에도 많은 이들이 예류도 등을 얻었다. 대중에게 유익한 법문이 되었다. Saṅgharakkhitabhāgineyyattheravatthu catutthaṃ. 상가락키타 장로의 조카인 젊은 비구 이야기(상가락키타 바기네이야 테라 왓투)가 끝났다. 5. Cittahatthattheravatthu 5. 찌따핫타 장로 이야기 Anavaṭṭhitacittassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto cittahatthattheraṃ ārabbha kathesi. "마음이 안정되지 못한 사람에게"로 시작되는 이 법문을 부처님께서 사왓티에 머무실 때 찌따핫타 장로를 인연으로 설하셨다. Eko kira sāvatthivāsī kulaputto naṭṭhagoṇaṃ pariyesanto araññaṃ pavisitvā majjhanhike kāle goṇaṃ disvā goyūthe vissajjetvā, ‘‘avassaṃ ayyānaṃ santike āhāramattaṃ labhissāmī’’ti khuppipāsāpīḷito vihāraṃ pavisitvā bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiṃ kho pana samaye bhikkhūnaṃ avakkārapātiyaṃ bhuttāvasesakaṃ bhattaṃ hoti, te taṃ chātakapīḷitaṃ disvā, ‘‘ito bhattaṃ gahetvā bhuñjāhī’’ti vadiṃsu. Buddhakāle ca pana anekasūpabyañjanaṃ bhattaṃ uppajjati, so tato yāpanamattaṃ gahetvā bhuñjitvā pānīyaṃ pivitvā hatthe dhovitvā bhikkhū vanditvā, ‘‘kiṃ, bhante, ajja, ayyā, nimantanaṭṭhānaṃ agamaṃsū’’ti pucchi. ‘‘Natthi, upāsaka, bhikkhū imināva nīhārena nibaddhaṃ labhantī’’ti. So ‘‘mayaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya rattindivaṃ nibaddhaṃ kammaṃ karontāpi evaṃ madhurabyañjanaṃ bhattaṃ na labhāma, ime kira nibaddhaṃ bhuñjanti, kiṃ me gihibhāvena, bhikkhu bhavissāmī’’ti cintetvā bhikkhū upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ bhikkhū ‘‘sādhu upāsakā’’ti pabbājesuṃ. 사왓티에 사는 한 아들이 잃어버린 소를 찾아 숲에 들어갔다가 정오쯤에 소를 발견하여 소 떼에 합류시켰다. 배고픔과 갈증에 시달리던 그는 '틀림없이 장로님들 처소에서 약간의 음식은 얻을 수 있을 것이다'라고 생각하며 절에 들어가 비구들에게 가서 절을 하고 한쪽에 앉았다. 마침 비구들의 식사 그릇에는 먹고 남은 밥이 있었다. 비구들은 굶주림에 지친 그를 보고 "이 그릇에서 밥을 가져다 먹으시오."라고 말했다. 부처님 당시에는 여러 가지 국과 반찬이 곁들여진 밥이 생기곤 했다. 그는 그릇에서 허기를 채울 만큼 밥을 가져다 먹고 물을 마시고 손을 씻은 뒤 비구들에게 절을 하며 물었다. "세존이시여, 오늘 장로님들께서 공양 초대를 받으셨습니까?" "우바새여, 공양 초대를 받은 곳은 없소. 하지만 비구들은 늘 이런 식으로 음식을 얻소." 그러자 그는 생각했다. '우리는 일찍 일어나 온 힘을 다해 밤낮으로 부지런히 일해도 이분들이 드시는 것 같이 맛있는 반찬과 밥을 얻지 못하는데, 이분들은 참으로 항상 공양을 드시는구나. 내가 재가자로 살아서 무엇하겠는가? 비구가 되어야겠다.' 그는 비구들에게 다가가 출가를 요청했다. 그러자 비구들은 "좋소, 우바새여."라며 그를 출가시켰다. So [Pg.195] laddhūpasampado sabbappakāraṃ vattapaṭivattaṃ akāsi. So buddhānaṃ uppannena lābhasakkārena katipāhaccayena thūlasarīro ahosi. Tato cintesi – ‘‘kiṃ me bhikkhāya caritvā jīvitena, gihī bhavissāmī’’ti. So vibbhamitvā gehaṃ pāvisi. Tassa gehe kammaṃ karontassa katipāheneva sarīraṃ milāyi. Tato ‘‘kiṃ me iminā dukkhena, samaṇo bhavissāmī’’ti cintetvā puna gantvā pabbaji. So katipāhaṃ vītināmetvā puna ukkaṇṭhitvā vibbhami, pabbajitakāle pana bhikkhūnaṃ upakārako hoti. So katipāheneva punapi ukkaṇṭhitvā, ‘‘kiṃ me gihibhāvena, pabbajissāmī’’ti gantvā bhikkhū vanditvā pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ bhikkhū upakāravasena puna pabbājayiṃsu. Evaṃ so iminā niyāmeneva chakkhattuṃ pabbajitvā uppabbajito. Tassa bhikkhū ‘‘esa cittavasiko hutvā vicaratī’’ti cittahatthattheroti nāmaṃ kariṃsu. 구족계를 받은 그는 모든 종류의 크고 작은 의무를 다했다. 부처님께 공양된 보시물 덕분에 며칠이 지나자 그의 몸은 풍만해졌다. 그러자 그는 생각했다. '구걸하며 사는 삶이 내게 무슨 소용인가? 재가자가 되어야겠다.' 그는 환속하여 집으로 돌아갔다. 집에서 일을 하느라 며칠 만에 그의 몸은 다시 야위었다. 그러자 그는 '이런 고생을 해서 무엇하겠는가? 사문이 되어야겠다.'라고 생각하며 다시 가서 출가했다. 며칠이 지나자 그는 다시 싫증을 느껴 환속했다. 하지만 그가 출가해 있을 때는 비구들에게 많은 도움을 주었다. 그는 며칠 만에 다시 싫증을 느껴 '재가자로 사는 것이 내게 무슨 소용인가? 다시 출가해야겠다.'라고 생각하며 비구들에게 가서 절을 하고 출가를 요청했다. 그러자 비구들은 그가 도움을 준 인연을 생각하여 다시 출가시켜 주었다. 이런 식으로 그는 여섯 번이나 출가와 환속을 반복했다. 비구들은 그를 "이 사람은 마음이 가는 대로 따라다니는구나"라고 하여 '찌따핫타 장로'라는 이름을 붙여 주었다. Tassevaṃ aparāparaṃ vicarantasseva bhariyā gabbhinī ahosi. So sattame vāre araññato kasibhaṇḍamādāya gehaṃ gantvā bhaṇḍakaṃ ṭhapetvā ‘‘attano kāsāvaṃ gaṇhissāmī’’ti gabbhaṃ pāvisi. Tasmiṃ khaṇe tassa bhariyā nipajjitvā niddāyati. Tassā nivatthasāṭako apagato hoti, mukhato ca lālā paggharati, nāsā ghuraghurāyati, mukhaṃ vivaṭṭaṃ, dantaṃ ghaṃsati, sā tassa uddhumātakasarīraṃ viya upaṭṭhāsi. So ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ ida’’nti saññaṃ labhitvā, ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ pabbajitvā imaṃ nissāya bhikkhubhāve saṇṭhātuṃ nāsakkhi’’nti kāsāyakoṭiyaṃ gahetvā udare bandhitvā gehā nikkhami. 그와 같이 그가 (재가자와 출가자 사이를) 이리저리 오가는 동안 그의 아내는 임신하게 되었다. 그는 일곱 번째로 밭에서 농기구를 가지고 집으로 돌아와 농기구를 내려놓고, "자신의 가사를 가져가리라" 하며 방으로 들어갔다. 그 순간 그의 아내는 누워서 잠을 자고 있었다. 그녀가 입고 있던 옷은 벗겨져 있었고, 입에서는 침이 흐르고 있었으며, 코에서는 코 고는 소리가 났고, 입은 벌어져 있었으며, 이빨을 갈고 있었다. 그녀는 그에게 부풀어 오른 시체처럼 보였다. 그는 "이것은 무상하고 고통스러운 것이다"라는 인식을 얻고, "나는 그토록 오랫동안 출가했으면서도 이 여인 때문에 수행자의 삶을 유지하지 못했구나"라고 생각하며 가사 끝을 잡아 배에 묶고 집을 나섰다. Athassa anantaragehe ṭhitā sassu taṃ tathā gacchantaṃ disvā, ‘‘ayaṃ paṭiukkaṇṭhito bhavissati, idāneva araññato āgantvā kāsāvaṃ udare bandhitvāva gehā nikkhanto vihārābhimukho gacchati, kiṃ nu kho’’ti gehaṃ pavisitvā niddāyamānaṃ dhītaraṃ passitvā ‘‘imaṃ disvā so vippaṭisārī hutvā gato’’ti ñatvā dhītaraṃ paharitvā ‘‘uṭṭhehi kāḷakaṇṇi, sāmiko te taṃ niddāyamānaṃ disvā vippaṭisārī hutvā gato, natthi so ito paṭṭhāya tuyha’’nti āha. ‘‘Apehi apehi, amma, kuto tassa gamanaṃ atthi, katipāheneva punāgamissatī’’ti āha. Sopi ‘‘aniccaṃ dukkha’’nti vatvā gacchanto gacchantova sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. So [Pg.196] gantvā bhikkhū vanditvā pabbajjaṃ yāci. ‘‘Na sakkhissāma maṃyaṃ taṃ pabbājetuṃ, kuto tuyhaṃ samaṇabhāvo, satthakanisānapāsāṇasadisaṃ tava sīsa’’nti. ‘‘Bhante, idāni maṃ anukampāya ekavāraṃ pabbājethā’’ti. Te taṃ upakāravasena pabbājayiṃsu. So katipāheneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 그때 이웃집에 있던 장모가 그가 그렇게 떠나가는 것을 보고, "이 사위가 또 (재가 생활에) 염증을 느꼈나 보구나. 방금 밭에서 돌아와서 가사를 배에 묶고 집을 나서서 사원으로 향하고 있으니 무슨 일인가"라고 생각하며 집 안으로 들어가 잠자고 있는 딸을 보았다. 그녀는 "딸의 모습을 보고 그가 실망하여 떠났구나"라고 깨닫고 딸을 때리며 "일어나라, 이 불길한 계집아! 네 남편이 네가 자고 있는 모습을 보고 실망하여 떠났다. 오늘부터 너에게는 남편이 없다"라고 말했다. 딸은 "어머니, 그냥 두세요. 그가 가봤자 어디 가겠어요? 며칠 지나면 다시 돌아올 거예요"라고 말했다. 그러나 그(남자)는 "무상하다, 괴롭다"라고 말하며 가는 도중에 수다원과(Sotāpattiphala)를 성취했다. 그는 사원에 가서 비구들에게 절하고 출가를 요청했다. (비구들은) "우리는 그대를 출가시켜 줄 수 없다. 그대에게 수행자의 삶이 어디 있겠는가? 그대의 머리는 마치 숫돌과 같구나"라고 말했다. "존자들이시여, 이번 한 번만 저를 가엽게 여겨 출가시켜 주십시오." 그들은 그의 간절함에 이끌려 그를 출가시켜 주었다. 그는 며칠 지나지 않아 사무애해(Paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 성취했다. Tepi naṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso cittahattha, tava gamanasamayaṃ tvameva jāneyyāsi, imasmiṃ vāre te cirāyita’’nti. ‘‘Bhante, saṃsaggassa atthibhāvakāle gatamhā, so no saṃsaggo chinno, idāni agamanadhammā jātamhā’’ti. Bhikkhū satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, ayaṃ bhikkhu amhehi evaṃ vutto evaṃ nāma kathesi, aññaṃ byākaroti, abhūtaṃ vadatī’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘āma, bhikkhave, mama putto attano anavaṭṭhitacittakāle saddhammaṃ ajānanakāle gamanāgamanaṃ akāsi, idānissa puññañca pāpañca pahīna’’nti vatvā imā dve gāthā āha – 비구들도 그에게 "도반 짓따핫따여, 그대가 돌아갈 때는 그대 자신이 알 것이오. 이번에는 꽤 오래 머무는구료"라고 말했다. "존자들이시여, (세속에 대한) 애착이 있을 때는 갔었지만, 이제 그 애착이 끊어졌습니다. 이제 저는 다시 돌아가지 않는 성품을 가진 자가 되었습니다." 비구들이 부처님께 가서 "세존이시여, 이 비구는 저희가 이렇게 말하자 이와 같이 대답하며 아라한과를 선언하니, 거짓을 말하는 것입니다"라고 말씀드렸다. 부처님께서는 "비구들이여, 그렇다. 내 아들은 자신의 마음이 안주하지 못하고 바른 법(Sadhamma)을 알지 못할 때 오고 가기를 반복했다. 이제 내 아들은 공덕과 악을 모두 버렸다"라고 말씀하시며 다음의 두 게송을 읊으셨다. 38. 38. ‘‘Anavaṭṭhitacittassa, saddhammaṃ avijānato; Pariplavapasādassa, paññā na paripūrati. "마음이 안정되지 못하고, 바른 법을 알지 못하며, 신심이 흔들리는 사람에게는 지혜가 충만해질 수 없다." 39. 39. ‘‘Anavassutacittassa, ananvāhatacetaso; Puññapāpapahīnassa, natthi jāgarato bhaya’’nti. "탐욕으로 마음이 젖지 않고, 성냄으로 마음이 상하지 않으며, 공덕과 악을 모두 버리고 깨어 있는 이에게는 아무런 두려움이 없다." Tattha anavaṭṭhitacittassāti cittaṃ nāmetaṃ kassaci nibaddhaṃ vā thāvaraṃ vā natthi. Yo pana puggalo assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya ca khallāṭasīse ṭhapitakadambapupphaṃ viya ca na katthaci saṇṭhāti, kadāci buddhasāvako hoti, kadāci ājīvako, kadāci nigaṇṭho, kadāci tāpaso. Evarūpo puggalo anavaṭṭhitacitto nāma. Tassa anavaṭṭhitacittassa. Saddhammaṃ avijānatoti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammabhedaṃ imaṃ saddhammaṃ avijānantassa parittasaddhatāya vā uplavasaddhatāya vā pariplavapasādassa kāmāvacararūpāvacarādibhedā paññā na paripūrati. Kāmāvacarāyapi aparipūrayamānāya kutova rūpāvacarārūpāvacaralokuttarapaññā paripūrissatīti dīpeti. Anavassutacittassāti rāgena atintacittassa. Ananvāhatacetasoti ‘‘āhatacitto khilajāto’’ti [Pg.197] (dī. ni. 3.319; vibha. 941; ma. ni. 1.185) āgataṭṭhāne dosena cittassa pahatabhāvo vutto, idha pana dosena appaṭihatacittassāti attho. Puññapāpapahīnassāti catutthamaggena pahīnapuññassa ceva pahīnapāpassa ca khīṇāsavassa. Natthi jāgarato bhayanti khīṇāsavassa jāgarantasseva abhayabhāvo kathito viya. So pana saddhādīhi pañcahi jāgaradhammehi samannāgatattā jāgaro nāma. Tasmā tassa jāgarantassāpi ajāgarantassāpi kilesabhayaṃ natthi kilesānaṃ apacchāvattanato. Na hi taṃ kilesā anubandhanti tena tena maggena pahīnānaṃ kilesānaṃ puna anupagamanato. Tenevāha – ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatī’’ti (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27). 여기서 '마음이 안정되지 못한 자(anavaṭṭhitacittassa)'란 마음이란 것이 누구에게든 결박되어 있거나 고정된 것이 아니라는 뜻이다. 마치 말 등에 올려놓은 호박이나 겨 더미에 박아놓은 말뚝, 혹은 대머리에 얹어놓은 카담바 꽃처럼 어디에도 머물지 않는 사람을 말한다. 때로는 부처님의 제자가 되었다가, 때로는 아지와까(ājīvaka)가 되었다가, 때로는 니간타(nigaṇṭho)가 되었다가, 때로는 고행자가 되기도 한다. 이런 부류의 사람을 '마음이 안정되지 못한 자'라고 한다. '바른 법을 알지 못하는 자(saddhammaṃ avijānato)'란 서른일곱 가지 조도품(bodhipakkhiyadhamma)의 차별이 있는 이 바른 법을 알지 못하고, 신심이 부족하거나 흔들림으로 인해 '신심이 동요하는 자(pariplavapasādassa)'에게는 욕계와 색계 등의 차별이 있는 지혜가 충만해지지 않는다. 욕계의 지혜조차 충만해지지 않는데 어찌 색계, 무색계, 출세간의 지혜가 충만해지겠는가라는 점을 보여준다. '탐욕으로 젖지 않은 마음(anavassutacittassa)'이란 탐욕에 의해 물들지 않은 마음을 말한다. '성냄으로 상하지 않은 마음(ananvāhatacetaso)'이란, '마음이 상하고 장애가 생긴(āhatacitto khilajāto)'이라는 구절이 나오는 경전들에서는 성냄에 의해 마음이 파괴된 상태를 말하지만, 여기서는 성냄에 의해 충격받지 않은 마음이라는 뜻이다. '공덕과 악을 버린 자(puññapāpapahīnassa)'란 네 번째 도(Arahant magga)를 통해 공덕과 악을 모두 버린 아라한을 말한다. '깨어 있는 자에게 두려움이 없다(natthi jāgarato bhayaṃ)'는 것은 깨어 있는 아라한에게는 두려움이 없음을 말한 것이다. 그는 믿음 등 다섯 가지 깨어 있는 법(jāgaradhammā)을 갖추었기에 '깨어 있는 자'라 불린다. 그러므로 그에게는 번뇌의 두려움이 없으니, 번뇌가 다시 돌아오지 않기 때문이다. 참으로 번뇌들은 그를 따라잡지 못하니, 각 단계의 도(magga)에 의해 버려진 번뇌들은 다시 돌아오지 않기 때문이다. 그래서 다음과 같이 설해졌다. "예류도를 통해 버려진 번뇌들은 다시 생기지 않고 돌아오지 않으며, 일래도, 불환도, 아라한도를 통해 버려진 번뇌들도 다시 생기지 않고 돌아오지 않는다." Desanā mahājanassa sātthikā saphalā ahosi. 이 설법은 많은 사람들에게 유익하고 결실이 있었다. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘bhāriyā vatime, āvuso, kilesā nāma, evarūpassa arahattassa upanissāyasampanno kulaputto kilesehi āloḷito sattavāre gihī hutvā sattavāre pabbajito’’ti. Satthā tesaṃ taṃ kathāpavattiṃ sutvā taṅkhaṇānurūpena gamanena dhammasabhaṃ gantvā buddhāsane nisinno ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte evameva, bhikkhave, kilesā nāma bhāriyā, sace ete rūpino hutvā katthaci pakkhipituṃ sakkā bhaveyyuṃ, cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcakoti okāso nesaṃ na bhaveyya, mādisampi nāmete paññāsampannaṃ purisājāneyyaṃ āloḷenti, avasesesu kā kathā? ‘‘Ahañhi aḍḍhanāḷimattaṃ varakacorakaṃ kuṇṭhakudālañca nissāya cha vāre pabbajitvā uppabbajitapubbo’’ti. ‘‘Kadā, bhante, kadā sugatā’’ti? ‘‘Suṇissatha, bhikkhave’’ti. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Tena hi suṇāthā’’ti atītaṃ āhari – 그때 어느 날, 비구들이 법당에서 "도반들이여, 참으로 이 번뇌라는 것은 무겁기도 하구려. 이와 같이 아라한과의 의지처(우파닛사야)를 갖춘 선남자가 번뇌에 뒤흔들려 일곱 번이나 환속했다가 일곱 번이나 출가했소."라고 이야기를 나누고 있었다. 부처님께서 그 비구들의 이야기 소리를 들으시고, 그 순간에 적절한 거동으로 법당에 가셔서 부처님의 자리에 앉으셨다. 그리고 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 앉아 있는가?"라고 물으셨다. "이러저러한 이야기입니다."라고 말씀드리자, "비구들이여, 참으로 그렇다. 번뇌라는 것은 이처럼 무겁다. 만약 이 번뇌들이 형체를 가져서 어딘가에 담아둘 수 있는 것이라면, 시방세계는 너무 좁고 범천의 세상도 너무 낮아 그것들이 머물 공간이 없을 것이다. 나처럼 지혜를 갖추고 사람 중의 영웅(아자니야)인 사람조차도 이 번뇌들은 뒤흔들어 놓거늘, 하물며 다른 사람들이야 말해 무엇하겠는가?"라고 말씀하셨다. 이어 "나 또한 반 되(나리) 정도의 수수 씨앗과 무딘 괭이 하나 때문에 여섯 번이나 출가했다가 환속한 적이 있었다."라고 말씀하셨다. "세존이시여, 그것이 언제였습니까? 선서(수가타)시여, 언제였습니까?"라고 여쭈니, "비구들이여, 듣겠느냐?"라고 물으셨다. "예, 세존이시여."라고 대답하자, "그렇다면 들어보아라." 하시며 과거의 이야기를 들려주셨다. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente kudālapaṇḍito nāma bāhirakapabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha māse himavante vasitvā vassārattasamaye bhūmiyā tintāya ‘‘gehe me aḍḍhanāḷimatto varakacorako ca kuṇṭhakudālako [Pg.198] ca atthi, varakacorakabījaṃ mā nassī’’ti uppabbajitvā ekaṃ ṭhānaṃ kudālena kasitvā taṃ bījaṃ vapitvā vatiṃ katvā pakkakāle uddharitvā nāḷimattabījaṃ ṭhapetvā sesaṃ khādi. So ‘‘kiṃ me dāni gehena, puna aṭṭha māse pabbajissāmī’’ti cintetvā nikkhamitvā pabbaji. Imināva nīhārena nāḷimattaṃ varakacorakañca kuṇṭhakudālañca nissāya sattavāre gihī hutvā sattavāre pabbajitvā sattame pana vāre cintesi – ‘‘ahaṃ cha vāre imaṃ kuṇṭhakudālaṃ nissāya gihī hutvā pabbajito, katthacideva naṃ chaḍḍessāmī’’ti. So gaṅgāya tīraṃ gantvā, ‘‘patitaṭṭhānaṃ passanto otaritvā gaṇheyyaṃ, yathāssa patitaṭṭhānaṃ na passāmi, tathā naṃ chaḍḍessāmī’’ti cintetvā nāḷimattaṃ bījaṃ pilotikāya bandhitvā pilotikaṃ kudālaphalake bandhitvā kudālaṃ aggadaṇḍake gahetvā gaṅgāya tīre ṭhito akkhīni nimīletvā uparisīse tikkhattuṃ āvijjhitvā gaṅgāyaṃ khipitvā nivattitvā olokento patitaṭṭhānaṃ adisvā ‘‘jitaṃ me, jitaṃ me’’ti tikkhattuṃ saddamakāsi. 과거 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 쿠달라 판디타라는 사람이 불교 밖의 수행자로 출가하여 8개월 동안 히말라야에서 머물렀다. 우기에 땅이 젖자 "집에 내 반 되 정도의 수수 씨앗과 무딘 괭이가 있는데, 수수 씨앗이 상하지 않게 해야겠다."라고 생각하며 환속하였다. 그는 한 곳을 괭이로 일구어 그 씨앗을 심고 울타리를 쳤다. 곡식이 익자 그것을 수확하여 한 되 정도의 씨앗만 남겨두고 나머지는 먹었다. 그는 "이제 집이 내게 무슨 소용인가? 다시 8개월 동안 출가하리라." 생각하고 집을 나가 출가했다. 이런 식으로 수수 씨앗 한 되와 무딘 괭이 때문에 일곱 번이나 속인이 되었다가 일곱 번이나 출가했다. 일곱 번째에 그는 생각했다. "나는 여섯 번이나 이 무딘 괭이 때문에 환속했다가 다시 출가했다. 이제 이것을 어딘가에 버려야겠다." 그는 갱지스 강가로 가서 "강물에 떨어진 곳이 보이면 다시 내려가서 집어올지도 모른다. 떨어진 곳을 보지 못하도록 그렇게 던져 버리리라." 생각하고, 한 되의 씨앗을 누더기 천에 싸서 그 뭉치를 괭이 날에 묶었다. 그리고 괭이 자루 끝을 잡고 갱지스 강가에 서서 눈을 감고 머리 위로 세 번 휘두른 뒤 강 속으로 던져버렸다. 몸을 돌려 보았을 때 그것이 떨어진 곳이 보이지 않자, "내가 이겼다! 내가 이겼다!"라고 세 번 크게 소리쳤다. Tasmiṃ khaṇe bārāṇasirājā paccantaṃ vūpasametvā āgantvā nadītīre khandhāvāraṃ nivāsetvā nhānatthāya nadiṃ otiṇṇo taṃ saddaṃ assosi. Rājūnañca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti, so tassa santikaṃ gantvā, ‘‘ahaṃ idāni amittamaddanaṃ katvā ‘jitaṃ me’ti āgato, tvaṃ pana ‘jitaṃ me, jitaṃ me’ti viravasi, kiṃ nāmeta’’nti pucchi. Kudālapaṇḍito ‘‘tvaṃ bāhirakacore jini, tayā jitaṃ puna avajitameva hoti, mayā pana ajjhattiko lobhacoro jito, so puna maṃ na jinissati, tasseva jayo sādhū’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그때 바라나시 왕이 변방의 반란을 진압하고 돌아와 강가에 진영을 치고 목욕을 하러 강으로 내려가다가 그 소리를 들었다. 왕들에게 "내가 이겼다"라는 소리는 불쾌한 법이다. 왕은 그에게 다가가 "나는 지금 적들을 물리치고 '내가 이겼다'고 하며 왔는데, 그대는 왜 '내가 이겼다, 내가 이겼다'고 외치는가? 그것이 도대체 무슨 승리인가?"라고 물었다. 쿠달라 판디타는 "대왕이시여, 당신은 외부의 도적들을 이기셨습니다. 당신이 얻은 승리는 다시 패배할 수 있는 것입니다. 그러나 저는 내면의 탐욕이라는 도적을 이겼습니다. 그 도적은 다시는 저를 이기지 못할 것입니다. 바로 그러한 승리가 진정으로 훌륭한 것입니다."라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ avajīyati; Taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ nāvajīyatī’’ti. (jā. 1.1.70); "다시 패하게 되는 승리는 훌륭한 승리가 아니요, 다시는 패하지 않는 승리야말로 진정으로 훌륭한 승리라네." Taṃ khaṇaṃyeva ca gaṅgaṃ olokento āpokasiṇaṃ nibbattetvā adhigataviseso ākāse pallaṅkena nisīdi. Rājā mahāpurisassa dhammakathaṃ sutvā vanditvā pabbajjaṃ yācitvā saddhiṃ balakāyena pabbaji. Yojanamattā parisā ahosi. Aparopi sāmantarājā tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā, ‘‘tassa rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti āgantvā tathā samiddhaṃ nagaraṃ [Pg.199] suññaṃ disvā, ‘‘evarūpaṃ nagaraṃ chaḍḍetvā pabbajito rājā orake ṭhāne na pabbajissati, mayāpi pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tattha gantvā mahāpurisaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yācitvā saparivāro pabbaji. Eteneva nīhārena satta rājāno pabbajiṃsu. Sattayojaniko assamo ahosi. Satta rājāno bhoge chaḍḍetvā ettakaṃ janaṃ gahetvā pabbajiṃsu. Mahāpuriso brahmacariyavāsaṃ vasitvā brahmalokūpago ahosi. 그 순간 그는 갱지스 강물을 바라보며 물의 명상(아포 까시나)을 완성하여 특별한 선정의 경지에 도달했고, 허공에 가부좌를 틀고 앉았다. 왕은 대사의 법문을 듣고 예배하며 출가를 청했고, 군대와 함께 출가했다. 그 무리가 1유순이나 되었다. 다른 이웃 나라 왕도 그가 출가했다는 소식을 듣고 "그의 나라를 차지하리라." 하며 왔다가, 번영하던 성이 텅 비어 있는 것을 보고는 "이와 같은 성을 버리고 출가했다면, 그 왕은 결코 하찮은 곳으로 출가한 것이 아닐 것이다. 나 또한 출가하는 것이 마땅하다."라고 생각했다. 그는 대사가 있는 곳으로 가서 출가를 청하고 권속들과 함께 출가했다. 이런 식으로 일곱 왕이 출가했다. 그들의 수행처(아사마)는 7유순에 달했다. 일곱 왕들이 감각적 즐거움을 버리고 이토록 많은 사람을 이끌고 출가한 것이다. 대사는 청정한 범행을 닦으며 살다가 범천의 세상에 태어났다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘ahaṃ, bhikkhave, tadā kudālapaṇḍito ahosiṃ, kilesā nāmete evaṃ bhāriyā’’ti āha. 부처님께서는 이 법문을 마치시고 "비구들이여, 그때의 쿠달라 판디타는 바로 나였다. 이 번뇌라는 것은 이와 같이 무거운 것이니라."라고 말씀하셨다. Cittahatthattheravatthu pañcamaṃ. 지항사(찌따핫타) 장로 이야기 다섯 번째가 끝났다. 6. Pañcasatabhikkhuvatthu 6. 오백 비구 이야기 Kumbhūpamanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto āraddhavipassake bhikkhū ārabbha kathesi. 부처님께서 사밧티에 머무실 때, "항아리와 같이(쿰부빠망)..."으로 시작되는 이 법문을 위빳사나 수행을 시작한 비구들을 인연으로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā bhikkhū satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ gahetvā, ‘‘samaṇadhammaṃ karissāmā’’ti yojanasatamaggaṃ gantvā ekaṃ mahāvāsagāmaṃ agamaṃsu. Atha te manussā disvā paññattāsane nisīdāpetvā paṇītehi yāgubhattādīhi parivisitvā, ‘‘kahaṃ, bhante, gacchathā’’ti pucchitvā, ‘‘yathāphāsukaṭṭhāna’’nti vutte, ‘‘bhante, imaṃ temāsaṃ idheva vasatha, mayampi tumhākaṃ santike saraṇesu patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhissāmā’’ti yācitvā tesaṃ adhivāsanaṃ viditvā, ‘‘avidūre ṭhāne mahanto vanasaṇḍo atthi, ettha vasatha, bhante’’ti vatvā uyyojesuṃ. Bhikkhū taṃ vanasaṇḍaṃ pavisiṃsu. Tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā ‘‘sīlavanto, ayyā, imaṃ vanasaṇḍaṃ anuppattā, ayuttaṃ kho pana asmākaṃ ayyesu idha vasantesu puttadāre gahetvā rukkhe abhiruyha vasitu’’nti rukkhato otaritvā bhūmiyaṃ nisīditvā cintayiṃsu, ‘‘ayyā, imasmiṃ ṭhāne ajjekarattiṃ vasitvā addhā sve gamissantī’’ti. Bhikkhūpi punadivase antogāme piṇḍāya caritvā puna tameva vanasaṇḍaṃ āgamiṃsu. Devatā ‘‘bhikkhusaṅgho svātanāya kenaci nimantito bhavissati, tasmā punāgacchati[Pg.200], ajja gamanaṃ na bhavissati, sve gamissati maññe’’ti iminā upāyena aḍḍhamāsamattaṃ bhūmiyameva acchiṃsu. 사왓티에서 오백 명의 비구들이 스승의 처소에서 아라한과에 이르기까지의 명상 주제를 받아, "사문법을 닦으리라" 하고 백 유순의 길을 가서 많은 사람이 거주하는 한 큰 마을에 도착했다고 한다. 그때 사람들이 비구들을 보고 마련된 자리에 앉게 한 뒤 감미로운 야구와 음식 등으로 공양을 올리고, "존자들이여, 어디로 가십니까?"라고 물었다. "편안한 곳으로 가노라"라고 답하자, "존자들이여, 이번 석 달의 안거 동안 이곳에 머무십시오. 저희도 존자들 곁에서 삼귀의에 머물며 오계를 지키겠습니다"라고 간청했다. 비구들이 수락한 것을 알고, "멀지 않은 곳에 큰 숲이 있으니, 존자들이여, 거기서 머무십시오"라고 말하며 배웅했다. 비구들은 그 숲으로 들어갔다. 그 숲에 거주하던 천신들은 "계행이 바른 존자들이 이 숲에 도착했구나. 존자들이 여기 머무는데 우리가 처자식을 데리고 나무에 올라가 사는 것은 적절하지 않다"라고 생각하며 나무에서 내려와 땅에 앉아, "존자들께서 이곳에 오늘 하룻밤만 머물고 분명 내일이면 떠나실 것이다"라고 생각했다. 비구들도 다음 날 마을 안으로 탁발을 하러 나갔다가 다시 그 숲으로 돌아왔다. 천신들은 "비구 승가가 내일 공양을 위해 누군가에게 초대받았을 것이다. 그래서 다시 돌아온 것이니, 오늘은 떠나지 않을 것이고 내일은 떠나리라 생각한다"라며 이런 식으로 보름 정도를 땅에서만 지냈다. Tato cintayiṃsu – ‘‘bhadantā imaṃ temāsaṃ idheva maññe vasissanti, idheva kho pana imesu vasantesu amhākaṃ rukkhe abhiruhitvā nisīditumpi na yuttaṃ, temāsaṃ puttadāre gahetvā bhūmiyaṃ nisīdanaṭṭhānānipi dukkhāni, kiñci katvā ime bhikkhū palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. Tā tesu tesu rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu ceva caṅkamanakoṭīsu ca chinnasīsāni kabandhāni dassetuṃ amanussasaddañca bhāvetuṃ ārabhiṃsu. Bhikkhūnaṃ khipitakāsādayo rogā pavattiṃsu. Te aññamaññaṃ ‘‘tuyhaṃ, āvuso, kiṃ rujjatī’’ti pucchantā, ‘‘mayhaṃ khipitarogo, mayhaṃ kāso’’ti vatvā, ‘‘āvuso, ahaṃ ajja caṅkamanakoṭiyaṃ chinnasīsaṃ addasaṃ, ahaṃ rattiṭṭhāne kabandhaṃ addasaṃ, ahaṃ divāṭṭhāne amanussasaddaṃ assosiṃ, parivajjetabbayuttakamidaṃ ṭhānaṃ, amhākaṃ idha aphāsukaṃ ahosi, satthu santikaṃ gamissāmā’’ti nikkhamitvā anupubbena satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. 그 후 천신들은 생각했다. "존자들이 이번 석 달 동안 이곳에 머물 것 같다. 그들이 여기 머무는 동안 우리가 나무에 올라가 앉아 있는 것도 적절하지 않고, 석 달 동안 처자식을 데리고 땅에 앉아 지내는 것도 괴로운 일이니, 어떤 일을 해서라도 이 비구들을 도망가게 해야겠다." 그들은 비구들이 밤에 머무는 곳과 낮에 머무는 곳, 그리고 경행처의 끝에서 머리 없는 몸통들을 보여주고 비인간의 소리를 들려주기 시작했다. 비구들에게 재채기와 기침 등의 병이 생겼다. 그들은 서로 "도반이여, 어디가 아픈가?"라고 묻자, "나는 재채기 병이 났소", "나는 기침이 나오오"라고 말하며, "도반이여, 나는 오늘 경행처 끝에서 머리 없는 시신을 보았소", "나는 밤에 머무는 곳에서 머리 없는 몸통을 보았소", "나는 낮에 머무는 곳에서 비인간의 소리를 들었소. 이곳은 피해야 마땅한 곳이오. 우리에게 이곳은 불편하니 스승의 처소로 가겠소"라며 길을 떠나 차례로 스승의 처소에 이르러 예배드리고 한 곁에 앉았다. Atha ne satthā āha – ‘‘kiṃ, bhikkhave, tasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkhissathā’’ti? ‘‘Āma, bhante, amhākaṃ tasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ evarūpāni bheravārammaṇāni upaṭṭhahanti, evarūpaṃ aphāsukaṃ hoti, tena mayaṃ ‘vajjetabbayuttakamidaṃ ṭhāna’nti taṃ chaḍḍetvā tumhākaṃ santikaṃ āgatā’’ti. ‘‘Bhikkhave, tattheva tumhākaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Na sakkā, bhante’’ti. ‘‘Bhikkhave, tumhe āvudhaṃ aggahetvā gatā, idāni āvudhaṃ gahetvā gacchathā’’ti. ‘‘Katarāvudhaṃ, bhante’’ti? Satthā ‘‘ahaṃ āvudhaṃ vo dassāmi, mayā dinnaṃ āvudhaṃ gahetvā gacchathā’’ti vatvā – 그때 스승께서 그들에게 말씀하셨다. "비구들이여, 왜 그곳에서 머물 수 없느냐?" "세존이여, 저희가 그곳에 머물 때 이와 같은 두려운 대상들이 나타나고 이와 같은 불편함이 있습니다. 그래서 저희는 '이곳은 피해야 할 곳이다'라며 그곳을 버리고 세존의 곁으로 왔습니다." "비구들이여, 바로 그곳으로 너희가 가는 것이 마땅하다." "세존이여, 갈 수 없습니다." "비구들이여, 너희는 무기를 가져가지 않고 갔다. 이제 무기를 가지고 가거라." "어떤 무기입니까, 세존이여?" 스승께서는 "내가 너희에게 무기를 주리라. 내가 준 무기를 가지고 가거라"라고 말씀하시고— ‘‘Karaṇīyamatthakusalena, yanta santaṃ padaṃ abhisamecca; Sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti. (khu. pā. 9.1; su. ni. 143) – "이익에 능숙한 이가 고요한 경지를 증득하여 해야 할 일은 이러하니, 유능하고 정직하고 아주 바르며, 말씨는 상냥하고 부드러우며 자만하지 않아야 한다." Sakalaṃ mettasuttaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, imaṃ tumhe bahi vihārassa vanasaṇḍato paṭṭhāya sajjhāyantā antovihāraṃ paviseyyāthā’’ti uyyojesi. Te satthāraṃ vanditvā nikkhamitvā anupubbena taṃ ṭhānaṃ patvā bahivihāre gaṇasajjhāyaṃ katvā sajjhāyamānā vanasaṇḍaṃ pavisiṃsu. Sakalavanasaṇḍe devatā mettacittaṃ paṭilabhitvā tesaṃ paccuggamanaṃ katvā pattacīvarapaṭiggahaṇaṃ [Pg.201] āpucchiṃsu, hatthapādasambāhanaṃ āpucchiṃsu, tesaṃ tattha tattha ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu, pakkadhūpanatelaṃ viya sannisinnā ahesuṃ. Katthaci amanussasaddo nāma nāhosi. Tesaṃ bhikkhūnaṃ cittaṃ ekaggaṃ ahosi. Te rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinnā vipassanāya cittaṃ otāretvā attani khayavayaṃ paṭṭhapetvā, ‘‘ayaṃ attabhāvo nāma bhijjanakaṭṭhena athāvaraṭṭhena kulālabhājanasadiso’’ti vipassanaṃ vaḍḍhayiṃsu. Sammāsambuddho gandhakuṭiyā nisinnova tesaṃ vipassanāya āraddhabhāvaṃ ñatvā te bhikkhū āmantetvā, ‘‘evameva, bhikkhave, ayaṃ attabhāvo nāma bhijjanakaṭṭhena athāvaraṭṭhena kulālabhājanasadiso evā’’ti vatvā obhāsaṃ pharitvā yojanasate ṭhitopi abhimukhe nisinno viya chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā dissamānena rūpena imaṃ gāthamāha – 자애경 전체를 설하시고, "비구들이여, 너희는 이것을 사원 밖의 숲에서부터 암송하며 사원 안으로 들어가라"며 보내셨다. 그들은 스승께 예배드리고 떠나 차례로 그곳에 이르러 사원 밖에서 합창으로 암송하고, 암송하면서 숲으로 들어갔다. 온 숲의 천신들은 자애의 마음을 얻어 그들을 맞이하러 나와서 발우와 가사를 받아 드는 일을 청하고, 손발을 주물러 드리는 일을 청하며, 곳곳에서 그들을 위해 보호를 베풀었으니, 마치 연기 없이 잘 정제된 기름처럼 평온하게 화합하였다. 어디에서도 비인간의 소리 같은 것은 나지 않았다. 비구들의 마음은 일경성을 이루었다. 그들은 밤과 낮의 거처에 앉아 위빳사나에 마음을 기울여 자신에게서 사라짐과 무너짐을 관찰하며, "이 몸은 부서지는 성질이 있고 영원하지 않다는 점에서 옹기장이의 그릇과 같다"라며 위빳사나를 닦았다. 정등각자께서는 향실에 앉으신 채로 그들의 위빳사나 수행이 시작되었음을 아시고, 비구들을 부르시어 "비구들이여, 참으로 그러하다. 이 몸은 부서지는 성질이 있고 영원하지 않다는 점에서 참으로 옹기장이의 그릇과 같을 뿐이다"라고 말씀하시고 광명을 놓으시어, 백 유순 거리에 계심에도 마치 눈앞에 앉아 계신 듯 육색 광명을 발하시며 나타나신 모습으로 이 게송을 읊으셨다. 40. 40. ‘‘Kumbhūpamaṃ kāyamiṃma viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā; Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā’’ti. "이 몸이 항아리와 같음을 알고, 이 마음을 성곽처럼 굳건히 세워, 지혜의 무기로 마라와 싸워야 한다. 승리한 것은 지키고 집착함이 없어야 한다." Tattha kumbhūpamanti abaladubbalaṭṭhena anaddhaniyatāvakālikaṭṭhena imaṃ kesādisamūhasaṅkhātaṃ kāyaṃ kumbhūpamaṃ kulālabhājanasadisaṃ viditvā. Nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvāti nagaraṃ nāma bahiddhā thiraṃ hoti, gambhīraparikhaṃ pākāraparikkhittaṃ dvāraṭṭālakayuttaṃ, antosuvibhattavīthicatukkasiṅghāṭakasampannaṃ antarāpaṇaṃ, taṃ ‘‘vilumpissāmā’’ti bahiddhā corā āgantvā pavisituṃ asakkontā pabbataṃ āsajja paṭihatā viya gacchanti, evameva paṇḍito kulaputto attano vipassanācittaṃ thiraṃ nagarasadisaṃ katvā ṭhapetvā nagare ṭhito ekatodhārādinānappakārāvudhena coragaṇaṃ viya vipassanāmayena ca ariyamaggamayena ca paññāvudhena taṃtaṃmaggavajjhaṃ kilesamāraṃ paṭibāhanto taṃ taṃ kilesamāraṃ yodhetha, pahareyyāthāti attho. Jitañca rakkheti jitañca uppāditaṃ taruṇavipassanaṃ āvāsasappāyautusappāyabhojanasappāyapuggalasappāyadhammassavanasappāyādīni āsevanto antarantarā samāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya suddhacittena saṅkhāre sammasanto rakkheyya. 그 게송에서 'kumbhūpamaṃ(항아리 같은)'이라는 것은 힘이 없어 약하다는 의미에서, 그리고 일시적이고 오래가지 못한다는 의미에서 머리카락 등의 무더기로 불리는 이 몸을 옹기장이의 굽지 않은 그릇과 같다고 아는 것이다. 'Nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā(이 마음을 성곽처럼 세우고)'라는 것은, 성곽이란 외부로 견고하고 깊은 해자가 있으며 성벽으로 둘러싸여 있고 문과 망루를 갖추었으며, 내부에는 잘 구획된 거리와 사거리, 시장을 갖춘 것을 말한다. 외부의 도적들이 '약탈하리라' 하고 왔다가 들어가지 못하고 산에 부딪혀 꺾여 돌아가는 것처럼, 이와 같이 현명한 선남자는 자신의 위빳사나 마음을 견고한 성곽처럼 만들어 두고, 성에 서 있는 전사가 외날의 칼 등 여러 가지 무기로 도적 떼를 잡는 것처럼 위빳사나로 이루어지고 성스러운 도(道)로 이루어진 지혜의 무기로 각각의 도에 의해 소멸시켜야 할 번뇌의 마군을 물리치며, '그 번뇌의 마군과 싸워야(타격해야) 한다'는 의미이다. 'Jitañca rakkheti(이긴 것을 보호하라)'는 것은 생겨난 초보적인 위빳사나를 거처의 적합함, 기후의 적합함, 음식의 적합함, 사람의 적합함, 법문을 듣는 적합함 등을 닦으며 때때로 삼매(등지)에 들었다가 거기서 나와 청정한 마음으로 형성된 것들(행)을 파악하며 보호해야 한다는 것이다. Anivesano [Pg.202] siyāti anālayo bhaveyya. Yathā nāma yodho saṅgāmasīse balakoṭṭhakaṃ katvā amittehi saddhiṃ yujjhanto chāto vā pipāsito vā hutvā sannāhe vā sithile āvudhe vā patite balakoṭṭhakaṃ pavisitvā vissamitvā bhuñjitvā pivitvā sannahitvā āvudhaṃ gahetvā puna nikkhamitvā yujjhanto parasenaṃ maddati, ajitaṃ jināti, jitaṃ rakkhati. So hi sace balakoṭṭhake ṭhito evaṃ vissamanto taṃ assādento accheyya, rajjaṃ parahatthagataṃ kareyya, evameva, bhikkhu, paṭiladdhaṃ taruṇavipassanaṃ punappunaṃ samāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya suddhacittena saṅkhāre sammasanto rakkhituṃ sakkoti, uttarimaggaphalapaṭilābhena kilesamāraṃ jināti. Sace pana so samāpattimeva assādeti, suddhacittena punappunaṃ saṅkhāre na sammasati, maggaphalapaṭivedhaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā rakkhitabbayuttakaṃ rakkhanto anivesano siyā, samāpattiṃ nivesanaṃ katvā tattha na niveseyya, ālayaṃ na kareyyāti attho. ‘‘Addhā tumhepi evaṃ karothā’’ti evaṃ satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desesi. 'Anivesano siyā(안주하지 않아야 한다)'는 것은 미련(anālayo)이 없어야 한다는 말이다. 마치 전사가 전쟁터에서 진지를 구축하고 적들과 싸우다가, 배가 고프거나 목이 마르거나 갑옷이 헐거워지거나 무기를 놓쳤을 때 진지에 들어가 쉬고 먹고 마시고 갑옷을 고쳐 입고 무기를 들고 다시 나가 싸워 적군을 제압하고, 이기지 못한 적을 이기고 이긴 것을 지키는 것과 같다. 참으로 그가 만약 진지에 머물며 이와 같이 쉬면서 그것에만 안주하여 머문다면 나라는 남의 손에 넘어갈 것이다. 이와 마찬가지로 비구는 얻은 초기 위빳사나를 위해 반복해서 삼매(등지)에 들었다가 거기서 나와 청정한 마음으로 형성된 것들(saṅkhāra)을 관찰함으로써 보호할 수 있고, 더 높은 도와 과를 얻음으로써 번뇌의 마군(kilesamāra)을 이긴다. 그러나 만약 그가 삼매(등지)만을 즐기고 청정한 마음으로 반복해서 형성된 것들을 관찰하지 않는다면 더 높은 도와 과를 꿰뚫어 아는 것(paṭivedha)을 할 수 없다. 그러므로 보호해야 할 마땅한 것을 보호하되 안주하지 말아야 하니, 삼매를 안식처로 삼아 거기에 머물거나 미련을 두지 말아야 한다는 의미이다. '진실로 그대들도 이와 같이 하라'고 이처럼 스승께서는 그 비구들에게 법을 설하셨다. Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū nisinnaṭṭhāne nisinnāyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ vaṇṇayantā thomentā vandantāva āgacchiṃsūti. 설법이 끝났을 때 500명의 비구들은 앉아 있던 자리에서 바로 네 가지 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과를 증득하였고, 여래의 황금빛 몸을 찬탄하고 찬양하며 경배하며 다가왔다. Pañcasatabhikkhuvatthu chaṭṭhaṃ. 오백 명 비구 이야기, 여섯 번째가 끝났다. 7. Pūtigattatissattheravatthu 7. 뿌띠갓따띳사 장로 이야기 Aciraṃ vatayaṃ kāyoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto pūtigattatissattheraṃ ārabbha kathesi. 'Aciraṃ vatayaṃ kāyo'로 시작되는 이 법문을 스승께서 사왓띠에 머무실 때 뿌띠갓따띳사 장로를 인연으로 설하셨다. Eko kira sāvatthivāsī kulaputto satthu santike dhammaṃ sutvā sāsane uraṃ datvā pabbajito, so laddhūpasampado tissatthero nāma ahosi. Gacchante gacchante kāle tassa sarīre rogo udapādi. Sāsapamattiyo piḷakā uṭṭhahiṃsu. Tā anupubbena muggamattā kalāyamattā kolaṭṭhimattā āmalakamattā beḷuvasalāṭumattā beḷuvamattā hutvā pabhijjiṃsu, sakalasarīraṃ chiddāvachiddaṃ ahosi. Pūtigattatissattherotvevassa nāmaṃ udapādi. Athassa aparabhāge aṭṭhīni bhijjiṃsu. So appaṭijaggiyo [Pg.203] ahosi. Nivāsanapārupanaṃ pubbalohitamakkhitaṃ jālapūvasadisaṃ ahosi. Saddhivihārikādayo paṭijaggituṃ asakkontā chaḍḍayiṃsu. So anātho hutvā nipajji. 전해오는 이야기에 따르면, 사왓띠에 사는 한 선남자가 스승의 곁에서 법을 듣고 신심을 다해 출가하여 구족계를 받았는데, 그의 이름은 띳사 장로였다. 시간이 흐르면서 그의 몸에 병이 생겼다. 겨자씨 크기의 종기들이 돋아났는데, 그것들이 점차 녹두 크기, 완두콩 크기, 대추 씨앗 크기, 아말라까 열매 크기, 어린 벨루와 열매 크기, 그리고 벨루와 열매 크기가 되어 터졌고 전신이 구멍투성이가 되었다. 그래서 그에게 '뿌띠갓따띳사(몸이 썩은 띳사) 장로'라는 이름이 붙게 되었다. 그 후에 그의 뼈들이 부러졌고, 그는 돌볼 수 없는 상태가 되었다. 입고 두르는 가사는 고름과 피로 범벅이 되어 그물 모양의 과자처럼 되었다. 상좌와 제자들은 그를 돌볼 수 없어 그를 버렸다. 그는 의지할 곳 없이 누워 있었다. Buddhānañca nāma dve vāre lokavolokanaṃ avijahitaṃ hoti. Paccūsakāle lokaṃ volokentā cakkavāḷamukhavaṭṭito paṭṭhāya gandhakuṭiabhimukhaṃ ñāṇaṃ katvā olokenti, sāyaṃ olokentā gandhakuṭito paṭṭhāya bāhirābhimukhaṃ ñāṇaṃ katvā olokenti. Tasmiṃ pana samaye bhagavato ñāṇajālassa anto pūtigattatissatthero paññāyi. Satthā tassa bhikkhuno arahattassa upanissayaṃ disvā, ‘‘ayaṃ saddhivihārikādīhi chaḍḍito, idānissa maṃ ṭhapetvā aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthī’’ti gandhakuṭito nikkhamitvā vihāracārikaṃ caramāno viya aggisālaṃ gantvā ukkhaliṃ dhovitvā udakaṃ datvā uddhanaṃ āropetvā udakassa tattabhāvaṃ āgamayamāno aggisālāyameva aṭṭhāsi. Tattabhāvaṃ jānitvā gantvā tassa bhikkhuno nipannamañcakoṭiyaṃ gaṇhi, tadā bhikkhū ‘‘apetha, bhante, mayaṃ gaṇhissāmā’’ti mañcakaṃ gahetvā aggisālaṃ ānayiṃsu. Satthā ambaṇaṃ āharāpetvā uṇhodakaṃ āsiñcitvā tehi bhikkhūhi tassa pārupanaṃ gāhāpetvā uṇhodake maddāpetvā mandātape vissajjāpesi. Athassa santike ṭhatvā sarīraṃ uṇhodakena temetvā ghaṃsitvā nhāpesi, tassa nahānapariyosāne pārupanaṃ sukkhi. Atha naṃ taṃ nivāsāpetvā nivatthakāsāvaṃ udake maddāpetvā ātape vissajjāpesi. Athassa gatte udake chinnamatte tampi sukkhi. So ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā sallahukasarīro ekaggacitto mañcake nipajji. Satthā tassa ussīsake ṭhatvā, ‘‘bhikkhu ayaṃ tava kāyo apetaviññāṇo nirupakāro hutvā kaliṅgaraṃ viya pathaviyaṃ sessatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 부처님들께서는 하루에 두 번 세상을 살피는 일을 거르지 않으신다. 새벽에는 세상의 가장자리로부터 향실(간다꾸띠)을 향해 지혜의 눈을 돌려 살피시고, 저녁에는 향실로부터 밖을 향해 지혜의 눈을 돌려 살피신다. 그때 세존의 지혜의 그물 안에 뿌띠갓따띳사 장로가 나타났다. 스승께서는 그 비구의 아라한과에 대한 자질을 보시고, '이 비구는 제자들에게 버려졌다. 이제 나를 제외하고는 그에게 다른 의지처가 없다'라고 생각하시며 향실을 나와서 처소를 순행하는 것처럼 불 피우는 방으로 가셔서 솥을 씻고 물을 부어 화덕에 올린 뒤 물이 뜨거워지기를 기다리며 그 방에 서 계셨다. 물이 뜨거워진 것을 아시고 가셔서 그 비구가 누워 있는 침대 끝을 잡으셨다. 그때 비구들이 '세존이시여, 비켜주십시오. 저희가 잡겠습니다'라고 말하며 침대를 들어 불 피우는 방으로 옮겼다. 스승께서는 대야를 가져오게 하여 따뜻한 물을 붓고 비구들에게 그의 겉옷을 벗기게 한 뒤 따뜻한 물로 빨아 약한 햇볕에 말리게 하셨다. 그런 다음 그 비구 곁에 서서 몸을 따뜻한 물로 적시고 문질러 씻겨 주셨다. 목욕이 끝날 무렵 겉옷이 말랐다. 그래서 그에게 그 옷을 입게 하고, 입고 있던 안옷을 따뜻한 물로 빨아 햇볕에 말리게 하셨다. 그의 몸에서 물기가 가시자마자 그 안옷도 말랐다. 그는 가사 한 벌을 입고 한 벌을 걸친 뒤, 몸이 가벼워지고 마음이 집중된 상태로 침대에 누웠다. 스승께서는 그의 머리맡에 서서 '비구여, 너의 이 몸은 곧 의식이 떠나고 쓸모없게 되어 나무토막처럼 땅 위에 누워 있게 될 것이다'라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 41. 41. ‘‘Aciraṃ vatayaṃ kāyo, pathaviṃ adhisessati; Chuddho apetaviññāṇo, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. “아, 머지않아 이 몸은 의식이 떠나 버려진 채, 아무 쓸모 없는 나무토막처럼 땅 위에 눕게 되리라.” Tattha aciraṃ vatāti bhikkhu na cirasseva ayaṃ kāyo pathaviṃ adhisessati, imissā pakatisayanena sayitāya pathaviyā upari sayissati[Pg.204]. Chuddhoti apaviddho, apagataviññāṇatāya tuccho hutvā sessatīti dasseti. Yathā kiṃ? Niratthaṃva kaliṅgaraṃ nirupakāraṃ niratthakaṃ kaṭṭhakhaṇḍaṃ viya. Dabbasambhāratthikā hi manussā araññaṃ pavisitvā ujukaṃ ujukasaṇṭhānena vaṅkaṃ vaṅkasaṇṭhānena chinditvā dabbasambhāraṃ gaṇhanti, avasesaṃ pana susirañca pūtikañca asārakañca gaṇṭhijātañca chinditvā tattheva chaḍḍenti. Aññe dabbasambhāratthikā āgantvā taṃ gahetāro nāma natthi, oloketvā attano upakārakameva gaṇhanti, itaraṃ pathavīgatameva hoti. Taṃ pana tena tena upāyena mañcapaṭipādakaṃ vā pādakathalikaṃ vā phalakapīṭhaṃ vā kātuṃ sakkāpi bhaveyya. Imasmiṃ pana attabhāve dvattiṃsāya koṭṭhāsesu ekakoṭṭhāsopi mañcapaṭipādakādivasena aññena vā upakāramukhena gayhūpago nāma natthi, kevalaṃ niratthaṃva kaliṅgaraṃ ayaṃ kāyo apagataviññāṇo katipāheneva pathaviyaṃ sessatīti. 거기에서 '머지않아'란 말은, '비구여, 머지않아 이 몸은 땅 위에 눕게 될 것이다'라는 뜻이다. 보통의 침상에 누운 것처럼 이 땅 위에 눕게 될 것이다. '내버려진(chuddho)'이란 말은 버려진 것을 의미하며, 의식이 떠나버려 공허하게 되어 눕게 될 것임을 보여준다. 무엇과 같은가? 아무런 도움도 되지 않고 무익한 나무토막인 땔감과 같다. 실로 재목을 구하는 사람들이 숲에 들어가 곧은 나무는 곧은 모양대로, 굽은 나무는 굽은 모양대로 잘라서 재목으로 가져가고, 남은 구멍 난 것, 썩은 것, 알맹이 없는 것, 옹이진 것 등은 잘라서 그 자리에 버려둔다. 다른 재목을 구하는 사람들이 와서 그것을 집어가는 일은 없으며, 살펴보고 자신에게 도움이 되는 것만을 가져갈 뿐, 나머지는 땅에 뒹굴 뿐이다. 하지만 그 나무토막은 이런저런 방법으로 침대 다리나 발판이나 나무 판자 등으로 만들 수도 있을 것이다. 그러나 이 몸(attabhāva)의 서른두 가지 부위 중에서는 침대 다리 등으로 쓰거나 다른 용도로 쓰기에 적합한 것이 하나도 없다. 오직 아무런 쓸모없는 나무토막처럼, 이 몸은 의식이 떠나 며칠 내로 땅에 눕게 될 것이다. Desanāvasāne pūtigattatissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi, aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Theropi arahattaṃ patvāva parinibbāyi. Satthā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpesi. Bhikkhū satthāraṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, pūtigattatissatthero kuhiṃ nibbatto’’ti. ‘‘Parinibbuto, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, evarūpassa pana arahattūpanissayasampannassa bhikkhuno kiṃ kāraṇā gattaṃ putikaṃ jātaṃ, kiṃ kāraṇā aṭṭhīni bhinnāni, kimassa kāraṇaṃ arahattassa upanissayabhāvaṃ patta’’nti? ‘‘Bhikkhave, sabbametaṃ etassa attanā katakammeneva nibbatta’’nti. ‘‘Kiṃ pana tena, bhante, kata’’nti? ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti atītaṃ āhari – 설법이 끝났을 때, 푸티갓타 팃사 장로는 네 가지 분석적 지혜(사무애해)와 함께 아라한과를 성취했다. 다른 많은 이들도 예류과 등을 성취했다. 장로는 아라한과를 얻고 곧바로 반열반에 들었다. 세존께서는 그의 시신을 화장하게 하고 사리를 거두어 탑을 세우게 하셨다. 비구들이 세존께 여쭈었다. “세존이시여, 푸티갓타 팃사 장로는 어디에 태어났습니까?” “비구들이여, 그는 반열반에 들었느니라.” “세존이시여, 이와 같이 아라한과의 토대를 갖춘 비구에게 왜 몸이 썩고 뼈가 부서지는 일이 일어났습니까? 그가 아라한과를 얻게 된 원인은 무엇입니까?” “비구들이여, 이 모든 것은 그 자신이 지은 업으로 인해 생겨난 것이다.” “세존이시여, 그가 과거에 어떤 일을 했습니까?” “비구들이여, 그렇다면 들어라.” 하시며 과거의 이야기를 들려주셨다. Ayaṃ kassapasammāsambuddhakāle sākuṇiko hutvā bahū sakuṇe vadhitvā issarajanaṃ upaṭṭhahi. Tesaṃ dinnāvasese vikkiṇāti, ‘‘vikkitāvasesā māretvā ṭhapitā pūtikā bhavissantī’’ti yathā uppatituṃ na sakkonti, tathā tesaṃ jaṅghaṭṭhīni ca pakkhaṭṭhīni ca bhinditvā rāsiṃ katvā ṭhapeti, te punadivase vikkiṇāti. Atibahūnaṃ pana laddhakāle attanopi atthāya pacāpeti. Tassekadivasaṃ rasabhojane pakke eko khīṇāsavo piṇḍāya caranto gehadvāre aṭṭhāsi. So theraṃ disvā [Pg.205] cittaṃ pasādetvā, ‘‘mayā bahū pāṇā māretvā khāditā, ayyo ca me gehadvāre ṭhito, antogehe ca rasabhojanaṃ saṃvijjati, piṇḍapātamassa dassāmī’’ti tassa pattaṃ ādāya pūretvā rasapiṇḍapātaṃ datvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, tumhehi diṭṭhadhammassa matthakaṃ pāpuṇeyya’’nti āha. Thero ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. ‘‘Bhikkhave, tadā katakammavasenetaṃ tissassa nipphannaṃ, sakuṇānaṃ aṭṭhibhedananissandena tissassa gattañca pūtikaṃ jātaṃ, aṭṭhīni ca bhinnāni, khīṇāsavassa rasapiṇḍapātadānanissandena arahattaṃ patto’’ti. 이 비구는 깟사빠 정등각자 시절에 새 사냥꾼이었다. 그는 많은 새를 잡아 왕을 섬겼다. 왕들에게 바치고 남은 새들은 팔았다. 팔고 남은 새들을 죽여서 두면 썩을 것이라 생각하여, 새들이 날아가지 못하도록 다리뼈와 날개뼈를 부러뜨려 무더기로 쌓아 두었다가 다음 날에 팔았다. 아주 많은 새를 잡았을 때는 자신을 위해서도 요리하게 했다. 어느 날 맛있는 음식이 다 준비되었을 때, 한 아라한이 탁발을 위해 그의 집 문 앞에 섰다. 그는 장로를 보고 마음을 청정히 하여 ‘나는 많은 생명을 죽여서 먹었지만, 성자께서 내 집 문 앞에 서 계시고 집안에는 맛있는 음식이 있다. 이분께 공양을 올리리라’라고 생각했다. 그는 장로의 발우를 가져다 음식을 가득 채워 맛있는 공양을 올리고 오체투지로 절하며 “존자시여, 당신께서 보신 법의 정점에 저도 도달하게 해주십시오”라고 말했다. 장로는 “그렇게 되기를”이라며 축원을 해주었다. “비구들이여, 그때 지은 업의 힘으로 인해 팃사에게 이런 일이 일어난 것이다. 새들의 뼈를 부러뜨린 과보로 팃사의 몸은 썩고 뼈가 부서졌으며, 아라한에게 맛있는 공양을 올린 과보로 아라한과에 도달한 것이다.” Pūtigattatissattheravatthu sattamaṃ. 푸티갓타 팃사 장로 이야기, 일곱 번째가 끝났다. 8. Nandagopālakavatthu 8. 소치는 사람 난다 이야기 Diso disanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kosalajanapade nandagopālakaṃ ārabbha kathesi. “원수끼리”로 시작되는 이 법문을 세존께서는 꼬살라 국에서 소치는 사람 난다를 인연으로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira anāthapiṇḍikassa gahapatino nando nāma gopālako goyūthaṃ rakkhati aḍḍho mahaddhano mahābhogo. So kira yathā keṇiyo jaṭilo pabbajjāvesena, evaṃ gopālakattena rājabaliṃ pariharanto attano kuṭumbaṃ rakkhati. So kālena kālaṃ pañca gorase ādāya anāthapiṇḍikassa santikaṃ āgantvā satthāraṃ passati, dhammaṃ suṇāti, attano vasanaṭṭhānaṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno āgantvā paripakkabhāvaṃ ñatvā ekadivasaṃ mahābhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caranto maggā okkamma tassa vasanaṭṭhānāsanne aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Nando satthu santikaṃ agantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā satthāraṃ nimantetvā satthāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa paṇītaṃ pañcagorasadānaṃ adāsi. Sattame divase satthā anumodanaṃ katvā dānakathādibhedaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Kathāpariyosāne nandagopālako sotāpattiphale patiṭṭhāya satthu pattaṃ gahetvā satthāraṃ anugacchanto dūraṃ gantvā, ‘‘tiṭṭha, upāsakā’’ti nivattiyamāno vanditvā nivatti. Atha naṃ eko luddako vijjhitvā māresi. Pacchato āgacchantā bhikkhū naṃ disvā gantvā satthāraṃ [Pg.206] āhaṃsu – ‘‘nando, bhante, gopālako tumhākaṃ idhāgatattā mahādānaṃ datvā anugantvā nivattento mārito, sace tumhe nāgacchissatha, nāssa maraṇaṃ abhavissā’’ti. Satthā, ‘‘bhikkhave, mayi āgatepi anāgatepi tassa catasso disā catasso anudisā ca gacchantassāpi maraṇato muccanūpāyo nāma natthi. Yañhi neva corā, na verino karonti, taṃ imesaṃ sattānaṃ antopaduṭṭhaṃ micchāpaṇihitaṃ cittameva karotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 사왓띠에서 급고독 장자의 소들을 돌보는 난다라는 소치는 사람이 있었는데, 그는 매우 부유하고 많은 재산을 가지고 있었다. 그는 소치는 사람으로서 왕에게 세금을 내지 않고 자신의 가산을 지키며 살았다. 그는 때때로 다섯 가지 우유 제품을 가지고 급고독 장자에게 가서 세존을 뵙고 법을 들었다. 그는 세존께 자신의 거처로 오시기를 청했다. 세존께서는 그의 지혜가 성숙하기를 기다리셨다가, 어느 날 지혜가 익은 것을 아시고 많은 비구 승가와 함께 유행하시던 중 길에서 벗어나 그의 거처 근처 어느 나무 아래에 앉으셨다. 난다는 세존께 나아가 절을 올리고 인사를 나눈 뒤 세존을 초대하여 7일 동안 부처님을 비롯한 비구 승가에게 수승한 다섯 가지 우유 공양을 올렸다. 7일째 되는 날 세존께서는 축원을 하시고 보시 이야기 등 차제설법을 하셨다. 설법이 끝났을 때 소치는 사람 난다는 예류과를 성취했다. 그는 세존의 바루를 들고 세존을 배웅하며 멀리까지 갔는데, “거사여, 이제 돌아가라”는 말씀을 듣고 절을 올리고 돌아섰다. 그때 한 사냥꾼이 그를 쏘아 죽였다. 뒤따라오던 비구들이 그를 보고 세존께 나아가 여쭈었다. “세존이시여, 소치는 사람 난다는 당신께서 이곳에 오셨기 때문에 큰 보시를 올리고 배웅하고 돌아가다가 죽임을 당했습니다. 만일 당신께서 오지 않으셨다면 그는 죽지 않았을 것입니다.” 세존께서는 “비구들이여, 내가 왔든 오지 않았든, 사방팔방 어디를 가더라도 그가 죽음에서 벗어날 방법은 없었느니라. 도둑이나 원수도 하지 못할 일을, 이 중생들의 내면에 잘못 설정된 그릇된 마음이 스스로에게 행하는 것이다”라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 42. 42. ‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ; Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti. “원수가 원수에게 하는 일이나, 적이 적에게 하는 일보다, 잘못 설정된 마음이 자신을 더욱 나쁜 길로 인도한다.” Tattha diso disanti coro coraṃ. ‘‘Disvā’’ti pāṭhaseso. Yaṃ taṃ kayirāti yaṃ taṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya. Dutiyapadepi eseva nayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – eko ekassa mittadubbhī coro puttadārakhettavatthu gomahiṃsādīsu aparajjhanto yassa aparajjhati, tampi tatheva attani aparajjhantaṃ coraṃ disvā, veri vā pana kenacideva kāraṇena baddhaveraṃ veriṃ disvā attano kakkhaḷatāya dāruṇatāya yaṃ taṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya, puttadāraṃ vā pīḷeyya, khettādīni vā nāseyya, jīvitā vā pana naṃ voropeyya, dasasu akusalakammapathesu micchāṭhapitattā micchāpahiṇitaṃ cittaṃ pāpiyo naṃ tato kare taṃ purisaṃ tato pāpataraṃ kareyya. Vuttappakārehi, diso disassa vā verī verino vā imasmiṃyeva attabhāve dukkhaṃ vā uppādeyya, jīvitakkhayaṃ vā kareyya. Idaṃ pana akusalakammapathesu micchāṭhapitaṃ cittaṃ diṭṭheva dhamme anayabyasanaṃ pāpeti, attabhāvasatasahassesupi catūsu apāyesu khipitvā sīsaṃ ukkhipituṃ na detīti. 그 게송에서 ‘원수가 원수에게(diso disaṃ)’라는 말은 ‘도둑이 도둑을’이라는 뜻입니다. ‘보고서(disvā)’라는 말이 보충되어야 합니다. ‘무엇을 하든(yaṃ taṃ kayirā)’이란 그 도둑에게 어떤 불행과 파멸을 초래하는 것을 말합니다. 두 번째 구절에서도 이와 같은 방식이 적용됩니다. 이것이 의미하는 바는 다음과 같습니다. 한 도둑이 친구를 배신하는 도둑이 되어 자식과 아내, 논밭과 대지, 소와 버팔로 등을 침범하여 해를 끼칠 때, 그 피해를 입은 자 또한 자신에게 해를 끼친 그 도둑을 보고 똑같이 갚아주려 하거나, 혹은 어떤 원한 관계로 인해 원수가 된 자가 상대 원수를 보고 자신의 거칠고 잔인한 성정으로 그에게 어떤 불행과 파멸을 초래하고, 자식과 아내를 괴롭히며, 논밭 등을 망가뜨리고, 심지어 목숨까지 앗아가는 것을 말합니다. 이처럼 십불선업도(十不善業道)에 잘못 놓여 그릇되게 지향된 마음(micchāpaṇihitaṃ cittaṃ)은 그 사람을 방금 말한 원수들이 입히는 해악보다 훨씬 더 사악한 상태로 만들고 더 큰 불행을 초래합니다. 즉, 앞서 설명한 대로 원수가 원수에게 입히는 해악은 오직 이번 생에서만 고통을 주거나 목숨을 앗아갈 뿐이지만, 불선업도에 잘못 놓인 이 마음은 현세에서 불행과 파멸에 이르게 할 뿐만 아니라, 수십만 생 동안 네 가지 악처(apāya)에 떨어뜨려 다시는 머리를 들고 벗어날 기회조차 주지 않는다는 뜻입니다. Desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Mahājanassa sātthikā desanā jātā. Upāsakena pana bhavantare katakammaṃ bhikkhūhi na pucchitaṃ, tasmā satthārā na kathitanti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였습니다. 이 설법은 대중들에게 참으로 유익한 것이 되었습니다. 한편, 비구들이 그 재가 신자(난다)가 다른 생에서 지은 업에 대해 묻지 않았기 때문에, 스승께서는 그에 대해 말씀하지 않으셨습니다. Nandagopālakavatthu aṭṭhamaṃ. 여덟 번째 난다 고팔라카(소 치는 난다) 이야기가 끝났다. 9. Soreyyattheravatthu 9. 9. 소레이야 장로 이야기 Na [Pg.207] taṃ mātā pitā kayirāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto soreyyattheraṃ ārabbha kathesi. “어머니나 아버지가 해줄 수 있는 것이 아니다”라는 이 법문은 스승께서 사왓티의 기원정사에 머무실 때 소레이야 장로와 관련하여 설하신 것입니다. Vatthu soreyyanagare samuṭṭhitaṃ, sāvatthiyaṃ niṭṭhāpesi. Sammāsambuddhe sāvatthiyaṃ viharante soreyyanagare soreyyaseṭṭhiputto ekena sahāyakena saddhiṃ sukhayānake nisīditvā mahantena parivārena nhānatthāya nagarā nikkhami. Tasmiṃ khaṇe mahākaccāyanatthero soreyyanagaraṃ piṇḍāya pavisitukāmo hutvā bahinagare saṅghāṭiṃ pārupati. Therassa ca suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ. Soreyyaseṭṭhiputto taṃ disvā cintesi – ‘‘aho vata ayaṃ vā thero mama bhariyā bhaveyya, mama vā bhariyāya sarīravaṇṇo etassa sarīravaṇṇo viya bhaveyyā’’ti. Tassa cintitamatteyeva purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pāturahosi. So lajjamāno yānakā oruyha palāyi. Parijano taṃ asañjānanto ‘‘kimeta’’nti āha. Sāpi takkasilamaggaṃ paṭipajji. Sahāyakopissā ito cito ca vicaritvāpi nāddasa. Sabbe nhāyitvā gehaṃ agamiṃsu. ‘‘Kahaṃ seṭṭhiputto’’ti ca vutte, ‘‘nhatvā āgato bhavissatīti maññimhā’’ti vadiṃsu. Athassa mātāpitaro tattha tattha pariyesitvā apassantā roditvā paridevitvā, ‘‘mato bhavissatī’’ti matakabhattaṃ adaṃsu. Sā ekaṃ takkasilagāmiṃ satthavāhaṃ disvā yānakassa pacchato pacchato anubandhi. 이 이야기는 소레이야 성에서 시작되어 사왓티에서 끝을 맺습니다. 정등각자께서 사왓티에 머물고 계실 때, 소레이야 성의 소레이야 장자의 아들이 한 친구와 함께 안락한 수레를 타고 많은 추종자를 거느린 채 목욕을 하러 성 밖으로 나갔습니다. 바로 그 순간, 마하깟짜야나 장로가 소레이야 성으로 탁발을 하러 들어가기 위해 성 밖에서 가사를 입고 있었습니다. 장로의 몸은 황금빛으로 빛나고 있었습니다. 소레이야 장자의 아들은 그를 보고 이렇게 생각했습니다. ‘아, 이 장로가 내 아내가 된다면 얼마나 좋을까! 아니면 내 아내의 몸 빛깔이 이 장로의 몸 빛깔과 같았으면!’ 그가 이렇게 생각하자마자 즉시 남성의 특징(purisaliṅga)이 사라지고 여성의 특징(itthiliṅga)이 나타났습니다. 그는 너무나 부끄러워 수레에서 내려 도망쳤습니다. 수종자들은 그 사실을 알지 못한 채 ‘이게 도대체 무슨 일인가?’라고 말했습니다. 여인이 된 그는 딱까실라로 가는 길로 접어들었습니다. 그의 친구가 이리저리 찾아다녔으나 그를 발견하지 못했습니다. 모두 목욕을 마친 후 집으로 돌아갔습니다. ‘장자의 아들은 어디 있는가?’라는 질문에 그들은 ‘목욕을 마치고 먼저 돌아갔을 것이라 생각했습니다’라고 답했습니다. 이에 그의 부모가 여기저기 찾아보았으나 찾지 못하자, 그가 죽었을 것이라 생각하고 울며 슬퍼하며 죽은 이를 위한 공양(matakabhatta)을 올렸습니다. 한편 여인이 된 그는 딱까실라로 가는 한 상단의 우두머리를 보고 수레 뒤를 바짝 따라갔습니다. Atha naṃ manussā disvā, ‘‘amhākaṃ yānakassa pacchato pacchato anugacchati, mayaṃ ‘kassesā dārikā’ti taṃ na jānāmā’’ti vadiṃsu. Sāpi ‘‘tumhe attano yānakaṃ pājetha, ahaṃ padasā gamissāmī’’ti gacchantī aṅgulimuddikaṃ datvā ekasmiṃ yānake okāsaṃ kāresi. Manussā cintayiṃsu – ‘‘takkasilanagare amhākaṃ seṭṭhiputtassa bhariyā natthi, tassa ācikkhissāma, mahāpaṇṇākāro no bhavissatī’’ti. Te gehaṃ gantvā, ‘‘sāmi, amhehi tumhākaṃ ekaṃ itthiratanaṃ ānīta’’nti āhaṃsu. So taṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā attano vayānurūpaṃ abhirūpaṃ pāsādikaṃ disvā uppannasineho gehe akāsi. Purisā hi itthiyo, itthiyo [Pg.208] vā purisā abhūtapubbā nāma natthi. Purisā hi parassa dāresu aticaritvā kālaṃ katvā bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā manussajātiṃ āgacchantā attabhāvasate itthibhāvaṃ āpajjanti. 그때 사람들이 그녀를 보고 “우리 수레 뒤를 계속 따라오는데, 우리는 이 처녀가 누구의 딸인지 모르겠다”라고 말했습니다. 그녀는 “어르신들, 당신들의 수레를 계속 몰고 가십시오. 저는 발로 걸어가겠습니다”라고 말하며 가다가, 발이 부르트자 가락지를 주고 수레 한자리에 탈 수 있는 허락을 받았습니다. 사람들은 ‘딱까실라 성의 우리 장자의 아들에게는 아내가 없으니, 이 여인에 대해 알려주자. 그러면 우리에게 큰 보상이 있을 것이다’라고 생각했습니다. 그들은 장자의 집으로 가서 “주인님, 저희가 당신을 위해 여인들 중의 보물을 데려왔습니다”라고 말했습니다. 장자의 아들은 그 말을 듣고 그녀를 불러오게 하여, 자신의 나이에 어울리고 매우 아름다우며 우아한 모습을 보고 사랑에 빠져 그녀를 집에 머물게 했습니다. 실로 과거에 여자가 아니었던 남자나, 남자가 아니었던 여자는 존재하지 않습니다. 남자들이 남의 아내를 범하고 죽어서 수십만 년 동안 지옥에서 고통받은 뒤 다시 인간의 몸을 받을 때, 백 번의 생 동안 여자의 몸으로 태어나게 됩니다. Ānandattheropi kappasatasahassaṃ pūritapāramī ariyasāvako saṃsāre saṃsaranto ekasmiṃ attabhāve kammārakule nibbatto. Paradārakammaṃ katvā niraye paccitvā pakkāvasesena cuddasasu attabhāvesu purisassa pādaparicārikā itthī ahosi, sattasu attabhāvesu bījuddharaṇaṃ pāpuṇi. Itthiyo pana dānādīni puññāni katvā itthibhāve chandaṃ virājetvā, ‘‘idaṃ no puññaṃ purisattabhāvapaṭilābhāya saṃvattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhahitvā kālaṃ katvā purisattabhāvaṃ paṭilabhanti, patidevatā hutvā sāmike sammāpaṭipattivasenāpi purisattabhāvaṃ paṭilabhanteva. 아난다 장로 역시 십만 대겁 동안 파라밀을 채운 성스러운 제자였으나, 윤회하는 과정의 어느 한 생에서 금세공사의 가문에 태어났을 때 남의 아내를 범하는 업을 지었습니다. 그 과보로 지옥에서 고통받은 뒤, 그 남은 과보로 인해 열네 번의 생 동안 남자의 발치에서 시중을 드는 여인이 되었고, 일곱 번의 생 동안 거세를 당하는 고통을 겪었습니다. 반면 여인들은 보시 등의 공덕을 쌓고 여성의 몸에 대한 애착을 버린 뒤, ‘이 공덕이 남자의 몸을 얻는 데 쓰이게 하소서’라고 마음을 굳게 먹고 죽으면 남자의 몸을 얻게 됩니다. 또한 남편을 신처럼 섬기며 바르게 받드는 아내의 덕행을 통해서도 남자의 몸을 얻을 수 있는 법입니다. Ayaṃ pana seṭṭhiputto there ayoniso cittaṃ uppādetvā imasmiṃyeva attabhāve itthibhāvaṃ paṭilabhi. Takkasilāyaṃ seṭṭhiputtena saddhiṃ saṃvāsamanvāya pana tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ labhitvā tassa padasā gamanakāle aparampi puttaṃ paṭilabhi. Evamassā kucchiyaṃ vutthā dve, soreyyanagare taṃ paṭicca nibbattā dveti cattāro puttā ahesuṃ. Tasmiṃ kāle soreyyanagarato tassā sahāyako seṭṭhiputto pañcahi sakaṭasatehi takkasilaṃ gantvā sukhayānake nisinno nagaraṃ pāvisi. Atha naṃ sā uparipāsādatale vātapānaṃ vivaritvā antaravīthiṃ olokayamānā ṭhitā disvā sañjānitvā dāsiṃ pesetvā pakkosāpetvā mahātale nisīdāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ akāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘bhadde, tvaṃ ito pubbe amhehi na diṭṭhapubbā, atha ca pana no mahantaṃ sakkāraṃ karosi, jānāsi tvaṃ amhe’’ti. ‘‘Āma, sāmi, jānāmi, nanu tumhe soreyyanagaravāsino’’ti? ‘‘Āma, bhadde’’ti. Sā mātāpitūnañca bhariyāya ca puttānañca arogabhāvaṃ pucchi. Itaro ‘‘āma, bhadde, arogā’’ti vatvā ‘‘jānāsi tvaṃ ete’’ti āha. ‘‘Āma sāmi, jānāmi. Tesaṃ eko putto atthi, so kahaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Bhadde, mā etaṃ kathehi, mayaṃ tena saddhiṃ ekadivasaṃ sukhayānake nisīditvā nhāyituṃ nikkhantā nevassa gatiṃ jānāma, ito cito ca vicaritvā taṃ adisvā mātāpitūnaṃ [Pg.209] ārocayimhā, tepissa roditvā kanditvā petakiccaṃ kiriṃsū’’ti. ‘‘Ahaṃ so, sāmī’’ti. ‘‘Apehi, bhadde, kiṃ kathesi mayhaṃ sahāyo devakumāro viya eko puriso’’ti? ‘‘Hotu, sāmi, ahaṃ so’’ti. ‘‘Atha idaṃ kiṃ nāmā’’ti? ‘‘Taṃ divasaṃ te ayyo mahākaccāyanatthero diṭṭho’’ti? ‘‘Āma, diṭṭho’’ti. Ahaṃ ayyaṃ mahākaccāyanattheraṃ oloketvā, ‘‘aho vata ayaṃ vā thero mama bhariyā bhaveyya, etassa vā sarīravaṇṇo viya mama bhariyāya sarīravaṇṇo bhaveyyā’’ti cintesiṃ. Cintitakkhaṇeyeva me purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pātubhavi. Athāhaṃ lajjamānā kassaci kiñci vattuṃ asakkuṇitvā tato palāyitvā idhāgatā, sāmīti. 한편 이 장자의 아들은 장로에게 옳지 못한 마음을 일으켜 바로 이 생에서 여자의 몸을 얻게 되었습니다. 탁까실라에서 장자의 아들과 함께 살게 되면서 그녀의 태중에 아이가 들어섰습니다. 그녀는 열 달이 지나 아들을 낳았고, 그 아이가 걸음마를 뗄 때쯤 또 다른 아들을 낳았습니다. 이처럼 그녀가 직접 낳은 아들 둘과, 소레이야 성에서 그를 통해 태어난 아들 둘까지 해서 모두 네 명의 아들이 있게 되었습니다. 그때 소레이야 성에서 온 그녀의 친구인 장자의 아들이 오백 대의 수레를 이끌고 탁까실라에 와서 편안한 수레를 타고 성 안으로 들어왔습니다. 그러자 그녀는 궁전 위층에서 창문을 열고 거리 쪽을 내려다보고 있다가 그를 보고는 알아차리고, 하녀를 보내 그를 부르게 한 뒤 큰 거실에 앉게 하고 극진한 대접을 하였습니다. 그러자 그는 그녀에게 말했습니다. '자매여, 나는 전에는 그대를 본 적이 없는데, 어찌하여 우리에게 이토록 훌륭한 대접을 해주는 것입니까? 그대는 우리를 알고 있습니까?' '예, 주인님, 알고 있습니다. 당신들은 소레이야 성에 사시는 분들이 아닙니까?' '그렇습니다, 자매여.' 그녀는 부모님과 아내, 그리고 아들들의 안부를 물었습니다. 다른 장자의 아들은 '예, 자매여, 모두 평안합니다'라고 말하고는, '그대는 이들을 어떻게 압니까?'라고 물었습니다. '예, 주인님, 잘 알고 있습니다. 그들에게 아들이 하나 있지 않았습니까? 주인님, 그는 어디에 있습니까?' '자매여, 그 말은 꺼내지도 마십시오. 우리는 그와 함께 어느 날 편안한 수레를 타고 목욕하러 나갔다가 그가 어디로 갔는지 알 수 없게 되었습니다. 이곳저곳을 찾아보았으나 그를 찾지 못해 부모님께 알렸고, 그들도 울고불고 통곡하며 장례 의식까지 치러주었습니다.' '주인님, 제가 바로 그 사람입니다.' '자매여, 물러가십시오. 무슨 말을 하는 것입니까? 내 친구는 천인의 아들처럼 잘생긴 남자였습니다.' '주인님, 그럴지라도 제가 바로 그 사람입니다.' '그렇다면 어찌하여 이렇게 된 것입니까?' '그날 당신은 존귀하신 마하깟짜야나 장로님을 보았습니까?' '예, 보았습니다.' '나는 존귀하신 마하깟짜야나 장로님을 보고 <아, 참으로 저 장로님이 내 아내가 되었으면 좋겠다. 아니면 내 아내의 몸 빛깔이 저 장로님의 몸 빛깔처럼 되었으면 좋겠다>라고 생각했습니다. 그 생각을 한 찰나에 저의 남성 성징이 사라지고 여성 성징이 나타났습니다. 그때 나는 너무나 부끄러워 누구에게도 아무 말을 할 수 없어 그곳에서 도망쳐 여기로 오게 된 것입니다, 주인님.' ‘‘Aho vata te bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, kasmā mayhaṃ nācikkhi, apica pana te thero khamāpito’’ti? ‘‘Na khamāpito, sāmi. Jānāsi pana tvaṃ kahaṃ thero’’ti? ‘‘Imameva nagaraṃ upanissāya viharatī’’ti. ‘‘Sace piṇḍāya caranto idhāgaccheyya, ahaṃ mama ayyassa bhikkhāhāraṃ dadeyyaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Tena hi sīghaṃ sakkāraṃ karohi, amhākaṃ ayyaṃ khamāpessāmā’’ti so therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno, ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Nanu tvaṃ, seṭṭhiputta, āgantukosī’’ti. ‘‘Bhante, mā amhākaṃ āgantukabhāvaṃ pucchatha, sve me bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Thero adhivāsesi, gehepi therassa mahāsakkāro paṭiyatto. Thero punadivase taṃ gehadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā seṭṭhiputto taṃ itthiṃ gahetvā therassa pādamūle nipajjāpetvā, ‘‘bhante, mayhaṃ sahāyikāya khamathā’’ti āha. ‘‘Kimeta’’nti? ‘‘Ayaṃ, bhante, pubbe mayhaṃ piyasahāyako hutvā tumhe oloketvā evaṃ nāma cintesi, athassa purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pātubhavi, khamatha, bhante’’ti. ‘‘Tena hi uṭṭhahatha, khamāmi vo aha’’nti. Therena ‘‘khamāmī’’ti vuttamatteyeva itthiliṅgaṃ antaradhāyi, purisaliṅgaṃ pātubhavi. '아, 참으로 그대는 무거운 업을 지었군요. 어찌하여 나에게 말하지 않았습니까? 그런데 장로님께 용서를 구했습니까?' '주인님, 아직 구하지 못했습니다. 장로님이 어디 계시는지 아십니까?' '바로 이 성에 의지하여 머물고 계십니다.' '주인님, 만약 그분이 탁발하러 이리로 오신다면, 제가 저의 스승님께 공양을 올리고 싶습니다.' '그렇다면 서둘러 공양을 준비하십시오. 우리가 장로님께 용서를 구하도록 하겠습니다.' 그는 장로님이 머무는 곳으로 가서 예배를 드리고 한 곁에 앉아 '존자시여, 내일 저의 공양을 받아 주십시오'라고 말했습니다. '장자의 아들이여, 그대는 나그네가 아닙니까?' '존자시여, 저희가 나그네인지 묻지 마시고, 내일 저의 공양을 받아 주십시오.' 장로님은 승낙하셨고, 집에서도 장로님을 위해 성대한 공양 준비가 갖춰졌습니다. 장로님은 다음 날 그 집 문 앞에 도착하셨습니다. 장자의 아들은 장로님을 자리에 앉게 하고 맛있는 음식으로 대접한 뒤, 그 여인을 데려와 장로님의 발아래 엎드리게 하고는 말했습니다. '존자시여, 저의 친구를 용서해 주십시오.' '이것이 무슨 일입니까?' '존자시여, 이 분은 예전에 저의 친한 친구였는데, 존자님을 뵙고는 그러한 생각을 품었습니다. 그러자 그의 남성 성징이 사라지고 여성 성징이 나타났습니다. 존자시여, 용서해 주십시오.' '그렇다면 일어나십시오. 내가 당신들을 용서합니다.' 장로님께서 <용서합니다>라고 말씀하시자마자 여성 성징이 사라지고 남성 성징이 나타났습니다.' Purisaliṅge pātubhūtamatteyeva taṃ takkasilāya seṭṭhiputto āha – ‘‘samma sahāyaka, ime dve dārakā tava kucchiyaṃ vutthattā maṃ paṭicca nibbattattā ubhinnampino puttā eva, idheva vasissāma, mā ukkaṇṭhī’’ti. ‘‘Samma, ahaṃ ekenattabhāvena paṭhamaṃ puriso hutvā itthibhāvaṃ patvā puna [Pg.210] puriso jātoti vippakārappatto, paṭhamaṃ maṃ paṭicca dve puttā nibbattā, idāni me kucchito dve puttā nikkhantā, svāhaṃ ekenattabhāvena vippakārappatto, puna ‘gehe vasissatī’ti saññaṃ mā kari, ahaṃ mama ayyassa santike pabbajissāmi. Ime dve dārakā tava bhārāti, imesu mā pamajjī’’ti vatvā putte sīse paricumbitvā parimajjitvā ure nipajjāpetvā pitu niyyādetvā nikkhamitvā therassa santike pabbajjaṃ yāci. Theropi naṃ pabbājetvā upasampādetvā gaṇhitvāva cārikaṃ caramāno anupubbena sāvatthiṃ agamāsi. Tassa soreyyattheroti nāmaṃ ahosi. Janapadavāsino taṃ pavattiṃ ñatvā saṅkhubhitvā kotūhalajātā taṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu – ‘‘evaṃ kira, bhante’’ti? ‘‘Āma, āvuso’’ti. ‘‘Bhante, evarūpampi kāraṇaṃ nāma hoti’’? ‘‘Tumhākaṃ kucchiyaṃ kira dve puttā nibbattā, tumhe paṭicca dve jātā, tesaṃ vo kataresu balavasineho hotī’’ti? ‘‘Kucchiyaṃ vutthakesu, āvuso’’ti. Āgatāgatā nibaddhaṃ tatheva pucchiṃsu. 남성 성징이 나타나자마자 탁까실라의 장자의 아들이 그에게 말했습니다. '친구여, 이 두 아이는 자네의 배에서 났고 나를 통해 태어났으니 우리 둘 모두의 아들이라네. 여기서 계속 같이 살세나, 상심하지 말고.' '친구여, 나는 한 번의 생애 동안 처음에는 남자였다가 여자가 되었고, 다시 남자가 되는 변고를 겪었네. 처음에는 나를 통해 두 아들이 태어났고, 지금은 내 배에서 두 아들이 나왔다네. 이처럼 한 생에서 이런 변고를 겪은 내가 다시 <집에서 살 것이다>라는 생각은 하지 말게나. 나는 나의 스승님 곁에서 출가하려 하네. 이 두 아이는 자네의 책임이니, 아이들을 보살피는 데 소홀히 하지 말게나.' 이렇게 말하고는 아들들의 머리에 입을 맞추고 쓰다듬으며 가슴에 안아준 뒤, 아이들의 아버지에게 맡기고 집을 떠나 장로님께 출가를 청했습니다. 장로님도 그를 출가시키고 구족계를 준 뒤, 그를 데리고 유행을 떠나 차례로 사왓티에 도착하셨습니다. 그의 이름은 소레이야 장로가 되었습니다. 지방 사람들은 그 소식을 듣고 술렁이며 호기심이 생겨 그를 찾아와 물었습니다. '존자시여, 정말 그러합니까?' '그렇습니다, 벗들이여.' '존자시여, 정말로 그런 일이 있을 수 있습니까? 존자님의 배에서 두 아들이 태어났고, 존자님 때문에 두 아들이 태어났다고 하던데, 그중 누구에게 더 강한 애정을 느끼십니까?' '배에서 낳은 자식들에게 더 강한 애정을 느낍니다, 벗들이여.' 찾아오는 사람들마다 끊임없이 똑같이 물었습니다.' Thero ‘‘kucchiyaṃ vuttakesu eva sineho balavā’’ti punappunaṃ kathento harāyamāno ekova nisīdati, ekova tiṭṭhati. So evaṃ ekattūpagato attabhāve khayavayaṃ samuṭṭhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgatāgatā pucchanti – ‘‘bhante, evaṃ kira nāma ahosī’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kataresu sineho balavā’’ti? ‘‘Mayhaṃ katthaci sineho nāma natthī’’ti. Bhikkhū ‘‘ayaṃ abhūtaṃ kathesi, purimadivasesu ‘kucchiyaṃ vutthaputtesu sineho balavā’ti vatvā idāni ‘mayhaṃ katthaci sineho natthī’ti vadati, aññaṃ byākaroti, bhante’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama putto aññaṃ byākaroti, mama puttassa sammāpaṇihitena cittena maggassa diṭṭhakālato paṭṭhāya na katthaci sineho jāto, yaṃ sampattiṃ neva mātā, na pitā kātuṃ sakkoti, taṃ imesaṃ sattānaṃ abbhantare pavattaṃ sammāpaṇihitaṃ cittameva detī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 소레야 장로는 “자신의 배로 낳은 아들들에 대한 애정만이 강력하다”라고 거듭 말하게 되자 수치심을 느껴 홀로 앉아 있고 홀로 서 있곤 했습니다. 그는 이와 같이 홀로 머물며 자신의 몸(자아)에서 소멸과 사라짐을 관찰하는 명상(위빠사나)을 일으켜 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 성취했습니다. 그 후 사람들이 그에게 와서 “스님, 정말로 그러한 일이 있었다면서요?”라고 묻자, “그렇습니다, 도반들이여”라고 답했습니다. “어느 아들들에 대해 애정이 더 강하십니까?”라고 다시 묻자, “나에게는 그 어느 것에 대해서도 애정이라는 것이 없습니다”라고 말했습니다. 비구들은 “이 장로가 거짓을 말하고 있습니다. 며칠 전에는 ‘배로 낳은 아들들에 대한 애정이 강하다’라고 말하더니, 이제는 ‘나에게는 어디에도 애정이 없다’라고 말하며 아라한의 경지를 사칭합니다, 세존이시여”라고 말씀드렸습니다. 세존께서는 “비구들이여, 내 아들은 아라한의 경지를 사칭하는 것이 아니다. 내 아들에게는 바르게 설정된 마음으로 도(道)를 본 때로부터 그 어느 것에 대해서도 애정이 생기지 않았다. 어머니도 아버지도 해줄 수 없는 저 성취를, 중생들의 내면에 일어난 바르게 설정된 마음만이 가져다준다”라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 43. 43. ‘‘Na taṃ mātā pitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā; Sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti. “어머니도 아버지도 해줄 수 없고, 다른 친지들도 해줄 수 없는 것, 바르게 설정된 마음은 그보다 훨씬 더 훌륭하게 그 사람을 이끌어준다.” Tatthana tanti taṃ kāraṇaṃ neva mātā kareyya, na pitā, na aññe ñātakā. Sammāpaṇihitanti dasasu kusalakammapathesu sammā ṭhapitaṃ. Seyyaso [Pg.211] naṃ tato kareti tato kāraṇato seyyaso naṃ varataraṃ uttaritaraṃ kareyya, karotīti attho. Mātāpitaro hi puttānaṃ dhanaṃ dadamānā ekasmiṃyeva attabhāve kammaṃ akatvā sukhena jīvikakappanaṃ dhanaṃ dātuṃ sakkonti. Visākhāya mātāpitaropi tāva mahaddhanā mahābhogā, tassā ekasmiṃyeva attabhāve sukhena jīvikakappanaṃ dhanaṃ adaṃsu. Catūsu pana dīpesu cakkavattisiriṃ dātuṃ samatthā mātāpitaropi nāma puttānaṃ natthi, pageva dibbasampattiṃ vā paṭhamajjhānādisampattiṃ vā, lokuttarasampattidāne kathāva natthi, sammāpaṇihitaṃ pana cittaṃ sabbampetaṃ sampattiṃ dātuṃ sakkoti. Tena vuttaṃ ‘‘seyyaso naṃ tato kare’’ti. 거기에서 ‘나 탐(na taṃ)’이란 어머니도 아버지도 다른 친지들도 그러한 결과를 만들어낼 수 없다는 뜻입니다. ‘바르게 설정된(sammāpaṇihitaṃ)’이란 열 가지 선업도에 마음을 잘 둔 것을 말합니다. ‘그보다 훨씬 더 훌륭하게 이끌어준다(seyyaso naṃ tato kare)’는 것은 그러한 원인(부모 등의 도움)보다 그 사람을 훨씬 더 수승하고 뛰어나게 만들어준다는 의미입니다. 부모는 자식들에게 재물을 줄 때 단 한 번의 생에서만 일하지 않고도 편안하게 생계를 유지할 수 있는 재물을 줄 수 있을 뿐입니다. 위사카의 부모도 큰 부와 재물을 가졌기에 그녀의 한 생 동안 편안하게 살 수 있는 재물을 주었습니다. 그러나 사대주의 전륜성왕의 영광을 자식에게 줄 수 있는 부모는 없으며, 하물며 천상의 행복이나 초선정 등의 성취, 출세간의 성취를 주는 것에 대해서는 말할 필요도 없습니다. 그러나 바르게 설정된 마음은 이 모든 성취를 줄 수 있습니다. 그러므로 “그보다 더 훌륭하게 이끌어준다”라고 설하신 것입니다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 성취했습니다. 이 설법은 대중에게 유익한 것이 되었습니다. Soreyyattheravatthu navamaṃ. 아홉 번째 소레야 장로 이야기가 끝났다. Cittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 마음의 품 주석이 완료되었습니다. Tatiyo vaggo. 세 번째 장이 끝났다. 4. Pupphavaggo 4. 4. 꽃의 품(Pupphavagga) 1. Pathavikathāpasutapañcasatabhikkhuvatthu 1. 1. 대지에 관한 이야기에 몰두한 오백 비구 이야기 Ko [Pg.212] imaṃ pathaviṃ vicessatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto pathavikathāpasute pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi. “누가 이 땅을 정복할 것인가?”라는 이 법문을 세존께서는 사왓티에 머무실 때, 대지에 관한 이야기에 몰두한 오백 명의 비구들을 인연으로 설하셨습니다. Te kira bhagavatā saddhiṃ janapadacārikaṃ caritvā jetavanaṃ āgantvā sāyanhasamaye upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnā attanā gatagataṭṭhānesu ‘‘asukagāmato asukagāmagamanaṭṭhāne samaṃ visamaṃ kaddamabahulaṃ sakkharabahulaṃ kāḷamattikaṃ tambamattika’’nti pathavikathaṃ kathesuṃ. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘bhante, amhehi vicaritaṭṭhāne pathavikathāyā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, esā bāhirapathavī nāma, tumhehi ajjhuttikapathaviyaṃ parikammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imā dve gāthā abhāsi – 전해오는 바에 따르면, 그 오백 명의 비구들은 세존과 함께 지방으로 유행을 다녀온 뒤 제타와나 사원으로 돌아와 저녁 무렵 집회소에 모여 앉아, 자신들이 다녀온 곳들에 대해 “어느 마을에서 어느 마을로 가는 길은 평탄했고, 어디는 험했으며, 어디는 진흙이 많았고, 어디는 자갈이 많았으며, 어디는 검은 흙이었고, 어디는 붉은 흙이었다”라며 땅에 관한 이야기를 나누었습니다. 세존께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “세존이시여, 저희가 다녀온 곳의 땅에 관한 이야기를 하고 있었습니다”라고 답하자, 세존께서는 “비구들이여, 그것은 외부의 땅이라 불리는 것이다. 너희는 내적인 땅(몸)에 대해 수행을 닦는 예비 단계인 파리캄마를 하는 것이 마땅하다”라고 말씀하시며 이 두 게송을 읊으셨습니다. 44. 44. ‘‘Ko imaṃ pathaviṃ vicessati,Yamalokañca imaṃ sadevakaṃ; Ko dhammapadaṃ sudesitaṃ,Kusalo pupphamiva pacessati. “누가 이 땅을 정복할 것인가? 염라대왕의 세계와 천상과 함께한 이 인간 세상을. 누가 잘 설해진 법구(法句)를 가려낼 것인가? 능숙한 꽃장이가 꽃을 고르듯이.” 45. 45. ‘‘Sekho pathaviṃ vicessati,Yamalokañca imaṃ sadevakaṃ; Sekho dhammapadaṃ sudesitaṃ,Kusalo pupphamiva pacessatī’’ti. “학인(유학자)이 이 땅을 정복할 것이요, 염라대왕의 세계와 천상과 함께한 이 인간 세상을. 학인이 잘 설해진 법구를 가려낼 것이니, 능숙한 꽃장이가 꽃을 고르듯이.” Tattha ko imanti ko imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ pathaviṃ. Vicessatīti attano ñāṇena vicinissati vijānissati, paṭivijjhissati, sacchikarissatīti attho. Yamalokañcāti catubbidhaṃ apāyalokañca. Imaṃ sadevakanti imaṃ manussalokañca devalokena saddhiṃ ko vicessati vicinissati vijānissati paṭivijjhissati sacchikarissatīti pucchi. Ko dhammapadaṃ sudesitanti yathāsabhāvato kathitattā sudesitaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātaṃ dhammapadaṃ kusalo mālākāro pupphaṃ vicinanto viya ko [Pg.213] pacessati vicinissati vijānissati upaparikkhissati paṭivijjhissati, sacchikarissatīti attho. Sekhoti adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti imā tisso sikkhā sikkhanato sotāpattimaggaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā sattavidho sekho imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ pathaviṃ arahattamaggena tato chandarāgaṃ apakaḍḍhanto vicessati vicinissati vijānissati paṭivijjhissati sacchikarissati. Yamalokañcāti taṃ yathāvuttapakāraṃ yamalokañca imaṃ manussalokañca saha devehi sadevakaṃ sveva vicessati vicinissati vijānissati paṭivijjhissati sacchikarissati. Sekhoti sveva sattavidho sekho, yathā nāma kusalo mālākāro pupphārāmaṃ pavisitvā taruṇamakuḷāni ca pāṇakaviddhāni ca milātāni ca gaṇṭhikajātāni ca pupphāni vajjetvā sobhanāni sujātasujātāneva pupphāni vicināti, evameva imaṃ sukathitaṃ suniddiṭṭhaṃ bodhipakkhiyadhammapadampi paññāya pacessati vicinissati upaparikkhissati paṭivijjhissati sacchikarissatīti satthā sayameva pañhaṃ vissajjesi. 거기에서 ‘누가 이 땅을’이란 누가 이 몸이라 불리는 땅을 자신의 지혜로 분별하고 알고 꿰뚫고 체득할 것인가라는 뜻입니다. ‘염라대왕의 세계’는 네 가지 악처를 말합니다. ‘천상과 함께한 이 세상’은 천상계와 함께한 이 인간 세상을 말하며, 누가 이를 분별하고 체득할 것인지를 물으신 것입니다. ‘누가 잘 설해진 법구를’이란 자성대로 설해졌기에 잘 설해진 것이며, 서른일곱 가지 조도품(보리분법)으로 불리는 법의 구절들을 능숙한 꽃장이가 꽃을 고르듯이 누가 가려내고 조사하고 꿰뚫고 체득할 것인가를 뜻합니다. ‘유학(Sekha, 학인)’이란 증상계학, 증상심학, 증상혜학의 세 가지 공부를 닦기에 유학이라 하며, 예류도에 머무는 이부터 아라한도에 머무는 이까지 일곱 종류의 성자를 말합니다. 그 유학자가 이 몸이라 불리는 땅을 아라한도로써 탐욕(찬다라가)을 제거하며 분별하고 체득할 것입니다. 염라대왕의 세계와 앞서 말한 인간 세상과 천상 세상을 바로 그가 분별하고 체득할 것입니다. 유학자가 바로 그 일곱 종류의 성자입니다. 마치 능숙한 꽃장이가 화원에 들어가 어린 봉오리나 벌레 먹은 꽃, 시든 꽃, 맺힌 꽃들은 버리고 아름답고 잘 피어난 꽃들만을 고르듯이, 그와 같이 잘 설해지고 잘 지시된 이 조도품의 법구들을 지혜로써 가려내고 조사하고 꿰뚫고 체득할 것이라고 세존께서 직접 질문에 답하셨습니다. Desanāvasāne pañcasatāpi bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sampattaparisāyapi sātthikā dhammadesanā ahosīti. 설법이 끝났을 때 오백 명의 비구들이 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 얻었습니다. 모인 대중에게도 설법은 유익했습니다. Pathavikathāpasutapañcasatabhikkhuvatthu paṭhamaṃ. 대지에 관한 이야기에 몰두한 오백 비구 이야기, 첫 번째가 끝났다. 2. Marīcikammaṭṭhānikattheravatthu 2. 아지랑이를 수행의 대상으로 삼은 장로 이야기 Pheṇūpamanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto aññataraṃ marīcikammaṭṭhānikaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. '거품과 같음(Pheṇūpama)'으로 시작되는 이 법문을 스승(부처님)께서는 사밧티에 머무실 때, 신기루를 명상 주제로 삼은 어떤 비구를 인연으로 하여 말씀하셨다. So kira bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā, ‘‘samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti araññaṃ pavisitvā ghaṭetvā vāyamitvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto ‘‘visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī’’ti satthu santikaṃ āgacchanto antarāmagge marīciṃ disvā, ‘‘yathā ayaṃ gimhasamaye uṭṭhitā marīci dūre ṭhitānaṃ rūpagatā viya paññāyati, santikaṃ āgacchantānaṃ neva paññāyati, ayaṃ attabhāvopi uppādavayaṭṭhena evarūpo’’ti marīcikammaṭṭhānaṃ bhāvento āgantvā maggakilanto aciravatiyaṃ nhāyitvā ekasmiṃ [Pg.214] caṇḍasotatīre rukkhachāyāya nisinno udakavegābhighātena uṭṭhahitvā mahante mahante pheṇapiṇḍe bhijjamāne disvā, ‘‘ayaṃ attabhāvopi uppajjitvā bhijjanaṭṭhena evarūpoyevā’’ti ārammaṇaṃ aggahesi. Satthā gandhakuṭiyaṃ ṭhitova taṃ theraṃ disvā, ‘‘evameva, bhikkhu, evarūpovāyaṃ attabhāvo pheṇapiṇḍo viya marīci viya uppajjanabhijjanasabhāvoyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 전해지는 바에 따르면, 그 비구는 스승의 처소에서 명상 주제를 받아 수행의 삶을 살고자 숲으로 들어가 정진하고 노력했으나 아라한과에 도달할 수 없었다. 그는 "명상 주제에 대해 더 특별한 가르침을 청하리라" 생각하며 스승의 처소로 돌아오던 중, 길에서 신기루를 보고는 "여름철에 나타나는 이 신기루가 멀리 있는 사람들에게는 어떤 형체가 있는 것처럼 보이지만, 가까이 다가가는 사람들에게는 보이지 않는 것처럼, 이 신체(Attabhāva)도 생겨나고 사라지는 성질로 인해 이와 같구나"라며 신기루를 명상 주제로 삼아 닦으며 돌아왔다. 길을 오느라 지친 그는 아치라와티 강에서 목욕을 하고 거센 물결이 치는 어느 강가 나무 그늘에 앉아 있었는데, 물살의 충격으로 커다란 거품 덩어리들이 생겨났다가 부서지는 것을 보고 "이 신체도 생겨났다가 부서지는 성질로 인해 참으로 이와 같구나"라며 명상 대상을 취했다. 스승께서는 간다쿠티(향실)에 머무시며 그 장로를 보시고 "비구여, 참으로 그러하다. 이 신체는 이와 같아서 거품 덩어리 같고 신기루와 같으며, 생겨나고 부서지는 성질을 가질 뿐이다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 46. 46. ‘‘Pheṇūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā,Marīcidhammaṃ abhisambudhāno; Chetvāna mārassa papupphakāni,Adassanaṃ maccurājassa gacche’’ti. "이 몸이 거품과 같음을 알고, 신기루와 같은 성질임을 깨달아, 마라의 꽃 화살을 꺾어버리고, 죽음의 왕(염라대왕)이 보지 못하는 곳으로 가라." Tattha pheṇūpamanti imaṃ kesādisamūhasaṅkhātaṃ kāyaṃ abaladubbalaṭṭhena anaddhaniyatāvakālikaṭṭhena pheṇapiṇḍasarikkhakoti viditvā. Marīcidhammanti yathā marīci dūre ṭhitānaṃ rūpagatā viya gayhūpagā viya hoti, santike upagacchantānaṃ rittā tucchā agayhūpagā sampajjati, evameva khaṇikaittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena ayaṃ kāyopi marīcidhammoti abhisambudhāno bujjhanto, jānantoti attho. Mārassa papupphakānīti mārassa papupphakasaṅkhātāni tebhūmakāni vaṭṭāni ariyamaggena chinditvā khīṇāsavo bhikkhu maccurājassa adassanaṃ avisayaṃ amatamahānibbānaṃ gaccheyyāti. 거기에서 '거품과 같음(Pheṇūpamanti)'이란 머리카락 등의 모음으로 이루어진 이 몸이 힘이 없고 약하며, 잠시뿐이고 영원하지 않다는 점에서 거품 덩어리와 같다고 아는 것이다. '신기루와 같은 성질(Marīcidhammanti)'이란 신기루가 멀리 있는 사람들에게는 형체가 있는 것처럼 취할 수 있는 대상처럼 보이지만, 가까이 다가가는 사람들에게는 텅 비어 실체가 없어 취할 수 없는 대상이 되는 것과 같이, 이 몸 또한 찰나적이고 일시적으로 나타나는 성질이므로 신기루와 같은 성질이라고 깨닫고 이해하며 안다는 뜻이다. '마라의 꽃 화살(Mārassa papupphakānīti)'이란 마라의 꽃이라고 불리는 삼계의 윤회를 성스러운 도(Ariyamagga)로 끊어서, 번뇌가 다한(Khīṇāsavo) 비구가 죽음의 왕이 볼 수 없는 영역인 불사의 대열반에 이른다는 의미이다. Gāthāpariyosāne thero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thomento vaṇṇento vandantova āgatoti. 게송이 끝났을 때 장로는 무애해(Paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 성취하였고, 스승의 황금빛 몸을 찬탄하고 예경하며 자신이 머물던 곳으로 돌아갔다. Marīcikammaṭṭhānikattheravatthu dutiyaṃ. 신기루를 명상 주제로 삼은 장로 이야기(Marīcikammaṭṭhānikattheravatthu), 두 번째. 3. Viṭaṭūbhavatthu 3. 비두다바 이야기(Viṭaṭūbhavatthu) Pupphāniheva pacinantanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto saparisaṃ mahoghena ajjhottharitvā māritaṃ viṭaṭūbhaṃ ārabbha kathesi. '꽃을 꺾는 사람(Pupphāniheva pacinantanti)'으로 시작되는 이 법문을 스승께서는 사밧티에 머무실 때, 큰 홍수에 휩쓸려 권속들과 함께 죽임을 당한 비두다바를 인연으로 하여 말씀하셨다. Tatrāyaṃ [Pg.215] anupubbikathā – sāvatthiyañhi mahākosalarañño putto pasenadikumāro nāma. Vesāliyaṃ licchavirañño putto licchavikumāro mahāli nāma, kusinārāyaṃ mallarājaputto bandhulo nāmāti ime tayo disāpāmokkhassācariyassa santike sippuggahaṇatthaṃ takkasilaṃ gantvā bahinagare sālāya samāgatā aññamaññassa āgatakāraṇañca kulañca nāmañca pucchitvā sahāyakā hutvā ekatova ācariyaṃ upasaṅkamitvā sippaṃ sikkhantā na cirasseva uggahitasippā ācariyaṃ āpucchitvā ekatova nikkhamitvā sakasakaṭṭhānāni agamaṃsu. Tesu pasenadikumāro pitu sippaṃ dassetvā pasannena pitarā rajje abhisitto. Mahālikumāro licchavīnaṃ sippaṃ dassento mahantena ussāhena dassesi, tassa akkhīni bhijjitvā agamaṃsu. Licchavirājāno ‘‘aho vata amhākaṃ ācariyo akkhivināsaṃ patto, na naṃ pariccajissāma, upaṭṭhahissāma na’’nti tassa satasahassuṭṭhānakaṃ ekaṃ dvāraṃ adaṃsu. So taṃ nissāya pañcasate licchavirājaputte sippaṃ sikkhāpento vasi. Bandhulakumāro saṭṭhiṃ saṭṭhiṃ veḷū gahetvā majjhe ayasalākaṃ pakkhipitvā saṭṭhikalāpe ussāpetvā ṭhapite mallarājakulehi ‘‘ime kappetū’’ti vutto asītihatthaṃ ākāsaṃ ullaṅghitvā asinā kappento agamāsi. So osānakalāpe ayasalākāya ‘‘kirī’’ti saddaṃ sutvā, ‘‘kiṃ eta’’nti pucchitvā sabbakalāpesu ayasalākānaṃ ṭhapitabhāvaṃ ñatvā asiṃ chaḍḍetvā rodamāno ‘‘mayhaṃ ettakesu ñātisuhajjesu ekopi sasineho hutvā imaṃ kāraṇaṃ nācikkhi. Sace hi ahaṃ jāneyyaṃ, ayasalākāya saddaṃ anuṭṭhāpentova chindeyya’’nti vatvā, ‘‘sabbepime māretvā rajjaṃ kareyya’’nti mātāpitūnaṃ kathesi. Tehi ‘‘paveṇirajjaṃ nāma, tāta, idaṃ na labbhā evaṃ kātu’’nti nānappakārena vārito ‘‘tena hi mama sahāyakassa santikaṃ gamissāmī’’ti sāvatthiṃ agamāsi. 그 이야기는 다음과 같다. 사밧티에 마하코살라 왕의 아들인 파세나디 왕자가 있었다. 웨살리에는 릿차위 왕의 아들인 마할리라는 릿차위 왕자가 있었고, 쿠시나라에는 말라 왕의 아들인 반둘라가 있었다. 이들 세 왕자는 천하에 이름난 스승의 문하에서 기술을 배우기 위해 탁카실라로 가서, 성 밖의 한 정자에서 만나 서로 온 이유와 가문과 이름을 묻고 친구가 되었다. 그들은 함께 스승을 찾아가 기술을 배웠는데, 머지않아 기술을 다 익히고 스승에게 하직 인사를 한 뒤 함께 떠나 각자의 고향으로 돌아갔다. 그중 파세나디 왕자는 부친에게 기술을 보여드렸고, 이에 기뻐한 부친에 의해 왕위에 올랐다. 마할리 왕자는 릿차위 사람들에게 기술을 보여줄 때 큰 열의를 다해 보여주었는데, 그만 그의 두 눈이 터져 시력을 잃고 말았다. 릿차위 왕들은 "아, 우리의 스승께서 시력을 잃으셨구나. 우리는 그를 저버리지 않고 모시겠다"라고 하며, 10만 냥의 수입이 나오는 성문 하나를 그에게 주었다. 그는 그곳에 의지해 500명의 릿차위 왕자들에게 기술을 가르치며 살았다. 반둘라 왕자는 예순 개씩의 대나무 묶음을 가져오게 하여 그 속에 철봉을 넣고 예순 묶음을 세워 두게 했다. 말라 왕족들이 "이것들을 베어보라"고 하자, 그는 80 팔꿈치 높이의 공중으로 솟구쳐 올라 칼로 베어나갔다. 그는 마지막 묶음에서 철봉에 닿는 '키릿' 하는 소리를 듣고 "이것이 무슨 소리냐?"라고 물어 모든 묶음에 철봉이 들어있음을 알게 되었다. 그는 칼을 내던지고 울면서 "나의 이 수많은 친척과 벗들 중에 나를 아끼는 마음으로 이 사실을 말해준 이가 단 한 명도 없구나. 만약 내가 알았더라면 철봉 소리가 나지 않게 베었을 것이다"라고 말하고, "이들 말라 왕족들을 모두 죽이고 왕이 되겠다"라고 부모에게 말했다. 부모가 "얘야, 대대로 이어온 왕위는 그렇게 취할 수 있는 것이 아니다"라며 여러 가지로 말리자, 그는 "그렇다면 나의 친구에게 가겠다"라고 하며 사밧티로 갔다. Pasenadi kosalo rājā tassāgamanaṃ sutvā paccuggantvā mahantena sakkārena taṃ nagaraṃ pavesetvā senāpatiṭṭhāne ṭhapesi. So mātāpitaro pakkosāpetvā tattheva vāsaṃ kappesi. Athekadivasaṃ rājā [Pg.216] uparipāsāde ṭhito antaravīthiṃ olokayamāno ‘‘anāthapiṇḍikassa cūḷaanāthapiṇḍikassa visākhāya suppavāsāyā’’ti etesaṃ gehe niccaṃ bhattakiccatthāya gacchante anekasahasse bhikkhū disvā, ‘‘kahaṃ, ayyā, gacchantī’’ti pucchitvā, ‘‘deva, anāthapiṇḍikassa gehe niccabhattasalākabhattagilānabhattādīnaṃ atthāya devasikaṃ dve bhikkhusahassāni gacchanti, cūḷaanāthapiṇḍikassa gehe pañcasatāni, tathā visākhāya tathā suppavāsāyā’’ti vutte sayampi bhikkhusaṅghaṃ upaṭṭhahitukāmo vihāraṃ gantvā bhikkhusahassena saddhiṃ satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ sahatthā dānaṃ datvā sattame divase satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, pañcahi me bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Mahārāja buddhā nāma ekaṭṭhāne nibaddhaṃ bhikkhaṃ na gaṇhanti, bahū janā buddhānaṃ āgamanaṃ paccāsīsantī’’ti. ‘‘Tena hi ekaṃ bhikkhuṃ nibaddhaṃ pesethā’’ti āha. Satthā ānandattherassa bhāraṃ akāsi. Rājā bhikkhusaṅghe āgate pattaṃ gahetvā, ‘‘ime nāma parivisantū’’ti avicāretvāva sattāhaṃ sayameva parivisitvā aṭṭhame divase vikkhittacitto pamajjamakāsi. Rājakule nāma anāṇattā āsanāni paññāpetvā bhikkhū nisīdāpetvā parivisituṃ na labhanti ‘‘na mayaṃ idha ṭhātuṃ sakkhissāmā’’ti bahū bhikkhū pakkamiṃsu. Rājā dutiyadivasepi pamajji, dutiyadivasepi bahū bhikkhū pakkamiṃsu. Tatiyadivasepi pamajji, tadā ānandattheraṃ ekakameva ṭhapetvā avasesā pakkamiṃsu. Puññavantā nāma kāraṇavasikā honti, kulānaṃ pasādaṃ rakkhanti. Tathāgatassa ca sāriputtatthero mahāmoggallānattheroti dve aggasāvakā, khemā uppalavaṇṇāti dve aggasāvikā, upāsakesu citto, gahapati, hatthako āḷavakoti dve aggaupāsakā, upāsikāsu veḷukaṇṭhakī nandamātā, khujjuttarāti dve aggaupāsikā, iti ime aṭṭha jane ādiṃ katvā ṭhānantarapattā sabbepi sāvakā ekadesena dasannaṃ pāramīnaṃ pūritattā mahāpuññā abhinīhārasampannā. Ānandattheropi kappasatasahassaṃ pūritapāramī abhinīhārasampanno mahāpuñño attano kāraṇavasikatāya kulassa pasādaṃ rakkhanto aṭṭhāsi. Taṃ ekakameva nisīdāpetvā parivisiṃsu. 코살라국의 파세나디 왕은 반둘라가 왔다는 소식을 듣고 마중 나가서 성대한 환대와 함께 그를 사왓티 성으로 불러들여 군사령관(세나빠띠)의 지위에 임명하였다. 반둘라는 부모를 불러들여 그곳 사왓티에서 머물게 하였다. 그러던 어느 날 파세나디 왕은 궁전 위에서 거리의 길을 내려다보다가, 아나타핀디카와 소(小)아나타핀디카, 위사카, 수빠와사의 집으로 항상 공양을 위해 가는 수천 명의 비구들을 보고 “존자들이여, 어디로 가십니까?”라고 물었다. “대왕이여, 아나타핀디카의 집에는 상시 공양과 추첨 공양, 병든 비구를 위한 공양 등을 위해 매일 2천 명의 비구가 가고, 소아나타핀디카의 집에는 5백 명, 위사카와 수빠와사의 집에도 그와 같이 가십니다”라는 대답을 듣고는, 자신도 비구 승가를 모시고자 사원으로 가서 천 명의 비구와 함께 부처님을 청하여 7일 동안 직접 자기 손으로 보시를 올렸다. 7일째 되는 날 부처님께 절을 올리고 “세존이시여, 5백 명의 비구와 함께 저희 집에서 항상 공양을 받아주십시오”라고 청하였다. 부처님께서는 “대왕이여, 부처님들은 한곳에서만 항상 공양을 들지 않습니다. 많은 사람이 부처님들의 오심을 고대하고 있기 때문입니다”라고 말씀하셨다. “그렇다면 비구 한 분이라도 항상 보내주십시오”라고 왕이 청하자, 세존께서는 아난다 장로에게 그 소임을 맡기셨다. 왕은 비구 승가가 오면 발우를 받아 들고 “이 이름의 사람들이 공양을 들게 하라”고 구체적으로 지시하지 않은 채, 7일 동안 직접 공양을 올렸으나, 8일째 되는 날 마음이 산란해져 방일에 빠졌다. 왕실에서는 지시를 받지 않으면 자리를 마련하고 비구들을 앉게 하여 공양을 올릴 수 없기에, 많은 비구가 “우리는 이곳에 머물 수 없다”며 떠나갔다. 왕은 둘째 날에도 방일하였고, 그때에도 많은 비구가 떠나갔다. 셋째 날에도 방일하자, 그때는 아난다 장로 한 분만을 남겨두고 나머지는 모두 떠나갔다. 공덕이 있는 이들은 인연에 따라 처신하며 신도들의 신심을 보호한다. 세존의 두 상좌 제자인 사리뿟따 장로와 마하목갈라나 장로, 두 상좌 여제자인 케마와 우빨라완나, 재가 신자 중의 으뜸인 짓따 거사와 핫따까 알라와까, 재가 여신자 중의 으뜸인 벨루깐따끼 출신의 난다 어머니와 훟줏따라 등, 이 여덟 명을 비롯하여 지위를 얻은 모든 제자는 부분적으로 십바라밀을 채웠기에 큰 공덕이 있고 서원을 성취한 이들이었다. 아난다 장로 또한 십만 겁 동안 바라밀을 채우고 서원을 성취하여 큰 공덕이 있었기에, 자신의 인연에 따라 처신하며 신도의 신심을 보호하기 위해 머물렀다. 왕의 사람들은 그분 한 분만을 자리에 앉히고 공양을 올렸다. Rājā [Pg.217] bhikkhūnaṃ gatakāle āgantvā khādanīyabhojanīyāni tatheva ṭhitāni disvā, ‘‘kiṃ, ayyā, nāgamiṃsū’’ti pucchitvā, ‘‘ānandatthero ekakova āgato devā’’ti sutvā, ‘‘addhā ettakaṃ me bhattacchedanamakaṃsū’’ti bhikkhūnaṃ kuddho satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, mayā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhā paṭiyattā, ānandatthero kira ekakovāgato, paṭiyattā bhikkhā tatheva ṭhitā, pañcasatā bhikkhū mama gehe saññaṃ na kariṃsu, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āha. Satthā bhikkhūnaṃ dosaṃ avatvā, ‘‘mahārāja, mama sāvakānaṃ tumhehi saddhiṃ vissāso natthi, tena na gatā bhavissantī’’ti vatvā kulānaṃ anupagamanakāraṇañca upagamanakāraṇañca pakāsento bhikkhū āmantetvā imaṃ suttamāha – 파세나디 왕은 비구들이 떠난 뒤에 와서 맛있는 음식들이 그대로 있는 것을 보고 “존자들께서 왜 오지 않으셨는가?”라고 물었다. “아난다 장로 한 분만 오셨습니다, 대왕이여”라는 말을 듣고는 “참으로 그들이 나의 이만큼의 공양을 끊어버렸구나”라며 비구들에게 화가 나 세존의 처소로 가서 말하였다. “세존이시여, 제가 5백 명의 비구를 위해 공양을 준비했는데, 아난다 장로 한 분만 오셨다고 합니다. 준비한 공양은 그대로 남았고 5백 명의 비구는 제 집에서 공양할 생각을 하지 않았으니, 그 이유가 무엇입니까?” 세존께서는 비구들의 허물을 말씀하지 않으시고, “대왕이여, 나의 제자들은 그대들과 친밀함(vissāsa)이 없습니다. 그래서 오지 않았을 것입니다”라고 말씀하시고, 신도들의 집에 가지 않아야 할 이유와 가야 할 이유를 밝히고자 비구들을 불러 이 경(Sutta)을 설하셨다. ‘‘Navahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ, upagantvā vā nālaṃ upanisīdituṃ. Katamehi navahi? Na manāpena paccuṭṭhenti, na manāpena abhivādenti, na manāpena āsanaṃ denti, santamassa pariguhanti, bahukampi thokaṃ denti, paṇītampi lūkhaṃ denti, asakkaccaṃ denti no sakkaccaṃ, na upanisīdanti dhammassavanāya, bhāsitamassa na sussūsanti. Imehi kho, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ, upagantvā vā nālaṃ upanisīdituṃ. “비구들이여, 아홉 가지 요소를 갖춘 집에는 가지 않았거든 가지 않는 것이 마땅하고, 갔더라도 가까이 앉아 있지 않는 것이 마땅하다. 아홉 가지란 무엇인가? 기쁘게 마중 나오지 않고, 기쁘게 예배하지 않고, 기쁘게 자리를 내주지 않으며, 있는 것을 숨기고, 많아도 조금만 주며, 좋은 것이라도 거친 것을 주고, 정성스럽지 않게 주며 무례하게 주고, 법을 듣기 위해 가까이 앉지 않으며, 설하는 법을 경청하지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 아홉 가지 요소를 갖춘 집에는 가지 않았거든 가지 않는 것이 마땅하고, 갔더라도 가까이 앉아 있지 않는 것이 마땅하다.” ‘‘Navahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ upanisīdituṃ. Katamehi navahi? Manāpena paccuṭṭhenti, manāpena abhivādenti, manāpena āsanaṃ denti, santamassa na pariguhanti, bahukampi bahukaṃ denti, paṇītampi paṇītaṃ denti, sakkaccaṃ denti no asakkaccaṃ, upanisīdanti dhammassavanāya, bhāsitamassa sussūsanti. Imehi kho, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ upanisīditu’’nti (a. ni. 9.17). “비구들이여, 아홉 가지 요소를 갖춘 집에는 가지 않았더라도 가는 것이 마땅하고, 갔으면 가까이 앉아 있는 것이 마땅하다. 아홉 가지란 무엇인가? 기쁘게 마중 나오고, 기쁘게 예배하고, 기쁘게 자리를 내주며, 있는 것을 숨기지 않고, 많으면 많이 주며, 좋은 것은 좋게 주고, 정성스럽게 주며 무례하지 않게 주고, 법을 듣기 위해 가까이 앉으며, 설하는 법을 경청하는 것이다. 비구들이여, 이러한 아홉 가지 요소를 갖춘 집에는 가지 않았더라도 가는 것이 마땅하고, 갔으면 가까이 앉아 있는 것이 마땅하다.” Iti kho, mahārāja, mama sāvakā tumhākaṃ santikā vissāsaṃ alabhantā na gatā bhavissantīti. Porāṇakapaṇḍitāpi hi avissāsikaṭṭhāne sakkaccaṃ upaṭṭhiyamānāpi māraṇantikaṃ vedanaṃ patvā vissāsikaṭṭhānameva agamiṃsūti. ‘‘Kadā, bhante’’ti raññā puṭṭho atītaṃ āhari – “이와 같이 대왕이여, 나의 제자들은 그대들에게서 친밀함을 얻지 못하여 가지 않았을 것입니다. 옛 현자들도 친밀하지 않은 곳에서는 정중하게 대접을 받더라도 죽음에 임박한 고통에 이르면 친밀한 곳으로만 갔습니다.” “세존이시여, 그것이 언제 있었던 일입니까?”라고 왕이 여쭙자, 세존께서는 과거의 이야기를 들려주셨다. Atīte [Pg.218] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente kesavo nāma rājā rajjaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbaji. Taṃ pañca purisasatāni anupabbajiṃsu. So kesavatāpaso nāma ahosi. Pasādhanakappako panassa anupabbajitvā kappako nāma antevāsiko ahosi. Kesavatāpaso parisāya saddhiṃ aṭṭha māse himavante vasitvā vassārattasamaye loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā bhikkhāya pāvisi. Atha naṃ rājā disvā pasīditvā catumāsaṃ attano santike vasanatthāya paṭiññaṃ gahetvā uyyāneva vasāpento sayaṃ sāyaṃpātaṃ assa upaṭṭhānaṃ gacchati. Avasesā tāpasā katipāhaṃ vasitvā hatthisaddādīhi ubbāḷhā hutvā ukkaṇṭhitvā, ‘‘ācariya, ukkaṇṭhitamhā, gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kahaṃ, tātā’’ti? ‘‘Himavantaṃ, ācariyā’’ti. Rājā amhākaṃ āgatadivaseyeva catumāsaṃ idha vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi. ‘‘Kathaṃ gamissatha, tātā’’ti? ‘‘Tumhehi amhākaṃ anācikkhitvāva paṭiññā dinnā, mayaṃ idha na sakkoma vasituṃ, ito avidūre tumhākaṃ pavattissavanaṭṭhāne vasissāmā’’ti vanditvā pakkamiṃsu. Kappantevāsikena saddhiṃ ācariyo ohīyi. 옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 케사와라는 왕이 왕국을 버리고 선인의 출가를 하였습니다. 500명의 수행자들이 그를 따라 출가하였습니다. 그는 케사와 선인이라 불렸습니다. 그의 이발사였던 이도 출가하여 깝빠까라는 이름의 문하생이 되었습니다. 케사와 선인은 대중과 함께 히말라야에서 8개월 동안 머물다가, 우기(雨期)가 되었을 때 짠맛과 신맛을 섭취하기 위해 바라나시에 이르러 탁발을 하러 성안으로 들어갔습니다. 그때 왕이 그를 보고 신심을 내어, 4개월 동안 자신의 곁에 머물러 줄 것을 청하여 허락을 받고 원림에 머물게 하며, 스스로 아침저녁으로 그를 시봉하러 갔습니다. 나머지 선인들은 며칠을 머물다가 코끼리 소리 등에 시달려 염증을 느끼고는, “스승님, 저희는 염증을 느껴 떠나겠습니다.”라고 말했습니다. “얘들아, 어디로 가려느냐?” “스승님, 히말라야로 가겠습니다.” “얘들아, 왕은 우리가 도착한 날 바로 4개월 동안 이곳에 머물기로 약속을 받았다. 어찌 가겠느냐?” “스승님께서는 저희에게 알리지도 않고 약속을 하셨습니다. 저희는 이곳에서 머물 수 없습니다. 여기서 멀지 않은, 스승님의 소식을 들을 수 있는 곳에 머물겠습니다.”라고 하며 절을 하고 떠나갔습니다. 오직 문하생 깝빠까만이 스승과 함께 남았습니다. Rājā upaṭṭhānaṃ āgato, ‘‘kahaṃ, ayyā’’ti pucchi. ‘‘Sabbe ukkaṇṭhitamhāti vatvā himavantaṃ gatā, mahārājā’’ti āha. Kappakopi na cirasseva ukkaṇṭhitvā ācariyena punappunaṃ vāriyamānopi ‘‘na sakkomī’’ti vatvā pakkāmi. Itaresaṃ pana santikaṃ agantvā ācariyassa pavattiṃ suṇanto avidūre ṭhāne vasi. Aparabhāge ācariyassa antevāsike anussarantassa kucchirogo uppajji. Rājā vejjehi tikicchāpesi, rogo na vūpasammati. Tāpaso āha – ‘‘kiṃ, mahārāja, icchasi me rogavūpasama’’nti? ‘‘Bhante, sacāhaṃ sakkuṇeyyaṃ, idāneva vo phāsukaṃ kareyya’’nti. ‘‘Mahārāja, sace me phāsukaṃ icchasi, maṃ antevāsikānaṃ santikaṃ pesehī’’ti. Rājā ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ mañcake nipajjāpetvā nāradaamaccappamukhe cattāro amacce ‘‘mama ayyassa pavattiṃ ñatvā, mayhaṃ sāsanaṃ pahiṇeyyāthā’’ti uyyojesi. Kappantevāsiko ācariyassa āgamanaṃ sutvā paccuggamanaṃ katvā itare ‘‘kaha’’nti vutte, ‘‘asukaṭṭhāne kira vasantī’’ti āha. Tepi ācariyassāgamanabhāvaṃ sutvā tattheva samosaritvā ācariyassa uṇhodakaṃ datvā phalāphalaṃ adaṃsu. Taṃ [Pg.219] khaṇaññeva rogo vūpasammati. So katipāheneva suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Atha naṃ nārado pucchi – 왕이 시봉하러 와서 “존자님들께서는 어디에 계십니까?”라고 물었습니다. 그는 “대왕이여, 모두가 이곳이 맞지 않는다며 히말라야로 떠났습니다.”라고 말했습니다. 깝빠까 또한 머지않아 염증을 느껴 스승이 거듭 만류함에도 불구하고 “견딜 수 없습니다.”라고 말하며 떠나버렸습니다. 그는 다른 선인들에게 가서 스승의 소식을 들으며 멀지 않은 곳에 머물렀습니다. 그 후, 스승은 제자들을 그리워하다가 복통이 생겼습니다. 왕은 의사들을 시켜 치료하게 했으나 병은 낫지 않았습니다. 선인이 말했습니다. “대왕이여, 나의 병이 낫기를 원하십니까?” “존자여, 제가 할 수만 있다면 지금 당장이라도 당신을 편안하게 해드리고 싶습니다.” “대왕이여, 진정 나의 편안함을 원하신다면 나를 제자들이 있는 곳으로 보내주십시오.” 왕은 “알겠습니다, 존자여.”라고 답하고, 그를 침상에 눕혀 나라다 대신을 비롯한 네 명의 대신에게 “우리 존자님의 안부를 확인하여 나에게 소식을 전하라.” 이르고 그들을 보냈습니다. 문하생 깝빠까는 스승이 오신다는 소식을 듣고 마중을 나갔고, “다른 이들은 어디 있느냐?”는 물음에 “어느 곳에 머물고 있습니다.”라고 말했습니다. 그들도 스승님이 오셨다는 소식을 듣고 그곳으로 모여들어 스승님께 따뜻한 물을 드리고 갖가지 과일을 드렸습니다. 그러자 그 즉시 병이 나았습니다. 그는 며칠 만에 피부가 황금색으로 변했습니다. 그때 나라다가 그에게 물었습니다. ‘‘Manussindaṃ jahitvāna, sabbakāmasamiddhinaṃ; Kathaṃ nu bhagavā kesī, kappassa ramati assame. “모든 소망을 다 들어주시는 인간의 주인(왕)을 버리고, 케시(케사와) 존자께서는 어찌하여 깝빠까의 암자에서 즐거워하십니까?” ‘‘Sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā manoramā; Subhāsitāni kappassa, nārada ramayanti maṃ. “나라다여, (이곳은) 나무들도 아름답고 즐거우며 마음을 설레게 한다네. 깝빠까의 고운 말들이 나를 즐겁게 한다네.” ‘‘Sālīnaṃ odanaṃ bhuñje, suciṃ maṃsūpasecanaṃ; Kathaṃ sāmākanīvāraṃ, aloṇaṃ chādayanti taṃ. “청결하고 고기 국물을 곁들인 쌀밥을 드시다가, 어찌하여 소금기도 없는 야생 곡물(사마카와 니와라)이 존자를 만족시키는 것입니까?” ‘‘Sāduṃ vā yadi vāsāduṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ; Vissattho yattha bhuñjeyya, vissāsaparamā rasā’’ti. (jā. 1.4.181-184); “맛이 있건 없건, 양이 적건 많건, 신뢰가 있는 곳에서 먹는다면, 그 신뢰야말로 최상의 맛이라네.” Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānento ‘‘tadā rājā moggallāno ahosi, nārado sāriputto, kappantevāsiko ānando, kesavatāpaso ahamevā’’ti vatvā, ‘‘evaṃ, mahārāja, pubbepi paṇḍitā māraṇantikaṃ vedanaṃ patvā vissāsikaṭṭhānaṃ gamiṃsu, mama sāvakā tumhākaṃ santike vissāsaṃ na labhanti maññe’’ti āha. Rājā ‘‘bhikkhusaṅghena saddhiṃ mayā vissāsaṃ kātuṃ vaṭṭati, kathaṃ nu kho karissāmīti sammāsambuddhassa ñātidhītaraṃ mama gehe kātuṃ vaṭṭati, evaṃ sante ‘daharā ca sāmaṇerā ca sammāsambuddhassa ñātirājā’ti mama santikaṃ vissatthā nibaddhaṃ āgamissantī’’ti cintetvā – ‘‘ekaṃ me dhītaraṃ dentū’’ti sākiyānaṃ santikaṃ sāsanaṃ pesesi. ‘‘Katarassa sakyassa dhītā’’ti ca pucchitvā, ‘‘ñatvā āgaccheyyāthā’’ti vatvā dūte āṇāpesi. Dūtā gantvā sākiye dārikaṃ yāciṃsu. Te sannipatitvā, ‘‘pakkhantariko rājā, sace na dassāma, vināsessati no, na kho pana amhehi kulena sadiso, kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Mahānāmo ‘‘mama dāsiyā kucchimhi jātā vāsabhakhattiyā nāma dhītā rūpasobhaggappattā atthi, taṃ dassāmā’’ti vatvā dūte āha – ‘‘sādhu, rañño dārikaṃ dassāmā’’ti. ‘‘Sā kassa, dhītā’’ti? ‘‘Sammāsambuddhassa cūḷapituputtassa mahānāmassa sakkassa dhītā vāsabhakhattiyā nāmā’’ti. 스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨습니다. “그때의 왕은 목갈라나였고, 나라다는 사리뿟따였으며, 문하생 깝빠까는 아난다였고, 케사와 선인은 바로 나였다.”라고 말씀하시고는, “대왕이여, 이와 같이 옛날의 현자들도 죽음에 임박한 고통에 이르렀을 때 친밀한 곳으로 갔습니다. 나의 제자들은 당신 곁에서 친밀함을 느끼지 못하는 것 같군요.”라고 말씀하셨습니다. 왕은 ‘나도 비구 승가와 더불어 친밀해져야겠다. 어떻게 하면 좋을까? 부처님의 친족인 딸을 나의 궁으로 맞이해야겠다. 그렇게 되면 젊은 비구들과 사미들이 ‘부처님의 친족인 왕이다’라고 생각하여 친밀감을 느끼고 내 곁으로 끊임없이 올 것이다.’라고 생각하고는, “나에게 딸 한 명을 보내주시오.”라고 샤카족들에게 전령을 보냈습니다. 그리고 “어느 샤카족의 딸인지 물어보고 확실히 알아서 오너라.” 하고 사절들에게 명령했습니다. 사절들이 가서 샤카족들에게 딸을 청했습니다. 샤카족들이 모여서 의논했습니다. “저 왕은 세력이 강하니, 만약 주지 않는다면 우리를 멸망시킬 것이다. 그러나 그는 우리와 가문이 같지 않으니 어찌해야 하는가?” 그때 마하나마가 “나의 여종의 몸에서 태어난 바사바캇티야라는 이름의 딸이 있는데 미모가 아주 뛰어나다. 그녀를 보내주자.”라고 말하고 사절들에게 “좋소, 왕에게 딸을 보내겠소.”라고 말했습니다. “그녀는 누구의 딸입니까?” “부처님의 숙부의 아들인 마하나마라는 샤카족 왕의 딸 바사바캇티야요.” Te [Pg.220] gantvā rañño ārocayiṃsu. Rājā ‘‘yadi evaṃ, sādhu, sīghaṃ ānetha, khattiyā ca nāma bahumāyā, dāsidhītarampi pahiṇeyyuṃ, pitarā saddhiṃ ekabhājane bhuñjantiṃ āneyyāthā’’ti pesesi. Te gantvā, ‘‘deva, tumhehi saddhiṃ ekato bhuñjantiṃ rājā icchatī’’ti āhaṃsu. Mahānāmo ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ alaṅkārāpetvā attano bhojanakāle pakkosāpetvā tāya saddhiṃ ekato bhuñjanākāraṃ dassetvā dūtānaṃ niyyādesi. Te taṃ ādāya sāvatthiṃ gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā tuṭṭhamānaso taṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ jeṭṭhikaṃ katvā aggamahesiṭṭhāne abhisiñci. Sā na cirasseva suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi. 사절들이 돌아가 왕에게 보고했습니다. 왕은 “그렇다면 좋소, 빨리 데려오시오. 하지만 왕족들은 기만하는 일이 많으니 여종의 딸을 보낼 수도 있소. 그러니 아버지와 한 그릇에서 식사하는 딸을 데려오시오.”라고 전령을 보냈습니다. 그들이 가서 “왕께서 당신과 함께 식사하는 딸을 원하십니다.”라고 말했습니다. 마하나마는 “알겠소.”라고 답하며 바사바캇티야를 단장시키고, 자신이 식사할 때 그녀를 불러 함께 식사하는 모습을 보여준 뒤 사절들에게 넘겨주었습니다. 그들이 그녀를 데리고 사왓티에 도착하여 왕에게 그 사실을 보고했습니다. 왕은 기뻐하며 그녀를 500명 후궁의 우두머리로 삼고 제1왕비의 자리에 앉혔습니다. 그녀는 머지않아 황금색 피부를 가진 아들을 낳았습니다. Athassa nāmaggahaṇadivase rājā dārakassa ayyakassa santikaṃ pesesi ‘‘sakyarājadhītā vāsabhakhattiyā puttaṃ vijātā, kimassa nāmaṃ karomā’’ti? Taṃ pana sāsanaṃ gahetvā gato amacco thokaṃ badhiradhātuko, so gantvā rañño ayyakassa ārocesi, so taṃ sutvā ‘‘vāsabhakhattiyā puttaṃ avijāyitvāpi sabbajanaṃ abhibhavi, idāni pana rañño ativiya vallabhā bhavissatī’’ti āha. Badhiro amacco ‘‘vallabhā’’ti vacanaṃ dussutaṃ sutvā ‘‘viṭaṭūbho’’ti sallakkhetvā rājānaṃ upagantvā, ‘‘deva, kumārassa kira ‘viṭaṭūbho’ti nāmaṃ karothā’’ti āha. Rājā ‘‘porāṇakaṃ no kulasantakaṃ nāmaṃ bhavissatī’’ti cintetvā taṃ nāmaṃ akāsi. Athassa daharakāleyeva rājā ‘‘satthu piyaṃ karomī’’ti senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. 그때 그 아이의 이름을 짓는 날에, 코살라 왕은 아이의 외조부에게 전령을 보내어 "사키야 왕의 딸 바사바캇티야가 아들을 낳았습니다. 그 아이의 이름을 무엇이라 지어야 하겠습니까?"라고 물었습니다. 그런데 그 소식을 전하러 간 신하는 귀가 약간 먹은 상태였습니다. 그가 가서 외조부인 마하나마 왕에게 이 사실을 아뢰자, 마하나마 왕은 그 말을 듣고 "바사바캇티야는 아들을 낳기 전에도 모든 사람을 압도했는데, 이제는 왕에게 더욱 총애를 받게(vallabhā) 될 것이다"라고 말했습니다. 귀먹은 신하는 '총애를 받는 자(vallabhā)'라는 말을 잘못 듣고 '비투두바(viṭaṭūbho)'라고 이해하여, 코살라 왕에게 돌아와 "대왕이시여, 왕자의 이름을 '비투두바'라고 지으라고 하십니다"라고 아뢰었습니다. 왕은 "우리 가문에 전해 내려오는 옛 이름인가 보다"라고 생각하여 그 이름을 붙여주었습니다. 그 후 왕은 그가 아직 어릴 때에 "부처님께 기쁨을 드리리라"고 생각하며 그에게 군사령관의 직위를 주었습니다. So kumāraparihārena vaḍḍhanto sattavassikakāle aññesaṃ kumārānaṃ mātāmahakulato hatthirūpakaassarūpakādīni āhariyamānāni disvā mātaraṃ pucchi – ‘‘amma, aññesaṃ mātāmahakulato paṇṇākāro āharīyati, mayhaṃ koci kiñci na pesesi, kiṃ tvaṃ nimātā nipitā’’ti? Atha naṃ sā, ‘‘tāta, tava sakyarājāno mātāmahā dūre pana vasanti, tena te kiñci na pesentī’’ti vañcesi. Soḷasavassikakāle, ‘‘amma, tava mātāmahakulaṃ passitukāmomhī’’ti vatvā, ‘‘alaṃ, tāta, kiṃ tattha gantvā karissatī’’ti vāriyamānopi punappunaṃ yāci. Athassa mātā ‘‘tena hi gacchā’’ti sampaṭicchi. So pitu ārocetvā mahantena parivārena nikkhami. Vāsabhakhattiyā puretaraṃ paṇṇaṃ pesesi – ‘‘ahaṃ [Pg.221] idha sukhaṃ vasāmi, māssa kiñci sāmino antaraṃ dassayiṃsū’’ti. Sākiyā viṭaṭūbhassa āgamanaṃ ñatvā, ‘‘vandituṃ na sakkomā’’ti tassa daharadahare kumāre janapadaṃ pahiṇitvā tasmiṃ kapilapuraṃ sampatte santhāgāre sannipatiṃsu. Kumāro tattha gantvā aṭṭhāsi. 그 비투두바 왕자는 왕실의 보살핌 속에서 성장하다가 일곱 살이 되었을 때, 다른 왕자들에게 외가로부터 코끼리 인형과 말 인형 등이 배달되는 것을 보고 어머니에게 물었습니다. "어머니, 다른 왕자들에게는 외가에서 선물이 오는데, 저에게는 아무도 무엇 하나 보내주지 않습니다. 어머니는 부모님이 안 계신가요?" 그러자 어머니는 "얘야, 너의 외가 식구인 사키야 왕들은 아주 먼 곳에 살고 있단다. 그래서 그들이 아무것도 보내지 못하는 것이란다"라고 속였습니다. 열여섯 살이 되었을 때, 왕자가 "어머니, 외가 식구들을 뵙고 싶습니다"라고 말하자, 어머니는 "얘야, 그만두어라. 거기 가서 무엇 하겠느냐"며 만류했으나 왕자는 거듭 간청했습니다. 결국 어머니는 "정 그렇다면 가거라"며 허락했습니다. 그는 아버지 왕에게 아뢰고 큰 행렬을 갖추어 길을 떠났습니다. 바사바캇티야는 미리 편지를 보내 "나는 여기서 편안히 지내고 있으니, 내 아들에게 어떤 차별도 보이지 말아 달라"고 간청했습니다. 사키야 인들은 비투두바가 온다는 소식을 듣고 "우리는 그에게 절을 할 수 없다"고 생각하여, 그보다 나이 어린 왕자들을 모두 지방으로 보내버렸습니다. 비투두바가 카필라성에 도착했을 때 사키야 인들은 집회소에 모여 있었고, 왕자는 그곳으로 가서 섰습니다. Atha naṃ ‘‘ayaṃ te, tāta, mātāmaho, ayaṃ mātulo’’ti vatvā vandāpesuṃ. So sabbe vandamāno vicaritvā ekampi attānaṃ vandantaṃ adisvā ‘‘kiṃ nu kho maṃ vandantā natthī’’ti pucchi. Sākiyā, ‘‘tāta, te kaniṭṭhakumārā janapadaṃ gatā’’ti vatvā tassa mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. So katipāhaṃ vasitvā mahantena parivārena nikkhami. Athekā dāsī santhāgāre tena nisinnaphalakaṃ ‘‘idaṃ vāsabhakhattiyāya dāsiyā puttassa nisinnaphalaka’’nti akkositvā paribhāsitvā khīrodakena dhovi. Eko puriso attano āvudhaṃ pamussitvā nivatto taṃ gaṇhanto viṭaṭūbhakumārassa akkosanasaddaṃ sutvā taṃ kāraṇaṃ pucchitvā, ‘‘vāsabhakhattiyā dāsiyā kucchimhi mahānāmasakkaṃ paṭicca jātā’’ti ñatvā balakāyassa kathesi. ‘‘Vāsabhakhattiyā kira dāsidhītā’’ti mahākolāhalaṃ ahosi. Taṃ sutvā viṭaṭūbho ‘‘ete tāva mama nisinnaphalakaṃ khīrodakena dhovantu, ahaṃ pana rajje patiṭṭhitakāle etesaṃ galalohitaṃ gahetvā mama nisinnaphalakaṃ dhovissāmī’’ti cittaṃ paṭṭhapesi. Tasmiṃ sāvatthiṃ gate amaccā taṃ pavattiṃ rañño ārocayiṃsu. Rājā ‘‘mayhaṃ dāsidhītaraṃ adaṃsū’’ti sākiyānaṃ kujjhitvā vāsabhakhattiyāya ca puttassa ca dinnaparihāraṃ acchinditvā dāsadāsīhi laddhabbamattameva dāpesi. 그때 사키야 인들은 비투두바에게 "얘야, 이분은 너의 외조부이시고, 이분은 외삼촌이시다"라고 말하며 그로 하여금 절을 하게 했습니다. 그는 모든 이들에게 절을 하며 돌아다녔으나 정작 자신에게 절하는 사람은 단 한 명도 보지 못하자, "나에게 절하는 사람은 없습니까?"라고 물었습니다. 사키야 인들은 "얘야, 너보다 어린 왕자들은 모두 지방으로 갔다"고 말하며 그에게 성대한 대접을 베풀었습니다. 그는 며칠을 머문 뒤 큰 행렬과 함께 떠났습니다. 그때 한 여종이 집회소에서 그가 앉았던 자리를 향해 "이것은 여종 바사바캇티야의 아들이 앉았던 자리다"라고 욕설을 퍼부으며 우유 섞인 물로 씻어냈습니다. 한 병사가 자신의 무기를 잊어버리고 돌아왔다가 비투두바 왕자를 모욕하는 소리를 듣고 그 이유를 물어보았고, "바사바캇티야는 여종의 몸에서 마하나마 사키야 왕의 씨를 받아 태어났다"는 사실을 알게 되어 군대에 퍼뜨렸습니다. "바사바캇티야가 여종의 딸이라더라"는 소문으로 큰 소동이 일어났습니다. 비투두바는 그 소식을 듣고 "지금은 저들이 내가 앉았던 자리를 우유로 씻게 내버려 두어라. 내가 왕위에 오르는 날, 저 사키야 인들의 목을 베어 그 피로 내가 앉았던 자리를 씻어낼 것이다"라고 결심했습니다. 그가 사왓티로 돌아오자 대신들이 그 모든 사실을 왕에게 보고했습니다. 코살라 왕은 "사키야 인들이 나에게 여종의 딸을 주었구나"라며 분노하여, 바사바캇티야와 그 아들에게 주었던 왕실의 대우를 박탈하고 노비들이 받는 정도의 대우만 해 주도록 했습니다. Tato katipāhaccayena satthā rājanivesanaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Rājā āgantvā vanditvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ kira ñātakehi dāsidhītā mayhaṃ dinnā, tenassā ahaṃ saputtāya parihāraṃ acchinditvā dāsadāsīhi laddhabbamattameva dāpesi’’nti āha. Satthā ‘‘ayuttaṃ, mahārāja, sākiyehi kataṃ, dadantehi nāma samānajātikā dātabbā assa, taṃ pana, mahārāja, vadāmi, vāsabhakhattiyā khattiyarājadhītā khattiyarañño gehe abhisekaṃ labhi. Viṭaṭūbhopi khattiyarājānameva paṭicca jāto, mātugottaṃ [Pg.222] nāma kiṃ karissati, pitugottameva pamāṇanti. Porāṇakapaṇḍitā dalidditthiyā kaṭṭhahārikāya aggamahesiṭṭhānaṃ adaṃsu, tassā ca kucchimhi jātakumāro dvādasayojanikāya bārāṇasiyā rajjaṃ patvā kaṭṭhavāhanarājā nāma jāto’’ti kaṭṭhahārijātakaṃ (jā. 1.1.7) kathesi. Rājā dhammakathaṃ sutvā ‘‘pitugottameva kira pamāṇa’’nti tussitvā vāsabhakhattiyāya ca puttassa ca pakatiparihārameva dāpesi. 그 후 며칠이 지나 부처님께서 왕궁에 방문하여 마련된 자리에 앉으셨습니다. 왕은 부처님께 절을 올린 뒤, "존자시여, 당신의 친척들이 저에게 여종의 딸을 주었다고 합니다. 그래서 제가 그녀와 아들의 대우를 박탈하고 노비 수준의 대우만 받게 하였습니다"라고 아뢰었습니다. 부처님께서는 "대왕이시여, 사키야 인들이 부적절한 일을 하였습니다. 선물을 줄 때는 마땅히 신분이 같은 사람을 주어야 합니다. 그러나 대왕이시여, 내가 말하건대 바사바캇티야는 왕의 딸이며 왕의 궁전에서 대관식을 치른 왕비입니다. 비투두바 또한 왕을 의지하여 태어난 왕자입니다. 어머니의 가문이 무슨 상관이 있겠습니까? 아버지의 가문만이 척도입니다. 옛날의 현자들도 가난한 나무꾼 여인의 몸에서 난 아들에게 왕비의 자리를 주었고, 그 여인의 태에서 난 왕자가 12유순 넓이의 바라나시에서 왕위에 올라 캇타바하나 왕이라 불렸습니다"라고 말씀하시며 캇타바하나 자타카를 설하셨습니다. 왕은 이 법문을 듣고 "과연 아버지의 가문이 기준이로구나"라고 기뻐하며, 바사바캇티야와 아들 비투두바에게 예전과 같은 왕실의 대우를 다시 회복시켜 주었습니다. Bandhulasenāpatissapi kho kusinārāyaṃ mallarājadhītā mallikā nāma bhariyā dīgharattaṃ puttaṃ na vijāyi. Atha naṃ bandhulo ‘‘attano kulagharameva gacchā’’ti uyyojesi. Sā ‘‘satthāraṃ disvāva gamissāmī’’ti jetavanaṃ pavisitvā tathāgataṃ vanditvā ṭhitā, ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti vuttā ‘‘sāmiko maṃ bhante, kulagharaṃ pesetī’’ āha. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Vañjhā kirasmi aputtikā’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, gamanakiccaṃ natthi, nivattassū’’ti. Sā tuṭṭhamānasā satthāraṃ vanditvā nivesanaṃ gantvā ‘‘kasmā nivattāsī’’ti vuttā ‘‘dasabalena nivattitāmhī’’ti āha bandhulo ‘‘diṭṭhaṃ bhavissati dīghadassinā kāraṇa’’nti sampaṭicchi. Sā na cirasseva gabbhaṃ paṭilabhitvā uppannadāhaḷā ‘‘dohaḷo me uppanno’’ti ārocesi. ‘‘Kiṃ dohaḷo’’ti? ‘‘Vesālinagare gaṇarājakulānaṃ abhisekamaṅgalapokkharaṇiyaṃ otaritvā nhatvā pānīyaṃ pātukāmāmhi, sāmī’’ti. Bandhulo ‘‘sādhū’’ti vatvā sahassathāmadhanuṃ gahetvā taṃ rathaṃ āropetvā sāvatthito nikkhamitvā rathaṃ pājento mahālilicchavino dinnadvārena vesāliṃ pāvisi. Mahālilicchavino ca dvārasamīpe eva nivesanaṃ hoti. So rathassa ummāre panighātasaddaṃ sutvāva ‘‘bandhulassa rathasaddo eso, ajja licchavīnaṃ bhayaṃ uppajjissatī’’ti āha. 반둘라 장군에게도 쿠시나라 몰라 왕의 딸인 말리까라는 이름의 아내가 있었으나, 오랫동안 자식을 낳지 못했다. 그러자 반둘라는 그녀에게 "그대의 친정으로 돌아가시오"라고 하며 보냈다. 그녀는 "부처님을 뵙고 나서 가겠습니다"라고 생각하며 제따바나 사원으로 들어가 세존께 예배드리고 서 있었다. 부처님께서 "어디로 가느냐?"라고 물으시자, "세존이시여, 남편이 저를 친정으로 보내고 있습니다"라고 대답했다. "무슨 이유 때문이냐?"라고 물으시자, "제가 아이를 낳지 못하는 불임이기 때문이라고 합니다"라고 답했다. "만약 그렇다면 갈 필요가 없으니 돌아가거라"라고 말씀하셨다. 그녀는 기쁜 마음으로 부처님께 예배드리고 집으로 돌아왔다. "왜 돌아왔소?"라는 질문에 그녀는 "십력존(부처님)께서 돌아가라고 하셨습니다"라고 말했다. 반둘라는 "미래를 내다보시는 부처님께서 어떤 이유를 보셨을 것이다"라며 그 말을 받아들였다. 그녀는 얼마 지나지 않아 임신을 하게 되었고, 임신부의 갈망(입덧)이 생겨 "제게 갈망이 생겼습니다"라고 알렸다. "어떤 갈망이오?"라고 묻자, "서방님, 웨살리 시에 있는 공화국 왕가들의 대관식용 상서로운 연못에 내려가 목욕을 하고 그 물을 마시고 싶습니다"라고 답했다. 반둘라는 "좋소"라고 말하고, 천 명의 힘을 가진 활을 챙겨 그녀를 전차에 태우고 사왓티에서 출발했다. 그는 전차를 몰아 마할리 릿차비에게 배정된 성문을 통해 웨살리로 들어갔다. 마할리 릿차비의 집은 바로 그 성문 근처에 있었다. 그는 전차가 문턱을 부딪치는 소리를 듣자마자 "이것은 반둘라의 전차 소리다. 오늘 릿차비들에게 두려운 일이 생기겠구나"라고 말했다. Pokkharaṇiyā anto ca bahi ca ārakkhā balavatī, upari lohajālaṃ patthaṭaṃ, sakuṇānampi okāso natthi. Bandhulasenāpati pana rathā otaritvā ārakkhake manusse vettena paharanto palāpetvā lohajālaṃ chinditvā antopokkharaṇīyaṃ bhariyaṃ nhāpetvā sayampi nhatvā puna taṃ rathaṃ āropetvā nagarā nikkhamitvā āgatamaggeneva pāyāsi. Te ārakkhamanussā licchavirājūnaṃ ārocesuṃ. Licchavirājāno kujjhitvā pañca rathasatāni āruyha ‘‘bandhulamallaṃ gaṇhissāmā’’ti nikkhamiṃsu. Taṃ pavattiṃ [Pg.223] mahālissa ārocesuṃ. Mahāli, ‘‘mā gamittha, so hi vo sabbe ghotessatī’’ti āha. Tepi ‘‘mayaṃ gamissāma evā’’ti vadiṃsu. ‘‘Tena hi tassa rathacakkassa yāva nābhito pathaviṃ paviṭṭhaṭṭhānaṃ disvā nivatteyyātha, tato anivattantā purato asanisaddaṃ viya suṇissatha, tamhā ṭhānā nivatteyyātha. Tato anivattantā tumhākaṃ rathadhuresu chiddaṃ passissatha, tamhā ṭhānā nivatteyyātha, purato mā gamitthā’’ti. Te tassa vacanena anivattitvā taṃ anubandhiṃsu eva. Mallikā disvā, ‘‘rathā, sāmi, paññāyantī’’ti āha. ‘‘Tena hi ekasseva rathassa paññāyanakāle maṃ āroceyyāsī’’ti. Sā yadā sabbe rathā eko viya hutvā paññāyiṃsu, tadā ‘‘ekameva, sāmi, rathasīsaṃ paññāyatī’’ti āha. Bandhulo ‘‘tena hi imā rasmiyo gaṇhāhī’’ti tassā rasmiyo datvā rathe ṭhitova dhanuṃ āropesi, rathacakkaṃ yāva nābhito pathaviṃ pāvisi. 연못의 안팎으로는 경비가 삼엄했고, 위로는 철조망이 쳐져 있어 새들조차 들어갈 틈이 없었다. 그러나 반둘라 장군은 전차에서 내려 경비병들을 몽둥이(또는 칼)로 쳐서 쫓아내고 철조망을 끊은 뒤, 연못 안에서 아내를 목욕시키고(물을 마시게 하고) 자신도 목욕했다. 그러고는 다시 그녀를 전차에 태워 성을 빠져나와 왔던 길로 되돌아갔다. 경비병들은 릿차비 왕들에게 이 사실을 알렸다. 릿차비 왕들은 분노하여 500대의 전차에 올라타 "몰라족 반둘라를 잡겠다"며 출발했다. 그 소식이 마할리에게 전해졌다. 마할리는 "가지 마시오. 그는 그대들 모두를 죽일 것이오"라고 말했다. 그러나 그들은 "우리는 가고야 말겠소"라고 말했다. "그렇다면 그의 전차 바퀴가 축까지 땅속으로 박힌 자국을 보거든 돌아오시오. 거기서 돌아오지 않는다면 앞으로 천둥소리 같은 것을 듣게 될 것이니, 그때 돌아오시오. 거기서도 돌아오지 않는다면 그대들 전차의 멍에에 구멍이 난 것을 보게 될 것이니, 그때 돌아오고 더 이상 나아가지 마시오." 그들은 그의 말을 듣고도 돌아가지 않고 계속 그를 추격했다. 말리까가 이를 보고 "서방님, 전차들이 보입니다"라고 말했다. "그렇다면 전차가 단 한 대만 보이는 것처럼 보일 때 내게 말하시오." 모든 전차가 일직선이 되어 단 한 대처럼 보였을 때, 그녀는 "서방님, 전차의 머리가 단 하나만 보입니다"라고 말했다. 반둘라는 "그럼 이 고삐들을 잡으시오"라며 그녀에게 고삐를 건네주고, 전차 위에 선 채로 활을 당겼다. 그러자 전차 바퀴가 축까지 땅속으로 깊이 박혔다. Licchavino taṃ ṭhānaṃ disvāpi na nivattiṃsu. Itaro thokaṃ gantvā jiyaṃ pothesi, asanisaddo viya ahosi. Te tatopi na nivattiṃsu, anubandhantā gacchanteva. Bandhulo rathe ṭhitakova ekasaraṃ khipi, so pañcannaṃ rathasatānaṃ rathasīse chiddaṃ katvā pañca rājasatāni parikarabandhanaṭṭhāne vinivijjhitvā pathaviṃ pāvisi. Te attano paviddhabhāvaṃ ajānitvā, ‘‘tiṭṭha, re, tiṭṭha, re’’ti vadantā anubandhiṃsu eva. Bandhulo rathaṃ ṭhapetvā ‘‘tumhe matakā, matakehi saddhiṃ mayhaṃ yuddhaṃ nāma natthī’’ti āha. ‘‘Matakā nāma amhādisā na hontī’’ti. ‘‘Tena hi sabbapacchimassa parikaraṃ mocethā’’ti. Te mocayiṃsu. So muttamatte eva maritvā patito. Atha te sabbepi ‘‘tumhe evarūpā, attano gharāni gantvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahitvā puttadāraṃ anusāsitvā sannāhaṃ mocethā’’ti āha. Te tathā katvā sabbepi jīvitakkhayaṃ pattā. Bandhulopi mallikaṃ sāvatthiṃ ānesi. Sā soḷasakkhattuṃ yamake yamake putte vijāyi. Sabbepi sūrā thāmasampannā ahesuṃ, sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇiṃsu. Ekekassa purisasahassaṃ parivāro ahosi. Pitarā saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchantehi teheva rājaṅgaṇaṃ paripūri. 릿차비들은 그 자국을 보고도 돌아가지 않았다. 반둘라는 조금 더 가서 활시위를 튕겼다. 그 소리는 마치 천둥소리와 같았다. 그들은 거기서도 돌아가지 않고 계속해서 추격해 왔다. 반둘라는 전차 위에 선 채로 화살 하나를 쏘았다. 그 화살은 500대 전차의 머리 부분을 뚫고, 500명 왕들의 복대(갑옷 부위)를 관통한 뒤 땅속으로 박혔다. 그들은 자신들이 관통당한 줄도 모른 채 "이놈, 게 서라! 게 서라!"라고 외치며 계속 쫓아왔다. 반둘라는 전차를 멈추고 "그대들은 이미 죽은 자들이다. 나는 죽은 자들과 싸우지 않는다"라고 말했다. "죽은 자들이 우리 같을 리가 없지 않느냐"라고 하자, "그렇다면 맨 마지막 사람의 복대를 풀어 보시오"라고 말했다. 그들이 그것을 풀자마자 그는 죽어서 쓰러졌다. 그러자 반둘라는 그들 모두에게 "그대들도 모두 이와 같으니, 각자 집으로 돌아가 해야 할 일들을 정리하고 처자식에게 유언을 남긴 뒤에 갑옷을 벗으시오"라고 말했다. 그들은 그대로 행했고, 모두 죽음을 맞이했다. 반둘라는 말리까를 데리고 사왓티로 돌아왔다. 그녀는 열여섯 번에 걸쳐 매번 쌍둥이 아들들을 낳았다. 그들 모두는 용맹하고 힘이 넘쳤으며, 모든 학문과 기술을 통달했다. 아들들 각자에게는 천 명의 부하들이 있었다. 그들이 아버지와 함께 왕궁으로 갈 때면 그들만으로도 왕궁 앞마당이 가득 찼다. Athekadivasaṃ [Pg.224] vinicchaye kūṭaṭṭaparājitā manussā bandhulaṃ āgacchantaṃ disvā mahāviravaṃ viravantā vinicchayaamaccānaṃ kūṭaṭṭakaraṇaṃ tassa ārocesuṃ. So vinicchayaṃ gantvā taṃ aṭṭaṃ vicāretvā sāmikameva sāmikaṃ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāraṃ pavatteti. Rājā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā tamatthaṃ sutvā tussitvā sabbepi te amacce hāretvā bandhulasseva vinicchayaṃ niyyādesi. So tato paṭṭhāya sammā vinicchayi. Tato te porāṇakavinicchayikā amaccā kiñci lañjaṃ alabhantā appalābhā hutvā ‘‘bandhulo rajjaṃ patthetī’’ti rājakule paribhindiṃsu. Rājā tesaṃ kathaṃ saddahitvā cittaṃ niggahetuṃ nāsakkhi. ‘‘Imasmiṃ idheva ghātiyamāne garahā me uppajjissatī’’ti puna cintetvā payuttapurisehi paccantaṃ pahārāpetvā bandhulaṃ pakkosāpetvā, ‘‘paccanto kira kupito, tava puttehi saddhiṃ gantvā, core gaṇhāhī’’ti pahiṇitvā, ‘‘etthevassa dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ sīsaṃ chinditvā āharathā’’ti tehi saddhiṃ aññepi samatthe mahāyodhe pesesi. Tasmiṃ paccantaṃ gacchanteyeva ‘‘senāpati kira āgacchatī’’ti payuttacorā palāyiṃsu. So taṃ padesaṃ āvāsāpetvā saṇṭhāpetvā nivatti. 그 후 어느 날 재판소에서 부정한 재판으로 패소한 사람들이 반둘라 장군이 오는 것을 보고 크게 소리 높여 울며 재판관들의 부정부패를 그에게 알렸습니다. 그는 재판소로 가서 그 사건을 조사하여 실제 주인에게 재산을 돌려주었습니다. 많은 사람들이 큰 소리로 환호했습니다. 왕은 "이 소리가 무엇이냐?"라고 묻고 그 사연을 들은 뒤 기뻐하며 그 부패한 재판관들을 모두 해임하고 반둘라에게 재판 업무를 맡겼습니다. 그때부터 그는 공정하게 판결했습니다. 그러자 이전의 재판관들은 뇌물을 받지 못해 수입이 줄어들자 "반둘라가 왕위를 노리고 있다"고 왕실에 이간질했습니다. 왕은 그들의 말을 믿고 자신의 마음을 다스리지 못했습니다. 왕은 "이곳에서 그를 죽이면 나에게 비난이 쏟아질 것이다"라고 다시 생각하고는 자객들을 시켜 변방을 약탈하게 한 뒤 반둘라를 불러 "변방이 소란스러우니 네 아들들과 함께 가서 도적들을 잡아라"고 보냈습니다. 그리고 "그곳에서 그의 서른두 아들과 함께 그의 머리를 베어 오라"고 명하며 그들과 함께 유능한 전사들을 보냈습니다. 그가 변방에 도착하자마자 "장군이 오신다"는 소문에 매수된 도적들은 달아났습니다. 그는 그 지역을 평정하고 안정시킨 뒤 돌아섰습니다. Athassa nagarato avidūre ṭhāne te yodhā puttehi saddhiṃ sīsaṃ chindiṃsu. Taṃ divasaṃ mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ dve aggasāvakā nimantitā honti. Athassā pubbaṇhe eva ‘‘sāmikassa te saddhiṃ puttehi sīsaṃ chinna’’nti paṇṇaṃ āharitvā adaṃsu. Sā taṃ pavattiṃ ñatvā kassaci kiñci avatvā paṇṇaṃ ucchaṅge ṭhapetvā bhikkhusaṅghameva parivisi. Athassā paricārikāyo bhikkhūnaṃ bhattaṃ datvā sappicāṭiṃ āharantiyo therānaṃ purato sappicāṭiṃ bhindiṃsu. Dhammasenāpati ‘‘bhedanadhammaṃ bhinnaṃ, na cintitabba’’nti āha. Sā ucchaṅgato paṇṇaṃ nīharitvā ‘‘dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ pitusīsaṃ chinnanti me imaṃ paṇṇaṃ āhariṃsu, ahaṃ idaṃ sutvāpi na cintemi, sappicāṭiyā bhinnāya kiṃ cintayissāmi, bhante’’ti āha. Dhammasenāpati ‘‘animittamanaññātaṃ, maccānaṃ idha jīvita’’ntiādīni (su. ni. 579) vatvā dhammaṃ desetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ agamāsi. Sāpi dvattiṃsa suṇisāyo pakkosāpetvā, ‘‘tumhākaṃ sāmikā niraparādhā attano purimakammaphalaṃ labhiṃsu[Pg.225], tumhe mā socayittha, mā paridevittha, rañño upari manopadosaṃ mā karitthā’’ti ovadi. 그 후 성에서 멀지 않은 곳에서 그 전사들이 아들들과 함께 그의 머리를 베었습니다. 그날 말리까는 오백 명의 비구들과 함께 두 분의 상수제자를 공양에 초대했습니다. 그런데 그날 오전 중에 그녀에게 "당신 남편과 아들들의 머리가 베어졌다"는 편지가 전달되었습니다. 그녀는 그 소식을 알고도 누구에게도 아무 말도 하지 않고 편지를 품에 품은 채 비구 승가에 공양을 올렸습니다. 그때 그녀의 시녀들이 비구들에게 음식을 바치다가 버터 단지를 가져오던 중 장로들 앞에서 단지를 깨뜨렸습니다. 법의 장군(사리불)은 "깨어지는 성질의 것은 깨어지기 마련이니 걱정하지 마시오"라고 말했습니다. 그녀는 품에서 편지를 꺼내어 "서른두 명의 아들과 함께 아버지의 머리가 베어졌다는 이 편지를 저에게 가져왔습니다. 저는 이것을 듣고도 슬퍼하지 않는데 하물며 깨진 버터 단지 때문에 무엇을 슬퍼하겠습니까, 존자시여"라고 말했습니다. 법의 장군은 "이 세상 중생들의 삶은 정해진 바가 없고 알 수도 없다"는 등의 법문을 설하고 자리에서 일어나 사원으로 돌아갔습니다. 그녀 역시 서른두 명의 며느리들을 불러 "그대들의 남편은 죄가 없으나 자신들이 지은 전생 업의 결과를 받은 것이니 그대들은 슬퍼하거나 통곡하지 말고 왕에 대해 원망하는 마음을 품지 마라"고 훈계했습니다. Rañño carapurisā taṃ kathaṃ sutvā gantvā tesaṃ niddosabhāvaṃ rañño kathayiṃsu. Rājā saṃvegappatto tassā nivesanaṃ gantvā mallikañca suṇisāyo cassā khamāpetvā mallikāya varaṃ adāsi. Sā ‘‘varo gahito me hotū’’ti vatvā tasmiṃ gate matakabhattaṃ datvā nhatvā rājānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘deva, tumhehi mayhaṃ varo dinno, mayhañca aññena attho natthi, dvattiṃsāya me suṇisānaṃ mamañca kulagharagamanaṃ anujānāthā’’ti āha. Rājā sampaṭicchi. Sā dvattiṃsa suṇisāyo yathāsakāni kulāni pesesi, sayampi kusinārānagare attano kulagharaṃ agamāsi. 왕의 밀정들이 그 말을 듣고 가서 그들의 결백함을 왕에게 보고했습니다. 왕은 충격을 받고 그녀의 집으로 가서 말리까와 며느리들에게 용서를 구하고 말리까에게 소원을 들어주겠다고 했습니다. 그녀는 "소원을 허락해 주십시오"라고 말하고 그 집에서 죽은 이들을 위해 음식을 보시한 뒤 목욕을 하고 왕에게 다가가 절하며 말했습니다. "대왕이시여, 저에게 소원을 주셨으니 다른 것은 필요 없습니다. 저의 서른두 명의 며느리들과 제가 친정으로 돌아가는 것을 허락해 주십시오." 왕은 이를 승낙했습니다. 그녀는 서른두 명의 며느리들을 각각의 친정으로 보내고 자신도 쿠시나라 성에 있는 자신의 친정으로 갔습니다. Rājāpi bandhulasenāpatino bhāgineyyassa dīghakārāyanassa nāma senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. So pana ‘‘mātulo me iminā mārito’’ti rañño otāraṃ gavesanto vicarati. Rājāpi niraparādhassa bandhulassa māritakālato paṭṭhāya vippaṭisārī hutvā cittassādaṃ na labhati, rajjasukhaṃ nānubhoti. Tadā satthā sakyānaṃ medāḷupaṃ nāma nigamaṃ upanissāya viharati. Rājā tattha gantvā ārāmato avidūre khandhāvāraṃ nivāsetvā, ‘‘mandena parivārena satthāraṃ vandissāmī’’ti vihāraṃ gantvā pañcarājākakudhabhaṇḍāni dīghakārāyanassa datvā ekakova gandhakuṭiṃ pāvisi. Sabbaṃ dhammacetiyasuttaniyāmena (ma. ni. 2.364 ādayo) dīpetabbaṃ. Tasmiṃ gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dīghakārāyano tāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā viṭaṭūbhaṃ rājānaṃ katvā rañño ekaṃ assaṃ ekañca upaṭṭhānakārikaṃ mātugāmaṃ ṭhapetvā nivattetvā sāvatthiṃ agamāsi. 왕은 반둘라 장군의 조카인 디가까라야나라는 사람에게 장군의 지위를 주었습니다. 그러나 그는 "이 왕이 나의 숙부를 죽였다"며 왕을 해칠 기회를 엿보며 다녔습니다. 왕 역시 죄 없는 반둘라를 죽인 때부터 후회에 휩싸여 마음의 안식을 얻지 못하고 왕권의 즐거움도 누리지 못했습니다. 그때 부처님께서는 샤카족의 메달루빠라는 마을을 의지하여 머물고 계셨습니다. 왕은 그곳으로 가서 사원에서 멀지 않은 곳에 진영을 갖추고 "적은 수행원만 데리고 부처님을 뵙겠다"며 사원으로 가서 다섯 가지 왕의 상징물을 디가까라야나에게 맡기고 홀로 향실로 들어갔습니다. 모든 내용은 담마제띠야 경에 나온 방식대로 이해해야 합니다. 그가 향실로 들어갔을 때 디가까라야나는 그 다섯 가지 왕의 상징물을 가지고 위두다바를 왕으로 세운 뒤 왕에게는 말 한 마리와 시중들 여인 한 명만 남겨두고 사왓띠로 돌아가 버렸습니다. Rājā satthārā saddhiṃ piyakathaṃ kathetvā satthāraṃ vanditvā nikkhanto senaṃ adisvā taṃ mātugāmaṃ pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā, ‘‘ahaṃ bhāgineyyaṃ ādāya gantvā, viṭaṭūbhaṃ gahessāmī’’ti rājagahanagaraṃ gacchanto vikāle dvāresu pidahitesu nagaraṃ patvā ekissā sālāya nipajjitvā vātātapehi kilanto rattibhāge tattheva kālamakāsi. Vibhātāya rattiyā, ‘‘deva, kosalanarinda anātho jātosī’’ti vippalapantiyā [Pg.226] tassā itthiyā saddaṃ sutvā rañño ārocesuṃ. So mātulassa mahantena sakkārena sarīrakiccaṃ kāresi. 왕은 부처님과 정겨운 대화를 나누고 부처님께 절을 올린 뒤 밖으로 나왔으나 군대를 보지 못하자 그 여인에게 물어 사정을 듣게 되었습니다. "내가 조카를 데려와 위두다바를 잡으리라" 생각하며 라자가하 성으로 가던 중 때가 늦어 문이 닫히자 성 밖 한 정각에서 누워 잠을 잤습니다. 바람과 햇볕에 지친 그는 밤중에 그곳에서 별세했습니다. 날이 밝자 "대왕이시여, 꼬살라의 군주께서 의지할 곳 없이 돌아가셨나이다"라고 통곡하는 그 여인의 목소리를 듣고 사람들이 왕에게 알렸습니다. 아자따사뚜 왕은 숙부의 시신을 성대한 예우를 갖추어 장례를 치러 주었습니다. Viṭaṭūbhopi rajjaṃ labhitvā taṃ veraṃ saritvā ‘‘sabbepi sākiye māressāmī’’ti mahatiyā senāya nikkhami. Taṃ divasaṃ satthā paccūsakāle lokaṃ volokento ñātisaṅghassa vināsaṃ disvā, ‘‘ñātisaṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā, piṇḍapātapaṭikkanto gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā, sāyanhasamaye ākāsena gantvā, kapilavatthusāmante ekasmiṃ kabaracchāye rukkhamūle nisīdi. Tato viṭaṭūbhassa rajjasīmāya mahanto sandacchāyo nigrodho atthi. Viṭaṭūbho satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘bhante, kiṃ kāraṇā evarūpāya uṇhavelāya imasmiṃ kabaracchāye rukkhamūle nisīdatha, etasmiṃ sandacchāye nigrodhamūle nisīdatha, bhante’’ti vatvā, ‘‘hotu, mahārāja, ñātakānaṃ chāyā nāma sītalā’’ti vutte, ‘‘ñātakānurakkhanatthāya satthā āgato bhavissatī’’ti cintetvā satthāraṃ vanditvā nivattitvā sāvatthiṃyeva paccāgami. Satthāpi uppatitvā jetavanameva gato. 위다두바(Viṭaṭūbha) 역시 왕위를 얻은 뒤 그 옛날에 맺었던 원한을 기억하며 “모든 샤카족을 죽이리라”고 결심하고 대군을 이끌고 출정하였다. 그날 새벽녘에 세존께서 세상을 관찰하시다가 친족들의 멸망을 보시고 “친족들을 돕는 것이 마땅하다”고 생각하셨다. 오전 중에 탁발을 하시고 공양을 마치신 뒤 간다쿠티(gandhakuṭi)에서 사자처럼 누워 휴식을 취하신 뒤, 저녁 무렵에 허공을 가로질러 가셔서 가비라성(Kapilavatthu) 근처의 그늘이 성긴 나무 아래에 앉으셨다. 그 나무에서 멀지 않은 위다두바의 영토 경계에는 크고 그늘이 시원한 니그로다 나무가 있었다. 위다두바는 세존을 뵙고 다가가 예배드린 후 “세존이시여, 어찌하여 이토록 무더운 때에 이처럼 그늘이 성긴 나무 아래 앉아 계십니까? 세존이시여, 그늘이 시원한 저 니그로다 나무 아래 앉으십시오”라고 말씀드렸다. 그러자 세존께서 “대왕이여, 그대로 두시오. 친족의 그늘이란 참으로 시원한 법이오”라고 말씀하셨다. 위다두바는 “세존께서 친족들을 보호하기 위해 오신 것이로구나”라고 생각하고 세존께 예배드린 뒤 군대를 돌려 사위성으로 돌아갔다. 세존께서도 허공으로 날아올라 제타 숲(Jetavana)으로 돌아가셨다. Rājā sākiyānaṃ dosaṃ saritvā dutiyampi nikkhamitvā tatheva satthāraṃ passitvā puna nivatti. Tatiyavārepi nikkhamitvā tatheva satthāraṃ passitvā puna nivatti. Catutthavāre pana tasmiṃ nikkhante satthā sākiyānaṃ pubbakammaṃ oloketvā tesaṃ ekadivasaṃ nadiyaṃ visapakkhipanapāpakammassa appaṭibāhiyabhāvaṃ ñatvā catutthavāre nāgamāsi. Viṭaṭūbho ‘‘sākiye ghātessāmī’’ti mahantena balakāyena nikkhami. Sammāsambuddhassa pana ñātakā asattaghātakā nāma, attanā marantāpi paresaṃ jīvitaṃ na voropenti. Te cintayiṃsu – ‘‘mayaṃ susikkhitā katahatthā katūpāsanā mahissāsā, na kho pana sakkā amhehi paraṃ jīvitā voropetuṃ, attano kammaṃ dassetvā palāpessāmā’’ti te katasannāhā nikkhamitvā yuddhaṃ ārabhiṃsu. Tehi khittā sarā viṭaṭūbhassa purisānaṃ antarantarena gacchanti, phalakantarakaṇṇachiddantarādīhi nikkhamanti. Viṭaṭūbho disvā nanu bhaṇe ‘‘sākiyā asattaghātakāmhā’’ti vadanti, atha ca pana me purise nāsentīti. 왕은 샤카족의 잘못을 기억하며 두 번째로 출정하였으나, 그곳에서 다시 세존을 뵙고 돌아갔다. 세 번째로 출정했을 때도 그곳에서 세존을 뵙고 다시 돌아갔다. 그러나 네 번째로 그가 출정했을 때, 세존께서는 샤카족의 과거 업을 살펴보시고 그들이 옛날 어느 날 강에 독을 풀었던 악업은 막을 수 없음을 아시고 네 번째에는 가지 않으셨다. 위다두바는 “샤카족을 도륙하리라”며 대군을 이끌고 나아갔다. 한편 정등각자의 친족들은 무기를 들어 살생하지 않는 이들이라, 자신이 죽을지언정 타인의 생명을 빼앗지 않았다. 그들은 생각하기를 “우리는 잘 훈련되어 기술이 숙련되었고 활쏘기에 능한 명사수들이다. 그러나 우리는 타인의 생명을 빼앗을 수 없으니, 우리의 솜씨를 보여주어 그들을 달아나게 하자”고 결심하고 무장을 한 채 나아가 전투를 시작했다. 그들이 쏜 화살들은 위다두바 군사들의 사이사이로 지나가거나 방패 사이, 귀 구멍 사이 등으로 빠져나갔다. 위다두바는 이를 보고 “이보게들, 샤카족은 무기로 살생하지 않는다고 말하더니, 지금 내 군사들을 죽이고 있지 않은가!”라고 말했다. Atha [Pg.227] naṃ eko puriso āha – ‘‘kiṃ sāmi, nivattitvā olokesī’’ti? ‘‘Sākiyā me purise nāsentī’’ti. ‘‘Tumhākaṃ koci puriso mato nāma natthi. Iṅgha te gaṇāpethā’’ti. Gaṇāpento ekassapi khayaṃ na passi. So tato nivattitvā ‘‘ye ye pana bhaṇe ‘sākiyamhā’ti bhaṇanti, sabbe māretha, mātāmahassa pana mahānāmasakkassa santike ṭhitānaṃ jīvitaṃ dethā’’ti āha. Sākiyā gahetabbagahaṇaṃ apassantā ekacce tiṇaṃ ḍaṃsitvā, ekacce naḷaṃ gahetvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Tumhe sākiyā, no’’ti pucchitā yasmā te marantāpi musāvādaṃ na bhaṇanti, tasmā tiṇaṃ ḍaṃsitvā ṭhitā ‘‘no sāko, tiṇa’’nti vadanti. Naḷaṃ gahetvā ṭhitā ‘‘no sāko, naḷo’’ti vadanti. Ye ca mahānāmassa santike ṭhitā, te ca jīvitaṃ labhiṃsu. Tesu tiṇaṃ ḍaṃsitvā ṭhitā tiṇasākiyā nāma, naḷaṃ gahetvā ṭhitā naḷasākiyā nāma jātāti, viṭaṭūbho avasese khīrapakepi dārake avissajjetvā ghātāpento lohitanadiṃ pavattetvā tesaṃ galalohitena phalakaṃ dhovāpesi. Evaṃ sākiyavaṃso viṭaṭūbhena upacchinno. 그때 한 사람이 그에게 말하기를 “대왕이시여, 무슨 말씀을 하십니까? 돌아보십시오”라고 하였다. 위다두바가 “샤카족이 내 군사들을 죽이고 있다”고 하자, 그는 “당신의 군사 중 죽은 자는 단 한 명도 없습니다. 자, 저들을 잡아보십시오”라고 하였다. 군사들을 점검해보니 단 한 명의 피해도 없음을 확인했다. 위다두바는 거기서 돌아서며 “이보게들, 누구든 ‘나는 샤카족이다’라고 말하는 자들은 모두 죽여라. 하지만 내 외조부이신 마하나마(Mahānāma) 왕 곁에 서 있는 자들의 생명은 살려주어라”고 명령했다. 샤카족들은 방책을 찾지 못하다가 어떤 이들은 풀(tiṇa)을 입에 물고 서 있고, 어떤 이들은 갈대(naḷa)를 붙잡고 서 있었다. “너희는 샤카족인가, 아닌가?”라는 질문을 받았을 때, 그들은 죽을지언정 거짓말을 하지 않았기에, 풀을 물고 서 있던 자들은 “샤카(Sāka, 샤카족)가 아니라 풀(tiṇa)입니다”라고 답했고, 갈대를 잡고 서 있던 자들은 “샤카가 아니라 갈대(naḷa)입니다”라고 답했다. 마하나마 왕 곁에 서 있던 자들과 이들은 생명을 보존하였다. 그들 중 풀을 물고 있던 자들은 ‘티나 샤카(Tiṇasākya)’라 불리게 되었고, 갈대를 잡고 있던 자들은 ‘날라 샤카(Naḷasākya)’라 불리게 되었다. 위다두바는 나머지 젖먹이 아이들까지도 놓아주지 않고 살육하여 피의 강을 흐르게 했으며, 샤카족들의 목에서 나온 피로 자신의 평상을 씻게 했다. 이와 같이 샤카족의 혈통은 위다두바에 의해 끊어지게 되었다. So mahānāmasakkaṃ gāhāpetvā nivatto ‘‘pātarāsavelāya pātarāsaṃ karissāmī’’ti ekasmiṃ ṭhāne otaritvā bhojane upanīte ‘‘ekatova bhuñjissāmā’’ti ayyakaṃ pakkosāpesi. Khattiyā pana jīvitaṃ cajantāpi dāsiputtehi saddhiṃ na bhuñjanti. Tasmā mahānāmo ekaṃ saraṃ oloketvā ‘‘kiliṭṭhagattomhi, nhāyissāmi, tātā’’ti āha. ‘‘Sādhu, ayyaka, nhāyathā’’ti. So ‘‘ayaṃ maṃ ekato abhuñjantaṃ ghātessati, sayameva me mataṃ seyyo’’ti kese muñcitvā agge gaṇṭhiṃ katvā kesesu pādaṅguṭṭhake pavesetvā udake nimujji. Tassa guṇatejena nāgabhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Nāgarājā ‘‘kiṃ nu kho’’ti upadhārento taṃ ñatvā tassa santikaṃ āgantvā taṃ attano phaṇe nisīdāpetvā nāgabhavanaṃ pavesesi. So dvādassa vassāni tattheva vasi. Viṭaṭūbhopi ‘‘mayhaṃ ayyako idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti āgamayamānova nisīdi. Tasmiṃ aticirāyante saraṃ vicināpetvā dīpālokena purisabbhantarānipi oloketvā adisvā ‘‘gato bhavissatī’’ti pakkāmi. So [Pg.228] rattibhāge aciravatiṃ patvā khandhāvāraṃ nivāsesi. Ekacce antonadiyaṃ vālukāpuline nipajjiṃsu, ekacce bahithale, antonipannesupi pubbe akatapāpakammā atthi, bahinipannesupi pubbe katapāpakammā atthi, tesaṃ nipannaṭṭhānesu kipillikā uṭṭhahiṃsu. Te ‘‘mayhaṃ nipannaṭṭhāne kipillikā, mayhaṃ nipannaṭṭhāne kipillikā’’ti uṭṭhahitvā akatapāpakammā uttaritvā thale nipajjiṃsu, katapāpakammā otaritvā vālukāpuline nipajjiṃsu. Tasmiṃ khaṇe mahāmegho uṭṭhahitvā ghanavassaṃ vassi. Nadiyā ogho āgantvā viṭaṭūbhaṃ saddhiṃ parisāya samuddameva pāpesi. Sabbe tattha macchakacchapabhakkhā ahesuṃ. 위다두바는 마하나마 왕을 사로잡아 돌아가던 중, 아침 식사 시간이 되자 한 곳에 멈추어 “아침 식사를 하리라”며 음식을 가져오게 한 뒤 “함께 식사합시다”라며 외조부를 불렀다. 그러나 샤카족들은 목숨을 버릴지언정 여종의 아들과는 함께 식사하지 않았다. 이에 마하나마 왕은 호수를 바라보며 “얘야, 내 몸이 더러워졌으니 목욕을 하겠구나”라고 말했다. 위다두바가 “좋습니다, 조부님. 목욕하십시오”라고 답하자, 그는 “저 위다두바는 내가 함께 식사하지 않으면 나를 죽일 것이다. 스스로 죽는 것이 더 낫겠다”고 생각하고, 머리카락을 풀어 끝을 묶은 뒤 그 머리카락 고리에 엄지발가락을 끼워 넣고 물속으로 잠겨 들었다. 그의 덕의 위력으로 용궁이 뜨거워졌고, 용왕은 무슨 일인지 살피다가 그를 발견하고 다가가 자신의 목 위에 앉혀 용궁으로 데려갔다. 그는 그곳에서 12년 동안 머물렀다. 위다두바는 “조부님께서 곧 오실 것이다, 곧 오실 것이다”라며 기다리며 앉아 있었다. 시간이 너무 지체되자 호수를 수색하게 하고 등불로 사람의 자취를 샅샅이 뒤졌으나 찾지 못하자 “가버리신 모양이다”라며 길을 떠났다. 그는 밤중에 아치라와티(Aciravatī) 강가에 이르러 진을 쳤다. 어떤 군사들은 강 안쪽 모래사장에 누웠고, 어떤 군사들은 강 밖 언덕에 누웠다. 강 안쪽에 누운 자들 중에는 과거에 악업을 짓지 않은 자들이 있었고, 강 밖에 누운 자들 중에는 과거에 악업을 지은 자들이 있었다. 그들이 누운 자리에 개미들이 기어오르자, 사람들은 “내 자리에 개미가 있다, 내 자리에 개미가 있다”며 일어났다. 과거에 악업을 짓지 않은 이들은 강 위 언덕으로 올라가 누웠고, 악업을 지은 이들은 강 아래 모래사장으로 내려가 누웠다. 그때 갑자기 큰 구름이 일더니 폭우가 쏟아졌다. 강물이 범람하여 위다두바와 그의 군대를 휩쓸어 바다까지 떠내려 보냈다. 그곳에서 그들은 모두 물고기와 거북이의 먹이가 되었다. Mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘sākiyānaṃ maraṇaṃ ayuttaṃ, ‘evaṃ nāma koṭṭetvā koṭṭetvā sākiyā māretabbā’ti ananucchavikameta’’nti. Satthā taṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, imasmiṃ attabhāve kiñcāpi sākiyānaṃ evaṃ maraṇaṃ ayuttaṃ, pubbe katapāpakammavasena pana yuttamevetehi laddha’’nti āha. ‘‘Kiṃ pana, bhante, ete pubbe akaṃsū’’ti? Sabbe ekato hutvā nadiyaṃ visaṃ pakkhipiṃsūti. Punekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘viṭaṭūbho ettake sākiye māretvā āgacchanto attano manorathe matthakaṃ appatteyeva ettakaṃ janaṃ ādāya mahāsamudde macchakacchapabhakkho jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘imesaṃ sattānaṃ manorathe matthakaṃ appatteyeva maccurājā suttaṃ gāmaṃ ajjhottharanto mahogho viya jīvitindriyaṃ chinditvā catūsu apāyasamuddesu nimujjāpetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 많은 사람들이 다음과 같이 이야기를 시작했다. “사키야족의 죽음은 부당하다. 사키야족을 이토록 구타하고 구타하여 죽여야만 하다니, 이는 결코 어울리지 않는 일이다.” 세존께서 그 이야기를 들으시고 말씀하셨다. “비구들이여, 이 생의 관점에서는 사키야족의 이러한 죽음이 비록 부당해 보일지라도, 그들이 이전에 저지른 악업의 힘에 비추어 보면 그들은 합당한 결과를 받은 것이다.” 비구들이 여쭈었다. “세존이시여, 그들이 예전에 무슨 일을 저질렀습니까?” 세존께서는 “그들은 모두 하나가 되어 강에 독을 풀었느니라”고 말씀하셨다. 또 다른 날 법당에서 비구들이 이야기를 나누었다. “위두다바가 이토록 많은 사키야족을 죽이고 돌아오다가 자신의 소망이 정점에 도달하기도 전에, 이토록 많은 사람과 함께 대양에서 물고기와 거북의 먹이가 되고 말았습니다.” 세존께서 오셔서 “비구들이여, 지금 여기 모여 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?”라고 물으신 뒤, “이러한 이야기입니다”라고 답하자 이렇게 말씀하셨다. “이 중생들의 소망이 정점에 이르기도 전에, 죽음의 왕은 마치 거대한 홍수가 잠든 마을을 덮치듯 그들의 생명 기능을 끊어버리고 네 가지 사악처라는 바다에 빠뜨리느니라.” 그리고 이 게송을 읊으셨다. 47. 47. ‘‘Pupphāni heva pacinantaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ; Suttaṃ gāmaṃ mahoghova, maccu ādāya gacchatī’’ti. “오직 꽃을 꺾는 데만 몰두하며 마음이 몹시 집착된 사람을, 죽음은 마치 잠든 마을을 휩쓸어 가는 거대한 홍수처럼 그를 데려가 버린다.” Tattha byāsattamanasaṃ naranti sampatte vā asampatte vā laggamānasaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā mālākāro pupphārāmaṃ pavisitvā ‘‘pupphāni pacinissāmī’’ti tato pupphāni gahetvā aññamaññaṃ vā gacchaṃ patthento sakale pupphārāme manaṃ peseti, ‘‘ito cito ca pupphāni pacinissāmī’’ti tato pupphāni aggahetvā aññattha manaṃ pesesi, tameva gacchaṃ pacinanto [Pg.229] pamādamāpajjati, evameva ekacco pupphārāmasadisaṃ pañcakāmaguṇamajjhaṃ otaritvā manoramaṃ rūpaṃ labhitvā manoramānaṃ saddagandharasaphoṭṭhabbānaṃ aññataraṃ pattheti. Añño tesu vā aññataraṃ labhitvā aññataraṃ pattheti, rūpameva vā labhitvā aññaṃ apatthento tameva assādeti, saddādīsu vā aññataraṃ. Eseva nayo gomahiṃsadāsidāsakhettavatthugāmanigamajanapadādīsu, pabbajitānampi pariveṇavihārapattacīvarādīsūti evaṃ pañcakāmaguṇasaṅkhātāni pupphāni eva pacinantaṃ sampatte vā asampatte vā kāmaguṇe byāsattamanasaṃ naraṃ. Suttaṃ gāmanti gāmassa gehabhittiādīnaṃ pana supanavasena supanaṃ nāma natthi, sattānaṃ pana suttapamattataṃ upādāya sutto nāma hoti. Evaṃ suttaṃ gāmaṃ dve tīṇi yojanāni āyatagambhīro mahoghova maccu ādāya gacchati. Yathā so mahogho itthipurisagomahiṃsakukkuṭādīsu kiñci anavasesetvā sabbaṃ taṃ gāmaṃ samuddaṃ pāpetvā macchakacchapabhakkhaṃ karoti, evameva byāsattamanasaṃ naraṃ maccu ādāya jīvitindriyamassa chinditvā catūsu apāyasamuddesu nimujjāpetīti. 그 게송에서 ‘마음이 몹시 집착된 사람(byāsattamanasaṃ naraṃ)’이란 얻었거나 얻지 못한 감각적 욕망에 마음이 매여 있는 사람을 말한다. 그 의미는 다음과 같다. 마치 화환 제작자가 꽃동산에 들어가 ‘꽃을 꺾으리라’고 생각하며 거기서 꽃을 따지 않고 다른 덤불을 갈망하여 온 꽃동산에 마음을 보내며, ‘여기저기서 꽃을 꺾으리라’고 하면서 정작 거기서 꽃을 따지 않고 다른 곳에 마음을 두다가, 바로 그 덤불의 꽃을 따는 동안 방일에 빠지는 것과 같다. 이와 마찬가지로 어떤 이는 꽃동산과 같은 다섯 가지 감각적 욕망의 세계에 들어와 매혹적인 형색을 얻고 나면, 매혹적인 소리·냄새·맛·감촉·법 중의 어느 하나를 갈망한다. 혹은 그것들 중 하나를 얻고 나면 또 다른 것을 갈망하며, 형색만을 얻고 다른 것을 갈망하지 않더라도 그것만을 즐기기도 한다. 소리 등에서도 마찬가지다. 소, 버팔로, 남종, 여종, 논밭, 대지, 마을, 성읍, 지방 등에 대해서도 이와 같은 방식이다. 출가자들에게도 거처, 사찰, 발우, 가사 등에 대해서도 마찬가지다. 이와 같이 다섯 가지 감각적 욕망이라고 불리는 꽃을 꺾으면서 얻었거나 얻지 못한 감각적 욕망에 마음이 몹시 집착된 사람을 말한다. ‘잠든 마을(suttaṃ gāmaṃ)’에 대하여, 마을의 집 벽 등이 잠을 자는 의미의 잠은 존재하지 않으나, 중생들이 잠들어 방일함에 근거하여 ‘잠든’이라고 한 것이다. 이처럼 잠든 마을을 2, 3유순에 걸쳐 길고 깊게 흐르는 거대한 홍수가 휩쓸어 가듯, 죽음은 그를 데려간다. 그 거대한 홍수가 여인, 남자, 소, 버팔로, 닭 등을 하나도 남김없이 그 마을 전체를 바다로 보내어 물고기와 거북의 먹이로 만들 듯이, 이와 같이 감각적 욕망에 몹시 집착된 사람을 죽음은 데려가서 그의 생명 기능을 끊고 네 가지 사악처라는 바다에 빠뜨린다는 것이 이 게송의 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Mahājanassa sātthikā desanā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 대중에게 이익이 되는 설법이 되었다. Viṭaṭūbhavatthu tatiyaṃ. 세 번째 위두다바 이야기가 끝났다. 4. Patipūjikakumārivatthu 4. 4. 푸푸와가(꽃의 품) - 파티푸지카 처녀 이야기 Pupphāni hevāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto patipūjikaṃ nāma kumārikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu tāvatiṃsadevaloke samuṭṭhitaṃ. ‘꽃을 꺾는(Pupphāni heva)’으로 시작되는 이 법문은 세존께서 사밧티에 머무실 때 파티푸지카라는 처녀에 대해 설하신 것이다. 이 이야기는 도리천(Tāvatiṃsa)에서 시작되었다. Tattha kira mālabhārī nāma devaputto accharāsahassaparivuto uyyānaṃ pāvisi. Pañcasatā devadhītaro rukkhaṃ āruyha pupphāni pātenti, pañcasatā patitāni pupphāni gahetvā devaputtaṃ alaṅkaronti. Tāsu ekā devadhītā rukkhasākhāyameva cutā, sarīraṃ dīpasikhā viya nibbāyi. Sā sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā jātakāle [Pg.230] jātissarā hutvā ‘‘mālabhārīdevaputtassa bhariyāmhī’’ti anussarantī vuḍḍhimanvāya gandhamālādīhi pūjaṃ katvā sāmikassa santike abhinibbattiṃ patthesi. Sā soḷasavassakāle parakulaṃ gatāpi salākabhattapakkhikabhattavassāvāsikādīni datvā, ‘‘ayaṃ me sāmikassa santike nibbattanatthāya paccayo hotū’’ti vadati. Athassā bhikkhū ‘‘ayaṃ kumārikā uṭṭhāya samuṭṭhāya patimeva patthetīti patipūjikā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Sāpi nibaddhaṃ āsanasālaṃ paṭijaggati, pānīyaṃ upaṭṭhapeti, āsanāni paññapeti. Aññepi manussā salākabhattādīni dātukāmā, ‘‘amma, imānipi bhikkhusaṅghassa paṭipādeyyāsī’’ti vatvā āharitvā denti. Sāpi etena niyāmena āgacchantī gacchantī ekapadavāre chapaññāsa kusaladhamme (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā) paṭilabhati. Tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhahi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Tassa padasā gamanakāle aññampi aññampīti cattāro putte paṭilabhi. 그곳 도리천에 말라바리(Mālabhārī)라는 천자가 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 동산으로 들어갔다고 한다. 오백 명의 천녀들은 나무에 올라가 꽃을 떨어뜨리고, 오백 명은 떨어진 꽃을 주워 천자를 단장해 주었다. 그중 한 천녀가 나뭇가지 위에서 바로 죽음을 맞이했는데, 그 몸이 등불의 불꽃처럼 사라져 버렸다. 그녀는 사밧티의 한 명문가에 수태되어 태어났을 때 전생을 기억하는 지혜(숙명통)를 갖게 되었고, ‘나는 말라바리 천자의 아내였다’라고 회상하며 성장하여 향과 꽃 등으로 공양을 올리며 ‘남편인 천자의 곁에 다시 태어나게 하소서’라고 발원했다. 그녀는 16세가 되어 다른 집안으로 시집을 가서도 추첨 공양, 초승과 보름의 공양, 안거 중의 가사 보시 등을 행하며 “이 공덕이 내 남편인 천자의 곁에 태어나는 조건이 되게 하소서”라고 말했다. 그러자 비구들은 “이 처녀는 일어나 정성을 다해 남편(Pati)만을 공양(Pūjā)하고 원한다”라고 하여 ‘파티푸지카’라는 이름을 붙여 주었다. 그녀는 또한 정기적으로 식당을 청소하고 마실 물을 준비하며 자리를 마련했다. 다른 사람들도 추첨 공양 등을 올리고 싶을 때 “어머니, 이 공양물들도 비구 승가에 전해 주십시오”라고 말하며 가져다주었다. 그녀는 이런 방식으로 오고 갈 때 한 걸음마다 쉰여섯 가지의 유익한 법(Kusaladhamma)을 얻었다. 그녀의 태중에 아이가 생겼다. 그녀는 열 달이 지나 아들을 낳았다. 그 아이가 걸음마를 뗄 즈음 또 다른 아들을 낳는 식으로 네 명의 아들을 얻었다. Sā ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ katvā dhammaṃ sutvā sikkhāpadāni rakkhitvā divasapariyosāne taṃ khaṇaṃ nibbattena kenaci rogena kālaṃ katvā attano sāmikasseva santike nibbatti. Itarāpi ettakaṃ kālaṃ devaputtaṃ alaṅkaronti eva. Devaputto taṃ disvā ‘‘tvaṃ pātova paṭṭhāya na dissasi, kuhiṃ gatāsī’’ti āha. ‘‘Cutāmhi sāmī’’ti. ‘‘Kiṃ vadesī’’ti? ‘‘Evametaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattāsī’’ti? ‘‘Sāvatthiyaṃ kulagehe’’ti. ‘‘Kittakaṃ kālaṃ tattha ṭhitāsī’’ti? ‘‘Dasamāsaccayena mātu kucchito nikkhamitvā soḷasavassakāle parakulaṃ gantvā cattāro putte vijāyitvā dānādīni puññāni katvā tumhe patthetvā āgantvā tumhākameva santike nibbattāmhi, sāmī’’ti. ‘‘Manussānaṃ kittakaṃ āyū’’ti? ‘‘Vassasatamatta’’nti. ‘‘Ettakamevā’’ti? ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Ettakaṃ āyuṃ gahetvā nibbattamanussā kiṃ nu kho suttapamattā kālaṃ atikkāmenti, udāhu dānādīni puññāni karontī’’ti. ‘‘Kiṃ vadetha, sāmi’’? ‘‘Asaṅkhyeyyaṃ āyuṃ gahetvā nibbattā viya ajarāmarā viya ca niccaṃ pamattā, manussā’’ti. Mālabhārīdevaputtassa mahāsaṃvego udapādi ‘‘vassasatamattamāyuṃ gahetvā nibbattamanussā kira pamattā nipajjitvā niddāyanti, kadā nu kho dukkhā muccissantī’’ti? Manussānaṃ [Pg.231] pana vassasataṃ tāvatiṃsānaṃ devānaṃ eko rattindivo, tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena dibbavassasahassaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ manussagaṇanāya tisso vassakoṭiyo, saṭṭhi ca vassasatasahassāni honti. Tasmā tassa devaputtassa ekadivasopi nātikkanto muhuttasadisova kālo ahosi. Evaṃ appāyukamanussānaṃ pamādo nāma ativiya ayuttoti. 그녀(파티푸지카)는 어느 날 보시를 행하고, 공양을 올리고, 법을 듣고, 계율을 지키고 나서 그날이 저물 무렵, 갑자기 발생한 어떤 질병으로 인해 목숨을 마치고 자신의 남편이었던 천자의 곁에 다시 태어났다. 다른 천녀들은 그때까지도 그 천자를 치장하고 있었다. 천자는 그녀를 보고 '그대는 아침부터 보이지 않더니 어디에 갔다 왔느냐?'라고 물었다. '죽었었습니다, 주인님.' '무슨 말을 하는 것이냐?' '주인님, 사실입니다.' '어디에 태어났었느냐?' '사왓티의 어느 가문에 태어났었습니다.' '그곳에 얼마나 머물렀느냐?' '열 달이 지나 어머니의 모태에서 나와서, 열여섯 살이 되었을 때 남편의 가문으로 가서 네 명의 아들을 낳았고, 보시 등의 공덕을 쌓으며 주인님을 염원하며 돌아와 주인님의 곁에 다시 태어났습니다.' '인간의 수명은 얼마나 되느냐?' '백 년 정도입니다.' '겨우 그 정도뿐이냐?' '그렇습니다, 주인님.' '그 정도의 수명을 받고 태어난 인간들이 잠에 빠지고 방일하며 시간을 보내느냐, 아니면 보시 등의 공덕을 쌓느냐?' '주인님, 무슨 말씀을 하시는 것입니까? 마치 셀 수 없는 수명을 받고 태어난 것처럼, 늙지도 죽지도 않을 것처럼 인간들은 항상 방일합니다.' 말라바리 천자에게 큰 소스라침(상베가)이 일어났다. '백 년 정도의 수명을 받고 태어난 인간들이 방일하여 누워 잠만 잔다니, 도대체 언제 괴로움에서 벗어나겠는가!' 인간의 백 년은 도리천(타와팅사) 천신들에게는 하루 낮밤이며, 그 밤으로 서른 밤이 한 달, 그 달로 열두 달이 일 년이며, 그 일 년으로 천 년이 천신의 수명이다. 그것을 인간의 계산으로 하면 3천 6백만 년이 된다. 그러므로 그 천자에게는 단 하루도 지나지 않은, 마치 한순간과 같은 시간이었다. 이처럼 수명이 짧은 인간들이 방일함은 참으로 부적절한 일이다. Punadivase bhikkhū gāmaṃ paviṭṭhā āsanasālaṃ apaṭijaggitaṃ, āsanāni apaññattāni, pānīyaṃ anuṭṭhapitaṃ disvā, ‘‘kahaṃ patipūjikā’’ti āhaṃsu. ‘‘Bhante, kahaṃ tumhe taṃ dakkhissatha, hiyyo ayyesu bhuñjitvā gatesu sāyanhasamaye matā’’ti. Taṃ sutvā puthujjanā bhikkhū tassā upakāraṃ sarantā assūni sandhāretuṃ nāsakkhiṃsu. Khīṇāsavānaṃ dhammasaṃvego udapādi. Te bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pucchiṃsu – ‘‘bhante, patipūjikā nāma upāsikā uṭṭhāya samuṭṭhāya nānappakārāni puññāni katvā sāmikameva patthesi, sā idāni matā, kahaṃ nu kho nibbattā’’ti? ‘‘Attano sāmikasseva santike, bhikkhave’’ti. ‘‘Natthi, bhante, sāmikassa santike’’ti. ‘‘Na sā, bhikkhave, etaṃ sāmikaṃ pattheti, tāvatiṃsabhavane tassā mālabhārīdevaputto nāma sāmiko, sā tassa pupphapilandhanaṭṭhānato cavitvā puna gantvā tasseva santike nibbattā’’ti. ‘‘Evaṃ kira, bhante’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave’’ti. ‘‘Aho parittaṃ, bhante, sattānaṃ jīvitaṃ, pātova amhe parivisitvā sāyaṃ uppannabyādhinā matā’’ti. Satthā ‘‘āma, bhikkhave, parittaṃ sattānaṃ jīvitaṃ nāma, teneva ime satte vatthukāmehi ceva kilesakāmehi ca atitte eva antako attano vase vattetvā kandante paridevante gahetvā gacchatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 다음 날 스님들이 마을에 들어가 식당이 청소되지 않고 자리가 마련되지 않았으며 마실 물이 준비되지 않은 것을 보고 '파티푸지카는 어디에 있느냐?'라고 물었다. '스님들, 그녀를 어디서 보시겠습니까? 어제 스님들께서 공양을 마치고 떠나신 뒤 저녁때 죽었습니다.' 그 말을 듣고 범부 스님들은 그녀의 도움을 기억하며 눈물을 참지 못했고, 번뇌를 다한 아라한들에게는 법의 소스라침이 일어났다. 그들은 공양을 마치고 사찰로 돌아가 부처님께 예배드리고 여쭈었다. '세존이시여, 파티푸지카라는 재가신도는 부지런히 노력하여 온갖 공덕을 쌓으며 오직 남편만을 염원했는데, 그녀가 이제 죽었습니다. 어디에 태어났습니까?' '비구들이여, 자기 남편의 곁에 태어났느니라.' '세존이시여, 사왓티의 남편 곁에는 없습니다.' '비구들이여, 그녀는 인간 세상의 남편을 원한 것이 아니다. 도리천에 말라바리라는 이름의 천자가 그녀의 남편이다. 그녀는 그를 위해 꽃을 장식하던 곳에서 죽어 다시 그 천자의 곁에 태어난 것이다.' '세존이시여, 정말 그러합니까?' '그렇다, 비구들이여.' '세존이시여, 중생들의 삶은 참으로 짧습니다! 아침에 저희에게 공양을 올리고서 저녁에 병이 생겨 죽었습니다.' 부처님께서는 '그렇다, 비구들이여. 중생의 목숨이란 참으로 짧다. 그렇기에 죽음의 신은 중생들이 물질적 욕망과 번뇌의 욕망에 만족하지 못했을 때에도 그들을 자기 지배하에 두고 통곡하고 슬퍼하는 그들을 데려가느니라'라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 48. 48. ‘‘Pupphāni heva pacinantaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ; Atittaṃyeva kāmesu, antako kurute vasa’’nti. 꽃을 꺾고 있는 사람처럼 감각적 욕망에 마음이 얽매인 사람을, 그 욕망이 미처 다 채워지기도 전에 죽음의 신은 자신의 지배하에 두느니라. Tattha pupphāni heva pacinantanti pupphārāme mālākāro nānāpupphāni viya attabhāvapaṭibaddhāni ceva upakaraṇapaṭibaddhāni ca kāmaguṇapupphāni ocinantameva[Pg.232]. Byāsattamanasaṃ naranti asampattesu patthanāvasena, sampattesu gedhavasena vividhenākārena āsattacittaṃ. Atittaṃyeva kāmesūti vatthukāmakilesakāmesu pariyesanenapi paṭilābhenapi paribhogenapi nidhānenapi atittaṃ eva samānaṃ. Antako kurute vasanti maraṇasaṅkhāto antako kandantaṃ paridevantaṃ gahetvā gacchanto attano vasaṃ pāpetīti attho. 여기서 '꽃을 꺾고 있는 사람처럼'이란 꽃동산의 꽃 장수가 여러 꽃을 고르고 꺾듯이, 자신과 관련된 것이든 주변 도구와 관련된 것이든 다섯 가지 감각적 욕망의 꽃을 꺾고 있는 것을 말한다. '마음이 얽매인 사람'이란 아직 얻지 못한 감각적 욕망에 대한 갈망과 이미 얻은 것에 대한 집착으로 인해 다양한 방식으로 마음이 얽매인 사람을 뜻한다. '감각적 욕망에 미처 다 채워지기도 전에'란 물질적 욕망과 번뇌의 욕망에 대하여 구하거나 얻거나 누리거나 쌓아둠으로써 아직 만족하지 못한 상태를 의미한다. '죽음의 신은 자신의 지배하에 두느니라'란 죽음이라고 불리는 죽음의 신이 통곡하고 슬퍼하는 자를 붙잡아 데려가며 자신의 지배 아래에 두게 한다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā, desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 성취하였으며, 설법은 대중에게 이익이 되었다. Patipūjikakumārivatthu catutthaṃ. 파티푸지카 처녀 이야기가 네 번째로 끝났다. 5. Macchariyakosiyaseṭṭhivatthu 5. 맛차리야 코시야 장자 이야기 Yathāpi bhamaro pupphanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto macchariyakosiyaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ. '벌이 꽃을...' 이 법문을 부처님께서는 사왓티에 머무실 때 인색한 코시야 장자를 인연으로 설하셨다. 그의 이야기는 라자가하에서 시작되었다. Rājagahanagarassa kira avidūre sakkāraṃ nāma nigamo ahosi. Tattheko macchariyakosiyo nāma seṭṭhi asītikoṭivibhavo paṭivasati. So tiṇaggena telabindumpi paresaṃ na deti, na attanā paribhuñjati. Itissa taṃ vibhavajātaṃ neva puttadārādīnaṃ, na samaṇabrāhmaṇānaṃ atthaṃ anubhoti, rakkhasapariggahitā pokkharaṇī viya aparibhogaṃ tiṭṭhati. Satthā ekadivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya sakalalokadhātuyaṃ bodhaneyyabandhave olokento pañcacattālīsayojanamatthake vasantassa seṭṭhino sapajāpatikassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ addasa. Tato purimadivase pana so rājānaṃ upaṭṭhātuṃ rājagehaṃ gantvā rājūpaṭṭhānaṃ katvā āgacchanto ekaṃ chātajjhattaṃ janapadamanussaṃ kummāsapūraṃ kapallakapūvaṃ khādantaṃ disvā tattha pipāsaṃ uppādetvā attano gharaṃ gantvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ kapallakapūvaṃ khāditukāmomhīti vakkhāmi, bahū manussā mayā saddhiṃ khāditukāmā bhavissanti, evaṃ me bahūni tilataṇḍulasappiphāṇitādīni parikkhayaṃ gamissanti, na [Pg.233] kassaci kathessāmī’’ti taṇhaṃ adhivāsento carati. So gacchante gacchante kāle uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto jāto. Tato taṇhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto gabbhaṃ pavisitvā mañcake upagūhitvā nipajji. Evaṃ gatopi dhanahānibhayena na kassaci kiñci kathesi. 라자가하 성에서 멀지 않은 곳에 사까라(Sakkāra)라는 이름의 마을이 있었다고 한다. 그곳에는 8억(80코티)의 재산을 가진 맛차리야 코시야(Macchariya Kosiya)라는 이름의 장자가 살고 있었다. 그는 풀끝으로 찍은 기름 한 방울조차 남에게 주지 않았고, 자신도 즐겨 사용하지 않았다. 그리하여 그의 재산은 처자식에게도, 사문이나 바라문에게도 아무런 혜택을 주지 못했으며, 마치 나찰이 지키는 연못처럼 아무도 이용할 수 없는 상태로 있었다. 어느 날 새벽, 부처님께서는 대비삼매(大悲三昧)에서 깨어나 온 세상을 살피시던 중, 45유순 떨어진 곳에 살고 있는 장자와 그의 아내가 예류과(預流果)를 얻을 수 있는 성스러운 토대(우빠닛사야)를 갖추고 있음을 보셨다. 그런데 그 전날, 그 장자는 왕을 알현하러 왕궁에 갔다가 돌아오는 길에 배가 몹시 고픈 시골 사람이 보리 떡과 냄비 떡을 먹는 것을 보고 그것을 먹고 싶은 욕망이 생겼다. 집으로 돌아온 그는 생각했다. "만약 내가 냄비 떡을 먹고 싶다고 말하면, 많은 사람이 나와 함께 먹고 싶어 할 것이다. 그렇게 되면 나의 많은 깨, 쌀, 버터, 당밀 등이 바닥날 것이다. 그러니 아무에게도 말하지 않겠다." 그는 먹고 싶은 욕망을 억누르며 지냈다. 시간이 흐를수록 그는 노랗게 뜬 잎사귀처럼 안색이 창백해지고 온몸에 핏줄이 도드라지게 되었다. 결국 욕망을 더 이상 참지 못하고 방으로 들어가 침대에 웅크리고 누워 버렸다. 그렇게 되었음에도 그는 재산이 줄어들까 봐 두려워 아무에게도 아무 말도 하지 않았다. Atha naṃ bhariyā upasaṅkamitvā piṭṭhiṃ parimajjitvā, ‘‘kiṃ te, sāmi, aphāsukaṃ jāta’’nti pucchi. ‘‘Na me kiñci aphāsukaṃ atthī’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho te rājā kupito’’ti? ‘‘Rājāpi me na kuppatī’’ti. ‘‘Atha kiṃ te puttadhītāhi vā dāsakammakarādīhi vā kiñci amanāpaṃ kataṃ atthī’’ti? ‘‘Evarūpampi natthī’’ti. ‘‘Kismiñci pana te taṇhā atthī’’ti? Evaṃ vuttepi dhanahānibhayena kiñci avatvā nissaddova nipajji, atha naṃ bhariyā ‘‘kathehi, sāmi kismiñci te taṇhā atthī’’ti āha. So vacanaṃ parigilanto viya ‘‘atthi me taṇhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ taṇhā, sāmī’’ti? ‘‘Kapallakapūvaṃ khāditukāmomhī’’ti. ‘‘Atha kimatthaṃ me na kathesi, kiṃ tvaṃ daliddosi, idāni sakalanigamavāsīnaṃ pahonake kapallakapūve pacissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ te etehi, attano kammaṃ katvā khādissantī’’ti? ‘‘Tena hi ekaracchavāsīnaṃ pahonake pacissāmī’’ti. ‘‘Jānāmahaṃ tava mahaddhanabhāva’’nti. ‘‘Imasmiṃ gehasāmante sabbesaṃ pahonakaṃ katvā pacāmī’’ti. ‘‘Jānāmahaṃ tava mahajjhāsayabhāva’’nti. ‘‘Tena hi te puttadāramattasseva pahonakaṃ katvā pacāmī’’ti. ‘‘Kiṃ te etehī’’ti? ‘‘Kiṃ pana tuyhañca mayhañca pahonakaṃ katvā pacāmī’’ti? ‘‘Tvaṃ kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Tena hi ekakasseva te pahonakaṃ katvā pacāmī’’ti. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne pacamāne bahū paccāsīsanti. Sakalataṇḍule ṭhapetvā bhinnataṇḍule ca uddhanakapallāni ca ādāya thokaṃ khīrasappimadhuphāṇitañca gahetvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatalaṃ āruyha paca, tatthāhaṃ ekakova nisīditvā khādissāmī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā gahetabbaṃ gāhāpetvā pāsādaṃ abhiruyha dāsiyo vissajjetvā seṭṭhiṃ pakkosāpesi, so ādito paṭṭhāya dvārāni pidahanto sabbadvāresu sūcighaṭikaṃ datvā sattamatalaṃ abhiruhitvā tatthapi dvāraṃ pidahitvā nisīdi. Bhariyāpissa uddhane aggiṃ jāletvā kapallaṃ āropetvā pūve pacituṃ ārabhi. 그러자 그의 아내가 다가와 그의 등을 어루만지며 물었다. "여보, 어디가 불편하세요?" "아무 불편한 것 없소." "혹시 왕께서 화가 나셨나요?" "왕께서도 나에게 화나지 않으셨소." "그렇다면 자식들이나 하인들이 기분 상하게 한 일이 있나요?" "그런 일도 없소." "혹시 뭔가 먹고 싶은 것이 있으신가요?" 이렇게 물어도 그는 재산이 축날까 봐 두려워 아무 말도 하지 않고 조용히 누워 있었다. 그러자 아내가 다시 말했다. "말해 보세요, 여보. 뭔가 먹고 싶은 게 있으신 거죠?" 그는 마지못해 "먹고 싶은 것이 있소"라고 말했다. "무엇이 먹고 싶으세요?" "냄비 떡이 먹고 싶소." "그런데 왜 저에게 말씀하지 않으셨어요? 당신이 가난뱅이라도 되나요? 지금 당장 온 마을 사람들이 먹기에 충분한 냄비 떡을 굽겠어요." "그 사람들이 당신에게 무슨 상관이오? 자기들 일이나 해서 먹으라지." "그럼 이 거리 사람들을 위해 충분히 굽겠어요." "당신이 마치 큰 부자인 양 구는 것을 내가 잘 아오(당신의 씀씀이가 큰 것을 아오)." "그럼 이 집 근처 사람들을 위해 굽겠어요." "당신의 마음이 얼마나 넓은지(욕심이 큰지) 내가 잘 아오." "그럼 당신의 처자식들만을 위해 굽겠어요." "그들이 당신에게 무슨 소용이오?" "그럼 당신과 저만을 위해 굽겠어요." "당신은 왜 먹으려 하오?" "그럼 오직 당신 한 사람만을 위해 굽겠어요." "이곳에서 구우면 많은 사람이 기대하며 몰려올 것이오. 그러니 좋은 쌀은 두고 싸라기와 화덕, 냄비를 챙기고, 우유와 버터, 꿀, 당밀을 조금 가지고 7층 건물의 꼭대기로 올라가서 구우시오. 거기서 나 혼자 앉아 먹겠소." 아내는 "알겠습니다"라고 대답하고 필요한 것들을 챙겨 건물 위로 올라가 하녀들을 보내고 장자를 불러올렸다. 장자는 입구부터 문들을 닫으며 모든 문에 빗장을 지르고 7층으로 올라가 거기서도 문을 닫고 앉았다. 그의 아내도 화덕에 불을 지피고 냄비를 올려 떡을 굽기 시작했다. Atha [Pg.234] satthā pātova mahāmoggallānattheraṃ āmantesi – ‘‘eso, moggallāna, rājagahassa avidūre sakkāranigame macchariyaseṭṭhi ‘kapallakapūve khādissāmī’ti aññesaṃ dassanabhayena sattabhūmike pāsāde kapallakapūve pacāpeti, tvaṃ tattha gantvā seṭṭhiṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā ubhopi jāyampatike pūve ca khīrasappimadhuphāṇitāni ca gāhāpetvā attano balena jetavanaṃ ānehi, ajjāhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vihāre eva nisīdissāmi, pūveheva bhattakiccaṃ karissāmī’’ti. 그때 부처님께서는 이른 아침 마하모갈라나(Mahāmoggallāna) 존자를 불러 말씀하셨다. "모갈라나여, 라자가하 근처 사까라 마을의 인색한 장자가 '냄비 떡을 먹어야겠다'라고 생각하면서 남들이 볼까 두려워 7층 건물에서 떡을 굽게 하고 있다. 너는 그곳에 가서 장자를 길들이고 그의 인색함을 없앤 뒤, 부부와 떡, 그리고 우유, 버터, 꿀, 당밀 등을 챙기게 하여 너의 신통력으로 제따와나(Jetavana) 숲으로 데려오너라. 오늘 나는 오백 명의 비구와 함께 사원에 머물며 떡으로 공양을 할 것이다." Thero ‘‘sādhu, bhante’’ti satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā tāvadeva iddhibalena taṃ nigamaṃ gantvā tassa pāsādassa sīhapañjaradvāre sunivattho supāruto ākāse eva maṇirūpakaṃ viya aṭṭhāsi. Mahāseṭṭhino theraṃ disvāva hadayamaṃsaṃ kampi. So ahaṃ evarūpānaṃyeva dassanabhayena imaṃ ṭhānamāgato, ayañca bhikkhu ākāsenāgantvā vātapānadvāre ṭhitoti. So gahetabbagahaṇaṃ apassanto aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya dosena taṭataṭāyanto evamāha – ‘‘samaṇa, ākāse ṭhatvāpi kiṃ labhissasi, ākāse apade padaṃ dassetvā caṅkamantopi neva labhissasī’’ti. Thero tasmiṃ eva ṭhāne aparāparaṃ caṅkami. Seṭṭhi ‘‘caṅkamanto kiṃ labhissasi, ākāse pallaṅkena nisīdantopi na labhissasiyevā’’ti āha. Thero pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Atha naṃ ‘‘ākāse nisinno kiṃ labhissasi, āgantvā vātapānassa ummāre ṭhitopi na labhissasī’’ti āha. Thero ummāre ṭhito. ‘‘Ummāre ṭhitopi kiṃ labhissasi, dhūmāyantopi na labhissasi evā’’ti āha. Theropi dhūmāyi. Sakalapāsādo ekadhūmo ahosi. Seṭṭhino akkhīnaṃ sūciyā vijjhanakālo viya ahosi, gehajjhāyanabhayena pana ‘‘tvaṃ pajjalantopi na labhissasī’’ti avatvā ‘‘ayaṃ samaṇo suṭṭhu laggo, aladdhā na gamissati, ekamassa pūvaṃ dāpessāmī’’ti bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde ekaṃ khuddakapūvaṃ pacitvā samaṇassa datvā uyyojehi na’’nti. Sā thokaṃ eva piṭṭhaṃ kapallapātiyaṃ pakkhipi, mahāpūvo hutvā sakalapātiṃ pūretvā uddhumāto hutvā aṭṭhāsi. 마하목갈라나 장로는 “알겠습니다, 세존이시여”라고 스승의 말씀을 받든 뒤, 즉시 신통력으로 그 마을에 가서 그 장자의 저택 누각의 사자창문에 가사를 잘 갈무리해 입고서 허공에 마치 보석상(寶石像)처럼 머물렀다. 대신부(大信富) 장자는 장로를 보자마자 심장이 떨렸다. 그는 “나는 이런 자들을 보는 것이 두려워 이곳에 왔는데, 이 수행자는 허공으로 와서 창문 앞에 서 있구나”라고 생각했다. 그는 (장로를 쫓아낼) 어떤 방도를 찾지 못하자, 불 속에 던져진 소금 결정처럼 분노로 타닥타닥 소리를 내며 이렇게 말했다. “수행자여, 허공에 서 있다고 해서 무엇을 얻겠소? 발자국도 남지 않는 허공에 발자국을 보이며 거닐지라도 아무것도 얻지 못할 것이오.” 장로는 그곳 허공에서 이리저리 거닐었다. 장자가 “거닌다고 해서 무엇을 얻겠소? 허공에 결가부좌를 틀고 앉아 있어도 결코 얻지 못할 것이오”라고 말하자, 장로는 결가부좌를 틀고 앉았다. 그러자 “허공에 앉아 있다고 해서 무엇을 얻겠소? 내려와서 창문 문턱에 서 있을지라도 아무것도 얻지 못할 것이오”라고 했다. 장로가 문턱에 서자, “문턱에 서 있다고 해서 무엇을 얻겠소? 연기를 내뿜을지라도 결코 얻지 못할 것이오”라고 했다. 장로가 연기를 내뿜자 온 저택이 연기로 가득 찼다. 장자의 눈은 마치 바늘로 찌르는 듯한 통증을 느꼈으나, 저택이 불탈까 봐 두려워 “당신이 불길을 일으킬지라도 얻지 못할 것이오”라는 말은 하지 못하고, “이 수행자는 매우 끈질기구나. 무언가 얻지 못하면 가지 않겠으니 과자 한 개라도 주게 해야겠다”라고 생각하며 아내에게 말했다. “여보, 작은 과자 하나를 구워 저 수행자에게 주고 보내시오.” 그녀가 아주 적은 양의 밀가루 반죽을 굽는 팬에 넣었으나, 그것은 커다란 과자가 되어 팬 전체를 채우고 부풀어 올라 머물렀다. Seṭṭhi taṃ disvā ‘‘bahuṃ tayā piṭṭhaṃ gahitaṃ bhavissatī’’ti sayameva dabbikaṇṇena thokaṃ piṭṭhaṃ gahetvā pakkhipi, pūvo purimapūvato mahantataro jāto[Pg.235]. Evaṃ yaṃ yaṃ pacati, so so mahantamahantova hoti. So nibbinno bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, imassa ekaṃ pūvaṃ dehī’’ti. Tassā pacchito ekaṃ pūvaṃ gaṇhantiyā sabbe ekābaddhā allīyiṃsu. Sā seṭṭhiṃ āha – ‘‘sāmi, sabbe pūvā ekato laggā, visuṃ kātuṃ na sakkomī’’ti. ‘‘Ahaṃ karissāmī’’ti sopi kātuṃ nāsakkhi. Ubhopi janā koṭiyaṃ gahetvā kaḍḍhantāpi viyojetuṃ nāsakkhiṃsu eva. Athassa pūvehi saddhiṃ vāyamantasseva sarīrato sedā mucciṃsu, pipāsā upacchijji. Tato bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, na me pūvehi attho, pacchiyā saddhiṃyeva imassa dehī’’ti. Sā pacchiṃ ādāya theraṃ upasaṅkamitvā adāsi. Thero ubhinnampi dhammaṃ desesi, tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ kathesi, ‘‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭha’’nti dinnadānādīnaṃ phalaṃ gaganatale puṇṇacandaṃ viya dassesi. 장자는 그것을 보고 “당신이 반죽을 너무 많이 집었구려”라고 말하며, 직접 주걱 끝으로 아주 적은 양의 반죽을 떼어 넣었다. 그러나 그 과자는 이전 과자보다 훨씬 더 크게 변했다. 이처럼 그들이 과자를 구우려 할 때마다 과자는 점점 더 커지기만 했다. 장자는 기가 질려서 아내에게 “여보, 저 수행자에게 그냥 과자 하나를 주시오”라고 말했다. 그녀가 바구니에서 과자 하나를 꺼내려 하자, 모든 과자가 하나로 달라붙어 있었다. 그녀가 장자에게 “주인님, 모든 과자가 하나로 붙어 버려서 하나씩 떼어낼 수가 없어요”라고 말했다. “내가 해보겠소”라며 장자도 해보았으나 떼어낼 수 없었다. 두 사람이 양끝을 잡고 끌어당겼으나 결코 나누어지지 않았다. 장자가 과자들과 씨름하는 동안 몸에서는 땀이 흘러나왔고, 먹고 싶던 갈증(욕심)이 사라졌다. 그러자 아내에게 말했다. “여보, 나는 이 과자들이 필요 없으니 바구니째 저 수행자에게 주어버리시오.” 그녀가 바구니를 들고 장로에게 다가가 바쳤다. 장로는 두 사람에게 법을 설하고 삼보의 덕을 이야기했으며, “보시한 것은 헛되지 않고, 공양 올린 것은 헛되지 않다”는 등 보시의 공덕을 허공의 보름달처럼 분명하게 보여주었다. Taṃ sutvā pasannacitto hutvā seṭṭhi ‘‘bhante, āgantvā imasmiṃ pallaṅke nisīditvā paribhuñjathā’’ti āha. Thero, ‘‘mahāseṭṭhi, sammāsambuddho ‘pūve khādissāmī’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vihāre nisinno, tumhākaṃ ruciyā sati ahaṃ vo nessāmi, seṭṭhibhariyaṃ pūve ca khīrādīni ca gaṇhāpetha, satthu santikaṃ gamissāmā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ pana, bhante, etarahi satthā’’ti? ‘‘Ito pañcacattālīsayojanamatthake jetavanavihāre, mahāseṭṭhī’’ti. ‘‘Bhante, kālaṃ anatikkamitvā ettakaṃ addhānaṃ kathaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Mahāseṭṭhi, tumhākaṃ ruciyā sati ahaṃ vo attano iddhibalena nessāmi, tumhākaṃ pāsāde sopānasīsaṃ attano ṭhāne eva bhavissati, sopānapariyosānaṃ pana vo jetavanadvārakoṭṭhake bhavissati, uparipāsādā heṭṭhāpāsādaṃ otaraṇakālamatteneva jetavanaṃ nessāmī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti sampaṭicchi. 그 법문을 듣고 마음이 맑아진 장자는 “존자시여, 내려오셔서 이 자리에 앉아 공양을 드십시오”라고 청했다. 장로는 “대장자여, 정등각자께서는 ‘과자를 먹으리라’ 하시며 500명의 비구들과 함께 사원에 앉아 계십니다. 당신들에게 마음이 있다면 내가 당신들을 데려다주겠소. 장자 부인이여, 과자와 우유 등을 챙기시오. 스승님 계신 곳으로 갑시다”라고 말했다. “존자시여, 지금 스승님은 어디에 계십니까?” “대장자여, 여기서 45유순 떨어진 제타바나 사원에 계십니다.” “존자시여, 공양 시간을 넘기지 않고 어떻게 그 먼 거리를 갈 수 있겠습니까?” “대장자여, 당신들에게 마음이 있다면 나의 신통력으로 데려다주겠소. 당신들 저택의 계단 입구는 원래 자리에 있겠지만, 계단의 끝은 제타바나 사원의 대문 앞에 있게 될 것이오. 위층에서 아래층으로 내려오는 시간만큼이면 제타바나에 도착하게 해주겠소.” 장자는 “좋습니다, 존자시여”라고 동의했다. Thero sopānasīsaṃ tattheva katvā ‘‘sopānapādamūlaṃ jetavanadvārakoṭṭhake hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Tatheva ahosi. Iti thero seṭṭhiñca seṭṭhibhariyañca uparipāsādā heṭṭhāpāsādaṃ otaraṇakālato khippataraṃ jetavanaṃ sampāpesi. Te ubhopi satthāraṃ upasaṅkamitvā kālaṃ ārocesuṃ. Satthā bhattaggaṃ pavisitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Mahāseṭṭhi buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃ adāsi. Bhariyāpissa tathāgatassa patte pūvaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā attano [Pg.236] yāpanamattaṃ gaṇhi, pañcasatā bhikkhūpi yāpanamattaṃ gaṇhiṃsu. Seṭṭhi khīrasappimadhusakkharādīni dadamāno na khayaṃ agamāsi. Satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhattakiccaṃ niṭṭhāpesi. Mahāseṭṭhipi saddhiṃ bhariyāya yāvadatthaṃ khādi. Pūvānaṃ pariyosānameva na paññāyati. Sakalavihāre bhikkhūnañca vighāsādānañca dinnesupi pariyanto na paññāyateva. ‘‘Bhante, pūvā parikkhayaṃ na gacchantī’’ti bhagavato ārocesuṃ. ‘‘Tena hi jetavanadvārakoṭṭhake chaḍḍethā’’ti. Atha ne dvārakoṭṭhakassa avidūre pabbhāraṭṭhāne chaḍḍayiṃsu. Yāvajjatanāpi taṃ ṭhānaṃ kapallakapūvapabbhāranteva paññāyati. Mahāseṭṭhi saha bhariyāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhagavā anumodanamakāsi. Anumodanāvasāne ubhopi sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ vanditvā dvārakoṭṭhake sopānaṃ āruyha attano pāsādeyeva patiṭṭhahiṃsu. 장로는 계단 입구를 그곳에 두고 “계단 아래 끝은 제타바나 사원의 대문 앞에 있게 되리라”고 결정(adhiṭṭhāsi)했다. 그러자 그대로 되었다. 이와 같이 장로는 장자와 그 아내를 위층에서 아래층으로 내려오는 시간보다 더 빠르게 제타바나 사원에 도착하게 했다. 그들 부부는 스승께 다가가 공양 시간이 되었음을 알렸다. 세존께서는 공양간에 들어가 마련된 수승한 부처님의 자리에 비구 승가와 함께 앉으셨다. 대장자는 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 보시의 물을 붓고 공양을 올렸다. 그의 아내도 여래의 발우에 과자를 담았다. 세존께서는 당신의 유지를 위해 적당한 양만 받으셨고, 500명의 비구들도 적당한 양만 받았다. 장자가 우유, 버터, 꿀, 설탕 등을 계속 보시했으나 그것들은 줄어들지 않았다. 세존께서는 500명의 비구들과 함께 과자로 공양을 마치셨다. 대장자도 아내와 함께 원하는 만큼 충분히 먹었다. 그래도 과자는 끝이 보이지 않았다. 온 사원의 비구들과 남은 음식을 먹는 이들에게 나누어 주었음에도 끝이 나지 않았다. 그들은 세존께 “존자시여, 과자가 다 떨어지지 않습니다”라고 여쭈었다. “그렇다면 제타바나 사원의 대문 근처에 버려라.” 이에 그들은 대문에서 멀지 않은 구덩이에 그것들을 버렸다. 오늘날까지도 그곳은 ‘구운 과자 구덩이’라고 알려져 있다. 대장자는 아내와 함께 세존께 다가가 절을 올리고 한 곁에 섰다. 세존께서는 수희 법문(anumodana)을 하셨다. 법문이 끝날 무렵 부부 모두 예류과(sotāpattiphala)에 머물렀고, 스승께 절을 올린 뒤 대문에 있는 계단에 올라 자신들의 저택으로 돌아갔다. Tato paṭṭhāya seṭṭhi asītikoṭidhanaṃ buddhasāsaneyeva vikkiri. Punadivase sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhikkhū ‘‘passathāvuso, mahāmoggallānattherassa ānubhāvaṃ, anupahacca nāma saddhaṃ, anupahacca bhoge macchariyaseṭṭhiṃ muhutteneva dametvā nibbisevanaṃ katvā pūve gāhāpetvā jetavanaṃ ānetvā satthu sammukhaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, aho mahānubhāvo thero’’ti therassa guṇaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā dibbāya sotadhātuyā kathaṃ sutvā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, kuladamakena nāma bhikkhunā anupahacca saddhaṃ, anupahacca bhoge, kulaṃ akilametvā aviheṭhetvā pupphato reṇuṃ gaṇhantena bhamarena viya upasaṅkamitvā buddhaguṇaṃ jānāpetabbaṃ, tādiso mama putto moggallāno’’ti theraṃ pasaṃsitvā imaṃ gāthamāha – 그날부터 장자는 80억의 재산을 오직 부처님의 가르침에만 베풀었습니다. 다음 날 저녁 무렵, 법당에 모인 비구들이 "도반들이여, 마하모갈라나 테라의 위신력을 보십시오. 신심을 해치지 않고, 재물도 손상시키지 않으면서 인색한 장자를 순식간에 조복시키고 독한 마음을 없게 하여, 과자를 가져오게 해서 제타와나로 데려와 부처님 앞에 세우고 예류과에 이르게 하셨으니, 오, 참으로 위신력이 큰 어른이십니다"라고 테라의 덕을 이야기하며 앉아 있었습니다. 부처님께서는 천이통으로 비구들의 이야기를 들으시고 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으셨습니다. "이러이러한 이야기입니다"라고 말씀드리자, "비구들이여, 신도들을 조복시키는 비구란 신심을 해치지 않고, 재물을 손상시키지 않으며, 가문을 힘들게 하거나 괴롭히지 않고, 꽃에서 화분을 취하는 벌처럼 다가가 부처님의 공덕을 알게 해야 한다. 나의 아들 모갈라나가 바로 그러하다"라고 테라를 찬탄하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 49. 49. ‘‘Yathāpi bhamaro pupphaṃ, vaṇṇagandhamaheṭhayaṃ; Paleti rasamādāya, evaṃ gāme munī care’’ti. "벌이 꽃의 색깔과 향기를 해치지 않고 꿀만 따서 날아가듯이, 성자(수행자)는 마을에서 그와 같이 행해야 한다." Tattha bhamaroti yā kāci madhukarajāti. Pupphanti pupphārāme caranto pupphañca vaṇṇañca gandhañca aheṭhayanto avināsento vicaratīti attho. Paletīti evaṃ caritvā yāvadatthaṃ rasaṃ pivitvā aparampi madhukaraṇatthāya ādāya [Pg.237] paleti, so evaṃ vanagahanaṃ ajjhogāhetvā ekasmiṃ rukkhasusire taṃ rajamissakaṃ rasaṃ ṭhapetvā anupubbena madhurarasaṃ madhuṃ karoti, na tassa pupphārāme vicaritapaccayā pupphaṃ vā vaṇṇagandhaṃ vāssa vigacchati, atha kho sabbaṃ pākatikameva hoti. Evaṃ gāme munī careti evaṃ sekhāsekhabhedo anāgāriyamuni kulapaṭipāṭiyā gāme bhikkhaṃ gaṇhanto vicaratīti attho. Na hi tassa gāme caraṇapaccayā kulānaṃ saddhāhāni vā bhogahāni vā honti. Saddhāpi bhogāpi pākatikāva honti. Evaṃ caritvā ca pana nikkhamitvā sekhamuni tāva bahigāme udakaphāsukaṭṭhāne saṅghāṭiṃ paññāpetvā nisinno akkhabhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamādivasena paccavekkhanto piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathārūpaṃ vanasaṇḍaṃ anupavisitvā ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto cattāro magge, cattāri ca sāmaññaphalāni hatthagatāneva karoti. Asekhamuni pana diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjati. Ayamassa bhamarena saddhiṃ madhukaraṇasarikkhatā veditabbā. Idha pana khīṇāsavova adhippeto. 거기서 '벌(bhamaro)'이란 꿀을 만드는 모든 종류의 벌을 말한다. '꽃을'이란 꽃동산에서 노닐 때 꽃과 그 색깔과 향기를 해치지 않고 손상시키지 않으며 돌아다닌다는 뜻이다. '날아간다'는 것은 이와 같이 노닐며 필요한 만큼 꿀을 마시고, 벌집을 만들기 위해 다른 꿀을 가지고 날아가는 것을 말한다. 그 벌은 숲속으로 들어가 나무 구멍에 꽃가루가 섞인 그 즙을 두고 점차 달콤한 맛의 꿀을 만든다. 벌이 꽃동산에서 노닌다고 해서 꽃이나 그 색깔과 향기가 사라지지 않으며, 오히려 모든 것이 그대로이다. '이와 같이 마을에서 성자는 행해야 한다'는 것은 유학(sekhā)과 무학(asekhā)으로 구분되는 수행자가 집집마다 차례로 마을에서 탁발하며 다니는 것을 뜻한다. 마을을 다니는 것으로 인해 신도들의 신심이 줄어들거나 재산이 줄어들지 않는다. 신심도 재산도 예전 그대로이다. 이렇게 탁발하여 마을을 나선 뒤, 우선 유학인 성자(sekhamuni)는 마을 밖의 물을 얻기 편한 곳에 가사를 펴고 앉아, 수레축에 기름을 바르거나 상처를 덮거나 아들의 고기를 먹는 비유 등의 관점에서 관찰하며 공양을 들고, 그런 숲에 들어가 내적인 명상 주제를 관찰하며 네 가지 도와 네 가지 사문과를 마치 손에 넣은 것처럼 성취한다. 무학인 성자(asekhamuni)는 현법낙주(現法樂住)를 닦는다. 이것이 성자가 벌과 더불어 꿀을 만드는 과정이 유사한 점임을 알아야 한다. 여기서는 아라한(khīṇāsava)만을 뜻한다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 이르렀습니다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ vatvā uttaripi therassa guṇaṃ pakāsetuṃ ‘‘na, bhikkhave, idāneva moggallānena macchariyaseṭṭhi damito, pubbepi naṃ dametvā kammaphalasambandhaṃ jānāpesi evā’’ti vatvā imamatthaṃ pakāsento atītaṃ āharitvā – 부처님께서는 이 법문을 마치시고 더욱이 테라의 덕을 드러내고자 "비구들이여, 모갈라나가 인색한 장자를 조복시킨 것은 지금뿐만이 아니다. 과거에도 그를 조복시켜 업과 과보의 관계를 알게 한 적이 있다"라고 말씀하시며 이 사연을 밝히기 위해 과거의 이야기를 가져오셨습니다. ‘‘Ubho khañjā ubho kuṇī, ubho visamacakkhukā; Ubhinnaṃ piḷakā jātā, nāhaṃ passāmi illisa’’nti. (jā. 1.1.78) – "둘 다 절름발이고, 둘 다 손이 굽었으며, 둘 다 사시(斜視)라네. 둘 다 검은 점이 났으니, 나는 누가 일리사인지 모르겠네." Imaṃ illisajātakaṃ kathesīti. 이 일리사 자타카를 설하셨습니다. Macchariyakosiyaseṭṭhivatthu pañcamaṃ. 인색한 코시야 장자 이야기, 다섯 번째가 끝났습니다. 6. Pāveyyakājīvakavatthu 6. 파웨이야 아지바카 이야기 Na paresaṃ vilomānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto pāveyyaṃ nāma ājīvakaṃ ārabbha kathesi. "남의 허물을 보지 말고"로 시작되는 이 법문은 부처님께서 사밧티에 머무실 때 파웨이야라는 이름의 아지바카를 인연으로 설하신 것입니다. Sāvatthiyaṃ [Pg.238] kirekā gahapatānī puttaṭṭhāne ṭhapetvā pāveyyaṃ nāma ājīvakaṃ paṭijaggi. Tassānantaragharesu manussā satthu dhammadesanaṃ sutvā āgantvā, ‘‘aho acchariyā buddhānaṃ dhammadesanā’’ti nānappakārehi buddhaguṇe vaṇṇenti. Sā buddhānaṃ guṇakathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā dhammaṃ sotukāmā ājīvakassa etamatthaṃ kathetvā, ‘‘gacchissāmi ahaṃ buddhasantikaṃ, ayyā’’ti āha. So ‘‘mā gacchāhī’’ti nivāretvā taṃ punappunaṃ yācamānampi nivāresi eva. Sā ‘‘ayaṃ mama vihāraṃ gantvā dhammaṃ sotuṃ na deti, satthāraṃ nimantetvā idheva dhammaṃ suṇissāmī’’ti sāyanhasamaye puttaṃ pakkositvā, ‘‘gaccha, tāta, svātanāya satthāraṃ nimantehī’’ti pesesi. So gacchanto paṭhamataraṃ ājīvakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ vanditvā nisīdi. Atha naṃ so ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti āha. ‘‘Mātu vacanena satthāraṃ nimantetuṃ gacchāmī’’ti āha. ‘‘Mā tassa santikaṃ gacchāhī’’ti. ‘‘Alaṃ, ayya, mama mātu bhāyāmi, gacchissāmaha’’nti. ‘‘Etassa katasakkāraṃ ubhopi khādissāma, mā gacchāhī’’ti. ‘‘Alaṃ, ayya, mātā me tajjessatī’’ti. Tena hi gaccha, gantvā pana nimantetvā, ‘‘amhākaṃ gehaṃ asukaṭṭhāne vā asukavīthiyaṃ vā asukamaggena vā gantabba’’nti mā ācikkhi. ‘‘Santike ṭhito viya aññena maggena gacchanto viya palāyitvā ehī’’ti. So ājīvakassa vacanaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā nimantetvā ājīvakena vuttaniyāmeneva sabbaṃ katvā tassa santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ te kata’’nti puṭṭho, ‘‘sabbaṃ kataṃ, ayyā’’ti āha. ‘‘Bhaddakaṃ te kataṃ, tassa sakkāraṃ ubhopi khādissāmā’’ti vatvā punadivase ājīvako pātova taṃ gehaṃ agamāsi. Taṃ gahetvā pacchāgabbhe nisīdāpesuṃ. 전해오는 바에 의하면, 사밧티의 한 여신도가 파웨이야라는 이름의 아지바카를 아들처럼 여기며 공양했습니다. 그녀의 이웃집 사람들이 부처님의 설법을 듣고 와서 "오, 참으로 경이롭도다, 부처님의 설법이여!"라고 여러 가지로 부처님의 덕을 찬탄했습니다. 그녀는 부처님의 덕에 관한 이야기를 듣고 사원에 가서 법을 듣고 싶어 아지바카에게 이 사실을 말하며 "성자시여, 저는 가겠습니다"라고 말했습니다. 그는 "가지 마시오"라며 말렸고, 그녀가 거듭 청했음에도 계속 말렸습니다. 그녀는 "이 아지바카가 내가 사원에 가서 법 듣는 것을 허락하지 않는구나. 부처님을 초대하여 이 집에서 법을 들어야겠다"라고 생각하고 저녁 무렵에 아들을 불러 "얘야, 가서 내일의 공덕을 위해 부처님을 청하거라"라고 보냈습니다. 아들은 가다가 먼저 아지바카의 거처에 들러 그에게 절하고 앉았습니다. 그러자 그는 아들에게 "어디 가느냐?"라고 물었습니다. "어머니의 말씀대로 부처님을 공양에 초대하러 갑니다"라고 대답했습니다. "그에게 가지 마라"고 금했습니다. "성자시여, 안 됩니다. 어머니가 두렵습니다. 저는 가야 합니다"라고 말하자, "그를 위해 준비한 공양물을 우리 둘이서 먹자구나. 가지 마라"고 다시 말렸습니다. "성자시여, 안 됩니다. 어머니가 저를 꾸짖으실 것입니다"라고 하자, "그렇다면 가거라. 가서 청하되, '우리 집은 어느 곳에 있고 어느 거리나 어느 길로 와야 한다'고 말하지 마라. 그의 처소에서 마치 누군가가 서 있는 것처럼, 혹은 다른 길로 가는 것처럼 도망치듯 돌아오너라"라고 했습니다. 소년은 아지바카의 말을 듣고 부처님 처소에 가서 청한 뒤, 아지바카가 시킨 대로 모두 행하고 그에게 돌아갔습니다. "어떻게 했느냐?"라는 질문에 "분부하신 대로 다 했습니다, 성자시여"라고 답했습니다. "잘했다. 그를 위해 준비한 공양물을 우리 둘이서 먹겠구나"라고 말하고, 다음 날 아침 일찍 아지바카는 그 집으로 갔습니다. 사람들은 그를 데려다가 뒷방에 앉혔습니다. Paṭivissakamanussā taṃ gehaṃ allagomayena upalimpitvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā satthu nisīdanatthāya mahārahaṃ āsanaṃ paññāpesuṃ. Buddhehi saddhiṃ aparicitamanussā hi āsanapaññattiṃ na jānanti, buddhānañca maggadesakena kiccaṃ nāma natthi, bodhimūle dasasahassisokadhātuṃ kampetvā sambodhiṃ pattadivaseyeva hi nesaṃ ‘‘ayaṃ maggo nirayaṃ gacchati, ayaṃ tiracchānayoniṃ, ayaṃ pettivisayaṃ, ayaṃ manussalokaṃ, ayaṃ devalokaṃ, ayaṃ amatamahānibbāna’’nti sabbe maggā āvibhūtā. Gāmanigamādīnaṃ pana magge vattabbameva natthi. Tasmā satthā pātova pattacīvaramādāya mahāupāsikāya gehadvāraṃ gato. Sā gehā nikkhamitvā satthāraṃ [Pg.239] pañcapatiṭṭhitena vanditvā antonivesanaṃ pavesetvā āsane nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṃ datvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Upāsikā katabhattakiccassa satthuno anumodanaṃ kāretukāmā pattaṃ gaṇhi. Satthā madhurassarena anumodanadhammakathaṃ ārabhi. Upāsikā ‘‘sādhu, sādhū’’ti sādhukāraṃ dadamānā dhammaṃ suṇi. Ājīvakopi pacchāgabbhe nisinnova tassā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇantiyā saddaṃ sutvā sandhāretuṃ nāsakkhi. ‘‘Na idānesā mayha’’nti nikkhamitvā ‘‘naṭṭhāsi kāḷakaṇṇi, etassa evaṃ sakkāraṃ karotī’’ti nānappakārena upāsikañca satthārañca akkosanto palāyi. Upāsikā tassa kathāya lajjitā aññathattaṃ gataṃ cittaṃ desanānusārena ñāṇaṃ pesetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ upāsike cittaṃ desanānugataṃ kātuṃ na sakkosī’’ti? ‘‘Bhante, etassa me kathāya cittaṃ aññathattaṃ upagata’’nti. Satthā ‘‘evarūpassa visabhāgajanassa kathitaṃ kathaṃ nāma āvajjituṃ na vaṭṭati, evarūpaṃ asamannāharitvā attano katākatameva oloketuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 이웃 사람들은 그 집을 젖은 소똥으로 바르고 팝콘을 포함한 다섯 가지 꽃을 뿌려 부처님께서 앉으실 고귀한 자리를 마련했다. 부처님과 친숙하지 않은 사람들은 자리를 마련하는 법을 모르며, 부처님께는 길을 안내하는 이가 필요하지 않다. 보리수 아래에서 일만 세계를 진동시키며 깨달음을 얻으신 날 이후로 부처님께는 "이 길은 지옥으로 가고, 이 길은 축생으로, 이 길은 아귀로, 이 길은 인간 세상으로, 이 길은 천상으로, 이 길은 불사의 대열반으로 간다"는 모든 길이 분명하게 드러났기 때문이다. 마을이나 도시의 길에 대해서는 말할 필요조차 없다. 그리하여 부처님께서는 아침 일찍 발우와 가사를 수하시고 그 여신도의 집 문으로 가셨다. 그녀는 집에서 나와 부처님께 오체투지로 예배하고 집 안으로 모셔 자리에 앉으시게 한 뒤, 정결한 물을 올리고 맛있는 음식으로 공양을 올렸다. 공양을 마친 여신도는 부처님의 축원 법문을 듣고자 발우를 받았다. 부처님께서 감미로운 음성으로 축원의 법문을 시작하시자, 그녀는 "사두, 사두"라고 환호하며 법문을 들었다. 그때 뒷방에 앉아 있던 아지바카는 그녀의 환호 소리를 듣고 참지 못했다. 그는 "이제 이 여자는 내 신도가 아니구나"라고 생각하며 방에서 나와 "이 재수 없는 여자야, 너는 망했구나. 고타마에게 이런 환대를 하다니!"라고 말하며 여신도와 부처님을 여러 가지로 비방하고 도망쳤다. 여신도는 그의 말에 수치심을 느껴 법문에 마음을 집중하지 못했다. 그때 부처님께서 "우빠시까여, 어찌하여 법문에 마음을 집중하지 못하느냐?"라고 물으셨다. 그녀는 "세존이시여, 저 아지바카의 말 때문에 제 마음이 어지러워졌습니다"라고 답했다. 부처님께서는 "그러한 저열한 자의 말을 되새기는 것은 적절하지 않다. 그런 것을 마음에 두지 말고 오직 자신의 행위와 불행위를 살펴야 한다"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 50. 50. ‘‘Na paresaṃ vilomāni, na paresaṃ katākataṃ; Attanova avekkheyya, katāni akatāni cā’’ti. 타인의 거친 말에 신경 쓰지 말고, 타인이 한 일과 하지 않은 일을 살피지 말라. 오직 자신이 한 일과 하지 않은 것만을 살펴보아야 한다. Tattha na paresaṃ vilomānīti paresaṃ vilomāni pharusāni mammacchedakavacanāni na manasikātabbāni. Na paresaṃ katākatanti ‘‘asuko upāsako assaddho appasanno, nāpissa gehe kaṭacchubhikkhādīni diyyanti, na salākabhattādīni, na cīvarādipaccayadānaṃ etassa atthi, tathā asukā upāsikā assaddhā appasannā, nāpissā gehe kaṭacchubhikkhādīni diyyanti, na salākabhattādīni, na cīvarādipaccayadānaṃ etissā atthi, tathā asuko bhikkhu assaddho appasanno, nāpi upajjhāyavattaṃ karoti, na ācariyavattaṃ, na āgantukavattaṃ, na gamikavattaṃ, na cetiyaṅgaṇavattaṃ, na uposathāgāravattaṃ, na bhojanasālāvattaṃ, na jantāgharavattādīni, nāpissa kiñci dhutaṅgaṃ atthi, na bhāvanārāmatāya ussāhamattampī’’ti evaṃ paresaṃ katākataṃ nāma na oloketabbaṃ. Attanova avekkheyyāti ‘‘kathaṃ bhūtassa me rattindivā vītivattantīti pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabba’’nti (a. ni. 10.48) imaṃ ovādaṃ anussaranto saddhāpabbajito kulaputto ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ ‘aniccaṃ [Pg.240] dukkhaṃ anattā’ti tilakkhaṇaṃ āropetvā yoge kammaṃ kātuṃ sakkhiṃ, nāsakkhi’’nti evaṃ attano katākatāni olokeyyāti. 여기서 '타인의 거친 말'이란 타인의 거칠고 심장을 찌르는 듯한 인색한 말들을 마음에 두지 말라는 뜻이다. '타인이 한 일과 하지 않은 일'이란 "어느 신도는 믿음이 없고 청정한 믿음이 없어 그 집에서는 밥 한 술 분량의 사문식(kaṭacchubhikkhā) 등도 보시하지 않고, 공양표 식사(salākabhatta) 등도 올리지 않으며, 이 사람에게는 가사 등의 필수품 보시도 없다"라거나, "어느 비구는 믿음이 없고 청정한 믿음이 없어 은사에 대한 의무도 다하지 않고, 스승에 대한 의무, 객비구에 대한 의무, 유행 비구에 대한 의무, 제단 뜰에 대한 의무, 포살당의 의무, 식당의 의무, 목욕실의 의무 등을 행하지 않으며, 어떠한 두타행도 없고 명상을 즐기는 일에 노력조차 없다"라는 식으로 타인이 행한 것과 행하지 않은 것을 살피지 말라는 것이다. '오직 자신의 것을 살펴야 한다'는 것은 "나의 밤낮이 어떻게 지나가고 있는가?라고 출가자가 항상 반조해야 한다"는 가르침을 기억하며, 신심으로 출가한 선남자가 "나는 과연 무상, 고, 무아라는 삼법인을 세워 요가의 노력을 할 수 있었는가, 할 수 없었는가?"라고 자신의 행위와 불행위를 살펴야 한다는 의미이다. Desanāvasāne sā upāsikā sotāpattiphale patiṭṭhitā, desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 법문이 끝났을 때 그 여신도는 예류과에 머물렀고, 이 법문은 많은 사람에게 유익한 것이 되었다. Pāveyyakājīvakavatthu chaṭṭhaṃ. 여섯 번째 빠웨이야까 아지바카 이야기가 끝났다. 7. Chattapāṇiupāsakavatthu 7. 일곱 번째 차따빠니 우빠사까 이야기 Yathāpi ruciraṃ pupphanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto chattapāṇiupāsakaṃ ārabbha kathesi. "아름다운 꽃과 같이"로 시작되는 이 법문을 세존께서 사왓띠에 머무실 때 차따빠니 우빠사까와 관련하여 설하셨다. Sāvatthiyañhi chattapāṇi nāma upāsako tipiṭakadharo anāgāmī. So pātova uposathiko hutvā satthu upaṭṭhānaṃ agamāsi. Anāgāmiariyasāvakānañhi samādānavasena uposathakammaṃ nāma natthi, maggeneva tesaṃ brahmacariyañca ekabhattikañca āgataṃ. Tenevāha – ‘‘ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro ekabhattiko brahmacārī sīlavā kalyāṇadhammo’’ti (ma. ni. 2.288). Evaṃ anāgāmino pakatiyāva ekabhattikā ca brahmacārino ca honti. Sopi tatheva uposathiko hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā dhammakathaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ samaye rājā pasenadi kosalo satthu upaṭṭhānaṃ agamāsi. Chattapāṇi upāsako taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘uṭṭhātabbaṃ nu kho, no’’ti cintetvā – ‘‘ahaṃ aggarājassa santike nisinno, tassa me padesarājānaṃ disvā uṭṭhātuṃ na yuttaṃ, rājā kho pana me anuṭṭhahantassa kujjhissati, etasmiṃ kujjhantepi neva uṭṭhahissāmi. Rājānaṃ disvā uṭṭhahantena hi rājā garukato hoti, no satthā, tasmā neva uṭṭhahissāmī’’ti na uṭṭhahi. Paṇḍitapurisā nāma garutarānaṃ santike nisīditvā anuṭṭhahantaṃ disvā na kujjhanti. Rājā pana taṃ anuṭṭhahantaṃ disvā kupitamānaso satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā kupitabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mahārāja, ayaṃ chattapāṇi upāsako paṇḍito diṭṭhadhammo tipiṭakadharo atthānatthakusalo’’ti upāsakassa guṇaṃ kathesi. Rañño tassa guṇakathaṃ suṇantasseva cittaṃ mudukaṃ jātaṃ. 사왓띠에 차따빠니라는 이름의 신도가 있었는데, 그는 삼장을 암송하는 아나가미 성자였다. 그는 아침 일찍 포살계를 지키는 이가 되어 부처님을 시봉하러 갔다. 아나가미 성자들에게는 결심에 의한 포살 수행이 따로 필요 없으니, 도의 힘으로 범행과 일종식이 이미 갖추어졌기 때문이다. 그래서 "대왕이여, 옹기장이 가띠까라는 하루 한 끼만 먹고 범행을 닦으며 계를 지키고 선한 법을 갖추었다"라고 하신 것이다. 이처럼 아나가미는 본래 하루 한 끼를 먹고 범행을 닦는 이들이다. 그도 그와 같이 포살을 지키는 이가 되어 부처님께 다가가 예배드리고 법문을 들으며 앉아 있었다. 그때 빠세나디 꼬살라 국왕이 부처님을 뵙기 위해 왔다. 차따빠니 우빠사까는 국왕이 오는 것을 보고 "일어서야 할 것인가, 말 것인가?"라고 생각하다가, "나는 최고의 왕 곁에 앉아 있다. 그런 내가 지방의 왕을 보고 일어서는 것은 적절하지 않다. 왕이 내가 일어서지 않는 것에 화를 낼 수도 있겠지만, 설령 화를 낸다 해도 일어서지 않겠다. 왕을 보고 일어서는 것은 왕을 존경하는 것이지 부처님을 존경하는 것이 아니기 때문이다. 그러므로 나는 일어서지 않겠다"라고 생각하며 일어서지 않았다. 지혜로운 이들은 더 높은 분 곁에 앉아 있을 때 누군가가 일어서지 않는 것을 보고 화를 내지 않는다. 그러나 왕은 그가 일어서지 않는 것을 보고 노여운 마음을 품은 채 부처님께 예배하고 한곁에 앉았다. 부처님께서는 왕이 노여워함을 아시고, "대왕이여, 이 차따빠니 우빠사까는 지혜롭고 법을 깨달았으며 삼장을 갖추었고 이로움과 해로움을 잘 아는 사람입니다"라고 그의 공덕을 칭찬하셨다. 국왕은 그의 공덕에 대한 말씀을 듣자마자 마음이 부드러워졌다. Athekadivasaṃ [Pg.241] rājā uparipāsāde ṭhito chattapāṇiṃ upāsakaṃ katabhattakiccaṃ chattamādāya upāhanamāruyha rājaṅgaṇena gacchantaṃ disvā pakkosāpesi. So chattupāhanaṃ apanetvā rājānamupasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā āha – ‘‘bho upāsaka, kinte chattupāhanaṃ apanīta’’nti. ‘‘‘Rājā pakkosatī’ti sutvā apanetvā āgatomhī’’ti. ‘‘Ajja amhākaṃ rājabhāvo tumhehi ñāto bhavissatī’’ti. ‘‘Sadāpi mayaṃ, deva, tumhākaṃ rājabhāvaṃ jānāmā’’ti. ‘‘Yadi evaṃ kasmā purimadivase satthu santike nisinno maṃ disvā na uṭṭhahī’’ti? ‘‘Mahārāja, ahaṃ aggarājassa santike nisinno, padesarājānaṃ disvā uṭṭhahanto satthari agāravaṃ pavedeyyaṃ, tasmā na uṭṭhahi’’nti. ‘‘Hotu, bho, tiṭṭhatetaṃ’’. ‘‘Tumhe kira diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ atthānatthānaṃ kusalā tipiṭakadharā amhākaṃ antepure dhammaṃ vācethā’’ti. ‘‘Na sakkomi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Rājagehaṃ nāma mahāsāvajjaṃ, duyuttasuyuttakāni garukānettha, devā’’ti. ‘‘Mā evaṃ vadetha, ‘purimadivase maṃ disvā na uṭṭhitomhī’ti mā kukkuccaṃ karothā’’ti. ‘‘Deva, gihīnaṃ vicaraṇaṭṭhānaṃ nāma mahāsāvajjaṃ, ekaṃ pabbajitaṃ pakkosāpetvā dhammaṃ vācāpethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu, bho, gacchatha tumhe’’ti taṃ uyyojetvā satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ yāci, ‘‘bhante, mallikā ca devī vāsabhakhattiyā ca dhammaṃ pariyāpuṇissāmāti vadanti, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ mama gehaṃ gantvā tāsaṃ dhammaṃ uddisathā’’ti. ‘‘Buddhānaṃ nibaddhaṃ ekaṭṭhānagamanaṃ nāma natthi, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, aññaṃ ekaṃ bhikkhuṃ dethā’’ti. Satthā ānandattherassa bhāramakāsi. Thero nibaddhaṃ gantvā tāsaṃ uddesaṃ uddisati. Tāsu mallikā sakkaccaṃ gahetvā sajjhāyitvā uddesaṃ paṭicchāpesi. Vāsabhakhattiyā pana neva sakkaccaṃ gaṇhāti, na sajjhāyati, na uddesaṃ paṭicchāpetuṃ sakkoti. 그 후 어느 날, 코살라 국왕은 궁전 루각 위에 서 있다가 조반 식사를 마치고 산을 들고 신을 신은 채 왕궁 뜰을 지나가는 찻타파니(Chattapani) 우바새를 보고 사람을 보내 그를 부르게 했다. 그는 산과 신을 벗어두고 왕에게 다가가 절을 한 뒤 한쪽에 섰다. 그때 왕이 그에게 물었다. “오, 우바새여, 왜 산과 신을 벗어두었소?” “왕께서 부르신다는 말을 듣고 벗어두고 왔습니다.” 왕이 말했다. “오늘에서야 그대들이 우리의 왕권을 알게 된 것 같구료.” “대왕이시여, 저희는 항상 왕의 권위를 알고 있습니다.” “만약 그렇다면, 어찌하여 지난날 부처님 처소에 앉아 있을 때 나를 보고도 일어나지 않았소?” “대왕이시여, 저는 왕들 중의 왕(Aggaraja)이신 부처님 곁에 앉아 있었습니다. 그때 변방의 왕(Padesaraja)을 보고 일어난다면 부처님께 공경하지 않음을 드러내는 것이 될까 하여 일어나지 않았습니다.” “오, 되었소. 그 일은 그만두시오. 듣기로 그대들은 현세와 내세의 이익과 손해에 능통하고 삼장을 수지한 자들이니, 우리 왕궁에서 법을 가르쳐 주시오.” “대왕이시여, 그럴 수 없습니다.” “무슨 이유 때문이오?” “대왕이시여, 왕궁이란 허물이 많고, 옳고 그름에 대한 시비와 무거운 책임이 따르는 곳이기 때문입니다.” “그렇게 말하지 마시오. ‘지난날 나를 보고 일어나지 않았다’는 일로 결코 걱정하지 마시오.” “대왕이시여, 재가자들이 드나드는 곳은 허물이 많으니, 수행자 한 분을 청하여 법을 배우도록 하십시오.” 왕은 “좋소, 가보시오”라며 그를 보내고, 부처님 처소로 가서 부처님께 요청했다. “세존이시여, 말리카 왕비와 와사바캇티야 왕녀가 법을 배우고 싶어 합니다. 오백 명의 비구들과 함께 매일 제 궁에 오셔서 그들에게 법을 가르쳐 주십시오.” “대왕이시여, 부처들은 매일 한 장소로만 가는 일은 없습니다.” “그렇다면 세존이시여, 다른 비구 한 분을 보내 주십시오.” 부처님께서는 아난다 장로에게 그 임무를 맡기셨다. 장로께서는 매일 가서 그들에게 법을 가르치셨다. 그들 중 말리카 왕비는 정성스럽게 배우고 암송하며 장로께 배운 바를 확인받았다. 그러나 와사바캇티야 왕녀는 정성스럽게 배우지도 않고, 암송하지도 않았으며, 배운 바를 확인해 드리지도 못했다. Athekadivasaṃ satthā theraṃ pucchi – ‘‘kimānanda, upāsikā dhammaṃ pariyāpuṇantī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kā sakkaccaṃ gaṇhātī’’ti? ‘‘Mallikā, bhante, sakkaccaṃ gaṇhāti, sakkaccaṃ sajjhāyati, sakkaccaṃ uddesaṃ paṭicchāpetuṃ sakkoti. Tumhākaṃ pana ñātidhītā neva sakkaccaṃ gaṇhāti, na sajjhāyati, na uddesaṃ paṭicchāpetuṃ sakkotī’’ti. Satthā therassa vacanaṃ sutvā, ‘‘ānanda, mayā kathitadhammo nāma sakkaccamasuṇantassa aggaṇhantassa asajjhāyantassa adesentassa vaṇṇasampannaṃ agandhakapupphaṃ viya aphalo hoti, sakkaccaṃ pana [Pg.242] savanādīni karontassa mahapphalo hoti mahānisaṃso’’ti vatvā imā dve gāthā abhāsi – 그 후 어느 날, 부처님께서 장로에게 물으셨다. “아난다여, 여신도들이 법을 잘 배우고 있느냐?” “네, 세존이시여.” “누가 정성스럽게 배우느냐?” “말리카 왕비는 정성스럽게 배우고 정성스럽게 암송하며, 정성스럽게 배운 바를 확인해 드릴 수 있습니다. 하지만 세존의 친척 딸(와사바캇티야)은 정성스럽게 배우지도 않고, 암송하지도 않으며, 배운 바를 확인해 드리지도 못합니다.” 부처님께서는 장로의 말을 들으시고 “아난다여, 내가 설한 법이라 할지라도 정성스럽게 듣지 않고, 배우지 않고, 암송하지 않고, 전하지 않는 자에게는 색깔은 고우나 향기가 없는 꽃처럼 아무런 결실이 없다. 그러나 정성스럽게 듣는 등의 행위를 하는 자에게는 큰 결실과 큰 공덕이 있다”고 말씀하시며 이 두 게송을 읊으셨다. 51. 51. ‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ; Evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato. 색깔은 고우나 향기가 없는 화려한 꽃처럼, 실천하지 않는 자에게는 잘 설해진 법도 결실이 없다. 52. 52. ‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ sagandhakaṃ; Evaṃ subhāsitā vācā, saphalā hoti kubbato’’ti. 색깔도 고우며 향기도 있는 화려한 꽃처럼, 실천하는 자에게는 잘 설해진 법이 결실을 맺는다. Tattha ruciranti sobhanaṃ. Vaṇṇavantanti vaṇṇasaṇṭhānasampannaṃ, agandhakanti gandhavirahitaṃ pālibhaddakagirikaṇṇikajayasumanādibhedaṃ. Evaṃ subhāsitā vācāti subhāsitā vācā nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Taṃ vaṇṇasaṇṭhānasampannaṃ agandhakapupphasadisaṃ. Yathā pana agandhakapupphaṃ yo naṃ dhāreti, tassa sarīre gandhaṃ na pharati, evaṃ etampi yo naṃ sakkaccaṃ savanādīhi na samācarati, tassa sakkaccaṃ asamācarantassa yaṃ tattha kattabbaṃ, taṃ akubbato sutagandhañca vācāgandhañca paṭipattigandhañca na āvahati aphalā hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato’’ti. Sagandhakanti campakanīluppalādibhedaṃ. Evanti yathā taṃ pupphaṃ dhārentassa sarīre gandho pharati, evaṃ tepiṭakabuddhavacanasaṅkhātā subhāsitā vācāpi. Kubbatoti yo sakkaccaṃ savanādīhi tattha kattabbaṃ karoti, sā assa puggalassa saphalā hoti, sutagandhavācāgandhapaṭipattigandhānaṃ āvahanato mahapphalā hoti, mahānisaṃsāti attho. 거기에서 ‘루치람(ruciraṃ)’은 아름다운 것을 의미한다. ‘완나완탐(vaṇṇavantaṃ)’은 색깔과 모양을 갖춘 것을, ‘아간다캄(agandhakaṃ)’은 향기가 없는 것으로서 팔리밧다카(pālibhaddaka), 기리카니카(girikaṇṇika), 자야수마나(jayasumana) 등의 꽃들을 말한다. ‘에밤 수바시타 와차(evaṃ subhāsitā vācā)’에서 ‘잘 설해진 말씀’이란 삼장인 부처님의 말씀을 뜻한다. 그것은 색깔과 모양은 갖추었으나 향기가 없는 꽃과 같다. 향기 없는 꽃을 몸에 지닌다 해도 그 몸에 향기가 퍼지지 않듯이, 부처님의 법을 정성껏 듣는 등의 실천을 바르게 하지 않는 자에게는, 그곳에서 마땅히 해야 할 도리를 하지 않음으로 인해 들음의 향기(sutagandha), 말의 향기(vācāgandha), 실천의 향기(paṭipattigandha)를 가져다주지 못해 결실이 없게 된다. 그래서 “이와 같이 잘 설해진 법도 실천하지 않는 자에게는 결실이 없다”고 말씀하신 것이다. ‘사간다캄(sagandhakaṃ)’은 참파카(campaka), 푸른 연꽃(nīluppala) 등의 꽃들이다. ‘에밤(evaṃ)’은 그 꽃을 지닌 자의 몸에 향기가 퍼지듯이, 삼장인 부처님의 말씀으로 일컬어지는 잘 설해진 법 또한 그러함을 의미한다. ‘쿱바토(kubbato)’는 정성껏 듣는 등으로 마땅히 해야 할 도리를 행하는 자를 말하며, 그런 사람에게는 그 법이 결실을 맺게 된다. 들음의 향기, 말의 향기, 실천의 향기를 가져다주므로 큰 결실과 큰 공덕이 있다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 이 설법은 대중에게 유익한 것이 되었다. Chattapāṇiupāsakavatthu sattamaṃ. 일곱 번째 찻타파니 우바새 이야기가 끝났다. 8. Visākhāvatthu 8. 위사카(Visākhā) 이야기 Yathāpi puppharāsimhāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ upanissāya pubbārāme viharanto visākhaṃ upāsikaṃ ārabbha kathesi. “색깔은 고우나...”로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 사왓티 근처의 펍바라마(Pubbārāma)에 머무실 때 위사카 우바이를 인연으로 설하셨다. Sā [Pg.243] kira aṅgaraṭṭhe bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino aggamahesiyā sumanadeviyā kucchismiṃ nibbatti. Tassā sattavassikakāle satthā selabrāhmaṇādīnaṃ bodhaneyyabandhavānaṃ upanissayasampadaṃ disvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cārikaṃ caramāno taṃ nagaraṃ pāpuṇi. 그녀는 앙가(Aṅga) 왕국의 밧디야(Bhaddiya) 시에서 멘다카(Meṇḍaka) 장자의 아들인 다난자야(Dhanañcaya) 장자와 수마나데비(Sumanadevi) 부인의 태에서 태어났다. 그녀가 일곱 살이었을 때, 부처님께서는 셀라(Sela) 바라문 등 제도해야 할 인연이 있는 이들의 근기가 성숙한 것을 보시고, 많은 비구 승가에 둘러싸여 유행하시다가 그 도시에 도착하셨다. Tasmiñca samaye meṇḍako, gahapati, tasmiṃ nagare pañcannaṃ mahāpuññānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhiṭṭhānaṃ karoti. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍako seṭṭhi, candapadumā nāma tasseva jeṭṭhakabhariyā, tasseva jeṭṭhakaputto dhanañcayo nāma, tassa bhariyā sumanadevī nāma, meṇḍakaseṭṭhino dāso puṇṇo nāmāti. Na kevalañca meṇḍakaseṭṭhiyeva, bimbisārarañño pana vijite pañca amitabhogā nāma ahesuṃ – jotiko, jaṭilo, meṇḍako, puṇṇako, kākavaliyoti. Tesu ayaṃ meṇḍakaseṭṭhi dasabalassa attano nagaraṃ sampattabhāvaṃ ñatvā puttassa dhanañcayaseṭṭhino dhītaraṃ visākhaṃ dārikaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amma, tuyhampi maṅgalaṃ, amhākampi maṅgalaṃ, tava parivārehi pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ pañca rathasatāni āruyha pañcahi dāsisatehi parivutā dasabalassa paccuggamanaṃ karohī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā akāsi. Kāraṇākāraṇesu pana kusalattā yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā cariyāvasena satthā dhammaṃ desesi. Sā desanāvasāne pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Meṇḍakaseṭṭhipi kho satthāramupasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya svātanāya nimantetvā punadivase attano nivesane paṇītena khādanīyena bhojanīyena buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā eteneva upāyena aḍḍhamāsaṃ mahādānamadāsi. Satthā bhaddiyanagare yathābhirantaṃ viharitvā pakkāmi. 그 무렵 밧디야 성에 큰 공덕을 지은 다섯 사람 중 우두머리인 멘다카 장자가 살고 있었으며, 그는 그곳에서 재무관의 직무를 수행하고 있었습니다. 큰 공덕을 지은 다섯 사람이란 멘다카 장자, 그의 아내 짠다빠두마, 아들 다난짜야, 며느리 수마나데비, 그리고 하인 뿐나를 말합니다. 비단 멘다카 장자뿐만 아니라 빔비사라 왕의 영토에는 조티카, 자틸라, 멘다카, 뿐나카, 까까발리야라는 헤아릴 수 없는 부를 가진 다섯 장자가 있었습니다. 이들 중 멘다카 장자는 십력(Dasabala)을 갖추신 부처님께서 자신의 성인 밧디야에 오셨다는 소식을 듣고, 아들 다난짜야 장자의 딸인 위사카를 불러 말했습니다. '얘야, 너에게도 우리에게도 축복이 될 것이니, 너를 따르는 오백 명의 처녀와 함께 오백 대의 수레를 타고 오백 명의 하녀들의 호위를 받으며 부처님을 마중하러 가거라.' 위사카는 '알겠습니다'라고 대답하고 그대로 행했습니다. 그녀는 지혜로워 수레가 갈 수 있는 곳까지만 수레를 타고 간 뒤, 수레에서 내려 걸어서 부처님께 다가가 절을 올리고 한쪽에 물러나 앉았습니다. 그때 부처님께서는 그녀가 전생에 닦은 공덕에 따라 법을 설하셨고, 위사카는 설법 끝에 오백 명의 처녀들과 함께 수다원과를 성취했습니다. 멘다카 장자 역시 부처님께 나아가 법문을 듣고 수다원과를 성취한 뒤, 다음 날의 공양을 청했습니다. 이튿날 그는 자신의 집에서 부처님을 비롯한 비구 승가에 훌륭한 음식을 대접했으며, 이와 같은 방식으로 보름 동안 큰 보시를 행했습니다. 부처님께서는 밧디야 성에서 원하시는 만큼 머무신 뒤 길을 떠나셨습니다. Tena kho pana samayena bimbisāro ca pasenadi kosalo ca aññamaññaṃ bhaginipatikā honti. Athekadivasaṃ kosalarājā cintesi – ‘‘bimbisārassa vijite pañca amitabhogā mahāpuññā vasanti, mayhaṃ vijite ekopi tādiso natthi, yaṃnūnāhaṃ bimbisārassa santikaṃ gantvā ekaṃ mahāpuññaṃ yāceyya’’nti. So tattha gantvā raññā katapaṭisanthāro ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosī’’ti [Pg.244] puṭṭho ‘‘‘tumhākaṃ vijite pañca amitabhogā mahāpuññā vasanti, tato ekaṃ gahetvā gamissāmī’ti āgatomhi, tesu me ekaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Mahākulāni amhehi cāletuṃ na sakkā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ aladdhā na gamissāmī’’ti āha. Rājā amaccehi saddhiṃ mantetvā ‘‘jotikādīnaṃ mahākulānaṃ cālanaṃ nāma mahāpathaviyā cālanasadisaṃ, meṇḍakamahāseṭṭhissa putto dhanañcayaseṭṭhi nāma atthi, tena saddhiṃ mantetvā paṭivacanaṃ te dassāmī’’ti vatvā taṃ pakkosāpetvā, tāta, kosalarājā ‘‘‘ekaṃ dhanaseṭṭhiṃ gahetvā gamissāmī’ti vadati, tvaṃ tena saddhiṃ gacchāhī’’ti. ‘‘Tumhesu pahiṇantesu gamissāmi, devā’’ti. ‘‘Tena hi parivacchaṃ katvā gaccha, tātā’’ti. So attano kattabbayuttakamakāsi. Rājāpissa mahantaṃ sakkāraṃ katvā, ‘‘imaṃ ādāya gacchathā’’ti pasenadirājānaṃ uyyojesi. So taṃ ādāya sabbattha ekarattivāsena gacchanto ekaṃ phāsukaṭṭhānaṃ patvā nivāsaṃ gaṇhi, atha naṃ dhanañcayaseṭṭhi pucchi – ‘‘idaṃ kassa vijita’’nti? ‘‘Mayhaṃ, seṭṭhī’’ti. ‘‘Kīva dūro ito sāvatthī’’ti? ‘‘Sattayojanamatthake’’ti. ‘‘Antonagaraṃ sambādhaṃ, amhākaṃ parijano mahanto, sace rocetha, idheva vaseyyāma, devā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tasmiṃ ṭhāne nagaraṃ māpetvā tassa datvā agamāsi. Tasmiṃ padese sayaṃ vasanaṭṭhānassa gahitattā nagarassa sāketantveva nāmaṃ ahosi. 그 무렵 빔비사라 왕과 빠세나디 꼬살라 왕은 서로의 누이와 결혼한 매부 사이였습니다. 어느 날 꼬살라 왕은 '빔비사라의 영토에는 헤아릴 수 없는 부를 가진 큰 공덕의 장자가 다섯 명이나 있는데, 내 영토에는 그런 사람이 한 명도 없구나. 빔비사라 왕에게 가서 그런 장자 한 명을 청해봐야겠다'라고 생각했습니다. 그는 라자가하로 가서 빔비사라 왕의 영접을 받은 뒤, 방문 이유를 묻는 왕에게 '당신의 나라에는 큰 공덕을 지은 다섯 장자가 있다고 하니, 그중 한 명을 데려가고자 왔습니다. 제게 한 명만 보내주십시오'라고 말했습니다. 빔비사라 왕이 '명문 가문을 이주시키는 것은 제 권한 밖의 일입니다'라고 답하자, 꼬살라 왕은 '그를 얻지 못하면 돌아가지 않겠소'라고 고집했습니다. 왕은 신하들과 상의한 뒤 '조티카 같은 명문가를 움직이는 것은 대지를 흔드는 것과 같으나, 멘다카 장자의 아들 다난짜야가 있으니 그와 상의하여 답를 주겠소'라고 말했습니다. 다난짜야를 불러 사정을 말하자 그는 '왕께서 보내신다면 가겠습니다'라고 승낙했습니다. 왕은 '그렇다면 준비를 마친 뒤 떠나거라'라고 명했습니다. 다난짜야가 모든 준비를 마치자 왕은 그에게 큰 환대를 베풀며 빠세나디 왕과 함께 보냈습니다. 빠세나디 왕이 그를 데리고 가던 중 하룻밤 머물기에 편안한 곳에 이르자 다난짜야 장자가 물었습니다. '이곳은 누구의 영토입니까?' 왕이 '나의 영토요'라고 답하자 다시 물었습니다. '여기서 사밧티까지는 얼마나 됩니까?' '7유순 정도 남았소.' '성 안은 비좁고 저희 일행은 많으니, 왕께서 허락하신다면 이곳에 정착하고 싶습니다.' 왕은 '좋다'고 수락하고 그곳에 도시를 건설하여 그에게 준 뒤 떠났습니다. 그곳은 장자가 직접 살 곳을 정했다고 하여 '사께따'라고 불리게 되었습니다. Sāvatthiyampi kho migāraseṭṭhino putto puṇṇavaḍḍhanakumāro nāma vayappatto ahosi. Atha naṃ mātāpitaro vadiṃsu – ‘‘tāta, tava ruccanaṭṭhāne ekaṃ dārikaṃ upadhārehī’’ti. ‘‘‘Mayhaṃ evarūpāya bhariyāya kiccaṃ natthī’ti, putta, mā evaṃ kari, kulaṃ nāma aputtakaṃ na tiṭṭhatī’’ti. So punappunaṃ vuccamāno ‘‘tena hi pañcakalyāṇasamannāgataṃ dārikaṃ labhamāno tumhākaṃ vacanaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Kāni panetāni pañca kalyāṇāni nāma, tātā’’ti. Kesakalyāṇaṃ, maṃsakalyāṇaṃ, aṭṭhikalyāṇaṃ, chavikalyāṇaṃ, vayakalyāṇanti. Mahāpuññāya hi itthiyā kesā morakalāpasadisā hutvā muñcitvā vissaṭṭhā nivāsanantaṃ paharitvā nivattitvā uddhaggā tiṭṭhanti, idaṃ kesakalyāṇaṃ nāma, dantāvaraṇaṃ bimbaphalasadisaṃ vaṇṇasampannaṃ samaṃ suphusitaṃ hoti[Pg.245], idaṃ maṃsakalyāṇaṃ nāma, dantā sukkā samā aviraḷā ussāpetvā ṭhapitavajirapanti viya samacchinnasaṅkhapanti viya ca sobhanti, idaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ nāma, kāḷiyā cuṇṇakādīhi avilitto eva chavivaṇṇo siniddho nīluppaladāmasadiso hoti, odātāya ca kaṇikārapupphadāmasadiso hoti, idaṃ chavikalyāṇaṃ nāma, dasakkhattuṃ vijātāpi kho pana sakiṃ vijātā viya avigatayobbanāyeva hoti, idaṃ vayakalyāṇaṃ nāma hoti. Athassa mātāpitaro aṭṭhuttarasatabrāhmaṇe nimantetvā bhojetvā ‘‘pañcakalyāṇasamannāgatā itthiyo nāma hontī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Āma, hontī’’ti. ‘‘Tena hi evarūpaṃ dārikaṃ pariyesituṃ aṭṭha janā gacchantū’’ti bahuṃ dhanaṃ datvā ‘‘āgatakāle vo kattabbaṃ jānissāma, gacchatha, evarūpaṃ dārikaṃ pariyesatha, diṭṭhakāle ca imaṃ pilandhanaṃ dadeyyāthā’’ti satasahassagghanikaṃ suvaṇṇamālaṃ datvā uyyojesuṃ. 사밧티에도 미가라 장자의 아들 뿐나왓다나라는 청년이 혼기가 되었습니다. 부모가 그에게 '얘야, 네가 마음에 드는 처녀를 찾아보아라'고 권하자, 그는 '저는 아내를 맞이할 생각이 없습니다'라고 답했습니다. 부모가 '얘야, 그러지 마라. 자식이 없는 가문은 유지될 수 없다'며 거듭 설득하자, 그는 '그렇다면 다섯 가지 아름다움(pañcakalyāṇa)을 갖춘 처녀라면 부모님의 뜻에 따르겠습니다'라고 말했습니다. '얘야, 그 다섯 가지 아름다움이란 무엇이냐?' 그것은 머릿결, 입술, 치아, 피부, 그리고 젊음의 아름다움입니다. 공덕이 큰 여인의 머릿결은 공작의 꼬리처럼 아름다워, 머리를 풀면 옷자락 끝에 닿았다가 끝이 위로 말려 올라갑니다. 이것이 머릿결의 아름다움입니다. 입술은 빔바 열매처럼 붉고 고우며 위아래가 고르게 맞닿습니다. 이것이 입술(살)의 아름다움입니다. 치아는 희고 고르며 촘촘하여, 다이아몬드를 박아놓은 듯하거나 잘 다듬은 조개껍데기처럼 빛납니다. 이것이 치아(뼈)의 아름다움입니다. 피부는 검은 피부일지라도 청연꽃다발처럼 윤기가 나고, 흰 피부라면 까니까라 꽃다발처럼 화사합니다. 이것이 피부의 아름다움입니다. 젊음의 아름다움이란 열 번을 출산해도 마치 한 번만 출산한 것처럼 여전히 젊음을 유지하는 것입니다. 이에 부모는 108명의 바라문을 초대해 공양을 대접한 뒤 '다섯 가지 아름다움을 갖춘 여인이 있겠느냐'고 물었습니다. 그들이 '그렇습니다'라고 답하자, 부모는 많은 재물을 주며 '그렇다면 그런 처녀를 찾으러 여덟 분이 떠나십시오. 돌아오면 응당한 보답을 하겠소. 그런 처녀를 발견하거든 이 장신구를 전해주시오'라며 십만 냥 상당의 금화관을 건네주며 그들을 보냈습니다. Te mahantamahantāni nagarāni gantvā pariyesamānā pañcakalyāṇasamannāgataṃ dārikaṃ adisvā nivattitvā āgacchantā vivaṭanakkhattadivase sāketaṃ anuppattā – ‘‘ajja amhākaṃ kammaṃ nipphajjissatī’’ti cintayiṃsu. Tasmiṃ pana nagare anusaṃvaccharaṃ vivaṭanakkhattaṃ nāma hoti. Tadā bahi anikkhamanakulānipi parivārena saddhiṃ gehā nikkhamitvā appaṭicchannena sarīrena padasāva nadītīraṃ gacchanti. Tasmiṃ divase khattiyamahāsālādīnaṃ puttāpi ‘‘attano samānajātikaṃ manāpaṃ kuladārikaṃ disvā mālāguḷena parikkhipissāmā’’ti taṃ taṃ maggaṃ nissāya tiṭṭhanti. Tepi kho brāhmaṇā nadītīre ekaṃ sālaṃ pavisitvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Tasmiṃ khaṇe visākhā pannarasasoḷasavassuddesikā hutvā sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā pañcahi kumārikāsatehi parivutā nadiṃ gantvā nhāyissāmī’’ti taṃ padesaṃ pattā, atha kho megho uṭṭhahitvā pāvassi. Pañcasatā kumārikāyo vegena gantvā sālaṃ pavisiṃsu. Brāhmaṇā olokentā tāsu ekampi pañcakalyāṇasamannāgataṃ na passiṃsu. Atha visākhā pakatigamaneneva sālaṃ pāvisi, vatthābharaṇāni temiṃsu. Brāhmaṇā tassā cattāri kalyāṇāni disvā dante passitukāmā ‘‘alasajātikā amhākaṃ dhītā, etissā sāmiko kañjikamattampi na labhissati maññe’’ti aññamaññaṃ kathayiṃsu. Atha ne visākhā āha – ‘‘kaṃ vadetha tumhe’’ti? ‘‘Taṃ kathema, ammā’’ti. Madhuro hi tassā saddo kaṃsatāḷasaro viya niccharati. Atha ne [Pg.246] puna madhurasaddena ‘‘kiṃ kāraṇā bhaṇathā’’ti pucchi. ‘‘Tava parivāritthiyo vatthālaṅkāre atemetvā vegena sālaṃ paviṭṭhā, tuyhaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ vegena āgamanamattampi natthi, vatthābharaṇāni temetvā āgatāsi. Tasmā kathema, ammā’’ti. 그 바라문들은 크고 큰 성읍들을 다니며 찾아보았으나, 다섯 가지 아름다움(오미)을 갖춘 처녀를 발견하지 못하고 발길을 돌려 돌아오던 중, '비와따나카타(vivaṭanakkhatta)' 축젯날에 사케타(Sāketa)에 도착하여 "오늘 우리의 과업이 성취될 것이다"라고 생각했다. 그 성에서는 해마다 '비와따나카타'라는 이름의 축제가 열렸다. 그때는 평소 밖으로 나가지 않던 가문의 여인들도 시종들과 함께 집에서 나와, 몸을 가리지 않은 채 맨발로 강가로 나간다. 그날에는 찰제리 대부호 등의 아들들도 "자신과 신분이 같고 마음에 드는 가문의 처녀를 보면 꽃다발을 던지리라"고 생각하며 곳곳의 길목에 서 있었다. 그 바라문들도 강가의 한 정자(sāla)에 들어가 서 있었다. 그때 위사카(Visākhā)가 15~16세쯤 되어 온갖 장신구로 단장하고 오백 명의 처녀들에게 둘러싸여 강에 가서 목욕하리라 생각하며 그곳에 도착했는데, 마침 먹구름이 일어 비가 내렸다. 오백 명의 처녀들은 서둘러 정자로 뛰어 들어갔다. 바라문들이 살펴보았으나 그들 중에서는 다섯 가지 아름다움을 갖춘 이를 단 한 명도 보지 못했다. 그때 위사카는 평소와 다름없는 걸음걸이로 정자에 들어왔고, 옷과 장신구들은 비에 젖었다. 바라문들은 그녀의 네 가지 아름다움을 보고 치아를 확인하고 싶어 하여 "우리 딸은 게으른 성격이구나. 이 여인의 남편은 죽물조차 얻지 못할 것 같다"라고 서로 이야기했다. 그러자 위사카가 그들에게 "당신들은 누구를 두고 말합니까?"라고 물었다. "그대에게 말한 것이란다, 얘야." 그녀의 목소리는 마치 청동 소반을 치는 소리처럼 감미롭게 울려 퍼졌다. 그녀는 다시 감미로운 목소리로 "무슨 이유로 그렇게 말씀하십니까?"라고 물었다. "그대의 시종 여인들은 옷과 장신구를 적시지 않고 서둘러 정자로 들어왔는데, 그대는 이만한 거리조차 서둘러 오는 법이 없어 옷과 장신구를 다 적시고 왔구나. 그래서 그렇게 말한 것이란다, 얘야." ‘‘Tātā, evaṃ mā vadetha, ahaṃ etāhi balavatarā, kāraṇaṃ pana sallakkhetvā javena nāgatāmhī’’ti. ‘‘Kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Tātā, cattāro janā javamānā na sobhanti, aparampi kāraṇaṃ atthī’’ti. ‘‘Katame cattāro janā javamānā na sobhanti, ammā’’ti? Tātā, abhisittarājā tāva sabbābharaṇapaṭimaṇḍito kacchaṃ bandhitvā rājaṅgaṇe javamāno na sobhati, ‘‘kiṃ ayaṃ rājā gahapatiko viya dhāvatī’’ti aññadatthu garahaṃ labhati, saṇikaṃ gacchantova sobhati. Rañño maṅgalahatthīpi alaṅkato javamāno na sobhati, vāraṇalīḷāya gacchantova sobhati. Pabbajito javamāno na sobhati, ‘‘kiṃ ayaṃ samaṇo gihī viya dhāvatī’’ti kevalaṃ garahameva labhati, samitagamanena pana sobhati. Itthī javamānā na sobhati, ‘‘kiṃ esā itthī puriso viya dhāvatī’’ti garahitabbāva hoti, ‘‘ime cattāro janā javamānā na sobhanti, tātā’’ti. ‘‘Katamaṃ pana aparaṃ kāraṇaṃ, ammā’’ti? ‘‘Tātā, mātāpitaro nāma dhītaraṃ aṅgapaccaṅgāni saṇṭhāpetvā posenti. Mayañhi vikkiṇeyyabhaṇḍaṃ nāma, amhe parakulapesanatthāya posenti. Sace javamānānaṃ nivatthadussakaṇṇe vā akkamitvā bhūmiyaṃ vā pakkhalitvā patitakāle hattho vā pādo vā bhijjeyya, kulasseva bhāro bhaveyya, pasādhanabhaṇḍaṃ pana me temetvā sussissati. Imaṃ kāraṇaṃ sallakkhetvā na dhāvitāmhi, tātā’’ti. "아버지들이여, 그렇게 말씀하지 마십시오. 저는 이들보다 힘이 훨씬 셉니다. 하지만 이유가 있어서 서둘러 오지 않은 것입니다." "무슨 이유냐, 얘야?" "아버지들이여, 네 부류의 사람은 서둘러 달릴 때 품위가 없으며, 또 다른 이유도 하나 더 있습니다." "어떤 네 부류의 사람이 달릴 때 품위가 없느냐, 얘야?" "아버지들이여, 우선 온갖 장신구로 단장하고 관정(灌頂)을 받은 왕이 허리띠를 조여 매고 대궐 뜰에서 서둘러 달리면 품위가 없습니다. '어찌하여 이 왕은 평민처럼 달려가는가?'라며 오직 비난을 받을 뿐이며, 천천히 걸어야만 품위가 있습니다. 왕의 상서로운 코끼리도 단장한 채 서둘러 달리면 품위가 없으며, 코끼리의 위엄 있는 걸음걸이로 가야만 품위가 있습니다. 출가자가 서둘러 달리면 품위가 없습니다. '어찌하여 이 사문은 재가자처럼 달려가는가?'라며 오직 비난을 받을 뿐이며, 고요한 걸음걸이로 가야 품위가 있습니다. 여인이 서둘러 달리면 품위가 없습니다. '어찌하여 이 여인은 남자처럼 달려가는가?'라며 비난받아 마땅합니다. 아버지들이여, 이들 네 부류의 사람은 서둘러 달릴 때 품위가 없습니다." "그러면 또 다른 이유는 무엇이냐, 얘야?" "아버지들이여, 부모는 딸의 팔다리와 몸을 잘 가꾸어 기릅니다. 저희는 팔려 나가는 물건과 같아서, 저희를 다른 가문으로 보내기 위해 기르시는 것입니다. 만약 서둘러 가다가 입고 있는 옷자락을 밟거나 땅에서 미끄러져 넘어졌을 때 손이나 발이 부러진다면, 그것은 오직 가문의 짐이 될 것입니다. 하지만 저의 장신구는 비에 젖어도 마를 것입니다. 아버지들이여, 저는 이 이유를 생각하여 달리지 않은 것입니다." Brāhmaṇā tassā kathanakāle dantasampattiṃ disvā ‘‘evarūpā no dantasampatti diṭṭhapubbā’’ti tassā sādhukāraṃ datvā, ‘‘amma, tuyhamevesā anucchavikā’’ti vatvā taṃ suvaṇṇamālaṃ pilandhayiṃsu. Atha ne pucchi – ‘‘kataranagarato āgatāttha, tātā’’ti? ‘‘Sāvatthito, ammā’’ti. ‘‘Seṭṭhikulaṃ kataraṃ nāmā’’ti? ‘‘Migāraseṭṭhi nāma, ammā’’ti. ‘‘Ayyaputto ko [Pg.247] nāmā’’ti? ‘‘Puṇṇavaḍḍhanakumāro nāma, ammā’’ti. Sā ‘‘samānajātikaṃ no kula’’nti adhivāsetvā pitu sāsanaṃ pahiṇi ‘‘amhākaṃ rathaṃ pesetū’’ti. Kiñcāpi hi sā āgamanakāle padasā āgatā, suvaṇṇamālāya pana pilandhanakālato paṭṭhāya tathā gantuṃ na labhati, issaradārikā rathādīhi gacchanti, itarā pakatiyānakaṃ vā abhiruhanti, chattaṃ vā tālapaṇṇaṃ vā upari karonti, tasmimpi asati nivatthasāṭakassa dasantaṃ ukkhipitvā aṃse khipantā gacchanti eva. Tassā pana pitā pañca rathasatāni pesesi. Sā saparivārā rathaṃ āruyha gatā. Brāhmaṇāpi ekatova agamaṃsu. Atha ne seṭṭhi pucchi – ‘‘kuto āgatātthā’’ti? ‘‘Sāvatthito mahāseṭṭhī’’ti. ‘‘Seṭṭhi kataro nāmā’’ti? ‘‘Migāraseṭṭhi nāmā’’ti. ‘‘Putto ko nāmā’’ti? ‘‘Puṇṇavaḍḍhanakumāro nāma mahāseṭṭhī’’ti. ‘‘Dhanaṃ kittaka’’nti? ‘‘Cattālīsakoṭiyo mahāseṭṭhī’’ti. ‘‘Dhanaṃ tāva amhākaṃ dhanaṃ upādāya kākaṇikamattaṃ, dārikāya pana ārakkhamattāya laddhakālato paṭṭhāya kiṃ aññena kāraṇenā’’ti adhivāsesi. So tesaṃ sakkāraṃ katvā ekāhadvīhaṃ vasāpetvā uyyojesi. 바라문들은 그녀가 말할 때 치아의 완벽함을 보고 "이와 같은 치아의 완벽함은 일찍이 본 적이 없다"며 그녀에게 찬사를 보냈고, "얘야, 이것은 오직 너에게만 어울리는구나"라고 말하며 황금 꽃다발(suvaṇṇamāla)을 걸어 주었다. 그러자 그녀가 물었다. "아버지들이여, 어느 성에서 오셨습니까?" "사왓티(Sāvatthī)에서 왔단다, 얘야." "어느 장자 가문입니까?" "미가라(Migāra) 장자 가문이란다, 얘야." "장자 아드님의 성함은 무엇입니까?" "뿐나와다나(Puṇṇavaḍḍhana) 도령이란다, 얘야." 그녀는 "우리와 신분이 같은 가문이구나"라고 인정하고는 아버지에게 "저희를 위해 수레를 보내 주십시오"라고 전갈을 보냈다. 그녀가 올 때는 비록 걸어서 왔으나, 황금 꽃다발을 걸친 때부터는 그렇게 갈 수가 없기 때문이다. 귀한 가문의 처녀들은 수레 등을 타고 가며, 다른 이들은 평범한 탈것을 타거나 양산이나 종려나무 잎을 머리 위로 받친다. 그것마저 없을 때는 입고 있는 옷의 끝자락을 들어 올려 어깨에 걸치고 가기도 한다. 그녀의 아버지는 수레 오백 대를 보냈다. 그녀는 시종들과 함께 수레에 올라타고 갔다. 바라문들도 함께 갔다. 그때 장자가 그들에게 물었다. "어디서 오셨습니까?" "사왓티에서 왔습니다, 대장자시여." "장자의 성함은 무엇입니까?" "미가라 장자입니다." "그 아들의 성함은 무엇입니까?" "뿐나와다나 도령입니다, 대장자시여." "재산은 얼마나 됩니까?" "40억(코티)입니다, 대장자시여." 그러자 장자는 "그 재산은 우리 재산에 비하면 푼돈에 불과하지만, 처녀를 보호해 줄 곳을 얻었으니 다른 이유가 무엇이 필요하겠는가"라며 수락했다. 그는 그들에게 환대를 베풀고 하루 이틀 머물게 한 뒤 돌려보냈다. Te sāvatthiṃ gantvā migāraseṭṭhissa ‘‘laddhā no dārikā’’ti ārocayiṃsu. ‘‘Kassa dhītā’’ti? ‘‘Dhanañcayaseṭṭhino’’ti. So ‘‘mahākulassa me dārikā laddhā, khippameva naṃ ānetuṃ vaṭṭatī’’ti tattha gamanatthaṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘‘mahākulaṃ etaṃ mayā bimbisārassa santikā ānetvā sākete nivesitaṃ, tassa sammānaṃ kātuṃ vaṭṭatī’ti ahampi āgamissāmī’’ti āha, so ‘‘sādhu, devā’’ti vatvā dhanañcayaseṭṭhino sāsanaṃ pesesi – ‘‘mayi āgacchante rājāpi āgamissati, mahantaṃ rājabalaṃ ettakassa janassa kattabbayuttakaṃ kātuṃ sakkhissasi, na sakkhissasī’’ti? Itaropi ‘‘sacepi dasa rājāno āgacchanti, āgacchantū’’ti paṭisāsanaṃ pesesi. Migāraseṭṭhi tāva mahante nagare gehagopakamattaṃ ṭhapetvā sesajanaṃ ādāya gantvā aḍḍhayojanamatte ṭhāne ṭhatvā ‘‘āgatāmhā’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Dhanañcayaseṭṭhi bahupaṇṇākāraṃ pesetvā dhītarā saddhiṃ mantesi, ‘‘amma, sasuro kira te kosalaraññā saddhiṃ āgato, tassa kataraṃ gehaṃ paṭijaggitabbaṃ, rañño kataraṃ[Pg.248], uparājādīnaṃ katarānī’’ti? Paṇḍitā seṭṭhidhītā vajiraggatikhiṇañāṇā kappasatasahassaṃ patthitapatthanā abhinīhārasampannā ‘‘sasurassa me asukagehaṃ paṭijaggatha, rañño asukagehaṃ, uparājādīnaṃ asukānī’’ti saṃvidahitvā dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘ettakā rañño kattabbakiccaṃ karotha, ettakā uparājādīnaṃ, hatthiassādayopi tumheyeva paṭijaggatha, assabandhādayopi āgantvā maṅgalachaṇaṃ anubhavissantī’’ti saṃvidahi. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’? ‘‘‘Mayaṃ visākhāya maṅgalaṭṭhānaṃ gantvā na kiñci labhimha, assarakkhaṇādīni karontā sukhaṃ na vicarimhā’ti keci vattuṃ mā labhiṃsū’’ti. 그들은 사왓티에 도착하여 미가라 장자에게 "저희가 소녀를 구했습니다."라고 아뢰었다. "누구의 딸인가?"라고 묻자, "다난자야 장자의 딸입니다."라고 대답했다. 그는 "내가 명문가의 딸을 얻었으니, 속히 그녀를 데려오는 것이 마땅하다."라고 하며 그곳에 가기 위해 왕에게 아뢰었다. 왕은 "그는 내가 빔비사라 왕의 곁에서 데려와 사케타에 거주하게 한 명문가이다. 그에게 예우를 갖추는 것이 마땅하니 나도 가겠다."라고 말했다. 그는 "대왕이시여, 좋습니다."라고 말하고 다난자야 장자에게 전갈을 보냈다. "내가 갈 때 왕께서도 오실 것입니다. 왕의 군대가 방대하니 이토록 많은 사람에게 마땅히 해야 할 대접을 할 수 있겠습니까, 없겠습니까?"라고 물었다. 다른 쪽(다난자야 장자)도 "설령 열 명의 왕이 오실지라도 오시게 하십시오."라고 답신을 보냈다. 미가라 장자는 우선 큰 성에 집을 지킬 사람만 남겨두고 나머지 사람들을 데리고 가서, 반 유자나(yojana) 정도 되는 곳에 머물며 "저희가 도착했습니다."라고 전갈을 보냈다. 다난자야 장자는 많은 선물을 보내고 딸과 상의했다. "얘야, 너의 시아버지가 코살라 왕과 함께 오셨다는데, 그분을 위해 어느 집을 준비해야 하느냐? 왕을 위해서는 어느 집을, 부왕(uparāja) 등을 위해서는 어느 집들을 준비해야 하느냐?" 지혜로운 장자의 딸은 금강석 끝처럼 날카로운 지혜를 가졌고, 백천 겁 동안 발원한 바가 있으며 서원이 성취된 이였다. 그녀는 "시아버님을 위해서는 이 집을 준비하고, 왕을 위해서는 이 집을, 부왕 등을 위해서는 이 집들을 준비하십시오."라고 관리한 뒤 하인들을 불러 "이만큼의 인원은 왕을 위해 해야 할 일을 하고, 이만큼은 부왕 등을 위해 하며, 코끼리와 말 등도 너희가 직접 돌보아라. 말지기 등도 와서 경사스러운 축제를 즐길 수 있게 하라."라고 지시했다. "무슨 까닭인가?" "우리가 위사카의 혼인 자리에 갔으나 아무것도 얻지 못했고, 말 등을 돌보느라 즐겁게 다니지 못했다는 말을 아무도 하지 못하게 하려는 것이었다." Taṃ divasameva visākhāya pitā pañcasate suvaṇṇakāre pakkosāpetvā ‘‘dhītu me mahālatāpasādhanaṃ nāma karothā’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ, tadanurūpāni ca rajatamaṇimuttāpavāḷavajirādīni dāpesi. Rājā katipāhaṃ vasitvāva dhanañcayaseṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘na sakkā seṭṭhinā amhākaṃ ciraṃ posanaṃ nāma kātuṃ, dāni dārikāya gamanakālaṃ jānātū’’ti. Sopi rañño sāsanaṃ pesesi – ‘‘idāni vassakālo āgato, na sakkā catumāsaṃ vicarituṃ, tumhākaṃ balakāyassa yaṃ yaṃ laddhuṃ vaṭṭati, sabbaṃ taṃ mama bhāro, mayā pesitakāle devo gamissatī’’ti. Tato paṭṭhāya sāketanagaraṃ niccanakkhattaṃ viya ahosi. Rājānaṃ ādiṃ katvā sabbesaṃ mālāgandhavatthādīni paṭiyattāneva honti. Tato te janā cintayiṃsu – ‘‘seṭṭhi amhākameva sakkāraṃ karotī’’ti, evaṃ tayo māsā atikkantā, pasādhanaṃ pana tāva na niṭṭhāti. Kammantādhiṭṭhāyakā āgantvā seṭṭhino ārocesuṃ – ‘‘aññaṃ asantaṃ nāma natthi, balakāyassa pana bhattapacanadārūni nappahontī’’ti. ‘‘Gacchatha, tātā, imasmiṃ nagare parijiṇṇā hatthisālādayo ceva parijiṇṇakāni ca gehāni gahetvā pacathā’’ti. Evaṃ pacantānampi aḍḍhamāso atikkanto. Tato punapi ‘‘dārūni natthī’’ti ārocayiṃsu. ‘‘Imasmiṃ kāle na sakkā dārūni laddhuṃ, dussakoṭṭhāgārāni vivaritvā thūlasāṭakehi vaṭṭiyo katvā telacāṭīsu temetvā bhattaṃ pacathā’’ti. Te aḍḍhamāsaṃ tathā akaṃsu. Evaṃ cattāro māsā atikkantā, pasādhanampi niṭṭhitaṃ. 바로 그날 위사카의 아버지는 500명의 금 세공사를 불러 "내 딸을 위해 마할라타(Mahālatā)라는 장신구를 만들어라." 하고 붉은 금 1,000니카(nikkha)와 그에 어울리는 은, 보석, 진주, 산호, 다이아몬드 등을 내주었다. 왕은 며칠 머문 뒤 다난자야 장자에게 "장자가 우리를 오래도록 공양하는 것은 불가능하니, 이제 소녀가 떠날 때를 정하시오."라고 전갈을 보냈다. 그(장자)도 왕에게 전갈을 보냈다. "지금은 우기가 시작되어 넉 달 동안 이동하는 것이 불가능합니다. 왕의 군대에게 필요한 것은 무엇이든 제가 책임지겠습니다. 제가 말씀드릴 때 왕께서 가시면 되겠습니다." 그때부터 사케타 성은 마치 매일이 축제일 같았다. 왕을 비롯하여 모든 이에게 꽃, 향, 옷 등이 준비되었다. 그 후 사람들은 "장자가 우리에게만 특별한 대우를 해준다."라고 생각했다. 그렇게 세 달이 지났으나 장신구는 아직 완성되지 않았다. 작업 감독들이 와서 장자에게 아뢰었다. "다른 부족한 것은 없으나, 군대를 위해 밥을 지을 땔감이 부족합니다." "여보게들, 가서 이 성의 낡은 코끼리 우리 등과 낡은 집들을 뜯어다 불을 지피게나." 그렇게 밥을 지은 지 보름이 지났다. 그러자 다시 "땔감이 없습니다."라고 아뢰었다. "지금은 땔감을 구하기 어려우니, 옷 창고를 열어 거친 천으로 심지를 만들고 기름 항아리에 적셔 밥을 지으라." 그들은 보름 동안 그렇게 했다. 이렇게 넉 달이 지나자 장신구도 완성되었다. Tasmiṃ pasādhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa bāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa [Pg.249] nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Asuttamayaṃ pasādhanaṃ rajatena suttakiccaṃ kariṃsu. Taṃ sīse paṭimukkaṃ pādapiṭṭhiṃ gacchati. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne muddikā yojetvā katā suvaṇṇamayā gaṇṭhikā honti, rajatamayā pāsakā, matthakamajjhe ekā muddikā, dvīsu kaṇṇapiṭṭhīsu dve, galavāṭake ekā, dvīsu jattūsu dve, dvīsu kapparesu dve, dvīsu kaṭipassesu dveti. Tasmiṃ kho pana pasādhane ekaṃ moraṃ kariṃsu, tassa dakkhiṇapakkhe rattasuvaṇṇamayāni pañca pattasatāni ahesuṃ, vāmapakkhe pañca pattasatāni, tuṇḍaṃ pavāḷamayaṃ, akkhīni maṇimayāni, tathā gīvā ca piñchāni ca, pattanāḷiyo rajatamayā, tathā jaṅghāyo. So visākhāya matthakamajjhe pabbatakūṭe ṭhatvā naccanamayūro viya khāyati. Pattanāḷisahassassa saddo dibbasaṅgītaṃ viya pañcaṅgikatūriyaghoso viya ca pavattati. Santikaṃ upagatāyeva tassā amorabhāvaṃ jānanti. Pasādhanaṃ navakoṭiagghanakaṃ ahosi, satasahassaṃ hatthakammamūlaṃ dīyittha. 그 장신구에는 네 나리(nāḷi)의 다이아몬드가 장식에 쓰였고, 진주 11나리, 산호 22나리, 보석 33나리가 쓰였다. 이들과 다른 칠보로 장신구가 완성되었다. 그 장신구는 실로 만든 것이 아니라 은으로 실의 역할을 하게 했다. 그것은 머리에 쓰면 발등까지 내려왔다. 곳곳에 고리를 연결하여 만든 금으로 된 단추가 있었고, 은으로 된 단추 구멍이 있었다. 머리 중앙에 고리 하나, 양 귀 뒤에 둘, 목에 하나, 양 무릎에 둘, 양 팔꿈치에 둘, 허리 양옆에 둘이 있었다. 또한 그 장신구에 공작 한 마리를 만들었는데, 오른쪽 날개에는 붉은 금으로 만든 500개의 깃털이 있었고, 왼쪽 날개에도 500개의 깃털이 있었다. 부리는 산호로 만들었고, 눈은 보석으로 만들었으며, 목과 꼬리 깃털도 그와 같이 보석으로 만들었다. 깃털 대는 은으로 만들었고, 다리도 그와 같았다. 그것은 위사카의 머리 중앙에서 마치 산봉우리에 앉아 춤추는 공작처럼 보였다. 1,000개의 깃털 대에서 나는 소리는 마치 천상의 음악 같기도 하고 다섯 가지 악기가 어우러진 연주 소리 같기도 했다. 아주 가까이 다가간 사람만이 그것이 진짜 공작이 아님을 알 수 있었다. 그 장신구는 9,000만 가치가 있었으며, 세공비로 10만을 지급했다. ‘‘Kissa pana nissandena tāyetaṃ pasādhanaṃ laddha’’nti? Sā kira kassapasammāsambuddhakāle vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ cīvarasāṭakaṃ datvā suttampi sūciyopi rajanampi attano santakameva adāsi. Tassa cīvaradānassa nissandena imaṃ mahālatāpasādhanaṃ labhi. Itthīnañhi cīvaradānaṃ mahālatāpasādhanabhaṇḍena matthakaṃ pappoti, purisānaṃ iddhimayapattacīvarenāti. Evaṃ mahāseṭṭhi catūhi māsehi dhītu parivacchaṃ katvā tassā deyyadhammaṃ dadamāno kahāpaṇapūrāni pañca sakaṭasatāni adāsi, suvaṇṇabhājanapūrāni pañca, rajatabhājanapūrāni pañca, tambabhājanapūrāni pañca, pattuṇṇavatthakoseyyavatthapūrāni pañca, sappipūrāni pañca, telapūrāni pañca, sālitaṇḍulapūrāni pañca, naṅgalaphālādiupakaraṇapūrāni pañcasakaṭasatāni adāsi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mama dhītu gataṭṭhāne ‘asukena nāma me attho’ti mā parassa gehadvāraṃ pahiṇī’’ti. Tasmā sabbūpakaraṇāni dāpesi. Ekekasmiṃ rathe sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā tisso tisso vaṇṇadāsiyo ṭhapetvā pañca rathasatāni adāsi. ‘‘Etaṃ nhāpentiyo bhojentiyo alaṅkarontiyo vicarathā’’ti diyaḍḍhasahassaparicārikāyo [Pg.250] adāsi. Athassa etadahosi – ‘‘mama dhītu gāvo dassāmī’’ti. So purise āṇāpesi – ‘‘gacchatha bhaṇe cūḷavajassa dvāraṃ vivaritvā tīsu gāvutesu tisso bheriyo gahetvā tiṭṭhatha, puthulato usabhamatte ṭhāne ubhosu passesu tiṭṭhatha. Gāvīnaṃ tato paraṃ gantuṃ mā adattha. Evaṃ ṭhitakāle bherisaññaṃ kareyyāthā’’ti. Te tathā akaṃsu. Te gāvīnaṃ vajato nikkhamitvā gāvutaṃ gatakāle bherisaññaṃ akaṃsu, puna aḍḍhayojanaṃ gatakāle akaṃsu. Punapi tigāvutaṃ gatakāle bherisaññaṃ akaṃsu, puthulato gamanañca nivāresuṃ. Evaṃ dīghato tigāvute, puthulato usabhamatte ṭhāne gāviyo aññamaññaṃ nighaṃsantiyo aṭṭhaṃsu. “대체 어떤 공덕의 결과로 그녀는 이 대라타(Mahālatā) 장신구를 얻게 되었는가?” 전해지는 바에 따르면 그녀는 가섭 삼마삼불(Kassapa Sammāsambuddha) 시대에 2만 명의 비구들에게 가사 옷감을 보시했고, 실과 바늘과 염료까지 자신의 정당한 소유물만을 직접 보시했다. 그 가사 보시의 결과로 이 대라타 장신구를 얻게 된 것이다. 여인들에게는 가사 보시가 대라타 장신구라는 최상의 결실을 가져다주고, 남자들에게는 신통으로 생긴 발우와 가사라는 최상의 결실을 가져다준다고 알아야 한다. 이와 같이 대장자는 4개월 동안 딸의 혼수 준비를 마치고, 그녀에게 줄 예물로 카하빠나(kahāpaṇa)가 가득 찬 수레 500대, 황금 그릇이 가득 찬 수레 500대, 은 그릇이 가득 찬 수레 500대, 구리 그릇이 가득 찬 수레 500대, 비단 옷감과 고운 명주 옷감이 가득 찬 수레 500대, 버터(ghee)가 가득 찬 수레 500대, 기름이 가득 찬 수레 500대, 쌀이 가득 찬 수레 500대, 쟁기와 보습 등 농기구가 가득 찬 수레 500대를 주었다. 장자에게는 이런 생각이 있었던 것이다. ‘내 딸이 가는 곳마다 ‘이런 물건이 필요해요’라고 하며 남의 집 문 앞에 사람을 보내지 않게 하리라.’ 그래서 모든 생활 용품을 주게 했다. 수레마다 온갖 장신구로 꾸민 지위 높은 몸종을 세 명씩 태워 총 500대의 수레를 주었다. 그리고 ‘이 아이를 목욕시키고 식사 대접을 하며 꾸며주고 함께 다녀라’ 하며 1,500명의 시녀들을 주었다. 그러고 나서 장자는 ‘내 딸에게 소들을 주어야겠다’고 생각했다. 그는 사람들에게 명령했다. ‘여보게들, 가서 작은 축사의 문을 열고, 3가부따(gāvuta) 거리에 큰 북 세 개를 들고 서 있어라. 폭으로는 1우사바(usaba) 정도 되는 공간의 양옆에 서 있어라. 소들이 그 너머로 가지 못하게 하라. 소들이 멈춰 섰을 때 북을 쳐서 신호를 보내라.’ 그들은 그대로 행했다. 그들이 소들을 축사에서 내보내 1가부따에 도달했을 때 북 소리로 신호를 보냈고, 다시 반 유자나(yojana)에 도달했을 때 신호를 보냈으며, 다시 3가부따에 도달했을 때 신호를 보내고 폭으로 더 나아가지 못하게 막았다. 이리하여 길이 3가부따, 폭 1우사바 정도 되는 공간에 소들이 서로 몸을 비비며 빽빽이 섰다. Mahāseṭṭhi ‘‘mama dhītu ettakā gāvo alaṃ, dvāraṃ pidahathā’’ti vajadvāraṃ pidahāpesi. Dvārasmiṃ pidahite visākhāya puññabalena balavagāvo ca dhenuyo ca uppatitvā uppatitvā nikkhamiṃsu. Manussānaṃ vārentānaṃ vārentānameva saṭṭhisahassā balavagāvo ca saṭṭhisahassā dhenuyo ca nikkhantā, tattakā balavavacchā tāsaṃ dhenūnaṃ usabhā uppatitvā anubandhā ahesuṃ. ‘‘Kissa pana nissandena evaṃ gāvo gatā’’ti? Nivārentānaṃ nivārentānaṃ dinnadānassa. Sā kira kassapasammāsambuddhakāle kikissa rañño sattannaṃ dhītānaṃ kaniṭṭhā saṅghadāsī nāma hutvā vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ pañcagorasadānaṃ dadamānā therānañca daharānañca sāmaṇerānañca pattaṃ pidahitvā, ‘‘alaṃ, ala’’nti nivārentānampi ‘‘idaṃ madhuraṃ, idaṃ manāpa’’nti adāsi. Evaṃ tassa nissandena vāriyamānāpi gāvo nikkhamiṃsu. Seṭṭhinā ettakassa dhanassa dinnakāle seṭṭhibhariyā āha – ‘‘tumhehi mayhaṃ dhītu sabbaṃ saṃvidahitaṃ, veyyāvaccakarā pana dāsadāsiyo na saṃvidahitā, kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Mama dhītari sasinehanissinehānaṃ jānanatthaṃ. Ahañhi tāya saddhiṃ āgacchamānake gīvāya gahetvā na pahiṇāmi, yānaṃ āruyha gamanakāleyeva etāya saddhiṃ gantukāmā gacchantu, mā agantukāmāti vakkhāmī’’ti āha. 대장자가 “내 딸을 위해 이 정도 소면 충분하니 문을 닫아라” 하며 축사 문을 닫게 했다. 문이 닫혔음에도 위사카의 공덕의 힘으로 힘센 황소들과 젖소들이 껑충껑충 뛰어넘어 밖으로 나갔다. 사람들이 막고 있는데도 힘센 황소 6만 마리와 젖소 6만 마리가 뛰쳐나갔고, 그 젖소들의 수만큼 힘센 송아지들과 우두머리 소들이 젖소들을 따라 뛰어 나갔다. “대체 어떤 공덕의 결과로 이처럼 소들이 따라나갔는가?” 하면, 거절하는데도 억지로 준 보시의 힘 때문이다. 전해지는 바에 따르면 그녀는 가섭 삼마삼불 시대에 끼끼(Kiki) 왕의 일곱 딸 중 막내인 상가다시(Saṅghadāsī)라는 이름으로 태어나, 2만 명의 비구들에게 다섯 가지 우유 음식을 보시할 때, 장로들과 젊은 비구들과 사미들이 발우를 손으로 가리며 “충분합니다, 충분합니다”라고 거절하는데도 “이것은 달콤합니다, 이것은 맛이 좋습니다”라고 하며 보시했다. 그 공덕의 결과로 사람들이 막아도 소들이 축사를 빠져나온 것이다. 장자가 이처럼 많은 재산을 줄 때 장자의 부인이 말했다. “당신은 내 딸을 위해 모든 것을 마련해 주셨지만, 시중들 남녀 종들은 마련해 주지 않으셨으니, 그 이유가 무엇입니까?” 그러자 “내 딸을 진정으로 사랑하는 자와 그렇지 않은 자를 알기 위해서요. 나는 딸과 함께 가고 싶어 하지 않는 자들의 목덜미를 잡아 보낼 생각은 없소. 수레에 올라타고 떠날 때, 이 아이와 함께 가고 싶은 자들은 가고, 가기 싫은 자들은 가지 말라고 말할 것이오”라고 대답했다. Atha ‘‘sve mama dhītā gamissatī’’ti gabbhe nisinno dhītaraṃ samīpe nisīdāpetvā, ‘‘amma, patikule vasantiyā nāma imañca imañca ācāraṃ rakkhituṃ [Pg.251] vaṭṭatī’’ti ovādamadāsi. Ayampi migāraseṭṭhi anantaragabbhe nisinno dhanañcayaseṭṭhino ovādaṃ assosi. Sopi seṭṭhi dhītaraṃ evaṃ ovadi – 이후 “내일 내 딸이 떠나리라” 생각하고 장자는 방안에 앉아 딸을 곁에 앉히고, “얘야, 시댁에서 사는 여인은 이러저러한 품행을 지켜야 한다”며 훈계했다. 이때 미가라(Migāra) 장자도 옆방에 앉아 다난자야(Dhanañcaya) 장자의 훈계를 들었다. 장자는 딸에게 다음과 같이 훈계했다. ‘‘Amma, sasurakule vasantiyā nāma antoaggi bahi na nīharitabbo, bahiaggi anto na pavesetabbo, dadantasseva dātabbaṃ, adadantassa na dātabbaṃ, dadantassāpi adadantassāpi dātabbaṃ, sukhaṃ nisīditabbaṃ, sukhaṃ bhuñjitabbaṃ, sukhaṃ nipajjitabbaṃ, aggi paricaritabbo, antodevatā namassitabbā’’ti. “얘야, 시댁에서 사는 여인은 집안의 불을 밖으로 내보내지 말아야 하고, 밖의 불을 안으로 들여놓지 말아야 한다. 주는 자에게만 주어야 하고, 주지 않는 자에게는 주지 말아야 하며, 주는 자에게나 주지 않는 자에게나 모두 주어야 한다. 편안하게 앉아야 하고, 편안하게 먹어야 하며, 편안하게 누워야 한다. 불을 잘 돌보아야 하고, 집안의 신들에게 경배해야 한다.” Imaṃ dasavidhaṃ ovādaṃ datvā punadivase sabbā seniyo sannipātetvā rājasenāya majjhe aṭṭha kuṭumbike pāṭibhoge gahetvā, ‘‘sace me gataṭṭhāne dhītu doso uppajjati, tumhehi sodhetabbo’’ti vatvā navakoṭiagghanakena mahālatāpasādhanena dhītaraṃ pasādhetvā nhānacuṇṇamūlakaṃ catupaṇṇāsakoṭidhanaṃ datvā yānaṃ āropetvā sāketassa sāmantā attano santakesu anurādhapuramattesu cuddasasu bhattagāmesu bheriṃ carāpesi – ‘‘mama dhītarā saddhiṃ gantukāmā gacchantū’’ti. Te saddaṃ sutvāva – ‘‘amhākaṃ ayyāya gamanakāle kiṃ amhākaṃ idhā’’ti cuddasa gāmakā kiñci asesetvā nikkhamiṃsu? Dhanañcayaseṭṭhipi rañño ca migāraseṭṭhino ca sakkāraṃ katvā thokaṃ anugantvā tehi saddhiṃ dhītaraṃ uyyojesi. 이와 같이 열 가지 훈계를 내리고, 다음 날 모든 군대를 집합시켜 국왕의 군대 한가운데에서 여덟 명의 장자들을 보증인으로 세우고 “내 딸이 가는 곳에서 만약 잘못이 발생하면 당신들이 조사해 주시오”라고 말했다. 그리고 9꼬띠(koṭi) 가치의 대라타 장신구를 딸에게 입히고, 목욕 가루 값으로 54꼬띠의 재물을 주어 수레에 태운 뒤, 사께따(Sāketa) 부근의 자기 소유인 아누라다뿌라(Anurādhapura) 크기만한 14개의 식읍 마을에 북을 쳐서 공포하게 했다. “내 딸과 함께 가고 싶은 자들은 모두 가거라.” 마을 사람들은 그 소리를 듣자마자 “우리 상전께서 가시는데 우리가 여기서 무엇 하겠는가?”라며 14개 마을에서 한 사람도 남기지 않고 모두 따라나섰다. 다난자야 장자 또한 왕과 미가라 장자에게 예우를 갖추고 잠시 배웅한 뒤, 사람들과 함께 딸 위사카를 떠나보냈다. Migāraseṭṭhipi sabbapacchato yānake nisīditvā gacchanto balakāyaṃ disvā, ‘‘ke nāmete’’ti pucchi. ‘‘Suṇisāya vo veyyāvaccakarā dāsidāsā’’ti. ‘‘Ettake ko posessa’’ti? ‘‘Pothetvā te palāpetha, apalāyante ito daṇḍaṃ karothā’’ti. Visākhā pana ‘‘apetha, mā vāretha, balameva balassa bhattaṃ dassatī’’ti āha. Seṭṭhi evaṃ vuttepi, ‘‘amma, natthi amhākaṃ etehi attho, ko ete posessatī’’ti leḍḍudaṇḍādīhi pothetvā palāpetvā sesake ‘‘alaṃ amhākaṃ ettakehī’’ti gahetvā pāyāsi. Atha visākhā sāvatthinagaradvāraṃ sampattakāle cintesi – ‘‘paṭicchannayānasmiṃ nu kho nisīditvā pavisissāmi, udāhu rathe ṭhatvā’’ti. Athassā etadahosi – ‘‘paṭicchannayānena me pavisantiyā mahālatāpasādhanassa viseso na paññāyissatī’’ti. Sā [Pg.252] sakalanagarassa attānaṃ dassentī rathe ṭhatvā nagaraṃ pāvisi. Sāvatthivāsino visākhāya sampattiṃ disvā, ‘‘esā kira visākhā nāma, evarūpā ayaṃ sampatti etissāva anucchavikā’’ti āhaṃsu. Iti sā mahāsampattiyā seṭṭhino gehaṃ pāvisi. Gatadivase cassā sakalanagaravāsino ‘‘amhākaṃ dhanañcayaseṭṭhi attano nagaraṃ sampattānaṃ mahāsakkāraṃ akāsī’’ti yathāsatti yathābalaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Visākhā pahitapahitaṃ paṇṇākāraṃ tasmiṃyeva nagare aññamaññesu kulesu sabbatthakameva dāpesi. Iti sā ‘‘idaṃ mayhaṃ mātu detha, idaṃ mayhaṃ pitu detha, idaṃ mayhaṃ bhātu detha, idaṃ mayhaṃ bhaginiyā dethā’’ti tesaṃ tesaṃ vayānurūpaṃ piyavacanaṃ vatvā paṇṇākāraṃ pesentī sakalanagaravāsino ñātake viya akāsi. Athassā rattibhāgasamanantare ājaññavaḷavāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā dāsīhi daṇḍadīpikā gāhāpetvā tattha gantvā vaḷavaṃ uṇhodakena nhāpetvā telena makkhāpetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsi. 미가라 장자 또한 모든 행렬의 맨 뒤에서 수레를 타고 가다가, 수많은 무리(수종 드는 사람들)를 보고는 “이들은 누구인가?”라고 물었다. “장자님의 며느님을 수종 드는 남녀 노비들입니다.”라는 대답을 듣고 그는 “이 많은 사람을 누가 먹여 살리겠는가? 저들을 때려서 쫓아버려라. 도망가지 않으면 매질을 하여라.”라고 말했다. 그러나 위사카는 “그만두세요. 막지 마세요. 이 무리는 그들 스스로가 자신들의 밥을 해결할 것입니다.”라고 말했다. 장자는 이렇게 말했음에도 불구하고 “얘야, 우리에게 이들은 필요 없다. 누가 이들을 먹여 살리겠느냐?”라고 말하며 흙덩이와 막대기 등으로 때려 쫓아버리고, 남은 소수만을 보며 “우리에게는 이 정도면 충분하다.”라고 말하며 길을 떠났다. 그 후 위사카는 사왓띠 성문에 도착했을 때 ‘덮개가 있는 수레에 앉아서 들어갈 것인가, 아니면 마차 위에 서서 들어갈 것인가?’라고 생각했다. 그러다 그녀에게 이런 생각이 들었다. ‘덮개가 있는 수레로 들어가면 내가 입은 마할라따 장식의 특별함이 드러나지 않을 것이다.’ 그녀는 온 성 안의 사람들에게 자신을 보여주기 위해 마차 위에 서서 성으로 들어갔다. 사왓띠 주민들은 위사카의 풍요로움을 보고 “이분이 바로 위사카라고 하는구나. 이와 같은 풍요로움은 오직 그녀에게만 어울리는 것이다.”라고 말했다. 이처럼 그녀는 커다란 풍요를 누리며 장자의 집으로 들어갔다. 그녀가 도착한 날, 사왓띠의 모든 주민은 ‘우리들의 다난자야 장자의 따님이 자기 성에 온 사람들에게 큰 환대를 베풀었었다.’라고 생각하며, 자신들의 능력과 힘이 닿는 대로 선물을 보내왔다. 위사카는 보내온 선물들을 그 성 안의 여러 가문에 빠짐없이 나누어 주게 했다. 그녀는 “이것은 나의 어머니께 드리고, 이것은 나의 아버지께 드리고, 이것은 나의 오라버니께 드리고, 이것은 나의 자매에게 드리세요.”라고 하며, 각자의 나이에 맞는 다정한 말과 함께 선물을 보내어 온 성 안의 사람들을 마치 자신의 친척처럼 대했다. 그 후 밤이 깊었을 때, 명마 한 마리가 새끼를 낳았다. 위사카는 하녀들에게 횃불을 들게 하고 그곳으로 가서, 말에게 따뜻한 물로 씻겨주고 기름을 발라준 뒤 자신의 처소로 돌아왔다. Migāraseṭṭhipi puttassa āvāhamaṅgalaṃ karonto dhuravihāre vasantampi tathāgataṃ amanasikaritvā dīgharattaṃ naggasamaṇakesu patiṭṭhitena pemena codiyamāno ‘‘mayhaṃ ayyānampi sakkāraṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ anekasatesu navabhājanesu nirudakapāyāsaṃ pacāpetvā pañcasate acelake nimantāpetvā antogehaṃ pavesetvā, ‘‘āgacchatu me suṇisā, arahante vandatū’’ti visākhāya sāsanaṃ pahiṇi. Sā ‘‘arahanto’’ti vacanaṃ sutvā sotāpannā ariyasāvikā haṭṭhatuṭṭhā hutvā tesaṃ bhojanaṭṭhānaṃ āgantvā te oloketvā, ‘‘evarūpā hirottappavirahitā arahantā nāma na honti, kasmā maṃ sasuro pakkosāpesī’’ti, ‘‘dhī, dhī’’ti seṭṭhiṃ garahitvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Acelakā taṃ disvā sabbe ekappahāreneva seṭṭhiṃ garahiṃsu – ‘‘kiṃ tvaṃ, gahapati, aññaṃ nālattha, samaṇassa gotamassa sāvikaṃ mahākāḷakaṇṇiṃ idha pavesesi, vegena naṃ imasmā gehā nikkaḍḍhāpehī’’ti. So ‘‘na sakkā mayā imesaṃ vacanamatteneva nikkaḍḍhāpetuṃ, mahākulassa sā dhītā’’ti cintetvā, ‘‘ayyā, daharā nāma jānitvā vā ajānitvā vā kareyyuṃ, tumhe tuṇhī hothā’’ti te uyyojetvā [Pg.253] sayaṃ mahārahe āsane nisīditvā suvaṇṇapātiyaṃ nirudakaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñji. 미가라 장자 또한 아들의 혼례 잔치를 열면서, 근처 제따와나 사원에 머물고 계시는 타타가타(부처님)를 생각하지 않고, 오랫동안 벌거숭이 수행자들(니간타)에 대해 가졌던 애정에 이끌려 “나의 스승님들께도 공양을 올리리라.”라고 생각했다. 어느 날 그는 수백 개의 새 그릇에 물을 섞지 않은 진한 우유 죽을 끓이게 하고, 오백 명의 벌거숭이 수행자들을 초대하여 집 안으로 들인 뒤, “나의 며느리는 오너라, 아라한들께 절을 올려라.”라고 위사카에게 전갈을 보냈다. 성자(소타판)이자 거룩한 제자인 위사카는 ‘아라한’이라는 말을 듣고 기쁘고 즐거운 마음으로 공양처에 도착했다. 그러나 그들을 살펴보고는 “이처럼 부끄러움과 창피함을 모르는 자들은 아라한일 리가 없다. 어찌하여 시아버님은 나를 부르셨는가?”라고 생각하며, “에잇, 저질스럽기도 해라.”라고 장자를 비난하고는 자신의 처소로 돌아가 버렸다. 벌거숭이 수행자들은 그녀를 보고는 한목소리로 장자를 비난했다. “거사여, 당신은 어찌하여 다른 처녀를 구하지 못하고, 사문 고따마의 제자이자 커다란 불운의 상징인 저 여자를 이 집으로 들였는가? 당장 그녀를 이 집에서 쫓아내시오.” 장자는 ‘이들의 말 한마디에 며느리를 쫓아낼 수는 없다. 그녀는 명문가의 딸이다.’라고 생각하며, “스승님들이시여, 어린아이들은 알기도 하고 모르기도 하여 그럴 수 있습니다. 스승님들께서는 침묵을 지켜 주십시오.”라고 그들을 달래어 보낸 뒤, 자신은 값비싼 자리에 앉아 금 그릇에 담긴 물을 섞지 않은 달콤한 우유 죽을 먹었다. Tasmiṃ samaye eko piṇḍapātikatthero piṇḍāya caranto taṃ nivesanaṃ pāvisi. Visākhā sasuraṃ bījayamānā ṭhitā taṃ disvā ‘‘sasurassa ācikkhituṃ ayutta’’nti yathā so theraṃ passati, evaṃ apagantvā aṭṭhāsi. So pana bālo theraṃ disvāpi apassanto viya hutvā adhomukho bhuñjateva. Visākhā ‘‘theraṃ disvāpi me sasuro saññaṃ na karotī’’ti ñatvā, ‘‘aticchatha, bhante, mayhaṃ sasuro purāṇaṃ khādatī’’ti āha. So nigaṇṭhehi kathitakāle adhivāsetvāpi ‘‘purāṇaṃ khādatī’’ti vuttakkhaṇeyeva hatthaṃ apanetvā, ‘‘imaṃ pāyāsaṃ ito nīharatha, etaṃ imasmā gehā nikkaḍḍhatha, ayaṃ maṃ evarūpe maṅgalakāle asucikhādakaṃ nāma karotī’’ti āha. Tasmiṃ kho pana nivesane sabbepi dāsakammakarā visākhāya santakāva, ko naṃ hatthe vā pāde vā gaṇhissati, mukhena kathetuṃ samatthopi natthi. Visākhā sasurassa kathaṃ sutvā āha – ‘‘tāta, na ettakeneva mayaṃ nikkhamāma, nāhaṃ tumhehi udakatitthato kumbhadāsī viya ānītā, dharamānakamātāpitūnaṃ dhītaro nāma na ettakeneva nikkhamanti, eteneva me kāraṇena pitā idhāgamanakāle aṭṭha kuṭumbike pakkosāpetvā ‘sace me dhītu doso uppajjati, sodheyyāthā’ti vatvā maṃ tesaṃ hatthe ṭhapesi, te pakkosāpetvā mayhaṃ dosādosaṃ sodhāpethā’’ti. 그때 한 탁발 수행승이 탁발을 위해 그 집에 들어왔다. 위사카는 시아버지 곁에서 부채질을 하며 서 있다가 그분을 보고는 ‘시아버지께 직접 말씀드리는 것은 적절하지 않다’고 생각하여, 장자가 장로님을 볼 수 있도록 자리를 비켜 서 있었다. 그러나 어리석은 장자는 장로님을 보고서도 보지 못한 척 고개를 숙인 채 먹기만 했다. 위사카는 ‘시아버님께서 장로님을 보고서도 아는 체를 하지 않으시는구나’라고 알고서, “장로님, 다른 집으로 가십시오. 저의 시아버님께서는 묵은 것(과거의 공덕)을 먹고 계십니다.”라고 말했다. 장자는 벌거숭이 수행자들이 말할 때는 참았으나, “묵은 것을 먹는다”라는 말을 듣는 순간 손을 멈추고 “이 우유 죽을 여기서 치워라. 그리고 이 여자를 이 집에서 쫓아내라. 붙잡아 내라! 이 여자가 이런 경사스러운 식사 시간에 나를 오물이나 먹는 자로 만드는구나.”라고 외쳤다. 그러나 그 집의 모든 하인과 일꾼은 위사카의 사람들이었으니, 누가 그녀의 손이나 발을 붙잡을 수 있겠으며, 입 밖으로 말을 내뱉을 수 있는 자조차 없었다. 위사카는 시아버지의 말을 듣고 이렇게 말했다. “아버님, 겨우 이런 일로 저희는 나가지 않습니다. 저는 아버님께서 물가에서 데려온 물 긷는 여종이 아닙니다. 부모님이 시퍼렇게 살아 계신 집안의 딸들은 이런 일로 나가지 않습니다. 이런 사태를 대비해 저의 아버님께서는 제가 이곳에 올 때 여덟 명의 자산가를 불러 ‘만약 내 딸에게 허물이 생기거든 그대들이 조사하여 밝혀라’라고 말씀하시며 저를 그분들의 손에 맡기셨습니다. 그분들을 불러 저의 허물 유무를 조사하게 하십시오.” Seṭṭhi ‘‘kalyāṇaṃ esā kathetī’’ti aṭṭha kuṭumbike pakkosāpetvā, ‘‘ayaṃ dārikā maṅgalakāle nisīditvā suvaṇṇapātiyaṃ nirudakapāyāsaṃ paribhuñjantaṃ maṃ ‘asucikhādako’ti vadatī’’ti āha, ‘‘imissā dosaṃ āropetvā imaṃ gehato nikkaḍḍhathā’’ti. ‘‘Evaṃ kira, ammā’’ti. Nāhaṃ evaṃ vadāmi, ekasmiṃ pana piṇḍapātikatthere gharadvāre ṭhite sasuro me appodakaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjanto taṃ na manasikaroti, ahaṃ ‘‘mayhaṃ sasuro imasmiṃ attabhāve puññaṃ na karoti, purāṇapuññameva khādatī’’ti cintetvā, ‘‘aticchatha, bhante, mayhaṃ sasuro purāṇaṃ khādatī’’ti avacaṃ, ‘‘ettha me ko doso’’ti? ‘‘Ayya, idha doso natthi, amhākaṃ dhītā yuttaṃ katheti, tvaṃ kasmā kujjhasī’’ti? ‘‘Ayyā, esa tāva doso [Pg.254] mā hotu, ayaṃ pana ekadivasaṃ majjhimayāme dāsīparivutā pacchāgehaṃ agamāsī’’ti. ‘‘Evaṃ kira, ammā’’ti. ‘‘Tātā, nāhaṃ aññena kāraṇena gatā, imasmiṃ pana gehe ājāneyyavaḷavāya vijātāya saññampi akatvā nisīdituṃ nāma ayutta’’nti daṇḍadīpikā gāhāpetvā uṇhodakādīnipi gāhāpetvā dāsīhi saddhiṃ gantvā vaḷavāya vijātaparihāraṃ kārāpesiṃ, ‘‘ettha me ko doso’’ti? ‘‘Ayya, idha doso natthi, amhākaṃ dhītā tava gehe dāsīhipi akattabbayuttakaṃ kammaṃ karoti, tvaṃ kiṃ ettha dosaṃ passasī’’ti? 장자(미가라 장자)는 '이 아이가 훌륭한 말을 하는구나'라고 생각하며 여덟 명의 장자들을 불러 모으고 말했습니다. '이 소녀가 경사스러운 식사 시간에 앉아 금그릇에 담긴 물기 없는 유미죽을 먹고 있는 나에게 '부정한 것을 먹는 자'라고 말했습니다. 이 아이에게 죄를 물어 집에서 쫓아내 주십시오.' (여덟 장자들이 물었습니다.) '얘야, 정말 그러했느냐?' (위사카가 대답했습니다.) '아버님들, 저는 그렇게 말하지 않았습니다. 다만 한 탁발 어른 스님께서 집 문 앞에 서 계실 때, 저의 시아버님께서는 물기 없는 달콤한 유미죽을 드시면서도 그분을 전혀 마음에 두지 않으셨습니다. 그래서 저는 '나의 시아버님께서는 이 현생에서 공덕을 짓지 않으시고, 단지 예전의 공덕(의 과보)만을 드시고 계시는구나'라고 생각하여, '스님, 그냥 지나가십시오. 저의 시아버님께서는 오래된 것(예전의 공덕)을 드시고 계십니다'라고 말했을 뿐입니다. 여기에 저의 무슨 잘못이 있습니까?' (장자들이 말했습니다.) '장자여, 여기에는 아무런 잘못이 없습니다. 우리 딸은 합당한 말을 했습니다. 당신은 어찌하여 화를 내시는 것입니까?' (미가라 장자가 말했습니다.) '어르신들, 그 잘못은 일단 그렇다 칩시다. 하지만 이 아이는 어느 날 밤중(삼경)에 하녀들을 거느리고 집 뒤편으로 갔었습니다.' (장자들이 물었습니다.) '얘야, 정말 그러했느냐?' (위사카가 대답했습니다.) '아버님들, 저는 다른 이유로 간 것이 아닙니다. 이 집에 있는 명마가 새끼를 낳는데, 그 사실을 알면서도 아무 일 없다는 듯이 앉아 있는 것은 옳지 않다고 생각했습니다. 그래서 등불을 들게 하고 온수 등을 챙기게 하여 하녀들과 함께 가서 말이 새끼를 잘 낳도록 보살피게 했습니다. 여기에 저의 무슨 잘못이 있습니까?' (장자들이 말했습니다.) '장자여, 여기에는 아무런 잘못이 없습니다. 우리 딸은 당신의 집에서 하녀들도 하지 않을 힘든 일을 직접 했습니다. 당신은 여기서 무슨 잘못을 보신 것입니까?' Ayyā, idhāpi tāva doso mā hotu, imissā pana pitā idhāgamanakāle imaṃ ovadanto guyhe paṭicchanne dasa ovāde adāsi, tesaṃ atthaṃ na jānāmi, tesaṃ me atthaṃ kathetu. Imissā pana pitā ‘‘antoaggi bahi na nīharitabbo’’ti āha, ‘‘sakkā nu kho amhehi ubhato paṭivissakagehānaṃ aggiṃ adatvā vasitu’’nti? ‘‘Evaṃ kira, ammā’’ti. ‘‘Tātā, mayhaṃ pitā na etaṃ sandhāya kathesi. Idaṃ pana sandhāya kathesi – ‘amma, tava sassusasurasāmikānaṃ aguṇaṃ disvā bahi tasmiṃ tasmiṃ gehe ṭhatvā mā kathesi. Evarūpo hi aggisadiso aggi nāma natthī’’’ti. '어르신들, 이 일에도 일단 잘못이 없다고 칩시다. 하지만 이 아이의 아버지가 이곳으로 올 때 이 아이에게 훈계하며 은밀하고 비밀스럽게 열 가지 가르침을 주었습니다. 나는 그 뜻을 알지 못하니, 이 아이가 그 뜻을 말하게 해주십시오. 이 아이의 아버지는 '집안의 불을 밖으로 내어가지 말라'고 했습니다. 우리가 양옆의 이웃집에 불을 빌려주지 않고 살 수 있겠습니까?' (장자들이 물었습니다.) '얘야, 정말 그러했느냐?' (위사카가 대답했습니다.) '아버님들, 저의 아버지는 그런 실제의 불을 두고 말씀하신 것이 아닙니다. 이것을 두고 말씀하신 것입니다. '얘야, 네 시어머니와 시아버지, 그리고 남편의 허물을 보고 밖의 이 집 저 집에서 떠들고 다니지 말라'는 뜻입니다. 이와 같이 불과 같은 (해로운) 불은 달리 없기 때문입니다.' Ayyā, etaṃ tāva evaṃ hotu, imissā pana pitā ‘‘bāhirato aggi na anto pavesetabbo’’ti āha, ‘‘kiṃ sakkā amhehi anto aggimhi nibbute bāhirato aggiṃ anāharitu’’nti? ‘‘Evaṃ kira, ammā’’ti. Tātā, mayhaṃ pitā na etaṃ sandhāya kathesi, idaṃ pana sandhāya kathesi – sace paṭivissakagehesu itthiyo vā purisā vā sassusasurasāmikānaṃ aguṇaṃ kathenti, tehi kathitaṃ āharitvā ‘‘asuko nāma tumhākaṃ evañca evañca aguṇaṃ kathetī’’ti puna mā katheyyāsi. ‘‘Etena hi agginā sadiso aggi nāma natthī’’ti. Evaṃ imasmimpi kāraṇe sā niddosāva ahosi. Yathā ca ettha, evaṃ sesesupi. '어르신들, 그 일은 일단 그렇다 칩시다. 하지만 이 아이의 아버지는 '밖의 불을 집안으로 들여오지 말라'고 했습니다. 집안의 불이 꺼졌을 때 밖에서 불을 가져오지 않고 어떻게 견딜 수 있겠습니까?' (장자들이 물었습니다.) '얘야, 정말 그러했느냐?' (위사카가 대답했습니다.) '아버님들, 저의 아버지는 그런 실제의 불을 두고 말씀하신 것이 아닙니다. 이것을 두고 말씀하신 것입니다. 만약 이웃집의 여인이나 남자들이 시어머니, 시아버지, 혹은 남편의 허물을 말하더라도, 그들이 한 말을 가져와서 '아무개가 당신들에 대해 이러쿵저러쿵 험담을 하더이다'라고 다시 옮기지 말라는 뜻입니다. 그러한 불과 같은 불은 달리 없기 때문입니다.' 이처럼 이 사안에서도 그녀는 결백함이 밝혀졌습니다. 이 두 가지 가르침에서처럼 나머지 가르침들에서도 마찬가지였습니다. Tesu pana ayamadhippāyo – yampi hi tassā pitarā ‘‘ye dadanti, tesaṃyeva dātabba’’nti vuttaṃ. Taṃ ‘‘yācitakaṃ upakaraṇaṃ gahetvā ye paṭidenti, tesaññeva dātabba’’nti sandhāya vuttaṃ. 나머지 가르침들에 담긴 뜻은 다음과 같습니다. 그녀의 아버지가 '주는 사람에게만 주어라'고 말한 것은, 빌려간 물건을 나중에 되돌려주는 사람들에게만 빌려주라는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Ye na denti, tesaṃ na dātabba’’nti idampi ye yācitakaṃ gahetvā na paṭidenti, tesaṃ na dātabbanti sandhāya vuttaṃ. '주지 않는 사람에게는 주지 말라'는 것은, 빌려가서 되돌려주지 않는 사람들에게는 다시 빌려주지 말라는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Dadantassāpi [Pg.255] adadantassāpi dātabba’’nti idaṃ pana daliddesu ñātimittesu sampattesu te paṭidātuṃ sakkontu vā mā vā, tesaṃ dātumeva vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ. '주는 사람에게도 주지 않는 사람에게도 주어라'는 것은, 가난한 친척이나 친구들이 찾아왔을 때 그들이 되돌려줄 능력이 있든 없든 그들에게는 오직 주어야만 한다는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Sukhaṃ nisīditabba’’nti idampi sassusasurasāmike disvā vuṭṭhātabbaṭṭhāne nisīdituṃ na vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ. '편안하게 앉아야 한다'는 것은, 시어머니나 시아버지, 혹은 남편을 보고 일어나야 할 자리에서 그냥 앉아 있어서는 안 된다는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Sukhaṃ bhuñjitabba’’nti idaṃ pana sassusasurasāmikehi puretaraṃ abhuñjitvā te parivisitvā sabbehi laddhāladdhaṃ ñatvā pacchā sayaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ. '편안하게 먹어야 한다'는 것은, 시어머니와 시아버지, 그리고 남편보다 먼저 먹지 말고, 그분들을 먼저 잘 모신 뒤에 모든 것이 골고루 잘 갖추어졌는지 확인하고 나서 나중에 스스로 먹어야 한다는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Sukhaṃ nipajjitabba’’nti idampi sassusasurasāmikehi puretaraṃ sayanaṃ āruyha na nipajjitabbaṃ, tesaṃ kattabbayuttakaṃ vattapaṭivattaṃ katvā pacchā sayaṃ nipajjituṃ yuttanti sandhāya vuttaṃ. '편안하게 누워야 한다'는 것은, 시어머니와 시아버지, 남편보다 먼저 침상에 올라가 누워서는 안 된다는 뜻입니다. 그분들께 해드려야 할 시중(발을 씻기거나 안마하는 등)을 다 마친 뒤에 나중에 스스로 누워야 한다는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Aggi paricaritabbo’’ti idaṃ pana sassumpi sasurampi sāmikampi aggikkhandhaṃ viya uragarājānaṃ viya ca katvā passituṃ vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ. '불을 잘 모셔야 한다'는 것은, 시어머니와 시아버지, 그리고 남편을 마치 거대한 불덩어리나 용왕처럼 경외심을 가지고 대해야 한다는 뜻으로 하신 말씀입니다. ‘‘Antodevatā namassitabbā’’ti idampi sassuñca sasurañca sāmikañca devatā viya katvā daṭṭhuṃ vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ. Evaṃ seṭṭhi imesaṃ dasaovādānaṃ atthaṃ sutvā paṭivacanaṃ apassanto adhomukho nisīdi. '집안의 천신들을 공경해야 한다'는 것은, 시어머니와 시아버지, 그리고 남편을 집안의 천신처럼 여기고 공경하며 바라보아야 한다는 뜻으로 하신 말씀입니다. 이처럼 장자는 이 열 가지 가르침의 참뜻을 듣고 대답할 말을 찾지 못한 채 고개를 떨구고 앉아 있었습니다. Atha naṃ kuṭumbikā ‘‘kiṃ seṭṭhi aññopi amhākaṃ dhītu doso atthī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Natthi, ayyā’’ti. ‘‘Atha kasmā naṃ niddosaṃ akāraṇena gehā nikkaḍḍhāpesī’’ti evaṃ vutte visākhā āha – ‘‘tātā, kiñcāpi mayhaṃ sasurassa vacanena paṭhamameva gamanaṃ na yuttaṃ, pitā pana me āgamanakāle mama dosasodhanatthāya maṃ tumhākaṃ hatthe ṭhapesi, tumhehi ca me niddosabhāvo ñāto, idāni ca mayhaṃ gantuṃ yutta’’nti dāsidāse ‘‘yānādīhi sajjāpethā’’ti āṇāpesi. Atha naṃ seṭṭhi kuṭumbike gahetvā ‘‘amma, mayā ajānitvāva kathitaṃ, khamāhi me’’ti āha. ‘‘Tāta, tumhākaṃ khamitabbaṃ tāva khamāmi, ahaṃ pana buddhasāsane aveccappasannassa kulassa dhītā, na mayaṃ vinā bhikkhusaṅghena vattāma, sace mama ruciyā bhikkhusaṅghaṃ paṭijaggituṃ labhāmi, vasissāmī’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ yathāruciyā tava samaṇe paṭijaggā’’ti āha. 그러자 장자(거사)들이 물었습니다. '장자여, 우리 딸에게 다른 잘못이 더 있습니까?' '어르신들, 더 이상 없습니다.' '그렇다면 어찌하여 잘못도 없는 이 아이를 아무 이유 없이 집에서 쫓아내려 했습니까?' 이렇게 꾸짖음을 듣고 있을 때 위사카가 말했습니다. '아버님들, 비록 시아버님의 말씀에 따라 처음부터 떠나는 것이 마땅치 않았을지라도, 저의 아버지는 제가 이 집에 올 때 저의 결백을 입증하기 위해 저를 아버님들(여덟 장자)의 손에 맡기셨습니다. 이제 아버님들께서 저의 결백함을 아셨으니 지금 떠나는 것이 마땅합니다.' 그러고는 하인들에게 '수레 등을 준비하라'고 명령했습니다. 그때 장자는 여덟 명의 장자들을 앞세워 위사카에게 말했습니다. '얘야, 내가 잘 알지 못하고 말했구나. 나를 용서해다오.' (위사카가 말했습니다.) '아버님, 아버님을 용서해야 할 부분은 당연히 용서해 드립니다. 하지만 저는 부처님의 가르침에 흔들리지 않는 신심을 가진 가문의 딸입니다. 저희는 비구 승가 없이는 살 수 없습니다. 만약 제가 원하는 대로 비구 승가를 공양하고 모실 수 있게 허락하신다면 머무르겠습니다.' 그러자 장자는 '얘야, 네가 원하는 대로 네가 모시는 수행자들을 공양하도록 하여라'고 대답했습니다. Visākhā [Pg.256] dasabalaṃ nimantāpetvā punadivase nivesanaṃ pavesesi. Naggasamaṇāpi satthu migāraseṭṭhino gehaṃ gamanabhāvaṃ sutvā gantvā gehaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Visākhā dakkhiṇodakaṃ datvā ‘‘sabbo sakkāro paṭiyādito, sasuro me āgantvā dasabalaṃ parivisatū’’ti sāsanaṃ pesesi. Atha naṃ gantukāmaṃ ājīvakā ‘‘mā kho tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa santikaṃ gacchā’’ti nivāresuṃ. So ‘‘suṇhā me sayameva parivisatū’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā niṭṭhite bhattakicce puna sāsanaṃ pesesi – ‘‘sasuro me āgantvā dhammakathaṃ suṇātū’’ti. Atha naṃ ‘‘idāni agamanaṃ nāma ativiya ayutta’’nti dhammaṃ sotukāmatāya gacchantaṃ puna te āhaṃsu – ‘‘tena hi samaṇassa gotamassa dhammaṃ suṇanto bahisāṇiyā nisīditvā suṇāhī’’ti. Puretaramevassa gantvā sāṇiṃ parikkhipiṃsu. So gantvā bahisāṇiyaṃ nisīdi. Satthā ‘‘tvaṃ bahisāṇiyaṃ vā nisīda, parakuṭṭe vā parasele vā paracakkavāḷe vā pana nisīda, ahaṃ buddho nāma sakkomi taṃ mama saddaṃ sāvetu’’nti mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya amatavassaṃ vassento viya ca dhammaṃ desetuṃ anupubbiṃ kathaṃ ārabhi. 위사카는 십력존(부처님)을 청하여 이튿날 집안으로 모셨습니다. 벌거숭이 수행자들(나체 수행자들)도 스승께서 미가라 세티의 집으로 가신다는 소식을 듣고 가서 집을 에워싸고 앉았습니다. 위사카는 보시의 물을 올리고 모든 공양물을 준비한 뒤, “저의 시아버님께서 오셔서 십력존께 공양을 올리게 하소서”라고 전갈을 보냈습니다. 그때 가고자 하는 그를 아지위카(사명외도)들이 “거사여, 그대는 사문 고타마의 처소에 가지 마시오”라며 막았습니다. 그는 “나의 며느리가 스스로 공양을 올리게 하라”고 전갈을 보냈습니다. 그녀는 부처님을 비롯한 비구 승가에 공양을 올리고 식사가 끝난 뒤 다시 전갈을 보냈습니다. “저의 시아버님께서 오셔서 법문을 들으소서.” 그러자 그는 “이제 가지 않는 것은 매우 적절하지 않다”며 법을 듣고자 갔는데, 그들이 다시 말하기를 “그렇다면 사문 고타마의 법을 들을 때 휘장 밖에서 앉아 들으시오”라고 했습니다. 그들이 먼저 가서 휘장을 쳤습니다. 그는 가서 휘장 밖에 앉았습니다. 스승께서는 “그대가 휘장 밖에 앉든, 벽 너머나 산 너머, 혹은 다른 세계에 앉아 있든, 나 부처는 나의 목소리를 그대에게 들려줄 수 있다”고 선언하시며, 마치 커다란 자무 나무 줄기를 잡고 흔들듯, 혹은 감로의 비를 내리듯 법을 설하기 위해 차제설법을 시작하셨습니다. Sammāsambuddhe ca pana dhammaṃ desente purato ṭhitāpi pacchato ṭhitāpi cakkavāḷasataṃ cakkavāḷasahassaṃ atikkamitvā ṭhitāpi akaniṭṭhabhavane ṭhitāpi ‘‘satthā mamaññeva oloketi, mayhameva dhammaṃ desetī’’ti vadanti. Satthā hi taṃ taṃ olokento viya tena tena saddhiṃ sallapanto viya ca ahosi. Candasamā kira buddhā. Yathā cando gaganamajjhe ṭhito ‘‘mayhaṃ upari cando, mayhaṃ upari cando’’ti sabbasattānaṃ khāyati, evameva yattha katthaci ṭhitānaṃ abhimukhe ṭhitā viya khāyanti. Idaṃ kira tesaṃ alaṅkatasīsaṃ chinditvā añjitaakkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ uppāṭetvā parassa dāsatthāya jālisadise putte kaṇhājināsadisā dhītaro maddisadisā pajāpatiyo pariccajitvā dinnadānassa phalaṃ. Migāraseṭṭhipi kho tathāgate dhammadesanaṃ vinivattente bahisāṇiyaṃ nisinnova sahassa nayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhāya acalāya saddhāya samannāgato tīsu ratanesu nikkaṅkho hutvā sāṇikaṇṇaṃ ukkhipitvā āgantvā suṇhāya thanaṃ mukhena gahetvā, ‘‘tvaṃ me ajjato paṭṭhāya mātā’’ti [Pg.257] taṃ mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tato paṭṭhāya migāramātā nāma jātā. Pacchābhāge puttaṃ labhitvāpi migārotissa nāmamakāsi. 정등각자께서 법을 설하실 때, 앞에 서 있는 자나 뒤에 서 있는 자, 혹은 백 개의 세계나 천 개의 세계를 지나 서 있는 자, 심지어 아카니타천(색구경천)에 있는 자들까지도 “스승께서 나만을 바라보신다, 나에게만 법을 설하신다”라고 말합니다. 스승께서는 참으로 그 한 사람 한 사람을 바라보시는 듯, 그들 각자와 대화하시는 듯하셨기 때문입니다. 부처님들은 참으로 달과 같습니다. 마치 달이 하늘 한가운데 떠 있어도 모든 중생에게 “내 머리 위에 달이 있다, 내 머리 위에 달이 있다”라고 보이듯이, 부처님도 어디에 있든 그들 앞에 서 계신 것처럼 보입니다. 이것은 참으로 그분들이 (전생에) 장식된 머리를 자르고, 연고 바른 눈을 뽑고, 심장의 살을 도려내고, 타인의 노예로 삼기 위해 잘리 같은 아들과 칸하지나 같은 딸, 맛디 같은 아내를 보시한 공덕의 결과입니다. 미가라 세티도 여래께서 설법을 마치실 때 휘장 밖에 앉은 채로, 수천 가지 방법으로 장엄된 예류과(소타파티팔라)에 머물게 되었고, 흔들리지 않는 신심을 갖추어 삼보에 의심이 없게 되었습니다. 그는 휘장 끝을 걷어 올리고 나와 며느리의 가슴을 입으로 물고는 “그대는 오늘부터 나의 어머니이다”라며 그녀를 어머니의 자리에 두었습니다. 그때부터 위사카는 ‘미가라의 어머니(미가라 마타)’라 불리게 되었습니다. 훗날 아들을 얻었을 때도 그 이름을 미가라라고 지었습니다. Mahāseṭṭhi suṇhāya thanaṃ vissajjetvā gantvā bhagavato dvīsu pādesu sirasā nipatitvā pāde pāṇīhi ca parisambāhanto mukhena ca paricumbanto ‘‘migāro ahaṃ, bhante, migāro ahaṃ, bhante’’ti tikkhattuṃ nāmaṃ sāvetvā, ‘‘ahaṃ, bhante, ettakaṃ kālaṃ yattha nāma dvinnaṃ mahapphalanti na jānāmi, idāni ca me suṇisaṃ nissāya ñātaṃ, sabbā apāyadukkhā muttomhi, suṇisā me imaṃ gehaṃ āgacchantī mama atthāya hitāya sukhāya āgatā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 대세티(미가라)는 며느리의 가슴을 놓고 가서 세존의 두 발 아래 머리를 조아려 엎드리고, 두 손으로 발을 쓰다듬으며 입을 맞추고는 “세존이시여, 제가 미가라입니다. 세존이시여, 제가 미가라입니다”라고 세 번 이름을 아뢰었습니다. 그리고 “세존이시여, 저는 지금까지 어디에 보시하는 것이 큰 결실이 있는지 알지 못했습니다. 이제 제 며느리 덕분에 알게 되었습니다. 저는 모든 악도의 괴로움에서 벗어났습니다. 제 며느리가 이 집으로 온 것은 저의 이익과 복지, 그리고 행복을 위한 것이었습니다”라고 말하며 이 게송을 읊었습니다. ‘‘Sohaṃ ajja pajānāmi, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ; Atthāya vata me bhaddā, suṇisā gharamāgatā’’ti. “저는 오늘에야 어디에 올리는 보시가 큰 결실이 있는지 알게 되었습니다. 참으로 저의 이익을 위해 어진 며느리가 집으로 왔구료.” Visākhā punadivasatthāyapi satthāraṃ nimantesi. Athassā punadivasepi sassu sotāpattiphalaṃ pattā. Tato paṭṭhāya taṃ gehaṃ sāsanassa vivaṭadvāraṃ ahosi. Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘bahūpakārā me suṇisā pasannākāramassā karissāmi, etissā bhāriyaṃ pasādhanaṃ niccakālaṃ pasādhetuṃ na sakkā, sallahukamassā divā ca ratto ca sabbairiyāpathesu pasādhanayoggaṃ pasādhanaṃ kāressāmī’’ti satasahassagghanakaṃ ghanamaṭṭhakaṃ nāma pasādhanaṃ kāretvā tasmiṃ niṭṭhite buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sakkaccaṃ bhojetvā visākhaṃ soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā satthu sammukhe ṭhapetvā pasādhetvā satthāraṃ vandāpesi. Satthā anumodanaṃ katvā vihārameva gato. Visākhāpi tato paṭṭhāya dānādīni puññāni karontī satthu santikā aṭṭha vare (mahāva. 350) labhitvā gaganatale candalekhā viya paññāyamānā puttadhītāhi vuḍḍhiṃ pāpuṇi. Tassā kira dasa puttā dasa dhītaro ca ahesuṃ. Tesu ekekassa dasa dasa puttā dasa dasa dhītaro ahesuṃ. Tesu tesupi ekekassa dasa dasa puttā dasa dasa dhītaro cāti evamassā puttanattapanattasantānavasena pavattāni vīsādhikāni cattāri satāni aṭṭha ca pāṇasahassāni ahesuṃ. Tenāhu porāṇā – 위사카는 이튿날을 위해서도 스승을 청했습니다. 그러자 이튿날에는 그녀의 시어머니도 예류과를 얻었습니다. 그때부터 그 집은 불법을 향해 문이 활짝 열린 집이 되었습니다. 그 후 세티는 생각했습니다. “내 며느리는 은혜가 매우 크니 그녀에게 감사의 표시를 하리라. 그녀가 무거운 장신구를 항상 착용하는 것은 어려우니, 낮이나 밤이나 모든 자세에서 착용하기에 적합한 가벼운 장신구를 만들어 주어야겠다.” 그리하여 십만 냥의 가치가 있는 ‘가나맛타카’라는 장신구를 만들게 했습니다. 그것이 완성되자 부처님을 비롯한 비구 승가를 청하여 정성껏 공양을 올리고, 위사카를 열여섯 항아리의 향수로 목욕시킨 뒤 스승 앞에 서게 하여 장신구를 입히고 스승께 절을 올리게 했습니다. 스승께서는 축원(아누모다나)을 하시고 사원으로 돌아가셨습니다. 위사카도 그때부터 보시 등의 공덕을 지으며 스승으로부터 여덟 가지 소원을 얻었고, 밤하늘의 초승달처럼 빛나며 아들딸들과 함께 번성하게 되었습니다. 그녀에게는 열 명의 아들과 열 명의 딸이 있었다고 합니다. 그들 각자에게도 각각 열 명의 아들과 열 명의 딸이 있었고, 그들의 자식들에게도 각각 열 명의 아들과 열 명의 딸이 있었습니다. 이처럼 아들, 손자, 증손자의 계보를 통해 이어진 그녀의 후손은 사백스무 명의 자손과 팔천 명의 증손에 이르렀습니다. 그리하여 옛 스승들께서 말씀하셨습니다. ‘‘Visākhā [Pg.258] vīsati puttā, nattā ca caturo satā; Panattā aṭṭhasahassā, jambudīpe supākaṭā’’ti. “위사카에게는 스무 명의 자녀가 있고, 손자는 사백 명이며, 증손은 팔천 명이니, 잠부디파(인도)에서 널리 알려졌도다.” Āyu vīsavassasataṃ ahosi, sīse ekampi palitaṃ nāma nāhosi, niccaṃ soḷasavassuddesikā viya ahosi. Taṃ puttanattapanattaparivāraṃ vihāraṃ gacchantiṃ disvā, ‘‘katamā ettha visākhā’’ti paripucchitāro honti? Ye naṃ gacchantiṃ passanti, ‘‘idāni thokaṃ gacchatu, gacchamānāva no, ayyā sobhatī’’ti, cintenti. Ye naṃ ṭhitaṃ nisinnaṃ nipannaṃ passanti, ‘‘idāni thokaṃ nipajjatu, nipannāva no, ayyā, sobhatī’’ti cintenti. Iti sā ‘‘catūsu iriyāpathesu asukairiyāpathena nāma na sobhatī’’ti vattabbā na hoti. Pañcannaṃ kho pana hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Rājā ‘‘visākhā kira pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāretī’’ti sutvā tassā vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā āgamanavelāya thāmaṃ vīmaṃsitukāmo hatthiṃ vissajjāpesi, so soṇḍaṃ ukkhipitvā visākhābhimukho agamāsi. Tassā parivāritthiyo pañcasatā ekaccā palāyiṃsu, ekaccā na parissajjitvā ‘‘kiṃ ida’’nti vutte – ‘‘rājā kira te, ayye, balaṃ vīmaṃsitukāmo hatthiṃ vissajjāpesī’’ti vadiṃsu. Visākhā imaṃ disvā, ‘‘kiṃ palāyitena, kathaṃ nu kho taṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘sace taṃ daḷhaṃ gaṇhissāmi, vinasseyyā’’ti dvīhi aṅgulīhi soṇḍāya gahetvā paṭipaṇāmesi. Hatthī attānaṃ sandhāretvā ṭhātuṃ nāsakkhi, rājaṅgaṇe ukkuṭiko hutvā patito. Mahājano sādhukāraṃ adāsi. Sāpi saparivārā sotthinā gehaṃ agamāsi. 위사카의 수명은 120세였으나, 머리에는 흰 머리카락이라 할 만한 것이 단 한 가닥도 생기지 않았으며, 항상 16세 소녀와 같은 모습이었다. 그녀가 아들, 손자, 증손자들에게 둘러싸여 사원으로 갈 때, 그 모습을 본 사람들은 “이들 중에 위사카가 누구입니까?”라고 되묻곤 하였다. 길을 가는 그녀를 본 사람들은 “지금은 조금만 더 걸어가소서. 걸어가시는 우리 주인마님은 참으로 아름다우십니다”라고 생각하였다. 그녀가 서 있거나 앉아 있거나 누워 있는 모습을 본 사람들은 “지금은 조금만 더 누워 계소서. 누워 계시는 우리 주인마님은 참으로 아름다우십니다”라고 생각하였다. 이처럼 그녀는 네 가지 자세(위의) 중에서 어느 하나의 자세로도 아름답지 않다고 말할 수 없었다. 또한 그녀는 코끼리 다섯 마리의 힘을 지니고 있었다. 왕은 “위사카가 코끼리 다섯 마리의 힘을 가졌다”는 말을 듣고, 그녀가 사원에 가서 법문을 듣고 돌아오는 길에 그 힘을 시험해 보고자 코끼리를 풀어놓게 하였다. 그 코끼리는 코를 쳐들고 위사카를 향해 달려들었다. 그녀를 수행하던 오백 명의 여인들 중 일부는 도망쳤고, 일부는 그녀를 에워싸고 보호하려 하였다. “이것이 무슨 일인가?”라는 위사카의 물음에 그들은 “마님, 왕께서 마님의 힘을 시험해 보고자 코끼리를 풀어놓으신 듯합니다”라고 말하였다. 위사카는 이를 보고 “도망친들 무슨 소용이 있겠는가? 내가 이 코끼리를 어떻게 잡아야 하겠는가?”라고 생각한 뒤, “만일 내가 코끼리를 꽉 잡으면 코끼리가 죽을 수도 있겠구나”라고 배려하여, 손가락 두 개로 코끼리의 코를 잡아 밀어냈다. 코끼리는 몸을 가누며 버티지 못하고 왕궁 앞마당에 털썩 주저앉아 쓰러졌다. 많은 사람들이 찬탄하며 환호성을 질렀다. 그녀는 일행과 함께 무사히 집으로 돌아갔다. Tena kho pana samayena sāvatthiyaṃ visākhā migāramātā bahuputtā hoti bahunattā arogaputtā aroganattā abhimaṅgalasammatā, tāvatakesu puttanattesu ekopi antarā maraṇaṃ patto nāma nāhosi. Sāvatthivāsino maṅgalesu chaṇesu visākhaṃ paṭhamaṃ nimantetvā bhojenti. Athekasmiṃ ussavadivase mahājane maṇḍitapasādhite dhammassavanāya vihāraṃ gacchante visākhāpi nimantitaṭṭhāne bhuñjitvā mahālatāpasādhanaṃ pasādhetvā mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā ābharaṇāni omuñcitvā uttarāsaṅgena bhaṇḍikaṃ bandhitvā dāsiyā adāsi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – 그 무렵 사왓띠 성에서 미가라의 어머니 위사카는 많은 아들과 손자를 두었으며, 아들과 손자들은 모두 건강하고 병이 없어 매우 상서로운 여인으로 추앙받았다. 그 많은 아들과 손자, 증손자들 중에 단 한 명도 도중에 죽은 이가 없었다. 사왓띠 주민들은 축제가 있을 때 위사카를 가장 먼저 초청하여 공양을 대접하였다. 어느 축제 날, 사람들이 장신구로 치장하고 법문을 듣기 위해 사원으로 갈 때, 위사카 역시 초청받은 곳에서 식사를 마치고 ‘마할라따’ 장신구를 착용하고 사람들과 함께 사원으로 갔다. 그녀는 장신구들을 벗어 겉옷으로 묶어 꾸러미를 만든 뒤 하녀에게 주었다. 그것과 관련하여 다음과 같이 설해졌다. ‘‘Tena [Pg.259] kho pana samayena sāvatthiyaṃ ussavo hoti, manussā alaṅkatapaṭiyattā ārāmaṃ gacchanti, visākhāpi migāramātā alaṅkatapaṭiyattā vihāraṃ gacchati. Atha kho visākhā migāramātā ābharaṇāni omuñcitvā uttarāsaṅgena bhaṇḍikaṃ bandhitvā dāsiyā adāsi ‘handa je imaṃ bhaṇḍikaṃ gaṇhāhī’’’ti (pāci. 503). 그 무렵 사왓띠에 축제가 열려 사람들이 몸을 단장하고 사원으로 가고 있었다. 미가라의 어머니 위사카도 몸을 단장하고 사원으로 갔다. 그때 미가라의 어머니 위사카는 장신구들을 벗어 겉옷으로 묶어 꾸러미를 만든 뒤 하녀에게 '얘야, 이 꾸러미를 받아라' 하고 주었다. Sā kira vihāraṃ gacchantī cintesi – ‘‘evarūpaṃ mahagghaṃ pasādhanaṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiṃ alaṅkāraṃ alaṅkaritvā vihāraṃ pavisituṃ ayutta’’nti naṃ omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā attano puññeneva nibbattāya pañcahatthithāmadharāya dāsiyā hatthe adāsi. Sā eva kira taṃ gaṇhituṃ sakkoti. Tena naṃ āha – ‘‘amma, imaṃ pasādhanaṃ gaṇha, satthusantikā nivattanakāle pasādhessāmi na’’nti. Taṃ pana datvā ghanamaṭṭhakaṃ pasādhanaṃ pasādhetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ assosi, dhammassavanāvasāne bhagavantaṃ vanditvā uṭṭhāya pakkāmi. Sāpissā dāsī taṃ pasādhanaṃ pamuṭṭhā. Dhammaṃ sutvā pana pakkantāya parisāya sace kiñci pamuṭṭhaṃ hoti, taṃ ānandatthero paṭisāmeti. Iti so taṃ divasaṃ mahālatāpasādhanaṃ disvā satthu ārocesi – ‘‘bhante, visākhā pasādhanaṃ pamussitvā gatā’’ti. ‘‘Ekamantaṃ ṭhapehi, ānandā’’ti. Thero taṃ ukkhipitvā sopānapasse laggetvā ṭhapesi. 그녀는 사원으로 가면서 이렇게 생각했다. “이처럼 머리에 쓰고 발등까지 늘어지는 매우 값비싼 장신구로 치장하고 사원에 들어가는 것은 적절하지 않다.” 그래서 그녀는 장신구를 벗어 꾸러미를 만든 뒤, 자신의 공덕으로 태어나 코끼리 다섯 마리의 힘을 가진 하녀의 손에 맡겼다. 오직 그 하녀만이 그 장신구를 들 수 있었기 때문이다. 그래서 그녀에게 “얘야, 이 장신구를 들고 있거라. 부처님 처소에서 돌아올 때 다시 착용하겠다”라고 말하였다. 그녀는 그 장신구를 맡긴 뒤 ‘가나맛타카’ 장신구를 착용하고 부처님께 나아가 법문을 들었다. 법문이 끝난 뒤 부처님께 절을 올리고 일어나 떠났다. 그런데 그 하녀는 그 장신구를 잊어버리고 두고 왔다. 법문을 듣고 회중이 떠난 뒤에 잊어버린 물건이 있으면 아난다 장로가 그것을 챙겨두는 것이 관례였다. 그래서 그날 아난다 장로는 마할라따 장신구를 보고 부처님께 여쭈었다. “세존이시여, 위사카가 장신구를 잊어버리고 갔습니다.” 부처님께서는 “아난다야, 적당한 곳에 두어라” 하고 말씀하셨다. 장로는 그것을 들어 계단 옆에 걸어 두었다. Visākhāpi suppiyāya saddhiṃ ‘‘āgantukagamikagilānādīnaṃ kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti antovihāre vicari. Tā pana upāsikāyo antovihāre disvā sappimadhutelādīhi atthikā pakatiyāva daharā ca sāmaṇerā ca thālakādīni gahetvā upasaṅkamanti. Tasmimpi divase tatheva kariṃsu. Athekaṃ gilānaṃ bhikkhuṃ disvā suppiyā (mahāva. 280) ‘‘kenattho ayyassā’’ti pucchitvā ‘‘paṭicchādanīyenā’’ti vutte hotu, ayya, pesessāmīti dutiyadivase kappiyamaṃsaṃ alabhantī attano ūrumaṃsena kattabbakiccaṃ katvā puna satthari pasādena pākatikasarīrāva ahosi. Visākhāpi gilāne ca dahare ca sāmaṇere ca oloketvā aññena dvārena nikkhamitvā vihārūpacāre ṭhitā, ‘‘amma, pasādhanaṃ āhara pasādhessāmī’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe sā dāsī pamussitvā nikkhantabhāvaṃ ñatvā, ‘‘ayye, pamuṭṭhāmhī’’ti āha. ‘‘Tena hi gantvā gaṇhitvā ehi, sace pana [Pg.260] mayhaṃ ayyena ānandattherena ukkhipitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapitaṃ hoti, mā āhareyyāsi, ayyasseva taṃ mayā pariccatta’’nti. Jānāti kira sā ‘‘kulamanussānaṃ pamuṭṭhabhaṇḍakaṃ thero paṭisāmetī’’ti; tasmā evamāha. Theropi taṃ dāsiṃ disvāva ‘‘kimatthaṃ āgatāsī’’ti pucchitvā, ‘‘ayyāya me pasādhanaṃ pamussitvā āgatāmhī’’ti vutte, ‘‘etasmiṃ me sopānapasse ṭhapitaṃ, gaccha naṃ gaṇhāhī’’ti āha. Sā, ‘‘ayya, tumhākaṃ hatthena āmaṭṭhabhaṇḍakaṃ mayhaṃ ayyāya anāhāriyaṃ kata’’nti vatvā tucchahatthāva gantvā, ‘‘kiṃ, ammā’’ti visākhāya puṭṭhā tamatthaṃ ārocesi. ‘‘Amma, nāhaṃ mama ayyena āmaṭṭhabhaṇḍaṃ pilandhissāmi, pariccattaṃ mayā. Ayyānaṃ pana paṭijaggituṃ dukkhaṃ, taṃ vissajjetvā kappiyabhaṇḍaṃ upanessāmi, gaccha, taṃ āharāhī’’ti. Sā gantvā āhari. Visākhā taṃ apilandhitvāva kammāre pakkosāpetvā agghāpesi. Tehi ‘‘nava koṭiyo agghati, hatthakārāpaṇiyaṃ panassa satasahassa’’nti vutte pasādhanaṃ yāne ṭhapāpetvā ‘‘tena hi taṃ vikkiṇathā’’ti āha. Bhattakaṃ dhanaṃ datvā gaṇhiṃtu na koci sakkhissati. Tañhi pasādhanaṃ pasādhetuṃ anucchavikā itthiyo nāma dullabhā. Pathavimaṇḍalasmiñhi tissova itthiyo mahālatāpasādhanaṃ labhiṃsu visākhā mahāupāsikā, bandhulamallasenāpatissa bhariyā, mallikā, bārāṇasīseṭṭhino dhītāti. 위사카도 숫삐야와 함께 '방문한 비구, 길 떠나는 비구, 병든 비구 등에게 해야 할 마땅한 일을 살피겠다'며 사원 내부를 돌아다녔다. 한편, 사원 안에 있는 신도들을 본 어린 비구들과 사미들은 평소와 같이 버터와 꿀, 기름 등이 필요하여 발우 등을 들고 다가왔다. 그날도 그들은 그와 같이 하였다. 그때 숫삐야는 한 병든 비구를 보고 '존자시여, 무엇이 필요하십니까?'라고 물었고, '고기 국물이 필요합니다'라는 말을 듣자 '존자시여, (필요하시다면) 보내드리겠습니다'라고 말하였다. 다음날 그녀는 허용된 고기를 얻지 못하자, 자신의 허벅지 살로 공양할 고기 요리를 만들어 바쳤고, 나중에 부처님께 대한 신심으로 인하여 다시 원래의 몸으로 회복되었다. 위사카 또한 병든 이들과 어린 비구들, 사미들을 살펴본 뒤 다른 문으로 나가 사원 근처에 서서 '얘야, 내 장신구를 가져오너라, 착용하겠다'라고 말하였다. 그때 그 하녀는 장신구를 잊고 나온 것을 깨닫고 '마님, 잊어버리고 왔습니다'라고 말하였다. 그러자 위사카는 '그렇다면 가서 가져오너라. 만약 내 존자이신 아난다 장로께서 그것을 들어서 다른 곳에 두셨다면 가져오지 말아라. 그것은 내가 존자님께 보시한 것이다'라고 하였다. 위사카는 '명문가 사람들이 잊고 간 물건을 장로께서 챙겨두신다'는 사실을 알고 있었기에 그렇게 말한 것이다. 장로 또한 그 하녀를 보고 '왜 왔느냐?'고 물었고, '저희 마님의 장신구를 잊고 가서 왔습니다'라는 말을 듣고 '저기 계단 옆에 두었으니 가서 그것을 가져가라'고 말하였다. 하녀는 '존자시여, 당신의 손으로 만지신 물건을 저희 주인마님께서는 쓰지 않으십니다'라고 말하고 빈손으로 돌아갔다. 위사카가 '얘야, 어찌 되었느냐?'고 묻자 하녀는 그 사정을 아뢰었다. 위사카는 '얘야, 나는 내 존자께서 손을 대신 물건을 착용하지 않겠다. 그것은 내가 보시한 것이다. 다만 존자들께서 그것을 관리하는 것은 번거로운 일이니, 그것을 처분하여 승가에 적절한 물품을 공양하겠다. 가서 그것을 가져오너라'라고 하였다. 하녀가 가서 그것을 가져오자, 위사카는 그것을 착용하지 않은 채 세공사들을 불러 값을 매기게 했다. 그들이 '9억의 가치가 있으며, 세공비만 10만입니다'라고 하자, 위사카는 장신구를 수레에 싣게 하고 '그렇다면 그것을 팔아라'고 말하였다. 그러나 그만한 재물을 내고 그것을 살 수 있는 사람은 아무도 없었다. 참으로 그 장신구를 착용하기에 걸맞은 여인을 찾기가 매우 어렵기 때문이다. 실제로 이 지상에서 오직 세 여인만이 마할라따 장신구를 얻었으니, 위사카 마하우빠시까와 반둘라 말라 군사령관의 아내 말리까, 그리고 바라나시 장자의 딸이다. Tasmā visākhā sayameva tassa mūlaṃ datvā satasahassādhikā nava koṭiyo sakaṭe āropetvā vihāraṃ netvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, mayhaṃ ayyena ānandattherena mama pasādhanaṃ hatthena āmaṭṭhaṃ, tena āmaṭṭhakālato paṭṭhāya na sakkā taṃ mayā pilandhituṃ. Taṃ pana vissajjetvā kappiyaṃ upanessāmīti vikkiṇāpentī aññaṃ taṃ gaṇhituṃ samatthaṃ adisvā ahameva tassa mūlaṃ gāhāpetvā āgatā, catūsu paccayesu katarapaccayena upanessāmi, bhante’’ti. Pācīnadvāre saṅghassa vasanaṭṭhānaṃ kātuṃ te yuttaṃ visākheti ‘‘yuttaṃ, bhante’’ti visākhā tuṭṭhamānasā navakoṭīhi bhūmimeva gaṇhi. Aparāhi navakoṭīhi vihāraṃ kātuṃ ārabhi. 그리하여 위사카는 스스로 그 값을 치르고 9억 10만 원을 수레에 실어 사원으로 가져가 부처님께 절을 올리고 아뢰었다. '세존이시여, 저의 존자이신 아난다 장로께서 제 장신구에 손을 대셨습니다. 그 장로께서 손을 대신 때부터 제가 그것을 착용할 수는 없습니다. 그것을 처분하여 적절한 물품을 공양하려고 팔게 하였으나, 그것을 살 능력이 있는 다른 사람을 보지 못하여 제가 직접 그 값을 치르고 가져왔습니다. 세존이시여, 네 가지 필수품 중 어떤 것으로 공양을 올리면 좋겠습니까?' 부처님께서 '위사카여, 동문 쪽에 승가가 거처할 처소를 짓는 것이 네게 적당하구나'라고 말씀하셨다. 위사카는 '좋습니다, 세존이시여'라며 기쁜 마음으로 9억으로 땅을 샀고, 다른 9억으로 사원을 짓기 시작했다. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento devalokā cavitvā bhaddiyanagare seṭṭhikule nibbattassa bhaddiyassa nāma seṭṭhiputtassa upanissayasampattiṃ disvā anāthapiṇḍikassa gehe bhattakiccaṃ [Pg.261] katvā uttaradvārābhimukho ahosi. Pakatiyā hi satthā visākhāya gehe bhikkhaṃ gaṇhitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavane vasati. Anāthapiṇḍikassa gehe bhikkhaṃ gahetvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme vasati. Uttaradvāraṃ sandhāya gacchantaṃyeva bhagavantaṃ disvā, ‘‘cārikaṃ pakkamissatī’’ti jānanti. Visākhāpi taṃ divasaṃ ‘‘satthā uttaradvārābhimukho gato’’ti sutvā vegena gantvā vanditvā āha – ‘‘cārikaṃ gantukāmattha, bhante’’ti? ‘‘Āma, visākhe’’ti. ‘‘Bhante, ettakaṃ dhanaṃ pariccajitvā tumhākaṃ vihāraṃ kāremi, nivattatha, bhante’’ti. ‘‘Anivattagamanaṃ idaṃ visākhe’’ti. Sā ‘‘addhā hetusampannaṃ kañci passissati bhagavā’’ti cintetvā, ‘‘tena hi, bhante, mayhaṃ katākatavijānanakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ nivattetvā gacchathā’’ti āha. ‘‘Yaṃ ruccasi, tassa pattaṃ gaṇha visākhe’’ti āha. Sā kiñcāpi ānandattheraṃ piyāyati, ‘‘mahāmoggallānatthero iddhimā, etaṃ me nissāya kammaṃ lahuṃ nipphajjissatī’’ti pana cintetvā therassa pattaṃ gaṇhi. Thero satthāraṃ olokesi. Satthā ‘‘tava parivāre pañcasate bhikkhū gahetvā nivatta moggallānā’’ti āha. So tathā akāsi. Tassānubhāvena paññāsasaṭṭhiyojanānipi rukkhatthāya ca pāsāṇatthāya ca gatā manussā mahante mahante rukkhe ca pāsāṇe ca gahetvā taṃ divasameva āgacchanti, neva sakaṭe rukkhapāsāṇe āropentā kilamanti, na akkho bhijjati. Na cirasseva dvebhūmikaṃ pāsādaṃ kariṃsu. Heṭṭhābhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni, uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatānīti gabbhasahassapaṭimaṇḍito pāsādo ahosi. Aṭṭhakarīse parisuddhe bhūmibhāge pāsādaṃ kārāpesi, ‘‘suddhapāsādo pana na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca padhānavettagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghamāḷakasatāni kārāpesi. 그러던 어느 날 부처님께서는 새벽에 세상을 살피시다가, 천상에서 수명이 다해 바디야 성의 장자 가문에 태어난 바디야라는 장자 아들이 해탈의 인연(우빠닛사야)을 갖춘 것을 보셨다. 아나따삔디까의 집에서 공양을 마치신 후 부처님께서는 북문 쪽을 향하셨다. 본래 부처님께서는 위사카의 집에서 공양을 받으시면 남문으로 나가 제따와나(기원정사)에 머무시고, 아나따삔디까의 집에서 공양을 받으시면 동문으로 나가 뿝빠라마(동원정사)에 머무셨다. 북문을 향해 가시는 세존을 보고 사람들은 부처님께서 행각을 떠나시리라는 것을 알았다. 위사카도 그날 '부처님께서 북문 쪽으로 가셨다'는 말을 듣고 급히 달려가 절을 올리고 여쭈었다. '세존이시여, 행각을 떠나려 하십니까?' '그러하다, 위사카여.' '세존이시여, 이토록 많은 재산을 들여 당신을 위한 사원을 짓고 있는데 돌아와 주십시오.' '위사카여, 이번 길은 돌아오지 않는 행차이다.' 위사카는 '부처님께서 분명 선근이 있는 누군가를 보셨을 것이다'라고 생각하고 '그렇다면 세존이시여, 제가 해야 할 일과 하지 말아야 할 일을 잘 아는 비구 한 분을 남겨두고 가십시오'라고 청하였다. 부처님께서는 '위사카여, 네가 원하는 이의 발우를 받아라'고 말씀하셨다. 위사카는 비록 아난다 장로를 아끼고 사랑했지만, '마하 목갈라나 장로는 신통력이 있으니 그를 의지하면 일이 빨리 마무리될 것이다'라고 생각하여 장로의 발우를 받았다. 장로가 부처님을 쳐다보자 부처님께서는 '목갈라나여, 네 권속인 500명의 비구를 데리고 남거라'고 말씀하셨다. 장로는 부처님의 분부대로 행하였다. 장로의 신통력으로 50~60유순이나 떨어진 곳으로 나무와 돌을 구하러 간 사람들이 거대한 나무와 돌을 가지고 그날 안으로 돌아왔으며, 수레에 나무와 돌을 실을 때도 전혀 힘이 들지 않았고 차축이 부러지는 일도 없었다. 오래지 않아 2층 건물을 완공하였다. 아래층에 500개 방, 위층에 500개 방이 있어 도합 1,000개의 방으로 장식된 건물이 되었다. 위사카는 8까리사 면적의 깨끗한 대지에 건물을 세웠는데, '건물 하나만 있는 것은 아름답지 않다'고 여겨 그 주위를 둘러싸고 500개의 정진실, 500개의 작은 건물, 500개의 긴 회랑을 짓게 하였다. Atha satthā navahi māsehi cārikaṃ caritvā puna sāvatthiṃ agamāsi. Visākhāyapi pāsāde kammaṃ navahi māsehi niṭṭhitaṃ. Pāsādakūṭaṃ ghanakoṭṭitarattasuvaṇṇeneva saṭṭhiudakaghaṭagaṇhanakaṃ kārāpesi. ‘‘Satthā jetavanavihāraṃ gacchatī’’ti ca sutvā paccuggamanaṃ katvā satthāraṃ attano vihāraṃ netvā paṭiññaṃ gaṇhi, ‘‘bhante, imaṃ catumāsaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā idheva vasatha, pāsādamahaṃ karissāmī’’ti. Satthā adhivāsesi. Sā [Pg.262] tato paṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vihāre eva dānaṃ deti. Athassā ekā sahāyikā satasahassagghanakaṃ ekaṃ vatthaṃ ādāya āgantvā, ‘‘sahāyike ahaṃ imaṃ vatthaṃ tava pāsāde bhūmattharaṇasaṅkhepena attharitukāmā, attharaṇaṭṭhānaṃ me ācikkhathā’’ti āha. ‘‘Sādhu sahāyike, sace tyāhaṃ ‘okāso natthī’ti vakkhāmi, tvaṃ ‘me okāsaṃ adātukāmā’ti maññissasi, sayameva pāsādassa dve bhūmiyo gabbhasahassañca oloketvā attharaṇaṭṭhānaṃ jānāhī’’ti āha. Sā satasahassagghanakaṃ vatthaṃ gahetvā tattha tattha vicarantī tato appataramūlaṃ vatthaṃ adisvā ‘‘nāhaṃ imasmiṃ pāsāde puññabhāgaṃ labhāmī’’ti domanassappattā ekasmiṃ ṭhāne rodantī aṭṭhāsi. Atha naṃ ānandatthero disvā, ‘‘kasmā rodasī’’ti pucchi. Sā tamatthaṃ ārocesi. Thero ‘‘mā cintayi, ahaṃ te attharaṇaṭṭhānaṃ ācikkhissāmī’’ti vatvā, ‘‘sopānapādamūle pādadhovanaṭṭhāne imaṃ pādapuñchanakaṃ katvā attharāhi, bhikkhū pāde dhovitvā paṭhamaṃ ettha pādaṃ puñchitvā anto pavisissanti, evaṃ te mahapphalaṃ bhavissatī’’ti āha. Visākhāya kiretaṃ asallakkhitaṭṭhānaṃ. 그때 부처님께서는 9개월 동안 유행하신 후 다시 사밧티로 돌아오셨습니다. 위사카의 궁전(미가라마투 수도원) 공사도 9개월 만에 완공되었습니다. 그녀는 60개의 물 항아리가 들어갈 만한 크기의 궁전 꼭대기 장식을 두드려 만든 붉은 금으로만 제작하게 했습니다. 그녀는 '부처님께서 제타바나 수도원으로 오신다'는 소식을 듣고 마중을 나가서, 부처님을 자신의 수도원으로 모신 뒤 이렇게 약속을 받았습니다. '세존이시여, 이번 우기 넉 달 동안 비구 승가를 데리고 이곳에서 머물러 주십시오. 제가 궁전 낙성식을 거행하겠습니다.' 부처님께서는 이를 허락하셨습니다. 위사카는 그때부터 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 수도원에서 보시를 올렸습니다. 그때 위사카의 한 친구가 10만 냥의 가치가 있는 옷감 한 장을 가지고 와서 말했습니다. '친구여, 나는 이 옷감을 그대의 궁전 바닥 깔개로 깔고 싶네. 내게 깔 만한 장소를 알려주게.' 위사카가 말했습니다. '좋네, 친구여. 하지만 만약 내가 자리가 없다고 말하면 그대는 내가 자리를 내주기 싫어한다고 생각할 것이네. 그러니 그대가 직접 궁전의 2층과 1,000개의 방들을 살펴보고 깔 곳을 정하게나.' 그 친구는 10만 냥 가치의 옷감을 들고 이곳저곳을 돌아다녔으나, 그 옷감보다 값싼 옷감을 발견하지 못하자 '나는 이 궁전에서 공덕의 몫을 얻지 못하는구나'라며 슬픔에 빠져 한곳에서 울며 서 있었습니다. 그때 아난다 존자가 그녀를 보고 '왜 울고 있습니까?'라고 물었습니다. 그녀는 그 사정을 이야기했습니다. 존자는 '걱정하지 마십시오. 제가 깔 만한 곳을 알려드리겠습니다'라고 말한 뒤, '계단 발치 발 씻는 곳에 이것을 발 닦개로 만들어 까십시오. 비구 스님들이 발을 씻고 먼저 이곳에서 발을 닦은 뒤 안으로 들어가실 것입니다. 그렇게 하면 그대에게 큰 과보가 있을 것입니다'라고 일러주었습니다. 이는 위사카가 미처 살피지 못한 장소였다고 합니다. Visākhā cattāro māse antovihāre buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi, avasānadivase bhikkhusaṅghassa cīvarasāṭake adāsi. Saṅghanavakena laddhacīvarasāṭakā sahassagghanakā honti. Sabbesaṃ pattāni pūretvā bhesajjaṃ adāsi. Dānapariccāge nava koṭiyo agamaṃsu. Iti vihārassa bhūmiggahaṇe nava koṭiyo, vihārassa kārāpane nava, vihāramahe navāti sabbāpi sattavīsati koṭiyo sā buddhasāsane pariccaji. Itthibhāve ṭhatvā micchādiṭṭhikassa gehe vasamānāya evarūpo mahāpariccāgo nāma aññissā natthi. Sā vihāramahassa niṭṭhitadivase vaḍḍhamānakacchāyāya puttanattapanattaparivutā ‘‘yaṃ yaṃ mayā pubbe patthitaṃ, sabbameva matthakaṃ patta’’nti pāsādaṃ anupariyāyantī pañcahi gāthāhi madhurasaddena imaṃ udānaṃ udānesi – 위사카는 넉 달 동안 수도원 안에서 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 보시를 올렸고, 마지막 날에는 비구 승가에게 가사감을 올렸습니다. 가장 아랫번 비구가 받은 가사감조차 1,000냥의 가치가 있는 것이었습니다. 또한 모든 비구의 발우를 채워 약을 보시했습니다. 보시 물품을 내놓는 데 9코티(9억)를 썼습니다. 이처럼 수도원 부지 매입에 9코티, 수도원 건축에 9코티, 수도원 낙성식에 9코티를 써서 총 27코티의 재산을 부처님의 교단에 헌신했습니다. 여인의 몸으로 사견을 가진 집안에 살면서 이와 같은 큰 보시를 행한 이는 위사카 외에는 없었습니다. 그녀는 낙성식이 끝나는 날 저녁 무렵, 아들과 손자, 증손자들에 둘러싸여 '내가 예전에 세웠던 모든 서원이 마침내 성취되었구나'라고 기뻐하며 궁전을 돌면서 감미로운 목소리로 다섯 가지 게송의 우다나(감흥어)를 읊었습니다. ‘‘Kadāhaṃ pāsādaṃ rammaṃ, sudhāmattikalepanaṃ; Vihāradānaṃ dassāmi, saṅkappo mayha pūrito. “언제쯤 회반죽과 붉은 흙을 칠한 아름다운 궁전을 지어 수도원 보시를 할까 하였는데, 나의 그 서원이 오늘 이루어졌도다.” ‘‘Kadāhaṃ [Pg.263] mañcapīṭhañca, bhisibimbohanāni ca; Senāsanabhaṇḍaṃ dassāmi, saṅkappo mayha pūrito. “언제쯤 침상과 의자, 방석과 베개 등 처소의 물품을 보시할까 하였는데, 나의 그 서원이 오늘 이루어졌도다.” ‘‘Kadāhaṃ salākabhattaṃ, suciṃ maṃsūpasecanaṃ; Bhojanadānaṃ dassāmi, saṅkappo mayha pūrito. “언제쯤 고기 요리를 곁들인 깨끗한 제비뽑기 공양을 보시할까 하였는데, 나의 그 서원이 오늘 이루어졌도다.” ‘‘Kadāhaṃ kāsikaṃ vatthaṃ, khomakappāsikāni ca; Cīvaradānaṃ dassāmi, saṅkappo mayha pūrito. “언제쯤 카시 천과 삼베, 면직물 가사 보시를 할까 하였는데, 나의 그 서원이 오늘 이루어졌도다.” ‘‘Kadāhaṃ sappinavanītaṃ, madhutelañca phāṇitaṃ; Bhesajjadānaṃ dassāmi, saṅkappo mayha pūrito’’ti. “언제쯤 정제 버터와 신선한 버터, 꿀, 기름, 당밀 등 약 보시를 할까 하였는데, 나의 그 서원이 오늘 이루어졌도다.” Bhikkhū tassā saddaṃ sutvā satthu ārocayiṃsu – ‘‘bhante, amhehi ettake addhāne visākhāya gāyanaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ, sā ajja puttanattapanattaparivutā gāyamānā pāsādaṃ anupariyāyati, kiṃ nu khvassā pittaṃ vā kupitaṃ, udāhu ummattikā jātā’’ti? Satthā ‘‘na, bhikkhave, mayhaṃ dhītā gāyati, attano panassā ajjhāsayo paripuṇṇo, sā ‘patthitapatthanā me matthakaṃ pattā’ti tuṭṭhamānasā udānaṃ udānentī vicaratī’’ti vatvā ‘‘kadā pana, bhante, tāya patthanā patthitā’’ti? ‘‘Suṇissatha, bhikkhave’’ti. ‘‘Suṇissāma, bhante’’ti vutte atītaṃ āhari – 비구들이 그녀의 목소리를 듣고 부처님께 여쭈었습니다. “세존이시여, 저희는 이토록 오랫동안 위사카가 노래 부르는 것을 본 적이 없습니다. 그런데 오늘 그녀는 자손들에게 둘러싸여 노래를 부르며 궁전을 돌고 있습니다. 그녀의 담즙이 잘못되었습니까, 아니면 미쳐버린 것입니까?” 부처님께서 말씀하셨습니다. “비구들아, 내 딸은 노래를 부르는 것이 아니다. 자신의 서원이 원만히 성취되었기에 ‘내가 세운 서원이 마침내 끝에 도달했다’며 기쁜 마음으로 우다나를 읊으며 다니는 것이다.” 비구들이 “세존이시여, 그녀는 언제 그 서원을 세웠습니까?”라고 여쭈자, 부처님께서는 “비구들아, 듣겠느냐?”라고 물으셨습니다. “세존이시여, 듣겠습니다”라고 대답하자 과거의 이야기를 들려주셨습니다. ‘‘Atīte, bhikkhave, ito kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma buddho loke nibbatti. Tassa vassasatasahassaṃ āyu ahosi, khīṇāsavānaṃ satasahassaparivāro, nagaraṃ haṃsavatī nāma, pitā sunando nāma rājā, mātā sujātā nāma devī, tassa aggaupaṭṭhāyikā ekā upāsikā aṭṭha vare yācitvā mātuṭṭhāne ṭhatvā satthāraṃ catūhi paccayehi paṭijaggantī sāyaṃpātaṃ upaṭṭhānaṃ gacchati. Tassā ekā sahāyikā tāya saddhiṃ vihāraṃ nibaddhaṃ gacchati. Sā tassā satthārā saddhiṃ vissāsena kathanañca vallabhabhāvañca disvā, ‘kiṃ nu kho katvā evaṃ buddhānaṃ vallatā hotī’ti cintetvā satthāraṃ pucchi – ‘bhante, esā itthī tumhākaṃ kiṃ hotī’’’ti? ‘‘Upaṭṭhāyikānaṃ aggā’’ti. ‘‘Bhante, kiṃ katvā upaṭṭhāyikānaṃ aggā hotī’’ti? ‘‘Kappasatasahassaṃ patthanaṃ patthetvā’’ti. ‘‘Idāni patthetvā laddhuṃ sakkā, bhante’’ti. ‘‘Āma, sakkā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, bhikkhusatasahassena saddhiṃ sattāhaṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. Sā sattāhaṃ dānaṃ datvā osānadivase cīvarasāṭake datvā satthāraṃ [Pg.264] vanditvā pādamūle nipajjitvā, ‘‘bhante, nāhaṃ imassa dānassa phalena devissariyādīnaṃ aññataraṃ patthemi, tumhādisassa panekassa buddhassa santike aṭṭha vare labhitvā mātuṭṭhāne ṭhatvā catūhi paccayehi paṭijaggituṃ samatthānaṃ aggā bhaveyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Satthā ‘‘samijjhissati nu kho imissā patthanā’’ti anāgataṃ āvajjento kappasatasahassaṃ oloketvā ‘‘kappasatasahassapariyosāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tadā tvaṃ visākhā nāma upāsikā hutvā tassa santike aṭṭha vare labhitvā mātuṭṭhāne ṭhatvā catūhi paccayehi paṭijaggantīnaṃ upaṭṭhāyikānaṃ aggā bhavissasī’’ti āha. Tassā sā sampatti sveva laddhabbā viya ahosi. “비구들이여, 과거에, 지금으로부터 10만 겁 전에 파두뭇따라(Padumuttara)라는 이름의 부처님께서 세상에 출현하셨다. 그분의 수명은 10만 년이었고, 10만 명의 아라한을 추종자로 두셨으며, 도성의 이름은 함사바띠(Haṃsāvatī), 부친은 수난다(Sunanda)라는 왕이었고, 모친은 수자따(Sujātā)라는 왕비였다. 그분께는 수석 공양주인 한 여신도가 있었는데, 그녀는 여덟 가지 서원을 구하여 어머니의 자리에 서서 네 가지 필수품으로 스승(부처님)을 보살피며 조석으로 시봉하러 갔다. 그녀의 한 친구가 그녀와 함께 항상 사원에 갔는데, 그 친구는 그녀가 부처님과 친밀하게 대화하고 총애받는 모습을 보고, ‘도대체 무엇을 해야 부처님들께 이토록 총애를 받는 것일까?’라고 생각하여 부처님께 여쭈었다. ‘세존이시여, 이 여인은 당신께 어떤 존재입니까?’라고 하니, ‘여신도들 중에서 으뜸가는 공양주이다’라고 하셨다. ‘세존이시여, 무엇을 하였기에 으뜸가는 공양주가 되었습니까?’라고 하니, ‘10만 겁 동안 발원을 세웠기 때문이다’라고 하셨다. ‘세존이시여, 지금 발원하여 그것을 얻는 것이 가능하겠습니까?’라고 하니, ‘그렇다, 가능하다’라고 하셨다. 그러자 그녀는 ‘세존이시여, 그렇다면 10만 명의 비구들과 함께 7일 동안 저의 공양을 받아 주십시오’라고 말하였다. 스승께서는 수락하셨다. 그녀는 7일 동안 보시를 행하고 마지막 날에 가사 옷감을 보시한 뒤, 부처님께 절하고 발치에 엎드려 ‘세존이시여, 저는 이 보시의 공덕으로 천상의 권세 등을 원하지 않습니다. 다만 당신과 같은 어느 한 부처님 처소에서 여덟 가지 서원을 얻어 어머니의 자리에 서서 네 가지 필수품으로 공양을 올릴 수 있는 이들 중에 으뜸이 되기를 바랍니다’라고 발원을 세웠다. 스승께서는 ‘이 여인의 발원이 이루어질 것인가?’라고 미래를 관조하시며 10만 겁을 살펴보시고는, ‘10만 겁의 끝에 고따마(Gotama)라는 이름의 부처님이 출현하실 것이다. 그때 너는 위사카(Visākhā)라는 이름의 여신도가 되어 그분 처소에서 여덟 가지 서원을 얻고 어머니의 자리에 서서 네 가지 필수품으로 공양을 올리는 공양주들 중에 으뜸이 될 것이다’라고 말씀하셨다. 그녀에게 그 성취는 마치 내일 얻게 될 것처럼 가깝게 느껴졌다.” Sā yāvatāyukaṃ puññaṃ katvā tato cutā devaloke nibbattitvā devamanussesu saṃsarantī kassapasammāsambuddhakāle kikissa kāsirañño sattannaṃ dhītānaṃ kaniṭṭhā saṅghadāsī nāma hutvā parakulaṃ agantvā tāhi jeṭṭhabhaginīhi saddhiṃ dīgharattaṃ dānādīni puññāni katvā kassapasammāsambuddhassa pādamūlepi ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa mātuṭṭhāne ṭhatvā catupaccayadāyikānaṃ aggā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Sā tato paṭṭhāya pana devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ attabhāve meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino dhītā hutvā nibbattā. Mayhaṃ sāsane bahūni puññāni akāsi. Iti kho, bhikkhave, ‘‘na mayhaṃ dhītā gāyati, patthitapatthanāya pana nipphattiṃ disvā udānaṃ udānetī’’ti vatvā satthā dhammaṃ desento, ‘‘bhikkhave, yathā nāma cheko mālākāro nānāpupphānaṃ mahantaṃ rāsiṃ katvā nānappakāre mālāguṇe karoti, evameva visākhāya nānappakārāni puññāni kātuṃ cittaṃ namatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그녀는 수명이 다하도록 공덕을 쌓고 그곳에서 죽어 천상계에 태어났으며, 천상과 인간계를 윤회하다가 까쌉빠(Kassapa) 정등각자 시대에 까시(Kāsi) 국왕 끼끼(Kikī)의 일곱 딸 중 막내인 상가다시(Saṅghadāsī)라는 이름으로 태어났다. 그녀는 시집을 가지 않고 언니들과 함께 오랜 세월 동안 보시 등의 공덕을 쌓았으며, 까쌉빠 정등각자의 발치에서도 ‘미래에 당신과 같은 부처님의 어머니 자리에 서서 네 가지 필수품을 보시하는 이들 중에 으뜸이 되게 하소서’라고 발원하였다. 그녀는 그때부터 다시 천상과 인간계를 윤회하다가 이번 생에 멘다까(Meṇḍaka) 장자의 아들인 다난자야(Dhanañcaya) 장자의 딸로 태어났다. 그녀는 나의 가르침 안에서 많은 공덕을 쌓았다. 비구들이여, 이와 같이 ‘나의 딸은 노래를 부르는 것이 아니라, 세웠던 서원의 성취를 보고 기쁨의 노래(우다나)를 읊는 것이다’라고 말씀하시고 나서, 스승께서는 법을 설하시며 ‘비구들이여, 마치 숙련된 꽃장수가 온갖 꽃들의 커다란 무더기를 만들어 여러 모양의 꽃다발을 만드는 것처럼, 이와 같이 위사카의 마음은 여러 종류의 공덕을 짓는 데 기울어져 있다’라고 말씀하시고 이 게송을 읊으셨다. 53. 53. ‘‘Yathāpi puppharāsimhā, kayirā mālāguṇe bahū; Evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti. “꽃더미에서 많은 꽃다발을 만들 듯, 태어난 필멸자는 마땅히 많은 선행을 쌓아야 하리.” Tattha puppharāsimhāti nānappakārānaṃ pupphānaṃ rāsimhā. Kayirāti kareyya. Mālāguṇe bahūti ekato vaṇṭikamālādibhedā nānappakārā mālāvikatiyo. Maccenāti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmena sattena cīvaradānādibhedaṃ bahuṃ kusalaṃ kattabbaṃ. Tattha puppharāsiggahaṇaṃ bahupupphadassanatthaṃ. Sace hi appāni pupphāni honti, mālākāro ca cheko [Pg.265] neva bahū mālāguṇe kātuṃ sakkoti, acheko pana appesu bahūsupi pupphesu na sakkotiyeva. Bahūsu pana pupphesu sati cheko mālākāro dakkho kusalo bahū mālāguṇe karoti, evameva sace ekaccassa saddhā mandā hoti, bhogā ca bahū saṃvijjanti, neva sakkoti bahūni kusalāni kātuṃ, mandāya ca pana saddhāya mandesu ca pana bhogesu na sakkoti. Uḷārāya ca pana saddhāya mandesu ca bhogesu na sakkotiyeva. Uḷārāya ca pana saddhāya uḷāresu ca bhogesu sati sakkoti. Tathārūpā ca visākhā upāsikā. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘yathāpi…pe… kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti. 거기서 ‘꽃더미에서’란 여러 종류의 꽃 더미를 말한다. ‘만들 듯(kayirā)’은 만들어야 한다(kareyya)는 뜻이다. ‘많은 꽃다발’은 꽃자루를 한데 묶은 꽃다발 등 여러 종류의 꽃 장식들을 말한다. ‘필멸자(maccena)’란 죽을 수밖에 없는 성질을 가졌기에 ‘맛짜(macca)’라는 이름을 얻은 중생이 가사 보시 등 여러 선행을 많이 행해야 함을 의미한다. 여기서 ‘꽃더미’라는 표현은 많은 꽃이 있음을 보여주기 위한 것이다. 실로 꽃이 적다면, 꽃장수가 숙련되었다 하더라도 많은 꽃다발을 만들 수 없으며, 숙련되지 않은 이는 꽃이 적든 많든 만들지 못한다. 그러나 꽃이 많을 때 숙련되고 영리하며 기술 있는 꽃장수는 많은 꽃다발을 만든다. 이와 같이 어떤 사람에게 믿음은 적은데 재물은 많다 하더라도 많은 선행을 지을 수 없으며, 믿음도 적고 재물도 적으면 행할 수 없다. 또한 믿음은 크지만 재물이 적어도 행할 수 없다. 오직 큰 믿음이 있고 큰 재물이 있을 때에만 능히 할 수 있다. 여신도 위사카는 바로 그러한 사람이다. 그것을 염두에 두고 ‘꽃더미에서… 마땅히 많은 선행을 쌓아야 하리’라는 이 법문이 설해진 것이다. Desanāvasāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 설법의 끝에 많은 이들이 예류도 등에 도달했다. 대중에게 유익한 법문이 되었다. Visākhāvatthu aṭṭhamaṃ 여덟 번째 위사카 이야기 끝. 9. Ānandattherapañhāvatthu 9. 아난다 장로의 질문 이야기 Na pupphagandho paṭivātametīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto ānandattherassa pañhaṃ vissajjento kathesi. ‘꽃 향기는 바람을 거슬러 가지 못한다’라는 이 법문을 스승께서 사밧띠에 머무실 때 아난다 장로의 질문에 답하시며 설하셨다. Thero kira sāyanhasamaye paṭisallīno cintesi – ‘‘bhagavatā mūlagandho, sāragandho, pupphagandhoti tayo uttamagandhā vuttā, tesaṃ anuvātameva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Atthi nu kho taṃ gandhajātaṃ, yassa paṭivātampi gandho gacchatī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘kiṃ mayhaṃ attanā vinicchitena, satthāraṃyeva pucchissāmī’’ti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi. Tena vuttaṃ – 장로는 저녁 무렵에 홀로 명상에 잠겨 생각했다. ‘세존께서는 뿌리 향기, 속재목 향기, 꽃 향기라는 세 가지 으뜸가는 향기를 말씀하셨는데, 그것들의 향기는 바람을 따라서만 가고 바람을 거슬러서는 가지 못한다. 바람을 거슬러서도 향기가 퍼지는 그런 종류의 향기가 있을까?’ 그러고 나서 이런 생각이 들었다. ‘나 스스로 판단하는 것이 무슨 이득이 있겠는가, 스승님께 직접 여쭈어보자.’ 그는 스승께 다가가 여쭈었다. 그리하여 다음과 같이 전해진다. ‘‘Atha kho āyasmā ānando sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 그리하여 아난다 존자는 저녁 무렵에 명상에서 일어나 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 아난다 존자는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Tīṇimāni, bhante, gandhajātāni, yesaṃ anuvātameva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Katamāni tīṇi? Mūlagandho, sāragandho, pupphagandho[Pg.266], imāni kho, bhante, tīṇi gandhajātāni. Yesaṃ anuvātameva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Atthi nu kho, bhante, kiñci gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti? (A. ni. 3.80) "존귀하신 분이시여, 향기에는 세 가지 종류가 있어 그 향이 바람을 따라서만 퍼지고 바람을 거슬러서는 퍼지지 않습니다. 그 세 가지는 무엇입니까? 뿌리 향, 심재 향, 꽃 향입니다. 존귀하신 분이시여, 이 세 가지 향기로운 것들은 바람을 따라서만 퍼지고 바람을 거슬러서는 퍼지지 않습니다. 존귀하신 분이시여, 혹시 바람을 따라서도 퍼지고 바람을 거슬러서도 퍼지며, 바람을 따르거나 거스르는 것 모두에 퍼지는 그러한 향기가 있습니까?" Athassa bhagavā pañhaṃ vissajjento – 그때 세존께서는 아난다의 그 질문에 답하시며 다음과 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Atthānanda, kiñci gandhajātaṃ, yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bhante, gandhajātaṃ’’? ‘‘Yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti? "아난다여, 바람을 따라서도 퍼지고 바람을 거슬러서도 퍼지며, 바람을 따르거나 거스르는 것 모두에 퍼지는 그러한 향기가 있느니라." "존귀하신 분이시여, 바람을 따라서도 퍼지고 바람을 거슬러서도 퍼지며, 바람을 따르거나 거스르는 것 모두에 퍼지는 그 향기는 대체 무엇입니까?" ‘‘Idhānanda, yasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. "아난다여, 여기 어떤 마을이나 도시에 여인이든 남성이든 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하며, 승가에 귀의한 이가 있느니라. 그는 생명을 해치는 일을 멀리하고, 주지 않은 것을 취하는 일을 멀리하며, 사음(음행)을 멀리하고, 거짓말을 멀리하며, 방일의 원인이 되는 술과 중독성 물질을 멀리하느니라. 그는 계를 지키며 선한 법을 갖추고, 인색함이라는 때가 없는 마음으로 집에 머물며, 아낌없이 베풀고, 언제든 보시할 준비가 되어 있으며, 보시하기를 즐기며, 요청에 부응하고, 나누어 주는 것을 즐거워하느니라." ‘‘Tassa disāsu samaṇabrāhmaṇā vaṇṇaṃ bhāsanti, ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti…pe… dānasaṃvibhāgarato’’’ti. "사문과 바라문들이 여러 방향에서 그의 공덕을 칭송하며 말하기를, '아무개 마을이나 도시의 어떤 여인 혹은 남성이 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하며, 승가에 귀의하였으며... (중략) ... 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워한다'라고 하느니라." ‘‘Devatāpissa vaṇṇaṃ bhāsanti, ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti…pe… dānasaṃvibhāgarato’’’ti. ‘‘Idaṃ kho taṃ, ānanda, gandhajātaṃ, yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati[Pg.267], anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti (a. ni. 3.80) vatvā imā gāthā abhāsi – "천신들도 그의 공덕을 칭송하며 말하기를, '아무개 마을이나 도시의 어떤 여인 혹은 남성이 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하며, 승가에 귀의하였으며... (중략) ... 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워한다'라고 하느니라. 아난다여, 이것이 바로 바람을 따라서도 퍼지고 바람을 거슬러서도 퍼지며, 바람을 따르거나 거스르는 것 모두에 퍼지는 그러한 향기이니라." 세존께서는 이와 같이 말씀하시고 다음의 게송을 읊으셨습니다. 54. 54. ‘‘Na pupphagandho paṭivātameti,Na candanaṃ tagaramallikā vā; Satañca gandho paṭivātameti,Sabbā disā sappuriso pavāyati. (a. ni. 3.80); "꽃 향기는 바람을 거슬러가지 못하고, 산달나무 향이나 타가라나 말리까 향도 그러하다. 그러나 참된 사람의 향기는 바람을 거슬러가니, 선한 사람은 모든 방향으로 그 향기를 풍기노라." 55. 55. ‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī; Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro’’ti. "산달나무 향이나 타가라 향, 연꽃 향이나 왓시키 향, 이러한 향기들 중에서 계행의 향기가 으뜸이어라." Tattha na pupphagandhoti tāvatiṃsabhavane paricchattakarukkho āyāmato ca vitthārato ca yojanasatiko, tassa pupphānaṃ ābhā paññāsa yojanāni gacchati, gandho yojanasataṃ, sopi anuvātameva gacchati, paṭivātaṃ pana aṭṭhaṅgulamattampi gantuṃ na sakkoti, evarūpopi na pupphagandho paṭivātameti. Candananti candanagandho. Tagaramallikā vāti imesampi gandho eva adhippeto. Sāragandhānaṃ aggassa hi lohitacandanassāpi tagarassapi mallikāyapi anuvātameva vāyati, no paṭivātaṃ. Satañca gandhoti sappurisānaṃ pana buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sīlagandho paṭivātameti. Kiṃ kāraṇā? Sabbā disā sappuriso pavāyati yasmā pana sappuriso sīlagandhena sabbāpi disā ajjhottharitvāva gacchati, tasmā ‘‘tassa gandho na paṭivātametī’’ti na vattabbo. Tena vuttaṃ ‘‘paṭivātametī’’ti. Vassikīti jātisumanā. Etesanti imesaṃ candanādīnaṃ gandhajātānaṃ gandhato sīlavantānaṃ sappurisānaṃ sīlagandhova anuttaro asadiso apaṭibhāgoti. 거기서 ‘꽃 향기는 아니니라(na pupphagandho)’라는 것은 도리천의 파리찻타까 나무가 길이와 넓이가 100유순이고, 그 꽃의 빛은 50유순까지 퍼지며 향기는 100유순까지 미치지만, 그 향기조차 바람을 따라서만 갈 뿐 바람을 거슬러서는 8손가락 마디(aṭṭhaṅgula) 정도의 거리도 가지 못함을 뜻한다. 이와 같이 수승한 꽃 향기조차 바람을 거슬러가지 못한다는 것이다. ‘산달나무(candana)’는 산달나무 향을 말한다. ‘타가라와 말리까(tagaraṃ mallikā vā)’도 역시 이 꽃들의 향을 뜻한다. 심재 향의 으뜸인 적전단 향이나 타가라 향, 말리까 향도 오직 바람을 따라서만 풍길 뿐 바람을 거슬러서는 풍기지 않는다. ‘참된 사람들의 향기(satañca gandho)’라는 것은 부처님, 벽지불, 성문 제자들과 같은 선한 이들의 계행의 향기가 바람을 거슬러감을 뜻한다. 무슨 까닭인가? 선한 사람은 계행의 향기로 모든 방향을 압도하며 나아가기 때문에, ‘그의 향기는 바람을 거슬러가지 못한다’라고 말해서는 안 되기 때문이다. 그래서 ‘바람을 거슬러간다’라고 설해진 것이다. ‘왓시키(vassikī)’는 위대한 자스민 꽃(jātisumanā)이다. ‘이것들 중에서(etesanti)’라는 것은 산달나무 등의 이러한 향기로운 것들보다 계를 갖춘 선한 이들의 계행의 향기가 비교할 수 없이 뛰어나고 독보적이라는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 이 가르침은 대중들에게 큰 이익이 되었다. Ānandattherapañhāvatthu navamaṃ. 아난다 장로의 질문 이야기, 아홉 번째가 끝났다. 10. Mahākassapattherapiṇḍapātadinnavatthu 10. 마하깟사빠 장로의 공양 올림 이야기 Appamatto [Pg.268] ayaṃ gandhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto mahākassapattherassa piṇḍapātadānaṃ ārabbha kathesi. "이 향기는 미미하나..."라는 이 법문은 세존께서 벨루바나에 머무실 때 마하깟사빠 장로의 공양 올림을 인연으로 설하신 것이다. Ekasmiñhi divase thero sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhāya ‘‘rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya carissāmī’’ti nikkhami. Tasmiṃ pana samaye sakkassa devarañño paricārikā kakuṭapādiniyo pañcasatā accharāyo ‘‘therassa piṇḍapātaṃ dassāmā’’ti ussāhajātā pañca piṇḍapātasatāni sajjetvā ādāya antarāmagge ṭhatvā, ‘‘bhante, imaṃ piṇḍapātaṃ gaṇhatha, saṅgahaṃ no karothā’’ti vadiṃsu. ‘‘Gacchatha tumhe, ahaṃ duggatānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Bhante, mā no nāsetha, saṅgahaṃ no karothā’’ti. Thero ñatvā puna paṭikkhipitvā punapi apagantuṃ anicchamānā yācantiyo ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, apagacchathā’’ti accharaṃ pahari. Tā therassa accharasaddaṃ sutvā santhambhitvā sammukhā ṭhātuṃ asakkontiyo palāyitvā devalokameva gantvā, sakkena ‘‘kahaṃ gatātthā’’ti puṭṭhā, ‘‘‘samāpattito vuṭṭhitassa therassa piṇḍapātaṃ dassāmā’ti gatāmhā, devā’’ti. ‘‘Dinno pana vā’’ti? ‘‘Gaṇhituṃ na icchatī’’ti. ‘‘Kiṃ kathesī’’ti? ‘‘‘Duggatānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’ti āha, devā’’ti. ‘‘Tumhe kenākārena gatā’’ti. ‘‘Imināva, devā’’ti. Sakko ‘‘tumhādisiyo therassa piṇḍapātaṃ kiṃ dassantī’’ti sayaṃ dātukāmo hutvā, jarājiṇṇo mahallako khaṇḍadanto palitakeso otaggasarīro mahallakatanta vāyo hutvā sujampi devadhītaraṃ tathārūpameva mahallikaṃ katvā ekaṃ pesakāravīthiṃ māpetvā tantaṃ pasārento acchi. 어느 날 장로께서 7일간의 멸진정에서 깨어나 "라자가하에서 차례대로 탁발을 하리라" 하며 나섰다. 그때 제석천의 시종들인, 비둘기 발처럼 붉은 발을 가진 500명의 천녀들이 "장로님께 공양을 올리자" 하여 500인분의 공양물을 준비해 길목에 서서 "존자시여, 이 공양을 받으시고 저희를 보살펴 주소서"라고 말하였다. 장로께서는 "그대들은 물러가라. 나는 가난한 이들을 보살피려 한다"라고 하셨다. 천녀들이 "존자시여, 저희를 외면하지 마시고 보살펴 주소서"라고 애원하자, 장로께서는 사정을 아시고 다시 거절하셨다. 그래도 물러가지 않고 간청하자 장로께서는 "그대들은 제 분수를 모르는구나, 물러가라" 하며 손가락을 튕기셨다. 천녀들은 그 소리를 듣고 위엄에 눌려 물러나 천상으로 돌아갔다. 제석천이 사정을 묻자 "장로님께서 가난한 이들을 보살피려 한다며 공양을 받지 않으셨습니다"라고 답했다. 제석천은 "그대들이 그런 화려한 모습으로 가니 그렇지 않으냐"라고 하며, 스스로 보시하고자 늙고 쇠약한 직조공으로 변장하고 수자따 천녀를 할멈으로 변장시켜 직조공의 거리를 만들어 실을 펴며 기다리고 있었다. Theropi ‘‘duggatānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti nagarābhimukho gacchanto bahinagare eva taṃ vīthiṃ disvā olokento dve jane addasa. Tasmiṃ khaṇe sakko tantaṃ pasāreti, sujā tasaraṃ vaṭṭeti. Thero cintesi – ‘‘ime mahallakakālepi kammaṃ karontiyeva imasmiṃ nagare imehi duggatatarā natthi maññe, imehi dinnaṃ uḷuṅkamattampi sākamattampi gahetvā imesaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti. So tesaṃ gehābhimukho ahosi. Sakko taṃ āgacchantaṃ disvā sujaṃ āha – ‘‘bhadde, mayhaṃ ayyo ito āgacchati, tvaṃ apassantī viya tuṇhī hutvā nisīda, khaṇena theraṃ vañcetvā piṇḍapātaṃ dassāmā’’ti. Thero āgantvā gehadvāre [Pg.269] aṭṭhāsi. Tepi apassantā viya attano kammameva karontā thokaṃ āgamiṃsu. 마하깟사빠 장로 또한 "가난한 이들에게 은혜를 베풀리라"고 마음먹고 성을 향해 가다가 성 밖에서 그 길을 보고 살펴보던 중 노인 두 명을 보았다. 그 순간 삭까(제석천)는 베를 짜고 있었고, 수자따는 북을 돌리고 있었다. 장로는 '이들은 노년의 나이임에도 여전히 일을 하고 있구나. 이 성에서 이들보다 더 가난한 이는 없을 것이라 생각한다. 이들이 보시하는 한 국자의 죽이나 채소 삶은 것이라도 받아서 그들에게 은혜를 베풀리라'고 생각했다. 그는 그들의 집을 향해 갔다. 삭까는 그가 오는 것을 보고 수자따에게 말했다. "그대여, 나의 스승께서 이쪽으로 오고 계신다. 그대는 못 본 척 가만히 앉아 있으라. 잠시 후에 장로를 속여서 공양을 올리자." 장로가 와서 집 문 앞에 섰다. 그들 또한 못 본 척하며 자기 일만 계속하며 잠시 시간을 보냈다. Atha sakko ‘‘gehadvāre eko thero viya ṭhito, upadhārehi tāvā’’ti āha. ‘‘Gantvā upadhāretha, sāmī’’ti. So gehā nikkhamitvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ubhohi hatthehi jaṇṇukāni olambitvā nitthunanto uṭṭhāya ‘‘kataro thero nu kho ayyo’’ti thokaṃ osakkitvā ‘‘akkhīni me dhūmāyantī’’ti vatvā nalāṭe hatthaṃ ṭhapetvā uddhaṃ oloketvā ‘‘aho dukkhaṃ, ayyo no mahākassapatthero cirassaṃ me kuṭidvāraṃ āgato, atthi nu kho kiñci gehe’’ti āha. Sujā thokaṃ ākulaṃ viya hutvā ‘‘atthi, sāmī’’ti paṭivacanaṃ adāsi. Sakko, ‘‘bhante, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā saṅgahaṃ no karothā’’ti pattaṃ gaṇhi. Thero ‘‘etehi dinnaṃ sākaṃ vā hotu kuṇḍakamuṭṭhi vā, saṅgahaṃ nesaṃ karissāmī’’ti pattaṃ adāsi. So antogharaṃ pavisitvā ghaṭiodanaṃ nāma ghaṭiyā uddharitvā pattaṃ pūretvā therassa hatthe ṭhapesi. So ahosi piṇḍapāto anekasūpabyañjano, sakalaṃ rājagahanagaraṃ gandhena ajjhotthari. 그때 삭까는 "집 문 앞에 장로 한 분이 서 계신 듯하니, 우선 살펴보아라"라고 말했다. "남편이시여, 직접 가서 살펴보소서"라고 수자따가 말했다. 그는 집에서 나와 장로에게 오체투지로 예배하고 두 손으로 무릎을 짚으며 신음하며 일어나서, "존자여, 어느 장로님이십니까?"라고 모르는 척 물으며 조금 뒤로 물러나 "제 눈이 흐릿합니다"라고 말하고는, 이마에 손을 얹고 위를 쳐다보며 "오, 괴롭구나. 우리의 스승이신 마하깟사빠 장로께서 오랜만에 우리 집 문 앞에 오셨구나. 집에 보시할 만한 것이 좀 있는가?"라고 물었다. 수자따는 조금 당황한 척하며 "있습니다, 남편이시여"라고 대답했다. 삭까는 "존자여, 거칠거나 고운 것을 따지지 마시고 저희에게 은혜를 베풀어 주소서"라고 말하며 발우를 받았다. 장로는 '이들이 보시하는 것이 채소든 겨 주먹밥이든 상관없이 그들에게 은혜를 베풀리라'고 생각하며 발우를 건네주었다. 그는 집 안으로 들어가 항아리에서 버터 밥을 꺼내 발우를 채워 장로의 손에 올렸다. 그 공양물은 수많은 국과 반찬이 갖춰진 것이었으며, 온 라자가하 성이 그 향기로 가득 찼다. Tadā thero cintesi – ‘‘ayaṃ puriso appesakkho, piṇḍapāto mahesakkho, sakkassa bhojanasadiso, ko nu kho eso’’ti. Atha naṃ ‘‘sakko’’ti ñatvā āha – ‘‘bhāriyaṃ te kammaṃ kataṃ duggatānaṃ sampattiṃ vilumpantena, ajja mayhaṃ dānaṃ datvā kocideva duggato senāpatiṭṭhānaṃ vā seṭṭhiṭṭhānaṃ vā labheyyā’’ti. ‘‘Mayā duggatataro natthi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā tvaṃ duggato devaloke rajjasiriṃ anubhavanto’’ti? ‘‘Bhante, evaṃ nāmetaṃ, mayā pana anuppanne buddhe kalyāṇakammaṃ kataṃ, buddhuppāde vattamāne kalyāṇakammaṃ katvā cūḷarathadevaputto mahārathadevaputto anekavaṇṇadevaputtoti ime tayo samānadevaputtā mama āsannaṭṭhāne nibbattā, mayā tejavantatarā. Ahañhi tesu devaputtesu ‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’ti paricārikāyo gahetvā antaravīthiṃ otiṇṇesu palāyitvā gehaṃ pavisāmi. Tesañhi sarīrato tejo mama sarīraṃ ottharati, mama sarīrato tejo tesaṃ sarīraṃ na ottharati, ‘ko mayā duggatataro, bhante’ti. ‘Evaṃ santepi ito paṭṭhāya [Pg.270] mayhaṃ mā evaṃ vañcetvā dānamadāsī’’’ti. ‘‘Vañcetvā tumhākaṃ dāne dinne mayhaṃ kusalaṃ atthi, na atthī’’ti? ‘‘Atthāvuso’’ti. ‘‘Evaṃ sante kusalakammakaraṇaṃ nāma mayhaṃ bhāro, bhante’’ti. So evaṃ vatvā theraṃ vanditvā sujaṃ gahetvā theraṃ padakkhiṇaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’nti udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ – 그때 장로는 '이 사람은 복이 적어 보이는데, 공양물은 위력적이며 삭까(제석천)의 음식과 같구나. 이 사람은 도대체 누구인가?'라고 생각했다. 그러다 그가 '삭까'임을 알고 말했다. "삭까여, 그대는 가난한 이들의 공덕을 빼앗아 무거운 업을 지었구나. 오늘 나에게 보시를 하여 가난한 누군가가 장군이나 장자의 지위를 얻을 수도 있었을 텐데." "존자여, 저보다 더 가난한 이는 없습니다"라고 대답하자 장로가 물었다. "신들의 세계에서 왕의 영광을 누리고 있으면서 어찌하여 그대가 가난하단 말이냐?" "존자여, 그것은 그러합니다만, 저는 부처님이 출현하시기 전에 공덕을 쌓았습니다. 그러나 지금 부처님이 세상에 계실 때 공덕을 쌓은 쭐라라따 천자, 마하라따 천자, 아네까완나 천자라는 세 천자는 저와 지위가 같은 천자들이지만 제 거처 가까이에 태어나 저보다 훨씬 위력이 큽니다. 그 천자들이 축제를 즐기려고 시녀들을 데리고 길로 내려오면 저는 도망쳐서 집으로 들어가야 합니다. 그들의 몸에서 나오는 빛이 제 몸을 압도하지만, 제 몸에서 나오는 빛은 그들을 압도하지 못합니다. 존자여, 저보다 더 가난한 자가 어디 있겠습니까?" "비록 그러할지라도 이제부터는 나를 이처럼 속여서 보시하지 마라." "존자여, 속여서라도 당신께 보시를 올리면 저에게 공덕이 있습니까, 없습니까?" "벗이여, 공덕이 있느니라." "존자여, 그렇다면 공덕을 쌓는 일은 저의 책임입니다." 그는 이렇게 말하고 장로에게 예배한 뒤, 수자따를 데리고 장로를 오른쪽으로 돌며 경의를 표하고 허공으로 솟구쳐 올라 "오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자께 잘 드려졌구나!"라고 기쁨의 찬탄을 내뱉었다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pippaliguhāyaṃ viharati, sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā. Atha kho āyasmā mahākassapo tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhāsi. Atha kho āyasmato mahākassapassa tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ rājagahaṃ piṇḍāya paviseyya’’nti. "한때 세존께서는 라자가하의 깔란다까니와빠에 있는 벨루와나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 마하깟사빠 존자는 삐빨리 굴에 머물며 7일 동안 가부좌를 틀고 앉아 어떤 삼매에 들어 있었다. 그 후 마하깟사빠 존자는 7일이 지나 그 삼매에서 깨어났다. 삼매에서 깨어난 마하깟사빠 존자에게 이런 생각이 들었다. '내가 라자가하로 탁발하러 가야겠구나.'" ‘‘Tena kho pana samayena pañcamattāni devatāsatāni ussukkaṃ āpannāni honti āyasmato mahākassapassa piṇḍapātapaṭilābhāya. Atha kho āyasmā mahākassapo tāni pañcamattāni devatāsatāni paṭikkhipitvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. "그때 약 500명의 천녀들이 마하깟사빠 존자에게 공양을 올리기 위해 애쓰고 있었다. 그러나 마하깟사빠 존자는 그 500명의 천녀들을 물리치고, 오전 이른 시간에 옷을 입고 발우와 가사를 수한 뒤 라자가하로 탁발하러 들어갔다." ‘‘Tena kho pana samayena sakko devānamindo āyasmato mahākassapassa piṇḍapātaṃ dātukāmo hoti. Pesakāravaṇṇaṃ abhinimminitvā tantaṃ vināti, sujā asurakaññā tasaraṃ pūreti. Atha kho āyasmā mahākassapo rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena sakkassa devānamindassa nivesanaṃ tenupasaṅkami, addasā kho sakko devānamindo āyasmantaṃ mahākassapaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvā gharā nikkhamitvā paccuggantvā hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ pavisitvā ghaṭiyā odanaṃ uddharitvā pattaṃ pūretvā āyasmato mahākassapassa adāsi. So ahosi piṇḍapāto anekasūpo anekabyañjano anekarasabyañjano. Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘ko nu kho ayaṃ satto, yassāyaṃ evarūpo iddhānubhāvo’ti. Atha kho āyasmato [Pg.271] mahākassapassa etadahosi – ‘sakko kho ayaṃ devānamindo’ti viditvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘kataṃ kho te idaṃ, kosiya, mā punapi evarūpamakāsī’’’ti. ‘‘Amhākampi, bhante kassapa, puññena attho, amhākampi puññena karaṇīya’’nti. "그때 신들의 왕 삭까는 마하깟사빠 존자에게 공양을 올리고 싶어 했다. 그는 베 짜는 사람의 모습으로 변신하여 베를 짰고, 아수라의 딸 수자따는 북에 실을 채우고 있었다. 그때 마하깟사빠 존자는 라자가하에서 차례대로 탁발을 하다가 삭까 신왕의 집이 있는 곳에 이르렀다. 삭까 신왕은 마하깟사빠 존자가 멀리서 오는 것을 보고 집에서 나와 마중하며 손에서 발우를 받아 집으로 들어갔다. 그리고 항아리에서 밥을 꺼내 발우를 가득 채워 마하깟사빠 존자에게 드렸다. 그 공양물은 수많은 국과 반찬, 그리고 다양한 맛의 요리가 갖춰진 것이었다. 그때 마하깟사빠 존자에게 이런 생각이 들었다. '이 존재는 누구이기에 이와 같은 신통력을 지녔는가?' 이윽고 마하깟사빠 존자는 '이분은 신들의 왕 삭까로구나'라고 알고 삭까 신왕에게 이렇게 말했다. '꼬시야여, 그대는 참으로 이런 일을 하였구나. 다시는 이와 같은 일을 하지 마라.' '존자 깟사빠여, 저희에게도 공덕은 필요합니다. 저희 또한 공덕을 쌓아야 합니다.'" ‘‘Atha kho sakko devānamindo āyasmantaṃ mahākassapaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ, aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ, aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’’nti (udā. 27). 그때 제석천왕은 존자 마하깟사빠에게 예배하고 오른쪽으로 세 번 도는 예경(우요삼잡)을 마친 뒤, 허공으로 날아올라 하늘 한가운데에서 세 번이나 이 감흥어린 노래(우다나)를 읊었다. "오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나. 오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나. 오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나." Atha kho bhagavā vihāre ṭhito eva tassa taṃ saddaṃ sutvā bhikkhū āmantetvā – ‘‘passatha, bhikkhave, sakkaṃ devānamindaṃ udānaṃ udānetvā ākāsena gacchanta’’nti āha. ‘‘Kiṃ pana tena kataṃ, bhante’’ti? ‘‘Vañcetvā tena mayhaṃ puttassa kassapassa piṇḍapāto dinno, taṃ datvā tuṭṭhamānaso udānaṃ udānento gacchatī’’ti. ‘‘Therassa piṇḍapātaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti kathaṃ, bhante, tena ñātanti. ‘‘Bhikkhave, mama puttena sadisaṃ nāma piṇḍapātikaṃ devāpi manussāpi pihayantīti vatvā sayampi udānaṃ udāne’’si. Sutte pana etthakameva āgataṃ – 그때 세존께서는 사찰에 머무시며 제석천왕의 그 소리를 들으시고 비구들을 불러 말씀하셨다. "비구들이여, 보아라. 제석천왕이 감흥어린 노래를 읊고 하늘로 가고 있구나." "세존이시여, 그가 무엇을 했습니까?" "그는 내 아들 깟사빠를 속여 탁발 음식을 올렸다. 그 보시를 올리고 기쁜 마음으로 감흥어린 노래를 읊으며 가고 있는 것이다." "세존이시여, 장로님께 탁발 음식을 보시하는 것이 적절하다는 것을 그는 어떻게 알았습니까?" "비구들이여, 내 아들 깟사빠와 같이 탁발 수행을 하는 비구는 신들도 인간들도 사랑하느니라."라고 말씀하시고 몸소 감흥어린 노래를 읊으셨다. 경전에는 이 정도만 전해온다. ‘‘Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sakkassa devānamindassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe tikkhattuṃ udānaṃ udānentassa ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ, aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ, aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’nti (udā. 27). 세존께서는 인간의 귀를 넘어선 청정하고 신성한 귀(천이통)로, 제석천왕이 허공으로 날아올라 하늘 한가운데에서 "오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나. 오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나. 오, 보시여! 위대한 보시여! 깟사빠 존자에게 잘 안주하고 있구나."라고 세 번 감흥어린 노래를 읊는 소리를 들으셨다. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – 그때 세존께서는 이 뜻을 아시고, 그 시간에 이 감흥어린 노래를 읊으셨다. ‘‘Piṇḍapātikassa [Pg.272] bhikkhuno,Attabharassa anaññaposino; Devā pihayanti tādino,Upasantassa sadā satīmato’’ti. (udā. 27); "탁발 수행을 하는 비구, 자신을 스스로 돌보며 남에게 의지하지 않는 비구, 흔들림 없고 평온하며 항상 마음 챙기는 이, 신들도 그를 사랑하네." Imañca pana udānaṃ udānetvā, ‘‘bhikkhave, sakko devānamindo mama puttassa sīlagandhena āgantvā piṇḍapātaṃ adāsī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그리고 이 감흥어린 노래를 읊으신 뒤 "비구들이여, 제석천왕은 내 아들의 계행의 향기에 이끌려 와서 탁발 음식을 올린 것이다."라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 56. 56. ‘‘Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ; Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo’’ti. "가라 꽃이나 산달나무의 향기는 보잘것없지만, 계행을 갖춘 이들의 향기는 신들 사이에서도 으뜸으로 퍼져 나가네." Tattha appamattoti parittappamāṇo. Yo ca sīlavatanti yo pana sīlavantānaṃ sīlagandho, so tagaraṃ viya lohitacandanaṃ viya ca parittako na hoti, ativiya uḷāro vipphārito. Teneva kāraṇena vāti devesu uttamoti pavaro seṭṭho hutvā devesu ca manussesu ca sabbatthameva vāyati, ottharanto gacchatīti. 거기서 ‘appamatto’란 양이 아주 적다는 뜻이다. 계행을 갖춘 이들의 계행의 향기는 타가라 꽃이나 붉은 산달나무의 향기처럼 적은 것이 아니라 매우 숭고하고 널리 퍼진다. 그런 까닭에 ‘신들 사이에서도 으뜸으로 퍼져 나간다’라고 하였으니, 이는 매우 뛰어나고 수승한 상태가 되어 신들과 인간들 사이 모든 곳에 향기를 풍기며 널리 퍼져 나간다는 의미이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달했다. 이 설법은 대중에게 유익한 것이 되었다. Mahākassapattherapiṇḍapātadinnavatthu dasamaṃ. 마하깟사빠 장로의 탁발 보시 이야기 열 번째가 끝났다. 11. Godhikattheraparinibbānavatthu 11. 고디까 장로의 반열반 이야기 Tesaṃ sampannasīlānanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharanto godhikattherassa parinibbānaṃ ārabbha kathesi. "계행을 구족한 저들에게"로 시작되는 이 법문은 세존께서 라자가하 근처의 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 고디까 장로의 반열반과 관련하여 설하신 것이다. So hi āyasmā isigilipasse kāḷasilāyaṃ viharanto appamatto ātāpī pahitatto sāmāyikaṃ cetovimuttiṃ phusitvā ekassa anussāyikassa rogassa vasena tato parihāyi. So dutiyampi tatiyampi chakkhattuṃ jhānaṃ nibbattetvā parihīno, sattame vāre uppādetvā cintesi – ‘‘ahaṃ chakkhattuṃ jhānā parihīno, parihīnajjhānassa kho [Pg.273] pana aniyatā gati, idāneva satthaṃ āharissāmī’’ti kesoropanasatthakaṃ gahetvā galanāḷiṃ chindituṃ pañcake nipajji. Māro tassa cittaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu satthaṃ āharitukāmo, satthaṃ āharantā kho pana jīvite nirapekkhā honti, te vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattampi pāpuṇanti, sacāhaṃ etaṃ vāressāmi, na me vacanaṃ karissati, satthāraṃ vārāpessāmī’’ti aññātakavesena satthāraṃ upasaṅkamitvā evamāha – 그 존자는 이시길리 산비탈의 깔라실라에 머무르며 방일하지 않고 부지런히 정진하며 도를 닦아 일시적인 심해탈을 얻었으나, 고질적인 질병 때문에 그 선정에서 퇴보하게 되었다. 그는 여섯 번이나 선정을 얻었으나 매번 퇴보했다. 일곱 번째로 선정을 일으켰을 때 그는 생각했다. "나는 여섯 번이나 선정에서 퇴보했다. 선정에서 퇴보한 자의 운명은 불확실하니, 지금 바로 무기를 사용하리라." 그는 면도칼을 들고 목동맥을 끊기 위해 침상에 누웠다. 마라가 그의 마음을 알고 생각했다. "이 비구가 무기를 사용하려 하는구나. 무기를 사용하는 자들은 실로 목숨에 미련이 없다. 그들은 위빳사나를 닦아 아라한과에 이르기도 한다. 만약 내가 그를 말린다면 내 말을 듣지 않을 것이니, 스승(부처님)께서 말리게 하리라." 마라는 변장하여 세존께 다가가 이렇게 말했다. ‘‘Mahāvīra mahāpañña, iddhiyā yasasā jalaṃ; Sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. "위대한 영웅이시여, 지혜로운 분이시여, 신통과 명성으로 빛나는 분이시여, 모든 원한과 두려움을 초월하신 분이시여, 혜안을 갖추신 분의 발 아래 예배하나이다." ‘‘Sāvako te mahāvīra, maraṇaṃ maraṇābhibhū; Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. "위대한 영웅이시여, 당신의 제자가 죽음에 압도되어 죽기를 열망하고 결심하고 있습니다. 광명을 지니신 분이시여, 그를 말려 주소서." ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159); "사람들에게 널리 알려지신 세존이시여, 당신의 가르침을 즐거워하며 아직 아라한과에 도달하지 못한 유학(세카)의 제자가 어찌 죽음을 택하겠습니까?" Tasmiṃ khaṇe therena satthaṃ āharitaṃ hoti. Satthā ‘‘māro aya’’nti viditvā imaṃ gāthamāha – 그 순간 장로는 이미 무기를 사용했다. 세존께서는 "이 자는 마라다"라고 아시고 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Evañhi dhīrā kubbanti, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, godhiko parinibbuto’’ti. (saṃ. ni. 1.159); "현자들은 실로 이렇게 행하나니, 목숨에 미련을 두지 않네. 고디까는 갈애를 뿌리째 뽑아 버리고 반열반에 들었노라." Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ therassa satthaṃ āharitvā nipannaṭṭhānaṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe māro pāpimā ‘‘kattha nu kho imassa paṭisandhiviññāṇaṃ patiṭṭhita’’nti dhūmarāsi viya timirapuñjo viya ca hutvā sabbadisāsu therassa viññāṇaṃ samanvesati. Bhagavā taṃ dhūmatimirabhāvaṃ bhikkhūnaṃ dassetvā ‘‘eso kho, bhikkhave, māro pāpimā godhikassa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesati ‘kattha godhikassa kulaputtassa viññāṇaṃ patiṭṭhita’nti. Apatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena godhiko kulaputto parinibbuto’’ti āha. Māropi tassa viññāṇaṭṭhānaṃ daṭṭhuṃ asakkonto kumārakavaṇṇo hutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi – 그때 세존께서는 많은 비구들과 함께 장로가 무기를 사용하여 누워 있는 곳으로 가셨다. 그 순간 사악한 마라는 '이 고디까의 재생연결식이 어디에 안주해 있는가?'라고 생각하며, 연기 덩어리나 어둠의 무리처럼 되어 모든 방향에서 장로의 식(識)을 찾고 있었다. 세존께서는 그 정체를 비구들에게 보여주시며 말씀하셨다. "비구들이여, 저 사악한 마라가 고디까의 식을 찾고 있구나. 그러나 비구들이여, 고디까는 안주할 곳 없는 식으로써 반열반에 들었느니라." 마라는 식의 안주처를 찾을 수 없자 동자의 모습으로 변해 비파를 들고 세존께 다가와 물었다. ‘‘Uddhaṃ [Pg.274] adho ca tiriyaṃ, disā anudisā svahaṃ; Anvesaṃ nādhigacchāmi, godhiko so kuhiṃ gato’’ti. (saṃ. ni. 1.159); "위로, 아래로, 옆으로, 사방과 그 사이를 모두 찾아보아도 알 수 없나이다. 고디까, 그는 어디로 갔습니까?" Atha naṃ satthā āha – 그러자 세존께서 그에게 말씀하셨다. ‘‘Yo dhīro dhitisampanno, jhāyī jhānarato sadā; Ahorattaṃ anuyuñjaṃ, jīvitaṃ anikāmayaṃ. "지혜롭고 확신에 찬 이, 항상 선정에 머물며 즐거워하고, 밤낮으로 정진하며 목숨에 미련을 두지 않는 이," ‘‘Jetvāna maccuno senaṃ, anāgantvā punabbhavaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, godhiko parinibbuto’’ti. (saṃ. ni. 1.159); "그는 죽음의 군대를 물리치고 다시 태어남 없이 갈애를 뿌리째 뽑아 버리고 고디까는 반열반에 들었노라." Evaṃ vutte māro pāpimā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – 이렇게 말씀하시자 사악한 마라는 세존께 게송으로 대답했다. ‘‘Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha; Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti. (saṃ. ni. 1.159); "근심에 압도된 그의 겨드랑이에서 비파가 떨어졌네. 그러자 그 낙담한 마라는 그 자리에서 사라졌네." Satthāpi ‘‘kiṃ te, pāpima, godhikassa kulaputtassa nibbattaṭṭhānena? Tassa hi nibbattaṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ satampi sahassampi daṭṭhuṃ na sakkotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 부처님께서도 "악한 자여, 고디카 선남자가 다시 태어난 곳을 알아서 너에게 무슨 이익이 있겠느냐? 참으로 그 고디카가 반열반에 든 곳은 너와 같은 자들이 백 명이나 천 명일지라도 결코 볼 수 없다."라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 57. 57. ‘‘Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ; Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti. "계행을 구족하고 방일하지 않으며 머물며, 바른 지혜로 해탈한 그들의 자취를 마라는 찾지 못한다." Tattha tesanti yathā appatiṭṭhitena viññāṇena godhiko kulaputto parinibbuto, ye ca evaṃ parinibbāyanti, tesaṃ sampannasīlānanti paripuṇṇasīlānaṃ. Appamādavihārinanti satiavippavāsasaṅkhātena appamādena viharantānaṃ. Sammadaññā vimuttānanti hetunā ñāyena kāraṇena jānitvā ‘‘tadaṅgavimuttiyā, vikkhambhanavimuttiyā, samucchedavimuttiyā, paṭippassaddhivimuttiyā, nissaraṇavimuttiyā’’ti imāhi pañcahi vimuttīhi vimuttānaṃ. Māro maggaṃ na vindatīti evarūpānaṃ mahākhīṇāsavānaṃ sabbathāmena maggantopi māro gatamaggaṃ na vindati na labhati na passatīti. 거기서 '그들의'라는 것은 머물 곳 없는 식(識)으로써 고디카 선남자가 열반에 든 것처럼, 이와 같이 열반에 드는 이들을 말한다. '계행을 구족한 이들'이란 계율을 원만히 갖춘 이들을 말한다. '방일하지 않으며 머무는 이들'이란 마음챙김을 놓지 않는 불방일(不放逸)로써 머무는 이들을 말한다. '바른 지혜로 해탈한 이들'이란 합당한 이유와 도리에 따라 알아서 '부분적인 해탈(tadaṅgavimutti), 억누름에 의한 해탈(vikkhambhanavimutti), 단절에 의한 해탈(samucchedavimutti), 가라앉힘에 의한 해탈(paṭippassaddhivimutti), 벗어남에 의한 해탈(nissaraṇavimutti)'이라는 이 다섯 가지 해탈로써 해탈한 이들을 말한다. '마라가 길을 찾지 못한다'는 것은 이와 같은 위대한 아라한들의 자취를 마라가 온 힘을 다해 찾을지라도 결코 발견할 수 없고 얻을 수 없으며 볼 수 없다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 이 가르침은 많은 사람들에게 유익하게 되었다. Godhikattheraparinibbānavatthu ekādasamaṃ. 열한 번째 이야기인 고디카 어른스님의 반열반 이야기가 끝났다. 12. Garahadinnavatthu 12. 가라하딘나 이야기 Yathā [Pg.275] saṅkāraṭṭhānasminti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto garahadinnaṃ nāma nigaṇṭhasāvakaṃ ārabbha kathesi. "쓰레기더미 속에서"로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 제타 숲에 머무실 때 가라하딘나라고 하는 니간타의 제자를 인연으로 하여 말씀하셨다. Sāvatthiyañhi sirigutto ca garahadinno cāti dve sahāyakā ahesuṃ. Tesu sirigutto upāsako buddhasāvako, garahadinno nigaṇṭhasāvako. Taṃ nigaṇṭhā abhikkhaṇaṃ evaṃ vadanti – ‘‘tava sahāyakaṃ siriguttaṃ ‘kiṃ tvaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamasi, tassa santike kiṃ labhissasī’ti vatvā yathā amhe upasaṅkamitvā amhākañca deyyadhammaṃ dassati, kiṃ evaṃ ovadituṃ na vaṭṭatī’’ti. Garahadinno tesaṃ vacanaṃ sutvā abhikkhaṇaṃ gantvā ṭhitanisinnaṭṭhānādīsu siriguttaṃ evaṃ ovadati – ‘‘samma, kiṃ te samaṇena gotamena, taṃ upasaṅkamitvā kiṃ labhissasi, kiṃ te mama, ayye, upasaṅkamitvā tesaṃ dānaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti? Sirigutto tassa kathaṃ sutvāpi bahū divase tuṇhī hutvā nibbijjitvā ekadivasaṃ, ‘‘samma, tvaṃ abhikkhaṇaṃ āgantvā maṃ ṭhitaṭṭhānādīsu evaṃ vadesi, ‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā kiṃ labhissasi, mama, ayye, upasaṅkamitvā tesaṃ dānaṃ dehī’ti, kathehi tāva me, tava, ayyā, kiṃ jānantī’’ti? ‘‘‘Aho, sāmi, mā evaṃ vada, mama ayyānaṃ aññātaṃ nāma natthi, sabbaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ kāyavacīmanokammaṃ idaṃ bhavissati, idaṃ na bhavissatī’ti sabbaṃ bhabbābhabbaṃ jānantī’’ti? ‘‘Evaṃ vadesī’’ti. ‘‘Āma, vademī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, atibhāriyaṃ te kataṃ, ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ etamatthaṃ anācikkhantena, ajja mayā ayyānaṃ ñāṇānubhāvo ñāto, gaccha, samma, ayye, mama vacanena nimantehī’’ti. So nigaṇṭhānaṃ santikaṃ gantvā te vanditvā ‘‘mayhaṃ sahāyako sirigutto svātanāya tumhe nimantetī’’ti āha. ‘‘Siriguttena sāmaṃ tvaṃ vutto’’ti? ‘‘Āma, ayyā’’ti. Te haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘nipphannaṃ no kiccaṃ, siriguttassa amhesu pasannakālato paṭṭhāya kā nāma sampatti amhākaṃ na bhavissatī’’ti vadiṃsu. 사왓티에 시리굿따와 가라하딘나라는 두 친구가 살고 있었다. 그들 중 시리굿따는 부처님의 제자인 우바새였고, 가라하딘나는 니간타의 제자였다. 니간타들은 가라하딘나에게 자주 이렇게 말했다. "그대의 친구 시리굿따에게 '그대는 왜 사문 고타마를 찾아가는가? 그에게서 무엇을 얻겠는가?'라고 말하여, 그가 우리를 찾아와 우리에게 보시물을 바치도록 훈계하는 것이 어찌 마땅하지 않겠는가?" 가라하딘나는 그들의 말을 듣고 자주 시리굿따가 서 있거나 앉아 있는 곳에 가서 이렇게 훈계했다. "이보게 친구, 사문 고타마가 자네와 무슨 상관인가? 그를 찾아가서 무엇을 얻겠는가? 자네가 나의 스승님들을 찾아가 그분들께 보시를 드리는 것이 마땅하지 않은가?" 시리굿따는 그의 말을 듣고도 여러 날 동안 침묵하며 참다가 어느 날 이렇게 말했다. "이보게 친구, 자네는 내가 있는 곳마다 자주 찾아와서 '사문 고타마를 찾아가서 무엇을 얻겠느냐, 나의 스승님들을 찾아가 그분들께 보시를 하라'고 말하는데, 먼저 나에게 말해보게. 자네의 스승들은 무엇을 알고 있는가?" 그러자 가라하딘나가 말했다. "오, 친구여, 그렇게 말하지 말게. 나의 스승님들께서 모르시는 것이란 없네. 과거, 미래, 현재의 모든 것을 아시고, 모든 몸과 말과 마음의 업을 아시며, '이런 일은 일어날 것이다, 이런 일은 일어나지 않을 것이다'라며 모든 가능한 일과 불가능한 일을 다 알고 계시네." "정말 그렇게 말하는 것인가?" "그렇네, 정말 그렇게 말하네." "만약 그렇다면, 자네는 참으로 큰 잘못을 저질렀네. 지금까지 나에게 이 사실을 알려주지 않았으니 말일세. 오늘에야 내가 스승님들의 지혜의 위력을 알게 되었네. 이보게 친구, 가서 내 말로 스승님들을 초대하게." 그는 니간타들에게 가서 그들에게 절하고 "제 친구 시리굿따가 내일의 공덕을 위해 스승님들을 초대합니다."라고 말했다. "시리굿따가 직접 그대에게 그렇게 말했는가?" "네, 스승님들." 그들은 매우 기뻐하며 "우리의 일이 성사되었구나. 시리굿따가 우리에게 신심을 낸 이상, 우리에게 어떤 번영이 생기지 않겠는가?"라고 말했다. Siriguttassāpi mahantaṃ nivesanaṃ. So tasmiṃ dvinnaṃ gehānaṃ antare ubhato dīghaṃ āvāṭaṃ khaṇāpetvā gūthakalalassa pūrāpesi. Bahiāvāṭe dvīsu pariyantesu khāṇuke koṭṭāpetvā tesu rajjuyo bandhāpetvā āsanānaṃ purimapāde āvāṭassa purimapasse ṭhapāpetvā pacchimapāde rajjukesu ṭhapāpesi. ‘‘Evaṃ nisinnakāle evaṃ avaṃsirā patissantī’’ti [Pg.276] maññamāno yathā āvāṭo na paññāyati, evaṃ āsanānaṃ upari paccattharaṇāni dāpesi. Mahantā mahantā cāṭiyo ṭhapāpetvā kadalipaṇṇehi ca setapilotikāhi ca mukhāni bandhāpetvā tā tucchā eva gehassa pacchimabhāge bahi yāgubhattasitthasappitelamadhuphāṇitapūvacuṇṇamakkhitā katvā ṭhapāpesi. Garahadinno pātova tassa gharaṃ vegena gantvā, ‘‘ayyānaṃ sakkāro sajjito’’ti pucchi. ‘‘Āma, samma, sajjito’’ti. ‘‘Kahaṃ pana eso’’ti. ‘‘Etāsu ettikāsu cāṭīsu yāgu, ettikāsu bhattaṃ, ettikāsu sappiphāṇitapūvādīni pūritāni, āsanāni paññattānī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā gato tassa gatakāle pañcasatā nigaṇṭhā āgamiṃsu. Sirigutto gehā nikkhamitvā pañcapatiṭṭhitena nigaṇṭhe vanditvā tesaṃ purato añjaliṃ paggayha ṭhito evaṃ cintesi – ‘‘tumhe kira atītādibhedaṃ sabbaṃ jānātha, evaṃ tumhākaṃ upaṭṭhākena mayhaṃ kathitaṃ. Sace sabbaṃ tumhe jānātha, mayhaṃ gehaṃ mā pavisittha. Mama gehaṃ paviṭṭhānañhi vo neva yāgu atthi, na bhattādīni. Sace ajānitvā pavisissatha, gūthaāvāṭe vo pātetvā pothessāmī’’ti evaṃ cintetvā purisānaṃ saññaṃ adāsi. Evaṃ tesaṃ nisīdanabhāvaṃ ñatvā pacchimapasse ṭhatvā āsanānaṃ upari paccattharaṇāni apaneyyātha, mā tāni asucinā makkhayiṃsūti. 시리굿따의 집은 매우 컸다. 그는 두 건물 사이에 길고 넓은 구덩이를 파게 한 뒤 오물과 진흙으로 가득 채우게 했다. 구덩이 밖 양쪽 끝에 말뚝을 박아 줄을 단단히 묶고, 의자들의 앞다리는 구덩이 앞쪽 지면에 놓이게 하고 뒷다리는 줄 위에 걸쳐 놓게 했다. '이렇게 해두면 앉는 순간 머리부터 거꾸로 처박힐 것이다'라고 생각하며, 구덩이가 보이지 않도록 의자들 위에 덮개를 깔게 했다. 또한 크고 큰 항아리들을 준비하여 바나나 잎과 흰 천으로 아구리를 묶게 했는데, 항아리들은 사실 비어 있었으나 겉에는 죽, 밥알, 정제 버터, 기름, 꿀, 조청, 과자 가루 등을 발라 마치 음식이 가득한 것처럼 꾸며 집 뒤편 바깥에 두었다. 가라하딘나는 아침 일찍 서둘러 시리굿따의 집으로 가서 "스승님들을 위한 공양이 준비되었는가?"라고 물었다. "그렇네 친구, 준비되었네." "그런데 그것들이 어디에 있는가?" "이만큼의 항아리들에는 죽이 가득하고, 이만큼에는 밥이, 이만큼에는 정제 버터와 조청과 과자 등이 가득 차 있네. 자리도 다 마련해 두었네." 가라하딘나는 "좋군"이라고 말하고 떠났다. 그가 떠난 후 500명의 니간타들이 도착했다. 시리굿따는 집에서 나와 오체투지로 니간타들에게 경배하고, 그들 앞에서 합장한 채 서서 속으로 이렇게 생각했다. "당신들이 모든 것을 다 안다고 당신들의 시봉자가 나에게 말했소. 만약 당신들이 정말로 모든 것을 안다면 나의 집으로 들어오지 마시오. 나의 집으로 들어온 당신들을 위해 준비된 죽도 없고 밥 등도 없소. 만약 알지 못하고 들어온다면 오물 구덩이에 당신들을 빠뜨려 혼쭐을 내줄 것이오." 이렇게 생각한 뒤 하인들에게 신호를 주었다. 그는 그들이 자리에 앉으려는 기색을 살핀 뒤 하인들에게 뒤쪽에 서 있다가 "의자 위의 덮개들을 치워라, 그것들이 오물에 더러워지지 않게 하라"고 명령하며 신호를 보냈다. Atha nigaṇṭhe ‘‘ito etha, bhante’’ti āha. Nigaṇṭhā pavisitvā paññattāsanesu nisīdituṃ ārabhiṃsu. Atha ne manussā vadiṃsu – ‘‘āgametha, bhante, mā tāva nisīdathā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Amhākaṃ gehaṃ paviṭṭhānaṃ ayyānaṃ vattaṃ ñatvā nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kiṃ kātuṃ vaṭṭati, āvuso’’ti? ‘‘Attano attano pattāsanamūlesu ṭhatvā sabbepi ekappahāreneva nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti. Idaṃ kirassa adhippāyo – ‘‘ekasmiṃ āvāṭe patite ‘mā, āvuso, avasesā āsane nisīdantū’ti vattuṃ mā labhatū’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ‘‘imehi kathitakathaṃ amhehi kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintayiṃsu. Atha sabbe attano attano pattāsanamūle paṭipāṭiyā aṭṭhaṃsu. Atha ne, ‘‘bhante, khippaṃ ekappahāreneva nisīdathā’’ti vatvā tesaṃ nisinnabhāvaṃ ñatvā āsanānaṃ upari paccattharaṇāni nīhariṃsu. Nigaṇṭhā ekappahāreneva nisinnā, rajjūnaṃ upari ṭhapitā āsanapādā bhaṭṭhā, nigaṇṭhā avaṃsirā āvāṭe patiṃsu. Sirigutto tesu patitesu dvāraṃ pidahitvā [Pg.277] te uttiṇṇuttiṇṇe ‘‘atītānāgatapaccuppannaṃ kasmā na jānāthā’’ti daṇḍehi pāthetvā ‘‘ettakaṃ etesaṃ vaṭṭissatī’’ti dvāraṃ vivarāpesi. Te nikkhamitvā palāyituṃ ārabhiṃsu. Gamanamagge pana tesaṃ sudhāparikammakataṃ bhūmiṃ picchilaṃ kārāpesi. Te tattha asaṇṭhahitvā patite patite puna pothāpetvā ‘‘alaṃ ettakaṃ tumhāka’’nti uyyojesi. Te ‘‘nāsitamhā tayā, nāsitamhā tayā’’ti kandantā upaṭṭhākassa gehadvāraṃ agamaṃsu. 그때 시리굿따는 니간타들에게 ‘존자들이여, 이리로 오십시오’라고 말했습니다. 니간타들은 안으로 들어가 차려진 자리에 앉으려 했습니다. 그때 사람들이 그들에게 말했습니다. ‘존자들이여, 잠시 기다리십시오. 아직 앉지 마십시오.’ ‘무슨 이유 때문입니까?’ ‘우리 집으로 들어오신 존자들의 예법을 알고 나서 앉으시는 것이 마땅하기 때문입니다.’ ‘도반들이여, 어떤 예법을 행하는 것이 마땅합니까?’ ‘각자 자신에게 배정된 자리 앞에 서 있다가, 모든 분이 한꺼번에 동시에 앉으시는 것이 마땅합니다.’ 이것은 그의 의도였으니, 즉 ‘한 명이라도 구덩이에 빠졌을 때, ‘도반들이여, 남은 사람들은 자리에 앉지 마시오’라고 말할 기회를 주지 않기 위함이었습니다. 그들은 ‘좋습니다’라고 말하며 ‘이들이 말하는 대로 우리가 행하는 것이 마땅하다’고 생각했습니다. 그리하여 모든 니간타는 각자 자신의 자리 앞에 차례대로 섰습니다. 그때 시리굿따는 그들에게 ‘존자들이여, 어서 일제히 앉으십시오’라고 말하고, 그들이 앉으려 함을 알고는 자리 위의 덮개들을 치워버렸습니다. 니간타들이 일제히 앉자마자, 밧줄 위에 놓여있던 의자 다리들이 미끄러져 내려갔고, 니간타들은 구덩이 속으로 머리부터 거꾸로 처박혔습니다. 시리굿따는 그들이 구덩이에 빠지자 문을 닫아버리고는, 기어오르는 자들마다 ‘과거와 미래와 현재를 안다면서 어찌하여 이것은 알지 못하느냐?’라며 몽둥이로 때리고는 ‘이들에게 이 정도면 충분하다’고 생각하여 문을 열게 했습니다. 그들은 밖으로 나와 달아나기 시작했습니다. 그런데 그들이 가는 길에는 시리굿따가 회반죽으로 매끄럽게 닦고 진흙을 발라 미끄럽게 만들어 놓았습니다. 그들은 거기서 제대로 서 있지 못하고 자꾸 넘어졌으며, 그때마다 시리굿따는 다시 그들을 때리게 한 뒤 ‘당신들에게 이 정도면 적당하오’라며 내보냈습니다. 그들은 ‘당신 때문에 망했다, 당신 때문에 망했다’라고 울부짖으며 자신들의 후원자인 가라하딘나의 집 문 앞으로 갔습니다. Garahadinno taṃ vippakāraṃ disvā kuddho ‘‘nāsitamhi siriguttena, hatthaṃ pasāretvā vandantānaṃ sadevake loke yathāruciyā dātuṃ samatthe nāma puññakkhettabhūte mama, ayye, pothāpetvā byasanaṃ pāpesī’’ti rājakulaṃ gantvā tassa kahāpaṇasahassaṃ daṇḍaṃ kāresi. Athassa rājā sāsanaṃ pesesi. So gantvā rājānaṃ vanditvā, ‘‘deva, upaparikkhitvā daṇḍaṃ gaṇhatha, mā anupaparikkhitvā’’ti āha. ‘‘Upaparikkhitvā gaṇhissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, devā’’ti. ‘‘Tena hi gaṇhāhī’’ti. Deva, mayhaṃ sahāyako nigaṇṭhasāvako maṃ upasaṅkamitvā ṭhitanisinnaṭṭhānādīsu abhiṇhaṃ evaṃ vadesi – ‘‘samma, kiṃ te samaṇena gotamena, taṃ upasaṅkamitvā kiṃ labhissasī’’ti idaṃ ādiṃ katvā sirigutto sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘deva, sace imasmiṃ kāraṇe daṇḍaṃ gahetuṃ yuttaṃ, gaṇhathā’’ti. Rājā garahadinnaṃ oloketvā ‘‘saccaṃ kira te evaṃ vutta’’nti āha. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. Tvaṃ ettakampi ajānante satthāroti gahetvā vicaranto ‘‘sabbaṃ jānantī’’ti kiṃ kāraṇā tathāgatasāvakassa kathesi. ‘‘Tayā āropitadaṇḍo tuyhameva hotū’’ti evaṃ sveva daṇḍaṃ pāpito, tasseva kulūpakā pothetvā nīhaṭā. 가라하딘나는 그 참상을 보고 분노하여 ‘내가 시리굿따 때문에 망했구나. 손을 내밀어 예배하는 천신을 포함한 온 세상 사람들에게 원하는 대로 복을 줄 수 있는, 실로 복전과 같은 나의 스승들을 저자가 때려서 재앙에 빠뜨렸구나’라고 말하며 왕실로 가서 시리굿따에게 천 카하파나의 벌금을 부과하게 했습니다. 그러자 왕이 시리굿따에게 전령을 보냈습니다. 시리굿따는 왕에게 가서 예배한 뒤, ‘대왕이시여, 잘 조사하신 뒤에 벌금을 거두시고, 조사하지 않고 거두지 마옵소서’라고 말했습니다. 왕이 ‘조사한 뒤에 거두겠노라’고 하자, 그는 ‘좋습니다, 대왕이시여’라고 답했습니다. 왕은 ‘그렇다면 사정을 말해보아라’고 했습니다. ‘대왕이시여, 저의 친구인 니간타의 제자가 저에게 와서 서거나 앉아 있을 때마다 늘 이렇게 말했습니다. ‘친구여, 그대에게 사문 고타마가 무슨 소용인가? 그에게 가서 무엇을 얻겠는가?’’ 시리굿따는 이 말을 시작으로 그간의 모든 사건을 아뢰며 ‘대왕이시여, 만일 이 일에 벌금을 거두는 것이 타당하다면 거두시옵소서’라고 했습니다. 왕은 가라하딘나를 바라보며 ‘그대가 정말로 그렇게 말했느냐?’라고 물었습니다. ‘그렇습니다, 대왕이시여’라고 대답하자, 왕은 ‘그대는 이만큼의 일조차 알지 못하는 자들을 스승이라 부르며 다니면서, 어찌하여 타타가타의 제자에게 ‘모든 것을 안다’고 말했느냐? 그대가 부과한 벌금은 그대 스스로가 내도록 하라’고 하며, 가라하딘나에게 벌금을 물리게 했습니다. 또한 그의 스승들인 니간타들도 매질을 당하며 쫓겨났습니다. So taṃ kujjhitvā tato paṭṭhāya aḍḍhamāsamattampi siriguttena saddhiṃ akathetvā cintesi – ‘‘evaṃ vicarituṃ mayhaṃ ayuttaṃ, etassa kulūpakānampi mayā byasanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti siriguttaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sahāya siriguttā’’ti. ‘‘Kiṃ, sammā’’ti? ‘‘Ñātisuhajjānaṃ nāma kalahopi hoti vivādopi, kiṃ tvaṃ kiñci na kathesi, kasmā evaṃ karosī’’ti? ‘‘Samma, tava mayā saddhiṃ akathanato na kathemī’’ti. ‘‘Yaṃ, samma, kataṃ, katameva taṃ na mayaṃ mettiṃ bhindissāmā’’ti. Tato paṭṭhāya ubhopi ekaṭṭhāne tiṭṭhanti nisīdanti[Pg.278]. Athekadivasaṃ sirigutto garahadinnaṃ āha – ‘‘kiṃ te nigaṇṭhehi, te upasaṅkamitvā kiṃ labhissasi, mama satthāraṃ upasaṅkamituṃ vā ayyānaṃ dānaṃ dātuṃ vā kiṃ te na vaṭṭatī’’ti? Sopi etameva paccāsīsati, tenassa kaṇḍuvanaṭṭhāne nakhena vilekhitaṃ viya ahosi. So, ‘‘sirigutta, tava satthā kiṃ jānātī’’ti pucchi. ‘‘Ambho, mā evaṃ vada, satthu me ajānitabbaṃ nāma natthi, atītādibhedaṃ sabbaṃ jānāti, soḷasahākārehi sattānaṃ cittaṃ paricchindatī’’ti. ‘‘Ahaṃ evaṃ na jānāmi, kasmā mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na kathesi, tena hi tvaṃ gaccha, tava satthāraṃ svātanāya nimantehi, bhojessāmi, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mama bhikkhaṃ gaṇhituṃ vadehī’’ti. 가라하딘나는 시리굿따에게 화가 나서 그때부터 보름 동안 시리굿따와 말도 하지 않고 지내며 생각했습니다. ‘이렇게 지내는 것은 내게 옳지 않다. 저의 스승들에게도 내가 큰 고통을 안겨주어야 마땅하다.’ 그는 시리굿따에게 다가가 ‘친구 시리굿따여’라고 불렀습니다. ‘무슨 일인가, 친구여?’ ‘친하고 가까운 사이에도 싸움이나 말다툼이 있을 수 있는 법인데, 그대는 왜 아무 말도 하지 않는가? 왜 이렇게 행동하는가?’ 시리굿따가 ‘친구여, 그대가 나와 말을 하지 않기에 나도 말하지 않은 것뿐이네’라고 하자, 가라하딘나는 ‘친구여, 이미 일어난 일은 이미 끝난 일일 뿐이네. 그것 때문에 우리의 우정을 깨지는 말자구’라고 말했습니다. 그때부터 두 사람은 다시 한자리에서 서기도 하고 앉기도 했습니다. 그러던 어느 날 시리굿따가 가라하딘나에게 말했습니다. ‘친구여, 니간타들이 그대에게 무슨 소용인가? 그들에게 가서 무엇을 얻겠는가? 나의 스승님께 가거나 스님들께 보시를 올리는 것이 그대에게 어찌 합당하지 않겠는가?’ 가라하딘나도 바로 이 제안을 기다리고 있었으므로, 그에게는 마치 가려운 곳을 손톱으로 긁어준 것과 같았습니다. 그는 ‘시리굿따여, 그대의 스승은 무엇을 아시는가?’라고 물었습니다. ‘여보게 친구여, 그렇게 말하지 말게. 나의 스승님께는 알지 못하시는 것이란 없네. 과거를 비롯한 모든 차이를 다 아시고, 열여섯 가지 방식으로 중생들의 마음을 꿰뚫어 보신다네.’ 가라하딘나가 말했습니다. ‘나는 그런 줄 몰랐네. 어찌하여 내게 이토록 오랫동안 말해주지 않았는가? 그렇다면 그대는 가서 그대의 스승님을 내일의 공양을 위해 청하게나. 내가 공양을 올리겠네. 오백 명의 비구들과 함께 나의 공양을 받으시도록 전해주게나.’ Sirigutto satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāha – ‘‘bhante, mama sahāyako garahadinno tumhe nimantāpeti, pañcahi kira bhikkhusatehi saddhiṃ sve tassa bhikkhaṃ gaṇhatha, purimadivase kho pana tassa kulūpakānaṃ mayā idaṃ nāma kataṃ, mayā katassa paṭikaraṇampi na jānāmi, tumhākaṃ suddhacittena bhikkhaṃ dātukāmatampi na jānāmi, āvajjetvā yuttaṃ ce, adhivāsetha. No ce, mā adhivāsayitthā’’ti. Satthā ‘‘kiṃ nu kho so amhākaṃ kātu kāmo’’ti āvajjetvā addasa ‘‘dvinnaṃ gehānaṃ antare mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇāpetvā asītisakaṭamattāni khadiradārūni āharāpetvā pūrāpetvā aggiṃ datvā amhe aṅgāraāvāṭe pātetvā niggaṇhitukāmo’’ti. Puna āvajjesi – ‘‘kiṃ nu kho tattha gatapaccayā attho atthi, natthī’’ti. Tato idaṃ addasa – ‘‘ahaṃ aṅgāraāvāṭe pādaṃ pasāressāmi, taṃ paṭicchādetvā ṭhapitakilañjaṃ antaradhāyissati, aṅgārakāsuṃ bhinditvā cakkamattaṃ mahāpadumaṃ uṭṭhahissati, athāhaṃ padumakaṇṇikā akkamanto āsane nisīdissāmi, pañcasatā bhikkhūpi tatheva gantvā nisīdissanti, mahājano sannipatissati, ahaṃ tasmiṃ samāgame dvīhi gāthāhi anumodanaṃ karissāmi, anumodanapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, sirigutto ca garahadinno ca sotāpannā bhavissanti, attano ca dhanarāsiṃ sāsane vikirissanti, imaṃ kulaputtaṃ nissāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti bhikkhaṃ adhivāsesi. 시리굿따는 부처님께 다가가 절을 올리고 이와 같이 말씀드렸다. “세존이시여, 저의 친구인 가라하딘나가 세존과 오백 명의 비구들을 초대하였습니다. 내일 그 가라하딘나가 올리는 공양을 부디 받아 주옵소서. 그런데 일찍이 제가 그의 스승들(니간타들)에게 이른바 어떠한 일을 한 적이 있습니다. 그래서 그가 제가 한 일에 대해 보복을 하려는 것인지도 알지 못하며, 당신들께 청정한 마음으로 공양을 올리고자 하는 것인지도 알지 못합니다. 그러니 부디 살피셔서 마땅하다면 수락하시고, 만약 마땅하지 않다면 수락하지 마옵소서.” 부처님께서는 ‘그 가라하딘나가 우리에게 무엇을 하려고 하는가?’라고 살피시고는, ‘두 집 사이에 커다란 구덩이를 파게 하고 여든 수레 분량의 아카시아 나무를 가져와 채우고 불을 붙인 뒤, 우리를 그 숯불 구덩이에 빠뜨려 해치려 하는구나’라는 것을 보셨다. 다시 살피시기를, ‘거기에 감으로 인해서 이익이 있겠는가, 없겠는가?’라고 하셨다. 그러자 다음과 같은 이익을 보셨다. ‘내가 숯불 구덩이에 발을 내디디면, 그것을 덮어 두었던 자리는 사라지고 숯불 구덩이를 뚫고 수레바퀴만 한 대연꽃이 솟아오를 것이다. 그때 내가 연꽃 수술을 밟으며 자리에 앉으면, 오백 명의 비구들도 그와 똑같이 가서 앉을 것이다. 많은 사람이 모여들 것이고, 나는 그 모임에서 두 게송으로 축원(설법)을 할 것이다. 설법이 끝날 때 8만 4천의 생명들이 법을 깨달을 것이며, 시리굿따와 가라하딘나는 예류자가 될 것이다. 또한 자신의 재물을 교단에 보시할 것이다. 이 선남자를 의지해서라도 내가 가는 것이 마땅하다.’ 부처님께서는 이와 같이 생각하시고 공양을 수락하셨다. Sirigutto gantvā satthu adhivāsanaṃ garahadinnassa ārocetvā ‘‘lokajeṭṭhassa sakkāraṃ karohī’’ti āha. Garahadinno ‘‘idānissa [Pg.279] kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti dvinnaṃ gehānaṃ antare mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇāpetvā asītisakaṭamattāni khadiradārūni āharāpetvā pūrāpetvā aggiṃ datvā khadiraṅgārarāsīnaṃ yojāpetvā sabbarattiṃ dhamāpetvā khadiraṅgārarāsiṃ kārāpetvā āvāṭamatthake rukkhapadarāni ṭhapāpetvā kilañjena paṭicchādetvā gomayena limpāpetvā ekena passena dubbaladaṇḍake attharitvā gamanamaggaṃ kāresi, ‘‘evaṃ akkantaakkantakāle daṇḍakesu bhaggesu parivaṭṭetvā aṅgārakāsuyaṃ patissantī’’ti maññamāno gehapacchābhāge siriguttena ṭhapitaniyāmeneva cāṭiyo ṭhapāpesi, āsanānipi tatheva paññāpesi. Sirigutto pātova tassa gehaṃ gantvā ‘‘kato te, samma, sakkāro’’ti āha. ‘‘Āma, sammā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana so’’ti? ‘‘Ehi, passāmā’’ti sabbaṃ siriguttena dassitanayeneva dassesi. Sirigutto ‘‘sādhu, sammā’’ti āha. Mahājano sannipati. Micchādiṭṭhikena hi nimantite mahanto sannipāto ahosi. Micchādiṭṭhikāpi ‘‘samaṇassa gotamassa vippakāraṃ passissāmā’’ti sannipatanti, sammādiṭṭhikāpi ‘‘ajja satthā mahādhammadesanaṃ desessati, buddhavisayaṃ buddhalīlaṃ upadhāressāmā’’ti sannipatanti. 시리굿따는 돌아가 부처님의 수락을 확인하고 가라하딘나에게 알리며 “세상에서 가장 존귀하신 분을 위해 공양을 준비하게나”라고 말했다. 가라하딘나는 “이제 그(고따마)에게 해줄 만한 일을 알게 되겠지”라고 생각하며, 두 집 사이에 큰 구덩이를 파게 하고 소똥을 바르게 하였다. 여든 수레 분량의 아카시아 나무를 가져다 채워 불을 붙여 숯불 무더기를 만들고는, 밤새도록 연기를 피워 숯불 무더기가 되게 하였다. 구덩이 위에는 나무판자들을 놓게 하고 자리를 덮은 뒤 소똥을 발랐으며, 한쪽 옆으로는 약한 막대기들을 깔아 길을 만들었다. ‘이렇게 밟고 지나갈 때 막대기들이 부러지며 숯불 구덩이 속으로 굴러떨어지겠지’라고 생각하며, 집 뒤쪽에는 시리굿따가 마련했던 방식대로 항아리들을 두게 하고 자리들도 그와 같이 마련했다. 시리굿따는 아침 일찍 그의 집에 가서 “친구여, 공양 준비는 되었는가?”라고 물었다. “그렇다네, 친구여.” “그럼 그것들이 어디 있는가?” “이리 오게, 보세나” 하며 가라하딘나는 시리굿따가 보여주었던 방식대로 모두 보여주었다. 시리굿따는 “좋네, 친구여”라고 말했다. 많은 사람이 모여들었다. 참으로 사견을 가진 자가 초대했을 때 큰 모임이 생기는 법이다. 사견을 가진 자들은 “사문 고따마가 파멸하는 것을 보리라” 하며 모여들었고, 정견을 가진 자들은 “오늘 부처님께서 위대한 법을 설하실 것이다. 부처님의 경지와 위엄을 우러러보리라” 하며 모여들었다. Punadivase satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ garahadinnassa gehadvāraṃ agamāsi. So gehā nikkhamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā purato añjaliṃ paggayha ṭhito cintesi – ‘‘bhante, ‘tumhe kira atītādibhedaṃ sabbaṃ jānātha, sattānaṃ soḷasahākārehi cittaṃ paricchindathā’ti evaṃ tumhākaṃ upaṭṭhākena mayhaṃ kathitaṃ. Sace jānātha, mayhaṃ gehaṃ mā pavisittha. Paviṭṭhānañhi vo neva yāgu atthi, na bhattādīni, sabbe kho pana tumhe aṅgārakāsuyaṃ pātetvā niggaṇhissāmī’’ti. Evaṃ cintetvā satthu pattaṃ gahetvā ‘‘ito etha bhagavā’’ti vatvā, ‘‘bhante, amhākaṃ gehaṃ āgatānaṃ vattaṃ ñatvā āgantuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kiṃ kātuṃ vaṭṭati, āvuso’’ti? ‘‘Ekekassa pavisitvā purato gantvā nisinnakāle pacchā aññena āgantuṃ vaṭṭatī’’ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘purato gacchantaṃ aṅgārakāsuyaṃ patitaṃ disvā avasesā na āgacchissanti, ekekameva pātetvā niggaṇhissāmī’’ti. Satthā ‘‘sādhū’’ti vatvā ekakova pāyāsi. Garahadinno aṅgārakāsuṃ patvā apasakkitvā ṭhito [Pg.280] ‘‘purato yātha, bhante’’ti āha. Atha satthā aṅgārakāsumatthake pādaṃ pasāresi, kilañjaṃ antaradhāyi, aṅgārakāsuṃ bhinditvā cakkamattāni padumāni uṭṭhahiṃsu. Satthā padumakaṇṇikā akkamanto gantvā paññatte buddhāsane nisīdi, bhikkhūpi tatheva gantvā nisīdiṃsu. Garahadinnassa kāyato ḍāho uṭṭhahi. 다음 날 부처님께서는 오백 명의 비구들과 함께 가라하딘나의 집 문 앞에 이르셨다. 그는 집에서 나와 오체투지로 절을 올리고 앞서 합장하고 서서 생각했다. ‘세존이시여, 당신의 시자가 저에게 말하기를 당신은 과거의 일 등 모든 것을 알고, 중생들의 마음을 열여섯 가지 방식으로 꿰뚫어 본다고 했습니다. 만약 정말로 다 안다면 제 집으로 들어오지 마십시오. 들어오셔도 당신들을 위한 죽도 없고 밥 등도 없으며, 오직 당신들 모두를 숯불 구덩이에 빠뜨려 해칠 뿐입니다.’ 이렇게 생각한 뒤 부처님의 발우를 받고 “세존이시여, 이리로 오십시오”라고 말하며, “세존이시여, 저희 집에 오시는 분들은 예법을 알고 오셔야 합니다”라고 하였다. “도반이여, 무엇을 해야 하는가?”라고 물으시니, “한 분씩 들어가서 앞서가 자리에 앉은 뒤에, 그다음에 다른 분이 들어오는 것이 마땅합니다”라고 하였다. 그의 속생각은 이러했다. ‘앞서가는 자가 숯불 구덩이에 빠지는 것을 보면 나머지 사람들은 오지 않을 것이니, 한 명씩만 빠뜨려 해치리라.’ 부처님께서는 “좋다” 하시고 홀로 나아가셨다. 가라하딘나는 숯불 구덩이에 이르러 뒤로 물러나 서서 “세존이시여, 앞으로 나아가십시오”라고 말했다. 그때 부처님께서 숯불 구덩이 위로 발을 내디디시니 자리는 사라지고, 숯불을 뚫고 수레바퀴만 한 연꽃들이 솟아올랐다. 부처님께서는 연꽃 수술을 밟으며 나아가 마련된 부처님의 자리에 앉으셨고, 비구들도 그와 같이 가서 앉았다. 가라하딘나의 몸에서는 번민의 열기가 솟아올랐다. So vegena gantvā siriguttaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sāmi, me tāṇaṃ hohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ eta’’nti? ‘‘Pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ gehe yāgu vā bhattādīni vā natthi, kiṃ nu kho karomī’’ti? ‘‘Kiṃ pana tayā kata’’nti āha. Ahaṃ dvinnaṃ gehānaṃ antare mahantaṃ āvāṭaṃ aṅgārassa pūraṃ kāresiṃ – ‘‘tattha pātetvā niggaṇhissāmī’’ti. ‘‘Atha naṃ bhinditvā mahāpadumāni uṭṭhahiṃsu. Sabbe padumakaṇṇikā akkamitvā gantvā paññattāsanesu nisinnā, idāni kiṃ karomi, sāmī’’ti? Nanu tvaṃ idāneva mayhaṃ ‘‘‘ettikā cāṭiyo, ettikā yāgu, ettakāni sattādīnī’ti dassesī’’ti. ‘‘Musā taṃ, sāmi, tucchāva cāṭiyo’’ti. Hotu, ‘‘gaccha, tāsu cāṭīsu yāguādīni olokehī’’ti. Taṃ khaṇaññeva tena yāsu cāṭīsu ‘‘yāgū’’ti vuttaṃ, tā yāguyā pūrayiṃsu, yāsu ‘‘bhattādīnī’’ti vuttaṃ, tā bhattādīnaṃ paripuṇṇāva ahesuṃ. Taṃ sampattiṃ disvāva garahadinnassa sarīraṃ pītipāmojjena paripūritaṃ, cittaṃ pasannaṃ. So sakkaccaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā katabhattakiccassa satthuno anumodanaṃ kāretukāmo pattaṃ gaṇhi. Satthā anumodanaṃ karonto ‘‘ime sattā paññācakkhuno abhāveneva mama sāvakānaṃ buddhasāsanassa guṇaṃ na jānanti. Paññācakkhuvirahitā hi andhā nāma, paññavanto sacakkhukā nāmā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 그 가라하딘나는 서둘러 가서 시리굿타에게 다가가 “주인님, 저의 구원자가 되어 주십시오”라고 말했다. “이것이 무슨 일인가?”라고 묻자, “집에 있는 오백 명의 비구들에게 드릴 야구(죽)나 음식 등이 없습니다. 제가 어찌해야 하겠습니까?”라고 말했다. “그런데 그대가 무슨 짓을 했는가?”라고 묻자, 그는 “제가 두 집 사이에 큰 구덩이를 파고 숯불로 가득 채우게 했습니다. 그곳에 (비구들을) 빠뜨려 제압하려 했습니다. 그런데 그 숯불 구덩이를 뚫고 거대한 연꽃들이 솟아올랐습니다. 모든 비구들이 연꽃의 꽃심을 밟고 지나가서 마련된 자리에 앉아 계십니다. 주인님, 이제 제가 어찌해야 하겠습니까?”라고 물었다. (시리굿타가) “그대가 방금 나에게 ‘야구 항아리가 이만큼 있고, 음식 등이 이만치 있다’고 보여주지 않았는가?”라고 하니, “주인님, 그것은 거짓말이었습니다. 항아리들은 비어 있었습니다”라고 말했다. “좋다, 가서 그 항아리들의 야구 등을 살펴보아라”라고 했다. 바로 그 순간 그가 ‘야구’라고 말했던 항아리들에는 야구가 가득 찼고, ‘음식 등’이라고 말했던 항아리들에는 음식 등이 가득 찼다. 그 풍요로움을 보고 가라하딘나의 몸은 기쁨과 즐거움으로 가득 찼고 마음은 맑아졌다. 그는 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 정성껏 공양을 올렸고, 공양을 마친 부처님께 축원을 청하기 위해 발우를 받들었다. 부처님께서는 축원을 하시며 “이 중생들은 지혜의 눈이 없기 때문에 나의 제자들과 부처님 법의 공덕을 알지 못한다. 지혜의 눈이 없는 자들은 참으로 눈먼 자들이요, 지혜가 있는 자들이 참으로 눈 있는 자들이다”라고 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다. 58. 58. ‘‘Yathā saṅkāradhānasmiṃ, ujjhitasmiṃ mahāpathe; Padumaṃ tattha jāyetha, sucigandhaṃ manoramaṃ. “길가에 버려진 쓰레기 더미 속에서도 향기롭고 마음을 기쁘게 하는 연꽃이 피어날 수 있듯이.” 59. 59. ‘‘Evaṃ saṅkārabhūtesu, andhabhūte puthujjane; Atirocati paññāya, sammāsambuddhasāvako’’ti. “그와 같이 쓰레기 같은 눈먼 범부들 가운데서도, 정등각자의 제자는 지혜로써 찬란히 빛난다.” Tattha saṅkāradhānasminti saṅkāraṭhānasmiṃ, kacavararāsimhīti attho. Ujjhitasmiṃ mahāpatheti mahāmagge chaḍḍitasmiṃ. Sucigandhanti surabhigandhaṃ. Mano ettha ramatīti manoramaṃ. Saṅkārabhūtesūti saṅkāramiva bhūtesu. Puthujjaneti [Pg.281] puthūnaṃ kilesānaṃ jananato evaṃladdhanāme lokiyamahājane. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma mahāpathe chaḍḍite saṅkārarāsimhi asucijegucchiyapaṭikūlepi sucigandhaṃ padumaṃ jāyetha, taṃ rājarājamahāmattādīnaṃ manoramaṃ piyaṃ manāpaṃ uparimatthake patiṭṭhānārahameva bhaveyya, evameva saṅkārabhūtesupi puthujjanesu jāto nippaññassa mahājanassa acakkhukassa antare nibbattopi attano paññābalena kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā nikkhamitvā pabbajito pabbajjāmattenapi, kato uttariṃ sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanāni ārādhetvāpi atirocati. Sammāsambuddhasāvako hi khīṇāsavo bhikkhu andhabhūte puthujjane atikkamitvā rocati virocati sobhatīti. 그 중 ‘saṅkāradhānasmiṃ’은 쓰레기장, 즉 오물 더미 속이라는 뜻이다. ‘ujjhitasmiṃ mahāpathe’는 큰길에 버려진 것이라는 뜻이다. ‘sucigandhanti’는 향기로운 냄새를 뜻한다. ‘mano ettha ramatī’라고 해서 ‘manoramaṃ’(마음을 기쁘게 하는 것)이라 한다. ‘saṅkārabhūtesū’는 쓰레기 더미처럼 된 자들이라는 뜻이다. ‘puthujjaneti’는 많은 번뇌를 일으킨다는 뜻에서 그런 이름을 얻은 세속의 대중을 말한다. 이 말의 의미는 이러하다. 큰길에 버려진 쓰레기 더미가 불결하고 혐오스럽고 역겨울지라도 거기서 향기로운 연꽃이 피어날 수 있고, 그 연꽃이 왕이나 대신들의 머리 위에 머물기에 적합하여 마음을 기쁘게 하고 사랑스럽고 흡족한 것이 되듯이, 그와 같이 쓰레기 같은 범부들 중에서 태어나 지혜 없는 눈먼 대중들 사이에 생겨났을지라도, 자신의 지혜의 힘으로 감각적 욕망의 위험을 보고 출가하여 비구가 된 자는, 단지 출가한 것만으로도 뛰어나며, 나아가 계·정·혜·해탈·해탈지견 등을 성취하여 찬란히 빛난다. 즉, 번뇌를 다한 비구인 정등각자의 제자는 눈먼 범부들을 초월하여 빛나고 광채가 나며 장엄하다는 뜻이다. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Garahadinno ca sirigutto ca sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Te sabbaṃ attano dhanaṃ buddhasāsane vippakiriṃsu. Satthā uṭṭhāyāsanā vihāramagamāsi. Bhikkhū sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā nāma, tathārūpaṃ nāma khadiraṅgārarāsiṃ bhinditvā padumāni uṭṭhahiṃsū’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte – ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ mama etarahi buddhabhūtassa aṅgārarāsimhā padumāni uṭṭhitāni, aparipakke ñāṇe vattamānassa bodhisattabhūtassapi me uṭṭhahiṃsū’’ti vatvā, ‘‘kadā, bhante, ācikkhatha no’’ti yācito atītaṃ āharitvā – 설법이 끝났을 때 8만 4천의 생명들이 법을 깨달았다. 가라하딘나와 시리굿타는 예류과에 도달했다. 그들은 자신의 모든 재산을 불법에 보시했다. 부처님께서는 자리에서 일어나 사찰로 돌아가셨다. 비구들은 저녁 무렵 법당에 모여 대화를 나누었다. “오, 부처님의 공덕은 참으로 놀랍구나. 그토록 뜨거운 숯불 더미를 뚫고 연꽃들이 솟아나다니!”라고 말했다. 부처님께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 답하자, “비구들이여, 지금 부처가 된 나에게 숯불 더미에서 연꽃이 피어난 것은 그리 놀라운 일이 아니다. 지혜가 무르익기 전 보살이었을 때에도 나에게 연꽃이 피어난 적이 있었다”라고 말씀하셨다. “부처님, 언제 그랬는지 저희에게 말씀해 주십시오”라고 청함을 받자, 과거의 일을 가져오셨다. ‘‘Kāmaṃ patāmi nirayaṃ, uddhaṃpādo avaṃsiro; Nānariyaṃ karissāmi, handa piṇḍaṃ paṭiggahā’’ti. (jā. 1.1.40) – “발은 하늘로 향하고 머리는 거꾸로 하여 기꺼이 지옥에 떨어질지언정, 고귀하지 못한 일은 하지 않으리라. 자, 이 탁발 음식을 받으소서.” Idaṃ khadiraṅgārajātakaṃ vitthāretvā kathesīti. 이와 같이 이 카디랑가라 자타카를 상세히 설하셨다. Garahadinnavatthu dvādasamaṃ. 열두 번째 가라하딘나 이야기가 끝났다. Pupphavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 꽃의 품(Pupphavagga)에 대한 해설이 끝났다. Catuttho vaggo. 네 번째 품이 끝났다. 5. Bālavaggo 5. 제5품. 어리석은 자의 품 (Bālavagga) 1. Aññatarapurisavatthu 1. 1. 어떤 사람 이야기 (Aññatarapurisa vatthu) Dīghā [Pg.282] jāgarato rattīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pasenadikosalañceva aññatarañca purisaṃ ārabbha kathesi. “잠 못 드는 이에게 밤은 길고”라는 이 법문을 부처님께서 제타와나 숲에 머무실 때 파세나디 코살라 왕과 어떤 사람을 인연으로 설하셨다. Rājā kira pasenadi kosalo ekasmiṃ chaṇadivase alaṅkatapaṭiyattaṃ sabbasetaṃ ekaṃ puṇḍarīkaṃ nāma hatthiṃ abhiruyha mahantena rājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Ussāraṇāya vattamānāya leḍḍudaṇḍādīhi pothiyamāno mahājano palāyanto gīvaṃ parivaṭṭetvāpi oloketiyeva. Rājūnaṃ kira sudinnadānassetaṃ phalaṃ. Aññatarassāpi duggatapurisassa bhariyā sattabhūmikassa pāsādassa uparitale ṭhitā ekaṃ vātapānakavāṭaṃ vivaritvā rājānaṃ oloketvāva apagacchi. Rañño puṇṇacando valāhakantaraṃ paviṭṭho viya upaṭṭhāsi. So tassā paṭibaddhacitto hatthikkhandhato patanākārappatto viya hutvā khippaṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepuraṃ pavisitvā ekaṃ vissāsakaṃ amaccaṃ āha – ‘‘asukaṭṭhāne te mayā olokitapāsādo diṭṭho’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tatthekaṃ itthiṃ addasā’’ti? ‘‘Addasaṃ, devā’’ti. ‘‘Gaccha, tassā sasāmikaasāmikabhāvaṃ jānāhī’’ti. So gantvā tassā sasāmikabhāvaṃ ñatvā āgantvā rañño ‘‘sasāmikā’’ti ārocesi. Atha raññā ‘‘tena hi tassā sāmikaṃ pakkosāhī’’ti vutte so gantvā, ‘‘ehi, bho, rājā taṃ pakkosatī’’ti āha. So ‘‘bhariyaṃ me nissāya bhayena uppannena bhavitabba’’nti cintetvā rañño āṇaṃ paṭibāhituṃ asakkonto gantvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upaṭṭhāhī’’ti āha. ‘‘Alaṃ, deva, ahaṃ attano kammaṃ katvā tumhākaṃ suṅkaṃ dadāmi, ghareyeva me jīvikā hotū’’ti. ‘‘Tava suṅkena mayhaṃ attho natthi, ajjato paṭṭhāya maṃ upaṭṭhāhī’’ti tassa phalakañca āvudhañca dāpesi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘kañcidevassa dosaṃ āropetvā ghātetvā bhariyaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ so maraṇabhayabhīto appamatto hutvā upaṭṭhāsi. 전해지는 바에 의하면 파세나디 코살라 국왕은 어느 축제일에 화려하게 장식된 '뿐다리카'라는 이름의 온통 하얀 코끼리에 올라타서 커다란 왕의 위엄을 갖추고 성을 시계 방향으로 돌고 있었다. 사람들이 비켜나도록 하는 과정에서 흙덩이나 막대기 등으로 맞으며 쫓겨나면서도 사람들은 고개를 돌려 왕을 우러러보았다. 이것은 실로 왕들이 예전에 베푼 청정한 보시의 과보라고 한다. 그때 어떤 가난한 사람의 아내가 7층 누각의 위층에 있다가 창문을 열고 왕을 바라본 뒤 자리를 떴다. 왕에게는 그녀의 모습이 마치 구름 사이로 들어가는 보름달처럼 보였다. 왕은 그녀에게 마음이 사로잡혀 코끼리 등에서 떨어질 것 같은 상태가 되어 서둘러 성을 한 바퀴 돈 뒤 궁궐로 들어가 신뢰하는 한 신하에게 말하였다. "저곳에서 내가 바라본 누각을 그대도 보았는가?" "예, 대왕이시여, 보았습니다." "그곳에서 한 여인을 보았는가?" "예, 보았습니다." "가서 그녀에게 남편이 있는지 없는지 알아보고 오라." 그 신하가 가서 남편이 있음을 알고 돌아와 왕에게 "남편이 있는 여인입니다"라고 보고하였다. 그러자 왕이 "그렇다면 그 남편을 불러오라"고 하였고, 신하가 가서 "이보시오, 왕께서 당신을 부르십니다"라고 말하였다. 그 남편은 "내 아내 때문에 화가 닥친 것이 분명하다"고 생각하며 왕명을 거역할 수 없어 왕에게 가서 절을 하고 곁에 섰다. 그때 왕은 그에게 "오늘부터 나를 시봉하라"고 말하였다. "대왕이시여, 그만두어 주십시오. 저는 제 일을 해서 대왕께 세금을 내겠습니다. 집에서 생계를 유지하게 해주십시오." "네 세금은 필요 없다. 오늘부터 나를 시봉하라"며 왕은 그에게 방패와 무기를 주게 하였다. 전해지는 바에 의하면 왕의 생각은 이러했다. "어떻게든 그에게 죄를 뒤집어씌워 죽이고 그의 아내를 차지하리라." 그러자 그 남편은 죽음의 공포에 떨며 방일하지 않고 왕을 시봉하였다. Rājā [Pg.283] tassa dosaṃ apassanto kāmapariḷāhe vaḍḍhante ‘‘ekamassa dosaṃ āropetvā rājāṇaṃ karissāmī’’ti pakkosāpetvā evamāha – ‘‘ambho ito yojanamatthake nadiyā asukaṭṭhānaṃ nāma gantvā sāyaṃ mama nhānavelāya kumuduppalāni ceva aruṇavatīmattikañca āhara. Sace tasmiṃ khaṇe nāgacchasi, āṇaṃ te karissāmī’’ti. Sevako kira catūhipi dāsehi patikiṭṭhataro. Dhanakkītādayo hi dāsā ‘‘sīsaṃ me rujjati, piṭṭhi me rujjatī’’ti vatvā acchituṃ labhantiyeva. Sevakassetaṃ natthi, āṇattakammaṃ kātumeva vaṭṭati. Tasmā so ‘‘avassaṃ mayā gantabbaṃ, kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikā nāma nāgabhavane uppajjati, ahaṃ kuhiṃ labhissāmī’’ti cintento maraṇabhayabhīto vegena gehaṃ gantvā, ‘‘bhadde, niṭṭhitaṃ me bhatta’’nti āha. ‘‘Uddhanamatthake, sāmī’’ti. So yāva bhattaṃ otarati, tāva sandhāretuṃ asakkonto uḷuṅkena kañjikaṃ harāpetvā yathāladdhena byañjanena saddhiṃ allameva bhattaṃ pacchiyaṃ opīḷetvā ādāya yojanikaṃ maggaṃ pakkhando, tassa gacchantasseva bhattaṃ pakkaṃ ahosi. So anucchiṭṭhaṃ katvāva thokaṃ bhattaṃ apanetvā bhuñjanto ekaṃ addhikaṃ disvā mayā apanetvā ṭhapitaṃ thokaṃ anucchiṭṭhaṃ bhattameva atthi gahetvā bhuñja sāmīti. So gaṇhitvā bhuñji. Itaropi bhuñjitvā ekaṃ bhattamuṭṭhiṃ udake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā mahantena saddena ‘‘imasmiṃ nadīpadese adhivatthā nāgā supaṇṇā devatā ca vacanaṃ me suṇantu, rājā mayhaṃ āṇaṃ kātukāmo ‘kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ āharā’ti maṃ āṇāpesi, addhikamanussassa ca me bhattaṃ dinnaṃ, taṃ sahassānisaṃsaṃ, udake macchānaṃ dinnaṃ, taṃ satānisaṃsaṃ. Ettakaṃ puññaphalaṃ tumhākaṃ pattiṃ katvā dammi, mayhaṃ kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ āharathā’’ti tikkhattuṃ anussāvesi. Tattha adhivattho nāgarājā taṃ saddaṃ sutvā mahallakavesena tassa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ vadesī’’ti āha. So punapi tatheva vatvā ‘‘mayhaṃ taṃ pattiṃ dehī’’ti vutte, ‘‘demī’’ti āha. Punapi ‘‘dehī’’ti vutte, ‘‘demi, sāmī’’ti āha. Evaṃ so dve tayo vāre pattiṃ āharāpetvā kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ adāsi. 왕은 그 남편의 허물을 찾지 못하던 중 감각적 욕망의 열기가 더해지자 "그에게 한 가지 죄라도 뒤집어씌워 왕의 권능을 행사하리라"고 생각하며 그를 불러 이렇게 말하였다. "이보라, 여기서 1요자나 떨어진 강가의 어느 곳으로 가서 오늘 저녁 나의 목욕 시간에 맞춰 꾸무다 연꽃들과 아루나바티 진흙을 가져오너라. 만약 그때까지 오지 못하면 너에게 왕의 형벌을 내리리라." 전해지는 바에 의하면 관리는 네 종류의 노예보다 더 비천한 처지라고 한다. 돈으로 산 노예 등은 "머리가 아픕니다, 허리가 아픕니다"라고 말하며 쉴 수도 있지만, 관리에게는 그런 것이 허용되지 않으며 오직 명령받은 일을 수행해야만 하기 때문이다. 그리하여 그 가난한 남편은 "반드시 가야만 한다. 꾸무다 연꽃과 더불어 아루나바티 진흙이라는 것은 나가의 세상에서나 나는 것인데, 내가 어디서 그것을 얻겠는가?"라고 생각하며 죽음의 공포에 질려 급히 집으로 가서 "여보, 내 밥이 다 되었소?"라고 물었다. 아내가 "솥 위에 있습니다, 주인님"이라고 하자, 그는 밥을 그릇에 담을 때까지 기다릴 수도 없어 국자로 숭늉을 뜨게 하고 얻은 반찬과 함께 아직 김이 모락모락 나는 밥을 바구니에 눌러 담아 1요자나 길을 달려갔는데, 그가 가는 동안 밥이 알맞게 익었다. 그는 깨끗한 첫 밥을 조금 덜어내고 식사를 하다가 한 여행자를 보고는 "제가 덜어 놓은 깨끗한 밥이 조금 있으니, 주인님, 이것을 드십시오"라고 권하였다. 그 여행자가 밥을 받아먹자, 관리 또한 식사를 마친 뒤 한 줌의 밥을 물에 던져주고 입을 헹구어 큰 소리로 외쳤다. "이 강가에 거주하는 나가와 가루다와 신들은 내 말을 들으소서! 왕이 나에게 형벌을 내리려 '꾸무다 연꽃과 아루나바티 진흙을 가져오라'고 명하였습니다. 나는 여행자에게 밥을 보시하였으니 그 공덕은 천 배의 이익이 있고, 물속 물고기들에게 보시한 공덕은 백 배의 이익이 있습니다. 이만큼의 공덕의 결실을 여러분께 회향하여 드리니, 나에게 꾸무다 연꽃과 아루나바티 진흙을 가져다주소서!"라고 세 번을 선포하였다. 그러자 그곳에 거주하던 나가 왕이 그 소리를 듣고 노인의 모습으로 그에게 다가와 "무슨 말을 하는가?"라고 물었다. 그가 다시 앞서와 같이 말하며 "저에게 그 공덕의 몫을 주십시오"라고 하자, 그는 "주겠노라"고 답하였다. 다시 "주십시오"라고 하자 "주겠노라, 주인님"이라고 답하였다. 이와 같이 나가 왕은 두세 차례 공덕의 몫을 나누어 받은 뒤, 꾸무다 연꽃과 함께 아루나바티 진흙을 그에게 주었다. Rājā [Pg.284] pana cintesi – ‘‘manussā nāma bahumāyā, sace so kenaci upāyena labheyya, kiccaṃ me na nipphajjeyyā’’ti. So kālasseva dvāraṃ pidahāpetvā muddikaṃ attano santikaṃ āharāpesi. Itaropi puriso rañño nhānavelāyamevāgantvā dvāraṃ alabhanto dvārapālaṃ pakkosetvā ‘‘dvāraṃ vivarā’’ti āha. ‘‘Na sakkā vivarituṃ, rājā kālasseva muddikaṃ datvā rājagehaṃ āharāpesī’’ti. So ‘‘rājadūto ahaṃ, dvāraṃ vivarā’’ti vatvāpi ‘‘dvāraṃ alabhanto natthi me idāni jīvitaṃ. Kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā dvārassa upariummāre mattikāpiṇḍaṃ khipitvā tassūpari pupphāni laggetvā mahāsaddaṃ karonto, ‘‘ambho, nagaravāsino rañño mayā āṇattiyā gatabhāvaṃ jānātha, rājā maṃ akāraṇena vināsetukāmo’’ti tikkhattuṃ viravitvā ‘‘kattha nu kho gacchissāmī’’ti cintetvā ‘‘bhikkhū nāma muduhadayā, vihāraṃ gantvā nipajjissāmī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Ime hi nāma sattā sukhitakāle bhikkhūnaṃ atthibhāvampi ajānitvā dukkhābhibhūtakāle vihāraṃ gantukāmā honti, tasmā sopi ‘‘me aññaṃ tāṇaṃ natthī’’ti vihāraṃ gantvā ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne nipajji. Atha raññopi taṃ rattiṃ niddaṃ alabhantassa taṃ itthiṃ anussarantassa kāmapariḷāho uppajji. So cintesi – ‘‘vibhātakkhaṇeyeva taṃ purisaṃ ghātāpetvā taṃ itthiṃ ānessāmī’’ti. 왕은 생각했다. “사람들이란 참으로 속임수가 많다. 만약 그가 어떤 방편으로든 성안으로 들어온다면, 나의 목적은 이루어지지 않을 것이다.” 왕은 일찍이 성문을 닫게 하고 성문의 인장을 자기 처소로 가져오게 했다. 한편 그 사람도 왕이 목욕할 무렵에 도착했으나 성문으로 들어갈 수 없게 되자, 문지기를 불러 “문을 열라”고 말했다. 문지기는 “문을 열 수 없습니다. 왕께서 일찍이 인장을 찍고 열쇠를 궁궐로 가져가셨습니다”라고 답했다. 그는 “나는 왕의 사절이다. 문을 열라”고 말했으나 성문을 통과하지 못하자, “이제 내 목숨은 끝났구나. 도대체 어찌해야 한단 말인가?”라고 생각했다. 그는 문 위의 문틀에 진흙 덩어리를 던져 붙이고 그 위에 연꽃들을 걸어둔 뒤 큰 소리를 지르며 “오, 성안의 사람들이여! 내가 왕의 명령으로 다녀왔다는 사실을 알아주시오. 왕께서 아무런 이유 없이 나를 죽이려 하십니다”라고 세 번 외쳤다. 그러고는 “이제 어디로 가야 하나?” 생각하다가 “스님들이란 마음이 부드러운 법이니, 절에 가서 잠을 자야겠다”고 결심했다. 대개 중생들은 형편이 좋을 때는 스님들이 계신 줄도 모르다가, 고통에 짓눌릴 때에야 절에 가고 싶어 하는 법이다. 그래서 그도 “내게는 다른 의지처가 없다”고 생각하며 절에 가서 편안한 곳에 누웠다. 그때 그 밤에 잠을 이루지 못한 채 그 여인을 그리워하던 왕에게도 애욕의 열기가 치솟았다. 그는 “날이 밝자마자 그자를 죽이고 그 여인을 데려오리라”고 생각했다. Tasmiṃ khaṇeyeva saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattā cattāro purisā pakkuthitāya ukkhaliyā taṇḍulā viya samparivattakaṃ paccamānā tiṃsāya vassasahassehi heṭṭhimatalaṃ patvā aparehi tiṃsāya vassasahassehi puna mukhavaṭṭiyaṃ pāpuṇiṃsu. Te sīsaṃ ukkhipitvā aññamaññaṃ oloketvā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā parivattitvā lohakumbhimeva paviṭṭhā. Rājā niddaṃ alabhanto majjhimayāmasamanantare taṃ saddaṃ sutvā bhīto utrastamānaso ‘‘kiṃ nu kho mayhaṃ jīvitantarāyo bhavissati, udāhu me aggamahesiyā, udāhu me rajjaṃ vinassissatī’’ti cintento sakalarattiṃ akkhīni nimīletuṃ nāsakkhi. So aruṇuggamanavelāya eva purohitaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ācariya, mayā majjhimayāmasamanantare mahantā bheravasaddā sutā, ‘rajjassa vā aggamahesiyā vā mayhaṃ vā kassa antarāyo [Pg.285] bhavissatī’ti na jānāmi, tena me tvaṃ pakkosāpito’’ti āha. Mahārāja, kiṃ te saddā sutāti? ‘‘Ācariya, du-iti sa-iti na-iti so-itīti ime sadde assosiṃ, imesaṃ nipphattiṃ upadhārehī’’ti. Brāhmaṇassa mahāandhakāraṃ paviṭṭhassa viya na kiñci paññāyati, ‘‘na jānāmī’’ti vutte ‘‘pana lābhasakkāro me parihāyissatī’’ti bhāyitvā ‘‘bhāriyaṃ, mahārājā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, ācariyā’’ti? ‘‘Jīvitantarāyo te paññāyatī’’ti. So dviguṇaṃ bhīto, ‘‘ācariya, atthi kiñci pana paṭighātakāraṇa’’nti āha. ‘‘Atthi, mahārāja, mā bhāyi, ahaṃ tayo vede jānāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sabbasatayaññaṃ yajitvā jīvitaṃ labhissasi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? Hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ dhenusataṃ ajasataṃ urabbhasataṃ kukkuṭasataṃ sūkarasataṃ dārakasataṃ dārikāsatanti evaṃ ekekaṃ pāṇajātiṃ sataṃ sataṃ katvā gaṇhāpento ‘‘sace migajātimeva gaṇhāpessāmi, ‘attano khādanīyameva gaṇhāpetī’ti vakkhantī’’ti hatthiassamanussepi gaṇhāpeti. Rājā ‘‘mama jīvitameva mayhaṃ lābho’’ti cintetvā ‘‘sabbapāṇe sīghaṃ gaṇhathā’’ti āha. Āṇattamanussā adhikataraṃ gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ kosalasaṃyutte – 그 순간, 60유순 크기의 무쇠 솥 지옥(Lohakumbhi)에서 태어난 네 명의 남자가 펄펄 끓는 가마솥 안에서 쌀알처럼 이리저리 뒤집히며 삶아지다가, 3만 년 만에 바닥에 닿고 다시 3만 년 만에 솥 입구에 도달했다. 그들은 머리를 내밀어 서로를 쳐다보며 게송을 한 구절씩 읊으려 했으나, 끝까지 말하지 못하고 각각 한 글자씩만 내뱉고는 다시 무쇠 솥 지옥으로 빠져 들어갔다. 잠을 이루지 못하던 왕은 한밤중에 그 소리를 듣고 겁에 질려 전율하며 “혹시 내 목숨에 위험이 생기려는 것인가, 아니면 왕비에게, 혹은 왕국이 멸망하려는 것인가?”라고 근심하며 밤새도록 눈을 붙이지 못했다. 왕은 동이 틀 무렵 제관(purohita)을 불러 “스승이여, 내가 한밤중에 크고 두려운 소리를 들었소. 왕국인지 왕비인지 나 자신인지, 누구에게 불운이 닥칠지 모르겠소. 그래서 그대를 불렀소”라고 말했다. 제관이 “대왕이시여, 어떤 소리를 들으셨습니까?”라고 묻자, “스승이여, ‘두(du)’, ‘사(sa)’, ‘나(na)’, ‘소(so)’라는 소리를 들었소. 이 네 글자의 의미를 살펴보시오”라고 했다. 바라문 제관은 마치 칠흑 같은 어둠 속에 들어온 것처럼 아무것도 알 수 없었으나, “모른다”고 말하면 공양과 명예가 줄어들까 두려워 “대왕이시여, 중대한 일입니다”라고 답했다. “무슨 일인가, 스승이여?” “왕의 목숨에 위험이 닥친 것으로 보입니다.” 왕은 두 배로 겁에 질려 “스승이여, 그것을 막을 방법이 있겠소?”라고 물었다. “대왕이시여, 방법이 있습니다. 두려워 마십시오. 저는 세 베다를 알고 있습니다.” “무엇을 준비해야 하오?” “모든 종류를 백 마리씩 바치는 제사(Sabbasatayañña)를 지내면 목숨을 보존하실 것입니다.” “무엇을 바쳐야 하오?” 코끼리 백 마리, 말 백 마리, 황소 백 마리, 암소 백 마리, 염소 백 마리, 숫양 백 마리, 닭 백 마리, 돼지 백 마리, 소년 백 명, 소녀 백 명 등 각각의 생물 종류를 백 개씩 모으게 했다. 이때 “만약 짐승들만 잡으면 사람들이 ‘자기가 먹으려고 잡는다’고 말할 것이다”라고 생각하여 코끼리와 말, 사람까지도 잡게 했다. 왕은 “내 목숨을 구하는 것이 나에게 이익이다”라고 생각하며 “모든 생명을 속히 잡아오라”고 명령했다. 명령을 받은 자들은 정해진 수보다 더 많이 잡아들였다. 이 일은 코살라 상윳따에서도 다음과 같이 언급되었다. ‘‘Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa mahāyañño paccupaṭṭhito hoti, pañca ca usabhasatāni pañca ca vacchatarasatāni pañca ca vacchatarisatāni pañca ca ajasatāni pañca ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karontī’’ti (saṃ. ni. 1.120). “그 무렵 코살라의 파세나디 왕에게 큰 제사가 준비되었다. 황소 오백 마리, 수송아지 오백 마리, 암송아지 오백 마리, 숫염소 오백 마리, 숫양 오백 마리가 제사를 위해 기둥에 매여 있었다. 왕의 노비나 심부름꾼, 일꾼들도 형벌과 공포에 떨며 눈물을 흘리고 울면서 제사 준비를 하고 있었다.” (상윳따 니까야 1.120) Mahājano attano attano puttadhītuñātīnaṃ atthāya paridevamāno mahāsaddamakāsi, mahāpathavīundriyanasaddo viya ahosi. Atha mallikā devī taṃ saddaṃ sutvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ nu kho te, mahārāja, indriyāni apākatikāni, kilantarūpāni viya paññāyantī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ tuyhaṃ, mallike, tvaṃ mama kaṇṇamūlena āsivisampi gacchantaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Kiṃ panetaṃ, devā’’ti? ‘‘Rattibhāge me evarūpo nāma saddo suto[Pg.286], svāhaṃ purohitaṃ pucchitvā jīvitantarāyo te paññāyati, sabbasatayaññaṃ yajitvā jīvitaṃ labhissasī’’ti sutvā ‘‘mama jīvitameva mayhaṃ lābho’’ti ime pāṇe gaṇhāpesinti. Mallikā devī, ‘‘andhabālosi, mahārāja, kiñcāpi mahābhakkhosi, anekasūpabyañjanavikatikaṃ doṇapākaṃ bhojanaṃ bhuñjasi, dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kāresi, paññā pana te mandā’’ti āha. ‘‘Kasmā evaṃ vadesi, devī’’ti? ‘‘Kahaṃ tayā aññassa maraṇena aññassa jīvitalābho diṭṭhapubbo, andhabālassa brāhmaṇassa kathaṃ gahetvā kasmā mahājanassa upari dukkhaṃ khipasi, dhuravihāre sadevakassa lokassa aggapuggalo atītādīsu appaṭihatañāṇo satthā vasati, taṃ pucchitvā tassovādaṃ karohī’’ti vutte rājā sallahukehi yānehi mallikāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā maraṇabhayatajjito kiñci vattuṃ asakkonto satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. 많은 사람들이 각자 자신들의 자녀와 친지들을 구하기 위해 통곡하며 큰 소리를 내니, 마치 대지가 진동하는 소리와도 같았습니다. 그때 말리까 왕비가 그 소리를 듣고 왕에게 가서 '대왕이시여, 어찌하여 대왕의 감관들이 평소와 다르고 지친 기색이 역력해 보이십니까?'라고 물었습니다. 왕이 '말리까여, 당신은 내 귓가로 독사가 지나가는 것도 알지 못하오?'라고 하자, '대왕이시여, 그것이 무슨 일입니까?'라고 다시 물었습니다. 왕은 '밤중에 이와 같은 소리를 들었소. 내가 푸로히따에게 물으니 대왕의 목숨에 위험이 닥칠 것이라며, 모든 종류의 생물 백 마리씩을 제물로 바치는 대제사를 지내야 목숨을 구할 수 있다고 하였소. 그래서 내 목숨을 구하는 것이 최선이라 여겨 이 생물들을 붙잡아 오게 한 것이오'라고 대답했습니다. 말리까 왕비는 '대왕께서는 참으로 어리석으십니다. 비록 대왕께서 미식가이시고 산더미 같은 진수성찬을 드시며 두 나라를 통치하신다 해도 지혜는 참으로 부족하십니다'라고 말했습니다. '왕비여, 어찌하여 그렇게 말하오?' '당신은 다른 이의 죽음으로 다른 이의 생명을 얻는 것을 본 적이 있습니까? 어찌하여 어리석은 바라문의 말을 듣고 많은 사람들에게 고통을 안겨주려 하십니까? 가까운 제따와나 사원에 천신과 인간을 포함한 세상의 최상승이시며 과거 등에 막힘없는 지혜를 갖추신 부처님께서 계십니다. 그분께 여쭙고 가르침을 따르십시오'라고 했습니다. 이 말을 듣고 왕은 가벼운 수레를 타고 말리까 왕비와 함께 사원으로 갔으나, 죽음의 공포에 질려 아무 말도 하지 못한 채 부처님께 절을 올리고 한곁에 앉았습니다. Atha naṃ satthā ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti paṭhamataraṃ ālapi. So tuṇhīyeva nisīdi. Tato mallikā bhagavato ārocesi – ‘‘bhante, raññā kira majjhimayāmasamanantare saddo suto. Atha naṃ purohitassa ārocesi. Purohito ‘jīvitantarāyo te bhavissati, tassa paṭighātatthāya sabbasate pāṇe gahetvā tesaṃ galalohitena yaññe yajite jīvitaṃ labhissasī’ti āha. Rājā pāṇe gaṇhāpesi, tenāyaṃ mayā idhānīto’’ti. ‘‘Evaṃ kira, mahārājā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kinti te saddo suto’’ti? So attanā sutaniyāmeneva ācikkhi. Tathāgatassa taṃ sutvāva ekobhāso ahosi. Atha naṃ sattā āha – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, tava antarāyo natthi, pāpakammino satthā attano dukkhaṃ āvīkarontā evamāhaṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tehi kata’’nti? Atha kho bhagavā tesaṃ kammaṃ ācikkhituṃ ‘‘tena hi, mahārāja, suṇāhī’’ti vatvā atītaṃ āhari – 그때 부처님께서 먼저 왕에게 '대왕이시여, 이 대낮에 어디서 오시는 길입니까?'라고 물으셨습니다. 왕은 침묵한 채 앉아 있었습니다. 그러자 말리까 왕비가 부처님께 말씀드렸습니다. '세존이시여, 왕께서 한밤중에 괴이한 소리를 들으셨다고 합니다. 그래서 푸로히따에게 물으니 왕의 목숨이 위험하다고 하며, 그 위험을 막기 위해 온갖 생물 백 마리씩을 잡아 그 목들의 피로 제사를 지내면 목숨을 구할 수 있다고 하였답니다. 왕께서 생물들을 잡게 하셨기에 제가 이곳으로 모셔왔습니다.' '대왕이여, 과연 그러한가?' '그렇습니다, 세존이시여.' '어떤 소리를 들었는가?' 왕은 자신이 들은 그대로 말씀드렸습니다. 부처님께서는 그 말을 들으시고 곧 광명이 나타났습니다. 부처님께서 말씀하셨습니다. '대왕이여, 두려워하지 마시오. 당신에게는 아무런 위험이 없소. 악업을 지은 중생들이 자신들의 고통을 참지 못해 이와 같이 말한 것이오.' '세존이시여, 그들이 무슨 일을 저질렀습니까?' 부처님께서는 그들의 업을 알려주시고자 '그렇다면 대왕이여, 들으시오'라고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Atīte vīsativassasahassāyukesu manussesu kassapo bhagavā loke uppajjitvā vīsatiyā khīṇāsavasahassehi saddhiṃ cārikaṃ caramāno bārāṇasimagamāsi. Bārāṇasivāsino dvepi tayopi bahutarāpi [Pg.287] ekato hutvā āgantukadānaṃ pavattayiṃsu. Tadā bārāṇasiyaṃ cattālīsakoṭivibhavā cattāro seṭṭhiputtā sahāyakā ahesuṃ. Te mantayiṃsu – ‘‘amhākaṃ gehe bahudhanaṃ, tena kiṃ karomā’’ti? ‘‘Evarūpe buddhe cārikaṃ caramāne dānaṃ dassāma, sīlaṃ rakkhissāma, pūjaṃ karissāmā’’ti ekopi avatvā tesu eko tāva evamāha – ‘‘tikhiṇasuraṃ pivantā madhuramaṃsaṃ khādantā vicarissāma, idaṃ amhākaṃ jīvitaphala’’nti. Aparopi evamāha – ‘‘devasikaṃ tivassikagandhasālibhattaṃ nānaggarasehi bhuñjantā vicarissāmā’’ti. Aparopi evamāha – ‘‘nānappakāraṃ pūvakhajjakavikatiṃ pacāpetvā khādantā vicarissāmā’’ti. Aparopi evamāha – ‘‘sammā mayaṃ aññaṃ kiñci na karissāma, ‘dhanaṃ dassāmā’ti vutte anicchamānā itthī nāma natthi, tasmā dhanena palobhetvā pāradārikakammaṃ karissāmā’’ti. ‘‘Sādhu, sādhū’’ti sabbeva tassa kathāya aṭṭhaṃsu. 과거 인간의 수명이 2만 세였을 때, 깟사빠 부처님께서 세상에 출현하시어 2만 명의 아라한들과 함께 유행하시다가 바라나시에 이르셨습니다. 바라나시 사람들은 두 명, 세 명 혹은 그 이상이 힘을 합쳐 외지에서 온 분들께 공양을 올렸습니다. 그때 바라나시에는 4억의 재산을 가진 네 명의 장자 아들들이 친구로 지내고 있었습니다. 그들은 '우리 집에 재물이 많은데 이것으로 무엇을 할까?'라고 의논했습니다. '이러한 부처님께서 유행하실 때 보시를 하고 계율을 지키며 공양을 올리자'라고 말하는 사람은 한 명도 없었습니다. 그들 중 한 명은 '독한 술을 마시고 맛있는 고기를 먹으며 지내자. 이것이 우리 삶의 보람이다'라고 했습니다. 다른 이는 '매일 3년 묵은 향기로운 쌀밥을 온갖 맛난 것과 함께 먹으며 지내자'라고 했습니다. 또 다른 이는 '온갖 종류의 과자와 먹을거리를 만들어 먹으며 지내자'라고 했습니다. 마지막 한 명은 '친구들아, 나는 다른 것은 하지 않겠다. 재물을 준다고 하면 싫어하는 여자는 없다. 그러니 재물로 유혹하여 남의 아내를 범하는 일(파라다리까 깜마)을 하자'라고 했습니다. 모두들 '좋다, 좋아' 하며 그 말에 동조했습니다. Te tato paṭṭhāya abhirūpānaṃ itthīnaṃ dhanaṃ pesetvā vīsativassasahassāni pāradārikakammaṃ katvā kālaṃ katvā avīciniraye nibbattā. Te ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā tattha kālaṃ katvā pakkāvasesena saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattitvā tiṃsāya vassasahassehi heṭṭhimatalaṃ patvā punapi tiṃsāya vassasahassehi lohakumbhimukhaṃ patvā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā hutvā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā puna parivattitvā, lohakumbhimeva paviṭṭhā. ‘‘Vadehi, mahārāja, paṭhamaṃ te kiṃ saddo nāma suto’’ti? ‘‘Du-iti, bhante’’ti. Satthā tena aparipuṇṇaṃ katvā vuttaṃ gāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā dassento evamāha – 그들은 그때부터 아름다운 여인들에게 재물을 보내며 2만 년 동안 남의 아내를 범하는 업을 짓다가 죽어서 아비지 지옥에 태어났습니다. 그들은 부처님 사이의 한 겁 동안 지옥에서 고통받다가 그곳에서 죽어 남은 악업의 과보로 60유순 크기의 구리 솥 지옥에 태어나 3만 년 동안 바닥에 닿았다가 다시 3만 년을 올라와 가마솥 입구에 이르렀습니다. 그들은 각자 게송 한 구절을 읊으려 했으나 다 읊지 못하고 한 글자씩만 말한 채 다시 거꾸로 뒤집혀 구리 솥 속으로 들어갔습니다. '대왕이여, 말해 보시오. 처음에 어떤 소리를 들었소?' '두(Du)라고 들었습니다, 세존이시여.' 부처님께서는 그 지옥 중생이 완성하지 못한 게송을 완성하여 보여주시며 이렇게 말씀하셨습니다. ‘‘Dujjīvitamajīvimha, ye sante na dadamhase; Vijjamānesu bhogesu, dīpaṃ nākamha attano’’ti. (jā. 1.4.53; pe. va. 804); '재물이 넉넉함에도 스스로의 의지처가 될 선업을 짓지 않고 보시하지 않았으니, 우리들은 참으로 나쁜 삶을 살았구나.' Atha rañño imissā gāthāya atthaṃ pakāsetvā, ‘‘kiṃ te, mahārāja, dutiyasaddo tatiyasaddo catutthasaddo suto’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ nāmā’’ti vutte avasesaṃ paripūrento – 이어 왕에게 이 게송의 의미를 밝혀주시고 '대왕이여, 두 번째, 세 번째, 네 번째 소리는 어떻게 들었소?'라고 물으신 뒤, 왕이 대답하자 남은 부분들을 채워 말씀하셨습니다. ‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso; Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissati. '지옥에서 고통받은 지 어언 6만 년이 꽉 찼구나. 언제쯤 이 고통의 끝이 올 것인가?' ‘‘Natthi [Pg.288] anto kuto anto, na anto paṭidissati; Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, mama tuyhañca mārisā. '끝은 없구나. 어디에 끝이 있겠는가? 끝이 보이지 않는구나. 벗들이여, 그때 우리들이 지은 죄가 너무나 컸기 때문이로다.' ‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ; Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti. (jā. 1.4.54-56; pe. va. 802, 803, 805) – '내가 이곳을 나가 인간의 몸을 받는다면, 베풀 줄 알고 계율을 잘 지키며 많은 선업을 지으리라.' Paṭipāṭiyā imā gāthā vatvā tāsaṃ atthaṃ pakāsetvā ‘‘iti kho, mahārāja, te cattāro janā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmāpi vattuṃ asakkontā ekakameva akkharaṃ vatvā puna lohakumbhimeva paviṭṭhā’’ti āha. 차례대로 이 게송들을 설하시고 그 의미를 밝히신 뒤 '대왕이여, 이와 같이 그 네 사람은 각자 게송 하나를 다 읊으려 했으나 그러지 못하고 한 글자씩만 말한 채 다시 구리 솥 지옥으로 들어갔습니다'라고 말씀하셨습니다. Raññā kira pasenadikosalena tassa saddassa sutakālato paṭṭhāya te heṭṭhā bhassanti eva, ajjāpi ekaṃ vassasahassaṃ nātikkamanti. Rañño taṃ desanaṃ sutvā mahāsaṃvego uppajji. So ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ pāradārikakammaṃ nāma, ekaṃ kira buddhantaraṃ niraye paccitvā tato cutā saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattitvā tattha saṭṭhivassasahassāni paccitvā evampi nesaṃ dukkhā muccanakālo na paññāyati, ahampi paradāre sinehaṃ katvā sabbarattiṃ niddaṃ na labhiṃ, idāni ito paṭṭhāya paradāre mānasaṃ na bandhissāmī’’ti cintetvā tathāgataṃ āha – ‘‘bhante, ajja me rattiyā dīghabhāvo ñāto’’ti. Sopi puriso tattheva nisinno taṃ kathaṃ sutvā ‘‘laddho me balavappaccayo’’ti satthāraṃ āha – ‘‘bhante, raññā tāva ajja rattiyā dīghabhāvo ñāto, ahaṃ pana hiyyo sayameva yojanassa dīghabhāvaṃ aññāsi’’nti. Satthā dvinnampi kathaṃ saṃsanditvā ‘‘ekaccassa ratti dīghā hoti, ekaccassa yojanaṃ dīghaṃ hoti, bālassa pana saṃsāro dīgho hotī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 파세나디 코살라 왕은 그 소리를 들은 때부터 그들이 아래로 가라앉고 있으며, 오늘날까지도 일천 년의 세월이 흐르지 않았다는 사실을 전해 들었습니다. 왕은 그 가르침을 듣고 큰 전율(saṃvego)을 느꼈습니다. 그는 '남의 아내를 범하는 행위(pāradārikakamma)란 참으로 무거운 것이로구나. 이처럼 한 부처님이 출현하시는 사이(buddhantara) 동안 지옥에서 고통받고, 거기서 죽어서는 다시 60유순 크기의 무쇠 솥(lohakumbhī)에 태어나 그곳에서 6만 년 동안 삶겨지면서도, 이들에게 괴로움에서 벗어날 기약이 보이지 않는구나. 나 또한 남의 아내에게 마음을 두어 밤새 잠을 이루지 못했다. 이제 오늘부터는 남의 아내에 대해 애욕의 마음을 품지 않으리라'라고 생각하며 타타가타께 나아가 '세존이시여, 오늘 저는 밤이 얼마나 긴 것인지를 알았습니다'라고 말씀드렸습니다. 그러자 그 자리에 앉아 있던 그 남자(왕의 심부름꾼)도 그 말을 듣고 '나에게 강력한 의지처가 생겼구나'라고 생각하며 스승께 '세존이시여, 왕께서는 오늘 밤의 길이를 아셨지만, 저는 어제 직접 1유순(yojana)의 길이를 알았습니다'라고 말씀드렸습니다. 스승께서는 두 사람의 말을 갈무리하여 '어떤 이에게는 밤이 길고, 어떤 이에게는 1유순이 길다. 그러나 어리석은 자에게는 윤회(saṃsāra)가 길다'라고 말씀하시며 법을 설하시기 위해 이 게송을 읊으셨습니다. 60. 60. ‘‘Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ; Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānata’’nti. 잠 못 드는 이에게 밤은 길고, 지친 이에게 1유순(yojana)은 멀다. 바른 법(saddhamma)을 알지 못하는 어리석은 자들에게 윤회(saṃsāra)는 길기만 하다. Tattha dīghāti ratti nāmesā tiyāmamattāva, jāgarantassa pana dīghā hoti, dviguṇatiguṇā viya hutvā khāyati. Tassā dīghabhāvaṃ attānaṃ maṅkuṇasaṅghassa bhattaṃ katvā yāva sūriyuggamanā samparivattakaṃ semāno [Pg.289] mahākusītopi, subhojanaṃ bhuñjitvā sirisayane sayamāno kāmabhogīpi na jānāti, sabbarattiṃ pana padhānaṃ padahanto yogāvacaro ca, dhammakathaṃ kathento dhammakathiko ca, āsanasamīpe ṭhatvā dhammaṃ suṇanto ca, sīsarogādiphuṭṭho vā hatthapādacchedanādiṃ patto vā vedanābhibhūto ca, rattiṃ maggapaṭipanno addhiko ca jānāti. Yojananti yojanampi catugāvutamattameva, santassa pana kilantassa dīghaṃ hoti, dviguṇatiguṇaṃ viya khāyati. Sakaladivasañhi maggaṃ gantvā kilanto paṭipathaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘purato gāmo kīvadūro’’ti pucchitvā ‘‘yojana’’nti vutte thokaṃ gantvā aparampi pucchitvā tenāpi ‘‘yojana’’nti vutte puna thokaṃ gantvā aparampi pucchati. Sopi ‘‘yojana’’nti vadati. So pucchitapucchitā yojananteva vadanti, dīghaṃ vatidaṃ yojanaṃ, ekayojanaṃ dve tīṇi yojanāni viya maññeti. Bālānanti idhalokaparalokatthaṃ pana ajānantānaṃ bālānaṃ saṃsāravaṭṭassa pariyantaṃ kātuṃ asakkontānaṃ yaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyabhedaṃ saddhammaṃ ñatvā saṃsārassa antaṃ karonti, taṃ saddhammaṃ avijānataṃ saṃsāro dīgho nāma hoti. So hi attano dhammatāya eva dīgho nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 2.124). Bālānaṃ pana pariyantaṃ kātuṃ asakkontānaṃ atidīghoyevāti. 여기서 '길다'는 것은, 밤이라는 것이 단지 세 경점(tiyāma)일 뿐이지만 잠 못 드는 이에게는 길게 느껴져 마치 두 배, 세 배나 되는 것처럼 보인다는 뜻입니다. 밤의 길이를, 해가 뜰 때까지 빈대를 위해 자기 몸을 보시하듯 뒤척이며 잠만 자는 게으름뱅이나, 맛있는 음식을 먹고 화려한 침상에서 잠드는 감각적 쾌락을 즐기는 자는 알지 못합니다. 그러나 밤새도록 정진하는 수행자(yogāvacaro), 법을 설하는 법사(dhammakathiko), 곁에서 법을 듣는 이, 두통 등의 병고에 시달리는 이, 손발이 잘리는 등의 고통을 겪는 이, 그리고 밤길을 걷는 여행자는 그 길이를 압니다. '1유순(yojana)'이란 단지 4가부따(gāvuta)의 거리일 뿐이지만, 피곤하고 지친 이에게는 길게 느껴져 마치 두 배, 세 배나 되는 것처럼 보입니다. 온종일 길을 걸어 지친 사람이 마주 오는 이에게 '마을까지 얼마나 남았습니까?'라고 물어 '1유순 남았습니다'라는 답을 듣고, 조금 더 가서 다른 이에게 물어도 '1유순'이라 하고, 다시 조금 더 가서 물어도 '1유순'이라고 하면, 그는 1유순의 거리가 참으로 길다고 여기며 마치 2, 3유순처럼 생각하게 됩니다. '어리석은 자들(bālānaṃ)'이란 현세와 내세의 이익을 알지 못하고 윤회의 끝을 낼 줄 모르는 이들을 말합니다. 서른일곱 가지 조도품(bodhipakkhiyadhamma)으로 분류되는 바른 법을 알아서 윤회의 끝을 내야 하는데, 그 바른 법을 알지 못하는 이들에게 윤회는 참으로 길기만 합니다. 윤회는 그 자체의 성질(dhammatā)로도 길다고 불리는데, '비구들이여, 이 윤회는 시작을 알 수 없으며(anamatagga), 그 최초의 지점도 나타나지 않는다'라고 설해진 바와 같습니다. 윤회의 끝을 낼 줄 모르는 어리석은 자들에게 윤회는 참으로 길기만 한 것입니다. Desanāvasāne so puriso sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pattā. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti. 설법이 끝났을 때 그 남자는 예류과(sotāpattiphala)를 성취하였고, 다른 많은 이들도 예류과 등을 얻었습니다. 대중에게 참으로 유익한 법문이 되었습니다. Rājā satthāraṃ vanditvā gacchantoyeva te satte bandhanā mocesi. Tattha itthipurisā bandhanā muttā sīsaṃ nhatvā sakāni gehāni gacchantā ‘‘ciraṃ jīvatu no, ayyā, mallikā devī, taṃ nissāya jīvitaṃ labhimhā’’ti mallikāya guṇakathaṃ kathayiṃsu. Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho paṇḍitā vatāyaṃ, mallikā, attano paññaṃ nissāya ettakassa janassa jīvitadānaṃ adāsī’’ti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tesaṃ bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā gandhakuṭito nikkhamitvā dhammasabhaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya [Pg.290] sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, mallikā, idāneva attano paññaṃ nissāya mahājanassa jīvitadānaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā tamatthaṃ pakāsanto atītaṃ āhari – 왕은 스승께 절을 올리고 돌아가는 길에 결박되어 있던 그 생명들을 풀어주었습니다. 결박에서 풀려난 남녀들은 머리를 씻고 각자의 집으로 돌아가며 '우리 상전이신 말리까 왕비께서 오래 사시기를! 그분 덕분에 우리가 목숨을 구했다'라며 말리까의 공덕을 칭송했습니다. 저녁 무렵 비구들은 법당(dhammasabhā)에서 대화를 나누었습니다. '아, 말리까 왕비는 참으로 지혜롭구나. 자신의 지혜를 의지하여 이토록 많은 사람에게 생명의 보시(jīvitadāna)를 베풀었으니!' 스승께서는 향실(gandhakuṭi)에 앉아 계시다가 비구들의 대화를 들으시고는 향실에서 나와 법당에 들어가 마련된 자리에 앉으신 후 '비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?'라고 물으셨고, 비구들이 그 사연을 말씀드리자 '비구들이여, 말리까가 자신의 지혜를 의지하여 대중에게 생명의 보시를 베푼 것은 지금뿐만이 아니다. 과거에도 그러했다'라고 말씀하시며 그 내용을 밝히시려고 과거의 이야기를 들려주셨습니다. Atīte bārāṇasiyaṃ rañño putto ekaṃ nigrodharukkhaṃ upasaṅkamitvā tattha nibbattāya devatāya āyāci – ‘‘sāmi devarāja, imasmiṃ jambudīpe ekasatarājāno ekasataaggamahesiyo, sacāhaṃ pitu accayena rajjaṃ labhissāmī, etesaṃ galalohitena baliṃ karissāmī’’ti. So pitari kālakate rajjaṃ patvā ‘‘devatāya me ānubhāvena rajjaṃ pattaṃ, balimassā karissāmī’’ti mahatiyā senāya nikkhamitvā ekaṃ rājānaṃ attano vase vattetvā tena saddhiṃ aparampi aparampīti sabbe rājāno attano vase katvā saddhiṃ aggamahesīhi ādāya gacchanto uggasenassa nāma sabbakaniṭṭhassa rañño dhammadinnā nāma aggamahesī garugabbhā, taṃ ohāya āgantvā ‘‘ettakajanaṃ visapānakaṃ pāyetvā māressāmī’’ti rukkhamūlaṃ sodhāpesi. Devatā cintesi – ‘‘ayaṃ rājā ettake rājāno gaṇhanto ‘maṃ nissāya gahitā ime’ti cintetvā tesaṃ galalohitena mayhaṃ baliṃ kātukāmo, sace panāyaṃ ete ghātessati, jambudīpe rājavaṃso upacchijjissati, rukkhamūlepi, me asuci bhavissati, sakkhissāmi nu kho etaṃ nivāretu’’nti. Sā upadhārentī ‘‘nāhaṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā aññampi devataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘tvaṃ sakkhissasī’’ti āha. Tāyapi paṭikkhittā aññampi aññampīti evaṃ sakalacakkavāḷadevatāyo upasaṅkamitvā tāhipi paṭikkhittā catunnaṃ mahārājūnaṃ santikaṃ gantvā ‘‘mayaṃ na sakkoma, amhākaṃ pana rājā amhehi puññena ca paññāya ca visiṭṭho, taṃ pucchā’’ti tehipi paṭikkhittakāle sakkaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘deva, tumhesu appossukkataṃ āpannesu khattiyavaṃso upacchijjissati, tassa paṭisaraṇaṃ hothā’’ti āha. Sakko ‘‘ahampi naṃ paṭibāhituṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ pana te vakkhāmī’’ti vatvā upāyaṃ ācikkhi – ‘‘gaccha, tvaṃ rañño passantasseva rattavatthaṃ nivāsetvā attano rukkhato nikkhamitvā gamanākāraṃ dassehi. Atha taṃ rājā ‘devatā gacchati, nivattāpessāmi na’nti nānappakārena yācissati. Atha naṃ vadeyyāsi ‘tvaṃ ekasatarājāno [Pg.291] saddhiṃ aggamahesīhi ānetvā tesaṃ galalohitena baliṃ karissāmī’ti mayhaṃ āyācitvā uggasenassa rañño deviṃ ohāya āgato, nāhaṃ tādisassa musāvādassa baliṃ sampaṭicchāmī’’ti, ‘‘evaṃ kira vutte rājā taṃ āṇāpessati, sā rañño dhammaṃ desetvā ettakassa janassa jīvitadānaṃ dassatī’’ti. Iminā kāraṇena sakko devatāya imaṃ upāyaṃ ācikkhi. Devatā tathā akāsi. 과거 바라나시에서 한 왕자가 어느 니그로다 나무에 다가가 그 나무에 거주하는 신령에게 기원했습니다. "신들의 왕이시여, 이 점부주에는 101명의 왕과 101명의 왕비가 있습니다. 만약 제가 아버님의 뒤를 이어 왕위를 얻게 된다면, 그들의 목에서 나온 피로 제물을 바치겠습니다." 아버지가 세상을 떠나고 왕위에 오른 그는 "신령의 위력으로 왕위를 얻었으니 공양을 올려야겠다"고 생각하며, 대군을 이끌고 나가 한 왕을 복속시키고 그와 더불어 차례로 다른 왕들까지 모두 굴복시켜 자신의 수하에 두었습니다. 그는 왕비들과 함께 돌아오던 중, 모든 왕들 가운데 가장 막내인 우그세나 왕의 왕비 담마딘나가 만삭이었기에 그녀를 남겨두고 돌아와서는 "이 많은 사람에게 독주를 마시게 하여 죽이리라" 생각하고 나무 아래를 청소하게 했습니다. 그때 나무의 신은 이렇게 생각했습니다. "이 왕이 이토록 많은 왕을 잡은 것이 나 때문이라고 생각하며 그들의 피로 내게 제사를 지내려 하는구나. 만약 그가 이들을 죽인다면 점부주의 왕실 혈통이 끊길 것이고, 내 나무 아래도 부정해질 것이다. 내가 이를 막을 수 있을까?" 신은 곰곰이 생각한 끝에 스스로는 막을 수 없음을 알고 다른 신을 찾아가 사정을 말하며 "당신은 막을 수 있겠습니까?"라고 물었습니다. 그 신도 거절하자 또 다른 신들을 차례로 찾아갔으나, 온 시방 세계의 신들이 모두 거절했습니다. 마침내 사대천왕을 찾아갔으나 그들도 "우리는 할 수 없으나, 공덕과 지혜가 우리보다 뛰어난 우리의 왕(삭까)께 여쭈어보라"고 했습니다. 이에 신은 삭까(제석천)를 찾아가 사정을 고하며 "신이시여, 신들께서 방관하시면 왕족의 혈통이 끊어질 것입니다. 그들의 의지처가 되어 주십시오"라고 간청했습니다. 삭까는 "나 역시 직접 막을 수는 없으나 너에게 방책을 일러주겠다"며 말했습니다. "가서 왕이 보고 있을 때 붉은 옷을 입고 나무에서 나와 떠나는 모습을 보여라. 그러면 왕은 '신령이 떠나가는구나, 내가 그를 되돌려 세우리라' 하며 여러 가지 방법으로 간청할 것이다. 그때 그에게 '너는 101명의 왕과 왕비들을 데려와 그들의 피로 제사를 지내겠다고 내게 빌어놓고는, 우그세나 왕의 왕비를 남겨두고 왔으니, 나는 그런 거짓말쟁이의 공양을 받지 않겠다'고 말해라. 그렇게 말하면 왕은 그녀를 불러올 것이고, 그녀가 왕에게 법을 설하여 이 많은 사람의 생명을 구할 것이다." 삭까는 이런 이유로 신령에게 방책을 일러주었고, 신령은 그대로 행했습니다. Rājāpi taṃ āṇāpesi. Sā āgantvā tesaṃ rājūnaṃ pariyante nisinnampi attano rājānameva vandi. Rājā ‘‘mayi sabbarājajeṭṭhake ṭhite sabbakaniṭṭhaṃ attano sāmikaṃ vandatī’’ti tassā kujjhi. Atha naṃ sā āha – ‘‘kiṃ mayhaṃ tayi paṭibaddhaṃ, ayaṃ pana me sāmiko issariyassa dāyako, imaṃ avanditvā kasmā taṃ vandissāmī’’ti? Rukkhadevatā passantasseva mahājanassa ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā taṃ pupphamuṭṭhinā pūjesi. Puna rājā āha – ‘‘sace maṃ na vandasi, mayhaṃ rajjasiridāyikaṃ evaṃ mahānubhāvaṃ devataṃ kasmā na vandasī’’ti? ‘‘Mahārāja, tayā attano puññe ṭhatvā rājāno gahitā, na devatāya gahetvā dinnā’’ti. Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā tatheva pūjesi. Puna sā rājānaṃ āha – ‘‘tvaṃ ‘devatāya me ettakā rājāno gahetvā dinnā’ti vadesi, idāni te devatāya upari vāmapasse rukkho agginā daḍḍho, sā taṃ aggiṃ nibbāpetuṃ kasmā nāsakkhi, yadi evaṃ mahānubhāvā’’ti. Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā tatheva pūjesi. 왕도 그녀를 불러오게 했습니다. 그녀는 도착하여 모든 왕들 중 가장 끝에 앉아 있는 자신의 남편인 왕에게만 절을 했습니다. 바라나시 왕은 "모든 왕들 중 우두머리인 내가 여기 있는데, 가장 지위가 낮은 제 남편에게만 절을 하는구나"라며 그녀에게 화를 냈습니다. 그러자 그녀가 왕에게 말했습니다. "제게 당신과 무슨 인연이 있습니까? 이분은 제게 지위와 권세를 주신 제 남편입니다. 이분께 절하지 않고 어찌 당신께 절하겠습니까?" 나무의 신은 사람들이 보는 앞에서 "옳거니, 부인이여! 옳거니, 부인이여!"라고 말하며 그녀에게 꽃다발을 던져 공양했습니다. 왕이 다시 말했습니다. "내게 절하지 않겠다면, 내게 왕권의 영광을 준 이 위대한 위력의 신령에게는 왜 절하지 않느냐?" "대왕이시여, 당신은 자신의 공덕에 힘입어 왕들을 잡은 것이지, 신령이 잡아서 준 것이 아닙니다." 신령은 다시 "옳거니, 부인이여! 옳거니, 부인이여!"라며 전과 같이 공양했습니다. 다시 그녀가 왕에게 말했습니다. "당신은 '신령이 이 왕들을 잡아서 내게 주었다'고 말하지만, 지금 저 신령의 거처인 나무 왼쪽 윗부분이 불에 탔는데, 신령은 왜 그 불조차 끄지 못했습니까? 만약 그렇게 위력이 크다면 말입니다." 신령은 또다시 "옳거니, 부인이여! 옳거니, 부인이여!"라며 전과 같이 그녀를 찬탄했습니다. Sā kathayamānā ṭhitā rodi ceva hasi ca. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ ummattikāsī’’ti āha. ‘‘Kasmā deva evaṃ vadesi’’? ‘‘Na mādisiyo ummattikā hontī’’ti. Atha ‘‘naṃ kiṃ kāraṇā rodasi ceva hasasi cā’’ti? ‘‘Suṇāhi, mahārāja, ahañhi atīte kuladhītā hutvā patikule vasantī sāmikassa sahāyakaṃ pāhunakaṃ āgataṃ disvā tassa bhattaṃ pacitukāmā ‘maṃsaṃ āharā’ti dāsiyā kahāpaṇaṃ datvā tāya maṃsaṃ alabhitvā āgatāya ‘natthi maṃsa’nti vutte gehassa pacchimabhāge sayitāya eḷikāya sīsaṃ chinditvā bhattaṃ sampādesiṃ. Sāhaṃ ekissāya eḷikāya sīsaṃ chinditvā niraye paccitvā pakkāvasesena tassā lomagaṇanāya sīsacchedaṃ pāpuṇiṃ, ‘tvaṃ ettakaṃ janaṃ vadhitvā kadā dukkhā [Pg.292] muccissasī’ti evamahaṃ tava dukkhaṃ anussarantī rodi’’nti vatvā imaṃ gāthamāha – 그녀는 서서 이야기를 나누며 울기도 하고 웃기도 했습니다. 그러자 왕이 "그대는 미쳤는가?"라고 물었습니다. "대왕이시여, 어찌 그런 말씀을 하십니까? 저 같은 여인은 미치지 않습니다." "그렇다면 왜 울고 웃는 것인가?" "대왕이시여, 들어보소서. 저는 과거에 한 가문의 딸로 태어나 시댁에서 살 때, 남편의 친구인 손님이 온 것을 보고 음식을 대접하려 했습니다. 고기를 사 오라고 하녀에게 돈을 주었으나 고기를 구하지 못하고 돌아왔고, 고기가 없다는 말에 집 뒤뜰에서 잠자던 암염소 한 마리의 목을 잘라 음식을 장만했습니다. 그 한 마리 암염소의 목을 자른 과보로 지옥에서 고통받았고, 지옥에서 나온 뒤에도 그 남은 업보로 인해 그 염소의 털 수만큼 목이 잘리는 고통을 겪었습니다. '당신은 이토록 많은 사람을 죽이고 언제 그 고통에서 벗어나겠습니까?'라고 생각하며 당신의 고통을 가련히 여겨 울었습니다." 그녀는 이렇게 말하며 이 게송을 읊었습니다. ‘‘Ekissā kaṇṭhaṃ chetvāna, lomagaṇanāya paccisaṃ; Bahūnaṃ kaṇṭhe chetvāna, kathaṃ kāhasi khattiyā’’ti. "단 한 마리 염소의 목을 베고도 그 털의 수만큼 (목 베이는) 고통을 겪었는데, 수많은 왕들의 목을 베고서 어찌 (그 과보에서) 벗어나려 하십니까, 왕이시여." Atha ‘‘kasmā tvaṃ hasasī’’ti? ‘‘‘Etasmā dukkhā muttāmhī’ti tussitvā, mahārājā’’ti. Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā pupphamuṭṭhinā pūjesi. Rājā ‘‘aho me bhāriyaṃ kataṃ kammaṃ, ayaṃ kira ekaṃ eḷikaṃ vadhitvā niraye pakkāvasesena tassā lomagaṇanāya sīsacchedaṃ pāpuṇi, ahaṃ ettakaṃ janaṃ vadhitvā kadā sotthiṃ pāpuṇissāmī’’ti sabbe rājāno mocetvā attano mahallakatare vanditvā daharadaharānaṃ añjaliṃ paggayha sabbe khamāpetvā sakasakaṭṭhānameva pahiṇi. 그러자 왕이 "그럼 왜 웃었는가?"라고 물었습니다. "대왕이시여, '이제 나는 그 고통에서 벗어났구나' 하는 생각에 기뻐서 웃었습니다." 신령은 다시 "옳거니, 부인이여! 옳거니, 부인이여!"라며 꽃다발로 공양했습니다. 왕은 "오, 내가 정말 끔찍한 업을 지었구나. 이 여인은 염소 한 마리를 죽이고도 지옥에서 나온 뒤 그 털 수만큼 목이 잘리는 과보를 받았다는데, 나는 이토록 많은 사람을 죽이고 언제 안락함을 얻겠는가?"라고 생각했습니다. 그는 모든 왕들을 풀어주고, 자신보다 나이가 많은 왕들에게는 절을 하고 어린 왕들에게는 합장하며 모두에게 용서를 구한 뒤, 각자의 영지로 돌려보냈습니다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, na idāneva, mallikā devī, attano paññaṃ nissāya mahājanassa jīvitadānaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā pasenadi kosalo ahosi, dhammadinnā, devī mallikā, rukkhadevatā ahamevā’’ti. Evaṃ atītaṃ samodhānetvā puna dhammaṃ desento, ‘‘bhikkhave, pāṇātipāto nāma na kattabbayuttako. Pāṇātipātino hi dīgharattaṃ socantī’’ti vatvā imā gāthā āha – 스승께서는 이 법문을 가져오셔서 "비구들이여, 이와 같이 말리까 왕비는 단지 지금만 자신의 지혜에 의지하여 많은 사람에게 생명의 보시(jīvitadāna)를 준 것이 아니라, 과거에도 주었느니라"라고 말씀하시며 과거의 일을 결합시키셨다. "그때 바라나시 왕은 지금의 빠세나디 꼬살라 왕이었고, 담마딘나 왕비는 말리까였으며, 나무의 신은 바로 나였다." 이와 같이 과거의 일을 결합하신 후 다시 법을 설하시며, "비구들이여, 살생이란 마땅히 하지 말아야 할 일이다. 참으로 살생을 저지르는 자들은 오랜 세월 동안 슬퍼하게 되느니라"라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Idha socati pecca socati,Pāpakārī ubhayattha socati; So socati so vihaññati,Disvā kammakiliṭṭhamattano’’ti. (dha. pa. 15); "이 세상에서도 슬퍼하고 저 세상에서도 슬퍼하나니, 악을 행한 자는 두 곳 모두에서 슬퍼한다. 그는 자신의 더러워진 업을 보고 슬퍼하며 고뇌한다." ‘‘Evaṃ ce sattā jāneyyuṃ, dukkhāyaṃ jātisambhavo; Na pāṇo pāṇinaṃ haññe, pāṇaghātī hi socatī’’ti. (jā. 1.1.18); "만약 중생들이 이 태어남의 발생이 고통이라는 것을 이처럼 안다면, 살아있는 존재가 살아있는 존재를 죽이지 않으리니, 참으로 살생하는 자는 슬퍼하게 되기 때문이다." Aññatarapurisavatthu paṭhamaṃ. 어떤 남자 이야기(첫 번째)가 끝났다. 2. Mahākassapattherasaddhivihārikavatthu 2. 5. 어리석음의 품(bālavagga), 2. 마하깟사빠 장로의 제자 이야기 Carañce [Pg.293] nādhigaccheyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto mahākassapattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi. Desanā rājagahe samuṭṭhitā. "수행하며 만약 얻지 못한다면(Carañce nādhigaccheyya)"으로 시작되는 이 법문을 스승께서는 사왓띠 제따와나 사원에 머무실 때, 마하깟사빠 장로의 제자를 인연으로 설하셨다. 이 설법의 배경이 된 사건은 라자가하에서 일어났다. Theraṃ kira rājagahaṃ nissāya pippaliguhāyaṃ vasantaṃ dve saddhivihārikā upaṭṭhahiṃsu. Tesu eko sakkaccaṃ vattaṃ karoti, eko tena kataṃ kataṃ attanā kataṃ viya dassento mukhodakadantakaṭṭhānaṃ paṭiyāditabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bhante, mukhodakadantakaṭṭhāni me paṭiyāditāni, mukhaṃ dhovathā’’ti vadati, pādadhovananhānādikālepi evameva vadati. Itaro cintesi – ‘‘ayaṃ niccakālaṃ mayā kataṃ kataṃ attanā kataṃ viya katvā dasseti, hotu, kattabbayuttakamassa karissāmī’’ti. Tassa bhuñjitvā supantasseva nhānodakaṃ tāpetvā ekasmiṃ ghaṭe katvā piṭṭhikoṭṭhake ṭhapesi, udakatāpanabhājane pana nāḷimattaṃ udakaṃ sesetvā usumaṃ muñcantaṃ ṭhapesi. Taṃ itaro sāyanhasamaye pabujjhitvā usumaṃ nikkhantaṃ disvā ‘‘udakaṃ tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ bhavissatī’’ti vegena gantvā theraṃ vanditvā, ‘‘bhante, koṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ, nhāyathā’’ti vatvā therena saddhiṃyeva koṭṭhakaṃ pāvisi. Thero udakaṃ apassanto ‘‘kahaṃ udakaṃ, āvuso’’ti āha. Daharo aggisālaṃ gantvā bhājane uḷuṅkaṃ otāretvā tucchabhāvaṃ ñatvā ‘‘passatha duṭṭhassa kammaṃ tucchabhājanaṃ uddhane āropetvā kuhiṃ gato, ahaṃ ‘koṭṭhake udaka’nti saññāya ārocesi’’nti ujjhāyanto ghaṭaṃ ādāya titthaṃ agamāsi. Itaropi piṭṭhikoṭṭhakato udakaṃ āharitvā koṭṭhake ṭhapesi. 라자가하 근처의 삡빨리 동굴에 머무시는 장로를 두 명의 제자가 시봉하고 있었다고 한다. 그들 중 한 명은 정성껏 의무(vatta)를 다했고, 다른 한 명은 그 의무를 다하는 비구가 한 일들을 마치 자기가 한 것처럼 꾸며 보여주었다. 세숫물이나 양치 도구가 준비된 것을 알면 "스님, 제가 세숫물과 양치 도구를 준비했으니 세수하십시오"라고 말하곤 했으며, 발 씻는 물이나 목욕물 때도 마찬가지였다. 다른 제자는 '이 비구가 항상 내가 한 일을 자기가 한 것처럼 꾸며서 보여주는구나. 좋다, 그에게 마땅한 일을 해주리라'라고 생각했다. 그는 식사 후 그 비구가 잠든 사이에 목욕물을 데워 항아리에 담아 목욕실 뒤편에 두었다. 그리고 물을 데우던 솥에는 한 국자 정도의 물만 남겨 김이 나게 두었다. 다른 비구가 저녁때 깨어나 김이 나는 것을 보고 '물을 데워 목욕실에 두었겠구나'라고 생각하여 급히 가서 장로께 절하며 "스님, 목욕실에 물을 준비했으니 목욕하십시오"라고 말하고 장로와 함께 목욕실로 들어갔다. 장로가 물을 보지 못하고 "도반이여, 물이 어디 있는가?"라고 묻자, 그 젊은 비구는 불 피우는 곳으로 가서 솥에 국자를 넣어보고 물이 없는 것을 알고는 "이 사악한 자의 소행을 보십시오. 빈 솥을 화덕에 올려놓고 어디로 갔단 말입니까? 저는 목욕실에 물이 있는 줄 알고 말씀드렸습니다"라며 투덜대며 항아리를 들고 물가로 갔다. 그러자 다른 제자가 목욕실 뒤편에서 물을 가져와 목욕실에 놓았다. Thero cintesi – ‘‘ayaṃ daharo ‘udakaṃ me tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ, etha, bhante, nhāyathā’ti vatvā idāni ujjhāyanto ghaṭaṃ ādāya titthaṃ gacchati, kiṃ nu kho eta’’nti upadhārento ‘‘ettakaṃ kālaṃ esa daharo iminā kataṃ vattaṃ attanāva kataṃ viya pakāsetī’’ti ñatvā sāyaṃ āgantvā nisinnassa ovādamadāsi, ‘‘āvuso, bhikkhunā nāma ‘attanā katameva kata’nti vattuṃ vaṭṭati, no akataṃ, tvaṃ idāneva ‘koṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ, nhāyatha, bhante’ti vatvā mayi pavisitvā ṭhite ghaṭaṃ [Pg.294] ādāya ujjhāyanto gacchasi, pabbajitassa nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti. So ‘‘passatha therassa kammaṃ, udakamattakaṃ nāma nissāya maṃ evaṃ vadesī’’ti kujjhitvā punadivase therena saddhiṃ piṇḍāya na pāvisi. Thero itarena saddhiṃ ekaṃ padesaṃ agamāsi. So tasmiṃ gate therassa upaṭṭhākakulaṃ gantvā ‘‘thero kahaṃ, bhante’’ti puṭṭho ‘‘therassa aphāsukaṃ jātaṃ, vihāreyeva nisinno’’ti āha. ‘‘Kiṃ pana, bhante, laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Evarūpaṃ kira nāma āhāraṃ dethā’’ti vutte tena vuttaniyāmeneva sampādetvā adaṃsu. So antarāmaggeva taṃ bhattaṃ bhuñjitvā vihāraṃ gato. Theropi gataṭṭhāne mahantaṃ sukhumavatthaṃ labhitvā attanā saddhiṃ gatadaharassa adāsi. So taṃ rajitvā attano nivāsanapārupanaṃ akāsi. 장로는 '이 젊은 비구가 "물을 데워 목욕실에 두었으니 오셔서 목욕하십시오"라고 말해놓고, 이제 투덜대며 항아리를 들고 물가로 가는구나. 이것이 어찌 된 일인가?'라고 살피다가, '그동안 이 젊은 비구가 다른 비구가 한 의무를 자기가 한 것처럼 꾸며 왔구나'라는 것을 알게 되었다. 저녁에 그가 와서 앉자 장로는 훈계하였다. "도반이여, 비구는 자기가 한 일만을 했다고 말해야 하며 하지 않은 일을 했다고 해서는 안 되네. 자네는 방금 '목욕실에 물을 두었으니 목욕하십시오'라고 말하고는, 내가 들어가 서 있자 항아리를 들고 투덜대며 갔지 않은가. 출가자에게 이런 행동은 마땅하지 않네." 그러자 그는 '장로의 행실을 보라. 고작 물 조금 가지고 나에게 이런 말을 하는구나'라며 화를 내었고, 다음 날 장로와 함께 탁발하러 가지 않았다. 장로는 다른 제자와 함께 다른 곳으로 갔다. 그 나쁜 비구는 장로가 떠나자 장로의 시봉 가문으로 가서 "장로님은 어디 계십니까?"라는 질문에 "장로님은 몸이 불편하여 사원에 누워 계십니다"라고 답했다. "무엇을 올리면 좋겠습니까?"라고 묻자, "이러이러한 음식을 주십시오"라고 말하여 그가 말한 대로 준비된 음식을 받았다. 그는 돌아오는 길에 그 음식을 먹어치우고 사원으로 돌아갔다. 한편 장로는 간 곳에서 크고 고운 천을 보시받아 자기와 함께 간 젊은 비구에게 주었다. 그 비구는 그것을 물들여 자신의 가사로 만들어 입었다. Thero punadivase taṃ upaṭṭhākakulaṃ gantvā, ‘‘bhante, ‘tumhākaṃ kira aphāsukaṃ jāta’nti amhehi daharena vuttaniyāmeneva paṭiyādetvā āhāro pesito, paribhuñjitvā vo phāsukaṃ jāta’’nti vutte tuṇhī ahosi. Vihāraṃ pana gantvā taṃ daharaṃ vanditvā nisinnaṃ evamāha – ‘‘āvuso, tayā kira hiyyo, idaṃ nāma kataṃ, idaṃ pabbajitānaṃ na anucchavikaṃ, viññattiṃ katvā bhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti. So kujjhitvā there āghātaṃ bandhitvā ‘‘purimadivase udakamattaṃ nissāya maṃ musāvādiṃ katvā ajja attano upaṭṭhākakule bhattamuṭṭhiyā bhuttakāraṇā maṃ ‘viññattiṃ katvā bhuñjituṃ na vaṭṭatī’ti vadati, vatthampi tena attano upaṭṭhākasseva dinnaṃ, aho therassa bhāriyaṃ kammaṃ, jānissāmissa kattabbayuttaka’’nti punadivase there gāmaṃ pavisante sayaṃ vihāre ohīyitvā daṇḍaṃ gahetvā paribhogabhājanāni bhinditvā therassa paṇṇasālāya aggiṃ datvā yaṃ na jhāyati, taṃ muggarena paharanto bhinditvā nikkhamitvā palāto. So kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti. 장로는 다음 날 그 시봉 가문에 갔다. 그들이 "스님, 스님께서 몸이 불편하시다고 하여 저희가 젊은 비구가 시킨 대로 음식을 준비해 보냈습니다. 그것을 드시고 몸이 좀 나아지셨습니까?"라고 묻자 장로는 침묵을 지켰다. 사원으로 돌아온 장로는 절을 하고 앉아 있는 그 젊은 비구에게 이렇게 말했다. "도반이여, 자네가 어제 이러이러한 일을 했다고 들었네. 이것은 출가자에게 어울리지 않는 일이니, 구걸(viññatti)하여 먹는 것은 마땅하지 않네." 그러자 그는 화를 내며 장로에게 원한을 품었다. '지난번에는 물 조금 가지고 나를 거짓말쟁이로 만들더니, 오늘은 자기 시봉 가문에서 밥 한 줌 얻어먹은 일로 구걸해서 먹는 것이 마땅치 않다고 하는구나. 천도 자기 시봉하는 제자에게만 주더니. 아, 장로의 행동이 너무하구나. 내 그에게 마땅한 본때를 보여주리라.' 다음 날 장로가 마을로 들어갔을 때, 그는 사원에 남아 지팡이를 들고 생활 집기들을 부수고 장로의 잎사귀 오두막에 불을 질렀다. 타지 않은 물건들은 몽둥이로 때려 부수고는 도망쳤다. 그는 죽어서 아위찌(Avīci) 대지옥에 떨어졌다. Mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘therassa kira saddhivihāriko ovādamattaṃ asahanto kujjhitvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāto’’ti. Atheko bhikkhu aparabhāge rājagahā nikkhamitvā satthāraṃ daṭṭhukāmo jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā satthārā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatosī’’ti puṭṭho ‘‘rājagahato, bhante’’ti āha. ‘‘Mama puttassa mahākassapassa khamanīya’’nti? ‘‘Khamanīyaṃ, bhante, eko pana saddhivihāriko ovādamattena [Pg.295] kujjhitvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāto’’ti. Satthā ‘‘na so idāneva ovādaṃ sutvā kujjhati, pubbepi kujjhiyeva. Na idāneva kuṭiṃ dūseti, pubbepi dūsesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari – 많은 대중이 “마하깟사빠 장로의 공주 제자(함께 사는 제자)가 훈계를 참지 못하고 화를 내어 잎사귀 초막을 불태우고 도망쳤다더라”며 말을 퍼뜨렸다. 그 후 한 비구가 나중에 라자가하에서 나와 부처님을 뵙고자 제따와나로 가서 부처님께 예배드렸다. 부처님께서는 정다운 인사를 나누신 후 “어디에서 왔느냐?”라고 물으셨고, “라자가하에서 왔습니다, 세존이시여”라고 대답했다. “내 아들 마하깟사빠는 평안하냐?”라고 물으시니, “평안하십니다, 세존이시여. 그러나 그의 한 공주 제자가 훈계를 듣고 화를 내어 잎사귀 초막을 불태우고 도망쳤습니다”라고 아뢰었다. 부처님께서는 “그는 지금만 훈계를 듣고 화를 내는 것이 아니라 전생에도 화를 냈었다. 지금만 거처를 파괴한 것이 아니라 전생에도 파괴했었다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese eko siṅgilasakuṇo kulāvakaṃ katvā vasi. Athekadivasaṃ deve vassante eko makkaṭo sītena kampamāno taṃ padesaṃ agamāsi. Siṅgilo taṃ disvā gāthamāha – 과거 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 히말라야 지역에 ‘싱길라’라는 이름의 새 한 마리가 둥지를 틀고 살았다. 어느 날 비가 내릴 때 원숭이 한 마리가 추위에 떨며 그곳에 나타났다. 싱길라 새는 그를 보고 게송을 읊었다. ‘‘Manussasseva te sīsaṃ, hatthapādā ca vānara; Atha kena nu vaṇṇena, agāraṃ te na vijjatī’’ti. (jā. 1.4.81); “원숭이야, 네 머리는 사람의 머리와 같고, 손과 발도 사람의 것과 같구나. 그런데 어찌하여 너에게는 살 집이 없느냐?” Makkaṭo ‘‘kiñcāpi me hatthapādā atthi, yāya pana paññāya vicāretvā agāraṃ kareyyaṃ, sā me paññā natthī’’ti cintetvā tamatthaṃ viññāpetukāmo imaṃ gāthamāha – 원숭이는 “비록 나에게 손과 발은 있으나, 집을 지을 수 있는 그 지혜가 나에게는 없다”라고 생각하고 그 이유를 알리고자 이 게송을 읊었다. ‘‘Manussasseva me sīsaṃ, hatthapādā ca siṅgila; Yāhu seṭṭhā manussesu, sā me paññā na vijjatī’’ti. (jā. 1.4.82); “친구 싱길라여, 내 머리는 사람의 머리와 같고 손과 발도 사람의 것과 같네. 그러나 사람들 사이에서 훌륭하다고 일컬어지는 그 지혜가 나에게는 없네.” Atha naṃ ‘‘evarūpassa tava kathaṃ gharāvāso ijjhissatī’’ti garahanto siṅgilo imaṃ gāthādvayamāha – 그러자 싱길라 새는 “그런 너에게 어떻게 집안 살림이 이루어지겠느냐”라며 꾸짖으며 이 두 게송을 읊었다. ‘‘Anavaṭṭhitacittassa, lahucittassa dubbhino; Niccaṃ addhuvasīlassa, sukhabhāvo na vijjati. “마음이 안정되지 않고 가벼우며 친구를 배신하고, 항상 계행이 없는 자에게 행복이란 있을 수 없다. ‘‘So karassu ānubhāvaṃ, vītivattassu sīliyaṃ; Sītavātaparittāṇaṃ, karassu kuṭavaṃ kapī’’ti. (jā. 1.4.83-84); 원숭이야, 너는 지혜를 모으고 나쁜 습성을 버려라. 추위와 바람을 막아줄 거처를 만들어라.” Makkaṭo ‘‘ayaṃ maṃ anavaṭṭhitacittaṃ lahucittaṃ mittadubbhiṃ addhuvasīlaṃ karoti, idānissa mittadubbhibhāvaṃ dassessāmī’’ti kulāvakaṃ viddhaṃsetvā vippakiri. Sakuṇo tasmiṃ kulāvakaṃ gaṇhante eva ekena passena nikkhamitvā palāyi. 원숭이는 “이 새가 나를 마음이 불안정하고 가벼우며 친구를 배신하고 계행이 없다고 하는구나. 이제 이 새에게 친구를 배신하는 것이 무엇인지 보여주마”라며 둥지를 찢어 발겨 흩뜨려버렸다. 새는 원숭이가 둥지를 움켜쥐는 바로 그 순간 옆으로 빠져나와 도망쳤다. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo kuṭidūsakabhikkhu ahosi, siṅgilasakuṇo kassapo ahosī’’ti[Pg.296]. Jātakaṃ samodhānetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, na idāneva, pubbepi so ovādakkhaṇe kujjhitvā kuṭiṃ dūsesi, mama puttassa kassapassa evarūpena bālena saddhiṃ vasanato ekakasseva nivāso seyyo’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 부처님께서는 이 법문을 들려주시고 전생의 이야기를 결합하셨다. “그때의 원숭이는 오두막을 파괴한 비구였고, 싱길라 새는 깟사빠였다.” 전생 이야기를 결합하신 뒤 “비구들이여, 지금만 그런 것이 아니라 전생에도 그는 훈계를 듣는 순간 화를 내며 거처를 파괴했다. 내 아들 깟사빠에게는 이런 어리석은 자와 함께 사는 것보다 혼자 사는 것이 더 낫다”라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. 61. 61. ‘‘Carañce nādhigaccheyya, seyyaṃ sadisamattano; Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā, natthi bāle sahāyatā’’ti. “길을 가는 자가 자신보다 뛰어나거나 대등한 자를 만나지 못한다면, 차라리 혼자 가는 길을 굳건히 하라. 어리석은 자와는 우정을 맺을 수 없다.” Tattha caranti iriyāpathacāraṃ aggahetvā manasācāro veditabbo, kalyāṇamittaṃ pariyesantoti attho. Seyyaṃ sadisamattanoti attano sīlasamādhipaññāguṇehi adhikataraṃ vā sadisaṃ vā na labheyya ce. Ekacariyanti etesu hi seyyaṃ labhamāno sīlādīhi vaḍḍhati, sadisaṃ labhamāno na parihāyati, hīnena pana saddhiṃ ekato vasanto ekato saṃbhogaparibhogaṃ karonto sīlādīhi parihāyati. Tena vuttaṃ – ‘‘evarūpo puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo aññatra anuddayā aññatra anukampā’’ti (pu. pa. 121; a. ni. 3.26). Tasmā sace kāruññaṃ paṭicca ‘‘ayaṃ maṃ nissāya sīlādīhi vaḍḍhissatī’’ti tamhā puggalā kiñci apaccāsīsanto taṃ saṅgaṇhituṃ sakkoti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce sakkoti, ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā ekībhāvameva thiraṃ katvā sabbairiyāpathesu ekakova vihareyya. Kiṃ kāraṇā? Natthi bāle sahāyatāti sahāyatā nāma cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ dasa kathāvatthūni terasa dhutaṅgaguṇā vipassanāguṇā cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā. Ayaṃ sahāyatāguṇo bālaṃ nissāya natthīti. 여기서 ‘수행한다(caranti)’는 것은 신체적인 거동을 뜻하는 것이 아니라 마음으로 하는 행위(manasācāro)로 이해해야 하니, 곧 선지식을 찾는 것을 의미한다. ‘자신보다 뛰어나거나 대등한 자’란 계·정·혜의 덕이 자신보다 높거나 비슷한 자를 말하며, 만약 그런 이를 얻지 못한다면 혼자 수행해야 한다는 뜻이다. 실로 이들 중에서 뛰어난 덕을 지닌 자를 얻으면 계행 등이 자라나고, 대등한 자를 얻으면 줄어들지 않지만, 자신보다 못한 자와 함께 살며 공양을 나누면 계행 등이 줄어들기 때문이다. 그러므로 그런 자는 가까이하거나 사귀거나 시봉하지 말아야 한다. 다만 자비심으로 “이 사람이 나를 의지해 계행 등이 자라날 것”이라 생각하며 그로부터 어떤 대가도 바라지 않고 그를 거두어 주는 것은 유익한 일이다. 그렇지 못하다면 홀로 수행하는 길을 굳건히 하여 모든 거동에서 홀로 머물러야 한다. 왜냐하면 ‘어리석은 자에게는 우정의 덕이 없다’고 하였는데, 여기서 ‘우정의 덕(sahāyatā)’이란 소계·중계·대계, 열 가지 설법의 주제, 열세 가지 두타행, 위빠사나의 덕, 네 가지 도와 과, 세 가지 지혜와 여섯 가지 신통을 말한다. 이러한 공덕은 어리석은 자를 의지해서는 존재할 수 없기 때문이다. Desanāvasāne āgantuko bhikkhu sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu, desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. 설법이 끝났을 때 라자가하에서 온 비구는 예류과를 증득하였고, 다른 많은 이들도 예류과 등을 얻었다. 이 설법은 많은 대중에게 큰 이익이 되었다. Mahākassapattherasaddhivihārikavatthu dutiyaṃ. 마하깟사빠 장로의 공주 제자 이야기 둘째가 끝났다. 3. Ānandaseṭṭhivatthu 3. 아난다 장자 이야기 Puttā [Pg.297] matthīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto ānandaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi. 부처님께서는 사밧띠에 머무실 때 아난다 장자를 인연으로 “자식이 있다느니”라는 이 법문을 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira ānandaseṭṭhi nāma cattālīsakoṭivibhavo mahāmaccharī ahosi. So anvaḍḍhamāsaṃ ñātake sannipātetvā puttaṃ mūlasiriṃ nāma tīsu velāsu evaṃ ovadati – ‘‘idaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ ‘bahū’’’ti mā saññaṃ kari, vijjamānaṃ dhanaṃ na dātabbaṃ, navaṃ dhanaṃ uppādetabbaṃ. Ekekampi hi kahāpaṇaṃ vayaṃ karontassa pana khīyateva. Tasmā – 사밧띠에 4억의 재산을 가진 아난다라는 매우 인색한 장자가 있었다. 그는 보름마다 친척들을 모아놓고 아들 물라시리에게 세 차례씩 이같이 훈계했다. “이 4억의 재산이 많다고 생각하지 마라. 있는 재산을 남에게 주지 말고 새로운 재산을 계속 만들어야 한다. 한 푼이라도 쓰는 자에게는 재산이 결국 바닥나기 때문이다. 그러므로-” ‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, upacikānañca ācayaṃ; Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti. “안약이 닳아 없어지는 것을 보고, 흰개미가 둑을 쌓는 것을 보며, 벌들이 꿀을 모으는 것을 보고 지혜로운 자는 집안을 돌보아야 한다.” So aparena samayena attano pañca mahānidhiyo puttassa anācikkhitvā dhananissito maccheramalamalino kālaṃ katvā tasseva nagarassa ekasmiṃ dvāragāmake caṇḍālānaṃ kulasahassaṃ paṭivasati. Tatthekissā caṇḍāliyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Rājā tassa kālakiriyaṃ sutvā puttamassa mūlasiriṃ pakkosāpetvā seṭṭhiṭṭhāne ṭhapesi. Tampi caṇḍālakulasahassaṃ ekatova bhatiyā kammaṃ katvā jīvamānaṃ tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya neva bhatiṃ labhati, na yāpanamattato paraṃ bhattapiṇḍampi. Te ‘‘mayaṃ etarahi kammaṃ karontāpi piṇḍabhattampi na labhāma, amhākaṃ antare kāḷakaṇṇiyā bhavitabba’’nti dve koṭṭhāsā hutvā yāva tassa mātāpitaro visuṃ honti, tāva vibhajitvā ‘‘imasmiṃ kule kāḷakaṇṇī uppannā’’ti tassa mātaraṃ nīhariṃsu. 그 장자는 훗날 자신의 다섯 개의 커다란 보물 항아리를 아들에게 가르쳐주지 않은 채, 재물에 집착하고 인색함이라는 때에 물든 채 죽음을 맞이하여 바로 그 사왓티 성의 한 성문 근처 마을에 사는 천민(찬달라)들의 천 가구 마을에서 태어났다. 그곳의 한 찬달라 여인의 태중에 재생연결식을 가졌다. 왕은 아난다 장자의 죽음을 듣고 그의 아들 물라시리를 불러 장자의 지위에 앉혔다. 그 찬달라 천 가구는 함께 품삯을 받고 일을 하며 생계를 꾸려가고 있었는데, 그 장자가 잉태된 때부터 품삯을 받지 못했고, 겨우 연명할 정도는커녕 밥 한 덩이조차 얻지 못하게 되었다. 그들은 '우리가 지금 일을 해도 밥 한 덩이조차 얻지 못하니, 우리 가운데 불운한 자가 있음이 틀림없다'라며 두 집단으로 나누었고, 장자의 부모가 따로 떨어질 때까지 계속 나누어 확인한 끝에 '이 집안에 불운한 자가 태어났다'라며 장자의 어머니를 쫓아냈다. Sāpi yāvassā so kucchigato, tāva yāpanamattampi kicchena labhitvā puttaṃ vijāyi. Tassa hatthā ca pādā ca akkhīni ca kaṇṇā ca nāsā ca mukhañca yathāṭhāne na ahesuṃ. So evarūpena aṅgavekallena samannāgato paṃsupisācako viya ativirūpo ahosi. Evaṃ santepi taṃ mātā na pariccaji. Kucchiyaṃ vasitaputtasmiñhi sineho balavā hoti. Sā taṃ kicchena posayamānā taṃ ādāya gatadivase kiñci alabhitvā gehe katvā sayameva gatadivase bhatiṃ labhati. Atha naṃ piṇḍāya caritvā jīvituṃ samatthakāle sā kapālakaṃ hatthe ṭhapetvā, ‘‘tāta[Pg.298], mayaṃ taṃ nissāya mahādukkhaṃ pattā, idāni na sakkomi taṃ posetuṃ, imasmiṃ nagare kapaṇaddhikādīnaṃ paṭiyattabhattāni atthi, tattha bhikkhāya caritvā jīvāhī’’ti taṃ vissajjesi. So gharapaṭipāṭiyā caranto ānandaseṭṭhikāle nivuttaṭṭhānaṃ gantvā jātissaro hutvā attano gehaṃ pāvisi. Tīsu pana dvārakoṭṭhakesu na koci sallakkhesi. Catutthe dvārakoṭṭhake mūlasiriseṭṭhino puttakā disvā ubbiggahadayā parodiṃsu. Atha naṃ seṭṭhipurisā ‘‘nikkhama kāḷakaṇṇī’’ti pothetvā nīharitvā saṅkāraṭṭhāne khipiṃsu. Satthā ānandattherena pacchāsamaṇena piṇḍāya caranto taṃ ṭhānaṃ patto theraṃ oloketvā tena puṭṭho taṃ pavattiṃ ācikkhi. Thero mūlasiriṃ pakkosāpesi. Atha mahājanakāyo sannipati. Satthā mūlasiriṃ āmantetvā ‘‘jānāsi eta’’nti pucchitvā ‘‘na jānāmī’’ti vutte, ‘‘pitā te ānandaseṭṭhī’’ti vatvā asaddahantaṃ ‘‘ānandaseṭṭhi puttassa te pañca mahānidhiyo ācikkhāhī’’ti ācikkhāpetvā saddahāpesi. So satthāraṃ saraṇaṃ agamāsi. Tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 어머니 또한 아이가 태중에 있는 동안 겨우 연명할 정도의 음식을 어렵게 얻으며 아들을 낳았다. 그 아이의 손과 발, 눈, 귀, 코, 입은 제자리에 있지 않았다. 그는 이러한 신체적 결함으로 인해 마치 흙을 먹는 귀신처럼 매우 흉측한 모습이었다. 그럼에도 불구하고 어머니는 그를 버리지 않았다. 태중에 머물렀던 자식에 대한 사랑은 강력하기 때문이다. 그녀는 고생하며 아이를 기르다가, 아이를 데리고 나가는 날에는 아무것도 얻지 못해 아이를 집에 두고 혼자 나가는 날에야 품삯을 얻곤 했다. 그 후 아이가 구걸하며 살 수 있을 만큼 자랐을 때, 그녀는 그의 손에 깨진 그릇을 쥐여주며 '얘야, 우리는 너 때문에 큰 고통을 겪었다. 이제 나는 너를 돌볼 수 없구나. 이 사왓티 성에는 빈민과 행인 등을 위해 마련된 음식들이 있으니, 그곳에서 구걸하며 살아가거라' 하고 그를 떠나보냈다. 그는 집집마다 구걸하며 다니다가 아난다 장자 시절에 살던 곳에 이르러 전생을 기억하게 되어 자기 집으로 들어갔다. 세 겹의 문루에서는 아무도 그를 알아보지 못했다. 네 번째 문루에서 물라시리 장자의 아이들이 그를 보고 크게 놀라 울음을 터뜨렸다. 그러자 장자의 하인들이 '이 재수 없는 놈아, 나가라'며 그를 때리고 끌어내어 쓰레기 더미에 던져버렸다. 부처님께서는 아난다 장로를 시자로 삼아 탁발을 하시다가 그곳에 이르러 장로를 보셨고, 장로가 여쭙자 그 사연을 말씀해 주셨다. 장로는 물라시리를 부르게 했다. 그러자 많은 군중이 모여들었다. 부처님께서는 물라시리를 불러 '이 사람을 아느냐?'라고 물으셨고, '모릅니다'라고 대답하자 '이 사람이 바로 그대의 아버지 아난다 장자이다'라고 말씀하셨다. 믿지 못하는 그에게 '아난다 장자여, 그대의 아들에게 다섯 개의 보물 항아리가 있는 곳을 알려주어라'고 하여 보물을 찾게 함으로써 믿게 하셨다. 물라시리는 부처님을 귀의처로 삼았다. 부처님께서는 그에게 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 62. 62. ‘‘Puttā matthi dhanammatthi, iti bālo vihaññati; Attā hi attano natthi, kuto puttā kuto dhana’’nti. 내게 자식이 있고 내게 재물이 있다 하며 어리석은 자는 괴로워한다. 자기 자신조차 자신의 것이 아닌데, 하물며 어찌 자식이 있고 어찌 재물이 있겠는가? Tassattho – puttā me atthi, dhanaṃ me atthi, iti bālo puttataṇhāya ceva dhanataṇhāya ca haññati vihaññati dukkhayati, ‘‘puttā me nassiṃsū’’ti vihaññati, ‘‘nassantī’’ti vihaññati, ‘‘nassissantī’’ti vihaññati. Dhanepi eseva nayo. Iti chahākārehi vihaññati. ‘‘Putte posessāmī’’ti rattiñca divā ca thalajalapathādīsu nānappakārato vāyamantopi vihaññati, ‘‘dhanaṃ uppādessāmī’’ti kasivāṇijjādīni karontopi vihaññateva. Evaṃ vihaññassa ca attā hi attano natthi tena vighātena dukkhitaṃ attānaṃ sukhitaṃ kātuṃ asakkontassa pavattiyampissa attā hi attano natthi, maraṇamañce nipannassa māraṇantikāhi vedanāhi aggijālāhi viya pariḍayhamānassa chijjamānesu sandhibandhanesu, bhijjamānesu aṭṭhisaṅghāṭesu nimīletvā paralokaṃ ummīletvā idhalokaṃ passantassāpi divase divase dvikkhattuṃ nhāpetvā tikkhattuṃ bhojetvā gandhamālādīhi alaṅkaritvā yāvajīvaṃ positopi sahāyabhāvena [Pg.299] dukkhaparittāṇaṃ kātuṃ asamatthatāya attā hi attano natthi. Kuto puttā kuto dhanaṃ puttā vā dhanaṃ vā tasmiṃ samaye kimeva karissanti, ānandaseṭṭhinopi kassaci kiñci adatvā puttassatthāya dhanaṃ saṇṭhapetvā pubbe vā maraṇamañce nipannassa, idāni vā imaṃ dukkhaṃ pattassa kuto puttā kuto dhanaṃ. Puttā vā dhanaṃ vā tasmiṃ samaye kiṃ dukkhaṃ hariṃsu, kiṃ vā sukhaṃ uppādayiṃsūti. 그 의미는 다음과 같다. '내게 자식들이 있고, 내게 재물이 있다'라고 생각하며 어리석은 자는 자식에 대한 갈애와 재물에 대한 갈애로 인해 고통받고 시달리며 괴로워한다. '내 자식들이 죽었다'라며 괴로워하고, '죽어간다'라며 괴로워하며, '죽을 것이다'라며 괴로워한다. 재물에 대해서도 이와 같은 방식이다. 이와 같이 여섯 가지 방식으로 괴로워한다. '자식들을 기르리라' 하며 밤낮으로 육로와 수로 등에서 온갖 방법으로 노력하면서도 괴로워하고, '재물을 얻으리라' 하며 농사나 장사 등을 하면서도 괴로워할 뿐이다. 이와 같이 괴로워하는 자에게 자기 자신조차 자신의 의지처가 될 수 없으니, 그 고통으로 인해 괴로운 자신을 행복하게 만들 수 없기 때문이다. 살아있는 동안에도 자신은 자신의 의지처가 될 수 없으며, 죽음의 침상에 누워 임종의 고통으로 마치 불꽃에 휩싸인 듯 몸이 타오를 때, 관절과 마디들이 끊어지고 뼈마디들이 부서질 때, 저세상을 향해 눈을 감고 이 세상을 향해 눈을 뜰 때도 마찬가지다. 매일 두 번씩 목욕시키고 세 번씩 밥을 먹이며 향과 꽃 등으로 단장하여 평생을 돌보았다 해도, 동반자로서 고통으로부터 보호해 줄 수 없기에 자기 자신조차 자신의 의지처가 되지 못한다. 하물며 어찌 자식이, 어찌 재물이 의지처가 되겠는가? 자식이나 재물이 그 당시에 도대체 무엇을 할 수 있겠는가? 아난다 장자 또한 누구에게도 아무것도 주지 않고 아들을 위해 재물을 쌓아두었으나, 죽기 전이나 죽음의 침상에 누웠을 때, 혹은 지금 이 고통에 처했을 때 자식이 무슨 소용이며 재물이 무슨 소용인가? 자식이나 재물이 그 당시에 무슨 고통을 덜어주었으며 무슨 행복을 주었겠는가? 이것이 그 의미이다. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. 설법이 끝났을 때 8만 4천의 생명들이 법을 깨달았다. 이 설법은 많은 사람에게 유익한 것이 되었다. Ānandaseṭṭhivatthu tatiyaṃ. 아난다 장자 이야기 끝. 4. Gaṇṭhibhedakacoravatthu 4. 소매치기 도둑 이야기 Yo bāloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto gaṇṭhibhedakacore ārabbha kathesi. "어리석은 자가..."로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제따와나 숲에 머무실 때, 소매치기 도둑들을 인연으로 설하신 것이다. Te kira dve sahāyakā dhammassavanatthāya gacchantena mahājanena saddhiṃ jetavanaṃ gantvā eko dhammakathaṃ assosi, eko attano gayhūpagaṃ olokesi. Tesu eko dhammaṃ suṇamāno sotāpattiphalaṃ pāpuṇi, itaro ekassa dussante baddhaṃ pañcamāsakamattaṃ labhi. Tassa taṃ gehe pākabhattaṃ jātaṃ, itarassa gehe na paccati. Atha naṃ sahāyakacoro attano bhariyāya saddhiṃ uppaṇḍayamāno ‘‘tvaṃ atipaṇḍitatāya attano gehe pākabhattamūlampi na nipphādesī’’ti āha. Itaro pana ‘‘bālabhāveneva vatāyaṃ attano paṇḍitabhāvaṃ maññatī’’ti taṃ pavattiṃ satthu ārocetuṃ ñātīhi saddhiṃ jetavanaṃ gantvā ārocesi. Satthā tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해지는 바에 의하면, 친구 사이인 두 도둑이 법문을 듣기 위해 가는 사람들과 함께 제따와나 숲으로 갔다. 한 명은 법문을 경청했고, 다른 한 명은 훔칠 물건을 찾아보았다. 그들 중 한 명은 법을 들으며 소다원과(예류과)에 이르렀고, 다른 한 명은 법을 듣던 어떤 사람의 옷자락에 묶인 5마사까 정도의 돈을 훔쳤다. 그는 그 돈으로 집에서 밥을 지어 먹었으나, 다른 한 명의 집에서는 밥을 짓지 못했다. 그러자 도둑 친구는 자기 아내와 함께 그를 비웃으며 '당신은 너무 똑똑해서 자기 집에서 밥 지을 돈조차 벌어오지 못했군요'라고 말했다. 그러나 다른 한 명은 '참으로 이 자는 어리석기 때문에 스스로를 지혜롭다고 생각하는구나'라고 여기며, 그 사연을 부처님께 알리기 위해 친지들과 함께 제따와나 숲으로 가서 말씀드렸다. 부처님께서는 그에게 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 63. 63. ‘‘Yo bālo maññati bālyaṃ, paṇḍito vāpi tena so; Bālo ca paṇḍitamānī, sa ve ‘bālo’ti vuccatī’’ti. 어리석은 자가 자신의 어리석음을 알면 그로 인해 지혜로운 자가 될 수 있다. 그러나 어리석으면서도 스스로 지혜롭다고 생각하는 자야말로 참으로 어리석은 자라 불린다. Tattha yo bāloti yo andhabālo apaṇḍito samāno ‘‘bālo aha’’nti attano bālyaṃ bālabhāvaṃ maññati jānāti. Tena soti [Pg.300] tena kāraṇena so puggalo paṇḍito vāpi hoti paṇḍitasadiso vā. So hi ‘‘bālo aha’’nti jānamāno aññaṃ paṇḍitaṃ upasaṅkamanto payirupāsanto tena paṇḍitabhāvatthāya ovadiyamāno anusāsiyamāno taṃ ovādaṃ gaṇhitvā paṇḍito vā hoti paṇḍitataro vā. Sa ve bāloti yo ca bālo samāno ‘‘ko añño mayā sadiso bahussuto vā dhammakathiko vā vinayadharo vā dhutaṅgadharo vā atthī’’ti evaṃ paṇḍitamānī hoti. So aññaṃ paṇḍitaṃ anupasaṅkamanto apayirupāsanto neva pariyattiṃ uggaṇhāti, na paṭipattiṃ pūreti, ekantabālabhāvameva pāpuṇāti. So gaṇṭhibhedakacoro viya. Tena vuttaṃ ‘‘sa ve ‘bālo’ti vuccatī’’ti. 그 게송에서 '어리석은 자(yo bālo)'란 눈먼 바보이자 지혜가 없는 자로서, '나는 어리석다'라고 스스로의 어리석음, 즉 어리석은 상태를 마음으로 생각하고 아는 자를 말한다. '그로 인하여(tena soti)'란 그러한 이유 때문에 그 사람은 현자이거나 또는 현자와 같은 자가 된다. 참으로 그는 '나는 어리석다'라고 알면서 다른 현자를 찾아가 시봉하고, 그로부터 현자가 되기 위해 훈계와 가르침을 받으면서 그 훈계를 받아들여 현자가 되거나 또는 더욱 뛰어난 현자가 되기 때문이다. '참으로 어리석은 자(sa ve bāloti)'란 어리석으면서도 '나 말고 나와 같이 다문(多聞)하거나 법을 설하거나 율을 지니거나 두타행을 지니는 자가 또 누가 있겠는가'라고 이와 같이 스스로 현명하다고 생각하는 자를 말한다. 그는 다른 현자를 찾아가거나 시봉하지 않기에 교학(pariyatti)을 배우지도 않고 수행(paṭipatti)을 채우지도 못하여, 오로지 철저히 어리석은 상태에만 이르게 된다. 그는 마치 주머니를 털어가는 도둑과 같다. 그러므로 '그가 진정으로 어리석은 자라 불린다'라고 설해진 것이다. Desanāpariyosāne itarassa ñātakehi saddhiṃ mahājano sotāpattiphalādīni pāpuṇīti. 설법이 끝났을 때, 다른 한 명의 도둑과 그의 친지들을 포함한 많은 사람들이 예류과 등을 얻었다. Gaṇṭhibhedakacoravatthu catutthaṃ. 네 번째인 주머니를 터는 도둑 이야기가 끝났다. 5. Udāyittheravatthu 5. 우다이 장로 이야기 Yāvajīvampi ce bāloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto udāyittheraṃ ārabbha kathesi. 스승께서는 제타와나 사원에 머무실 때, 우다이 장로와 관련하여 '어리석은 자가 평생토록'이라는 이 법문을 설하셨다. So kira mahātheresu paṭikkantesu dhammasabhaṃ gantvā dhammāsane nisīdi. Atha naṃ ekadivasaṃ āgantukā bhikkhū disvā ‘‘ayaṃ bahussuto mahāthero bhavissatī’’ti maññamānā khandhādipaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchitvā kiñci ajānamānaṃ ‘‘ko eso, buddhehi saddhiṃ ekavihāre vasamāno khandhadhātuāyatanamattampi na jānātī’’ti garahitvā taṃ pavattiṃ tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 따르면, 그는 큰 장로들이 법당을 떠나면 법당으로 가서 법좌에 앉곤 했다고 한다. 그러던 어느 날 방문객 비구들이 그를 보고 '이분이 다문(多聞)하신 큰 장로이실 것이다'라고 생각하여 오온 등에 관한 질문을 던졌으나, 그가 아무것도 알지 못하자 '부처님들과 함께 한 사원에 살면서 어떻게 오온, 십팔계, 십이처조차 알지 못하는가'라며 비난하고 그 사정을 부처님께 여쭈었다. 스승께서는 그들에게 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 64. 64. ‘‘Yāvajīvampi ce bālo, paṇḍitaṃ payirupāsati; Na so dhammaṃ vijānāti, dabbī sūparasaṃ yathā’’ti. 어리석은 자가 평생토록 현자를 시봉할지라도, 그는 법을 알지 못하니 국자가 국 맛을 모르는 것과 같다. Tassattho – bālo nāmesa yāvajīvampi paṇḍitaṃ upasaṅkamanto payirupāsanto ‘‘idaṃ buddhavacanaṃ, ettakaṃ buddhavacana’’nti evaṃ pariyattidhammaṃ vā ‘‘ayaṃ [Pg.301] cāro, ayaṃ vihāro, ayaṃ ācāro, ayaṃ gocaro, idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ paṭivijjhitabbaṃ, idaṃ sacchikātabba’’nti evaṃ paṭipattipaṭivedhadhammaṃ vā na jānāti. Yathā kiṃ? Dabbī sūparasaṃ yathāti. Yathā hi dabbī yāva parikkhayā nānappakārāya sūpavikatiyā samparivattamānāpi ‘‘idaṃ loṇikaṃ, idaṃ aloṇikaṃ, idaṃ tittakaṃ, idaṃ khārikaṃ, idaṃ kaṭukaṃ, idaṃ ambilaṃ, idaṃ anambilaṃ, idaṃ kasāva’’nti sūparasaṃ na jānāti, evameva bālo yāvajīvampi paṇḍitaṃ payirupāsamāno vuttappakāraṃ dhammaṃ na jānātīti. 그 뜻은 다음과 같다. 어리석은 자라 불리는 자는 평생토록 현자를 찾아가 시봉하면서도 '이것은 부처님의 말씀이다, 이것은 부처님 말씀의 이만큼의 분량이다'라는 식의 교학(pariyatti-dhamma)을 알지 못하며, '이것은 행위이고, 이것은 머무름이며, 이것은 행실이고, 이것은 행처이며, 이것은 유죄이고, 이것은 무죄이며, 이것은 닦아야 할 것이고, 이것은 닦지 말아야 할 것이며, 이것은 통찰해야 할 것이고, 이것은 체득해야 할 것이다'라는 식의 수행과 증득의 법(paṭipatti-paṭivedha-dhamma)을 알지 못한다. 무엇과 같은가? '국자가 국 맛을 모르는 것과 같다'는 것이다. 마치 국자가 다 닳아 없어질 때까지 갖가지 종류의 국 속에 담겨 휘저어질지라도 '이것은 짠맛이다, 이것은 싱거운 맛이다, 이것은 쓴맛이다, 이것은 떫은맛이다, 이것은 매운맛이다, 이것은 신맛이다, 이것은 신맛이 아니다, 이것은 텁텁한 맛이다'라고 국의 맛을 알지 못하는 것과 같다. 이와 마찬가지로 어리석은 자는 평생토록 현자를 시봉할지라도 위에서 말한 바와 같은 법을 알지 못한다는 뜻이다. Desanāvasāne āgantukā bhikkhū āsavehi cittāni vimucciṃsūti. 설법이 끝났을 때, 방문객 비구들의 마음은 번뇌로부터 해탈하였다. Udāyittheravatthu pañcamaṃ. 다섯 번째인 우다이 장로 이야기가 끝났다. 6. Tiṃsamattapāveyyakabhikkhuvatthu 6. 서른 명의 파웨야까 비구들 이야기 Muhuttamapi ce viññūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tiṃsamatte pāveyyake bhikkhū ārabbha kathesi. 스승께서는 제타와나 사원에 머무실 때, 서른 명의 파웨야까 비구들과 관련하여 '지혜로운 자가 잠시라도'라는 이 법문을 설하셨다. Tesañhi bhagavā itthiṃ pariyesantānaṃ kappāsikavanasaṇḍe paṭhamaṃ dhammaṃ desesi. Tadā te sabbeva ehibhikkhubhāvaṃ patvā iddhimayapattacīvaradharā hutvā terasa dhutaṅgāni samādāya vattamānā punapi dīghassa addhuno accayena satthāraṃ upasaṅkamitvā anamataggadhammadesanaṃ sutvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhikkhū ‘‘aho vatimehi bhikkhūhi khippameva dhammo viññāto’’ti dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā taṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ime tiṃsamattā sahāyakā dhuttā hutvā tuṇḍilajātake (jā. 1.6.88 ādayo) mahātuṇḍilassa dhammadesanaṃ sutvāpi khippameva dhammaṃ viññāya pañca sīlāni samādiyiṃsu, te teneva upanissayena etarahi nisinnāsaneyeva arahattaṃ pattā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 참으로 세존께서는 그들이 여인을 찾아다닐 때 까빳시까 숲에서 처음으로 법을 설하셨다. 그때 그들은 모두 '에히 비구(ehibhikkhu)'가 되어 신통으로 생긴 발리와 가사를 수하고, 열세 가지 두타행을 받아들여 실천하며 지냈다. 다시 긴 시간이 지난 뒤에 스승을 찾아와 무시이래(無始以來)에 관한 법문을 듣고 그 자리에서 바로 아라한과에 도달했다. 비구들이 '아, 이 비구들은 참으로 빨리 법을 깨달았구나'라고 법당에서 이야기를 나누었다. 스승께서 이를 들으시고 '비구들이여, 지금뿐만이 아니다. 과거에도 이들 서른 명은 친구 사이인 술꾼들이었는데, 뚠딜라 자따까에서 마하뚠딜라의 설법을 듣고 곧바로 법을 깨달아 오계를 수지한 적이 있었다. 그 습기(習氣, upanissaya)로 인하여 지금 이 생에서도 앉은 자리에서 바로 아라한과에 도달한 것이다'라고 말씀하시고 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 65. 65. ‘‘Muhuttamapi ce viññū, paṇḍitaṃ payirupāsati; Khippaṃ dhammaṃ vijānāti, jivhā sūparasaṃ yathā’’ti. 지혜로운 자가 잠시라도 현자를 시봉한다면, 그는 곧 법을 깨달으니 혀가 국 맛을 아는 것과 같다. Tassattho [Pg.302] – viññū paṇḍitapuriso muhuttamapi ce aññaṃ paṇḍitaṃ payirupāsati, so tassa santike uggaṇhanto paripucchanto khippameva pariyattidhammaṃ vijānāti. Tato kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā paṭipattiyaṃ ghaṭento vāyamanto yathā nāma anupahatajivhāpasādo puriso rasavijānanatthaṃ jivhagge ṭhapetvā eva loṇikādibhedaṃ rasaṃ vijānāti, evaṃ paṇḍito khippameva lokuttaradhammampi vijānātīti. 그 뜻은 다음과 같다. 지혜로운 현자인 사람이 잠시라도 다른 현자를 시봉한다면, 그는 그분 곁에서 배우고 질문하며 매우 빠르게 교학(pariyatti-dhamma)을 깨닫는다. 그 후 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 배워 수행에 전념하고 정진하면, 마치 미각(舌淨色)이 손상되지 않은 사람이 맛을 알기 위해 혀끝에 올려놓기만 해도 짠맛 등의 차이를 바로 알 수 있는 것처럼, 현자는 이와 같이 매우 빠르게 출세간의 법조차 깨닫는다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때, 많은 비구들이 아라한과에 도달하였다. Tiṃsamattapāveyyakabhikkhuvatthu chaṭṭhaṃ. 여섯 번째인 서른 명의 파웨야까 비구들 이야기가 끝났다. 7. Suppabuddhakuṭṭhivatthu 7. 나병 환자 숫빠붓다 이야기 Caranti bālā dummedhāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto suppabuddhakuṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Suppabuddhakuṭṭhivatthu udāne (udā. 43) āgatameva. 스승께서는 웰루와나 사원에 머무실 때, 나병 환자 숫빠붓다와 관련하여 '지혜 없는 어리석은 자들은'이라는 이 법문을 설하셨다. 나병 환자 숫빠붓다의 이야기는 우다나(Udāna)에 전해지는 그대로이다. Tadā hi suppabuddhakuṭṭhi parisapariyante nisinno bhagavato dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ patvā attanā paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocetukāmo parisamajjhe ogāhituṃ avisahanto mahājanassa satthāraṃ vanditvā anugantvā nivattanakāle vihāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā ‘‘ayaṃ suppabuddhakuṭṭhi attano satthu sāsane paṭiladdhaguṇaṃ pākaṭaṃ kātukāmo’’ti ñatvā ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti gantvā ākāse ṭhitova etadavoca – ‘‘suppabuddha, tvaṃ manussadaliddo manussavarāko, ahaṃ te apariyantaṃ dhanaṃ dassāmi, ‘buddho na buddho, dhammo na dhammo, saṅgho na saṅgho, alaṃ me buddhena, alaṃ me dhammena, alaṃ me saṅghenā’ti vadehī’’ti. Atha naṃ so āha – ‘‘kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ sakko’’ti. Andhabāla, ahirika tvaṃ mayā saddhiṃ kathetuṃ na yuttarūpo, tvaṃ maṃ ‘‘duggato daliddo kapaṇo’’ti vadesi, nevāhaṃ duggato, na daliddo, sukhappatto ahamasmi mahaddhano – 그때 나병 환자 숫빠붓다는 대중의 끝자락에 앉아 부처님의 설법을 듣고 예류과(sotāpattiphala)를 성취하였다. 그는 자신이 얻은 덕성을 부처님께 말씀드리고자 했으나, 대중 한가운데로 들어갈 용기가 나지 않아 많은 사람이 부처님께 경배하고 뒤를 따르다 돌아가는 때에 사원으로 향했다. 그때 천신들의 왕인 사까는 '이 나병 환자 숫빠붓다가 부처님의 가르침 안에서 자신이 얻은 덕성을 드러내고자 하는구나'라고 알고 '그를 시험해 보리라' 생각하며 가서 허공에 머문 채 이렇게 말했다. "숫빠붓다여, 그대는 인간들 중에 가난한 자요, 미천한 자다. 내가 그대에게 한량없는 재물을 주리니, '부처님은 부처가 아니다, 법은 법이 아니다, 승가는 승가가 아니다. 나에게는 부처님도 필요 없고, 법도 필요 없고, 승가도 필요 없다'라고 말하라." 그러자 숫빠붓다는 사까에게 "그대는 누구인가?"라고 물었다. "나는 사까다." "어리석고 부끄러움을 모르는 사까여, 그대는 나와 대화하기에 적절한 자가 아니다. 그대는 나를 '불행하고 가난하고 가련한 자'라고 부르지만, 나는 불행하지도 가난하지도 않다. 나는 참된 행복에 이르렀으며 큰 재물을 가진 자이다." ‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hirī ottappiyaṃ dhanaṃ; Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ. “믿음의 재산, 계율의 재산, 양심의 재산, 수치심의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 그리고 지혜가 실로 일곱 번째 재산이다.” ‘‘Yassa [Pg.303] ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā; ‘Adaliddo’ti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvita’’nti. (a. ni. 7.5-6) – “여성이든 남성이든 누구에게나 이러한 재산이 있다면, 그를 ‘가난하지 않은 자’라 부르니, 그의 삶은 헛되지 않다.” Imāni me sattavidhaariyadhanāni santi, yesañhi imāni satta dhanāni santi, na te buddhehi vā paccekabuddhehi vā ‘‘daliddā’’ti vuccantīti. Sakko tassa kathaṃ sutvā taṃ antarāmagge ohāya satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ taṃ vacanapaṭivacanaṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘na kho, sakka, sakkā tādisānaṃ satenapi sahassenapi suppabuddhakuṭṭhiṃ ‘buddho na buddho’ti vā, ‘dhammo na dhammo’ti vā, ‘saṅgho na saṅgho’ti vā kathāpetu’’nti. Suppabuddhopi kho kuṭṭhi satthu santikaṃ gantvā satthārā katapaṭisanthāro sammodamāno attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocetvā vuṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha naṃ acirapakkantaṃ gāvī taruṇavacchā jīvitā voropesi. “나에게는 이 일곱 가지 성스러운 재산이 있습니다. 참으로 이 일곱 가지 재산을 가진 이들을 부처님들이나 벽지불들께서는 ‘가난한 자’라고 부르지 않으십니다.” 사까는 그의 말을 듣고 그를 길에 남겨둔 채 부처님께 나아가 그 문답의 내용을 모두 보고하였다. 그러자 부처님께서 사까에게 말씀하셨다. “사까여, 그대와 같은 이가 백 명, 천 명이라도 나병 환자 숫빠붓다에게 ‘부처님은 부처가 아니다’라거나 ‘법은 법이 아니다’, ‘승가는 승가가 아니다’라고 말하게 할 수 없다.” 한편 나병 환자 숫빠붓다도 부처님께 나아가 부처님의 환대를 받으며 기뻐하며 자신이 얻은 덕성을 말씀드린 뒤 자리에서 일어나 떠났다. 그가 떠난 지 얼마 되지 않아 어린 송아지를 둔 암소가 그를 들이받아 죽게 하였다. Sā kira ekā yakkhinī pukkusātikulaputtaṃ, bāhiyaṃ dārucīriyaṃ, tambadāṭhikacoraghātakaṃ, suppabuddhakuṭṭhinti imesaṃ catunnaṃ janānaṃ anekasate attabhāve gāvī hutvā jīvitā voropesi. Te kira atīte cattāro seṭṭhiputtā hutvā ekaṃ nagarasobhiniṃ gaṇikaṃ uyyānaṃ netvā divasaṃ sampattiṃ anubhavitvā sāyanhasamaye evaṃ sammantayiṃsu – ‘‘imasmiṃ ṭhāne añño natthi, imissā amhehi dinnaṃ kahāpaṇasahassañca sabbañca pasādhanabhaṇḍaṃ gahetvā imaṃ māretvā gacchāmā’’ti. Sā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ime nillajjā, mayā saddhiṃ abhiramitvā idāni maṃ māretukāmā, jānissāmi nesaṃ kattabbayuttaka’’nti tehi māriyamānā ‘‘ahaṃ yakkhinī hutvā yathā maṃ ete mārenti, evameva te māretuṃ samatthā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Tassa nissandena ime māresi. Sambahulā bhikkhū tassa kālakiriyaṃ bhagavato ārocetvā ‘‘tassa kā gati, kena ca kāraṇena kuṭṭhibhāvaṃ patto’’ti pucchiṃsu. Satthā sotāpattiphalaṃ patvā tassa tāvatiṃsabhavane uppannabhāvañca tagarasikhipaccekabuddhaṃ disvā niṭṭhubhitvā apasabyaṃ katvā dīgharattaṃ niraye paccitvā vipākāvasesena idāni kuṭṭhibhāvappattiñca byākaritvā, ‘‘bhikkhave, ime sattā attanāva [Pg.304] attano kaṭukavipākakammaṃ karontā vicarantī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā uttari dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 암소는 실로 한 야차녀였는데, 뿌꾸사띠 가문의 아들, 바히야 다루찌리야, 도둑 처형인 땀바다티까, 그리고 나병 환자 숫빠붓다 등 이 네 사람을 수백 번의 생에서 암소가 되어 죽게 하였다. 전하는 바에 따르면 과거에 그들 네 명은 장자의 아들들이었는데, 성의 미모의 기녀를 공원으로 데려가 하루 종일 즐긴 뒤 저녁때에 이렇게 모의하였다. “이곳에는 우리 말고 다른 사람이 없다. 이 여인에게 준 천 까하빠나와 모든 장신구를 빼앗고 그녀를 죽여버리고 가자.” 그녀는 그들의 말을 듣고 ‘이 파렴치한 자들이 나와 함께 즐기고 이제 나를 죽이려 하는구나. 내가 그들에게 마땅한 대가를 치르게 하리라’ 생각하며 그들에게 죽임을 당할 때 “내가 야차가 되어 이들이 나를 죽인 것처럼 나도 이들을 죽일 수 있게 되기를” 하고 원을 세웠다. 그 과보로 그녀가 이들을 죽인 것이다. 많은 비구가 그의 죽음을 부처님께 알리고 “그의 운명은 어떠하며, 무슨 이유로 나병 환자가 되었습니까?”라고 여쭈었다. 부처님께서는 그가 예류과를 얻어 도리천에 태어났음을 밝히시고, 따가라시키 벽지불을 보고 침을 뱉으며 모욕을 준 업으로 오랜 세월 지옥에서 고통받다가 그 남은 과보로 지금 나병에 걸렸음을 설명하셨다. 이어 “비구들이여, 이 중생들은 스스로 자신의 고통스러운 결과를 가져오는 악업을 지으며 살아간다”라고 말씀하시며 인연을 맺어 더 높은 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨다. 66. 66. ‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā; Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphala’’nti. “지혜 없는 어리석은 자들은 자신에 대해 원수처럼 행하며, 쓰라린 결과를 낳는 악한 업을 지으며 살아간다.” Tattha carantīti catūhi iriyāpathehi akusalameva karontā vicaranti. Bālāti idhalokatthañca paralokatthañca ajānantā idha bālā nāma. Dummedhāti duppaññā. Amitteneva attanāti attanā amittabhūtena viya verinā hutvā. Kaṭukapphalanti tikhiṇaphalaṃ dukkhaphalanti. 거기서 ‘살아간다(caranti)’는 것은 네 가지 자세로 오직 불선업만을 지으며 돌아다니는 것을 뜻한다. ‘어리석은 자들(bālā)’이란 현세의 이익과 내세의 이익을 알지 못하는 자들을 말한다. ‘지혜 없는 자들(dummedhā)’은 통찰지가 없는 자들이다. ‘자신에 대해 원수처럼(amitteneva attanā)’은 자신이 마치 원수가 된 것처럼 행동하는 것이다. ‘쓰라린 결과(kaṭukapphalaṃ)’란 날카롭고 고통스러운 과보를 의미한다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이가 예류과 등에 도달하였다. Suppabuddhakuṭṭhivatthu sattamaṃ. 나병 환자 숫빠붓다 이야기, 일곱 번째가 끝났다. 8. Kassakavatthu 8. 농부 이야기 Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kassakaṃ ārabbha kathesi. “그 업은 잘 행해진 것이 아니다(Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu)”라는 이 법문을 부처님께서는 제따와나에 머무실 때 한 농부를 인연으로 설하셨다. So kira sāvatthito avidūre ekaṃ khettaṃ kasati. Corā udakaniddhamanena nagaraṃ pavisitvā ekasmiṃ aḍḍhakule umaṅgaṃ bhinditvā bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ gahetvā udakaniddhamaneneva nikkhamiṃsu. Eko coro te vañcetvā ekaṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikāya katvā taṃ khettaṃ gantvā tehi saddhiṃ bhaṇḍaṃ bhājetvā ādāya gacchanto ovaṭṭikato patamānaṃ sahassatthavikaṃ na sallakkhesi. Taṃ divasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ kassakaṃ attano ñāṇajālassa antopaviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upadhārayamāno idaṃ addasa – ‘‘ayaṃ kassako pātova kasituṃ gamissati, bhaṇḍasāmikā corānaṃ anupadaṃ gantvā ovaṭṭikato patamānaṃ sahassatthavikaṃ disvā etaṃ gaṇhissanti, maṃ ṭhapetvā tassa añño sakkhī nāma na bhavissati, sotāpattimaggassa upanissayopissa atthi, tattha mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Sopi kassako pātova kasituṃ gato. Satthā ānandattherena pacchāsamaṇena tattha agamāsi. Kassako satthāraṃ disvā gantvā bhagavantaṃ [Pg.305] vanditvā puna kasituṃ ārabhi. Satthā tena saddhiṃ kiñci avatvāva sahassatthavikāya patitaṭṭhānaṃ gantvā taṃ disvā ānandattheraṃ āha – ‘‘passa, ānanda, āsīviso’’ti. ‘‘Passāmi, bhante, ghoraviso’’ti. 그는 사밧티에서 머지않은 곳에서 한 밭을 갈고 있었다고 한다. 도둑들이 배수구를 통해 성안으로 들어가 어떤 부잣집의 벽을 뚫고 많은 금과 은을 훔쳐서 배수구를 통해 빠져나왔다. 한 도둑이 동료들을 속이고 천 개의 동전이 든 주머니를 허리춤에 감춘 채 그 밭으로 가서 동료들과 장물을 나눈 뒤 길을 떠나다가, 허리춤에서 떨어진 천 개의 동전 주머니를 알아채지 못했다. 그날 부처님께서는 새벽에 세상을 살피시다가 그 농부가 당신의 지혜의 그물 안에 들어온 것을 보시고 '무슨 일이 일어날 것인가?'라고 관찰하시며 이 일을 보셨다. '이 농부는 이른 아침에 밭을 갈러 갈 것이고, 주인들은 도둑들의 발자국을 따라가다가 허리춤에서 떨어진 천 개의 동전 주머니를 발견하고 그를 붙잡을 것이다. 나를 제외하고는 그에게 다른 증인이 없을 것인데, 그는 예류도의 토대(upanissaya)를 갖추고 있다. 내가 그곳에 가는 것이 마땅하다.' 농부 또한 이른 아침에 밭을 갈러 나갔다. 부처님께서는 아난다 존자를 시자로 삼아 그곳으로 가셨다. 농부는 부처님을 뵙고 다가가 세존께 예배드린 뒤 다시 밭을 갈기 시작했다. 부처님께서는 그와 아무 말씀도 나누지 않으시고 동전 주머니가 떨어진 곳으로 가셔서 그것을 보시고 아난다 존자에게 말씀하셨다. '아난다여, 독사를 보느냐?' '세존이시여, 무서운 독사가 보입니다'라고 대답했다. Kassako taṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama velāya vā avelāya vā vicaraṇaṭṭhānametaṃ, āsīviso kirettha atthī’’ti cintetvā satthari ettakaṃ vatvā pakkante ‘‘māressāmi na’’nti patodalaṭṭhiṃ ādāya gato sahassabhaṇḍikaṃ disvā ‘‘imaṃ sandhāya satthārā kathitaṃ bhavissatī’’ti taṃ ādāya nivatto, abyattatāya ekamante ṭhapetvā paṃsunā paṭicchādetvā puna kasituṃ ārabhi. Manussā ca vibhātāya rattiyā gehe corehi katakammaṃ disvā padānupadaṃ gacchantā taṃ khettaṃ gantvā tattha corehi bhaṇḍassa bhājitaṭṭhānaṃ disvā kassakassa padavalañjaṃ addasaṃsu. Te tassa padānusārena gantvā thavikāya ṭhapitaṭṭhānaṃ disvā paṃsuṃ viyūhitvā thavikaṃ ādāya ‘‘tvaṃ gehaṃ vilumpitvā khettaṃ kasamāno viya vicarasī’’ti tajjetvā pothetvā netvā rañño dassayiṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā tassa vadhaṃ āṇāpesi. Rājapurisā taṃ pacchābāhaṃ bandhitvā kasāhi tāḷentā āghātanaṃ nayiṃsu. So kasāhi tāḷiyamāno aññaṃ kiñci avatvā ‘‘passānanda, āsīvisoti, passāmi bhagavā ghoraviso’’ti vadanto gacchati. Atha naṃ rājapurisā ‘‘tvaṃ satthu ceva ānandattherassa ca kathaṃ kathesi, kiṃ nāmeta’’nti pucchitvā – ‘‘rājānaṃ daṭṭhuṃ labhamāno kathessāmī’’ti vutte rañño santikaṃ netvā rañño taṃ pavattiṃ kathayiṃsu. Atha naṃ rājā ‘‘kasmā evaṃ kathesī’’ti pucchi. So ‘‘nāhaṃ, deva, coro’’ti vatvā kasanatthāya nikkhantakālato paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ rañño ācikkhi. Rājā tassa kathaṃ sutvā ‘‘ayaṃ bhaṇe loke aggapuggalaṃ satthāraṃ sakkhiṃ apadisati, na yuttaṃ etassa dosaṃ āropetuṃ, ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti taṃ ādāya sāyanhasamaye satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhagavā kacci tumhe ānandattherena saddhiṃ etassa kassakassa kasanaṭṭhānaṃ gatā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ vo tattha diṭṭha’’nti? ‘‘Sahassatthavikā, mahārājā’’ti. ‘‘Disvā kiṃ avocutthā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, sacāyaṃ puriso tumhādisaṃ apadisaṃ nākarissa, na jīvitaṃ alabhissa, tumhehi pana kathitakathaṃ [Pg.306] kathetvā tena jīvitaṃ laddha’’nti. Taṃ sutvā satthā ‘‘āma, mahārāja, ahampi ettakameva vatvā gato, paṇḍitena nāma yaṃ kammaṃ katvā pacchānutappaṃ hoti, taṃ na kattabba’’nti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 농부는 그 말을 듣고 '여기는 내가 때를 가리지 않고 다니는 곳인데, 여기에 독사가 있다고 하시는구나'라고 생각했다. 부처님께서 이 말씀만 하시고 떠나시자 '그놈을 죽여버리겠다'라며 소 모는 막대기를 들고 가서 천 개의 동전 뭉치를 발견했다. '부처님께서 이것을 염두에 두고 말씀하신 것이겠구나'라고 생각하며 그것을 가지고 돌아오다가, 지혜가 부족하여 한쪽에 두고 흙으로 덮은 뒤 다시 밭을 갈기 시작했다. 사람들이 날이 밝자 집에서 도둑들이 저지른 일을 보고 발자국을 추적해 그 밭에 이르렀다. 그곳에서 도둑들이 장물을 나눈 장소를 보고 농부의 발자국을 발견했다. 그들은 농부의 발자국을 따라가 주머니를 숨긴 곳을 찾아내 흙을 헤치고 주머니를 꺼내며 '너는 집을 털고서 밭을 가는 척하며 돌아다니는구나!'라고 위협하고 구타하며 왕에게 끌고 갔다. 왕은 사정을 듣고 그를 처형하라고 명령했다. 왕의 관리들은 그의 두 손을 뒤로 묶고 채찍질하며 처형장으로 끌고 갔다. 그는 채찍에 맞으면서도 다른 말은 하지 않고 '보라 아난다여, 독사를. 보입니다 세존이시여, 무서운 독사가'라고 말하며 걸어갔다. 이에 왕의 관리들이 '너는 왜 부처님과 아난다 존자의 대화를 말하느냐? 그것이 무엇이냐?'라고 묻자, '왕을 뵙게 된다면 말씀드리겠습니다'라고 답했다. 그를 왕에게 데려가 사정을 고하니, 왕이 '왜 그렇게 말하느냐?'라고 물었다. 그는 '대왕이시여, 저는 도둑이 아닙니다'라고 말하고 밭으로 나간 때부터의 모든 경위를 왕에게 고했다. 왕은 그의 말을 듣고 '여보게들, 이 사람은 세상의 가장 존귀한 분인 부처님을 증인으로 대고 있다. 그에게 죄를 씌우는 것은 옳지 않다. 내가 이 일을 확인하겠다'라며 저녁에 농부를 데리고 부처님께 가서 여쭈었다. '세존이시여, 혹시 아난다 존자와 함께 이 농부의 밭에 가셨습니까?' '그렇습니다, 대왕이시여.' '거기서 무엇을 보셨습니까?' '천 개의 동전 주머니를 보았습니다, 대왕이시여.' '보시고 무어라 말씀하셨습니까?' '이러이러하게 말했습니다, 대왕이시여.' '세존이시여, 만약 이 사람이 당신과 같은 증인을 내세우지 못했다면 목숨을 잃었을 것입니다. 하지만 당신께서 하신 말씀을 전함으로써 그는 목숨을 구했습니다.' 그 말을 듣고 부처님께서는 '그렇습니다 대왕이시여, 나 또한 그 말만 하고 떠났습니다. 현명한 자는 행하고 나서 후회하게 되는 일은 하지 말아야 합니다'라고 말씀하시며 인연을 이어서 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨다. 67. 67. ‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati; Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. 행하고 나서 후회하게 되는 일, 그 행위는 잘한 것이 아니다. 눈물을 흘리며 울면서 그 과보를 받게 되기 때문이다. Tattha na taṃ kammanti yaṃ nirayādīsu nibbattanasamatthaṃ dukkhudrayaṃ kammaṃ katvā anussaranto anussaritānussaritakkhaṇe anutappati anusocati, taṃ kataṃ na sādhu na sundaraṃ niratthakaṃ. Yassa assumukhoti yassa assūhi tintamukho rodanto vipākaṃ anubhotīti. 거기서 '그 업이 아니다(na taṃ kammaṃ)'란, 지옥 등에 태어나게 할 힘이 있고 고통을 결과로 가져오는 업을 지어, 그것을 떠올릴 때마다 후회하고 슬퍼하게 되는 것을 뜻하니, 그런 행위는 잘한 것이 아니고 좋지 않으며 무익하다는 것이다. '눈물을 흘리며(assumukho)'란 눈물로 얼굴이 젖은 채 울면서 과보를 겪는다는 뜻이다. Desanāvasāne kassako upāsako sotāpattiphalaṃ patto, sampattabhikkhūpi sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 농부 우바새는 예류과(sotāpattiphala)에 도달했고, 모여든 비구들도 예류과 등에 도달했다. Kassakavatthu aṭṭhamaṃ. 여덟 번째인 농부 이야기가 끝났다. 9. Sumanamālākāravatthu 9. 수마나 꽃 공양사 이야기 Tañca kammaṃ kataṃ sādhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sumanaṃ nāma mālākāraṃ ārabbha kathesi. '그 업을 지은 것은 참으로 잘한 일이다(tañca kammaṃ kataṃ sādhu)'라는 이 법문은 부처님께서 죽림정사에 머무실 때 수마나라는 이름의 꽃 공양사를 인연으로 설하신 것이다. So kira devasikaṃ bimbisārarājānaṃ pātova aṭṭhahi sumanapupphanāḷīhi upaṭṭhahanto aṭṭha kahāpaṇe labhati. Athekadivasaṃ tasmiṃ pupphāni gahetvā nagaraṃ paviṭṭhamatte bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā mahatā buddhānubhāvena mahatiyā buddhalīḷāya nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Bhagavā hi ekadā chabbaṇṇaraṃsiyo cīvarena paṭicchādetvā aññataro piṇḍapātiko viya carati tiṃsayojanamaggaṃ aṅgulimālassa paccuggamanaṃ gacchanto viya, ekadā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā kapilavatthuppavesanādīsu viya. Tasmimpi divase sarīrato chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjento mahantena buddhānubhāvena mahatiyā buddhalīḷāya rājagahaṃ pāvisi. Mālākāro bhagavato ratanagghiyasadisaṃ attabhāvaṃ disvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītānubyañjanasarīrasobhaggaṃ [Pg.307] oloketvā pasannacitto ‘‘kiṃ nu kho satthu adhikāraṃ karomī’’ti cintetvā aññaṃ apassanto ‘‘imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjessāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘imāni rañño nibaddhaṃ upaṭṭhānapupphāni, rājā imāni alabhanto maṃ bandhāpeyya vā ghātāpeyya vā raṭṭhato vā pabbājeyya, kiṃ nu kho karomī’’ti? Athassa etadahosi ‘‘rājā maṃ ghātetu vā bandhāpetu vā raṭṭhato pabbājetu vā, so hi mayhaṃ dadamānopi imasmiṃ attabhāve jīvitamattaṃ dhanaṃ dadeyya, satthupūjā pana me anekāsu kappakoṭīsu alaṃ hitāya ceva sukhāya cā’’ti attano jīvitaṃ tathāgatassa pariccaji. 그(수마나 꽃 장수)는 전해오는 바에 의하면, 매일 아침 일찍 빔비사라 왕에게 여덟 바구니(nāḷi)의 수마나 꽃을 바치고 여덟 카하파나를 받았다. 그러던 어느 날, 그가 꽃을 가지고 성에 막 들어섰을 때, 세존께서는 수많은 비구 승가에 둘러싸여 여섯 가지 색깔의 광명(chabbaṇṇaraṃsiyo)을 내뿜으시며, 거대한 부처님의 신통력과 장엄한 부처님의 위엄으로 탁발을 위해 성안으로 들어오셨다. 부처님께서는 때로는 가사로 여섯 가지 색의 광명을 가리고, 마치 앙굴리말라를 마중하러 30요자나 길을 가실 때처럼 평범한 탁발 수행자처럼 다니시기도 하고, 때로는 카필라바투에 입성하실 때처럼 여섯 가지 색의 광명을 내뿜으며 다니시기도 한다. 그날도 부처님께서는 몸에서 여섯 가지 색의 광명을 내뿜으며 거대한 부처님의 신통력과 장엄한 부처님의 위엄으로 라자가하 성으로 들어오셨다. 꽃 장수는 값으로 따질 수 없는 보배와 같은 부처님의 신체를 뵙고, 서른두 가지 대인상과 여든 가지 소상으로 장엄된 그 아름다운 신체를 바라보며 신심이 생겨 "세존께 어떤 공양을 올릴까?"라고 생각했다. 다른 공양물을 찾지 못한 그는 "이 꽃들로 부처님께 공양을 올리리라"고 생각했다가 다시 생각했다. "이 꽃들은 왕에게 매일 바치기로 정해진 것들이다. 왕이 이 꽃들을 받지 못하면 나를 가두거나 죽이거나 나라 밖으로 추방할지도 모른다. 내가 어떻게 해야 할까?" 그러자 그에게 이런 생각이 들었다. "왕이 나를 죽이든, 가두든, 나라 밖으로 추방하든 상관없다. 왕이 나에게 돈을 준다 해도 이 생에서 겨우 목숨을 부지할 정도의 재물일 뿐이지만, 세존께 드리는 공양은 나에게 수많은 겁 동안 이익과 행복이 되기에 충분하다." 이렇게 생각하며 그는 자신의 생명을 타타가타께 바쳤다. So ‘‘yāva me pasannaṃ cittaṃ na patikuṭati, taṃ tāvadeva pūjaṃ karissāmī’’ti haṭṭhatuṭṭho udaggudaggo satthāraṃ pūjesi. Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva dveva pupphamuṭṭhiyo tathāgatassa upari khipi, tā uparimatthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā dakkhiṇahatthapassena mālāpaṭacchannena otaritvā aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā piṭṭhipassena otaritvā tatheva aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā vāmahatthapassena otaritvā tatheva aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha nāḷiyo aṭṭha muṭṭhiyo hutvā catūsu ṭhānesu tathāgataṃ parikkhipiṃsu. Purato gamanadvāramattameva ahosi. Pupphānaṃ vaṇṭāni anto ahesuṃ, pattāni bahimukhāni. Bhagavā rajatapattaparikkhitto viya hutvā pāyāsi. Pupphāni acittakānipi sacittakaṃ nissāya sacittakāni viya abhijjitvā apatitvā satthārā saddhiṃyeva gacchanti, ṭhitaṭhitaṭṭhāne tiṭṭhanti. Satthu sarīrato satasahassavijjulatā viya raṃsiyo nikkhamiṃsu. Purato ca pacchato ca dakkhiṇato ca vāmato ca sīsamatthakato ca nirantaraṃ nikkhantaraṃsīsu ekāpi sammukhasammukhaṭṭhāneneva apalāyitvā sabbāpi satthāraṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā taruṇatālakkhandhappamāṇā hutvā purato eva dhāvanti. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Antonagare nava koṭiyo, bahinagare nava koṭiyoti aṭṭhārasasu koṭīsu ekopi puriso vā itthī vā bhikkhaṃ gahetvā anikkhanto nāma natthi. Mahājano sīhanādaṃ nadanto celukkhepasahassāni karonto satthu puratova gacchati. Satthāpi mālākārassa guṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ tigāvutappamāṇe nagare bhericaraṇamaggeneva [Pg.308] acari. Mālākārassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā paripūri. 그는 "나의 신심이 흔들리기 전에 당장 공양을 올리리라"고 생각하며 매우 기쁘고 즐거운 마음으로 세존께 공양을 올렸다. 어떻게 하였는가? 먼저 두 움큼의 꽃을 타타가타의 머리 위로 던졌는데, 그것들은 머리 위에서 천개(vitāna, 덮개)가 되어 머물렀다. 다시 두 움큼을 던지자, 그것들은 오른쪽 옆구리로 내려와 꽃 휘장처럼 드리워진 채 머물렀다. 또 다른 두 움큼을 던지자, 그것들은 등 뒤로 내려와 그와 같이 머물렀다. 나머지 두 움큼을 던지자, 그것들은 왼쪽 옆구리로 내려와 그와 같이 머물렀다. 이처럼 여덟 바구니 분량의 꽃 여덟 움큼이 네 곳에서 타타가타를 에워쌌다. 앞쪽으로는 가시는 길만큼만 비어 있었다. 꽃들의 줄기는 안쪽을 향하고 꽃잎은 바깥쪽을 향했다. 부처님께서는 마치 은판에 둘러싸인 듯이 걸어가셨다. 꽃들은 마음이 없는 것임에도 불구하고 마음이 있으신 부처님을 의지하여 마치 마음이 있는 것처럼 흐트러지거나 떨어지지 않고 부처님과 함께 가다가, 멈추시는 곳마다 멈추어 있었다. 부처님의 몸에서는 수만 가닥의 번개와 같은 광명들이 뿜어져 나왔다. 앞뒤, 좌우, 그리고 머리 위에서 끊임없이 뿜어져 나오는 광명들 중 하나라도 앞쪽 방향으로만 달아나지 않고, 모든 광명이 세존을 세 번 오른쪽으로 돌고 나서(우요삼잡) 어린 종려나무 줄기만 한 크기가 되어 앞을 향해 달려 나갔다. 온 성안이 들썩였다. 성안의 9억 명과 성 밖의 9억 명, 즉 1억 8천만 명의 사람 중에 음식을 들고 밖으로 나오지 않은 남녀가 한 명도 없었다. 대중은 사자후를 토하고 수천 장의 옷을 흔들어 던지며 세존의 앞에서 걸어갔다. 세존께서도 꽃 장수 수마나의 공덕을 널리 알리기 위해, 3가부타(gāvuta)에 달하는 성안의 길을 공포를 울리는 길을 따라 걸어가셨다. 꽃 장수의 온몸은 다섯 가지 기쁨(pīti)으로 가득 찼다. So thokaññeva tathāgatena saddhiṃ caritvā manosilārase nimuggo viya buddharasmīnaṃ anto paviṭṭho satthāraṃ thometvā vanditvā tucchapacchimeva gahetvā gehaṃ agamāsi. Atha naṃ bhariyā pucchi ‘‘kahaṃ pupphānī’’ti? ‘‘Satthā me pūjito’’ti. ‘‘Rañño dāni kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Rājā maṃ ghātetu vā raṭṭhato vā nīharatu, ahaṃ jīvitaṃ pariccajitvā satthāraṃ pūjesiṃ, sabbapupphāni aṭṭha muṭṭhiyova ahesuṃ, evarūpā nāma pūjā jātā. Mahājano ukkuṭṭhisahassāni karonto satthārā saddhiṃ carati, yo esa mahājanassa ukkuṭṭhisaddo, tasmiṃ ṭhāne eso’’ti. Athassa bhariyā andhabālatāya evarūpe pāṭihāriye pasādaṃ nāma ajanetvā taṃ akkositvā paribhāsitvā ‘‘rājāno nāma caṇḍā, sakiṃ kuddhā hatthapādādicchedanena bahumpi anatthaṃ karonti, tayā katakammena mayhampi anattho siyā’’ti putte ādāya rājakulaṃ gantvā raññā pakkositvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchitā āha – ‘‘mama sāmiko tumhākaṃ upaṭṭhānapupphehi satthāraṃ pūjetvā tucchahattho gharaṃ āgantvā ‘kahaṃ pupphānī’ti mayā puṭṭho idaṃ nāma vadesi, ahaṃ taṃ paribhāsitvā ‘rājāno nāma caṇḍā, sakiṃ kuddhā hatthapādādicchedanena bahumpi anatthaṃ karonti, tayā katakammena mayhampi anattho siyā’ti taṃ chaḍḍetvā idhāgatā, tena kataṃ kammaṃ sukataṃ vā hotu, dukkaṭaṃ vā, tassevetaṃ, mayā tassa chaḍḍitabhāvaṃ jānāhi, devā’’ti. Rājā paṭhamadassaneneva sotāpattiphalaṃ patto saddho pasanno ariyasāvako cintesi – ‘‘aho ayaṃ itthī andhabālā, evarūpe guṇe pasādaṃ na uppādesī’’ti. So kuddho viya hutvā, ‘‘amma, kiṃ vadesi, mayhaṃ upaṭṭhānapupphehi tena pūjā katā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Bhaddakaṃ te kataṃ taṃ chaḍḍentiyā, mama pupphehi pūjākārassa ahaṃ kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti taṃ uyyojetvā vegena satthu santikaṃ gantvā vanditvā satthārā saddhiṃyeva vicari. 그는 잠시 타타가타와 함께 걷다가, 마치 진사(manosilā) 가루 속에 잠긴 듯 부처님의 광명 속으로 들어가 세존을 찬탄하고 예배한 뒤 빈 바구니만 들고 집으로 돌아갔다. 그때 그의 아내가 "꽃들은 어디 있느냐?"라고 물었다. "세존께 공양 올렸소." "이제 왕에게는 어떻게 할 셈인가요?" "왕이 나를 죽이든 나라 밖으로 쫓아내든 상관없소. 나는 생명을 버리고 세존께 공양을 올렸소. 모든 꽃 여덟 움큼이 다 쓰였는데, 그런 경이로운 공양이 이루어졌소. 수많은 사람이 환호하며 세존과 함께 걷고 있는데, 저기 들리는 대중의 환호 소리가 바로 그곳에서 나는 것이오." 그러자 그의 아내는 어리석음 때문에 이와 같은 신통력에 기뻐하기는커녕, 그를 꾸짖고 욕하며 "왕들은 잔인하여 한 번 화가 나면 손발을 자르는 등 큰 재앙을 일으키는데, 당신이 한 짓 때문에 나에게도 재앙이 닥칠 것이오"라고 말했다. 그녀는 아이들을 데리고 왕궁으로 가서 왕이 부르자 나아가 고했다. "대왕이시여, 제 남편이 대왕께 바칠 꽃으로 세존께 공양을 올리고 빈손으로 집에 와서, 제가 '꽃이 어디 있느냐'고 묻자 이렇게 대답했습니다. 제가 그를 꾸짖으며 '왕들은 잔인하여 한 번 화가 나면 손발을 자르는 등 큰 재앙을 일으키는데, 당신이 한 짓 때문에 나에게도 재앙이 닥칠 것입니다'라고 말하고 그를 버리고 이곳으로 왔습니다. 그가 한 일이 잘한 일이든 잘못된 일이든 그것은 그만의 일입니다. 대왕이시여, 제가 그를 버렸다는 사실을 알아주십시오." 처음 뵙는 순간 이미 예류과(sotāpattiphala)에 이른 신심 깊고 청정한 성스러운 제자였던 왕은 생각했다. "아, 이 여자는 참으로 어리석구나. 이와 같은 공덕에 기뻐할 줄 모르는구나." 왕은 화가 난 척하며 "여보게, 무슨 말을 하는 것인가? 그가 나에게 바칠 꽃으로 공양을 올렸단 말인가?"라고 물었다. "그렇습니다, 대왕이시여." "그를 버린 것은 잘한 일이다. 나의 꽃으로 공양을 올린 그에게 내가 어떻게 해야 할지 알아서 처리하겠다." 왕은 그녀를 보내고 서둘러 세존께 나아가 예배하고 세존과 함께 행진했다. Satthā rañño cittappasādaṃ ñatvā bhericaraṇavīthiyā nagaraṃ caritvā rañño gharadvāraṃ agamāsi. Rājā pattaṃ gahetvā satthāraṃ gehaṃ pavesetukāmo ahosi. Satthā pana rājaṅgaṇeyeva nisīdanākāraṃ dassesi[Pg.309]. Rājā taṃ ñatvā ‘‘sīghaṃ maṇḍapaṃ karothā’’ti taṅkhaṇaññeva maṇḍapaṃ kārāpesi. Nisīdi satthā saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Kasmā pana satthā rājagehaṃ na pāvisi? 스승께서는 왕의 신심을 아시고, 북을 울려 알리는 거리를 지나 성안을 두루 다니신 뒤 왕의 집 문 앞에 이르셨습니다. 왕은 부처님의 발우를 받들고 스승을 집 안으로 모시고자 하였습니다. 그러나 스승께서는 왕궁 앞마당에 머무시려는 기색을 보이셨습니다. 왕은 이를 알아차리고 "속히 만다파(임시 정루)를 지어라"라고 명하였고, 그 즉시 만다파를 짓게 했습니다. 스승께서는 비구 승가와 함께 그곳에 앉으셨습니다. 그런데 왜 스승께서는 왕궁 안으로 들어가지 않으셨을까요? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘sacāhaṃ anto pavisitvā nisīdeyyaṃ, mahājano maṃ daṭṭhuṃ na labheyya, mālākārassa guṇo pākaṭo na bhaveyya, rājaṅgaṇe pana maṃ nisinnaṃ mahājano daṭṭhuṃ labhissati, mālākārassa guṇo pākaṭo bhavissatī’’ti. Guṇavantānañhi guṇaṃ buddhā eva pākaṭaṃ kātuṃ sakkonti, avasesajano guṇavantānaṃ guṇaṃ kathento maccharāyati. Cattāro pupphapaṭā catuddisaṃ aṭṭhaṃsu. Mahājano satthāraṃ parivāresi. Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītenāhārena parivisi. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā purimanayeneva catūhi pupphapaṭehi parikkhitto sīhanādaṃ nadanto mahājanena parivuto vihāraṃ agamāsi. Rājā satthāraṃ anugantvā nivatto mālākāraṃ pakkosāpetvā ‘‘mama āharitapupphehi kinti katvā satthāraṃ pūjesī’’ti pucchi. Mālākāro ‘‘rājā maṃ ghātetu vā raṭṭhato vā pabbājetūti jīvitaṃ pariccajitvā pūjesiṃ devā’’ti āha. Rājā ‘‘tvaṃ mahāpuriso nāmā’’ti vatvā aṭṭha hatthī ca asse ca dāse ca dāsiyo ca mahāpasādhanāni ca aṭṭha kahāpaṇasahassāni ca rājakulato nīharitvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā aṭṭha nāriyo ca aṭṭha gāmavare cāti idaṃ sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ adāsi. 실로 부처님께는 이러한 생각이 있으셨습니다. "만일 내가 안으로 들어가 앉는다면 대중이 나를 친견하지 못할 것이요, 꽃 장수 수마나의 공덕도 드러나지 않을 것이다. 그러나 내가 왕궁 앞마당에 앉아 있으면 대중이 나를 친견할 수 있고, 수마나의 공덕도 널리 알려질 것이다." 참으로 공덕 있는 이들의 공덕은 부처님들만이 온전히 드러내실 수 있으며, 그 밖의 사람들은 공덕 있는 이들의 공덕을 말할 때 인색한 법입니다. 네 개의 꽃 휘장이 사방에 머물렀고, 대중이 스승을 에워쌌습니다. 왕은 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 훌륭한 음식을 정성껏 공양 올렸습니다. 스승께서는 공양을 마치신 뒤 축원을 하시고, 이전과 마찬가지로 네 개의 꽃 휘장에 둘러싸여 사자후를 토하시며 많은 대중의 옹위를 받으며 사원으로 향하셨습니다. 왕은 스승을 배웅하고 돌아와 꽃 장수 수마나를 불러 "그대는 나에게 가져올 여덟 움큼의 꽃으로 어떻게 스승께 공양을 올렸느냐?"라고 물었습니다. 수마나는 "왕이시여, 왕께서 저를 죽이시든 나라 밖으로 내쫓으시든 목숨을 바쳐 공양을 올렸습니다"라고 대답했습니다. 왕은 "그대는 참으로 대장부로다"라고 칭송하며, 코끼리 여덟 마리, 말 여덟 마리, 남자 노비 여덟 명, 여자 노비 여덟 명, 고귀한 장신구 여덟 개, 왕실에서 꺼낸 팔천 금, 온갖 장식으로 단장한 여덟 명의 여인, 그리고 여덟 개의 좋은 마을을 하사하였으니, 이것이 바로 '사밧타카(Sabbaṭṭhaka, 여덟 가지씩의 선물)'라 불리는 보시였습니다. Ānandatthero cintesi – ‘‘ajja pātova paṭṭhāya sīhanādasahassāni ceva celukkhepasahassāni ca pavattanti, ko nu kho mālākārassa vipāko’’ti? So satthāraṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘ānanda, iminā mālākārena appamattakaṃ kammaṃ kata’’nti mā sallakkhesi, ayañhi mayhaṃ jīvitaṃ pariccajitvā pūjaṃ akāsi. So evaṃ mayi cittaṃ pasādetvā – 아난다 장로는 생각했습니다. "오늘 아침 일찍부터 수천 번의 사자후와 같은 찬탄과 수천 번의 옷자락을 흔드는 환호가 이어지고 있으니, 꽃 장수 수마나에게는 어떤 과보가 따를 것인가?" 장로가 스승께 여쭈니, 스승께서 말씀하셨습니다. "아난다여, 이 꽃 장수가 지은 선업이 보잘것없다고 생각하지 마라. 그는 자신의 목숨을 바쳐 나에게 공양을 올렸느니라. 그는 나에 대하여 이처럼 청정한 믿음을 내었으므로—" ‘‘Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ na gamissati; Ṭhatvā devamanussesu, phalaṃ etassa kammuno; Pacchā paccekasambuddho, sumano nāma bhavissatī’’ti. – "십만 겁 동안 악처에 떨어지지 않을 것이요, 천상과 인간계에 머물며 이 선업의 결과를 누리다가, 훗날 수마나(Sumana)라는 이름의 벽지불(Paccekasambuddha)이 될 것이다." Āha. Satthu pana vihāraṃ gantvā gandhakuṭipavisanakāle tāni pupphāni dvārakoṭṭhake patiṃsu. Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ [Pg.310] – ‘‘aho acchariyaṃ mālākārassa kammaṃ, dharamānakabuddhassa jīvitaṃ pariccajitvā pupphapūjaṃ katvā taṅkhaṇaññeva sabbaṭṭhakaṃ nāma labhatī’’ti. Satthā gandhakuṭito nikkhamitvā tiṇṇaṃ gamanānaṃ aññatarena gamanena dhammasabhaṃ gantvā buddhāsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘āma, bhikkhave, yassa kammassa katattā pacchānutappaṃ na hoti, anussaritānussaritakkhaṇe somanassameva uppajjati, evarūpaṃ kammaṃ kattabbamevā’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 부처님께서 이렇게 말씀하셨습니다. 한편 스승께서 사원에 도착하여 간다쿠티(향실)에 들어가실 때, 그 꽃들은 문루에 내려앉았습니다. 저녁 무렵 비구들은 법당에서 이야기를 나누었습니다. "아, 참으로 놀랍도다! 꽃 장수의 선업이여. 살아계신 부처님께 목숨을 걸고 꽃 공양을 올려 그 즉시 사밧타카라 불리는 상을 받았구나!" 스승께서는 향실에서 나오셔서 세 가지 걸음걸이 중 하나로 법당에 가셔서 부처님의 자리에 앉으셨습니다. 그리고 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있었느냐?"라고 물으셨습니다. 비구들이 그 내용을 아뢰자, "그렇다, 비구들이여. 지은 후에 후회함이 없고, 그것을 떠올릴 때마다 기쁨만이 일어나는 그러한 업은 반드시 지어야 하느니라"라고 인연을 결합하여 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 68. 68. ‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati; Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. "지은 뒤에 후회함이 없고, 기쁘고 즐거운 마음으로 그 과보를 누리는 그러한 업을 짓는 것이 참으로 훌륭하다." Tattha yaṃ katvāti yaṃ devamanussasampattīnañceva nibbānasampattiyā ca nibbattanasamatthaṃ sukhudrayaṃ kammaṃ katvā nānutappati, atha kho diṭṭhadhammeyeva anussaritānussaritakkhaṇeyeva pītivegena patīto somanassavegena ca sumano hutvā āyatiṃ pītisomanassajāto hutvā vipākaṃ paṭisevati, taṃ kammaṃ kataṃ sādhu bhaddakanti. 그 게송에서 '지은 후에'란, 인간과 천상의 행복과 열반의 행복을 이룰 수 있는 즐거움의 근원인 선업을 짓고 나서 후회하지 않는 것을 말합니다. 오히려 현세에서 그것을 기억할 때마다 기쁨의 힘으로 만족하고 즐거움의 힘으로 기뻐하며, 미래에 다시 환희와 즐거움에 가득 차서 그 과보를 누리는 것입니다. 그러한 업을 짓는 것이 참으로 훌륭하고 상서롭습니다. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti. 설법이 끝났을 때 8만 4천의 중생들이 진리를 깨달았습니다. Sumanamālākāravatthu navamaṃ. 아홉 번째 수마나 꽃 장수 이야기(Sumanamālākāravatthu)가 끝났습니다. 10. Uppalavaṇṇattherīvatthu 10. 웃빨라완나 장로니 이야기(Uppalavaṇṇattherīvatthu) Madhuvā maññatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto uppalavaṇṇattheriṃ ārabbha kathesi. "어리석은 자는 악을 꿀처럼 달콤하게 여긴다(Madhuvā maññati)"라는 이 법문은 스승께서 제타와나 사원에 머무실 때 웃빨라완나 장로니와 관련하여 설하신 것입니다. Sā kira padumuttarabuddhassa pādamūle patthanaṃ paṭṭhapetvā kappasatasahassaṃ puññāni kurumānā devesu ca manussesu ca saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde devalokato cavitvā sāvatthiyaṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gaṇhi. Nīluppalagabbhasamānavaṇṇatāya cassā uppalavaṇṇātveva nāmaṃ akaṃsu. Athassā vayappattakāle sakalajambudīpe rājāno ca seṭṭhino ca seṭṭhissa santikaṃ sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘dhītaraṃ amhākaṃ detū’’ti[Pg.311]. Apahiṇanto nāma nāhosi. Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘ahaṃ sabbesaṃ manaṃ gahetuṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ panekaṃ karissāmī’’ti dhītaraṃ pakkosāpetvā, ‘‘amma, pabbajituṃ sakkhissasī’’ti āha. Tassā pacchimabhavikattā taṃ vacanaṃ sīse āsittaṃ satapākatelaṃ viya ahosi. Tasmā pitaraṃ ‘‘pabbajissāmi, tātā’’ti āha. So tassā mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhikkhunīupassayaṃ netvā pabbājesi. Tassā acirapabbajitāya eva uposathāgāre kālavāro pāpuṇi. Sā dīpaṃ jāletvā uposathāgāraṃ sammajjitvā dīpasikhāya nimittaṃ gaṇhitvā ṭhitāva punappunaṃ olokayamānā tejokasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ nibbattetvā tameva pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi saddhiṃ paṭisambhidāhi ceva abhiññāhi ca. 전해오는 바에 따르면, 그녀는 파두뭇따라 부처님의 발치에서 서원을 세우고 십만 겁 동안 공덕을 쌓으며 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님의 출현기에 천상에서 수명이 다해 사왓띠의 장자 집안에 태어났습니다. 그녀의 피부색이 푸른 연꽃 속과 같았기에 '웃빨라완나(푸른 연꽃의 색)'라는 이름을 붙여주었습니다. 그녀가 성인이 되자 인도 전역의 왕들과 장자들이 그녀의 아버지에게 전령을 보내 "우리에게 딸을 주시오"라고 청했습니다. 전령을 보내지 않은 이가 없을 정도였습니다. 이에 장자는 "내가 모든 이의 마음을 만족시킬 수 없으니 방책을 내야겠다"라고 생각하고 딸을 불러 "얘야, 출가할 수 있겠느냐?"라고 물었습니다. 그녀는 마지막 생을 맞이한 성자였기에 그 말이 머리에 쏟아진 백 번 끓인 기름처럼 감미로웠습니다. 그리하여 아버지에게 "아버지, 출가하겠습니다"라고 대답했습니다. 아버지는 성대한 공양을 올리고 그녀를 비구니 사찰로 데려가 출가시켰습니다. 출가한 지 얼마 되지 않아 포살당에 등불을 켜는 차례가 되었습니다. 그녀는 등불을 켜고 포살당을 청소한 뒤, 등불의 불꽃을 표상으로 취하여 서서 거듭 바라보았습니다. 그러자 화대(tejokasiṇa)를 대상으로 하는 선정이 일어났고, 그 선정을 기초로 삼아 사무애해와 신통을 갖춘 아라한과에 도달했습니다. Sā aparena samayena janapadacārikaṃ caritvā paccāgantvā andhavanaṃ pāvisi. Tadā bhikkhunīnaṃ araññavāso appaṭikkhitto hoti. Athassā tattha kuṭikaṃ katvā mañcakaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisitvā nikkhami. Mātulaputto panassā nandamāṇavo nāma gihikālato paṭṭhāya paṭibaddhacitto. So tassā āgatabhāvaṃ sutvā theriyā āgamanato puretarameva andhavanaṃ gantvā taṃ kuṭikaṃ pavisitvā heṭṭhāmañcake nilīno theriyā āgantvā kuṭikaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya mañcake nisinnamattāya bahi ātapato āgatattā cakkhupathe andhakāre avigateyeva heṭṭhāmañcakato nikkhamitvā mañcakaṃ abhiruyha ‘‘mā nassi bāla, mā nassi bālā’’ti theriyā vāriyamānoyeva abhibhavitvā attanā patthitakammaṃ katvā pāyāsi. Athassa aguṇaṃ dhāretuṃ asakkontī viya mahāpathavī dvedhā bhijji. So pathaviṃ paviṭṭho gantvā mahāavīcimhi eva nibbatti. Therīpi tamatthaṃ bhikkhunīnaṃ ārocesi. Bhikkhuniyo bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhikkhū bhagavato ārocayiṃsu. Taṃ sutvā satthā bhikkhū āmantetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhubhikkhūnī upāsakaupāsikāsu yo koci bālo pāpakammaṃ karonto madhusakkharādīsu kiñci deva madhurarasaṃ khādamāno puriso viya tuṭṭhahaṭṭho udaggudaggo viya karotī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 뒤에 우빨라완나 장로니는 지방을 유행하고 돌아와 안다숲(Andhavana)으로 들어갔다. 그때는 비구니들이 숲속에 거주하는 것이 금지되지 않았을 때였다. 그래서 사람들이 그곳에 그녀를 위해 오두막을 짓고 침상을 마련하고 휘장으로 둘러주었다. 그녀는 사왓띠 성으로 탁발하러 들어갔다가 나왔다. 그런데 그녀의 외사촌인 난다라는 이름의 청년은 재가자 시절부터 그녀에게 집착하는 마음을 품고 있었다. 그는 그녀가 왔다는 소식을 듣고, 장로니가 오기 전 미리 안다숲으로 가서 그 오두막에 들어가 침상 아래 숨어 있었다. 장로니가 돌아와 오두막에 들어가 문을 닫고 침상에 앉자마자, 밖의 햇빛 속에서 들어온 탓에 시야의 어둠이 채 가시기도 전에 그는 침상 아래에서 나와 침상 위로 올라갔다. 장로니가 "어리석은 자여, 망치지 마라! 어리석은 자여, 망치지 마라!"라고 말리는데도 불구하고 그는 그녀를 강제로 제압하여 자신이 원하던 악행을 저지른 뒤 떠나갔다. 그러자 그의 죄악을 감당할 수 없다는 듯 대지가 두 갈래로 갈라졌다. 그는 땅속으로 들어가 곧바로 대해 아비지옥에 떨어졌다. 장로니도 이 일을 비구니들에게 알렸고, 비구니들은 비구들에게, 비구들은 세존께 알렸다. 그 말을 듣고 스승께서는 비구들을 불러 모아 "비구들이여, 비구, 비구니, 우바새, 우바이 중 누구든 어리석은 자는 악행을 저지를 때, 꿀이나 설탕 등 어떤 달콤한 맛을 먹는 사람처럼 기뻐하고 즐거워하며 매우 들뜬 마음으로 행한다."라고 인연을 맺어 주시며 법을 설하시고 이 게송을 읊으셨다. 69. 69. ‘‘Madhuvā [Pg.312] maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati; Yadā ca paccati pāpaṃ, bālo dukkhaṃ nigacchatī’’ti. 어리석은 자는 악의 과보가 익기 전까지는 그것을 꿀처럼 달콤하게 생각한다. 그러나 악의 과보가 익을 때, 어리석은 자는 고통을 겪는다. Tattha madhuvāti bālassa hi pāpaṃ akusalakammaṃ karontassa taṃ kammaṃ madhu viya madhurarasaṃ viya iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ viya upaṭṭhāti. Iti naṃ so madhuṃva maññati. Yāvāti yattakaṃ kālaṃ. Pāpaṃ na paccatīti diṭṭhadhamme vā samparāye vā vipākaṃ na deti, tāva naṃ evaṃ maññati. Yadā cāti yadā panassa diṭṭhadhamme vā vividhā kammakāraṇā kayiramānassa, samparāye vā nirayādīsu mahādukkhaṃ anubhavantassa taṃ pāpaṃ paccati, atha so bālo dukkhaṃ nigacchati vindati paṭilabhatīti. 거기서 '꿀처럼'이란 어리석은 자가 악한 불선업을 지을 때, 그 업이 꿀처럼, 달콤한 맛처럼 원하고 즐겁고 마음에 드는 것으로 나타난다는 뜻이다. 그래서 그는 그것을 꿀처럼 여긴다. '언제까지'란 그 악업이 과보를 맺지 않는 동안, 즉 현생이나 내생에 과보를 주지 않는 동안에는 그렇게 생각한다는 것이다. '그러나 언제'란 현생에서 여러 가지 형벌을 받거나, 내생에 지옥 등에서 큰 고통을 겪으며 그 악업의 과보가 익을 때, 그때 그 어리석은 자는 고통에 이르고, 고통을 경험하며, 고통을 얻게 된다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. Aparena pana samayena dhammasabhāyaṃ mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘khīṇāsavāpi maññe kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevanti, kiṃ na sevissanti, na hi ete koḷāparukkhā, na ca vammikā allamaṃsasarīrāva, tasmā etepi kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavā kāmasukhaṃ sādiyanti, na kāmaṃ sevanti. Yathā hi padumapatte patitaṃ udakabindu, na vilimpati, na saṇṭhāti, vinivattetvā patateva, yathā ca āragge sāsapo na vilimpati, na saṇṭhāti, vinivattetvā patateva, evaṃ khīṇāsavassa citte duvidhopi kāmo na vilimpati, na saṇṭhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ brāhmaṇavagge gāthamāha – 그 뒤에 법당에서 사람들이 이런 이야기를 시작했다. "번뇌를 다한 아라한들도 감각적 쾌락의 즐거움을 즐기고 감각적 욕망을 수용할 것이다. 왜 그러지 않겠는가? 그들은 마른 나무나 개미집이 아니요, 피와 살이 도는 몸을 가진 자들이다. 그러므로 그들도 감각적 쾌락의 즐거움을 즐기고 욕망을 수용할 것이다." 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 여기 앉아서 무슨 이야기를 하고 있었느냐?"라고 물으시고, "이러저러한 이야기를 했습니다"라고 답하자, "비구들이여, 아라한들은 감각적 쾌락의 즐거움을 즐기지 않으며 감각적 욕망을 수용하지 않는다. 마치 연꽃 잎에 떨어진 물방울이 묻지 않고 머물지 않으며 굴러떨어지는 것처럼, 또한 송곳 끝에 놓인 겨자씨가 묻지 않고 머물지 않으며 굴러떨어지는 것처럼, 이와 같이 아라한의 마음에는 두 가지 감각적 욕망(물질적 욕망과 번뇌적 욕망)이 묻지 않고 머물지 않는다."라고 인연을 맺어 법을 설하시며 브라만 품에 있는 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo; Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 401); 연꽃 잎에 물방울이 묻지 않듯, 송곳 끝에 겨자씨가 머물지 않듯, 감각적 욕망에 물들지 않는 자, 그를 나는 브라만이라 부른다. Imissā attho brāhmaṇavaggeyeva āvi bhavissati. Satthā pana rājānaṃ pasenadikosalaṃ pakkosāpetvā, ‘‘mahārāja, imasmiṃ sāsane yatheva kulaputtā, evaṃ kuladhītaropi mahantaṃ ñātigaṇañca bhogakkhandhañca pahāya pabbajitvā araññe viharanti. Tā evaṃ viharamānā rāgarattā pāpapuggalā omānātimānavasena viheṭhentipi, brahmacariyantarāyampi pāpenti, tasmā bhikkhunisaṅghassa antonagare vasanaṭṭhānaṃ kātuṃ [Pg.313] vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nagarassa ekapasse bhikkhunisaṅghassa vasanaṭṭhānaṃ kārāpesi. Tato paṭṭhāya bhikkhuniyo antogāmeyeva vasantīti. 이 게송의 의미는 브라만 품에서 분명해질 것이다. 한편 스승께서는 빠세나디 꼬살라 왕을 부르게 하여 "대왕이여, 이 법 안에서 선남자들이 그러하듯 선여인들도 큰 친족과 재산을 버리고 출가하여 숲속에 거주합니다. 그들이 그렇게 살 때 욕탐에 물든 악한 사람들이 업신여김과 자만심으로 그들을 괴롭히기도 하고 청정범행에 장애를 일으키기도 합니다. 그러므로 비구니 승가가 성안에 거처를 마련하여 머물게 하는 것이 마땅합니다."라고 말씀하셨다. 왕은 "알겠습니다"라고 동의하며 성 한쪽에 비구니 승가를 위한 거처를 짓게 했다. 그때부터 비구니들은 성안에서만 거주하게 되었다. Uppalavaṇṇattherīvatthu dasamaṃ. 열 번째 우빨라완나 장로니 이야기가 끝났다. 11. Jambukattheravatthu 11. 잠부까 장로 이야기 Māse māseti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jambukaṃ ājīvakaṃ ārabbha kathesi. "달마다 달마다"로 시작하는 이 법문은 스승께서 벨루와나(죽림정사)에 머무실 때 잠부까라는 이름의 아지위까(외도)를 인연으로 설하신 것이다. Atīte kira kassapasammāsambuddhakāle gāmavāsī eko kuṭumbiko ekassa therassa vihāraṃ katvā taṃ tattha viharantaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahi. Thero tassa gehe nibaddhaṃ bhuñjati. Atheko khīṇāsavo bhikkhu divā piṇḍāya caranto tassa gehadvāraṃ pāpuṇi. Kuṭumbiko taṃ disvā tassa iriyāpathe pasanno gehaṃ pavesetvā sakkaccaṃ paṇītena bhojanena parivisitvā, ‘‘bhante, imaṃ sāṭakaṃ rajitvā nivāseyyāthā’’ti mahantaṃ sāṭakaṃ datvā, ‘‘bhante, kesā vo dīghā, tumhākaṃ kesoropanatthāya nhāpitaṃ ānessāmi, sayanatthāya ca vo mañcakaṃ gāhāpetvā āgamissāmī’’ti āha. Nibaddhaṃ gehe bhuñjanto kulūpako bhikkhu taṃ tassa sakkāraṃ disvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi, ‘‘ayaṃ taṃ muhuttaṃ diṭṭhakassa evarūpaṃ sakkāraṃ karoti, nibaddhaṃ gehe bhuñjantassa pana mayhaṃ na karotī’’ti cintetvā vihāraṃ agamāsi. Itaropi teneva saddhiṃ gantvā kuṭumbikena dinnasāṭakaṃ rajitvā nivāsesi. Kuṭambikopi nhāpitaṃ ādāya gantvā therassa kese ohārāpetvā mañcakaṃ attharāpetvā, ‘‘bhante, imasmiṃyeva mañcake sayathā’’ti vatvā dvepi there svātanāya nimantetvā pakkāmi. 과거 까사빠 정등각자 시절에 어느 마을에 사는 한 장자가 어느 장로를 위해 사찰을 지어드리고, 그곳에 머무는 장로를 네 가지 필수품으로 공양했다. 그 장로는 항상 그 장자의 집에서 공양을 했다. 그때 번뇌를 다한 어느 비구가 낮에 탁발을 하다가 그 장자의 집 문 앞에 이르렀다. 장자는 그를 보고 그의 위의에 감동하여 집 안으로 모신 뒤 정성껏 수승한 음식을 대접하며 "존자시여, 이 옷감을 염색하여 입으십시오"라고 큰 옷감을 보시하고, "존자시여, 머리카락이 기십니다. 머리를 깎아드리기 위해 이발사를 모셔 오겠습니다. 또한 주무실 수 있도록 침상을 가져오게 하겠습니다"라고 말했다. 장자의 집에서 항상 공양하던 상주 비구는 그 아라한에게 베풀어지는 그런 환대를 보고 질투심이 생겨 마음을 맑게 가질 수 없었다. 그는 "이 장자가 방금 본 이에게는 이런 환대를 하면서, 항상 자기 집에서 공양하는 나에게는 그렇게 하지 않는구나"라고 생각하며 절로 돌아갔다. 다른 비구도 그와 함께 가서 장자가 준 옷감을 염색하여 입었다. 장자도 이발사를 데리고 가서 장로의 머리를 깎게 하고 침상을 펴게 한 뒤 "존자시여, 이 침상에서 주무십시오"라고 말하고 두 장로를 내일 공양에 초대한 뒤 떠났다. Nevāsiko tassa taṃ sakkāraṃ kayiramānaṃ adhivāsetuṃ nāsakkhi. Athassa so sāyaṃ therassa nipannaṭṭhānaṃ gantvā catūhākārehi theraṃ akkosi, ‘‘āvuso, āgantuka kuṭumbikassa te gehe bhattaṃ bhuñjanato varataraṃ mīḷhaṃ khādituṃ, kuṭumbikena ānītanhāpitena kesohārāpanato varataraṃ tālaṭṭhikena kese luñcāpetuṃ. Kuṭumbikena dinnasāṭakanivāsanato varataraṃ naggena vicarituṃ, kuṭumbikena ābhatamañcake nipajjanato varataraṃ [Pg.314] bhūmiyaṃ nipajjitu’’nti. Theropi ‘‘mā esa bālo maṃ nissāya nassī’’ti nimantanaṃ anādiyitvā pātova uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi. Nevāsikopi pātova vihāre kattabbavattaṃ katvā bhikkhācāravelāya ‘‘idānipi āgantuko niddāyati, ghaṇḍikasaddena pabujjheyyā’’ti saññāya nakhapiṭṭheneva ghaṇḍiṃ paharitvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Kuṭumbikopi sakkāraṃ katvā therānaṃ āgamanamaggaṃ olokento nevāsikaṃ disvā, ‘‘bhante, thero kuhi’’nti pucchi. Atha naṃ nevāsiko ‘‘mā, āvuso, kiñci avaca, tuyhaṃ kulūpako hiyyo, tava nikkhantavelāya ovarakaṃ pavisitvā niddaṃ okkanto pātova uṭṭhāya mama vihārasammajjanasaddampi pānīyaghaṭaparibhojanīyaghaṭesu udakasiñcanasaddampi ghaṇḍikasaddampi karontassa na jānātī’’ti āha. Kuṭumbiko cintesi – ‘‘tādisāya iriyāpathasampattiyā samannāgatassa me ayyassa yāva imamhā kālā niddāyanaṃ nāma natthi, maṃ pana tassa sakkāraṃ karontaṃ disvā addhā iminā bhadantena kiñci vuttaṃ bhavissatī’’ti. So attano paṇḍitabhāvena taṃ sakkaccaṃ bhojetvā tassa pattaṃ sādhukaṃ dhovitvā nānaggarasabhojanassa pūretvā, ‘‘bhante, sace me ayyaṃ passeyyātha, imamassa piṇḍapātaṃ dadeyyāthā’’ti āha. 그곳에 거주하던 주지 스님은 그 장자가 객(客) 스님에게 베푸는 환대와 공양을 도저히 견딜 수 없었습니다. 그리하여 그날 저녁, 주지 스님은 마테라(장로)께서 쉬시는 곳으로 가서 네 가지 방식으로 장로를 모욕했습니다. '아비소(도반)여, 이방인 스님이시여, 당신이 그 장자의 집에서 음식을 먹는 것보다 인분을 먹는 것이 더 낫습니다. 장자가 데려온 이발사에게 머리를 깎는 것보다 종려나무 열매 껍질로 머리카락을 뽑히는 것이 더 낫습니다. 장자가 준 옷을 입는 것보다 벌거벗은 채 돌아다니는 것이 더 낫습니다. 장자가 가져온 침상에서 잠을 자는 것보다 땅바닥에서 자는 것이 더 낫습니다.'라고 말입니다. 장로께서는 '이 어리석은 자가 나 때문에 파멸하지 않기를'이라고 생각하시며 장자의 초대를 받아들이지 않고, 이른 아침에 일어나 편안한 대로 길을 떠나셨습니다. 주지 스님 또한 이른 아침에 사원에서 해야 할 의무를 마친 뒤, 탁발할 시간이 되자 '지금쯤 그 객 스님은 자고 있을 테니, 종소리에 깨게 해야지'라는 생각으로 손톱 끝으로 종을 아주 살짝 쳐서 소리가 나지 않게 한 뒤 마을로 탁발을 하러 들어갔습니다. 장자는 공양물을 준비하고 두 스님이 오실 길을 바라보다가 주지 스님만을 보고는 '존자시여, 장로님은 어디 계십니까?'라고 물었습니다. 그러자 주지 스님은 장자에게 '여보게, 아무 말도 말게. 당신의 스승인 그 객 스님은 어제 당신이 떠난 뒤 방에 들어가 잠이 들더니, 이른 아침에 일어나 내가 사원을 청소하는 소리나 물항아리에 물 붓는 소리, 심지어 종소리를 내도 알지 못하고 계속 자더군.'이라고 말했습니다. 장자는 생각했습니다. '그토록 위의가 구족하신 우리 스님께서 지금까지 잠을 주무실 리가 없다. 필시 이 주지 스님이 장로님께 무슨 좋지 못한 말을 한 것이 분명하다.' 장자는 자신의 지혜로 상황을 짐작하고는 주지 스님에게 정성껏 공양을 대접한 뒤, 그의 발바닥을 깨끗이 씻어주고 온갖 진수성찬을 발우에 채워주며 '존자시여, 혹시 저희 스님을 보시거든 이 공양물을 그분께 전해 주십시오.'라고 말했습니다. Itaro taṃ gahetvāva cintesi – ‘‘sace so evarūpaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissati, imasmiṃyeva ṭhāne paluddho bhavissatī’’ti antarāmagge taṃ piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ tattha olokento na addasa. Atha naṃ ettakassa kammassa katattā vīsativassasahassāni katopi samaṇadhammo rakkhituṃ nāsakkhi. Āyupariyosāne pana kālaṃ katvā avīcimhi nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ mahādukkhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare ekasmiṃ bahvannapāne kulaghare nibbatti. So padasā gamanakālato paṭṭhāya neva sayane sayituṃ, na bhattaṃ bhuñjituṃ icchati, attano sarīravalañjameva khādati. ‘‘Bālatāya ajānanto karotī’’ti taṃ posayiṃsu. Mahallakakālepi vatthaṃ nivāsetuṃ na icchati, naggova vicarati, bhūmiyaṃ sayati, attano sarīravalañjameva khādati. Athassa mātāpitaro ‘‘nāyaṃ kulagharassa anucchaviko, kevalaṃ alajjanako ājīvakānaṃ esa anucchaviko’’ti tesaṃ santikaṃ netvā ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Atha naṃ te pabbājesuṃ. Pabbājentā ca [Pg.315] pana galappamāṇe āvāṭe ṭhapetvā dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ upariṃ padarāni datvā tesaṃ upari nisīditvā tālaṭṭhikhaṇḍena kese luñciṃsu. Atha ne tassa mātāpitaro svātanāya nimantetvā pakkamiṃsu. 주지 스님은 그 공양물을 받아들고 가면서 '만약 그가 이런 훌륭한 공양물을 먹게 된다면, 이 사원에 미련을 가지고 머물게 될 것이다'라고 생각했습니다. 그리하여 도중에 그 공양물을 버리고 장로의 거처로 갔으나 그곳에서 장로를 찾을 수 없었습니다. 그 후, 그는 이만큼 큰 악업을 지었기에 2만 년 동안 닦아온 수행의 힘(사문법)으로도 자신을 보호할 수 없었습니다. 그는 수명이 다한 뒤 죽어서 아비지옥에 태어났고, 한 분의 부처님이 나타나시기까지의 긴 시간 동안 큰 고통을 겪었습니다. 그리고 우리 고타마 부처님께서 출현하신 이 시대에 라자가하 성의 음식이 풍족하고 부유한 집안에 태어났습니다. 그는 발로 걸어 다닐 수 있을 때부터 침상에서 자는 것도, 음식을 먹는 것도 원하지 않았으며, 오직 자신의 배설물만을 먹었습니다. 사람들은 '어려서 아무것도 몰라서 그러는구나'라고 생각하며 그를 돌보았습니다. 그러나 성인이 되어서도 옷을 입으려 하지 않고 벌거벗은 채 돌아다녔으며, 땅바닥에서 잠을 자고 자신의 배설물만을 먹었습니다. 그러자 그의 부모는 '이 아이는 우리 가문에 어울리지 않는다. 수치심이라곤 전혀 없으니 아지비카(벌거벗은 수행자)들에게 보내는 것이 적당하겠다'라고 생각하여 그들을 찾아가 '이 아이를 출가시켜 주십시오'라며 맡겼습니다. 아지비카들은 그를 받아들여 출가시켰습니다. 출가시킬 때 그들은 그의 목까지 땅에 묻고, 양어깨 위에 널빤지를 놓은 뒤 그 위에 앉아 종려나무 열매 껍질로 그의 머리카락을 하나하나 뽑았습니다. 그 후 그의 부모는 아지비카들에게 다음 날 공양을 청하고 떠났습니다. Punadivase ājīvakā ‘‘ehi, gāmaṃ pavisissāmā’’ti taṃ vadiṃsu. So ‘‘gacchatha tumhe, ahaṃ idheva bhavissāmī’’ti na icchi. Atha naṃ punappunaṃ vatvā anicchamānaṃ ohāya agamaṃsu. Sopi tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā vaccakuṭiyā padaraṃ vivaritvā oruyha ubhohi hatthehi ālopaṃ ālopaṃ katvā gūthaṃ khādi. Ājīvakā tassa antogāmato āhāraṃ pahiṇiṃsu. Tampi na icchi. Punappunaṃ vuccamānopi ‘‘na me iminā attho. Laddho me āhāro’’ti āha. ‘‘Kahaṃ laddho’’ti? ‘‘Idheva laddho’’ti. Evaṃ dutiye tatiye catutthepi divase tehi bahumpi vuccamāno ‘‘ahaṃ idheva bhavissāmī’’ti gāmaṃ gantuṃ na icchi. Ājīvakā ‘‘ayaṃ divase divase neva gāmaṃ pavisituṃ icchati, na amhehi pahitāhāraṃ āharituṃ icchati, ‘idheva me laddho’ti vadati, kiṃ nu kho karoti, pariggaṇhissāma na’’nti gāmaṃ pavisantā ekaṃ dve jane tassa pariggaṇhanatthaṃ ohāya gamiṃsu. Te pacchato gacchantā viya hutvā nilīyiṃsu. Sopi tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā purimanayeneva vaccakuṭiṃ oruyha gūthaṃ khādi. 이튿날 아지비카들이 '이보게, 마을로 들어가세'라고 그(잠부카)에게 말했습니다. 그는 '당신들이나 가시오, 나는 여기 있겠소'라며 마을에 가기를 거부했습니다. 그들이 거듭 권했으나 그가 원치 않자, 그를 남겨두고 마을로 떠났습니다. 그는 그들이 떠난 것을 확인하고는 변소의 널빤지를 열고 내려가 두 손으로 배설물을 한 움큼씩 집어 먹었습니다. 아지비카들이 마을 안에서 그를 위해 음식을 보내주었으나 그는 그것도 원하지 않았습니다. 거듭 권유를 받아도 '나는 이것이 필요 없소. 나는 이미 음식을 먹었소'라고 말했습니다. '어디서 얻었는가?'라고 묻자, '여기서 얻었소'라고 대답했습니다. 이렇게 둘째 날, 셋째 날, 넷째 날에도 그들이 많이 권했으나 그는 '나는 여기 있겠소'라며 마을에 가려 하지 않았습니다. 아지비카들은 '이 자는 매일 마을에 들어가려 하지도 않고, 우리가 보낸 음식도 먹으려 하지 않으며, 여기서 음식을 얻었다고만 말하니 도대체 무엇을 하는지 살펴봐야겠다'라고 생각했습니다. 그들은 마을로 들어가는 척하다가 한두 명을 남겨 그를 감시하게 했습니다. 남은 이들은 뒤따라가는 척하다가 몰래 숨어 지켜보았습니다. 그는 그들이 간 줄로만 알고 이전과 마찬가지로 변소에 내려가 배설물을 먹었습니다. Itare tassa kiriyaṃ disvā ājīvakānaṃ ārocayiṃsu. Taṃ sutvā ājīvakā ‘‘aho bhāriyaṃ kammaṃ, sace samaṇassa gotamassa sāvakā jāneyyuṃ, ‘ājīvakā gūthaṃ khādamānā vicarantī’ti amhākaṃ akittiṃ pakāseyyuṃ, nāyaṃ amhākaṃ anucchaviko’’ti taṃ attano santikā nīhariṃsu. So tehi nīharito mahājanassa uccārakaraṇaṭṭhāne pattharito eko piṭṭhipāsāṇo atthi. Tasmiṃ mahantaṃ soṇḍi, piṭṭhipāsāṇaṃ nissāya mahājanassa uccārakaraṇaṭṭhānaṃ. So tattha gantvā rattiṃ gūthaṃ khāditvā mahājanassa sarīravalañjanatthāya āgamanakāle ekena hatthena pāsāṇassa ekaṃ antaṃ olubbha ekaṃ pādaṃ ukkhipitvā jaṇṇuke ṭhapetvā uddhaṃvātābhimukho mukhaṃ vivaritvā tiṭṭhati. Mahājano taṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘bhante, kasmā ayyo mukhaṃ vivaritvā ṭhito’’ti pucchati. ‘‘Ahaṃ vātabhakkho, añño me āhāro natthī’’ti. Atha ‘‘kasmā ekaṃ pādaṃ jaṇṇuke katvā ṭhitosi, bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ uggatapo [Pg.316] ghoratapo, mayā dvīhi pādehi akkantā pathavī kampati, tasmā ekaṃ pādaṃ ukkhipitvā jaṇṇuke ṭhapetvā ṭhitomhi. Ahañhi rattindivaṃ ṭhitakova vītināmemi, na nisīdāmi, na nipajjāmī’’ti. Manussā nāma yebhuyyena vacanamattameva saddahanti, tasmā ‘‘aho acchariyaṃ, evarūpāpi nāma tapassino honti, na no evarūpā diṭṭhapubbā’’ti yebhuyyena aṅgamagadhavāsino saṅkhubhitvā upasaṅkamitvā māse māse mahantaṃ sakkāraṃ abhiharanti. So ‘‘ahaṃ vātameva bhakkhāmi, na aññaṃ āhāraṃ. Aññañhi me khādantassa tapo nassatī’’ti tehi abhihaṭaṃ na kiñci icchati. Manussā ‘‘mā no, bhante, nāsetha, tumhādisena ghoratapena paribhoge kate amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattatī’’ti punappunaṃ yācanti. Tassa añño āhāro na ruccati. Mahājanassa pana yācanāya pīḷito tehi ābhatāni sappiphāṇitādīni kusaggena jivhagge ṭhapetvā ‘‘gacchatha, alaṃ vo ettakaṃ hitāya sukhāya cā’’ti uyyojesi. Evaṃ so pañcapaññāsa vassāni naggo gūthaṃ khādanto kese luñcanto bhūmiyaṃ sayamāno vītināmesi. 다른 아지바카들이 그의 행위를 보고는 다른 아지바카들에게 알렸다. 그 말을 듣고 아지바카들은 "오, 참으로 고약한 일이로다. 만약 사문 고타마의 제자들이 이 사실을 알게 되어 '아지바카들이 인분을 먹으며 돌아다닌다'라고 알린다면 우리에게 악명이 퍼질 것이다. 이 자는 우리에게 적합하지 않다"라고 하며 그를 자신들의 곁에서 내쫓았다. 그들에게 쫓겨난 그에게는 사람들이 대소변을 보는 곳에 넓게 펼쳐진 바위 판이 하나 있었다. 그 바위 판에는 커다란 웅덩이가 있었고, 그 바위 판을 의지하여 사람들이 대소변을 보는 장소가 있었다. 그는 그곳으로 가서 밤에는 인분을 먹고, 사람들이 몸을 씻으러 오는 시간에는 한 손으로 바위 끝을 짚고 한쪽 다리를 들어 무릎 위에 올린 채 바람이 불어오는 쪽을 향해 입을 벌리고 서 있었다. 사람들이 그를 보고 다가가 절을 하며 "존자시여, 어찌하여 입을 벌리고 서 계십니까?"라고 물었다. "나는 바람을 먹고 산다. 나에게는 바람 외에 다른 음식이 없다." 그러자 "존자시여, 어찌하여 한쪽 다리를 무릎에 올리고 서 계십니까?"라고 물으니, "나는 드높고 격렬한 고행을 하는 자이다. 내가 두 발로 땅을 딛으면 대지가 요동친다. 그래서 한쪽 다리를 들고 무릎에 올린 채 서 있는 것이다. 나는 밤낮으로 서서 시간을 보내며, 앉지도 않고 눕지도 않는다"라고 대답했다. 사람들은 대개 말뿐인 것을 믿는다. 그래서 "오, 놀랍도다. 이와 같은 고행자들도 있구나. 우리는 예전에 이와 같은 분을 본 적이 없다"라며 앙가와 마가다의 주민들은 크게 동요하여 그에게 다가가 달마다 큰 공양물을 가져와 바쳤다. 그는 "나는 바람만을 먹을 뿐 다른 음식은 먹지 않는다. 내가 다른 음식을 먹으면 나의 고행이 파괴된다"라며 그들이 가져온 것을 전혀 원하지 않았다. 사람들은 "존자시여, 저희를 저버리지 마십시오. 당신과 같이 격렬한 고행을 하시는 분이 공양을 받으시면 저희에게 오랫동안 이익과 행복이 될 것입니다"라고 거듭 간청했다. 그는 다른 음식이 내키지 않았으나 사람들의 간청에 못 이겨 그들이 가져온 버터와 당밀 등을 띠풀 끝에 묻혀 혀끝에 대어주고는 "가시오, 이것만으로도 그대들의 이익과 행복에 충분할 것이오"라며 돌려보냈다. 이와 같이 그는 55년 동안 벌거벗은 채 인분을 먹고, 머리카락을 뽑고, 맨땅에서 잠을 자며 시간을 보냈다. Buddhānampi kho paccūsakāle lokavolokanaṃ avijahitameva hoti. Tasmā ekadivasaṃ bhagavato paccūsasamaye lokaṃ volokentassa ayaṃ jambukājīvako ñāṇajālassa anto paññāyi. Satthā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjetvā tassa saha paṭisambhidāhi arahattassūpanissayaṃ disvā ‘‘ahaṃ etaṃ ādiṃ katvā ekaṃ gāthaṃ bhāsissāmi, gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati. Imaṃ kulaputtaṃ nissāya mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā punadivase rājagahe piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, jambukājīvakassa santikaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Bhante, kiṃ tumheyeva gamissathā’’ti? ‘‘Āma, ahamevā’’ti evaṃ vatvā satthā vaḍḍhamānakacchāyāya tassa santikaṃ pāyāsi. 부처님들께서는 새벽녘에 세상을 관찰하는 일을 거르지 않으신다. 그래서 어느 날 새벽, 세존께서 세상을 관찰하시던 중에 이 잠부카 아지바카가 지혜의 그물 안에 나타났다. 스승께서는 "무슨 일이 일어날 것인가?"라고 숙고하시고는, 그가 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과를 얻을 토대가 갖추어진 것을 보셨다. 그리고 "내가 그를 시작으로 게송 하나를 읊으리니, 게송이 끝날 때 8만 4천의 중생들이 법을 깨닫게 될 것이다. 이 선남자를 의지하여 많은 사람들이 안락함에 이를 것이다"라고 아시고는, 다음 날 라자가하에서 탁발을 하시고 공양을 마치신 후 아난다 장로를 불러 말씀하셨다. "아난다야, 잠부카 아지바카에게 가야겠다." "세존이시여, 어찌하여 당신께서 직접 가시려 합니까?" "그렇다, 내가 직접 가겠다." 이렇게 말씀하시고 스승께서는 그림자가 길어지는 오후 시간에 그가 있는 곳으로 향하셨다. Devatā cintayiṃsu – ‘‘satthā sāyaṃ jambukājīvakassa santikaṃ gacchati, so ca jegucche uccārapassāvadantakaṭṭhakiliṭṭhe piṭṭhipāsāṇe vasati, devaṃ vassāpetuṃ vaṭṭatī’’ti attano ānubhāvena taṃ muhuttaṃyeva devaṃ vassāpesuṃ. Piṭṭhipāsāṇo suci nimmalo ahosi. Athassa upari [Pg.317] pañcavaṇṇaṃ pupphavassaṃ vassāpesuṃ. Satthā sāyaṃ jambukājīvakassa santikaṃ gantvā ‘‘jambukā’’ti saddamakāsi. Jambuko ‘‘ko nu kho esa, dujjano maṃ jambukavādena vadatī’’ti cintetvā ‘‘ko eso’’ti āha. ‘‘Ahaṃ samaṇo’’ti. ‘‘Kiṃ mahāsamaṇā’’ti? ‘‘Ajja me ekarattiṃ idha vasanaṭṭhānaṃ dehī’’ti. ‘‘Natthi, mahāsamaṇa, imasmiṃ ṭhāne vasanaṭṭhāna’’nti. ‘‘Jambuka, mā evaṃ kari, ekarattiṃ me vasanaṭṭhānaṃ dehi, pabbajitā nāma pabbajitaṃ patthenti, manussā manussaṃ, pasavo pasava’’nti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ pabbajito’’ti? ‘‘Āma, pabbajitomhī’’ti. ‘‘Sace tvaṃ pabbajito, kahaṃ te lābukaṃ, kahaṃ dhūmakaṭacchuko, kahaṃ yaññasuttaka’’nti? ‘‘‘Atthetaṃ mayhaṃ, visuṃ visuṃ pana gahetvā vicaraṇaṃ dukkha’nti abbhantareneva gahetvā carāmī’’ti. So ‘‘carissasi tvaṃ etaṃ aggaṇhitvā’’ti kujjhi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘hotu, jambuka, mā kujjha, vasanaṭṭhānaṃ me ācikkhā’’ti. ‘‘Natthi, mahāsamaṇa, ettha vasanaṭṭhāna’’nti. 천신들이 생각했다. "스승께서 저녁에 잠부카 아지바카에게 가시는데, 그는 혐오스러운 대소변과 양치질한 나무 막대기로 더러워진 바위 판에서 지내고 있구나. 비를 내리게 하는 것이 마땅하도다." 그들은 자신들의 신통력으로 그 순간 즉시 비를 내리게 했다. 바위 판은 깨끗하고 청정해졌다. 그런 다음 그 위에 오색 꽃비를 내리게 했다. 스승께서는 저녁에 잠부카 아지바카에게 가셔서 "잠부카여"라고 부르셨다. 잠부카는 "이 자는 누구인데 감히 나를 잠부카라고 부르는가?"라고 생각하며 "누구냐?"라고 물었다. "나는 사문이다." "대사문이여, 무엇 때문인가?" "오늘 하룻밤만 여기서 머물 곳을 빌려다오." "대사문이여, 이 장소에는 머물 곳이 없소." "잠부카여, 그렇게 하지 마라. 하룻밤만 머물 곳을 다오. 수행자는 수행자를 원하고, 사람은 사람을, 짐승은 짐승을 원하는 법이다." "그런데 당신은 수행자인가?" "그렇다, 나는 수행자다." "만약 당신이 수행자라면, 당신의 물병은 어디 있으며, 부삽은 어디 있으며, 제례용 줄은 어디 있는가?" "그것들은 나에게 다 있다. 다만 그것들을 따로따로 들고 다니는 것이 번거로워 몸 안에 지니고 다닌다." 그는 "당신이 그것들을 들지도 않고 다닌단 말이냐?"라며 화를 냈다. 그때 스승께서 그에게 말씀하셨다. "잠부카여, 그만두어라. 화내지 말고 내가 머물 곳이나 알려다오." "대사문이여, 여기엔 머물 곳이 없소." Satthā tassa vasanaṭṭhānato avidūre ekaṃ pabbhāraṃ atthi, taṃ niddisanto ‘‘etasmiṃ pabbhāre ko vasatī’’ti āha. ‘‘Natthi koci, mahāsamaṇā’’ti. ‘‘Tena hi etaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Tvaññeva jāna, mahāsamaṇā’’ti. Satthā pabbhāre nisīdanaṃ paññāpetvā nisīdi. Paṭhamayāme cattāro mahārājāno catuddisaṃ ekobhāsaṃ karontā satthu upaṭṭhānaṃ āgamiṃsu. Jambuko obhāsaṃ disvā ‘‘ko obhāso nāmeso’’ti cintesi. Majjhimayāme sakko devarājā āgami. Jambuko tampi disvā ‘‘ko nāmeso’’ti cintesi. Pacchimayāme ekāya aṅguliyā ekaṃ, dvīhi dve, dasahi dasa cakkavāḷāni obhāsetuṃ samattho mahābrahmā sakalaṃ araññaṃ ekobhāsaṃ karonto āgami. Jambuko tampi disvā ‘‘ko nu kho eso’’ti cintetvā pātova satthu santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhito satthāraṃ pucchi – ‘‘mahāsamaṇa, tumhākaṃ santikaṃ catasso disā obhāsento ke āgatā’’ti? ‘‘Cattāro mahārājāno’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Maṃ upaṭṭhātu’’nti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ catūhi mahārājehi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, mahārājūnampi atirājā’’ti. ‘‘Majjhimayāme pana ko āgato’’ti? ‘‘Sakko devarājā, jambukā’’ti[Pg.318]. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Maṃ upaṭṭhātumevā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ sakkadevarājatopi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, sakkatopi uttaritaromhi, eso pana mayhaṃ gilānupaṭṭhāko kappiyakārakasāmaṇerasadiso’’ti. ‘‘Pacchimayāme sakalaṃ araññaṃ obhāsetvā ko āgato’’ti? ‘‘Yaṃ loke brāhmaṇādayo khipitvā pakkhalitvā ‘namo mahābrahmuno’ti vadanti, so eva mahābrahmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ mahābrahmatopi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, ahañhi brahmunāpi atibrahmā’’ti. ‘‘Acchariyosi tvaṃ, mahāsamaṇa, mayhaṃ pana pañca paññāsa vassāni idha vasantassa etesu ekopi maṃ upaṭṭhātuṃ nāgatapubbo. Ahañhi ettakaṃ addhānaṃ vātabhakkho hutvā ṭhitakova vītināmesiṃ, na tāva te mayhaṃ upaṭṭhānaṃ āgatapubbā’’ti. 부처님께서는 잠부카가 사는 곳에서 멀지 않은 곳에 동굴이 하나 있는 것을 보시고, 그곳을 살피시며 "이 동굴에는 누가 살고 있는가?"라고 물으셨다. "대사문이시여, 아무도 없습니다."라고 대답하자 부처님께서는 "그렇다면 이 장소를 나에게 주시오"라고 말씀하셨다. "대사문이시여, 당신께서 직접 알아서 하십시오"라는 말을 듣고 부처님께서는 동굴에 자리를 마련하고 앉으셨다. 초야에 사천왕들이 네 방향에서 일제히 광명을 발하며 부처님을 시봉하기 위해 찾아왔다. 잠부카는 그 광명을 보고 '저 광명은 무엇인가?'라고 생각했다. 중야에는 천주 제석이 찾아왔다. 잠부카는 그를 보고도 '저 이는 누구인가?'라고 생각했다. 후야에는 손가락 하나로 하나의 세계를, 두 손가락으로 두 세계를, 열 손가락으로 열 개의 세계를 밝힐 수 있는 능력을 가진 대범천이 숲 전체를 일제히 비추며 찾아왔다. 잠부카는 그를 보고 '저 이는 과연 누구인가?'라고 생각하며, 이른 아침에 부처님께 다가가 인사를 나누고 한쪽에 서서 여쭈었다. "대사문이시여, 당신께 사방을 밝히며 찾아온 이들은 누구입니까?" "사천왕들이니라." "무슨 이유로 왔습니까?" "나를 시봉하기 위해 왔느니라." "그렇다면 당신은 사천왕들보다 더 뛰어난 분입니까?" "그렇다, 잠부카여. 나는 대왕들 중의 대왕이니라." "중야에 찾아온 이는 누구입니까?" "잠부카여, 천주 제석이니라." "무슨 이유로 왔습니까?" "나를 시봉하기 위해 왔느니라." "당신은 천주 제석보다도 더 뛰어난 분입니까?" "그렇다, 잠부카여. 나는 제석보다도 뛰어나다. 그는 내가 병들었을 때 시중을 들어주는 간병인이나 일을 돕는 사미와 같은 존재이니라." "후야에 숲 전체를 밝히며 찾아온 이는 누구입니까?" "세상에서 브라만들이 재채기를 하거나 미끄러졌을 때 '대범천께 귀의합니다'라고 말하는 바로 그 대범천이니라." "그렇다면 당신은 대범천보다도 더 뛰어난 분입니까?" "그렇다, 잠부카여. 참으로 나는 범천들보다도 뛰어난 범천이니라." "대사문이시여, 당신은 참으로 놀라운 분입니다. 나는 55년 동안 이곳에 살았지만 이들 중 단 한 명도 나를 시봉하러 온 적이 없습니다. 나는 이토록 긴 세월 동안 바람만을 먹으며 서서 지냈음에도 불구하고, 그들은 한 번도 나를 시봉하러 오지 않았습니다." Atha naṃ satthā āha – jambuka, tvaṃ lokasmiṃ andhabālaṃ mahājanaṃ vañcayamāno mampi vañcetukāmo jāto, nanu tvaṃ pañcapaññāsa vassāni gūthameva khādi, bhūmiyaṃyeva nipajji, naggo hutvā vicari, tālaṭṭhikhaṇḍena kese luñci. Atha ca pana lokaṃ vañcento ‘‘ahaṃ vātabhakkho, ekapādena tiṭṭhāmi, na nisīdāmi, na nipajjāmī’’ti vadesi, ‘‘mamampi vañcetukāmosi pubbepi tvaṃ pāpikaṃ lāmikaṃ diṭṭhiṃ nissāya ettakaṃ kālaṃ gūthabhakkho bhūmisayo naggo vicaranto tālaṭṭhikhaṇḍena kesaluñcanaṃ patto, idānipi pāpikaṃ lāmikaṃ diṭṭhimeva gaṇhāsī’’ti. ‘‘Kiṃ pana mayā kataṃ, mahāsamaṇā’’ti? Athassa satthā pubbe katakammaṃ ācikkhi. Tassa satthari kathenteyeva saṃvego uppajji, hirottappaṃ upaṭṭhitaṃ, so ukkuṭiko nisīdi. Athassa satthā udakasāṭikaṃ khipitvā adāsi. So taṃ nivāsetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthāpissa anupubbiṃ kathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. So desanāvasāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthāraṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā pabbajjañca upasampadañca yāci. Ettāvatā tassa purimakammaṃ parikkhīṇaṃ. Ayañhi khīṇāsavamahātheraṃ catūhi akkosehi akkositvā yāvāyaṃ mahāpathavī tigāvutādhikaṃ yojanaṃ ussannā, tāva avīcimhi paccitvā tattha pakkāvasesena pañcapaññāsa vassāni imaṃ vippakāraṃ patto. Tenassa taṃ kammaṃ khīṇaṃ. Vīsati pana vassasahassāni iminā katassa samaṇadhammassa phalaṃ nāsetuṃ na sakkā. Tasmā satthā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘ehi, bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa [Pg.319] antakiriyāyā’’ti āha. Tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi aṭṭhaparikkhāradharo saṭṭhivassikamahāthero viya ahosi. 그때 부처님께서 그에게 말씀하셨다. "잠부카여, 너는 세상의 어리석은 사람들을 속여왔고 이제 나까지 속이려 하는구나. 너는 55년 동안 대변만을 먹지 않았느냐? 맨땅에서 잠을 자고, 벌거벗은 채로 다니며, 종려나무 씨앗 껍질로 머리카락을 뽑지 않았느냐? 그러면서도 사람들을 속여 '나는 바람을 먹고 살며, 한 발로 서 있고, 앉지도 눕지도 않는다'라고 말해왔다. 너는 나까지 속이려 하지만, 예전에도 너는 악하고 저열한 견해를 의지하여 그토록 오랜 시간 똥을 먹고 땅 위에서 자며 벌거벗고 다니며 종려나무 껍질로 머리카락을 뽑는 고통을 겪었다. 지금도 너는 오직 악하고 저열한 견해를 붙들고 있구나." "대사문이시여, 제가 대체 무슨 짓을 했단 말입니까?" 그러자 부처님께서는 그가 전생에 지은 업을 알려주셨다. 부처님께서 설법하시는 도중에 잠부카에게는 전율이 일어났고 수치심과 두려움이 생겨 쭈그리고 앉았다. 그때 부처님께서 옷 한 벌을 던져 주셨다. 그는 그것을 입고 부처님께 절한 뒤 한쪽에 앉았다. 부처님께서는 그에게 차례대로 설법하시고 진리를 가르치셨다. 설법이 끝날 무렵 그는 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 성취하였다. 부처님께 절을 하고 자리에서 일어나 출가하여 구족계를 받기를 간청했다. 이로써 그의 이전 악업은 모두 소멸되었다. 참으로 이 잠부카는 아라한 대장로를 네 가지 방식으로 모욕하여, 이 대지가 1유순 하고도 3가부따만큼 솟아오를 때까지 아비지옥에서 고통을 겪었으며, 그곳에서 다 치르고 남은 과보로 인해 55년 동안 이러한 고초를 겪었던 것이다. 이제 아라한이 됨으로써 그 업은 다하였다. 또한 2만 년 동안 그가 닦은 사문법의 결과는 결코 사라질 수 없는 것이었다. 그리하여 부처님께서는 오른손을 뻗으시며 "오라, 비구여. 괴로움의 끝을 내기 위해 바르게 청정한 범행을 닦으라"고 말씀하셨다. 그 즉시 그의 속인의 모습은 사라지고 여덟 가지 필수품을 갖춘 법납 60세의 대장로와 같은 모습이 되었다. Aṅgamagadhavāsīnaṃ tassa sakkāraṃ gahetvā āgatadivaso kiresa, tasmā ubhayaraṭṭhavāsino sakkāraṃ gahetvā āgatā tathāgataṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ ayyo jambuko mahā, udāhu samaṇo gotamo’’ti cintetvā ‘‘sace samaṇo gotamo mahā bhaveyya, ayaṃ samaṇassa gotamassa santikaṃ gaccheyya, jambukājīvakassa pana mahantatāya samaṇo gotamo imassa santikaṃ āgato’’ti cintayiṃsu. Satthā mahājanassa parivitakkaṃ ñatvā, ‘‘jambuka, tava upaṭṭhākānaṃ kaṅkhaṃ chindāhī’’ti āha, so ‘‘ahampi, bhante, ettakameva paccāsīsāmī’’ti vatvā catutthajjhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tālappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā ‘‘satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā oruyha vanditvā puna dvitālamattaṃ titālamattanti evaṃ sattatālamattaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā oruyha attano sāvakabhāvaṃ jānāpesi. Taṃ disvā mahājano ‘‘aho buddhā nāma acchariyā anopamaguṇā’’ti cintesi. Satthā mahājanena saddhiṃ kathento evamāha – ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ tumhehi ābhataṃ sakkāraṃ kusaggena jivhagge ṭhapetvā ‘tapacaraṇaṃ pūremī’ti idha nivuṭṭho, sacepi iminā upāyena vassasataṃ tapacaraṇaṃ pūreyya, yā cassa idāni kālaṃ vā bhattaṃ vā kukkuccāyitvā abhuñjantassa bhattacchedanakusalacetanā, tassā taṃ tapacaraṇaṃ soḷasiṃ kalampi na agghatī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그날은 앙가와 마가다 지방의 사람들이 잠부카에게 바칠 공양물을 가지고 찾아오는 날이었다. 두 나라의 주민들은 공양물을 가져와서 부처님을 뵙고는 이렇게 생각했다. '우리들의 스승 잠부카가 더 위대하신가, 아니면 사문 고타마가 더 위대하신가?' 그러고는 '만약 사문 고타마가 더 위대하다면 잠부카가 사문 고타마에게 갔을 것인데, 잠부카가 위대하기 때문에 사문 고타마가 그를 찾아온 것이리라'고 생각했다. 부처님께서는 대중의 생각을 아시고 "잠부카여, 너를 따르는 이들의 의심을 끊어주어라"고 말씀하셨다. 그는 "세존이시여, 저 또한 바로 그것을 바라고 있었습니다"라고 대답하고는 제4선정에 들었다가 깨어나 종려나무 한 그루 높이의 허공으로 날아올라 "세존이시여, 부처님은 저의 스승이시고 저는 부처님의 제자입니다"라고 선언하고 내려와 절을 하였다. 다시 종려나무 두 그루, 세 그루 높이로, 그렇게 일곱 그루 높이까지 허공으로 날아올랐다가 내려오며 자신이 제자임을 증명해 보였다. 이를 본 대중은 '아, 부처님들이란 참으로 경이롭고 비교할 수 없는 덕을 갖추신 분들이구나'라고 생각했다. 부처님께서는 대중과 대화하며 다음과 같이 말씀하셨다. "이 잠부카는 지금까지 여러분이 가져온 공양물을 띠풀 끝에 묻혀 혀끝에 올려놓으며 '고행을 완수하겠다'고 이곳에 머물렀다. 설령 이런 방식으로 백 년 동안 고행을 닦는다 할지라도, 지금 식사를 절제하며 지키는 그 선한 마음의 16분의 1에도 미치지 못한다." 부처님께서는 이와 같이 인연을 맺어 진리를 설하시기 위해 이 게송을 읊으셨다. 70. 70. ‘‘Māse māse kusaggena, bālo bhuñjeyya bhojanaṃ; Na so saṅkhātadhammānaṃ, kalaṃ agghati soḷasi’’nti. “어리석은 자가 달마다 달마다 띠풀 끝으로 음식을 먹을지라도, 그는 법을 잘 분별해 아는 분(성자)들의 16분의 1의 가치에도 미치지 못한다.” Tassattho – sace bālo apariññātadhammo sīlādiguṇā paribāhiro titthāyatane pabbajito ‘‘tapacaraṇaṃ pūressāmī’’ti māse māse patte kusaggena bhojanaṃ bhuñjanto vassasataṃ bhuñjeyya bhojanaṃ. Na so saṅkhātadhammānaṃ, kalaṃ agghati soḷasinti saṅkhātadhammā vuccanti ñātadhammā tulitadhammā. Tesu heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno saṅkhātadhammo, uparimakoṭiyā khīṇāsavo. Imesaṃ saṅkhātadhammānaṃ so bālo kalaṃ na [Pg.320] agghati soḷasinti puggalādhiṭṭhānā desanā. Ayaṃ panettha attho – yā cassa tathā tapacaraṇaṃ pūrentassa vassasataṃ cetanā yā ca saṅkhātadhammānaṃ kālaṃ vā bhattaṃ vā kukkuccāyitvā abhuñjantānaṃ ekā bhattacchedanakusalacetanā, tassā cetanāya sā tāva dīgharattaṃ pavattacetanā soḷasiṃ kalaṃ na agghati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tassā saṅkhātadhammānaṃ cetanāya phalaṃ, taṃ soḷasa koṭṭhāse katvā tato ekekaṃ puna soḷasa soḷasa koṭṭhāse katvā tato ekassa koṭṭhāsassa yaṃ phalaṃ, tadeva tassa bālassa tapacaraṇato mahapphalataranti. 그 의미는 이러하다. 만약 법을 철저히 알지 못하고 계행 등의 공덕을 갖추지 못한 어리석은 자가 외도의 처소에서 출가하여 ‘고행을 완수하리라’고 생각하며, 달마다 달마다 발우에 담긴 음식을 띠풀 끝으로 찍어 먹으면서 백 년 동안 음식을 먹는다고 하자. ‘그는 법을 잘 분별해 아는 분들의 16분의 1에도 미치지 못한다’는 구절에서 ‘법을 잘 분별해 아는 분들(saṅkhātadhammā)’이란 법을 알고(ñātadhammā) 법을 헤아린 분들(tulitadhammā)을 말한다. 그들 중에서 낮은 단계로는 예류자(Sotāpanna)가 법을 분별해 아는 분이고, 높은 단계로는 번뇌를 다한 아라한(Khīṇāsavo)이 법을 분별해 아는 분이다. 그 어리석은 자는 이러한 법을 분별해 아는 성자들의 16분의 1의 가치에도 미치지 못한다는 것은 인격에 근거한 설법(puggalādhiṭṭhānā desanā)이다. 한편 여기에서의 실제 법적인 의미(dhamma-adhiṭṭhāna)는 이러하다. 그렇게 고행을 완수하는 잠부카(Jambuka)가 백 년 동안 지닌 고행의 의지(cetanā)와, 법을 분별해 아는 성자들이 때가 되었을 때나 음식을 대했을 때 의심을 품고 먹지 않는 단 한 번의 식사 중단에 대한 유익한 의지 중에서, 전자의 백 년간 지속된 의지는 성자들의 그 한 번의 식사 중단 의지의 16분의 1의 가치에도 미치지 못한다. 즉, 성자들의 그 의지가 가져오는 과보를 16등분 하고, 그 하나를 다시 16등분 하여 얻은 그 한 부분의 과보조차도 저 어리석은 자의 고행보다 훨씬 더 큰 과보를 가져온다는 뜻이다. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti. 설법이 끝났을 때 8만 4천 명의 생명들이 법을 깨달았다. Jambukattheravatthu ekādasamaṃ. 열한 번째인 잠부카 장로 이야기(Jambukattheravatthu)가 끝났다. 12. Ahipetavatthu 12. 12. 뱀 아귀 이야기 (Ahipetavatthu) Na hi pāpaṃ kataṃ kammanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aññataraṃ ahipetaṃ ārabbha kathesi. “지은 바 악한 업은...”이라는 이 법문을 스승(부처님)께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 어떤 뱀 아귀(ahipeta)를 인연으로 하여 설하셨다. Ekasmiñhi divase jaṭilasahassassa abbhantaro āyasmā lakkhaṇatthero ca mahāmoggallānatthero ca ‘‘rājagahe piṇḍāya carissāmā’’ti gijjhakūṭato otaranti. Tesu āyasmā mahāmoggallānatthero ekaṃ ahipetaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Atha naṃ lakkhaṇatthero ‘‘kasmā, āvuso, sitaṃ pātukarosī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. ‘‘Akālo, āvuso lakkhaṇa, imassa pañhassa, bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’’ti thero āha. Tesu rājagahe piṇḍāya caritvā bhagavato santikaṃ gantvā nisinnesu lakkhaṇatthero pucchi, ‘‘āvuso, moggallānaṃ tvaṃ gijjhakūṭā otaranto sitaṃ pātukaritvā mayā sitakāraṇaṃ puṭṭho ‘bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’ti avaca, kathehi idāni taṃ kāraṇa’’nti. Thero āha – ‘‘ahaṃ, āvuso, ekaṃ petaṃ disvā sitaṃ pātvākāsiṃ. Tassa evarūpo attabhāvo – manussasīsaṃ viya assa sīsaṃ, ahissa viya [Pg.321] seso attabhāvo, ahipeto nāmesa pamāṇato pañcavīsatiyojaniko, tassa sīsato uṭṭhitā aggijālā yāva naṅguṭṭhā gacchanti, naṅguṭṭhato uṭṭhitā aggijālā yāva sīsā, majjhesīsato uṭṭhitā dve passāni gacchanti, dvīhi passehi uṭṭhitā majjhe otarantī’’ti. Dvinnaṃyeva kira petānaṃ attabhāvo pañcavīsatiyojaniko, avasesānaṃ tigāvutappamāṇo. Imassa ceva ahipetassa kākapetassa ca pañcavīsatiyojaniko. Tesu ayaṃ tāva ahipeto. Kākapetampi mahāmoggallāno gijjhakūṭamatthake paccamānaṃ disvā tassa pubbakammaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha – 어느 날, 천 명의 자띨라(Jaṭila) 출신 비구들 가운데 한 분이었던 존자 락카나 장로와 마하모갈라나 장로가 “라자가하로 탁발을 가리라” 하며 기자가쿠타(영취산) 산에서 내려오고 있었다. 그들 중 존자 마하모갈라나 장로가 어떤 뱀 아귀를 보고 미소를 지었다. 그러자 락카나 장로가 “도반 모갈라나여, 무슨 이유로 미소를 짓습니까?”라고 미소의 이유를 물었다. 장로는 “도반 락카나여, 이 질문에 답할 때가 아직 아닙니다. 세존의 처소에서 나에게 물어보십시오”라고 말했다. 그들이 라자가하에서 탁발을 하고 세존께 나아가 자리에 앉았을 때, 락카나 장로가 물었다. “도반 모갈라나여, 당신은 기자가쿠타 산에서 내려오다 미소를 지었고, 내가 그 이유를 묻자 세존의 처소에서 물어보라고 말했습니다. 이제 그 이유를 말해 주십시오.” 장로가 말했다. “도반이여, 나는 어떤 아귀를 보고 미소를 지었습니다. 그 아귀의 모습은 이러했습니다. 머리는 사람의 머리 같고 나머지 몸은 뱀 같았는데, 그 뱀 아귀의 길이는 25유순이었습니다. 머리에서 일어난 불길은 꼬리 끝까지 번지고, 꼬리에서 일어난 불길은 머리 끝까지 번지며, 머리 중간에서 일어난 불길은 양 옆구리로 가고, 양 옆구리에서 일어난 불길은 중앙으로 모여들고 있었습니다.” 전하는 바에 따르면 뱀 아귀와 까마귀 아귀 두 종류만 몸의 크기가 25유순이고, 나머지 아귀들은 3가부따(tigāvuta) 정도라고 한다. 이 뱀 아귀와 까마귀 아귀의 몸은 25유순이었다. 그중 이것이 우선 뱀 아귀에 대한 것이다. 마하모갈라나 장로는 기자가쿠타 산 정상에서 고통받고 있는 까마귀 아귀(Kākapeta) 또한 보고서, 그의 과거 업을 묻고자 이 게송을 읊었다. ‘‘Pañcayojanikā jivhā, sīsaṃ te navayojanaṃ; Kāyo accuggato tuyhaṃ, pañcavīsatiyojanaṃ; Kiṃ nu kammaṃ karitvāna, pattosi dukkhamīdisa’’nti. “그대의 혀는 5유순이고, 머리는 9유순이며, 그대의 몸은 아주 높이 솟아 25유순이나 되는구나. 도대체 어떤 업을 지었기에 이와 같은 고통에 이르게 되었는가?” Athassa peto ācikkhanto – 그러자 그 아귀가 그에게 (자신의 과거 업을) 밝히며 대답했다. ‘‘Ahaṃ bhante moggallāna, kassapassa mahesino; Saṅghassa ābhataṃ bhattaṃ, āhāresiṃ yadicchaka’’nti. – “모갈라나 존자시여, 저는 위대한 스승이신 갓사파 부처님의 승가를 위해 가져온 음식을 제 마음대로 먹어버렸습니다.” Gāthaṃ vatvā āha – ‘‘bhante, kassapabuddhakāle sambahulā bhikkhū gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu,. Manussā there disvā sampiyāyamānā āsanasālāyaṃ nisīdāpetvā pāde dhovitvā telaṃ makkhetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā piṇḍapātakālaṃ āgamayamānā dhammaṃ suṇantā nisīdiṃsu. Dhammakathāvasāne therānaṃ patte ādāya attano attano gehā nānaggarasabhojanassa pūretvā āhariṃsu. Tadā ahaṃ kāko hutvā āsanasālāya chadanapiṭṭhe nilīno taṃ disvā ekena gahitapattato tikkhattuṃ mukhaṃ pūrento tayo kabaḷe aggahesiṃ. Taṃ pana bhattaṃ neva saṅghassa santakaṃ, na saṅghassa niyametvā dinnaṃ, na bhikkhūhi gahitāvasesakaṃ. Attano attano gehaṃ netvā manussehi bhuñjitabbakaṃ, kevalaṃ saṅghaṃ uddissa abhihaṭamattameva. Tato mayā tayo kabaḷā gahitā, ettakaṃ me pubbakammaṃ. Svāhaṃ kālaṃ katvā tassa kammassa vipākena avīcimhi paccitvā tattha pakkāvasesena idāni gijjhakūṭe kākapeto hutvā nibbatto imaṃ dukkhaṃ paccānubhomī’’ti. Idaṃ kākapetassa vatthu. 게송을 읊고 나서 그는 말했다. “존자시여, 갓사파 부처님 당시 많은 비구들이 마을로 탁발을 하러 들어갔습니다. 사람들이 장로님들을 뵙고 존경하고 기뻐하며 식당(āsanasālā)에 앉히고는, 발을 씻겨 드리고 기름을 발라 드렸으며 죽을 공양하고 과자를 올린 뒤, 탁발 음식을 올릴 시간을 기다리며 법문을 듣고 있었습니다. 법문이 끝난 뒤 사람들은 장로님들의 발우를 받아들고 각자 자신들의 집에서 준비한 갖가지 최상의 맛을 지닌 음식으로 채워 가져왔습니다. 그때 저는 까마귀가 되어 식당 지붕 끝에 숨어 있다가 그것을 보고서, 어떤 사람이 들고 오던 발우에서 부리로 세 번을 가득 채워 세 덩이의 밥을 가로채 먹었습니다. 그런데 그 음식은 아직 승가의 소유가 된 것도 아니었고, 승가에게 정식으로 바쳐진 것도 아니었으며, 비구들이 공양하고 남은 찌꺼기도 아니었습니다. 단지 사람들이 자기 집에서 가져온, 사람들이 먹어야 할 것을 오직 승가를 위해 정성껏 가져온 것에 불과했습니다. 거기서 제가 세 덩이의 밥을 가로채 먹었는데, 저의 과거 악업은 단지 이 정도였습니다. 저는 죽어서 그 업의 과보로 아비지옥에서 고통받았고, 지옥에서 다 타버리고 남은 과보로 지금 기자가쿠타 산에서 까마귀 아귀가 되어 태어나 이런 고통을 겪고 있습니다.” 이것이 까마귀 아귀의 이야기이다. Idha [Pg.322] pana thero ‘‘ahipetaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi’’nti āha. Athassa satthā sakkhī hutvāpi uṭṭhāya ‘‘saccaṃ, bhikkhave, moggallāno āha. Mayāpesa sambodhipattadivaseyeva diṭṭho, apicāhaṃ ‘ye me vacanaṃ na saddaheyyuṃ, tesaṃ ahitāya bhaveyyā’ti parānuddayāya na kathesi’’nti āha. Lakkhaṇasaṃyuttepi (saṃ. ni. 2.202 ādayo) hi mahāmoggallānena diṭṭhakāleyeva satthā tassa sakkhī hutvā vinītavatthūni kathesi, idampi tena tatheva kathitaṃ. Taṃ sutvā bhikkhū tassa pubbakammaṃ pucchiṃsu. Satthāpi tesaṃ kathesi – 그런데 여기에서는 장로가 “뱀 아귀를 보고 미소를 지었다”고 말했다. 그러자 스승(부처님)께서는 증인이 되어 주시며 말씀하셨다. “비구들이여, 모갈라나는 진실을 말했다. 나 또한 정각을 이룬 날 바로 이 아귀를 보았으나, ‘나의 말을 믿지 않는 자들에게는 해로움이 될 것이다’라고 생각하여 타인을 가엾게 여기는 마음 때문에 말하지 않았던 것이다.” 락카나 상윳따(Lakkhaṇasaṃyutta)에서도 마하모갈라나 장로가 본 바로 그때에 스승께서 그의 증인이 되어 주시며 스무 가지 이야기를 설하셨는데, 이 뱀 아귀 이야기도 그가 본 그대로 설해진 것이다. 그 이야기를 듣고 비구들이 그 아귀의 과거 업에 대해 물었고, 스승께서는 그들에게 그 내용을 설해 주셨다. Atīte kira bārāṇasiṃ nissāya nadītīre paccekabuddhassa paṇṇasālaṃ kariṃsu. So tattha viharanto nibaddhaṃ nagare piṇḍāya carati. Nāgarāpi sāyaṃpātaṃ gandhapupphādihatthā paccekabuddhassūpaṭṭhānaṃ gacchanti. Eko bārāṇasivāsī puriso taṃ maggaṃ nissāya khettaṃ kasi. Mahājano sāyaṃpātaṃ paccekabuddhassūpaṭṭhānaṃ gacchanto taṃ khettaṃ maddanto gacchati. Kassako ca ‘‘mā me khettaṃ maddathā’’ti vārentopi vāretuṃ nāsakkhi. Athassa etadahosi – ‘‘sace imasmiṃ ṭhāne paccekabuddhassa paṇṇasālā na bhaveyya, na me khettaṃ maddeyyu’’nti. So paccekabuddhassa piṇḍāya paviṭṭhakāle paribhogabhājanāni bhinditvā paṇṇasālaṃ jhāpesi. Paccekabuddho taṃ jhāmaṃ disvā yathāsukhaṃ pakkāmi. Mahājano gandhamālaṃ ādāya āgato jhāmapaṇṇasālaṃ disvā ‘‘kahaṃ nu kho no ayyo gato’’ti āha. Sopi mahājaneneva saddhiṃ gato mahājanamajjhe ṭhitakova evamāha – ‘‘mayā tassa paṇṇasālā jhāpitā’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇhatha, imaṃ pāpimaṃ nissāya mayaṃ paccekabuddhaṃ daṭṭhuṃ na labhimhā’’ti daṇḍādīhi pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. So avīcimhi nibbattitvā yāvāyaṃ mahāpathavī yojanamattaṃ ussannā, tāva niraye paccitvā pakkāvasesena gijjhakūṭe ahipeto hutvā nibbatti. Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, pāpakammaṃ nāmetaṃ khīrasadisaṃ, yathā khīraṃ duyhamānameva na pariṇamati. Tathā kammaṃ kayiramānameva na vipaccati. Yadā pana vipaccati, tadā evarūpena dukkhena socatī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 과거에 바라나시 근처 강가에 사람들이 한 벽지불을 위해 잎으로 지은 원두막(정사)을 지어 드렸다고 한다. 그 벽지불은 그곳에 머물며 항상 바라나시 성안으로 탁발을 다녔다. 성 사람들도 아침저녁으로 향과 꽃 등을 손에 들고 벽지불을 시봉하기 위해 갔다. 바라나시에 사는 한 남자가 그 길 근처에서 밭을 갈았다. 사람들이 아침저녁으로 벽지불을 시봉하러 가면서 그 밭을 짓밟고 지나갔다. 농부가 "내 밭을 짓밟지 마시오"라고 금지했지만 막을 수가 없었다. 그때 그에게 '만약 이 자리에 벽지불의 정사가 없다면 내 밭을 짓밟지 않을 것이다'라는 생각이 들었다. 그는 벽지불이 탁발을 하러 들어간 사이에 그분이 사용하던 그릇들을 깨뜨리고 정사를 불태워버렸다. 벽지불은 불타버린 정사를 보고 편안한 곳으로 떠나버렸다. 향과 꽃을 들고 온 사람들이 불탄 정사를 보고 "우리 존자께서 어디로 가셨는가?"라고 말했다. 그 농부 또한 사람들과 함께 가서 사람들 가운데 서서 "내가 그분의 정사를 불태웠다"고 말했다. 그러자 사람들이 "이 악한 놈을 잡아라. 이놈 때문에 우리가 벽지불을 뵙지 못하게 되었다"라며 몽둥이 등으로 그를 때려 죽게 했다. 그는 아비지옥에 태어나 이 대지가 1유순만큼 높아질 때까지 지옥에서 고통받았고, 남은 과보로 인해 기사굴산에서 뱀 아귀(Ahipeta)로 태어났다. 부처님께서는 그의 이 전생의 업을 말씀하시고, "비구들이여, 악업이란 갓 짠 우유와 같아서, 우유가 짜는 순간에는 바로 변하지 않는 것처럼 업도 행해지는 즉시 익지는 않는다. 그러나 과보가 익을 때에는 이러한 고통으로 근심하게 된다"라고 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 71. 71. ‘‘Na [Pg.323] hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati; Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako’’ti. "행해진 악업은 갓 짠 우유가 즉시 변하지 않는 것과 같나니, 재에 덮인 불처럼 타오르며 어리석은 자를 따라가네." Tattha sajjukhīraṃ vāti taṃ khaṇaṃyeva dhenuyā thanehi nikkhantaṃ abbhuṇhaṃ khīraṃ na muccati na pariṇamati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ sajjukhīraṃ taṃ khaṇaññeva na muccati na pariṇamati na pakatiṃ vijahati. Yasmiṃ pana bhājane duhitvā gahitaṃ yāva tattha takkādiambilaṃ na pakkhipati, yāva dadhibhājanādikaṃ ambilabhājanaṃ na pāpuṇāti, tāva pakatiṃ avijahitvā pacchā jahati, evameva pāpakammampi kariyamānameva na vipaccati. Yadi vipacceyya, na koci pāpakammaṃ kātuṃ visaheyya. Yāva pana kusalābhinibbattā khandhā dharanti, tāva naṃ te rakkhanti. Tesaṃ bhedā apāye nibbattakkhandhesu vipaccati, vipaccamānañca ḍahantaṃ bālamanveti.‘‘Kiṃ viyā’’ti? ‘‘Bhasmacchannova pāvako’’ti. Yathā hi chārikāya paṭicchanno vītaccitaṅgāro akkantopi chārikāya paṭicchannattā na tāva ḍahati, chārikaṃ pana tāpetvā cammādīnaṃ ḍahanavasena yāva matthaluṅgā ḍahanto gacchati, evameva pāpakammampi yena kataṃ hoti, taṃ bālaṃ dutiye vā tatiye vā attabhāve nirayādīsu nibbattaṃ ḍahantaṃ anugacchatīti. 거기서 '갓 짠 우유(sajjukhīraṃ)'란 그 순간에 암소의 젖통에서 나온 매우 뜨거운 우유가 즉시 굳어지거나 변하지 않는 것을 말한다. 이는 다음과 같은 의미이다. 이 갓 짠 우유가 그 순간에는 굳어지거나 변하지 않고 본래의 상태를 버리지 않는 것과 같다. 그러나 그릇에 짠 우유에 버터우유 등의 산성 물질을 넣지 않거나 요구르트 그릇 같은 신 그릇에 옮기지 않는 한, 한동안은 본래의 상태를 유지하다가 나중에야 변하는 것과 같다. 이와 같이 악업도 행해지는 즉시 과보를 맺지는 않는다. 만약 즉시 과보가 나타난다면 아무도 악업을 지으려 하지 않을 것이다. 그러나 선업으로 생긴 오온이 유지되는 동안에는 그것들이 그를 보호한다. 그것들이 무너질 때 악처에 태어난 오온에서 과보가 나타나며, 과보가 익어 타오르며 어리석은 자를 따라가는 것이다. '무엇과 같은가?' '재에 덮인 불과 같다'는 것이다. 재에 덮여 불꽃이 없는 숯불은 밟더라도 재에 덮여 있기 때문에 처음에는 뜨겁지 않지만, 재를 달군 후에는 피부 등을 태우며 뇌에 이르기까지 타들어 가는 것과 같다. 이와 같이 악업 또한 그것을 행한 어리석은 자를 두 번째나 세 번째 생에 지옥 등에 태어났을 때 고통스럽게 하며 따라가는 것이다. Desanāvasāne bahū sotāpannādayo ahesunti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Ahipetavatthu dvādasamaṃ. 열두 번째 뱀 아귀 이야기(Ahipetavatthu)가 끝났다. 13. Saṭṭhikūṭapetavatthu 13. 열세 번째 60,000개의 망치 아귀 이야기(Saṭṭhikūṭapetavatthu) Yāvadeva anatthāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto saṭṭhikūṭapetaṃ ārabbha kathesi. "오직 자신의 불이익을 위해"라는 이 법문을 부처님께서 죽림정사에 머무실 때 60,000개의 망치 아귀를 인연으로 설하셨다. Purimanayeneva hi mahāmoggallānatthero lakkhaṇattherena saddhiṃ gijjhakūṭā orohanto aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. Therena sitakāraṇaṃ puṭṭho ‘‘bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’’ti vatvā piṇḍāya caritvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisinnakāle puna puṭṭho āha – ‘‘ahaṃ, āvuso, ekaṃ petaṃ addasaṃ tigāvutappamāṇena attabhāvena, tassa saṭṭhi ayakūṭasahassāni ādittāni sampajjalitāni uparimatthake patitvā patitvā uṭṭhahanti sīsaṃ bhindanti, bhinnaṃ bhinnaṃ puna samuṭṭhahati[Pg.324], iminā attabhāvena mayā evarūpo attabhāvo na diṭṭhapubbo, ahaṃ taṃ disvā sitaṃ pātvākāsi’’nti. Petavatthusmiñhi – 이전과 같은 방식으로 대목건련 존자가 락카나 존자와 함께 기사굴산에서 내려오다가 어느 지점에서 미소를 지었다. 존자가 미소의 원인을 묻자, "부처님 곁에서 내게 물어보라"고 말하고 탁발을 한 뒤 부처님께 나아가 절을 하고 앉았을 때 다시 질문을 받고 대답했다. "도반이여, 나는 한 아귀를 보았습니다. 그 몸의 크기는 3가부따(gāvuta)였고, 그 머리 위에는 활활 타오르는 60,000개의 철퇴가 떨어졌다 솟았다 하며 머리를 부수고 있었습니다. 머리가 부서지면 다시 생겨나곤 했습니다. 나는 이전까지 이런 모습의 존재를 본 적이 없습니다. 그래서 그것을 보고 미소를 지은 것입니다." 사실 페타와투(Peta-vatthu)의 마지막 이야기에서는 다음과 같이 전한다. ‘‘Saṭṭhi kūṭasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso; Sīse tuyhaṃ nipatanti, vobhindanteva matthaka’’nti. (pe. va. 808, 810, 813) ādi – "사방으로 가득한 60,000개의 망치가 네 머리 위로 떨어져 네 정수리를 부수고 있구나" 등의 내용이다. Imameva petaṃ sandhāya vuttaṃ. Satthā therassa kathaṃ sutvāva, ‘‘bhikkhave, mayāpesa satto bodhimaṇḍe nisinneneva diṭṭho ‘ye ca pana me vacanaṃ na saddaheyyuṃ, tesaṃ ahitāya bhaveyyā’ti paresaṃ anukampāya na kathesiṃ, idāni pana moggallānassa sakkhī hutvā kathemī’’ti āha. Taṃ sutvā bhikkhū tassa pubbakammaṃ pucchiṃsu. Satthāpi nesaṃ kathesi – 바로 이 아귀를 가리켜 말씀하신 것이다. 부처님께서는 존자의 말을 들으시고, "비구들이여, 나 또한 보리도량에 앉아 있을 때 이 중생을 보았다. 그러나 나의 말을 믿지 않는 자들이 있다면 그들에게 불이익이 될까 염려하여 다른 이들에 대한 연민으로 말하지 않았었다. 하지만 이제 목건련을 증인으로 삼아 말하노라"고 하셨다. 그 말을 듣고 비구들이 그 아귀의 전생 업을 물었고, 부처님께서는 그들에게 말씀하셨다. Atīte kira bārāṇasiyaṃ sāḷittakasippe nipphattiṃ patto eko pīṭhasappi ahosi. So nagaradvāre ekassa vaṭarukkhassa heṭṭhā nisinno sakkharāni khipitvā tassa paṇṇāni chindanto ‘‘hatthirūpakaṃ no dassehi, assarūpakaṃ no dassehī’’ti gāmadārakehi vuccamāno icchiticchitāni rūpāni dassetvā tesaṃ santikā khādanīyādīni labhati. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gacchanto taṃ padesaṃ pāpuṇi. Dārakā pīṭhasappiṃ pārohantare katvā palāyiṃsu. Rañño ṭhitamajjhanhike rukkhamūlaṃ paviṭṭhassa chiddāvachiddacchāyā sarīraṃ phari. So ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti uddhaṃ olokento rukkhapaṇṇesu hatthirūpakādīni disvā ‘‘kassetaṃ kamma’’nti pucchitvā ‘‘pīṭhasappino’’ti sutvā taṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘mayhaṃ purohito atimukharo appamattakepi vutte bahuṃ bhaṇanto maṃ upaddaveti, sakkhissasi tassa mukhe nāḷimattā ajalaṇḍikā khipitu’’nti? ‘‘Sakkhissāmi, deva. Ajalaṇḍikā āharāpetvā purohitena saddhiṃ tumhe antosāṇiyaṃ nisīdatha, ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti. Atha rājā tathā kāresi. Itaro kattariyaggena sāṇiyā chiddaṃ katvā purohitassa raññā saddhiṃ kathentassa mukhe vivaṭamatte ekekaṃ ajalaṇḍikaṃ khipi. Purohito mukhaṃ paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ gili. Pīṭhasappī khīṇāsu ajalaṇḍikāsu sāṇiṃ cālesi. Rājā tāya saññāya ajalaṇḍikānaṃ khīṇabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘ācariya, ahaṃ tumhehi saddhiṃ kathento kathaṃ [Pg.325] nittharituṃ na sakkhissāmi, tumhe atimukharatāya nāḷimattā ajalaṇḍikā gilantāpi tuṇhībhāvaṃ nāpajjathā’’ti. Brāhmaṇo maṅguubhāvaṃ āpajjitvā tato paṭṭhāya mukhaṃ vivaritvā raññā saddhiṃ sallapituṃ nasakkhi. Rājā pīṭhasappiguṇaṃ anussaritvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘taṃ nissāya me sukhaṃ laddha’’nti tuṭṭho tassa sabbaṭṭhakaṃ nāma dhanaṃ datvā nagarassa catūsu disāsu cattāro varagāme adāsi. Tamatthaṃ viditvā rañño atthadhammānusāsako amacco imaṃ gāthamāha – 옛날 바라나시에서 자갈을 던지는 기술을 완벽하게 익힌 한 앉은뱅이가 있었습니다. 그는 성문 근처의 한 니그로다 나무 아래에 앉아 자갈을 던져 그 나무의 잎사귀들을 뚫어 모양을 만들곤 했는데, 마을 아이들이 ‘우리에게 코끼리 모양을 보여주세요’, ‘우리에게 말 모양을 보여주세요’라고 말하면 원하는 대로 그 모양들을 만들어 보여주고 그들로부터 먹을 것 등을 얻었습니다. 그러던 어느 날 왕이 공원으로 가던 중에 그곳에 이르게 되었습니다. 아이들은 앉은뱅이를 나무의 뿌리들 사이에 두고 달아났습니다. 정오 무렵 왕이 나무 아래로 들어갔을 때, 잎사귀에 뚫린 구멍들 사이로 비친 햇빛이 왕의 몸에 닿았습니다. 왕이 ‘이것이 무엇인가’라며 위를 올려다보자 나뭇잎에 코끼리 모양 등이 있는 것을 보고 ‘이것은 누구의 솜씨인가’라고 물었습니다. ‘앉은뱅이의 솜씨입니다’라는 말을 듣고 왕은 그를 불러오게 하여 이렇게 말했습니다. ‘나의 푸로히따(바라문 고문)는 너무 말이 많아서 내가 조금만 말해도 너무 많이 말을 하여 나를 괴롭힌다. 그대의 기술로 그의 입속에 1날리(약 1리터) 정도의 염소 똥을 던져 넣을 수 있겠는가?’ 앉은뱅이가 대답했습니다. ‘대왕이시여, 할 수 있습니다. 염소 똥을 가져오게 하시고 푸로히따와 함께 휘장 안으로 들어가 앉으십시오. 제가 그곳에서 해야 할 일을 알겠습니다.’ 그러자 왕은 그렇게 하도록 했습니다. 앉은뱅이는 가위 끝으로 휘장에 구멍을 뚫고, 왕과 대화를 나누던 푸로히따가 입을 벌릴 때마다 염소 똥을 하나씩 던져 넣었습니다. 푸로히따는 입안으로 들어오는 족족 그것을 삼켰습니다. 염소 똥이 다 떨어지자 앉은뱅이는 휘장을 흔들었습니다. 왕은 그 신호를 보고 염소 똥이 다 떨어진 것을 알고 말했습니다. ‘스승이여, 내가 당신과 대화를 하려 해도 끝을 낼 수가 없었는데, 당신은 말이 너무 많아서 1날리나 되는 염소 똥을 삼키면서도 침묵할 줄을 모르는구려.’ 바라문은 수치심을 느꼈고, 그때부터 입을 벌려 왕과 대화하는 것을 감히 하지 못했습니다. 왕은 앉은뱅이의 공덕을 생각하여 그를 불러 ‘그대 덕분에 내가 평안을 얻었다’며 기뻐하며, 그에게 ‘사밧타카’(모든 것이 여덟 개씩인 상)라 불리는 재물을 주고 성의 사방에 있는 네 개의 훌륭한 마을을 하사했습니다. 이 일을 알고 왕에게 유익한 법을 가르치는 신하가 이 게송을 읊었습니다. ‘‘Sādhu kho sippakaṃ nāma, api yādisa kīdisaṃ; Passa khañjappahārena, laddhā gāmā catuddisā’’ti. (jā. 1.1.107); “기술이라는 것은 참으로 좋은 것이니, 그것이 어떠한 종류의 것이든 간에 보십시오. 앉은뱅이가 자갈을 던지는 기술로 사방에서 마을들을 얻지 않았습니까.” So pana amacco tena samayena ayameva bhagavā ahosi. Atheko puriso pīṭhasappinā laddhasampattiṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ nāma pīṭhasappī hutvā imaṃ sippaṃ nissāya mahāsampattiṃ patto, mayāpetaṃ sikkhituṃ vaṭṭatī’’ti. So taṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘idaṃ me, ācariya, sippaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Na sakkā, tāta, dātu’’nti. So tena paṭikkhitto ‘‘hotu, ārādhessāmi na’’nti tassa hatthapādaparikammādīni karonto cirassaṃ taṃ ārādhetvā punappunaṃ yāci, pīṭhasappī ‘‘ayaṃ me ativiya upakāro’’ti taṃ paṭibāhituṃ asakkonto sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘nipphannaṃ te, tāta, sippaṃ, idāni kiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Bahi gantvā sippaṃ vīmaṃsissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Gāviṃ vā manussaṃ vā paharitvā māressāmī’’ti. ‘‘Tātā, gāviṃ mārentassa sataṃ daṇḍo hoti manussaṃ mārentassa sahassaṃ, tvaṃ saputtadāropi taṃ nittharituṃ na sakkhissasi, mā vinassa, yamhi pahaṭe daṇḍo natthi, tādisaṃ nimātāpitikaṃ kañci upadhārehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sakkharā ucchaṅge katvā tādisaṃ upadhārayamāno vicaranto gāviṃ disvā ‘‘ayaṃ sasāmikā’’ti paharituṃ na visahi, manussaṃ disvā ‘‘ayaṃ samātāpitiko’’ti paharituṃ na visati. 그때의 그 신하는 바로 나(부처님)였습니다. 그런데 한 남자가 앉은뱅이가 얻은 부귀를 보고 생각했습니다. ‘이 사람은 앉은뱅이임에도 이 기술 덕분에 큰 부귀를 얻었다. 나도 이 기술을 배워야겠다.’ 그는 앉은뱅이에게 다가가 절을 하며 ‘스승님, 저에게 이 기술을 가르쳐 주십시오’라고 말했습니다. 앉은뱅이가 ‘이보게, 가르쳐 줄 수 없네’라며 거절했으나, 그 남자는 ‘좋다, 그를 기쁘게 해드려야겠다’고 생각하며 그의 손발을 주무르는 등 시중을 들었습니다. 오랜 시간 정성을 다해 그를 기쁘게 한 뒤 다시 간청하자, 앉은뱅이는 ‘이 자가 나에게 지극정성으로 봉사하는구나’라며 거절하지 못하고 기술을 가르쳐 주었습니다. 그러고 나서 ‘이보게, 이제 기술을 다 익혔네. 이제 무엇을 하려느냐?’라고 묻자, 남자는 ‘성 밖으로 나가 기술을 시험해 보겠습니다’라고 답했습니다. ‘어떻게 시험하려느냐?’ ‘소나 사람을 던져 맞춰 죽이겠습니다.’ 앉은뱅이가 말했습니다. ‘이보게, 소를 죽이면 백 냥의 벌금이 있고, 사람을 죽이면 천 냥의 벌금이 있네. 자네는 처자식과 함께라도 그 벌금을 감당할 수 없을 것이니 스스로 파멸하지 말게. 던져 맞춰도 벌금이 없는, 부모 없는 누군가를 찾아보게나.’ 남자는 ‘알겠습니다’라고 답하고 조약돌을 옷자락에 싸서 그런 대상을 찾아 돌아다녔습니다. 그러다 소를 보았으나 ‘주인이 있다’고 생각하여 던지지 못했고, 사람을 보았으나 ‘부모가 있다’고 생각하여 던지지 못했습니다. Tena samayena sunetto nāma paccekabuddho taṃ nagaraṃ nissāya paṇṇasālāya viharati. So taṃ piṇḍāya pavisantaṃ nagaradvārantare disvā ‘‘ayaṃ nimātāpitiko, imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthi, imaṃ paharitvā sippaṃ vīmaṃsissāmī’’ti paccekabuddhassa dakkhiṇakaṇṇasotaṃ sandhāya sakkharaṃ [Pg.326] khipi. Sā dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmena nikkhami, dukkhā vedanā uppajji. Paccekabuddho bhikkhāya carituṃ nāsakkhi, ākāsena paṇṇasālaṃ gantvā parinibbāyi. Manussā paccekabuddhe anāgacchante ‘‘kiñci aphāsukaṃ bhavissatī’’ti cintetvā tattha gantvā taṃ parinibbutaṃ disvā rodiṃsu parideviṃsu. Sopi mahājanaṃ gacchantaṃ disvā tattha gantvā paccekabuddhaṃ sañjānitvā ‘‘ayaṃ piṇḍāya pavisanto dvārantare mama sammukhībhūto, ahaṃ attano sippaṃ vīmaṃsanto imaṃ pahari’’nti āha. Manussā ‘‘iminā kira pāpakena paccekabuddho pahaṭo, gaṇhatha gaṇhathā’’ti pothetvā tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. So avīcimhi nibbattitvā yāvāyaṃ mahāpathavī yojanamattaṃ ussannā, tāva paccitvā vipākāvasesena gijjhakūṭamatthake saṭṭhikūṭapeto hutvā nibbatti. Satthā tassa imaṃ pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, bālassa nāma sippaṃ vā issariyaṃ vā uppajjamānaṃ anatthāya uppajjati. Bālo hi sippaṃ vā issariyaṃ vā labhitvā attano anatthameva karotī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha. 그때 수넷따(Sunetta)라는 이름의 벽지불이 그 성 근처의 잎사귀 오두막에 머물고 있었습니다. 그 남자는 탁발하러 성문으로 들어오는 벽지불을 보고 ‘이분은 부모가 없는 분이다. 이분을 맞춰도 벌금이 없을 것이니, 이분께 던져 기술을 시험해 보리라’고 생각했습니다. 그는 벽지불의 오른쪽 귀 구멍을 겨냥하여 조약돌을 던졌습니다. 그 돌은 오른쪽 귀로 들어가 왼쪽 귀로 빠져나왔고, 극심한 고통이 일어났습니다. 벽지불은 더 이상 탁발을 하지 못하고 공중으로 날아 잎사귀 오두막으로 돌아가 반열반하셨습니다. 사람들이 벽지불께서 오시지 않자 ‘무슨 불편한 일이 있으신가’ 생각하며 그곳에 가서 벽지불께서 반열반하신 것을 보고 통곡하며 슬퍼했습니다. 그 남자도 사람들이 가는 것을 보고 그곳에 가서 벽지불임을 알아보고는 ‘이 수행자가 탁발하러 올 때 성문에서 내 앞을 지나가기에, 내 기술을 시험해 보려고 이분을 맞췄다’고 말했습니다. 사람들은 ‘이 악한 자가 벽지불을 맞췄구나. 잡아라, 잡아라!’라고 소리치며 그를 때려 그 자리에서 목숨을 잃게 했습니다. 그는 아비지옥에 태어나 이 대지가 1유순이나 높아질 정도의 긴 세월 동안 고통을 겪었고, 업의 남은 결과로 기사굴산 꼭대기에서 6만 개의 망치를 맞는 ‘삿티꾸따’ 귀신으로 태어났습니다. 부처님께서는 그의 이 전생 업보를 들려주신 뒤, “비구들이여, 어리석은 자에게 생겨나는 지식이나 권세는 오직 해로움을 위해 생겨난다. 어리석은 자는 지식이나 권세를 얻어 오직 자신의 불행만을 만든다”라고 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 72. 72. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyati; Hanti bālassa sukkaṃsaṃ, muddhamassa vipātaya’’nti. “어리석은 자의 지식은 오직 그 자신의 파멸을 위해 생겨나니, 그것은 그의 선한 업을 파괴하고 그의 머리를 쪼개어 버린다.” Tattha yāvadevāti avadhiparicchedanatthe nipāto. Ñattanti jānanasabhāvo. Yaṃ sippaṃ jānāti, yamhi vā issariye yase sampattiyañca ṭhito janena ñāyati, pākaṭo paññāto hoti, tassetaṃ nāmaṃ. Sippaṃ vā hi issariyādibhāvo vā bālassa anatthāyeva jāyati. Taṃ nissāya so attano anatthameva karoti. Hantīti vināseti. Sukkaṃsanti kusalakoṭṭhāsaṃ, bālassa hi sippaṃ vā issariyaṃ vā uppajjamānaṃ kusalakoṭṭhāsaṃ ghātentameva uppajjati. Muddhanti paññāyetaṃ nāmaṃ. Vipātayanti viddhaṃsayamānaṃ. Tassa hi taṃ sukkaṃsaṃ hanantaṃ paññāsaṅkhātaṃ muddhaṃ vipātentaṃ viddhaṃsentameva hantīti. 그 게송에서 ‘야와데와(yāvadeva)’는 한정하는 의미의 니빠따(불변사)이다. ‘냣따(ñatta)’는 알려진 상태(명성)를 의미한다. 어떤 기술을 알고 있거나, 혹은 어떤 권위나 명성, 번영 속에 머물며 사람들 사이에서 알려지고 분명하게 드러난 것, 그것이 바로 이 이름(냣따)의 뜻이다. 참으로 어리석은 자의 기술이나 권위 등은 오직 자신에게 이익이 되지 않는 방향으로 생겨난다. 그는 그것에 의지하여 오로지 자신에게 해로운 일만을 한다. ‘한띠(hanti)’는 파괴한다는 뜻이다. ‘숙깜사(sukkaṃsa)’는 청정한 선업의 부분을 의미한다. 참으로 어리석은 자에게 생겨나는 기술이나 권위는 선업의 부분을 파괴하면서 생겨날 뿐이다. ‘뭇다(muddha)’는 지혜의 이름이다. ‘위빠따얀띠(vipātayanti)’는 파괴한다는 뜻이다. 참으로 그의 그 기술은 선업을 파괴하고, 지혜라고 불리는 머리(뭇다)를 부수고 파멸시키면서 자신을 해친다는 의미이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. 설법의 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Saṭṭhikūṭapetavatthu terasamaṃ. 열세 번째인 삿티꾸따 페따 이야기가 이로써 끝났다. 14. Cittagahapativatthu 14. 14. 짓따 장자 이야기 Asantaṃ [Pg.327] bhāvanamiccheyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sudhammattheraṃ ārabbha kathesi. Desanā macchikāsaṇḍe samuṭṭhāya sāvatthiyaṃ niṭṭhitā. ‘아산땅 바와나믹체이야(Asantaṃ bhāvanamiccheyya)’로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제따와나 사원에 머무실 때 수담마 테라를 인연으로 설하신 것이다. 이 설법은 맛치까산다에서 시작되어 사왓띠에서 끝났다. Macchikāsaṇḍanagarasmiñhi citto nāma gahapati pañcavaggiyānaṃ abbhantaraṃ mahānāmattheraṃ nāma piṇḍāya caramānaṃ disvā tassa iriyāpathe pasīditvā pattaṃ ādāya gehaṃ pavesetvā bhojetvā bhattakiccāvasāne dhammakathaṃ suṇanto sotāpattiphalaṃ patvā acalasaddho hutvā ambāṭakavanaṃ nāma attano uyyānaṃ saṅghārāmaṃ kattukāmo therassa hatthe udakaṃ pātetvā niyyādesi. Tasmiṃ khaṇe ‘‘patiṭṭhitaṃ buddhasāsana’’nti udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi. Mahāseṭṭhi uyyāne mahāvihāraṃ kāretvā sabbadisāhi āgatānaṃ bhikkhūnaṃ vivaṭadvāro ahosi. Macchikāsaṇḍe sudhammatthero nāma nevāsiko ahosi. 맛치까산다 시에서 짓따라는 이름의 장자가 오비구 중의 한 분인 마하나마 테라께서 탁발하시는 모습을 보고 그 위의에 감동하여, 발우를 받아 집으로 모셔 공양을 올렸다. 공양 끝에 법문을 듣고 예류과에 도달하여 흔들리지 않는 신심을 얻게 되자, 암바따까와나라는 자신의 동산을 승가 아라마로 만들고자 하여 마하나마 테라의 손에 물을 부어 기증하였다. 그 순간 “부처님의 가르침이 확립되었도다”라며 물을 붓는 의식이 끝나자 대지가 진동하였다. 장자는 동산에 큰 사원을 지어 모든 방향에서 오는 비구들을 위해 문을 열어두었다. 맛치까산다에는 수담마 테라라는 이름의 거주 비구(네와시까)가 있었다. Aparena samayena cittassa guṇakathaṃ sutvā dve aggasāvakā tassa saṅgahaṃ kattukāmā macchikāsaṇḍaṃ agamaṃsu. Citto gahapati tesaṃ āgamanaṃ sutvā aḍḍhayojanamaggaṃ paccuggantvā te ādāya attano vihāraṃ pavesetvā āgantukavattaṃ katvā, ‘‘bhante, thokaṃ dhammakathaṃ sotukāmomhī’’ti dhammasenāpatiṃ yāci. Atha naṃ thero, ‘‘upāsaka, addhānena āgatāmhā kilantarūpā. Apica thokaṃ suṇāhī’’ti tassa dhammaṃ kathesi. So therassa dhammaṃ suṇantova anāgāmiphalaṃ pāpuṇi. So dve aggasāvake vanditvā, ‘‘bhante, sve bhikkhusahassena saddhiṃ mama gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pacchā nevāsikaṃ sudhammattheraṃ ‘‘tumhepi, bhante, sve therehi saddhiṃ āgaccheyyāthā’’ti nimantesi. So ‘‘ayaṃ maṃ pacchā nimantetī’’ti kuddho paṭikkhipitvā punappunaṃ yāciyamānopi paṭikkhipi eva. Upāsako ‘‘paññāyissatha, bhante’’ti pakkamitvā punadivase attano nivesane mahādānaṃ sajjesi. Sudhammattheropi paccūsakāleyeva ‘‘kīdiso nu kho gahapatinā aggasāvakānaṃ sakkāro sajjito, sve gantvā passissāmī’’ti cintetvā pātova pattacīvaraṃ ādāya tassa gehaṃ agamāsi. 다른 때에 짓따 장자의 공덕에 대한 이야기를 듣고 두 상수제자께서 그를 섭수하고자 맛치까산다로 오셨다. 짓따 장자는 그분들의 오심을 듣고 반 유자나 길을 마중 나가 그분들을 자신의 사원으로 모셨다. 객비구에 대한 의무를 다한 뒤, “존자시여, 짧은 법문을 듣고 싶습니다”라고 법의 사령관(사리뿟따)께 간청하였다. 그러자 장로께서 “우바새여, 먼 길을 오느라 피곤하네. 그렇지만 조금만 듣게나”라고 하며 그에게 법을 설하셨다. 그는 장로의 법문을 들으면서 바로 아나함과에 도달했다. 그는 두 상수제자께 절을 올리고 “존자시여, 내일 비구 천 분과 함께 저희 집에서 공양을 받으십시오”라고 청하였고, 나중에 거주 비구인 수담마 테라에게도 “존자시여, 내일 장로님들과 함께 오십시오”라고 청하였다. 그는 “이 장자가 나를 나중에 초대하는구나”라며 화를 내며 거절하였고, 거듭된 간청에도 끝내 거절하였다. 우바새는 “존자시여, 알게 되실 것입니다”라고 말하고 떠나, 다음 날 자신의 집에서 큰 보시를 준비했다. 수담마 테라도 새벽에 “장자가 상수제자들께 어떤 공양을 준비했는지 내일 가서 보리라”고 생각하고, 아침 일찍 발우와 가사를 챙겨 그의 집으로 갔다. So gahapatinā ‘‘nisīdatha, bhante’’ti vuccamānopi ‘‘nāhaṃ nisīdāmi, piṇḍāya carissāmī’’ti vatvā aggasāvakānaṃ paṭiyāditaṃ sakkāraṃ oloketvā [Pg.328] gahapatiṃ jātiyā ghaṭṭetukāmo ‘‘uḷāro te, gahapati, sakkāro, apicettha ekaññeva natthī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Tilasaṃguḷikā, gahapatī’’ti vatvā gahapatinā kākopamāya apasādito kujjhitvā ‘‘eso te, gahapati, āvāso, pakkamissāmaha’’nti vatvā yāvatatiyaṃ vāriyamānopi pakkamitvā satthu santikaṃ gantvā cittena ca attanā ca vuttavacanaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tayā upāsako saddho pasanno hīnena khuṃsito’’ti tasseva dosaṃ āropetvā paṭisāraṇīyakammaṃ kārāpetvā ‘‘gaccha, cittagahapatiṃ khamāpehī’’ti pesesi. So tattha gantvā, ‘‘gahapati, mayhameva so doso, khamāhi me’’ti vatvāpi ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto taṃ khamāpetuṃ nāsakkhi. Punadeva satthu santikaṃ paccāgamāsi. Satthā ‘‘nāssa upāsako khamissatī’’ti jānantopi ‘‘mānathaddho esa, tiṃsayojanaṃ tāva maggaṃ gantvā paccāgacchatū’’ti khamanūpāyaṃ anācikkhitvāva uyyojesi. Athassa punāgatakāle nihatamānassa anudūtaṃ datvā ‘‘gaccha, iminā saddhiṃ gantvā upāsakaṃ khamāpehī’’ti vatvā ‘‘samaṇena nāma ‘mayhaṃ vihāro, mayhaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, mayhaṃ upāsako, mayhaṃ upāsikā’ti mānaṃ vā issaṃ vā kātuṃ na vaṭṭati. Evaṃ karontassa hi icchāmānādayo kilesā vaḍḍhantī’’ti anusandhiṃ ghaṭṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi – 장자가 “존자시여, 앉으십시오”라고 말했음에도 그는 “앉지 않겠네, 탁발을 가려네”라고 말하며, 상수제자들을 위해 준비된 공양물을 살펴보고는 장자의 가문을 비꼬고 싶어 이렇게 말했다. “장자여, 공양이 훌륭하구먼. 하지만 여기에 딱 한 가지가 없네.” “무엇입니까, 존자시여?” “장자여, 깨과자(띨라상굴리까)가 없네.” 이 말 때문에 장자로부터 까마귀 비유로 훈계를 듣자 화가 나서 “장자여, 이 사원은 그대의 것이니 나는 떠나겠네”라고 말하고는, 세 번이나 만류했음에도 떠나 부처님 처소로 가서 짓따 장자와 자신이 나눈 말을 아뢰었다. 부처님께서는 “그대는 신심 깊고 청정한 우바새를 비천한 말로 비난했구나”라며 그의 잘못을 지적하시고 사죄 의식(파티사라니야 깜마)을 행하게 하시며 “가서 짓따 장자에게 용서를 빌어라”고 보내셨다. 그가 그곳에 가서 “장자여, 그것은 나의 잘못이니 나를 용서하게”라고 말했으나, “용서할 수 없습니다”라고 거절당해 무안해져서 용서를 받지 못했다. 그는 다시 부처님 처소로 돌아왔다. 부처님께서는 그 우바새가 용서하지 않을 것을 아셨지만, “이 비구는 자만심으로 뻣뻣하니, 우선 30유자나 되는 길을 왔다 갔다 하게 하리라”고 생각하시어 용서받는 방법을 알려주지 않고 보내셨다. 그 후 다시 돌아왔을 때 자만심이 꺾인 그에게 동행 비구를 붙여주며 “가서 이 비구와 함께 우바새에게 용서를 빌어라”고 하시고, “수행자라면 ‘나의 사원, 나의 거처, 나의 우바새, 나의 우바시까’라며 자만심이나 시기심을 가져서는 안 된다. 그렇게 하는 자에게는 그릇된 욕망과 자만 등의 번뇌가 늘어날 뿐이다”라고 설법의 인연을 맺어주시며 이 게송들을 읊으셨다. 73. 73. ‘‘Asantaṃ bhāvanamiccheyya, purekkhārañca bhikkhusu; Āvāsesu issariyaṃ, pūjā parakulesu ca. “어리석은 자는 실재하지 않는 명성을 바라고, 비구들 사이에서 앞서 나가기를 바라며, 사원에서의 권위와 남의 집안에서의 공양 받기를 바란다. 74. 74. ‘‘Mameva kata maññantu, gihī pabbajitā ubho. ‘재가자나 출가자나 모두 이것은 오직 내가 한 일이다라고 생각하게 하라. Mamevātivasā assu, kiccākiccesu kismici; Iti bālassa saṅkappo, icchā māno ca vaḍḍhatī’’ti. 무슨 일이든 오직 나의 통제 하에 있어야 한다라고 생각하니, 이것이 어리석은 자의 생각이라, 그의 욕망과 자만은 더욱 늘어만 간다.’” Tattha asantanti yo bālo bhikkhu avijjamānaṃ sambhāvanaṃ iccheyya, ‘‘assaddhova samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’ti. Pāpicchatāniddese (vibha. 851) vuttanayeneva bālo ‘‘asaddho dussīlo appassuto appavivitto kusīto anupaṭṭhitassati asamāhito duppañño akhīṇāsavova samāno ‘aho vata maṃ jano ayaṃ saddho, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā[Pg.329], khīṇāsavo’ti jāneyyā’’ti idaṃ asantasambhāvanaṃ icchati. Purekkhāranti parivāraṃ. ‘‘Aho vata maṃ sakalavihāre bhikkhū parivāretvā pañhaṃ pucchantā vihareyyu’’nti evaṃ icchācāre ṭhatvā purekkhārañca bhikkhūsu icchati. Āvāsesūti saṅghikesu ca āvāsesu yāni vihāramajjhe paṇītasenāsanāni, tāni attano sandiṭṭhasambhattādīnaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘tumhe idha vasathā’’ti vicārento sayampi varataraṃ senāsanaṃ palibodhento, sesānaṃ āgantukabhikkhūnaṃ paccantimāni lāmakasenāsanāni ceva amanussapariggahitāni ca ‘‘tumhe idha vasathā’’ti vicārento āvāsesu issariyaṃ icchati. Pūjā parakulesu cāti neva mātāpitūnaṃ na ñātakānaṃ paresuyeva kulesu ‘‘aho vatime mayhameva dadeyyuṃ, na aññesa’’nti evaṃ catuppaccayehi pūjaṃ icchati. 그중에서 '존재하지 않는 것'이란 어리석은 비구가 실제로는 없는 명성을 바라는 것을 말한다. 즉, 믿음이 없으면서도 "사람들이 나를 믿음이 있는 자라고 알게 되기를" 바라는 것이다. ‘파핏차타 니데사’에서 설명한 바와 같이, 어리석은 자는 믿음이 없고, 계행이 나쁘고, 배움이 적고, 멀리 여의지 못하고, 게으르고, 마음 챙김이 없고, 집중하지 못하고, 지혜가 없으며, 번뇌를 다하지 못한 자임에도 불구하고, "오, 사람들이 나를 믿음이 있고, 계행이 있고, 배움이 많고, 멀리 여의어 살고, 정진하고, 마음 챙김이 있고, 집중하고, 지혜가 있고, 번뇌를 다한 성자라고 알아주었으면" 하고 존재하지 않는 명성을 바란다. '앞세움'이란 추종자들(권속)을 뜻한다. "오, 온 사원의 비구들이 나를 에워싸고 질문을 하며 지냈으면" 하고 이와 같이 그릇된 욕망에 머물며 비구들 사이에서 우대받기를 바란다. '거처에서'란 승가의 거처들 중에서 사원 중앙에 있는 훌륭한 침상과 의자들을 자신의 지인이나 친한 비구들에게 "당신들은 여기서 지내시오"라고 배정하며, 자신도 가장 좋은 거처를 차지하고, 나머지 방문한 비구들에게는 변두리의 비루한 거처나 비인(非人)들이 점유한 곳을 주며 "당신들은 여기서 지내시오"라고 관리하며 거처에 대한 지배권을 바라는 것이다. '남의 집에서의 공양'이란 부모나 친척의 집이 아닌 다른 가문들에서 "오, 저들이 오직 나에게만 보시하고 다른 이들에게는 주지 않았으면" 하고 이와 같이 네 가지 필수품의 공양을 바라는 것을 의미한다. Mameva kata maññantūti yassa ca bālassa ‘‘yaṃkiñci vihāre uposathāgārādikaraṇavasena kataṃ navakammaṃ, taṃ sabbaṃ amhākaṃ therena katanti evaṃ gihī ca pabbajitā ca ubhopi mameva nissāya kataṃ parikammaṃ niṭṭhitaṃ maññantū’’ti saṅkappo uppajjati. Mamevātivasā assūti ‘‘gihī ca pabbajitā ca sabbepi mameva vase vattantu, sakaṭagoṇavāsipharasuādīni vā laddhabbāni hontu, antamaso yāgumattampi tāpetvā pivanādīni vā, evarūpesu kiccākiccesu khuddakamahantesu karaṇīyesu kismiñci ekakiccepi mameva vase vattantu, mameva āpucchitvā karontū’’ti saṅkappo uppajjati. Iti bālassāti yassa bālassa sā ca icchā ayañca evarūpo saṅkappo uppajjati, tassa neva vipassanā, na maggaphalāni vaḍḍhanti. Kevalaṃ panassa candodaye samuddassa udakaṃ viya chasu dvāresu uppajjamānā taṇhā ceva navavidhamāno ca vaḍḍhatīti. '나만이 한 것으로 여기기를'이란 어리석은 자에게 "사원에서 우포사타 홀 건립 등과 관련하여 이루어진 어떤 새로운 일이든, 그 모든 것이 우리 장로님에 의해 이루어졌다. 이처럼 재가자나 출가자 모두가 오직 나를 의지하여 그 수고로운 일이 완성되었다고 여기기를" 바라는 생각이 일어나는 것이다. '오직 내 권한 아래 있기를'이란 "재가자나 출가자 모두가 오직 나의 뜻에 따르기를, 수레나 소, 자귀나 도끼 등을 얻는 일이나, 심지어 죽 한 그릇이라도 데워서 마시는 일 등, 이와 같은 크고 작은 온갖 소임과 해야 할 일들 중 단 하나의 일이라도 오직 나의 영향력 아래 있게 하고, 오직 나에게 물어보고 행하기를" 바라는 생각이 일어나는 것이다. '이것이 어리석은 자의 것'이란 이와 같은 욕망과 생각이 일어나는 어리석은 자에게는 위빳사나도, 도와 과도 증장하지 않는다는 말이다. 다만 달이 뜰 때 바닷물이 차오르듯, 여섯 감각기관에서 일어나는 갈애와 아홉 가지 자만이 증장할 뿐이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 법문이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Sudhammattheropi imaṃ ovādaṃ sutvā satthāraṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā padakkhiṇaṃ katvā tena anudūtena bhikkhunā saddhiṃ gantvā upāsakassa cakkhupathe āpattiṃ paṭikaritvā upāsakaṃ khamāpesi. So upāsakena ‘‘khamāmahaṃ, bhante, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha me’’ti paṭikhamāpito satthārā dinne ovāde ṭhatvā katipāheneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ [Pg.330] pāpuṇi. Upāsakopi cintesi – ‘‘mayā satthāraṃ adisvāva sotāpattiphalaṃ pattaṃ, adisvā eva anāgāmiphale patiṭṭhito, satthāraṃ me daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. So tilataṇḍulasappiphāṇitavatthacchādanādīhi paripūrāni pañca sakaṭasatāni yojāpetvā ‘‘satthāraṃ daṭṭhukāmā āgacchantu, piṇḍapātādīhi na kilamissantī’’ti bhikkhusaṅghassa ārocāpetvā bhikkhunīsaṅghassāpi upāsakānampi upāsikānampi ārocāpesi. Tena saddhiṃ pañcasatā pañcasatā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca upāsakā ca upāsikāyo ca nikkhamiṃsu. So tesañceva attano parisāya cāti tiṇṇaṃ janasahassānaṃ yathā tiṃsayojane magge yāgubhattādīhi kiñci vekallaṃ na hoti, tathā saṃvidahi. Tassa pana nikkhantabhāvaṃ ñatvā yojane yojane devatā khandhāvāraṃ bandhitvā dibbehi yāgukhajjakabhattapānakādīhi taṃ mahājanaṃ upaṭṭhahiṃsu, kassaci kenaci vekallaṃ na hoti. Evaṃ devatāhi upaṭṭhiyamāno devasikaṃ yojanaṃ gacchanto māsena sāvatthiṃ pāpuṇi, pañca sakaṭasatāni yathāpūritāneva ahesuṃ. Devatāhi ceva manussehi ca abhihaṭaṃ paṇṇākāraṃ vissajjentova agamāsi. 수담마 장로도 이 훈계를 듣고 부처님께 절을 올리고 자리에서 일어나 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤, 안내자로 온 비구와 함께 가서 우바새의 눈앞에서 허물을 고백하고 참회하여 우바새의 용서를 구했다. 우바새는 "존자시여, 제가 용서합니다. 만약 저에게도 허물이 있다면 저를 용서해 주십시오"라고 말하며 되려 용서를 구했다. 수담마 장로는 부처님께서 주신 훈계에 머물러 며칠 지나지 않아 네 가지 무애해와 함께 아라한과에 도달했다. 우바새도 이렇게 생각했다. "나는 부처님을 뵙지도 않고 예류과에 이르렀고, 뵙지도 않고 아나함과에 머물게 되었다. 이제 부처님을 뵈러 가는 것이 마땅하다." 그는 깨, 쌀, 버터, 설탕, 의복 등으로 가득 찬 오백 대의 수레를 준비하게 하고 "부처님을 뵙고 싶은 분들은 오십시오. 공양물 등이 부족하여 고생하지 않을 것입니다"라고 비구 승가에 알리고, 비구니 승가와 남녀 신도들에게도 알렸다. 그와 함께 비구, 비구니, 우바새, 우바이 각 오백 명씩이 길을 떠났다. 그는 그 대중과 자신의 무리까지 포함한 삼천 명의 사람들에게 서른 유순의 길을 가는 동안 죽과 밥 등이 조금도 부족함이 없도록 준비했다. 그가 길을 떠난 것을 알고 천신들은 유순마다 임시 거처를 마련하고 천상의 죽과 음식, 음료 등으로 그 대중을 공양했다. 그 누구에게도 어떤 것도 부족함이 없었다. 이렇게 천신들의 공양을 받으며 하루에 일 유순씩 걸어 한 달 만에 사왓티에 도착했다. 오백 대의 수레는 처음 가득 찼던 그대로였다. 그는 천신들과 사람들이 가져온 선물을 베풀면서 나아갔다. Satthā ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, ajja vaḍḍhamānakacchāyāya citto gahapati pañcahi upāsakasatehi parivuto āgantvā maṃ vandissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tassa tumhākaṃ vandanakāle kiñci pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Bhavissati, ānandā’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? Tassa āgantvā ‘‘maṃ vandanakāle rājamānena aṭṭhakarīsamatte padese jaṇṇukamattena odhinā pañcavaṇṇānaṃ dibbapupphānaṃ ghanavassaṃ vassissatī’’ti. Taṃ kathaṃ sutvā nagaravāsino ‘‘evaṃ mahāpuñño kira citto nāma gahapati āgantvā ajja satthāraṃ vandissati, evarūpaṃ kira pāṭihāriyaṃ bhavissati, mayampi taṃ mahāpuññaṃ daṭṭhuṃ labhissāmā’’ti paṇṇākāraṃ ādāya maggassa ubhosu passesu aṭṭhaṃsu. Vihārasamīpe āgatakāle pañca bhikkhusatāni paṭhamaṃ āgamiṃsu. Citto gahapati, ‘‘ammā, tumhe pacchato āgacchathā’’ti mahāupāsikāyo ṭhapetvā pañcahi upāsakasatehi parivuto satthu santikaṃ agamāsi. Buddhānaṃ sammukhaṭṭhāne pana ṭhitā vā nisinnā vā ito vā etto vā na honti, buddhavīthiyā dvīsu passesu niccalāva tiṭṭhanti. Citto gahapati mahantaṃ buddhavīthiṃ okkami. Tīṇi phalāni pattena ariyasāvakena olokitolokitaṭṭhānaṃ kampi. ‘‘Eso kira citto gahapatī’’ti mahājano olokesi[Pg.331]. So satthāraṃ upasaṅkamitvā chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā dvīsu gopphakesu satthu pāde gahetvā vandi. Taṃ khaṇaññeva vuttappakāraṃ pupphavassaṃ vassi, sādhukārasahassāni pavattayiṃsu. So ekamāsaṃ satthu santike vasi, vasamāno ca sakalaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ vihāreyeva nisīdāpetvā mahādānaṃ adāsi, attanā saddhiṃ āgatepi antovihāreyeva katvā paṭijaggi. Ekadivasampi attano sakaṭesu kiñci gahetabbaṃ nāhosi, devamanussehi ābhatapaṇṇākāreneva dānaṃ adāsi, sabbakiccāni akāsi. So satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, ahaṃ ‘tumhākaṃ dānaṃ dassāmī’ti āgacchanto māsaṃ antarāmagge ahosiṃ. Idheva me māso vītivatto, mayā ābhataṃ paṇṇākāraṃ kiñci gahetuṃ na labhāmi, ettakaṃ kālaṃ devamanussehi ābhatapaṇṇākāreneva dānaṃ adāsiṃ, sohaṃ sacepi idha saṃvaccharaṃ vasissāmi, neva mama deyyadhammaṃ dātuṃ labhissāmi. Ahaṃ sakaṭāni otāretvā gantuṃ icchāmi, paṭisāmanaṭṭhānaṃ me ārocāpethā’’ti. 세존께서 아난다 장로에게 말씀하셨다. “아난다여, 오늘 해가 기울 무렵에 짓따 장자가 오백 명의 우바새들에게 둘러싸여 와서 나에게 예배할 것이다.” “세존이시여, 그 짓따 장자가 세존께 예배할 때 어떤 신통한 일이 일어나겠습니까?” “아난다여, 일어날 것이다.” “세존이시여, 무엇입니까?” “그가 와서 나에게 예배할 때, 왕의 측량 단위로 8까리사(karīsa) 정도의 넓이에 무릎 높이까지 차오르도록 다섯 가지 색깔의 천상의 꽃비가 쏟아져 내릴 것이다.” 그 말을 듣고 성안의 사람들은 “이처럼 큰 공덕을 지은 짓따라는 장자가 오늘 세존께 예배하러 온다고 한다. 그런 신통한 일이 일어날 것이라고 하니, 우리도 그 공덕이 큰 분을 보게 될 것이다”라고 하며 공양물을 가지고 길 양옆에 섰다. 사원 근처에 도착했을 때, 먼저 오백 명의 비구들이 마중 나왔다. 짓따 장자는 “어머니들이여, 그대들은 뒤에서 따라오십시오”라고 말하며 많은 여신도들을 뒤로하고 오백 명의 남신도들에게 둘러싸여 세존의 처소로 나아갔다. 부처님 앞에는 서 있는 사람이나 앉아 있는 사람이 이쪽저쪽 흩어져 있지 않고, 부처님이 다니시는 길 양옆에 요지부동으로 서 있었다. 짓따 장자는 장엄한 부처님의 길로 들어섰다. 세 가지 과(불환과)를 얻은 성스러운 제자인 그가 바라보는 곳마다 대지가 진동했다. 대중들은 “이분이 바로 짓따 장자라네”라며 바라보았다. 그는 세존께 다가가 여섯 가지 색깔의 부처님 광명 속으로 들어가 세존의 두 복사뼈를 잡고 부처님의 발에 예배했다. 그 순간 바로 앞에서 말한 것과 같은 꽃비가 내렸고, 수천 번의 환호성이 울려 퍼졌다. 그는 한 달 동안 세존 곁에 머물렀다. 머무는 동안 부처님을 상수로 한 모든 비구 승가를 사원에 머물게 하여 큰 보시를 행했으며, 자신과 함께 온 사람들도 사원 안에서 머물게 하며 돌보았다. 단 하루도 자신의 수레에 실어온 물건을 꺼낼 필요가 없었다. 신들과 인간들이 가져온 선물만으로 보시를 행하고 모든 일을 처리했다. 그는 세존께 예배하며 말씀드렸다. “세존이시여, 저는 ‘세존께 보시를 올리리라’고 생각하며 오는데 길에서 한 달이 걸렸습니다. 이곳에서도 한 달이 지났습니다. 하지만 제가 가져온 공양물 중 어느 것도 꺼낼 기회가 없었습니다. 그동안 신들과 인간들이 가져온 선물로만 보시를 행했습니다. 만약 제가 이곳에 일 년을 머문다 해도 제가 가져온 보시물을 보시할 기회를 얻지 못할 것 같습니다. 이제 짐을 내리고 돌아가고 싶으니, 물건들을 보관할 장소를 알려주십시오.” Satthā ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, upāsakassa ekaṃ padesaṃ tucchaṃ kāretvā dehī’’ti. Thero tathā akāsi. Kappiyabhūmi (mahāva. 295) kira cittassa gahapatino anuññātā. Upāsakopi attanā saddhiṃ āgatehi tīhi janasahassehi saddhiṃ tucchasakaṭehi puna maggaṃ paṭipajji. Devamanussā uṭṭhāya, ‘‘ayya, tayā tucchasakaṭehi gamanakammaṃ kata’’nti sattahi ratanehi sakaṭāni pūrayiṃsu. So attano ābhatapaṇṇākāreneva mahājanaṃ paṭijagganto agamāsi. Ānandatthero satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ santikaṃ āgacchantopi māsena āgato, idhāpi māsameva vuṭṭho, ettakaṃ kālaṃ devamanussehi abhihaṭapaṇṇākāreneva mahāvadānaṃ adāsi, idāni pañca sakaṭasatāni tucchāni katvā māseneva kira gamissati, devamanussā panassa uṭṭhāya, ‘ayya, tayā tucchasakaṭehi gamanakammaṃ kata’nti pañca sakaṭasatāni sattaratanehi pūrayiṃsu. So puna attano ābhatapaṇṇākāreneva kira mahājanaṃ paṭijagganto gamissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, etassa tumhākaṃ santikaṃ āgacchantassevāyaṃ sakkāro uppajjati, udāhu aññattha gacchantassāpi uppajjatī’’ti? ‘‘Ānanda, mama santikaṃ āgacchantassāpi aññattha gacchantassāpi etassa [Pg.332] uppajjateva. Ayañhi upāsako saddho pasanno sampannasīlo, evarūpo puggalo yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tatthevassa lābhasakkāro nibbattatī’’ti vatvā satthā imaṃ pakiṇṇakavagge gāthamāha – 세존께서 아난다 장로에게 말씀하셨다. “아난다여, 이 우바새를 위해 빈 장소 하나를 마련해 주어라.” 장로는 부처님의 분부대로 행했다. 짓따 장자를 위해 허용된 장소는 물건을 보관할 수 있는 갑삐야부미(정법지)였다고 한다. 우바새도 자신과 함께 온 3,000명의 사람들과 함께 빈 수레를 끌고 다시 길을 나섰다. 신들과 인간들이 나서서 “장자여, 빈 수레로 가시는군요”라고 말하며 일곱 가지 보석으로 수레들을 가득 채워 주었다. 그는 자신에게 온 선물만으로 많은 사람을 대접하며 돌아갔다. 아난다 장로가 세존께 예배하며 여쭈었다. “세존이시여, 짓따 장자는 세존의 처소로 올 때도 한 달이 걸렸고, 여기서도 한 달을 머물렀습니다. 그동안 신들과 인간들이 가져온 선물만으로 큰 보시를 올렸습니다. 이제 오백 대의 수레를 비운 채 돌아가는데 한 달이 걸릴 것입니다. 그런데 신들과 인간들이 나서서 ‘장자여, 빈 수레로 가시는군요’라며 오백 대의 수레를 칠보로 가득 채워 주었습니다. 그는 다시 사람들이 보내준 선물로 대중들을 대접하며 갈 것입니다.” “세존이시여, 이 장자에게 이런 공양과 환대가 생기는 것은 세존께 오기 때문입니까, 아니면 다른 곳으로 갈 때도 생기는 것입니까?” “아난다여, 나에게 올 때뿐만 아니라 다른 곳으로 갈 때도 그에게는 반드시 이런 일이 생긴다. 이 우바새는 믿음이 있고 청정하며 계를 갖추었기 때문이다. 이와 같은 사람은 어떤 장소에 가더라도 그곳에서 이익과 공경이 생겨난다”라고 말씀하시고, 세존께서는 빠낀나까왁가(잡품)에 있는 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito; Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303); “믿음이 있고 계를 갖추었으며 명성과 부를 구비한 사람은, 어느 곳에 가든지 그곳에서 존경을 받는다.” Attho panassā tattheva āvibhavissati. 이 게송의 의미는 바로 그 빠낀나까왁가(Pakiṇṇakavagga)에서 분명하게 드러날 것이다. Evaṃ vutte ānandatthero cittassa pubbakammaṃ pucchi. Athassa satthā ācikkhanto āha – 이와 같이 말씀하시자 아난다 장로가 짓따 장자의 과거 전생의 업에 대해 여쭈었다. 그러자 세존께서 그에게 설명해 주시며 말씀하셨다. Ānanda, ayaṃ padumuttarassa bhagavato pādamūle katābhinīhāro kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle migaluddakakule nibbatto vuddhimanvāya ekadivasaṃ deve vassante migānaṃ māraṇattāya sattiṃ ādāya araññaṃ gantvā mige olokento ekasmiṃ akaṭapabbhāre sasīsaṃ pārupitvā ekaṃ bhikkhuṃ nisinnaṃ disvā ‘‘eko, ayyo, samaṇadhammaṃ karonto nisinno bhavissati, bhattamassa āharissāmī’’ti vegena gehaṃ gantvā ekasmiṃ uddhane hiyyo, ābhatamaṃsaṃ, ekasmiṃ bhattaṃ pacāpetvā aññe piṇḍapātacārike bhikkhū disvā tesampi patte ādāya paññattāsane nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā, ‘‘ayye, parivisathā’’ti aññaṃ āṇāpetvā taṃ bhattaṃ puṭake pakkhipitvā ādāya gacchanto antarāmagge nānāpupphāni ocinitvā pattapuṭe katvā therassa nisinnaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘mayhaṃ, bhante, saṅgahaṃ karothā’’ti vatvā pattaṃ ādāya pūretvā therassa hatthe ṭhapetvā tehi pupphehi pūjaṃ katvā ‘‘yathā me ayaṃ rasapiṇḍapāto pupphapūjāya saddhiṃ cittaṃ tosesi, evaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne paṇṇākārasahassāni ādāya āgantvā mayhaṃ cittaṃ tosentu, pañcavaṇṇakusumavassañca vassatū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbatti, nibbattaṭṭhāne jaṇṇukamattena odhinā dibbapupphavassaṃ vassi. Idānipissa jātadivase ceva idha ca āgatassa pupphavassavassanañca paṇṇākārābhihāro ca sattahi ratanehi sakaṭapūraṇañca tasseva kammassa nissandoti. “아난다여, 이 장자는 파두뭇타라 부처님의 발치에서 서원을 세운 뒤, 십만 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가 캇사파 부처님 시대에 사냥꾼의 가문에 태어났느니라. 그는 성장하여 어느 날 비가 내릴 때 사슴을 잡으려고 창을 들고 숲으로 갔다가 사슴을 살피던 중, 인공적이지 않은 천연 동굴에서 머리까지 가사로 감싸고 앉아 있는 한 비구를 보았느니라. 그는 ‘거룩한 분께서 수행을 하며 앉아 계시는구나. 이 어른께 공양을 올려야겠다’고 생각하고 서둘러 집으로 돌아가, 한 화덕에는 어제 가져온 고기를, 다른 화덕에는 밥을 짓게 하였느니라. 그러던 중 탁발 다니는 다른 비구들을 보고 그들의 발우를 받아 준비된 자리에 앉게 한 뒤 공양물을 갖추어 ‘스님들께 공양을 올리십시오’라고 다른 사람에게 시켰느니라. 그리고 준비한 그 음식을 바구니에 담아 가던 중, 길에서 여러 가지 꽃을 꺾어 음식 바구니 위에 얹고 장로가 앉아 있는 곳으로 가서 ‘존자시여, 저를 가엽게 여겨 (공양을) 받아주십시오’라고 말하며 발우를 받아 가득 채워 장로의 손에 올렸느니라. 그는 그 꽃들로 공양을 올리고 ‘저의 이 맛있는 공양물이 꽃 공양과 함께 제 마음을 기쁘게 한 것처럼, 제가 태어나는 곳마다 수천 가지의 예물이 찾아와 제 마음을 기쁘게 하고, 다섯 가지 색깔의 꽃비가 내리게 하소서’라고 서원을 세웠느니라. 그는 평생 공덕을 쌓고 천상에 태어났는데, 태어난 곳마다 무릎 높이까지 천상의 꽃비가 내렸느니라. 지금 이 생에서도 그가 태어난 날과 이곳에 올 때 꽃비가 내리는 것, 예물들이 찾아오는 것, 일곱 가지 보석으로 수레가 가득 차는 것은 모두 그가 지은 바로 그 업의 결과(이숙)이니라.” Cittagahapativatthu cuddasamaṃ. 치타 장자 이야기 제14장이 이와 같이 끝났다. 15. Vanavāsītissasāmaṇeravatthu 15. 51. 바알라왁가(어리석은 자의 품), 15. 바나와시 티사 사미 이야기 Aññā [Pg.333] hi lābhūpanisāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vanavāsikatissattheraṃ ārabbha kathesi. Desanā rājagahe samuṭṭhitā. ‘안냐 히 라부파니사(Aññā hi lābhūpanisā)’로 시작되는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 바나와시 티사 장로를 인연으로 설하신 것이다. 이 설법의 인연은 라자가하에서 일어났다. Sāriputtattherasa kira pitu vaṅgantabrāhmaṇassa sahāyako mahāsenabrāhmaṇo nāma rājagahe vasati. Sāriputtatthero ekadivasaṃ piṇḍāya caranto tasmiṃ anukampāya tassa gehadvāraṃ agamāsi. So pana parikkhīṇavibhavo daliddo. So ‘‘mama putto mayhaṃ gehadvāraṃ piṇḍāya carituṃ āgato bhavissati, ahañcamhi duggato, mayhaṃ duggatabhāvaṃ na jānāti maññe, natthi me koci deyyadhammo’’ti therassa sammukhā bhavituṃ asakkonto nilīyi. Thero aparampi divasaṃ agamāsi, brāhmaṇo tatheva nilīyi. ‘‘Kiñcideva labhitvā dassāmī’’ti cintentopi nālabhi. Athekadivasaṃ ekasmiṃ brāhmaṇavācake thūlasāṭakena saddhiṃ pāyasapātiṃ labhitvā ādāya gehaṃ gantvāva theraṃ anussari, ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ mayā therassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Theropi taṃ khaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya taṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘brāhmaṇo deyyadhammaṃ labhitvā mama āgamanaṃ paccāsīsati, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ ādāya tassa gehadvāre ṭhitameva attānaṃ dassesi. 사리풋타 장로의 부친인 왕간타 바라문의 친구 마하세나 바라문이라는 이가 라자가하에 살고 있었다고 한다. 사리풋타 장로는 어느 날 탁발을 하다가 그에 대한 자비심으로 그의 집 대문에 이르렀다. 그러나 그는 재산을 탕진하여 가난한 상태였다. 그는 ‘내 아들(장로)이 우리 집 문에 탁발하러 왔구나. 나는 가난한데, 장로는 아마 내 가난함을 모르는 모양이다. 내게는 보시할 만한 것이 아무것도 없구나’라고 생각하며 장로를 대면하지 못하고 숨어버렸다. 장로는 다음 날에도 갔으나 바라문은 여전히 숨었다. ‘무엇이라도 얻으면 보시하리라’고 생각했으나 아무것도 얻지 못했다. 그러던 어느 날, 그는 어떤 바라문들의 강연회에서 거친 옷 한 벌과 함께 우유 죽 한 그릇을 얻게 되었다. 그것을 가지고 집에 돌아가자마자 장로를 떠올리며 ‘이 공양물을 장로님께 드리는 것이 좋겠다’고 생각했다. 장로 또한 그 순간 선정에 들었다가 선정에서 깨어나 그 바라문을 보고는, ‘바라문이 보시물을 얻어 나의 방문을 기다리고 있구나. 내가 그곳에 가는 것이 마땅하다’고 여기고 가사를 수하고 발우를 챙겨 그의 집 대문에 서서 모습을 나타냈다. Brāhmaṇo theraṃ disvāva cittaṃ pasīdi. Atha naṃ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā antogehe nisīdāpetvā pāyasapātiṃ gahetvā therassa patte ākiri. Thero upaḍḍhaṃ sampaṭicchitvā hatthena pattaṃ pidahi. Atha naṃ brāhmaṇo āha – ‘‘bhante, ekapaṭivīsamattova ayaṃ pāyaso, paralokasaṅgahaṃ me karotha, mā idhalokasaṅgahaṃ, niravasesameva dātukāmomhī’’ti sabbaṃ ākiri. Thero tattheva paribhuñji. Athassa bhattakiccapariyosāne tampi sāṭakaṃ datvā vanditvā evamāha – ‘‘bhante, ahampi tumhehi diṭṭhadhammameva pāpuṇeyya’’nti. Thero ‘‘evaṃ hotu brāhmaṇā’’ti tassa anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto anupubbena cārikaṃ caranto jetavanaṃ agamāsi. ‘‘Duggatakāle dinnadānaṃ pana ativiya tosetī’’ti brāhmaṇopi taṃ dānaṃ datvā pasannacitto somanassajāto there adhimattaṃ sinehamakāsi. So there sineheneva kālaṃ katvā sāvatthiyaṃ therassūpaṭṭhākakule paṭisandhiṃ gaṇhi[Pg.334]. Taṃkhaṇeyeva panassa mātā ‘‘kucchiyaṃ me gabbho patiṭṭhito’’ti ñatvā sāmikassa ārocesi. So tassā gabbhaparihāraṃ adāsi. 바라문은 장로를 보자마자 신심이 생겼다. 그는 장로에게 다가가 예배하고 인사를 나눈 뒤 집 안으로 모셔 앉히고는, 우유 죽 그릇을 들어 장로의 발우에 부었다. 장로가 절반 정도를 받고 손으로 발우를 가리자, 바라문은 ‘존자시여, 이 우유 죽은 한 사람분일 뿐입니다. 저의 내생의 이익을 위해 (전부를) 받아주시고, 이생의 사정은 고려하지 말아 주십시오. 저는 남김없이 다 보시하고 싶습니다’라고 말하며 모두 부었다. 장로는 그곳에서 바로 공양을 마쳤다. 공양을 마친 후 바라문은 그 옷까지 보시하고 예배하며 이렇게 말했다. ‘존자시여, 저 또한 존자들께서 보신 진리를 얻게 하소서.’ 장로는 ‘바라문이여, 그렇게 되기를 바라오’라고 축원(아누모다나)하고 자리에서 일어나 떠나갔으며, 차례로 유행을 하다가 제타바나에 이르렀다. 가난할 때 올린 보시는 매우 큰 기쁨을 주는 법이다. 바라문 또한 그 보시를 올리고 청정한 마음으로 기쁨에 차서 장로에 대해 지극한 애정을 품게 되었다. 그는 장로에 대한 그 애정의 마음으로 목숨을 마친 뒤, 사와티에 있는 장로의 후원자 가문에 수태되었다. 그 순간 그의 어머니는 ‘태중에 아이가 들어섰다’는 것을 알고 남편에게 알렸으며, 남편은 아내에게 임신부를 위한 보살핌을 제공했다. Tassā accuṇhaatisītaatiambilādiparibhogaṃ vajjetvā sukhena gabbhaṃ parihariyamānāya evarūpo dohaḷo uppajji ‘‘aho vatāhaṃ sāriputtattherappamukhāni pañca bhikkhusatāni nimantetvā gehe nisīdāpetvā asambhinnakhīrapāyasaṃ datvā sayampi kāsāyavatthāni paridahitvā suvaṇṇasarakaṃ ādāya āsanapariyante nisīditvā ettakānaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñjeyya’’nti. Tassā kira so kāsāyavatthaparidahane dohaḷo kucchiyaṃ puttassa buddhasāsane pabbajjāya pubbanimittaṃ ahosi. Athassā ñātakā ‘‘dhammiko no dhītāya dohaḷo’’ti sāriputtattheraṃ saṅghattheraṃ katvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ asambhinnakhīrapāyasaṃ adaṃsu. Sāpi ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā suvaṇṇasarakaṃ gahetvā āsanapariyante nisinnā ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñji, dohaḷo paṭippassambhi. Tassā yāva gabbhavuṭṭhānā antarantarā katamaṅgalesupi, dasamāsaccayena puttaṃ vijātāya katamaṅgalesupi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Pubbe kiresa dārakena brāhmaṇakāle dinnapāyasassa nissando. 그녀가 너무 뜨겁거나 차갑거나 신 음식 등을 피하며 평안하게 태교를 하던 중, 다음과 같은 임신 열망(도할라)이 생겼다. ‘아, 내가 사리풋타 장로를 상수로 하는 오백 명의 비구들을 청하여 집 안에 모시고 물을 섞지 않은 순수한 우유 죽을 공양 올리고 싶구나. 그리고 나 자신도 황갈색 가사를 입고 금그릇을 든 채 자리 끝에 앉아, 이 많은 비구들께서 드시고 남긴 우유 죽을 먹고 싶구나.’ 그녀가 가사를 입고 싶어 한 그 열망은 태중의 아들이 부처님의 법 아래 출가하게 될 것이라는 전조였다고 한다. 그러자 친척들은 ‘우리 딸의 소망이 법답구나’라고 하며 사리풋타 장로를 상좌로 모시고 오백 명의 비구들에게 물을 섞지 않은 순수한 우유 죽을 공양 올렸다. 그녀 또한 가사 한 벌을 입고 한 벌을 어깨에 걸친 뒤, 금그릇을 들고 자리 끝에 앉아 남은 우유 죽을 먹으니 그 열망이 가라앉았다. 그녀가 해산할 때까지 중간중간 행해진 축제 때나, 열 달이 지나 아들을 낳은 후의 축제 때에도 사리풋타 장로를 상수로 하는 오백 명의 비구들에게 물을 적게 넣은 꿀 우유 죽을 공양 올렸다. 이것은 이 아이가 과거 바라문이었을 때 올린 우유 죽 공양의 결과(이숙)였다고 한다. Jātamaṅgaladivase pana taṃ dārakaṃ pātova nhāpetvā maṇḍetvā sirisayane satasahassagghanikassa kambalassa upari nipajjāpesuṃ. So tattha nipannakova theraṃ oloketvā ‘‘ayaṃ me pubbācariyo, mayā theraṃ nissāya ayaṃ sampatti laddhā, mayā imassa ekaṃ pariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti sikkhāpadagahaṇatthāya ānīyamāno taṃ kambalaṃ cūḷaṅguliyā veṭhetvā aggahesi. Athassa ‘‘aṅguliyaṃ kambalo laggo’’ti te taṃ harituṃ ārabhiṃsu. So parodi. Ñātakā ‘‘apetha, mā dārakaṃ rodāpethā’’ti kambaleneva saddhiṃ ānayiṃsu. So theraṃ vandanakāle kambalato aṅguliṃ apakaḍḍhitvā kambalaṃ therassa pādamūle pātesi. Ñātakā ‘‘daharakumārena ajānitvā kata’’nti avatvā ‘‘puttena no dinnaṃ, pariccattameva hotu, bhante’’ti vatvā, ‘‘bhante, satasahassagghanikena kambalena pūjākārakassa tumhākaṃ dāsassa sikkhāpadāni dethā’’ti āhaṃsu. ‘‘Ko nāmo ayaṃ dārako’’ti? ‘‘Bhante, ayyena samānanāmako[Pg.335], tisso nāmesa bhavissatī’’ti. Thero kira gihikāle upatissamāṇavo nāma ahosi. Mātāpissa cintesi – ‘‘na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo’’ti. Evaṃ dārakassa nāmakaraṇamaṅgalaṃ katvā puna tassa āhāraparibhogamaṅgalepi puna tassa kaṇṇavijjhanamaṅgalepi dussagahaṇamaṅgalepi cūḷākappanamaṅgalepi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu. 한편, 출생 경축일(jātamaṅgala)에 그 아이를 이른 아침부터 목욕시키고 단장시킨 뒤, 명예로운 침상 위 십만 금의 가치가 있는 모포(kambala) 위에 눕혔다. 그 아이는 그 모포 침상에 누운 채 장로를 바라보며 ‘이분은 나의 예전 스승이시다. 나는 이 장로님을 의지하여 이 풍요로운 자산을 얻었다. 내가 이분께 한 가지 보시를 하는 것이 마땅하다’라고 생각했다. 계율을 받기 위해 장로 앞으로 인도될 때, 아이는 새끼손가락으로 그 모포를 감싸 쥐었다. 그때 ‘아이의 손가락에 모포가 걸려 있다’라고 생각한 부모들이 그것을 떼어내려 하자 아이가 울기 시작했다. 친지들은 ‘물러들 나시오, 아이를 울리지 마시오’라며 모포와 함께 아이를 데려갔다. 아이는 장로에게 예배할 때 모포에서 손가락을 빼내어 그 모포를 장로의 발치에 떨어뜨렸다. 친지들은 ‘어린아이가 모르고 한 일입니다’라고 말하지 않고, ‘존자시여, 저희 아들이 보시한 것입니다. 부디 온전한 보시가 되게 해주십시오’라고 말하며, ‘존자시여, 십만 금 가치의 모포로 공양을 올린 당신의 종(아이)에게 계율을 주십시오’라고 청했다. ‘이 아이의 이름이 무엇인가?’라고 묻자, ‘존자시여, 존자님과 같은 이름인 티사(Tisso)라 부르겠습니다’라고 답했다. 장로는 재가자 시절에 우파티사(Upatissa)라는 이름의 청년이었다고 한다. 아이의 어머니 또한 ‘나는 아들의 뜻을 꺾지 않으리라’고 생각했다. 이와 같이 아이의 명명식(이름 짓기) 길상 의식을 행하고, 다시 아이의 이유식 의식, 귀 뚫기 의식, 의복 착용 의식, 머리 묶기 의식 때마다 사리불 장로를 비롯한 오백 명의 비구 승가에게 물을 섞지 않은 진한 유미죽(madhupāyasa)만을 공양하였다. Dārako vuddhimanvāya sattavassikakāle mātaraṃ āha – ‘‘amma, therassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, pubbevāhaṃ ‘na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo’ti manaṃ akāsiṃ, pabbaja, puttā’’ti theraṃ nimantāpetvā tassa āgatassa bhikkhañca datvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ dāso ‘pabbajissāmī’ti vadati, imaṃ ādāya sāyaṃ vihāraṃ āgamissāmā’’ti theraṃ uyyojetvā sāyanhasamaye mahantena sakkārasammānena puttaṃ ādāya vihāraṃ gantvā therassa niyyādesi. Thero tena saddhiṃ kathesi – ‘‘tissa, pabbajjā nāma dukkarā, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, pabbajitā kicchena jīvanti, tvañca sukhedhito’’ti. ‘‘Bhante, ahaṃ tumhehi vuttaniyāmeneva sabbaṃ kātuṃ sakkhissāmī’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā tassa paṭikūlamanasikāravasena tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi. Sakalampi hi dvattiṃsākāraṃ kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Sabbaṃ kathetuṃ asakkontena pana tacapañcakakammaṭṭhānaṃ kathetabbameva. Idañhi kammaṭṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitameva. Kesādīsu ekekakoṭṭhāsesu arahattaṃ pattānaṃ bhikkhūnampi bhikkhunīnampi upāsakānampi upāsikānampi paricchedo natthi. Abyattā bhikkhū pana pabbajentā arahattassūpanissayaṃ nāsenti. Tasmā thero kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi. 아이가 성장하여 일곱 살이 되었을 때 어머니에게 ‘어머니, 장로님 처소에서 출가하겠습니다’라고 말했다. ‘아들아, 좋다. 전부터 나는 아들의 뜻을 꺾지 않으리라 마음먹었단다. 아들아, 출가하거라’라고 허락하고 장로를 청하여 공양을 올린 뒤, ‘존자시여, 당신의 종이 출가하겠다고 말합니다. 이 아이를 데리고 저녁에 사원으로 가겠습니다’라고 말하며 장로를 보내드렸다. 저녁때가 되자 성대한 예우를 갖추어 아들을 데리고 사원에 가서 장로에게 맡겼다. 장로는 아이와 대화하며 ‘티사야, 출가 생활이란 참으로 어려운 것이란다. 더울 때 추위를 원해도 얻기 어렵고, 추울 때 온기를 원해도 얻기 어려운 법이다. 출가자들은 고생하며 살아가는데, 너는 유복하게 자라지 않았느냐’라고 타일렀다. ‘존자시여, 저는 존자님께서 말씀하신 대로 모든 것을 능히 해내겠습니다’라고 답했다. 장로는 ‘장하구나’라고 말하며, 그에게 혐오감을 사유하게 하는 피부 오분법 명상(tacapañcakakammaṭṭhāna)을 가르쳐주고 출가시켰다. 실로 서른두 가지 몸의 부위(32상) 전체를 가르치는 것이 마땅하나, 전체를 다 가르칠 수 없을 때에는 피부 오분법 명상이라도 반드시 가르쳐야 한다. 이 명상법은 모든 부부처님께서 버리지 않으신 법이기 때문이다. 머리카락 등 각각의 부위에서 아라한과에 이른 비구, 비구니, 우바새, 우바이들의 수는 헤아릴 수 없다. 지혜롭지 못한 비구들은 제자를 출가시키면서 아라한과의 토대가 되는 명상을 망치기도 한다. 그러므로 장로는 명상법을 일러준 뒤에야 출가시켜 십계(十戒)에 안주하게 하였다. Mātāpitaro puttassa pabbajitasakkāraṃ karontā sattāhaṃ vihāreyeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Bhikkhūpi ‘‘nibaddhaṃ appodakamadhupāyasaṃ paribhuñjituṃ na sakkomā’’ti ujjhāyiṃsu. Tassapi mātāpitaro sattame divase sāyaṃ gehaṃ agamaṃsu. Sāmaṇero aṭṭhame divase bhikkhūhi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthivāsino ‘‘sāmaṇero kira ajja piṇḍāya pavisissati, sakkāramassa [Pg.336] karissāmā’’ti pañcahi sāṭakasatehi cumbaṭakāni katvā pañca piṇḍapātasatāni sajjetvā ādāya paṭipathe ṭhatvā adaṃsu, punadivase vihārassa upavanaṃ āgantvā adaṃsu. Evaṃ sāmaṇero dvīheva divasehi sāṭakasahassehi saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhitvā bhikkhusaṅghassa dāpesi. Brāhmaṇakāle dinnathūlasāṭakassa kiresa nissando. Athassa bhikkhū ‘‘piṇḍapātadāyakatisso’’ti nāmaṃ kariṃsu. 부모는 아들의 출가 축하 의식을 거행하며 7일 동안 사원에 머물며 부처님을 비롯한 비구 승가에게 물을 섞지 않은 진한 유미죽만을 공양하였다. 비구들은 ‘매일같이 진한 유미죽을 다 먹을 수가 없구나’라며 불평하기도 했다. 아이의 부모는 7일째 되는 날 저녁에 집으로 돌아갔다. 사미는 8일째 되는 날 비구들과 함께 탁발을 나갔다. 사왓티 주민들은 ‘오늘 티사 사미가 탁발을 나온다니 그에게 공양을 올리자’라며 500벌의 옷을 뭉쳐 받침으로 만들고 500인분의 공양물을 준비해 길목에 서 있다가 보시했다. 다음 날에는 사원 근처까지 찾아와 보시했다. 이처럼 사미는 단 이틀 만에 천 벌의 옷과 천 인분의 공양물을 얻어 비구 승가에 보시하게 했다. 이는 그가 과거 브라만 시절에 거친 천 옷 한 벌을 보시했던 공덕의 결과라고 한다. 그 후 비구들은 그를 ‘탁발 보시자 티사(Piṇḍapātadāyakatissa)’라고 불렀다. Punekadivasaṃ sāmaṇero sītakāle vihāracārikaṃ caranto bhikkhū tattha tattha aggisālādīsu visibbente disvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, visibbentā nisinnātthā’’ti? ‘‘Sītaṃ no pīḷeti sāmaṇero’’ti. ‘‘Bhante, sītakāle nāma kambalaṃ pārupituṃ vaṭṭati. So hi sītaṃ paṭibāhituṃ samattho’’ti. Sāmaṇera ‘‘tvaṃ mahāpuñño kambalaṃ labheyyāsi, amhākaṃ kuto kambalo’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, kambalatthikā mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti sakalavihāre ārocāpesi. Atha bhikkhū ‘‘sāmaṇerena saddhiṃ gantvā kambalaṃ āharissāmā’’ti sattavassikasāmaṇeraṃ nissāya sahassamattā bhikkhū nikkhamiṃsu. So ‘‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ kuto kambalaṃ labhissāmī’’ti cittampi anuppādetvā te ādāya nagarābhimukho pāyāsi. Sudinnassa hi dānassa evarūpo ānubhāvo hoti. So bahinagareyeva gharapaṭipāṭiyā caranto pañca kambalasatāni labhitvā antonagaraṃ pāvisi. Manussā ito cito ca kambale āharanti. 또 어느 날, 사미가 추운 계절에 사원을 둘러보던 중 비구들이 이곳저곳 화당(火당) 등에서 불을 쬐고 있는 것을 보고 물었다. ‘존자시여, 어찌하여 불을 쬐며 앉아 계십니까?’ ‘사미야, 추위가 우리를 괴롭히는구나.’ ‘존자시여, 추운 계절에는 모포를 덮는 것이 마땅하지 않습니까? 모포가 추위를 막아줄 수 있을 텐데요.’ ‘사미야, 너는 복이 많으니 모포를 얻겠지만, 우리야 어디서 모포를 얻겠느냐?’ ‘그렇다면 존자시여, 모포가 필요하신 분들은 저와 함께 가시지요’라며 온 사원에 알렸다. 그러자 비구들은 ‘사미와 함께 가서 모포를 가져오자’라며 일곱 살 사미를 의지하여 천 명가량의 비구들이 길을 나섰다. 사미는 ‘이 많은 비구 스님들을 위해 어디서 모포를 구할까’ 하는 걱정조차 하지 않고 그들을 이끌고 성을 향해 나아갔다. 잘 베풀어진 보시의 위력은 이와 같은 법이다. 사미는 성 밖의 가호들을 차례로 방문하며 500장의 모포를 얻은 뒤 성 안으로 들어갔다. 사람들은 여기저기서 모포를 가져와 바쳤다. Eko pana puriso āpaṇadvārena āgacchanto pañca kambalasatāni pasāretvā nisinnaṃ ekaṃ āpaṇikaṃ disvā āha – ‘‘ambho, eko sāmaṇero kambale saṃharanto āgacchati, tava kambale paṭicchādehī’’ti? ‘‘Kiṃ pana so dinnake gaṇhāti, udāhu adinnake’’ti? ‘‘Dinnake gaṇhātī’’ti. ‘‘Evaṃ sante sace icchāmi, dassāmi, no ce, na dassāmi, gaccha tva’’nti uyyojesi. Maccharino hi andhabālā evarūpesu dānaṃ dadamānesu maccharāyitvā asadisadānaṃ disvā maccharāyanto kāḷo (dha. pa. 177) viya niraye nibbattanti. Āpaṇiko cintesi – ‘‘ayaṃ puriso attano dhammatāya āgacchamāno ‘tava kambale paṭicchādehī’ti maṃ āha. ‘Sacepi so dinnakaṃ gaṇhā’ti, ahaṃ pana ‘mama santakaṃ sace icchāmi, dassāmi, no ce, na [Pg.337] dassāmī’ti avacaṃ, diṭṭhakaṃ pana adentassa lajjā uppajjati, attano santakaṃ paṭicchādentassa doso natthi, imesu pañcakambalasatesu dve kambalāni satasahassagghanikāni, imāneva paṭicchādetuṃ vaṭṭatī’’ti. Dvepi kambale dasāya dasaṃ sambandhitvā tesaṃ antare pakkhipitvā paṭicchādesi. Sāmaṇeropi bhikkhusahassena saddhiṃ taṃ padesaṃ pāpuṇi. Āpaṇikassa sāmaṇeraṃ disvāva puttasineho uppajji, sakalasarīraṃ sinehena paripuṇṇaṃ ahosi. So cintesi – ‘‘tiṭṭhatu kambalāni, imaṃ disvā hadayamaṃsampi dātuṃ yutta’’nti. Te dvepi kambale nīharitvā sāmaṇerassa pādamūle ṭhapetvā vanditvā, ‘‘bhante, tayā diṭṭhadhammassa bhāgī assa’’nti avaca. Sopissa ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. 한 사람이 상점 거리의 입구로 오다가, 담요 500장을 펼쳐놓고 앉아 있는 한 상인을 보고 말하였다. “이보시오, 한 사미가 담요를 수집하며 오고 있는데, 당신의 담요를 가리시오.” “그가 보시받은 것만 가져갑니까, 아니면 보시하지 않은 것도 가져갑니까?” “보시받은 것만 가져갑니다.” 상인은 “그렇다면 내가 원하면 줄 것이고, 원하지 않으면 주지 않을 것이니, 당신은 가시오”라고 하며 그를 보냈다. 참으로 인색하고 어리석은 자들은 이와 같이 보시가 베풀어지는 상황에서 인색함을 부리며, 그 비할 바 없는 보시(아사디사 다나)를 보고서도 인색해하다가 (장관) 깔라처럼 지옥에 태어난다. 상인은 생각했다. “이 사람이 자기 나름의 생각으로 오면서 ‘당신의 담요를 가리시오’라고 내게 말했다. ‘설령 그 사미가 보시받은 것만 가져간다’ 하더라도, 나는 ‘내 물건을 내가 원하면 줄 것이고, 아니면 주지 않겠다’고 말했다. 하지만 눈앞에 보이는 (공양 받을) 분에게 주지 않는 자에게는 부끄러움이 생기고, 자신의 물건을 가려두는 자에게는 허물이 없다. 이 500장의 담요 중 두 장은 10만 냥의 가치가 있으니, 이것들만 가려두는 것이 마땅하겠다.” 그는 두 장의 담요를 끝자락끼리 묶어 다른 담요들 사이에 넣어 가려두었다. 사미도 천 명의 비구와 함께 그곳에 도착했다. 상인은 사미를 보자마자 자식에 대한 사랑 같은 감정이 생겨나 온몸이 사랑으로 가득 찼다. 그는 생각했다. “담요는 고사하고, 이분을 보니 심장의 살이라도 내어주는 것이 마땅하겠다.” 그는 그 두 장의 담요를 꺼내 사미의 발치에 놓고 절하며, “스님, 당신께서 보신 진리를 저도 체득하게 되기를 바랍니다”라고 말했다. 사미도 그에게 “그렇게 되기를”이라며 축원을 해주었다. Sāmaṇero antonagarepi pañca kambalasatāni labhi. Evaṃ ekadivasaṃyeva kambalasahassaṃ labhitvā bhikkhusahassassa adāsi. Athassa kambaladāyakatissattheroti nāmaṃ kariṃsu. Evaṃ nāmakaraṇadivase dinnakambalo sattavassikakāle kambalasahassabhāvaṃ pāpuṇi. Buddhasāsanañhi ṭhapetvā natthaññaṃ taṃ ṭhānaṃ, yattha appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutaraṃ. Tenāha bhagavā – 사미는 성 안에서도 500장의 담요를 얻었다. 이처럼 단 하루 만에 천 장의 담요를 얻어 천 명의 비구에게 공양했다. 그리하여 그에게 ‘캄발라다야카 띳사 장로(담요를 보시한 띳사 장로)’라는 이름이 붙었다. 이와 같이 이름을 짓던 날 보시한 담요 한 장의 공덕이, 그가 일곱 살이 되었을 때 천 장의 담요를 얻는 결과에 이르게 한 것이다. 참으로 부처님의 가르침을 제외하고는, 적게 보시하여 큰 결실이 있고 많이 보시하여 더 큰 결실이 있는 곳은 다른 어디에도 없다. 그래서 세존께서 말씀하셨다. ‘‘Tathārūpoyaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, yathārūpe bhikkhusaṅghe appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutara’’nti (ma. ni. 3.146) – “비구들이여, 이와 같은 비구 승가가 있으니, 이러한 비구 승가에 적게 보시한 것은 큰 결실이 되고, 많이 보시한 것은 더 큰 결실이 되느니라.” Evaṃ sāmaṇero ekakambalassa nissandena sattavassikova kambalasahassaṃ labhi. Tassa jetavane viharantassa abhikkhaṇaṃ ñātidāyakā santikaṃ āgantvā kathāsallāpaṃ karonti. So cintesi – ‘‘mayā idha vasantena ñātidāyakesu āgantvā kathentesu akathetumpi na sakkā, etehi saddhiṃ kathāpapañcena attano patiṭṭhaṃ kātuṃ na sakkā, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā araññaṃ paviseyya’’nti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā upajjhāyaṃ vanditvā pattacīvaramādāya vihārā nikkhamitvā ‘‘sace āsannaṭṭhāne vasissāmi, ñātakā maṃ pakkosissantī’’ti vīsati yojanasataṃ maggaṃ agamāsi. Athekena gāmadvārena gacchanto ekaṃ mahallakapurisaṃ disvā pucchi – ‘‘kiṃ nu kho, mahāupāsaka, imasmiṃ padese vasantānaṃ [Pg.338] āraññakavihāro atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Tena hi me maggaṃ ācikkhāhī’’ti. Mahallakaupāsakassa pana taṃ disvāva puttasineho udapādi. Athassa tattheva ṭhito anācikkhitvā ‘‘ehi, bhante, ācikkhissāmi te’’ti gahetvā agamāsi. Sāmaṇero tena saddhiṃ gacchanto antarāmagge nānāpupphaphalapaṭimaṇḍite rukkhapabbatapadese disvā ‘‘ayaṃ, upāsaka, kiṃ padeso nāma, ayaṃ upāsaka kiṃ padeso nāmā’’ti pucchi. Sopissa tesaṃ nāmāni ācikkhanto āraññakavihāraṃ patvā ‘‘idaṃ, bhante, phāsukaṭṭhānaṃ, idheva vasāhī’’ti vatvā, ‘‘bhante, ko nāmo tva’’nti nāmaṃ pucchitvā ‘‘ahaṃ vanavāsītisso nāma upāsakā’’ti vutte, ‘‘sve amhākaṃ gāme bhikkhāya carituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā nivattitvā antogāmameva gato. ‘‘Vanavāsītisso nāma vihāraṃ āgato, tassa yāgubhattādīni paṭiyādethā’’ti manussānaṃ ārocesi. 이처럼 사미는 한 장의 담요를 보시한 공덕으로 겨우 일곱 살에 천 장의 담요를 얻었다. 그가 제타와나에 머물 때, 친지들과 보시자들이 자주 찾아와 담소를 나누었다. 그는 생각했다. “내가 이곳에 머물면 친지들이 찾아와 이야기를 나누는데, 말을 하지 않을 수도 없고, 이들과 함께 이야기로 시간을 보내면 자기 자신의 의지처(수행의 성취)를 만들 수 없다. 내가 부처님 처소에서 명상 주제(업처)를 배워 숲으로 들어가는 것이 좋겠다.” 그는 세존께 다가가 절을 올리고 아라한과에 이르기까지의 명상 주제를 설해주시기를 청해 들은 뒤, 은사 스님께 절을 올리고 발우와 가사를 챙겨 사원을 나섰다. “가까운 곳에 머물면 친척들이 나를 부를 것이다”라고 생각하며 120유순의 길을 떠났다. 어떤 마을 입구로 가다가 한 노인을 보고 물었다. “대우바새여, 이 근처에 수행자들이 살 만한 숲속 사원이 있습니까?” “있습니다, 스님.” “그렇다면 제게 길을 알려주십시오.” 노인 우바새는 그를 보자마자 자식에 대한 사랑이 솟구쳤다. 그는 그 자리에서 길을 알려주지 않고 “스님, 오십시오. 제가 안내해 드리겠습니다”라고 하며 그를 데리고 갔다. 사미는 그와 함께 가다가 도중에 여러 가지 꽃과 열매로 장식된 나무와 산들을 보고 “우바새여, 이곳은 이름이 무엇입니까?”라고 물었다. 노인은 그곳들의 이름을 알려주며 숲속 사원에 도착해 “스님, 이곳은 편안한 곳입니다. 여기서 머무십시오”라고 말하고, “스님, 함자가 어떻게 되십니까?”라고 이름을 물었다. “우바새여, 나는 와나와시 띳사(숲에 사는 띳사)라고 합니다”라고 답하자, 노인은 “내일 저희 마을로 탁발을 오시는 것이 마땅합니다”라고 말하고 마을 안으로 돌아갔다. 그는 사람들에게 “와나와시 띳사라는 이름의 사미께서 사원에 오셨으니, 그분을 위해 죽과 공양물 등을 준비하십시오”라고 알렸다. Sāmaṇero paṭhamameva tisso nāma hutvā tato piṇḍapātadāyakatisso kambaladāyakatisso vanavāsītissoti tīṇi nāmāni labhitvā sattavassabbhantare cattāri nāmāni labhi. So punadivase pātova taṃ gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā bhikkhaṃ datvā vandiṃsu. Sāmaṇero ‘‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’’ti āha. Ekamanussopi tassa bhikkhaṃ datvā puna gehaṃ gantuṃ nāsakkhi, sabbeva olokentā aṭṭhaṃsu. Sopi attano yāpanamattameva gaṇhi. Sakalagāmavāsino tassa pādamūle urena nipajjitvā, ‘‘bhante, tumhesu imaṃ temāsaṃ idha vasantesu mayaṃ tīṇi saraṇāni gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya māsassa aṭṭha uposathakammāni upavasissāma, idha vasanatthāya no paṭiññaṃ dethā’’ti. So upakāraṃ sallakkhetvā tesaṃ paṭiññaṃ datvā nibaddhaṃ tattheva piṇḍapātacāraṃ cari. Vanditavanditakkhaṇe ca ‘‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’’ti padadvayameva kathetvā pakkāmi. So tatthevapaṭhamamāsañca dutiyamāsañca vītināmetvā tatiyamāse gacchante saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 사미는 처음에 ‘띳사’라는 이름을 가졌으나, 그 후 ‘삔다빠따다야카 띳사’, ‘캄발라다야카 띳사’, ‘와나와시 띳사’라는 세 이름을 더 얻어, 일곱 살이 채 되기 전에 네 가지 이름을 갖게 되었다. 그는 다음 날 아침 일찍 그 마을로 탁발을 나갔다. 사람들은 공양을 올리고 절을 했다. 사미는 “행복하십시오, 고통에서 벗어나십시오”라고 말했다. 한 사람이라도 그 사미에게 공양을 올리고 나면 다시 집으로 돌아갈 수 없었고, 모두가 그를 바라보며 서 있었다. 그 또한 자신의 하루를 유지할 정도의 공양물만을 받았다. 온 마을 주민들이 그의 발치에 엎드려 간청했다. “스님, 당신께서 이 안거 세 달 동안 이곳에 머물러 주신다면, 저희는 삼귀의를 받고 오계에 머물며 안거 기간의 8포살계를 지키겠습니다. 저희를 위해 이곳에 머물겠다고 약속해 주십시오.” 그는 그들의 친절을 생각하여 승낙하고, 늘 그 마을에서만 탁발을 했다. 절을 받을 때마다 “행복하십시오, 고통에서 벗어나십시오”라는 두 마디 말만 하고 떠났다. 그는 그곳에서 첫째 달과 둘째 달을 보내고, 셋째 달이 지나갈 무렵 네 가지 분석적 지혜(무애해)와 함께 아라한과에 도달했다. Athassa pavāretvā vuṭṭhavassakāle upajjhāyo satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Gaccha, sāriputtā’’ti. So attano parivāre pañcasate bhikkhū [Pg.339] ādāya pakkanto, ‘‘āvuso moggallāna, ahaṃ tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī’’ti āha. Mahāmoggallānatthero ‘‘ahampi, āvuso, gacchāmī’’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhami. Etenupāyena mahākassapatthero anuruddhatthero upālitthero puṇṇattheroti sabbe mahāsāvakā pañcahi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhamiṃsu. Sabbepi mahāsāvakānaṃ parivārā cattālīsa bhikkhusahassāni ahesuṃ. Te vīsatiyojanasataṃ maggaṃ gantvā gocaragāmaṃ sampattā. Sāmaṇerassa nibaddhūpaṭṭhāko upāsako dvāreyeva disvā paccuggantvā vandi. 그 후 포살(pavarana)을 마치고 안거를 끝냈을 때, 티사 사미의 은사인 사리풋타 존자가 세존께 다가가 절을 올리고 이렇게 말씀드렸습니다. “세존이시여, 저는 티사 사미가 있는 곳으로 가고자 합니다.” “사리풋타여, 가도록 하라.” 사리풋타 존자는 자신의 권속인 오백 명의 비구들을 데리고 길을 떠나며, “도반 목갈라나여, 나는 티사 사미가 있는 곳으로 가려 하오”라고 말했습니다. 대목갈라나 존자도 “도반이여, 저도 가겠습니다”라며 오백 명의 비구와 함께 나섰습니다. 이런 방식으로 마하갓사파 존자, 아누룻다 존자, 우팔리 존자, 뿐나 존자 등 모든 대제자들이 각각 오백 명의 비구들과 함께 나섰습니다. 모든 대제자들의 권속은 모두 합해 사만(40,000) 명의 비구가 되었습니다. 그들은 120유순의 길을 가서 탁발 마을에 도착했습니다. 사미를 항상 시봉하던 재가 신도는 마을 입구에서 그들을 보고 마중 나와 절을 올렸습니다. Atha naṃ sāriputtatthero pucchi – ‘‘atthi nu kho, upāsaka, imasmiṃ padese āraññakavihāro’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Sabhikkhuko, abhikkhuko’’ti? ‘‘Sabhikkhuko, bhante’’ti. ‘‘Ko nāmo tattha vasatī’’ti? ‘‘Vanavāsītisso, bhante’’ti. ‘‘Tena hi maggaṃ no ācikkhā’’ti. ‘‘Ke tumhe, bhante’’ti? ‘‘Mayaṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā’’ti. Upāsako oloketvā dhammasenāpatiṃ ādiṃ katvā sabbepi mahāsāvake sañjānitvā nirantaraṃ pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante’’ti vegena gāmaṃ pavisitvā ‘‘ete, ayyā, sāriputtattheraṃ ādiṃ katvā asīti mahāsāvakā attano attano parivārehi saddhiṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā, mañcapīṭhapaccattharaṇadīpatelādīni gahetvā vegena nikkhamathā’’ti ugghosesi. Manussā ‘‘tāvadeva mañcādīni gahetvā therānaṃ padānupadikā hutvā therehi saddhiṃyeva vihāraṃ pavisiṃsu. Sāmaṇero bhikkhusaṅghaṃ sañjānitvā katipayānaṃ mahātherānaṃ pattacīvarāni paṭiggahetvā vattamakāsi. Tassa therānaṃ vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahantassa pattacīvaraṃ paṭisāmentasseva andhakāro jātā’’ti. Sāriputtatthero upāsake āha – ‘‘gacchatha, upāsakā, tumhākaṃ andhakāro jāto’’ti. ‘‘Bhante, ajja dhammassavanadivaso, na mayaṃ gamissāma, dhammaṃ suṇissāma, ito pubbe dhammassavanampi natthī’’ti. ‘‘Tena hi, sāmaṇera, dīpaṃ jāletvā dhammassavanassa kālaṃ ghosehī’’ti. So tathā akāsi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tissa tava upaṭṭhākā ‘dhammaṃ sotukāmāmhā’ti vadanti, kathehi tesaṃ dhamma’’nti. Upāsakā ekappahāreneva uṭṭhāya, ‘‘bhante, amhākaṃ ayyo ‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’ti imāni dve padāni ṭhapetvā aññaṃ dhammakathaṃ na jānāti[Pg.340], amhākaṃ aññaṃ dhammakathikaṃ dethā’’ti vadiṃsu. ‘‘Sāmaṇero pana arahattaṃ patvāpi neva tesaṃ dhammakathaṃ kathesī’’ti. 그때 사리풋타 존자가 그에게 물었습니다. “우바새여, 이 근처에 숲속 사원이 있습니까?” “네, 존자시여, 있습니다.” “비구가 계십니까, 아니면 비구가 없습니까?” “비구가 계십니다, 존자시여.” “거기에 누가 살고 있습니까?” “바나와시 티사 스님이 계십니다, 존자시여.” “그렇다면 우리에게 길을 안내해 주십시오.” “존자들께서는 누구십니까?” “우리는 사미를 보러 온 사람들입니다.” 우바새는 법의 장군(사리풋타)을 비롯한 모든 대제자들을 알아보고 끊임없는 기쁨이 온몸에 가득하여 “존자시여, 잠시만 기다려 주십시오”라고 말하고 서둘러 마을로 들어가서 “여러분, 사리풋타 존자를 비롯한 팔십 대제자들이 각각의 권속들과 함께 사미를 찾아오셨습니다. 침상과 의자, 깔개, 등불과 기름 등을 챙겨서 서둘러 나오십시오”라고 외쳤습니다. 사람들은 즉시 침상 등을 챙겨 장로들의 발자취를 따라 장로들과 함께 사원으로 들어갔습니다. 사미는 비구 승가를 알아보고 큰 장로 스님들의 발우와 가사를 받아들여 시봉을 했습니다. 사미가 장로들의 거처를 마련하고 발우와 가사를 정리하는 사이에 어느덧 밤의 어둠이 내렸습니다. 사리풋타 존자가 우바새들에게 말했습니다. “우바새들이여, 이제 돌아가십시오. 날이 어두워졌습니다.” “존자시여, 오늘은 법문을 듣는 날입니다. 저희는 가지 않고 법을 듣겠습니다. 이전에는 법문을 듣는 일이 한 번도 없었습니다.” “그렇다면 사미여, 등불을 켜고 법문 시간을 알리거라.” 사미는 그대로 했습니다. 그때 장로가 사미에게 말했습니다. “티사여, 그대의 시자들이 법문을 듣고 싶어 하니 그들에게 법을 설하거라.” 그러자 우바새들이 일제히 일어나 말했습니다. “존자시여, 저희 스님은 ‘행복하십시오, 고통에서 벗어나십시오’라는 이 두 구절 외에는 다른 법문을 알지 못합니다. 저희에게 다른 법사 스님을 모셔다 주십시오.” 사미는 비록 아라한과를 얻었으나 아직 그들에게 법문을 설한 적이 없었기 때문입니다. Tadā pana naṃ upajjhāyo, ‘‘sāmaṇera, kathaṃ pana sukhitā honti, ‘kathaṃ pana dukkhā muccantī’ti imesaṃ no dvinnaṃ padānaṃ atthaṃ kathehī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti cittabījaniṃ gahetvā dhammāsanaṃ āruyha pañcahi nikāyehi atthañca kāraṇañca ākaḍḍhitvā ghanavassaṃ vassanto cātuddīpakamahāmegho viya khandhadhātuāyatanabodhipakkhiyadhamme vibhajanto arahattakūṭena dhammakathaṃ kathetvā, ‘‘bhante, evaṃ arahattappattassa sukhaṃ hoti, arahattaṃ pattoyeva dukkhā muccati, sesajanā jātidukkhādīhi ceva nirayadukkhādīhi ca na parimuccantī’’ti āha. ‘‘Sādhu, sāmaṇera, sukathito te paṭibhāṇo, idāni sarabhaññaṃ bhaṇāhī’’ti. So sarabhaññampi bhaṇi. Aruṇe uggacchante sāmaṇerassa upaṭṭhākamanussā dve bhāgā ahesuṃ. Ekacce ‘‘na vata no ito pubbe evarūpo kakkhaḷo diṭṭhapubbo. Kathañhi nāma evarūpaṃ dhammakathaṃ jānanto ettakaṃ kālaṃ mātāpituṭṭhāne ṭhatvā upaṭṭhahantānaṃ manussānaṃ ekampi dhammapadaṃ na kathesī’’ti kujjhiṃsu. Ekacce ‘‘lābhā vata no, ye mayaṃ evarūpaṃ bhadantaṃ guṇaṃ vā aguṇaṃ vā ajānantāpi upaṭṭhahimha, idāni ca panassa santike dhammaṃ sotuṃ labhimhā’’ti tussiṃsu. 그러자 은사인 사리풋타 존자가 그에게 말했습니다. “사미여, 어떻게 행복해지며, 어떻게 고통에서 벗어나는지 이 두 구절의 의미를 우리에게 설해주겠느냐?” 사미는 “알겠습니다, 존자시여”라고 대답하고 수려한 부채를 들고 법좌에 올라 오부 니까야에서 그 의미와 이치를 끌어내어, 마치 온 세상에 쏟아지는 폭우처럼 오온, 십팔계, 십이처, 보리분법을 분석하고 아라한과를 정점으로 법을 설했습니다. 그리고 “존자시여, 이와 같이 아라한과에 이른 자에게 참된 행복이 있으며, 아라한과에 이른 자만이 모든 고통에서 벗어납니다. 그 외의 범부들은 태어남의 고통 등과 지옥의 고통 등에서 벗어나지 못합니다”라고 말했습니다. “장하구나, 사미여. 그대의 설법이 훌륭하구나. 이제 사라반냐(독송)를 하거라.” 사미는 사라반냐도 독송했습니다. 동이 틀 무렵, 사미의 시자들은 두 부류로 나뉘었습니다. 일부는 “정말이지 우리는 이토록 무정한 사람을 본 적이 없다. 이와 같은 법문을 알면서도 그토록 오랫동안 부모처럼 모셔온 사람들에게 어찌 법 한 구절도 설하지 않았단 말인가?”라며 화를 냈습니다. 다른 일부는 “정말 큰 이익이구나. 우리가 이처럼 공덕 높은 분인지도 모르고 모셔왔는데, 이제 그분 곁에서 법을 듣게 되었구나”라며 기뻐했습니다. Sammāsambuddhopi taṃ divasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento vanavāsītissassa upaṭṭhāke attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhe disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento imamatthaṃ upadhāresi ‘‘vanavāsītissasāmaṇerassa upaṭṭhākā ekacce tuṭṭhā, ekacce kuddhā, mayhaṃ puttassa pana sāmaṇerassa kuddhā nirayabhāgino bhavissanti, gantabbameva tattha mayā, mayi gate sabbepi te sāmaṇere mettacittaṃ katvā dukkhā muccissantī’’ti. Tepi manussā bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā gāmaṃ gantvā maṇḍapaṃ kāretvā yāgubhattādīni sampādetvā āsanāni paññāpetvā saṅghassa āgamanamaggaṃ olokentā nisīdiṃsu. Bhikkhūpi sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāya gāmaṃ piṇḍāya pavisantā sāmaṇeraṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ, tissa, tvaṃ amhehi saddhiṃ gamissasi, udāhu pacchā’’ti? ‘‘Mama gamanavelāyameva gamissāmi, gacchatha tumhe, bhante’’ti. Bhikkhū pattacīvaramādāya pavisiṃsu. 정등각자께서도 그날 새벽 세상을 살피시다가 바나와시 티사의 시자들이 당신의 지혜의 그물 안에 들어온 것을 보시고, “무슨 일이 일어날 것인가?”라고 성찰하시며 이 사실을 아셨습니다. “바나와시 티사 사미의 시자들 중 일부는 기뻐하고 일부는 화가 났구나. 내 아들 사미에게 화를 내는 자들은 지옥에 떨어질 업을 짓겠구나. 내가 그곳에 직접 가야겠다. 내가 가면 그들 모두가 사미에 대해 자애로운 마음을 갖게 되어 고통에서 벗어날 것이다.” 그 마을 사람들도 비구 승가를 청하여 마을로 돌아가 만다파(임시 법당)를 세우고 죽과 음식 등을 마련하며 자리를 갖추고 승가가 오실 길을 지켜보며 기다렸습니다. 비구들도 몸을 단정히 하고 탁발 시간에 마을로 들어가며 사미에게 물었습니다. “티사여, 우리와 함께 가겠느냐, 아니면 나중에 오겠느냐?” “제가 늘 가는 시간에 맞추어 가겠습니다. 존자들께서 먼저 가십시오.” 비구들은 발우와 가사를 챙겨 마을로 들어갔습니다. Satthā [Pg.341] jetavanasmiṃyeva cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya ekacittakkhaṇeneva gantvā bhikkhūnaṃ purato ṭhitameva attānaṃ dassesi. ‘‘Sammāsambuddho āgato’’ti sakalagāmo saṅkhubhitvā ekakolāhalo ahosi. Manussā udaggacittā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ datvā khajjakaṃ adaṃsu. Sāmaṇero bhatte aniṭṭhiteyeva antogāmaṃ pāvisi. Gāmavāsino nīharitvā tassa sakkaccaṃ bhikkhaṃ adaṃsu. So yāpanamattaṃ gahetvā satthu santikaṃ gantvā pattaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘āhara, tissā’’ti hatthaṃ pasāretvā pattaṃ gahetvā ‘‘passa, sāriputta, tava sāmaṇerassa patta’’nti therassa dassesi. Thero satthu hatthato pattaṃ gahetvā sāmaṇerassa datvā ‘‘gaccha, attano pattaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ karohī’’ti āha. 스승께서는 제타와나에 계시면서 가사를 수하시고 발우를 드신 뒤, 단 한 생각의 찰나에 가셔서 비구들 앞에 서 계시는 당신의 모습을 나타내셨다. “정등각자께서 오셨다!”라며 온 마을이 들썩였고 일제히 소란해졌다. 사람들은 환희심에 차서 부처님을 수반으로 하는 비구 승가를 자리에 앉게 한 뒤, 야구(죽)를 올리고 먹을거리를 드렸다. 사미는 공양이 끝나기도 전에 마을 안으로 들어갔다. 마을 사람들은 음식을 가져와 그 사미에게 공경히 공양물을 올렸다. 그는 목숨을 지탱할 만큼만 받아서 스승의 처소로 돌아가 발우를 바쳤다. 스승께서는 “티사야, 가져오너라”라고 말씀하시며 손을 내밀어 발우를 받으시고는, “사리붓다여, 그대 사미의 발우를 보라”고 하시며 장로에게 보여주셨다. 장로는 스승의 손에서 발우를 받아 사미에게 주며 “가거라, 네가 (평소) 발우를 놓던 자리에 앉아 공양을 마쳐라”라고 말했다. Gāmavāsino buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā satthāraṃ vanditvā anumodanaṃ yāciṃsu. Satthā anumodanaṃ karonto evamāha – ‘‘lābhā vata vo upāsakā, ye tumhe attano kulūpakaṃ sāmaṇeraṃ nissāya sāriputtaṃ moggallānaṃ kassapaṃ anuruddhanti asītimahāsāvake dassanāya labhatha, ahampi tumhākaṃ kulūpakameva nissāya āgato, buddhadassanampi vo imaṃ nissāyeva laddhaṃ, lābhā vo, suladdhaṃ vo’’ti. Manussā cintayiṃsu – ‘‘aho amhākaṃ lābhā, buddhānañceva bhikkhusaṅghassa ca ārādhanasamatthaṃ amhākaṃ ayyaṃ dassanāya labhāma, deyyadhammañcassa dātuṃ labhāmā’’ti sāmaṇerassa kuddhā manussā tussiṃsu. Tuṭṭhā manussā bhiyyosomattāya pasīdiṃsu. Anumodanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Satthā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Manussā satthāraṃ anugantvā vanditvā nivattiṃsu. Satthā sāmaṇerena saddhiṃ samadhurena gacchanto, ‘‘sāmaṇera, ayaṃ padeso konāmo, ayaṃ padeso konāmo’’ti pubbe tassa upāsakena dassitapadese pucchanto agamāsi. Sāmaṇeropi, ‘‘bhante, ayaṃ itthannāmo, ayaṃ itthannāmo’’ti ācikkhamānova agamāsi. Satthā tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Tattha ṭhitānaṃ pana mahāsamuddo paññāyati. Satthā sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘tissa, pabbatamatthake ṭhito ito cito ca oloketvā kiṃ passasī’’ti? ‘‘Mahāsamuddaṃ, bhante’’ti. ‘‘Mahāsamuddaṃ disvā kiṃ cintesī’’ti? ‘‘Mama dukkhitakāle rodantassa catūhi mahāsamuddehi atirekatarena [Pg.342] assunā bhavitabbanti idaṃ, bhante, cintesi’’nti. ‘‘Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Ekekassa hi sattassa dukkhitakāle paggharitaassūni catūhi mahāsamuddehi atirekatarānevā’’ti. Idañca pana vatvā imaṃ gāthamāha – 마을 사람들은 부처님을 수반으로 하는 비구 승가를 정성껏 대접하고 스승께 절을 올린 뒤 축원(아누모다나)을 청했다. 스승께서는 축원을 하시며 이렇게 말씀하셨다. “재가자들이여, 참으로 그대들에게 이득이로다. 그대들이 자신들이 공양하는 사미를 의지하여 사리붓다, 목갈라나, 캇사파, 아누룻다와 같은 80대 제자들을 친견할 기회를 얻었으니 말이다. 나 또한 그대들이 공양하는 사미를 의지하여 왔노라. 부처를 친견함 또한 그대들이 이 사미를 의지하여 얻은 것이니, 그대들에게 이득이요, 참으로 잘 얻은 것이로다.” 사람들은 생각했다. “아, 우리에게 이득이로다! 부처님들과 비구 승가를 기쁘게 해 드릴 수 있는 우리 스님을 친견하게 되었고, 그분께 공양물을 올릴 기회도 얻었구나.” 사미에게 화가 났던 사람들은 기뻐했다. 기뻐하던 사람들은 더욱더 신심이 깊어졌다. 축원이 끝날 때 많은 이들이 예류과 등을 증득했다. 스승께서는 자리에서 일어나 떠나셨다. 사람들은 스승을 배웅하고 절을 올린 뒤 돌아갔다. 스승께서는 사미와 함께 적절한 보폭으로 걸어가시며, “사미야, 이 장소의 이름은 무엇이냐? 저 장소의 이름은 무엇이냐?”라고 이전에 재가자가 사미에게 일러주었던 장소들에 대해 아름다운 목소리로 물으시며 가셨다. 사미 또한 “세존이시여, 여기는 이름이 무엇이고, 저기는 이름이 무엇입니다”라고 설명해 드리며 갔다. 스승께서는 그의 거처에 이르러 산꼭대기에 오르셨다. 그곳에 서니 대해(망망대해)가 보였다. 스승께서 사미에게 물으셨다. “티사야, 산꼭대기에 서서 이리저리 둘러보니 무엇이 보이느냐?” “세존이시여, 큰 바다가 보입니다.” “큰 바다를 보고 무슨 생각을 하였느냐?” “세존이시여, 제가 고통스러울 때 울며 흘린 눈물이 네 바다의 물보다 훨씬 더 많았을 것이라고 생각했습니다.” “장하구나, 장하구나 티사야! 과연 그러하다. 각계의 중생이 고통스러울 때 흘린 눈물은 진실로 네 바다의 물보다 더 많으니라.” 이 말씀을 하시고 다음의 게송을 읊으셨다. ‘‘Catūsu samuddesu jalaṃ parittakaṃ,Tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ; Dukkhena phuṭṭhassa narassa socanā,Kiṃkāraṇā samma tuvaṃ pamajjasī’’ti. “네 바다의 물은 적으나, 그보다 많은 눈물은 끝이 없도다. 고통에 처한 사람의 슬픔이 그러하니, 벗이여, 그대는 어찌하여 방일하는가?” Atha naṃ puna pucchi – ‘‘tissa, kahaṃ vasasī’’ti? ‘‘Imasmiṃ pabbhāre, bhante’’ti. ‘‘Tattha pana vasanto kiṃ cintesī’’ti? ‘‘Mayā marantena imasmiṃ ṭhāne katassa sarīranikkhepassa paricchedo ‘natthī’ti cintesiṃ, bhante’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Imesañhi sattānaṃ pathaviyaṃ nipajjitvā amataṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti vatvā – 그리고 나서 그에게 다시 물으셨다. “티사야, 어디서 사느냐?” “세존이시여, 이 산골짜기에서 삽니다.” “거기 살면서 무슨 생각을 하였느냐?” “세존이시여, 제가 죽으면서 이 장소에 몸을 버린 횟수가 한이 없을 것이라고 생각했습니다.” “장하구나, 장하구나 티사야! 과연 그러하다. 이 중생들이 대지 위에 누워 죽지 않은 장소란 이름하여 존재하지 않느니라.” 이 말씀을 하시고 다음을 설하셨다. ‘‘Upasāḷakanāmāni, sahassāni catuddasa; Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ. “우파살라카라는 이름을 가진 자들이 일만 사천 명이나 이 곳에서 화장되었으니, 세상에 일찍이 죽지 않은 장소란 없도다.” ‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo; Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata’’nti. (jā.1.2.31-32) – “진실과 법이 있고, 불살생과 절제와 자제가 있는 곳, 성자들은 이곳을 의지하나니, 이것이야말로 세상에서 죽음이 없는 곳(불사)이로다.” Imaṃ dukanipāte upasāḷakajātakaṃ kathesi. Iti pathaviyaṃ sarīranikkhepaṃ katvā marantesu sattesu amatapubbapadese marantā nāma natthi, ānandattherasadisā pana amatapubbapadese parinibbāyanti. 스승께서는 이 ‘두카니파타(Dukanipāta)’의 “우파살라카 자타카(Upasāḷakajātaka)”를 설하셨다. 이처럼 대지 위에 몸을 버리며 죽어가는 중생들 가운데, 일찍이 죽어본 적이 없는 장소에서 죽는 자란 없으나, 아난다 장로와 같은 이들은 일찍이 죽어본 적이 없는 장소에서 반열반에 드신다. Ānandatthero kira vīsavassasatikakāle āyusaṅkhāraṃ olokento parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘ito sattame divase parinibbāyissāmī’’ti ārocesi. Taṃ pavattiṃ sutvā rohiṇīnadiyā ubhayatīravāsikesu manussesu orimatīravāsikā ‘‘mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī’’ti vadiṃsu. Paratīravāsikāpi ‘‘mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī’’ti vadiṃsu. Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ubhayatīravāsino mayhaṃ upakārā, ime nāma anupakārāti na sakkā vattuṃ, sacāhaṃ orimatīre [Pg.343] parinibbāyissāmi, paratīravāsino dhātugahaṇatthaṃ tehi saddhiṃ kalahaṃ karissanti. Sace paratīre parinibbāyissāmi, orimatīravāsinopi tathā karissanti, kalaho uppajjamānopi maṃ nissāyeva uppajjissati, vūpasamamānopi maṃ nissāyeva vūpasamissatī’’ti cintetvā ‘‘orimatīravāsinopi mayhaṃ upakārā, paratīravāsinopi mayhaṃ upakārā, anupakārāpi nāma natthi, orimatīravāsino orimatīreyeva sannipatantu, paratīravāsinopi paratīreyevā’’ti āha. Tato sattame divase majjhenadiyā sattatālappamāṇe ākāse pallaṅkena nisīditvā mahājanassa dhammaṃ kathetvā ‘‘mama sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre patatu, eko bhāgo paratīre’’ti adhiṭṭhāya yathānisinnova tejodhātuṃ samāpajji, jālā uṭṭhahiṃsu. Sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre pati, eko bhāgo paratīre. Tato mahājano paridevi, pathaviundriyanasaddo viya ārodanasaddo ahosi. Satthu parinibbāne ārodanasaddatopi kāruññataro ahosi. Manussā cattāro māse rodantā paridevantā ‘‘satthu pattacīvaraggāhake tiṭṭhante satthu ṭhitakālo viya no ahosi, idāni no satthā parinibbuto’’ti vippalapantā viravantā vicariṃsūti. 아난다 장로님께서는 백이십 세가 되었을 때 자신의 수명(āyusaṅkhāra)을 살펴보시고 그것이 다했음을 아시고는, ‘오늘부터 일곱째 날에 반열반하리라’고 알리셨다고 한다. 그 소식을 듣고 로히니 강 양쪽 기슭에 사는 사람들 중 이쪽 기슭에 사는 사람들은 ‘우리는 장로님께 큰 은혜를 입었으니, 우리 곁에서 반열반하실 것이다’라고 말하였다. 저쪽 기슭에 사는 사람들도 ‘우리는 장로님께 큰 은혜를 입었으니, 우리 곁에서 반열반하실 것이다’라고 말하였다. 장로님께서는 그들의 말을 들으시고 ‘양쪽 기슭에 사는 이들 모두 나에게 은혜를 베푼 이들이니, 이들은 은혜가 없고 저들은 은혜가 있다고 말할 수 없다. 만일 내가 이쪽 기슭에서 반열반한다면, 저쪽 기슭에 사는 이들이 사리를 얻기 위해 이들과 더불어 다툼을 벌일 것이다. 만일 저쪽 기슭에서 반열반한다면, 이쪽 기슭에 사는 이들도 그와 같이 할 것이다. 다툼이 일어나는 것도 나로 인해서일 것이요, 그 다툼이 가라앉는 것도 나로 인해서일 것이다’라고 생각하셨다. 그리하여 ‘이쪽 기슭에 사는 이들도 나에게 은혜가 크고, 저쪽 기슭에 사는 이들도 나에게 은혜가 크니, 은혜가 없는 이란 없다. 이쪽 기슭에 사는 이들은 이쪽 기슭에 모이고, 저쪽 기슭에 사는 이들도 저쪽 기슭에 모이도록 하라’고 말씀하셨다. 그 후 일곱째 날에 강 한가운데의 일곱 그루의 종려나무 높이의 허공에서 가부좌를 틀고 앉아 대중에게 법을 설하신 뒤, ‘내 몸이 한가운데서 갈라져 한 부분은 이쪽 기슭에 떨어지고, 한 부분은 저쪽 기슭에 떨어지기를’이라고 결정(adhiṭṭhāya)하시고는, 앉아 계신 그대로 화계 삼매(tejodhātu samāpatti)에 드시니 불길이 솟아올랐다. 몸이 한가운데서 갈라져 한 부분은 이쪽 기슭에 떨어지고, 한 부분은 저쪽 기슭에 떨어졌다. 그러자 대중은 통곡하였으니, 대지가 진동하는 소리처럼 울부짖는 소리가 났다. 이는 세존의 반열반 때의 울음소리보다도 더 자애로운 이의 죽음을 슬퍼하는 소리였다. 사람들은 네 달 동안 울고 슬퍼하며, ‘세존의 발우와 가사를 받들던 분이 계실 때는 세존께서 계실 때와 같았는데, 이제 우리의 스승께서 반열반하셨구나’라고 헛것을 본 듯 울부짖으며 돌아다녔다고 한다. Puna satthā sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘tissa, imasmiṃ vanasaṇḍe dīpiādīnaṃ saddena bhāyasi, na bhāyasī’’ti? ‘‘Na bhāyāmi bhagavā, apica kho pana me etesaṃ saddaṃ sutvā vanarati nāma uppajjatī’’ti vatvā saṭṭhimattāhi gāthāhi vanavaṇṇanaṃ nāma kathesi. Atha naṃ satthā ‘‘tissā’’ti āmantesi. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Mayaṃ gacchāma, tvaṃ gamissasi, nivattissasī’’ti. ‘‘Mayhaṃ upajjhāye maṃ ādāya gacchante gamissāmi, nivattente nivattissāmi, bhante’’ti. Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pakkāmi. Sāmaṇerassa pana nivattitumeva ajjhāsayo, thero taṃ ñatvā ‘‘tissa, sace nivattitukāmo, nivattā’’ti āha. So satthārañca bhikkhusaṅghañca vanditvā nivatti. Satthā jetavanameva agamāsi. 다시 세존께서 사미에게 물으셨다. “티사야, 이 숲속에서 표범 등의 짐승 소리가 두렵지 않느냐?” “세존이시여, 두렵지 않습니다. 오히려 저는 그들의 소리를 들으면 숲에 머무는 즐거움(vanarati)이 생깁니다.”라고 말하며 예순 개의 게송으로 숲의 아름다움을 노래하였다. 그때 세존께서 그를 “티사야”라고 부르셨다. “예, 세존이시여.” “우리는 이제 가려는데, 너는 따라가겠느냐, 아니면 이곳에 남겠느냐?” “세존이시여, 저의 은사(upajjhāya) 스님께서 저를 데리고 가시면 가고, 남으라고 하시면 남겠습니다.” 세존께서는 비구 승가와 함께 떠나셨다. 그러나 사미는 내심 그곳에 머물고 싶어 했고, 장로(사리뿟따)께서는 그것을 아시고 “티사야, 만일 머물고 싶다면 머물러라”고 말씀하셨다. 그는 세존과 비구 승가에 절을 올리고 그곳에 남았다. 세존께서는 제타와나 사원으로 돌아가셨다. Bhikkhūnaṃ dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – ‘‘aho vata vanavāsītissasāmaṇero dukkaraṃ karoti, paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyassa ñātakā sattasu maṅgalesu pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu, pabbajitakāle antovihāre buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satta divasāni appodakamadhupāyasameva [Pg.344] adaṃsu. Pabbajitvā aṭṭhame divase antogāmaṃ pavisanto dvīheva divasehi sāṭakasahassena saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhi, punekadivasaṃ kambalasahassaṃ labhi. Itissa idha vasanakāle mahālābhasakkāro uppajji, idāni evarūpaṃ lābhasakkāraṃ chaḍḍetvā araññaṃ pavisitvā missakāhārena yāpeti, dukkarakārako vata tissasāmaṇero’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, lābhūpanisā nāmesā aññā, nibbānagāminī paṭipadā aññā. ‘Evaṃ lābhaṃ labhissāmī’ti hi āraññikādidhutaṅgasamādānavasena lābhūpanisaṃ rakkhantassa bhikkhuno cattāro apāyā vivaṭadvārā eva tiṭṭhanti, nibbānagāminiyā pana paṭipadāya uppannaṃ lābhasakkāraṃ pahāya araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ gaṇhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 비구들의 법담이 열리는 곳에서 이런 이야기가 일어났다. “아, 참으로 와나와시 티사 사미는 행하기 어려운 일을 하고 있구나. 모태에 들 때부터 그의 친지들은 일곱 번의 축제 때마다 오백 명의 비구들에게 물을 섞지 않은 꿀 우유 죽을 공양 올렸다. 출가할 때도 사원 안에서 부처님을 비롯한 비구 승가에게 이레 동안 물을 섞지 않은 꿀 우유 죽을 공양 올렸다. 출가한 후 여덟째 날에 마을로 들어갔을 때는 단 이틀 만에 천 벌의 옷과 함께 천 명분의 음식을 얻었고, 또 다른 날에는 천 장의 담요를 얻기도 했다. 이처럼 그가 이곳에 머물 때 큰 이득과 명성이 생겼음에도, 이제 그러한 이득과 명성을 버리고 숲으로 들어가 거친 음식을 먹으며 지내고 있으니, 티사 사미는 참으로 행하기 어려운 일을 하는 자로구나.” 세존께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기입니다”라고 답하자, 세존께서는 “그렇다, 비구들이여. 이득을 얻는 길(lābhūpanisā)은 따로 있고, 열반으로 이끄는 도(nibbānagāminī paṭipadā)는 따로 있다. ‘이와 같이 이득을 얻으리라’고 생각하며 아란야에 거주하는 등의 두타행을 닦는 방편으로 이득에 집착하는 비구에게는 사악도의 문이 활짝 열려 있을 뿐이다. 그러나 열반으로 이끄는 길에서는 생겨난 이득과 명성을 버리고 숲으로 들어가 정진하고 노력할 때 아라한과를 얻느니라”고 전후 맥락을 이어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 75. 75. ‘‘Aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminī; Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako; Sakkāraṃ nābhinandeyya, vivekamanubrūhaye’’ti. “이득을 얻는 길은 참으로 다르고, 열반으로 가는 길은 또한 다르다. 부처님의 제자인 비구는 이와 같이 이 두 길을 명확히 알아, 세속의 공양을 기뻐하지 말고 홀로 떨쳐냄(원리, viveka)을 닦아야 한다.” Tattha aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminīti lābhūpanisā nāmesā aññā eva, aññā nibbānagāminī paṭipadā. Lābhuppādakena hi bhikkhunā thokaṃ akusalakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, kāyavaṅkādīni kātabbāni honti. Yasmiñhi kāle kāyavaṅkādīsu kiñci karoti, tadā lābho uppajjati. Pāyasapātiyañhi vaṅkaṃ akatvā ujukameva hatthaṃ otāretvā ukkhipantassa hattho makkhitamattakova hoti, vaṅkaṃ katvā otāretvā ukkhipantassa pana pāyasapiṇḍaṃ uddharantova nikkhamati, evaṃ kāyavaṅkādīni karaṇakāleyeva lābho uppajjati. Ayaṃ adhammikā lābhūpanissā nāma. Upadhisampadā cīvaradhāraṇaṃ bāhusaccaṃ parivāro araññavāsoti evarūpehi pana kāraṇehi uppanno lābho dhammiko nāma hoti. Nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ pūrentena pana bhikkhunā kāyavaṅkādīni pahātabbāni. Anandheneva andhena viya, amūgeneva mūgena viya, abadhireneva badhirena viya bhavituṃ vaṭṭati. Asaṭhena amāyena bhavituṃ vaṭṭati. Evametanti etaṃ lābhuppādanaṃ paṭipadañca nibbānagāminiṃ paṭipadañca evaṃ ñatvā sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ bujjhanaṭṭhena [Pg.345] buddhassa savanante jātaṭṭhena ovādānusāsaniṃ vā savanaṭṭhena sāvako bhikkhu adhammikaṃ catupaccayasakkāraṃ nābhinandeyya, na ceva dhammikaṃ paṭikkoseyya, kāyavivekādikaṃ vivekaṃ anubrūhaye. Tattha kāyavivekoti kāyassa ekībhāvo. Cittavivekoti aṭṭha samāpattiyo. Upadhivivekoti nibbānaṃ. Tesu kāyaviveko gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodeti, cittaviveko kilesasaṅgaṇikaṃ vinodeti, upadhiviveko saṅkhārasaṅgaṇikaṃ vinodeti. Kāyaviveko cittavivekassa paccayo hoti, cittaviveko upadhivivekassa paccayo hoti. Vuttampihetaṃ – 그 게송에서 '이득을 얻는 길은 따로 있고, 열반으로 가는 길은 따로 있다'는 것은 이득을 얻는 방편인 그 길이 하나이고, 열반으로 가는 도인 그 길이 또 다른 하나라는 뜻이다. 진실로 이득을 얻고자 하는 비구는 약간의 해로운 업을 짓게 마련이며, 몸의 구부림 등(부정한 수단)을 행하게 된다. 몸을 굽히는 등의 행위를 할 때 이득이 생기기 때문이다. 실로 우유 죽 그릇에서 손을 굽히지 않고 곧게만 넣어 들어 올리는 사람의 손에는 묻기만 할 뿐이지만, 손을 굽혀서 넣어 들어 올리는 사람의 손에는 우유 죽 덩어리가 들려 나오는 것과 같다. 이와 같이 몸을 굽히는 등의 행위를 할 때에만 이득과 공양(라바 사카라)이 생긴다. 이것을 법답지 못한 '이득을 위한 방편'이라 한다. 반면, 신체의 구족, 가사 공양, 박학다식함, 추종자, 숲속에 거주함 등과 같은 원인으로 생기는 이득은 법다운 것이라 한다. 그러나 열반으로 가는 도를 닦는 비구는 몸을 굽히는 행위 등을 버려야 한다. 눈이 멀지 않았어도 먼 사람처럼, 벙어리가 아니어도 벙어리처럼, 귀가 먹지 않았어도 귀먹은 사람처럼 되어야 한다. 속임수가 없고 기만함이 없어야 한다. '이와 같으니'라고 함은 이득을 얻는 길과 열반으로 가는 길을 이와 같이 알고서, 모든 유위법과 무위법을 깨닫는다는 의미에서 붓다이신 분의 곁에서 태어났다는 의미 혹은 그분의 훈계와 가르침을 듣는다는 의미에서의 제자인 비구는, 법답지 못한 네 가지 필수품의 공양을 기뻐하지 말아야 하며, 법다운 것이라 해서 지나치게 집착하지도 말아야 하며, 신체적 은둔(가야 위웨카) 등의 세 가지 은둔을 닦아야 한다는 것이다. 거기서 '신체적 은둔'이란 몸의 홀로 있음(독처)이고, '정신적 은둔'이란 여덟 가지 등지(사마파티)이며, '번뇌의 근거로부터의 은둔'이란 열반을 의미한다. 이 중에서 신체적 은둔은 무리와 어울림을 물리치고, 정신적 은둔은 번뇌와 어울림을 물리치며, 번뇌의 근거로부터의 은둔은 형성된 것(상카라)들과의 어울림을 물리친다. 신체적 은둔은 정신적 은둔의 조건이 되고, 정신적 은둔은 번뇌의 근거로부터의 은둔의 조건이 된다. 다음과 같이 설해진 바와 같다. ‘‘Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 150). – “신체적 은둔은 몸의 적정함을 구하고 출가(네카마)를 즐기는 이들에게 있고, 정신적 은둔은 마음이 청정하고 지극히 깨끗함에 이른 이들에게 있으며, 번뇌의 근거로부터의 은둔은 번뇌의 근거(유여)가 없고 형성된 것으로부터 벗어난(비상카라) 사람들에게 있다.” Imaṃ tividhampi vivekaṃ brūheyya vaḍḍheyya, upasampajja vihareyyāti attho. 이 세 가지 은둔을 닦고 증장시키며, 구족하여 머물러야 한다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Vanavāsītissasāmaṇeravatthu pannarasamaṃ. 열다섯 번째 이야기인 숲속에 사는 티사 사미의 이야기가 끝났다. Bālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 어리석은 자의 품(우자품)의 주석이 끝났다. Pañcamo vaggo. 다섯 번째 품이 끝났다. 6. Paṇḍitavaggo 6. 제6. 현자품(Paṇḍitavagga) 1. Rādhattheravatthu 1. 라다 장로의 이야기 Nidhīnaṃva [Pg.346] pavattāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ rādhattheraṃ ārabbha kathesi. “보물 지도를 일러주는 사람처럼”이라는 이 법문을 부처님께서 제타와나 숲에 머무실 때 라다 장로를 인연으로 설하셨다. So kira gihikāle sāvatthiyaṃ duggatabrāhmaṇo ahosi. So ‘‘bhikkhūnaṃ santike jīvissāmī’’ti cintetvā vihāraṃ gantvā appaharitakaṃ karonto pariveṇaṃ sammajjanto mukhadhovanādīni dadanto antovihāreyeva vasi. Bhikkhūpi naṃ saṅgaṇhiṃsu, pabbājetuṃ pana na icchanti. So pabbajjaṃ alabhamāno kiso ahosi. Athekadivasaṃ satthā paccūsakāle lokaṃ volokento taṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti upadhārento ‘‘arahā bhavissatī’’ti ñatvā sāyanhasamaye vihāracārikaṃ caranto viya brāhmaṇassa santikaṃ gantvā, ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karonto vicarasī’’ti āha. ‘‘Bhikkhūnaṃ vattapaṭivattaṃ karonto, bhante’’ti. ‘‘Labhasi nesaṃ santikā saṅgaha’’nti? ‘‘Āma, bhante, āhāramattaṃ labhāmi, na pana maṃ pabbājentī’’ti. Satthā etasmiṃ nidāne bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā tamatthaṃ pucchitvā, ‘‘bhikkhave, atthi koci imassa brāhmaṇassa adhikāraṃ saratī’’ti pucchi. Sāriputtatthero ‘‘ahaṃ, bhante, sarāmi, ayaṃ me rājagahe piṇḍāya carantassa attano abhihaṭaṃ kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi, imamassāhaṃ adhikāraṃ sarāmī’’ti āha. So satthārā ‘‘kiṃ pana te, sāriputta, evaṃ katūpakāraṃ dukkhato mocetuṃ na vaṭṭatī’’ti vutte, ‘‘sādhu, bhante, pabbājessāmī’’ti taṃ brāhmaṇaṃ pabbājesi. Tassa bhattagge āsanapariyante āsanaṃ pāpuṇāti, yāgubhattādīhipi kilamati. Thero taṃ ādāya cārikaṃ pakkāmi, abhikkhaṇañca naṃ ‘‘idaṃ te kattabbaṃ, idaṃ te na kattabba’’nti ovadi anusāsi. So suvaco ahosi padakkhiṇaggāhī. Tasmā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi. 전해지는 바에 따르면, 그는 재가자 시절에 사왓티 성의 가난한 브라만이었다. 그는 “비구들 곁에서 생계를 유지하리라”고 생각하고 사원에 가서 비구들을 위해 비질을 하고 세숫물을 떠다 주는 등 시봉을 하며 사원 안에서 살았다. 비구들도 그를 돌보아 주었으나 출가시켜 주지는 않았다. 그는 출가하지 못해 여위어 갔다. 그러던 어느 날 부처님께서 새벽녘에 세상을 살피시다가 그 브라만을 보시고 “어찌 될 것인가” 관찰하시어 “아라한이 될 것이다”라고 아시고는, 저녁 무렵에 사원을 순행하시는 것처럼 브라만의 처소에 가셔서 물으셨다. “브라만이여, 무엇을 하며 지내는가?” “세존이시여, 비구들의 시봉을 들며 지냅니다.” “그들로부터 보살핌을 받는가?” “예, 세존이시여. 밥은 얻어먹고 있습니다만, 출가는 시켜주지 않습니다.” 부처님께서는 이 일로 비구 승가를 소집하여 사실을 물으시고 “비구들이여, 이 브라만의 은혜를 기억하는 자가 있느냐?”라고 물으셨다. 사리불 장로가 “세존이시여, 제가 기억합니다. 이 브라만은 제가 라자가하에서 탁발할 때 자기 몫의 밥 한 숟가락을 저에게 공양 올리게 한 적이 있습니다. 저는 그 은혜를 기억합니다”라고 말했다. 부처님께서 “사리불아, 그렇다면 그대에게 이와 같이 은혜를 베푼 자를 고통에서 벗어나게 해 주는 것이 마땅하지 않겠느냐?”라고 말씀하시자, 사리불은 “예, 세존이시여. 출가시키겠습니다”라고 하며 그를 출가시켰다. 그는 공양간의 맨 끝자리에 앉게 되었고, 죽과 밥 등 공양을 받는 일에도 고생했다. 장로는 그를 데리고 유행을 떠나 끊임없이 “이것은 해야 한다, 이것은 하지 말아야 한다”라고 훈계하고 가르쳤다. 그는 순종적이었고 가르침을 잘 받아들였다. 그리하여 가르침대로 정진하여 며칠 만에 아라한과에 도달했다. Thero taṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Atha naṃ satthā paṭisanthāraṃ katvā āha – ‘‘suvaco nu kho, sāriputta, te antevāsiko’’ti[Pg.347]. ‘‘Āma, bhante, ativiya suvaco, kismiñci dose vuccamāne na kuddhapubbo’’ti. ‘‘Sāriputta, evarūpe saddhivihārike labhanto kittake gaṇheyyāsī’’ti? ‘‘Bhante, bahukepi gaṇheyyamevā’’ti. Athekadivasaṃ dhammasabhāya kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘sāriputtatthero kira kataññū katavedī, kaṭacchubhikkhāmattaṃ upakāraṃ saritvā duggatabrāhmaṇaṃ pabbājesi. Theropi ovādakkhamo ovādakkhamameva labhī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi sāriputto kataññū katavedīyevā’’ti vatvā tamatthaṃ pakāsetuṃ – 장로가 그를 데리고 부처님 처소에 가서 절하고 앉았다. 그러자 부처님께서 안부를 물으시며 “사리불아, 그대의 제자는 순종적이냐?”라고 물으셨다. “예, 세존이시여. 매우 순종적입니다. 어떤 허물을 말해 주어도 화를 낸 적이 없습니다.” “사리불아, 이와 같은 제자를 얻는다면 얼마나 거둘 수 있겠느냐?” “세존이시여, 많아도 다 거둘 수 있습니다.” 그러던 어느 날 법당에서 비구들이 이야기를 나누었다. “사리불 장로는 참으로 은혜를 알고 갚을 줄 아는 분이다. 밥 한 숟가락의 도움을 기억하여 가난한 브라만을 출가시켰다. 장로 또한 훈계하기 편한 제자를 얻었구나.” 부처님께서 그들의 이야기를 들으시고 “비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 사리불은 은혜를 알고 갚을 줄 아는 자였다”라고 말씀하시며 그 사연을 밝히셨다. ‘‘Alīnacittaṃ nissāya, pahaṭṭhā mahatī camū; Kosalaṃ senāsantuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayi. “알리나칫타 왕을 의지하여, 환희에 찬 대군이 군대만으로 자만하던 코살라 왕을 산 채로 사로잡았네.” ‘‘Evaṃ nissayasampanno, bhikkhu āraddhavīriyo; Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā; Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti. (jā. 1.2.11-12) – “이와 같이 의지처를 갖춘 비구가 정진하며 선법을 닦아 안온한 경지에 이르기 위해 순차적으로 모든 번뇌의 소멸에 도달하리라.” Imaṃ dukanipāte alīnacittajātakaṃ vitthāretvā kathesi. Tadā kira vaḍḍhakīhi pādassa arogakaraṇabhāvena kahaṃ attano upakāraṃ ñatvā sabbasetassa hatthipotakassa dāyako ekacāriko hatthī sāriputtatthero ahosīti evaṃ theraṃ ārabbha jātakaṃ kathetvā rādhattheraṃ ārabbha, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma rādhena viya suvacena bhavitabbaṃ, dosaṃ dassetvā ovadiyamānenapi na kujjhitabbaṃ, ovādadāyako pana nidhiācikkhaṇako viya daṭṭhabbo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 이 내용을 제2권 덕니파타(Dukanipāta)의 알리나칫타 자타카(Alīnacittajātaka)에서 상세히 설명하며 설하셨다. 그때 목수들이 코끼리 발의 상처를 치료해 주어 완쾌되자, 코끼리가 그 은혜를 알고 온몸이 하얀 새끼 코끼리를 기증했던 일이 있었다. 당시 홀로 다니던 그 코끼리는 바로 사리풋타(Sāriputta) 장로였다고 한다. 이처럼 사리풋타 장로를 인연으로 하여 자타카를 설하신 뒤, 다시 라다(Rādha) 장로를 인연으로 하여 말씀하셨다. “비구들이여, 비구는 라다처럼 훈계를 잘 따르는 자가 되어야 한다. 허물을 지적하며 훈계받더라도 화를 내지 말아야 하며, 훈계해 주는 이를 마치 숨겨진 보물이 있는 곳을 일러주는 사람처럼 보아야 한다.” 이와 같이 말씀하시며 앞뒤 맥락을 이어 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨다. 76. 76. ‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ; Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje; Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo’’ti. “허물을 지적하고 꾸짖어 주는 지혜로운 이를 보거든, 마치 숨겨진 보물을 일러주는 사람을 보듯 그와 같은 현자를 따르라. 그런 분을 따르는 이에게는 좋은 일만 있고 나쁜 일은 없으리라.” Tattha nidhīnanti tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi, sukhena jīvanūpāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhena jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako [Pg.348] ca, aññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggahaṇatthāya sīlādīnamassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullumpanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvāpi pothetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamudito eva hoti, evameva evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ, ‘‘bhante, mahantaṃ vo kammaṃ kataṃ, mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ me parihāni bhavissatī’’ti vatthuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti. So imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā taṃ nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyo hoti, na pāpiyo vaḍḍhiyeva hoti, no parihānīti. 그 게송에서 ‘nidhīnaṃ’이란 여기저기에 묻어 둔 금과 은 등이 가득 찬 보물 항아리들을 의미한다. ‘pavattāraṃ’이란 곤궁한 삶을 사는 빈궁한 사람을 가엽게 여겨 “이리 오라, 편안히 살 수 있는 길을 일러주겠다”며 보물이 묻힌 곳으로 데려가 손을 뻗어 “이것을 가져가서 편안히 살아라”라고 일러주는 사람과 같다는 뜻이다. ‘vajjadassinaṃ’에는 두 종류의 허물을 지적하는 자가 있다. 하나는 “그의 부적절한 점이나 실수를 잡아내어 대중 가운데서 억누르고 망신을 주겠다”며 결점만을 찾아다니는 자이고, 다른 하나는 상대가 모르는 것을 알게 하고 아는 것은 더 발전시키기 위해, 그의 계율 등이 성장하기를 바라는 마음으로 허물을 살피고 건져 올리려는 성품을 지닌 현자이다. 여기서는 후자의 인물을 뜻한다. 마치 빈궁한 사람이 보물을 일러주는 사람에게 꾸지람을 듣거나 매를 맞더라도 화를 내지 않고 오직 기뻐하는 것처럼, 이와 같은 현자가 부적절한 점이나 실수를 보고 일러줄 때 화를 내지 말고 오직 기뻐해야 한다. “존자시여, 제게 큰 은혜를 베푸셨습니다. 저의 스승이자 아사리로서 훈계해 주셨으니, 앞으로도 저를 일러주십시오”라고 청하며 자신을 맡겨야 한다. ‘niggayhavādiṃ’이란, 어떤 이가 제자 등의 부적절함이나 실수를 보고도 “이 사람이 나를 잘 시봉하는데, 내가 만약 꾸짖었다가 더 이상 시봉하지 않으면 내게 손해가 될 것이다”라고 생각하여 감히 말하지 못한다면 그는 진정으로 꾸짖는 자가 아니다. 그는 이 교단에 쓰레기를 뿌리는 자와 같다. 반면 허물을 보고 그에 합당하게 꾸짖고 벌을 주며, 필요하다면 사원에서 내보내서라도 올바르게 가르치는 자가 진정으로 꾸짖는 자이며, 그는 마치 정등각자와 같다. 이에 대해 “아난다여, 나는 거듭 꾸짖고 거듭 꾸짖어 말하리라. 아난다여, 나는 거듭 독려하고 거듭 독려하여 말하리라. 견실한 자만이 법에 머물 것이다”라고 말씀하신 바 있다. ‘medhāviṃ’은 법의 정수인 지혜를 갖춘 자를 의미한다. ‘tādisaṃ’은 이와 같은 현자를 가까이하고 섬겨야 함을 뜻한다. 그런 스승을 모시는 제자에게는 오직 향상만이 있을 뿐 쇠퇴는 없다는 것이 이 게송의 뜻이다. Desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Rādhattheravatthu paṭhamaṃ. 라다 장로 이야기 첫 번째가 끝났다. 2. Assajipunabbasukavatthu 2. 6. 현자품(Paṇḍitavagga) 2. 앗사지-푸납바수카(Assajipunabbasukavatthu) 이야기 Ovadeyyānusāseyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto assajipunabbasukabhikkhū ārabbha kathesi. Desanā pana kīṭāgirismiṃ samuṭṭhitā. “훈계하고 가르쳐라…”라는 이 법문은 세존께서 제타바나(Jetavana)에 머무실 때, 앗사지와 푸납바수라는 비구들을 인연으로 설하셨다. 이 설법은 키타기리(Kīṭāgiri)에서 시작되었다. Te kira dve bhikkhū kiñcāpi aggasāvakānaṃ saddhivihārikā, alajjino pana ahesuṃ pāpabhikkhū. Te pāpakehi attano parivārehi pañcahi bhikkhusatehi [Pg.349] saddhiṃ kīṭāgirismiṃ viharantā ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipī’’tiādikaṃ (pārā. 431; cūḷava. 21) nānappakāraṃ anācāraṃ karontā kuladūsakakammaṃ katvā tato uppannehi paccayehi jīvikaṃ kappentā taṃ āvāsaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsaṃ akaṃsu. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā tesaṃ pabbājanīyakammakaraṇatthāya saparivāre dve aggasāvake āmantetvā ‘‘gacchatha, sāriputtā, tesu ye tumhākaṃ vacanaṃ na karonti, tesaṃ pabbājanīyakammaṃ karotha, ye pana karonti, te ovadatha anusāsatha. Ovadanto hi anusāsanto apaṇḍitānaṃyeva appiyo hoti amanāpo, paṇḍitānaṃ pana piyo hoti manāpo’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 두 비구는 상수 제자들의 제자였으나, 부끄러움을 모르는 사악한 비구들이었다. 그들은 자신들을 따르는 오백 명의 비구들과 함께 키타기리에 머물며, 직접 꽃나무를 심거나 남에게 심게 하는 등 갖가지 비행을 저질렀다. 재가 신자들을 타락시키는 행위(kuladūsaka)를 하며 얻은 공양물로 생계를 유지했으며, 계율을 소중히 여기는 비구들이 그 사원에 머물 수 없게 만들었다. 세존께서는 이 소식을 들으시고 그들에게 축출의 갈마(pabbājanīyakamma)를 행하도록 하시고자, 상수 제자 두 분을 불러 말씀하셨다. “사리풋타여, 그대들은 가라. 그들 중 그대들의 말을 듣지 않는 자들에게는 축출의 갈마를 행하고, 말을 듣는 자들은 훈계하고 가르쳐라. 훈계하고 가르치는 일은 지혜 없는 자들에게는 싫고 불쾌한 일이지만, 지혜로운 이들에게는 사랑받고 기쁜 일이기 때문이다.” 이와 같이 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 77. 77. ‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye; Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo’’ti. “훈계하고 가르치라. 부적절한 일로부터 제지하라. 그는 선한 이들에게는 사랑을 받지만, 악한 이들에게는 미움을 받는다.” Tattha ovadeyyāti uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati nāma, anuppanne vatthusmiṃ ‘‘ayasopi te siyā’’tiādivasena anāgataṃ dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadanto ovadati nāma, parammukhā dūtaṃ vā sāsanaṃ vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadanto ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāmāti evaṃ ovadeyya anusāseyya. Asabbhā cāti akusaladhammā ca nivāreyya, kusaladhamme patiṭṭhāpeyyāti attho. Satañhi so piyo hotīti so evarūpo puggalo buddhādīnaṃ sappurisānaṃ piyo hoti. Ye pana adiṭṭhadhammā avitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā, tesaṃ asataṃ so ovādako anusāsako, ‘‘‘na tvaṃ amhākaṃ upajjhāyo, na ācariyo, kasmā amhe ovadasī’ti evaṃ mukhasattīhi vijjhantānaṃ appiyo hotī’’ti. 그 게송에서 ‘ovadeyya’란 잘못이 발생했을 때 말하는 것이고, ‘anusāseyya’란 잘못이 생기기 전에 “그대에게 불명예가 생길 수 있다”는 등의 방식으로 장래의 허물을 보여주는 것이다. 면전에서 말하는 것이 ‘ovada’라면, 보이지 않는 곳에서 심부름꾼이나 전갈을 보내는 것이 ‘anusāsanī’이다. 한 번 말하는 것이 ‘ovada’라면, 거듭해서 말하는 것이 ‘anusāsanī’이다. 혹은 훈계하는 것 자체가 가르치는 것이다. ‘asabbhā’란 불선법으로부터 제지하고 선법에 머물게 한다는 뜻이다. ‘satañhi so piyo hoti’란 그와 같은 인물은 부처님을 비롯한 선지식들에게 사랑을 받는다는 뜻이다. 반면 법을 보지 못하고 내생을 믿지 않으며 물질적 이익에만 눈이 멀어 생계 수단으로 출가한 악한 자들에게 훈계하는 자는 “당신은 우리의 은사나 스승도 아닌데 왜 우리를 꾸짖는가?”라며 입의 칼날로 찌르듯 대하는 그들에게 미움을 받는다는 것이 게송의 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. Sāriputtamoggallānāpi tattha gantvā te bhikkhū ovadiṃsu anusāsiṃsu. Tesu ekacce ovādaṃ sampaṭicchitvā sammā vattiṃsu, ekacce vibbhamiṃsu, ekacce pabbājanīyakammaṃ pāpuṇiṃsūti. 설법 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. 사리풋타와 목갈라나 존자도 키타기리에 가서 그 비구들을 훈계하고 가르쳤다. 그들 중 일부는 훈계를 받아들여 바르게 수행했고, 일부는 환속했으며, 일부는 축출의 갈마를 받았다. Assajipunabbasukavatthu dutiyaṃ. 앗사지-푸납바수카 이야기 두 번째가 끝났다. 3. Channattheravatthu 3. 6. 현자품 3. 찬나(Channa) 장로 이야기 Na [Pg.350] bhaje pāpake mitteti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto channattheraṃ ārabbha kathesi. ‘나 바제 빠빠께 밑떼(Na bhaje pāpake mitte)’로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제타와나 선원에 머무실 때 찬나(Channa) 장로와 관련하여 설하신 것이다. So kira āyasmā ‘‘ahaṃ amhākaṃ ayyaputtena saddhiṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto tadā aññaṃ ekampi na passāmi, idāni pana ‘ahaṃ sāriputto nāma, ahaṃ moggallāno nāma, mayaṃ aggasāvakamhā’ti vatvā ime vicarantī’’ti dve aggasāvake akkosati. Satthā bhikkhūnaṃ santikā taṃ pavattiṃ sutvā channattheraṃ pakkosāpetvā ovadati. So taṅkhaṇeyeva tuṇhī hutvā puna gantvā there akkosatiyeva. Evaṃ yāvatatiyaṃ akkosantaṃ pakkosāpetvā satthā ovaditvā ‘‘channa, dve aggasāvakā nāma tuyhaṃ kalyāṇamittā uttamapurisā, evarūpe kalyāṇamitte sevassu bhajassū’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 찬나 존자는 ‘나는 우리 주인님(태자)과 함께 위대한 출가를 하였다. 그때 나 외에는 다른 누구도 보지 못했다. 그런데 지금은 사리뿟따라느니, 목갈라나느니 하며 자기들이 상수제자라고 말하면서 활보하고 다닌다’라고 말하며 두 상수제자를 모욕했다. 부처님께서는 비구들로부터 그 소식을 들으시고 찬나 장로를 불러 훈계하셨다. 그는 그 순간에는 침묵을 지켰으나, 다시 돌아가서는 장로들을 또 모욕했다. 이와 같이 세 번까지 모욕을 일삼는 찬나를 불러 부처님께서 훈계하시며 말씀하셨다. ‘찬나야, 두 상수제자는 너의 선우(善友)이자 고결한 분들이다. 이와 같은 선우들을 친근히 하고 가까이 하라.’라고 말씀하시고, 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 78. 78. ‘‘Na bhaje pāpake mitte, na bhaje purisādhame; Bhajetha mitte kalyāṇe, bhajetha purisuttame’’ti. “악한 친구를 사귀지 말고, 비열한 사람을 사귀지 마라. 선한 친구를 사귀고, 고결한 분을 사귀어라.” Tassattho – kāyaduccaritādiakusalakammābhiratā pāpamittā nāma. Sandhicchedanādike vā ekavīsatianesanādibhede vā aṭṭhāne niyojakā purisādhamā nāma. Ubhopi vā ete pāpamittā ceva purisādhamā ca, te na bhajeyya na payirupāseyya, viparītā pana kalyāṇamittā ceva sappurisā ca, te bhajetha payirupāsethāti. 이 게송의 뜻은 다음과 같다. 신체적 악행 등 불선한 업에 즐거워하는 자들을 악우(惡友)라 한다. 도둑질이나 21가지 사명(邪命) 등 부당한 일에 끌어들이는 자들을 하열한 사람(비열한 자)이라 한다. 이 두 부류 모두 악우이자 비열한 사람들이니, 그들을 사귀거나 가까이하지 말아야 한다. 이와 반대되는 이들은 선우(善友)이자 선인(善人)들이니, 그들을 사귀고 가까이해야 한다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 소다원과(예류과) 등에 도달했다. Channatthero pana taṃ ovādaṃ sutvāpi purimanayeneva bhikkhū akkosati paribhāsati. Punapi satthu ārocesuṃ. Satthā, ‘‘bhikkhave, mayi dharante channaṃ sikkhāpetuṃ na sakkhissatha, mayi pana parinibbute sakkhissathā’’ti vatvā parinibbānakāle āyasmatā ānandena, ‘‘bhante, kathaṃ channatthere amhehi paṭipajjitabba’’nti vutte, ‘‘ānanda, channassa bhikkhuno brahmadaṇḍo dātabbo’’ti āṇāpesi. So satthari parinibbute ānandattherena ārocitaṃ brahmadaṇḍaṃ sutvā dukkhī dummano tikkhattuṃ mucchito patitvā ‘‘mā [Pg.351] maṃ, bhante, nāsayitthā’’ti yācitvā sammā vattaṃ pūrento na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti. 그러나 찬나 장로는 그 훈계를 듣고도 이전처럼 비구들을 모욕하고 꾸짖었다. 다시 비구들이 부처님께 이 사실을 보고했다. 부처님께서는 ‘비구들이여, 내가 살아 있는 동안에는 찬나를 변화시킬 수 없을 것이나, 내가 반열반한 후에는 너희가 할 수 있을 것이다’라고 말씀하셨다. 부처님께서 반열반하실 무렵 아난다 존자가 ‘세존이시여, 저희가 찬나 장로를 어떻게 대해야 합니까?’라고 여쭈니, ‘아난다여, 찬나 비구에게 범단(梵壇, brahmadaṇḍa)을 내려라’라고 명하셨다. 부처님께서 반열반하신 후, 찬나 장로는 아난다 장로로부터 전해진 범단 처분에 대해 듣고는 괴롭고 상심하여 세 번이나 기절하여 쓰러졌다. 그는 ‘존자시여, 저를 파멸시키지 마십시오’라고 간청하며 수행 규범을 온전히 닦았고, 머지않아 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과를 증득했다. Channattheravatthu tatiyaṃ. 찬나 장로 이야기(세 번째)가 끝났다. 4. Mahākappinattheravatthu 4. 4. 마하깝삐나 장로 이야기 Dhammapīti sukhaṃ setīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahākappinattheraṃ ārabbha kathesi. ‘담마삐띠 수캉 세띠(Dhammapīti sukhaṃ seti)’로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제타와나 선원에 머무실 때 마하깝삐나(Mahākappina) 장로와 관련하여 설하신 것이다. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte kira āyasmā mahākappino padumuttarabuddhassa pādamūle katābhinīhāro saṃsāre saṃsaranto bārāṇasito avidūre ekasmiṃ pesakāragāme jeṭṭhakapesakāro hutvā nibbatti. Tadā sahassamattā paccekabuddhā aṭṭha māse himavante vasitvā vassike cattāro māse janapade vasanti. Te ekavāraṃ bārāṇasiyā avidūre otaritvā ‘‘senāsanakaraṇatthāya hatthakammaṃ yācathā’’ti rañño santikaṃ aṭṭha paccekabuddhe pahiṇiṃsu. Tadā pana rañño vappamaṅgalakālo hoti. So ‘‘paccekabuddhā kira āgatā’’ti sutvā tasmiṃ khaṇe nikkhamitvā āgatakāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ajja, bhante, okāso natthi, sve amhākaṃ vappamaṅgalaṃ, tatiyadivase karissāmī’’ti vatvā paccekabuddhe animantetvāva pāvisi. Paccekabuddhā ‘‘aññattha gamissāmā’’ti pakkamiṃsu. Tasmiṃ khaṇe jeṭṭhapesakārassa bhariyā kenacideva karaṇīyena bārāṇasiṃ gacchantī te paccekabuddhe disvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, avelāya, ayyā, āgatā’’ti pucchitvā ādito paṭṭhāya kathesuṃ. Taṃ pavattiṃ sutvā saddhāsampannā ñāṇasampannā itthī ‘‘sve, bhante, amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. ‘‘Bahukā mayaṃ bhaginī’’ti. ‘‘Kittakā, bhante’’ti? ‘‘Sahassamattā’’ti. ‘‘Bhante, imasmiṃ gāme sahassapesakārā vasimha. Ekeko ekekassa bhikkhaṃ dassati, bhikkhaṃ adhivāsetha, ahameva vo vasanaṭṭhānampi kāressāmī’’ti āha. Paccekabuddhā adhivāsayiṃsu. 이와 관련하여 과거로부터 전해오는 이야기는 다음과 같다. 과거에 마하깝삐나 존자는 빠두뭇따라 부처님 발아래에서 원력을 세웠고, 윤회를 거듭하던 중 바라나시에서 멀지 않은 한 직조 마을에서 직조공의 우두머리로 태어났다. 그때 약 천 명의 벽지불(벽지불)들이 히말라야에서 여덟 달을 지내고, 우기 넉 달 동안 사람들이 사는 마을에 머물렀다. 그들은 한때 바라나시 근처에 내려와 처소를 짓기 위해 노동력을 요청하고자 왕에게 여덟 명의 벽지불을 보냈다. 그때 왕은 파종 축제(vappamaṅgala)를 치르던 중이었다. 왕은 벽지불들이 오셨다는 소식을 듣고 잠시 나와서 온 이유를 묻고는 ‘존자들이여, 오늘은 틈이 없습니다. 내일은 저희 파종 축제이고, 셋째 날에나 해드리겠습니다’라고 말하며 벽지불들을 청하지도 않은 채 궁으로 들어갔다. 벽지불들은 ‘다른 곳으로 가자’며 떠났다. 그때 직조공 우두머리의 아내가 볼일이 있어 바라나시에 가다가 그 벽지불들을 뵙고 절을 올리며 ‘존자들이여, 제 때가 아닌데 어찌하여 오셨습니까?’라고 물었고, 그들은 처음부터 있었던 일을 말해주었다. 그 소식을 듣고 신심과 지혜가 충만한 그 여인은 ‘존자들이여, 내일 저희의 공양을 받아주십시오’라고 청했다. 벽지불들이 ‘누이여, 우리는 수가 많다’라고 하자, 여인은 ‘존자들이여, 얼마나 됩니까?’라고 물었다. ‘천 명 정도 된다’라는 답에 여인은 ‘존자들이여, 이 마을에는 천 명의 직조공들이 살고 있습니다. 한 사람이 한 분씩 공양을 올릴 것이니 공양을 수락해 주십시오. 제가 여러분의 거처도 마련해 드리겠습니다’라고 말했다. 벽지불들은 이를 수락했다. Sā gāmaṃ pavisitvā ugghosesi – ‘‘ahaṃ sahassamatte paccekabuddhe disvā nimantayiṃ, ayyānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ saṃvidahatha, yāgubhattādīni sampādethā’’ti[Pg.352]. Gāmamajjhe maṇḍapaṃ kāretvā āsanāni paññāpetvā punadivase paccekabuddhe nisīdāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhattakiccāvasāne tasmiṃ gāme sabbā itthiyo ādāya tāhi saddhiṃ paccekabuddhe vanditvā, ‘‘bhante, temāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ dethā’’ti tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna gāme ugghosesi – ‘‘ammatātā, ekekakulato ekeko puriso pharasuvāsiādīni gahetvā araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre āharitvā ayyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ karotū’’ti. Gāmavāsino tassāyeva vacanaṃ sutvā ekeko ekekaṃ katvā saddhiṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānehi paṇṇasālasahassaṃ kāretvā attano attano paṇṇasālāyaṃ vassūpagate paccekabuddhe ‘‘ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmi, ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upaṭṭhahiṃsu. Vassaṃvuṭṭhakāle ‘‘attano attano paṇṇasālāya vassaṃvuṭṭhānaṃ paccekabuddhānaṃ cīvarasāṭake sajjethā’’ti samādapetvā ekekassa sahassasahassamūlaṃ cīvaraṃ dāpesi. Paccekabuddhā vuṭṭhavassā anumodanaṃ katvā pakkamiṃsu. 그 여인은 마을로 돌아가 ‘내가 천 명의 벽지불을 뵙고 공양을 청했으니, 존자들의 좌석을 마련하고 야구(죽)와 공양 등을 준비하십시오’라고 공포했다. 마을 중앙에 정각(마당)을 세우고 자리를 마련한 뒤, 이튿날 벽지불들을 모시고 감미로운 음식으로 대접했다. 공양을 마친 후 그 마을의 모든 여인과 함께 벽지불들에게 절을 올리며 ‘존자들이여, 삼 개월의 안거 기간 동안 머무시겠다는 허락을 해주십시오’라며 확답을 받았다. 그리고 다시 마을에 알리기를, ‘어머니 아버지들이여, 각 집안에서 한 명씩 도끼와 낫 등을 들고 숲으로 가서 재목을 가져와 존자들의 처소를 지으십시오’라고 권했다. 마을 사람들은 그 여인의 말을 듣고 각자 처소를 한 채씩 지어, 밤낮으로 머물 수 있는 천 채의 잎집(paṇṇasāla)을 마련했다. 그리고 각자 자신의 잎집에 안거를 든 벽지불들을 정성껏 모셨다. 안거가 끝났을 때 ‘각자의 처소에서 안거를 마친 벽지불들께 가사를 준비하십시오’라고 권유하여, 한 분당 천 금의 가치가 있는 가사를 보시하게 했다. 안거를 마친 벽지불들은 축원을 마친 후 떠나갔다. Gāmavāsinopi idaṃ puññakammaṃ katvā ito cutā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā gaṇadevaputtā nāma ahesuṃ. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbikagehesu nibbattiṃsu. Jeṭṭhakapesakāro jeṭṭhakakuṭumbikassa putto ahosi. Bhariyāpissa jeṭṭhakakuṭumbikasseva dhītā ahosi. Tā sabbāpi vayappattā parakulaṃ gacchantiyo tesaṃ tesaṃyeva gehāni agamiṃsu. Athekadivasaṃ vihāre dhammassavanaṃ saṅghuṭṭhaṃ. ‘‘Satthā dhammaṃ desessatī’’ti sutvā sabbepi te kuṭumbikā ‘‘dhammaṃ sossāmā’’ti bhariyāhi saddhiṃ vihāraṃ agamiṃsu. Tesaṃ vihāramajjhaṃ paviṭṭhakkhaṇe vassaṃ uṭṭhahi. Yesaṃ kulūpakā vā ñātisāmaṇerādayo vā atthi, te tesaṃ pariveṇāni pavisiṃsu. Te pana tathārūpānaṃ natthitāya katthaci, pavisituṃ avisahantā vihāramajjheyeva aṭṭhaṃsu. Atha ne jeṭṭhakakuṭumbiko āha – ‘‘passatha amhākaṃ vippakāraṃ, kulaputtehi nāma ettakena lajjituṃ yutta’’nti. ‘‘Ayya, kiṃ pana karomā’’ti? ‘‘Mayaṃ vissāsikaṭṭhānassa abhāvena imaṃ vippakāraṃ pattā, sabbe [Pg.353] dhanaṃ saṃharitvā pariveṇaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, ayyā’’ti jeṭṭhako sahassaṃ adāsi, sesā pañca pañca satāni. Itthiyo aḍḍhateyyāni aḍḍhateyyāni satāni. Te taṃ dhanaṃ saṃharitvā sahassakūṭāgāraparivāraṃ satthu vasanatthāya mahāpariveṇaṃ nāma ārabhiṃsu. Navakammassa mahantatāya dhane appahonte pubbe dinnadhanato puna upaḍḍhūpaḍḍhaṃ adaṃsu. Niṭṭhite pariveṇe vihāramahaṃ karontā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ cīvarāni sajjiṃsu. 마을 사람들 또한 이러한 공덕을 짓고 여기서 죽어 도리천에 태어나 '가나 데바뿟따(무리 천신들)'라 불렸습니다. 그들은 그곳에서 천상의 부귀를 누리다가 가섭 정등각자 시절에 바라나시의 장자 집안들에 태어났습니다. 우두머리 직조공은 우두머리 장자의 아들이 되었고, 그의 아내 또한 그 장자의 딸이었습니다. 그들 여인 모두 성인이 되어 시집갈 때 각각의 전생의 짝이었던 이들의 집으로 갔습니다. 그러던 어느 날 사원에서 법문을 듣기 위한 소집이 선포되었습니다. '스승께서 법을 설하실 것이다'라는 말을 듣고 그 모든 장자들은 '법을 듣자'며 아내들과 함께 사원으로 갔습니다. 그들이 사원 마당에 들어선 순간 비가 내리기 시작했습니다. 개인적으로 친분이 있는 스님이나 친척인 사미 등이 있는 이들은 그들의 거처로 들어갔습니다. 그러나 그러한 연고가 없는 이들은 들어갈 곳이 없어 사원 마당 한가운데에 그대로 서 있었습니다. 그때 우두머리 장자가 그들에게 말했습니다. '우리의 처지를 보십시오. 양가 자제로서 이 정도로도 부끄러워해야 마땅합니다.' '어르신, 그러면 어찌해야 합니까?'라고 묻자, '우리는 의지할 곳이 없어 이런 곤경에 처했습니다. 우리 모두 재물을 모아 수행처를 건립합시다'라고 했습니다. '좋습니다, 어르신'이라며 우두머리 장자가 천 금을 내놓았고, 나머지는 오백 금씩 내놓았습니다. 여인들은 이백오십 금씩 내놓았습니다. 그들은 그 재물을 모아 부처님께서 머무실 수 있도록 천 개의 다락방이 딸린 수행처인 '마하 빠리웨나'를 짓기 시작했습니다. 공사가 방대하여 재물이 부족해지자 이전에 보시한 금액의 절반씩을 다시 보탰습니다. 수행처가 완공되자 낙성식을 거행하며 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 7일 동안 성대한 공양을 올리고, 이만 명의 비구들에게 가사를 공양하였습니다. Jeṭṭhakakuṭumbikassa pana bhariyā sabbehi samānaṃ akatvā attano paññāya ṭhitā ‘‘atirekataraṃ katvā satthāraṃ pūjessāmī’’ti anojapupphavaṇṇena sahassamūlena sāṭakena saddhiṃ anojapupphacaṅkoṭakaṃ gahetvā anumodanakāle satthāraṃ anojapupphehi pūjetvā taṃ sāṭakaṃ satthu pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, nibbattanibbattaṭṭhāne anojapupphavaṇṇaṃyeva me sarīraṃ hotu, anojā eva ca me nāmaṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Satthā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. Te sabbepi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā devaloke nibbattitvā imasmiṃ buddhuppāde devalokā cavitvā jeṭṭhakakuṭumbiko kukkuṭavatīnagare rājakule nibbattitvā vayappatto mahākappinarājā nāma ahosi, sesā amaccakule nibbattiṃsu. Jeṭṭhakakuṭumbikassa bhariyā maddaraṭṭhe sāgalanagare rājakule nibbatti, anojapupphavaṇṇamevassā sarīraṃ ahosi, anojātvevassā nāmaṃ kariṃsu. Sā vayappattā mahākappinarañño gehaṃ gantvā anojādevī nāma ahosi. Sesitthiyopi amaccakulesu nibbattitvā vayappattā tesaṃyeva amaccaputtānaṃ gehāni agamaṃsu. Te sabbe rañño sampattisadisaṃ sampattiṃ anubhaviṃsu. Yadā rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito hatthiṃ abhiruhitvā vicari, tadā tepi tatheva vicaranti. Tasmiṃ assena vā rathena vā vicarante tepi tatheva vicaranti? Evaṃ te ekato hutvā katānaṃ puññānaṃ ānubhāvena ekatova sampattiṃ anubhaviṃsu. Rañño pana balo, balavāhano, puppho, pupphavāhano, supattoti pañca assā honti. Rājā tesu supattaṃ assaṃ sayaṃ ārohati, itare cattāro assārohānaṃ sāsanāharaṇatthāya adāsi. Rājā te pātova bhojetvā ‘‘gacchatha [Pg.354] dve vā tīṇi vā yojanāni āhiṇḍitvā buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā uppannabhāvaṃ ñatvā mayhaṃ sukhasāsanaṃ āharathā’’ti pesesi. Te catūhi dvārehi nikkhamitvā tīṇi yojanāni āhiṇḍitvā sāsanaṃ alabhitvā paccāgacchanti. 우두머리 장자의 아내는 다른 이들과 똑같이 하지 않고 자신의 지혜로써 '더욱 특별하게 스승님을 공양하리라'고 생각하고, 아노자 꽃 색깔을 띤 천 금 가치의 옷감과 함께 아노자 꽃바구니를 들고서 축원의 시간에 부처님께 아노자 꽃으로 공양하고 그 옷감을 부처님 발치에 놓으며, '세존이시여, 제가 태어나는 곳마다 제 몸이 아노자 꽃 색깔이 되게 하시고, 제 이름 또한 아노자가 되게 하소서'라고 발원을 하였습니다. 스승께서는 '그렇게 되거라' 하고 축원을 하셨습니다. 그들 모두 수명이 다할 때까지 살다가 그곳에서 죽어 천상에 태어났고, 이번 부처님의 시대에 천상에서 명을 다해 내려왔습니다. 우두머리 장자는 꾹꾸따와띠 성의 왕가에 태어나 성인이 되어 마하깝삐나 왕이라 불렸고, 나머지는 대신의 가문에 태어났습니다. 우두머리 장자의 아내는 맛다 국 사갈라 성의 왕가에 태어났는데, 그녀의 몸이 아노자 꽃 색깔과 같았으므로 이름을 '아노자'라 지었습니다. 그녀는 성인이 되어 마하깝삐나 왕의 궁으로 가서 아노자 왕비가 되었습니다. 다른 여인들도 대신의 가문에 태어나 성인이 된 후 그 대신의 아들들의 집으로 시집을 갔습니다. 그들 모두 왕의 부귀와 다름없는 부귀를 누렸습니다. 왕이 온갖 장신구로 치장하고 코끼리에 올라 순행할 때면 그들도 똑같이 순행하였습니다. 왕이 말이나 수레를 타고 순행할 때도 그들은 똑같이 순행하였습니다. 이처럼 그들은 함께 모여 지은 공덕의 위력으로 함께 부귀를 누렸습니다. 왕에게는 발라, 발라와하나, 뿝빠, 뿝빠와하나, 수빳따라는 다섯 마리의 말이 있었습니다. 왕은 그중 수빳따라는 말에 직접 올랐고, 나머지 네 마리는 소식을 전해오도록 기병들에게 주었습니다. 왕은 그들에게 아침 일찍 식사를 하게 한 후 '가서 2요자나 혹은 3요자나를 돌아다니며 부처님이나 가르침이나 승가가 출현하셨는지 알아보고 나에게 기쁜 소식을 가져오너라' 하며 보냈습니다. 그들은 네 성문을 통해 나가 3요자나를 돌아다녔으나 소식을 얻지 못하고 다시 돌아오곤 하였습니다. Athekadivasaṃ rājā supattaṃ assaṃ āruyha amaccasahassaparivuto uyyānaṃ gacchanto kilantarūpe pañcasatavāṇijake nagaraṃ pavisante disvā ‘‘ime addhānakilantā, addhā imesaṃ santikā ekaṃ bhaddakaṃ sāsanaṃ sossāmī’’ti te pakkosāpetvā ‘‘kuto āgacchathā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ito vīsatiyojanasatamatthake sāvatthi nāma nagaraṃ, tato āgacchāmā’’ti. ‘‘Atthi pana vo padese kiñci sāsanaṃ uppanna’’nti. ‘‘Deva, aññaṃ kiñci natthi, sammāsambuddho pana uppanno’’ti. Rājā tāvadeva pañcavaṇṇāya pītiyā phuṭṭhasarīro kiñci sallakkhetuṃ asakkonto muhuttaṃ vītināmetvā, ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Buddho, deva, uppanno’’ti. Rājā dutiyampi tatiyampi tatheva vītināmetvā catutthe vāre ‘‘kiṃ vadetha, tātā’’ti pucchitvā ‘‘buddho, deva, uppanno’’ti vutte, ‘‘tātā, vo satasahassaṃ dadāmī’’ti vatvā ‘‘aññampi kiñci sāsanaṃ atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, dhammo uppanno’’ti. Rājā tampi sutvā purimanayeneva tayo vāre vītināmetvā catutthe vāre ‘‘dhammo uppanno’’ti vutte ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā ‘‘aparampi sāsanaṃ atthi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, saṅgharatanaṃ uppanna’’nti. Rājā tampi sutvā tayo vāre vītināmetvā catutthe vāre ‘‘saṅgho’’ti pade vutte ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā amaccasahassaṃ oloketvā, ‘‘tātā, kiṃ karissathā’’ti pucchi. ‘‘Deva, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Ahaṃ, tātā, ‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’ti sutvā na puna nivattissāmi, satthāraṃ uddissa gantvā tassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi, deva, tumhehi saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. Rājā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhāpetvā vāṇijake āha – ‘‘anojā nāma devī tumhākaṃ tīṇi satasahassāni dassati, evañca pana naṃ vadeyyātha ‘rañño kira te issariyaṃ vissaṭṭhaṃ, yathāsukhaṃ sampattiṃ paribhuñjāhī’ti, sace pana vo ‘rājā kaha’nti pucchati, ‘satthāraṃ uddissa pabbajissāmīti vatvā gato’ti āroceyyāthā’’ti. Amaccāpi attano attano bhariyānaṃ tatheva sāsanaṃ pahiṇiṃsu[Pg.355]. Rājā vāṇijake uyyojetvā assaṃ abhiruyha amaccasahassaparivuto taṃ khaṇaṃyeva nikkhami. 그 후 어느 날, 왕은 수빳따라는 말에 올라 천 명의 대신들에게 둘러싸여 공원으로 가던 중, 먼 길을 오느라 지친 기색으로 도성에 들어오는 오백 명가량의 상인들을 보고는 ‘이들은 먼 길을 오느라 지쳤구나. 틀림없이 이들에게서 기쁜 소식 하나를 듣게 될 것이다’라고 생각하며 그들을 부르게 하여 ‘어디에서 오느냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 여기서 백이십 유순 떨어진 곳에 사왓띠라는 성이 있는데 그곳에서 오나이다’라고 답했습니다. ‘그대들의 지역에 어떤 소식이 생겨났느냐?’라고 묻자, ‘대왕이시여, 다른 것은 없사오나 정등각자께서 출현하셨나이다’라고 답했습니다. 왕은 그 즉시 오분희의 기쁨이 온몸에 퍼져 아무것도 알아차리지 못한 채 잠시 시간을 보낸 뒤, ‘여보게들, 무엇이라 말했느냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 부처님께서 출현하셨나이다’라고 답하자, 왕은 두 번, 세 번 똑같이 시간을 보낸 뒤 네 번째에 ‘여보게들, 무엇이라 말했느냐?’라고 묻고 ‘부처님께서 출현하셨나이다’라는 말을 듣자 ‘여보게들, 그대들에게 십만 금을 주겠노라’고 말하며 ‘또 다른 어떤 소식이 있느냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 법이 출현했나이다’라고 하자, 왕은 그 말을 듣고 전과 같은 방식으로 세 번을 보내고 네 번째에 ‘법이 출현했나이다’라는 말을 듣고 ‘여기에서도 그대들에게 십만 금을 주겠노라’고 말하며 ‘여보게들, 또 다른 소식이 있느냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 승가보배가 출현했나이다’라고 하자, 왕은 그 말을 듣고 세 번을 보내고 네 번째에 ‘승가’라는 단어가 나오자 ‘여기에서도 그대들에게 십만 금을 주겠노라’고 말하고는, 천 명의 대신들을 보며 ‘여보게들, 그대들은 어떻게 하겠느냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 왕께서는 어떻게 하시겠나이까?’라고 대신들이 묻자, ‘여보게들, 나는 부처님이 출현하셨고, 법이 출현하셨고, 승가가 출현하셨다는 말을 들었으니 다시는 돌아가지 않겠노라. 스승님을 향해 가서 그분 곁에서 출가하겠노라’고 답했습니다. 대신들도 ‘대왕이시여, 저희도 왕과 함께 출가하겠나이다’라고 전했습니다. 왕은 황금판에 글자를 쓰게 하여 상인들에게 말했습니다. ‘아노자라는 이름의 왕비가 그대들에게 삼십만 금을 줄 것이니, 그녀에게 이렇게 말하라. 왕께서 그대에게 통치권을 넘기셨으니 편안히 부귀를 누리시오. 만약 그대들에게 왕이 어디 있느냐고 묻거든, 스승님을 향해 출가하겠다고 말하며 떠나셨다고 전하라.’ 대신들도 각자의 아내들에게 그와 같이 소식을 보냈습니다. 왕은 상인들을 보내고 말에 올라 천 명의 대신들에게 둘러싸여 그 즉시 떠났습니다. Satthāpi taṃ divasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento mahākappinarājānaṃ saparivāraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahākappino vāṇijakānaṃ santikā tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppannabhāvaṃ sutvā tesaṃ vacanaṃ tīhi satasahassehi pūjetvā rajjaṃ pahāya amaccasahassehi parivuto maṃ uddissa pabbajitukāmo sve nikkhamissati. So saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissati, paccuggamanamassa karissāmī’’ti punadivase cakkavattī viya khuddakagāmabhojakaṃ paccuggacchanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā vīsayojanasataṃ maggaṃ paccuggantvā candabhāgāya nadiyā tīre nigrodharukkhamūle chabbaṇṇarasmiyo vissajjento nisīdi. ‘‘Rājāpi āgacchanto ekaṃ nadiṃ patvā ‘‘kā nāmesā’’ti pucchi. ‘‘Aparacchā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇaṃ, tātā’’ti? ‘‘Gambhīrato gāvutaṃ, puthulato dve gāvutāni, devā’’ti. ‘‘Atthi panettha nāvā vā uḷumpo vā’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Nāvādīni olokente amhe jāti jaraṃ upaneti, jarā maraṇaṃ. Ahaṃ nibbematiko hutvā tīṇi ratanāni uddissa nikkhanto, tesaṃ me ānubhāvena imaṃ udakaṃ udakaṃ viya mā ahosī’’ti tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ āvajjetvā ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ti buddhānussatiṃ anussaranto saparivāro assasahassena udakapiṭṭhiṃ pakkhandi. Sindhavā piṭṭhipāsāṇe viya pakkhandiṃsu. Khurānaṃ aggā neva temiṃsu. 스승님께서도 그날 새벽 세상을 살피시던 중 마하깝삐나 왕과 그 일행을 보시고는 ‘이 마하깝삐나 왕은 상인들에게서 삼보가 출현했다는 소식을 듣고 그들의 말을 삼십만 금으로 공양한 뒤, 왕국을 버리고 천 명의 대신들에게 둘러싸여 나를 향해 출가하고자 내일 떠날 것이다. 그는 일행과 함께 사무애해와 더불어 아라한과에 이를 것이니, 내가 그를 마중 가리라’고 생각하셨습니다. 다음 날, 마치 전륜성왕이 작은 마을의 촌장을 마중 나가듯 몸소 발우와 가사를 들고 백이십 유순의 길을 마중 나가시어 찬다바가 강변의 니그로다 나무 아래에서 육색 광명을 내뿜으며 앉으셨습니다. 왕도 오던 중에 한 강에 이르러 ‘이 강 이름이 무엇이냐?’라고 물었습니다. ‘대왕이시여, 아빠랏짜라고 하옵니다.’ ‘여보게들, 이 강의 규모가 어떠하냐?’라고 묻자, ‘대왕이시여, 깊이는 1가부따이고 폭은 2가부따이옵니다’라고 답했습니다. ‘여기에 배나 뗏목이 있느냐?’ ‘대왕이시여, 없나이다’라고 답하자, 왕은 ‘배 등을 찾고 있는 동안 태어남은 우리를 늙음으로 인도하고, 늙음은 죽음으로 인도한다. 나는 의심을 버리고 삼보를 향해 떠나왔으니, 그분들의 위신력으로 이 물이 물처럼 되지 않기를!’이라며 삼보의 덕을 관하고 ‘이띠삐 소 바가와 아라항 삼마삼붇도’라고 불수념을 닦으며 일행과 함께 천 마리의 말을 타고 수면 위로 뛰어들었습니다. 신드산 명마들은 마치 돌판 위를 달리듯 수면 위를 달렸고, 말발굽 끝조차 물에 젖지 않았습니다. So taṃ uttaritvā purato gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Nīlavāhinī nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi aḍḍhayojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Taṃ pana nadiṃ disvā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammānussatiṃ anussaranto pakkhandi. Tampi atikkamitvā gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Candabhāgā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi yojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Imaṃ [Pg.356] pana nadiṃ disvā ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti saṅghānussatiṃ anussaranto pakkhandi. Taṃ pana nadiṃ atikkamitvā gacchanto satthu sarīrato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo addasa. Nigrodharukkhassa sākhāviṭapapalāsāni sovaṇṇamayāni viya ahesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana obhāso neva candassa, na sūriyassa, na devamārabrahmanāgasupaṇṇādīnaṃ aññatarassa, addhā ahaṃ satthāraṃ uddissa āgacchanto mahāgotamabuddhena diṭṭho bhavissāmī’’ti. So tāvadeva assapiṭṭhito otaritvā onatasarīro rasmianusārena satthāraṃ upasaṅkamitvā manosilārase nimujjanto viya buddharasmīnaṃ anto pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena, satthā tassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Desanāvasāne rājā saparivāro sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha sabbeva uṭṭhahitvā pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘āgamissati nu kho imesaṃ kulaputtānaṃ iddhimayapattacīvara’’nti upadhārento ‘‘ime kulaputtā paccekabuddhasahassassa cīvarasahassaṃ adaṃsu, kassapasammāsambuddhakāle vīsatiyā bhikkhusahassānampi vīsaticīvarasahassānipi adaṃsu. Anacchariyaṃ imesaṃ iddhimayapattacīvarāgamana’’nti ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha, bhikkhavo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Te tāvadeva aṭṭhaparikkhāradharā vassasaṭṭhikattherā viya hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā paccorohitvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu. 마하깝삐나 왕은 그 강을 건너 앞으로 나아가다가 또 다른 강을 발견하고 "이 강의 이름은 무엇인가?"라고 물었다. "대왕이시여, 닐라와히니 강이라고 합니다." "이 강의 규모는 어떠한가?" "대왕이시여, 깊이와 넓이가 모두 반 유순(1/2 유순)입니다." 나머지는 이전 강(아빠랏차 강)의 경우와 같았다. 그는 그 강을 보고 "세존에 의해 법은 잘 설해졌다"라고 법수념을 하며 강으로 뛰어들어 건넜다. 그 강을 건너 나아가다가 또 다른 강을 보고 "이 강의 이름은 무엇인가?"라고 물었다. "대왕이시여, 짠다바가 강이라고 합니다." "이 강의 규모는 어떠한가?" "대왕이시여, 깊이와 넓이가 모두 한 유순입니다." 나머지는 이전과 같았다. 이 강을 보고 "세존의 제자 공동체는 잘 수행하였다"라고 승수념을 하며 강을 건넜다. 그 강을 지나 나아가던 중, 스승의 몸에서 뿜어져 나오는 여섯 색깔의 광명(육색광명)을 보았다. 니그로다 나무의 가지와 줄기, 잎들이 마치 황금으로 만들어진 것처럼 빛났다. 왕은 생각했다. "이 빛은 달의 빛도 아니고, 해의 빛도 아니며, 천신, 마라, 범천, 나가, 가루다 중 그 누구의 빛도 아니다. 분명 내가 스승을 향해 오고 있음을 위대한 고따마 부처님께서 보신 것이 틀림없다." 그는 즉시 말에서 내려 몸을 굽히고 광명을 따라 스승께 다가갔다. 마치 석간주 액체 속에 잠기는 듯이 부처님의 광명 속으로 들어가 스승께 절을 올리고 천 명의 대신들과 함께 한쪽에 앉았다. 스승께서는 그에게 차제설법을 하셨다. 설법이 끝났을 때 왕과 그 일행은 예류과(소다원과)에 머물게 되었다. 그러자 그들 모두가 자리에서 일어나 출가를 요청했다. 스승께서는 '이 선남자들에게 신통으로 생긴 발우와 가사가 나타나겠는가?'라고 살피셨다. 이 선남자들이 과거 천 명의 벽지불에게 천 벌의 가사를 공양했고, 까싸빠 정등각자 시대에 이만 명의 비구들에게 이만 벌의 가사를 공양했음을 보셨다. 이들에게 신통으로 된 발우와 가사가 나타나는 것이 합당함을 아시고, 오른손을 내밀어 "오라 비구들이여, 괴로움의 끝을 내기 위해 바르게 청정범행을 닦으라"고 말씀하셨다. 그들은 즉시 팔발공덕을 갖춘 법랍 60년의 장로들과 같이 되어 허공으로 솟구쳐 올랐다가 다시 내려와 스승께 절을 올리고 앉았다. Tepi vāṇijakā rājakulaṃ gantvā raññā pahitabhāvaṃ ārocāpetvā deviyā ‘‘āgacchantū’’ti vutte pavisitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha ne devī pucchi – ‘‘tātā, kiṃ kāraṇā āgatātthā’’ti? ‘‘Mayaṃ raññā tumhākaṃ santikaṃ pahitā, tīṇi kira no satasahassāni dethā’’ti. ‘‘Tātā, atibahuṃ bhaṇatha, kiṃ tumhehi rañño kataṃ, kismiṃ vo rājā pasanno ettakaṃ dhanaṃ dāpesī’’ti? ‘‘Devi, na aññaṃ kiñci kataṃ, rañño pana ekaṃ sāsanaṃ ārocayimhā’’ti? ‘‘Sakkā pana, tātā, mayhaṃ ārocetu’’nti. ‘‘Sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, vadethā’’ti. ‘‘Devi buddho loke uppanno’’ti. Sāpi ‘‘taṃ sutvā purimanayeneva pītiyā phuṭṭhasarīrā tikkhattuṃ kiñci asallakkhetvā catutthe vāre ‘buddho’ti padaṃ sutvā, tātā, imasmiṃ pade raññā kiṃ dinna’’nti? ‘‘Satasahassaṃ, devī’’ti. ‘‘Tātā[Pg.357], ananucchavikaṃ raññā kataṃ evarūpaṃ sāsanaṃ sutvā tumhākaṃ satasahassaṃ dadamānena. Ahañhi vo mama duggatapaṇṇākāre tīṇi satasahassāni dammi, aparampi tumhehi rañño kiṃ ārocita’’nti? Te idañcidañcāti itarānipi dve sāsanāni ārocayiṃsu. Devī purimanayeneva pītiyā phuṭṭhasarīrā tikkhattuṃ kiñci asallakkhetvā catutthe vāre tatheva sutvā tīṇi tīṇi satasahassāni dāpesi, evaṃ te sabbānipi dvādasa satasahassāni labhiṃsu. 그 상인들도 왕궁으로 가서 왕이 보낸 사절임을 알렸다. 아노자 왕비가 "들어오게 하라"고 말하자 그들은 들어가 절을 올리고 한쪽에 섰다. 그때 왕비가 그들에게 물었다. "친애하는 이들이여, 무슨 이유로 왔는가?" "저희는 왕의 심부름으로 왔습니다. 왕께서 저희에게 30만(냥)을 주라고 하셨습니다." "친애하는 이들이여, 그대들은 매우 큰 금액을 말하는구나. 그대들이 왕을 위해 무슨 일을 하였기에, 왕께서 그대들에게 흡족하여 이토록 많은 재물을 주게 하셨는가?" "왕비님이시여, 다른 일은 하지 않았습니다. 다만 왕께 한 소식을 전해드렸을 뿐입니다." "친애하는 이들이여, 그 소식을 나에게도 전해줄 수 있겠는가?" "가능합니다, 왕비님." "그렇다면 말해 보아라." "왕비님이시여, 세상에 부처님께서 출현하셨습니다." 그녀 또한 그 말을 듣고 이전의 경우처럼 환희가 온몸에 가득 찼다. 세 번이나 아무것도 알아차리지 못하다가 네 번째에 '부처님'이라는 단어를 듣고 물었다. "친애하는 이들이여, 이 소식에 대해 왕께서는 무엇을 주셨는가?" "10만(냥)을 주셨습니다, 왕비님." "친애하는 이들이여, 그런 소식을 듣고 그대들에게 겨우 10만을 주다니 왕께서 합당하지 않게 처신하셨구나. 나는 나의 보잘것없는 선물로 그대들에게 30만을 주겠다. 왕께 또 무엇을 전해드렸는가?" 그들은 이것과 저것이라며 나머지 두 가지 소식도 전했다. 왕비는 이전과 같이 환희로 온몸이 가득 차 세 번은 아무것도 감지하지 못하다가, 네 번째에 그 소식을 듣고 각각 30만씩을 더 주게 했다. 이리하여 그들은 모두 합쳐 120만(냥)의 재물을 얻게 되었다. Atha ne devī pucchi – ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti? Devi, ‘‘satthāraṃ uddissa ‘pabbajissāmī’ti gato’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena kiṃ sāsanaṃ dinna’’nti? ‘‘Sabbaṃ kira tena tumhākaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ, tumhe kira yathāruciyā sampattiṃ anubhavathā’’ti. ‘‘Amaccā pana kahaṃ, tātā’’ti? Tepi ‘‘‘raññā saddhiṃyeva pabbajissāmā’ti gatā, devī’’ti. Sā tesaṃ bhariyāyo pakkosāpetvā, ammā, tumhākaṃ sāmikā ‘‘raññā saddhiṃ pabbajissāmā’’ti gatā, ‘‘tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Kiṃ pana tehi amhākaṃ sāsanaṃ pahitaṃ, devī’’ti? ‘‘Tehi kira attano sampatti tumhākaṃ vissaṭṭhā, tumhe kira taṃ sampattiṃ yathāruci paribhuñjathā’’ti. ‘‘Tumhe pana, devi, kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Ammā, so tāva rājā sāsanaṃ sutvā magge ṭhitakova tīhi satasahassehi tīṇi ratanāni pūjetvā kheḷapiṇḍaṃ viya sampattiṃ pahāya ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto, mayā pana tiṇṇaṃ ratanānaṃ sāsanaṃ sutvā tīṇi ratanāni navahi satasahassehi pūjitāni, na kho panesā sampatti nāma raññoyeva dukkhā, mayhampi dukkhāyeva. Ko raññā chaḍḍitakheḷapiṇḍaṃ jāṇukehi patiṭṭhahitvā mukhena gaṇhissati, na mayhaṃ sampattiyā attho, ahampi satthāraṃ uddissa gantvā pabbajissāmī’’ti. ‘‘Devi, mayampi tumheheva saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. ‘‘Sace sakkotha, sādhu, ammā’’ti? ‘‘Sakkoma, devī’’ti. ‘‘Sādhu, ammā, tena hi ethā’’ti rathasahassaṃ yojāpetvā rathaṃ āruyha tāhi saddhiṃ nikkhamitvā antarāmagge paṭhamaṃ nadiṃ disvā yathā raññā puṭṭhaṃ, tatheva pucchitvā sabbapavattiṃ sutvā ‘‘rañño gatamaggaṃ olokethā’’ti vatvā ‘‘sindhavānaṃ padavalañjaṃ na passāma, devī’’ti vutte ‘‘rājā tīṇi ratanāni uddissa nikkhanto saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati. Ahampi tīṇi ratanāni uddissa nikkhantā, tesameva anubhāvena idaṃ udakaṃ viya mā ahosī’’ti [Pg.358] tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ anussaritvā rathasahassaṃ pesesi. Udakaṃ piṭṭhipāsāṇasadisaṃ ahosi. Cakkānaṃ aggagganemivaṭṭiyo neva temiṃsu. Eteneva upāyena itarā dve nadiyo uttari. 그때 왕비가 그들에게 물었습니다. "여보게들, 왕께서는 어디 계시는가?" "왕비님이시여, 부처님을 향하여 '출가하리라' 하고 떠나셨습니다." "그분께서 나에게 무슨 소식을 남기셨는가?" "왕께서는 당신들에게 모든 권세를 넘겨주셨다고 합니다. '그대들은 원하는 대로 재산을 누리라'고 하셨습니다." "그러면 대신들은 어디 있는가?" 그들도 "왕과 함께 출가하리라며 떠났습니다, 왕비님이시여."라고 대답했습니다. 그녀는 그들의 아내들을 불러 모아 "어머니들이여, 그대들의 남편들이 왕과 함께 출가하리라며 떠났소. 그대들은 어찌 하겠소?"라고 물었습니다. "왕비님이시여, 그들이 저희에게 무슨 소식을 보냈습니까?" "그들은 자신의 재산을 그대들에게 넘겨주었으니, 그대들은 그 재산을 원하는 대로 누리라고 하였소." "그러면 왕비님께서는 어찌 하시겠습니까?" "어머니들이여, 왕께서는 소식을 듣자마자 길에 서서 30만 냥으로 삼보에 공양하고, 왕궁의 재산을 침 뱉은 것 같이 버리고 '출가하리라'며 떠나셨소. 나 역시 삼보의 소식을 듣고 90만 냥으로 삼보에 공양하였소. 이 재산이라는 것은 왕에게만 괴로운 것일 뿐만 아니라 나에게도 괴로움일 뿐이오. 누가 왕이 내뱉은 가래침을 무릎을 꿇고 입으로 받겠소? 나는 재산에 뜻이 없소. 나 또한 부처님을 향해 가서 출가하겠소." "왕비님이시여, 저희도 당신과 함께 출가하겠습니다." "할 수 있다면 좋소, 어머니들이여." "할 수 있습니다, 왕비님이시여." "좋소, 어머니들이여. 그렇다면 오시오." 그녀는 천 대의 수레를 준비시켜 수레에 올라 그들과 함께 출발했습니다. 도중에 첫 번째 강을 보고 왕이 물었던 것처럼 물어 모든 사정을 듣고는 "왕이 가신 길을 살펴보라"고 말했으나, "왕비님이시여, 말들의 발자국이 보이지 않습니다"라는 대답을 들었습니다. 그녀는 '왕께서 삼보를 향해 떠나시며 진실의 서약을 하고 가셨을 것이다. 나 또한 삼보를 향해 떠나니, 그분들의 위신력으로 이 물이 물처럼 되지 않게 하소서'라고 삼보의 덕을 거듭 생각하며 천 대의 수레를 몰게 했습니다. 물은 바위 바닥처럼 단단해졌습니다. 수레바퀴의 가장자리조차 젖지 않았습니다. 이와 같은 방법으로 다른 두 강도 건넜습니다. Atha satthā tassāgamanabhāvaṃ ñatvā yathā attano santike nisinnā bhikkhū na paññāyanti, evamakāsi. Sāpi gacchantī gacchantī satthu sarīrato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo disvā tatheva cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pucchi – ‘‘bhante, mahākappino tumhākaṃ uddissa nikkhanto āgatettha maññe, kahaṃ so, amhākampi naṃ dassethā’’ti? ‘‘Nisīdatha tāva, idheva naṃ passissathā’’ti. Tā sabbāpi tuṭṭhacittā ‘‘idheva kira nisinnā sāmike passissāmā’’ti nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathesi, anojādevī desanāvasāne saparivārā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Mahākappinatthero tāsaṃ vaḍḍhitadhammadesanaṃ suṇanto saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe satthā tāsaṃ te bhikkhū arahattappatte dassesi. Tāsaṃ kira āgatakkhaṇeyeva attano sāmike kāsāvadhare muṇḍakasīse disvā cittaṃ ekaggaṃ na bhaveyya, tena maggaphalāni pattuṃ na sakkuṇeyyuṃ. Tasmā acalasaddhāya patiṭṭhitakāle tāsaṃ te bhikkhū arahattappatteyeva dassesi. 그때 스승께서는 그녀가 올 것을 아시고, 당신 곁에 앉아 있는 비구들이 보이지 않게 하셨습니다. 그녀도 가고 또 가다가 스승의 몸에서 나오는 여섯 가지 빛을 보고 전과 같이 생각하며 스승께 다가가 절하고 한 곁에 서서 물었습니다. "세존이시여, 마하깝삐나 왕께서 당신을 향해 떠나 이곳에 오신 듯합니다. 그분은 어디 계십니까? 저희에게 그분을 보여주십시오." "잠시 앉아 있거라. 여기서 그를 보게 될 것이다." 그들 모두 기쁜 마음으로 "여기 앉아 있으면 남편들을 보게 되겠구나" 생각하며 자리에 앉았습니다. 스승께서는 그들에게 차례대로 법을 설하셨고, 아노자 왕비는 설법 끝에 권속들과 함께 예류과를 성취했습니다. 마하깝삐나 장로는 그 여인들을 위해 설해지는 법문을 들으며 권속들과 함께 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과를 성취했습니다. 그 순간 스승께서는 그들에게 아라한과를 얻은 그 비구들을 보여주셨습니다. 그들이 오자마자 가사를 입고 머리를 깎은 남편들의 모습을 보았다면 마음이 집중되지 않았을 것이고, 그로 인해 도과를 얻지 못했을 것이기 때문입니다. 그러므로 신심이 요지부동하게 확립되었을 때, 그들에게 아라한과에 이른 비구들을 보여주신 것입니다. Tāpi te disvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ tāva pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti vatvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pabbajjaṃ yāciṃsu. Evaṃ kira vutte ‘‘satthā uppalavaṇṇāya āgamanaṃ cintesī’’ti ekacce vadanti. Satthā pana tā upāsikāyo āha – ‘‘sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajethā’’ti. Tā anupubbena janapadacārikaṃ caramānā antarāmagge mahājanena abhihaṭasakkārasammānā padasāva vīsayojanasatikaṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthāpi bhikkhusahassaṃ ādāya ākāseneva jetavanaṃ agamāsi. Tatra sudaṃ āyasmā mahākappino rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānento vicarati. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ – ‘‘bhante, mahākappino ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti udānaṃ udānento vicarati, attano kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha kathesi maññe’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ [Pg.359] ārabbha udānaṃ udānesī’’ti. ‘‘Bhagavā me, bhante, taṃ ārabbha udānabhāvaṃ vā anudānabhāvaṃ vā jānātī’’ti? Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama putto kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha udānaṃ udāneti, puttassa pana me dhammapīti nāma dhammarati nāma uppajjati, so amatamahānibbānaṃ ārabbha eva udānaṃ udānesī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그녀들도 그들을 보고 오체투지로 절하며 "존자시여, 당신들의 출가 목적이 드디어 완성되었습니다"라고 말하고, 스승께 절하고 한 곁에 서서 출가를 청했습니다. 이렇게 청했을 때 "스승께서 우빨라완나의 도착을 생각하셨다"고 어떤 스승들은 말합니다. 그러나 스승께서는 그 여신도들에게 "사왓티로 가서 비구니 사찰에서 출가하라"고 말씀하셨습니다. 그들은 차례로 여러 지방을 거쳐 가며 도중에 많은 사람으로부터 공양과 존경을 받았으며, 맨발로 120유순의 길을 걸어 비구니 사찰에서 출가하여 아라한과를 성취했습니다. 스승께서도 천 명의 비구들을 데리고 허공으로 제따와나 숲으로 가셨습니다. 거기서 마하깝삐나 존자는 밤에 머무는 곳이나 낮에 머무는 곳 등에서 "아, 행복하구나! 아, 행복하구나!"라고 기쁨의 노래를 읊으며 다녔습니다. 비구들이 부처님께 아뢰었습니다. "세존이시여, 마하깝삐나 존자가 '아, 행복하구나! 아, 행복하구나!'라며 노래를 부르며 다닙니다. 아마도 자신의 감각적 욕망의 행복이나 왕의 행복을 생각하며 말하는 듯합니다." 스승께서는 그를 불러 "깝삐나여, 네가 감각적 욕망의 행복이나 왕의 행복을 생각하며 기쁨의 노래를 읊는다는 것이 사실이냐?"라고 물으셨습니다. "세존이시여, 당신께서는 제가 그것을 두고 노래하는지 아닌지 알고 계십니다." 스승께서는 "비구들이여, 내 아들은 감각적 욕망의 행복이나 왕의 행복을 두고 기쁨의 노래를 부르는 것이 아니다. 내 아들에게는 법의 희열과 법에 대한 즐거움이 생겨난 것이다. 그는 불사의 대열반을 두고 기쁨의 노래를 읊는 것이다"라고 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 79. 79. ‘‘Dhammapīti sukhaṃ seti, vippasannena cetasā; Ariyappavedite dhamme, sadā ramati paṇḍito’’ti. "법의 기쁨을 누리는 자는 맑고 깨끗한 마음으로 행복하게 잠드나니, 지혜로운 자는 성인들이 설하신 법 안에서 항상 즐거워한다." Tattha dhammapītīti dhammapāyako, dhammaṃ pivantoti attho. Dhammo ca nāmesa na sakkā bhājanena yāguādīni viya pātuṃ? Navavidhaṃ pana lokuttaradhammaṃ nāmakāyena phusanto ārammaṇato sacchikaronto pariññābhisamayādīhi dukkhādīni ariyasaccāni paṭivijjhanto dhammaṃ pivati nāma. Sukhaṃ setīti desanāmattamevetaṃ, catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho. Vippasannenāti anāvilena nirupakkilesena. Ariyappavediteti buddhādīhi ariyehi pavedite satipaṭṭhānādibhede bodhipakkhiyadhamme. Sadā ramatīti evarūpo dhammapīti vippasannena cetasā viharanto paṇḍiccena samannāgato sadā ramati abhiramatīti. 거기서 '법의 기쁨을 마시는 자(dhammapīti)'란 법을 마시는 자라는 뜻이다. 법이라는 이름의 이것은 그릇에 담긴 죽(yāgu) 등과 같이 마실 수 있는 것이 아니다. 그러나 아홉 가지 출세간법을 명신(nāmakāya, 정신적 몸)으로 접하고 대상으로 삼아 직접 체험하며, 고제 등의 사성제를 두루 아는 통찰(pariññābhisamaya) 등으로 꿰뚫어 아는 자를 법을 마시는 자라고 한다. '행복하게 잠든다(sukhaṃ seti)'라는 말은 설법상의 표현일 뿐이며, 네 가지 자세(iriyāpatha) 모두에서 행복하게 머문다는 뜻이다. '깨끗한(vippasannena)'이란 혼탁함이 없고 번뇌가 없는 상태를 말한다. '성인이 설하신(ariyappavedite)'이란 부처님 등 성인들이 설하신 사념처 등의 차별이 있는 보리분법을 말한다. '항상 즐거워한다(sadā ramati)'란 이와 같은 법의 기쁨으로 깨끗해진 마음으로 머무는 지혜를 갖춘 자가 항상 즐거워하고 매우 즐거워한다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpannādayo ahesunti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류사(sotāpanna) 등이 되었다. Mahākappinattheravatthu catutthaṃ. 네 번째 마하깝삐나(Mahākappina) 장로 이야기가 끝났다. 5. Paṇḍitasāmaṇeravatthu 5. 빤디따(Paṇḍita) 사미 이야기 Udakañhi nayantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto paṇḍitasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi. 스승(부처님)께서는 제따와나(Jetavana) 숲에 머무실 때, '실로 물길을 인도하는 자들은(Udakañhi nayanti)'으로 시작하는 이 법문을 빤디따 사미를 인연으로 설하셨다. Atīte kira kassapasammāsambuddho vīsatikhīṇāsavasahassaparivāro bārāṇasiṃ agamāsi. Manussā attano balaṃ sallakkhetvā aṭṭhapi dasapi ekato hutvā agantukadānādīni adaṃsu. Athekadivasaṃ satthā bhattakiccapariyosāne evaṃ anumodanamakāsi – 전해오는 바에 의하면, 과거에 까사빠(Kassapa) 정등각자께서 이만 명의 아라한들에게 둘러싸여 바라나시(Bārāṇasī)로 가셨다. 사람들은 자신의 능력을 헤아려 여덟 명 혹은 열 명씩 한데 모여서 방문한 분들을 위한 보시(āgantukadāna) 등을 행하였다. 그러던 어느 날 스승께서는 공양을 마치신 후에 다음과 같이 축원(anumodana)을 하셨다. ‘‘Upāsakā idha ekacco ‘attano santakameva dātuṃ vaṭṭati, kiṃ parena samādapitenā’ti attanāva dānaṃ deti, paraṃ na samādapeti[Pg.360]. So nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadaṃ labhati, no parivārasampadaṃ. Ekacco paraṃ samādapeti, attanā na deti. So nibbattanibbattaṭṭhāne parivārasampadaṃ labhati, no bhogasampadaṃ ekacco attanāpi na deti, parampi na samādapeti. So nibbattanibbattaṭṭhāne neva bhogasampadaṃ labhati, na parivārasampadaṃ, vighāsādova hutvā jīvati. Ekacco attanā ca deti, parañca samādapeti. So nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadampi labhati parivārasampadampī’’ti. "우바새들이여, 이 세상에 어떤 사람은 '자신의 소유물만을 보시하는 것이 마땅하다. 다른 사람에게 권해서 무엇하겠는가?'라고 생각하며 스스로는 보시를 하지만, 남에게는 권하지 않습니다. 그는 태어나는 곳마다 재물의 풍요(bhogasampada)는 얻지만 권속의 풍요(parivārasampada)는 얻지 못합니다. 어떤 사람은 남에게는 권하지만, 자신은 보시하지 않습니다. 그는 태어나는 곳마다 권속의 풍요는 얻지만 재물의 풍요는 얻지 못합니다. 어떤 사람은 자신도 보시하지 않고 남에게 권하지도 않습니다. 그는 태어나는 곳마다 재물의 풍요도 얻지 못하고 권속의 풍요도 얻지 못하며, 남이 먹다 남은 음식이나 먹으며 살아갑니다. 어떤 사람은 자신도 보시하고 남에게도 권합니다. 그는 태어나는 곳마다 재물의 풍요도 얻고 권속의 풍요도 얻습니다." Taṃ sutvā samīpe ṭhito eko paṇḍitapuriso cintesi – ‘‘ahaṃ dāni tathā karissāmi, yathā me dvepi sampattiyo bhavissantī’’ti. So satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, svātanāya mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Kittakehi te bhikkhūhi attho’’ti? ‘‘Kittako pana vo, bhante, parivāro’’ti? ‘‘Vīsati bhikkhusahassānī’’ti. ‘‘Bhante, sabbehi saddhiṃ svātanāya mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Satthā adhivāsesi. So gāmaṃ pavisitvā, ‘‘ammatātā, svātanāya mayā buddhappamukho bhikkhusaṅgho nimantito, tumhe yattakānaṃ bhikkhūnaṃ dātuṃ sakkhissatha, tattakānaṃ dānaṃ dethā’’ti ārocetvā vicaranto attano attano balaṃ sallakkhetvā ‘‘mayaṃ dasannaṃ dassāma, mayaṃ vīsatiyā, mayaṃ satassa, mayaṃ pañcasatāna’’nti vutte sabbesaṃ vacanaṃ ādito paṭṭhāya paṇṇe āropesi. 그 법문을 듣고 곁에 서 있던 한 현명한 남자가 생각했다. '나는 이제 두 가지 풍요를 모두 얻을 수 있도록 부처님께서 말씀하신 대로 하리라.' 그는 스승께 절을 올리고 말씀드렸다. "세존이시여, 내일 저의 공양을 받으십시오." "수행자가 얼마나 필요한가?" "세존이시여, 당신의 권속은 얼마나 되십니까?" "수행자가 이만 명이라네." "세존이시여, 내일 모든 수행자와 함께 저의 공양을 받으십시오." 스승께서 승낙하셨다. 그는 마을로 들어가 "어머니, 아버지들이여, 내일 내가 부처님을 필두로 한 수행자 승가를 초청했습니다. 여러분이 보시할 수 있는 만큼 수행자들에게 보시를 하십시오"라고 알리며 돌아다녔다. 사람들은 각자의 능력을 헤아려 "우리는 열 명에게 주겠소", "우리는 스무 명", "우리는 백 명", "우리는 오백 명"이라고 말했고, 그는 모든 사람의 말을 처음부터 장부에 기록했다. Tena ca samayena tasmiṃ nagare atiduggatabhāveneva ‘‘mahāduggato’’ti paññāto eko puriso atthi. So tampi sammukhāgataṃ disvā, samma mahāduggata, mayā svātanāya buddhappamukho bhikkhusaṅgho nimantito, sve nagaravāsino dānaṃ dassanti, ‘‘tvaṃ kati bhikkhū bhojessasī’’ti? ‘‘Sāmi, mayhaṃ kiṃ bhikkhūhi, bhikkhūhi nāma sadhanānaṃ attho, mayhaṃ pana sve yāguatthāya taṇḍulanāḷimattampi natthi, ahaṃ bhatiṃ katvā jīvāmi, kiṃ me bhikkhūhī’’ti? Samādapakena nāma byattena bhavitabbaṃ. Tasmā so tena ‘‘natthī’’ti vuttepi tuṇhībhūto ahutvā evamāha – ‘‘samma mahāduggata, imasmiṃ nagare subhojanaṃ bhuñjitvā sukhumavatthaṃ nivāsetvā nānābharaṇapaṭimaṇḍitā sirisayane sayamānā bahū janā sampattiṃ anubhavanti, tvaṃ pana divasaṃ bhatiṃ katvā kucchipūraṇamattampi na labhasi, evaṃ [Pg.361] santepi ‘ahaṃ pubbe puññaṃ akatattā kiñci na labhāmī’ti na jānāsī’’ti? ‘‘Jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Atha kasmā idāni puññaṃ na karosi, tvaṃ yuvā balasampanno, kiṃ tayā bhatiṃ katvāpi yathābalaṃ dānaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti? So tasmiṃ kathenteyeva saṃvegappatto hutvā ‘‘mayhampi ekaṃ bhikkhuṃ paṇṇe āropehi, kiñcideva bhatiṃ katvā ekassa bhikkhaṃ dassāmī’’ti āha. Itaro ‘‘kiṃ ekena bhikkhunā paṇṇe āropitenā’’ti na āropesi? Mahāduggatopi gehaṃ gantvā bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, nagaravāsino sve saṅghabhattaṃ karissanti, ahampi samādapakena ‘ekassa bhikkhaṃ dehī’ti vutto, mayampi sve ekassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti. Athassa bhariyā ‘‘mayaṃ daliddā, kasmā tayā sampaṭicchita’’nti avatvāva, ‘‘sāmi, bhaddakaṃ te kataṃ, mayaṃ pubbepi kiñci adatvā idāni duggatā jātā, mayaṃ ubhopi bhatiṃ katvā ekassa bhikkhaṃ dassāma, sāmī’’ti vatvā ubhopi gehā nikkhamitvā bhatiṭṭhānaṃ agamaṃsu. 그때 그 성에 너무나 가난하여 '마하둑가따(Mahāduggata, 대단히 가난한 자)'라고 알려진 한 남자가 있었다. 공양을 권유하던 남자가 그를 보고 말했다. "이보게 마하둑가따, 내가 내일 공덕을 위해 부처님을 필두로 한 수행자 승가를 초청했네. 내일 성 사람들이 보시를 할 것인데, 자네는 몇 명의 수행자에게 공양을 대접하겠는가?" "주인님, 저에게 수행자들이 무슨 소용입니까? 수행자들이라는 것은 재산이 있는 사람들에게나 필요한 일입니다. 저에게는 내일 죽을 끓일 쌀 한 되(nāḷi)조차 없습니다. 저는 품을 팔아 살아갑니다. 수행자들이 저와 무슨 상관입니까?" 권유하는 자는 모름지기 영리해야 하는 법이다. 그래서 그는 "없다"는 말을 듣고도 침묵하지 않고 이렇게 말했다. "이보게 마하둑가따, 이 성에는 좋은 음식을 먹고 부드러운 옷을 입으며 여러 장신구로 치장하고 화려한 침상에서 잠들며 풍요를 누리는 사람들이 많네. 그런데 자네는 하루 종일 품을 팔아도 배를 채울 정도조차 얻지 못하네. 사정이 이런데도 '내가 전생에 공덕을 짓지 않아서 아무것도 얻지 못하는구나'라는 것을 모르는가?" "주인님, 압니다." "그런데 어찌하여 지금 공덕을 짓지 않는가? 자네는 젊고 힘도 좋지 않은가. 품을 팔아서라도 능력껏 보시를 하는 것이 마땅하지 않겠는가?" 그가 이렇게 말하자 마하둑가따는 전율(saṃvega)을 느끼며 말했다. "제 이름도 장부에 수행자 한 명으로 올려주십시오. 어떻게든 품을 팔아 한 분께 공양을 올리겠습니다." 다른 이(권유자)는 '수행자 한 명을 장부에 올려서 무엇하겠는가'라며 (처음에는) 올리지 않았다. 마하둑가따는 집으로 돌아가 아내에게 말했다. "여보, 성 사람들이 내일 승가 공양을 올린다고 하오. 나도 권유하는 분에게 '한 분께 공양을 올리라'는 권유를 받았고, 우리도 내일 한 분께 공양을 올리기로 했소." 그러자 그의 아내는 "우리는 가난한데 왜 당신이 그것을 수락했느냐"고 말하지 않고, "여보, 당신은 좋은 일을 하셨어요. 우리는 전생에도 아무것도 보시하지 않아서 지금 이렇게 가난하게 된 것이니, 여보, 우리 둘 다 품을 팔아서 수행자 한 분께 공양을 올립시다"라고 말하고는 부부가 함께 집을 나서 품 파는 곳으로 갔다. Mahāseṭṭhi taṃ disvā ‘‘kiṃ, samma mahāduggata, bhatiṃ karissasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, ayyā’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Yaṃ tumhe kāressatha, taṃ karissāmī’’ti. ‘‘Tena hi mayaṃ sve dve tīṇi bhikkhusatāni bhojessāma, ehi, dārūni phālehī’’ti vāsipharasuṃ nīharitvā dāpesi. Mahāduggato daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā mahussāhappatto vāsiṃ pahāya pharasuṃ gaṇhanto, pharasuṃ pahāya vāsiṃ gaṇhanto dārūni phāleti. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘samma, tvaṃ ajja ativiya ussāhappatto kammaṃ karosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Sāmi, ahaṃ sve ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’’ti. Taṃ sutvā seṭṭhi pasannamānaso cintesi – ‘‘aho iminā dukkaraṃ kataṃ, ‘ahaṃ duggato’ti tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘bhatiṃ katvā ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’ti vadatī’’ti. Seṭṭhibhariyāpi tassa bhariyaṃ disvā, ‘‘amma, kiṃ kammaṃ karissasī’’ti pucchitvā ‘‘yaṃ tumhe kāressatha, taṃ karomī’’ti vutte udukkhalasālaṃ pavesetvā suppamusalādīni dāpesi. Sā naccantī viya tuṭṭhapahaṭṭhā vīhiṃ koṭṭeti ceva ophuṇāti ca. Atha naṃ seṭṭhibhariyā pucchi – ‘‘amma, tvaṃ ativiya tuṭṭhapahaṭṭhā kammaṃ karosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Ayye, imaṃ bhatiṃ katvā mayampi ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmā’’ti. Taṃ sutvā seṭṭhibhariyāpi tassaṃ ‘‘aho vatāyaṃ dukkarakārikā’’ti pasīdi. Seṭṭhi mahāduggatassa dārūnaṃ [Pg.362] phālitakāle ‘‘ayaṃ te bhatī’’ti sālīnaṃ catasso nāḷiyo dāpetvā ‘‘ayaṃ te tuṭṭhidāyo’’ti aparāpi catasso nāḷiyo dāpesi. 대장자(大長者)가 그를 보고 "이보게 마하둑가타여, 품팔이 일을 하겠는가?"라고 물었다. "예, 주인님." "무슨 일을 하겠는가?" "주인님께서 시키시는 일이라면 무엇이든 하겠습니다." "그렇다면 우리가 내일 이백 명에서 삼백 명의 스님들께 공양을 올릴 것이니, 와서 땔나무를 패거라." 하며 도끼와 자귀를 꺼내어 주게 했다. 마하둑가타는 옷자락을 단단히 여며 매고 큰 의욕이 넘쳐서, 자귀를 내려놓고 도끼를 잡고, 도끼를 내려놓고 자귀를 잡으며 땔나무를 패었다. 그러자 장자가 그에게 "이보게, 자네가 오늘 유독 열정적으로 일을 하는구먼. 도대체 무슨 연유인가?"라고 물었다. "주인님, 제가 내일 스님 한 분께 공양을 올리려 합니다." 그 말을 듣고 장자는 기쁜 마음이 되어 생각했다. '오, 이 사람은 참으로 행하기 어려운 일을 하는구나. "나는 가난한 자다"라며 손을 놓고 있지 않고, "품팔이를 해서라도 스님 한 분께 공양을 올리겠다"고 말하는구나.' 장자의 아내 또한 그의 아내를 보고 "애야, 너는 무슨 일을 하겠느냐?"라고 물었고, "마님께서 시키시는 일이라면 무엇이든 하겠습니다"라고 대답하자 절구간으로 데려가 키와 절구공이 등을 내주었다. 그녀는 마치 춤을 추듯 매우 기뻐하며 벼를 찧고 또 키질하였다. 그러자 장자의 아내가 그녀에게 물었다. "애야, 네가 무척 기뻐하며 일을 하는구나. 도대체 무슨 연유냐?" "마님, 이 품팔이 일을 해서 저희도 스님 한 분께 공양을 올리려 합니다." 그 말을 듣고 장자의 아내 또한 그녀에 대해 '오, 참으로 이 여인은 행하기 어려운 일을 하는구나'라며 신심을 내었다. 장자는 마하둑가타가 땔나무 패는 일을 마쳤을 때 "이것은 그대의 품삯이네"라며 네 되의 쌀을 주게 하고, "이것은 그대에게 주는 상금이네"라며 추가로 네 되의 쌀을 더 주게 했다. So gehaṃ gantvā bhariyaṃ āha – ‘‘mayā bhatiṃ katvā sāli laddho, ayaṃ nivāpo bhavissati, tayā laddhāya bhatiyā dadhitelakaṭukabhaṇḍāni gaṇhāhī’’ti. Seṭṭhibhariyāpi puna tassā ekaṃ sappikaroṭikañceva dadhibhājanañca kaṭukabhaṇḍañca suddhataṇḍuḷināḷiñca dāpesi. Iti ca ubhinnampi nava taṇḍulanāḷiyo ahesuṃ. Te ‘‘deyyadhammo no laddho’’ti tuṭṭhahaṭṭhā pātova uṭṭhahiṃsu. Bhariyā mahāduggataṃ āha – ‘‘gaccha, sāmi, paṇṇaṃ pariyesitvā āharā’’ti. So antarāpaṇe paṇṇaṃ adisvā nadītīraṃ gantvā ‘‘ajja ayyānaṃ bhojanaṃ dātuṃ labhissāmī’’ti pahaṭṭhamānaso gāyanto paṇṇaṃ uccinati. Mahājālaṃ khipitvā ṭhito kevaṭṭo ‘‘mahāduggatassa saddena bhavitabba’’nti taṃ pakkositvā pucchi – ‘‘ativiya tuṭṭhacitto gāyasi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Paṇṇaṃ uccināmi, sammā’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’’ti. ‘‘Aho sukhito, bhikkhu, so tava kiṃ paṇṇaṃ khādissatī’’ti? ‘‘Kiṃ karomi, samma, attanā laddhapaṇṇena bhojessāmī’’ti? ‘‘Tena hi ehī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, sammā’’ti? ‘‘Ime macche gahetvā pādagghanakāni aḍḍhagghanakāni kahāpaṇagghanakāni ca uddānāni karohī’’ti. So tathā akāsi. Baddhabaddhe macche nagaravāsino nimantitanimantitānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya hariṃsu. Tassa macchuddānāni karontasseva bhikkhācāravelā pāpuṇi. So velaṃ sallakkhetvā ‘‘gamissāmahaṃ, samma, ayaṃ bhikkhūnaṃ āgamanavelā’’ti āha. ‘‘Atthi pana kiñci macchuddāna’’nti? ‘‘Natthi, samma, sabbāni khīṇānī’’ti. ‘‘Tena hi mayā attano atthāya vālukāya nikhaṇitvā cattāro rohitamacchā ṭhapitā, sace bhikkhuṃ bhojetukāmosi, ime gahetvā gacchā’’ti te macche tassa adāsi. 그는 집으로 돌아가 아내에게 말했다. "내가 품팔이를 해서 쌀을 얻었소. 이것으로 공양물을 삼읍시다. 당신이 받은 품삯으로는 요거트, 기름, 향신료 등을 사오시오." 장자의 아내 또한 다시 그녀에게 버터 단지 하나와 요거트 그릇, 향신료, 그리고 깨끗한 쌀 한 되를 주게 했다. 그리하여 두 사람 모두에게 아홉 되의 쌀이 생기게 되었다. 그들은 "우리가 보시할 물건을 얻었구나"라며 매우 기뻐하며 이른 아침에 일어났다. 아내가 마하둑가타에게 말했다. "서방님, 가서 채소를 구해서 가져오세요." 그는 시장에서 채소를 발견하지 못하자 강가로 가서 '오늘 스님들께 음식을 공양 올릴 수 있게 되었구나'라며 즐거운 마음으로 노래를 부르며 채소를 뜯었다. 큰 그물을 던지고 서 있던 어부가 '마하둑가타의 목소리임에 틀림없다'라고 생각하며 그를 불러 물었다. "자네가 무척 기쁜 마음으로 노래를 부르는구먼. 무슨 연유인가?" "이보게, 채소를 뜯고 있다네." "그것으로 무엇을 하려나?" "스님 한 분께 공양을 올릴 것이라네." "오, 참으로 복된 스님이시겠군. 그분이 자네의 채소를 어찌 드시겠는가?" "이보게, 어찌하겠는가? 내가 직접 얻은 채소로 공양을 올릴 것이네." "그렇다면 이리로 오게." "무엇을 하면 되겠는가?" "이 물고기들을 가져다가 한 마사 가치, 반 카하파나 가치, 그리고 한 카하파나 가치의 묶음들로 만들게." 그는 시키는 대로 했다. 성안 사람들이 청해 모신 스님들을 위해 그가 묶어놓은 물고기 묶음들을 가져갔다. 그가 물고기 묶음을 만들고 있을 때 스님들의 탁발 시간이 되었다. 그는 시간을 확인하고 "이보게, 나는 가야겠네. 지금이 스님들께서 오실 시간이라네"라고 말했다. "남은 물고기 묶음이 조금이라도 있는가?" "없네, 친구여. 전부 다 떨어졌다네." "그렇다면 내가 나중에 먹으려고 모래 속에 묻어둔 잉어 네 마리가 있네. 만약 스님께 공양을 올리고 싶다면 이것들을 가지고 가게" 하며 그 물고기들을 그에게 주었다. Taṃ divasaṃ pana satthā paccūsakāle lokaṃ volokento mahāduggataṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘mahāduggato ‘ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’ti bhariyāya [Pg.363] saddhiṃ hiyyo bhatiṃ akāsi, kataraṃ nu kho bhikkhuṃ labhissatī’’ti cintetvā ‘‘manussā paṇṇe āropitasaññāya bhikkhū gahetvā attano attano gehesu nisīdāpessanti, mahāduggato maṃ ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ na labhissatī’’ti upadhāresi. Buddhā kira duggatesu anukampaṃ karonti. Tasmā satthā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā ‘‘mahāduggataṃ saṅgaṇhissāmī’’ti gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdi. Mahāduggatepi macche gahetvā gehaṃ pavisante sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti olokento ‘‘hiyyo, mahāduggato ‘ekassa bhikkhuno bhikkhaṃ dassāmī’ti attano bhariyāya saddhiṃ bhatiṃ akāsi, kataraṃ nu kho bhikkhuṃ labhissatī’’ti cintetvā ‘‘natthetassa añño bhikkhu, satthā pana mahāduggatassa saṅgahaṃ karissāmī’’ti gandhakuṭiyaṃ nisinno. Mahāduggato attano upakappanakaṃ yāgubhattaṃ paṇṇasūpeyyampi tathāgatassa dadeyya, ‘‘yaṃnūnāhaṃ mahāduggatassa gehaṃ gantvā bhattakārakakammaṃ kareyya’’nti aññātakavesena tassa gehasamīpaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho kassaci kiñci bhatiyā kātabba’’nti pucchi. Mahāduggato taṃ disvā āha – ‘‘samma, kiṃ kammaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ahaṃ, sāmi, sabbasippiko, mayhaṃ ajānanasippaṃ nāma natthi, yāgubhattādīnipi sampādetuṃ jānāmī’’ti. ‘‘Samma, mayaṃ tava kammena atthikā, tuyhaṃ pana kiñci dātabbaṃ bhatiṃ na passāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te kattabba’’nti? ‘‘Ekassa bhikkhussa bhikkhaṃ dātukāmomhi, tassa yāgubhattasaṃvidhānaṃ icchāmī’’ti. ‘‘Sace bhikkhussa bhikkhaṃ dassasi, na me bhatiyā attho, kiṃ mama puññaṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Evaṃ sante sādhu, samma, pavisā’’ti. So tassa gehaṃ pavisitvā telataṇḍulādīni āharāpetvā ‘‘gaccha, attano pattabhikkhuṃ ānehī’’ti taṃ uyyojesi. Dānaveyyāvaṭikopi paṇṇe āropitaniyāmeneva tesaṃ tesaṃ gehāni bhikkhū pahiṇi. 그날 스승께서는 새벽녘에 세상을 살피시다가 마하둑가타가 당신의 지혜의 그물 안으로 들어온 것을 보시고, “과연 무슨 일이 일어날 것인가?”라고 성찰하시며 “마하둑가타는 ‘비구 한 분께 공양을 올리리라’고 생각하며 아내와 함께 어제 품팔이 일을 하였다. 과연 그는 어떤 비구를 얻게 될 것인가?”라고 생각하셨다. 이어 “사람들이 명부에 기재된 대로 비구들을 모시고 각자의 집에서 공양을 올리게 할 것이니, 마하둑가타는 나를 제외하고는 다른 어떤 비구도 얻지 못할 것이다”라고 살피셨다. 실로 부처님들께서는 가난한 이들에게 자비를 베푸신다. 그러므로 스승께서는 이른 아침에 몸을 단정히 하신 뒤 “마하둑가타를 보살펴 주리라”고 생각하며 향실에 들어가 앉으셨다. 마하둑가타 또한 물고기들을 가지고 집으로 들어갈 때, 삭카의 판두깜발라 석좌가 뜨거워지는 조짐을 보였다. 그는 “과연 무슨 까닭인가?”라고 살피다가 “어제 마하둑가타가 ‘한 비구에게 공양을 올리리라’고 생각하며 아내와 함께 품팔이를 하였다. 과연 그는 어떤 비구를 얻게 될 것인가?”라고 생각하였고, “그에게는 다른 비구가 없으며, 스승께서 마하둑가타를 보살펴 주시려고 향실에 앉아 계시는구나”라고 알게 되었다. “마하둑가타가 자신에게 알맞은 죽과 밥, 채소 국을 여래께 올릴 수 있도록, 내가 마하둑가타의 집에 가서 공양 짓는 일을 도와주면 좋겠구나”라고 생각하고, 삭카는 정체를 알 수 없는 모습으로 그의 집 근처로 가서 “누구 품삯을 주고 일을 시킬 사람이 없소?”라고 물었다. 마하둑가타가 그를 보고 “여보시오, 무슨 일을 하려오?”라고 묻자, “주인님, 저는 모든 기술에 능합니다. 제가 모르는 기술이란 없으며, 죽과 밥 등을 마련하는 법도 잘 압니다”라고 대답했다. “여보시오, 우리는 그대의 일손이 필요하지만 그대에게 줄 품삯이 없소”라고 하자, “그러면 해야 할 일이 무엇입니까?”라고 물었다. “비구 한 분께 공양을 올리고 싶은데, 그분을 위한 죽과 밥을 준비하기를 원하오”라고 하니, “만약 비구께 공양을 올리는 것이라면 제게 품삯은 필요 없습니다. 제게 공덕이 되는 일이 어찌 마땅하지 않겠습니까?”라고 말했다. “그렇다면 좋소, 여보시오, 들어오시오”라고 그가 말했다. 그는 그의 집으로 들어가 기름과 쌀 등을 가져오게 한 뒤, “가서 그대에게 배정된 비구를 모셔 오시오”라고 하며 그를 보냈다. 공양 배분자 또한 명부에 적힌 방식대로 비구들을 여러 집으로 보냈다. Mahāduggato tassa santikaṃ gantvā ‘‘mayhaṃ pattabhikkhuṃ dehī’’ti āha. So tasmiṃ khaṇe satiṃ labhitvā ‘‘ahaṃ tava bhikkhuṃ pamuṭṭho’’ti āha. Mahāduggato tikhiṇāya sattiyā kucchiyaṃ pahaṭo viya, ‘‘sāmi, kasmā maṃ nāsesi, ahaṃ tayā hiyyo samādapito bhariyāya saddhiṃ divasaṃ bhatiṃ katvā ajja pātova paṇṇatthāya nadītīre āhiṇḍitvā āgato, dehi me ekaṃ bhikkhu’’nti bāhā paggayha paridevi. Manussā sannipatitvā [Pg.364] ‘‘kimetaṃ, mahāduggatā’’ti pucchiṃsu. So tamatthaṃ ārocesi. Te veyyāvaṭikaṃ pucchiṃsu – ‘‘saccaṃ kira, samma, tayā esa ‘bhatiṃ katvā ekassa bhikkhussa bhikkhaṃ dehī’ti samādapito’’ti? ‘‘Āma, ayyā’’ti. ‘‘Bhāriyaṃ te kammaṃ kataṃ, yo tvaṃ ettake bhikkhū saṃvidahanto etassa ekaṃ bhikkhuṃ nādāsī’’ti. So tesaṃ vacanena maṅkubhūto taṃ āha – ‘‘samma mahāduggata, mā maṃ nāsayi, ahaṃ tava kāraṇā mahāvihesaṃ patto, manussā paṇṇe āropitaniyāmena attano attano pattabhikkhū nayiṃsu, attano gehe nisinnabhikkhuṃ nīharitvā dento nāma natthi, satthā pana mukhaṃ dhovitvā gandhakuṭiyameva nisinno, rājayuvarājasenāpatiādayo satthu gandhakuṭito nikkhamanaṃ olokentā nisinnā satthu pattaṃ gahetvā ‘gamissāmā’ti. Buddhā nāma duggate anukampaṃ karonti, tvaṃ vihāraṃ gantvā ‘duggatomhi, bhante, mama saṅgahaṃ karothā’ti satthāraṃ vanda, sace te puññaṃ atthi, addhā lacchasī’’ti. 마하둑가타가 그에게 가서 “제게 배정된 비구를 보내 주십시오”라고 말했다. 그는 그 순간 정신이 들어 “내가 그대의 비구를 깜빡 잊었구려”라고 말했다. 마하둑가타는 마치 날카로운 창으로 배를 찔린 듯하여, “주인님, 어찌하여 저를 망치려 하십니까? 저는 당신의 권유로 어제 아내와 함께 온종일 품팔이를 하고, 오늘 이른 아침부터 채소를 구하러 강가에 나갔다가 이제 막 돌아왔습니다. 제게 비구 한 분을 보내 주십시오”라고 하며 두 팔을 치켜들고 울부짖었다. 사람들이 모여들어 “마하둑가타여, 이것이 무슨 일인가?”라고 묻자 그는 그 사정을 이야기했다. 그들이 공양 배분자에게 “여보시오, 그대가 정말로 이 사람에게 ‘품팔이를 해서 비구 한 분께 공양을 올리라’고 권했단 말이오?”라고 묻자, “그렇습니다, 여러분”이라고 대답했다. “그대는 참으로 가혹한 일을 했구려. 이토록 많은 비구들을 배정하면서 이 사람에게는 비구 한 분을 드리지 않다니”라고 그들이 말했다. 그는 그들의 말에 당황하여 마하둑가타에게 말했다. “여보시오 마하둑가타여, 나를 원망하지 마시오. 나도 그대 때문에 큰 곤욕을 치르고 있소. 사람들이 명부에 적힌 대로 자기들에게 배정된 비구들을 모셔 갔으니, 자기 집에 이미 앉아 계신 비구를 끌어내어 내줄 사람은 없소. 하지만 스승께서는 세수를 하시고 향실에 앉아 계시며, 왕과 부왕, 군사령관 등은 스승께서 향실에서 나오시기를 기다리며 앉아 스승의 발우를 들고 가겠다고 기다리고 있소. 부처님이라는 분들은 가난한 이들에게 자비를 베푸시는 법이니, 그대는 사원으로 가서 ‘존자시여, 저는 가난한 자입니다. 저를 가엽게 여겨 보살펴 주십시오’라고 스승께 절하며 여쭈어보시오. 만약 그대에게 공덕이 있다면 틀림없이 얻게 될 것이오.” So vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ aññesu divasesu vihāre vighāsādabhāvena diṭṭhattā rājayuvarājādayo, ‘‘mahāduggata, na tāva bhattakālo, kasmā tvaṃ āgacchasī’’ti āhaṃsu. So ‘‘jānāmi, sāmi, ‘na tāva bhattakālo’ti. Satthāraṃ pana vandituṃ āgacchāmī’’ti vadanto gantvā gandhakuṭiyā ummāre sīsaṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, imasmiṃ nagare mayā duggatataro natthi, avassayo me hotha, karotha me saṅgaha’’nti āha. Satthā gandhakuṭidvāraṃ vivaritvā pattaṃ nīharitvā tassa hatthe ṭhapesi. So cakkavattisiriṃ patto viya ahosi, rājayuvarājādayo aññamaññassa mukhāni olokayiṃsu. Satthārā dinnapattañhi koci issariyavasena gahetuṃ samattho nāma natthi. Evaṃ pana vadiṃsu, ‘‘samma mahāduggata, satthu pattaṃ amhākaṃ dehi ettakaṃ nāma te dhanaṃ dassāma, tvaṃ duggato dhanaṃ gaṇhāhi, kiṃ te pattenā’’ti? Mahāduggato ‘‘na kassaci dassāmi, na me dhanena attho, satthāraṃyeva bhojessāmī’’ti āha. Avasesā taṃ yācitvā pattaṃ alabhitvā nivattiṃsu. Rājā pana ‘‘mahāduggato dhanena palobhiyamānopi satthu pattaṃ na deti, satthārā ca sayaṃ dinnapattaṃ koci gahetuṃ na sakkoti, imassa deyyadhammo nāma kittako bhavissati, iminā deyyadhammassa dinnakāle satthāraṃ ādāya gehaṃ netvā mayhaṃ sampāditaṃ āhāraṃ dassāmī’’ti cintetvā satthārā saddhiṃyeva [Pg.365] agamāsi. Sakkopi devarājā yāgukhajjakabhattasūpeyyapaṇṇādīni sampādetvā satthu nisīdanārahaṃ āsanaṃ paññapetvā nisīdi. 그(마하둑가타)는 사원으로 갔다. 그때 다른 날에 사원에서 먹다 남은 음식을 먹는 자로 그를 보았던 왕과 황태자 등이 '마하둑가타여, 아직 공양 시간이 아닌데 왜 왔느냐?'라고 물었다. 그는 '상전이시여, 아직 공양 시간이 아님을 압니다. 그러나 부처님께 예배드리기 위해 왔습니다'라고 말하며 가서 간다쿠티(향실)의 문지방에 머리를 대고 오체투지로 예배드린 후, '세존이시여, 이 성 안에 저보다 더 가난한 자는 없습니다. 저의 의지처가 되어 주시고 저에게 자비를 베풀어 주소서'라고 말씀드렸다. 부처님께서는 간다쿠티의 문을 여시고 발다를 꺼내어 그의 손에 놓아 주셨다. 그는 마치 전륜성왕의 영광을 얻은 듯하였고, 왕과 황태자 등은 서로의 얼굴을 쳐다보았다. 부처님께서 직접 주신 발다를 권세로 빼앗을 수 있는 사람은 아무도 없기 때문이다. 그러나 그들은 이렇게 말했다. '이보게 마하둑가타, 부처님의 발다를 우리에게 주게. 그대에게 이만큼의 재물을 주겠네. 그대는 가난하니 재물을 받게. 발다가 그대에게 무슨 소용인가?' 마하둑가타는 '누구에게도 주지 않겠습니다. 제게는 재물이 필요 없습니다. 부처님께 공양을 올릴 뿐입니다'라고 말했다. 나머지 사람들은 그에게 요청하다가 발다를 얻지 못하고 돌아갔다. 그러나 왕은 '마하둑가타는 재물로 유혹해도 부처님의 발다를 주지 않는구나. 부처님께서 직접 주신 발다를 누구도 빼앗을 수 없다. 이 마하둑가타의 보시물이 얼마나 될 것인가? 그가 보시물을 바칠 때 부처님을 모시고 궁전으로 가서 내가 준비한 음식을 대접하리라'고 생각하며 부처님과 함께 갔다. 천제석(사까)도 야구, 간식, 밥, 국, 채소 등을 준비하고 부처님께서 앉으시기에 적당한 자리를 마련하여 앉아 있었다. Mahāduggato satthāraṃ netvā ‘‘pavisatha, bhante’’ti āha. Vasanagehañcassa nīcaṃ hoti, anonatena pavisituṃ na sakkā. Buddhā ca nāma gehaṃ pavisantā na onamitvā pavisanti. Gehañhi pavisanakāle mahāpathavī vā heṭṭhā ogacchati, gehaṃ vā uddhaṃ gacchati. Idaṃ tesaṃ sudinnadānassa phalaṃ. Puna nikkhamitvā gatakāle sabbaṃ pākatikameva hoti. Tasmā satthā ṭhitakova gehaṃ pavisitvā sakkena paññattāsane nisīdi. Satthari nisinne rājā āha – ‘‘samma mahāduggata, tayā amhākaṃ yācantānampi satthu patto na dinno, passāma tāva, kīdiso te satthu sakkāro kato’’ti? Athassa sakko yāgukhajjakādīni vivaritvā dassesi. Tesaṃ vāsagandho sakalanagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Rājā yāguādīni oloketvā bhagavantaṃ āha – ‘‘bhante, ‘ahaṃ mahāduggatassa deyyadhammo kittako bhavissati, iminā deyyadhamme dinne satthāraṃ gehaṃ netvā attano sampāditaṃ āhāraṃ dassāmī’ti cintetvā āgato, mayā evarūpo āhāro na diṭṭhapubbo, mayi idha ṭhite mahāduggato kilameyya, gacchāmaha’’nti satthāraṃ vanditvā pakkāmi. Sakkopi satthāraṃ yāguādīni datvā sakkaccaṃ parivisi. Satthāpi katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. 마하둑가타는 부처님을 모시고 '세존이시여, 들어오소서'라고 말했다. 그의 거처는 낮아서 몸을 굽히지 않고는 들어갈 수 없었다. 그런데 부처님들께서는 집에 들어가실 때 몸을 굽혀 들어가지 않으신다. 집에 들어가실 때 대지가 아래로 내려가거나 집이 위로 올라가기 때문이다. 이것은 그분들이 잘 베푼 보시의 과보이다. 다시 밖으로 나오실 때는 모든 것이 원래대로 돌아온다. 그리하여 부처님께서는 서 계신 채로 집 안으로 들어가 제석천이 마련한 자리에 앉으셨다. 부처님께서 앉으시자 왕이 말했다. '이보게 마하둑가타, 우리가 요청해도 부처님의 발다를 주지 않더니, 그대가 부처님께 어떤 공양을 올리는지 한번 보세.' 그때 제석천이 야구와 간식 등을 열어 보여주었다. 그 향기가 온 성 안에 가득 퍼졌다. 왕은 야구 등을 보고 부처님께 여쭈었다. '세존이시여, 저는 마하둑가타의 보시물이 얼마나 될까 생각하며, 그가 보시를 마친 후에 부처님을 모시고 가서 제가 준비한 음식을 대접하려 했습니다. 그러나 저는 이런 음식을 본 적이 없습니다. 제가 여기 있으면 마하둑가타가 고생할 것이니 저는 가보겠습니다' 하고 부처님께 예배드리고 떠났다. 제석천도 부처님께 야구 등을 올리며 정성껏 시봉했다. 부처님께서도 공양을 마치시고 축원을 하신 뒤 자리에서 일어나 떠나셨다. Sakko mahāduggatassa saññaṃ adāsi. So pattaṃ gahetvā satthāraṃ anugacchi. Sakko nivattitvā mahāduggatassa gehadvāre ṭhito ākāsaṃ olokesi. Tāvadeva ākāsato sattaratanavassaṃ vassitvā tassa gehe sabbabhājanāni pūretvā sakalaṃ gehaṃ pūresi. Tassa gehe okāso nāhosi. Tassa bhariyā dārake hatthesu gahetvā nīharitvā bahi aṭṭhāsi. So satthāraṃ anugantvā nivatto dārake bahi disvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, sakalaṃ no gehaṃ sattahi ratanehi puṇṇaṃ, pavisituṃ okāso natthī’’ti. So ‘‘ajjeva me dānena vipāko dinno’’ti cintetvā rañño santikaṃ gantvā vanditvā, ‘‘kasmā āgatosī’’ti vutte āha –‘‘deva, gehaṃ me sattahi ratanehi puṇṇaṃ, taṃ dhanaṃ gaṇhathā’’ti. Rājā ‘‘aho buddhānaṃ [Pg.366] dinnadānaṃ, ajjeva matthakaṃ patta’’nti cintetvā taṃ āha – ‘‘kiṃ te laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Dhanaharaṇatthāya sakaṭasahassaṃ, devā’’ti. Rājā sakaṭasahassaṃ pesetvā dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe okirāpesi. Tālappamāṇo rāsi ahosi. Rājā nagare sannipātāpetvā ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ dhana’’nti pucchi. ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Evaṃ mahādhanassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhiṭṭhānaṃ dātuṃ vaṭṭati, devā’’ti. Rājā tassa mahāsakkāraṃ katvā seṭṭhiṭṭhānaṃ dāpesi. 제석천은 마하둑가타에게 신호를 보냈다. 그는 발다를 들고 부처님을 배웅했다. 제석천은 돌아와 마하둑가타의 집 문 앞에 서서 하늘을 쳐다보았다. 그 즉시 하늘에서 칠보의 비가 내려 그의 집 안에 있는 모든 그릇을 채우고 집 전체를 가득 채웠다. 그의 집에는 빈 공간이 없게 되었다. 그의 아내는 아이들의 손을 잡고 밖으로 나와 서 있었다. 그는 부처님을 배웅하고 돌아오다 아이들이 밖에 있는 것을 보고 '이게 무슨 일이냐?'라고 물었다. '서방님, 우리 집 전체가 칠보로 가득 차서 들어갈 틈이 없습니다.' 그는 '오늘 바로 나의 보시가 과보를 주었구나'라고 생각하며 왕에게 가서 예배드리고 섰다. '무슨 일로 왔느냐?'라는 물음에 그는 '대왕이시여, 제 집이 칠보로 가득 찼으니 그 재물을 거두어 가소서'라고 말했다. 왕은 '오, 부처님들께 올린 보시가 오늘 바로 결실을 보았구나'라고 생각하며 그에게 '그대에게 무엇을 받는 것이 마땅하겠는가?'라고 물었다. '대왕이시여, 재물을 운반하기 위해 수레 천 대가 필요합니다.' 왕은 수레 천 대를 보내 재물을 실어 오게 하여 왕궁 마당에 쏟아 놓게 했다. 그 더미가 야자수 높이만큼 되었다. 왕은 성 사람들을 모아놓고 '이 성에 누군가에게 이만한 재물이 있느냐?'라고 물었다. '대왕이시여, 없습니다'라고 대답하자, '이렇게 큰 재물을 가진 자에게 무엇을 해주는 것이 마땅하겠는가?'라고 물었다. '대왕이시여, 장자(세티)의 직위를 주는 것이 마땅합니다'라고 대답하자, 왕은 그에게 큰 존경을 표하며 장자의 직위를 주게 하였다. Athassa pubbe ekassa seṭṭhino gehaṭṭhānaṃ ācikkhitvā ‘‘ettha jāte gacche harāpetvā gehaṃ uṭṭhāpetvā vasāhī’’ti āha. Tassa taṃ ṭhānaṃ sodhetvā samaṃ katvā bhūmiyā khaññamānāya aññamaññaṃ āhacca nidhikumbhiyo uṭṭhahiṃsu. Tena rañño ārocite ‘‘tava puññena nibbattā, tvameva gaṇhāhī’’ti āha. So gehaṃ kāretvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Tato parampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto puññāni karitvā āyupariyosāne devaloke nibbatto. 그 후 왕은 그에게 예전 한 장자의 집터를 가리켜 주며 '여기에 자란 덤불들을 치우고 집을 지어 살라'고 말했다. 그곳을 청소하고 평평하게 고른 후 땅을 파자 금항아리들이 서로 부딪히며 나타났다. 이를 왕에게 보고하자 왕은 '그대의 공덕으로 생긴 것이니 그대가 직접 가지라'고 말했다. 그는 집을 짓고 7일 동안 부처님을 비롯한 비구 승가에 큰 보시를 올렸다. 그 후에도 그는 평생토록 머물며 공덕을 쌓았고 수명이 다한 뒤에 천상 세계에 태어났다. Ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde tato cuto sāvatthiyaṃ sāriputtattherassūpaṭṭhākakule seṭṭhidhītu kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassā mātāpitaro gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Tassā aparena samayena evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ dhammadesanāpatiṃ ādiṃ katvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ rohitamaccharasena dānaṃ datvā kāsāyāni vatthāni nivāsetvā āsanapariyante nisinnā tesaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhabhattaṃ paribhuñjeyya’’nti. Sā mātāpitūnaṃ ārocetvā tathā akāsi, dohaḷo paṭipassambhi. Athassā tato aparesupi sattasu maṅgalesu rohitamaccharaseneva dhammasenāpatittherappamukhāni pañca bhikkhusatāni bhojesuṃ. Sabbaṃ tissakumārassa vatthumhi vuttaniyāmeneva veditabbaṃ. Ayamassa pana mahāduggatakāle dinnassa rohitamaccharasadānasseva nissando. Nāmaggahaṇadivase panassa, ‘‘bhante, dāsassa vo sikkhāpadāni dethā’’ti mātarā vutte thero āha – ‘‘konāmo ayaṃ dārako’’ti? ‘‘Bhante, imassa dārakassa kucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya imasmiṃ gehe jaḷā eḷamūgāpi paṇḍitā [Pg.367] jātā, tasmā me puttassa paṇḍitotveva nāmaṃ bhavissatī’’ti. Thero sikkhāpadāni adāsi. Jātadivasato paṭṭhāya panassa ‘‘nāhaṃ mama puttassa ajjhāsayaṃ bhindissāmī’’ti mātu cittaṃ uppajji. So sattavassikakāle mātaraṃ āha – ‘‘amma, therassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, ‘ahaṃ tava ajjhāsayaṃ na bhindissāmicceva manaṃ uppādesi’’’nti vatvā theraṃ nimantetvā bhojetvā, ‘‘bhante, dāso vo pabbajitukāmo, ahaṃ imaṃ sāyanhasamaye vihāraṃ ānessāmī’’ti theraṃ uyyojetvā ñātake sannipātāpetvā ‘‘mama puttassa gihikāle kattabbasakkāraṃ ajjeva karissāmā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā taṃ ādāya vihāraṃ gantvā ‘‘imaṃ, bhante, pabbājethā’’ti therassa adāsi. 두 부처님 사이의 한 기간 동안 천상의 즐거움을 누린 뒤, 우리 부처님께서 출현하신 시기에 그곳(천상)에서 목숨을 다하여 사왓티 성의 사리풋타 장로를 모시는 집안의 장자 딸의 태중에 다시 태어났다. 그때 그녀의 부모는 태아가 자리를 잡았음을 알고 태아를 보호하기 위한 보살핌을 베풀었다. 그 뒤에 그녀에게 다음과 같은 임신 중의 갈망(dohaḷa)이 생겨났다. '아, 내가 법의 장군(사리풋타)을 비롯한 오백 명의 비구들에게 잉어 요리로 보시를 올리고, 물들인 가사를 입고 자리에 앉아 비구들이 드시고 남은 음식을 먹을 수 있다면 얼마나 좋을까!' 그녀는 부모에게 이를 알리고 그대로 행하였으며, 갈망은 가라앉았다. 그 후 태아를 위해 행해진 일곱 가지 경사스러운 의례 때에도 잉어 요리로 법장군 사리풋타 장로를 비롯한 오백 명의 비구들에게 공양을 올렸다. 모든 상세한 내용은 띳사(Tissa) 왕자의 이야기에서 설명한 방식대로 이해해야 한다. 그러나 이것은 이 아이가 (전생에) 마하둑가따였을 때 잉어 요리를 보시한 것에 대한 과보이다. 아이의 이름을 짓는 날에 어머니가 '존자시여, 당신의 종에게 학습계목을 주십시오'라고 청하자, 장로께서 '이 아이의 이름은 무엇인가?'라고 물으셨다. 어머니는 '존자시여, 이 아이가 태중에 자리를 잡은 때부터 이 집의 어리석고 벙어리 같던 이들까지도 현명해졌습니다. 그러므로 제 아들의 이름은 판디타(Pandita, 현자)가 될 것입니다'라고 대답했다. 장로께서는 학습계목을 주셨다. 아이가 태어난 날부터 어머니의 마음에는 '나는 내 아들의 뜻을 꺾지 않으리라'는 생각이 들었다. 그 아이는 일곱 살이 되었을 때 어머니에게 '어머니, 장로님의 곁에서 출가하고 싶습니다'라고 말했다. '좋구나, 아들아. 나도 네 뜻을 꺾지 않겠다고 마음먹었단다'라고 말하며 장로님을 초대하여 공양을 올린 뒤, '존자시여, 당신의 종이 출가하기를 원합니다. 제가 저녁 무렵에 이 아이를 사원으로 데려가겠습니다'라고 말씀드리고 장로님을 보내드렸다. 그리고 친지들을 모아 '내 아들의 재가자 시절에 해줄 수 있는 모든 환대를 오늘 하겠다'며 성대한 축하 의식을 치르고, 아이를 데리고 사원으로 가서 '존자시여, 이 아이를 출가시켜 주십시오'라며 장로께 맡겼다. Thero pabbajjāya dukkarabhāvaṃ ācikkhitvā ‘‘karissāmahaṃ, bhante, tumhākaṃ ovāda’’nti vutte ‘‘tena hi ehī’’ti kese temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. Mātāpitaropissa sattāhaṃ vihāreyeva vasantā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa rohitamaccharaseneva dānaṃ datvā sattame divase sāyaṃ gehaṃ agamaṃsu. Thero aṭṭhame divase antogāmaṃ gacchanto taṃ ādāya gacchati, bhikkhusaṅghena saddhiṃ nāgamāsi. Kiṃ kāraṇā? Na tāvassa pattacīvaraggahaṇāni vā iriyāpatho vā pāsādiko hoti, apica vihāre therassa kattabbavattaṃ atthi. Thero hi bhikkhusaṅghe antogāmaṃ paviṭṭhe sakalavihāraṃ vicaranto asammajjanaṭṭhānaṃ sammajjitvā tucchabhājanesu pānīyaparibhojanīyāni upaṭṭhapetvā dunnikkhittāni mañcapīṭhādīni paṭisāmetvā pacchā gāmaṃ pavisati. Apica ‘‘aññatitthiyā tucchavihāraṃ pavisitvā ‘passatha samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ nisinnaṭṭhānānī’ti vattuṃ mā labhiṃsū’’ti sakalavihāraṃ paṭijaggitvā pacchā gāmaṃ pavisati. Tasmā taṃ divasampi sāmaṇerena pattacīvaraṃ gāhāpetvā divātaraṃ piṇḍāya pāvisi. 장로께서는 출가 생활의 어려움을 설명해 주셨고, 아이가 '존자시여, 저는 당신의 훈계를 따르겠습니다'라고 말하자 '그렇다면 오너라' 하시며 머리를 적셔주시고 피부에 관한 다섯 가지 명상(tacapañcakakammaṭṭhāna)을 가르쳐 출가시키셨다. 그의 부모도 이레 동안 사원에 머물며 부처님을 비롯한 비구 승가에 잉어 요리로 보시를 올리고 일곱째 날 저녁에 집으로 돌아갔다. 장로께서는 여덟째 날에 마을로 들어가실 때 그 사마네라를 데리고 가셨는데, 다른 비구 승가와 함께 가지 않으셨다. 그 이유는 무엇인가? 아직 사마네라가 가사와 발우를 다루는 법이나 위의가 단정하지 못했기 때문이기도 하며, 또한 사원에 장로께서 하셔야 할 소임이 있었기 때문이다. 장로께서는 비구 승가가 마을로 들어갔을 때 사원 전체를 돌아다니며 쓸지 않은 곳을 쓸고, 비어 있는 항아리에 마실 물과 씻을 물을 채워 두며, 잘못 놓인 침상과 의자 등을 정리하신 뒤에 나중에 마을로 들어가셨다. 또한 '다른 외도들이 텅 빈 사원에 들어와서 <사문 고따마의 제자들이 머무는 곳을 보라>고 비난할 거리를 주지 않겠다'는 생각으로 사원 전체를 돌보신 후에 나중에 마을로 들어가신 것이다. 그리하여 그날도 사마네라에게 발우와 가사를 들게 하고 해가 높이 뜬 뒤에 공양을 받으러 들어가셨다. Sāmaṇero upajjhāyena saddhiṃ gacchanto antarāmagge mātikaṃ disvā, ‘‘bhante, idaṃ kiṃ nāmā’’ti pucchi. ‘‘Mātikā nāma, sāmaṇerā’’ti. ‘‘Imāya kiṃ karontī’’ti? ‘‘Ito cito ca udakaṃ āharitvā attano sassakammaṃ sampādentī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, udakassa cittaṃ atthī’’ti[Pg.368]? ‘‘Natthāvuso’’ti. ‘‘Evarūpaṃ acittakaṃ attano icchitaṭṭhānaṃ haranti, bhante’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. So cintesi – ‘‘sace evarūpampi acittakaṃ attano icchiticchitaṭṭhānaṃ haritvā kammaṃ karonti, kasmā sacittakāpi cittaṃ attano vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. Atheso purato gacchanto usukāre saradaṇḍakaṃ aggimhi tāpetvā akkhikoṭiyā oloketvā ujukaṃ karonte disvā, ‘‘ime, bhante, ke nāmā’’ti pucchi. ‘‘Usukārā nāmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panete karontī’’ti? ‘‘Aggimhi tāpetvā saradaṇḍakaṃ ujuṃ karontī’’ti. ‘‘Sacittako, bhante, eso’’ti? ‘‘Acittako, āvuso’’ti. So cintesi – ‘‘sace acittakaṃ gahetvā aggimhi tāpetvā ujuṃ karonti, kasmā sacittakāpi attano cittaṃ vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. Atheso purato gacchanto dārūni araneminābhiādīni tacchante disvā, ‘‘bhante, ime ke nāmā’’ti pucchi. ‘‘Tacchakā nāmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panete karontī’’ti? ‘‘Dārūni gahetvā yānakādīnaṃ cakkādīni karonti, āvuso’’ti. ‘‘Etāni pana sacittakāni, bhante’’ti? ‘‘Acittakāni, āvuso’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘sace acittakāni kaṭṭhakaliṅgarāni gahetvā cakkādīni karonti, kasmā sacittakā attano cittaṃ vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. So imāni kāraṇāni disvā, ‘‘bhante, sace tumhākaṃ pattacīvare tumhe gaṇheyyātha, ahaṃ nivatteyya’’nti. Thero ‘‘ayaṃ adhunā pabbajito daharasāmaṇero maṃ anubandhamāno evaṃ vadetī’’ti cittaṃ anuppādetvāva ‘‘āhara, sāmaṇerā’’ti vatvā attano pattacīvaraṃ aggahesi. 사마네라가 은사님과 함께 가다가 길가에서 수로를 보고 물었다. '존자시여, 이것의 이름은 무엇입니까?' '수로라고 한단다, 사마네라야.' '이것으로 무엇을 합니까?' '여기저기서 물을 끌어와 자신들의 농사일을 완성한단다.' '존자시여, 물에도 마음이 있습니까?' '아니, 없단다.' '존자시여, 마음이 없는 물을 이렇게 자신들이 원하는 곳으로 끌고 갑니까?' '그렇단다.' 그는 생각했다. '만약 이처럼 마음이 없는 물조차도 자신이 원하는 곳으로 끌고 가 농사를 짓는다면, 어찌하여 마음이 있는 우리 같은 사람들이 자신의 마음을 뜻대로 다스려 수행자의 법을 닦지 못하겠는가?' 그가 다시 앞으로 가다가 화살 제작자가 화살대를 불에 달구어 눈가로 살피며 곧게 펴는 것을 보고 물었다. '존자시여, 이 사람들은 누구입니까?' '화살 제작자라고 한단다.' '그들은 무엇을 합니까?' '불에 달구어 화살대를 곧게 만든단다.' '존자시여, 이 화살대에도 마음이 있습니까?' '없단다.' 그는 생각했다. '만약 마음이 없는 화살대를 가져다가 불에 달구어 곧게 만든다면, 어찌하여 마음이 있는 사람들이 자신의 마음을 다스려 수행자의 법을 닦지 못하겠는가?' 그가 다시 앞으로 가다가 바퀴의 살과 테, 허브 등을 깎는 것을 보고 물었다. '존자시여, 이 사람들은 누구입니까?' '목수라고 한단다.' '그들은 무엇을 합니까?' '나무를 가져다가 수레 등의 바퀴를 만든단다.' '존자시여, 이 나무들에도 마음이 있습니까?' '없단다.' 그러자 그에게 이런 생각이 들었다. '만약 마음이 없는 나무토막을 가져다가 바퀴 등을 만든다면, 어찌하여 마음이 있는 사람들이 자신의 마음을 다스려 수행자의 법을 닦지 못하겠는가?' 그는 이러한 이유들을 보고 '존자시여, 만약 당신의 발우와 가사를 받아주신다면 저는 (사원으로) 돌아가고 싶습니다'라고 말했다. 장로께서는 '이 갓 출가한 어린 사마네라가 나를 뒤따라오며 이렇게 말하는구나'라며 불쾌한 마음을 조금도 내지 않으시고 '가져오너라, 사마네라야'라고 말씀하시며 자신의 발우와 가사를 직접 받으셨다. Sāmaṇeropi upajjhāyaṃ vanditvā nivattanto, ‘‘bhante, mayhaṃ āhāraṃ āharanto rohitamaccharaseneva āhareyyāthā’’ti āha. ‘‘Kathaṃ labhissāmāvuso’’ti? ‘‘Bhante, attano puññena alabhantā mama puññena labhissathā’’ti āha. Thero ‘‘daharasāmaṇerassa bahi nisinnakassa paripanthopi bhaveyyā’’ti kuñjikaṃ datvā ‘‘mayhaṃ vasanagabbhassa dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā nisīdeyyāsī’’ti āha. So tathā katvā attano karajakāye ñāṇaṃ otāretvā attabhāvaṃ sammasanto nisīdi. Athassa guṇatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti [Pg.369] upadhārento ‘‘paṇḍitasāmaṇero upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, mayāpi tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā cattāro mahārāje āmantetvā ‘‘vihārassa upavane vasante sakuṇe palāpetvā samantato ārakkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā candadevaputtaṃ ‘‘candamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhāhī’’ti, sūriyadevaputtaṃ ‘‘sūriyamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhāhī’’ti vatvā sayaṃ gantvā āviñchanarajjuṭṭhāne ārakkhaṃ gahetvā aṭṭhāsi, vihāre purāṇapaṇṇassa patantassapi saddo nāhosi, sāmaṇerassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi. So antarābhatteyeva attabhāvaṃ sammasitvā tīṇi phalāni pāpuṇi. 사미 또한 은사 스님께 절을 하고 돌아가며 "스님, 저를 위해 공양물을 가져오실 때 잉어 고기 맛이 나는 것으로만 가져와 주십시오"라고 말씀드렸다. "도반 판디타 사미여, 그것을 어떻게 얻겠느냐?"라고 묻자, "스님, 스님의 공덕으로 얻지 못하신다면 저의 공덕으로 얻으실 것입니다"라고 대답했다. 장로께서는 "어린 사미가 밖에서 앉아 있으면 위험이 있을 수도 있겠구나"라고 생각하며 열쇠를 주시고는 "내 거처의 문을 열고 안으로 들어가 앉아 있거라"라고 말씀하셨다. 그는 그렇게 하고 자신의 몸에 지혜를 집중하여 자아의 본질을 관찰하며 앉아 있었다. 그때 그의 덕의 위력으로 인해 제석천의 자리가 뜨겁게 달아올랐다. 그는 "무슨 까닭인가?"라고 살피다가 "판디타 사미가 은사 스님께 발우와 가사를 드리고 '수행을 하겠다'며 돌아갔구나. 나 또한 그곳에 가야 마땅하다"라고 생각했다. 그는 사대천왕을 불러 "사찰 근처에 사는 새들을 날려 보내어 주변을 조용히 지키라"고 명하고, 달의 신에게는 "달의 형상을 붙잡아 두고 있으라" 하고, 해의 신에게는 "해의 형상을 붙잡아 두고 있으라" 하고 말한 뒤, 스스로 가서 문고리를 잡고 지키고 서 있었다. 사찰에 마른 잎이 떨어지는 소리조차 들리지 않았고 사미의 마음은 한결같았다. 그는 공양 전인 그 사이에 자신의 몸을 관찰하여 세 가지 과(果)에 도달했다. Theropi ‘‘sāmaṇero vihāre nisinno, tassa upakappanakaṃ bhojanaṃ asukakule nāma sakkā laddhu’’nti ekaṃ pemagāravayuttaṃ upaṭṭhākakulaṃ agamāsi. Tattha ca manussā taṃ divasaṃ rohitamacche labhitvā therasseva āgamanaṃ olokento nisīdiṃsu. Te theraṃ āgacchantaṃ disvā, ‘‘bhante, bhaddakaṃ vo kataṃ idhāgacchantehī’’ti antogehe pavesetvā yāgukhajjakādīni datvā rohitamaccharasenassa piṇḍapātaṃ adaṃsu. Thero haraṇākāraṃ dassesi. Manussā ‘‘paribhuñjatha, bhante, haraṇakabhattampi labhissathā’’ti vatvā therassa bhattakiccāvasāne pattaṃ rohitamaccharasabhojanassa pūretvā adaṃsu. Thero ‘‘sāmaṇero me chāto’’ti sīghaṃ agamāsi. Satthāpi taṃ divasaṃ kālasseva bhuñjitvā vihāraṃ gantvā evaṃ āvajjesi – ‘‘paṇḍitasāmaṇero upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, nipphajjissati nu kho assa pabbajitakicca’’nti upadhārento tiṇṇaṃ phalānaṃ pattabhāvaṃ ñatvā ‘‘arahattassa upanissayo atthi, natthī’’ti āvajjento ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘purebhattameva arahattaṃ pattuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’’ti upadhārento ‘‘sakkhissatī’’ti aññāsi. Athassa etadahosi – ‘‘sāriputto sāmaṇerassa bhattaṃ ādāya sīghaṃ āgacchati, antarāyampissa kareyya dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gahetvā nisīdissāmi, atha naṃ pañhaṃ pucchissāmi, tasmiṃ pañhe vissajjiyamāne sāmaṇero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato gantvā [Pg.370] dvārakoṭṭhake ṭhatvā sampattaṃ theraṃ cattāro pañhe pucchi, puṭṭhaṃ puṭṭhaṃ pañhaṃ vissajjesi. 장로 또한 "사미가 절에 앉아 있으니 그에게 알맞은 공양물을 어느 가문에서 얻을 수 있을까?"라고 생각하며 각별히 신심 있고 존경심이 있는 한 공양 가문으로 갔다. 그날 그 가문 사람들은 잉어를 얻어 장로께서 오시기만을 기다리며 앉아 있었다. 그들은 오시는 장로를 보고 "스님, 이곳에 잘 오셨습니다"라고 하며 집 안으로 모시고 죽과 과자 등을 올린 뒤, 잉어 고기 맛이 나는 공양물을 발우에 가득 채워 올렸다. 장로께서 가져가려는 기색을 보이자 사람들은 "스님, 여기서 먼저 드십시오. 가져가실 공양물도 따로 얻으실 것입니다"라고 말하고는, 장로께서 공양을 마치신 뒤에 발우를 잉어 요리로 가득 채워 드렸다. 장로는 "사미가 배가 고프겠구나" 생각하며 서둘러 돌아갔다. 부처님께서도 그날 일찍 공양을 마치시고 절로 가셔서 이렇게 관찰하셨다. "판디타 사미가 은사 스님께 발우와 가사를 드리고 '수행을 하겠다'며 돌아갔는데, 그의 출가 목적이 성취되겠는가?" 이를 살피시어 세 가지 과에 도달했음을 아시고, "아라한과를 얻을 인연이 있는가 없는가?"를 살피시니 "있다"는 것을 보셨다. "공양 전에 아라한과에 도달할 수 있겠는가 없겠는가?"를 살피시니 "할 수 있다"는 것을 아셨다. 그때 부처님께 이런 생각이 드셨다. "사리불이 사미를 위해 공양물을 가지고 서둘러 오고 있구나. 그가 사미에게 방해가 될 수도 있으니, 내가 문 입구에서 지키고 앉아 있어야겠다. 그런 뒤 그에게 네 가지 질문을 던지리라. 그 질문에 답하는 동안 사미는 사무애해와 함께 아라한과에 도달할 것이다." 그리하여 문 입구에 서서 도착한 장로에게 네 가지 질문을 던지셨고, 질문을 받을 때마다 장로는 답변을 올렸다. Tatridaṃ pucchāvissajjanaṃ – satthā kira naṃ āha – ‘‘sāriputta, kiṃ te laddha’’nti? ‘‘Āhāro, bhante’’ti. ‘‘Āhāro nāma kiṃ āharati, sāriputtā’’ti? ‘‘Vedanaṃ, bhante’’ti. ‘‘Vedanaṃ kiṃ āharati, sāriputtā’’ti? ‘‘Rūpaṃ, bhante’’ti. ‘‘Rūpaṃ pana kiṃ āharati, sāriputtā’’ti? ‘‘Phassaṃ, bhante’’ti. Tatrāyaṃ adhippāyo – ‘‘jighacchitena hi paribhutto āhāro tassa khuddaṃ pariharitvā sukhaṃ vedanaṃ āharati. Āhāraparibhogena sukhitassa sukhāya vedanāya uppajjamānāya sarīre vaṇṇasampatti hoti. Evaṃ vedanā rūpaṃ āharati. Sukhito pana āhārajarūpavasena uppannasukhasomanasso ‘idāni me assādo jāto’ti nippajjanto vā nisīdanto vā sukhasamphassaṃ paṭilabhatī’’ti. 그 문답은 다음과 같았다. 부처님께서 그에게 물으셨다. "사리불아, 너는 무엇을 얻었느냐?" "스님, 음식을 얻었습니다." "사리불아, 음식이라는 것은 무엇을 가져오느냐?" "스님, 느낌을 가져옵니다." "사리불아, 느낌은 무엇을 가져오느냐?" "스님, 물질을 가져옵니다." "사리불아, 물질은 무엇을 가져오느냐?" "스님, 접촉을 가져옵니다." 이 말씀의 뜻은 다음과 같다. 굶주린 사람이 먹은 음식은 그의 배고픔을 제거하고 즐거운 느낌을 가져온다. 음식을 섭취하여 즐거워진 사람에게 즐거운 느낌이 생겨남으로써 몸에 색택의 충만함이 생긴다. 이처럼 느낌이 물질을 가져온다. 안락해진 사람은 음식에서 생긴 물질의 힘으로 즐거움과 기쁨이 생겨나서 "이제 나에게 즐거움이 생겼다"라며 눕거나 앉을 때 즐거운 감촉을 얻게 되는 것이다. Evaṃ imesu catūsu pañhesu vissajjikesu sāmaṇero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto. Satthāpi theraṃ āha – ‘‘gaccha, sāriputta, tava sāmaṇerassa bhattaṃ dehī’’ti. Thero gantvā dvāraṃ ākoṭesi. Sāmaṇero nikkhamitvā therassa hatthato pattaṃ gahetvā ekamantaṃ ṭhapetvā tālavaṇṭena theraṃ bīji. Atha naṃ thero āha – ‘‘sāmaṇera, bhattakiccaṃ karohī’’ti. ‘‘Tumhe pana, bhante’’ti. ‘‘Kataṃ mayā bhattakiccaṃ, tvaṃ karohī’’ti. Sattavassikadārako pabbajitvā aṭṭhame divase taṃ khaṇaṃ vikasitapadumuppalasadiso arahattaṃ patto, paccavekkhitaṭṭhānaṃ pana paccavekkhanto nisīditvā bhattakiccamakāsi. Tena pattaṃ dhovitvā paṭisāmitakāle candadevaputto candamaṇḍalaṃ vissajjesi, sūriyadevaputto sūriyamaṇḍalaṃ. Cattāro mahārājāno catuddisaṃ ārakkhaṃ vissajjesuṃ, sakko devarājā āviñchanake ārakkhaṃ vissajjesi. Sūriyo majjhaṭṭhānato galitvā gato. 이와 같이 이 네 가지 질문에 답하는 사이에 사미는 사무애해와 함께 아라한과에 도달했다. 부처님께서도 장로에게 말씀하셨다. "사리불아, 가서 네 사미에게 공양물을 주어라." 장로가 가서 문을 두드렸다. 사미는 밖으로 나와 장로의 손에서 발우를 받아 한곳에 두고 종려나무 부채로 장로에게 부채질을 해드렸다. 그때 장로가 그에게 말했다. "사미야, 공양을 하거라." "스님께서는 공양을 하셨습니까?" "나는 공양을 마쳤다. 너는 어서 먹어라." 출가한 지 여덟 번째 날이 된 일곱 살 어린 아이는 그 찰나에 활짝 핀 연꽃처럼 아라한과에 도달하여, 관찰해야 할 법들을 관찰하며 앉아서 공양을 마쳤다. 그가 발우를 씻어 거둔 뒤에 달의 신은 달을 놓아주었고, 해의 신은 해를 놓아주었다. 사대천왕도 사방의 수호를 거두었으며, 제석천도 문고리의 수호를 거두었다. 그러자 태양은 정중앙의 위치를 지나 서쪽으로 기울어졌다. Bhikkhū ujjhāyiṃsu, ‘‘chāyā adhikappamāṇā jātā, sūriyo majjhaṭṭhānato galitvā gato, sāmaṇerena ca idāneva bhuttaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti. Satthā taṃ pavattiṃ ñatvā āgantvā pucchi – ‘‘bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, bhante’’ti? ‘‘Āma, bhikkhave, puññavato samaṇadhammaṃ karaṇakāle [Pg.371] candadevaputto candamaṇḍalaṃ, sūriyadevaputto sūriyamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhi, cattāro mahārājāno vihāropavane catuddisaṃ ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, sakko devarājā āviñchanake ārakkhaṃ gaṇhi, ahampi ‘buddhomhī’ti appossukko nisīdituṃ nālatthaṃ, gantvā dvārakoṭṭhake mama puttassa ārakkhaṃ aggahesiṃ, nettike ca mātikāya udakaṃ harante, usukāre ca usuṃ ujuṃ karonte, tacchake ca dārūni tacchante disvā ettakaṃ ārammaṇaṃ gahetvā paṇḍitā attānaṃ dametvā arahattaṃ gaṇhantiyevā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 비구들이 "그림자가 이미 너무 길어졌고, 해는 중천을 지나 기울었으며, 사마네라는 이제야 공양을 마쳤으니, 대체 이것이 어찌 된 일인가?"라고 수군거리며 비난하였다. 부처님께서는 그 사정을 아시고 오셔서 "비구들이여, 무슨 이야기를 나누고 있느냐?"라고 물으셨다. "세존이시여, 이러저러한 이야기를 하고 있었습니다"라고 말씀드리자, 부처님께서는 "비구들이여, 그렇다. 복덕 있는 자가 사문법을 닦을 때에는 달의 신이 달의 원반을 붙들고, 해의 신이 해의 원반을 붙들어 멈추게 하였다. 사천왕은 사방에서 정사 주위의 숲을 수호하였고, 제석천은 문고리를 잡고 수호하였으며, 나 또한 '내가 부처다'라며 방관하고 앉아 있을 수만은 없어 문어귀에 가서 내 아들을 위해 수호하였느니라. 그 사마네라는 물길을 내어 물을 끌어가는 사람들과 화살을 곧게 펴는 화살 제작공들, 그리고 나무를 깎는 목수들을 보고 그러한 대상을 취하여, 지혜로운 이들이 스스로를 길들여 아라한과를 얻는 것처럼 하였느니라"라고 말씀하시고 전후 문맥을 이어 설법하시고자 이 게송을 읊으셨다. 80. 80. ‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ; Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā’’ti. 물 대는 사람들은 물을 끌어 가고, 화살 만드는 사람들은 화살을 곧게 펴며, 목수들은 나무를 다듬고, 지혜로운 사람들은 자기 자신을 길들인다. Tattha udakanti pathaviyā thalaṭṭhānaṃ khaṇitvā āvāṭaṭṭhānaṃ pūretvā mātikaṃ vā katvā rukkhadoṇiṃ vā ṭhapetvā attanā icchiticchitaṭṭhānaṃ udakaṃ. Nentīti nettikā. Tejananti kaṇḍaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nettikā attano ruciyā udakaṃ nayanti, usukārāpi tāpetvā tejanaṃ namayanti usuṃ ujuṃ karonti. Tacchakāpi nemiādīnaṃ atthāya tacchantā dāruṃ namayanti attano ruciyā ujuṃ vā vaṅkaṃ vā karonti. Evaṃ ettakaṃ ārammaṇaṃ katvā paṇḍitā sotāpattimaggādīni uppādentā attānaṃ damayanti, arahattappattā pana ekantadantā nāma hontīti. 거기서 '물'이란 땅의 높은 곳을 파내고 낮은 곳을 채워 물길을 만들거나 혹은 나무 수로를 설치하여 자기가 원하는 곳으로 끌어가는 물을 말한다. 그러므로 '물 대는 사람들(nettikā)'이라 한다. '테자나(tejana)'는 화살을 뜻한다. 이 말의 의미는 다음과 같다. 물 대는 사람들은 자기의 의도대로 물을 인도하고, 화살 만드는 사람들도 불에 구워 화살을 곧게 교정한다. 목수들도 수레바퀴 테 등을 만들기 위해 나무를 깎으며 자기 의도대로 곧게 혹은 굽게 만든다. 이와 같이 지혜로운 이들은 이러한 대상을 보고서도 소타빳띠막가(예류도) 등을 일으켜 자신을 길들이며, 아라한과에 이르면 참으로 완전히 길들여진 자들이 된다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 성취하였다. Paṇḍitasāmaṇeravatthu pañcamaṃ. 다섯 번째인 빤디따 사미 이야기가 끝났다. 6. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu 6. 라쿤다카 밧디야 어른 스님 이야기 Selo yathāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi. "바위처럼"으로 시작하는 이 법문은 부처님께서 제타와나에 머무실 때, 라쿤다카 밧디야 어른 스님을 인연으로 설하신 것이다. Puthujjanā [Pg.372] kira sāmaṇerādayo theraṃ disvā sīsepi kaṇṇesupi nāsāyapi gahetvā ‘‘kiṃ, cūḷapita, sāsanasmiṃ na ukkaṇṭhasi, abhiramasī’’ti vadanti. Thero tesu neva kujjhati, na dussati. Dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ disvā sāmaṇerādayo evañcevañca viheṭhenti, so tesu neva kujjhati, na dussatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchitvā ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, khīṇāsavā nāma neva kujjhanti, na dussanti. Ghanaselasadisā hete acalā akampiyā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 의하면, 범부인 사마네라들이나 젊은 비구들이 어른 스님을 보고는 머리나 귀, 코를 만지며 "삼촌, 이 교단 생활이 힘들지는 않나요? 즐거운가요?"라고 농담 섞인 말로 괴롭혔다. 그러나 어른 스님은 그들에게 조금도 화를 내거나 원망하지 않았다. 법당에서 비구들이 이 일을 화제로 삼아 "법우들이여, 보십시오. 라쿤다카 밧디야 어른 스님을 보고 사마네라 등이 이러저러하게 괴롭히는데도, 스님은 그들에게 화내지도 않고 원망하지도 않습니다"라고 말하였다. 부처님께서 오셔서 "비구들이여, 무슨 이야기를 하느냐?"라고 물으시고, "세존이시여, 이러저러한 이야기를 하고 있었습니다"라고 아뢰자, 부처님께서는 "비구들이여, 그렇다. 번뇌를 다한 아라한들은 결코 화를 내거나 원망하지 않는다. 그들은 거대한 바위산처럼 요동함이 없고 흔들림이 없느니라"라고 말씀하시고 문맥을 이어 설법하시고자 이 게송을 읊으셨다. 81. 81. ‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati; Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. 마치 속이 찬 단단한 바위가 바람에 흔들리지 않듯이, 이와 같이 지혜로운 이들은 비난과 칭찬 속에서도 흔들리지 않는다. Tattha nindāpasaṃsāsūti kiñcāpi idha dve lokadhammā vuttā, attho pana aṭṭhannampi vasena veditabbo. Yathā hi ekaghano asusiro selo puratthimādibhedena vātena na samīrati na iñjati na calati, evaṃ aṭṭhasupi lokadhammesu ajjhottharantesu paṇḍitā na samiñjanti, paṭighavasena vā anunayavasena vā na calanti na kampanti. 게송 중 '비난과 칭찬 속에서'라는 말은 여기서는 두 가지 세간의 법(세간법)만을 언급했지만, 실제로는 여덟 가지 세간법(팔풍) 모두에 해당한다고 이해해야 한다. 마치 속이 빈 곳이 없이 꽉 찬 거대한 바위가 동서남북에서 불어오는 바람에도 요동하거나 흔들리지 않듯이, 이와 같이 지혜로운 이들은 여덟 가지 세간법이 덮쳐와도 저항하는 마음(진심)이나 집착하는 마음(탐심)으로 인해 동요하거나 흔들리지 않는다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 수다원과 등을 성취하였다. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu chaṭṭhaṃ. 라쿤다카 밧디야 어른 스님 이야기 여섯 번째가 끝났다. 7. Kāṇamātuvatthu 7. 카나의 어머니 이야기 Yathāpi rahadoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kāṇamātaraṃ ārabbha kathesi. Vatthu vinaye (pāci. 230) āgatameva. "깊은 못처럼"으로 시작하는 이 법문은 부처님께서 제타와나에 머무실 때, 카나의 어머니를 인연으로 설하신 것이다. 이 이야기는 율장(비나야)에 전해진다. Tadā pana kāṇamātarā atucchahatthaṃ dhītaraṃ patikulaṃ pesetuṃ pakkesu pūvesu catukkhattuṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ dinnakāle satthārā tasmiṃ vatthusmiṃ sikkhāpade paññatte kāṇāya sāmikena aññāya pajāpatiyā ānītāya kāṇā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘imehi me gharāvāso nāsito’’ti diṭṭhadiṭṭhe bhikkhū akkosati paribhāsati. Bhikkhū [Pg.373] taṃ vīthiṃ paṭipajjituṃ na visahiṃsu. Satthā taṃ pavattiṃ ñatvā tattha agamāsi. Kāṇamātā satthāraṃ vanditvā paññattāsane nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ adāsi. Satthā katapātarāso ‘‘kahaṃ kāṇā’’ti pucchi. ‘‘Esā, bhante, tumhe disvā maṅkubhūtā rodantī ṭhitā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Esā, bhante, bhikkhū akkosati paribhāsati, tasmā tumhe disvā maṅkubhūtā rodamānā ṭhitā’’ti. Atha naṃ satthā pakkosāpetvā – ‘‘kāṇe, kasmā maṃ disvā maṅkubhūtā nilīyitvā rodasī’’ti. Athassā mātā tāya katakiriyaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘kiṃ pana kāṇamāte mama sāvakā tayā dinnakaṃ gaṇhiṃsu, adinnaka’’nti? ‘‘Dinnakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sace mama sāvakā piṇḍāya carantā tava gehadvāraṃ pattā tayā dinnakaṃ gaṇhiṃsu, ko tesaṃ doso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ayyānaṃ doso’’. ‘‘Etissāyeva doso’’ti. Satthā kāṇaṃ āha – ‘‘kāṇe, mayhaṃ kira sāvakā piṇḍāya caramānā gehadvāraṃ āgatā, atha nesaṃ tava mātarā pūvā dinnā, ko nāmettha mama sāvakānaṃ doso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ayyānaṃ doso, mayhameva doso’’ti satthāraṃ vanditvā khamāpesi. 그 당시 카나의 어머니는 딸을 빈손으로 시댁에 보낼 수 없어 과자를 구웠는데, 네 번이나 네 분의 비구들에게 보시하게 되었다. 그때 부처님께서 그 일로 인해 식가차법(食家叉法, 과자를 일정량 이상 받지 못하게 하는 계율)을 제정하셨다. 한편 카나의 남편은 카나가 오지 않자 다른 아내를 얻었고, 카나는 그 소식을 듣고 "이 비구들이 내 가정을 망쳤다"라며 마주치는 비구들마다 욕하고 비방하였다. 그래서 비구들은 감히 그 길을 지나가지 못하게 되었다. 부처님께서는 그 사정을 아시고 그곳에 가셨다. 카나의 어머니는 부처님께 절을 올리고 준비된 자리에 앉으신 후 죽과 먹을거리를 공양 올렸다. 부처님께서는 아침 공양을 마치신 후 "카나는 어디 있느냐?"라고 물으셨다. "세존이시여, 그녀는 부처님을 뵙고 면목이 없어 울며 서 있습니다"라고 답하자, "무슨 까닭으로 우느냐?"라고 다시 물으셨다. "세존이시여, 이 카나가 비구들을 욕하고 비방하였습니다. 그래서 부처님을 뵙자 부끄럽고 미안하여 울고 있는 것입니다"라고 아뢰었다. 그러자 부처님께서 그녀를 부르게 하여 물으셨다. "카나야, 왜 나를 보고 면목이 없어 숨어서 울고 있느냐?" 그러자 그녀의 어머니가 카나가 저지른 일을 상세히 말씀드렸다. 부처님께서 어머니에게 물으셨다. "카나의 어머니여, 내 제자들이 그대가 준 과자를 받았느냐, 주지 않은 것을 받았느냐?" "세존이시여, 드린 것을 받았습니다." "내 제자들이 탁발을 하다가 그대의 집 문 앞에 이르렀을 때 그대가 준 것을 받은 것뿐이라면, 그들에게 무슨 잘못이 있겠느냐?" "세존이시여, 스님들께는 잘못이 없습니다. 오직 이 딸 카나에게만 허물이 있습니다." 부처님께서 카나에게 말씀하셨다. "카나야, 내 제자들이 탁발을 하다가 네 집 앞에 이르렀을 뿐이고, 그때 네 어머니가 과자를 드린 것이다. 여기에 내 제자들에게 무슨 잘못이 있느냐?" "세존이시여, 스님들께는 잘못이 없습니다. 오직 저에게만 잘못이 있습니다"라고 말하며 부처님께 절을 올리고 용서를 구하였다. Athassā satthā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, sā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Satthā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchanto rājaṅgaṇena pāyāsi. Rājā disvā ‘‘satthā viya bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘gacchatha, mama āgantvā vandanabhāvaṃ ārocethā’’ti pesetvā rājaṅgaṇe ṭhitaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘kahaṃ, bhante, gatātthā’’ti pucchi. ‘‘Kāṇamātāya gehaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, bhante’’ti? ‘‘Kāṇā kira bhikkhū akkosati paribhāsati, taṃkāraṇā gatomhī’’ti. ‘‘Kiṃ pana vo, bhante, tassā anakkosanabhāvo kato’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhikkhūnañca anakkosikā katā, lokuttarakuṭumbasāminī cā’’ti. ‘‘Hotu, bhante, tumhehi sā lokuttarakuṭumbasāminī katā, ahaṃ pana naṃ lokiyakuṭumbasāminiṃ karissāmī’’ti vatvā rājā satthāraṃ vanditvā paṭinivatto paṭicchannamahāyoggaṃ pahiṇitvā kāṇaṃ pakkosāpetvā sabbābharaṇehi alaṅkaritvā jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapetvā ‘‘mama dhītaraṃ posetuṃ [Pg.374] samatthā gaṇhantū’’ti āha. Atheko sabbatthakamahāmatto ‘‘ahaṃ devassa dhītaraṃ posessāmī’’ti taṃ attano gehaṃ netvā sabbaṃ issariyaṃ paṭicchāpetvā ‘‘yathāruci puññāni karohī’’ti āha. Tato paṭṭhāya kāṇā catūsu dvāresu purise ṭhapetvā attanā upaṭṭhātabbe bhikkhū ca bhikkhuniyo ca pariyesamānāpi na labhati. Kāṇāya gehadvāre paṭiyādetvā ṭhapitaṃ khādanīyabhojanīyaṃ mahogho viya pavattati. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘pubbe, āvuso, cattāro mahallakattherā kāṇāya vippaṭisāraṃ kariṃsu, sā evaṃ vippaṭisārinī hutvāpi satthāraṃ āgamma saddhāsampadaṃ labhi. Satthārā puna tassā gehadvāraṃ bhikkhūnaṃ upasaṅkamanārahaṃ kataṃ. Idāni upaṭṭhātabbe bhikkhū vā bhikkhuniyo vā pariyesamānāpi na labhati, aho buddhā nāma acchariyaguṇā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva tehi mahallakabhikkhūhi kāṇāya vippaṭisāro kato, pubbepi kariṃsuyeva. Na ca idāneva mayā kāṇā mama vacanakārikā katā, pubbepi katāyevā’’ti vatvā tamatthaṃ sotukāmehi bhikkhūhi yācito – 그때 부처님께서는 그녀(카나)에게 차제설법(단계적인 설법)을 하셨고, 그녀는 예류과(소다과)를 증득했습니다. 부처님께서 자리에서 일어나 사원으로 가시는 길에 왕궁 뜰을 지나가셨습니다. 왕(파세나디 코살라)은 이를 보고 “여보게들, 부처님 같으신 분이 오셨구나”라고 묻고, “그러합니다, 대왕이시여”라는 대답을 듣자, “가서, 내가 가서 뵙고 예배드리고자 함을 여쭈어라”라고 사람을 보냈습니다. 왕궁 뜰에 서 계신 부처님께 다가가 예배드리고 “세존이시여, 어디로 가시는 길입니까?”라고 물었습니다. “대왕이여, 카나의 어머니 집으로 가는 길이오.” “세존이시여, 무슨 이유로 가셨습니까?” “카나라는 여인이 비구들을 욕하고 비방한다고 하여 그 이유로 갔었소.” “세존이시여, 그러면 그녀가 비구들을 욕하지 않게 하셨습니까?” “그렇소, 대왕이여. 비구들을 욕하지 않게 하였을 뿐만 아니라, 출세간의 재산을 소유한 주인으로 만들었소.” “세존이시여, 좋습니다. 부처님께서 그녀를 출세간의 주인으로 만드셨으니, 저는 그녀를 세간의 재산을 소유한 주인으로 만들겠습니다”라고 말하고는, 왕은 부처님께 예배드리고 물러나와 덮개가 있는 큰 수레를 보내 카나를 불러들였습니다. 그리고 온갖 장신구로 그녀를 단장시키고 큰딸의 지위에 앉힌 뒤, “내 딸을 부양할 수 있는 자는 데려가라”고 말했습니다. 그때 모든 일을 완수할 수 있는 한 대신이 “제가 대왕의 따님을 부양하겠습니다”라고 말하며 그녀를 자신의 집으로 데려가 모든 권한을 맡기고 “그대의 뜻대로 공덕을 쌓으시오”라고 말했습니다. 그때부터 카나는 네 대문에 사람들을 세워놓고 스스로 공양을 올릴 비구와 비구니들을 찾았으나 (공양하려는 스님들이 너무 많아 오히려 스님들을 찾아다닐 정도였지만) 찾을 수 없을 정도였습니다. 카나의 집 문 앞에 준비된 음식들은 큰 물줄기처럼 흘러넘쳤습니다. 비구들은 법당에서 이 일에 대해 이야기를 나누었습니다. “도반들이여, 예전에 네 분의 늙은 비구들이 카나를 불쾌하게 만들었지만, 그녀는 그렇게 불쾌한 마음을 가졌음에도 부처님을 의지하여 신심의 성취를 얻었네. 부처님께서는 다시 그녀의 집 문 앞을 비구들이 찾아갈 만한 곳으로 만드셨네. 이제는 공양할 비구와 비구니를 찾아보아도 찾을 수 없을 정도이니, 아! 부처님이란 참으로 경이로운 덕성을 지니신 분이시로다.” 부처님께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기를 나누고 있었습니다”라고 대답하자, 부처님께서는 “비구들이여, 그 네 명의 늙은 비구들이 카나를 불쾌하게 만든 것은 지금만이 아니라 전생에도 그러했느니라. 또한 내가 카나로 하여금 나의 말을 따르게 만든 것도 지금만이 아니라 전생에도 그러했느니라”라고 말씀하시고는, 그 내용을 듣고자 청하는 비구들에게 다음과 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Yattheko labhate babbu, dutiyo tattha jāyati; Tatiyo ca catuttho ca, idaṃ te babbukā bila’’nti. (jā. 1.1.137) – “어떤 곳에서 고양이 한 마리가 쥐를 잡으면, 그곳에 두 번째, 세 번째, 네 번째 고양이가 나타나네. 이 굴은 그 고양이들이 쥐를 사냥하다 죽은 굴이라네.” Idaṃ babbujātakaṃ vitthārena kathetvā ‘‘tadā cattāro mahallakabhikkhū cattāro biḷārā ahesuṃ, mūsikā kāṇā, maṇikāro ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, atītepi kāṇā dummanā āvilacittā vikkhittacittā hutvā mama vacanena pasannaudakarahado viya vippasannacittā ahosī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 이와 같이 바부 자타카(Babbu Jātaka)를 상세히 설하신 뒤, “그때의 네 명의 늙은 비구들은 네 마리의 고양이였고, 쥐는 카나였으며, 보석 세공사는 바로 나였느니라”라고 전생 이야기를 결합하여 말씀하셨습니다. “비구들이여, 이와 같이 과거에도 카나는 마음이 상하고 혼란스럽고 산만해졌으나 나의 말로 인해 맑은 호수처럼 깨끗한 마음을 갖게 되었느니라”라고 말씀하시며 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 82. 82. ‘‘Yathāpi rahado gambhīro, vippasanno anāvilo; Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā’’ti. “마치 깊은 호수가 맑고 깨끗하여 흐림이 없는 것처럼, 현자들은 법을 듣고 그와 같이 마음이 청정해지느니라.” Tattha [Pg.375] rahadoti yo caturaṅginiyāpi senāya ogāhantiyā nakhubhati evarūpo udakaṇṇavo, sabbākārena pana caturāsītiyojanasahassagambhīro nīlamahāsamuddo rahado nāma. Tassa hi heṭṭhā cattālīsayojanasahassamatte ṭhāne udakaṃ macchehi calati, upari tāvattakeyeva ṭhāne udakaṃ vātena calati, majjhe catuyojanasahassamatte ṭhāne udakaṃ niccalaṃ tiṭṭhati. Ayaṃ gambhīro rahado nāma. Evaṃ dhammānīti desanādhammāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma rahado anākulatāya vippasanno, acalatāya anāvilo, evaṃ mama desanādhammaṃ sutvā sotāpattimaggādivasena nirupakkilesacittataṃ āpajjantā vippasīdanti paṇḍitā, arahattappattā pana ekantavippasannāva hontīti. 거기서 ‘호수(rahado)’란 사분군(네 가지 병과)의 군대가 뛰어들어도 동요하지 않는 이와 같은 바다를 말하며, 모든 면에서 8만 4천 유순 깊이의 검푸른 대양을 호수라 부릅니다. 참으로 그 바다의 아래쪽 4만 유순 정도의 곳에서는 물이 물고기들에 의해 움직이고, 위쪽 그만큼의 곳에서는 물이 바람에 의해 움직이지만, 중간의 4천 유순 정도의 곳에서는 물이 움직임 없이 고요하게 머물러 있습니다. 이것이 바로 ‘깊은 호수’라 불리는 것입니다. ‘이와 같이 법들을(evaṃ dhammāni)’이란 설해진 가르침들을 의미합니다. 즉, 호수가 요동함이 없어 맑고, 흔들림이 없어 흐리지 않은 것처럼, 나의 설법을 듣고 예류도 등의 힘으로 번뇌 없는 마음의 상태에 도달한 현자들은 청정해지며, 아라한과를 얻은 이들은 전적으로 청정해진다는 뜻입니다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득했습니다. Kāṇamātuvatthu sattamaṃ. 카나마타(카나의 어머니) 이야기, 일곱 번째가 끝났습니다. 8. Pañcasatabhikkhuvatthu 8. 다섯 백 명 비구 이야기 Sabbattha ve sappurisā cajantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi. Desanā verañjāyaṃ samuṭṭhitā. “어디서나 참된 사람들은 버리나니”라는 이 법문은 부처님께서 제타와나에 머무실 때 다섯 백 명의 비구들을 인연으로 설하신 것입니다. 이 설법은 웨란자(Verañjā)에서 일어난 일을 바탕으로 합니다. Paṭhamabodhiyañhi bhagavā verañjaṃ gantvā verañjena brāhmaṇena nimantito pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vassaṃ upagañchi. Verañjo brāhmaṇo mārāvaṭṭanena āvaṭṭo ekadivasampi satthāraṃ ārabbha satiṃ na uppādesi. Verañjāpi dubbhikkhā ahosi, bhikkhū santarabāhiraṃ verañjaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātaṃ alabhantā kilamiṃsu. Tesaṃ assavāṇijakā patthapatthapulakaṃ bhikkhaṃ paññāpesuṃ. Te kilamante disvā mahāmoggallānatthero pathavojaṃ bhojetukāmo, uttarakuruñca piṇḍāya pavesetukāmo ahosi, satthā taṃ paṭikkhipi. Bhikkhūnaṃ ekadivasampi piṇḍapātaṃ ārabbha parittāso nāhosi[Pg.376], icchācāraṃ vajjetvā eva vihariṃsu. Satthā tattha temāsaṃ vasitvā verañjaṃ brāhmaṇaṃ apaloketvā tena katasakkārasammāno taṃ saraṇesu patiṭṭhāpetvā tato nikkhanto anupubbena cārikaṃ caramāno ekasmiṃ samaye sāvatthiṃ patvā jetavane vihāsi, sāvatthivāsino satthu āgantukabhattāni kariṃsu. Tadā pana pañcasatamattā vighāsādā bhikkhū nissāya antovihāreyeva vasanti. Te bhikkhūnaṃ bhuttāvasesāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā niddāyitvā uṭṭhāya nadītīraṃ gantvā nadantā vaggantā mallamuṭṭhiyuddhaṃ yujjhantā kīḷantā antovihārepi bahivihārepi anācārameva carantā vicaranti. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, ime vighāsādā dubbhikkhakāle verañjāyaṃ kañci vikāraṃ na dassesuṃ, idāni pana evarūpāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā anekappakāraṃ vikāraṃ dassentā vicaranti. Bhikkhū pana verañjāyampi upasantarūpā viharitvā idānipi upasantupasantāva viharantī’’ti. Satthā dhammasabhaṃ gantvā, ‘‘bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘pubbepete gadrabhayoniyaṃ nibbattā pañcasatā gadrabhā hutvā pañcasatānaṃ ājānīyasindhavānaṃ allarasamuddikapānakapītāvasesaṃ ucchiṭṭhakasaṭaṃ udakena madditvā makacipilotikāhi parissāvitattā ‘volodaka’nti saṅkhyaṃ gataṃ apparasaṃ nihīnaṃ pivitvā madhumattā viya nadantā vicariṃsūti vatvā – 실제로 세존께서는 성도 후 초기(제1보리)에 베란자에 가셔서 베란자 바라문의 초대를 받아 오백 명의 비구들과 함께 안거에 드셨습니다. 베란자 바라문은 마라의 홀림에 빠져 단 하루도 스승님을 떠올리며 마음챙김을 일으키지 못했습니다. 베란자에는 기근이 들었으며, 비구들은 성 안팎으로 탁발을 다녔으나 공양물을 얻지 못해 고통을 겪었습니다. 그때 말 상인들이 보리 한 사발씩을 공양으로 올렸습니다. 고생하는 비구들을 보고 대목갈라나 존자는 땅의 영양분(지미)을 먹게 하거나 북구로주로 탁발을 보내고자 했으나, 세존께서는 이를 거절하셨습니다. 비구들은 하루라도 공양물 때문에 근심하지 않았고, 그릇된 욕망을 버린 채 지냈습니다. 세존께서는 그곳에서 석 달을 머무신 뒤 베란자 바라문에게 떠남을 알리셨고, 그가 올린 공양과 공경을 받으신 후 그를 삼귀의에 확립시키고 그곳을 떠나 차례로 유행하시다가 어느 때 사밧티에 도착하여 제타숲에 머무셨습니다. 사밧티 사람들은 스승님을 위해 외지에서 온 손님을 맞는 공양(아간투카 받따)을 올렸습니다. 그때 오백 명 가량의 남은 음식을 얻어먹는 자들이 비구들을 의지하여 절 안에 살고 있었습니다. 그들은 비구들이 드시고 남은 수승한 음식을 먹고 잠을 자다가 일어나 강가로 가서 소리를 지르고 뛰어다니며 레슬링과 권투 시합을 하고 장난을 치며 절 안팎에서 품행 없는 짓을 저지르며 돌아다녔습니다. 비구들이 법당에서 이 이야기를 꺼냈습니다. "도반들이여, 보십시오. 이 남은 음식을 먹는 자들은 기근이 든 베란자에서는 아무런 변화를 보이지 않더니, 이제 이런 수승한 음식을 먹고는 온갖 해괴한 변화를 보이며 돌아다닙니다. 반면 비구들은 베란자에서도 평온한 모습으로 지냈고, 지금도 여전히 지극히 평온하게 지내고 있습니다." 세존께서 법당에 오셔서 "비구들이여, 무슨 이야기를 하고 있느냐?"라고 물으신 뒤 그 내용을 들으시고는 "이들은 전생에도 나귀로 태어나 오백 마리의 나귀가 되었을 때, 명마인 신드 말 오백 마리가 마시고 남은 찌꺼기 즙을 물에 섞어 베 수건으로 걸러낸 맛없고 천한 '와로다카'를 마시고는 술 취한 것처럼 소리를 지르며 돌아다녔다"라고 말씀하시며 다음과 같이 설하셨습니다. ‘‘Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnaṃ,Pitvā mado jāyati gadrabhānaṃ; Imañca pitvāna rasaṃ paṇītaṃ,Mado na sañjāyati sindhavānaṃ. "맛없고 천하며 보잘것없는 찌꺼기 물을 마시고도 나귀들에게는 취기가 일어나지만, 이 수승한 즙을 마시고도 신드 말들에게는 취기가 일어나지 않는다. ‘‘Appaṃ pivitvāna nihīnajacco,So majjatī tena janinda puṭṭho; Dhorayhasīlī ca kulamhi jāto,Na majjatī aggarasaṃ pivitvā’’ti. (jā. 1.2.65); 국왕이여, 비천한 가문에서 태어난 자는 조금만 마셔도 그 기운에 눌려 취하지만, 무거운 짐을 지는 성품을 지니고 명문가에서 태어난 명마는 최상의 즙을 마시고도 취하지 않는다." Idaṃ vālodakajātakaṃ vitthārena kathetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, sappurisā lokadhammaṃ vivajjetvā sukhitakālepi dukkhitakālepi nibbikārāva [Pg.377] hontī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 이 와로다카 자타카를 상세히 설하신 뒤, "비구들이여, 이처럼 선인들은 세상의 법(팔풍)을 멀리하여 즐거울 때나 괴로울 때나 요동함이 없다"라고 앞뒤 문맥을 연결하여 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 83. 83. ‘‘Sabbattha ve sappurisā cajanti,Na kāmakāmā lapayanti santo; Sukhena phuṭṭhā atha vā dukhena,Na uccāvacaṃ paṇḍitā dassayantī’’ti. "참된 이들은 모든 것에서 [집착을] 버리며, 고요한 이들은 욕망을 위해 말하지 않는다. 지혜로운 이들은 즐거움을 만나든 괴로움을 만나든 [기뻐하거나 슬퍼하는] 기복을 보이지 않는다." Tattha sabbatthāti pañcakkhandhādibhedesu sabbadhammesu. Sappurisāti supurisā. Cajantīti arahattamaggañāṇena apakaḍḍhantā chandarāgaṃ vijahanti. Kāmakāmāti kāme kāmayantā kāmahetu kāmakāraṇā. Na lapayanti santoti buddhādayo santo kāmahetu neva attanā lapayanti, na paraṃ lapāpenti. Ye hi bhikkhāya paviṭṭhā icchācāre ṭhitā ‘‘kiṃ, upāsaka, sukhaṃ te puttadārassa, rājacorādīnaṃ vasena dvipadacatuppadesu natthi koci upaddavo’’tiādīni vadanti, tāva te lapayanti nāma. Tathā pana vatvā ‘‘āma, bhante, sabbesaṃ no sukhaṃ, natthi koci upaddavo, idāni no gehaṃ pahūtaannapānaṃ, idheva vasathā’’ti attānaṃ nimantāpentā lapāpenti nāma. Santo pana idaṃ ubhayampi na karonti. Sukhena phuṭṭhā atha vā dukhenāti desanāmattametaṃ, aṭṭhahi pana lokadhammehi phuṭṭhā tuṭṭhibhāvamaṅkubhāvavasena vā vaṇṇabhaṇanaavaṇṇabhaṇanavasena vā uccāvacaṃ ākāraṃ paṇḍitā na dassayantīti. 거기서 '모든 것에서(sabbattha)'란 오온 등으로 분류되는 모든 법을 의미합니다. '참된 이들(sappurisā)'이란 훌륭한 이들을 말합니다. '버린다(cajantī)'는 아라한과의 지혜로 이끌어내어 욕탐을 버린다는 뜻입니다. '욕망을 위해 말하지 않는다(na kāmakāmā lapayanti)'는 감각적 욕망을 갈구하여 욕망을 원인으로 삼아 말하지 않는다는 것이며, '고요한 이들(santo)'이란 부처님 등의 성자들을 말합니다. 성자들은 욕망 때문에 스스로 말하지도 않고 남에게 말하게 시키지도 않습니다. 실제로 탁발하러 들어가 그릇된 욕심에 머물며 "우바새여, 그대의 처자식은 평안한가? 왕이나 도둑 등으로 인해 두 발 가진 자나 네 발 가진 짐승들에게 아무런 재난이 없는가?"라고 말하는 것이 '말하는 것'입니다. 그렇게 말하여 "예, 스님. 저희 모두 평안하고 재난이 없습니다. 이제 저희 집에 먹을 것이 넉넉하니 여기서 지내십시오"라고 자신을 초대하게 만드는 것이 '말하게 하는 것'입니다. 그러나 성자들은 이 두 가지를 모두 하지 않습니다. '즐거움을 만나든 괴로움을 만나든'이라는 구절은 설법의 한 사례일 뿐이며, 지혜로운 이들은 여덟 가지 세상의 법(팔풍)을 만났을 때 기뻐하거나 침울해하는 방식으로든, 칭찬하거나 비난하는 방식으로든 높고 낮은 태도를 보이지 않는다는 의미입니다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달했습니다. Pañcasatabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ. 오백 비구 이야기 여덟 번째가 끝났습니다. 9. Dhammikattheravatthu 9. 담미카 테라 이야기 Na attahetūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammikattheraṃ ārabbha kathesi. "자기 자신을 위해서가 아니라"라는 이 법문을 스승님께서는 제타숲에 머무실 때 담미카 존자와 관련하여 설하셨습니다. Sāvatthiyaṃ kireko upāsako dhammena samena agāraṃ ajjhāvasati. So pabbajitukāmo hutvā ekadivasaṃ bhariyāya saddhiṃ nisīditvā [Pg.378] sukhakathaṃ kathento āha – ‘‘bhadde, icchāmahaṃ pabbajitu’’nti. ‘‘Tena hi, sāmi, āgamehi tāva, yāvāhaṃ kucchigataṃ dārakaṃ vijāyāmī’’ti. So āgametvā dārakassa padasā gamanakāle puna taṃ āpucchitvā ‘‘āgamehi tāva, sāmi, yāvāyaṃ vayappatto hotī’’ti vutte ‘‘kiṃ me imāya apalokitāya vā anapalokitāya vā, attano dukkhanissaraṇaṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā pabbaji. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto attano pabbajitakiccaṃ niṭṭhapetvā tesaṃ dassanatthāya puna sāvatthiṃ gantvā puttassa dhammakathaṃ kathesi. Sopi nikkhamitvā pabbaji, pabbajitvā ca pana na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Purāṇadutiyikāpissa ‘‘yesaṃ atthāya ahaṃ gharāvāse vaseyyaṃ, te ubhopi pabbajitā, idāni me kiṃ gharāvāsena, pabbajissāmī’’ti nikkhamitvā pabbaji, pabbajitvā ca pana na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, dhammikaupāsako attano dhamme patiṭṭhitattā nikkhamitvā pabbajitvā arahattaṃ patto puttadārassāpi patiṭṭhā jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘imāya nāmā’’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, paṇḍitena nāma neva attahetu, na parahetu samiddhi icchitabbā, dhammikeneva pana dhammapaṭisaraṇena bhavitabba’’nti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 사왓티에 한 우바새가 법답고 공정하게 재가 생활을 하며 살고 있었다고 한다. 그는 출가하고 싶어 어느 날 아내와 함께 앉아 담소를 나누다가 "여보, 나는 출가를 원하오"라고 말했다. 그러자 아내는 "여보, 제가 태중에 있는 아이를 낳을 때까지만 기다려 주세요"라고 했다. 그는 기다렸다가 아이가 걸음마를 뗄 즈음 다시 허락을 구했으나, 아내가 "여보, 이 아이가 성인이 될 때까지만 기다려 주세요"라고 말하자, 그는 '이 여인에게 허락을 구하든 구하지 않든 내게 무슨 이익이 있겠는가? 내 스스로 윤회의 고통에서 벗어나는 일을 하리라' 생각하며 집을 떠나 출가하였다. 그는 명상 주제를 받아 정진하고 노력하여 출가자의 임무를 완수하고(아라한이 되고), 처자식을 보기 위해 다시 사왓티로 가서 아들에게 법을 설하였다. 아들 또한 집을 떠나 출가하였으며, 출가한 지 오래되지 않아 아라한과에 도달했다. 그의 예전 아내 또한 '내가 누구를 위해 재가 생활을 하겠는가? 남편과 아들 둘 다 출가했으니 이제 내게 재가 생활이 무슨 소용인가, 나도 출가하리라' 생각하며 집을 떠나 출가하였고, 출가한 지 오래되지 않아 아라한과에 도달했다. 그러던 어느 날 법당에서 비구들이 대화를 나누었다. "도반들이여, 담미카 우바새는 스스로 법에 안주하여 출가한 뒤 아라한이 되었고, 처자식에게도 의지처가 되었습니다." 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고 "이러저러한 이야기입니다"라고 답하자, "비구들이여, 현자란 자신 때문이든 타인 때문이든 성공을 바라지 말아야 하며, 오직 법으로써 법을 귀의처 삼아야 한다"라고 인과를 연결하여 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 84. 84. ‘‘Na attahetu na parassa hetu,Na puttamicche na dhanaṃ na raṭṭhaṃ; Na iccheyya adhammena samiddhimattano,Sa sīlavā paññavā dhammiko siyā’’ti. 자신을 위해서도 아니고 남을 위해서도 아니며, 자식이나 재산이나 나라를 (부당하게) 원하지 말아야 한다. 부당한 방법으로 자신의 성공을 바라지 않아야 하니, 그러한 자가 진정 계를 갖춘 자요, 지혜로운 자요, 법다운 자이다. Tattha na attahetūti paṇḍito nāma attahetu vā parahetu vā pāpaṃ na karoti. Na puttamiccheti puttaṃ vā dhanaṃ vā raṭṭhaṃ vā pāpakammena na iccheyya, etānipi icchato pāpakammaṃ na karotiyevāti attho. Samiddhimattanoti yā attano samiddhi, tampi adhammena na iccheyya,samiddhikāraṇāpi pāpaṃ na karotīti attho. Sa sīlavāti yo evarūpo puggalo[Pg.379], so eva sīlavā ca paññavā ca dhammikoca siyā, na aññoti attho. 거기서 '자신을 위해서도 아니고'란 현자란 자신을 위해서나 타인을 위해서나 악을 행하지 않는다는 뜻이다. '자식을 원하지 말아야 한다'는 것은 자식이나 재산이나 나라를 악한 행위로 원하지 말아야 하며, 그것들을 원하더라도 악한 행위는 결코 하지 않는다는 뜻이다. '자신의 성공을'이란 자신의 성공(풍요)이 있더라도 그것을 법답지 못한 방법으로 원하지 말아야 하며, 성공을 이유로 악을 행하지 않는다는 뜻이다. '그는 계를 갖춘 자'란 이와 같은 성품을 가진 사람이 바로 계를 갖춘 자요, 지혜로운 자요, 법다운 자이지 다른 사람이 아니라는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달했다. Dhammikattheravatthu navamaṃ. 담미카 테라 이야기(아홉 번째)가 끝났다. 10. Dhammassavanavatthu 10. 법을 들음에 관한 이야기 Appakā te manussesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammassavanaṃ ārabbha kathesi. 부처님께서는 제타와나에 머무실 때 "사람들 중에 저들처럼"이라는 이 법문을 설법을 듣는 일을 연유로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira ekavīthivāsino manussā samaggā hutvā gaṇabandhena dānaṃ datvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kāresuṃ, sabbarattiṃ pana dhammaṃ sotuṃ nāsakkhiṃsu. Ekacce kāmaratinissitā hutvā, puna gehameva gatā, ekacce dosanissitā hutvā, ekacce mānanissitā hutvā, ekacce thinamiddhasamaṅgino hutvā tattheva nisīditvā pacalāyantā sotuṃ nāsakkhiṃsu. Punadivase bhikkhū taṃ pavattiṃ ñatvā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, imā sattā nāma yebhuyyena bhavanissitā, bhavesu eva laggā viharanti, pāragāmino nāma appakā’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā āha – 사왓티의 한 거리의 주민들이 마음을 합쳐 단체로 보시를 올리고 밤새도록 설법을 듣는 자리를 마련했다고 한다. 그러나 밤새 설법을 듣는 일은 쉽지 않았다. 어떤 이들은 감각적 쾌락에 이끌려 다시 집으로 돌아갔고, 어떤 이들은 성냄에, 어떤 이들은 자만심에 이끌려 돌아갔다. 어떤 이들은 해태와 혼침에 빠져 그 자리에 앉아 꾸벅꾸벅 조느라 제대로 듣지 못했다. 다음 날 비구들이 이 사정을 알고 법당에서 이야기를 나누었다. 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고 "이러저러한 이야기입니다"라고 답하자, "비구들이여, 이 중생들은 대개 존재에 의지하며 존재에만 얽매여 살아간다. (열반이라는) 저 언덕에 이르는 자는 적다"라고 인과를 연결하여 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 85. 85. ‘‘Appakā te manussesu, ye janā pāragāmino; Athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvati. 사람들 중에서 저 언덕(열반)에 이르는 자는 적으니, 그 밖의 나머지 사람들은 이쪽 언덕(유신견)에서만 서성거릴 뿐이다. 86. 86. ‘‘Ye ca kho sammadakkhāte, dhamme dhammānuvattino; Te janā pāramessanti, maccudheyyaṃ suduttara’’nti. 그러나 잘 설해진 법 안에서 법에 따라 행하는 사람들은 건너기 어려운 죽음의 영역(윤회)을 건너 저 언덕(열반)에 이를 것이다. Tattha appakāti thokā na bahū. Pāragāminoti nibbānapāragāmino. Athāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā sakkāyadiṭṭhitīrameva anudhāvati, ayameva bahutarāti attho. Sammadakkhāteti sammā akkhāte sukathite. Dhammeti desanādhamme. Dhammānuvattinoti taṃ dhammaṃ [Pg.380] sutvā tadanucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaphalasacchikaraṇena dhammānuvattino. Pāramessantīti te evarūpā janā nibbānapāraṃ gamissanti. Maccudheyyanti kilesamārasaṅkhātassa maccussa nivāsaṭṭhānabhūtaṃ tebhūmikavaṭṭaṃ. Suduttaranti ye janā dhammānuvattino, te etaṃ suduttaraṃ duratikkamaṃ māradheyyaṃ taritvā atikkamitvā nibbānapāraṃ gamissantīti attho. 거기서 '적다'는 것은 소수이지 많지 않다는 뜻이다. '저 언덕에 이르는 자'는 열반의 저 언덕에 이르는 자이다. '그 밖의 나머지 사람들'은 남겨진 중생들로 유신견이라는 이쪽 언덕에서만 이리저리 뛰어다니는 자들이니, 이들이 훨씬 많다는 뜻이다. '잘 설해진'이란 바르게 선포되고 잘 말씀하신 것을 뜻한다. '법 안에서'란 가르침의 법 안에서이다. '법에 따라 행하는 자'란 그 법을 듣고 그에 합당한 실천을 완수하여 도와 과를 증득함으로써 법을 따르는 자들을 말한다. '저 언덕에 이를 것이다'란 이와 같은 사람들이 열반의 저 언덕에 갈 것이라는 뜻이다. '죽음의 영역'이란 번뇌의 마왕이라 불리는 죽음의 신이 거주하는 처소인 삼계의 윤회를 말한다. '건너기 어려운'이란 법에 따라 행하는 사람들이 건너기 힘들고 넘어서기 어려운 마왕의 영역을 건너고 넘어서 열반의 저 언덕에 이를 것이라는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달했다. Dhammassavanavatthu dasamaṃ. 법을 들음에 관한 이야기(열 번째)가 끝났다. 11. Pañcasataāgantukabhikkhuvatthu 11. 오백 명의 방문객 비구 이야기 Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate āgantuke bhikkhū ārabbha kathesi. 부처님께서는 제타와나에 머무실 때 "어두운 법을 버리고"라는 이 법문을 오백 명의 방문객 비구들을 연유로 설하셨다. Kosalaraṭṭhe kira pañcasatā bhikkhū vassaṃ vasitvā vuṭṭhavassā ‘‘satthāraṃ passissāmā’’ti jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ cariyapaṭipakkhaṃ nisāmetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi – 코살라국에서 오백 명의 비구들이 안거를 지내고 안거를 마친 뒤 "스승님을 뵈러 가자" 하며 제타와나로 가서 스승님께 예배드리고 한 곁에 앉았다고 한다. 스승께서는 그들의 성향에 반대되는 것을 살피시고 법을 설하시며 이 게송들을 읊으셨다. 87. 87. ‘‘Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya, sukkaṃ bhāvetha paṇḍito; Okā anokamāgamma, viveke yattha dūramaṃ. 현자는 어두운 법(악업)을 버리고 밝은 법(선업)을 닦아야 한다. 집(세속의 집착)을 떠나 집 없는 곳(열반)으로 나아가, 즐기기 어려운 고독 속에서 즐거움을 찾아야 한다. 88. 88. ‘‘Tatrābhiratimiccheyya, hitvā kāme akiñcano; Pariyodapeyya attānaṃ, cittaklesehi paṇḍito. 감각적 욕망을 버리고 아무것도 소유하지 않은 채 그곳(고독)에서 즐거움을 구해야 한다. 현자는 마음의 번뇌로부터 자신을 깨끗이 씻어내야 한다. 89. 89. ‘‘Yesaṃ sambodhiyaṅgesu, sammā cittaṃ subhāvitaṃ; Ādānapaṭinissagge, anupādāya ye ratā; Khīṇāsavā jutimanto, te loke parinibbutā’’ti. 깨달음의 요소들(칠보리분)에 대해 마음을 바르게 잘 닦고, 집착을 버리는 일에 머물며 집착 없음을 즐기는 이들, 번뇌가 다하고 광채가 나는 그들은 이 세상에서 완전한 열반에 든 이들이다. Tattha kaṇhaṃ dhammanti kāyaducaritādibhedaṃ akusalaṃ dhammaṃ vippahāya jahitvā. Sukkaṃ bhāvethāti paṇḍito bhikkhu abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kāyasucaritādibhedaṃ sukkaṃ dhammaṃ bhāveyya. Kathaṃ? Okā [Pg.381] anokamāgammāti okaṃ vuccati ālayo, anokaṃ vuccati anālayo, ālayato nikkhamitvā anālayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ paṭicca ārabbha taṃ patthayamāno bhāveyyāti attho. Tatrābhiratimiccheyyāti yasmiṃ anālayasaṅkhāte viveke nibbāne imehi sattehi durabhiramaṃ, tatra abhiratiṃ iccheyya. Hitvā kāmeti vatthukāmakilesakāme hitvā akiñcano hutvā viveke abhiratiṃ iccheyyāti attho. Cittaklesehīti pañcahi nīvaraṇehi, attānaṃ pariyodapeyya vodāpeyya, parisodheyyāti attho. Sambodhiyaṅgesūti sambojjhaṅgesu. Sammā cittaṃ subhāvitanti hetunā nayena cittaṃ suṭṭhu bhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ. Ādānapaṭinissaggeti ādānaṃ vuccati gahaṇaṃ, tassa paṭinissaggasaṅkhāte aggahaṇe catūhi upādānehi kiñci anupādiyitvā ye ratāti attho. Jutimantoti ānubhāvavanto, arahattamaggañāṇajutiyā khandhādibhede dhamme jotetvā ṭhitāti attho. Te loketi imasmiṃ khandhādiloke parinibbutā nāma arahattapattito paṭṭhāya kilesavaṭṭassa khepitattā saupādisesena, carimacittanirodhena khandhavaṭṭassa khepitattā anupādisesena cāti dvīhi parinibbānehi parinibbutā, anupādāno viya padīpo apaṇṇattikabhāvaṃ gatāti attho. 그 게송들 중에서, 'kaṇhaṃ dhammaṃ'은 신체적 악행 등의 차별이 있는 불선한 법을 버리고 떠나는 것을 의미한다. 'sukkaṃ bhāvetha'는 지혜로운 비구가 출가할 때부터 시작하여 아라한도에 이르기까지 신체적 선행 등의 차별이 있는 청정한 법을 닦아야 함을 의미한다. 어떻게 닦는가? 'okā anokamāgamma'에서 'oka'는 집착(애착)을 의미하고, 'anoka'는 비애착(열반)을 의미한다. 즉, 집착(애착)에서 벗어나 비애착이라 불리는 열반에 의지하고 그것을 목적으로 삼아 그것을 갈망하며 닦아야 한다는 뜻이다. 'tatrābhiratimiccheyya'는 비애착이라 불리는 적정(viveka)인 열반, 즉 중생들이 즐거워하기 어려운 그 열반에서 커다란 즐거움을 얻고자 해야 한다는 것이다. 'hitvā kāme'는 물질적 욕망(vatthukāma)과 번뇌의 욕망(kilesakāma)을 버리고, 'akiñcano' 즉 탐욕 등의 걱정이 없는 상태가 되어 적정(열반)에서 커다란 즐거움을 얻고자 해야 한다는 의미이다. 'cittaklesehī'는 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)로부터 자기 자신을 깨끗하게 하고 정화하며 씻어내야 한다는 뜻이다. 'sambodhiyaṅgesu'는 깨달음의 원인이 되는 보장경(sambojjhaṅga, 칠각지)들에서라는 의미이다. 'sammā cittaṃ subhāvitaṃ'은 적절한 방법으로 마음을 아주 잘 닦고 증장시켰다는 것이다. 'ādānapaṭinissagge'에서 'ādāna'는 취착(집착)을 의미하며, 그것을 놓아버림이라 불리는 비취착의 상태에서 네 가지 집착(upādāna)으로 그 무엇도 취하지 않고 즐거워하는 자들이라는 의미이다. 'jutimanto'는 신통력이 있는 이들이며, 아라한도 지혜의 광명으로 오온 등의 차별이 있는 법들을 밝게 비추어 머무는 이들이라는 뜻이다. 'te loke'는 그들이 이 오온 등의 세상에서 반열반(parinibbutā)에 들었다는 것으로, 아라한과를 얻은 때부터 번뇌의 회전(kilesavaṭṭa)이 다했기에 유여의열반으로, 마지막 마음이 소멸함으로 오온의 회전(khandhavaṭṭa)이 다했기에 무여의열반으로, 이와 같이 두 가지 반열반을 통해 평온해졌으며, 마치 연료가 없는 등불처럼 더 이상 태어남이 없는 상태에 이르렀다는 의미이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Pañcasataāgantukabhikkhuvatthu ekādasamaṃ. 오백 명의 객비구 이야기, 열한 번째가 끝났다. Paṇḍitavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 현자품의 주석이 끝났다. Chaṭṭho vaggo. 여섯 번째 품. 7. Arahantavaggo 7. 제7. 아라한품(Arahantavagga) 1. Jīvakapañhavatthu 1. 1. 지바카의 질문 이야기 Gataddhinoti [Pg.382] imaṃ dhammadesanaṃ satthā jīvakambavane viharanto jīvakena puṭṭhapañhaṃ ārabbha kathesi. Jīvakavatthu khandhake (mahāva. 326 ādayo) vitthāritameva. 'Gataddhino'로 시작하는 이 법문은 스승께서 지바카의 망고 숲에 머무실 때 지바카가 물은 질문을 인연으로 설하신 것이다. 지바카의 이야기는 율장 건도부(Cullavagga)에 자세히 설해져 있다. Ekasmiṃ pana samaye devadatto ajātasattunā saddhiṃ ekato hutvā gijjhakūṭaṃ abhiruhitvā paduṭṭhacitto ‘‘satthāraṃ vadhissāmī’’ti silaṃ pavijjhi. Taṃ dve pabbatakūṭāni sampaṭicchiṃsu. Tato bhijjitvā gatā papaṭikā bhagavato pādaṃ paharitvā lohitaṃ uppādesi, bhusā vedanā pavattiṃsu. Bhikkhū satthāraṃ maddakucchiṃ nayiṃsu. Satthā tatopi jīvakambavanaṃ gantukāmo ‘‘tattha maṃ nethā’’ti āha. Bhikkhū bhagavantaṃ ādāya jīvakambavanaṃ agamaṃsu. Jīvako taṃ pavattiṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā vaṇapaṭikammatthāya tikhiṇabhesajjaṃ datvā vaṇaṃ bandhitvā satthāraṃ etadavoca – ‘‘bhante, mayā antonagare ekassa manussassa bhesajjaṃ kataṃ, tassa santikaṃ gantvā puna āgamissāmi, idaṃ bhesajjaṃ yāva mamāgamanā baddhaniyāmeneva tiṭṭhatū’’ti. So gantvā tassa purisassa kattabbakiccaṃ katvā dvārapidahanavelāya āgacchanto dvāraṃ na sampāpuṇi. Athassa etadahosi – ‘‘aho mayā bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, yvāhaṃ aññatarassa purisassa viya tathāgatassa pāde tikhiṇabhesajjaṃ datvā vaṇaṃ bandhiṃ, ayaṃ tassa mocanavelā, tasmiṃ amuccamāne sabbarattiṃ bhagavato sarīre pariḷāho uppajjissatī’’ti. Tasmiṃ khaṇe satthā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, jīvako sāyaṃ āgacchanto dvāraṃ na sampāpuṇi, ‘ayaṃ vaṇassa mocanavelā’ti pana cintesi, mocesi na’’nti. Thero mocesi, vaṇo rukkhato challi viya apagato. Jīvako antoaruṇeyeva satthu santikaṃ vegena āgantvā ‘‘kiṃ nu kho, bhante, sarīre vo pariḷāho uppanno’’ti pucchi. Satthā ‘‘tathāgatassa kho, jīvaka, bodhimaṇḍeyeva sabbapariḷāho vūpasanto’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 어느 때 데바닷타가 아자타삿투 왕과 공모하여 기사굴산에 올라가 해치려는 마음을 품고 '부처님을 죽이리라' 하며 바위를 굴렸다. 두 산봉우리가 그 바위를 받아냈으나, 거기서 부서져 튀어나온 돌조각이 부처님의 발을 쳐서 피가 나게 했고, 극심한 고통이 발생했다. 비구들이 스승을 맛다꿋치 산으로 모셨다. 스승께서는 거기서 다시 지바카의 망고 숲으로 가고자 하시어 "그곳으로 나를 데려가다오"라고 말씀하셨다. 비구들은 부처님을 모시고 지바카의 망고 숲으로 갔다. 지바카는 그 소식을 듣고 스승의 처소로 가서 상처를 치료하기 위해 독한 약을 바르고 상처를 동여맨 뒤 스승께 이렇게 말씀드렸다. "세존이시여, 제가 성안에서 어떤 사람을 치료해야 하니, 그에게 가서 치료한 뒤 다시 오겠습니다. 이 약은 제가 돌아올 때까지 묶어둔 그대로 두십시오." 그는 가서 그 남자의 일을 마친 뒤 문을 닫을 시간에 돌아오려 했으나 문에 다다르지 못했다. 그때 그에게 이런 생각이 들었다. '오, 내가 너무 무거운 일을 저질렀구나. 이름 없는 보통 사람의 발처럼 여래의 발에 독한 약을 바르고 상처를 묶었는데, 지금이 그 묶은 것을 풀어야 할 시간이다. 그것을 풀지 않으면 밤새도록 부처님의 몸에 열기가 생길 것이다.' 바로 그 순간 스승께서는 아난다 장로를 부르셨다. "아난다여, 지바카가 저녁에 돌아오려다 문에 다다르지 못하고 '지금이 상처의 묶음을 풀 시간이다'라고 생각하고 있다. 그 묶음을 풀어라." 장로가 그것을 풀자 상처는 나무에서 껍질이 벗겨지듯 사라지고 새살이 돋았다. 지바카는 새벽녘에 스승의 처소에 급히 와서 "세존이시여, 몸에 열기가 생기지 않으셨습니까?"라고 여쭈었다. 스승께서는 "지바카여, 여래에게는 이미 보리도량에서 모든 열기가 가라앉았느니라"라고 법의 인연을 맺어주며 설법하시며 이 게송을 읊으셨다. 90. 90. ‘‘Gataddhino [Pg.383] visokassa, vippamuttassa sabbadhi; Sabbaganthappahīnassa, pariḷāho na vijjatī’’ti. "길을 마친 자, 근심이 없는 자, 모든 곳에서 완전히 해방된 자, 모든 속박을 끊은 자에게는 (번뇌의) 열기가 존재하지 않는다." Tattha gataddhinoti gatamaggassa kantāraddhā vaṭṭaddhāti dve addhā nāma. Tesu kantārapaṭipanno yāva icchitaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti, tāva addhikoyeva, etasmiṃ pana patte gataddhi nāma hoti. Vaṭṭasannissitāpi sattā yāva vaṭṭe vasanti, tāva addhikā eva. Kasmā? Vaṭṭassa akhepitattā. Sotāpannādayopi addhikā eva, vaṭṭaṃ pana khepetvā ṭhito khīṇāsavo gataddhi nāma hoti. Tassa gataddhino. Visokassāti vaṭṭamūlakassa sokassa vigatattā visokassa. Vippamuttassa sabbadhīti sabbesu khandhādidhammesu vippamuttassa, sabbaganthappahīnassāti catunnampi ganthānaṃ pahīnattā sabbāganthappahīnassa. Pariḷāho na vijjatīti duvidho pariḷāho kāyiko cetasiko cāti. Tesu khīṇāsavassa sītuṇhādivasena uppannattā kāyikapariḷāho anibbutova, taṃ sandhāya jīvako pucchati. Satthā pana dhammarājatāya desanāvidhikusalatāya cetasikapariḷāhavasena desanaṃ vinivattento, ‘‘jīvaka, paramatthena evarūpassa khīṇāsavassa pariḷāho na vijjatī’’ti āha. 그 게송 중에서 'gataddhino'는 가야 할 길을 마친 자를 의미한다. 길(addhā)에는 광야의 길(kantāraddhā)과 윤회의 길(vaṭṭaddhā)이라는 두 가지가 있다. 그중 광야의 길에 들어선 자는 원하는 목적지에 도달하기 전까지는 여행자(addhika)일 뿐이며, 목적지에 도달했을 때 '길을 마친 자(gataddhi)'라고 불린다. 윤회에 속한 중생들도 윤회 속에 머무는 동안은 윤회의 여행자일 뿐이다. 왜냐하면 윤회가 다하지 않았기 때문이다. 예류자 등도 여전히 여행자이며, 오직 윤회를 다 끝내고 머무는 누진자(khīṇāsava, 아라한)만이 '길을 마친 자'라 불린다. 'visokassa'는 윤회가 근원이 되는 근심(soka)이 사라졌기에 근심이 없는 자라는 뜻이다. 'vippamuttassa sabbadhī'는 모든 오온 등의 법에서 해방된 자를, 'sabbaganthappahīnassa'는 네 가지 속박(gantha)을 모두 끊었기에 모든 속박을 끊은 자를 의미한다. 'pariḷāho na vijjati'에서 열기(pariḷāho)에는 신체적 열기와 정신적 열기 두 가지가 있다. 그중 아라한에게는 추위나 더위 등으로 인해 생기는 신체적 열기는 아직 가라앉지 않은 채 남아 있을 수 있는데, 지바카는 바로 그 열기를 염두에 두고 질문한 것이다. 그러나 스승께서는 법의 왕이시며 설법의 방식에 능숙하시기에, 정신적 열기에 초점을 맞추어 설법을 돌리시며 "지바카여, 궁극적인 의미에서 이런 아라한에게 열기는 존재하지 않는다"라고 말씀하신 것이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등에 도달하였다. Jīvakapañhavatthu paṭhamaṃ. 첫 번째인 지바카의 질문 이야기가 끝났다. 2. Mahākassapattheravatthu 2. 마하깟사파 장로 이야기 Uyyuñjantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto mahākassapattheraṃ ārabbha kathesi. 'Uyyuñjanti'로 시작하는 이 법문은 스승께서 죽림정사에 머무실 때 마하깟사파 장로를 인연으로 설하신 것이다. Ekasmiñhi samaye satthā rājagahe vuṭṭhavasso ‘‘addhamāsaccayena cārikaṃ pakkamissāmī’’ti bhikkhūnaṃ ārocāpesi. Vattaṃ kiretaṃ buddhānaṃ bhikkhūhi saddhiṃ cārikaṃ caritukāmānaṃ ‘‘evaṃ bhikkhū attano pattapacanacīvararajanādīni katvā sukhaṃ gamissantī’’ti ‘‘idāni addhamāsaccayena cārikaṃ pakkamissāmī’’ti bhikkhūnaṃ ārocāpanaṃ. Bhikkhūsu pana attano pattacīvarādīni karontesu [Pg.384] mahākassapattheropi cīvarāni dhovi. Bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘thero kasmā cīvarāni dhovati, imasmiṃ nagare anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti. Tattha ye therassa na ñātakā, te upaṭṭhākā, ye na upaṭṭhākā, te ñātakā. Te therassa catūhi paccayehi sammānasakkāraṃ karonti. Ettakaṃ upakāraṃ pahāya esa kahaṃ gamissati? Sacepi gaccheyya, māpamādakandarato paraṃ na gamissatī’’ti. Satthā kira yaṃ kandaraṃ patvā nivattetabbayuttake bhikkhū ‘‘tumhe ito nivattatha, mā pamajjitthā’’ti vadati. Taṃ ‘‘māpamādakandara’’nti vuccati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. 한때 부처님께서 라자가하에서 안거를 마치신 후, ‘보름 뒤에 유행을 떠나겠다’라고 비구들에게 알리셨다. 비구들과 함께 유행하기를 원하시는 부처님들께서 ‘이와 같이 비구들이 자신의 발초를 굽고 가사를 염색하는 등의 일을 마친 뒤 편안하게 떠날 수 있게 하리라’라고 생각하여, ‘이제 보름 뒤에 유행을 떠나겠다’라고 비구들에게 알리는 것은 부처님들의 관례이다. 비구들이 자신의 발초와 가사 등을 정비하고 있을 때, 마하깟사파 장로 또한 가사를 세탁하였다. 그러자 비구들은 ‘어찌하여 장로께서 가사를 세탁하시는가? 이 성 안팎에는 1억 8천만 명의 사람들이 살고 있다. 그들 중 장로의 친척이 아닌 자들은 후원자들이고, 후원자가 아닌 자들은 친척들이다. 그들은 장로에게 네 가지 공양물로 공경과 예우를 다하고 있다. 이토록 많은 도움을 뒤로하고 이 장로께서 어디를 가시겠는가? 가신다 하더라도 마빠마다 깐다라(Mapamāda-kandara, 불방일의 계곡) 너머로는 가지 않을 것이다’라며 비난하였다. 부처님께서는 어떤 계곡에 이르렀을 때, 되돌려 보내야 할 비구들에게 ‘너희는 여기서 돌아가라, 방일하지 말라’라고 말씀하시곤 했다. 그곳을 ‘마빠마다 깐다라’라고 부르는데, 이 말은 그것을 염두에 두고 한 말이다. Satthāpi cārikaṃ pakkamanto cintesi – ‘‘imasmiṃ nagare anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti. Manussānaṃ maṅgalāmaṅgalaṭṭhānesu bhikkhūhi gantabbaṃ hoti, na sakkā vihāraṃ tucchaṃ kātuṃ, kaṃ nu kho nivattessāmī’’ti? Athassa etadahosi –‘‘kassapassa hete manussā ñātakā ca upaṭṭhākā ca, kassapaṃ nivattetuṃ vaṭṭatī’’ti. So theraṃ āha – ‘‘kassapa, na sakkā vihāraṃ tucchaṃ kātuṃ, manussānaṃ maṅgalāmaṅgalaṭṭhānesu bhikkhūhi attho hoti, tvaṃ attano parisāya saddhiṃ nivattassū’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero parisaṃ ādāya nivatti. Bhikkhū upajjhāyiṃsu ‘‘diṭṭhaṃ vo, āvuso, nanu idāneva amhehi vuttaṃ ‘mahākassapo kasmā cīvarāni dhovati, na eso satthārā saddhiṃ gamissatī’ti, yaṃ amhehi vuttaṃ, tadeva jāta’’nti. Satthā bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā nivattitvā ṭhito āha – ‘‘bhikkhave, kiṃ nāmetaṃ kathethā’’ti? ‘‘Mahākassapattheraṃ ārabbha kathema, bhante’’ti attanā kathitaniyāmeneva sabbaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, tumhe kassapaṃ ‘kulesu ca paccayesu ca laggo’ti vadetha, so ‘mama vacanaṃ karissāmī’ti nivatto. Eso hi pubbe patthanaṃ karontoyeva ‘catūsu paccayesu alaggo candūpamo hutvā kulāni upasaṅkamituṃ samattho bhaveyya’nti patthanaṃ akāsi. Natthetassa kule vā paccaye vā laggo, ahaṃ candopamappaṭipadañceva (saṃ. ni. 2.146) ariyavaṃsappaṭipadañca kathento mama puttaṃ kassapaṃ ādiṃ katvā kathesi’’nti āha. 부처님께서도 유행을 떠나시면서 생각하셨다. ‘이 성 안팎에는 1억 8천만 명의 사람들이 살고 있다. 사람들의 경사스럽거나 불길한 일(길흉사)이 있을 때 비구들이 가야 하므로, 사원을 비워둘 수는 없다. 누구를 되돌려 보낼 것인가?’ 그러고는 이런 생각이 드셨다. ‘이 사람들은 깟사파의 친척이자 후원자들이다. 깟사파를 되돌려 보내는 것이 적절하겠다.’ 부처님께서 장로에게 말씀하셨다. ‘깟사파여, 사원을 비워둘 수는 없다. 사람들의 길흉사에 비구들이 필요하다. 그대는 그대의 제자들과 함께 돌아가거라.’ 장로가 ‘세존이시여, 잘 알겠습니다’라고 답하고 무리를 이끌고 돌아갔다. 비구들은 ‘도반들이여, 보았는가? 우리가 방금 말하지 않았는가? ‘마하깟사파가 왜 가사를 세탁하겠는가? 그는 세존과 함께 가지 않을 것이다’라고. 우리가 말한 그대로 되었다’라며 비난하였다. 부처님께서는 비구들의 말을 들으시고 걸음을 멈추고 서서 말씀하셨다. ‘비구들이여, 무슨 이야기를 하고 있느냐?’ 비구들은 ‘세존이시여, 마하깟사파 장로에 대해 이야기하고 있었습니다’라며 자신들이 말한 그대로를 전부 아뢰었다. 그 말을 들으시고 부처님께서 말씀하셨다. ‘비구들이여, 너희는 깟사파가 ‘가문과 공양물에 집착한다’라고 말하지 말라. 그는 ‘나의 말을 따르겠다’라고 생각하여 돌아간 것이다. 그는 전생에 서원을 세울 때부터 ‘네 가지 공양물에 집착함 없이 달과 같은 비유를 지닌 자가 되어 가문들을 방문할 수 있게 되기를’이라고 서원하였다. 그에게는 가문이나 공양물에 대한 집착이 없다. 내가 달과 같은 수행(Candopama-paṭipada)과 성스런 가문의 수행(Ariyavaṃsa-paṭipada)을 설할 때, 나의 아들 깟사파를 으뜸으로 삼아 설하였다.’ Bhikkhū [Pg.385] satthāraṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, kadā pana therena patthanā ṭhapitā’’ti? ‘‘Sotukāmāttha, bhikkhave’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Satthā tesaṃ, ‘‘bhikkhave, ito kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma buddho loke udapādī’’ti vatvā padumuttarapādamūle tena ṭhapitapatthanaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ therassa pubbacaritaṃ kathesi. Taṃ therapāḷiyaṃ (theragā. 1054 ādayo) vitthāritameva. Satthā pana imaṃ therassa pubbacaritaṃ vitthāretvā ‘‘iti kho, bhikkhave, ahaṃ candopamappaṭipadañceva ariyavaṃsappaṭipadañca mama puttaṃ kassapaṃ ādiṃ katvā kathesiṃ, mama puttassa kassapassa paccayesu vā kulesu vā vihāresu vā pariveṇesu vā laggo nāma natthi, pallale otaritvā tattha caritvā gacchanto rājahaṃso viya katthaci alaggoyeva mama putto’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 비구들이 부처님께 여쭈었다. ‘세존이시여, 장로님께서는 언제 그 서원을 세우셨습니까?’ ‘비구들이여, 듣고 싶으냐?’ ‘예, 세존이시여.’ 부처님께서는 그들에게 ‘비구들이여, 지금부터 10만 겁 전에 이 세상에 빠두뭇따라(Padumuttara)라는 부처님이 나타나셨다’라고 말씀하시며, 빠두뭇따라 부처님의 발치에서 그 장로가 세운 서원을 시작으로 장로의 모든 전생 이야기를 들려주셨다. 그 내용은 테라빠알리(Therapāḷi)에 상세히 나와 있다. 부처님께서는 장로의 이 전생 이야기를 상세히 하신 뒤, ‘이와 같이 비구들이여, 나는 달과 같은 수행과 성스런 가문의 수행을 나의 아들 깟사파를 시작으로 하여 설하였다. 나의 아들 깟사파에게는 공양물이나 가문이나 사원이나 처소(pariveṇa)에 대한 집착이란 것이 없다. 늪에 들어가 그곳에서 노닐다가 떠나가는 황금거위(Rājahaṃsa)처럼, 나의 아들은 그 어느 대상에도 결코 집착하지 않는다’라고 인연을 맺어 주시며 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨다. 91. 91. ‘‘Uyyuñjanti satīmanto, na nikete ramanti te; Haṃsāva pallalaṃ hitvā, okamokaṃ jahanti te’’ti. ‘마음 챙기는 자들은 정진하고, 그들은 머무는 곳에 미련을 두지 않네. 마치 백조가 늪을 버리고 떠나가듯, 그들은 처소마다 집착을 버리고 떠나가네.’ Tattha uyyuñjanti satīmantoti sativepullappattā khīṇāsavā attanā paṭividdhaguṇesu jhānavipassanādīsu āvajjanasamāpajjanavuṭṭhānādhiṭṭhānapaccavekkhaṇāhi yuñjanti ghaṭenti. Na nikete ramanti teti tesaṃ ālaye rati nāma natthi. Haṃsāvāti desanāsīsametaṃ, ayaṃ panettha attho – yathā gocarasampanne pallale sakuṇā attano gocaraṃ gahetvā gamanakāle ‘‘mama udakaṃ, mama padumaṃ, mama uppalaṃ, mama kaṇṇikā’’ti tasmiṃ ṭhāne kañci ālayaṃ akatvā anapekkhāva taṃ ṭhānaṃ pahāya uppatitvā ākāse kīḷamānā gacchanti; evamevaṃ khīṇāsavā yattha katthaci viharantāpi kulādīsu alaggā eva viharitvā gamanasamayepi taṃ ṭhānaṃ pahāya gacchantā ‘‘mama vihāro, mama pariveṇaṃ, mamūpaṭṭhākā’’ti anālayā anupekkhāva gacchanti. Okamokanti ālayālayaṃ, sabbālaye pariccajantīti attho. 거기서 ‘마음 챙기는 자들은 정진하고(Uyyuñjanti satīmanto)’라는 것은, 마음 챙김이 충만한 번뇌가 다한 자(Khīṇāsava)들이 자신이 증득한 선정과 위빳사나 등의 덕목들을 숙고, 입정, 출정, 결심, 반조함으로써 정진하고 힘쓰는 것을 의미한다. ‘그들은 머무는 곳에 미련을 두지 않네(Na nikete ramanti te)’라는 것은 그들에게 애착(ālaya)에서 오는 즐거움이 없음을 뜻한다. ‘백조처럼(Haṃsāva)’이라는 표현은 설법의 비유이다. 그 의미는 다음과 같다. 마치 먹이가 풍부한 늪에서 새들이 자신의 먹이를 취한 뒤 떠날 때, ‘나의 물이다, 나의 연꽃이다, 나의 청련이다, 나의 연밥이다’라며 그 장소에 어떤 애착도 갖지 않고 미련 없이 그곳을 버리고 솟구쳐 올라 하늘에서 노닐며 떠나가는 것과 같다. 이와 같이 번뇌가 다한 자들은 어느 곳에 머물지라도 가문 등에 집착함 없이 머물다가, 떠날 때에도 그 장소를 버리고 가면서 ‘나의 사원이다, 나의 처소다, 나의 후원자들이다’라는 애착이나 미련 없이 떠나간다. ‘집집마다(Okamokaṃ)’는 온갖 애착의 대상들을 말하며, 모든 집착을 완전히 버린다는 의미이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득하였다. Mahākassapattheravatthu dutiyaṃ. 마하깟사파 장로 이야기, 두 번째 끝. 3. Belaṭṭhasīsattheravatthu 3. 벨랏타시사 장로 이야기 Yesaṃ [Pg.386] sannicayo natthīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ belaṭṭhasīsaṃ ārabbha kathesi. ‘쌓아둔 것이 없는 자들’로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제따와나 사원에 머무실 때 벨랏타시사 존자를 인연으로 설하신 것이다. So kirāyasmā antogāme ekaṃ vīthiṃ piṇḍāya caritvā bhattakiccaṃ katvā puna aparaṃ vīthiṃ caritvā sukkhaṃ kūraṃ ādāya vihāraṃ haritvā paṭisāmetvā ‘‘nibaddhaṃ piṇḍapātapariyesanaṃ nāma dukkha’’nti katipāhaṃ jhānasukhena vītināmetvā āhārena atthe sati taṃ paribhuñjati. Bhikkhū ñatvā ujjhāyitvā tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Satthā etasmiṃ nidāne āyatiṃ sannidhikāraparivajjanatthāya bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapetvāpi therena pana apaññatte sikkhāpade appicchataṃ nissāya katattā tassa dosābhāvaṃ pakāsento anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 벨랏타시사 존자는 마을의 한 거리에서 탁발하여 식사를 마친 뒤, 다시 다른 거리로 가서 마른 밥을 얻어 절로 가져와 갈무리해 두었습니다. 그는 '매일 탁발을 구하러 다니는 것은 참으로 고통스러운 일이다'라고 생각하며 며칠 동안 선정의 즐거움으로 시간을 보내다가, 음식이 필요할 때 그 마른 밥을 먹었습니다. 비구들이 이를 알고 비난하며 부처님께 그 사실을 알렸습니다. 부처님께서는 이 일을 계기로 장래에 음식을 쌓아두는 일을 피하게 하시려고 비구들에게 학습계를 제정하셨습니다. 하지만 장로는 학습계가 제정되기 전이었고, 소욕(적은 욕심)에 의지하여 행한 것이었으므로, 그에게 잘못이 없음을 밝히시며 인연을 결합하여 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨습니다. 92. 92. ‘‘Yesaṃ sannicayo natthi, ye pariññātabhojanā; Suññato animitto ca, vimokkho yesaṃ gocaro; Ākāseva sakuntānaṃ, gati tesaṃ durannayā’’ti. 쌓아둔 것이 없고 음식을 온전히 이해하며, 공(空)과 표상 없음(無相)을 해탈의 영역으로 삼는 이들, 그들의 행방은 하늘을 나는 새들처럼 알기 어렵다. Tattha sannicayoti dve sannicayā – kammasannicayo ca, paccayasannicayo ca. Tesu kusalākusalakammaṃ kammasannicayo nāma, cattāro paccayā paccayasannicayo nāma. Tattha vihāre vasantassa bhikkhuno ekaṃ guḷapiṇḍaṃ, catubhāgamattaṃ sappiṃ, ekañca taṇḍulanāḷiṃ ṭhapentassa paccayasannicayo natthi, tato uttari hoti. Yesaṃ ayaṃ duvidhopi sannicayo natthi. Pariññātabhojanāti tīhi pariññāhi pariññātabhojanā. Yāguādīnañhi yāgubhāvādijānanaṃ ñātapariññā, āhāre paṭikūlasaññāvasena pana bhojanassa parijānanaṃ tīraṇapariññā, kabaḷīkārāhāre chandarāgaapakaḍḍhanañāṇaṃ pahānapariññā. Imāhi tīhi pariññāhi ye pariññātabhojanā. Suññato animitto cāti ettha appaṇihitavimokkhopi gahitoyeva. Tīṇipi cetāni nibbānasseva nāmāni. Nibbānañhi rāgadosamohānaṃ abhāvena suññato, tehi ca vimuttanti suññato vimokkho, tathā rāgādinimittānaṃ abhāvena animittaṃ, tehi ca vimuttanti animitto vimokkho, rāgādipaṇidhīnaṃ pana abhāvena appaṇihitaṃ[Pg.387], tehi ca vimuttanti appaṇihito vimokkhoti vuccati. Phalasamāpattivasena taṃ ārammaṇaṃ katvā viharantānaṃ ayaṃ tividho vimokkho yesaṃ gocaro. Gati tesaṃ durannayāti yathā nāma ākāsena gatānaṃ sakuṇānaṃ padanikkhepassa adassanena gati durannayā na sakkā jānituṃ, evameva yesaṃ ayaṃ duvidho sannicayo natthi, imāhi ca tīhi pariññāhi pariññātabhojanā, yesañca ayaṃ vuttappakāro vimokkho gocaro, tesaṃ tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsāti imesu pañcasu koṭṭhāsesu iminā nāma gatāti gamanassa apaññāyanato gati durannayā na sakkā paññāpetunti. 여기서 '쌓아둠(sannicaya)'이란 업의 쌓아둠과 필수품의 쌓아둠이라는 두 가지가 있습니다. 그중 선업과 불선업을 업의 쌓아둠이라 하고, 네 가지 필수품을 필수품의 쌓아둠이라 합니다. 사원에 거주하는 비구가 당밀 한 덩이, 4분의 1 정도의 버터, 쌀 한 나리 정도를 보관하는 것은 필수품의 쌓아둠이 아니며, 그 이상일 때 쌓아둠이 됩니다. 이 두 가지 쌓아둠이 전혀 없는 이들을 말합니다. '음식을 온전히 이해함(pariññātabhojanā)'이란 세 가지 철저한 앎(pariññā)으로 음식을 아는 것입니다. 죽 등의 음식을 죽임을 아는 것 등은 지편지(ñātapariññā)이고, 음식의 혐오스러운 성질을 통해 음식을 아는 것은 심찰편지(tīraṇapariññā)이며, 먹는 음식에 대한 탐욕을 제거하는 지혜는 단편지(pahānapariññā)입니다. 이 세 가지 지혜로 음식을 온전히 이해하는 이들을 뜻합니다. '공과 표상 없음'에서 원함 없음(appaṇihita)의 해탈도 포함된 것입니다. 이 세 가지는 모두 열반의 명칭입니다. 열반은 탐·진·치가 없기에 공이라 하며 그것들로부터 벗어났기에 공해탈이라 합니다. 또한 탐욕 등의 표상이 없기에 표상 없음이라 하며 그것들로부터 벗어났기에 무상해탈이라 합니다. 탐욕 등의 원함이 없기에 원함 없음이라 하며 그것들로부터 벗어났기에 무원해탈이라 불립니다. 과등지를 통해 열반을 대상으로 머무는 이들에게 이 세 가지 해탈이 영역이 됩니다. '그들의 행방은 알기 어렵다'는 것은 마치 하늘로 날아간 새들의 발자취가 보이지 않아 그 행방을 알 수 없는 것과 같습니다. 이와 같이 두 가지 쌓아둠이 없고 세 가지 지혜로 음식을 이해하며 앞서 말한 해탈을 영역으로 삼는 아라한들에게는, 삼계, 사생, 오취, 칠식주, 구유정거라는 다섯 가지 범주 중 어디로 갔는지 그 행적이 나타나지 않으므로 그 행방을 알 수 없다는 뜻입니다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득하였습니다. Belaṭṭhasīsattheravatthu tatiyaṃ. 세 번째 벨랏타시사 장로 이야기 끝. 4. Anuruddhattheravatthu 4. 아누룻다 장로 이야기 Yassāsavāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto anuruddhattheraṃ ārabbha kathesi. '번뇌가 다한 이(yassāsavā)'라는 이 법문을 부처님께서 죽림정사에 머무실 때 아누룻다 장로와 관련하여 설하셨습니다. Ekasmiñhi divase thero jiṇṇacīvaro saṅkārakūṭādīsu cīvaraṃ pariyesati. Tassa ito tatiye attabhāve purāṇadutiyikā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā jālinī nāma devadhītā ahosi. Sā theraṃ coḷakāni pariyesamānaṃ disvā therassa atthāya terasahatthāyatāni catuhatthavitthatāni tīṇi dibbadussāni gahetvā ‘‘sacāhaṃ imāni iminā nīhārena dassāmi, thero na gaṇhissatī’’ti cintetvā tassa coḷakāni pariyesamānassa purato ekasmiṃ saṅkārakūṭe yathā nesaṃ dasantamattameva paññāyati, tathā ṭhapesi. Thero tena maggena coḷakapariyesamānaṃ caranto nesaṃ dasantaṃ disvā tattheva gahetvā ākaḍḍhamāno vuttappamāṇāni dibbadussāni disvā ‘‘ukkaṭṭhapaṃsukūlaṃ vata ida’’nti ādāya pakkāmi. Athassa cīvarakaraṇadivase satthā pañcasatabhikkhuparivāro vihāraṃ gantvā nisīdi, asītimahātherāpi tattheva nisīdiṃsu, cīvaraṃ sibbetuṃ mahākassapatthero mūle nisīdi, sāriputtatthero majjhe, ānandatthero agge, bhikkhusaṅgho suttaṃ vaṭṭesi, satthā sūcipāsake [Pg.388] āvuṇi, mahāmoggallānatthero yena yena attho, taṃ taṃ upanento vicari. 어느 날 장로는 가사가 해져서 쓰레기더미 등에서 가삿감을 찾고 있었습니다. 장로의 이번 생으로부터 세 번째 전생의 아내였던 여인이 도리천에 태어나 자리니라는 천녀가 되었습니다. 그녀는 장로가 헝겊을 찾는 것을 보고 장로를 위해 길이 13팔꿈치, 너비 4팔꿈치 되는 세 벌의 천상 옷감을 가져왔습니다. 그녀는 '내가 이것을 직접 드리면 장로님께서 받지 않으실 것이다'라고 생각하여, 장로의 앞쪽 쓰레기더미에 옷자락만 보이도록 놓아두었습니다. 장로는 가삿감을 찾아 다니다가 옷자락을 발견하고 그것을 잡아당기니 훌륭한 천상 옷감이 나왔습니다. 그는 '참으로 수승한 분소의로구나'라고 생각하며 그것을 가지고 떠났습니다. 가사를 만드는 날에 부처님께서 오백 명의 비구들과 함께 사원에 가셨고, 80명의 대장로들도 그곳에 모였습니다. 마하깟사빠 장로는 옷감 뿌리 쪽에, 사리뿟따 장로는 중간에, 아난다 장로는 끝부분에 앉아 가사를 꿰매었습니다. 비구 승가는 실을 꼬았고, 부처님께서는 바늘귀에 실을 꿰어 주셨으며, 마하목갈라나 장로는 필요한 물품들을 가져다주며 분주히 움직였습니다. Devadhītāpi antogāmaṃ pavisitvā ‘‘bhontā ayyassa no anuruddhattherassa cīvaraṃ karonto satthā asītimahāsāvakaparivuto pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vihāre nisīdi, yāguādīni ādāya vihāraṃ gacchathā’’ti bhikkhaṃ samādapesi. Mahāmoggallānattheropi antarābhatte mahājambupesiṃ āhari, pañcasatā bhikkhū parikkhīṇaṃ khādituṃ nāsakkhiṃsu. Sakko cīvarakaraṇaṭṭhāne bhūmiparibhaṇḍamakāsi, bhūmi alattakarasarañjitā viya ahosi. Bhikkhūhi paribhuttāvasesānaṃ yāgukhajjakabhattānaṃ mahārāsi ahosi. Bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ kiṃ evaṃbahukehi yāguādīhi, nanu nāma pamāṇaṃ sallakkhetvā ettakaṃ nāma āharathā’’ti ñātakā ca upaṭṭhākā ca vattabbā siyuṃ, anuruddhatthero attano ñātiupaṭṭhākānaṃ bahubhāvaṃ ñāpetukāmo maññe’’ti, atha ne satthā ‘‘kiṃ, bhikkhave, kathethā’’ti pucchitvā, ‘‘bhante, idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana tumhe, bhikkhave, ‘idaṃ anuruddhena āharāpita’nti maññathā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, mama putto anuruddho evarūpaṃ vadeti. Na hi khīṇāsavā paccayapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ kathenti, ayaṃ pana piṇḍapāto devatānubhāvena nibbatto’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 천녀는 마을로 들어가 '아누룻다 장로님의 가사를 만드시느라 부처님과 대제자들, 오백 명의 비구들이 사원에 계십니다. 죽 등을 준비하여 사원으로 가십시오'라고 권하며 보시물을 준비하게 했습니다. 마하목갈라나 장로도 큰 염부 열매를 가져왔는데 오백 명의 비구들이 다 먹지 못할 정도였습니다. 제석천은 가사를 만드는 곳의 바닥을 연지 액을 칠한 듯 평평하고 아름답게 다듬었습니다. 비구들이 먹고 남은 음식들이 산더미처럼 쌓이자 비구들이 이를 비난했습니다. '어찌 이리 많은 음식이 필요한가? 적당한 양을 가져오라고 친척이나 후원자들에게 말했어야 하지 않는가? 아누룻다 장로가 자신의 세력을 과시하려는 모양이다.' 부처님께서 무슨 이야기를 하는지 물으시고 비구들이 사실대로 대답하자 말씀하셨습니다. '비구들이여, 아누룻다가 이 음식들을 가져오게 했다고 생각하느냐? 내 아들 아누룻다는 그런 말을 하지 않는다. 번뇌가 다한 이들은 필수품에 대해 말하지 않는다. 이 공양물은 천신의 위신력으로 생긴 것이다.' 부처님께서는 이렇게 인연을 맺어 주시며 이 게송을 읊으셨습니다. 93. 93. ‘‘Yassāsavā parikkhīṇā, āhāre ca anissito; Suññato animitto ca, vimokkho yassa gocaro; Ākāseva sakuntānaṃ, padaṃ tassa durannaya’’nti. 번뇌가 다하고, 음식에 대한 집착이 없으며, 공(空)과 표상 없음(無相)인 해탈이 그 경계인 사람, 그의 자취는 마치 하늘을 나는 새들의 자취처럼 알기 어렵다. Tattha yassāsavāti yassa cattāro āsavā parikkhīṇā. Āhāre ca anissitoti āhārasmiñca taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Padaṃ tassa durannayanti yathā ākāse gacchantānaṃ sakuṇānaṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne pādehi akkamitvā gatā, idaṃ ṭhānaṃ urena paharitvā gatā, idaṃ sīsena, idaṃ pakkhehī’’ti na sakkā ñātuṃ, evameva evarūpassa bhikkhuno ‘‘nirayapadena vā gato, tiracchānayonipadena vā’’tiādinā nayena padaṃ paññāpetuṃ nāma na sakkoti. 그 게송에서 ‘yassāsavā’는 네 가지 번뇌(아사바)가 다한 사람을 말한다. ‘āhāre ca anissito’는 음식에 대해 갈애와 사견의 의지함이 없는 상태를 뜻한다. ‘padaṃ tassa durannayaṃ’은 마치 하늘을 날아가는 새들에 대해 ‘이 지점을 발로 밟고 지나갔고, 이 지점을 가슴으로 치고 지나갔으며, 이 지점은 머리로, 이 지점은 날개로 치고 지나갔다’라고 알 수 없는 것과 같다. 이와 같이 이러한 비구에 대해서도 ‘지옥의 길로 갔다거나 축생의 길로 갔다’는 등의 방식으로 그 가는 곳(자취)을 규정하는 것은 불가능하다는 의미이다. Desanāvasāne bahū sotāpatti phalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득하였다. Anuruddhattheravatthu catutthaṃ. 아누룻다 장로 이야기(아누룻닷테라왓투) 네 번째가 끝났다. 5. Mahākaccāyanattheravatthu 5. 마하깟짜야나 장로 이야기 Yassindriyānīti [Pg.389] imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto mahākaccāyanattheraṃ ārabbha kathesi. ‘Yassindriyāni’로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 펍바라마(동원정사)에 머무실 때 마하깟짜야나 장로를 인연으로 설하셨다. Ekasmiñhi samaye bhagavā mahāpavāraṇāya migāramātuyā pāsādassa heṭṭhā mahāsāvakaparivuto nisīdi. Tasmiṃ samaye mahākaccāyanatthero avantīsu viharati. So panāyasmā dūratopi āgantvā dhammassavanaṃ paggaṇhātiyeva. Tasmā mahātherā nisīdantā mahākaccāyanattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisīdiṃsu. Sakko devarājā dvīhi devalokehi devaparisāya saddhiṃ āgantvā dibbagandhamālādīhi satthāraṃ pūjetvā ṭhito mahākaccāyanattheraṃ adisvā kiṃ nu kho mama, ayyo, na dissati, sādhu kho panassa sace āgaccheyyāti. Theropi taṃ khaṇaññeva āgantvā attano āsane nisinnameva attānaṃ dassesi. Sakko theraṃ disvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā ‘‘sādhu vata me, ayyo, āgato, ahaṃ ayyassa āgamanameva paccāsīsāmī’’ti vatvā ubhohi hatthehi pāde sambāhitvā gandhamālādīhi pūjetvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhikkhū ujjhāyiṃsu. ‘‘Sakko mukhaṃ oloketvā sakkāraṃ karoti, avasesamahāsāvakānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ akaritvā mahākaccāyanaṃ disvā vegena gopphakesu gahetvā ‘sādhu vata me, ayyo, āgato, ahaṃ ayyassa āgamanameva paccāsīsāmī’ti vatvā ubhohi hatthehi pāde sambāhitvā pūjetvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito’’ti. Satthā tesaṃ taṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, mama puttena mahākaccāyanena sadisā indriyesu guttadvārā bhikkhū devānampi manussānampi piyāyevā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 한때 세존께서 큰 자수(마하파와라나)의 날에 미가라 마타(위사카)의 저택 아래에서 큰 제자들에게 둘러싸여 앉아 계셨다. 그때 마하깟짜야나 장로는 아완티 지방에 머물고 있었다. 그 장로님은 멀리서도 찾아와 법문을 경청하곤 했다. 그래서 큰 장로들은 자리에 앉을 때 마하깟짜야나 장로의 자리를 비워두고 앉았다. 천제석(삭까)은 두 천상의 천인 무리들과 함께 와서 천상의 향과 꽃 등으로 부처님께 공양 올리고 서 있다가 마하깟짜야나 장로를 보지 못하자, ‘어찌하여 나의 스승님이 보이지 않는가? 만약 오신다면 참으로 좋겠구나’라고 생각했다. 장로님도 바로 그 순간에 도착하여 자신의 자리에 앉아 있는 모습을 드러냈다. 천제석은 장로님을 보고 발목을 굳게 잡으며 ‘오, 나의 스승님께서 잘 오셨습니다. 저는 스승님께서 오시기만을 기다리고 있었습니다’라고 말하며 두 손으로 발을 주무르고 향과 꽃 등으로 공양하고 절한 뒤 한쪽에 섰다. 그러자 비구들이 ‘천제석은 안색을 살피며 공양을 올린다. 다른 큰 제자들에게는 이와 같은 공양을 올리지 않으면서, 마하깟짜야나를 보고는 급히 달려가 발목을 잡으며 스승님이 오기만을 기다렸다고 말하고 두 손으로 발을 주무르며 공양하고 절하니 말이다’라며 비난하였다. 세존께서 그들의 말을 들으시고, ‘비구들이여, 나의 아들 마하깟짜야나와 같이 감각기관의 문이 잘 수호된 비구들은 신들에게도 사람들에게도 사랑받느니라’라고 말씀하시며 인연을 결합하여 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 94. 94. ‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni,Assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa,Devāpi tassa pihayanti tādino’’ti. 감각기관들이 평온에 이르고, 마부가 잘 길들인 말처럼 잘 길들여졌으며, 자만을 버리고 번뇌가 없는 이, 그러한 성자(타디)는 신들조차 사랑한다. Tassattho [Pg.390] – yassa bhikkhuno chekena sārathinā sudantā assā viya cha indriyāni samathaṃ dantabhāvaṃ nibbisevanabhāvaṃ gatāni, tassa navavidhaṃ mānaṃ pahāya ṭhitattā pahīnamānassa catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavassa. Tādinoti tādibhāvasaṇṭhitassa tathārūpassa devāpi pihayanti, manussāpi dassanañca āgamanañca patthentiyevāti. 그 게송의 뜻은, 숙련된 마부가 잘 길들인 말들처럼 어떤 비구의 여섯 감각기관이 고요함과 잘 길들여진 상태, 해로운 영향이 없는 상태에 이르렀으며, 아홉 가지 자만을 버리고 머물기에 자만을 버린 자이며, 네 가지 번뇌가 없기에 번뇌 없는 자라는 것이다. ‘tādino’란 그러한 성자다운 상태(타디바와)에 머무는 그러한 분에게는 신들조차 사랑하며, 사람들 또한 그를 보고 싶어 하고 그가 오기를 바란다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 증득하였다. Mahākaccāyanattheravatthu pañcamaṃ. 마하깟짜야나 장로 이야기 다섯 번째가 끝났다. 6. Sāriputtattheravatthu 6. 사리풋타 장로 이야기 Pathavisamoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi. ‘Pathavisamo’로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 제타와나(기원정사)에 머무실 때 사리풋타 장로를 인연으로 설하셨다. Ekasmiñhi samaye āyasmā sāriputto vuṭṭhavasso cārikaṃ pakkamitukāmo bhagavantaṃ āpucchitvā vanditvā attano parivārena saddhiṃ nikkhami. Aññepi bahū bhikkhū theraṃ anugacchiṃsu. Thero ca nāmagottavasena paññāyamāne bhikkhū nāmagottavasena kathetvā nivattāpesi. Aññataro nāmagottavasena apākaṭo bhikkhu cintesi – ‘‘aho vata mampi nāmagottavasena paggaṇhanto kathetvā nivattāpeyyā’’ti thero mahābhikkhusaṅghassa antare taṃ na sallakkhesi. So ‘‘aññe viya bhikkhū na maṃ paggaṇhātī’’ti there āghātaṃ bandhi. Therassapi saṅghāṭikaṇṇo tassa bhikkhuno sarīraṃ phusi, tenāpi āghātaṃ bandhiyeva. So ‘‘dāni thero vihārūpacāraṃ atikkanto bhavissatī’’ti ñatvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘āyasmā maṃ, bhante, sāriputto tumhākaṃ aggasāvakomhīti kaṇṇasakkhaliṃ bhindanto viya paharitvā akhamāpetvāva cārikaṃ pakkanto’’ti āha. Satthā theraṃ pakkosāpesi. 한때 사리풋타 존자가 안거를 마치고 유행을 떠나고자 세존께 하직 인사를 올리고 절한 뒤 자신의 수행원들과 함께 떠났다. 다른 많은 비구들도 장로님을 뒤따랐다. 장로님은 이름과 성씨로 알려진 비구들을 하나하나 부르며 돌려보냈다. 그때 이름과 성씨가 잘 알려지지 않은 한 비구가 ‘오, 나도 이름과 성씨를 높여 부르며 돌려보내 주시면 좋겠구나’라고 생각했다. 그러나 장로님은 많은 비구 승가 사이에서 그를 미처 알아차리지 못했다. 그는 ‘다른 비구들처럼 나를 대우해주지 않는다’며 장로님에게 원한을 품었다. 게다가 장로님의 가사 끝이 그 비구의 몸에 살짝 닿았는데, 그것 때문에도 그는 더욱 원한을 맺었다. 그는 ‘이제 장로님이 사원 경계를 벗어났을 것이다’라고 생각하고 세존께 다가가서 ‘세존이시여, 당신의 상수제자인 사리풋타 존자는 제가 당신의 제자임에도 귓바퀴가 찢어질 듯 저를 치고는 사과도 하지 않은 채 유행을 떠나버렸습니다’라고 고하였다. 이에 세존께서는 장로님을 불러오게 하셨다. Tasmiṃ khaṇe mahāmoggallānatthero ca ānandatthero ca cintesuṃ – ‘‘amhākaṃ aggajeṭṭhabhātarā imassa bhikkhuno apahaṭabhāvaṃ satthā no na jānāti, sīhanādaṃ pana nadāpetukāmo bhavissatīti parisaṃ sannipātāpessāmā’’ti. Te kuñcikahatthā pariveṇadvārāni vivaritvā ‘‘abhikkamathāyasmanto[Pg.391], abhikkamathāyasmanto, idānāyasmā sāriputto bhagavato sammukhā sīhanādaṃ nadissatī’’ti (a. ni. 9.11) mahābhikkhusaṅghaṃ sannipātesuṃ. Theropi āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Atha naṃ satthā tamatthaṃ pucchi. Thero ‘‘nāyaṃ bhikkhu mayā pahaṭo’’ti avatvāva attano guṇakathaṃ kathento ‘‘yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyyā’’ti vatvā ‘‘seyyathāpi, bhante, pathaviyaṃ sucimpi nikkhipanti, asucimpi nikkhipantī’’tiādinā nayena attano pathavīsamacittatañca āpotejovāyo rajoharaṇacaṇḍālakumārakausabhachinnavisāṇasamacittatañca ahikuṇapādīhi viya attano kāyena aṭṭiyanañca medakathālikā viya attano kāyapariharaṇañca pakāsesi. Imāhi ca pana navahi upamāhi there attano guṇe kathente navasupi ṭhānesu udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi. Rajoharaṇacaṇḍālakumārakamedakathāliko pamānaṃ pana āharaṇakāle puthujjanā bhikkhū assūni sandhāretuṃ nāsakkhiṃsu, khīṇāsavānaṃ dhammasaṃvego udapādi. 그 순간에 목갈라나 존자와 아난다 존자는 이렇게 생각했다. "우리의 큰형님이자 수석 제자이신 사리붓다께서 이 비구에게 비방당한 사실을 스승님께서 모르시는 것이 아니라, 그가 사자후를 토하게 하시려는 것일 테다. 그러니 대중을 소집하자." 그들은 열쇠를 손에 들고 처소의 문들을 열며 "존자들이여, 나오십시오. 존자들이여, 나오십시오. 이제 사리붓다 존자께서 부처님 앞에서 사자후를 토하실 것입니다"라고 하며 큰 비구 승가를 소집했다. 장로도 와서 스승님께 절하고 자리에 앉았다. 그때 스승님께서 그에게 그 일을 물으셨다. 장로는 "제가 이 비구를 때리지 않았습니다"라고 말하는 대신 자신의 덕을 이야기하며, "세존이시여, 참으로 몸에 대한 마음챙김(가야가타사티)이 확립되지 않은 자라면, 여기서 동료 수행자를 범하고도 사과하지 않은 채 유행을 떠날 수 있을 것입니다"라고 말하고, "세존이시여, 예를 들어 사람들이 대지에 깨끗한 것도 던지고 더러운 것도 던지듯이"라는 등의 방식으로 자신의 마음이 대지와 같음을 밝히고, 또한 물, 불, 바람, 먼지떨이(발수건), 불가촉천민 아이, 뿔 부러진 황소와 같음을 밝히며, 뱀의 사체 등에 대해 자신의 몸으로 혐오감을 느끼는 것과, 기름 그릇을 옮기듯이 자신의 몸을 유지하는 것 등을 드러내었다. 장로가 이 아홉 가지 비유로 자신의 공덕을 이야기할 때, 아홉 번이나 바다를 경계로 대지가 진동했다. 먼지떨이, 불가촉천민 아이, 기름 그릇의 비유를 들 때 범부 비구들은 눈물을 참지 못했고, 번뇌를 다한 아라한들에게는 법의 전율(담마상베가)이 일어났다. There attano guṇaṃ kathenteyeva abbhācikkhanakassa bhikkhuno sakalasarīre ḍāho uppajji, so tāvadeva bhagavato pādesu patitvā attano abbhācikkhanadosaṃ pakāsetvā accayaṃ desesi. Satthā theraṃ āmantetvā, ‘‘sāriputta, khama imassa moghapurisassa, yāvassa sattadhā muddhā na phalatī’’ti āha. Thero ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggayha ‘‘khamāmahaṃ, bhante, tassa āyasmato, khamatu ca me so āyasmā, sace mayhaṃ doso atthī’’ti āha. Bhikkhū kathayiṃsu ‘‘passatha dānāvuso, therassa anopamaguṇaṃ, evarūpassa nāma musāvādena abbhācikkhanakassa bhikkhuno upari appamattakampi kopaṃ vā dosaṃ vā akatvā sayameva ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggayha khamāpetī’’ti. ‘‘Satthā taṃ kathaṃ sutvā, bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāma, bhante’’ti vutte, ‘‘na bhikkhave, sakkā sāriputtasadisānaṃ kopaṃ vā dosaṃ vā uppādetuṃ, mahāpathavīsadisaṃ, bhikkhave, indakhīlasadisaṃ pasannaudakarahadasadisañca [Pg.392] sāriputtassa citta’’nti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 장로가 자신의 공덕을 이야기하는 동안 비방한 비구의 온몸에 열기가 일어났다. 그는 즉시 부처님의 발 아래 엎드려 자신의 비방한 잘못을 드러내고 참회했다. 스승님께서 장로를 불러 "사리붓다여, 이 어리석은 자의 머리가 일곱 조각으로 쪼개지기 전에 그를 용서하라"고 말씀하셨다. 장로는 쪼그려 앉아 합장하며 "세존이시여, 저는 그 존자를 용서합니다. 또한 만일 저에게 허물이 있다면 그 존자께서도 저를 용서해 주시기를 바랍니다"라고 말했다. 비구들은 "도반들이여, 보십시오. 장로의 비할 데 없는 덕을! 이와 같이 거짓말로 비방한 비구에 대해 아주 작은 분노나 원한도 품지 않고 스스로 쪼그려 앉아 합장하며 용서를 구하는구나"라고 이야기했다. 스승님께서 그 말을 들으시고 "비구들이여, 무슨 이야기를 하느냐?"라고 물으신 뒤, "세존이시여, 이러이러한 이야기입니다"라고 답하자, "비구들이여, 사리붓다와 같은 이들에게 분노나 원한을 일으키게 할 수는 없다. 비구들이여, 사리붓다의 마음은 대지와 같고, 문지방(인타킬라)과 같으며, 맑은 물이 고인 호수와 같다"라고 말씀하시고 전후 맥락을 이어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 95. 95. ‘‘Pathavisamo no virujjhati,Indakhilupamo tādi subbato; Rahadova apetakaddamo,Saṃsārā na bhavanti tādino’’ti. 대지와 같이 화내지 않고, 문지방(인타킬라)처럼 견고하며 수행을 잘 닦은 자, 진흙 없는 호수와 같은 그러한 성자에게 더 이상의 윤회는 없다. Tassattho – bhikkhave, yathā nāma pathaviyaṃ sucīni gandhamālādīnipi nikkhipanti, asucīni muttakarīsādīnipi nikkhipanti, yathā nāma nagaradvāre nikhātaṃ indakhīlaṃ dārakādayo omuttentipi ūhadantipi, apare pana taṃ gandhamālādīhi sakkaronti. Tattha pathaviyā indakhīlassa ca neva anurodho uppajjati, na virodho; evameva yvāyaṃ khīṇāsavo bhikkhu aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena tādi, vatānaṃ sundaratāya subbato. So ‘‘ime maṃ catūhi paccayehi sakkaronti, ime pana na sakkarontī’’ti sakkārañca asakkārañca karontesu neva anurujjhati, no virujjhati, atha kho pathavisamo ca indakhilupamo eva ca hoti. Yathā ca apagatakaddamo rahado pasannodako hoti, evaṃ apagatakilesatāya rāgakaddamādīhi akaddamo vippasannova hoti. Tādinoti tassa pana evarūpassa sugatiduggatīsu saṃsaraṇavasena saṃsārā nāma na hontīti. 그 게송의 뜻은 다음과 같다. 비구들이여, 마치 대지에 향기로운 꽃 등을 던지기도 하고 소변과 대변 같은 더러운 것을 던지기도 하듯이, 또한 성문 입구에 박힌 문지방에 아이들이 소변을 보거나 대변을 보기도 하고 다른 이들은 향기로운 꽃 등으로 공양하기도 하듯이, 거기서 대지나 문지방에 순응함도 거스름도 일어나지 않는 것과 같다. 이와 같이 번뇌를 다한 비구는 여덟 가지 세상의 법(세간법)에 흔들리지 않으므로 '따디(Tādi, 그러한 자)'라 하며, 계행이 훌륭하므로 '수바따(Subbata, 계행이 바른 자)'라 한다. 그는 "이들이 나를 네 가지 필수품으로 공양하고, 저들은 나를 공양하지 않는다"라며 공양하는 자나 하지 않는 자에 대해 순응하거나 거스르지 않으며, 참으로 대지와 같고 문지방과 같은 자가 된다. 또한 진흙이 제거된 호수의 물이 맑듯이, 번뇌가 제거되었기에 탐욕의 진흙 등이 없어 매우 청정하다. '따디노(Tādino)'란 그러한 자에게는 선처나 악처로 유전하는 의미에서의 윤회란 존재하지 않는다는 뜻이다. Desanāvasāne nava bhikkhusahassāni saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 9,000명의 비구가 무애해(빠티삼비다)와 함께 아라한과를 증득했다. Sāriputtattheravatthu chaṭṭhaṃ. 사리붓다 장로 이야기 여섯 번째가 끝났다. 7. Kosambivāsītissattherasāmaṇeravatthu 7. 7-5. 아라한 품(Arahantavagga). 코삼비에 사는 띳사 장로의 사미 이야기. Santaṃ tassa manaṃ hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tissattherassa sāmaṇeraṃ ārabbha kathesi. "그의 마음은 평온하고"라는 이 법문을 스승님께서 제타와나 사원에 머무실 때 띳사 장로의 사미와 관련하여 말씀하셨다. Eko kira kosambivāsī kulaputto satthu sāsane pabbajitvā laddhupasampado ‘‘kosambivāsītissatthero’’ti paññāyi. Tassa kosambiyaṃ vuṭṭhavassassa [Pg.393] upaṭṭhāko ticīvarañceva sappiphāṇitañca āharitvā pādamūle ṭhapesi. Atha naṃ thero āha – ‘‘kiṃ idaṃ upāsakā’’ti. ‘‘Nanu mayā, bhante, tumhe vassaṃ vāsitā, amhākañca vihāre vuṭṭhavassā imaṃ lābhaṃ labhanti, gaṇhatha, bhante’’ti. ‘‘Hotu, upāsaka, na mayhaṃ iminā attho’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, bhante’’ti? ‘‘Mama santike kappiyakārako sāmaṇeropi natthi, āvuso’’ti. ‘‘Sace, bhante, kappiyakārako natthi, mama putto ayyassa santike sāmaṇero bhavissatī’’ti. Thero adhivāsesi. Upāsako sattavassikaṃ attano puttaṃ therassa santikaṃ netvā ‘‘imaṃ pabbājethā’’ti adāsi. Athassa thero kese temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 전해지는 바에 따르면, 코삼비에 사는 한 장자가 부처님의 가르침에 출가하여 구족계를 받은 뒤 '코삼비에 사는 띳사 장로'로 알려지게 되었다. 그가 코삼비에서 안거를 마쳤을 때, 그의 시자가 세 벌의 가사와 버터, 설탕 시럽을 가져와 발치에 놓았다. 그때 장로가 "우빠사까여, 이것이 무엇입니까?"라고 묻자, "세존이시여, 제가 안거를 모시지 않았습니까? 저희 사원에서 안거를 마친 분들은 이러한 공양물을 받습니다. 세존이시여, 받으십시오"라고 답했다. "우빠사까여, 됐습니다. 나는 이것이 필요 없습니다." "무슨 이유입니까?" "도반이여, 내 곁에는 시중들 사미가 없기 때문입니다." "세존이시여, 시중들 사미가 없다면 제 아들이 존자 곁에서 사미가 될 것입니다." 장로는 수락했다. 우빠사까는 일곱 살 된 자신의 아들을 장로에게 데려와 "이 아이를 출가시켜 주십시오"라며 맡겼다. 그때 장로는 아이의 머리카락을 적셔주고 '머리카락 등 다섯 가지(따짜빤짜까)' 명상 주제를 주어 출가시켰다. 그 사미는 머리를 깎는 칼끝이 닿는 순간 무애해와 함께 아라한과에 도달했다. Thero taṃ pabbājetvā aḍḍhamāsaṃ tattha vasitvā ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti sāmaṇeraṃ bhaṇḍakaṃ gāhāpetvā gacchanto antarāmagge ekaṃ vihāraṃ pāvisi. Sāmaṇero upajjhāyassa senāsanaṃ gahetvā paṭijaggi. Tassa taṃ paṭijaggantasseva vikālo jāto, tena attano senāsanaṃ paṭijaggituṃ nāsakkhi. Atha naṃ upaṭṭhānavelāyaṃ āgantvā nisinnaṃ thero pucchi – ‘‘sāmaṇera, attano vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggita’’nti? ‘‘Bhante, paṭijaggituṃ okāsaṃ nālattha’’nti. ‘‘Tena hi mama vasanaṭṭhāneyeva vasa, dukkhaṃ te āgantukaṭṭhāne bahi vasitu’’nti taṃ gahetvāva senāsanaṃ pāvisi. Thero pana puthujjano nipannamattova niddaṃ okkami. Sāmaṇero cintesi – ‘‘ajja me upajjhāyena saddhiṃ tatiyo divaso ekasenāsane vasantassa, ‘sace nipajjitvā niddāyissāmi, thero sahaseyyaṃ āpajjeyyā’ti nisinnakova vītināmessāmī’’ti upajjhāyassa mañcakasamīpe pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnakova rattiṃ vītināmesi. Thero paccūsakāle paccuṭṭhāya ‘‘sāmaṇeraṃ nikkhamāpetuṃ vaṭṭatī’’ti mañcakapasse ṭhapitabījaniṃ gahetvā bījanipattassa aggena sāmaṇerassa kaṭasārakaṃ paharitvā bījaniṃ uddhaṃ ukkhipanto ‘‘sāmaṇera, bahi nikkhamā’’ti āha, bījanipattadaṇḍako akkhimhi paṭihaññi, tāvadeva akkhi bhijji. So ‘‘kiṃ, bhante’’ti vatvā uṭṭhāya ‘‘bahi nikkhamā’’ti vutte ‘‘akkhi me, bhante, bhinna’’nti avatvā ekena hatthena paṭicchādetvā nikkhami. Vattakaraṇakāle ca pana ‘‘akkhi me bhinna’’nti tuṇhī anisīditvā ekena hatthena akkhiṃ gahetvā ekena hatthena [Pg.394] muṭṭhisammuñjaniṃ ādāya vaccakuṭiñca mukhadhovanaṭṭhānañca sammajjitvā mukhadhovanodakañca ṭhapetvā pariveṇaṃ sammajji. So upajjhāyassa dantakaṭṭhaṃ dadamāno ekeneva hatthena adāsi. 장로께서는 그 아이를 출가시켜 사미로 삼고 보름 동안 그곳에 머물다가, '스승님을 뵙겠다'고 생각하며 사미에게 바루와 가사 등을 챙기게 하여 길을 떠나던 중, 길가에 있는 한 사찰에 들어갔다. 사미는 은사 스님의 침소를 마련하고 수발을 들었다. 사미가 은사 스님의 침소를 돌보느라 어느덧 날이 저물어 버려, 자신의 침소를 정리할 겨를이 없었다. 그때 시봉할 시간이 되어 찾아와 앉아 있는 사미에게 장로가 물었다. '사미야, 네가 머물 곳은 정리하였느냐?' '스님, 정리할 기회를 얻지 못했습니다.' '그렇다면 내 처소에서 함께 지내자. 나그네가 머무는 곳에서 밖에서 자는 것은 네게 고통이 될 것이다.' 장로는 사미를 데리고 침소로 들어갔다. 그러나 장로는 아직 범부였기에 눕자마자 깊은 잠에 빠졌다. 사미는 생각했다. '오늘로 내가 은사 스님과 한 지붕 아래 같은 처소에서 머문 지 3일째 되는 날이다. 만약 내가 누워서 잠들었다가 깨어날 때 장로께서도 깨어 계신다면, 장로께서 동숙(同宿)의 아파티(속세의 범계)에 빠질 수 있다.' 사미는 '앉은 채로 밤을 지새우리라' 생각하며, 은사 스님의 침상 곁에서 가부좌를 틀고 앉은 채로 밤을 보냈다. 장로는 새벽녘에 일어나 '사미를 밖으로 나가게 해야겠다'고 생각하며, 침상 옆에 놓아둔 부채를 집어 들고 부채 날 끝으로 사미의 자리를 치며 부채를 위로 들어 올리며 '사미야, 밖으로 나가거라' 하고 말했다. 그때 부채 자루가 사미의 눈을 쳤고, 그 즉시 눈이 터져 버렸다. 사미는 '무슨 일이십니까, 스님?' 하고 말하며 일어났다. '밖으로 나가거라'는 말에 사미는 '스님, 제 눈이 터졌습니다'라고 말하지 않고, 한 손으로 눈을 가린 채 밖으로 나갔다. 시봉해야 할 시간이 되었을 때에도 '제 눈이 터졌습니다'라고 말하며 가만히 있지 않고, 한 손으로 눈을 가리고 한 손으로는 빗자루를 들고서 화장실과 세면장을 쓸고 닦은 뒤, 세숫물을 떠다 놓고 도량을 청소했다. 사미는 은사 스님에게 양치질용 나무(치목)를 드릴 때에도 한 손으로만 드렸다. Atha naṃ upajjhāyo āha – ‘‘asikkhito vatāyaṃ sāmaṇero, ācariyupajjhāyānaṃ ekena hatthena dantakaṭṭhaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti. Jānāmahaṃ, bhante, ‘‘na evaṃ vaṭṭatī’’ti, eko pana me hattho na tucchoti. ‘‘Kiṃ sāmaṇerā’’ti? So ādito paṭṭhāya taṃ pavattiṃ ārocesi. Thero sutvāva saṃviggamānaso ‘‘aho vata mayā bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti vatvā ‘‘khamāhi me, sappurisa, nāhametaṃ jānāmi, avassayo me hohī’’ti añjaliṃ paggayha sattavassikadārakassa pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. Atha naṃ sāmaṇero āha – ‘‘nāhaṃ, bhante, etadatthāya kathesiṃ, tumhākaṃ cittaṃ anurakkhantena mayā evaṃ vuttaṃ nevettha tumhākaṃ doso atthi, na mayhaṃ. Vaṭṭasseveso doso, mā cintayittha, mayā tumhākaṃ vippaṭisāraṃ rakkhanteneva nārocita’’nti. Thero sāmaṇerena assāsiyamānopi anassāsitvā uppannasaṃvego sāmaṇerassa bhaṇḍakaṃ gahetvā satthu santikaṃ pāyāsi. Satthāpissa āgamanaṃ olokentova nisīdi. So gantvā satthāraṃ vanditvā satthārā saddhiṃ paṭisammodanaṃ katvā ‘‘khamanīyaṃ te bhikkhu, kiñci atirekaṃ aphāsukaṃ atthī’’ti pucchito āha – ‘‘khamanīyaṃ, bhante, natthi me kiñci atirekaṃ aphāsukaṃ, apica kho pana me ayaṃ daharasāmaṇero viya añño atirekaguṇo na diṭṭhapubbo’’ti. ‘‘Kiṃ pana iminā kataṃ bhikkhū’’ti. So ādito paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhagavato ārocento āha – ‘‘evaṃ, bhante, mayā khamāpiyamāno maṃ evaṃ vadesi ‘nevettha tumhākaṃ doso atthi, na mayhaṃ. Vaṭṭasseveso doso, tumhe mā cintayitthā’ti, iti maṃ assāsesiyeva, mayi neva kopaṃ, na dosamakāsi, na me, bhante, evarūpo guṇasampanno diṭṭhapubbo’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu khīṇāsavā nāma na kassaci kuppanti, na dussanti, santindriyā santamānasāva hontī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그러자 은사 스님이 그에게 말했다. '이 사미가 정말 예의를 배우지 못했구나. 스승이나 은사에게 치목을 드릴 때 한 손으로 드리는 것은 옳지 않다.' '스님, 저도 그렇게 하는 것이 옳지 않다는 것을 알고 있습니다. 하지만 제 한 손이 비어 있지 않습니다.' '사미야, 그게 무슨 말이냐?' 사미는 처음부터 있었던 그 일을 말씀드렸다. 장로는 그 말을 듣자마자 큰 충격을 받아 '아, 내가 정말 무거운 업을 지었구나'라고 말하며, '선남자여, 나를 용서하라. 나는 이 일을 몰랐다. 나의 의지처가 되어 다오'라고 하며 합장하고 일곱 살 난 아이인 사미의 발치에 쪼그려 앉았다. 그러자 사미가 장로에게 말했다. '스님, 저는 이런 대접을 받으려고 말씀드린 것이 아닙니다. 스님의 마음을 상하지 않게 하려고 제가 그렇게 말씀드린 것입니다. 여기에는 스님의 잘못도 없고 저의 잘못도 없습니다. 이것은 오직 윤회(와따)의 잘못일 뿐입니다. 너무 마음 쓰지 마십시오. 저는 스님의 후회를 막아드리고자 말씀드리지 않았던 것뿐입니다.' 장로는 사미의 위로를 받았음에도 안심하지 못하고, 강한 전율(상베가)을 느낀 채 사미의 지물을 챙겨 부처님 처소로 향했다. 부처님께서는 그가 오는 것을 지켜보며 앉아 계셨다. 장로는 가서 부처님께 예배드리고 부처님과 함께 문안 인사를 나눈 뒤, '수행자여, 견딜 만한가? 특별히 불편한 점은 없느냐?'라는 질문을 받고 대답했다. '세존이시여, 견딜 만합니다. 제게 특별히 불편한 점은 없습니다. 다만, 저는 이 어린 사미처럼 뛰어난 덕을 갖춘 이를 전에는 본 적이 없습니다.' '수행자여, 이 사미가 무엇을 하였느냐?' 장로는 처음부터 모든 일을 부처님께 고하며 말씀드렸다. '세존이시여, 제가 용서를 구했을 때 사미는 제게 이렇게 말했습니다. “여기에 스님의 잘못은 없으며 저의 잘못도 없습니다. 이것은 오직 윤회의 잘못일 뿐입니다. 스님께서는 마음 쓰지 마십시오”라며 오히려 저를 위로했습니다. 제게 화를 내지도 않았고 원망하지도 않았습니다. 세존이시여, 저는 이토록 덕을 갖춘 이를 일찍이 본 적이 없습니다.' 그러자 부처님께서 '수행자여, 번뇌가 다한 이(아라한)들은 누구에게도 화를 내지 않고 해치지 않는다. 그들은 감각기관이 고요하고 마음 또한 고요한 자들이다'라고 말씀하시며, 가르침을 이어가시며 이 게송을 읊으셨다. 96. 96. ‘‘Santaṃ [Pg.395] tassa manaṃ hoti, santā vācā ca kamma ca; Sammadaññā vimuttassa, upasantassa tādino’’ti. "그의 마음은 고요하고, 말과 행위 또한 고요하다. 바른 지혜로 해탈하고 고요함에 이른 그러한 자는 [언제나 평온하다]." Tattha santaṃ tassāti tassa khīṇāsavasāmaṇerassa abhijjhādīnaṃ abhāvena manaṃ santameva hoti upasantaṃ nibbutaṃ. Tathā musāvādādīnaṃ abhāvena vācā ca pāṇātipātādīnaṃ abhāvena kāyakammañca santameva hoti. Sammadaññā vimuttassāti nayena hetunā jānitvā pañcahi vimuttīhi vimuttassa. Upasantassāti abbhantare rāgādīnaṃ upasamena upasantassa. Tādinoti tathārūpassa guṇasampannassāti. 거기서 '고요한 그의 마음'이란, 그 번뇌가 다한 사미에게 탐욕 등이 없으므로 마음이 고요하고 안온하며 소멸된 상태임을 뜻한다. 또한 거짓말 등이 없으므로 말(구업)이 고요하고, 살생 등이 없으므로 몸의 행위(신업) 또한 고요함을 의미한다. '바른 지혜로 해탈한 자'란 올바른 방법과 인과로써 알고 다섯 가지 해탈을 통해 벗어난 자를 말한다. '고요함에 이른 자'란 내면의 탐욕 등이 가라앉아 평온해진 자를 말한다. '그러한 자'란 그와 같은 성품과 덕을 갖춘 자를 뜻한다. Desanāvasāne kosambivāsītissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Sesamahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti. 설법이 끝났을 때, 코삼비에 머물던 티사 장로는 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 성취했다. 나머지 대중에게도 이 법문은 유익한 가르침이 되었다. Kosambivāsītissattherasāmaṇeravatthu sattamaṃ. 코삼비에 머물던 티사 장로의 사미 이야기, 일곱 번째가 끝났다. 8. Sāriputtattheravatthu 8. 8. 사리풋타 장로 이야기 Assaddhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi. '믿음이 없는 자(Assaddho)'로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 제타바나 수도원에 머무실 때 사리풋타 장로를 인연으로 하여 말씀하셨다. Ekasmiñhi samaye tiṃsamattā āraññakā bhikkhū satthu santikaṃ āgantvā vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ saha paṭisambhidāhi arahattassūpanissayaṃ disvā sāriputtattheraṃ āmantetvā ‘‘saddahasi tvaṃ, sāriputta, saddhindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amatapariyosāna’’nti (saṃ. ni. 5.514) evaṃ pañcindriyāni ārabbha pañhaṃ pucchi. Thero ‘‘na khvāhaṃ, bhante, ettha bhagavato saddhāya gacchāmi, saddhindriyaṃ…pe… amatapariyosānaṃ. Yesañhetaṃ, bhante, aññātaṃ assa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya, te tattha paresaṃ saddhāya gaccheyyuṃ. Saddhindriyaṃ…pe… amatapariyosāna’’nti (saṃ. ni. 5.514) evaṃ taṃ pañhaṃ byākāsi. Taṃ sutvā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘sāriputtatthero micchāgahaṇaṃ neva vissajjesi, ajjāpi sammāsambuddhassa na saddahatiyevā’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, bhikkhave, vadetha. Ahañhi ‘pañcindriyāni abhāvetvā samathavipassanaṃ avaḍḍhetvā [Pg.396] maggaphalāni sacchikātuṃ samattho nāma atthīti saddahasi tvaṃ sāriputto’ti pucchiṃ. So ‘evaṃ sacchikaronto atthi nāmāti na saddahāmi, bhante’ti kathesi. Na dinnassa vā katassa vā phalaṃ vipākaṃ na saddahati, nāpi buddhādīnaṃ guṇaṃ na saddahati. Eso pana attanā paṭividdhesu jhānavipassanāmaggaphaladhammesu paresaṃ saddhāya na gacchati. Tasmā anupavajjo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 한때 30명 정도의 숲속에 사는 비구들이 부처님께 와서 예배를 드리고 한 곁에 앉았습니다. 부처님께서는 그들이 네 가지 분석적 지혜(Paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 이를 인연(upanissaya)이 있음을 보시고 사리뿟따 장로를 불러 물으셨습니다. “사리뿟따여, 그대는 믿음의 기능(saddhindriya)을 닦고 많이 행하면 불사(Nibbāna)에 들고 불사로 끝맺는다는 것을 믿는가?” 이와 같이 다섯 가지 기능(indriya)에 대해 질문을 던지셨습니다. 장로가 답했습니다. “세존이시여, 저는 이 일에 대해 세존에 대한 믿음으로 나아가는 것이 아닙니다. ... 세존이시여, 그것을 지혜로써 알지 못하고, 보지 못하고, 깨닫지 못하고, 실현하지 못하고, 접촉하지 못한 사람이라면, 그들은 그 일에 대해 타인의 믿음을 따라가야 할 것입니다.” 이와 같이 그 질문에 답했습니다. 그 말을 듣고 비구들이 “사리뿟따 장로는 아직 삿된 견해를 버리지 못했다. 오늘날까지도 정등각자를 믿지 않는구나”라고 말했습니다. 부처님께서 그 말을 들으시고 “비구들이여, 무슨 말을 하는가? 나는 사리뿟따에게 ‘다섯 가지 기능을 닦지 않고, 사맛타와 위빳사나를 증진하지 않고서 도(Magga)와 과(Phala)를 실현할 수 있는 사람이 있다고 믿는가’라고 물었다. 그는 ‘그렇게 실현하는 사람은 없다고 믿습니다’라고 답한 것이다. 보시의 과보나 지은 업의 결과를 믿지 않는 것이 아니며, 부처님 등의 공덕을 믿지 않는 것도 아니다. 다만 이 사리뿟따는 자신이 직접 깨달은 선정과 위빳사나, 도와 과의 법들에 대해 타인의 믿음에 의존하지 않는 것뿐이다. 그러므로 그는 비난받을 일이 없다”라고 말씀하시고, 법의 흐름을 이어가며 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨습니다. 97. 97. ‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro,Hatāvakāso vantāso, sa ve uttamaporiso’’ti. “믿음이 없고(Assaddho), 형성되지 않은 것(Nibbāna)을 알며(akataññū), 연결을 끊고(sandhicchedo), 기회를 없애고(hatāvakāso), 갈망을 토해낸(vantāso) 사람, 그가 참으로 가장 고귀한 사람(uttamaporiso)이다.” Tassatho – attano paṭividdhaguṇaṃ paresaṃ kathāya na saddahatīti assaddho. Akataṃ nibbānaṃ jānātīti akataññū, sacchikatanibbānoti attho. Vaṭṭasandhiṃ, saṃsārasandhiṃ chinditvā ṭhitoti sandhicchedo. Kusalākusalakammabījassa khīṇattā nibbattanāvakāso hato assāti hatāvakāso. Catūhi maggehi kattabbakiccassa katattā,sabbā āsā iminā vantāti vantāso. So evarūpo naro. Paṭividdhalokuttaradhammatāya purisesu uttamabhāvaṃ pattoti purisuttamoti. 그 의미는 다음과 같다. 자신이 직접 깨달은 공덕에 대해 다른 사람의 말을 듣고 믿는 것이 아니므로 ‘믿음이 없는 자(assaddho)’라 한다. 형성되지 않은 열반을 알기에 ‘무위(Nibbāna)를 아는 자(akataññū)’라 하니, 열반을 실현했다는 뜻이다. 윤회의 연결(saṃsārasandhi)을 끊고 머물기에 ‘연결을 끊은 자(sandhicchedo)’라 한다. 유익하거나 해로운 업의 씨앗이 다하여 다시 태어날 기회가 파괴되었기에 ‘기회를 없앤 자(hatāvakāso)’라 한다. 네 가지 도(Magga)를 통해 해야 할 일을 다 마쳤으므로 모든 갈망(āsā)을 토해냈기에 ‘갈망을 토해낸 자(vantāso)’라 한다. 이와 같은 사람, 즉 출세간의 법을 관통하여 깨달았기에 사람들 중에서 가장 뛰어난 상태에 도달한 자를 ‘가장 고귀한 사람(purisuttamo)’이라 한다. Gāthāvasāne te āraññakā tiṃsamattā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sesajanassāpi satthikā dhammadesanā ahosīti. 게송이 끝났을 때 30명 정도의 그 숲속 비구들은 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과에 도달했습니다. 다른 많은 사람들에게도 유익한 법문이 되었습니다. Sāriputtattheravatthu aṭṭhamaṃ. 사리뿟따 장로 이야기 여덟 번째가 끝났다. 9. Khadiravaniyarevatattheravatthu 9. 카디라바니야 레바따 장로 이야기 Gāme vāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto khadiravaniyarevatattheraṃ ārabbha kathesi. “마을이든”으로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제따와나 사원에 머무실 때, 카디라 숲(Acacia forest)에 사는 레바따 장로에 대해 말씀하신 것입니다. Āyasmā hi sāriputto sattāsītikoṭidhanaṃ pahāya pabbajitvā cālā, upacālā, sīsūpacālāti tisso bhaginiyo, cundo upasenoti ime dve ca bhātaro pabbājesi. Revatakumāro ekova gehe avasiṭṭho. Athassa mātā cintesi – ‘‘mama putto upatisso ettakaṃ [Pg.397] dhanaṃ pahāya pabbajitvā tisso ca bhaginiyo dve ca bhātaro pabbājesi, revato ekova avaseso. Sace imampi pabbājessati, ettakaṃ no dhanaṃ nassissati, kulavaṃso pacchijjissati, daharakāleyeva naṃ gharāvāsena bandhissāmī’’ti. Sāriputtattheropi paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi ‘‘sace, āvuso, revato pabbajitukāmo āgacchati, āgatamattameva naṃ pabbājeyyātha, mama mātāpitaro micchādiṭṭhikā, kiṃ tehi āpucchitehi, ahameva tassa mātā ca pitā cā’’ti. Mātāpissa revatakumāraṃ sattavassikameva gharabandhanena bandhitukāmā samānajātike kule dārikaṃ vāretvā divasaṃ vavatthapetvā kumāraṃ maṇḍetvā pasādhetvā mahatā parivārena saddhiṃ ādāya kumārikāya ñātigharaṃ agamāsi. Atha nesaṃ katamaṅgalānaṃ dvinnampi ñātakesu sannipatitesu udakapātiyaṃ hatthe otāretvā maṅgalāni vatvā kumārikāya vuḍḍhiṃ ākaṅkhamānā ñātakā ‘‘tava ayyikāya diṭṭhadhammaṃ passa, ayyikā viya ciraṃ jīva, ammā’’ti āhaṃsu. Revatakumāro ‘‘ko nu kho imissā ayyikāya diṭṭhadhammo’’ti cintetvā ‘‘katarā imissā ayyikā’’ti pucchi. Atha naṃ āhaṃsu, ‘‘tāta, kiṃ na passasi imaṃ vīsavassasatikaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ valittacaṃ tilakāhatagattaṃ gopānasivaṅkaṃ, esā etissā ayyikā’’ti. ‘‘Kiṃ pana ayampi evarūpā bhavissatī’’ti? ‘‘Sace jīvissati, bhavissati, tātā’’ti. So cintesi – ‘‘evarūpampi nāma sarīraṃ jarāya imaṃ vippakāraṃ pāpuṇissati, imaṃ me bhātarā upatissena diṭṭhaṃ bhavissati, ajjeva mayā palāyitvā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ ñātakā kumārikāya saddhiṃ ekayānaṃ āropetvā ādāya pakkamiṃsu. 사리뿟따 존자는 8억 7천만의 재산을 버리고 출가한 뒤, 짤라, 우빠짤라, 시수빠짤라라는 세 누이동생과 쭌다, 우빠세나라는 두 남동생을 모두 출가시켰습니다. 오직 레바따 도령만이 집에 남았습니다. 그때 그의 어머니는 ‘내 아들 우빠띳사는 이토록 많은 재산을 버리고 출가해서 세 누이와 두 남동생마저 출가시켰구나. 레바따만 남았는데, 만약 얘마저 출가시키면 이 많은 재산은 사라지고 가문이 끊길 것이다. 아주 어릴 때 결혼이라는 족쇄로 그를 묶어버려야겠다’라고 생각했습니다. 한편 사리뿟따 장로도 미리 비구들에게 “도반들이여, 만약 레바따가 출가하고 싶어 오면 그 즉시 그를 출가시키십시오. 내 부모님은 삿된 견해를 가진 분들입니다. 그분들께 허락을 구하는 것이 무슨 소용이 있겠습니까. 내가 바로 그의 어머니이자 아버지입니다”라고 일러두었습니다. 그의 어머니도 일곱 살인 레바따 도령을 가문의 속박에 묶으려 같은 계급의 가문에서 소녀를 정하고 날짜를 잡아, 도령을 화려하게 장식한 뒤 많은 일행과 함께 소녀의 친가로 갔습니다. 두 사람의 혼례를 위해 친척들이 모였을 때, 물그릇에 손을 넣고 축복의 말을 하며 소녀의 번영을 기원하던 친척들이 “얘야, 네 할머니가 보신 그 법을 너도 보고, 할머니처럼 오래오래 살거라”라고 말했습니다. 레바따 도령은 ‘이 소녀의 할머니가 본 법이란 게 대체 무엇일까?’라고 생각하며 “할머니가 누구인가요?”라고 물었습니다. 사람들이 말했습니다. “애야, 보이지 않느냐? 저기 이가 빠지고, 머리가 하얗고, 살이 쭈글쭈글하고, 몸에 검버섯이 피고, 서까래처럼 굽은 120살 된 할머니가 바로 이 소녀의 할머니다.” “이 소녀도 나중에 저렇게 되나요?” “살아만 있다면 그렇게 될 거란다.” 그러자 그는 생각했습니다. ‘이런 몸도 늙음으로 인해 저런 비참한 상태에 이르는구나. 나의 형님 우빠띳사도 분명 이것을 보셨을 것이다. 바로 오늘 도망쳐서 출가하는 것이 좋겠다.’ 그 뒤 친척들이 레바따를 소녀와 함께 한 수레에 태워 길을 떠났습니다. So thokaṃ gantvā sarīrakiccaṃ apadisitvā ‘‘ṭhapetha tāva yānaṃ, otaritvā āgamissāmī’’ti yānā otaritvā ekasmiṃ gumbe thokaṃ papañcaṃ katvā agamāsi. Punapi thokaṃ gantvā teneva apadesena otaritvā abhiruhi, punapi tatheva akāsi. Athassa ñātakā ‘‘addhā imassa uṭṭhānāni vattantī’’ti sallakkhetvā nātidaḷhaṃ ārakkhaṃ kariṃsu. So punapi thokaṃ gantvā teneva apadesena otaritvā ‘‘tumhe pājento purato gacchatha, mayaṃ pacchato saṇikaṃ āgamissāmā’’ti vatvā otaritvā gumbābhimukho ahosi. Ñātakāpissa ‘‘pacchato āgamissatī’’ti saññāya yānaṃ pājentā gamiṃsu. Sopi [Pg.398] tato palāyitvā ekasmiṃ padese tiṃsamattā bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā vanditvā āha – ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti. ‘‘Āvuso, tvaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito, mayaṃ te rājaputtabhāvaṃ vā amaccaputtabhāvaṃ vā na jānāma, kathaṃ pabbājessāmā’’ti? ‘‘Tumhe maṃ, bhante, na jānāthā’’ti? ‘‘Na jānāmāvuso’’ti. ‘‘Ahaṃ upatissassa kaniṭṭhabhātiko’’ti. ‘‘Ko esa upatisso nāmā’’ti? ‘‘Bhante, bhaddantā mama bhātaraṃ ‘sāriputto’ti vadanti, tasmā mayā ‘upatisso’ti vutte na jānantī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ sāriputtattherassa kaniṭṭhabhātiko’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Tena hi ehi, bhātarā te anuññātamevā’’ti vatvā bhikkhū tassa ābharaṇāni omuñcāpetvā ekamantaṃ ṭhapetvā taṃ pabbājetvā therassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Thero taṃ sutvā bhagavato ārocesi – ‘‘bhante, ‘āraññikabhikkhūhi kira revato pabbājito’ti sāsanaṃ pahiṇiṃsu, gantvā taṃ passitvā āgamissāmī’’ti. Satthā ‘‘adhivāsehi tāva, sāriputtā’’ti gantuṃ na adāsi. Thero puna katipāhaccayena satthāraṃ āpucchi. Satthā ‘‘adhivāsehi tāva, sāriputta, mayampi āgamissāmā’’ti neva gantuṃ adāsi. 그(레와타)는 조금 가다가 용변을 핑계 삼아 "잠시 수레를 멈추어 주십시오. 내려서 (일을 보고) 오겠습니다"라고 말하고는 수레에서 내려 어느 숲속에서 한참을 지체하다가 돌아왔다. 다시 조금 가다가 같은 핑계로 내려서 (지체하다가) 다시 탔고, 또다시 그와 같이 하였다. 그러자 친척들은 "틀림없이 이 아이의 몸에 배탈이 난 모양이다"라고 생각하여 더 이상 엄격하게 감시하지 않았다. 그는 다시 조금 더 가다가 같은 핑계로 내려서 "여러분은 수레를 몰고 먼저 가십시오. 저희는 뒤에서 천천히 따라가겠습니다"라고 말하고 내려서 숲을 향해 갔다. 친척들도 "뒤에서 오겠지"라는 생각으로 수레를 몰고 가버렸다. 그도 거기서 도망쳐 어느 지역에 서른 명 정도의 비구들이 머물고 있는 곳으로 가서 그들에게 절을 하고 "존자들이시여, 저를 출가시켜 주십시오"라고 말했다. (비구들이) "벗이여, 그대는 온갖 장신구로 치장하고 있는데, 우리는 그대가 왕자인지 대신의 아들인지 모르니 어떻게 출가시키겠는가?"라고 하자, (레와타는) "존자들이시여, 저를 모르십니까?"라고 물었다. (비구들이) "벗이여, 우리는 모르네"라고 대답하자, (그는) "저는 우파팃사의 막내동생입니다"라고 말했다. (비구들이) "그 우파팃사라는 분이 누구인가?"라고 물으니, (그는) "존자들이시여, 대덕들께서는 제 형님을 '사리풋타'라고 부르십니다. 그래서 제가 '우파팃사'라고 말했을 때 모르셨던 것입니다"라고 대답했다. (비구들이) "그렇다면 그대가 정말 사리풋타 장로의 막내동생인가?"라고 물으니, (그는) "예, 존자들이시여, 그렇습니다"라고 대답했다. "그렇다면 오너라. 그대의 형님께서 이미 허락하셨느니라"라고 말하며 비구들은 그의 장신구들을 벗기게 하여 한곳에 치워두고 그를 출가시킨 뒤 사리풋타 장로에게 소식을 보냈다. 장로는 그 소식을 듣고 세존께 아뢰었다. "세존이시여, '숲에 사는 비구들이 레와타를 출가시켰다'고 소식을 보내왔습니다. 가서 그를 보고 오겠습니다." 스승께서는 "사리풋타여, 일단 기다려라" 하시며 가는 것을 허락하지 않으셨다. 장로가 며칠 뒤에 다시 스승께 여쭈었으나, 스승께서는 "사리풋타여, 일단 기다려라. 우리도 함께 갈 것이다"라고 하시며 여전히 가는 것을 허락하지 않으셨다. Sāmaṇeropi ‘‘sacāhaṃ idha vasissāmi, ñātakā maṃ anubandhitvā pakkosissantī’’ti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā pattacīvaramādāya cārikaṃ caramāno tato tiṃsayojanike ṭhāne khadiravanaṃ gantvā antovasseyeva temāsabbhantare saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Theropi pavāretvā satthāraṃ puna tattha gamanatthāya āpucchi. Satthā ‘‘mayampi gamissāma, sāriputtā’’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhami. Thokaṃ gatakāle ānandatthero dvedhāpathe ṭhatvā satthāraṃ āha – ‘‘bhante, revatassa santikaṃ gamanamaggesu ayaṃ parihārapatho saṭṭhiyojaniko manussāvāso, ayaṃ ujumaggo tiṃsayojaniko amanussapariggahito, katarena gacchāmā’’ti. ‘‘Sīvali, pana, ānanda, amhehi saddhiṃ āgato’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Sace, sīvali, āgato, ujumaggameva gaṇhāhī’’ti. Satthā kira ‘‘ahaṃ tumhākaṃ yāgubhattaṃ uppādessāmi, ujumaggaṃ gaṇhāhī’’ti avatvā ‘‘tesaṃ tesaṃ janānaṃ puññassa vipākadānaṭṭhānaṃ eta’’nti ñatvā ‘‘sace, sīvali, āgato, ujumaggaṃ gaṇhāhī’’ti [Pg.399] āha. Satthari pana taṃ maggaṃ paṭipanne devatā ‘‘amhākaṃ ayyassa sīvalittherassa sakkāraṃ karissāmā’’ti cintetvā ekekayojane vihāre kāretvā ekayojanato uddhaṃ gantuṃ adatvā pāto vuṭṭhāya dibbayāguādīni gahetvā, ‘‘ayyo, no sīvalitthero kahaṃ nisinno’’ti vicaranti. Thero attano abhihaṭaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dāpesi. Evaṃ satthā saparivāro tiṃsayojanikaṃ kantāraṃ sīvalittherassa puññaṃ anubhavamānova āgamāsi. Revatattheropi satthu āgamanaṃ ñatvā bhagavato gandhakuṭiṃ māpetvā pañca kūṭāgārasatāni, pañca caṅkamanasatāni, pañcarattiṭṭhānadivāṭṭhānasatāni ca māpesi. Satthā tassa santike māsamattameva vasi. Tasmiṃ vasamānopi sīvalittherasseva puññaṃ anubhavi. 사미(레와타) 또한 "만약 내가 여기 머물면 친척들이 나를 추적하여 불러갈 것이다"라고 생각하고, 그 비구들 곁에서 아라한과에 이를 때까지 명상 주제(업처)를 익힌 뒤 발우와 가사를 챙겨 유행을 떠나 그곳에서 30유순 떨어진 까디라(Khadira) 숲에 이르렀다. 그는 안거 기간인 3개월 이내에 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과에 도달했다. 사리풋타 장로도 자수(pavāraṇā)를 마친 뒤 스승께 다시 그곳으로 가기 위해 여쭈었다. 스승께서는 "사리풋타여, 우리도 갈 것이다"라고 하시며 오백 명의 비구와 함께 길을 떠나셨다. 얼마간 가셨을 때 아난다 장로가 갈림길에 서서 스승께 아뢰었다. "세존이시여, 레와타의 처소로 가는 길 중에 이 길은 우회로로서 60유순이며 사람들이 사는 곳이고, 이 길은 지름길로서 30유순이지만 비인간(신장이나 귀신)들이 장악하고 있습니다. 어느 길로 가야 하겠습니까?" (스승께서) "아난다여, 그런데 시왈리가 우리와 함께 왔느냐?"라고 물으시니, (아난다가) "예, 세존이시여, 왔습니다"라고 대답했다. 스승께서는 "만약 시왈리가 왔다면 지름길을 택하거라"라고 말씀하셨다. 스승께서는 "내가 너희에게 죽과 밥이 생기게 하겠으니 지름길을 택하라"고 말씀하시지 않고, 여러 사람의 공덕이 과보를 줄 때임을 아시고 "만약 시왈리가 왔다면 지름길을 택하라"고 말씀하신 것이다. 스승께서 그 길에 들어서자 천신들은 "우리들의 주인인 시왈리 장로님께 공양을 올리리라"고 생각하여, 1유순마다 사원을 짓고 1유순 이상 더 가시지 못하게 하며 이른 아침에 일어나 천상의 죽 등을 가져와 "우리 시왈리 장로님은 어디에 앉아 계시는가?"라며 찾아다녔다. 장로는 자신에게 바쳐진 음식을 부처님을 상으뜸으로 하는 비구 승가에게 보시하게 했다. 이와 같이 스승께서는 추종자들과 함께 30유순의 험한 길을 오직 시왈리 장로의 공덕을 누리며 가셨다. 레와타 장로도 스승께서 오심을 알고 세존을 위해 향실(gandhakuṭi)을 만들고, 오백 개의 누각과 오백 개의 포행처, 그리고 오백 개의 밤낮의 거처를 신통으로 만들어 놓았다. 스승께서는 그곳에서 한 달 정도 머무셨는데, 머무시는 동안에도 시왈리 장로의 공덕만을 누리셨다. Tattha pana dve mahallakabhikkhū satthu khadiravanaṃ pavisanakāle evaṃ cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bhikkhu ettakaṃ navakammaṃ karonto kiṃ sakkhissati samaṇadhammaṃ kātuṃ, satthā ‘sāriputtassa kaniṭṭho’ti mukholokanakiccaṃ karonto evarūpassa navakammikassa bhikkhussa santikaṃ āgato’’ti. Satthāpi taṃ divasaṃ paccūsakāle lokaṃ voloketvā te bhikkhū disvā tesaṃ cittācāraṃ aññāsi. Tasmā tattha māsamattaṃ vasitvā nikkhamanadivase yathā te bhikkhū attano telanāḷiñca udakatumbañca upāhanāni ca pamussanti, tathā adhiṭṭhahitvā nikkhamanto vihārūpacārato bahi nikkhantakāle iddhiṃ vissajjesi. Atha te bhikkhū ‘‘mayā idañcidañca pamuṭṭhaṃ, mayāpi pamuṭṭha’’nti ubhopi nivattitvā taṃ ṭhānaṃ asallakkhetvā khadirarukkhakaṇṭakehi vijjhamānā vicaritvā ekasmiṃ khadirarukkhe olambantaṃ attano bhaṇḍakaṃ disvā ādāya pakkamiṃsu. Satthāpi bhikkhusaṅghaṃ ādāya puna māsamatteneva sīvalittherassa puññaṃ anubhavamāno paṭigantvā pubbārāmaṃ pāvisi. 그런데 그곳에서 두 늙은 비구가 스승께서 까디라 숲에 들어가실 때 이렇게 생각했다. "이 비구(레와타)는 이토록 많은 새로운 불사(navakamma)를 하면서 언제 사문법을 닦을 수 있겠는가? 스승께서는 '사리풋타의 동생'이라 하여 그 낯을 보아주시는 정으로 이처럼 불사에 매달리는 비구에게 오신 것이로구나." 스승께서도 그날 새벽에 세상을 살피시다가 그 비구들을 보시고 그들의 마음 씀씀이를 아셨다. 그래서 그곳에서 한 달 정도 머무시고 떠나시는 날에, 그 비구들이 자기들의 기름병과 물병과 신발을 잊어버리게끔 결정을 내리시고는, 사원 경내를 벗어날 때 신통을 거두셨다. 그러자 그 비구들은 "내가 이것저것을 잊었네", "나도 잊었네"라며 둘 다 되돌아갔으나 그 장소를 기억하지 못해 까디라 나무 가시에 찔리며 헤매다가, 어느 까디라 나무에 걸려 있는 자기 보따리를 발견하고 챙겨서 떠났다. 스승께서도 비구 승가를 이끌고 다시 한 달 만에 시왈리 장로의 공덕을 누리며 돌아와 푸뱌람(Pubbārāma) 사원에 들어가셨다. Atha te mahallakabhikkhū pātova mukhaṃ dhovitvā ‘‘āgantukabhattadāyikāya visākhāya gharaṃ yāguṃ pivissāmā’’ti gantvā yāguṃ pivitvā khajjakaṃ khāditvā nisīdiṃsu. Atha ne visākhā pucchi – ‘‘tumhepi, bhante, satthārā saddhiṃ revatattherassa vasanaṭṭhānaṃ agamitthā’’ti. ‘‘Āma, upāsiketi, ramaṇīyaṃ, bhante, therassa vasanaṭṭhāna’’nti. ‘‘Kuto tassa ramaṇīyatā setakaṇṭakakhadirarukkhagahanaṃ petānaṃ nivāsanaṭṭhānasadisaṃ upāsike’’ti. Athaññe dve daharabhikkhū āgamiṃsu. Upāsikā tesampi yāgukhajjakaṃ datvā tatheva paṭipucchi[Pg.400]. Te āhaṃsu – ‘‘na sakkā upāsike vaṇṇetuṃ, sudhammadevasabhāsadisaṃ iddhiyā abhisaṅkhataṃ viya therassa vasanaṭṭhāna’’nti. Upāsikā cintesi – ‘‘paṭhamaṃ āgatā bhikkhū aññathā vadiṃsu, ime aññathā vadanti, paṭhamaṃ āgatā bhikkhū kiñcideva pamussitvā iddhiyā vissaṭṭhakāle paṭinivattitvā gatā bhavissanti, ime pana iddhiyā abhisaṅkharitvā nimmitakāle gatā bhavissantī’’ti attano paṇḍitabhāvena etamatthaṃ ñatvā ‘‘satthāraṃ āgatakāle pucchissāmī’’ti aṭṭhāsi. Tato muhuttaṃyeva satthā bhikkhusaṅghaparivuto visākhāya gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Sā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sakkaccaṃ parivisitvā bhattakiccāvasāne satthāraṃ vanditvā paṭipucchi – ‘‘bhante, tumhehi saddhiṃ gatabhikkhūsu ekacce revatattherassa vasanaṭṭhānaṃ ‘khadiragahanaṃ arañña’nti vadanti, ekacce ‘ramaṇīya’nti, kiṃ nu kho eta’’nti? Taṃ sutvā satthā ‘‘upāsike gāmo vā hotu araññaṃ vā, yasmiṃ ṭhāne arahanto viharanti, taṃ ramaṇīyamevā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그때 그 늙은 비구들은 이른 아침에 세수를 하고 '공양을 보시하는 위사카의 집에서 죽을 마시자'라고 하며 가서, 죽을 마시고 음식을 먹고 앉아 있었다. 그때 위사카가 그들에게 물었다. "존자들이여, 당신들도 부처님과 함께 레와타(Revata) 장로가 머무는 곳에 가셨습니까?" "그렇습니다, 여신도여." "존자들이여, 장로의 거처가 아름다웠습니까?" "여신도여, 그곳이 어찌 아름답겠습니까? 그곳은 가시 돋친 카디라(khadira) 나무숲이 우거져 있어 마치 아귀(Preta)들의 거처와 같았습니다." 그때 다른 두 젊은 비구들이 왔다. 위사카는 그들에게도 죽과 음식을 드리고 똑같이 물었다. 그들은 "여신도여, 그곳을 다 찬탄할 수 없습니다. 장로의 거처는 신통력으로 만들어진 것처럼 수담마(Sudhamma) 천상의 회당과 같았습니다."라고 말했다. 위사카는 생각했다. "먼저 온 비구들은 다르게 말했고, 이들은 또 다르게 말하는구나. 먼저 온 비구들은 무언가 잊어버리고 신통력이 풀린 때에 돌아오면서 보았을 것이고, 이들은 신통력으로 장엄된 때에 가서 보았을 것이다." 그녀는 자신의 지혜로 이 사실을 알고 "부처님이 오시면 여쭈어보리라" 하며 기다렸다. 잠시 후 부처님께서 비구 승가에 둘러싸여 위사카의 집에 가셔서 마련된 자리에 앉으셨다. 그녀는 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 정성껏 공양을 올리고, 공양이 끝난 뒤 부처님께 절을 올리고 여쭈었다. "세존이시여, 세존과 함께 간 비구들 중에 어떤 이들은 레와타 장로의 거처가 '카디라 나무가 우거진 숲'이라고 말하고, 어떤 이들은 '아름다운 곳'이라고 말합니다. 이것은 어찌 된 일입니까?" 그 말을 듣고 부처님께서는 "여신도여, 마을이든 숲이든 아라한들이 머무는 곳은 참으로 아름다운 곳이다."라고 말씀하시며 문맥을 이어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 98. 98. ‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. "마을이든 혹은 숲이든, 낮은 곳이든 혹은 높은 곳이든, 아라한들이 머무는 곳, 그 땅은 참으로 아름답다." Tattha kiñcāpi arahanto gāmante kāyavivekaṃ na labhanti, cittavivekaṃ pana labhanteva. Tesañhi dibbapaṭibhāgānipi ārammaṇāni cittaṃ cāletuṃ na sakkonti. Tasmā gāmo vā hotu araññādīnaṃ vā aññataraṃ, yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakanti so bhūmipadeso ramaṇīyo evāti attho. 그 뜻은 다음과 같다. 아라한들은 비록 마을 근처에서 신체적 적정(kāyaviveka)을 얻지 못할지라도, 마음의 적정(cittaviveka)은 반드시 얻는다. 참으로 그들에게는 천상의 것과 비견되는 대상들조차 마음을 흔들 수 없다. 그러므로 마을이든 숲 등 그 밖의 어떤 곳이든, 아라한들이 머무는 곳은 그 땅이 즐길 만하다는 것은 그 장소가 참으로 즐거운 곳이라는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과(sotāpattiphala) 등에 도달했다. Aparena samayena bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, kena nu kho kāraṇena āyasmā sīvalitthero sattadivasasattamāsādhikāni satta vassāni mātu kucchiyaṃ vasi, kena niraye pacci, kena nissandena lābhaggayasaggappatto jāto’’ti? Satthā taṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti pucchitvā, ‘‘bhante, idaṃ nāmā’’ti vutte tassāyasmato pubbakammaṃ kathento āha – 나중에 비구들이 이야기를 시작했다. "도반들이여, 무슨 까닭으로 시왈리(Sīvali) 장로는 7년 7개월 7일 동안 어머니 태중에 있었으며, 무슨 이유로 지옥에서 고통받았고, 어떤 과보로 최고의 라프(lābha, 이득)와 명성을 얻게 되었습니까?" 부처님께서는 그 이야기를 들으시고 "비구들이여, 무슨 이야기를 하고 있느냐?"라고 물으신 뒤, "세존이시여, 이러이러한 이야기입니다"라고 말씀드리자, 그 장로의 전생 업보를 설명하며 말씀하셨다. Bhikkhave[Pg.401], ito ekanavutikappe vipassī bhagavā loke uppajjitvā ekasmiṃ samaye janapadacārikaṃ caritvā pitu nagaraṃ paccāgamāsi. Rājā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa āgantukadānaṃ sajjetvā nāgarānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘āgantvā mayhaṃ dāne sahāyakā hontū’’ti. Te tathā katvā ‘‘raññā dinnadānato atirekataraṃ dassāmā’’ti satthāraṃ nimantetvā punadivase dānaṃ paṭiyādetvā rañño sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Rājā āgantvā tesaṃ dānaṃ disvā ‘‘ito adhikataraṃ dassāmī’’ti punadivasatthāya satthāraṃ nimantesi, neva rājā nāgare parājetuṃ sakkhi, na nāgarā rājānaṃ. Nāgarā chaṭṭhe vāre ‘‘sve dāni yathā ‘imasmiṃ dāne idaṃ nāma natthī’ti na sakkā hoti vattuṃ, evaṃ dānaṃ dassāmā’’ti cintetvā punadivase dānaṃ paṭiyādetvā ‘‘kiṃ nu kho ettha natthī’’ti olokentā allamadhumeva na addasaṃsu. Pakkamadhu pana bahuṃ atthi. Te allamadhussatthāya catūsu nagaradvāresu cattāri kahāpaṇasahassāni gāhāpetvā pahiṇiṃsu. Atheko janapadamanusso gāmabhojakaṃ passituṃ āgacchanto antarāmagge madhupaṭalaṃ disvā makkhikā palāpetvā sākhaṃ chinditvā sākhādaṇḍakeneva saddhiṃ madhupaṭalaṃ ādāya ‘‘gāmabhojakassa dassāmī’’ti nagaraṃ pāvisi. Madhuatthāya gato taṃ disvā, ‘‘ambho, vikkiṇiyaṃ madhu’’nti pucchi. ‘‘Na vikkiṇiyaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Handa, imaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā dehī’’ti. So cintesi – ‘‘imaṃ madhupaṭalaṃ pādamattampi na agghati, ayaṃ pana kahāpaṇaṃ deti. Bahukahāpaṇako maññe, mayā vaḍḍhetuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ ‘‘na demī’’ti āha, ‘‘tena hi dve kahāpaṇe gaṇhāhī’’ti. ‘‘Dvīhipi na demī’’ti. Evaṃ tāva vaḍḍhesi, yāva so ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gaṇhāhī’’ti bhaṇḍikaṃ upanesi. "비구들이여, 지금으로부터 91겁 전에 위빳시(Vipassī) 부처님께서 세상에 출현하셨을 때, 한때 지방을 유행하시다 부친의 성으로 돌아오셨다. 왕은 부처님을 필두로 한 비구 승가에게 아간투카(āgantuka) 보시를 준비하고 시민들에게 '와서 나의 보시에 조력자가 되라'고 전갈을 보냈다. 그들은 그렇게 한 뒤 '왕이 드린 보시보다 더 수승한 것을 올리자'라고 하며 부처님을 청하여 다음 날 보시를 준비하고 왕에게 소식을 보냈다. 왕은 와서 그들의 보시를 보고 '이보다 더 뛰어난 것을 보시하리라' 하며 다음 날을 위해 부처님을 청했다. 이처럼 왕도 시민들을 이길 수 없었고, 시민들도 왕을 이길 수 없었다. 여섯 번째 차례에 시민들은 '내일은 이 보시에 이것이 없다는 말을 듣지 않도록 보시를 올리자'라고 생각하고 다음 날 보시를 준비하며 무엇이 없는지 살펴보니, 오직 생꿀(allamadhu)만이 보이지 않았다. 익은 꿀은 많이 있었다. 그들은 생꿀을 구하기 위해 네 성문에 4천 카하빠나(kahāpaṇa)를 들려 사람들을 보냈다. 그때 어떤 시골 사람이 마을 수령을 만나러 오다가 길에서 벌집을 발견하고, 벌들을 쫓아낸 뒤 가지를 꺾어 그 나뭇가지째 벌집을 들고 '마을 수령에게 드려야지' 하며 성으로 들어왔다. 꿀을 구하러 간 사람이 그를 보고 '여보게, 꿀을 팔겠나?'라고 물었다. '팔지 않습니다, 주인님.' '자, 이 1 카하빠나를 받고 주게.' 그는 생각했다. '이 벌집은 1 마싸까(pāda)의 가치도 안 되는데, 이 사람은 1 카하빠나를 주는구나. 돈이 많은 모양인데, 내가 값을 올려봐야겠다.' 그래서 '주지 않겠소'라고 말하자, '그럼 2 카하빠나를 받게'라고 했다. '둘로도 안 주겠소.' 이와 같이 값을 올리다가 마침내 그가 '그럼 이 1천 카하빠나를 받게' 하며 돈주머니를 내놓았다." Atha naṃ so āha – ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ ummattako, udāhu kahāpaṇānaṃ ṭhapanokāsaṃ na labhasi, pādampi na agghanakaṃ madhuṃ ‘sahassaṃ gahetvā dehī’ti vadasi, ‘kiṃ nāmeta’’’nti? ‘Jānāmahaṃ, bho, iminā pana me kammaṃ atthi, tenevaṃ vadāmī’ti. ‘‘Kiṃ kammaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Amhehi vipassībuddhassa aṭṭhasaṭṭhisamaṇasahassaparivārassa mahādānaṃ sajjitaṃ, tatrekaṃ allamadhumeva natthi, tasmā evaṃ gaṇhāmī’’ti. Evaṃ, sante, nāhaṃ mūlena dassāmi, sace ‘‘ahampi dāne pattiṃ labhissāmi, dassāmī’’ti. So gantvā nāgarānaṃ tamatthaṃ ārocesi. Nāgarā tassa saddhāya balavabhāvaṃ ñatvā, ‘‘sādhu, pattiko hotū’’ti [Pg.402] paṭijāniṃsu, te buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā mahatiṃ suvaṇṇapātiṃ āharāpetvā madhupaṭalaṃ pīḷāpesuṃ. Teneva manussena paṇṇākāratthāya dadhivārakopi āhaṭo atthi, so tampi dadhiṃ pātiyaṃ ākiritvā tena madhunā saṃsanditvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa ādito paṭṭhāya adāsi. Taṃ yāvadatthaṃ gaṇhantānaṃ sabbesaṃ pāpuṇi uttarimpi avasiṭṭhaṃ ahosiyeva. ‘‘Evaṃ thokaṃ madhu kathaṃ tāva bahūnaṃ pāpuṇī’’ti na cintetabbaṃ. Tañhi buddhānubhāvena pāpuṇi. Buddhavisayo na cintetabbo. Cattāri hi ‘‘acinteyyānī’’ti (a. ni. 4.77) vuttāni. Tāni cintento ummādasseva bhāgī hotīti. So puriso ettakaṃ kammaṃ katvā āyupariyosāne devaloke nibbattitvā ettakaṃ kālaṃ saṃsaranto ekasmiṃ samaye devalokā cavitvā bārāṇasiyaṃ rājakule nibbatto pitu accayena rajjaṃ pāpuṇi. So ‘‘ekaṃ nagaraṃ gaṇhissāmī’’ti gantvā parivāresi, nāgarānañca sāsanaṃ pahiṇi ‘‘rajjaṃ vā me dentu yuddhaṃ vā’’ti. Te ‘‘neva rajjaṃ dassāma, na yuddha’’nti vatvā cūḷadvārehi nikkhamitvā dārūdakādīni āharanti, sabbakiccāni karonti. 그때 그 구매자가 꿀 주인에게 말했습니다. “무슨 일입니까? 당신은 미쳤습니까? 아니면 돈을 둘 곳을 찾지 못했습니까? 한 마트(pāda, 1/4 카하파나)의 가치도 안 되는 꿀을 ‘천 냥을 받고 주시오’라고 말하다니, 이것이 어찌 된 일입니까?” 꿀 주인이 말했습니다. “여보시오, 나도 잘 압니다. 하지만 이 꿀로 내가 해야 할 일이 있습니다. 그래서 그렇게 말하는 것입니다.” “주인장, 그 일이 무엇입니까?” “우리들이 6만 8천 명의 아라한을 거느리신 위빳시 부대(Vipassī Buddha)께 큰 보시를 준비했습니다. 그런데 그 보시물 중에 신선한 꿀만 하나 없습니다. 그래서 이처럼 터무니없는 가격에라도 사려는 것입니다.” 꿀 주인이 말했습니다. “사정이 그러하다면 부처님께 공양 올리려는 것인데 내가 돈을 받고 팔지는 않겠습니다. 만약 나 또한 이 보시의 공덕(patti)을 함께 나눌 수 있다면 기꺼이 드리겠습니다.” 그 구매자가 돌아가서 성안 사람들에게 그 사정을 알렸습니다. 성안 사람들은 그 꿀 주인의 신심이 강력함을 알고 “좋습니다, 좋습니다. 보시의 공덕을 함께 나눕시다”라고 동의했습니다. 그들은 부처님을 필두로 한 비구 승가를 모시어 앉히고 죽과 음식을 공양한 뒤, 커다란 황금 그릇을 가져오게 하여 꿀통에서 꿀을 짜게 했습니다. 마침 그 사람이 선물로 가져온 우유 한 병도 있었습니다. 그는 그 우유를 그릇에 붓고 꿀과 섞어 반죽한 뒤, 부처님을 비롯한 비구 승가에게 부처님부터 차례로 공양을 올렸습니다. 그 꿀 우유 공양은 원하는 만큼 받아 간 모든 비구와 부처님께 충분히 돌아갔으며 오히려 남기까지 했습니다. ‘어떻게 그 적은 양의 꿀이 그렇게 많은 이들에게 골고루 돌아갔는가?’라고 의심해서는 안 됩니다. 그것은 부처님의 신통력(buddhānubhāva)으로 가능했기 때문입니다. 부처님의 영역(buddhavisayo)은 생각으로 헤아릴 수 없는 법입니다. 말씀하시기를, ‘네 가지 불가사의(acinteyya)’가 있다고 하셨습니다. 이를 생각하는 자는 미치광이가 될 뿐입니다. 그 남자는 이와 같은 선행을 짓고 목숨이 다한 뒤 천상에 태어났으며, 이토록 긴 시간 동안 윤회하다가 한때 천상에서 수명이 다해 바라나시의 왕가에 태어났고 부왕이 서거한 후 왕위를 이어받았습니다. 그는 ‘어느 한 성을 함락하리라’ 마음먹고 가서 포위했습니다. 그리고 성안 사람들에게 “내게 왕국을 넘기든지 아니면 전쟁을 하든지 선택하라”고 전령을 보냈습니다. 성안 사람들은 “우리는 성도 내줄 수 없고 전쟁도 원치 않는다”고 답하며, 작은 문(cūḷadvāra)들을 통해 밖으로 나가 땔감과 물 등을 가져오며 일상의 모든 업무를 수행했습니다. Itaropi cattāri mahādvārāni rakkhanto sattamāsādhikāni satta vassāni nagaraṃ uparundhi. Athassa mātā ‘‘kiṃ me putto karotī’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāma devī’’ti taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘bālo mama putto, gacchatha, tassa ‘cūḷadvārānipi pidhāya nagaraṃ uparundhatū’ti vadethā’’ti. So mātu sāsanaṃ sutvā tathā akāsi. Nāgarāpi bahi nikkhamituṃ alabhantā sattame divase attano rājānaṃ māretvā tassa rajjaṃ adaṃsu. So imaṃ kammaṃ katvā āyupariyosāne avīcimhi nibbattitvā yāvāyaṃ pathavī yojanamattaṃ ussannā, tāva niraye paccitvā catunnaṃ cūḷadvārānaṃ pidahitattā tato cuto tassā eva mātu kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā sattamāsādhikāni satta vassāni antokucchismiṃ vasitvā satta divasāni yonimukhe tiriyaṃ nipajji. Evaṃ, bhikkhave, sīvali, tadā nagaraṃ uparundhitvā gahitakammena ettakaṃ kālaṃ niraye paccitvā catunnaṃ cūḷadvārānaṃ pidahitattā tato cuto tassā eva mātu kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā ettakaṃ kālaṃ kucchiyaṃ vasi. Navamadhuno dinnattā lābhaggayasaggappatto jātoti. 바라나시 왕은 네 개의 큰 대문을 지키며 7년 7개월 동안 성을 포위했습니다. 그러자 왕의 어머니가 “내 아들이 지금 무엇을 하고 있느냐?”라고 묻고는 그 상황을 듣고는 “내 아들이 어리석구나. 가서 아들에게 ‘작은 문들까지 모두 폐쇄하여 성을 완전히 고립시켜라’고 전하라”고 시켰습니다. 왕은 어머니의 전언을 듣고 그대로 행했습니다. 성안 사람들은 밖으로 나갈 수 없게 되자 7일째 되는 날 자신의 왕을 죽이고 바라나시 왕에게 나라를 넘겨주었습니다. 그는 이 악업을 지어 목숨이 다한 뒤 아비지옥에 태어났고, 이 땅이 1유순만큼 높아질 때까지 그곳에서 고통을 겪었습니다. 그리고 네 개의 작은 문을 폐쇄한 과보로 인해 지옥에서 죽은 뒤 바로 그 어머니의 태에 들어갔으며, 7년 7개월 동안 태중에 갇혀 지내다 마지막 7일 동안은 산도(産道) 입구에 가로로 걸려 고통을 겪었습니다. 비구들이여, 이와 같이 시왈리(Sīvali)는 그때 성을 포위하여 점령한 업으로 인해 긴 시간 동안 지옥에서 고통받았고, 네 개의 작은 문을 폐쇄한 과보로 바로 그 어머니의 태에 들어가 그렇게 오랜 시간 머물렀던 것입니다. 그러나 신선한 꿀을 보시했던 공덕으로 인해 라브(lābha, 이득)와 야사(yasa, 명성)에서 으뜸가는 경지에 이르게 된 것입니다. Punekadivasaṃ [Pg.403] bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho sāmaṇerassa lābho, aho puññaṃ, yena ekakena pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañcakūṭāgārasatādīni katānī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mayhaṃ puttassa neva puññaṃ atthi, na pāpaṃ, ubhayamassa pahīna’’nti vatvā brāhmaṇavagge imaṃ gāthamāha – 어느 날 다시 비구들이 이야기를 나누었습니다. “아, 사미의 라브(공양물)가 참으로 대단하구나! 복덕이 참으로 기이하다. 어떻게 혼자서 오백 명의 비구들을 위해 오백 채의 중층 건물을 지을 수 있단 말인가!” 부처님께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?”라고 물으셨습니다. 비구들이 “이러저러한 이야기를 나누고 있었습니다”라고 대답하자, 부처님께서는 “비구들이여, 내 아들에게는 이제 공덕도 없고 악업도 없다. 그는 그 두 가지를 모두 버렸다”라고 말씀하시며 브라만 품(Brāhmaṇa vagga)의 이 게송을 읊으셨습니다. ‘‘Yodha puññañca pāpañca, ubho saṅgamupaccagā; Asokaṃ virajaṃ suddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 412); “이 세상에서 선(공덕)과 악을 모두 떠나고, 어디에도 얽매임이 없으며, 근심이 없고 때가 묻지 않았으며, 청정한 사람을 나는 ‘브라만’이라 부른다.” Khadiravaniyarevatattheravatthu navamaṃ. 카디라와니야 레와타 어른 스님 이야기 끝. 10. Aññataraitthivatthu 10. 어느 여인 이야기 Ramaṇīyānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ itthiṃ ārabbha kathesi. ‘라마니야니(Ramaṇīyāni)’로 시작하는 이 법문은 부처님께서 제타와나 사원에 계실 때 어느 여인을 인연으로 하여 설하신 것입니다. Eko kira piṇḍapātiko bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekaṃ jiṇṇauyyānaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karoti. Ekā nagarasobhinī itthī purisena saddhiṃ ‘‘ahaṃ asukaṭṭhānaṃ nāma gamissāmi, tvaṃ tattha āgaccheyyāsī’’ti saṅketaṃ katvā agamāsi. So puriso nāgacchi. Sā tassa āgamanamaggaṃ olokentī taṃ adisvā ukkaṇṭhitvā ito cito ca vicaramānā taṃ uyyānaṃ pavisitvā theraṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ disvā ito cito ca olokayamānā aññaṃ kañci adisvā ‘‘ayañca puriso eva, imassa cittaṃ pamohessāmī’’ti tassa purato ṭhatvā punappunaṃ nivatthasāṭakaṃ mocetvā nivāseti, kese muñcitvā bandhati, pāṇiṃ paharitvā hasati. Therassa saṃvego uppajjitvā sakalasarīraṃ phari. So ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti cintesi. Satthāpi ‘‘mama santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti gatassa bhikkhuno kā nu kho pavattī’’ti upadhārento taṃ itthiṃ disvā tassā anācārakiriyaṃ, therassa ca saṃveguppattiṃ ñatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tena saddhiṃ kathesi – ‘‘bhikkhu, kāmagavesakānaṃ aramaṇaṭṭhānameva vītarāgānaṃ ramaṇaṭṭhānaṃ hotī’’ti[Pg.404]. Evañca pana vatvā obhāsaṃ pharitvā tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해오는 이야기에 따르면, 걸식 수행을 하는 한 비구가 부처님 처소에서 명상 주제를 받아 오래된 숲속 공원에 들어가 수행하고 있었습니다. 그때 도시의 미녀인 한 여인이 어떤 남자와 함께 “나는 어느 곳으로 갈 테니 당신도 그곳으로 오세요”라고 약속하고 그곳으로 갔습니다. 그러나 그 남자는 오지 않았습니다. 그녀는 남자가 오는 길을 지켜보았으나 보이지 않자 지루해져서 이리저리 돌아다니다가, 숲속 공원에 들어와 가부좌를 틀고 앉아 있는 장로를 보았습니다. 주변을 둘러보아도 다른 사람이 아무도 없자 그녀는 “이 사람도 남자구나. 이 수행자의 마음을 어지럽혀 보리라”고 생각하며 장로 앞에 서서 입고 있던 옷을 자꾸 풀었다가 다시 입고, 머리를 풀었다 묶었다 하며, 손뼉을 치며 웃었습니다. 장로에게는 도리어 혐오감과 경각심(saṃvega)이 일어나 온몸에 희열(pīti)이 가득 찼습니다. 그는 “이것이 도대체 무엇인가?”라고 생각했습니다. 부처님께서는 “내 곁에서 명상 주제를 받아 수행하러 간 비구에게 무슨 일이 일어나고 있는가?”라고 살피시다가, 그 여인을 보시고 그녀의 부적절한 행위와 장로에게 일어난 경각심을 아셨습니다. 부처님께서는 향실(gandhakuṭi)에 앉으신 채로 그 비구에게 말씀하셨습니다. “비구여, 감각적 쾌락을 구하는 자들에게는 즐겁지 않은 곳일지라도, 탐욕을 여읜 아라한들에게는 그곳이 바로 즐거운 곳이다.” 이렇게 말씀하시며 빛을 발하여 그 비구에게 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 99. 99. ‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano; Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. “세상 사람들이 즐기지 않는 숲은 참으로 아름답구나. 탐욕을 여읜 이들은 그곳에서 즐거워하리니, 그들은 감각적 쾌락을 구하는 자들이 아니기 때문이다.” Tattha araññānīti supupphitataruvanasaṇḍapaṭimaṇḍitāni vimalasalilasampannāni araññāni nāma ramaṇīyāni. Yatthāti yesu araññesu vikasitesu padumavanesu gāmamakkhikā viya kāmagavesako jano na ramati. Vītarāgāti vigatarāgā pana khīṇāsavā nāma bhamaramadhukarā viya padumavanesu tathārūpesu araññesu ramissanti. Kiṃ kāraṇā? Na te kāmapavesino, yasmā te kāmagavesino na hontīti attho. 거기서 ‘araññāni’(숲들)란 잘 핀 나무숲들로 장식되고 맑은 물이 풍부한 곳으로, ‘대숲’이라 불리는 매우 아름다운 곳들이다. ‘yattha’(그곳에서)란 그러한 숲들, 즉 연꽃이 활짝 핀 숲들에서 마을의 파리들이 즐거워하지 않듯이 감각적 욕망을 구하는 사람들은 즐거워하지 않는다는 뜻이다. ‘vītarāgā’(탐욕을 떠난 이들)란 탐욕이 다한 아라한들을 말하며, 그들은 꿀을 만드는 벌들이 연꽃 숲에서 즐거워하듯이 그러한 성질을 가진 숲들에서 즐거워할 것이다. 그 이유는 무엇인가? ‘na te kāmagavesino’(그들은 감각적 욕망을 구하는 자들이 아니다), 즉 그들은 감각적 욕망을 구하는 이들이 아니기 때문이라는 뜻이다. Desanāvasāne so thero yathānisinnova saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā ākāsenāgantvā thutiṃ karonto tathāgatassa pāde vanditvā agamāsīti. 설법이 끝났을 때 그 장로는 앉아 있던 그대로 네 가지 무애해와 함께 아라한과에 도달하여, 허공으로 날아와 찬탄을 표하며 여래의 발에 절하고 떠나갔다. Aññataraitthivatthu dasamaṃ. 어떤 이름 모를 여인의 이야기인 열 번째가 끝났다. Arahantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 아라한품의 주석이 끝났다. Sattamo vaggo. 제7장. 8. Sahassavaggo 8. 제8. 천의 품(Sahassavagga) 1. Tambadāṭhikacoraghātakavatthu 1. 1. 빨간 수염의 도둑 처형수(땀바다티까) 이야기. Sahassamapi [Pg.405] ce vācāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto tambadāṭhikacoraghātakaṃ ārabbha kathesi. 부처님께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 빨간 수염의 도둑 처형수를 인연으로 ‘Sahassamapi ce vācā’라는 이 법문을 설하셨다. Ekūnapañcasatā kira corā gāmaghātakādīni karontā jīvikaṃ kappesuṃ. Atheko puriso nibbiddhapiṅgalo tambadāṭhiko tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ahampi tumhehi saddhiṃ jīvissāmī’’ti āha. Atha naṃ corajeṭṭhakassa dassetvā ‘‘ayampi amhākaṃ santike vasituṃ icchatī’’ti āhaṃsu. Atha naṃ corajeṭṭhako oloketvā ‘‘ayaṃ mātu thanaṃ chinditvā pitu vā galalohitaṃ nīharitvā khādanasamattho atikakkhaḷo’’ti cintetvā ‘‘natthetassa amhākaṃ santike vasanakicca’’nti paṭikkhipi. So evaṃ paṭikkhittopi āgantvā ekaṃ tasseva antevāsikaṃ upaṭṭhahanto ārādhesi. So taṃ ādāya corajeṭṭhakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sāmi, bhaddako esa, amhākaṃ upakārako, saṅgaṇhatha na’’nti yācitvā corajeṭṭhakaṃ paṭicchāpesi. Athekadivasaṃ nāgarā rājapurisehi saddhiṃ ekato hutvā te core gahetvā vinicchayamahāmaccānaṃ santikaṃ nayiṃsu. Amaccā tesaṃ pharasunā sīsacchedaṃ āṇāpesuṃ. Tato ‘‘ko nu kho ime māressatī’’ti pariyesantā te māretuṃ icchantaṃ kañci adisvā corajeṭṭhakaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ ime māretvā jīvitañceva labhissasi sammānañca, mārehi ne’’ti. Sopi attānaṃ nissāya vasitattā te māretuṃ na icchi. Etenūpāyena ekūnapañcasate pucchiṃsu, sabbepi na icchiṃsu. Sabbapacchā taṃ nibbiddhapiṅgalaṃ tambadāṭhikaṃ pucchiṃsu. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā te sabbepi māretvā jīvitañceva sammānañca labhi. Etenūpāyena nagarassa dakkhiṇatopi pañca corasatāni ānetvā amaccānaṃ dassetvā tehi tesampi sīsacchede āṇatte corajeṭṭhakaṃ ādiṃ katvā pucchantā kañci māretuṃ icchantaṃ adisvā ‘‘purimadivase eko puriso pañcasate core māresi, kahaṃ nu kho so’’ti. ‘‘Asukaṭṭhāne amheti diṭṭho’’ti vutte taṃ pakkosāpetvā ‘‘ime mārehi, sammānaṃ lacchasī’’ti āṇāpesuṃ. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā te sabbepi māretvā sammānaṃ labhi. Atha naṃ ‘‘bhaddako ayaṃ [Pg.406] puriso, nibaddhaṃ coraghātakameva etaṃ karissāmā’’ti mantetvā tassa taṃ ṭhānantaraṃ datvāva sammānaṃ kariṃsu. So pacchimadisatopi uttaradisatopi ānīte pañcasate pañcasate core ghātesiyeva. Evaṃ catūhi disāhi ānītāni dve sahassāni māretvā tato paṭṭhāya devasikaṃ ekaṃ dveti ānīte te manusse māretvā pañcapaṇṇāsa saṃvaccharāni coraghātakakammaṃ akāsi. 옛날에 499명의 도둑이 마을을 습격하는 등의 일을 하며 생계를 꾸려가고 있었다. 그때 한쪽 눈이 멀고 빨간 수염을 가진 한 남자가 그들에게 가서 “나도 당신들과 함께 살겠다”라고 말했다. 그를 두목에게 보여주자 “이 자는 어머니의 젖을 물어뜯고 아버지의 목의 피를 내어 먹을 수 있을 만큼 매우 잔인한 자다”라고 생각하며 “우리 곁에 이 자가 있을 필요는 없다”라고 거절했다. 그는 거절당했음에도 두목의 제자 한 명을 지극히 섬겨 환심을 샀고, 제자의 간청으로 두목의 허락을 받았다. 어느 날 도시 사람들이 관리들과 함께 도둑들을 잡아 재판관들에게 넘겼다. 재판관들은 그들을 도끼로 참수하라고 명령했다. 그리고 “누가 이들을 죽이겠는가?”라고 찾았으나 아무도 없자 두목에게 “이들을 죽이면 목숨을 구하고 보상도 받을 것이다”라고 제안했으나, 두목은 제자들을 죽일 수 없어 거절했다. 이런 식으로 499명 모두가 거절했을 때 마지막으로 땀바다티까에게 물었고, 그는 수락하여 그들 모두를 죽이고 목숨과 보상을 얻었다. 그 후 도시 남쪽에서 잡혀온 500명의 도둑도 아무도 죽이려 하지 않자 그가 처형하고 보상을 받았다. 관리들이 그를 유능하다고 여겨 정식 처형수로 삼았고, 그는 서쪽과 북쪽에서 잡혀온 도둑들도 처형했다. 이처럼 사방에서 잡혀온 2,000명의 도둑을 죽이고, 그 후로도 매일 잡혀오는 한두 명의 사람들을 처형하며 55년 동안 도둑 처형수로 일했다. So mahallakakāle ekappahāreneva sīsaṃ chindituṃ na sakkoti, dve tayo vāre paharanto manusse kilameti. Nāgarā cintayiṃsu – ‘‘aññopi coraghātako uppajjissati, ayaṃ ativiya manusse kilameti, kiṃ iminā’’ti tassa taṃ ṭhānantaraṃ hariṃsu. So pubbe coraghātakakammaṃ karonto ‘‘ahatasāṭake nivāsetuṃ, navasappinā saṅkhataṃ khīrayāguṃ pivituṃ, sumanapupphāni pilandhituṃ, gandhe vilimpitu’’nti imāni cattāri na labhi. So ṭhānā cāvitadivase ‘‘khīrayāguṃ me pacathā’’ti vatvā ahatavatthasumanamālāvilepanāni gāhāpetvā nadiṃ gantvā nhatvā ahatavatthāni nivāsetvā mālā pilandhitvā gandhehi anulittagatto gehaṃ āgantvā nisīdi. Athassa navasappinā saṅkhataṃ khīrayāguṃ purato ṭhapetvā hatthadhovanodakaṃ āhariṃsu. Tasmiṃ khaṇe sāriputtatthero samāpattito vuṭṭhāya ‘‘kattha nu kho ajja mayā gantabba’’nti attano bhikkhācāraṃ olokento tassa gehe khīrayāguṃ disvā ‘‘karissati nu kho me puriso saṅgaha’’nti upadhārento ‘‘maṃ disvā mama saṅgahaṃ karissati, karitvā ca pana mahāsampattiṃ labhissati ayaṃ kulaputto’’ti ñatvā cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ ādāya tassa gehadvāre ṭhitameva attānaṃ dassesi. 그는 늙었을 때 한 번에 목을 베지 못하고 두세 번 내리쳐서 사람들을 고통스럽게 했다. 도시 사람들이 “다른 처형수가 생길 것이다. 이 자는 너무 고통을 준다”라고 생각하여 그의 직위를 박탈했다. 그는 처형수로 일하는 동안 새 옷을 입거나, 햇버터로 만든 우유 죽을 마시거나, 자스민 꽃을 꽂거나, 향료를 바르는 이 네 가지를 누리지 못했다. 직위에서 물러난 날, 그는 “우유 죽을 끓여라”라고 말하고 새 옷과 꽃과 향료를 준비하여 강에 가서 목욕한 뒤, 새 옷을 입고 꽃을 꽂고 몸에 향료를 바르고 집에 돌아와 앉았다. 그때 그를 위해 햇버터로 만든 우유 죽이 앞에 놓이고 손 씻을 물이 준비되었다. 바로 그 순간 사리뿟따 장로가 선정에서 일어나 “오늘 나는 어디로 가야 하는가?”라며 탁발할 곳을 살피다가, 그의 집에 있는 우유 죽을 보고 “이 사람이 나를 대접할 것인가?”라고 살피셨다. 그리고 “그는 나를 보고 공양을 올릴 것이며, 그로 인해 이 선남자는 큰 복을 얻을 것이다”라고 아시고 가사를 수하고 바루를 들고 그의 집 문 앞에 서서 모습을 나타내셨다. So theraṃ disvā pasannacitto cintesi – ‘‘mayā ciraṃ coraghātakakammaṃ kataṃ, bahū manussā māritā, idāni me gehe khīrayāgu paṭiyattā, thero āgantvā mama gehadvāre ṭhito, idāni mayā ayyassa deyyadhammaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti purato ṭhapitayāguṃ apanetvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā antogehe nisīdāpetvā patte khīrayāguṃ ākiritvā navasappiṃ āsiñcitvā theraṃ bījamāno aṭṭhāsi. Athassa ca dīgharattaṃ aladdhapubbatāya khīrayāguṃ pātuṃ balavaajjhāsayo ahosi. Thero tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ‘‘tvaṃ, upāsaka, attano yāguṃ pivā’’ti [Pg.407] āha. So aññassa hatthe bījaniṃ datvā yāguṃ pivi. Thero bījamānaṃ purisaṃ ‘‘gaccha, upāsakameva bījāhī’’ti āha. So bījiyamāno kucchipūraṃ yāguṃ pivitvā āgantvā theraṃ bījamāno ṭhatvā katāhārakiccassa therassa pattaṃ aggahesi. Thero tassa anumodanaṃ ārabhi. So attano cittaṃ therassa dhammadesanānugaṃ kātuṃ nāsakkhi. Thero sallakkhetvā, ‘‘upāsaka, kasmā cittaṃ desanānugaṃ kātuṃ na sakkosī’’ti pucchi. ‘‘Bhante, mayā dīgharattaṃ kakkhaḷakammaṃ kataṃ, bahū manussā māritā, tamahaṃ attano kammaṃ anussaranto cittaṃ ayyassa desanānugaṃ kātuṃ nāsakkhi’’nti. Thero ‘‘vañcessāmi na’’nti cintetvā ‘‘kiṃ pana tvaṃ attano ruciyā akāsi, aññehi kāritosī’’ti? ‘‘Rājā maṃ kāresi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho te, upāsaka, evaṃ sante akusalaṃ hotī’’ti? Mandadhātuko upāsako therenevaṃ vutte ‘‘natthi mayhaṃ akusala’’nti saññī hutvā tena hi, ‘‘bhante, dhammaṃ kathethā’’ti. So there anumodanaṃ karonte ekaggacitto hutvā dhammaṃ suṇanto sotāpattimaggassa orato anulomikaṃ khantiṃ nibbattesi. Theropi anumodanaṃ katvā pakkāmi. 그(땀바다티까)는 장로를 보고 청정한 마음이 생겨 생각했다. “나는 오랫동안 도둑을 죽이는 일을 해왔고 수많은 사람을 죽였다. 지금 내 집에는 유미죽이 준비되어 있다. 장로께서 오셔서 내 집 문 앞에 서 계신다. 이제 내가 존자에게 공양물을 올리는 것이 마땅하다.” 그는 앞에 놓인 죽을 치우고 장로에게 다가가 절을 올린 뒤 집 안으로 모셔 앉혔다. 발바닥에 유미죽을 쏟아 붓고 신선한 버터를 부은 뒤 장로에게 부채질을 하며 서 있었다. 그때 그에게도 오랫동안 얻지 못했던 까닭에 유미죽을 마시고자 하는 강한 열망이 생겼다. 장로는 그의 마음을 알고 “재가자여, 그대 자신의 죽을 마셔라”라고 말했다. 그는 다른 사람의 손에 부채를 맡기고 죽을 마셨다. 장로는 부채질하는 사람에게 “가라, 재가자에게만 부채질하여라”라고 말했다. 그는 부채질을 받으며 배불리 죽을 마시고 돌아와 장로에게 부채질을 하며 서 있다가 식사를 마친 장로의 바루를 받았다. 장로는 그에게 축원(Anumodana)을 시작했다. 그는 자신의 마음을 장로의 법문에 집중할 수 없었다. 장로는 이를 알아차리고 “재가자여, 어찌하여 마음을 법문에 집중하지 못하는가?”라고 물었다. “존자시여, 저는 오랫동안 거친 일을 해왔고 많은 사람을 죽였습니다. 저는 제 업을 회상하느라 존자의 법문에 마음을 집중할 수 없습니다.” 장로는 “그를 안심시키리라”고 생각하며 “그런데 그대는 그대의 뜻대로 그 일을 했는가, 아니면 다른 이들이 시켜서 한 것인가?”라고 물었다. “존자시여, 왕께서 저에게 시키셨습니다.” “재가자여, 그렇다면 그대에게 무슨 악업이 있겠는가?” 지혜가 부족한 재가자는 장로가 이같이 말하자 “나에게 악업이 없구나”라고 생각하게 되어 “존자시여, 그렇다면 법을 설해 주십시오”라고 청했다. 그는 장로가 축원 법문을 할 때 일념이 되어 법을 들으며 예류도(Sotāpattimagga)에 이르기 직전의 단계인 수순인(Anulomika khanti)을 성취했다. 장로 또한 축원을 마치고 떠났다. Upāsakaṃ theraṃ anugantvā nivattamānaṃ ekā yakkhinī dhenuvesena āgantvā ure paharitvā māresi. So kālaṃ katvā tusitapure nibbatti. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘coraghātako pañcapaṇṇāsa vassāni kakkhaḷakammaṃ katvā ajjeva tato mutto, ajjeva therassa bhikkhaṃ datvā ajjeva kālaṃ kato, kahaṃ nu kho nibbatto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, tusitapure nibbatto’’ti āha. ‘‘Kiṃ, bhante, vadetha, ettakaṃ kālaṃ ettake manusse ghātetvā tusitavimāne nibbatto’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, mahanto tena kalyāṇamitto laddho, so sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā anulomañāṇaṃ nibbattetvā ito cuto tusitavimāne nibbatto’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 장로를 배웅하고 돌아오던 재가자를 한 야차녀가 암소의 형상으로 나타나 가슴을 들이받아 죽였다. 그는 죽어서 투시따(Tusita, 도솔천)에 태어났다. 비구들이 법당에서 이야기를 나누었다. “도둑을 처형하던 사람이 55년 동안 거친 일을 하다가 오늘에야 그 일에서 벗어났고, 오늘 장로에게 공양을 올렸으며, 오늘 죽었는데 과연 어디에 태어났을까?” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고 “이러저러한 이야기입니다”라고 답하자, “비구들이여, 투시따에 태어났다”라고 말씀하셨다. “존자시여, 무슨 말씀을 하십니까? 그토록 오랜 시간 그토록 많은 사람을 죽였는데 투시따 천궁에 태어났단 말씀입니까?” “그렇다, 비구들이여. 그는 훌륭한 선지식(Kalyāṇamitto)을 만났다. 그는 사리뿟따의 법문을 듣고 수순지(Anulomañāṇa)를 일으켜 이 생에서 죽어 투시따 천궁에 태어났다”라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Subhāsitaṃ suṇitvāna, nagare coraghātako; Anulomakhantiṃ laddhāna, modatī tidivaṃ gato’’ti. “성안에서 도둑을 처형하던 자가 설해진 법을 듣고 수순인(Anulomakhanti)을 얻어 천상에 가서 기뻐하도다.” ‘‘Bhante[Pg.408], anumodanakathā nāma na balavā, tena kataṃ akusalakammaṃ mahantaṃ, kathaṃ ettakena visesaṃ nibbattesī’’ti. Satthā ‘‘kiṃ, bhikkhave, ‘mayā desitadhammassa appaṃ vā bahuṃ vā’ti mā pamāṇaṃ gaṇhatha. Ekavācāpi hi atthanissitā seyyāvā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – “존자시여, 축원 법문은 그리 강력하지 않고 그가 지은 악업은 큰데, 어떻게 이만한 것으로 수승함을 얻었습니까?” 스승께서는 “비구들이여, ‘내가 설한 법이 적다거나 많다’고 수치를 재지 말라. 유익함에 의지한 한 마디 말이라도 그것이 더 나으니라”라고 말씀하시고 문맥을 이어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 100. 100. ‘‘Sahassamapi ce vācā, anatthapadasaṃhitā; Ekaṃ atthapadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. “의미 없는 구절들로 이루어진 천 마디 말보다, 들으면 마음이 고요해지는 단 한 마디의 유익한 말이 더 낫다.” Tattha sahassamapīti paricchedavacanaṃ, ekaṃ sahassaṃ dve sahassānīti evaṃ sahassena cepi paricchinnavācā honti, tā ca pana anatthapadasaṃhitā ākāsavaṇṇanāpabbatavaṇṇanāvanavaṇṇanādīni pakāsakehi aniyyānadīpakehi anatthakehi padehi saṃhitā yāva bahukā hoti, tāva pāpikā evāti attho. Ekaṃ atthapadanti yaṃ pana ‘‘ayaṃ kāyo, ayaṃ kāyagatāsati, tisso vijjā anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti evarūpaṃ ekaṃ atthapadaṃ sutvā rāgādivūpasamena upasammati, taṃ atthasādhakaṃ nibbānappaṭisaṃyuttaṃ khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgasatipaṭṭhānaparidīpakaṃ ekampi padaṃ seyyoyevāti attho. 거기서 ‘sahassamapi’는 한정하는 말이다. 천 개나 이천 개처럼 수천 개로 한정된 말이라 할지라도, 그것이 유익함이 없는 구절로 얽힌 것이라면, 즉 하늘을 찬양하고 산을 찬양하고 숲을 찬양하는 등 이로움이 없고 해탈로 인도하지 못하는 무의미한 구절들로 얽힌 것이라면, 그것이 아무리 많을지라도 나쁜 것일 뿐이라는 뜻이다. ‘ekaṃ atthapadaṃ’이란 “이것이 몸이다, 이것이 몸에 대한 마음챙김이다, 세 가지 명지에 도달했다, 부처님의 가르침을 실천했다”는 식의 이와 같은 유익한 한 구절을 듣고 탐욕 등의 가라앉음으로 인해 마음이 고요해진다면, 유익함을 성취하고 열반과 관련되며 온·계·처·근·력·각지·염처를 밝혀주는 그 한 구절이 참으로 뛰어나다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법 끝에 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. Tambadāṭhikacoraghātakavatthu paṭhamaṃ. 땀바다티까 도둑 처형자 이야기 첫 번째 끝. 2. Bāhiyadārucīriyattheravatthu 2. 바히야 다루찌리야 장로 이야기 Sahassamapi ce gāthāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dārucīriyattheraṃ ārabbha kathesi. “Sahassamapi ce gāthā”로 시작되는 이 법문을 스승께서 제따와나(Jetavana)에 머무실 때 바히야 다루찌리야 장로와 관련하여 설하셨다. Ekasmiñhi kāle bahū manussā nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhanditvā antomahāsamudde bhinnāya nāvāya macchakacchapabhakkhā ahesuṃ. Ekovettha ekaṃ phalakaṃ gahetvā vāyamanto suppārakapaṭṭanatīraṃ okkami, tassa nivāsanapārupanaṃ natthi. So aññaṃ kiñci apassanto sukkhakaṭṭhadaṇḍake vākehi paliveṭhetvā nivāsanapārupanaṃ katvā devakulato kapālaṃ [Pg.409] gahetvā suppārakapaṭṭanaṃ agamāsi, manussā taṃ disvā yāgubhattādīni datvā ‘‘ayaṃ eko arahā’’ti sambhāvesuṃ. So vatthesu upanītesu ‘‘sacāhaṃ nivāsessāmi vā pārupissāmi vā, lābhasakkāro me parihāyissatī’’ti tāni vatthāni paṭikkhipitvā dārucīrāneva paridahi. Athassa bahūhi ‘‘arahā arahā’’ti vuccamānassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ye kho keci loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ahaṃ tesaṃ aññataro’’ti. Athassa purāṇasālohitā devatā evaṃ cintesi. 옛날에 많은 사람이 배를 타고 대양을 건너다가 바다 한가운데서 배가 파손되어 물고기와 거북이의 먹이가 되었다. 그중 한 사람이 널빤지 하나를 붙잡고 노력한 끝에 수빠라까 항구 해변에 도달했다. 그에게는 입거나 걸칠 옷이 없었다. 그는 다른 것을 찾지 못하자 마른 나뭇가지들을 나무껍질로 엮어 옷처럼 만들어 걸치고 사당에서 바루를 구해 수빠라까 항구로 갔다. 사람들이 그를 보고 유미죽과 밥 등을 주며 “이분은 아라한 중 한 분이다”라며 공경했다. 그는 옷이 제공되었을 때 “만약 내가 옷을 입거나 걸치면 나의 공양과 대접이 줄어들 것이다”라고 생각하며 그 옷들을 거절하고 나무껍질 옷만을 입었다. 그러자 많은 이들이 “아라한이다, 아라한이다”라고 부르게 되었고, 그의 마음속에 이런 생각이 일어났다. “세상에 아라한이거나 아라한의 도를 성취한 이들이 있다면, 나도 그들 중 한 명일 것이다.” 그때 그의 옛 친척이었던 천신이 이를 보고 생각했다. Purāṇasālohitāti pubbe ekato katasamaṇadhammā. Pubbe kira kassapadasabalassa sāsane osakkamāne sāmaṇerādīnaṃ vippakāraṃ disvā satta bhikkhū saṃvegappattā ‘‘yāva sāsanassa antaradhānaṃ na hoti, tāva attano patiṭṭhaṃ karissāmā’’ti suvaṇṇacetiyaṃ vanditvā araññaṃ paviṭṭhā ekaṃ pabbataṃ disvā ‘‘jīvite sālayā nivattantu. Nirālayā imaṃ pabbataṃ abhiruhantū’’ti vatvā nisseṇiṃ bandhitvā sabbepi taṃ abhiruyha nisseṇiṃ pātetvā samaṇadhammaṃ kariṃsu. Tesu saṅghatthero ekarattātikkameneva arahattaṃ pāpuṇi. So anotattadahe nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā te bhikkhū āha – ‘‘āvuso, imaṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvā mukhaṃ dhovitvā imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti. Kiṃ pana, bhante, amhehi evaṃ katikā katā ‘‘yo paṭhamaṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tenābhataṃ piṇḍapātaṃ avasesā paribhuñjissantī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi sace mayampi tumhe viya visesaṃ nibbattessāma, sayaṃ āharitvā paribhuñjissāmā’’ti na icchiṃsu. Dutiyadivase dutiyatthero anāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sopi tatheva piṇḍapātaṃ āharitvā itare nimantesi. Te evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ pana, bhante, amhehi evaṃ katikā katā ‘mahātherena ābhataṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitvā anutherena ābhataṃ bhuñjissāmā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Evaṃ sante tumhe viya mayampi visesaṃ nibbattetvā attano purisakārena bhuñjituṃ sakkontā bhuñjissāmā’’ti na icchiṃsu. Tesu arahattaṃ patto bhikkhu parinibbāyi, anāgāmī brahmaloke nibbatti. Itare pañca therā visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā sussitvā sattame divase kālaṃ katvā [Pg.410] devaloke nibbattitvā imasmiṃ buddhuppāde tato cavitvā tattha tattha kulagharesu nibbattiṃsu. Tesu eko pukkusāti rājā (ma. ni. 3.342) ahosi, eko kumārakassapo (ma. ni. 1.249), eko dārucīriyo (udā. 10), eko dabbo mallaputto (pārā. 380; udā. 79) eko sabhiyo paribbājakoti (su. ni. sabhiyasuttaṃ). Tattha yo brahmaloke nibbatto bhikkhu taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘purāṇasālohitā devatā’’ti. '옛 친족(purāṇasālohitā)'이란 과거에 함께 사문법(rhan-tara)을 닦았던 이들을 의미한다. 전해오는 이야기에 따르면, 과거 까사빠 십력존 부처님의 가르침이 쇠퇴해 갈 무렵에 사미 등의 타락한 행실을 보고 일곱 명의 비구들이 경각심(saṃvega)을 느껴 '가르침이 사라지기 전에 자신의 의지처를 만들자'고 결의하였다. 그들은 황금 제탑에 예배하고 숲으로 들어가 산 하나를 발견하고는 '생명에 집착이 있는 자는 돌아가라. 집착이 없는 자만 이 산에 오르자'라고 말한 뒤, 사다리를 엮어 모두가 산에 오른 다음 사다리를 밀어 떨어뜨리고 사문법을 닦았다. 그들 중 승가 장로는 단 하룻밤 만에 아라한과를 성취하였다. 그는 아노따따 호수에서 나갈라따 칫솔 나무로 양치하고 북구로주에서 탁발 음식을 가져와 비구들에게 '벗들이여, 이 칫솔 나무로 입을 씻고 이 탁발 음식을 드십시오'라고 말했다. 그러나 비구들은 '정녕 저희가 먼저 아라한과를 얻은 자가 가져온 음식을 나머지가 먹기로 약속했었습니까?'라고 물었고, 장로가 '그런 약속은 없었다'고 답하자, '그렇다면 저희도 당신처럼 특별한 법을 얻게 되면 스스로 가져다 먹겠습니다'라며 음식을 거절했다. 이튿날에는 차석 장로가 아나함과를 얻었다. 그 역시 똑같이 음식을 가져와 남은 이들에게 권했으나, 그들은 '대장로가 가져온 것도 먹지 않았는데 하석 장로가 가져온 것을 먹겠습니까? 저희도 스스로의 힘으로 먹을 수 있게 되면 먹겠습니다'라며 거절했다. 그들 중 아라한이 된 비구는 반열반하였고, 아나함이 된 비구는 범천에 태어났다. 나머지 다섯 장로는 특별한 법을 얻지 못한 채 몸이 여위어 가다 일곱째 날에 목숨을 마치고 천상에 태어났다. 그들은 우리 부처님이 출현하셨을 때 천상에서 죽어 여기저기 가문에서 태어났으니, 그중 한 명은 뿌꾸사띠 왕이었고, 한 명은 꾸마라까사빠였으며, 한 명은 다루찌리야, 한 명은 말라족의 아들 답바, 한 명은 사비야 유행자였다. 여기서 범천에 태어난 비구를 가리켜 '옛 친족이었던 천신(purāṇasālohitā devatā)'이라고 말한 것이다. Tassa hi brahmuno etadahosi – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruhitvā samaṇadhammaṃ akāsi, idāni imaṃ laddhiṃ gahetvā vicaranto vinasseyya, saṃvejessāmi na’’nti. Atha naṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘neva kho tvaṃ, bāhiya, arahā, napi arahattamaggaṃ vā samāpanno, sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assa arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti. Bāhiyo ākāse ṭhatvā kathentaṃ mahābrahmānaṃ oloketvā cintesi – ‘‘aho bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, ahaṃ ‘arahantomhī’ti cintesiṃ, ayañca maṃ ‘na tvaṃ arahā, napi arahattamaggaṃ vā samāpannosī’ti vadati, atthi nu kho loke añño arahā’’ti. Atha naṃ pucchi – ‘‘atthi nu kho etarahi devate loke arahā vā arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti. Athassa devatā ācikkhi – ‘‘atthi, bāhiya, uttaresu janapadesu sāvatthi nāma nagaraṃ, tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho. So hi, bāhiya, bhagavā arahā ceva arahattatthāya ca dhammaṃ desetī’’ti. 그 범천에게는 이런 생각이 들었다. '이 사람은 나와 함께 사다리를 엮어 산에 올라 사문법을 닦았던 자인데, 지금 그릇된 견해를 붙들고 헤매다가는 파멸할지도 모른다. 그를 일깨워주어야겠다.' 그리하여 그에게 다가가 이같이 말했다. '바히야여, 그대는 아라한이 아니며 아라한의 길에 든 자도 아니다. 그대가 아라한이 되거나 아라한의 길에 들 수 있게 하는 그러한 수행도 그대에게는 없다.' 바히야가 공중에 머물며 말하는 대범천을 우러러보며 생각했다. '아, 내가 큰 잘못을 저질렀구나. 나는 내가 아라한이라고 생각했는데, 이 범천은 내가 아라한도 아니고 아라한의 길에 든 자도 아니라고 말하는구나. 그렇다면 지금 이 세상에 다른 아라한이 계시는가?' 그리하여 범천에게 물었다. '천신이시여, 지금 이 세상에 아라한이나 아라한의 길에 든 자가 계십니까?' 그러자 천신이 일러주었다. '바히야여, 북쪽 지방에 사밧티라는 성이 있다. 그곳에 세존, 아라한, 정등각자께서 지금 머물고 계신다. 바히야여, 그 세존께서는 참으로 아라한이시며 아라한과를 얻기 위한 법을 설하고 계신다.' Bāhiyo rattibhāge devatāya kathaṃ sutvā saṃviggamānaso taṃ khaṇaṃyeva suppārakā nikkhamitvā ekarattivāsena sāvatthiṃ agamāsi, sabbaṃ vīsayojanasatikaṃ maggaṃ ekarattivāseneva agamāsi. Gacchanto ca pana devatānubhāvena gato. ‘‘Buddhānubhāvenā’’tipi vadantiyeva. Tasmiṃ pana khaṇe satthā sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho hoti. So bhuttapātarāse kāyaālasiyavimocanatthaṃ abbhokāse caṅkamante sambahule bhikkhū ‘‘kahaṃ etarahi satthā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘bhagavā sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā taṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ pana kuto āgatosī’’ti? ‘‘Suppārakā āgatomhī’’ti. ‘‘Kadā [Pg.411] nikkhantosī’’ti? ‘‘Hiyyo sāyaṃ nikkhantomhī’’ti. ‘‘Dūratosi āgato, nisīda, tava pāde dhovitvā telena makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhissasī’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, satthu vā attano vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, ekarattenevamhi katthaci aṭṭhatvā anisīditvā vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmī’’ti. So evaṃ vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā bhagavantaṃ anopamāya buddhasiriyā piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘cirassaṃ vata me gotamo sammāsambuddho diṭṭho’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatasarīro gantvā antaravīthiyameva pañcapatiṭṭhitena vanditvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā evamāha – ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhamhā piṇḍāyā’’ti paṭikkhipi. 바히야는 밤중에 천신의 말을 듣고 전율하는 마음이 생겨 그 즉시 수빠라까를 떠나 하룻밤 만에 사밧티에 도착했다. 120유순이나 되는 먼 길을 단 하룻밤 만에 간 것인데, 이는 천신의 위신력으로 간 것이며 부처님의 위신력으로 갔다고도 한다. 마침 그때 스승께서는 탁발을 위해 사밧티 성으로 들어가신 상태였다. 바히야는 아침 공양을 마치고 몸의 나른함을 쫓기 위해 노지에서 경행하고 있던 많은 비구들에게 '지금 스승께서는 어디 계십니까?'라고 물었다. 비구들은 '세존께서는 탁발하러 사밧티에 들어가셨다'고 말하고는 그에게 물었다. '그런데 그대는 어디서 왔는가?' '수빠라까에서 왔습니다.' '언제 출발했는가?' '어제 저녁에 출발했습니다.' '먼 길을 왔으니 앉아서 발을 씻고 기름을 바르며 잠시 쉬게나. 스승께서 돌아오시면 뵐 수 있을 것이네.' '스님들이시여, 저는 부처님이나 제 자신의 생명에 어떤 위험이 닥칠지 알 수 없습니다. 하룻밤 만에 어디서도 멈추거나 앉지 않고 120유순의 길을 달려왔습니다. 부처님을 뵙고 나서야 쉴 것입니다.' 그는 이렇게 말하고 서둘러 사밧티로 들어가, 비길 데 없는 부처님의 광채를 뿜으며 탁발하시는 세존을 뵙고는 '참으로 오랜만에 고따마 성씨의 정등각자를 뵙는구나'라고 생각했다. 그는 부처님을 뵌 곳에서부터 몸을 굽히고 다가가 길 한복판에서 오체투지로 예배하고 부처님의 발목을 굳게 잡으며 이와 같이 간청했다. '세존이시여, 저에게 법을 설해 주십시오. 선서(sugato)시여, 저에게 법을 설해 주십시오. 그 법이 저에게 오랫동안 이익과 행복이 되게 해주십시오.' 그러자 스승께서는 '바히야여, 지금은 때가 아니다. 마을에 탁발하러 들어온 참이다'라며 거절하셨다. Taṃ sutvā bāhiyo, bhante, saṃsāre saṃsarantena kabaḷīkārāhāro na aladdhapubbo, tumhākaṃ vā mayhaṃ vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, desetu me dhammanti. Satthā dutiyampi paṭikkhipiyeva. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘imassa maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ ajjhotthaṭaṃ hoti, balavapītivego dhammaṃ sutvāpi na sakkhissati paṭivijjhituṃ, majjhattupekkhāya tāva tiṭṭhatu, ekaratteneva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgatattā darathopissa balavā, sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyaṃ yācito antaravīthiyaṃ ṭhitova ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’’tiādinā (udā. 10) nayena dhammaṃ desesi. So satthu dhammaṃ suṇantoyeva sabbāsave khepetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tāvadeva ca pana bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci, ‘‘paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti puṭṭho ‘‘na paripuṇṇa’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesāhī’’ti vatvā pakkāmi. 그 말을 듣고 바히야는 “존자시여, 윤회하는 동안 덩어리진 음식(段食)을 얻지 못한 적은 없었으나, 부처님이나 저의 생명의 위험은 알 수 없습니다. 제게 법을 설해 주십시오”라고 다시 간청하였습니다. 부처님께서는 두 번째로도 거절하셨습니다. 부처님께서는 이와 같이 생각하셨습니다. ‘이 자는 나를 본 순간부터 온몸이 희열(pīti)로 끊임없이 가득 차 있다. 강한 희열의 충동이 있는 상태에서는 법을 듣더라도 꿰뚫어 알 수 없을 것이다. 우선 평온(upekkhā) 가운데 머물게 하리라. 또한 하룻밤 사이에 120유순의 길을 달려왔으므로 육체적 피로 또한 강할 것이다. 그 피로 또한 우선 진정되게 하리라.’ 그리하여 두 번 거절하신 뒤, 세 번째 청을 받으셨을 때 부처님께서는 길 한가운데 서서, ‘그러므로 바히야여, 그대는 이와 같이 공부해야 한다. 본 것에는 오직 본 것만이 있게 하라(diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati)’는 등의 방법으로 법을 설하셨습니다. 그는 부처님의 설법을 듣는 바로 그 자리에서 모든 번뇌를 소멸하고 네 가지 분석적 지혜(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 성취했습니다. 그는 즉시 부처님께 출가를 청하였으나, 부처님께서 “그대에게 발우와 가사가 갖추어져 있느냐?”라고 물으시자 “갖추어지지 않았습니다”라고 대답했습니다. 그러자 부처님께서는 “그렇다면 발우와 가사를 구해 오너라”고 말씀하시고 떠나셨습니다. ‘‘So kira vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘bhikkhunā nāma attanā paccaye labhitvā aññaṃ anoloketvā sayameva paribhuñjituṃ vaṭṭatī’ti ekabhikkhussāpi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ na akāsi[Pg.412], tenassa iddhimayapattacīvaraṃ na upajjissatī’’ti ñatvā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ na adāsi. Tampi pattacīvaraṃ pariyesamānameva ekā yakkhinī dhenurūpena āgantvā uramhi paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Satthā piṇḍāya caritvā katabhattakicco sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ nikkhanto bāhiyassa sarīraṃ saṅkāraṭṭhāne patitaṃ disvā bhikkhū āṇāpesi, ‘‘bhikkhave, ekasmiṃ gehadvāre ṭhatvā mañcakaṃ āharāpetvā imaṃ sarīraṃ nagarato nīharitvā jhāpetvā thūpaṃ karothā’’ti. Bhikkhū tathā kariṃsu, katvā ca pana vihāraṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā attanā katakiccaṃ ārocetvā tassa abhisamparāyaṃ pucchiṃsu. Atha nesaṃ bhagavā tassa parinibbutabhāvaṃ ācikkhitvā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ khippābhiññānaṃ yadidaṃ bāhiyo dārucīriyo’’ti (a. ni. 1.216) etadagge ṭhapesi. Atha naṃ bhikkhū pucchiṃsu – ‘‘bhante, tumhe ‘bāhiyo arahattaṃ patto’ti vadetha, kadā so arahattaṃ patto’’ti? ‘‘Mama dhammaṃ sutakāle, bhikkhave’’ti. ‘‘Kadā panassa, bhante, tumhehi dhammo kathito’’ti? ‘‘Piṇḍāya carantena antaravīthiyaṃ ṭhatvā’’ti. ‘‘Appamattako hi, bhante, tumhehi antaravīthiyaṃ ṭhatvā kathitadhammo kathaṃ so tāvattakena visesaṃ nibbattesī’’ti, atha ne satthā ‘‘kiṃ, bhikkhave, mama dhammaṃ ‘appaṃ vā bahuṃ vā’ti mā pamāṇaṃ gaṇhatha. Anekānipi hi gāthāsahassāni anatthanissitāni na seyyo, atthanissitaṃ pana ekampi gāthāpadaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그는 과거 이만 년 동안 수행자로 지내면서 ‘수행자란 모름지기 스스로 필수품을 얻어 다른 이를 돌아보지 않고 홀로 사용하는 것이 마땅하다’고 생각하며, 단 한 명의 비구에게도 발우나 가사로 보시를 베푼 적이 없었다고 합니다. 부처님께서는 그에게 신통으로 생긴 발우와 가사가 나타나지 않을 것임을 아시고 ‘에히 비구(ehibhikkhu, 오라 비구여)’의 방식으로 출가를 허락하지 않으셨던 것입니다. 그가 발우와 가사를 구하러 다니는 도중, 한 암야차(yakkhinī)가 암소의 모습으로 나타나 그의 가슴을 들이받아 죽음에 이르게 했습니다. 부처님께서는 탁발을 마치고 공양을 끝내신 뒤, 여러 비구와 함께 나오시다가 쓰레기 더미에 쓰러져 있는 바히야의 시신을 보시고 비구들에게 명하셨습니다. “비구들이여, 어느 집 문 앞에 서서 침상을 가져오게 하여, 이 시신을 성 밖으로 옮겨 화장하고 탑을 세워라.” 비구들은 그대로 행한 뒤 사원으로 돌아와 부처님께 다가가 자신들이 한 일을 보고하고 그의 내생에 대해 여쭈었습니다. 그러자 부처님께서는 그가 열반에 들었음을 알려주시고, “비구들이여, 나의 제자 비구들 중 빨리 깨닫는 자(khippābhiññāna) 중에서 바히야 다루찌리야가 으뜸이다”라며 그를 최상의 자리에 세우셨습니다. 그러자 비구들이 여쭈었습니다. “존자시여, 당신께서는 바히야가 아라한과를 얻었다고 말씀하셨는데, 그는 언제 아라한이 되었습니까?” “비구들이여, 나의 법을 듣는 순간에 얻었느니라.” “존자시여, 언제 그에게 법을 설하셨습니까?” “탁발하러 가는 길 한가운데 서서 설했느니라.” “존자시여, 길 위에 서서 설하신 법은 아주 짧은 것이었는데, 어떻게 그 짧은 내용으로 그토록 수승한 경지에 도달할 수 있었습니까?” 그러자 부처님께서는 “비구들이여, 나의 법이 ‘짧다거나 길다’고 그 양을 재지 마라. 의미 없는 천 마디의 게송보다 의미를 담은 단 한 구절의 게송이 더 뛰어난 법이다”라고 말씀하시고, 앞뒤 맥락을 이어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨습니다. 101. 101. ‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā; Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. “의미 없는 구절들로 이루어진 천 마디의 게송보다, 듣고서 마음이 평온해지는 단 한 구절의 게송이 더 뛰어나다.” Tattha ekaṃ gāthāpadaṃ seyyoti ‘‘appamādo amatapadaṃ…pe… yathā mayā’’ti (dha. pa. 21) evarūpā ekā gāthāpi seyyoti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. 여기서 ‘단 한 구절의 게송이 더 뛰어나다’는 것은 ‘방일하지 않음은 불사의 길이다… (법구경 21번 게송)’와 같은 단 한 줄의 게송이라도 더 뛰어나다는 의미입니다. 나머지는 이전의 방식대로 이해해야 합니다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등의 과실을 얻었습니다. Bāhiyadārucīriyattheravatthu dutiyaṃ. 바히야 다루찌리야 장로 이야기 두 번째가 끝났습니다. 3. Kuṇḍalakesittherīvatthu 3. 꾼달라께시 장로니 이야기 Yo [Pg.413] ca gāthāsataṃ bhāseti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kuṇḍalakesiṃ ārabbha kathesi. ‘누구든지 백 편의 게송을 읊더라도’로 시작되는 이 법문을 부처님께서는 제따와나에 머무실 때 꾼달라께시와 관련하여 설하셨습니다. Rājagahe kira ekā seṭṭhidhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā ahosi dassanīyā pāsādikā. Tasmiñca vaye ṭhitā nāriyo purisajjhāsayā honti purisalolā. Atha naṃ mātāpitaro sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe nivāsāpesuṃ. Ekamevassā dāsiṃ paricārikaṃ adaṃsu. Athekaṃ kulaputtaṃ corakammaṃ karontaṃ gahetvā pacchābāhaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi paharitvā āghātanaṃ nayiṃsu. Seṭṭhidhītā mahājanassa saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti pāsādatale ṭhatvā olokentī taṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā taṃ patthayamānā āhāraṃ paṭikkhipitvā mañcake nipajji. Atha naṃ mātā pucchi – ‘‘kiṃ idaṃ, ammā’’ti? ‘‘Sace etaṃ ‘coro’ti gahetvā niyyamānaṃ purisaṃ labhissāmi, jīvissāmi. No ce labhissāmi, jīvitaṃ me natthi, idheva marissāmī’’ti. ‘‘Amma, mā evaṃ kari, amhākaṃ jātiyā ca gottena ca bhogena ca sadisaṃ aññaṃ sāmikaṃ labhissasī’’ti. ‘‘Mayhaṃ aññena kiccaṃ natthi, imaṃ alabhamānā marissāmī’’ti. Mātā dhītaraṃ saññāpetuṃ asakkontī pituno ārocesi. Sopi naṃ saññāpetuṃ asakkonto ‘‘kiṃ sakkā kātu’’nti cintetvā taṃ coraṃ gahetvā gacchantassa rājapurisassa sahassabhaṇḍikaṃ pesesi – ‘‘imaṃ gahetvā etaṃ purisaṃ mayhaṃ dehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti kahāpaṇe gahetvā taṃ muñcitvā aññaṃ māretvā ‘‘mārito, deva, coro’’ti rañño ārocesi. Seṭṭhipi tassa dhītaraṃ adāsi. 라자가하에 한 장자의 딸이 있었는데, 열여섯 살쯤 되었으며 매우 아름답고 매력적이며 단정했습니다. 그 나이대의 여인들은 남성에 대한 욕구가 강하고 남성에게 마음이 끌리기 마련입니다. 그리하여 그녀의 부모는 그녀를 7층 궁전의 맨 위층 화려한 방에 머물게 하고, 오직 한 명의 하녀만을 시중들게 했습니다. 그때 도둑질을 하던 한 귀공자가 붙잡혀서 등 뒤로 포박당한 채, 거리의 교차로마다 매질을 당하며 처형장으로 끌려가고 있었습니다. 장자의 딸은 군중의 소리를 듣고 “무슨 일인가?” 하며 궁전 베란다에 서서 내려다보다가 그 도둑을 보고 마음을 빼앗겼습니다. 그녀는 그를 간절히 원하며 식음을 전폐하고 침상에 누워버렸습니다. 어머니가 물었습니다. “얘야, 왜 음식을 먹지 않고 이러고 있느냐?” “만약 ‘도둑’이라 불리며 끌려가는 저 남자를 얻는다면 살 것이요, 얻지 못한다면 살 가망이 없습니다. 여기서 그냥 죽겠습니다.” “얘야, 그러지 마라. 우리 가문과 혈통, 재산에 어울리는 다른 남편감을 찾아주마.” “제게는 다른 남자는 필요 없습니다. 이 사람을 얻지 못하면 죽겠습니다.” 어머니는 딸을 설득하지 못하자 아버지에게 이 사실을 알렸습니다. 아버지 또한 설득할 수 없음을 알고 “어떻게 해야 하나?” 고민하다가, 도둑을 잡고 가던 관원에게 천 금의 꾸러미를 보내며 “이것을 받고 저 남자를 내게 주시오”라고 했습니다. 관원은 “좋소”라며 돈을 받고 도둑을 풀어준 뒤, 다른 사람을 대신 처형하고는 왕에게 “폐하, 도둑을 처형했습니다”라고 보고했습니다. 장자는 그 도둑에게 자신의 딸을 주었습니다. Sā tato paṭṭhāya ‘‘sāmikaṃ ārādhessāmī’’ti sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā sayameva tassa yāguādīni saṃvidahati, coro katipāhaccayena cintesi – ‘‘kadā nu kho imaṃ māretvā etissā ābharaṇāni gahetvā ekasmiṃ surāgehe vikkiṇitvā khādituṃ labhissāmī’’ti? So ‘‘attheko upāyo’’ti cintetvā āhāraṃ paṭikkhipitvā mañcake nipajji, atha naṃ sā upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ te, sāmi, rujjatī’’ti pucchi. ‘‘Na kiñci me, bhaddeti, kacci pana me mātāpitaro tuyhaṃ kuddhā’’ti? ‘‘Na kujjhanti, bhadde’’ti[Pg.414]. Atha ‘‘kiṃ nāmeta’’nti? ‘‘Bhadde, ahaṃ taṃ divasaṃ bandhitvā niyyamāno corapapāte adhivatthāya devatāya balikammaṃ paṭissuṇitvā jīvitaṃ labhiṃ, tvampi mayā tassā eva ānubhāvena laddhā, ‘taṃ me devatāya balikammaṃ ṭhapita’nti cintemi, bhadde’’ti. ‘‘Sāmi, mā cintayi, karissāmi balikammaṃ, vadehi, kenattho’’ti? ‘‘Appodakamadhupāyasena ca lājapañcamakapupphehi cā’’ti. ‘‘Sādhu, sāmi, ahaṃ paṭiyādessāmī’’ti sā sabbaṃ balikammaṃ paṭiyādetvā ‘‘ehi, sāmi, gacchāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhadde, tava ñātake nivattetvā mahagghāni vatthābharaṇāni gahetvā attānaṃ alaṅkarohi, hasantā kīḷantā sukhaṃ gamissāmā’’ti. Sā tathā akāsi. 그 장자의 딸은 그때부터 "남편을 기쁘게 하리라"라고 생각하며 온갖 장신구로 몸을 단장하고, 스스로 그 도적을 위해 죽 등을 준비했다. 도적은 며칠이 지나자 생각했다. "언제쯤 이 장자의 딸을 죽여서 그녀의 장신구들을 취해 어느 술집에 팔아 치우고 먹고 즐길 수 있을까?" 그는 "한 가지 방책이 있다"라고 생각하고 음식을 거부한 채 침상에 누웠다. 그러자 그녀가 다가와서 물었다. "남편이시여, 어디가 아프신가요?" "내 사랑이여, 아무 데도 아프지 않소. 혹시 내 장모님과 장인어른이 당신에게 화를 내셨소?" "화를 내지 않으셨습니다, 내 사랑." 그러자 그녀는 "그렇다면 무슨 일입니까?"라고 물었다. "내 사랑이여, 내가 그날 포박되어 끌려갈 때 도적의 절벽(초라빠빠따)에 상주하는 신에게 공물을 바치기로 약속하고 목숨을 구했소. 당신 또한 그 신의 위신력으로 얻게 된 것이오. '그 신에게 드릴 공물을 바쳐야겠다'라고 생각하고 있었소, 내 사랑." "남편이시여, 걱정하지 마세요. 제가 공물을 준비하겠습니다. 말씀해 보세요, 무엇이 필요합니까?" "물기가 적은 우유 죽과 다섯 가지 꽃이 필요하오." "좋습니다, 남편이시여. 제가 준비하겠습니다." 그녀는 모든 공물 준비를 마치고 "오세요, 남편이시여, 갑시다"라고 말했다. "그렇다면 내 사랑, 당신의 친척들을 돌려보내고 값비싼 옷과 장신구를 챙겨 몸을 단장하시오. 웃고 즐기며 행복하게 갑시다." 그녀는 그대로 했다. Atha naṃ so pabbatapādaṃ gatakāle āha – ‘‘bhadde, ito paraṃ ubhova janā gamissāma, sesajanaṃ yānakena saddhiṃ nivattāpetvā balikammabhājanaṃ sayaṃ ukkhipitvā gaṇhāhī’’ti. Sā tathā akāsi. Coro taṃ gahetvā corapapātapabbataṃ abhiruhi. Tassa hi ekena passena manussā abhiruhanti, ekaṃ passaṃ chinnapapātaṃ. Pabbatamatthake ṭhitā tena passena core pātenti. Te khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā bhūmiyaṃ patanti. Tasmā ‘‘corapapāto’’ti vuccati. Sā tassa pabbatassa matthake ṭhatvā ‘‘balikammaṃ te, sāmi, karohī’’ti āha. So tuṇhī ahosi. Puna tāya ‘‘kasmā, sāmi, tuṇhībhūtosī’’ti vutte taṃ āha – ‘‘na mayhaṃ balikammenattho, vañcetvā pana taṃ ādāya āgatomhī’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, sāmī’’ti? ‘‘Taṃ māretvā tava ābharaṇāni gahetvā palāyanatthāyā’’ti. Sā maraṇabhayatajjitā āha – ‘‘sāmi, ahañca ābharaṇāni ca tava santakāneva, kasmā evaṃ vadesī’’ti? So, ‘‘mā evaṃ karohī’’ti, punappunaṃ yāciyamānopi ‘‘māremi evā’’ti āha. ‘‘Evaṃ sante kiṃ te mama maraṇena? Imāni ābharaṇāni gahetvā mayhaṃ jīvitaṃ dehi, ito paṭṭhāya maṃ ‘matā’ti dhārehi, dāsī vā te hutvā kammaṃ karissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그 후 그가 산기슭에 이르렀을 때 말했다. "내 사랑, 여기서부터는 우리 둘이서만 갑시다. 나머지 사람들은 수레와 함께 돌려보내고 공물 그릇은 당신이 직접 머리에 이고 가져오시오." 그녀는 그대로 했다. 도적은 그녀를 데리고 도적의 절벽 산에 올랐다. 그 산은 한쪽 면으로는 사람들이 올라갈 수 있지만, 다른 한쪽 면은 깎아지른 절벽이었다. 산 정상에 서서 그 면으로 도적들을 떨어뜨리는데, 그들은 조각조각 부서져 땅에 떨어졌다. 그래서 '도적의 절벽(초라빠빠따)'이라 불린다. 그녀는 그 산 정상에 서서 "남편이시여, 당신의 공물을 바치는 의식을 행하십시오"라고 말했다. 그는 침묵했다. 다시 그녀가 "남편이시여, 왜 침묵하고 계십니까?"라고 묻자, 그는 그녀에게 말했다. "나는 공물 따위에는 관심이 없소. 당신을 속여서 이곳으로 데려온 것이오." "남편이시여, 무슨 이유 때문입니까?" "당신을 죽여서 당신의 장신구들을 취해 도망치기 위해서요." 그녀는 죽음의 공포에 질려 말했다. "남편이시여, 저도 장신구들도 모두 당신의 것인데 어찌하여 그렇게 말씀하십니까?" 그녀가 "그렇게 하지 마세요"라며 거듭 간청했음에도 그는 "반드시 죽이겠다"라고 말했다. "정 그렇다면 제가 죽는 것이 당신에게 무슨 이득이 있겠습니까? 이 장신구들을 가져가시고 제 목숨은 살려주세요. 오늘부터 저를 '죽은 사람'이라 여기십시오. 아니면 당신의 여종이 되어 일을 하겠습니다."라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Idaṃ suvaṇṇakeyūraṃ, muttā veḷuriyā bahū; Sabbaṃ harassu bhaddante, maṃ ca dāsīti sāvayā’’ti. (apa. therī 2.3.27); "여기 금 팔찌와 많은 진주와 청옥이 있습니다. 사랑하는 남편이시여, 이 모든 것을 가져가시고 저를 당신의 여종이라 불러 주소서." Taṃ [Pg.415] sutvā coro ‘‘evaṃ kate tvaṃ gantvā mātāpitūnaṃ ācikkhissasi, māressāmiyeva, mā tvaṃ bāḷhaṃ paridevasī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha – 그 말을 듣고 도적은 "그렇게 하면 당신은 돌아가서 부모님께 알릴 것이오. 나는 당신을 반드시 죽일 것이니 너무 슬피 울지 마시오"라고 말하며 이 게송을 읊었다. ‘‘Mā bāḷhaṃ paridevesi, khippaṃ bandhāhi bhaṇḍikaṃ; Na tuyhaṃ jīvitaṃ atthi, sabbaṃ gaṇhāmi bhaṇḍaka’’nti. – "너무 슬피 울지 마라. 어서 빨리 장신구 꾸러미를 묶어라. 너의 목숨은 이제 없으니, 내가 모든 장신구를 가져가겠다." Sā cintesi – ‘‘aho idaṃ kammaṃ bhāriyaṃ. Paññā nāma na pacitvā khādanatthāya katā, atha kho vicāraṇatthāya katā, jānissāmissa kattabba’’nti, atha naṃ āha – ‘‘sāmi, yadā tvaṃ ‘coro’ti gahetvā nīyasi, tadāhaṃ mātāpitūnaṃ ācikkhiṃ, te sahassaṃ vissajjetvā taṃ āharāpetvā gehe kariṃsu. Tato paṭṭhāya ahaṃ tuyhaṃ upakārikā, ajja me sudiṭṭhaṃ katvā attānaṃ vandituṃ dehī’’ti. So ‘‘sādhu, bhadde, sudiṭṭhaṃ katvā vandāhī’’ti vatvā pabbatante aṭṭhāsi. Atha naṃ sā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā, ‘‘sāmi, idaṃ te pacchimadassanaṃ, idāni tuyhaṃ vā mama dassanaṃ, mayhaṃ vā tava dassanaṃ natthī’’ti purato ca pacchato ca āliṅgitvā pamattaṃ hutvā pabbatante ṭhitaṃ piṭṭhipasse ṭhatvā ekena hatthena khandhe gahetvā ekena piṭṭhikacchāya gahetvā pabbatapapāte khipi. So pabbatakucchiyaṃ paṭihato khaṇḍākhaṇḍikaṃ hutvā bhūmiyaṃ pati. Corapapātamatthake adhivatthā devatā tesaṃ dvinnampi kiriyaṃ disvā tassā itthiyā sādhukāraṃ datvā imaṃ gāthamāha – 그녀는 생각했다. "오, 이 일은 참으로 중하구나. 지혜라는 것은 삶아 먹기 위해 만들어진 것이 아니라, 바로 이럴 때 궁리하기 위해 만들어진 것이다. 그에게 행해야 할 일을 내가 알리라." 그리고 그녀는 그에게 말했다. "남편이시여, 당신이 '도적'이라 잡혀 끌려갔을 때 제가 부모님께 말씀드려 그분들이 천 금을 내놓고 당신을 데려와 집에 머물게 하셨습니다. 그때부터 저는 당신에게 큰 은혜를 베푼 사람입니다. 오늘 저에게 당신을 잘 볼 수 있게 해주시고 당신께 예배할 수 있게 허락해 주십시오." 그는 "좋소, 내 사랑. 잘 보고 나서 예배하시오"라고 말하며 절벽 끝에 섰다. 그때 그녀는 그를 세 번 오른쪽으로 돌며 네 곳에서 예배한 뒤, "남편이시여, 이것이 당신과의 마지막 만남입니다. 이제 당신이 나를 보거나 내가 당신을 보는 일은 없을 것입니다"라고 말하며 앞뒤로 껴안아 그를 방심하게 하고는, 절벽 끝에 서 있는 그의 뒤편에 서서 한 손으로는 어깨를 잡고 다른 한 손으로는 허리춤을 잡아 절벽 아래로 밀어 버렸다. 그는 산등성이에 부딪히며 조각조각 부서져 땅에 떨어졌다. 도적의 절벽 산 정상에 상주하던 신이 그들 두 사람의 행위를 보고 그 여인에게 갈채를 보내며 이 게송을 읊었다. ‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito; Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā’’ti. (apa. therī 2.3.31); "모든 경우에 남자만이 지혜로운 것은 아니니라. 여인 또한 지혜로우며 곳곳에서 통찰력을 발휘하느니라." Sāpi coraṃ papāte khipitvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ gehaṃ gamissāmi, ‘sāmiko te kuhi’nti pucchissanti, sacāhaṃ evaṃ puṭṭhā ‘mārito me’ti vakkhāmi, ‘dubbinīte sahassaṃ datvā taṃ āharāpetvā idāni naṃ māresī’ti maṃ mukhasattīhi vijjhissanti, ‘ābharaṇatthāya so maṃ māretukāmo ahosī’ti vuttepi na saddahissanti, alaṃ me gehenā’’ti tatthevābharaṇāni chaḍḍetvā araññaṃ pavisitvā anupubbena vicarantī ekaṃ paribbājakānaṃ assamaṃ patvā vanditvā ‘‘mayhaṃ, bhante, tumhākaṃ santike pabbajjaṃ dethā’’ti āha. Atha naṃ pabbājesuṃ. Sā pabbajitvāva pucchi – ‘‘bhante, tumhākaṃ pabbajjāya kiṃ uttama’’nti? ‘‘Bhadde, dasasu vā kasiṇesu parikammaṃ katvā jhānaṃ nibbattetabbaṃ[Pg.416], vādasahassaṃ vā uggaṇhitabbaṃ, ayaṃ amhākaṃ pabbajjāya uttamattho’’ti. ‘‘Jhānaṃ tāva nibbattetuṃ ahaṃ na sakkhissāmi, vādasahassaṃ pana uggaṇhissāmi, ayyā’’ti. Atha naṃ te vādasahassaṃ uggaṇhāpetvā ‘‘uggahitaṃ te sippaṃ, idāni tvaṃ jambudīpatale vicaritvā attanā saddhiṃ pañhaṃ kathetuṃ samatthaṃ olokehī’’ti tassa hatthe jambusākhaṃ datvā uyyojesuṃ – ‘‘gaccha, bhadde, sace koci gihibhūto tayā saddhiṃ pañhaṃ kathetuṃ sakkoti, tasseva pādaparicārikā bhavāhi, sace pabbajito sakkoti, tassa santike pabbajāhī’’ti. 그 장자의 딸 또한 도둑을 절벽 아래로 밀어버리고 나서 이렇게 생각했다. '만약 내가 집으로 돌아간다면, 사람들이 "그대의 남편은 어디에 있느냐?"라고 물을 것이다. 만약 내가 질문을 받고서 "내가 죽였다"라고 말한다면, 그들은 "이 사악한 여자야, 천금을 주고 그 남자를 데려오더니 이제는 그를 죽였구나"라며 말의 창(舌槍)으로 나를 찌를 것이다. "그가 장신구를 탐내어 나를 죽이려 했다"라고 말할지라도 그들은 믿지 않을 것이다. 집으로 돌아가는 것은 이제 그만두자.' 그녀는 그곳에 장신구들을 버려두고 숲으로 들어갔다. 차례로 유행하다가 유행녀(Paribbājikā)들의 한 수행처에 이르러 그들에게 절을 하고 "존자들이여, 당신들 곁에서 출가하게 해 주십시오"라고 말했다. 그러자 그들이 그녀를 출가시켰다. 그녀는 출가하자마자 물었다. "존자들이여, 당신들의 출가 생활에서 가장 높은 목표는 무엇입니까?" "자매여, 열 가지 까시나(Kasiṇa)를 닦아 선정(Jhāna)을 일으키거나, 일천 가지 교설(Vādasahassa)을 배우는 것이다. 이것이 우리 출가의 가장 높은 목표다." 그러자 그녀는 "존자들이여, 선정을 일으키는 것은 아직 제가 할 수 없겠지만, 일천 가지 교설은 배우겠습니다"라고 말했다. 그 후 그들은 그녀에게 일천 가지 교설을 가르친 뒤, 그녀의 손에 염부(Jambu) 나뭇가지를 쥐여주며 내보냈다. "자매여, 가거라. 만약 재가자 중에서 너와 문답을 나눌 능력이 있는 자가 있다면 그의 시중드는 아내가 되고, 만약 출가자가 능력이 있다면 그의 곁에서 출가하도록 하여라." Sā nāmena jambuparibbājikā nāma hutvā tato nikkhamitvā diṭṭhe diṭṭhe pañhaṃ pucchantī vicarati. Tāya saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi. ‘‘Ito jambuparibbājikā āgacchatī’’ti sutvāva manussā palāyanti. Sā gāmaṃ vā nigamaṃ vā bhikkhāya pavisantī gāmadvāre vālukarāsiṃ katvā tattha jambusākhaṃ ṭhapetvā ‘‘mayā saddhiṃ kathetuṃ samattho jambusākhaṃ maddatū’’ti vatvā gāmaṃ pāvisi. Taṃ ṭhānaṃ upasaṅkamituṃ samattho nāma nāhosi. Sāpi milātāya jambusākhāya aññaṃ jambusākhaṃ gaṇhāti, iminā nīhārena vicarantī sāvatthiṃ patvā gāmadvāre vālukarāsiṃ katvā jambusākhaṃ ṭhapetvā vuttanayeneva vatvā bhikkhāya pāvisi. Sambahulā gāmadārakā jambusākhaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tadā sāriputtatthero piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagarā nikkhanto te dārake jambusākhaṃ parivāretvā ṭhite disvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchi. Dārakā therassa taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tena hi dārakā imaṃ sākhaṃ maddathā’’ti. ‘‘Bhāyāma, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ pañhaṃ kathessāmi, maddatha tumhe’’ti. Te therassa vacanena sañjātussāhā tathā katvā maddantā jambusākhaṃ ukkhipiṃsu. Paribbājikā āgantvā te paribhāsitvā ‘‘tumhehi saddhiṃ mama pañhena kiccaṃ natthi, kasmā me sākhaṃ maddathā’’ti āha. ‘‘Ayyenamhā maddāpitā’’ti āhaṃsu. ‘‘Bhante, tumhehi me sākhā maddāpitā’’ti? ‘‘Āma, bhaginī’’ti. ‘‘Tena hi mayā saddhiṃ pañhaṃ kathethā’’ti. ‘‘Sādhu kathessāmī’’ti. 그녀는 이름에 따라 '잠부 파리바지카'라는 이름으로 불리게 되었고, 그곳을 떠나 눈에 띄는 사람마다 질문을 던지며 돌아다녔다. 그녀와 문답을 나눌 수 있는 자는 아무도 없었다. "이곳으로 잠부 파리바지카가 오고 있다"는 말을 듣기만 해도 사람들은 달아났다. 그녀는 마을이나 성읍에 탁발하러 들어갈 때, 마을 어귀에 모래 더미를 쌓고 그 위에 염부 나뭇가지를 꽂아둔 뒤 "나와 문답할 수 있는 자는 이 염부 나뭇가지를 짓밟아라"라고 말하고 마을로 들어갔다. 그 장소에 감히 접근할 수 있는 자는 아무도 없었다. 그녀는 염부 나뭇가지가 시들면 다른 나뭇가지를 취했다. 이러한 방식으로 유행하다가 사왓띠에 이르러 마을 어귀에 모래 더미를 만들고 염부 나뭇가지를 꽂아둔 뒤 전과 같은 방식으로 말하고 탁발하러 들어갔다. 많은 마을 아이들이 염부 나뭇가지를 둘러싸고 서 있었다. 그때 사리붓따 존자가 탁발을 하고 식사를 마친 뒤 성 밖으로 나오다가, 아이들이 염부 나뭇가지를 둘러싸고 서 있는 것을 보고 "이것이 무엇이냐?"라고 물었다. 아이들은 존자에게 그 사정을 설명했다. "그렇다면 아이들아, 이 나뭇가지를 짓밟아라." "존자여, 두렵습니다." "내가 질문에 답할 것이니 너희는 짓밟아라." 아이들은 존자의 말씀에 용기를 얻어 존자의 말씀대로 나뭇가지를 짓밟고 던져버렸다. 유행녀가 돌아와 아이들을 꾸짖으며 "너희와는 문답할 일이 없는데 왜 내 나뭇가지를 짓밟았느냐?"라고 말했다. 아이들은 "존자께서 짓밟게 하셨습니다"라고 답했다. "존자여, 당신께서 제 나뭇가지를 짓밟게 하셨습니까?" "그렇소, 자매여." "그렇다면 저와 문답을 나누어 주십시오." "좋소, 문답을 나눕시다." Sā vaḍḍhamānakacchāyāya pañhaṃ pucchituṃ therassa santikaṃ agamāsi, sakalanagaraṃ saṅkhubhi. ‘‘Dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathaṃ suṇissāmā’’ti nāgarā tāya saddhiṃyeva gantvā theraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Paribbājikā theraṃ [Pg.417] āha – ‘‘bhante, pucchāmi te pañha’’nti. ‘‘Puccha, bhaginī’’ti. Sā vādasahassaṃ pucchi, pucchitaṃ pucchitaṃ thero vissajjesi. Atha naṃ thero āha – ‘‘ettakā eva te pañhā, aññepi atthī’’ti? ‘‘Ettakā eva, bhante’’ti. ‘‘Tayā bahū pañhā puṭṭhā, mayampi ekaṃ pucchāma, vissajjissasi no’’ti? ‘‘Jānamānā vissajjissāmi pucchatha, bhante’’ti. Thero ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti (khu. pā. 4.1) pañhaṃ pucchi. Sā ‘‘evaṃ nāmesa vissajjetabbo’’ti ajānantī ‘‘kiṃ nāmetaṃ, bhante’’ti pucchi. ‘‘Buddhapañho nāma, bhaginī’’ti. ‘‘Mayhampi taṃ detha, bhante’’ti. ‘‘Sace mādisā bhavissasi, dassāmī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ pabbājethā’’ti. Thero bhikkhunīnaṃ ācikkhitvā pabbājesi. Sā pabbajitvā laddhūpasampadā kuṇḍalakesittherī nāma hutvā katipāhaccayeneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 그녀는 해가 기운 오후에 질문을 하기 위해 존자의 곁으로 갔고 온 성안이 들썩였다. "두 현자의 대화를 듣자"며 성안 사람들이 그녀와 함께 가서 존자에게 절하고 한쪽에 앉았다. 유행녀가 존자에게 말했다. "존자여, 당신께 질문을 드리고자 합니다." "자매여, 물어보시오." 그녀는 일천 가지 교설을 물었고, 존자는 묻는 족족 질문에 답했다. 그러자 존자가 그녀에게 말했다. "그대의 질문은 이것이 전부요, 아니면 다른 것도 더 있소?" "존자여, 이 일천 가지만이 전부입니다." "그대는 많은 질문을 던졌소. 이제 우리도 하나를 묻겠으니 답하겠소?" "존자여, 아는 것이라면 답하겠습니다. 물어보십시오." 존자는 "하나란 무엇입니까?"라고 질문을 던졌다. 그녀는 "이것은 이렇게 답해야 한다"는 것을 알지 못해 "존자여, 그것은 무엇입니까?"라고 되물었다. "자매여, 그것은 부처님의 질문(Buddhapañha)이라 하오." "존자여, 제게도 그것을 가르쳐 주십시오." "만약 그대가 나와 같은 모습이 된다면 가르쳐 주겠소." "그렇다면 저를 출가시켜 주십시오." 존자는 비구니들에게 알려 그녀를 출가시켰다. 그녀는 출가하여 구족계를 받고 '꾼달라께시 테리'라는 이름을 얻었으며, 며칠 지나지 않아 사무애해(Paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 도달했다. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘kuṇḍalakesittheriyā dhammassavanañca bahuṃ natthi, pabbajitakiccañcassā matthakaṃ pattaṃ, ekena kira corena saddhiṃ mahāsaṅgāmaṃ katvā jinitvā āgatā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mayā desitadhammaṃ ‘appaṃ vā bahuṃ vā’ti pamāṇaṃ mā gaṇhatha, anatthakaṃ padasatampi seyyo na hoti, dhammapadaṃ pana ekampi seyyova. Avasesacore jinantassa ca jayo nāma na hoti, ajjhattikakilesacore jinantasseva pana jayo nāma hotī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi – 비구들이 법당에서 이야기를 시작했다. "꾼달라께시 테리는 법을 많이 듣지도 않았는데 출가자의 임무를 완성하였구나. 듣자하니 도둑 한 명과 큰 싸움을 벌여 승리하고 왔다고 하더라." 부처님께서 오셔서 "비구들아, 지금 무슨 이야기를 나누며 앉아 있느냐?"라고 물으셨고, 그들이 그 사정을 아뢰자 이렇게 말씀하셨다. "비구들아, 내가 설한 법에 대해 적다거나 많다며 그 양을 따지지 마라. 유익함이 없는 백 편의 구절도 훌륭하지 않으며, 단 한 구절의 법구(Dhammapada)라도 그것이 훌륭한 것이다. 밖의 도둑들을 이기는 자에게는 승리라는 것이 없으나, 내면의 번뇌라는 도둑을 이기는 자에게만 승리라는 이름이 붙는 것이다." 부처님께서는 이렇게 말씀하시고 법의 인연을 이어 설하시며 이 게송들을 읊으셨다. 102. 102. ‘‘Yo ca gāthāsataṃ bhāse, anatthapadasaṃhitā; Ekaṃ dhammapadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammati. 유익함이 없는 구절로 된 백 편의 게송을 읊는 것보다, 듣고서 마음이 가라앉는 단 한 구절의 법구가 더 훌륭하다. 103. 103. ‘‘Yo sahassaṃ sahassena, saṅgāme mānuse jine; Ekañca jeyyamattānaṃ, sa ve saṅgāmajuttamo’’ti. 전쟁터에서 수백만 대군을 이기는 자보다, 오직 자기 자신 하나를 이기는 자, 그가 진정으로 전쟁에서 가장 훌륭한 승리자이다. Tattha gāthāsatanti yo ca puggalo sataparicchedā bahūpi gāthā bhāseyyāti attho. Anatthapadasaṃhitāti ākāsavaṇṇanādivasena anatthakehi padehi saṃhitā. Dhammapadanti atthasādhakaṃ khandhādipaṭisaṃyuttaṃ, ‘‘cattārimāni paribbājakā dhammapadāni. Katamāni cattāri? Anabhijjhā paribbājakā dhammapadaṃ, abyāpādo paribbājakā dhammapadaṃ, sammāsati paribbājakā dhammapadaṃ[Pg.418], sammāsamādhi paribbājakā dhammapada’’nti (a. ni. 4.30) evaṃ vuttesu catūsu dhammapadesu ekampi dhammapadaṃ seyyo. Yo sahassaṃ sahassenāti yo eko saṅgāmayodho sahassena guṇitaṃ sahassaṃ mānuse ekasmiṃ saṅgāme jineyya, dasamanussasatasahassaṃ jinitvā jayaṃ āhareyya, ayampi saṅgāmajinataṃ uttamo pavaro nāma na hoti. Ekañca jeyyamattānanti yo rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto attano lobhādikilesajayena attānaṃ jineyya. Sa ve saṅgāmajuttamoti so saṅgāmajinānaṃ uttamo pavaro saṅgāmasīsayodhoti. 거기서 '백 개의 게송(gāthāsataṃ)'이란 어떤 사람이 백 개라는 수치로 한정된 많은 게송을 말한다는 뜻이다. '유익하지 못한 문구들로 결합된 것(anatthapadasaṃhitā)'이란 하늘을 찬양하는 것 등과 같이 이익이 없는 문구들로 결합된 것을 말한다. '법구(dhammapada)'란 이익을 성취하게 하고 오온(五蘊) 등과 관련된 것이니, "이러한 네 가지 수행자의 법구가 있다. 무엇이 네 가지인가? 무탐(無貪)의 수행자 법구, 무진(無瞋)의 수행자 법구, 정념(正念)의 수행자 법구, 정정(正定)의 수행자 법구이다"(A. ni. 4.30)라고 설해진 이 네 가지 법구 중에서 단 하나의 법구라도 더 낫다. '천 배의 천(yo sahassaṃ sahassena)'이란 어떤 한 전사가 하나의 전쟁터에서 천에 천을 곱한 수인 백만 명의 사람을 이기는 것이니, 백만 명의 사람을 이기고 승리를 거두는 것을 말한다. 이러한 사람이라도 전쟁에서 승리한 자들 중에서 최고나 최상이라 불리지 않는다. '그리고 자기 자신 한 명을 이겨야 한다(ekañca jeyyamattānaṃ)'는 것은 밤에 머무는 곳이나 낮에 머무는 곳에서 내적인 명상 주제를 살피며 자신의 탐욕 등의 번뇌를 이김으로써 자기 자신을 이기는 자를 말한다. '그가 참으로 전쟁의 최고 승리자이다(sa ve saṅgāmajuttamo)'라는 것은 그가 전쟁의 승리자들 중에서 최고이며 최상인 전쟁의 총사령관이라는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. Kuṇḍalakesittherīvatthu tatiyaṃ. 쿤달라케시 테리(비구니) 이야기, 세 번째가 끝났다. 4. Anatthapucchakabrāhmaṇavatthu 4. 아낫타뿟차카(무익함을 묻는) 바라문 이야기. Attā haveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto anatthapucchakaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. '아따 하웨(attā have, 자신을 참으로)'로 시작되는 이 법문을 스승께서 제타와나 사원에 머무실 때 아낫타뿟차카 바라문을 인연으로 설하셨다. So kira brāhmaṇo ‘‘kiṃ nu kho sammāsambuddho atthameva jānāti, udāhu anatthampi, pucchissāmi na’’nti satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘bhante, tumhe atthameva jānātha maññe, no anattha’’nti? ‘‘Atthañcāhaṃ, brāhmaṇa, jānāmi anatthañcā’’ti. ‘‘Tena hi me anatthaṃ kathethā’’ti. Athassa satthā imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 의하면, 그 바라문은 "과연 정등각자께서는 이로운 것(attha)만을 아시는가, 아니면 해로운 것(anattha)도 아시는가? 내가 그것을 여쭈어 보리라"라고 생각하고 스승께 다가가 여쭈었다. "세존이시여, 당신께서는 이로운 것만을 아시고 해로운 것은 모르시는 것 같습니다." "바라문이여, 나는 이로운 것도 알고 해로운 것도 안다." "그렇다면 제게 해로운 것에 대해 말씀해 주십시오." 그러자 스승께서 그에게 이 게송을 읊으셨다. ‘‘Ussūraseyyaṃ ālasyaṃ, caṇḍikkaṃ dīghasoṇḍiyaṃ; Ekassaddhānagamanaṃ paradārūpasevanaṃ; Etaṃ brāhmaṇa sevassu, anatthaṃ te bhavissatī’’ti. "해 뜰 때까지 잠자기, 게으름, 거칠고 사나움, 오랜 술 마심, 혼자서 먼 길 가기, 남의 아내를 범하는 것, 바라문이여, 이런 것들을 멀리하라. 이것들이 그대에게 해로운 것이 되리라." Taṃ sutvā brāhmaṇo sādhukāramadāsi ‘‘sādhu sādhu, gaṇācariya, gaṇajeṭṭhaka, tumhe atthañca jānātha anatthañcā’’ti. ‘‘Evaṃ kho, brāhmaṇa, atthānatthajānanako nāma mayā sadiso natthī’’ti. Athassa satthā ajjhāsayaṃ upadhāretvā, ‘‘brāhmaṇa, kena kammena jīvasī’’ti pucchi. ‘‘Jūtakammena, bho gotamā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te jayo hoti parājayo’’ti[Pg.419]. ‘‘Jayopi hoti parājayopī’’ti vutte, ‘‘brāhmaṇa, appamattako esa, paraṃ jinantassa jayo nāma na seyyo. Yo pana kilesajayena attānaṃ jināti, tassa jayo seyyo. Na hi taṃ jayaṃ koci apajayaṃ kātuṃ sakkotī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi – 그 말을 듣고 바라문은 "훌륭하십니다, 가나차리야(스승들의 스승)이시여, 가나젯타카(집단의 우두머리)이시여, 당신께서는 이로운 것도 아시고 해로운 것도 아시는군요"라며 찬탄했다. "바라문이여, 이와 같이 이로운 것과 해로운 것을 아는 자 중에 나와 같은 자는 없다." 그때 스승께서는 그의 의도를 살피시고 "바라문이여, 그대는 무슨 일을 하며 살아가는가?"라고 물으셨다. "고타마시여, 주사위 도박을 하며 살아갑니다." "그대는 이기는가, 지는가?" "이길 때도 있고 질 때도 있습니다."라고 대답하자, "바라문이여, 그것은 대수롭지 않은 것이다. 타인을 이기는 승리는 수승하지 않다. 그러나 번뇌를 이김으로써 자기 자신을 이기는 자의 승리가 수승하다. 그 승리는 아무도 패배로 돌릴 수 없기 때문이다."라고 말씀하시고, 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송들을 읊으셨다. 104. 104. ‘‘Attā have jitaṃ seyyo, yā cāyaṃ itarā pajā; Attadantassa posassa, niccaṃ saññatacārino. "실로 자신을 이기는 것이 낫다, 다른 사람들(pajū)을 이기는 것보다. 자신을 길들인 사람, 항상 (몸과 말과 마음을) 단속하며 살아가는 사람의 (승리는)," 105. 105. ‘‘Neva devo na gandhabbo, na māro saha brahmunā; Jitaṃ apajitaṃ kayirā, tathārūpassa jantuno’’ti. "신도 건달바도, 범천과 함께한 마라도, 그러한 사람의 승리를 패배로 돌릴 수 없다." Tattha haveti nipāto. Jitanti liṅgavipallāso, attano kilesajayena attā jito seyyoti attho. Yā cāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā jūtena vā dhanaharaṇena vā saṅgāmena vā balābhibhavena vā jitā bhaveyya, taṃ jinantena yaṃ jitaṃ, na taṃ seyyoti attho. Kasmā pana tadeva jitaṃ seyyo, idaṃ na seyyoti? Yasmā attadantassa…pe… tathārūpassa jantunoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā hi yvāyaṃ nikkilesatāya attadanto poso, tassa attadantassa kāyādīhi niccaṃ saññatacārino evarūpassa imehi kāyasaññamādīhi saññatassa jantuno devo vā gandhabbo vā māro vā brahmunā saha uṭṭhahitvā ‘‘ahamassa jitaṃ apajitaṃ karissāmi, maggabhāvanāya pahīne kilese puna uppādessāmī’’ti ghaṭentopi vāyamantopi yathā dhanādīhi parājito pakkhantaro hutvā itarena jitaṃ puna jinanto apajitaṃ kareyya, ‘‘evaṃ apajitaṃ kātuṃ neva sakkuṇeyyā’’ti. 거기서 '하웨(have)'는 불변사이다. '지땅(jitaṃ)'은 격의 변화가 있는 표현으로, 자신의 번뇌를 이김으로써 자기 자신을 이기는 것이 더 낫다는 뜻이다. '그리고 그 밖의 다른 사람들'이란 자기 자신을 이긴 자를 제외한 나머지 중생들이 도박이나 재물 탈취, 전쟁 혹은 힘의 압도 등을 통해 이긴 것을 말한다. 그런 이김을 통해 얻은 승리는 수승하지 않다는 뜻이다. 그렇다면 왜 자기 자신을 이기는 것만이 수승하고, 타인을 이기는 것은 수승하지 않은가? '자신을 길들인 사람... 그러한 사람의'라는 구절 때문이다. 이 말은 번뇌가 없으므로 자신을 길들인 사람, 몸 등으로 항상 단속하며 행하는 사람, 이러한 신체적 단속 등으로 제어된 사람의 승리는, 신이나 건달바나 범천과 함께한 마라가 나타나 "내가 이 사람의 승리를 패배로 만들리라, 도를 닦아 이미 버려진 번뇌를 다시 일어나게 하리라"라고 애쓰고 노력하더라도, 마치 재물 등으로 인해 패배했다가 다시 세력을 규합하여 타인이 이긴 것을 다시 이겨서 패배로 돌리는 것처럼, 그렇게 패배로 돌릴 수 없다는 뜻이다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. Anatthapucchakabrāhmaṇavatthu catutthaṃ. 아낫타뿟차카 바라문 이야기, 네 번째가 끝났다. 5. Sāriputtattherassa mātulabrāhmaṇavatthu 5. 사리뿟따 어른 스님의 외삼촌 바라문 이야기. Māse [Pg.420] māseti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sāriputtattherassa mātulabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. '마세 마세(māse māse, 달마다 달마다)'로 시작되는 이 법문을 스승께서 벨루와나(죽림) 사원에 머무실 때 사리뿟따 어른 스님의 외삼촌 바라문을 인연으로 설하셨다. Thero kira tassa santikaṃ gantvā āha – ‘‘kiṃ nu kho, brāhmaṇa, kiñcideva kusalaṃ karosī’’ti? ‘‘Karomi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ karosī’’ti? ‘‘Māse māse sahassapariccāgena dānaṃ dammī’’ti. ‘‘Kassa desī’’ti? ‘‘Nigaṇṭhānaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ patthayanto’’ti? ‘‘Brahmalokaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana brahmalokassa ayaṃ maggo’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Ko evamāhā’’ti? ‘‘Ācariyehi me kathitaṃ, bhante’’ti. ‘‘No tvaṃ brahmalokassa maggaṃ jānāsi, nāpi te ācariyā, satthāva eko jānāti, ehi, brāhmaṇa, brahmalokassa te maggaṃ kathāpessāmī’’ti taṃ ādāya satthu santikaṃ netvā, ‘‘bhante, ayaṃ brāhmaṇo evamāhā’’ti, ‘‘taṃ pavattiṃ ārocetvā sādhu vatassa brahmalokassa maggaṃ kathethā’’ti. Satthā ‘‘evaṃ kira, brāhmaṇā’’ti pucchitvā ‘‘āma, bho gotamā’’ti vutte, ‘‘brāhmaṇa, tayā evaṃ dadamānena vassasataṃ dinnadānatopi muhuttamattaṃ pasannacittena mama sāvakassa olokanaṃ vā kaṭacchubhikkhāmattadānaṃ vā mahapphalatara’’nti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 의하면, 어른 스님(사리뿟따)께서 그에게 가서 물으셨다. "바라문이여, 그대는 어떤 공덕이라도 짓고 있는가?" "짓고 있습니다, 존자시여." "무엇을 하는가?" "달마다 달마다 천(금)을 보시하며 공덕을 쌓고 있습니다." "누구에게 주는가?" "니간타(니간타파 출가자)들에게 줍니다, 존자시여." "무엇을 바라고 주는가?" "범천의 세상(범천계)을 바라고 줍니다, 존자시여." "그렇다면 이것이 범천계로 가는 길인가?" "그렇습니다, 존자시여." "누가 그렇게 말했는가?" "제 스승님들이 말씀하셨습니다, 존자시여." "그대도 범천계로 가는 길을 모르고, 그대의 스승들도 알지 못한다. 오직 스승(부처님) 한 분만이 아신다. 바라문이여, 오너라. 그대에게 범천계로 가는 길을 설하시게 하겠다." 그러고는 그를 데리고 스승의 처소로 가서 "세존이시여, 이 바라문이 이와 같이 말합니다"라고 그 사정을 아뢰고, "부디 그에게 범천계로 가는 길을 설해 주십시오"라고 요청했다. 스승께서 "바라문이여, 정말 그러한가?"라고 물으셨고, "그렇습니다, 고타마시여"라고 대답하자, "바라문이여, 그대가 그렇게 보시하며 백 년 동안 보시한 것보다, 청정한 마음으로 내 제자를 단 한 순간이라도 바라보거나 혹은 한 숟가락의 밥이라도 보시하는 것이 훨씬 더 큰 결실이 있다"라고 말씀하시고 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 106. 106. ‘‘Māse māse sahassena, yo yajetha sataṃ samaṃ; Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye; Sāyeva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. "달마다 달마다 천(금)을 들여 백 년 동안 공덕을 닦는 것보다, (수행으로) 자신을 닦은 분께 단 한 순간이라도 공양을 올리는 것, 그 공양이 백 년 동안 올린 보시보다 더 수승하다." Tattha sahassenāhi sahassapariccāgena. Yo yajetha sataṃ samanti yo vassasataṃ māse māse sahassaṃ pariccajanto lokiyamahājanassa dānaṃ dadeyya, ekañca bhāvitattānanti yo pana ekaṃ sīlādiguṇavisesena vaḍḍhitaattānaṃ heṭṭhimakoṭiyā sotāpannaṃ, uparimakoṭiyā khīṇāsavaṃ gharadvāraṃ sampattaṃ kaṭacchubhikkhādānavasena vā yāpanamattaāhāradānavasena vā thūlasāṭakadānamattena vā pūjeyya. Yaṃ itarena vassasataṃ hutaṃ. Tato sāyeva pūjanā seyyo. Seṭṭho uttamoti atthoti. 거기서 'sahassena'란 천 금을 보시함에 의해서라는 뜻이다. 'yo yajetha sataṃ samanti'란 어떤 사람이 백 년 동안 매달 매달 천 금을 보시하면서 세속의 많은 사람들에게 보시를 하는 것을 말한다. 'ekañca bhāvitattānanti'란 어떤 사람이 계(戒) 등의 특별한 덕으로 자신을 닦은 한 분의 성자, 즉 낮게는 예류자로부터 높게는 번뇌가 다한 아라한에 이르기까지, 집 문 앞에 당도한 분에게 한 숟가락의 음식 보시나 목숨을 연명할 정도의 음식 보시, 혹은 거친 옷 한 벌의 보시로 공양하는 것을 말한다. 다른 사람이 백 년 동안 공양한 것보다 그 한 번의 공양이 더 수승하고 최고이며 으뜸이라는 의미이다. Desanāvasāne [Pg.421] so brāhmaṇo sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 그 바라문은 예류과에 도달하였고, 다른 많은 사람들도 예류과 등에 도달하였다. Sāriputtattherassa mātulabrāhmaṇavatthu pañcamaṃ. 사리풋타 장로의 외삼촌 바라문 이야기, 다섯 번째가 끝났다. 6. Sāriputtattherassa bhāgineyyavatthu 6. 사리풋타 장로의 조카 이야기 Yo ca vassasataṃ jantūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sāriputtattherassa bhāgineyyaṃ ārabbha kathesi. ‘Yo ca vassasataṃ jantū’로 시작되는 이 법문은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 사리풋타 장로의 조카를 인연으로 하여 말씀하셨다. Tampi hi thero upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, kusalaṃ karosī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ karosī’’ti? ‘‘Māse māse ekaṃ ekaṃ pasuṃ ghātetvā aggiṃ paricarāmī’’ti. ‘‘Kimatthaṃ evaṃ karosī’’ti? ‘‘Brahmalokamaggo kireso’’ti. ‘‘Kenevaṃ kathita’’nti? ‘‘Ācariyehi me, bhante’’ti. ‘‘Neva tvaṃ brahmalokassa maggaṃ jānāsi, nāpi te ācariyā, ehi, satthu santikaṃ gamissāmā’’ti taṃ satthu santikaṃ netvā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘imassa, bhante, brahmalokassa maggaṃ kathethā’’ti āha. Satthā ‘‘evaṃ kirā’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, bho gotamā’’ti vutte, ‘‘brāhmaṇa, vassasatampi evaṃ aggiṃ paricarantassa tava aggipāricariyā mama sāvakassa taṅkhaṇamattaṃ pūjampi na pāpuṇātī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 장로가 그 조카에게 가서 물었다. “바라문이여, 그대는 선업을 짓고 있는가?” “예, 존자여.” “무슨 일을 하는가?” “매달 매달 짐승 한 마리를 잡아 불을 섬기고(화신 공양) 있습니다.” “무엇을 위해 그렇게 하는가?” “이것이 범천의 세계로 가는 길이라고 합니다.” “누가 그렇게 말했는가?” “저의 스승들께서 말씀하셨습니다.” “그대도 범천의 세계로 가는 길을 모르고, 그대의 스승들도 알지 못한다. 오라, 부처님께 가자.” 장로는 그를 부처님 처소로 데려가서 그 사정을 말씀드리고, “존자여, 이 바라문에게 범천의 세계로 가는 길을 설해 주십시오”라고 청했다. 부처님께서는 “정말 그러하냐?”라고 물으셨고, 그가 “그러합니다, 고타마시여”라고 대답하자, 부처님께서는 “바라문이여, 백 년 동안 그렇게 불을 섬긴다 하더라도, 그대의 그 공양은 내 제자(성자)에게 아주 짧은 순간 공양하는 것의 발치에도 미치지 못한다”라고 말씀하시며 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 107. 107. ‘‘Yo ca vassasataṃ jantu, aggiṃ paricare vane; Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye; Sāyeva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. “백 년 동안 숲속에서 불을 섬기는 것보다, 자신을 닦은 분(성자)에게 잠시라도 공양하는 것이 더 나으니, 백 년 동안 제물을 바치는 것보다 그 공양이 훨씬 수승하다.” Tattha jantūti sattādhivacanametaṃ. Aggiṃ paricare vaneti nippapañcabhāvapatthanāya vanaṃ pavisitvāpi tattha aggiṃ paricareyya. Sesaṃ purimasadisamevāti. 거기서 '잔뚜(jantū)'란 중생을 일컫는 말이다. '숲에서 불을 섬긴다(aggiṃ paricare vane)'란 번뇌가 없는 상태를 염원하며 숲에 들어가 그곳에서 불을 섬기는 것을 의미한다. 나머지는 이전과 같다. 이것이 게송의 의미이다. Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphalaṃ pāpuṇi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 그 바라문은 예류과에 도달하였고, 다른 많은 사람들도 예류과 등에 도달하였다. Sāriputtattherassa bhāgineyyavatthu chaṭṭhaṃ. 사리풋타 장로의 조카 이야기, 여섯 번째가 끝났다. 7. Sāriputtattherassa sahāyakabrāhmaṇavatthu 7. 사리풋타 장로의 친구 바라문 이야기 Yaṃ [Pg.422] kiñci yiṭṭhaṃ vāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sāriputtattherassa sahāyakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. ‘Yaṃ kiñci yiṭṭhaṃ vā’로 시작되는 이 법문은 스승께서 벨루바나에 머무실 때 사리풋타 장로의 친구 바라문을 인연으로 하여 말씀하셨다. Tampi hi thero upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, kiñci kusalaṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ karosī’’ti? ‘‘Yiṭṭhayāgaṃ yajāmī’’ti. ‘‘Tadā kira taṃ yāgaṃ mahāpariccāgena yaja’’nti. Ito paraṃ thero purimanayeneva pucchitvā taṃ satthu santikaṃ netvā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘imassa, bhante, brahmalokassa maggaṃ kathethā’’ti āha. Satthā, ‘‘brāhmaṇa, evaṃ kirā’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, bho gotamā’’ti vutte, ‘‘brāhmaṇa, tayā saṃvaccharaṃ yiṭṭhayāgaṃ yajantena lokiyamahājanassa dinnadānaṃ pasannacittena mama sāvakānaṃ vandantānaṃ uppannakusalacetanāya catubhāgamattampi na agghatī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 장로가 그에게 가서 물었다. “바라문이여, 어떤 선업을 짓고 있는가?” “예, 존자여.” “무엇을 하는가?” “제물을 바치는 제사(yiṭṭhayāga)를 지냅니다.” 그때 그는 막대한 재물을 내어 제사를 지냈다고 한다. 이후 장로는 이전과 같은 방식으로 물어보고 그를 부처님께 데려가 사정을 말씀드린 후, “존자여, 이 바라문에게 범천의 세계로 가는 길을 설해 주십시오”라고 청했다. 부처님께서 “바라문이여, 정말 그러하냐?”라고 물으셨고, 그가 “그러합니다, 고타마시여”라고 대답하자, 부처님께서는 “바라문이여, 그대가 일 년 동안 제사를 지내며 세속의 많은 사람들에게 베푸는 보시는, 청정한 마음으로 내 제자인 성자들에게 절을 하는 이의 선한 의지(kusalacetana)의 4분의 1만큼의 가치도 없다”라고 말씀하시며 인연을 맺어 법을 설하시며 이 게송을 읊으셨다. 108. 108. ‘‘Yaṃ kiñci yiṭṭhaṃ va hutaṃ va loke,Saṃvaccharaṃ yajetha puññapekkho; Sabbampi taṃ na catubhāgameti,Abhivādanā ujjugatesu seyyo’’ti. “공덕을 바라는 이가 이 세상에서 일 년 동안 바치는 그 어떤 제물이나 보시도, 올곧은 분들(성자들)에게 경배드리는 것의 4분의 1에도 미치지 못하니, 올곧은 분들을 경배하는 것이야말로 진정 수승하다.” Tattha yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānavacanametaṃ. Yiṭṭhanti yebhuyyena maṅgalakiriyādivasesu dinnadānaṃ. Hutanti abhisaṅkharitvā kataṃ pāhunadānañceva, kammañca phalañca saddahitvā katadānañca. Saṃvaccharaṃ yajethāti ekasaṃvaccharaṃ nirantarameva vuttappakāraṃ dānaṃ sakalacakkavāḷepi lokiyamahājanassa dadeyya. Puññapekkhoti puññaṃ icchanto. Ujjugatesūti heṭṭhimakoṭiyā sotāpannesu uparimakoṭiyā khīṇāsavesu. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘evarūpesu pasannacittena sarīraṃ onamitvā vandantassa kusalacetanāya yaṃ phalaṃ, tato catubhāgampi sabbaṃ taṃ dānaṃ na agghati, tasmā ujugatesu abhivādanameva seyyo’’ti. 거기서 ‘yaṃ kiñci’란 남김없이 모든 것을 포함하는 말이다. ‘yiṭṭha’란 대개 길상스러운 날 등에 베푸는 보시를 말한다. ‘huta’란 정성껏 준비하여 손님들에게 베푸는 보시나 업과 그 과보를 믿고 행하는 보시를 말한다. ‘saṃvaccharaṃ yajetha’란 일 년 내내 끊임없이 앞서 말한 것과 같은 보시를 온 세상의 세속 사람들에게 베푸는 것을 말한다. ‘puññapekkho’란 공덕을 바라는 자이다. ‘ujjugatesu’란 낮게는 예류자로부터 높게는 아라한에 이르기까지를 말한다. 즉, “이와 같은 분들에게 청정한 마음으로 몸을 굽혀 경배하는 이의 선한 의지에서 생기는 그 과보의 4분의 1만큼도 그 모든 보시는 가치가 없으므로, 올곧은 분들에게 경배하는 것이야말로 수승하다”라는 뜻이다. Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법이 끝났을 때 그 바라문은 예류과에 도달하였고, 다른 많은 사람들도 예류과 등에 도달하였다. Sāriputtattherassa sahāyakabrāhmaṇavatthu sattamaṃ. 사리풋타 장로의 친구 바라문 이야기, 일곱 번째가 끝났다. 8. Āyuvaḍḍhanakumāravatthu 8. 아유왓다나 도령 이야기 Abhivādanasīlissāti [Pg.423] imaṃ dhammadesanaṃ satthā dīghalaṅghikaṃ nissāya araññakuṭiyaṃ viharanto dīghāyukumāraṃ ārabbha kathesi. ‘Abhivādanasīlissa’로 시작되는 이 법문은 스승께서 디갈랑기까 근처의 숲속 오두막에 머무실 때 디가유 도령(장수 도령)을 인연으로 하여 말씀하셨다. Dīghalaṅghikanagaravāsino kira dve brāhmaṇā bāhirakapabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭhacattālīsa vassāni tapacaraṇaṃ kariṃsu. Tesu eko ‘‘paveṇi me nassissati, vibbhamissāmī’’ti cintetvā attanā kataṃ tapaṃ paresaṃ vikkiṇitvā gosatena ceva kahāpaṇasatena ca saddhiṃ bhariyaṃ labhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapesi. Athassa bhariyā puttaṃ vijāyi. Itaro panassa sahāyako pavāsaṃ gantvā punadeva taṃ nagaraṃ paccāgami. So tassa āgatabhāvaṃ sutvā puttadāraṃ ādāya sahāyakassa dassanatthāya agamāsi. Gantvā puttaṃ mātu hatthe datvā sayaṃ tāva vandi, mātāpi puttaṃ pitu hatthe datvā vandi. So ‘‘dīghāyukā hothā’’ti āha, putte pana vandāpite tuṇhī ahosi. Atha naṃ ‘‘kasmā, bhante, amhehi vandite ‘dīghāyukā hothā’ti vatvā imassa vandanakāle kiñci na vadethā’’ti āha. ‘‘Imasseko antarāyo atthi, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Kittakaṃ jīvissati, bhante’’ti? ‘‘Sattāhaṃ, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Paṭibāhanakāraṇaṃ atthi, bhante’’ti? ‘‘Nāhaṃ paṭibāhanakāraṇaṃ jānāmī’’ti. ‘‘Ko pana jāneyya, bhante’’ti? ‘‘Samaṇo gotamo jāneyya, tassa santikaṃ gantvā pucchāhī’’ti. ‘‘Tattha gacchanto tapaparihānito bhāyāmī’’ti. ‘‘Sace te puttasineho atthi, tapaparihāniṃ acintetvā tassa santikaṃ gantvā pucchāhī’’ti. 전해지는 바에 따르면 디갈랑기카 시에 사는 두 브라민이 외도로 출가하여 48년 동안 고행을 닦았습니다. 그들 중 한 명이 '나의 가문이 끊기겠구나, 환속해야겠다'라고 생각하고는, 자신이 닦은 고행의 공덕을 타인에게 팔아 소 백 마리와 백 카하파나와 함께 아내를 얻어 가정을 꾸렸습니다. 그 후 그의 아내가 아들을 낳았습니다. 한편 그의 친구인 다른 수행자는 타지로 떠났다가 다시 그 디갈랑기카 시로 돌아왔습니다. 그는 친구가 돌아왔다는 소식을 듣고 처자를 데리고 친구를 만나러 갔습니다. 도착하여 아들을 어머니의 손에 맡기고 자신이 먼저 절을 하였고, 어머니 또한 아들을 아버지의 손에 맡기고 절을 하였습니다. 수행자 친구는 '장수하십시오'라고 말했지만, 아이에게 절을 시킬 때는 침묵을 지켰습니다. 그러자 그가 '존자시여, 어찌하여 저희가 절할 때는 장수하라고 하시더니, 이 아이가 절할 때는 아무 말씀도 하지 않으십니까?'라고 물었습니다. 수행자가 '브라민이여, 이 아이에게 한 가지 장애가 있소'라고 답했습니다. '존자시여, 얼마나 살겠습니까?' '브라민이여, 7일이라오.' '존자시여, 이를 막을 방도가 있겠습니까?' '나는 그 방도를 모르오.' '존자시여, 그렇다면 누가 알겠습니까?' '사문 고타마라면 아실 것이니, 그분께 가서 물어보시오.' '그곳에 가자니 고행의 공덕이 줄어들까 두렵습니다.' '만약 그대에게 아들에 대한 사랑이 있다면, 고행의 공덕이 줄어드는 것을 걱정하지 말고 그분께 가서 물어보시오.' So satthu santikaṃ gantvā sayaṃ tāva vandi. Satthā ‘‘dīghāyuko hohī’’ti āha, pajāpatiyā vandanakālepi tassā tatheva vatvā puttassa vandāpanakāle tuṇhī ahosi. So purimanayeneva satthāraṃ pucchi, satthāpi tatheva byākāsi. So kira brāhmaṇo sabbaññutaññāṇaṃ apaṭivijjhitvāva attano mantaṃ sabbaññutaññāṇena saṃsandesi, paṭibāhanūpāyaṃ pana na jānāti. Brāhmaṇo satthāraṃ pucchi – ‘‘atthi pana, bhante, paṭibāhanūpāyo’’ti? ‘‘Bhaveyya, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Kiṃ bhaveyyā’’ti? ‘‘Sace tvaṃ attano gehadvāre maṇḍapaṃ kāretvā tassa majjhe pīṭhikaṃ kāretvā taṃ parikkhipanto aṭṭha vā soḷasa vā āsanāni [Pg.424] paññāpetvā tesu mama sāvake nisīdāpetvā sattāhaṃ nirantaraṃ parittaṃ kātuṃ sakkuṇeyyāsi, evamassa antarāyo nasseyyā’’ti. ‘‘Bho gotama, mayā maṇḍapādīni sakkā kātuṃ, tumhākaṃ pana sāvake kathaṃ lacchāmī’’ti? ‘‘Tayā ettake kate ahaṃ mama sāvake pahiṇissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bho gotamā’’ti so attano gehadvāre sabbaṃ kiccaṃ niṭṭhāpetvā satthu santikaṃ agamāsi. Satthā bhikkhū pahiṇi, te gantvā tattha nisīdiṃsu, dārakampi pīṭhikāyaṃ nipajjāpesuṃ, bhikkhū sattarattindivaṃ nirantaraṃ parittaṃ bhaṇiṃsu, sattame divase sāyaṃ satthā āgacchi. Tasmiṃ āgate sabbacakkavāḷadevatā sannipatiṃsu. Eko pana avaruddhako nāma yakkho dvādasa saṃvaccharāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā tassa santikā varaṃ labhanto ‘‘ito sattame divase imaṃ dārakaṃ gaṇheyyāsī’’ti labhi. Tasmā sopi āgantvā aṭṭhāsi. 그 브라민은 부처님 처소로 가서 자신이 먼저 절을 했습니다. 부처님께서는 '장수하십시오'라고 말씀하셨고, 그의 아내가 절을 할 때도 똑같이 말씀하셨으나, 아들을 절 시킬 때는 침묵하셨습니다. 그는 이전과 같은 방식으로 부처님께 여쭈었고, 부처님께서도 똑같이 답변하셨습니다. 전해지는 바에 따르면, 그 브라민은 일체지자(一切智者)의 지혜를 온전히 통찰하지 못한 채 자신의 베다 지식을 부처님의 일체지(一切智)와 비교해 보았으나, 장애를 막는 방법은 알지 못했습니다. 브라민이 부처님께 여쭈었습니다. '존자 고타마여, 혹시 장애를 막을 방도가 있습니까?' 부처님께서 '브라민이여, 방도가 있을 것이오'라고 하셨습니다. '그것이 무엇입니까?' '만약 그대가 자신의 집 문 앞에 만다파(정자)를 짓고 그 중앙에 침상을 둔 뒤, 그 주위로 여덟 개 혹은 열여섯 개의 좌석을 마련하여 나의 제자들을 앉게 하고, 7일 동안 쉬지 않고 호구경(Paritta)을 암송하게 할 수 있다면, 이 아이의 장애가 사라질 것이오.' '고타마시여, 만다파를 짓는 일 등은 할 수 있습니다만, 당신의 제자들을 어떻게 모실 수 있겠습니까?' '그대가 그만큼 준비를 하면 내가 나의 제자들을 보내겠소.' '좋습니다, 고타마시여.' 그는 집 문 앞에 모든 준비를 마치고 부처님께 가서 알렸습니다. 부처님께서는 비구들을 보내셨고, 그들은 가서 좌석에 앉았습니다. 아이를 침상에 눕혔고, 비구들은 7일 밤낮으로 쉬지 않고 호구경을 암송했습니다. 7일째 되는 날 저녁에 부처님께서 직접 오셨습니다. 부처님께서 오시자 온 우주의 천신들이 모여들었습니다. 그런데 아와룻다카라는 이름의 한 야차가 12년 동안 웨사와나 천왕을 시봉하여, 그로부터 '지금으로부터 7일째 되는 날에 이 아이를 잡아와도 좋다'라는 허락을 받아 두었습니다. 그래서 그 또한 아이를 잡아가기 위해 와서 서 있었습니다. Satthari pana tattha gate mahesakkhāsu devatāsu sannipatitāsu appesakkhā devatā osakkitvā osakkitvā okāsaṃ alabhamānā dvādasa yojanāni paṭikkamiṃsu. Avaruddhakopi tatheva paṭikkami, satthāpi sabbarattiṃ parittamakāsi. Sattāhe vītivatte avaruddhako dārakaṃ na labhi. Aṭṭhame pana divase aruṇe uggatamatte dārakaṃ ānetvā satthāraṃ vandāpesuṃ. Satthā ‘‘dīghāyuko hohī’’ti āha. ‘‘Kīvaciraṃ pana, bho gotama, dārako ṭhassatī’’ti? ‘‘Vīsavassasataṃ, brāhmaṇā’’ti. Athassa ‘‘āyuvaḍḍhanakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. So vuddhimanvāya pañcahi upāsakasatehi parivuto vicari. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, āyuvaḍḍhanakumārena kira sattame divase maritabbaṃ abhavissa, so idāni vīsavassasataṭṭhāyī hutvā pañcahi upāsakasatehi parivuto vicarati, atthi maññe imesaṃ sattānaṃ āyuvaḍḍhanakāraṇa’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, na kevalaṃ āyuvaḍḍhanameva, ime pana sattā guṇavante vandantā abhivādentā catūhi kāraṇehi vaḍḍhanti, parissayato muccanti, yāvatāyukameva tiṭṭhantī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 부처님께서 그곳에 오시고 위력이 큰 천신들이 모여들자, 위력이 작은 천신들은 뒤로 밀려나 자리를 얻지 못하고 12유순 밖으로 물러났습니다. 아와룻다카 야차 또한 그와 같이 물러나야 했습니다. 부처님께서도 밤새도록 호구경을 암송하셨습니다. 7일이 지나자 아와룻다카 야차는 아이를 데려갈 기회를 얻지 못했습니다. 8일째 되는 날 동이 틀 무렵, 사람들이 아이를 데려와 부처님께 절을 시켰습니다. 부처님께서는 '장수하십시오'라고 말씀하셨습니다. '고타마시여, 이 아이는 얼마나 오래 살겠습니까?' '브라민이여, 120년을 살 것이오.' 그리하여 그들은 아이의 이름을 '아유왓다나(수명 증장) 학도'라고 지었습니다. 그는 자라나서 500명의 우바새들에게 둘러싸여 다녔습니다. 어느 날 법당에서 비구들이 이야기를 시작했습니다. '도반들이여, 보십시오. 아유왓다나 학도는 7일째 되는 날 죽을 운명이었다고 하는데, 지금은 120세까지 살게 되어 500명의 우바새들을 거느리고 다니고 있습니다. 참으로 중생들에게 수명이 늘어나는 원인이 있는 것 같습니다.' 부처님께서 오셔서 '비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있느냐?'라고 물으셨고, 비구들이 그 내용을 말씀드리자, '비구들이여, 단지 수명만 늘어나는 것이 아니다. 중생들이 덕 있는 이들을 존경하고 예배하면 네 가지 원인으로 공덕이 증장하고, 위험에서 벗어나며, 천수(天壽)를 누리게 된다'라고 말씀하시고 게송을 읊으셨습니다. 109. 109. ‘‘Abhivādanasīlissa[Pg.425], niccaṃ vuḍḍhāpacāyino; Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. 예배하는 성품을 지닌 이, 항상 어른들을 공경하는 이에게는 네 가지 법이 증장하나니, 수명과 용모와 행복과 힘이라네. Tattha abhivādanasīlissāti vandanasīlissa, abhiṇhaṃ vandanakiccapasutassāti attho. Vuḍḍhāpacāyinoti gihissa vā tadahupabbajite daharasāmaṇerepi, pabbajitassa vā pana pabbajjāya vā upasampadāya vā vuḍḍhatare guṇavuḍḍhe apacāyamānassa, abhivādanena vā niccaṃ pūjentassāti attho. Cattāro dhammā vaḍḍhantīti āyumhi vaḍḍhamāne yattakaṃ kālaṃ taṃ vaḍḍhati, tattakaṃ itarepi vaḍḍhantiyeva. Yena hi paññāsavassaāyusaṃvattanikaṃ kusalaṃ kataṃ, pañcavīsativassakāle cassa jīvitantarāyo uppajjeyya, so abhivādanasīlatāya paṭippassambhati, so yāvatāyukameva tiṭṭhati, vaṇṇādayopissa āyunāva saddhiṃ vaḍḍhanti. Ito uttaripi eseva nayo. Anantarāyena pavattassāyuno vaḍḍhanaṃ nāma natthi. 게송에서 '예배하는 성품을 지닌 이(abhivādanasīlissa)'란 항상 절하는 일을 습관처럼 행하는 사람을 뜻합니다. '어른들을 공경하는 이(vuḍḍhāpacāyino)'란 재가자의 경우 자신보다 나이가 많거나 계덕(戒德) 등의 덕망이 높은 이를, 출가자의 경우 법계가 높거나 덕망 있는 어른, 혹은 심지어 그날 출가한 사미에게라도 존경을 표하며 항상 예배하고 공경하는 사람을 의미합니다. '네 가지 법이 증장한다(cattāro dhammā vaḍḍhanti)'는 것은 수명이 늘어남에 따라 그 기간 동안 용모, 행복, 힘 또한 함께 증장한다는 뜻입니다. 참으로 어떤 사람이 50년을 살 수 있는 선업을 지었으나 25세 때 목숨을 위태롭게 하는 장애가 생겼을 경우, 그가 평소 예배하고 공경하는 덕성을 지녔다면 그 장애가 가라앉아 본래의 수명만큼 살게 됩니다. 이때 용모 등도 수명과 함께 좋아집니다. 이보다 더 큰 장애가 있을 때도 이와 같은 이치가 적용됩니다. 다만, 장애가 없는 상태에서 (카르마로 정해진) 수명 이상으로 늘어나는 것은 없습니다. Desanāvasāne āyuvaḍḍhanakumāro pañcahi upāsakasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 아유왓다나 동자는 오백 명의 재가 신도들과 함께 예류과를 증득하였고, 다른 많은 이들도 예류과 등의 성과에 도달하였다. Āyuvaḍḍhanakumāravatthu aṭṭhamaṃ. 여덟 번째 아유왓다나 동자 이야기가 끝났다. 9. Saṃkiccasāmaṇeravatthu 9. 상낏짜 사미 이야기 Yo ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto saṃkiccasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi. 스승께서는 제타바나 정사에 머무실 때, '백 년을 살지라도'로 시작되는 이 법문을 상낏짜 사미와 관련하여 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kira tiṃsamattā kulaputtā satthu dhammakathaṃ sutvā sāsane uraṃ datvā pabbajiṃsu. Te upasampadāya pañcavassā hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ganthadhuraṃ vipassanādhuranti dve dhurānīti sutvā ‘‘mayaṃ mahallakakāle pabbajitā’’ti ganthadhure ussāhaṃ akatvā vipassanādhuraṃ pūretukāmā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā, ‘‘bhante, ekaṃ araññāyatanaṃ gamissāmā’’ti satthāraṃ āpucchiṃsu. Satthā ‘‘kataraṃ ṭhānaṃ gamissathā’’ti pucchitvā ‘‘asukaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘tattha tesaṃ ekaṃ vighāsādaṃ nissāya bhayaṃ uppajjissati, tañca pana saṃkiccasāmaṇere gate vūpasamissati, atha nesaṃ pabbajitakiccaṃ pāripūriṃ gamissatī’’ti aññāsi. 전해지는 바에 따르면, 사왓띠에서 약 서른 명의 가문 자제들이 부처님의 설법을 듣고 가르침에 온 마음을 다해 출가하였다. 그들은 구족계를 받은 지 5년이 된 뒤 부처님께 나아가 간타두라(학문)와 위빳사나두라(수행)라는 두 가지 소임에 대해 듣고, '우리는 늙어서 출가했기에 간타두라에 힘쓰기는 어려우니 위빳사나두라를 닦고 싶습니다'라고 하며 아라한과에 이르는 명상 주제를 설해 주시길 청했다. 그리고 '세존이시여, 저희는 숲의 한 거처로 가겠습니다'라고 부처님께 허락을 구했다. 부처님께서는 '어느 곳으로 가려느냐?'라고 물으시고 대답을 듣자, '그곳에서 그들에게 어떤 남은 음식을 먹는 자로 인해 위험이 생길 것이나, 상낏짜 사미가 가면 그 위험이 가라앉을 것이며, 그 후에 그들의 출가 목적이 완성될 것이다'라고 아셨다. Saṃkiccasāmaṇero [Pg.426] nāma sāriputtattherassa sāmaṇero sattavassiko jātiyā. Tassa kira mātā sāvatthiyaṃ aḍḍhakulassa dhītā. Sā tasmiṃ kucchigate ekena byādhinā taṅkhaṇaññeva kālamakāsi. Tassā jhāpiyamānāya ṭhapetvā gabbhamaṃsaṃ sesaṃ jhāyi. Athassā gabbhamaṃsaṃ citakato otāretvā dvīsu tīsu ṭhānesu sūlehi vijjhiṃsu. Sūlakoṭi dārakassa akkhikoṭiṃ pahari. Evaṃ gabbhamaṃsaṃ vijjhitvā aṅgārarāsimhi khipitvā aṅgāreheva paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Gabbhamaṃsaṃ jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikassa sattassa hi sinerunā otthariyamānassapi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo nāma natthi. Punadivase ‘‘citakaṃ nibbāpessāmā’’ti āgatā tathānipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā ‘‘kathañhi nāma ettakesu dārūsu khīyamānesu sakalasarīre jhāpiyamāne dārako na jhāyi, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti dārakaṃ ādāya antogāmaṃ gantvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā ‘‘sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvassissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā ñātakā duggatā bhavissanti? Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto vicarissatī’’ti āhaṃsu. Tassa saṅkunā akkhikoṭiyā bhinnattā saṃkiccanti nāmaṃ kariṃsu. So aparena samayena saṃkiccoti paññāyi. Atha naṃ ñātakā ‘‘hotu, vaḍḍhitakāle amhākaṃ ayyassa sāriputtassa santike pabbājessāmā’’ti posiṃsu. So sattavassikakāle ‘‘tava mātukucchiyaṃ vasanakāle mātā te kālamakāsi, tassā sarīre jhāpiyamānepi tvaṃ na jhāyī’’ti kumārakānaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira evarūpā bhayā mutto, kiṃ me gharāvāsena, pabbajissāmī’’ti ñātakānaṃ ārocesi. Te ‘‘sādhu, tātā’’ti sāriputtattherassa santikaṃ netvā, ‘‘bhante, imaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Ayaṃ saṃkiccasāmaṇero nāma. 상낏짜 사미는 사리뿟따 장로의 사미로, 태어난 지 7년 된 아이였다. 전해지는 바에 따르면, 그의 어머니는 사왓띠의 어느 부유한 가문의 딸이었다. 그녀는 상낏짜 사미를 잉태했을 때 어떤 병으로 돌연사했다. 그녀를 화장할 때 태반만을 남기고 나머지 몸은 다 탔다. 사람들은 화장터 불더미에서 그 태반을 꺼내어 두세 군데를 대나무 창으로 찔렀다. 그때 창끝이 아이의 눈가를 찔렀다. 그렇게 태반을 찌른 후 숯불더미에 던져 숯으로 덮고 떠났다. 태반은 타버렸으나, 숯불 위에는 황금 불상과 같은 아이가 연꽃 속에 누워 있는 것처럼 있었다. 진실로 최후의 생을 받은 존재는 아라한과를 얻기 전에는 수미산이 짓누른다 해도 결코 목숨이 다하지 않는 법이다. 다음 날 '화장터를 치우자'며 온 사람들이 그렇게 누워 있는 아이를 보고는 일찍이 본 적 없는 경이로운 마음에 휩싸여 '어찌 이 많은 땔감이 타고 온몸이 탔는데도 아이는 타지 않았는가? 장차 어찌 될 것인가?'라고 하며 아이를 데리고 마을로 들어가 점술가들에게 물었다. 점술가들은 '만약 이 아이가 세속에 머문다면 7대까지 친척들이 가난해질 것이요, 만약 출가한다면 오백 명의 수행자들에게 둘러싸여 다닐 것입니다'라고 말했다. 창(상꾸)으로 눈가를 찔렸기 때문에 '상낏짜'라는 이름을 붙였다. 그는 훗날 상낏짜라는 이름으로 널리 알려졌다. 이후 친척들은 '설령 그리되더라도, 아이가 크면 우리들의 스승이신 사리뿟따 존자 곁에서 출가시키자'라며 그를 길렀다. 그가 일곱 살이 되었을 때, '네가 어머니 배 속에 있을 때 네 어머니가 돌아가셨고, 어머니의 몸이 화장될 때도 너는 타지 않았단다'라는 말을 듣고 '나는 참으로 그러한 위험에서 벗어났구나. 세속의 삶이 내게 무슨 소용이 있겠는가, 출가하겠다'라고 친척들에게 말했다. 친척들은 '좋다, 아들아'라고 허락하며 사리뿟따 장로에게 데려가 '존자시여, 이 아이를 출가시켜 주십시오'라며 맡겼다. 장로는 머리카락 등 신체 다섯 부위에 대한 명상을 가르쳐 출가시켰다. 그는 머리카락을 깎는 끝에 사무애해와 함께 아라한과를 증득했다. 이분이 바로 상낏짜 사미이다. Satthā ‘‘etasmiṃ gate taṃ bhayaṃ vūpasamissati, atha nesaṃ pabbajitakiccaṃ pāripūriṃ gamissatī’’ti ñatvā, ‘‘bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātikaṃ sāriputtattheraṃ oloketvā gacchathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā therassa [Pg.427] santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, āvuso’’ti vutte mayaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitukāmā hutvā āpucchimhā, atha no satthā evamāha – ‘‘tumhākaṃ jeṭṭhabhātikaṃ oloketvā gacchathā’’ti? ‘‘Tenamhā idhāgatā’’ti. Thero ‘‘satthārā ime ekaṃ kāraṇaṃ disvā idha pahitā bhavissanti, kiṃ nu kho eta’’nti āvajjento tamatthaṃ ñatvā āha – ‘‘atthi pana vo, āvuso, sāmaṇero’’ti? ‘‘Natthi, āvuso’’ti. ‘‘Sace natthi, imaṃ saṃkiccasāmaṇeraṃ gahetvā gacchathā’’ti. ‘‘Alaṃ, āvuso, sāmaṇeraṃ nissāya no palibodho bhavissati, kiṃ araññe vasantānaṃ sāmaṇerenā’’ti? ‘‘Nāvuso, imaṃ nissāya tumhākaṃ palibodho, apica kho pana tumhe nissāya imassa palibodho bhavissati. Satthāpi tumhe mama santikaṃ pahiṇanto tumhehi saddhiṃ sāmaṇerassa pahiṇanaṃ paccāsīsanto pahiṇi, imaṃ gahetvā gacchathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti adhivāsetvā sāmaṇerena saddhiṃ ekatiṃsa janā theraṃ apaloketvā vihārā nikkhamma cārikaṃ carantā vīsayojanasatamatthake ekaṃ sahassakulaṃ gāmaṃ pāpuṇiṃsu. 부처님께서는 '그가 가면 그 위험이 사라지고 비구들의 출가 목적이 성취될 것이다'라고 아시고 '비구들이여, 그대들의 형님인 사리뿟따 장로를 뵙고 가라'고 말씀하셨다. 그들은 '알겠습니다'라고 답하고 장로를 찾아갔다. 장로가 '벗들이여, 무슨 일인가?'라고 묻자, '저희가 부처님께 명상 주제를 받아 숲에 들어가려 허락을 구했더니, 부처님께서 형님을 뵙고 가라 하셔서 이곳에 왔습니다'라고 답했다. 장로는 '부처님께서 어떤 이유를 보시고 이들을 보내셨을 것이다'라고 생각하며 그 이유를 숙고하다가 이를 알고는 '벗들이여, 그대들에게 시봉할 사미가 있는가?' 하고 물었다. '없습니다.' '없다면 이 상낏짜 사미를 데리고 가라.' '아닙니다, 사미 때문에 번거로움만 생길 텐데 숲에서 수행하는 우리에게 사미가 무슨 필요가 있겠습니까?' '벗들이여, 이 사미로 인해 그대들에게 번거로움은 없을 것이다. 오히려 그대들로 인해 이 사미가 번거로울 수는 있겠지. 부처님께서도 그대들을 내게 보내신 것은 사미를 함께 보내고 싶어 하셨기 때문이다. 그를 데리고 가라.' 그들은 수락하고, 사미를 포함한 서른 한 명의 비구는 장로에게 하직 인사를 하고 사원을 떠났다. 유행을 떠나 120유순 떨어진 천 가구가 사는 한 마을에 도착했다. Manussā te disvā pasannacittā sakkaccaṃ parivisitvā, ‘‘bhante, kattha gamissathā’’ti pucchitvā ‘‘yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvuso’’ti vutte pādamūle nipajjitvā ‘‘mayaṃ, bhante, ayyesu imaṃ ṭhānaṃ nissāya antovassaṃ vasantesu pañcasīlaṃ samādāya uposathakammaṃ karissāmā’’ti yāciṃsu. Therā adhivāsesuṃ. Atha nesaṃ manussā rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanapaṇṇasālāyo saṃvidahitvā ‘‘ajja mayaṃ, sve maya’’nti ussāhappattā upaṭṭhānamakaṃsu. Therā vassūpanāyikadivase katikavattaṃ kariṃsu, ‘‘āvuso, amhehi dharamānakabuddhassa santike kammaṭṭhānaṃ gahitaṃ, na kho pana sakkā aññatra paṭipattisampadāya buddhe ārādhetuṃ, amhākañca apāyadvārāni vivaṭāneva, tasmā aññatra pāto bhikkhācāravelaṃ, sāyaṃ therūpaṭṭhānavelañca sesakāle dve ekaṭṭhāne na bhavissāma, yassa aphāsukaṃ bhavissati, tena ghaṇḍiyā pahaṭāya tassa santikaṃ gantvā bhesajjaṃ karissāma, ito aññasmiṃ rattibhāge vā divasabhāge vā appamattā kammaṭṭhānamanuyuñjissāmā’’ti. 사람들이 그들을 보고 기쁜 마음이 되어 공경히 공양을 대접한 뒤, “존자시여, 어디로 가십니까?”라고 물었습니다. “도반들이여, 안락한 곳으로 가오.”라고 말하자, 그들은 발아래 엎드려 “존자시여, 존자들께서 이곳을 의지하여 안거 기간 동안 머무신다면, 저희는 오계를 수지하고 포살의 행을 하겠습니다.”라고 간청했습니다. 장로들은 이를 수락했습니다. 그러자 사람들이 그들을 위해 밤에 머무는 곳, 낮에 머무는 곳, 경행처, 잎사귀 정사 등을 마련하고, “오늘은 저희가, 내일은 저희가”라며 열성적으로 시봉했습니다. 장로들은 안거가 시작되는 날에 규약을 맺었습니다. “도반들이여, 우리는 살아계신 부처님 곁에서 명상 주제를 받았습니다. 실천의 성취 외에는 부처님을 기쁘게 해드릴 다른 방법이 없습니다. 우리에게는 악처의 문이 활짝 열려 있습니다. 그러므로 이른 아침의 탁발 시간과 저녁에 장로 스님을 뵙는 시간을 제외하고, 남은 시간에는 두 사람이 한 장소에 있지 맙시다. 누구든 몸이 불편한 자가 있으면 그가 종을 치고, 그러면 그에게 가서 치료를 해줍시다. 이 시간 외에는 밤이든 낮이든 방일하지 말고 명상에 전념합시다.”라고 규약을 정했습니다. Tesu [Pg.428] evaṃ katikaṃ katvā viharantesu eko duggatapuriso dhītaraṃ upanissāya jīvanto tasmiṃ ṭhāne dubbhikkhe uppanne aparaṃ dhītaraṃ upanissāya jīvitukāmo maggaṃ paṭipajji. Therāpi gāme piṇḍāya caritvā vasanaṭṭhānaṃ āgacchantā antarāmagge ekissā nadiyā nhatvā vālukapuline nisīditvā bhattakiccaṃ kariṃsu. Tasmiṃ khaṇe so puriso taṃ ṭhānaṃ patvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ therā ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti pucchiṃsu. So tamatthaṃ ārocesi. Therā tasmiṃ kāruññaṃ uppādetvā, ‘‘upāsaka, ativiya chātosi, gaccha, paṇṇaṃ āhara, ekamekaṃ te bhattapiṇḍaṃ dassāmā’’ti vatvā tena paṇṇe āhaṭe attanā attanā bhuñjananiyāmeneva sūpabyañjanehi sannahitvā ekamekaṃ piṇḍaṃ adaṃsu. Etadeva kira vattaṃ, yaṃ bhojanakāle āgatassa bhattaṃ dadamānena bhikkhunā aggabhattaṃ adatvā attanā bhuñjananiyāmeneva thokaṃ vā bahuṃ vā dātabbaṃ. Tasmā tepi tathā adaṃsu. So katabhattakicco there vanditvā pucchi – ‘‘kiṃ, bhante, ayyā, kenaci nimantitā’’ti? ‘‘Natthi, upāsaka, nimantanaṃ, manussā devasikaṃ evarūpameva āhāraṃ dentī’’ti. So cintesi – ‘‘mayaṃ niccakālaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya kammaṃ karontāpi evarūpaṃ āhāraṃ laddhuṃ na sakkoma, kiṃ me aññattha gatena, imesaṃ santikeyeva jīvissāmī’’ti. Atha ne āha – ‘‘ahaṃ vattapaṭivattaṃ katvā ayyānaṃ santike vasituṃ icchāmī’’ti. ‘‘Sādhu, upāsakā’’ti. So tehi saddhiṃ tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā sādhukaṃ vattapaṭivattaṃ karonto bhikkhū ativiya ārādhetvā dvemāsaccayena dhītaraṃ daṭṭhukāmo hutvā ‘‘sace, ayye, āpucchissāmi, na maṃ vissajjissanti, anāpucchā gamissāmī’’ti tesaṃ anācikkhitvāva nikkhami. Ettakameva kirassa oḷārikaṃ khalitaṃ ahosi, yaṃ bhikkhūnaṃ anārocetvā pakkāmi. 그들이 이와 같이 규약을 맺고 머무를 때, 딸에게 의지해 살아가던 한 가난한 남자가 그곳에 기근이 들자 다른 딸에게 의지해 살고자 길을 떠났습니다. 장로들도 마을에서 탁발을 하고 거처로 돌아오던 중, 길가 어느 강에서 목욕을 하고 모래사장에 앉아 식사를 했습니다. 그때 그 남자가 그곳에 도착하여 한쪽 곁에 섰습니다. 그러자 장로들이 그에게 “어디로 가는가?”라고 물었습니다. 그는 사정을 이야기했습니다. 장로들은 그에게 자비심을 내어 “재가자여, 몹시 배가 고픈 모양이구나. 가서 잎사귀를 가져오너라. 밥 한 덩이씩 나누어 주겠다.”라고 말했습니다. 그가 잎사귀를 가져오자 각자 자신이 먹는 방식대로 국과 반찬을 곁들여 밥 한 덩이씩을 주었습니다. 식사 중에 찾아온 이에게 밥을 줄 때, 비구가 상단(가장 좋은 부분)을 주지 않고 자신이 먹는 것과 똑같이 조금 혹은 많이 주는 것이 도리입니다. 그래서 그들도 그와 같이 주었습니다. 식사를 마친 남자가 장로들에게 절하고 물었습니다. “존자시여, 혹시 누군가로부터 초대를 받으셨습니까?” “재가자여, 초대는 없네. 사람들이 매일 이와 같은 음식을 보시한다네.” 그러자 그는 ‘우리는 밤낮으로 부지런히 일해도 이런 음식을 얻지 못하는데, 다른 데 갈 것 없이 이분들 곁에서 살아야겠다.’라고 생각했습니다. 그리고 그들에게 말했습니다. “제가 시중을 들며 존자들 곁에 머물고 싶습니다.” “좋소, 재가자여.” 그는 장로들과 함께 거처로 가서 시중을 잘 들며 비구들을 매우 기쁘게 했습니다. 두 달이 지난 후 딸이 보고 싶어진 그는 ‘만약 존자들께 허락을 구하면 보내주지 않을 테니, 말하지 않고 가야겠다.’라고 생각하며 그들에게 알리지 않고 떠났습니다. 이것이 그가 비구들에게 알리지 않고 떠난 유일하고도 큰 실수였습니다. Tassa pana gamanamagge ekā aṭavī atthi. Tattha pañcasatānaṃ corānaṃ ‘‘yo imaṃ aṭaviṃ pavisati, taṃ māretvā tassa maṃsalohitena tuyhaṃ balikammaṃ karissāmā’’ti devatāya āyācanaṃ katvā vasantānaṃ sattamo divaso hoti. Tasmā sattame divase corajeṭṭhako rukkhaṃ āruyha olokento taṃ āgacchantaṃ disvā corānaṃ saññamadāsi. Te tassa aṭavimajjhaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā parikkhipitvā taṃ gaṇhitvā gāḷhabandhanaṃ katvā [Pg.429] araṇisahitena aggiṃ nibbattetvā dārūni saṅkaḍḍhitvā mahantaṃ aggikkhandhaṃ katvā sūlāni tacchiṃsu. So tesaṃ taṃ kiriyaṃ disvā, ‘‘sāmi, imasmiṃ ṭhāne neva sūkarā, na migādayo dissanti, kiṃ kāraṇā idaṃ karothā’’ti pucchi. ‘‘Taṃ māretvā tava maṃsalohitena devatāya balikammaṃ karissāmā’’ti. So maraṇabhayatajjito bhikkhūnaṃ taṃ upakāraṃ acintetvā kevalaṃ attano jīvitameva rakkhamāno evamāha – ‘‘sāmi, ahaṃ vighāsādo, ucchiṭṭhabhattaṃ bhuñjitvā vaḍḍhito, vighāsādo nāma kāḷakaṇṇiko, ayyā pana yato tato nikkhamitvā pabbajitāpi khattiyāva, asukasmiṃ ṭhāne ekatiṃsa bhikkhū vasanti, te māretvā balikammaṃ karotha, ativiya vo devatā tussissatī’’ti. Taṃ sutvā corā ‘‘bhaddakaṃ esa vadeti, kiṃ iminā kāḷakaṇṇinā, khattiye māretvā balikammaṃ karissāmā’’ti cintetvā ‘‘ehi, nesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dassehī’’ti tameva maggadesakaṃ katvā taṃ ṭhānaṃ patvā vihāramajjhe bhikkhū adisvā ‘‘kahaṃ bhikkhū’’ti naṃ pucchiṃsu. So dve māse vasitattā tesaṃ katikavattaṃ jānanto evamāha – ‘‘attano divāṭṭhānarattiṭṭhānesu nisinnā, etaṃ ghaṇḍiṃ paharatha, ghaṇḍisaddena sannipatissantī’’ti. Corajeṭṭhako ghaṇḍiṃ pahari. 그의 가는 길에 숲이 하나 있었습니다. 그곳에는 500명의 도둑이 “이 숲에 들어오는 자는 누구든 죽여 그 피와 살로 신에게 제사를 지내겠다.”라고 서원하며 머문 지 7일째 되는 날이었습니다. 그 7일째 되는 날, 도둑 우두머리가 나무에 올라가 살피던 중 그가 오는 것을 보고 도둑들에게 신호를 보냈습니다. 도둑들은 그가 숲 중앙에 들어온 것을 확인하고 포위하여 붙잡았습니다. 그를 단단히 묶고 마찰 도구로 불을 피운 뒤, 땔감을 모아 큰 불을 지피고 꼬챙이를 깎았습니다. 남자가 그들의 행동을 보고 “주인님들, 이곳에는 돼지도 사슴도 보이지 않는데 왜 이런 일을 하십니까?”라고 물었습니다. “너를 죽여 네 피와 살로 신에게 제사를 지내려 한다.”라고 그들이 답했습니다. 죽음의 공포에 질린 남자는 비구들의 은혜는 잊은 채 오직 제 목숨만을 구하고자 이렇게 말했습니다. “주인님들, 저는 남이 먹다 남긴 찌꺼기나 먹고 자란 비천한 놈입니다. 하지만 존자들은 어디서 왔든 출가하여 왕족과 같은 분들입니다. 어느 장소에 31명의 비구가 머물고 있으니, 그들을 죽여 제사를 지내십시오. 신께서 매우 기뻐하실 것입니다.” 그 말을 듣고 도둑들은 “이 자가 좋은 정보를 주는구나. 이런 비천한 놈이 무슨 소용이 있겠느냐, 왕족 출신 비구들을 죽여 제사를 지내자.”라고 생각하며, “이리 와서 그들이 사는 곳을 안내하라.”고 했습니다. 그를 길잡이로 삼아 그곳에 도착했지만 정사 마당에서 비구들을 보지 못하자 “비구들이 어디 있느냐?”고 물었습니다. 그는 두 달간 살았기에 그들의 규약을 알고 있어 이렇게 말했습니다. “각자 낮과 밤에 머무는 곳에 앉아 계십니다. 이 종을 치십시오. 종소리를 들으면 모여드실 것입니다.” 도둑 우두머리가 종을 쳤습니다. Bhikkhū ghaṇḍisaddaṃ sutvā ‘‘akāle ghaṇḍi pahaṭā, kassaci aphāsukaṃ bhavissatī’’ti āgantvā vihāramajjhe paṭipāṭiyā paññattesu pāsāṇaphalakesu nisīdiṃsu. Saṅghatthero core oloketvā pucchi – ‘‘upāsakā kenāyaṃ ghaṇḍi pahaṭā’’ti? Corajeṭṭhako āha – ‘‘mayā, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Amhehi aṭavidevatāya āyācitaṃ atthi, tassā balikammakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ gahetvā gamissāmā’’ti. Taṃ sutvā mahāthero bhikkhū āha – ‘‘āvuso, bhātikānaṃ uppannakiccaṃ nāma jeṭṭhabhātikena nittharitabbaṃ, ahaṃ attano jīvitaṃ tumhākaṃ pariccajitvā imehi saddhiṃ gamissāmi, mā sabbesaṃ antarāyo hotu, appamattā samaṇadhammaṃ karothā’’ti. Anuthero āha – ‘‘bhante, jeṭṭhabhātu kiccaṃ nāma kaniṭṭhassa bhāro, ahaṃ gamissāmi, tumhe appamattā hothā’’ti. Iminā upāyena ‘‘ahameva ahamevā’’ti vatvā paṭipāṭiyā tiṃsapi janā uṭṭhahiṃsu, evaṃ te neva ekissā mātuyā puttā, na [Pg.430] ekassa pituno, nāpi vītarāgā, atha ca pana avasesānaṃ atthāya paṭipāṭiyā jīvitaṃ pariccajiṃsu. Tesu ekopi ‘‘tvaṃ yāhī’’ti vattuṃ samattho nāma nāhosi. 비구들은 종소리를 듣고 “때 아닌 때에 종이 울렸으니, 누군가에게 불편한 일이 생긴 모양이다”라고 생각하며 와서 사원 중앙의 차례대로 마련된 돌판 위에 앉았다. 승단 장로(상가테라)가 도적들을 보고 “재가자들이여, 누가 이 종을 쳤는가?”라고 물었다. 도적 우두머리가 “스님, 제가 쳤습니다”라고 말했다. “무슨 이유로 쳤는가?” “우리가 숲의 신에게 서원한 것이 있어, 그 신에게 제물을 바치기 위해 비구 한 분을 데려가려 합니다.” 그 말을 듣고 대장로(마하테라)가 비구들에게 말했다. “도우들이여, 형제들에게 일어난 일은 마땅히 맏형이 해결해야 하는 법입니다. 내가 나의 생명을 여러분을 위해 버리고 이들과 함께 가겠습니다. 모두에게 장애가 없기를 바라니, 방일하지 말고 사문법을 닦으십시오.” 차석 장로(아누테라)가 말했다. “스님, 맏형의 일은 마땅히 막내의 짐입니다. 제가 가겠습니다. 스님들께서는 방일하지 마십시오.” 이런 방식으로 “내가 가겠다, 내가 가겠다”라고 말하며 서른 명의 비구들이 모두 차례대로 일어났다. 이처럼 그들은 한 어머니의 아들도 아니고 한 아버지의 아들도 아니며, 아직 탐욕을 여읜 성자들도 아니었으나, 남은 이들을 위해 차례대로 생명을 기꺼이 내놓으려 하였다. 그들 중 어느 누구도 “그대가 가라”고 말할 수 있는 자가 없었다. Saṃkiccasāmaṇero tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhante, tumhe tiṭṭhatha, ahaṃ tumhākaṃ jīvitaṃ pariccajitvā gamissāmī’’ti āha. Te āhaṃsu – ‘‘āvuso, mayaṃ sabbe ekato māriyamānāpi taṃ ekakaṃ na vissajjessāmā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, bhante’’ti? ‘‘‘Āvuso, tvaṃ dhammasenāpatisāriputtattherassa sāmaṇero, sace taṃ vissajjessāma, sāmaṇeraṃ me ādāya gantvā corānaṃ niyyādiṃsū’ti thero no garahissati, taṃ nindaṃ nittharituṃ na sakkhissāma, tena taṃ na vissajjessāmā’’ti. ‘‘Bhante, sammāsambuddho tumhe mama upajjhāyassa santikaṃ pahiṇantopi, mama upajjhāyo maṃ tumhehi saddhiṃ pahiṇantopi idameva kāraṇaṃ disvā pahiṇi, tiṭṭhatha tumhe, ahameva gamissāmī’’ti so tiṃsa bhikkhū vanditvā ‘‘sace, bhante, me doso atthi, khamathā’’ti vatvā nikkhami. Tadā bhikkhūnaṃ mahāsaṃvego uppajji, akkhīni assupuṇṇāni hadayamaṃsaṃ pavedhi. Mahāthero core āha – ‘‘upāsakā ayaṃ daharako tumhe aggiṃ karonte, sūlāni tacchante, paṇṇāni attharante disvā bhāyissati, imaṃ ekamante ṭhapetvā tāni kiccāni kareyyāthā’’ti. Corā sāmaṇeraṃ ādāya gantvā ekamante ṭhapetvā sabbakiccāni kariṃsu. 상낏짜 사미가 그들의 대화를 듣고 “스님들, 당신들은 머무십시오. 제가 당신들을 위해 생명을 버리고 가겠습니다”라고 말했다. 그들이 말했다. “도우 사미여, 우리 모두가 함께 죽임을 당할지언정 너 혼자만 보내지는 않겠다.” “스님들, 무슨 이유입니까?” “도우 사미여, 너는 법의 사령관 사리뿟따 장로의 사미이다. 만약 너를 보낸다면 ‘내 사미를 데려가서 도적들에게 넘겨주었다’라고 장로께서 우리를 꾸짖으실 것이다. 그 비난을 감당할 수 없으니 너를 보낼 수 없다.” “스님들, 정등각자께서 저를 저의 은사님께 보내실 때나, 은사님께서 저를 스님들과 함께 보내실 때도 바로 이 사정을 보시고 보내신 것입니다. 스님들은 머무십시오. 제가 가겠습니다.” 상낏짜 사미는 서른 명의 비구들에게 절하며 “스님들, 만약 저에게 잘못이 있다면 용서하십시오”라고 말하고 떠났다. 그때 비구들에게 큰 전율(상베가)이 일어났고, 눈에는 눈물이 가득 찼으며 심장은 떨렸다. 대장로가 도적들에게 말했다. “재가자들이여, 이 아이는 그대들이 불을 피우고, 말뚝을 깎고, 나뭇잎을 까는 것을 보면 두려워할 것이니, 이 아이를 한쪽에 두고 그 일들을 하시오.” 도적들은 사미를 데려가 한쪽에 두고 모든 준비를 마쳤다. Kiccapariyosāne corajeṭṭhako asiṃ abbāhitvā sāmaṇeraṃ upasaṅkami. Sāmaṇero nisīdamāno jhānaṃ samāpajjitvāva nisīdi. Corajeṭṭhako asiṃ parivattetvā sāmaṇerassa khandhe pātesi, asi namitvā dhārāya dhāraṃ pahari, so ‘‘na sammā pahari’’nti maññamāno puna taṃ ujukaṃ katvā pahari. Asi tālapaṇṇaṃ viya veṭhayamāno tharumūlaṃ agamāsi. Sāmaṇerañhi tasmiṃ kāle sinerunā avattharantopi māretuṃ samattho nāma natthi, pageva asinā. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā corajeṭṭhako cintesi – ‘‘pubbe me asi silāthambhaṃ vā khadirakhāṇuṃ vā kaḷīraṃ viya chindati, idāni ekavāraṃ nami, ekavāraṃ tālapattaveṭhako viya jāto. Ayaṃ nāma asi acetanā hutvāpi imassa guṇaṃ jānāti, ahaṃ sacetanopi na jānāmī’’ti. So asiṃ bhūmiyaṃ [Pg.431] khipitvā tassa pādamūle urena nipajjitvā, ‘‘bhante, mayaṃ dhanakāraṇā aṭaviṃ paviṭṭhāmhā, amhe dūratova disvā sahassamattāpi manussā pavedhanti, dve tisso kathā kathetuṃ na sakkonti. Tava pana santāsamattampi natthi, ukkāmukhe suvaṇṇaṃ viya supupphitakaṇikāraṃ viya ca te mukhaṃ virocati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto imaṃ gāthamāha – 일이 끝날 무렵 도적 우두머리가 칼을 빼 들고 사미에게 다가갔다. 사미는 앉아서 선정(jhāna)에 든 채 머물러 있었다. 도적 우두머리는 칼을 휘둘러 사미의 어깨를 내리쳤으나, 칼은 휘어지며 칼날이 칼날에 부딪혔다. 그는 “제대로 치지 못했다”고 생각하며 다시 칼을 곧게 펴서 내리쳤다. 칼은 야자 잎처럼 말리며 칼자루 끝까지 휘어졌다. 참으로 그때 사미는 시네루 산(수미산)으로 짓눌러도 죽일 수 있는 자가 없었으니, 하물며 칼로 어찌하겠는가. 그 기적을 보고 도적 우두머리는 생각했다. “예전에 나의 칼은 돌기둥이나 아카시아 나무 밑동도 연뿌리처럼 베어 버렸는데, 지금은 한 번은 휘어지고 한 번은 야자 잎처럼 말려 버렸다. 이 칼은 마음이 없는 무정물임에도 이분의 덕을 아는데, 나는 마음이 있음에도 알지 못했구나.” 그는 칼을 땅에 던지고 사미의 발치에 가슴을 대고 엎드려 “스님, 저희는 재물 때문에 숲에 들어온 자들입니다. 저희를 멀리서 보기만 해도 천 명의 사람들도 떨며 두세 마디 말도 제대로 나누지 못합니다. 그런데 당신은 두려움이 조금도 없고, 용광로의 금처럼 혹은 만개한 까니까라 꽃처럼 얼굴이 빛나니, 도대체 무슨 이유입니까?”라고 물으며 이 게송을 읊었다. ‘‘Tassa te natthi bhītattaṃ, bhiyyo vaṇṇo pasīdati; Kasmā na paridevesi, evarūpe mahabbhaye’’ti. (theragā. 706); “당신에게는 두려움이 없고, 오히려 안색이 더욱 맑아집니다. 이토록 큰 위험 속에서 어찌하여 슬피 울지 않으십니까?” Sāmaṇero jhānā vuṭṭhāya tassa dhammaṃ desento, ‘‘āvuso gāmaṇi, khīṇāsavassa attabhāvo nāma sīse ṭhapitabhāro viya hoti, so tasmiṃ bhijjante vā nassante vā tussateva, na bhāyatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi – 사미는 선정에서 깨어나 그에게 법을 설하며 “추장이여, 번뇌를 다한 성자(아라한)의 몸이란 머리 위에 놓인 짐과 같습니다. 그 짐이 부서지든 없어지든 기뻐할 뿐 두려워하지 않습니다”라고 말하고 이 게송들을 읊었다. ‘‘Natthi cetasikaṃ dukkhaṃ, anapekkhassa gāmaṇi; Atikkantā bhayā sabbe, khīṇasaṃyojanassa ve. “추장이여, 집착이 없는 자에게 마음의 고통은 없나니, 모든 속박을 끊은 성자는 참으로 모든 두려움을 넘어섰노라.” ‘‘Khīṇāya bhavanettiyā, diṭṭhe dhamme yathātathe; Na bhayaṃ maraṇe hoti, bhāranikkhepane yathā’’ti. (theragā. 707-708); “생존의 밧줄(윤회의 갈애)이 다하였으니, 이 현세에서 있는 그대로, 무거운 짐을 내려놓을 때처럼 죽음에 대한 두려움이 없노라.” So tassa kathaṃ sutvā pañca corasatāni oloketvā āha – ‘‘tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tumhe pana, sāmī’’ti. ‘‘Mama tāva, bho, ‘evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ disvā agāramajjhe kammaṃ natthi, ayyassa santike pabbajissāmī’ti. Mayampi tatheva karissāmā’’ti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti tato pañcasatāpi corā sāmaṇeraṃ vanditvā pabbajjaṃ yāciṃsu. So tesaṃ asidhārāhi eva kese ceva vatthadasā ca chinditvā tambamattikāya rajitvā tāni kāsāyāni acchādāpetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpetvā te ādāya gacchanto cintesi – ‘‘sacāhaṃ there adisvāva gamissāmi, te [Pg.432] samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissanti. Corānañhi maṃ gahetvā nikkhantakālato paṭṭhāya tesu ekopi assūni sandhāretuṃ nāsakkhi, ‘mārito nu kho sāmaṇero, no’ti cintentānaṃ kammaṭṭhānaṃ abhimukhaṃ na bhavissati, tasmā disvāva ne gamissāmī’’ti. So pañcasatabhikkhuparivāro tattha gantvā attano dassanena paṭiladdhaassāsehi tehi ‘‘kiṃ, sappurisa, saṃkicca, laddhaṃ te jīvita’’nti vutte, ‘‘āma, bhante, ime maṃ māretukāmā hutvā māretuṃ asakkontā mama guṇe pasīditvā dhammaṃ sutvā pabbajitā, ahaṃ ‘tumhe disvāva gamissāmī’ti āgato, appamattā samaṇadhammaṃ karotha, ahaṃ satthu santikaṃ gamissāmī’’ti te bhikkhū vanditvā itare ādāya upajjhāyassa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ saṃkicca, antevāsikā te laddhā’’ti vutte, ‘‘āma, bhante’’ti taṃ pavattiṃ ārocesi. Therena ‘‘gaccha saṃkicca, satthāraṃ passāhī’’ti vutte, ‘‘sādhū’’ti theraṃ vanditvā te ādāya satthu santikaṃ gantvā satthārāpi ‘‘kiṃ saṃkicca, antevāsikā te laddhā’’ti vutte, ‘‘āma, bhante’’ti taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘evaṃ kira, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘āma, bhante’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, tumhākaṃ corakammaṃ katvā dussīle patiṭṭhāya vassasataṃ jīvanato idāni sīle patiṭṭhāya ekadivasampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 도적단 두목은 사미의 말을 듣고 오백 명의 도적들을 둘러보며 말했습니다. “너희들은 어떻게 하겠느냐?” 도적들이 되물었습니다. “주인님께서는 어떻게 하시겠습니까?” 두목이 말했습니다. “여보게들, 나는 이와 같은 신통을 보고서 더 이상 세속의 집안에서 할 일이 없네. 나는 성자(사미)의 곁에서 출가하겠네.” 그러자 도적들도 “저희도 그렇게 하겠습니다”라고 말했습니다. 두목이 “얘들아, 좋구나”라고 말하자, 오백 명의 도적들은 사미에게 절을 올리고 출가를 청했습니다. 사미는 그들의 칼날로 머리카락과 옷자락을 자르고 붉은 흙으로 물들여 그 가사들을 입게 한 뒤, 십계(十戒)를 지키게 했습니다. 사미는 그들을 데리고 길을 가다가 생각했습니다. ‘내가 장로님들을 뵙지 않고 가버린다면, 그분들은 수행(사문법)에 전념하지 못할 것이다. 도적들이 나를 붙잡아 떠난 때부터 그들 중 단 한 명도 눈물을 참지 못했기 때문이다. 사미가 죽었을까 살았을까를 걱정하는 이들에게 명상 주제(업처)가 눈앞에 나타나지 않을 것이다. 그러므로 그분들을 뵙고 나서 가야겠다.’ 사미는 오백 명의 비구들에게 둘러싸여 그곳으로 갔고, 사미를 보고 안도감을 얻은 장로들이 물었습니다. “훌륭한 분이여, 상낏짜여, 그대는 생명을 얻었는가?” 사미가 대답했습니다. “예, 스님들. 이들이 저를 죽이려 했으나 죽이지 못하고 저의 덕행에 감동하여 법을 듣고 출가했습니다. 저는 ‘스님들을 뵙고 가겠다’고 생각하여 왔습니다. 방일하지 말고 수행에 힘쓰십시오. 저는 부처님 곁으로 가겠습니다.” 사미는 그 비구들에게 절을 하고 다른 비구(전직 도적들)를 데리고 은사 장로에게 가서 “상낏짜여, 제자들을 얻었느냐?”라는 물음에 “예, 스님”이라며 그간의 사정을 보고했습니다. 장로가 “상낏짜여, 가서 부처님을 뵙거라”라고 하자, 사미는 “알겠습니다”라고 답하고 장로에게 절한 뒤 그들을 데리고 부처님께 갔습니다. 부처님께서도 “상낏짜여, 제자들을 얻었느냐?”라고 물으시자 “예, 세존이시여”라고 답하며 그 사정을 아뢰었습니다. 부처님께서는 “비구들아, 정말 그러하냐?”라고 물으신 뒤 “예, 세존이시여”라는 대답을 들으시고, “비구들아, 너희에게 도적질을 하고 계행 없이 백 년을 사는 것보다, 이제 계를 지키며 단 하루를 사는 것이 더 훌륭하다”라고 말씀하셨습니다. 이어 게송을 통해 법을 설하시며 다음과 같이 말씀하셨습니다.” 110. 110. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, dussīlo asamāhito; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, sīlavantassa jhāyino’’ti. “계행이 없고 마음이 집중되지 않은 채 백 년을 사는 것보다, 계를 지키고 명상하는 자의 단 하루의 삶이 더 훌륭하다.” Tattha dussīloti nissīlo. Sīlavantassāti dussīlassa vassasataṃ jīvanato sīlavantassa dvīhi jhānehi jhāyino ekadivasampi ekamuhuttampi jīvitaṃ seyyo, uttamanti attho. 여기서 ‘부도덕한 자’란 계가 없는 자를 뜻한다. 계가 없는 자가 백 년을 사는 것보다, 계를 갖추고 두 가지 선정(사마타와 위빳사나)으로 명상하는 자의 단 하루, 혹은 단 한 순간의 삶이 더 훌륭하고 수승하다는 뜻이다. Desanāvasāne te pañcasatāpi bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sampattamahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti. 설법이 끝났을 때 그 오백 명의 비구들은 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과를 성취했다. 또한 모여든 많은 사람에게도 유익한 법문이 되었다. Aparena samayena saṃkicco upasampadaṃ labhitvā dasavasso hutvā sāmaṇeraṃ gaṇhi. So pana tasseva bhāgineyyo adhimuttasāmaṇero nāma. Atha naṃ thero paripuṇṇavassakāle āmantetvā ‘‘upasampadaṃ te karissāmi, gaccha, ñātakānaṃ santike vassaparimāṇaṃ pucchitvā [Pg.433] ehī’’ti uyyojesi. So mātāpitūnaṃ santikaṃ gacchanto antarāmagge pañcasatehi corehi balikammatthāya māriyamāno tesaṃ dhammaṃ desetvā pasannacittehi tehi ‘‘na te imasmiṃ ṭhāne amhākaṃ atthibhāvo kassaci ārocetabbo’’ti vissaṭṭho paṭipathe mātāpitaro āgacchante disvā tameva maggaṃ paṭipajjantānampi tesaṃ saccamanurakkhanto nārocesi. Tesaṃ corehi viheṭhiyamānānaṃ ‘‘tvampi corehi saddhiṃ ekato hutvā maññe, amhākaṃ nārocesī’’ti paridevantānaṃ saddaṃ sutvā te mātāpitūnampi anārocitabhāvaṃ ñatvā pasannacittā pabbajjaṃ yāciṃsu. Sopi saṃkiccasāmaṇero viya te sabbe pabbājetvā upajjhāyassa santikaṃ ānetvā tena satthu santikaṃ pesito gantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘evaṃ kira, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘āma, bhante’’ti vutte purimanayeneva anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imameva gāthamāha – 그 후 상낏짜는 구족계를 받고 법랍 십 년이 되어 사미를 제자로 받아들였습니다. 그 사미는 바로 그의 조카인 아디뭇따 사미였습니다. 장로는 그가 나이가 찼을 때 불러서 “너에게 구족계를 주겠으니, 가서 친지들에게 나이를 물어보고 오너라”라며 보냈습니다. 아디뭇따 사미가 부모님께 가던 도중 길에서 오백 명의 도적들에게 제물로 쓰이기 위해 붙잡혔으나, 그들에게 법을 설하자 도적들은 감동했습니다. 도적들은 “이곳에 우리가 있다는 것을 누구에게도 말하지 마라”며 사미를 풀어주었습니다. 길을 가다 마주 오던 부모님을 만난 사미는 그들이 도적들이 있는 바로 그 길로 가고 있었음에도 불구하고, 도적들과 한 약속(진실)을 지키기 위해 말하지 않았습니다. 부모님이 도적들에게 고초를 겪으며 “너도 도적들과 한패가 되어 우리에게 말해주지 않았구나”라며 울부짖는 소리를 듣고서야, 사미는 부모님에게도 말하지 않았던 이유를 밝히고 그들을 이해시켰습니다. 이에 감동한 부모님과 도적들은 출가를 청했습니다. 아디뭇따 사미도 상낏짜 사미처럼 그들 모두를 출가시켜 은사 장로에게 데려갔고, 장로가 부처님께 보내어 그곳에 가서 그 사정을 아뢰었습니다. 부처님께서는 “비구들아, 정말 그러하냐?”라고 물으시고 “예, 세존이시여”라는 대답을 들으시자, 이전과 같은 방식으로 게송을 설하며 법을 말씀하셨습니다. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, dussīlo asamāhito; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, sīlavantassa jhāyino’’ti. “계행이 없고 마음이 집중되지 않은 채 백 년을 사는 것보다, 계를 지키고 명상하는 자의 단 하루의 삶이 더 훌륭하다.” Idampi adhimuttasāmaṇeravatthu vuttanayamevāti. 이 아디뭇따 사미의 이야기도 앞에서 서술된 방식과 같다. Saṃkiccasāmaṇeravatthu navamaṃ. 아홉 번째 상낏짜 사미의 이야기가 끝났다. 10. Khāṇukoṇḍaññattheravatthu 10. 카누꼰단냐 장로의 이야기 Yo ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto khāṇukoṇḍaññattheraṃ ārabbha kathesi. “요 짜 왔사사땅”으로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제타바나 수도원에 머무실 때 카누꼰단냐 장로와 관련하여 설하신 것이다. So kira thero satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto arahattaṃ patvā ‘‘satthu ārocessāmī’’ti tato āgacchanto antarāmagge kilanto maggā okkamma ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe nisinno jhānaṃ samāpajji. Athekaṃ gāmaṃ vilumpitvā pañcasatā corā attano balānurūpena bhaṇḍikaṃ bandhitvā sīsenādāya gacchantā dūraṃ gantvā kilantarūpā ‘‘dūraṃ āgatāmha, imasmiṃ piṭṭhipāsāṇe vissamissāmā’’ti maggā okkamma [Pg.434] piṭṭhipāsāṇassa santikaṃ gantvā theraṃ disvāpi ‘‘khāṇuko aya’’nti saññino ahesuṃ. Atheko coro therassa sīse bhaṇḍikaṃ ṭhapesi, aparopi taṃ nissāya bhaṇḍikaṃ ṭhapesi. Evaṃ pañcasatāpi corā pañcahi bhaṇḍikasatehi theraṃ parikkhipitvā sayampi nisinnā niddāyitvā aruṇuggamanakāle pabujjhitvā attano attano bhaṇḍikaṃ gaṇhantā theraṃ disvā ‘‘amanusso’’ti saññāya palāyituṃ ārabhiṃsu. Atha ne thero āha – ‘‘mā bhāyittha upāsakā, pabbajito aha’’nti. Te therassa pādamūle nipajjitvā ‘‘khamatha, bhante, mayaṃ khāṇukasaññino ahumhā’’ti theraṃ khamāpetvā corajeṭṭhakena ‘‘ahaṃ ayyassa santike pabbajissāmī’’ti vutte sesā ‘‘mayampi pabbajissāmā’’ti vatvā sabbepi ekacchandā hutvā theraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Thero saṃkiccasāmaṇero viya sabbepi te pabbājesi. Tato paṭṭhāya khāṇukoṇḍaññoti paññāyi. So tehi bhikkhūhi saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā satthārā ‘‘kiṃ, koṇḍañña, antevāsikā te laddhā’’ti vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘evaṃ kira, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘āma, bhante, na no aññassa evarūpo ānubhāvo diṭṭhapubbo, tenamhā pabbajitā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, evarūpe duppaññakamme patiṭṭhāya vassasataṃ jīvanato idāni vo paññāsampadāya vattamānānaṃ ekāhampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그 코안다냐 장로는 부처님 처소에서 명상 주제를 받아 숲에서 머물며 아라한과를 증득한 뒤, ‘부처님께 이 사실을 보고하리라’ 하고 그곳에서 오던 길에, 도중에 지쳐서 길에서 벗어나 어느 평평한 바위 위에 앉아 선정에 들었다. 그때 한 마을을 약탈한 오백 명의 도적들이 각자의 힘에 맞추어 보따리를 묶어 머리에 이고 가다가, 멀리 와서 지치게 되자 ‘우리가 먼 길을 왔으니, 이 평평한 바위에서 쉬어가자’ 하며 길에서 벗어나 바위 근처로 갔다. 그들은 장로를 보고도 ‘이것은 나무 그루터기다’라고 생각했다. 그러자 한 도적이 장로의 머리 위에 보따리를 올려두었고, 다른 도적도 그를 의지하여 보따리를 올려두었다. 이와 같이 오백 명의 도적들이 오백 개의 보따리로 장로를 에워싸고는 자신들도 앉아 잠이 들었다가, 새벽녘에 깨어나 각자의 보따리를 챙기던 중 장로를 보고는 ‘귀신이다’라는 생각에 달아나기 시작했다. 그때 장로가 그들에게 ‘재가 신도들이여, 두려워하지 마시오. 나는 출가자요’라고 말했다. 그들은 장로의 발치에 엎드려 ‘존자시여, 용서하십시오. 저희는 나무 그루터기인 줄 알았습니다’라며 장로에게 용서를 구했다. 도적 두목이 ‘저는 존자님 처소에서 출가하겠습니다’라고 말하자, 나머지도 ‘저희도 출가하겠습니다’라고 말하며 모두가 한뜻이 되어 장로에게 출가를 요청했다. 장로는 상낏짜 사미처럼 그들 모두를 출가시켰다. 그때부터 그는 ‘카누 코안다냐(그루터기 코안다냐)’라고 알려지게 되었다. 그는 그 비구들과 함께 부처님 처소로 갔고, 부처님께서 ‘코안다냐여, 제자들을 얻었느냐?’라고 물으시자 그 사정을 말씀드렸다. 부처님께서는 ‘비구들아, 정말 그러하냐?’라고 물으셨고, 그들이 ‘예, 세존이시여. 저희는 다른 이의 이와 같은 위신력을 본 적이 없기에 출가하였습니다’라고 대답하자, 부처님께서는 ‘비구들아, 이와 같이 지혜 없는 이의 행위에 머물며 백 년을 사는 것보다, 이제 지혜의 구족함 속에 살아가는 너희에게는 단 하루의 삶이 더 수승하다’라고 말씀하시고, 법의 연결 고리를 이어 설법하시며 이 게송을 읊으셨다. 111. 111. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, duppañño asamāhito; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, paññavantassa jhāyino’’ti. 어리석고 마음이 안정되지 못한 채 백 년을 사는 것보다, 지혜롭고 명상하는 이의 단 하루의 삶이 더 수승하다. Tattha duppañño nippañño. Paññavantassāti sappaññassa. Sesaṃ purimasadisamevāti. 거기서 '둡빤뇨(duppañño)'는 지혜가 없는 자를 의미한다. '빤냐완땋사(paññavantassa)'는 지혜를 가진 자를 의미한다. 나머지는 이전과 같다. Desanāvasāne pañcasatāpi te bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sampattamahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti. 설법이 끝났을 때 그 오백 명의 비구들은 무애해와 함께 아라한과에 도달했다. 또한 모여든 대중에게도 유익한 법문이 되었다. Khāṇukoṇḍaññattheravatthu dasamaṃ. 열 번째 카누코안다냐 장로 이야기 끝. 11. Sappadāsattheravatthu 11. 삽빠다사 장로 이야기 Yo ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sappadāsattheraṃ ārabbha kathesi. ‘어리석고 백 년을…’이라는 이 법문을 부처님께서 제따와나에 머무실 때 삽빠다사 장로를 인연으로 설하셨다. Sāvatthiyaṃ [Pg.435] kireko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitvā laddhūpasampado aparena samayena ukkaṇṭhitvā ‘‘mādisassa kulaputtassa gihibhāvo nāma ayutto, pabbajjāya ṭhatvā maraṇamhi me seyyo’’ti cintetvā attano maraṇūpāyaṃ cintento vicarati. Athekadivasaṃ pātova katabhattakiccā bhikkhū vihāraṃ gantvā aggisālāya sappaṃ disvā taṃ ekasmiṃ kuṭe pakkhipitvā kuṭaṃ pidahitvā ādāya vihārā nikkhamiṃsu. Ukkaṇṭhitabhikkhupi bhattakiccaṃ katvā āgacchanto te bhikkhū disvā ‘‘kiṃ idaṃ, āvuso’’ti pucchitvā ‘‘sappo, āvuso’’ti vutte iminā ‘‘kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Chaḍḍessāma na’’nti. Tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘iminā attānaṃ ḍaṃsāpetvā marissāmī’’ti ‘‘āharatha, ahaṃ taṃ chaḍḍessāmī’’ti tesaṃ hatthato kuṭaṃ gahetvā ekasmiṃ ṭhāne nisinno tena sappena attānaṃ ḍaṃsāpeti, sappo ḍaṃsituṃ na icchati. So kuṭe hatthaṃ otāretvā ito cito ca āloleti, ghorasappassa mukhaṃ vivaritvā aṅguliṃ pakkhipati, neva naṃ sappo ḍaṃsi. So ‘‘nāyaṃ āsīviso, gharasappo eso’’ti taṃ pahāya vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ bhikkhū ‘‘chaḍḍito te, āvuso, sappo’’ti āhaṃsu. ‘‘Na so, āvuso, ghorasappo, gharasappo eso’’ti. ‘‘Ghorasappoyevāvuso, mahantaṃ phaṇaṃ katvā susuyanto dukkhena amhehi gahito, kiṃ kāraṇā evaṃ tvaṃ vadesī’’ti āhaṃsu. ‘‘Ahaṃ, āvuso, tena attānaṃ ḍaṃsāpentopi mukhe aṅguliṃ pakkhipentopi taṃ ḍaṃsāpetuṃ nāsakkhi’’nti. Taṃ sutvā bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. 사왓띠의 한 가문의 아들이 부처님의 법문을 듣고 출가하여 구족계를 받았는데, 나중에 수행이 싫어지자 ‘나와 같은 가문의 아들이 재가자로 돌아가는 것은 옳지 않다. 출가자로 머물다 죽는 것이 내게 더 낫다’라고 생각하며 자신의 죽을 방법을 궁리하며 다녔다. 그러던 어느 날 아침 일찍 공양을 마친 비구들이 사찰로 가다가 불 피우는 곳에서 뱀을 보고는, 그것을 항아리에 넣어 뚜껑을 닫고 사찰에서 나갔다. 수행에 회의를 느낀 그 비구도 공양을 마치고 오다가 그 비구들을 보고 ‘도반들이여, 이것이 무엇입니까?’라고 물었다. ‘도반이여, 뱀이오’라고 대답하자, ‘이것으로 무엇을 하려 합니까?’라고 물었다. ‘그것을 내버릴 것이오’라고 했다. 그들의 말을 듣고 ‘이 뱀에게 나를 물리게 하여 죽어야겠다’라고 생각하며 ‘가져오시오, 내가 그것을 버리겠소’ 하고 그들의 손에서 항아리를 받아 한곳에 앉아 그 뱀에게 자신을 물리게 하려 했으나, 뱀은 물려고 하지 않았다. 그는 항아리에 손을 넣어 이리저리 휘젓고 독사의 입을 벌려 손가락을 집어넣었으나, 뱀은 결코 그를 물지 않았다. 그는 ‘이것은 독사가 아니라 집뱀이다’라고 생각하며 그것을 버리고 사찰로 돌아왔다. 그러자 비구들이 ‘도반이여, 뱀을 버렸소?’라고 물었다. ‘도반들이여, 그것은 독사가 아니라 집뱀이었소.’ 비구들이 ‘도반이여, 그것은 분명 독사였소. 커다란 목을 세우고 쉿쉿 소리를 내서 우리가 힘들게 잡았는데, 어찌하여 그대는 그렇게 말하오?’라고 했다. ‘도반들이여, 나는 그 뱀에게 나를 물리게 하려 하고 입속에 손가락을 집어넣어도 물게 할 수 없었소.’ 그 말을 듣고 비구들은 침묵하였다. Athekadivasaṃ nhāpito dve tayo khure ādāya vihāraṃ gantvā ekaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā ekena bhikkhūnaṃ kese ohāreti. So bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ khuraṃ gahetvā ‘‘iminā gīvaṃ chinditvā marissāmī’’ti ekasmiṃ rukkhe gīvaṃ upanidhāya khuradhāraṃ galanāḷiyaṃ katvā ṭhito upasampadāmāḷato paṭṭhāya attano sīlaṃ āvajjento vimalacandamaṇḍalaṃ viya sudhotamaṇikhandhamiva ca nimmalaṃ sīlaṃ addasa. Tassa taṃ olokentassa sakalasarīraṃ pharantī pīti uppajji. So pītiṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhento saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā khuraṃ ādāya vihāramajjhaṃ pāvisi. Atha naṃ bhikkhū ‘‘kahaṃ gatosi, āvuso’’ti pucchiṃsu. ‘‘‘Iminā khurena galanāḷiṃ chinditvā [Pg.436] marissāmī’ti gatomhi, āvuso’’ti. Atha ‘‘kasmā na matosī’’ti? Idānimhi satthaṃ āharituṃ abhabbo jāto. Ahañhi ‘‘iminā khurena galanāḷiṃ chindissāmī’’ti ñāṇakhurena sabbakilese chindinti. Bhikkhū ‘‘ayaṃ abhūtena aññaṃ byākarotī’’ti bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā tesaṃ kathaṃ sutvā āha – ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavā nāma sahatthā attānaṃ jīvitā voropentī’’ti. Bhante, tumhe imaṃ ‘‘khīṇāsavo’’ti vadatha, evaṃ arahattūpanissayasampanno panāyaṃ kasmā ukkaṇṭhati, kimassa arahattūpanissayakāraṇaṃ ‘‘kasmā so sappo etaṃ na ḍaṃsatī’’ti? ‘‘Bhikkhave, so tāva sappo imassa ito tatiye attabhāve dāso ahosi, so attano sāmikassa sarīraṃ ḍaṃsituṃ na visahatī’’ti. Evaṃ tāva nesaṃ satthā ekaṃ kāraṇaṃ ācikkhi. Tato paṭṭhāya ca so bhikkhu sappadāso nāma jāto. 그때 어느 날, 이발사가 두세 개의 면도칼을 가지고 사원으로 가서, 하나는 땅에 놓아두고 하나로 스님들의 머리카락을 깎아주었습니다. 그 스님은 땅에 놓인 면도칼을 집어 들고 "이 면도칼로 목을 끊어 죽으리라"고 생각하며, 어느 나무에 목을 기대고 면도날을 목구멍에 댄 채 서서, 구족계를 받은 때부터 시작하여 자신의 계행을 반조하였습니다. 그때 그는 티 없는 보름달 같고 잘 닦인 마니 보석 덩어리처럼 청정한 계를 보았습니다. 그것을 지켜보는 그에게 온몸에 퍼지는 희열(pīti)이 일어났습니다. 그는 희열을 억누르고 위빳사나를 닦아 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 도달하여, 면도칼을 들고 사원 중앙으로 들어갔습니다. 그때 스님들이 그에게 "도반이여, 어디에 갔다 왔습니까?"라고 물었습니다. "도반들이여, '이 면도칼로 목을 끊어 죽으리라'고 생각하며 갔었습니다"라고 대답했습니다. 그러자 "어째서 죽지 않았습니까?"라고 물으니, "이제 나는 무기를 들기에 적합하지 않은 몸이 되었습니다. 참으로 나는 이 면도칼로 목을 끊으려 했으나, 지혜의 면도칼로 모든 번뇌를 끊어버렸습니다"라고 말했습니다. 스님들이 "이 스님이 사실이 아닌 것으로 아라한과를 선언합니다"라고 부처님께 여쭈었습니다. 부처님께서는 그들의 말을 들으시고 "비구들이여, 아라한이라는 이들은 제 손으로 자신의 목숨을 끊지 않는다"라고 말씀하셨습니다. "세존이시여, 당신께서는 이 비구를 아라한이라고 부르십니다. 이처럼 아라한의 의지처(upanissaya)를 갖춘 이가 어째서 염세적이었으며, 그의 아라한과의 의지처가 된 원인은 무엇입니까? 그리고 어째서 그 뱀은 그를 물지 않았습니까?"라고 여쭈었습니다. "비구들이여, 그 뱀은 이 비구의 이번 생으로부터 세 번째 전생에서 그의 노예였다. 그는 자신의 주인인 몸을 감히 물지 못한 것이다"라고 말씀하셨습니다. 이처럼 스승께서는 그들에게 한 가지 원인을 설명해 주셨습니다. 그때부터 그 비구는 '삽파다사(뱀을 노예로 부린 자)'라는 이름으로 불리게 되었습니다. Kassapasammāsambuddhakāle kireko kulaputto satthu dhammakathaṃ sutvā uppannasaṃvego pabbajitvā laddhūpasampado aparena samayena anabhiratiyā uppannāya ekassa sahāyakassa bhikkhuno ārocesi. So tassa abhiṇhaṃ gihibhāve ādīnavaṃ kathesi. Taṃ sutvā itaro sāsane abhiramitvā pubbe anabhiratakāle malaggahite samaṇaparikkhāre ekasmiṃ soṇḍitīre nimmale karonto nisīdi. Sahāyakopissa santikeyeva nisinno. Atha naṃ so evamāha – ‘‘ahaṃ, āvuso, uppabbajanto ime parikkhāre tuyhaṃ dātukāmo ahosi’’nti. So lobhaṃ uppādetvā cintesi – ‘‘iminā mayhaṃ pabbajitena vā uppabbajitena vā ko attho, idāni parikkhāre gaṇhissāmī’’ti. So tato paṭṭhāya ‘‘kiṃ dānāvuso, amhākaṃ jīvitena, ye mayaṃ kapālahatthā parakulesu bhikkhāya carāma, puttadārehi saddhiṃ ālāpasallāpaṃ na karomā’’tiādīni vadanto gihibhāvassa guṇaṃ kathesi. So tassa kathaṃ sutvā puna ukkaṇṭhito hutvā cintesi – ‘‘ayaṃ mayā ‘ukkaṇṭhitomhī’ti vutte paṭhamaṃ gihibhāve ādīnavaṃ kathetvā idāni abhiṇhaṃ guṇaṃ katheti, ‘kiṃ nu kho kāraṇa’’’nti cintento ‘‘imesu samaṇaparikkhāresu lobhenā’’ti ñatvā sayameva attano cittaṃ nivattesi. Evamassa kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno ukkaṇṭhāpitattā idāni anabhirati [Pg.437] uppannā. Yo pana teneva tadā vīsati vassasahassāni samaṇadhammo kato, svassa etarahi arahattūpanissayo jātoti. 전하는 바에 의하면, 까싸빠 정등각자 시대에 어떤 가문의 아들이 스승의 법문을 듣고 전율(saṃvega)이 일어나 출가하여 구족계를 받았습니다. 시간이 흐른 뒤 수행에 즐거움을 느끼지 못하는 마음(anabhirati)이 생겨 한 도반 스님에게 이를 말했습니다. 그 도반은 그에게 반복해서 재가 생활의 결점을 이야기해주었습니다. 그 말을 듣고 다른 스님은 교법 안에서 즐거워하며, 이전에 즐거움을 느끼지 못하던 시절에 때가 낀 수행자의 필수품들을 어느 연못가에서 깨끗하게 닦으며 앉아 있었습니다. 도반 스님 또한 그의 곁에 앉아 있었습니다. 그때 그가 도반에게 이렇게 말했습니다. "도반이여, 내가 환속하려 할 때 이 필수품들을 그대에게 주고 싶었습니다." 그러자 그 도반은 탐욕을 일으켜 생각했습니다. "이 필수품으로 나에게 출가해 있든 환속하든 무슨 이익이 있겠는가, 이제 이 필수품들을 취해야겠다"라고 생각했습니다. 그는 그때부터 "도반이여, 이제 우리의 삶이 무슨 소용입니까? 우리는 발다리를 손에 들고 남의 집으로 탁발을 다니며, 처자식과 함께 대화도 나누지 못하지 않습니까" 등등의 말을 하며 재가 생활의 장점을 이야기했습니다. 그 스님은 도반의 말을 듣고 다시 염증을 느끼며 생각했습니다. "이 자는 내가 '염증을 느낀다'고 말했을 때는 먼저 재가 생활의 결점을 말하더니, 이제는 반복해서 장점을 말하는구나. 도대체 무슨 까닭일까?"라고 생각하다가 "이 수행자의 필수품들에 대한 탐욕 때문이구나"라는 것을 깨닫고 스스로 자신의 마음을 돌려세웠습니다. 이처럼 까싸빠 정등각자 시대에 한 비구를 환속시키려 했던 일 때문에 이번 생에 수행에 즐거움을 느끼지 못하는 마음이 일어난 것입니다. 그러나 그가 당시에 이만 년 동안 닦았던 수행자로서의 법(samaṇadhamma)은 이제 그의 아라한과의 의지처가 되었습니다. Imamatthaṃ te bhikkhū bhagavato santikā sutvā uttariṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, ayaṃ kira bhikkhu khuradhāraṃ galanāḷiyaṃ katvā ṭhitova arahattaṃ pāpuṇāti, uppajjissati nu kho ettakena khaṇena arahattamaggo’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, āraddhavīriyassa bhikkhuno pādaṃ ukkhipitvā bhūmiyaṃ ṭhapentassa pāde bhūmiyaṃ asampatteyeva arahattamaggo uppajjati. Kusītassa puggalassa hi vassasataṃ jīvanato āraddhavīriyassa khaṇamattampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā imaṃ gāthamāha – 이 사연을 스님들이 부처님 곁에서 듣고 다시 여쭈었습니다. "세존이시여, 이 비구는 면도날을 목에 대고 서 있는 상태에서 아라한과에 도달했다고 합니다. 그 짧은 찰나에 아라한도의 지혜가 생겨날 수 있습니까?" "그렇다, 비구들이여. 정진하는 비구는 발을 들어 땅에 내디디려 할 때 발이 땅에 닿기도 전에 아라한도의 지혜가 생긴다. 게으른 사람이 백 년을 사는 것보다 정진하는 사람의 찰나의 삶이 더 낫다"라고 말씀하시고, 앞뒤 문맥을 이어 이 게송을 읊으셨습니다. 112. 112. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, kusīto hīnavīriyo; Ekāhaṃ jīvikaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷha’’nti. "게으르고 정진하지 않으면서 백 년을 사는 것보다, 견고하게 정진하며 하루를 사는 것이 더 낫다." Tattha kusītoti kāmavitakkādīhi tīhi vitakkehi vītināmento puggalo. Hīnavīriyoti nibbīriyo. Vīriyamārabhato daḷhanti duvidhajjhānanibbattanasamatthaṃ thiraṃ vīriyaṃ ārabhantassa. Sesaṃ purimasadisameva. 거기서 '게으른 자(kusīto)'란 감각적 욕망에 대한 사유 등 세 가지 사유로 시간을 보내는 사람을 뜻한다. '노력이 부족한 자(hīnavīriyo)'란 정진이 없는 사람을 뜻한다. '견고하게 정진을 시작한 자(vīriyamārabhato daḷhaṃ)'란 두 가지 선정을 일으킬 수 있는 확고한 정진을 시작한 사람을 뜻한다. 나머지는 이전과 같다. Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 설법의 끝에 많은 이들이 예류과 등에 도달했습니다. Sappadāsattheravatthu ekādasamaṃ. 열한 번째 삽파다사 장로 이야기 끝. 12. Paṭācārātherīvatthu 12. 파타차라 테리 이야기 Yo ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto paṭācāraṃ theriṃ ārabbha kathesi. '게으르고 백 년을 사는 것보다'라는 이 법문을 스승께서는 제타와나에 머무실 때 파타차라 테리를 인연으로 설하셨습니다. Sā kira sāvatthiyaṃ cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi abhirūpā. Taṃ soḷasavassuddesikakāle sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale rakkhantā vasāpesuṃ. Evaṃ santepi sā ekena attano cūḷūpaṭṭhākena saddhiṃ vippaṭipajji. Athassā mātāpitaro samajātikakule ekassa kumārassa paṭissuṇitvā vivāhadivasaṃ ṭhapesuṃ. Tasmiṃ upakaṭṭhe sā taṃ cūḷūpaṭṭhākaṃ āha – ‘‘maṃ kira asukakulassa nāma dassanti, mayi patikulaṃ gate mama paṇṇākāraṃ gahetvā āgatopi tattha pavesanaṃ na labhissasi, sace te mayi sineho atthi, idāneva [Pg.438] maṃ gahetvā yena vā tena vā palāyassū’’ti. ‘‘So sādhu, bhadde’’ti. ‘‘Tena hi ahaṃ sve pātova nagaradvārassa asukaṭṭhāne nāma ṭhassāmi, tvaṃ ekena upāyena nikkhamitvā tattha āgaccheyyāsī’’ti vatvā dutiyadivase saṅketaṭṭhāne aṭṭhāsi. Sāpi pātova kiliṭṭhaṃ vatthaṃ nivāsetvā kese vikkiritvā kuṇḍakena sarīraṃ makkhitvā kuṭaṃ ādāya dāsīhi saddhiṃ gacchantī viya gharā nikkhamitvā taṃ ṭhānaṃ agamāsi. So taṃ ādāya dūraṃ gantvā ekasmiṃ gāme nivāsaṃ kappetvā araññe khettaṃ kasitvā dārupaṇṇādīni āharati. Itarā kuṭena udakaṃ āharitvā sahatthā koṭṭanapacanādīni karontī attano pāpassa phalaṃ anubhoti. Athassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā paripuṇṇagabbhā ‘‘idha me koci upakārako natthi, mātāpitaro nāma puttesu muduhadayā honti, tesaṃ santikaṃ maṃ nehi, tattha me gabbhavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti sāmikaṃ yāci. So ‘‘kiṃ, bhadde, kathesi, maṃ disvā tava mātāpitaro vividhā kammakāraṇā kareyyuṃ, na sakkā mayā tattha gantu’’nti paṭikkhipi. Sā punappunaṃ yācitvāpi gamanaṃ alabhamānā tassa araññaṃ gatakāle paṭivissake āmantetvā ‘‘sace so āgantvā maṃ apassanto ‘kahaṃ gatā’ti pucchissati, mama attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ ācikkheyyāthā’’ti vatvā gehadvāraṃ pidahitvā pakkāmi. Sopi āgantvā taṃ apassanto paṭivissake pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘nivattessāmi na’’nti anubandhitvā taṃ disvā nānappakāraṃ yāciyamānopi nivattetuṃ nāsakkhi. Athassā ekasmiṃ ṭhāne kammajavātā caliṃsu. Sā ekaṃ gacchantaraṃ pavisitvā, ‘‘sāmi, kammajavātā me calitā’’ti vatvā bhūmiyaṃ nipajjitvā samparivattamānā kicchena dārakaṃ vijāyitvā ‘‘yassatthāyāhaṃ kulagharaṃ gaccheyyaṃ, so attho nipphanno’’ti punadeva tena saddhiṃ gehaṃ āgantvā vāsaṃ kappesi. 그녀는 사왓티에서 4억의 재산을 가진 장자의 딸이었으며 매우 아름다웠다고 한다. 그녀가 16세가 되었을 때 7층 궁전의 꼭대기 층에서 보호받으며 살게 되었다. 그럼에도 불구하고 그녀는 자신의 하인 한 명과 부적절한 관계를 맺었다. 그 후 그녀의 부모는 가문이 같은 집안의 한 청년과 결혼시키기로 약속하고 결혼 날짜를 정했다. 그날이 다가오자 그녀는 그 하인에게 말했습니다. “사람들이 나를 어느 가문의 누구에게 줄 것이라고 합니다. 내가 시집을 가면 당신이 선물을 가지고 오더라도 그 집에 들어올 수 없을 것입니다. 만약 나를 사랑한다면 지금 당장 나를 데리고 어디로든 도망쳐 주십시오.” 그는 “좋습니다, 아가씨”라고 답했습니다. “그러면 나는 내일 이른 아침 성문의 어느 곳에 있을 것이니, 당신은 방도를 찾아 나와서 그곳으로 오십시오”라고 말하고 다음 날 약속 장소에서 기다렸습니다. 그녀도 이른 아침에 더러운 옷을 입고 머리를 풀어헤친 채 겨 가루를 몸에 바르고 물항아리를 들고 하녀들과 함께 가는 것처럼 집을 나서서 그곳으로 갔습니다. 그는 그녀를 데리고 멀리 가서 한 마을에 거처를 정하고 숲에서 밭을 일구며 땔나무와 채소 등을 가져왔습니다. 다른 여인(그녀)은 항아리로 물을 길어오고 직접 방아를 찧고 요리를 하는 등 자신의 악업의 결과를 체험하며 살았습니다. 그러던 중 그녀의 태중에 아이가 생겼습니다. 해산할 때가 되자 그녀는 “여기에 저를 도와줄 사람이 아무도 없습니다. 부모님은 자식들에게 마음이 누그러지는 법이니 저를 그분들 곁으로 데려가 주십시오. 그곳에서 해산하겠습니다”라고 남편에게 간청했습니다. 그는 “무슨 말을 하는 거요, 아가씨. 나를 보면 당신의 부모님이 여러 가지 처벌을 할 것이오. 나는 그곳에 갈 수 없소”라며 거절했습니다. 그녀는 거듭 간청했으나 허락을 얻지 못하자, 남편이 숲에 간 사이에 이웃들에게 말했습니다. “만약 그가 돌아와서 나를 보지 못하고 ‘어디에 갔느냐’고 물으면, 친정집으로 갔다고 말해 주십시오”라고 하고 문을 닫고 떠났습니다. 그도 돌아와서 그녀가 보이지 않자 이웃들에게 물어 그 소식을 듣고 “그녀를 돌려세우겠다”며 뒤쫓아가 그녀를 발견하고 여러 가지로 간청했으나 돌려세울 수 없었습니다. 그때 한 장소에서 산통이 시작되었습니다. 그녀는 숲속으로 들어가 “여보, 산통이 시작되었어요”라고 말하고 땅에 누워 뒹굴며 힘들게 아들을 낳았습니다. “내가 친정으로 가려던 목적이 이루어졌다”고 생각하며 다시 그와 함께 집으로 돌아와 살았습니다. Tassā aparena samayena puna gabbho patiṭṭhahi. Sā paripuṇṇagabbhā hutvā purimanayeneva sāmikaṃ yācitvā gamanaṃ alabhamānā puttaṃ aṅkenādāya tatheva pakkamitvā tena anubandhitvā ‘‘tiṭṭhāhī’’ti vutte nivattituṃ na icchi. Atha nesaṃ gacchantānaṃ mahā akālamegho udapādi samantā vijjulatāhi ādittaṃ viya meghatthanitehi, bhijjamānaṃ viya [Pg.439] udakadhārānipātanirantaraṃ nabhaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe tassā kammajavātā caliṃsu. Sā sāmikaṃ āmantetvā, ‘‘sāmi, kammajavātā me calitā, na sakkomi sandhāretuṃ, anovassakaṭṭhānaṃ me jānāhī’’ti āha. So hatthagatāya vāsiyā ito cito ca upadhārento ekasmiṃ vammikamatthake jātaṃ gumbaṃ disvā chindituṃ ārabhi. Atha naṃ vammikato nikkhamitvā ghoraviso āsīviso ḍaṃsi. Taṅkhaṇaññevassa sarīraṃ antosamuṭṭhitāhi aggijālāhi ḍayhamānaṃ viya nīlavaṇṇaṃ hutvā tattheva pati. Itarāpi mahādukkhaṃ anubhavamānā tassa āgamanaṃ olokentīpi taṃ adisvāva aparampi puttaṃ vijāyi. Dve dārakā vātavuṭṭhivegaṃ asahamānā mahāviravaṃ viravanti. Sā ubhopi te urantare katvā dvīhi jaṇṇukehi ceva hatthehi ca bhūmiyaṃ uppīḷetvā tathā ṭhitāva rattiṃ vītināmesi. Sakalasarīraṃ nillohitaṃ viya paṇḍupalāsavaṇṇaṃ ahosi. Sā uṭṭhite aruṇe maṃsapesivaṇṇaṃ ekaṃ puttaṃ aṅkenādāya itaraṃ aṅguliyā gahetvā ‘‘ehi, tāta, pitā te ito gato’’ti vatvā sāmikassa gatamaggena gacchantī taṃ vammikamatthake kālaṃ katvā patitaṃ nīlavaṇṇaṃ thaddhasarīraṃ disvā ‘‘maṃ nissāya mama sāmiko panthe mato’’ti rodantī paridevantī pāyāsi. 그 후 그녀에게 다시 아이가 생겼습니다. 해산할 때가 되자 이전과 같은 방식으로 남편에게 간청했으나 허락을 얻지 못하자, 아들을 품에 안고 전처럼 떠났습니다. 남편이 뒤쫓아와서 “멈추시오”라고 말했으나 돌아가려 하지 않았습니다. 그들이 가고 있을 때 때 아닌 거대한 먹구름이 일어났고, 사방이 번개로 타오르는 듯했으며 천둥소리에 하늘이 무너지는 듯했고 끊임없이 폭우가 쏟아졌습니다. 그 순간 그녀에게 산통이 시작되었습니다. 그녀는 남편을 불러 “여보, 산통이 시작되었어요. 더는 견딜 수가 없으니 비를 피할 곳을 찾아봐 주세요”라고 말했습니다. 그는 손에 든 도끼로 여기저기 살피다가 한 개미언덕 위에 자란 덤불을 보고 그것을 자르기 시작했습니다. 그때 개미언덕에서 독사가 나와 그를 물었습니다. 그 순간 그의 몸은 내부에서 치솟는 불길에 타는 듯하더니 온몸이 푸른색으로 변하며 그 자리에 쓰러졌습니다. 그녀도 큰 고통을 겪으며 그의 뒤를 기다렸으나 그를 보지 못하고 또 다른 아들을 낳았습니다. 두 아이는 비바람의 기세를 견디지 못해 크게 울부짖었습니다. 그녀는 두 아이를 가슴에 품고 두 무릎과 손으로 땅을 짚은 채 그렇게 밤을 지새웠습니다. 온몸은 피기가 없는 노란 낙엽 같은 색이 되었습니다. 새벽이 밝자 그녀는 핏덩이 같은 아들을 품에 안고 다른 아들의 손을 잡고 “얘들아, 오너라. 너희 아버지가 이쪽으로 갔다”라고 말하며 남편이 간 길을 따라가다가, 개미언덕 위에서 죽어 쓰러져 있는 푸른 빛의 굳어버린 시신을 보고 “나 때문에 내 남편이 길 위에서 죽었구나”라며 울며 통곡하며 길을 떠났습니다. Sā sakalarattiṃ devena vuṭṭhattā aciravatiṃ nadiṃ jaṇṇuppamāṇena kaṭippamāṇena thanappamāṇena udakena paripuṇṇaṃ disvā attano mandabuddhitāya dvīhi dārakehi saddhiṃ udakaṃ otarituṃ avisahantī jeṭṭhaputtaṃ orimatīre ṭhapetvā itaraṃ ādāya paratīraṃ gantvā sākhābhaṅgaṃ attharitvā nipajjāpetvā ‘‘itarassa santikaṃ gamissāmī’’ti bālaputtakaṃ pahāya tarituṃ asakkontī punappunaṃ nivattitvā olokayamānā pāyāsi. Athassā nadīmajjhaṃ gatakāle eko seno taṃ kumāraṃ disvā ‘‘maṃsapesī’’ti saññāya ākāsato bhassi. Sā taṃ puttassatthāya bhassantaṃ disvā ubho hatthe ukkhipitvā ‘‘sūsū’’ti tikkhattuṃ mahāsaddaṃ nicchāresi. Seno dūrabhāvena taṃ asutvāva kumārakaṃ gahetvā vehāsaṃ uppatitvā gato. Orimatīre ṭhitaputto mātaraṃ nadīmajjhe ubho hatthe ukkhipitvā mahāsaddaṃ nicchārayamānaṃ disvā [Pg.440] ‘‘maṃ pakkosatī’’ti saññāya vegena udake pati. Itissā bālaputtaṃ seno hari, jeṭṭhaputto udakena vūḷho. 밤새도록 내린 비로 인해 아찌라와띠 강은 무릎, 허리, 가슴 높이까지 물이 가득 찼습니다. 그녀는 자신의 지혜가 부족하여 두 아이와 함께 강을 건너는 것을 감당하지 못하고, 큰아들을 이쪽 기슭에 두고 갓난아기를 데리고 건너편 기슭으로 가서 나뭇가지를 꺾어 깔고 아기를 눕혀 놓았습니다. “다른 아이에게로 가야겠다”라고 생각하며 갓난아기를 두고 건너가려 했으나, 차마 발길이 떨어지지 않아 자꾸 뒤돌아보며 길을 나섰습니다. 그녀가 강 한가운데에 이르렀을 때, 매 한 마리가 그 아이를 보고 고깃덩어리로 착각하여 하늘에서 내려왔습니다. 그녀는 아이를 위해 매가 내려오는 것을 보고 두 손을 치켜들고 “쉬이, 쉬이” 하고 세 번 크게 소리를 질렀습니다. 매는 멀리 떨어져 있어 그 소리를 듣지 못하고 아이를 낚아채 하늘로 날아가 버렸습니다. 이쪽 기슭에 있던 큰아들은 어머니가 강 한가운데서 두 손을 들고 큰 소리를 지르는 것을 보고 “나를 부르시는구나”라고 생각하여 급히 물속으로 뛰어들었습니다. 이리하여 그녀의 갓난아기는 매가 채 가버렸고, 큰아들은 물에 휩쓸려 떠내려갔습니다. Sā ‘‘eko me putto senena gahito, eko udakena vūḷho, panthe me pati mato’’ti rodantī paridevantī gacchamānā sāvatthito āgacchantaṃ ekaṃ purisaṃ disvā pucchi – ‘‘kattha vāsikosi, tātā’’ti? ‘‘Sāvatthivāsikomhi, ammā’’ti. ‘‘Sāvatthinagare asukavīthiyaṃ evarūpaṃ asukakulaṃ nāma atthi, jānāsi, tātā’’ti? ‘‘Jānāmi, amma, taṃ pana mā pucchi, sace aññaṃ jānāsi pucchā’’ti. ‘‘Aññena me kammaṃ natthi, tadeva pucchāmi, tātā’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ attano anācikkhituṃ na desi, ajja te sabbarattiṃ devo vassanto diṭṭho’’ti. ‘‘Diṭṭho me, tāta, mayhameveso sabbarattiṃ vuṭṭho, na aññassa. Mayhaṃ pana vuṭṭhakāraṇaṃ pacchā te kathessāmi, etasmiṃ tāva me seṭṭhigehe pavattiṃ kathehī’’ti. ‘‘Amma, ajja rattiṃ seṭṭhiñca seṭṭhibhariyañca seṭṭhiputtañcāti tayopi jane avattharamānaṃ gehaṃ pati, te ekacitakasmiṃ jhāyanti. Esa dhūmo paññāyati, ammā’’ti. Sā tasmiṃ khaṇe nivatthavatthaṃ patamānaṃ na sañjāni, ummattikabhāvaṃ patvā yathājātāva rodantī paridevantī – 그녀(파타차라)는 “나의 한 아들은 솔개에게 채여 갔고, 한 아들은 물에 떠내려갔으며, 길 위에서 남편은 죽었습니다.”라고 울며불며 슬피 울면서 가다가, 사왓티 성에서 오는 한 남자를 보고 물었습니다. “여보게, 어디에 사시는 분인가요?” “어머니, 저는 사왓티에 사는 사람입니다.” “사왓티 성의 어느 거리에 이러한 모습을 한 아무개 가문이 있는데, 혹시 아시나요?” “어머니, 알고 있습니다. 하지만 그 가문에 대해서는 묻지 마십시오. 만약 다른 것을 아신다면 그것을 물으십시오.” “다른 일은 제게 상관없습니다. 오직 그 가문에 대해서만 묻겠습니다.” “어머니, 당신이 스스로에게 말하지 못하게 하시는군요. 오늘 밤새도록 비가 내린 것을 보셨습니까?” “보았습니다. 그 비는 오직 저를 위해서만 밤새도록 내린 것 같고, 다른 사람에게는 그렇지 않은 것 같았습니다. 저의 비 내린 사정은 나중에 당신께 말하겠지만, 우선 그 장자 가문의 소식을 말해 주십시오.” “어머니, 오늘 밤에 장자와 장자의 부인, 그리고 장자의 아들까지 이 세 사람 모두 비바람이 몰아쳐 집이 무너지는 바람에 깔려 죽었습니다. 그들은 지금 한 화장터에서 화장되고 있습니다. 저기 보이는 연기가 바로 그것입니다.” 그 순간 그녀는 입고 있던 옷이 벗겨져 떨어지는 것도 알지 못한 채, 미친 상태가 되어 태어난 그대로의 모습으로 울부짖으며 슬피 울었습니다. ‘‘Ubho puttā kālakatā, panthe mayhaṃ patī mato; Mātā pitā ca bhātā ca, ekacitamhi ḍayhare’’ti. (apa. therī 2.2.498) – “두 아들은 죽었고, 길 위에서 나의 남편도 죽었네. 어머니와 아버지, 그리고 오라버니도 한 화장터에서 불타고 있구나.” Vilapantī paribbhami. Manussā taṃ disvā ‘‘ummattikā ummattikā’’ti kacavaraṃ gahetvā paṃsuṃ gahetvā matthake okirantā leḍḍūhi paharanti. Satthā jetavanamahāvihāre aṭṭhaparisamajjhe nisīditvā dhammaṃ desento taṃ āgacchamānaṃ addasa kappasatasahassaṃ pūritapāramiṃ abhinīhārasampannaṃ. 그녀는 헛소리를 하며 방황했습니다. 사람들은 그녀를 보고 “미친 여자다, 미친 여자!”라고 하며 쓰레기를 집어 던지고 흙먼지를 머리에 뿌리며 돌멩이로 때렸습니다. 부처님께서는 제타와나 대정사에서 여덟 부류의 대중 가운데 앉아 법을 설하고 계시다가, 십만 겁 동안 파라미를 채우고 서원을 성취하여 다가오는 그녀를 보셨습니다. Sā kira padumuttarabuddhakāle padumuttarasatthārā ekaṃ vinayadharattheriṃ bāhāya gahetvā nandanavane ṭhapentaṃ viya etadaggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā ‘‘ahampi tumhādisassa buddhassa santike vinayadharattherīnaṃ aggaṭṭhānaṃ labheyya’’nti adhikāraṃ katvā patthanaṃ ṭhapesi. Padumuttarabuddho anāgataṃsañāṇaṃ pattharitvā patthanāya samijjhanabhāvaṃ ñatvā ‘‘anāgate gotamabuddhassa nāma sāsane ayaṃ paṭācārā nāmena vinayadharattherīnaṃ aggā [Pg.441] bhavissatī’’ti byākāsi. Taṃ evaṃ patthitapatthanaṃ abhinīhārasampannaṃ satthā dūratova āgacchantiṃ disvā ‘‘imissā ṭhapetvā maṃ añño avassayo bhavituṃ samattho nāma natthī’’ti cintetvā taṃ yathā vihārābhimukhaṃ āgacchati, evaṃ akāsi. Parisā taṃ disvāva ‘‘imissā ummattikāya ito āgantuṃ mā daditthā’’ti āha. Satthā ‘‘apetha, mā naṃ vārayitthā’’ti vatvā avidūraṭṭhānaṃ āgatakāle ‘‘satiṃ paṭilabha bhaginī’’ti āha. Sā taṃ khaṇaṃyeva buddhānubhāvena satiṃ paṭilabhi. Tasmiṃkāle nivatthavatthassa patitabhāvaṃ sallakkhetvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdi. Athassā eko puriso uttarasāṭakaṃ khipi. Sā taṃ nivāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā suvaṇṇavaṇṇesu pādesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, avassayo me hotha, patiṭṭhā me hotha. Ekañhi me puttaṃ seno gaṇhi, eko udakena vūḷho, panthe me pati mato, mātāpitaro ceva me bhātā ca gehena avatthaṭā ekacitakasmiṃ jhāyantī’’ti. 전해오는 바에 의하면, 그녀는 파두뭇따라 부처님 당시에 파두뭇따라 세존께서 한 율장지기(Vinayadhara) 비구니의 팔을 잡고 난다나 동산에 세워 두는 것처럼 에타닥가(최고의 자리)에 임명하시는 것을 보고, “나도 당신과 같은 부처님 처소에서 율장지기 비구니들 중 최고의 자리를 얻게 하소서.”라고 공덕을 쌓으며 서원을 세웠다고 합니다. 파두뭇따라 부처님께서는 미래를 아는 지혜를 펼쳐 서원이 이루어질 것을 아시고, “미래에 고타마라는 이름의 부처님 교단에서 이 여인은 파타차라라는 이름으로 율장지기 비구니들 중 으뜸이 될 것이다.”라고 수기를 주셨습니다. 부처님께서는 이처럼 서원을 세우고 공덕을 갖춘 그녀가 멀리서 오는 것을 보시고, “이 여인에게는 나를 제외하고 다른 의지처가 될 수 있는 자가 없다.”라고 생각하시어, 그녀가 정사 쪽으로 오도록 만드셨습니다. 대중들은 그녀를 보고 “이 미친 여자가 이쪽으로 오지 못하게 하라.”고 말했습니다. 부처님께서는 “물러나거라, 그녀를 막지 마라.”고 말씀하시고, 그녀가 가까운 곳에 이르렀을 때 “자매여, 정신을 차려라(Satiṃ paṭilabha).”라고 말씀하셨습니다. 그녀는 그 순간 부처님의 신통력으로 정신을 되찾았습니다. 그때 자신이 입고 있던 옷이 벗겨진 상태임을 깨닫고 부끄러움과 창피함(Hirottappa)을 느껴 웅크리고 앉았습니다. 그때 한 남자가 겉옷을 던져 주었습니다. 그녀는 그것을 입고 부처님께 다가가 황금빛 찬란한 발에 오체투지로 절을 올리며 말했습니다. “세존이시여, 저의 의지처가 되어 주소서. 저의 피난처가 되어 주소서. 저의 한 아들은 솔개가 채 갔고, 한 아들은 물에 떠내려갔으며, 길 위에서 남편은 죽었습니다. 저의 부모님과 오라버니도 집이 무너져 깔려 죽어 한 화장터에서 화장되고 있습니다.” Satthā tassā vacanaṃ sutvā ‘‘paṭācāre, mā cintayi, tava tāṇaṃ saraṇaṃ avassayo bhavituṃ samatthasseva santikaṃ āgatāsi. Yathā hi tava idāni eko puttako senena gahito, eko udakena vūḷho, panthe pati mato, mātāpitaro ceva bhātā ca gehena avatthaṭā; evameva imasmiṃ saṃsāre puttādīnaṃ matakāle tava rodantiyā paggharitaassu catunnaṃ mahāsamuddānaṃ udakato bahutara’’nti vatvā imaṃ gāthamāha – 부처님께서는 그녀의 말을 들으시고 “파타차라여, 걱정하지 마라. 너는 진정한 보호와 피난처, 의지처가 될 수 있는 분의 처소에 온 것이다. 지금 너의 한 아들이 솔개에게 채여 가고, 한 아들은 물에 떠내려가고, 길에서 남편이 죽고, 부모와 오라버니가 집이 무너져 죽은 것처럼, 이 윤회(Saṃsāra) 속에서 아들 등이 죽었을 때 네가 울며 흘린 눈물은 네 곳의 큰 바다의 물보다 훨씬 더 많다.”라고 말씀하시며 이 게송을 읊으셨습니다. ‘‘Catūsu samuddesu jalaṃ parittakaṃ,Tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ; Dukkhena phuṭṭhassa narassa socanā,Kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasī’’ti. “네 바다의 물은 적으나, 그보다 더 많은 것이 네가 흘린 눈물이니 그 양이 결코 적지 않구나. 딸아, 괴로움에 처한 사람이 슬퍼하면서 어찌하여 너는 방일하고 있느냐?” Evaṃ satthari anamataggapariyāyaṃ kathente tassa sarīre soko tanuttaṃ agamāsi. Atha naṃ tanubhūtasokaṃ ñatvā puna satthā āmantetvā ‘‘paṭācāre puttādayo nāma paralokaṃ gacchantassa tāṇaṃ vā leṇaṃ vā saraṇaṃ vā bhavituṃ na sakkonti, tasmā vijjamānāpi te na santiyeva, paṇḍitena pana sīlaṃ visodhetvā attano nibbānagāmimaggaṃ khippameva sodhetuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi – 이와 같이 부처님께서 아나마탁가 수타(Anamatagga-sutta, 시작을 알 수 없는 윤회의 경)를 설하시자, 그녀의 몸에서 슬픔이 옅어졌습니다. 그녀의 슬픔이 가벼워진 것을 아신 부처님께서 다시 그녀를 부르셨습니다. “파타차라여, 자식 등은 저세상으로 가는 자에게 보호나 피난처나 의지처가 될 수 없다. 그러므로 그들이 실제로 존재한다 하더라도 없는 것이나 마찬가지다. 지혜로운 자는 계율(Sīla)을 청정히 하여 자신의 열반에 이르는 길을 신속히 닦아야 한다.”라고 말씀하시며 법을 설하시기 위해 이 게송들을 읊으셨습니다. ‘‘Na [Pg.442] santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā; Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā. (dha. pa. 288; apa. therī 2.2.501); “아들도 보호해 줄 수 없고, 아버지도 형제도 그러하며, 죽음의 신(Antaka)에게 붙들린 자에게 친지들 중의 보호란 존재하지 않는다.” ‘‘Etamatthavassaṃ ñatvā, paṇḍito sīlasaṃvuto; Nibbānagamanaṃ maggaṃ, khippameva visodhaye’’ti. (dha. pa. 289); “이러한 이치를 깨달아 지혜로운 자는 계율을 잘 지키며, 열반에 이르는 길을 신속히 닦아야 한다.” Desanāvasāne paṭācārā mahāpathaviyaṃ paṃsuparimāṇe kilese jhāpetvā sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. Sā pana sotāpannā hutvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ bhikkhunīnaṃ santikaṃ pahiṇitvā pabbājesi. Sā laddhūpasampadā paṭitācārattā paṭācārātveva paññāyi. Sā ekadivasaṃ kuṭena udakaṃ ādāya pāde dhovantī udakaṃ āsiñci, taṃ thokaṃ gantvā pacchijji. Dutiyavāre āsittaṃ tato dūrataraṃ agamāsi. Tatiyavāre āsittaṃ tatopi dūrataranti. Sā tadeva ārammaṇaṃ gahetvā tayo vaye paricchinditvā ‘‘mayā paṭhamaṃ āsittaṃ udakaṃ viya ime sattā paṭhamavayepi maranti, tato dūrataraṃ gataṃ dutiyavāre āsittaṃ udakaṃ viya majjhimavayepi maranti, tatopi dūrataraṃ gataṃ tatiyavāre āsittaṃ udakaṃ viya pacchimavayepi marantiyevā’’ti cintesi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā tassā sammukhe ṭhatvā kathento viya ‘‘evametaṃ paṭācāre, pañcannampi khandhānaṃ udayabbayaṃ apassantassa vassasataṃ jīvanato tesaṃ udayabbayaṃ passantassa ekāhampi ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento gāthamāha – 설법이 끝났을 때, 파타차라는 대지에 있는 흙먼지만큼이나 많은 번뇌를 도(道)의 지혜로 태워 없애고 예류과에 머물렀다. 다른 많은 이들도 예류과 등에 도달했다. 그녀는 예류자가 된 후 부처님께 출가를 청했다. 부처님께서는 그녀를 비구니들의 거처로 보내 출가시키셨다. 그녀는 구족계(비구니가 됨)를 받은 뒤에 행실이 영민하고 현명했으므로 '파타차라'라는 이름으로 널리 알려졌다. 어느 날 그녀는 항아리로 물을 떠서 발을 씻다가 물을 쏟았는데, 그 물이 조금 흘러가다 끊어졌다. 두 번째로 부은 물은 그보다 더 멀리 흘러갔다. 세 번째로 부은 물은 그보다 더 멀리까지 흘러갔다. 그녀는 이것을 명상의 주제(아람마나)로 삼아 세 가지 나이의 단계(청년기, 장년기, 노년기)를 구분하며 이렇게 생각했다. '내가 처음에 부은 물처럼, 이 중생들은 첫 번째 나이(청년기)에도 죽는다. 그보다 더 멀리 흘러간 두 번째 부은 물처럼, 중생들은 중간 나이(장년기)에도 죽는다. 그보다 훨씬 더 멀리 흘러간 세 번째 부은 물처럼, 중생들은 마지막 나이(노년기)에도 죽는 법이구나.' 부처님께서는 향실에 앉아 계시면서도 광명을 놓아 파타차라 앞에 서 계시는 것처럼 나타나 말씀하셨다. '파타차라여, 그 생각이 맞구나. 참으로 오온의 생멸(일어남과 사라짐)을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 오온의 생멸을 보며 하루를 사는 것, 아니 단 한순간을 사는 것이 더 수승하니라.' 부처님께서는 이렇게 말씀하시고 법의 가르침을 이어 가시며 다음의 게송을 읊으셨다. 113. 113. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbaya’’nti. "오온의 생멸을 보지 못한 채 백 년을 사는 것보다, 생멸을 보며 하루를 사는 것이 참으로 수승하다." Tattha apassaṃ udayabbayanti pañcannaṃ khandhānaṃ pañcavīsatiyā lakkhaṇehi udayañca vayañca apassanto. Passato udayabbayanti tesaṃ udayañca vayañca passantassa. Itarassa jīvanato ekāhampi jīvitaṃ seyyoti. 그 게송에서 '생멸을 보지 못함'이란 오온의 스물다섯 가지 특징에 따른 일어남(udaya)과 사라짐(vaya)을 보지 못하는 것을 말한다. '생멸을 보는 자'란 오온의 일어남과 사라짐을 통찰하는 자를 뜻한다. 생멸을 보지 못하는 다른 사람의 삶보다 [생멸을 보는 자의] 하루의 삶이 더 낫다는 의미이다. Desanāvasāne paṭācārā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. 설법이 끝났을 때, 파타차라 비구니는 네 가지 무애해(사무애해)와 함께 아라한과를 성취했다. Paṭācārātherīvatthu dvādasamaṃ. 열두 번째 파타차라 테리(장로니) 이야기 끝. 13. Kisāgotamīvatthu 13. 키사고타미 이야기 Yo [Pg.443] ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kisāgotamiṃ ārabbha kathesi. 부처님께서는 제타바나 사원에 머무실 때, "비록 백 년을 살지라도"로 시작되는 이 법문을 키사고타미 장로니와 관련하여 설하셨다. Sāvatthiyaṃ kirekassa seṭṭhissa gehe cattālīsakoṭidhanaṃ aṅgārā eva hutvā aṭṭhāsi. Seṭṭhi taṃ disvā uppannasoko āhāraṃ paṭikkhipitvā mañcake nipajji. Tasseko sahāyako gehaṃ gantvā, ‘‘samma, kasmā socasī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā, ‘‘samma, mā soci, ahaṃ ekaṃ upāyaṃ jānāmi, taṃ karohī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, sammā’’ti? Attano āpaṇe kilañjaṃ pasāretvā tattha te aṅgāre rāsiṃ katvā vikkiṇanto viya nisīda, āgatāgatesu manussesu ye evaṃ vadanti – ‘‘sesajanā vatthatelamadhuphāṇitādīni vikkiṇanti, tvaṃ pana aṅgāre vikkiṇanto nisinno’’ti. Te vadeyyāsi – ‘‘attano santakaṃ avikkiṇanto kiṃ karomī’’ti? Yo pana taṃ evaṃ vadati ‘‘sesajanā vatthatelamadhuphāṇitādīni vikkiṇanti, tvaṃ pana hiraññasuvaṇṇaṃ vikkiṇanto nisinno’’ti. Taṃ vadeyyāsi ‘‘kahaṃ hiraññasuvaṇṇa’’nti. ‘‘Ida’’nti ca vutte ‘‘āhara, tāva na’’nti hatthehi paṭiccheyyāsi. Evaṃ dinnaṃ tava hatthe hiraññasuvaṇṇaṃ bhavissati. Sā pana sace kumārikā hoti, tava gehe puttassa naṃ āharitvā cattālīsakoṭidhanaṃ tassā niyyādetvā tāya dinnaṃ valañjeyyāsi. Sace kumārako hoti, tava gehe vayappattaṃ dhītaraṃ tassa datvā cattālīsakoṭidhanaṃ niyyādetvā tena dinnaṃ valañjeyyāsīti. So ‘‘bhaddako upāyo’’ti attano āpaṇe aṅgāre rāsiṃ katvā vikkiṇanto viya nisīdi. Ye pana naṃ evamāhaṃsu – ‘‘sesajanā vatthatelamadhuphāṇitādīni vikkiṇanti, kiṃ pana tvaṃ aṅgāre vikkiṇanto nisinno’’ti? Tesaṃ ‘‘attano santakaṃ avikkiṇanto kiṃ karomī’’ti paṭivacanaṃ adāsi. Athekā gotamī nāma kumārikā kisasarīratāya kisāgotamīti paññāyamānā parijiṇṇakulassa dhītā attano ekena kiccena āpaṇadvāraṃ gantvā taṃ seṭṭhiṃ disvā evamāha – ‘‘kiṃ, tāta, sesajanā vatthatelamadhuphāṇitādīni vikkiṇanti, tvaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vikkiṇanto nisinno’’ti? ‘‘Kahaṃ, amma, hiraññasuvaṇṇa’’nti? ‘‘Nanu ‘tvaṃ tadeva gahetvā nisinnosī’ti, āhara, tāva naṃ, ammā’’ti. Sā hatthapūraṃ gahetvā tassa hatthesu ṭhapesi, taṃ hiraññasuvaṇṇameva ahosi. 전해오는 바에 의하면, 사밧티의 한 장자 집에 있던 4억 냥의 재산이 모두 숯으로 변해버렸다. 장자는 이를 보고 큰 슬픔에 빠져 음식을 거부하고 침상에 누워버렸다. 장자의 한 친구가 찾아와 "친구여, 왜 그렇게 슬퍼하는가?"라고 묻고 사정을 들은 뒤 말했다. "친구여, 슬퍼하지 말게. 내게 좋은 방책이 있으니 그대로 하게나." 장자가 "어떻게 하면 되겠나?"라고 묻자, 친구는 이렇게 일러주었다. "자네 시장의 가판대에 멍석을 깔고, 그 위에 숯 더미를 쌓아놓고 파는 것처럼 앉아 있게나. 지나가는 사람들이 '다른 이들은 옷이나 기름, 꿀, 설탕 따위를 파는데, 당신은 왜 숯을 팔고 있소?'라고 묻거든, '내 소유의 물건을 팔지 않고 무엇을 하겠소?'라고 대답하게나. 그런데 만약 누군가 자네에게 '다른 사람들은 옷이나 기름, 꿀, 설탕을 파는데, 당신은 왜 금과 은을 팔고 있소?'라고 말하거든, 그에게 '금과 은이 어디 있소?'라고 묻게나. 그가 '여기 있소'라고 하면 '그것을 이리 가져와 보시오'라고 하여 자네 손으로 받게나. 그러면 자네 손에 닿는 순간 그것이 금과 은으로 변할 것이네. 만약 그 말을 한 이가 처녀라면 자네 아들의 아내로 삼아 4억 냥의 재산을 그녀에게 맡기고 그녀가 주는 것을 쓰며 살고, 만약 총각이라면 자네의 혼기가 찬 딸을 주어 재산을 맡기고 그가 주는 것을 쓰며 살게나." 장자는 "좋은 방책이군"이라며 시장 가판대에 숯더미를 쌓아놓고 파는 척 앉아 있었다. 사람들은 장자에게 "다른 이들은 옷과 기름 등을 파는데, 왜 숯을 팔고 있소?"라고 물었고, 장자는 "내 물건을 팔지 않고 어쩌겠소?"라고 답했다. 그때 키사고타미라는 처녀가 있었는데, 몸이 가냘퍼서 '키사(마른) 고타미'라 불렸으며 가난한 집안의 딸이었다. 그녀가 자신의 일을 보러 시장에 왔다가 장자를 보고 말했다. "아버지, 다른 사람들은 옷이나 기름, 꿀, 설탕 등을 파는데, 당신은 어찌하여 금과 은을 팔고 계시나요?" 장자가 "얘야, 금과 은이 어디 있느냐?"라고 묻자, 그녀는 "아니, 당신이 지금 그것을 쥐고 앉아 계시지 않나요?"라고 답했다. 장자가 "얘야, 그것을 이리 가져와 보거라"고 하자, 그녀는 손 가득 그것을 집어 장자의 손에 놓았다. 그러자 그것은 즉시 금과 은으로 변했다. Atha [Pg.444] naṃ seṭṭhi ‘‘kataraṃ te, amma, geha’’nti pucchitvā ‘‘asukaṃ nāmā’’ti vutte tassā assāmikabhāvaṃ ñatvā dhanaṃ paṭisāmetvā taṃ attano puttassa ānetvā cattālīsakoṭidhanaṃ paṭicchāpesi. Sabbaṃ hiraññasuvaṇṇameva ahosi. Tassā aparena samayena gabbho patiṭṭhahi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. So padasā gamanakāle kālamakāsi. Sā adiṭṭhapubbamaraṇatāya taṃ jhāpetuṃ nīharante vāretvā ‘‘puttassa me bhesajjaṃ pucchissāmī’’ti matakaḷevaraṃ aṅkenādāya ‘‘api nu me puttassa bhesajjaṃ jānāthā’’ti pucchantī gharapaṭipāṭiyā vicarati. Atha naṃ manussā, ‘‘amma, tvaṃ ummattikā jātā, matakaputtassa bhesajjaṃ pucchantī vicarasī’’ti vadanti. Sā ‘‘avassaṃ mama puttassa bhesajjaṃ jānanakaṃ labhissāmī’’ti maññamānā vicarati. Atha naṃ eko paṇḍitapuriso disvā, ‘‘ayaṃ mama dhītā paṭhamaṃ puttakaṃ vijātā bhavissati adiṭṭhapubbamaraṇā, mayā imissā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā āha – ‘‘amma, ahaṃ bhesajjaṃ na jānāmi, bhesajjajānanakaṃ pana jānāmī’’ti. ‘‘Ko jānāti, tātā’’ti? ‘‘Satthā, amma, jānāti, gaccha, taṃ pucchāhī’’ti. Sā ‘‘gamissāmi, tāta, pucchissāmi, tātā’’ti vatvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pucchi – ‘‘tumhe kira me puttassa bhesajjaṃ jānātha, bhante’’ti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Accharaggahaṇamatte siddhatthake laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Labhissāmi, bhante’’. ‘‘Kassa pana gehe laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Yassa gehe putto vā dhītā vā na koci matapubbo’’ti. Sā ‘‘sādhu, bhante’’ti satthāraṃ vanditvā mataputtakaṃ aṅkenādāya antogāmaṃ pavisitvā paṭhamagehassa dvāre ṭhatvā ‘‘atthi nu kho imasmiṃ gehe siddhatthako, puttassa kira me bhesajjaṃ eta’’nti vatvā ‘‘atthī’’ti vutte tena hi dethāti. Tehi āharitvā siddhatthakesu diyyamānesu ‘‘imasmiṃ gehe putto vā dhītā vā matapubbo koci natthi, ammā’’ti pucchitvā ‘‘kiṃ vadesi, amma? Jīvamānā hi katipayā, matakā eva bahukā’’ti vutte ‘‘tena hi gaṇhatha vo siddhatthake, netaṃ mama puttassa bhesajja’’nti paṭiadāsi. 그때 장자가 그녀(키사고타미)에게 "얘야, 네 집은 어디냐?"라고 물었고, "아무개라는 곳에 있습니다"라고 대답하자, 그녀에게 남편이 없음을 알고 재산을 거두어 그녀를 자기 아들에게 데려다주어 4억 냥의 재산을 맡겼습니다. 그 모든 재산은 금과 은뿐이었습니다. 그 후 시간이 지나 그녀는 임신을 했습니다. 열 달이 지나 그녀는 아들을 낳았습니다. 그 아이가 걸음마를 뗄 무렵에 죽었습니다. 그녀는 이전에 죽음을 본 적이 없었기에, 아이를 화장하려고 내어가는 사람들을 막으며 "내 아들을 위한 약을 물어보리라"라고 말하며 죽은 아이의 시신을 옆구리에 끼고 "혹시 제 아들을 위한 약을 아십니까?"라고 물으며 집집마다 돌아다녔습니다. 그때 사람들이 "얘야, 너는 미쳤구나. 죽은 아들을 위한 약을 물으며 돌아다니다니"라고 말했습니다. 그녀는 "틀림없이 내 아들을 위한 약을 아는 분을 만날 것이다"라고 생각하며 돌아다녔습니다. 그때 어떤 현명한 사람이 그녀를 보고 "이 여인은 나의 딸이며 첫 아들을 낳았을 것이다. 죽음을 본 적이 없을 것이니 내가 이 여인의 의지처가 되어주어야겠다"라고 생각하며 말했습니다. "얘야, 나는 약을 모른다. 그러나 약을 아는 분은 알고 있다." "아버님, 누가 아십니까?" "얘야, 스승(부처님)께서 알고 계시니 가서 그분께 여쭈어보아라." 그녀는 "아버님, 가겠습니다. 여쭈어보겠습니다"라고 말하고 부처님께 다가가 절을 올리고 한쪽에 서서 여쭈었습니다. "세존이시여, 참으로 제 아들을 위한 약을 아십니까?" "그렇다, 알고 있다." "어떤 것을 얻어야 합니까?" "손가락으로 집을 정도의 겨자씨를 얻어야 한다." "세존이시여, 얻겠습니다. 그런데 누구의 집에서 얻어야 합니까?" "아들이나 딸이나 그 누구도 죽은 적이 없는 집에서 얻어야 한다." 그녀는 "세존이시여, 좋습니다"라고 말하며 부처님께 절을 올리고 죽은 아들을 옆구리에 끼고 마을로 들어가 첫 번째 집 문 앞에 서서 "이 집에 겨자씨가 있습니까? 제 아들을 위한 약이 된다고 합니다"라고 말했습니다. "있습니다"라고 대답하자 "그러면 그것을 주십시오"라고 했습니다. 사람들이 겨자씨를 가져다주었을 때 그녀는 "이 집에 아들이나 딸이나 죽은 사람이 아무도 없습니까?"라고 물었습니다. "얘야, 무슨 말을 하는 거냐? 살아 있는 사람은 몇 안 되고, 죽은 사람이 훨씬 많단다"라고 대답하자 "그러면 당신들의 겨자씨를 다시 가져가십시오. 이것은 내 아들을 위한 약이 아닙니다"라며 돌려주었습니다. Sā iminā nīyāmena ādito paṭṭhāya naṃ pucchantī vicari. Sā ekagehepi siddhatthake agahetvā sāyanhasamaye cintesi – ‘‘aho bhāriyaṃ [Pg.445] kammaṃ, ahaṃ ‘mameva putto mato’ti saññamakāsiṃ, sakalagāmepi pana jīvantehi matakāva bahutarā’’ti. Tassā evaṃ cintayamānāya puttasinehaṃ mudukahadayaṃ thaddhabhāvaṃ agamāsi. Sā puttaṃ araññe chaḍḍetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘laddhā te ekaccharamattā siddhatthakā’’ti āha. ‘‘Na laddhā, bhante, sakalagāme jīvantehi matakāva bahutarā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ ‘mameva putto mato’ti sallakkhesi, dhuvadhammo esa sattānaṃ. Maccurājā hi sabbasatte aparipuṇṇajjhāsaye eva mahogho viya parikaḍḍhamānoyeva apāyasamudde pakkhipatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그녀는 이런 방식으로 처음부터 계속 물으며 돌아다녔습니다. 그녀는 단 한 집에서도 겨자씨를 얻지 못한 채 저녁때가 되어 생각했습니다. "오, 참으로 무거운 일이로다. 나는 '나의 아들만이 죽었다'라고 생각했는데, 온 마을에 살아 있는 사람보다 죽은 사람이 훨씬 더 많구나." 그녀가 이렇게 생각하자 아들에 대한 애정으로 부드러웠던 마음이 (진리를 받아들일 수 있게) 굳건해졌습니다. 그녀는 아들을 숲에 두고 부처님 처소로 가서 절을 올리고 한쪽에 섰습니다. 그때 부처님께서 "한 움큼의 겨자씨를 얻었느냐?"라고 물으셨습니다. "세존이시여, 얻지 못했습니다. 온 마을에 살아 있는 사람보다 죽은 사람이 훨씬 더 많습니다." 그러자 부처님께서 그녀에게 말씀하셨습니다. "너는 '내 아들만이 죽었다'고 생각했다. 그러나 이것은 중생들에게 변치 않는 법칙이다. 죽음의 왕은 모든 중생들의 욕망이 채워지기도 전에, 마치 거대한 홍수처럼 그들을 휩쓸어 악도라는 바다에 던져버린다." 이렇게 말씀하시며 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨습니다. ‘‘Taṃ puttapasusammattaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ; Suttaṃ gāmaṃ mahoghova, maccu ādāya gacchatī’’ti. (dha. pa. 287); "자식과 가축에 집착하고 그 마음에 얽매여 있는 사람을, 죽음은 마치 거대한 홍수가 잠든 마을을 휩쓸어가듯 앗아 가버린다." Gāthāpariyosāne kisāgotamī sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. 게송이 끝났을 때 키사고타미는 예류과를 성취하였고, 다른 많은 사람들도 예류과 등의 결실에 도달했습니다. Sā pana satthāraṃ pabbajjaṃ yāci, satthā taṃ bhikkhunīnaṃ santikaṃ pesetvā pabbājesi. Sā laddhūpasampadā kisāgotamī therīti paññāyi. Sā ekadivasaṃ uposathāgāre vāraṃ patvā dīpaṃ jāletvā nisinnā dīpajālā uppajjantiyo ca bhijjantiyo ca disvā ‘‘evameva ime sattā uppajjanti ceva nirujjhanti ca, nibbānappattā eva na paññāyantī’’ti ārammaṇaṃ aggahesi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā tassā sammukhe nisīditvā kathento viya ‘‘evameva, gotami, ime sattā dīpajālā viya uppajjanti ceva nirujjhanti ca, nibbānappattā eva na paññāyanti, evaṃ nibbānaṃ apassantānaṃ vassasataṃ jīvanato nibbānaṃ passantassa khaṇamattampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 그녀는 부처님께 출가를 청하였고, 부처님께서는 그녀를 비구니들에게 보내어 출가시키셨습니다. 그녀는 구족계를 받고 '키사고타미 테리'라고 알려지게 되었습니다. 어느 날 그녀는 포살당에서 등불을 켜는 차례가 되어 등불을 켜고 앉아 있다가, 등불의 불꽃이 일어났다 꺼졌다 하는 것을 보고 "이와 같이 중생들도 일어났다 사라지며, 오직 열반에 이른 자들만이 다시는 나타나지 않는다"라고 명상의 주제를 삼았습니다. 부처님께서는 향실에 앉아 계시면서 광명을 발하시어 그녀 앞에 앉아 말씀하시는 것처럼 말씀하셨습니다. "고타미여, 참으로 그러하다. 네가 생각한 대로 이 중생들은 등불의 불꽃처럼 생겨났다 사라지며, 오직 열반에 이른 자들만이 다시 나타나지 않는다. 이와 같이 열반을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 열반을 보는 이의 단 한 순간의 삶이 더 수승하다." 이렇게 말씀하시며 법의 연결 고리를 맺어 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨습니다. 114. 114. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ amataṃ padaṃ; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato amataṃ pada’’nti. "불사의 경지(열반)를 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 불사의 경지를 보며 하루를 사는 것이 더 수승하다." Tattha amataṃ padanti maraṇavirahitakoṭṭhāsaṃ, amatamahānibbānanti attho. Sesaṃ purimasadisameva. 거기서 '불사의 경지(amataṃ padaṃ)'란 죽음이 없는 영역인 '위대한 불사의 열반'을 의미합니다. 나머지는 이전과 같습니다. Desanāvasāne [Pg.446] kisāgotamī yathānisinnāva saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhahīti. 설법이 끝났을 때 키사고타미 테리는 앉아 있던 그 자리에서 사무애해와 함께 아라한과를 성취하였습니다. Kisāgotamīvatthu terasamaṃ. 열세 번째 키사고타미 이야기가 끝났습니다. 14. Bahuputtikattherīvatthu 14. 바후풋티카 테리 이야기 Yo ca vassasataṃ jīveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bahuputtikaṃ theriṃ ārabbha kathesi. "백 년을 살지라도"로 시작되는 이 법문은 부처님께서 제타와나에 머무실 때 바후풋티카 테리를 인연으로 설하신 것입니다. Sāvatthiyaṃ kirekasmiṃ kule satta puttā satta ca dhītaro ahesuṃ. Te sabbepi vayappattā gehe patiṭṭhahitvā attano dhammatāya sukhappattā ahesuṃ. Tesaṃ aparena samayena pitā kālamakāsi. Mahāupāsikā sāmike naṭṭhepi na tāva kuṭumbaṃ vibhajati. Atha naṃ puttā āhaṃsu – ‘‘amma, amhākaṃ pitari naṭṭhe tuyhaṃ ko attho kuṭumbena, kiṃ mayaṃ taṃ upaṭṭhātuṃ na sakkomā’’ti. Sā tesaṃ kathaṃ sutvā tuṇhī hutvā punappunaṃ tehi vuccamānā ‘‘puttā maṃ paṭijaggissanti, kiṃ me visuṃ kuṭumbenā’’ti sabbaṃ sāpateyyaṃ majjhe bhinditvā adāsi. Atha naṃ katipāhaccayena jeṭṭhaputtassa bhariyā ‘‘aho amhākaṃ, ayyā, ‘jeṭṭhaputto me’ti dve koṭṭhāse datvā viya imameva gehaṃ āgacchatī’’ti āha. Sesaputtānaṃ bhariyāpi evameva vadiṃsu. Jeṭṭhadhītaraṃ ādiṃ katvā tāsaṃ gehaṃ gatakālepi naṃ evameva vadiṃsu. Sā avamānappattā hutvā ‘‘kiṃ imesaṃ santike vuṭṭhena, bhikkhunī hutvā jīvissāmī’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā pabbajjaṃ yāci. Tā naṃ pabbājesuṃ. Sā laddhūpasampadā hutvā bahuputtikattherīti paññāyi. Sā ‘‘ahaṃ mahallakakāle pabbajitā, appamattāya me bhavitabba’’nti bhikkhunīnaṃ vattapaṭivattaṃ karontī ‘‘sabbarattiṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti heṭṭhāpāsāde ekaṃ thambhaṃ hatthena gahetvā taṃ āviñchamānāva samaṇadhammaṃ karoti, caṅkamamānāpi ‘‘andhakāraṭṭhāne me rukkhe vā katthaci vā sīsaṃ paṭihaññeyyā’’ti taṃ rukkhaṃ hatthena gahetvā taṃ āviñchamānāva samaṇadhammaṃ karoti, ‘‘satthārā desitadhammameva karissāmī’’ti dhammaṃ āvajjetvā dhammaṃ anussaramānāva samaṇadhammaṃ karoti. Atha [Pg.447] satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisinno viya tāya saddhiṃ kathento ‘‘bahuputtike mayā desitaṃ dhammaṃ anāvajjentassa apassantassa vassasataṃ jīvanato mayā desitaṃ dhammaṃ passantassa muhuttampi jīvitaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha – 전해오는 바에 의하면, 사왓띠의 어느 가문에 일곱 아들과 일곱 딸이 있었다고 한다. 그들 모두는 성인이 되어 가정을 꾸리고 각자의 처지에 따라 행복하게 살았다. 그러던 중 어느 시기에 그들의 아버지가 세상을 떠났다. 위대한 여신도(대우바새)인 어머니는 남편이 죽었음에도 재산을 바로 나누어주지 않았다. 그러자 자식들이 그녀에게 말하기를, "어머니, 아버님도 돌아가셨는데 어머니께서 재산을 가지고 계신들 무슨 소용이 있겠습니까? 저희가 어머니를 모시지 못할 리가 있겠습니까?"라고 하였다. 그녀는 그들의 말을 듣고 처음에는 침묵했으나, 자식들이 거듭해서 말하자 '자식들이 나를 돌봐줄 것이니 굳이 따로 재산을 가질 필요가 무엇이겠는가'라고 생각하며 모든 재산을 공평하게 나누어 주었다. 그 후 며칠이 지나 큰아들의 집으로 가자, 큰아들의 아내는 "우리 시어머니는 참으로 이상하시지. '내 큰아들이다'라고 하며 재산을 두 몫이나 주신 것처럼 우리 집으로만 오시네"라고 빈정거렸다. 나머지 여섯 아들의 아내들도 이와 똑같이 말하였다. 큰딸을 시작으로 딸들의 집으로 갔을 때에도 그녀에게 똑같이 말하였다. 그녀는 멸시를 당하게 되자 '이들 곁에서 사는 것이 무슨 소용이 있겠는가, 비구니가 되어 살아가리라'고 생각하고 비구니 사원으로 가서 출가를 청하였다. 비구니들은 그녀를 출가시켜 주었다. 그녀는 구족계(비구니계)를 받고 '바후뿟띠까(자식이 많은) 테리'라고 알려지게 되었다. 그녀는 '나는 늙어서 출가했으니 모름지기 방일하지 않아야 한다'고 생각하며 비구니들에 대한 의무를 다하면서, '밤새도록 수행자의 법을 닦으리라'고 마음먹고 건물 아래에서 기둥 하나를 손으로 잡고 그것을 의지해 돌면서 수행을 하였다. 경행을 할 때에도 '어두운 곳에서 나무나 다른 곳에 머리를 부딪칠 수도 있다'고 생각하여 나무를 손으로 잡고 그것을 의지해 돌면서 수행을 하였다. '부처님께서 설하신 법만을 실천하리라'고 법을 숙고하고 법을 거듭 생각하며 수행에 매진하였다. 그때 부처님께서는 향실에 앉아 계시면서 광명을 발하시어 마치 그녀 앞에 앉아 계신 것처럼 대화하시며 말씀하시기를, "바후뿟띠까여, 내가 설한 법을 숙고하지 않고 보지 못한 채 백 년을 사는 것보다, 내가 설한 법을 보는 자의 단 한 순간의 삶이 더 수승하다"라고 하시고, 앞뒤 문맥을 이어 법을 설하시고자 이 게송을 읊으셨다. 115. 115. ‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ dhammamuttamaṃ; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato dhammamuttama’’nti. 최상의 법(출세간법)을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 최상의 법을 보며 하루를 사는 것이 더 낫다. Tattha dhammamuttamanti navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ. So hi uttamo dhammo nāma. Yo hi taṃ na passati, tassa vassasatampi jīvanato taṃ dhammaṃ passantassa paṭivijjhantassa ekāhampi ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyoti. 여기서 '최상의 법(dhammamuttamaṃ)'이란 아홉 가지 출세간법(사도, 사과, 열반)을 말한다. 그것이 참으로 최상의 법이기 때문이다. 누구든지 그 법을 보지 못한다면, 그가 백 년을 사는 것보다 그 법을 보고 꿰뚫어 아는 자의 하루 혹은 단 한 순간의 삶이 더 수승하다는 뜻이다. Gāthāpariyosāne bahuputtikattherī saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhahīti. 게송이 끝났을 때, 바후뿟띠까 테리는 네 가지 무애해와 함께 아라한과에 머물게 되었다. Bahuputtikattherīvatthu cuddasamaṃ. 바후뿟띠까 테리 이야기(열네 번째)가 끝났다. Sahassavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. 천의 품(Sahassavagga)의 주석이 끝났다. Aṭṭhamo vaggo. 여덟 번째 품이 끝났다. | |||
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |