นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง

ขุทฺทกนิกาเย

ในขุททกนิกาย

ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถา

อรรถกถาขุททกปาฐะ

คนฺถารมฺภกถา

คาถาปรารภการแต่งคัมภีร์

พุทฺธํ [Pg.1] สรณํ คจฺฉามิ;

ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ;

สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ.

ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นสรณะ ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ

อยํ สรณคมนนิทฺเทโส ขุทฺทกานํ อาทิ.

นิเทศแสดงสรณคมน์นี้ เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกะทั้งหลาย

อิมสฺส ทานิ อตฺถํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ อิทํ วุจฺจติ –

บัดนี้ เพื่อจะประกาศ จำแนก และกระทำเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนี้ให้ตื้นขึ้น ด้วยอรรถกถาขุททกปาฐะชื่อปรมัตถโชติกา ข้าพเจ้าจึงขอกล่าวคำนี้ว่า

อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ.

ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัย อันสูงสุดกว่าสิ่งที่ควรไหว้ทั้งหลายแล้ว จักพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกะบางเหล่า

ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา;

วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ.

ก็เพราะขุททกะทั้งหลายลึกซึ้ง แม้การพรรณนาอันบุคคลเช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้ทั่วถึงศาสนาจะทำ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง

อชฺชาปิ ตุ อพฺโพจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย;

ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ.

แต่เพราะเหตุที่วินิจฉัยของบูรพาจารย์ทั้งหลายยังไม่ขาดสายตราบเท่าทุกวันนี้ และนวังคสัตถุศาสน์ก็ยังดำรงอยู่เช่นนั้นเหมือนกัน

ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ;

สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าอาศัยพระศาสนาและวินิจฉัยของโบราณจารย์ จึงปรารถนาจะกระทำอรรถสังวัณณนานี้

สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา;

นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

(ข้าพเจ้าทำ) ด้วยความเคารพอย่างสูงในพระสัทธรรม มิใช่ด้วยความปรารถนาจะยกตน มิใช่เพื่อจะข่มผู้อื่น ขอท่านทั้งหลายจงมีใจตั้งมั่นสดับอรรถสังวัณณนานั้นเถิด

ขุทฺทกววตฺถานํ

การจำแนกขุททกะ

ตตฺถ [Pg.2] ‘‘ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ขุทฺทกานิ ตาว ววตฺถเปตฺวา ปจฺฉา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. ขุทฺทกานิ นาม ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส, ขุทฺทกนิกาโย นาม ปญฺจนฺนํ นิกายานํ เอกเทโส. ปญฺจ นิกายา นาม –

ในคาถานั้น เพราะข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ว่า "จักพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกะบางเหล่า" ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักจำแนกขุททกะทั้งหลายก่อน แล้วจึงจักพรรณนาเนื้อความในภายหลัง ที่ชื่อว่า ขุททกะ เป็นส่วนหนึ่งแห่งขุททกนิกาย, ที่ชื่อว่า ขุททกนิกาย เป็นส่วนหนึ่งแห่งนิกายทั้ง ๕ ที่ชื่อว่า นิกาย ๕ คือ

ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา;

นิกายา ปญฺจ คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโต จิเม.

ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย นิกายทั้ง ๕ เหล่านี้ ลึกซึ้งทั้งโดยธรรมและโดยอรรถ

ตตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺตาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ ทีฆนิกาโย. มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ มชฺฌิมนิกาโย. โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ สํยุตฺตนิกาโย. จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ จ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ องฺคุตฺตรนิกาโย. ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, สุตฺตนิปาโต, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทา, อปทานํ, พุทฺธวํโส, จริยาปิฏกํ, วินยาภิธมฺมปิฏกานิ, ฐเปตฺวา วา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ ขุทฺทกนิกาโย.

ในนิกายทั้ง ๕ นั้น พระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ชื่อว่าทีฆนิกาย พระสูตร ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น ชื่อว่ามัชฌิมนิกาย พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น ชื่อว่าสังยุตตนิกาย พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น ชื่อว่าอังคุตตรนิกาย ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก นิทเทส ปฏิสัมภิทา อปทาน พุทธวงศ์ จริยาปิฎก และพระวินัยปิฎกกับพระอภิธรรมปิฎก (ทั้งหมดนี้) ชื่อว่าขุททกนิกาย หรืออีกนัยหนึ่ง ยกเว้นนิกายทั้ง ๔ ที่เหลือเป็นพุทธวจนะ ชื่อว่าขุททกนิกาย

กสฺมา ปเนส ขุทฺทกนิกาโยติ วุจฺจติ? พหูนํ ขุทฺทกานํ ธมฺมกฺขนฺธานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ ‘‘นิกาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ติรจฺฉานคตา ปาณา (สํ. นิ. ๓.๑๐๐). โปณิกนิกาโย, จิกฺขลฺลิกนิกาโย’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. อยมสฺส ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส. อิมานิ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนานิ อตฺถโต วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุญฺจ อธิปฺเปตานิ ขุทฺทกานิ, เตสมฺปิ ขุทฺทกานํ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺต- รตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตานํ วเสน นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อาทิ อาจริยปรมฺปราย วาจนามคฺคํ อาโรปิตวเสน น ภควตา วุตฺตวเสน. ภควตา หิ วุตฺตวเสน –

ก็เหตุไรเล่า นิกายนี้จึงถูกเรียกว่า ขุททกนิกาย? เพราะเป็นที่รวมและเป็นที่อยู่แห่งธรรมขันธ์เล็กๆ จำนวนมาก จริงอยู่ ที่รวมและที่อยู่ ท่านเรียกว่า "นิกาย" แม้ในข้อนี้ พระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นนิกายอื่นแม้นิกายหนึ่ง ซึ่งจะวิจิตรอย่างนี้ เหมือนอย่างพวกสัตว์เดียรัจฉานนี้เลย" (สังยุตตนิกาย ๓.๑๐๐) และ "โปณิกนิกาย, จิกขัลลิกนิกาย" เป็นเครื่องยืนยันทั้งทางศาสนาและทางโลก ขุททกปาฐะนี้เป็นส่วนหนึ่งของขุททกนิกายนั้น ขุททกะเหล่านี้ ซึ่งนับเนื่องในสุตตันตปิฎก เป็นสิ่งที่ท่านประสงค์จะประกาศ จำแนก และกระทำให้ตื้นโดยอรรถ แม้ในบรรดาขุททกะเหล่านั้น ขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภท คือ สรณะ สิกขาบท ทวัตติงสาการ กุมารปัญหา มงคลสูตร รตนสูตร ติโรกุฑฑสูตร นิธิกัณฑสูตร และเมตตสูตร เป็นเบื้องต้น โดยนัยที่ท่านยกขึ้นสู่ลำดับแห่งการสาธยายสืบต่อกันมาของอาจารย์ มิใช่โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ จริงอยู่ โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ (เบื้องต้นคือ)

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

เมื่อเรายังไม่พบ จึงแสวงหานายช่างผู้สร้างเรือน ได้ท่องเที่ยวไปในสงสารอันมีชาติมิใช่น้อย ความเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์

‘‘คหการก [Pg.3] ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

ดูก่อนนายช่างผู้สร้างเรือน เราเห็นท่านแล้ว ท่านจักสร้างเรือนอีกไม่ได้ โครงของท่านทั้งหมดถูกหักแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงวิสังขารแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งหลายแล้ว (ธ.ป. ๑๕๓-๑๕๔)

อิทํ คาถาทฺวยํ สพฺพสฺสาปิ พุทฺธวจนสฺส อาทิ. ตญฺจ มนสาว วุตฺตวเสน, น วจีเภทํ กตฺวา วุตฺตวเสน. วจีเภทํ ปน กตฺวา วุตฺตวเสน –

คาถาสองบทนี้เป็นเบื้องต้นแห่งพุทธวจนะทั้งหมด และคาถานั้นเป็นเบื้องต้นโดยนัยที่ตรัสด้วยพระทัยเท่านั้น มิใช่โดยนัยที่ทรงเปล่งวาจาตรัสไว้ ส่วนโดยนัยที่ทรงเปล่งวาจาตรัสไว้ (เบื้องต้นคือ)

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ. (อุทา. ๑;

มหาว. ๑) –

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้แจ้งธรรมพร้อมทั้งเหตุ (อุ. ๑; มหาว. ๑)

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา ยฺวายํ นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อิเมสํ ขุทฺทกานํ อาทิ, ตสฺส อาทิโต ปภุติ อตฺถสํวณฺณนํ อารภิสฺสามิ.

คาถานี้เป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภทนี้ใด เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกะเหล่านี้ ข้าพเจ้าจักเริ่มพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนั้นตั้งแต่ต้นไป

นิทานโสธนํ

การชำระนิทาน

ตสฺส จายมาทิ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ. ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนาย มาติกา –

และบทว่า "พุทธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ" นี้ เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกปาฐะนั้น นี่คือมาติกา (หัวข้อ) สำหรับการพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนั้น

‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ;

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺต, มวุตฺตมปิ อาทิโต.

ไตรสรณะใครกล่าว ที่ไหน เมื่อไร เพราะเหตุไร? และเหตุไรในคัมภีร์นี้จึงกล่าวไว้ในเบื้องต้น ทั้งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้เป็นเบื้องต้น

‘‘นิทานโสธนํ กตฺวา, เอวเมตฺถ ตโต ปรํ;

พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย.

ในคัมภีร์นี้ พึงทำการชำระนิทานอย่างนี้แล้ว หลังจากนั้น พึงแสดงการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะและผู้ถึงสรณะให้แจ่มแจ้ง

‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย;

ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต.

พึงแสดงความแตกและความไม่แตก ทั้งผล และการเข้าถึง แม้ในสรณะ ๒ บท มีคำว่า 'ธมฺมํ สรณํ' เป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีนัยนี้เช่นกัน

‘‘อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเส;

สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ.

พึงชี้แจงเหตุในการลำดับ และพึงประกาศไตรสรณะนี้ด้วยอุปมาทั้งหลาย

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว อิทํ สรณตฺตยํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา ภาสิตํ อวุตฺตมปิจาทิโต ตถาคเตน กสฺมา อิธาทิโต วุตฺตนฺติ ปญฺจ ปญฺหา.

ในคาถาเหล่านั้น ก่อนอื่น พึงทราบเนื้อความแห่งคาถาแรก (ดังนี้) คือ ปัญหา ๕ ข้อ ได้แก่ ไตรสรณะนี้ใครกล่าว, กล่าวที่ไหน, กล่าวเมื่อไร, กล่าวเพราะเหตุไร, และเหตุไรในคัมภีร์นี้จึงกล่าวไว้ในเบื้องต้น ทั้งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้เป็นเบื้องต้น

เตสํ [Pg.4] วิสฺสชฺชนา เกน ภาสิตนฺติ ภควตา ภาสิตํ, น สาวเกหิ, น อิสีหิ, น เทวตาหิ. กตฺถาติ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย. กทาติ อายสฺมนฺเต ยเส สทฺธึ สหายเกหิ อรหตฺตํ ปตฺเต เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ พหุชนหิตาย โลเก ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตสุ. กสฺมาติ ปพฺพชฺชตฺถญฺจ อุปสมฺปทตฺถญฺจ. ยถาห –

การวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น (พึงทราบ) ดังนี้: (ถามว่า) ใครกล่าวไว้? (ตอบว่า) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้, ไม่ใช่พระสาวก, ไม่ใช่ฤาษี, ไม่ใช่เทวดากล่าวไว้. (ถามว่า) ที่ไหน? (ตอบว่า) ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี. (ถามว่า) เมื่อไร? (ตอบว่า) เมื่อพระยสะผู้มีอายุพร้อมด้วยสหายบรรลุอรหัตตผลแล้ว เมื่อพระอรหันต์ ๖๑ รูปกำลังแสดงธรรมในโลกเพื่อประโยชน์แก่พหูชน. (ถามว่า) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อบรรพชาและเพื่ออุปสมบท. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ปพฺพาเชตพฺโพ อุปสมฺปาเทตพฺโพ. ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา ‘เอวํ วเทหี’ติ วตฺตพฺโพ ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’’ติ (มหาว. ๓๔).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลพึงได้รับการบรรพชา พึงได้รับการอุปสมบทอย่างนี้. เบื้องต้น ให้ปลงผมและหนวดแล้ว ให้ครองผ้ากาสายะทั้งหลายแล้ว ให้ทำอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้ว ให้ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายแล้ว ให้นั่งกระโหย่งแล้ว ให้ประนมมือแล้ว พึงกล่าวว่า ‘เธอจงกล่าวอย่างนี้’ คือ ‘พุทธัง สรณัง คัจฉามิ, ธัมมัง สรณัง คัจฉามิ, สังฆัง สรณัง คัจฉามิ’” (มหา. ๓๔).

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺตนฺติ อิทญฺจ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ตีหิ ปิฏเกหิ สงฺคณฺหิตฺวา วาจนามคฺคํ อาโรเปนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ ยสฺมา อิมินา มคฺเคน เทวมนุสฺสา อุปาสกภาเวน วา ปพฺพชิตภาเวน วา สาสนํ โอตรนฺติ, ตสฺมา สาสโนตารสฺส มคฺคภูตตฺตา อิธ ขุทฺทกปาเฐ อาทิโต วุตฺตนฺติ ญาตพฺพํ.

(ถามว่า) เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้ในเบื้องต้นในขุททกปาฐะนี้? (ตอบว่า) พึงทราบว่า เพราะว่าบูรพาจารย์ทั้งหลายผู้รวบรวมพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ นี้ด้วยพระปิฎก ๓ แล้วยกขึ้นสู่แนวแห่งถ้อยคำ (ได้พิจารณาเห็นว่า) เพราะเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมหยั่งลงสู่พระศาสนาโดยความเป็นอุบาสกหรือโดยความเป็นบรรพชิตด้วยแนวทางนี้, เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นหนทางแห่งการหยั่งลงสู่พระศาสนา (คำนี้) จึงถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้นในขุททกปาฐะนี้.

กตํ นิทานโสธนํ.

การชำระนิทานได้ทำแล้ว.

๑. สรณตฺตยวณฺณนา

๑. วรรณนาสรณตรัย

พุทฺธวิภาวนา

การอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะ

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย’’ติ, ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานมุปาทาย, ปญฺญตฺติโต สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปญฺญตฺติโต สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. ยถาห –

บัดนี้ คำใดที่กล่าวไว้ว่า “พึงอธิบายการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะและผู้ถึงสรณะ”, ในคำนั้น (พึงทราบว่า) สัตตวิเศษ (บุคคลผู้พิเศษ) ชื่อว่า “พุทธะ” โดยบัญญัติ เพราะอาศัยสันตติแห่งขันธ์อันอบรมแล้วด้วยการบรรลุวิโมกข์อันยอดเยี่ยมซึ่งมีพระญาณอันไม่มีอะไรติดขัดในธรรมทั้งปวงเป็นนิมิต, หรือชื่อว่า “พุทธะ” โดยบัญญัติ เพราะอาศัยการตรัสรู้สัจจะอันเป็นเหตุใกล้แห่งพระสัพพัญญุตญาณ. ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘พุทฺโธติ [Pg.5] โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

“พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด เป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน, และได้บรรลุความเป็นผู้รู้ทุกสิ่งในสัจจะเหล่านั้น ทั้งความเป็นผู้มีความชำนาญในพละทั้งหลาย, (พระองค์นั้นชื่อว่า) พุทธะ” (มหา. ๑๙๒; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

อยํ ตาว อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา.

นี้เป็นการอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะโดยอรรถก่อน.

พฺยญฺชนโต ปน ‘‘พุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, โพเธตาติ พุทฺโธ’’ติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเจตํ –

ส่วนโดยพยัญชนะ พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้, ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้ผู้อื่นรู้”. และคำนี้ได้ถูกกล่าวไว้ว่า –

‘‘พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธ, วิกสิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

“ชื่อว่าพุทธะ ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้สัจจะทั้งหลาย. ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้หมู่สัตว์รู้. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเบิกบาน. ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ. ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้ไม่มีอุปกิเลส. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากราคะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากโทสะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากโมหะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะไม่มีกิเลสโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก. ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เองพระองค์เดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงกำจัดความไม่รู้และได้มาซึ่งปัญญา. คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ ไม่ใช่นามที่มารดาตั้ง, ไม่ใช่บิดาตั้ง, ไม่ใช่พี่ชายน้องชายตั้ง, ไม่ใช่พี่สาวน้องสาวตั้ง, ไม่ใช่มิตรสหายอำมาตย์ตั้ง, ไม่ใช่ญาติสาโลหิตตั้ง, ไม่ใช่สมณพราหมณ์ตั้ง, ไม่ใช่เทวดาตั้ง, (แต่) คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ เป็นบัญญัติที่ทำให้ประจักษ์แจ้งในที่สุดแห่งวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พร้อมกับการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ณ โคนต้นโพธิ์” (มหา. ๑๙๒; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

เอตฺถ จ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมโพธนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธิโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิกสิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติ เอวมาทีหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปหานโต [Pg.6] นิทฺทากฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทากฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ พุทฺธิยตฺถานํ คมนตฺถปริยายโต ยถา มคฺคํ คโตปิ ปุริโส คโตติ วุจฺจติ, เอวํ เอกายนมคฺคํ คตตฺตาปิ พุทฺโธติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคโต ‘‘นีโล ปโฏ, รตฺโต ปโฏ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธิคุณโยคโต พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติ เอวมาทิ อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตีติ โพธนตฺถํ วุตฺตนฺติ เอวรูเปน นเยน สพฺเพสํ ปทานํ พุทฺธสทฺทสฺส สาธนสมตฺโถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ในคำเหล่านั้น, เหมือนในโลก คนที่ไปเรียกว่า “ผู้ไปแล้ว” ฉันใด, พระองค์ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้สัจจะทั้งหลาย ฉันนั้น. เหมือนลมที่ทำให้ใบไม้แห้งเรียกว่า “ปัณณสุสา” ฉันใด, พระองค์ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้หมู่สัตว์รู้ ฉันนั้น. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะมีปัญญาที่สามารถรู้ธรรมทั้งปวง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะมีปัญญาที่สามารถรู้แจ้งธรรมทั้งปวง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้ได้ด้วยพระองค์เองโดยที่ผู้อื่นไม่ได้ทำให้รู้. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเบิกบาน” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ โดยอรรถว่าเบิกบานดุจดอกปทุม เพราะความเบิกบานด้วยคุณนานาประการ. ด้วยบทเป็นต้นว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงตื่นจากการหลับคือกิเลสทั้งปวงสิ้นไปแล้ว ดุจบุรุษผู้ตื่นจากการหลับสิ้นไปแล้ว เพราะทรงละธรรมอันกระทำความหดหู่แห่งจิตได้. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก” กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า โดยปริยายแห่งอรรถว่า “ไป” ในบรรดาอรรถของคำว่า “พุทธิ” เหมือนบุรุษแม้ไปสู่หนทางก็เรียกว่า “ผู้ไปแล้ว” ฉันใด, พระองค์ก็เรียกว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก ฉันนั้น. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เองพระองค์เดียว” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ มิใช่เพราะผู้อื่นทำให้รู้ แต่เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เอง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงกำจัดความไม่รู้และได้มาซึ่งปัญญา” นี้เป็นคำกล่าวโดยปริยาย. ในเรื่องนั้น เหมือนผ้าที่ประกอบด้วยคุณคือสีเขียวสีแดง เรียกว่า “ผ้าเขียว, ผ้าแดง” ฉันใด, คำนี้กล่าวไว้เพื่อให้ทราบว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะประกอบด้วยพุทธิคุณ ฉันนั้น. ต่อจากนั้น คำเป็นต้นว่า “คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ ไม่ใช่นาม...” กล่าวไว้เพื่อให้รู้ว่า บัญญัตินี้เป็นไปตามอรรถ. โดยนัยอย่างนี้ พึงทราบอรรถที่สำเร็จรูปของศัพท์ว่า “พุทธะ” ในบททั้งปวง.

อยํ พฺยญฺชนโตปิ พุทฺธวิภาวนา.

นี้เป็นการอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะแม้โดยพยัญชนะ.

สรณคมนคมกวิภาวนา

การอธิบายการถึงสรณะและผู้ถึงสรณะ

อิทานิ สรณคมนาทีสุ หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกฺกิเลสํ หึสติ วิธมติ นีหรติ นิโรเธตีติ อตฺโถ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตรเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน ตํ รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตวิทฺธํสิตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต อปรปฺปจฺจโย วา จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคี สตฺโต ตํ สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวเมตํ อุเปตีติ อตฺโถ. อุเปนฺโต จ ‘‘เอเต มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ, อุปาสเก โน ภควา ธาเรตู’’ติ ตปุสฺสภลฺลิกาทโย [Pg.7] วิย สมาทาเนน วา, ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) มหากสฺสปาทโย วิย สิสฺสภาวูปคมเนน วา, ‘‘เอวํ วุตฺเต พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. นโม ตสฺส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๘๘) พฺรหฺมายุอาทโย วิย ตปฺโปณตฺเตน วา, กมฺมฏฺฐานานุโยคิโน วิย อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน วา, อริยปุคฺคลา วิย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน วาติ อเนกปฺปการํ วิสยโต กิจฺจโต จ อุเปติ.

บัดนี้ ในบทมีสรณคมน์เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่าสรณะ เพราะกำจัด คือ ย่อมกำจัด ย่อมทำลาย ย่อมนำออก ย่อมดับ ซึ่งภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ ทุคติ และความเศร้าหมองโดยรอบ ของผู้ถึงสรณะแล้ว ด้วยสรณคมน์นั้นนั่นเทียว นี้เป็นเนื้อความ อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงกำจัดภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการทรงให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และทรงให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะช่วยให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และเพราะประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แก่การกระทำเพียงเล็กน้อย เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยนั้นชื่อว่าสรณะ จิตตุปบาทของผู้มีกิเลสอันถูกกำจัดทำลายแล้วด้วยความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้น เป็นไปโดยอาการมีความนอบน้อมในพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า หรือไม่มีปัจจัยอื่น (จากพระรัตนตรัย) ชื่อว่าสรณคมน์ สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ย่อมถึงสรณะนั้น อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงสรณะนี้ด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "นี้เป็นสรณะของเรา นี้เป็นที่พึ่งเบื้องหน้าของเรา" และผู้เข้าถึง ย่อมเข้าถึงด้วยการสมาทาน เหมือนอย่างตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระธรรมเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำพวกข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" หรือด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์ เหมือนอย่างพระมหากัสสปะเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก" หรือด้วยความน้อมไปในพระองค์ เหมือนอย่างพรหมายุพราหมณ์เป็นต้น (ที่กล่าวว่า) "เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า 'ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น...'" หรือด้วยการมอบตน เหมือนอย่างผู้ประกอบกรรมฐาน หรือด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ เหมือนอย่างพระอริยบุคคล ย่อมเข้าถึง (สรณคมน์) โดยอารมณ์และโดยกิจ มีประการต่างๆ ดังนี้

อยํ สรณคมนสฺส คมกสฺส จ วิภาวนา.

นี้เป็นการจำแนกสรณคมน์และบุคคลผู้ถึงสรณคมน์

เภทาเภทผลทีปนา

การแสดงความแตก ความไม่แตก และผล

อิทานิ ‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย’’ติ วุตฺตานํ เภทาทีนํ อยํ ทีปนา, เอวํ สรณคตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุวิโธ สรณคมนเภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. อนวชฺโช กาลกิริยาย, สาวชฺโช อญฺญสตฺถริ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติยา, ตสฺมิญฺจ วุตฺตปฺปการวิปรีตปฺปวตฺติยา. โส ทุวิโธปิ ปุถุชฺชนานเมว. พุทฺธคุเณสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณปฺปวตฺติยา อนาทราทิปฺปวตฺติยา จ เตสํ สรณํ สํกิลิฏฺฐํ โหติ. อริยปุคฺคลา ปน อภินฺนสรณา เจว อสํกิลิฏฺฐสรณา จ โหนฺติ. ยถาห ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๖; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙). ปุถุชฺชนา ตุ ยาวเทว สรณเภทํ น ปาปุณนฺติ, ตาวเทว อภินฺนสรณา. สาวชฺโชว เนสํ สรณเภโท, สํกิเลโส จ อนิฏฺฐผลโท โหติ. อนวชฺโช อวิปากตฺตา อผโล, อเภโท ปน ผลโต อิฏฺฐเมว ผลํ เทติ.

บัดนี้ นี้เป็นการแสดงธรรมมีเรื่องความแตกเป็นต้นที่ท่านกล่าวไว้ว่า "พึงแสดงความแตกและความไม่แตก ทั้งผล และสิ่งที่พึงถึง" การแตกแห่งสรณคมน์ของบุคคลผู้ถึงสรณะแล้วอย่างนี้มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ ความแตกที่ไม่มีโทษ (ย่อมมี) เพราะการทำกาละ (ตาย) ความแตกที่มีโทษ (ย่อมมี) เพราะความประพฤติตามประการที่กล่าวแล้วในศาสดาอื่น และเพราะความประพฤติที่ผิดแผกจากประการที่กล่าวแล้วในพระรัตนตรัยนั้น ความแตกทั้ง ๒ อย่างนั้น มีแก่ปุถุชนทั้งหลายเท่านั้น สรณะของปุถุชนเหล่านั้นย่อมเศร้าหมอง เพราะความไม่รู้ ความสงสัย และความรู้ผิดเป็นไปในพระพุทธคุณทั้งหลาย และเพราะความไม่เอื้อเฟื้อเป็นต้นเป็นไป ส่วนพระอริยบุคคลทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มีสรณะไม่ขาดและมีสรณะไม่เศร้าหมอง ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงระบุศาสดาอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" ส่วนปุถุชนทั้งหลาย ตราบใดที่ยังไม่ถึงความแตกแห่งสรณะ ตราบนั้นก็ยังเป็นผู้มีสรณะไม่ขาด ความแตกแห่งสรณะของปุถุชนเหล่านั้นที่มีโทษนั่นเทียว ทั้งเป็นความเศร้าหมอง และให้ผลที่ไม่น่าปรารถนา ความแตกที่ไม่มีโทษ (เพราะตาย) ไม่มีผล เพราะไม่ให้วิบาก ส่วนความไม่แตก ย่อมให้ผลที่น่าปรารถนาเท่านั้นโดยผล

ยถาห –

ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘เยเกจิ [Pg.8] พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

"ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่แดนอบาย ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์"

ตตฺร จ เย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน สรณํ คตา, เต อปายํ น คมิสฺสนฺติ. อิตเร ปน สรณคมเนน น คมิสฺสนฺตีติ เอวํ คาถาย อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

และในคาถานั้น พึงทราบอธิบายว่า ชนเหล่าใดถึงสรณะด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบาย ส่วนชนเหล่าอื่นจักไม่ไป (สู่อบาย) ด้วย (อานุภาพแห่ง) สรณคมน์

อยํ ตาว เภทาเภทผลทีปนา.

นี้เป็นการแสดงความแตก ความไม่แตก และผล (ของสรณคมน์) ก่อน

คมนียทีปนา

การแสดงสิ่งที่พึงถึง

คมนียทีปนายํ โจทโก อาห – ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ โย พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, เอส พุทฺธํ วา คจฺเฉยฺย สรณํ วา, อุภยถาปิ จ เอกสฺส วจนํ นิรตฺถกํ. กสฺมา? คมนกิริยาย กมฺมทฺวยาภาวโต. น เหตฺถ ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติอาทีสุ วิย ทฺวิกมฺมกตฺตํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ.

ในการแสดงสิ่งที่พึงถึง ผู้ท้วงกล่าวว่า – ในบทว่า "พุทธํ สรณํ คัจฉามิ" นี้ ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ผู้นั้นพึงถึงพระพุทธเจ้า หรือพึงถึงสรณะ (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แม้ในสองอย่าง การกล่าวถึงอย่างหนึ่งก็ไร้ประโยชน์ เพราะเหตุไร? เพราะคติ (คัจฉ) กิริยาไม่มีกรรมสอง ในที่นี้ นักไวยากรณ์ไม่ปรารถนาความเป็นทวิกรรมกิริยา เหมือนในประโยคมี "นำแพะไปสู่บ้าน" เป็นต้น

‘‘คจฺฉเตว ปุพฺพํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิส’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) วิย สาตฺถกเมวาติ เจ? น, พุทฺธสรณานํ สมานาธิกรณภาวสฺสานธิปฺเปตโต. เอเตสญฺหิ สมานาธิกรณภาเว อธิปฺเปเต ปฏิหตจิตฺโตปิ พุทฺธํ อุปสงฺกมนฺโต พุทฺธํ สรณํ คโต สิยา. ยญฺหิ ตํ พุทฺโธติ วิเสสิตํ สรณํ, ตเมเวส คโตติ. ‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตม’’นฺติ (ธ. ป. ๑๙๒) วจนโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น, ตตฺเถว ตพฺภาวโต. ตตฺเถว หิ คาถาปเท เอตํ พุทฺธาทิรตนตฺตยํ สรณคตานํ ภยหรณตฺตสงฺขาเต สรณภาเว อพฺยภิจรณโต ‘‘เขมมุตฺตมญฺจ สรณ’’นฺติ อยํ สมานาธิกรณภาโว อธิปฺเปโต, อญฺญตฺถ ตุ คมิสมฺพนฺเธ สติ สรณคมนสฺส อปฺปสิทฺธิโต อนธิปฺเปโตติ อสาธกเมตํ. ‘‘เอตํ [Pg.9] สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ เอตฺถ คมิสมฺพนฺเธปิ สรณคมนปสิทฺธิโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺคโต. ตตฺราปิ หิ สมานาธิกรณภาเว สติ เอตํ พุทฺธธมฺมสงฺฆสรณํ ปฏิหตจิตฺโตปิ อาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺเจยฺยาติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, น จ โน โทเสน อตฺถิ อตฺโถติ อสาธกเมตํ. ยถา ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) เอตฺถ ภควโต กลฺยาณมิตฺตสฺส อานุภาเวน ปริมุจฺจมานา สตฺตา ‘‘กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ปริมุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตา. เอวมิธาปิ พุทฺธธมฺมสงฺฆสฺส สรณสฺสานุภาเวน มุจฺจมาโน ‘‘เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

ถ้าหากกล่าวว่า (คำว่า สรณํ) มีประโยชน์ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ย่อมไปสู่ทิศตะวันออกทีเดียว, ย่อมไปสู่ทิศตะวันตก’ (สํ.นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) เล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นสมานาธิกรณะแห่งบทว่า พุทธ และ สรณะ ไม่เป็นที่ประสงค์. จริงอยู่ เมื่อความเป็นสมานาธิกรณะแห่งบททั้งสองนี้เป็นที่ประสงค์ แม้บุคคลผู้มีจิตประทุษร้าย เมื่อเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ก็พึงชื่อว่าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ. เพราะว่า สรณะใดที่ถูกขยายความว่าคือพระพุทธเจ้า, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงสรณะนั้นนั่นเอง. ถ้าหากกล่าวว่า เพราะพระดำรัสว่า ‘สรณะนี้นั่นแลเป็นสรณะเกษม, สรณะนี้เป็นสรณะสูงสุด’ (ธ.ป. ๑๙๒) จึงเป็นสมานาธิกรณะนั่นเองเล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นเช่นนั้นมีเฉพาะในที่นั้น. จริงอยู่ ในคาถาบทนั้นนั่นแล ความเป็นสมานาธิกรณะนี้เป็นที่ประสงค์ว่า ‘พระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นนี้ เป็นสรณะอันเกษมและสูงสุด’ เพราะไม่ผิดแผกในภาวะที่เป็นสรณะ อันได้แก่ความเป็นเครื่องกำจัดภัยแก่ผู้ถึงสรณะทั้งหลาย, แต่ในที่อื่น เมื่อมีความสัมพันธ์กับ คมุ ธาตุอยู่ ความเป็นสมานาธิกรณะไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะการถึงสรณะไม่ปรากฏชัดเจน ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. ถ้าหากกล่าวว่า ในข้อว่า ‘อาศัยสรณะนี้ ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ แม้จะมีความสัมพันธ์กับ คมุ ธาตุ ก็เป็นสมานาธิกรณะนั่นเอง เพราะการถึงสรณะปรากฏชัดเจนเล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะจะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น เมื่อมีความเป็นสมานาธิกรณะอยู่ ก็จะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อนอย่างนี้ว่า แม้บุคคลผู้มีจิตประทุษร้าย อาศัยสรณะคือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์นี้ ก็พึงพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้, และเราไม่มีความต้องการด้วยโทษนั้น ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. เปรียบเหมือนในข้อว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติ’ (สํ.นิ. ๑.๑๒๙) สัตว์ทั้งหลายผู้พ้นอยู่ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นกัลยาณมิตร ท่านกล่าวว่า ‘อาศัยกัลยาณมิตร ย่อมพ้น’ ฉันใด, แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น สัตว์ผู้พ้นอยู่ด้วยอานุภาพแห่งสรณะคือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อาศัยสรณะนี้ ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ ดังนั้น พึงทราบอธิบายในที่นี้อย่างนี้.

เอวํ สพฺพถาปิ น พุทฺธสฺส คมนียตฺตํ ยุชฺชติ, น สรณสฺส, น อุภเยสํ, อิจฺฉิตพฺพญฺจ คจฺฉามีติ นิทฺทิฏฺฐสฺส คมกสฺส คมนียํ, ตโต วตฺตพฺพา เอตฺถ ยุตฺตีติ. วุจฺจเต –

ด้วยประการฉะนี้ โดยประการทั้งปวง ความเป็นกรรมของบทว่า พุทธ ก็ไม่สมควร, ของบทว่า สรณะ ก็ไม่สมควร, ของทั้งสองบทก็ไม่สมควร, และพึงปรารถนากรรมของตัวกระทำที่ถูกระบุว่า คัจฉามิ, เพราะเหตุนั้น ยุติที่ควรกล่าวในที่นี้คือ... ข้าพเจ้าจะกล่าวแก้.

พุทฺโธเยเวตฺถ คมนีโย, คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ ตํ สรณวจนํ, พุทฺธํ สรณนฺติ คจฺฉามิ. เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณํ, อฆสฺส, ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถติ. อิติ-สทฺทสฺส อปฺปโยคา อยุตฺตมิติ เจ? ตํ น. ตตฺถ สิยา – ยทิ เจตฺถ เอวมตฺโถ ภเวยฺย, ตโต ‘‘อนิจฺจํ รูปํ อนิจฺจํ รูปนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๕, ๘๕) วิย อิติ-สทฺโท ปยุตฺโต สิยา, น จ ปยุตฺโต, ตสฺมา อยุตฺตเมตนฺติ. ตญฺจ น, กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา. ‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ คโต’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๐) วิย อิธาปิ อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, น จ วิชฺชมานตฺถสมฺภวา อิติ-สทฺทา สพฺพตฺถ ปยุชฺชนฺติ, อปฺปยุตฺตสฺสาเปตฺถ ปยุตฺตสฺส วิย อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ อญฺเญสุ จ เอวํชาติเกสุ, ตสฺมา อโทโส เอว โสติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺช’’นฺติอาทีสุ (มหาว. ๓๔) สรณสฺเสว คมนียโต ยํ วุตฺตํ ‘‘คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ สรณวจน’’นฺติ, ตํ น ยุตฺตมิติ เจ. ตํ [Pg.10] นายุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา เอว. ตตฺราปิ หิ ตสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, ยโต ปุพฺพสทิสเมว อปฺปยุตฺโตปิ ปยุตฺโต วิย เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐเมว คเหตพฺพํ.

ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นกรรม (สิ่งที่ถูกถึง), ส่วนคำว่า สรณะ นั้น (กล่าวไว้) เพื่อแสดงอาการแห่งการถึง, (คือ) ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าว่าเป็นสรณะ. ด้วยอธิบายนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นสรณะของข้าพเจ้า, ท่านผู้นี้เป็นที่พึ่งพิงของข้าพเจ้า, เป็นผู้กำจัดทุกข์, และเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งประโยชน์เกื้อกูล’ ข้าพเจ้าจึงถึง, คบ, เข้าไปนั่งใกล้ ซึ่งพระองค์นั้น, หรือว่า รู้, เข้าใจ อย่างนี้. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่าไป, ธาตุเหล่านั้นก็มีอรรถว่ารู้ด้วย. ถ้าหากกล่าวว่า ไม่สมควร เพราะไม่มีการใช้ อิติ ศัพท์เล่า? ตอบว่า ข้อนั้นไม่จริง. ในเรื่องนั้น อาจมีคำค้านว่า – หากในที่นี้จะมีอรรถอย่างนี้, ดังนั้น ก็พึงมีการใช้ อิติ ศัพท์ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ย่อมรู้ตามความเป็นจริงซึ่งรูปไม่เที่ยง ว่ารูปไม่เที่ยง’ (สํ.นิ. ๓.๕๕, ๘๕), แต่ก็ไม่ได้ใช้, เพราะฉะนั้น ข้อนี้จึงไม่สมควร. ตอบว่า ข้อนั้นก็ไม่จริง, เพราะเหตุไร? เพราะอรรถนั้นมีได้. เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ผู้ใดแล ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ’ (ธ.ป. ๑๙๐) อรรถของ อิติ ศัพท์ย่อมมีได้ แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น, และ อิติ ศัพท์ทั้งหลายใช่ว่าจะถูกใช้ในทุกแห่งที่อรรถของมันมีอยู่ได้, แม้ในที่นี้ที่ไม่ได้ใช้ ก็พึงทราบอรรถของ อิติ ศัพท์เหมือนกับที่ใช้อยู่ และในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วย, เพราะฉะนั้น การโยชนาโดยใช้ อิติ ศัพท์นั้นจึงไม่มีโทษเลย. ถ้าหากกล่าวว่า ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาด้วยสรณคมน์ ๓’ (มหาว. ๓๔) เพราะสรณะเท่านั้นเป็นสิ่งที่ถูกถึง คำที่กล่าวว่า ‘ส่วนคำว่า สรณะ (กล่าวไว้) เพื่อแสดงอาการแห่งการถึง’ จึงไม่สมควรเล่า? ตอบว่า ข้อนั้นไม่สมควรหามิได้. เพราะเหตุไร? เพราะอรรถนั้นมีได้นั่นเอง. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น อรรถของ อิติ ศัพท์นั้นก็มีได้, เพราะเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ก่อน แม้ไม่ได้ใช้ ก็พึงทราบเหมือนกับที่ใช้อยู่. มิฉะนั้น ก็จะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง, เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามที่ได้วินิจฉัยไว้แล้วนั่นเทียว.

อยํ คมนียทีปนา.

นี้คือการแสดงกรรม (สิ่งที่ถูกถึง).

ธมฺมสงฺฆสรณวิภาวนา

การอธิบายความถึงพระธรรมและพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยฺวายํ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ อตฺถวณฺณนานโย วุตฺโต, ‘‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอโสว เวทิตพฺโพ. ตตฺราปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ วิภาวนมตฺตเมว อสทิสํ, เสสํ วุตฺตสทิสเมว. ยโต ยเทเวตฺถ อสทิสํ, ตํ วุจฺจเต – มคฺคผลนิพฺพานานิ ธมฺโมติ เอเก. ภาวิตมคฺคานํ สจฺฉิกตนิพฺพานานญฺจ อปาเยสุ อปตนภาเวน ธารณโต ปรมสฺสาสวิธานโต จ มคฺควิราคา เอว อิมสฺมึ อตฺเถ ธมฺโมติ อมฺหากํ ขนฺติ, อคฺคปฺปสาทสุตฺตญฺเจว สาธกํ. วุตฺตญฺเจตฺถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวอธิบายในคำที่กล่าวไว้ว่า ‘นัยนี้เป็นที่ยอมรับแม้ในสองบทมีอาทิว่า ธมฺมํ สรณํ’ – นัยแห่งการพรรณนาอรรถใดที่กล่าวไว้แล้วในบทว่า ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ’, พึงทราบนัยนั้นนั่นแล แม้ในสองบทนี้คือ ‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ’. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น ก็มีเพียงการแสดงให้ชัดเจนซึ่งพระธรรมและพระสงฆ์โดยอรรถและโดยพยัญชนะเท่านั้นที่ไม่เหมือนกัน, ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้ว. เพราะเหตุใด สิ่งใดในที่นี้ไม่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงสิ่งนั้น – อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มรรค ผล และนิพพาน ชื่อว่าธรรม. (เพราะ) ทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้มีมรรคอันอบรมแล้วและผู้มีนิพพานอันทำให้แจ้งแล้ว โดยภาวะที่ไม่ให้ตกไปในอบายทั้งหลาย และเพราะจัดแจงความอุ่นใจอย่างยิ่ง. ความพอใจของเราคือ ในอรรถนี้ มรรคและวิราคะ (นิพพาน) เท่านั้นชื่อว่าธรรม, และอัคคัปปสาทสูตรเป็นเครื่องยืนยัน. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในสูตรนั้นเป็นอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด, อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น’ (อํ.นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

จตุพฺพิธอริยมคฺคสมงฺคีนํ จตุสามญฺญผลสมธิวาสิตขนฺธสนฺตานานญฺจ ปุคฺคลานํ สมูโห ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหตตฺตา สงฺโฆ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

หมู่แห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ๔ ประเภท และบุคคลผู้มีสันดานแห่งขันธ์อันอบรมด้วยสมาธิคือสามัญผล ๔ ชื่อว่าสงฆ์ เพราะความที่ถูกรวบรวมเข้าด้วยกันโดยความเป็นกลุ่มแห่งทิฏฐิและศีล. และข้อนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, เย โว มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา, เสยฺยถิทํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อานนฺท, อิเมสุ ธมฺเมสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู นานาวาเท’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓).

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ อานนท์ เธอเห็นภิกษุแม้ ๒ รูปมีความเห็นต่างกันในธรรมเหล่านี้บ้างหรือไม่”

อยญฺหิ ปรมตฺถสงฺโฆ สรณนฺติ คมนีโย. สุตฺเต จ ‘‘อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ [Pg.11] (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔, ๑๘๑) วุตฺโต. เอตํ ปน สรณํ คตสฺส อญฺญสฺมิมฺปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วา ภิกฺขุนิสงฺเฆ วา พุทฺธปฺปมุเข วา สงฺเฆ สมฺมุติสงฺเฆ วา จตุวคฺคาทิเภเท เอกปุคฺคเลปิ วา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิเต วนฺทนาทิกิริยาย สรณคมนํ เนว ภิชฺชติ น สํกิลิสฺสติ, อยเมตฺถ วิเสโส. วุตฺตาวเสสนฺตุ อิมสฺส ทุติยสฺส จ สรณคมนสฺส เภทาเภทาทิวิธานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ตาว ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตสฺส วณฺณนา.

ก็ปรมัตถสงฆ์นี้แล พึงถึงว่าเป็นที่พึ่ง และในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ก็เมื่อบุคคลถึงสรณะนี้แล้ว สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่เศร้าหมองเลย ด้วยการกระทำมีไหว้เป็นต้น แม้ในภิกษุสงฆ์อื่น หรือภิกษุณีสงฆ์ หรือสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หรือสมมติสงฆ์ หรือสงฆ์ที่แบ่งประเภทเป็นจตุวรรคเป็นต้น หรือแม้ในบุคคลผู้เดียว ผู้อุทิศพระผู้มีพระภาคแล้วบวช นี้เป็นความพิเศษในที่นี้ ส่วนข้อที่เหลืออันมิได้กล่าว คือการจำแนกความแตกและความไม่แตกเป็นต้นแห่งสรณคมน์ที่สองแม้นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว นี้เป็นคำอธิบายความแห่งคาถาว่า ‘ธมฺมํ สรณมิ จฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’ เพียงเท่านี้

อนุปุพฺพววตฺถานการณนิทฺเทโส

การแสดงเหตุในการจัดลำดับ

อิทานิ อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเสติ เอตฺถ เอเตสุ จ ตีสุ สรณวจเนสุ สพฺพสตฺตานํ อคฺโคติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต ตทุปเทสิตโต จ อนนฺตรํ ธมฺโม, ตสฺส ธมฺมสฺส อาธารกโต ตทาเสวนโต จ อนฺเต สงฺโฆ. สพฺพสตฺตานํ วา หิเต นิโยชโกติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต สพฺพสตฺตหิตตฺตา อนนฺตรํ ธมฺโม, หิตาธิคมาย ปฏิปนฺโน อธิคตหิโต จาติ กตฺวา อนฺเต สงฺโฆ สรณภาเวน ววตฺถเปตฺวา ปกาสิโตติ เอวํ อนุปุพฺพววตฺถาเน การณญฺจ วินิทฺทิเส.

บัดนี้ ในคำว่า ‘พึงแสดงเหตุในการจัดลำดับ’ นั้น ในบรรดาสรณวจนะทั้งสามเหล่านี้ ทรงแสดงพระพุทธเจ้าไว้เป็นอันดับแรก เพราะทรงเป็นผู้เลิศกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระธรรมไว้ในลำดับถัดมา เพราะมีพระพุทธเจ้านั้นเป็นแดนเกิด และเพราะพระพุทธเจ้านั้นทรงแสดงไว้, ทรงแสดงพระสงฆ์ไว้ในลำดับสุดท้าย เพราะเป็นที่ทรงไว้ซึ่งพระธรรมนั้น และเพราะเสพซึ่งพระธรรมนั้น. อีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงพระพุทธเจ้าไว้เป็นอันดับแรก เพราะทรงชักนำในประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระธรรมไว้ในลำดับถัดมา เพราะมีพระพุทธเจ้านั้นเป็นแดนเกิด และเพราะเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระสงฆ์ไว้ในลำดับสุดท้าย เพราะเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุประโยชน์เกื้อกูล และเป็นผู้บรรลุประโยชน์เกื้อกูลแล้ว โดยทรงจัดตั้งแสดงไว้โดยความเป็นสรณะ พึงแสดงเหตุในการจัดลำดับโดยประการฉะนี้

อุปมาปกาสนา

การแสดงด้วยอุปมา

อิทานิ ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ, ตมฺปิ วุจฺจเต – เอตฺถ ปน ปุณฺณจนฺโท วิย พุทฺโธ, จนฺทกิรณนิกโร วิย เตน เทสิโต ธมฺโม, ปุณฺณจนฺทกิรณสมุปฺปาทิตปีณิโต โลโก วิย สงฺโฆ. พาลสูริโย วิย พุทฺโธ, ตสฺส รสฺมิชาลมิว วุตฺตปฺปกาโร ธมฺโม, เตน วิหตนฺธกาโร โลโก วิย สงฺโฆ. วนทาหกปุริโส วิย พุทฺโธ, วนทหนคฺคิ วิย กิเลสวนทหโน ธมฺโม, ทฑฺฒวนตฺตา เขตฺตภูโต วิย ภูมิภาโค ทฑฺฒกิเลสตฺตา ปุญฺญกฺเขตฺตภูโต สงฺโฆ. มหาเมโฆ วิย พุทฺโธ, สลิลวุฏฺฐิ วิย ธมฺโม, วุฏฺฐินิปาตูปสมิตเรณุ วิย ชนปโท อุปสมิตกิเลสเรณุ สงฺโฆ. สุสารถิ [Pg.12] วิย พุทฺโธ, อสฺสาชานียวินยูปาโย วิย ธมฺโม, สุวินีตสฺสาชานียสมูโห วิย สงฺโฆ. สพฺพทิฏฺฐิสลฺลุทฺธรณโต สลฺลกตฺโต วิย พุทฺโธ, สลฺลุทฺธรณูปาโย วิย ธมฺโม, สมุทฺธฏสลฺโล วิย ชโน สมุทฺธฏทิฏฺฐิสลฺโล สงฺโฆ. โมหปฏลสมุปฺปาฏนโต วา สาลากิโย วิย พุทฺโธ, ปฏลสมุปฺปาฏนุปาโย วิย ธมฺโม, สมุปฺปาฏิตปฏโล วิปฺปสนฺนโลจโน วิย ชโน สมุปฺปาฏิตโมหปฏโล วิปฺปสนฺนญาณโลจโน สงฺโฆ. สานุสยกิเลสพฺยาธิหรณสมตฺถตาย วา กุสโล เวชฺโช วิย พุทฺโธ, สมฺมา ปยุตฺตเภสชฺชมิว ธมฺโม, เภสชฺชปโยเคน สมุปสนฺตพฺยาธิ วิย ชนสมุทาโย สมุปสนฺตกิเลสพฺยาธานุสโย สงฺโฆ.

บัดนี้ แม้คำใดที่กล่าวไว้ว่า ‘พึงแสดงสรณะทั้งสามนี้ด้วยอุปมาทั้งหลาย’ แม้คำนั้นก็จะกล่าวต่อไป ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนพระจันทร์เต็มดวง, พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเปรียบเหมือนหมู่รัศมีแห่งพระจันทร์, พระสงฆ์เปรียบเหมือนชาวโลกผู้มีความยินดีอันเกิดจากหมู่รัศมีแห่งพระจันทร์เต็มดวง. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนดวงอาทิตย์อ่อน, พระธรรมมีประการดังกล่าวเปรียบเหมือนข่ายแห่งรัศมีของดวงอาทิตย์นั้น, พระสงฆ์เปรียบเหมือนชาวโลกที่ความมืดอันพระอาทิตย์นั้นกำจัดแล้ว. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนบุรุษผู้เผาป่า, พระธรรมที่เผาป่าคือกิเลสเปรียบเหมือนไฟเผาป่า, พระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญเพราะมีกิเลสอันเผาแล้ว เปรียบเหมือนพื้นดินส่วนที่กลายเป็นนาเพราะป่าถูกเผาแล้ว. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนเมฆใหญ่, พระธรรมเปรียบเหมือนฝน, พระสงฆ์ผู้มีธุลีคือกิเลสสงบแล้ว เปรียบเหมือนชนบทที่มีธุลีสงบแล้วเพราะฝนตก. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนสารถีผู้ฝึกหัดเป็นอย่างดี, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการฝึกม้าอาชาไนย, พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ม้าอาชาไนยที่ได้รับการฝึกหัดเป็นอย่างดี. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนศัลยแพทย์เพราะทรงถอนลูกศรคือทิฏฐิทั้งปวง, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการถอนลูกศร, พระสงฆ์ผู้มีลูกศรคือทิฏฐิอันถอนแล้ว เปรียบเหมือนคนผู้มีลูกศรอันถอนแล้ว. หรือ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนจักษุแพทย์เพราะทรงลอกฝ้าคือโมหะ, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการลอกฝ้า, พระสงฆ์ผู้มีจักษุคือญาณอันผ่องใสเพราะมีฝ้าคือโมหะอันลอกแล้ว เปรียบเหมือนคนผู้มีดวงตาผ่องใสเพราะมีฝ้าอันลอกแล้ว. หรือ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนแพทย์ผู้ฉลาดเพราะทรงสามารถกำจัดโรคคือกิเลสพร้อมทั้งอนุสัย, พระธรรมเปรียบเหมือนยาที่ปรุงไว้อย่างดี, พระสงฆ์ผู้มีโรคคือกิเลสและอนุสัยสงบระงับแล้ว เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้มีโรคสงบระงับแล้วด้วยการใช้ยา.

อถ วา สุเทสโก วิย พุทฺโธ, สุมคฺโค วิย เขมนฺตภูมิ วิย จ ธมฺโม, มคฺคปฺปฏิปนฺโน เขมนฺตภูมิปฺปตฺโต วิย สงฺโฆ. สุนาวิโก วิย พุทฺโธ, นาวา วิย ธมฺโม, ปารปฺปตฺโต สมฺปตฺติโก วิย ชโน สงฺโฆ. หิมวา วิย พุทฺโธ, ตปฺปภโวสธมิว ธมฺโม, โอสธูปโภเคน นิรามโย วิย ชโน สงฺโฆ. ธนโท วิย พุทฺโธ, ธนํ วิย ธมฺโม, ยถาธิปฺปายํ ลทฺธธโน วิย ชโน สมฺมาลทฺธอริยธโน สงฺโฆ. นิธิทสฺสนโก วิย พุทฺโธ, นิธิ วิย ธมฺโม, นิธิปฺปตฺโต วิย ชโน สงฺโฆ.

อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้บอกทางที่ดี, พระธรรมเปรียบเหมือนทางที่ดีและเปรียบเหมือนแดนเกษม, พระสงฆ์เปรียบเหมือนผู้เดินทางไปสู่แดนเกษม. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนนายเรือที่ดี, พระธรรมเปรียบเหมือนเรือ, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนที่ถึงฝั่งอย่างปลอดภัย. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนภูเขาหิมาลัย, พระธรรมเปรียบเหมือนยาที่เกิดจากภูเขานั้น, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนผู้ไม่มีโรคเพราะใช้ยา. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ให้ทรัพย์, พระธรรมเปรียบเหมือนทรัพย์, พระสงฆ์ผู้ได้อริยทรัพย์มาโดยชอบ เปรียบเหมือนคนที่ได้ทรัพย์ตามความปรารถนา. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ชี้ขุมทรัพย์, พระธรรมเปรียบเหมือนขุมทรัพย์, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนที่ไปถึงขุมทรัพย์.

อปิจ อภยโท วิย วีรปุริโส พุทฺโธ, อภยมิว ธมฺโม, สมฺปตฺตาภโย วิย ชโน อจฺจนฺตสพฺพภโย สงฺโฆ. อสฺสาสโก วิย พุทฺโธ, อสฺสาโส วิย ธมฺโม, อสฺสตฺถชโน วิย สงฺโฆ. สุมิตฺโต วิย พุทฺโธ, หิตูปเทโส วิย ธมฺโม, หิตูปโยเคน ปตฺตสทตฺโถ วิย ชโน สงฺโฆ. ธนากโร วิย พุทฺโธ, ธนสาโร วิย ธมฺโม, ธนสารูปโภโค วิย ชโน สงฺโฆ. ราชกุมารนฺหาปโก วิย พุทฺโธ, สีสนฺหานสลิลํ วิย ธมฺโม, สุนฺหาตราชกุมารวคฺโค วิย สทฺธมฺมสลิลสุนฺหาโต สงฺโฆ. อลงฺการการโก วิย พุทฺโธ, อลงฺกาโร วิย ธมฺโม, อลงฺกตราชปุตฺตคโณ วิย สทฺธมฺมาลงฺกโต สงฺโฆ. จนฺทนรุกฺโข วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวคนฺโธ วิย ธมฺโม, จนฺทนุปโภเคน สนฺตปริฬาโห วิย ชโน สทฺธมฺมูปโภเคน สนฺตปริฬาโห สงฺโฆ. ทายชฺชสมฺปทานโก วิย ปิตา พุทฺโธ, ทายชฺชํ วิย ธมฺโม, ทายชฺชหโร ปุตฺตวคฺโค วิย สทฺธมฺมทายชฺชหโร สงฺโฆ. วิกสิตปทุมํ [Pg.13] วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวมธุ วิย ธมฺโม, ตทุปโภคีภมรคโณ วิย สงฺโฆ. เอวํ สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย.

อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนวีรบุรุษผู้ประทานอภัย พระธรรมเปรียบเหมือนความไม่มีภัย พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้ถึงความไม่มีภัยแล้วโดยสิ้นเชิง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ประทานความอุ่นใจ พระธรรมเปรียบเหมือนความอุ่นใจ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้ได้ความอุ่นใจแล้ว พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนมิตรที่ดี พระธรรมเปรียบเหมือนคำแนะนำที่เป็นประโยชน์ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้บรรลุประโยชน์ของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่เป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนขุมทรัพย์ พระธรรมเปรียบเหมือนแก่นแห่งทรัพย์ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้บริโภคแก่นแห่งทรัพย์ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ให้ราชกุมารสรงสนาน พระธรรมเปรียบเหมือนน้ำสำหรับสรงพระเศียร พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ราชกุมารผู้สรงสนานดีแล้วด้วยน้ำคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนช่างประดับ พระธรรมเปรียบเหมือนเครื่องประดับ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ราชบุตรผู้ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนต้นจันทน์ พระธรรมเปรียบเหมือนกลิ่นหอมอันเกิดจากต้นจันทน์นั้น พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้มีความเร่าร้อนระงับแล้วด้วยการใช้ไม้จันทน์ ฉันใด ก็ฉันนั้น พระสงฆ์เป็นผู้มีความเร่าร้อนระงับแล้วด้วยการบริโภคพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนบิดาผู้ประทานมรดก พระธรรมเปรียบเหมือนมรดก พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่บุตรผู้รับมรดกคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนดอกปทุมที่บานแล้ว พระธรรมเปรียบเหมือนน้ำผึ้งอันเกิดจากดอกปทุมนั้น พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ภมรผู้บริโภคน้ำผึ้งนั้น พึงประกาศพระรัตนตรัยแม้นี้ ด้วยอุปมาทั้งหลายอย่างนี้

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตย’’นฺติอาทีหิ จตูหิ คาถาหิ อตฺถวณฺณนาย มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

ด้วยลำดับถ้อยคำเพียงเท่านี้ มาติกา (หัวข้อ) ใดที่ตั้งไว้แล้วในเบื้องต้นเพื่อพรรณนาเนื้อความ ด้วยคาถาทั้งหลาย 4 บท มีอาทิว่า "เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ" มาติกานั้น ชื่อว่าอันข้าพเจ้าประกาศแล้วโดยเนื้อความ ดังนี้

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

สรณตฺตยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาไตรสรณะ จบแล้ว

๒. สิกฺขาปทวณฺณนา

๒. พรรณนาสิกขาบท

สิกฺขาปทปาฐมาติกา

มาติกาแห่งสิกขาบทปาฐะ

เอวํ สรณคมเนหิ สาสโนตารํ ทสฺเสตฺวา สาสนํ โอติณฺเณน อุปาสเกน วา ปพฺพชิเตน วา เยสุ สิกฺขาปเทสุ ปฐมํ สิกฺขิตพฺพํ, ตานิ ทสฺเสตุํ นิกฺขิตฺตสฺส สิกฺขาปทปาฐสฺส อิทานิ วณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

ครั้นแสดงการก้าวลงสู่พระศาสนาด้วยสรณคมน์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อพรรณนาสิกขาบทปาฐะที่ตั้งไว้ เพื่อแสดงสิกขาบทเหล่านั้น อันอุบาสกหรือบรรพชิตผู้ก้าวลงสู่พระศาสนาแล้วพึงศึกษาเป็นเบื้องต้นในสิกขาบทเหล่าใด นี้คือมาติกา (หัวข้อ) –

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ;

วตฺวา กตฺวา ววตฺถานํ, สาธารณวิเสสโต.

“สิกขาบทเหล่านี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดตรัสไว้ ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด ครั้นกล่าวถึงนัยนั้นแล้ว กระทำการจำแนกโดยความเป็นสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษ

‘‘ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ กตฺวา, ปทานํ พฺยญฺชนตฺถโต.

โทษใดเป็นโลกวัชชะ และโทษใดเป็นปัณณัตติวัชชะ ครั้นจำแนกโทษนั้นแล้ว (พึงทราบวินิจฉัย) โดยพยัญชนะและโดยอรรถแห่งบททั้งหลาย

‘‘สาธารณานํ สพฺเพสํ, สาธารณวิภาวนํ;

อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต.

การจำแนกความเป็นสาธารณะแห่งสิกขาบททั้งปวงที่เป็นสาธารณะ อนึ่ง โดยการประกาศอรรถพิเศษในสิกขาบท 5 ข้อเบื้องต้น

‘‘ปาณาติปาตปภุติ-เหกตานานตาทิโต;

อารมฺมณาทานเภทา, มหาสาวชฺชโต ตถา.

โดยความเป็นอันเดียวกันและต่างกันแห่งปาณาติบาตเป็นต้น โดยความแตกต่างแห่งอารมณ์และการสมาทาน และโดยความเป็นโทษมาก

‘‘ปโยคงฺคสมุฏฺฐานา, เวทนามูลกมฺมโต;

วิรมโต จ ผลโต, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

พึงทราบการวินิจฉัย โดยประโยค องค์ และสมุฏฐาน โดยเวทนา มูล และกรรม และโดยการงดเว้นและโดยผล

‘‘โยเชตพฺพํ [Pg.14] ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

นอกจากนั้น พึงประกอบสิ่งที่สมควรแม้ในสิกขาบท 5 ข้อหลัง และพึงกล่าวถึงธรรมะจำเพาะ และพึงทราบความเป็นศีลอย่างเลวเป็นต้น ดังนี้”

ตตฺถ เอตานิ ปาณาติปาตาเวรมณีติอาทีนิ ทส สิกฺขาปทานิ ภควตา เอว วุตฺตานิ, น สาวกาทีหิ. ตานิ จ สาวตฺถิยํ วุตฺตานิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ปพฺพาเชตฺวา กปิลวตฺถุโต สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเตน สามเณรานํ สิกฺขาปทววตฺถาปนตฺถํ. วุตฺตํ เหตํ –

ในมาติกาบทเหล่านั้น สิกขาบท 10 เหล่านี้ มีปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น อันพระผู้มีพระภาคเท่านั้นตรัสไว้ ไม่ใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าวไว้ และสิกขาบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สามเณรทั้งหลาย โดยพระองค์ผู้ทรงให้ท่านพระราหุลบรรพชาแล้วจากกรุงกบิลพัสดุ์ เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘อถ โข ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สาวตฺถิ ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน …เป… อถ โข สามเณรานํ เอตทโหสิ – ‘กติ นุ โข อมฺหากํ สิกฺขาปทานิ, กตฺถ จ อมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพ’’’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ, ปาณาติปาตาเวรมณี…เป… ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๕).

“ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ตามพระอัธยาศัยแล้ว เสด็จจาริกไปทางที่กรุงสาวัตถีตั้งอยู่ เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงกรุงสาวัตถี ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล...ฯลฯ...ครั้งนั้นแล สามเณรทั้งหลายได้มีความคิดนี้ว่า ‘สิกขาบทของพวกเรามีเท่าไรหนอ และพวกเราพึงศึกษาในสิกขาบทไหน’ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท 10 แก่สามเณรทั้งหลาย และอนุญาตให้สามเณรทั้งหลายศึกษาในสิกขาบทเหล่านั้น คือ เว้นจากการฆ่าสัตว์...ฯลฯ...เว้นจากการรับทองและเงิน’” (มหาวรรค 105)

ตาเนตานิ ‘‘สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๙๓; ม. นิ. ๒.๒๔; วิภ. ๕๐๘) สุตฺตานุสาเรน สรณคมเนสุ จ ทสฺสิตปาฐานุสาเรน ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอวํ วาจนามคฺคํ อาโรปิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เอวํ ตาว ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา’’ติ โส นโย ทฏฺฐพฺโพ.

พึงทราบว่า สิกขาบทเหล่านั้น ถูกยกขึ้นสู่แนวทางแห่งถ้อยคำว่า “ปาณาติปาตา เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ” ตามแนวพระสูตรว่า “สมาทานแล้วศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย” (ที.นี. 1.193; ม.นี. 2.24; วิภงฺค์ 508) และตามแนวปาฐะที่แสดงไว้ในสรณคมน์ทั้งหลาย พึงเห็นนัยนั้นอย่างนี้ก่อนว่า “เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา” (ครั้นกล่าวถึงนัยนั้นว่า สิกขาบทเหล่านี้ อันพระองค์ใด ตรัสไว้ ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด)

สาธารณวิเสสววตฺถานํ

การจำแนกสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษ

เอตฺถ จ อาทิโต ทฺเว จตุตฺถปญฺจมานิ อุปาสกานํ สามเณรานญฺจ สาธารณานิ นิจฺจสีลวเสน. อุโปสถสีลวเสน ปน อุปาสกานํ สตฺตมฏฺฐมํ เจกํ องฺคํ กตฺวา สพฺพปจฺฉิมวชฺชานิ สพฺพานิปิ สามเณเรหิ สาธารณานิ, ปจฺฉิมํ ปน สามเณรานเมว วิเสสภูตนฺติ เอวํ สาธารณวิเสสโต ววตฺถานํ กาตพฺพํ. ปุริมานิ เจตฺถ ปญฺจ เอกนฺตอกุสลจิตฺตสมุฏฺฐานตฺตา ปาณาติปาตาทีนํ ปกติวชฺชโต เวรมณิยา, เสสานิ [Pg.15] ปณฺณตฺติวชฺชโตติ เอวํ ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ.

ในสิกขาบท 10 เหล่านี้ สิกขาบท 2 ข้อแรก และสิกขาบทที่ 4 ที่ 5 เป็นสาธารณะแก่อุบาสกและสามเณรโดยเป็นนิจศีล ส่วนโดยเป็นอุโบสถศีล สำหรับอุบาสก เมื่อกระทำสิกขาบทที่ 7 และที่ 8 ให้เป็นองค์เดียวกันแล้ว สิกขาบททั้งหมด ยกเว้นสิกขาบทสุดท้าย ก็เป็นสาธารณะกับสามเณร ส่วนสิกขาบทสุดท้ายเป็นสิกขาบทพิเศษเฉพาะของสามเณรเท่านั้น พึงทำการจำแนกโดยความเป็นสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษอย่างนี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ สิกขาบท 5 ข้อแรก เพราะมีอกุศลจิตเป็นสมุฏฐานโดยส่วนเดียว จึงเป็นการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นอันเป็นโลกวัชชะ (โทษโดยปกติ) ส่วนสิกขาบทที่เหลือเป็นการงดเว้นจากปัณณัตติวัชชะ (โทษโดยบัญญัติ) พึงจำแนกโทษที่เป็นโลกวัชชะและโทษที่เป็นปัณณัตติวัชชะอย่างนี้

สาธารณวิภาวนา

การจำแนกบทที่เป็นสาธารณะ

ยสฺมา เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอตานิ สพฺพสาธารณานิ ปทานิ, ตสฺมา เอเตสํ ปทานํ พฺยญฺชนโต จ อตฺถโต จ อยํ สาธารณวิภาวนา เวทิตพฺพา –

เพราะในสิกขาบทเหล่านี้ บทว่า “เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ” เป็นบทที่สาธารณะแก่สิกขาบททั้งหมด เพราะเหตุนั้น พึงทราบการจำแนกบทที่เป็นสาธารณะนี้ แห่งบทเหล่านั้น ทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ดังต่อไปนี้ –

ตตฺถ พฺยญฺชนโต ตาว เวรํ มณตีติ เวรมณี, เวรํ ปชหติ, วิโนเทติ, พฺยนฺตีกโรติ, อนภาวํ คเมตีติ อตฺโถ. วิรมติ วา เอตาย กรณภูตาย เวรมฺหา ปุคฺคโลติ, วิการสฺส เวการํ กตฺวา เวรมณี. เตเนว เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ วิรมณิสิกฺขาปท’’นฺติ ทฺวิธา สชฺฌายํ กโรนฺติ. สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, ปชฺชเต อเนนาติ ปทํ. สิกฺขาย ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาย อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. เวรมณี เอว สิกฺขาปทํ เวรมณิสิกฺขาปทํ, วิรมณิสิกฺขาปทํ วา ทุติเยน นเยน. สมฺมา อาทิยามิ สมาทิยามิ, อวีติกฺกมนาธิปฺปาเยน อขณฺฑการิตาย อจฺฉิทฺทการิตาย อสพลการิตาย จ อาทิยามีติ วุตฺตํ โหติ.

ในสิกขาบททั้งสองนั้น ก่อนอื่น พึงทราบโดยพยัญชนะดังนี้ สิกขาบทใดย่อมกำจัดเวร (คืออกุศล) เหตุนั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า เวรมณี อธิบายว่า ย่อมละ ย่อมบรรเทาซึ่งเวร กระทำให้สิ้นสุดไป ให้ถึงความไม่มี อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมงดเว้นจากเวร ด้วยสิกขาบทนี้อันเป็นเครื่องกระทำ เพราะฉะนั้น (จึงชื่อว่า เวรมณี) โดยทำวิการะ (วิ) เป็นเวการะ (เว) เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในเรื่องนี้ บัณฑิตทั้งหลายจึงทำการสาธยายเป็น ๒ อย่างว่า “เวรมณีสิกขาปะทัง” และ “วิรมณีสิกขาปะทัง” ธรรมชาติใดอันบุคคลพึงศึกษา เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สิกขา, (อุบาสก) ย่อมถึง (ซึ่งความบริบูรณ์แห่งสิกขา) ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้น ธรรมนี้ชื่อว่า บท บทแห่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาบท อธิบายว่า เป็นอุบายให้ได้มาซึ่งสิกขา อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า (บท) หมายถึง ราก ที่อาศัย ที่ตั้งมั่น การงดเว้นนั่นแหละเป็นสิกขาบท ชื่อว่า เวรมณีสิกขาบท หรือโดยนัยที่สอง (หมายถึง) วิรมณีสิกขาบท (ข้าพเจ้า) สมาทาน คือ ถือเอาโดยชอบ พึงทราบว่า (สมาทาน) หมายถึง ข้าพเจ้าถือเอาด้วยความตั้งใจว่าจะไม่ล่วงละเมิด ด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ขาด ด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ทะลุ และด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ด่างพร้อย

อตฺถโต ปน เวรมณีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรติ, สา ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺส ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย ปาณาติปาตา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ เอวมาทินา (วิภ. ๗๐๔) นเยน วิภงฺเค วุตฺตา. กามญฺเจสา เวรมณี นาม โลกุตฺตราปิ อตฺถิ, อิธ ปน สมาทิยามีติ วุตฺตตฺตา สมาทานวเสน ปวตฺตารหา, ตสฺมา สา น โหตีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรตีติ วุตฺตา.

ส่วนโดยอรรถ คำว่า เวรมณี ได้แก่ วิรตีเจตสิกที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลจิต วิรตีนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิภังคปกรณ์ โดยนัยเป็นต้นว่า “ในสมัยนั้น การงด การเว้น การเว้นขาด เวรมณี การไม่ทำ การไม่ประกอบ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ก้าวล่วงขอบเขต การทำลายสะพาน จากปาณาติบาต” ของผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต จริงอยู่ เวรมณีนี้แม้ที่เป็นโลกุตตระก็มีอยู่ แต่ในที่นี้ เพราะมีคำว่า “สมาทิยามิ” (วิรตี) ที่ควรเป็นไปโดยอำนาจแห่งการสมาทานจึงจะถูก เพราะฉะนั้น วิรตี (โลกุตตระ) นั้นจึงไม่มี (ในที่นี้) ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า ได้แก่ วิรตีเจตสิกที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลจิต

สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺปตฺตวิรติสีลํ โลกิกา วิปสฺสนา รูปารูปฌานานิ อริยมคฺโค จ สิกฺขาติ อธิปฺเปตา. ยถาห –

คำว่า สิกขา ได้แก่ สิกขา ๓ อย่าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา แต่ในอรรถนี้ ท่านประสงค์เอาสัมปัตตวิรัติศีล โลกิยวิปัสสนา รูปฌาน อรูปฌาน และอริยมรรค ว่าเป็นสิกขา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ…เป… ตสฺมึ สมเย [Pg.16] ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น เป็นจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ... ฯลฯ... ในสมัยนั้น ผัสสะย่อมมี... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด บุคคลเจริญมรรคเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย... ฯลฯ... เข้าปฐมฌาน... ฯลฯ... เข้าปัญจมฌานอยู่... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย อรูปปตฺติยา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด (บุคคลเจริญมรรค) เพื่อเข้าถึงอรูปภพ... ฯลฯ... (เข้าฌาน) ที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา’’ติ (วิภ. ๗๑๒-๗๑๓).

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด บุคคลเจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา”

เอตาสุ สิกฺขาสุ ยาย กายจิ สิกฺขาย ปทํ อธิคมูปาโย, อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ สิกฺขาปทํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต’’ติ เอวมาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๒). เอวเมตฺถ สาธารณานํ ปทานํ สาธารณา พฺยญฺชนโต อตฺถโต จ วิภาวนา กาตพฺพา.

ในสิกขาทั้งหลายเหล่านั้น บทคืออุบายเครื่องบรรลุแห่งสิกขาอย่างใดอย่างหนึ่ง หรืออีกนัยหนึ่ง (บท) คือ ราก ที่อาศัย ที่ตั้งมั่น (นี้) ชื่อว่า สิกขาบท คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “อาศัยศีล ตั้งมั่นในศีลแล้ว เจริญโพชฌงค์ ๗ ทำให้มาก” เป็นต้น ในเรื่องนี้ พึงทำการจำแนกบททั่วไป โดยลักษณะทั่วไป ทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ อย่างนี้

ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบท ๕ ข้อแรก

อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต…เป… วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย’’ติ, ตตฺเถตํ วุจฺจติ – ปาณาติปาโตติ เอตฺถ ตาว ปาโณติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธา ขนฺธสนฺตติ, ตํ วา อุปาทาย ปญฺญตฺโต สตฺโต. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ปาณสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. อทินฺนาทานนฺติ เอตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ, ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา เอว เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ, ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติเมถุนปฺปฏิเสวนา กายทฺวารปฺปวตฺตา อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อพฺรหฺมจริยํ[Pg.17]. มุสาวาโทติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานเมว อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา มิจฺฉาเจตนา มุสาวาโท. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปน สุราติ ปญฺจ สุรา – ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตา จาติ. เมรยมฺปิ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโว, สมฺภารสํยุตฺโต จาติ ปญฺจวิธํ. มชฺชนฺติ ตทุภยเมว มทนิยฏฺเฐน มชฺชํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อตฺถิ มทนิยํ, เยน ปีเตน มตฺโต โหติ ปมตฺโต, อิทํ วุจฺจติ มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ยาย เจตนาย ตํ ปิวติ อชฺโฌหรติ, สา เจตนา มทปฺปมาทเหตุโต ปมาทฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ, ยโต อชฺโฌหรณาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา สุราเมรยมชฺชานํ อชฺโฌหรณเจตนา ‘‘สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. เอวํ ตาเวตฺถ ปาณาติปาตปฺปภุตีหิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

บัดนี้ คำใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า “วินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบ...ในสิกขาบท ๕ ข้อแรก...” ในคาถานั้น มีคำอธิบายดังนี้: ในคำว่า ปาณาติปาโต นั้น ก่อนอื่น คำว่า ปาโณ ได้แก่ ความสืบต่อแห่งขันธ์อันเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ หรือสัตว์ที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์นั้น ก็ในปาณะนั้น วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวาร อันมีความพยายามที่ตัดรอนชีวิตินทรีย์ของสัตว์นั้นให้เกิดขึ้น ของผู้มีความสำคัญว่าสัตว์นั้นมีชีวิต ชื่อว่า ปาณาติบาต ในคำว่า อทินนาทานัง นั้น คำว่า อทินนัง ได้แก่ ทรัพย์ที่ผู้อื่นหวงแหน ซึ่งเจ้าของเมื่อถูกผู้อื่นกระทำตามอำเภอใจ ย่อมไม่ต้องรับโทษ และไม่ต้องถูกตำหนิ ในทรัพย์ที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น เถยยเจตนา (เจตนาลัก) ที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวารเท่านั้น อันมีความพยายามที่จะถือเอาทรัพย์นั้นให้เกิดขึ้น ของผู้มีความสำคัญว่าทรัพย์นั้นเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า อทินนาทาน คำว่า อพรหมจริยัง ได้แก่ ความประพฤติไม่ประเสริฐ เจตนาล่วงละเมิดฐานะคือการเสพเมถุนอันเป็นอสัทธรรม ซึ่งเป็นไปทางกายทวาร เป็นการสมสู่กันของคนสองคน ชื่อว่า อพรหมจรรย์ ในคำว่า มุสาวาโท นั้น คำว่า มุสา ได้แก่ วจีปโยคหรือกายปโยคที่ทำลายประโยชน์ ของบุคคลผู้มีความมุ่งหมายจะพูดให้คลาดเคลื่อน ส่วนมิจฉาเจตนาที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวารเท่านั้น อันยังกายปโยคและวจีปโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนให้เกิดขึ้น ด้วยความตั้งใจจะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท ส่วนในคำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานัง นั้น คำว่า สุรา ได้แก่ สุรา ๕ อย่าง คือ ปิฏฐสุรา (สุราทำด้วยแป้ง) ปูวสุรา (สุราทำด้วยขนม) โอทนสุรา (สุราทำด้วยข้าวสุก) กิณณปักขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) และสัมภารสังยุตตา (สุราที่ประสมด้วยเครื่องปรุง) แม้เมรัยก็มี ๕ อย่าง คือ ปุปผาสวะ (น้ำดองดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำดองผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำดองน้ำอ้อย) มธุวาสวะ (น้ำดองน้ำผึ้ง) และสัมภารสังยุตตะ (น้ำดองที่ประสมด้วยเครื่องปรุง) คำว่า มัชชะ ได้แก่ สุราและเมรัยทั้งสองอย่างนั้นนั่นแหละ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่ทำให้มึนเมา หรือสิ่งอื่นใดที่ทำให้มึนเมามีอยู่ ซึ่งเมื่อดื่มแล้วย่อมเป็นผู้เมา เป็นผู้ประมาท สิ่งนี้เรียกว่า มัชชะ คำว่า ปมาทัฏฐานัง ได้แก่ เจตนาใดที่บุคคลใช้ดื่ม กลืนกินสิ่งนั้น เจตนานั้นเรียกว่า ปมาทัฏฐานะ เพราะเป็นเหตุแห่งความเมาและความประมาท เพราะฉะนั้น เจตนาที่จะกลืนกินสุราเมรัยและมัชชะ อันเป็นไปทางกายทวาร ด้วยความตั้งใจจะกลืนกิน พึงทราบว่า “สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานะ” ในเรื่องนี้ วินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบด้วยปาณาติบาตเป็นต้น อย่างนี้ก่อน

เอกตานานตาทิวินิจฺฉยํ

วินิจฉัยความเป็นอันเดียวกันและความต่างกัน เป็นต้น

เอกตานานตาทิโตติ เอตฺถ อาห – กึ ปน วชฺฌวธกปฺปโยคเจตนาทีนํ เอกตาย ปาณาติปาตสฺส อญฺญสฺส วา อทินฺนาทานาทิโน เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ โหติ, อุทาหุ โนติ. กสฺมา ปเนตํ วุจฺจติ? ยทิ ตาว เอกตาย เอกตฺตํ, อถ ยทา เอกํ วชฺฌํ พหู วธกา วเธนฺติ, เอโก วา วธโก พหุเก วชฺเฌ วเธติ, เอเกน วา สาหตฺถิกาทินา ปโยเคน พหู วชฺฌา วธียนฺติ, เอกา วา เจตนา พหูนํ วชฺฌานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา เอเกน ปาณาติปาเตน ภวิตพฺพํ. ยทิ ปน นานตาย นานตฺตํ. อถ ยทา เอโก วธโก เอกสฺสตฺถาย เอกํ ปโยคํ กโรนฺโต พหู วชฺเฌ วเธติ, พหู วา วธกา เทวทตฺตยญฺญทตฺตโสมทตฺตาทีนํ พหูนมตฺถาย พหู ปโยเค กโรนฺตา เอกเมว เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺตํ โสมทตฺตํ วา วเธนฺติ, พหูหิ วา สาหตฺถิกาทีหิ ปโยเคหิ เอโก วชฺโฌ วธียติ. พหู วา เจตนา เอกสฺเสว วชฺฌสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, ตทา พหูหิ ปาณาติปาเตหิ ภวิตพฺพํ. อุภยมฺปิ เจตมยุตฺตํ. อถ เนว เอเตสํ วชฺฌาทีนํ เอกตาย เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ, อญฺญเถว ตุ เอกตฺตํ นานตฺตญฺจ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ ปาณาติปาตสฺส, เอวํ เสสานมฺปีติ.

ในบทว่า เอกตานานตาทิโต นี้ ท่านผู้ท้วงกล่าวว่า - ก็ความเป็นกรรมเดียวแห่งปาณาติบาต หรือแห่งกรรมอื่นมีอทินนาทานเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งผู้ถูกฆ่า ผู้ฆ่า ประโยค และเจตนาเป็นต้น หรือว่าความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้ด้วยความเป็นหลายอย่าง หรือว่าไม่มี? ก็เหตุไฉนจึงกล่าวคำนี้? ถ้าหากว่า ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้ด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลใด ผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวหนึ่ง หรือผู้ฆ่าคนเดียวฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว หรือสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวถูกฆ่าด้วยประโยคอย่างหนึ่งมีสาหัตถิกประโยคเป็นต้น หรือเจตนาเดียวให้เกิดประโยคอันเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว ในกาลนั้น ก็พึงเป็นปาณาติบาตกรรมเดียว แต่ถ้าว่า ความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้ด้วยความเป็นหลายอย่าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลใด ผู้ฆ่าคนหนึ่งกระทำประโยคเดียวเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ตัวหนึ่ง แต่กลับฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว หรือผู้ฆ่าหลายคนกระทำประโยคหลายอย่างเพื่อประโยชน์แก่ผู้ถูกฆ่าหลายคนมีเทวทัต ยัญญทัต และโสมทัตเป็นต้น แต่กลับฆ่าเพียงเทวทัต ยัญญทัต หรือโสมทัตคนเดียว หรือสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียวถูกฆ่าด้วยประโยคหลายอย่างมีสาหัตถิกประโยคเป็นต้น หรือเจตนาหลายดวงให้เกิดประโยคอันเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียว ในกาลนั้น ก็พึงเป็นปาณาติบาตหลายกรรม แม้ทั้งสองอย่างนี้ก็ไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ความเป็นกรรมเดียวด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งผู้ถูกฆ่าเป็นต้นเหล่านี้ หรือความเป็นกรรมหลายอย่างด้วยความเป็นหลายอย่าง ย่อมไม่มี แต่ความเป็นกรรมเดียวและความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีโดยประการอื่นทีเดียว พึงกล่าวความเป็นกรรมเดียวและความเป็นกรรมหลายอย่างนั้นของปาณาติบาต แม้ของกรรมที่เหลือทั้งหลายก็ฉันนั้น

วุจฺจเต [Pg.18] – ตตฺถ ตาว ปาณาติปาตสฺส น วชฺฌวธกาทีนํ ปจฺเจกเมกตาย เอกตา, นานตาย นานตา, กินฺตุ วชฺฌวธกาทีนํ ยุคนนฺธเมกตาย เอกตา, ทฺวินฺนมฺปิ ตุ เตสํ, ตโต อญฺญตรสฺส วา นานตาย นานตา. ตถา หิ พหูสุ วธเกสุ พหูหิ สรกฺเขปาทีหิ เอเกน วา โอปาตขณนาทินา ปโยเคน พหู วชฺเฌ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอกสฺมึ วธเก เอเกน, พหูหิ วา ปโยเคหิ ตปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกาย จ เอกาย, พหูหิ วา เจตนาหิ พหู วชฺเฌ วเธนฺเตปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ, พหูสุ จ วธเกสุ ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ พหูหิ, เอเกน วา ปโยเคน เอกํ วชฺฌํ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปีติ. เอวเมตฺถ เอกตานานตาทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

(ข้าพเจ้า) ขอตอบว่า - ในปัญหานั้น ก่อนอื่น สำหรับปาณาติบาต ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้ มิใช่เพราะความเป็นอย่างเดียวของแต่ละอย่างแห่งผู้ถูกฆ่าและผู้ฆ่าเป็นต้น และความเป็นกรรมหลายอย่างก็มิใช่เพราะความเป็นหลายอย่าง (ของแต่ละอย่าง) แต่ว่า ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้เพราะความเป็นอย่างเดียวแห่งการจับคู่กันของผู้ถูกฆ่าและผู้ฆ่าเป็นต้นทั้งสอง หรือความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้เพราะความเป็นหลายอย่างของอย่างใดอย่างหนึ่งจากนั้น จริงอย่างนั้น เมื่อผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวด้วยประโยคหลายอย่างมีการยิงลูกศรเป็นต้น หรือด้วยประโยคเดียวมีการขุดหลุมพรางเป็นต้น ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี แม้เมื่อผู้ฆ่าคนเดียวฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวด้วยประโยคเดียวหรือหลายประโยค และด้วยเจตนาเดียวหรือหลายดวงอันเป็นเหตุให้ประโยคนั้นเกิดขึ้น ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี และแม้เมื่อผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียวด้วยประโยคหลายอย่างหรือประโยคเดียวตามวิธีที่กล่าวแล้ว ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี นัยนี้พึงทราบแม้ในอทินนาทานเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยความเป็นกรรมเดียวและกรรมหลายอย่างเป็นต้นอย่างนี้

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ. อทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยสุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานิ รูปธมฺเมสุ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณานิ. มุสาวาโท ยสฺส มุสา ภณติ, ตมารภิตฺวา ปวตฺตนโต สตฺตารมฺมโณ. อพฺรหฺมจริยมฺปิ สตฺตารมฺมณนฺติ เอเก. อทินฺนาทานญฺจ ยทา สตฺโต หริตพฺโพ โหติ, ตทา สตฺตารมฺมณนฺติ. อปิ เจตฺถ สงฺขารวเสเนว สตฺตารมฺมณํ, น ปณฺณตฺติวเสนาติ. เอวเมตฺถ อารมฺมณโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

โดยทางอารมณ์ ในสิกขาบท ๕ นี้ ปาณาติบาตมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์ อทินนาทาน อพรหมจรรย์ และสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน มีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นในบรรดารูปธรรมทั้งหลายเป็นอารมณ์ มุสาวาท มีสัตว์เป็นอารมณ์ เพราะปรารภบุคคลที่ตนกล่าวคำเท็จแล้วเป็นไป อาจารย์บางพวกกล่าวว่า แม้อพรหมจรรย์ก็มีสัตว์เป็นอารมณ์ และกล่าวว่า อทินนาทาน ในกาลใดที่สัตว์เป็นสิ่งที่พึงลักไป ในกาลนั้น ก็มีสัตว์เป็นอารมณ์ แต่ในอทินนาทานนี้ มีสัตว์เป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งสังขารเท่านั้น มิใช่ด้วยอำนาจแห่งบัญญัติ พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางอารมณ์อย่างนี้

อาทานโตติ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทีนิ เจตานิ สามเณเรน ภิกฺขุสนฺติเก สมาทินฺนาเนว สมาทินฺนานิ โหนฺติ, อุปาสเกน ปน อตฺตนา สมาทิยนฺเตนาปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปรสฺส สนฺติเก สมาทิยนฺเตนาปิ. เอกชฺฌํ สมาทินฺนานิปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปจฺเจกํ สมาทินฺนานิปิ. กินฺตุ นานํ เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ, เอกาว เจตนา โหติ, กิจฺจวเสน ปเนตาสํ ปญฺจวิธตฺตํ วิญฺญายติ. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน ปญฺเจว วิรติโย, ปญฺจ จ เจตนา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ อาทานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

โดยทางการสมาทาน สิกขาบทเหล่านี้มีปาณาติปาตา เวรมณี สิกขาปทัง เป็นต้น อันสามเณรสมาทานแล้วในสำนักของภิกษุเท่านั้น จึงจะชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว ส่วนอุบาสก แม้สมาทานด้วยตนเองก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานในสำนักของผู้อื่นก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานพร้อมกันก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานทีละข้อก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แต่มีความต่างกันคือ เมื่อสมาทานพร้อมกัน วิรัติย่อมมีดวงเดียว เจตนาก็มีดวงเดียว แต่พึงทราบความเป็น ๕ อย่างของวิรัติเหล่านั้นโดยอำนาจแห่งกิจ ส่วนเมื่อสมาทานทีละข้อ พึงทราบว่า วิรัติ ๕ ดวง และเจตนา ๕ ดวงย่อมมี พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางการสมาทานอย่างนี้

เภทโตติ สามเณรานญฺเจตฺถ เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ปาราชิกฏฺฐานิยานิ หิ ตานิ เตสํ, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ โหติ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. คหฏฺฐานํ ปน เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ยโต [Pg.19] เตสํ ตํสมาทาเนเนว ปุน ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชติ. อปเร ปนาหุ – ‘‘วิสุํ วิสุํ สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ‘ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ สีลํ สมาทิยามี’ติ เอวํ ปน เอกโต สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เสสานิปิ สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. กสฺมา? สมาทินฺนสฺส อภินฺนตฺตา, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ, เตเนว กมฺมพทฺโธ’’ติ. เอวเมตฺถ เภทโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

โดยทางความขาด ในสิกขาบท ๕ นี้ สำหรับสามเณรทั้งหลาย เมื่อสิกขาบทข้อหนึ่งขาด สิกขาบททั้งหมดก็เป็นอันขาด เพราะสิกขาบทเหล่านั้นของสามเณรเหล่านั้นอยู่ในฐานะปาราชิก ล่วงละเมิดสิกขาบทข้อใด ก็เป็นผู้ถูกผูกด้วยกรรมนั้น ส่วนสำหรับคฤหัสถ์ทั้งหลาย เมื่อสิกขาบทข้อหนึ่งขาด ก็เป็นอันขาดเพียงข้อเดียว เพราะว่าความเป็นศีลมีองค์ ๕ ของคฤหัสถ์เหล่านั้นย่อมสำเร็จอีกครั้งด้วยการสมาทานสิกขาบทข้อนั้นนั่นเอง ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “ในบรรดาสิกขาบทที่สมาทานแยกกันทีละข้อ เมื่อข้อหนึ่งขาด ก็เป็นอันขาดเพียงข้อเดียว แต่ในบรรดาสิกขาบทที่สมาทานพร้อมกันว่า ‘ข้าพเจ้าสมาทานศีลอันประกอบด้วยองค์ ๕’ อย่างนี้ เมื่อข้อหนึ่งขาด แม้ข้อที่เหลือทั้งหมดก็เป็นอันขาด เพราะเหตุไร? เพราะการสมาทานไม่แยกจากกัน ล่วงละเมิดสิกขาบทข้อใด ก็เป็นผู้ถูกผูกด้วยกรรมนั้น” พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางความขาดอย่างนี้

มหาสาวชฺชโตติ คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ ปน มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานนฺตุ สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺชตา, ติพฺพตาย มหาสาวชฺชตา จ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสเสสุปิ. อปิ เจตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานเมว มหาสาวชฺชํ, น ตถา ปาณาติปาตาทโย. กสฺมา? มนุสฺสภูตสฺสาปิ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตเนน อริยธมฺมนฺตรายกรณโตติ. เอวเมตฺถ มหาสาวชฺชโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

โดยความเป็นกรรมมีโทษมาก ในบรรดาสัตว์ที่ปราศจากคุณ มีสัตว์ดิรัจฉานเป็นต้น ปาณาติบาตในสัตว์ตัวเล็กมีโทษน้อย ในสัตว์มีร่างกายใหญ่มีโทษมาก เพราะเหตุไร? เพราะความที่ประโยคมีมาก แม้เมื่อประโยคเท่ากัน (ก็มีโทษมาก) เพราะความที่วัตถุใหญ่ ส่วนในบรรดาสัตว์ผู้มีคุณ มีมนุษย์เป็นต้น ปาณาติบาตในสัตว์ผู้มีคุณน้อยมีโทษน้อย ในสัตว์ผู้มีคุณมากมีโทษมาก เมื่อความเสมอกันแห่งร่างกายและคุณมีอยู่ พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อยเพราะความอ่อนแห่งกิเลสและความพยายาม และพึงทราบความเป็นกรรมมีโทษมากเพราะความแก่กล้า นัยนี้พึงทราบแม้ในสิกขาบทที่เหลือ อีกอย่างหนึ่ง ในสิกขาบท ๕ นี้ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานเท่านั้นมีโทษมาก ปาณาติบาตเป็นต้นไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร? เพราะเป็นเหตุให้ถึงความเป็นบ้าแม้แก่ผู้ที่เป็นมนุษย์ และเพราะกระทำอันตรายแก่อริยธรรม พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยความเป็นกรรมมีโทษมากอย่างนี้

ปโยคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ ฉปฺปโยคา. ตตฺถ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณํ สาหตฺถิโก ปโยโค, โส อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อุทฺทิสฺสเก ยํ อุทฺทิสฺส ปหรติ, ตสฺเสว มรเณน กมฺมุนา พชฺฌติ. ‘‘โย โกจิ มรตู’’ติ เอวํ อนุทฺทิสฺสเก ปหารปจฺจยา ยสฺส กสฺสจิ มรเณน. อุภยถาปิ จ ปหริตมตฺเต วา มรตุ, ปจฺฉา วา เตเนว โรเคน, ปหริตกฺขเณ เอว กมฺมุนา พชฺฌติ. มรณาธิปฺปาเยน จ ปหารํ ทตฺวา เตน อมตสฺส ปุน อญฺเญน จิตฺเตน ปหาเร ทินฺเน ปจฺฉาปิ ยทิ ปฐมปหาเรเนว มรติ, ตทา เอว กมฺมุนา พทฺโธ โหติ. อถ ทุติยปหาเรน, นตฺถิ ปาณาติปาโต. อุภเยหิ มเตปิ ปฐมปหาเรเนว กมฺมุนา พทฺโธ, อุภเยหิปิ อมเต เนวตฺถิ ปาณาติปาโต. เอส นโย พหุเกหิปิ [Pg.20] เอกสฺส ปหาเร ทินฺเน. ตตฺราปิ หิ ยสฺส ปหาเรน มรติ, ตสฺเสว กมฺมพทฺโธ โหติ.

อนึ่ง ในคำว่า 'โดยประโยค' นี้ ประโยคแห่งปาณาติบาตมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค อาณัตติกประโยค นิสสัคคิยประโยค ถาวรประโยค วิชชามยประโยค และอิทธิมยประโยค. ในประโยคเหล่านั้น การประหารด้วยกายหรือด้วยวัตถุอันเนื่องด้วยกาย ชื่อว่าสาหัตถิกประโยค. ประโยคนั้นมี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะ (เจาะจง) และอนุททิสสกะ (ไม่เจาะจง). ในบรรดาสองอย่างนั้น ในอุททิสสกะ เมื่อประหารโดยเจาะจงสัตว์ใด ย่อมเป็นกรรมผูกพันด้วยความตายของสัตว์นั้นเท่านั้น. ในอนุททิสสกะ (ประหาร) ด้วยคิดว่า 'ใครๆ ก็ตามจงตายเถิด' ดังนี้ ย่อมเป็นกรรมผูกพันด้วยความตายของใครๆ ก็ตาม เพราะการประหารเป็นปัจจัย. อนึ่ง แม้ในทั้งสองกรณี สัตว์จะตายในขณะที่ประหารพอดี หรือตายในภายหลังด้วยโรคอันเกิดจากการประหารนั้นก็ตาม ย่อมเป็นกรรมผูกพันในขณะที่ประหารนั่นเอง. และเมื่อประหารด้วยเจตนาจะให้ตาย แต่เขายังไม่ตาย แล้วประหารอีกครั้งภายหลังด้วยจิตอื่น หากเขาตายด้วยการประหารครั้งแรกนั่นแหละ ผู้นั้นย่อมเป็นกรรมผูกพันในขณะนั้นนั่นเอง. แต่ถ้าตายด้วยการประหารครั้งที่สอง ปาณาติบาต (จากการประหารครั้งที่สอง) ย่อมไม่มี. แม้ตายเพราะการประหารทั้งสองครั้ง ก็เป็นกรรมผูกพันด้วยการประหารครั้งแรกเท่านั้น, หากไม่ตายเพราะการประหารทั้งสองครั้ง ปาณาติบาตก็ไม่มีเลย. นัยนี้เช่นกัน แม้ในกรณีที่คนจำนวนมากประหารสัตว์ตัวเดียว. จริงอยู่ แม้ในกรณีนั้น สัตว์ตายด้วยการประหารของผู้ใด การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น.

อธิฏฺฐหิตฺวา ปน อาณาปนํ อาณตฺติโก ปโยโค. ตตฺถปิ สาหตฺถิเก ปโยเค วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ อนุสฺสริตพฺโพ. ฉพฺพิโธ เจตฺถ นิยโม เวทิตพฺโพ –

ส่วนการสั่งโดยการกำหนดแน่วแน่ ชื่อว่าอาณัตติกประโยค. แม้ในประโยคนั้น พึงระลึกถึงการผูกพันด้วยกรรมตามนัยที่กล่าวแล้วในสาหัตถิกประโยคนั่นเทียว. พึงทราบข้อกำหนด ๖ อย่างในอาณัตติกประโยคนี้

‘‘วตฺถุ กาโล จ โอกาโส, อาวุธํ อิริยาปโถ;

กิริยาวิเสโสติ อิเม, ฉ อาณตฺตินิยามกา’’ติ. (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๔);

วัตถุ กาล โอกาส อาวุธ อิริยาบถ และกิริยาพิเศษ เหล่านี้คือองค์ประกอบกำหนดอาณัติ ๖ ประการ

ตตฺถ วตฺถูติ มาเรตพฺโพ ปาโณ. กาโลติ ปุพฺพณฺหสายนฺหาทิกาโล จ, โยพฺพนถาวริยาทิกาโล จ. โอกาโสติ คาโม วา นิคโม วา วนํ วา รจฺฉา วา สิงฺฆาฏกํ วาติ เอวมาทิ. อาวุธนฺติ อสิ วา อุสุ วา สตฺติ วาติ เอวมาทิ. อิริยาปโถติ มาเรตพฺพสฺส มารกสฺส จ ฐานํ วา นิสชฺชา วาติ เอวมาทิ.

ในบรรดาองค์ประกอบเหล่านั้น คำว่า วัตถุ คือ สัตว์ที่จะพึงฆ่า. คำว่า กาล คือ เวลาเช้า เวลาเย็น เป็นต้น และเวลาแห่งวัย เช่น ปฐมวัย มัชฌิมวัย เป็นต้น. คำว่า โอกาส คือ บ้าน หรือนิคม หรือป่า หรือถนน หรือทางสี่แพร่ง เป็นต้น. คำว่า อาวุธ คือ ดาบ หรือธนู หรือหอก เป็นต้น. คำว่า อิริยาบถ คือ การยืน หรือการนั่ง เป็นต้น ของผู้จะถูกฆ่าและของผู้ฆ่า.

กิริยาวิเสโสติ วิชฺฌนํ วา เฉทนํ วา เภทนํ วา สงฺขมุณฺฑิกํ วาติ เอวมาทิ. ยทิ หิ วตฺถุํ วิสํวาเทตฺวา ‘‘ยํ มาเรหี’’ติ อาณตฺโต, ตโต อญฺญํ มาเรติ, อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพทฺโธ. อถ วตฺถุํ อวิสํวาเทตฺวา มาเรติ, อาณาปกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อาณตฺตสฺส มารณกฺขเณติ อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. เอส นโย กาลาทีสุปิ.

คำว่า กิริยาพิเศษ คือ การแทง หรือการตัด หรือการผ่า หรือการทำหัวโล้นเหมือนสังข์ เป็นต้น. หากว่า ผู้ถูกสั่งฆ่าคนอื่นผิดจากวัตถุ (บุคคล) ที่ผู้สั่งได้สั่งว่า 'จงฆ่าผู้นี้' การผูกพันด้วยกรรมย่อมไม่มีแก่ผู้สั่ง. แต่ถ้าเขาฆ่าโดยไม่ผิดจากวัตถุ (บุคคล) การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้สั่งในขณะที่สั่ง และแก่ผู้ถูกสั่งในขณะที่ฆ่า, การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่คนทั้งสอง. นัยนี้เช่นกัน แม้ในเรื่องกาลเป็นต้น.

มารณตฺถนฺตุ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณนิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺคิโย ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ เอว, กมฺมพทฺโธ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ส่วนการปล่อยเครื่องประหารไปด้วยกายหรือด้วยวัตถุอันเนื่องด้วยกายเพื่อประสงค์จะฆ่า ชื่อว่านิสสัคคิยประโยค. ประโยคนั้นก็มี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะ (เจาะจง) และอนุททิสสกะ (ไม่เจาะจง) เช่นกัน, และการผูกพันด้วยกรรมในประโยคนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว.

มารณตฺถเมว โอปาตขณนํ, อปสฺเสนอุปนิกฺขิปนํ, เภสชฺชวิสยนฺตาทิปฺปโยชนํ วา ถาวโร ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ, ยโต ตตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ. อยนฺตุ วิเสโส – มูลฏฺเฐน โอปาตาทีสุ ปเรสํ มูเลน วา มุธา วา ทินฺเนสุปิ ยทิ ตปฺปจฺจยา โกจิ มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิปิ จ เตน อญฺเญน วา ตตฺถ โอปาเต วินาเสตฺวา ภูมิสเม กเตปิ ปํสุโธวกา วา ปํสุํ คณฺหนฺตา, มูลขณกา วา มูลานิ ขณนฺตา อาวาฏํ กโรนฺติ[Pg.21], เทเว วา วสฺสนฺเต กทฺทโม ชายติ, ตตฺถ จ โกจิ โอตริตฺวา วา ลคฺคิตฺวา วา มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิ ปน เยน ลทฺธํ, โส อญฺโญ วา ตํ วิตฺถฏตรํ คมฺภีรตรํ วา กโรติ, ตปฺปจฺจยาว โกจิ มรติ, อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. ยถา ตุ มูลานิ มูเลหิ สํสนฺทนฺติ, ตถา ตตฺร ถเล กเต มุจฺจติ. เอวํ อปสฺเสนาทีสุปิ ยาว เตสํ ปวตฺติ, ตาว ยถาสมฺภวํ กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ.

การขุดหลุมพราง, การวางแผ่นกระดานกล, หรือการประกอบยาพิษและเครื่องยนต์กลไกเป็นต้น เพื่อประสงค์จะฆ่าเท่านั้น ชื่อว่าถาวรประโยค. ประโยคนั้นก็มี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะและอนุททิสสกะ, เพราะว่าแม้ในประโยคนั้น พึงทราบการผูกพันด้วยกรรมตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ – แม้เมื่อผู้ทำดั้งเดิมได้ให้หลุมพรางเป็นต้นแก่ผู้อื่นโดยมีค่าจ้างหรือให้เปล่า หากมีใครตายเพราะหลุมพรางนั้นเป็นปัจจัย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้ทำดั้งเดิมเท่านั้น. และแม้ว่าผู้นั้นหรือผู้อื่นได้ทำลายหลุมพรางนั้นแล้วทำให้พื้นดินเสมอกัน แต่คนขนดินมาขนดินไป หรือคนขุดรากไม้มาขุดรากไม้ไป แล้วทำให้เกิดเป็นหลุมขึ้นอีก หรือเมื่อฝนตก เกิดเป็นโคลนตมขึ้น และมีใครตกลงไปหรือติดอยู่ในที่นั้นแล้วตาย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้ทำดั้งเดิมเท่านั้น. แต่ถ้าผู้ที่ได้รับหลุมพรางนั้น หรือผู้อื่น ได้ทำให้หลุมนั้นกว้างขึ้นหรือลึกขึ้น และมีใครตายเพราะการกระทำนั้นเป็นปัจจัย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่คนทั้งสอง. แต่เมื่อรากไม้เชื่อมต่อกับรากไม้ฉันใด เมื่อมีการทำที่ดอนในที่นั้น (จนไม่มีสภาพเป็นหลุม) เขาย่อมพ้น (จากกรรม) ฉันนั้น. แม้ในเรื่องแผ่นกระดานกลเป็นต้น ก็พึงทราบการผูกพันด้วยกรรมตามสมควร ตราบเท่าที่สิ่งเหล่านั้นยังคงสภาพอยู่.

มารณตฺถํ ปน วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชามโย ปโยโค. ทาฐาวุธาทีนํ ทาฐาโกฏนาทิมิว มารณตฺถํ กมฺมวิปากชิทฺธิวิการกรณํ อิทฺธิมโย ปโยโคติ. อทินฺนาทานสฺส ตุ เถยฺยปสยฺหปฏิจฺฉนฺนปริกปฺปกุสาวหารวสปฺปวตฺตา สาหตฺถิกาณตฺติกาทโย ปโยคา, เตสมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว ปเภโท เวทิตพฺโพ. อพฺรหฺมจริยาทีนํ ติณฺณมฺปิ สาหตฺถิโก เอว ปโยโค ลพฺภตีติ. เอวเมตฺถ ปโยคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ส่วนการบริกรรมมนต์เพื่อประสงค์จะฆ่า ชื่อว่าวิชชามยประโยค. การกระทำอิทธิวิการอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมเพื่อประสงค์จะฆ่า เหมือนการเคาะเขี้ยวของท้าวทาฐาวุธเป็นต้น ชื่อว่าอิทธิมยประโยค. ส่วนอทินนาทานนั้น มีประโยคคือ สาหัตถิกะ อาณัตติกะ เป็นต้น ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจแห่งเถยยาวหาร (ลัก), ปสหยาวหาร (ข่มขู่เอา), ปฏิจฉันนาวหาร (ซ่อนเร้นเอา), ปริกัปปาวหาร (กำหนดเอา), และกุสาวหาร (ใช้สลากเอา), พึงทราบความแตกต่างของประโยคเหล่านั้นตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แม้สิกขาบท ๓ อย่าง มีอพรหมจรรย์เป็นต้น ย่อมมีได้แต่สาหัตถิกประโยคเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยประโยคในเรื่องนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้.

องฺคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส ปญฺจ องฺคานิ ภวนฺติ – ปาโณ จ โหติ, ปาณสญฺญี จ, วธกจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ มรตีติ. อทินฺนาทานสฺสาปิ ปญฺเจว – ปรปริคฺคหิตญฺจ โหติ, ปรปริคฺคหิตสญฺญี จ, เถยฺยจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ อาทาตพฺพํ อาทานํ คจฺฉตีติ. อพฺรหฺมจริยสฺส ปน จตฺตาริ องฺคานิ ภวนฺติ – อชฺฌาจริยวตฺถุ จ โหติ, ตตฺถ จ เสวนจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, เสวนปจฺจยา ปโยคญฺจ สมาปชฺชติ, สาทิยติ จาติ, ตถา ปเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ. ตตฺถ มุสาวาทสฺส ตาว มุสา จ โหติ ตํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺโช จ วายาโม, ปรวิสํวาทนญฺจ วิญฺญาปยมานา วิญฺญตฺติ ปวตฺตตีติ จตฺตาริ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานสฺส ปน สุราทีนญฺจ อญฺญตรํ โหติ มทนียปาตุกมฺยตาจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺชญฺจ วายามํ อาปชฺชติ, ปีเต จ ปวิสตีติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานีติ. เอวเมตฺถ องฺคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า อํคโต นี้ ปาณาติบาตมีองค์ ๕ คือ ๑. สัตว์มีชีวิต ๒. รู้ว่าสัตว์มีชีวิต ๓. มีจิตคิดจะฆ่าปรากฏขึ้น ๔. พยายาม ๕. และสัตว์นั้นตายด้วยความพยายามนั้น. แม้อทินนาทานก็มีองค์ ๕ เหมือนกัน คือ ๑. เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๒. รู้ว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๓. มีจิตคิดจะลักปรากฏขึ้น ๔. พยายาม ๕. และได้ของที่พึงลักมาด้วยความพยายามนั้น. ส่วนอพรหมจรรย์มีองค์ ๔ คือ ๑. มีวัตถุอันพึงล่วงละเมิด ๒. และมีจิตคิดจะเสพในวัตถุนั้นปรากฏขึ้น ๓. ถึงความพยายามเพราะเหตุแห่งการเสพ ๔. และยินดี. แม้แห่งสิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อ ก็มีองค์ ๔ เหมือนกัน. ในสิกขาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น พึงทราบองค์ ๔ ของมุสาวาท คือ ๑. เรื่องนั้นเป็นเรื่องไม่จริง ๒. มีจิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อนปรากฏขึ้น ๓. มีความพยายามอันเกิดจากจิตนั้น ๔. และวิญญัติ (การแสดงออกทางวาจา) ที่ทำให้ผู้อื่นเข้าใจคลาดเคลื่อนเป็นไป. ส่วนสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีองค์ ๔ คือ ๑. เป็นสุราเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ๒. มีจิตปรารถนาจะดื่มของมึนเมาปรากฏขึ้น ๓. ถึงความพยายามอันเกิดจากจิตนั้น ๔. และเมื่อดื่มแล้วก็ล่วงลำคอเข้าไป. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นองค์ในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

สมุฏฺฐานโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานมุสาวาทา เจตฺถ กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ ติสมุฏฺฐานา โหนฺติ. อพฺรหฺมจริยํ กายจิตฺตวเสน เอกสมุฏฺฐานเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ, กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานนฺติ. เอวเมตฺถ สมุฏฺฐานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า สมุฏฺฐานโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาต อทินนาทาน และมุสาวาท มีสมุฏฐาน ๓ คือ เกิดจากกายกับจิต, วาจากับจิต, และกาย วาจา กับจิต. อพรหมจรรย์มีสมุฏฐานเดียวโดยเกิดจากกายกับจิตเท่านั้น. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสมุฏฐาน ๒ คือ เกิดจากกาย และเกิดจากกายกับจิต. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นสมุฏฐานในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

เวทนาโตติ [Pg.22] เอตฺถ จ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺโตว. อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา มุสาวาโท. อิตรานิ ทฺเว สุขาย วา อทุกฺขมสุขาย วา เวทนาย สมฺปยุตฺตานีติ. เอวเมตฺถ เวทนาโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า เวทนาโต นี้ ปาณาติบาตย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น. อทินนาทานย่อมประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา ๓, มุสาวาทก็เช่นกัน. สิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนา. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นเวทนาในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

มูลโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ โทสโมหมูโล. อทินฺนาทานมุสาวาทา โลภโมหมูลา วา โทสโมหมูลา วา. อิตรานิ ทฺเว โลภโมหมูลานีติ. เอวเมตฺถ มูลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า มูลโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาตมีโทสะและโมหะเป็นมูล. อทินนาทานและมุสาวาท มีโลภะและโมหะเป็นมูล หรือมีโทสะและโมหะเป็นมูล. สิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อ มีโลภะและโมหะเป็นมูล. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นมูลในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

กมฺมโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยานิ เจตฺถ กายกมฺมเมว กมฺมปถปฺปตฺตาเนว จ, มุสาวาโท วจีกมฺมเมว. โย ปน อตฺถภญฺชโก, โส กมฺมปถปฺปตฺโต. อิตโร กมฺมเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายกมฺมเมวาติ. เอวเมตฺถ กมฺมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า กมฺมโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาต อทินนาทาน และอพรหมจรรย์ เป็นกายกรรมเท่านั้น และถึงซึ่งกรรมบถด้วย. มุสาวาทเป็นวจีกรรมเท่านั้น. ส่วนมุสาวาทใดที่ทำลายประโยชน์ มุสาวาทนั้นถึงซึ่งกรรมบถ. มุสาวาทนอกนี้เป็นเพียงกรรม. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานเป็นกายกรรมเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

วิรมโตติ เอตฺถ อาห ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺโต กุโต วิรมตี’’ติ? วุจฺจเต – สมาทานวเสน ตาว วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ. กิมารภิตฺวา? ยโต วิรมติ, ตเทว. สมฺปตฺตวเสนาปิ วิรมนฺโต วุตฺตปฺปการากุสลโตว. กิมารภิตฺวา? ปาณาติปาตาทีนํ วุตฺตารมฺมณาเนว. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘สุราเมรยมชฺชสงฺขาเต สงฺขาเร อารภิตฺวา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมติ, สตฺตสงฺขาเรสุ ยํ ปน อวหริตพฺพํ ภญฺชิตพฺพญฺจ, ตํ อารภิตฺวา อทินฺนาทานา มุสาวาทา จ, สตฺเตเยวารภิตฺวา ปาณาติปาตา อพฺรหฺมจริยา จา’’ติ. ตทญฺเญ ‘‘เอวํ สนฺเต ‘อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’ติ เอวํทิฏฺฐิกา หุตฺวา อนิจฺฉมานา ยเทว ปชหติ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวารภิตฺวา วิรมตี’’ติ วทนฺติ. ตทยุตฺตํ. กสฺมา? ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต พหิทฺธาภาวโต จ. สิกฺขาปทานญฺหิ วิภงฺคปาเฐ ‘‘ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุสลาเยว, สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ (วิภ. ๗๑๖) เอวํ ปวตฺตมาเน วิสฺสชฺชเน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณตฺตํ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลํ อารภิตฺวา วิรมนฺตสฺส น ยุชฺชติ. ยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญํ [Pg.23] จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – น กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺเตนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กโรตีติ วา, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชานาตีติ วา วุจฺจติ.

ในบทว่า วิรมโต นี้ มีผู้กล่าวถามว่า “ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมงดเว้นจากอะไร?” ตอบว่า ก่อนอื่น ผู้ที่งดเว้นโดยการสมาทาน ย่อมงดเว้นจากอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนหรือของผู้อื่น. ถามว่า ปรารภอะไร? ตอบว่า งดเว้นจากสิ่งใด ก็ปรารภสิ่งนั้นนั่นแหละ. แม้ผู้ที่งดเว้นโดยการงดเว้นเฉพาะหน้า ก็ย่อมงดเว้นจากอกุศลตามประเภทที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ถามว่า ปรารภอะไร? ตอบว่า ก็ปรารภอารมณ์ที่กล่าวแล้วของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ. แต่บางท่านกล่าวว่า “บุคคลปรารภสังขารที่ชื่อว่าสุราเมรยมัชชะ แล้วงดเว้นจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน, ส่วนในบรรดาสัตตสังขาร สังขารใดอันบุคคลพึงลักและพึงทำลายได้ ก็ปรารภสังขารนั้นแล้วงดเว้นจากอทินนาทานและมุสาวาท, ปรารภสัตว์ทั้งหลายนั่นแหละแล้วงดเว้นจากปาณาติบาตและอพรหมจรรย์”. อาจารย์พวกอื่นค้านคำนั้นว่า “ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่า ‘คิดถึงสิ่งหนึ่ง แต่กลับทำอีกสิ่งหนึ่ง’ และ ‘ละสิ่งใด ก็ไม่รู้จักสิ่งนั้น’ เมื่อมีความเห็นเช่นนี้แล้ว ไม่ปรารถนา (มตินั้น) จึงกล่าวว่า บุคคลละสิ่งใด ก็ปรารภอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนนั่นแหละแล้วจึงงดเว้น”. คำกล่าวนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะวิรตีเจตสิกนั้นไม่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน และไม่มีอารมณ์ภายนอก. จริงอยู่ ในวิภังคปกรณ์ หมวดสิกขาปทวิภังค์ เมื่อทรงถามว่า “ในสิกขาบท ๕ มีกุศลเท่าไร...ฯลฯ...มีอารมณ์เท่าไร” แล้วทรงตอบว่า “เป็นกุศลอย่างเดียว บางครั้งประกอบด้วยสุขเวทนา” ดังนี้เป็นต้น ในคำตอบที่ดำเนินไปอย่างนี้ ได้ตรัสไว้ว่า “มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน” และ “มีอารมณ์ภายนอก” การมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและมีอารมณ์ภายนอกนั้น ย่อมไม่สมควรแก่ผู้ที่ปรารภอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนแล้วงดเว้น. ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า “คิดถึงสิ่งหนึ่ง แต่กลับทำอีกสิ่งหนึ่ง และละสิ่งใด ก็ไม่รู้จักสิ่งนั้น”. ในคำนั้น ขอตอบว่า ไม่ได้กล่าวว่า ผู้ที่ดำเนินไปโดยการทำกิจให้สำเร็จ คิดถึงสิ่งหนึ่งแล้วทำอีกสิ่งหนึ่ง หรือละสิ่งใดแล้วไม่รู้จักสิ่งนั้น.

‘‘อารภิตฺวาน อมตํ, ชหนฺโต สพฺพปาปเก;

นิทสฺสนญฺเจตฺถ ภเว, มคฺคฏฺโฐริยปุคฺคโล’’ติ.

“พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ปรารภอมตนิพพานแล้ว เมื่อละบาปทั้งปวง พึงเป็นตัวอย่างในเรื่องนี้”.

เอวเมตฺถ วิรมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

พึงทราบวินิจฉัยโดยการงดเว้นในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

ผลโตติ สพฺเพ เอว เจเต ปาณาติปาตาทโย ทุคฺคติผลนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สุคติยญฺจ อนิฏฺฐากนฺตามนาปวิปากนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สมฺปราเย ทิฏฺฐธมฺเม เอว จ อเวสารชฺชาทิผลนิพฺพตฺตกา. อปิจ ‘‘โย สพฺพลหุโส ปาณาติปาตสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ในบทว่า ผลโต นี้ ปาณาติบาตเป็นต้นเหล่านี้ทั้งหมดนั่นแหละ ย่อมยังผลคือทุคติให้เกิด, และในสุคติ ก็ย่อมยังวิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจให้เกิด, และในสัมปรายภพและในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ก็ย่อมยังผลคือความไม่แกล้วกล้าเป็นต้นให้เกิด. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นผลในสิกขาบทเหล่านี้ โดยนัยเป็นต้นว่า “วิบากของปาณาติบาตที่เบาที่สุด ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุน้อยของผู้ที่เกิดเป็นมนุษย์”.

อปิ เจตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนมฺปิ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. ตตฺถายํ วิญฺญาปนา – สพฺพา เอว เจตา เวรมณิโย จตูหิ สมุฏฺฐหนฺติ กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ. สพฺพา เอว จ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา. จตสฺโสปิ เจตฺถ กายกมฺมํ, มุสาวาทาเวรมณี วจีกมฺมํ, มคฺคกฺขเณ จ จิตฺตโตว สมุฏฺฐหนฺติ, สพฺพาปิ มโนกมฺมํ.

อนึ่ง ในสิกขาบท ๕ เหล่านี้ พึงทราบวินิจฉัยแม้ในการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น โดยสมุฏฐาน เวทนา มูล กรรม และผล. ในวินิจฉัยนั้น คำชี้แจงมีดังนี้ – วิรัติเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๔ ประการ คือ ทางกาย, ทางกายและจิต, ทางวาจาและจิต, และทางกายวาจาและจิต. และวิรัติทั้งหมด ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาบ้าง, ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนาบ้าง, มีอโลภะและอโทสะเป็นมูลบ้าง หรือมีอโลภะ อโทสะ และอโมหะเป็นมูลบ้าง. ในวิรัติเหล่านี้ วิรัติ ๔ ข้อเป็นกายกรรม, การงดเว้นจากมุสาวาทเป็นวจีกรรม, และในมรรคขณะ วิรัติทั้งหมดเกิดขึ้นจากจิตเท่านั้น (จึง)เป็นมโนกรรม.

ปาณาติปาตา เวรมณิยา เจตฺถ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนตา อาโรหปริณาหสมฺปตฺติตา ชวสมฺปตฺติตา สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา จารุตา มุทุตา สุจิตา สูรตา มหพฺพลตา วิสฺสตฺถวจนตา โลกปิยตา เนลตา อเภชฺชปริสตา อจฺฉมฺภิตา ทุปฺปธํสิตา ปรูปกฺกเมน อมรณตา อนนฺตปริวารตา สุรูปตา สุสณฺฐานตา อปฺปาพาธตา อโสกิตา ปิเยหิ มนาเปหิ สทฺธึ อวิปฺปโยคตา ทีฆายุกตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ.

ในบรรดาวิรัติเหล่านี้ ผลของการงดเว้นจากปาณาติบาตมีดังนี้คือ ความสมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่, ความสมบูรณ์ด้วยทรวดทรง, ความสมบูรณ์ด้วยความเร็ว, ความมีฝ่าเท้าที่ตั้งมั่นดี, ความงาม, ความอ่อนโยน, ความสะอาด, ความกล้าหาญ, ความมีกำลังมาก, ความมีวาจาที่สละสลวย, ความเป็นที่รักของโลก, ความมีบริษัทที่ไม่แตกแยก, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงได้ยาก, ความไม่ตายด้วยความพยายามของผู้อื่น, ความมีบริวารหาที่สุดมิได้, ความมีรูปงาม, ความมีสัณฐานดี, ความมีอาพาธน้อย, ความไม่มีความโศก, ความไม่พลัดพรากจากของรักของชอบใจ, ความมีอายุยืน เป็นต้น.

อทินฺนาทานา เวรมณิยา มหทฺธนตา ปหูตธนธญฺญตา อนนฺตโภคตา อนุปฺปนฺนโภคุปฺปตฺติตา อุปฺปนฺนโภคถาวรตา อิจฺฉิตานํ โภคานํ ขิปฺปปฺปฏิลาภิตา ราชโจรุทกคฺคิอปฺปิยทายาเทหิ อสาธารณโภคตา [Pg.24] อสาธารณธนปฺปฏิลาภิตา โลกุตฺตมตา นตฺถิกภาวสฺส อชานนตา สุขวิหาริตาติ เอวมาทีนิ.

ผลของการงดเว้นจากอทินนาทานมีดังนี้คือ ความมีทรัพย์มาก, ความมีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก, ความมีโภคะหาที่สุดมิได้, ความสามารถทำให้โภคะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้, ความมั่นคงแห่งโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว, ความได้โภคะที่ต้องการโดยฉับพลัน, ความมีโภคะที่ไม่ทั่วไปแก่พระราชา โจร น้ำ ไฟ และทายาทผู้ไม่เป็นที่รัก, ความได้ทรัพย์ที่ไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น), ความเป็นผู้ประเสริฐกว่าชาวโลก, ความไม่รู้จักภาวะที่ว่า "ไม่มี" เป็นต้น.

อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา วิคตปจฺจตฺถิกตา สพฺพชนปิยตา อนฺนปานวตฺถสยนาทีนํ ลาภิตา สุขสยนตา สุขปฺปฏิพุชฺฌนตา อปายภยวินิมุตฺตตา อิตฺถิภาวปฺปฏิลาภสฺส วา นปุํสกภาวปฺปฏิลาภสฺส วา อภพฺพตา อกฺโกธนตา ปจฺจกฺขการิตา อปติตกฺขนฺธตา อนโธมุขตา อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญปิยตา ปริปุณฺณินฺทฺริยตา ปริปุณฺณลกฺขณตา นิราสงฺกตา อปฺโปสฺสุกฺกตา สุขวิหาริตา อกุโตภยตา ปิยวิปฺปโยคาภาวตาติ เอวมาทีนิ.

ผลของการงดเว้นจากอพรหมจรรย์มีดังนี้คือ ความไม่มีศัตรู, ความเป็นที่รักของคนทั้งปวง, ความเป็นผู้ได้ง่ายซึ่งข้าว น้ำ ผ้า ที่นอน เป็นต้น, การนอนเป็นสุข, การตื่นเป็นสุข, ความพ้นจากภัยในอบาย, ความไม่เกิดเป็นสตรีหรือนปุงสก, ความไม่โกรธ, ความกระทำซึ่งหน้า, ความมีลำคอไม่ตก, ความไม่ก้มหน้า, ความเป็นที่รักซึ่งกันและกันของสตรีและบุรุษ, ความมีอินทรีย์บริบูรณ์, ความมีลักษณะบริบูรณ์, ความไม่มีความระแวง, ความไม่กระวนกระวาย, การอยู่เป็นสุข, ความไม่มีภัยจากที่ไหนๆ, ความไม่มีการพลัดพรากจากของรัก เป็นต้น.

มุสาวาทา เวรมณิยา วิปฺปสนฺนินฺทฺริยตา วิสฺสฏฺฐมธุรภาณิตา สมสิตสุทฺธทนฺตตา นาติถูลตา นาติกิสตา นาติรสฺสตา นาติทีฆตา สุขสมฺผสฺสตา อุปฺปลคนฺธมุขตา สุสฺสูสกปริชนตา อาเทยฺยวจนตา กมลุปฺปลสทิสมุทุโลหิตตนุชิวฺหตา อนุทฺธตตา อจปลตาติ เอวมาทีนิ.

ผลของการงดเว้นจากมุสาวาทมีดังนี้คือ ความมีอินทรีย์ผ่องใสเป็นพิเศษ, ความเป็นผู้กล่าววาจาชัดเจนไพเราะ, ความมีฟันเรียบสนิทและสะอาด, ความไม่อ้วนเกินไป, ความไม่ผอมเกินไป, ความไม่เตี้ยเกินไป, ความไม่สูงเกินไป, ความมีสัมผัสทางกายอันเป็นสุข, ความมีกลิ่นปากหอมดั่งดอกอุบล, ความมีบริชนที่เชื่อฟัง, ความมีวาจาที่คนอื่นเชื่อถือ, ความมีลิ้นอ่อนนุ่ม แดง และบาง ดุจดอกบัวโกมุทและดอกอุบล, ความไม่ฟุ้งซ่าน, ความไม่กลับกลอก เป็นต้น.

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ สพฺพกิจฺจกรณีเยสุ ขิปฺปํ ปฏิชานนตา สทา อุปฏฺฐิตสติตา อนุมฺมตฺตกตา ญาณวนฺตตา อนลสตา อชฬตา อเนลมูคตา อมตฺตตา อปฺปมตฺตตา อสมฺโมหตา อจฺฉมฺภิตา อสารมฺภิตา อนุสฺสงฺกิตา สจฺจวาทิตา อปิสุณาผรุสาสมฺผปลาปวาทิตา รตฺตินฺทิวมตนฺทิตตา กตญฺญุตา กตเวทิตา อมจฺฉริตา จาควนฺตตา สีลวนฺตตา อุชุตา อกฺโกธนตา หิริมนตา โอตฺตปฺปิตา อุชุทิฏฺฐิกตา มหาปญฺญตา เมธาวิตา ปณฺฑิตตา อตฺถานตฺถกุสลตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนํ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ผลของการงดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทมีดังนี้คือ ความรู้กิจการงานทุกอย่างทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันได้อย่างรวดเร็ว, ความมีสติมั่นคงอยู่เสมอ, ความไม่เป็นบ้า, ความมีญาณ, ความไม่เกียจคร้าน, ความไม่โง่เขลา, ความไม่เป็นใบ้, ความไม่มัวเมา, ความไม่ประมาท, ความไม่หลงใหล, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความไม่มีเวรภัย, ความไม่เป็นที่รังเกียจ, ความเป็นผู้กล่าวคำสัตย์, ความไม่กล่าวคำส่อเสียด คำหยาบ และคำเพ้อเจ้อ, ความไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน, ความกตัญญู, ความกตเวที, ความไม่ตระหนี่, ความเป็นผู้มีการบริจาค, ความเป็นผู้มีศีล, ความซื่อตรง, ความไม่โกรธ, ความมีหิริ, ความมีโอตตัปปะ, ความมีความเห็นตรง, ความมีปัญญามาก, ความมีเมธาปัญญา, ความเป็นบัณฑิต, ความฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นในสิกขาบท ๕ เหล่านี้ แม้โดยสมุฏฐาน เวทนา มูล กรรม และผล.

ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

พรรณนาสิกขาบท ๕ ข้อหลัง

อิทานิ ยํ วุตฺตํ –

บัดนี้ คำใดที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

“พึงประกอบสิ่งที่สมควรจากสิกขาบท ๕ ข้อนั้น แม้ในสิกขาบท ๕ ข้อหลัง, และพึงกล่าวสิ่งที่จำเพาะ, ทั้งพึงทราบภาวะความเป็นของเลวเป็นต้นด้วย” ดังนี้.

ตสฺสายํ [Pg.25] อตฺถวณฺณนา – เอติสฺสา ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนาย ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตโต คเหตฺวา ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ สิกฺขาปเทสุ โยเชตพฺพํ. ตตฺถายํ โยชนา – ยเถว หิ ปุริมสิกฺขาปเทสุ อารมฺมณโต จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ อารมฺมณเภโท เวทิตพฺโพ. อาทานโต จ ยถา ปุริมานิ สามเณเรน วา อุปาสเกน วา สมาทิยนฺเตน สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ตถา เอตานิปิ. องฺคโตปิ ยถา ตตฺถ ปาณาติปาตาทีนํ องฺคเภโท วุตฺโต, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนสฺส จตฺตาริ องฺคานิ – วิกาโล, ยาวกาลิกํ, อชฺโฌหรณํ, อนุมฺมตฺตกตาติ. เอเตนานุสาเรน เสสานมฺปิ องฺควิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ สมุฏฺฐานโต สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ สมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ ตตฺถ เวทนาโต อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ เวทนาสมฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ อพฺรหฺมจริยํ โลภโมหมูลํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. อปรานิ จ ทฺเว เอเตน นเยน สพฺเพสํ มูลเภโท เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ ปาณาติปาตาทโย กายกมฺมํ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทีนิ. ชาตรูปรชตปฺปฏิคฺคหณํ ปน กายกมฺมํ วา สิยา วจีกมฺมํ วา กายทฺวาราทีหิ ปวตฺติสพฺภาวปริยาเยน, น กมฺมปถวเสน. วิรมโตติ ยถา จ ตตฺถ วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทิอกุสลโต, กุสลโตปิ วา เอกโต. ยถา จ ปุริมา ปญฺจ เวรมณิโย จตุสมุฏฺฐานา กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ, สพฺพา สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา, สพฺพา จ นานปฺปการอิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกา, ตถา อิธาปีติ.

นี่คืออรรถกถาของคาถานั้น – ข้อความใดที่สมควรในอรรถกถาของสิกขาบท ๕ ข้อแรก พึงนำข้อความนั้นจากอรรถกถานั้นมาประกอบในสิกขาบท ๕ ข้อหลังด้วย ในสิกขาบทเหล่านั้น นี่คือการประกอบความ – โดยแท้จริง ในสิกขาบทก่อนๆ โดยอารมณ์ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็มีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งอารมณ์ของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และโดยการสมาทาน สิกขาบทก่อนๆ อันสามเณรหรืออุบาสกสมาทานอยู่ ย่อมเป็นอันสมาทานแล้วฉันใด สิกขาบทเหล่านี้ก็ฉันนั้น โดยองค์ แม้ในสิกขาบทก่อนๆ ความแตกต่างแห่งองค์ของปาณาติบาตเป็นต้นถูกกล่าวไว้แล้วฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็ฉันนั้น วิกาลโภชนามีองค์ ๔ คือ ๑. วิกาล (เวลาวิกาล) ๒. ยาวกาลิก (ของเคี้ยวของฉันอันเป็นยาวกาลิก) ๓. อัชโฌหรณะ (การกลืนกิน) ๔. อนุมมัตตกตา (ความเป็นผู้ไม่บ้า) พึงทราบการจำแนกองค์ของสิกขาบทที่เหลือทั้งหลายตามนัยนี้ และโดยสมุฏฐาน ในสิกขาบทก่อนๆ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสมุฏฐาน ๒ คือ เกิดทางกาย และเกิดทางกายกับจิตฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น พึงทราบสมุฏฐานของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และโดยเวทนา ในสิกขาบทก่อนๆ อทินนาทานประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา ๓ ฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น พึงทราบการประกอบด้วยเวทนาของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และในสิกขาบทก่อนๆ อพรหมจรรย์มีโลภะและโมหะเป็นมูลฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น สิกขาบทอีก ๒ ข้อที่เหลือก็มีโลภะและโมหะเป็นมูล พึงทราบความแตกต่างแห่งมูลของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และในสิกขาบทก่อนๆ ปาณาติบาตเป็นต้นเป็นกายกรรมฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาเป็นต้นก็ฉันนั้น ส่วนการรับทองและเงิน พึงเป็นกายกรรมก็ได้ เป็นวจีกรรมก็ได้ โดยปริยายแห่งความเป็นไปโดยสภาวะทางกายทวารเป็นต้น แต่ไม่พึงเป็นโดยอำนาจแห่งกรรมบถ ในบทว่า วิรมโต (ผู้เว้น) นั้น ในสิกขาบทก่อนๆ ผู้เว้นย่อมเว้นจากอกุศลมีปาณาติบาตเป็นต้นของตนหรือของผู้อื่นฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็ฉันนั้น ย่อมเว้นจากอกุศลมีวิกาลโภชนาเป็นต้น หรือจากกุศลโดยส่วนเดียว และวิรัติ ๕ ข้อแรกมีสมุฏฐาน ๔ คือ เกิดทางกาย, เกิดทางกายกับจิต, เกิดทางวาจากับจิต, และเกิดทางกายวาจากับจิต, วิรัติทั้งหมดประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนา, มีอโลภะและอโทสะเป็นมูล หรือมีอโลภะ อโทสะ และอโมหะเป็นมูล, และวิรัติทั้งหมดให้เกิดผลที่น่าปรารถนาต่างๆ กันฉันใด, ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็พึงประกอบความฉันนั้น

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. –

“พึงประกอบข้อความที่สมควรในสิกขาบท ๕ ข้อหลังเหล่านั้น และพึงกล่าวข้อความจำเพาะ และพึงทราบความเป็นต้นแห่งความเลวเป็นต้นด้วย”

เอตฺถ ปน วิกาลโภชนนฺติ มชฺฌนฺหิกวีติกฺกเม โภชนํ. เอตญฺหิ อนุญฺญาตกาเล วีติกฺกนฺเต โภชนํ, ตสฺมา ‘‘วิกาลโภชน’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.26], ตโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนนฺติ เอตฺถ นจฺจํ นาม ยํกิญฺจิ นจฺจํ, คีตนฺติ ยํกิญฺจิ คีตํ, วาทิตนฺติ ยํกิญฺจิ วาทิตํ. วิสูกทสฺสนนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยโต กุสลปกฺขภินฺทเนน วิสูกานํ ทสฺสนํ, วิสูกภูตํ วา ทสฺสนํ วิสูกทสฺสนํ. นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ วิสูกทสฺสนา จ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. วิสูกทสฺสนญฺเจตฺถ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ก็ในสิกขาบทนี้ บทว่า วิกาลโภชนะ ได้แก่ การบริโภคในเวลาที่ล่วงเที่ยงวันไปแล้ว เพราะว่า การบริโภคนี้เป็นการบริโภคเมื่อเวลาที่ทรงอนุญาตล่วงไปแล้ว ฉะนั้นจึงเรียกว่า “วิกาลโภชนะ” (เว้น) จากวิกาลโภชนะนั้น ในบทว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา นี้ บทว่า นัจจะ ชื่อว่า การฟ้อนรำอย่างใดอย่างหนึ่ง, บทว่า คีตะ ได้แก่ การขับร้องอย่างใดอย่างหนึ่ง, บทว่า วาทิตะ ได้แก่ การประโคมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนบทว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูสิ่งที่เป็นข้าศึก (วิสูก) เพราะเป็นปัจจัยให้เกิดกิเลสและทำลายฝ่ายกุศล หรือว่า การดูสิ่งที่เป็นข้าศึก (วิสูกภูตะ) ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำด้วย การขับร้องด้วย การประโคมด้วย และการดูสิ่งที่เป็นข้าศึกด้วย ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา และในสิกขาบทนี้ พึงถือเอาวิสูกทัสสนะตามนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพรหมชาลสูตรนั้นว่า –

‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ, นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาลํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา, อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒).

“อีกอย่างหนึ่ง สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวก ฉันโภชนะที่เขาถวายด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกต่อกุศลเช่นนี้อยู่ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม มหรสพ การเล่านิยาย การดีดนิ้ว การเล่นปรบมือ การตีกลอง การแสดงภาพที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไต่ไม้ การเล่นล้างกระดูก การชนช้าง การชนม้า การชนกระบือ การชนโค การชนแพะ การชนแกะ การชนไก่ การชนนกกระทา การรำกระบอง การชกมวย การมวยปล้ำ การซ้อมรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ การดูกองทัพ หรือ พระสมณโคดมเว้นขาดจากการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกต่อกุศลเช่นนี้”

อถ วา ยถาวุตฺเตนตฺเถน นจฺจคีตวาทิตานิ เอว วิสูกานิ นจฺจคีตวาทิตวิสูกานิ, เตสํ ทสฺสนํ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ, ตสฺมา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. ‘‘ทสฺสนสวนา’’ติ วตฺตพฺเพ ยถา ‘‘โส จ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๑.๓๐๘) อจกฺขุทฺวารปฺปวตฺตมฺปิ วิสยคฺคหณํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สวนมฺปิ ‘‘ทสฺสน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ทสฺสนกมฺยตาย อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสโต เอว เจตฺถ วีติกฺกโม โหติ. ฐิตนิสินฺนสยโนกาเส ปน อาคตํ คจฺฉนฺตสฺส วา อาปาถคตํ ปสฺสโต สิยา สํกิเลโส, น วีติกฺกโม. ธมฺมูปสํหิตมฺปิ เจตฺถ คีตํ น วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ปน ธมฺโม วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ.

อีกอย่างหนึ่ง โดยอรรถที่กล่าวแล้ว การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมนั่นแหละเป็นข้าศึก (วิสูก) ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกานิ, การดูสิ่งที่เป็นข้าศึกเหล่านั้น คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคม ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ, เพราะฉะนั้น (จึงเว้น) จากนัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ เมื่อควรจะกล่าวว่า “ทัสสนสวนา” (การดูและการฟัง) แต่การรับรู้อารมณ์แม้ที่ไม่ได้เกิดขึ้นทางจักขุทวาร ก็เรียกว่า “ทัสสนะ” (การเห็น) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “และเขาย่อมเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริต” ฉันใด แม้การฟังก็เรียกว่า “ทัสสนะ” ฉันนั้น ในสิกขาบทนี้ การล่วงละเมิดย่อมมีแก่ผู้ที่เข้าไปด้วยความประสงค์จะดูแล้วดูอยู่เท่านั้น ส่วนเมื่อดูสิ่งที่มาปรากฏในที่ยืน ที่นั่ง ที่นอน หรือสิ่งที่ปรากฏในขณะเดินทาง ความเศร้าหมองพึงมีได้ แต่ไม่มีการล่วงละเมิด ในสิกขาบทนี้ แม้การขับร้องที่ประกอบด้วยธรรมก็ไม่ควร แต่พึงทราบว่า ธรรมะที่ประกอบด้วยทำนองเพลง (เพื่อแสดง) ย่อมควร

มาลาทีนิ ธารณาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผชาตํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ วิเลปนตฺถํ ปิสิตฺวา ปฏิยตฺตํ. อวเสสํ สพฺพมฺปิ วาสจุณฺณธูปนาทิกํ คนฺธชาตํ คนฺโธ. ตํ สพฺพมฺปิ มณฺฑนวิภูสนตฺถํ น วฏฺฏติ, เภสชฺชตฺถนฺตุ วฏฺฏติ, ปูชนตฺถญฺจ อภิหฏํ สาทิยโต น เกนจิ ปริยาเยน น วฏฺฏติ. อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ วุจฺจติ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยสยนํ อกปฺปิยตฺถรณญฺจ. ตทุภยมฺปิ สาทิยโต [Pg.27] น เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏติ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสกทารุมาสกชตุมาสกาทิ ยํ ยํ ตตฺถ ตตฺถ โวหารํ คจฺฉติ, ตทุภยมฺปิ ชาตรูปรชตํ. ตสฺส เยน เกนจิ ปกาเรน สาทิยนํ ปฏิคฺคโห นาม, โส น เยน เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏตีติ เอวํ อาเวณิกํ วตฺตพฺพํ.

พึงประกอบของมีดอกไม้เป็นต้น ด้วยการทัดทรงเป็นต้น ตามลำดับ. ในคำนั้น คำว่า มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขาบดไว้สำหรับทา. ของหอมที่เหลือทั้งหมดมีเครื่องอบและเครื่องหอมที่ปรุงด้วยผงและควันเป็นต้น ชื่อว่า คันธะ. ของหอมทั้งหมดนั้น ไม่ควรเพื่อประดับตกแต่ง, แต่ควรเพื่อเป็นยา, และของหอมที่เขานำมาเพื่อบูชา ผู้ยินดีอยู่ ไม่ควรโดยปริยายใดๆ หามิได้ (คือควรนั่นเอง). คำว่า อุจจาสยนะ ท่านกล่าวหมายถึง (ที่นั่งที่นอน) มีเท้าสูงเกินประมาณ. คำว่า มหาสยนะ ได้แก่ ที่นอนที่ไม่สมควรและเครื่องปูลาดที่ไม่สมควร. การยินดีของทั้งสองอย่างนั้น ไม่ควรโดยปริยายใดๆ. คำว่า ชาตรูป ได้แก่ทองคำ. คำว่า รชตะ ได้แก่กหาปณะ, มาสกที่ทำด้วยโลหะ มาสกที่ทำด้วยไม้ มาสกที่ทำด้วยยางไม้เป็นต้นใดๆ ที่ใช้เป็นสื่อกลางซื้อขายกันในที่นั้นๆ, ทั้งสองอย่างนั้นก็คือชาตรูปรชตะ. การยินดีในสิ่งนั้นโดยประการใดๆ ชื่อว่าการรับ, การรับนั้นไม่ควรโดยปริยายใดๆ เลย. พึงกล่าวคำอธิบายพิเศษดังนี้.

ทสปิ เจตานิ สิกฺขาปทานิ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺตวีริยวีมํสาหิ วา สมาทินฺนานิ หีนานิ, มชฺฌิเมหิ มชฺฌิมานิ, ปณีเตหิ ปณีตานิ. ตณฺหาทิฏฺฐิมาเนหิ วา อุปกฺกิลิฏฺฐานิ หีนานิ, อนุปกฺกิลิฏฺฐานิ มชฺฌิมานิ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคหิตานิ ปณีตานิ. ญาณวิปฺปยุตฺเตน วา กุสลจิตฺเตน สมาทินฺนานิ หีนานิ, สสงฺขาริกญาณสมฺปยุตฺเตน มชฺฌิมานิ, อสงฺขาริเกน ปณีตานีติ เอวํ เญยฺยา หีนาทิตาปิ จาติ.

ก็สิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้ อันบุคคลสมาทานแล้วด้วยฉันทะ จิตตะ วิริยะ และวิมังสาอันเลว จัดเป็นของเลว, สมาทานแล้วด้วยฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นอันเป็นปานกลาง จัดเป็นของปานกลาง, สมาทานแล้วด้วยฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นอันประณีต จัดเป็นของประณีต. อีกอย่างหนึ่ง สิกขาบทที่เศร้าหมองด้วยตัณหา ทิฏฐิ และมานะ จัดเป็นของเลว, ที่ไม่เศร้าหมอง จัดเป็นของปานกลาง, ที่ปัญญาในสิกขาบทนั้นๆ อนุเคราะห์แล้ว จัดเป็นของประณีต. อีกอย่างหนึ่ง สิกขาบทที่สมาทานด้วยกุศลจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ จัดเป็นของเลว, ที่สมาทานด้วยกุศลจิตที่ประกอบด้วยญาณอย่างมีสิ่งชักจูง จัดเป็นของปานกลาง, ที่สมาทานด้วยกุศลจิตอย่างไม่มีสิ่งชักจูง จัดเป็นของประณีต. พึงทราบความเป็นของเลวเป็นต้น แม้ดังพรรณนามาฉะนี้.

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา’’ติอาทีหิ ฉหิ คาถาหิ สิกฺขาปทปาฐสฺส วณฺณนตฺถํ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

และด้วยเนื้อความเพียงเท่านี้ มาติกาที่ท่านตั้งไว้ในเบื้องต้น เพื่ออธิบายเนื้อความของสิกขาบทปาฐะ ด้วยคาถา ๖ คาถา มีอาทิว่า "เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา" ดังนี้ เป็นอันท่านประกาศแล้วโดยอรรถ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

สิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วรรณนาสิกขาบท จบ.

๓. ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา

๓. วรรณนาทวัตติงสาการ

ปทสมฺพนฺธวณฺณนา

การพรรณนาความเชื่อมโยงของบท

อิทานิ ยทิทํ เอวํ ทสหิ สิกฺขาปเทหิ ปริสุทฺธปโยคสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อาสยปริสุทฺธตฺถํ จิตฺตภาวนตฺถญฺจ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ –

บัดนี้ (จะกล่าวถึงกรรมฐาน) ที่ไม่เคยมีปรากฏมาก่อน เว้นแต่ในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น อันมิใช่วิสัยของเจ้าลัทธิทั้งปวง ซึ่งมีแสดงไว้ในพระสูตรนั้นๆ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยและเพื่อการอบรมจิตของกุลบุตรผู้มีประโยคอันบริสุทธิ์ด้วยสิกขาบท ๑๐ ประการ ตั้งมั่นแล้วในศีลอย่างนี้ คือ –

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม [Pg.28] เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริภุตฺตํ ปริภุตฺตํ, ปริหีนํ อปริหีนํ, วิรทฺธํ อารทฺธํ, เยสํ กายคตา สติ อารทฺธา’’ติ. (อ. นิ. ๑.๕๖๔-๕๗๐) –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่ง อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวชอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อความเกษมจากโยคะอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ญาณทัสสนะ, ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน, ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ. ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร? คือ กายคตาสติ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดไม่บริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่บริโภคอมตะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดบริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าบริโภคอมตะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อมตะเป็นสิ่งที่ชนเหล่าใดไม่ได้บริโภคแล้ว บริโภคแล้ว, เสื่อมแล้ว ไม่เสื่อมแล้ว, พลาดแล้ว ปรารภแล้ว, ชนเหล่าใดปรารภกายคตาสติแล้ว ดังนี้ –

เอวํ ภควตา อเนกากาเรน ปสํสิตฺวา –

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญ (กายคตาสติ) โดยอเนกปริยายอย่างนี้แล้ว –

‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหพฺพลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีกำลังมาก มีอานิสงส์มาก? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ดังนี้ –

อาทินา นเยน อานาปานปพฺพํ อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ปฏิกูลมนสิการปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพํ นว สิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิจฺเฉยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต อสุภภาวนานิทฺเทเส ปกาสิตา เอว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกูลมนสิการปพฺพญฺเจติ อิมาเนตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ –

กายคตาสติกัมมัฏฐานถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งบรรพ 14 เหล่านี้ คือ อานาปานบรรพ อิริยาปถบรรพ จตุสัมปชัญญบรรพ ปฏิกูลมนสิการบรรพ ธาตุมนสิการบรรพ และนวสีวถิกบรรพ 9 เป็นต้น บัดนี้ ถึงเวลาแสดงการภาวนาแห่งกายคตาสติกัมมัฏฐานนั้น ในบรรพเหล่านั้น บรรพ 3 เหล่านี้ คือ อิริยาปถบรรพ จตุสัมปชัญญบรรพ และธาตุมนสิการบรรพ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา ส่วนนวสีวถิกบรรพ 9 ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอาทีนวานุปัสสนาในวิปัสสนาญาณนั่นเอง แม้การเจริญสมาธิในอสุภะมีอุทธุมตากะเป็นต้นในที่นี้ หากพึงปรารถนา การเจริญสมาธินั้นก็ได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในอสุภภาวนานิทเทสแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนบรรพ 2 ในที่นี้ คือ อานาปานบรรพและปฏิกูลมนสิการบรรพ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ ในบรรพทั้งสองนั้น อานาปานบรรพเป็นกัมมัฏฐานต่างหากด้วยอำนาจแห่งอานาปานสติ ส่วนคำใดที่ว่า -

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ ‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔).

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า 'ในกายนี้มี ผม ขน...ฯลฯ...มูตร' ดังนี้

เอวํ ตตฺถ ตตฺถ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา เทสิตํ กายคตาสติโกฏฺฐาสภาวนาปริยายํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ อารทฺธํ, ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนา –

กรรมฐานคือทวัตติงสาการ อันเป็นปริยายแห่งการเจริญกายคตาสติในส่วนต่างๆ ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์มันสมองในศีรษะเข้ากับคำว่าอัฏฐิมิญชะ แล้วทรงแสดงไว้ในที่นั้นๆ อย่างนี้ ได้เริ่มขึ้นแล้ว, นี้เป็นคำอธิบายเนื้อความของกรรมฐานนั้น –

ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ[Pg.29]. กาเยติ สรีเร. สรีรญฺหิ อสุจิสญฺจยโต, กุจฺฉิตานํ วา เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา…เป… มุตฺตนฺติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ตตฺถ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา อตฺถิ โลมา’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตน กึ กถิตํ โหติ? อิมสฺมึ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนาปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา จนฺทนํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสฺสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจิเมว ปสฺสตีติ.

ในกรรมฐานนั้น บทว่า อตฺถิ ความว่า มีอยู่. บทว่า อิมสฺมึ ความว่า ในกายนี้ใดที่ท่านกล่าวว่า เบื้องบนแต่พื้นเท้าลงมา เบื้องต่ำแต่ปลายผมขึ้นไป มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ, ในกายนั้น. บทว่า กาเย ความว่า ในสรีระ. จริงอยู่ สรีระนี้ท่านเรียกว่า กาย เพราะเป็นที่สั่งสมของสิ่งไม่สะอาด หรือเพราะเป็นที่เกิดแห่งสิ่งที่น่าเกลียดมีผมเป็นต้น และแห่งโรคหลายร้อยมีโรคตาเป็นต้น. ผม...ฯลฯ...มูตร อาการ ๓๒ เหล่านี้มีผมเป็นต้น ในอาการเหล่านั้น พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า "มีอยู่ในกายนี้ ผม, มีอยู่ ขน". ด้วยอาการ ๓๒ นั้น ท่านกล่าวอะไรไว้? (กล่าวคือ) เมื่อบุคคลค้นหาอยู่ในซากศพประมาณวาหนึ่งนี้ ซึ่งนับตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปเบื้องบน นับตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง นับตั้งแต่หนังเข้าไปโดยรอบ โดยอาการทั้งปวง ก็ไม่เห็นความเป็นของสะอาดอะไรๆ แม้ประมาณน้อยนิด ไม่ว่าจะเป็นไข่มุก แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ ไม้กฤษณา ไม้จันทน์ หญ้าฝรั่น การบูร หรือของหอมมีเครื่องอบเป็นต้น แต่กลับเห็นแต่ของไม่สะอาดเท่านั้น ซึ่งมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่าเกลียด ไม่น่าดู มีประเภทต่างๆ มีผมและขนเป็นต้น.

อยํ ตาเวตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา.

นี้เป็นคำอธิบายโดยการเชื่อมบทในทวัตติงสาการนี้ก่อน.

อสุภภาวนา

อสุภภาวนา

อสุภภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา – เอวเมตสฺมึ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทิเภเท สีเล ปติฏฺฐิเตน ปโยคสุทฺเธน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน อาสยสุทฺธิยา อธิคมนตฺถํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุญฺชิตุกาเมน ปฐมํ ตาวสฺส อาวาสกุลลาภคณกมฺมทฺธานญาติคนฺถโรคอิทฺธิปลิโพเธน กิตฺติปลิโพเธน วา สห ทส ปลิโพธา โหนฺติ. อถาเนน อาวาสกุลลาภคณญาติกิตฺตีสุ สงฺคปฺปหาเนน, กมฺมทฺธานคนฺเถสุ อพฺยาปาเรน, โรคสฺส ติกิจฺฉายาติ เอวํ เต ทส ปลิโพธา อุปจฺฉินฺทิตพฺพา, อถาเนน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน อนุปจฺฉินฺนเนกฺขมฺมาภิลาเสน โกฏิปฺปตฺตสลฺเลขวุตฺติตํ ปริคฺคเหตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทกมฺปิ วินยาจารํ อปฺปชหนฺเตน อาคมาธิคมสมนฺนาคโต ตโต อญฺญตรงฺคสมนฺนาคโต วา กมฺมฏฺฐานทายโก อาจริโย วินยานุรูเปน วิธินา อุปคนฺตพฺโพ, วตฺตสมฺปทาย จ อาราธิตจิตฺตสฺส ตสฺส อตฺตโน อธิปฺปาโย นิเวเทตพฺโพ. เตน ตสฺส นิมิตฺตชฺฌาสยจริยาธิมุตฺติเภทํ ญตฺวา ยทิ เอตํ กมฺมฏฺฐานมนุรูปํ, อถ [Pg.30] ยสฺมึ วิหาเร อตฺตนา วสติ, ยทิ ตสฺมึเยว โสปิ วสิตุกาโม โหติ, ตโต สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ ทาตพฺพํ. อถ อญฺญตฺร วสิตุกาโม โหติ, ตโต ปหาตพฺพปริคฺคเหตพฺพาทิกถนวเสน สปุเรกฺขารํ ราคจริตานุกุลาทิกถนวเสน สปฺปเภทํ วิตฺถาเรน กเถตพฺพํ. เตน ตํ สปุเรกฺขารํ สปฺปเภทํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา ยานิ ตานิ –

ส่วนโดยนัยแห่งอสุภภาวนา พึงทราบคำอธิบายแห่งทวัตติงสาการนี้ดังนี้ – กุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ผู้ตั้งมั่นแล้วในศีลนี้อันมีประเภทต่างๆ มีสิกขาบทเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น มีความเพียรบริสุทธิ์ ปรารถนาจะประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐานคืออาการ ๓๒ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งอาสยะและเพื่อการบรรลุธรรม ในเบื้องต้นก่อน ปลิโพธ ๑๐ ประการย่อมมีแก่กุลบุตรนั้น คือ ปลิโพธคืออาวาส สกุล ลาภ คณะ การงาน ทางไกล ญาติ คันถะ โรค และฤทธิ์ พร้อมด้วยปลิโพธคือเกียรติ. ครั้งนั้น กุลบุตรนั้นพึงตัดปลิโพธ ๑๐ ประการเหล่านั้นเสีย คือ ด้วยการละความข้องเกี่ยวในอาวาส สกุล ลาภ คณะ ญาติ และเกียรติ, ด้วยการไม่ขวนขวายในการงาน ทางไกล และคันถะ, และด้วยการรักษาโรค. ครั้งนั้น กุลบุตรนั้นผู้ตัดปลิโพธได้แล้ว มีความปรารถนาในเนกขัมมะอันไม่ขาดสาย พึงถือเอาความเป็นผู้มีวัตรขัดเกลาถึงที่สุด ไม่ละแม้วินยาจารเล็กๆ น้อยๆ แล้วพึงเข้าไปหาอาจารย์ผู้ให้กรรมฐาน ผู้ถึงพร้อมด้วยอาคมและอธิคม หรือผู้ถึงพร้อมด้วยองค์อย่างใดอย่างหนึ่ง โดยวิธีที่สมควรแก่วินัย และเมื่ออาจารย์นั้นมีจิตยินดีแล้วด้วยความถึงพร้อมด้วยวัตร พึงบอกความประสงค์ของตน. อาจารย์นั้น เมื่อทราบความแตกต่างแห่งนิมิต อัธยาศัย จริต และอธิมุติของกุลบุตรนั้นแล้ว หากเห็นว่ากรรมฐานนี้เหมาะสม และถ้าตนเองอยู่ในวิหารใด หากกุลบุตรนั้นก็ประสงค์จะอยู่ในวิหารนั้นเหมือนกัน แต่นั้นพึงให้กรรมฐานโดยย่อ. แต่ถ้ากุลบุตรนั้นประสงค์จะอยู่ในที่อื่น แต่นั้นพึงกล่าวโดยพิสดาร พร้อมทั้งข้อพึงทำเบื้องหน้าและพร้อมทั้งประเภท โดยนัยแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่พึงละและสิ่งที่พึงถือเอาเป็นต้น และโดยนัยแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เหมาะสมแก่ราคจริตเป็นต้น. กุลบุตรนั้นเรียนเอากรรมฐานนั้นพร้อมทั้งข้อพึงทำเบื้องหน้าและพร้อมทั้งประเภทแล้ว ลาอาจารย์แล้ว (พึงเว้นเสนาสนะ) เหล่าใด...

‘‘มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ;

โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ.

คือ อาวาสใหญ่ อาวาสใหม่ อาวาสเก่า อาวาสใกล้ทาง อาวาสที่มีสระน้ำ อาวาสที่มีผัก อาวาสที่มีดอกไม้ อาวาสที่มีผลไม้ และอาวาสที่คนปรารถนา.

‘‘นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ;

ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ.

อาวาสใกล้เมือง อาวาสใกล้ป่าไม้ อาวาสใกล้ทุ่งนา อาวาสที่มีบุคคลไม่เสมอกัน อาวาสใกล้ท่าเรือ อาวาสในปัจจันตประเทศ อาวาสที่ไม่สบาย และอาวาสที่หาเพื่อนไม่ได้.

‘‘อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๕๒) –

บัณฑิตทราบดังนี้แล้ว พึงหลีกเว้นสถานที่ ๑๘ แห่งเหล่านี้ให้ห่างไกล เหมือนหลีกเว้นหนทางที่มีภัยฉะนั้น.

เอวํ อฏฺฐารส เสนาสนานิ ปริวชฺเชตพฺพานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิ วชฺเชตฺวา, ยํ ตํ –

เสนาสนะ ๑๘ แห่งเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงเว้น. เว้นเสนาสนะเหล่านั้นแล้ว (พึงเข้าอยู่) ในเสนาสนะใดที่...

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ, นจฺจาสนฺนํ, คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? ตสฺส, เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานึ กโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นอย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ เสนาสนะไม่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป (จากบ้าน) สะดวกแก่การไปมา กลางวันไม่พลุกพล่าน กลางคืนมีเสียงน้อย เสียงอึกทึกน้อย มีสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานน้อย. ก็เมื่อภิกษุอยู่ในเสนาสนะนั้น จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ลำบาก. ก็ในเสนาสนะนั้น มีภิกษุเถระอยู่ ผู้เป็นพหูสูต ทรงอาคม ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา, ภิกษุนั้นเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาลอันควร ย่อมสอบถาม ไต่ถามว่า 'ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร, เนื้อความของข้อนี้คืออะไร?'. ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังมิได้เปิดเผย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่ยังมิได้ทำให้แจ้ง และย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่ภิกษุนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นอย่างนี้แล.

เอวํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ เสนาสนํ วุตฺตํ. ตถารูปํ เสนาสนํ อุปคมฺม กตสพฺพกิจฺเจน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุทฺธสุพุทฺธตาย [Pg.31] ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ อนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ยํ ตํ –

เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้. (กุลบุตร) พึงเข้าไปสู่เสนาสนะเช่นนั้น ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว พิจารณาโทษในกามทั้งหลายและอานิสงส์ในเนกขัมมะ แล้วทำจิตให้เลื่อมใสด้วยการระลึกถึงความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมดีของพระธรรม และความเป็นผู้ปฏิบัติดีของพระสงฆ์ (แล้วพึงเรียนเอากรรมฐาน) ใดที่...

‘‘วจสา มนสา เจว, วณฺณสณฺฐานโต ทิสา;

โอกาสโต ปริจฺเฉทา, สตฺตธุคฺคหณํ วิทู’’ติ. –

บัณฑิตพึงรู้การเรียนเอา (กรรมฐาน) ๗ วิธี คือ โดยวาจาและโดยใจ, โดยสีและสัณฐาน, โดยทิศ, โดยที่ตั้ง, และโดยส่วนกำหนด.

เอวํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ; อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ตํ อปริจฺจชนฺเตน ทฺวตฺตึสาการภาวนา อารภิตพฺพา. เอวญฺหิ อารภโต สพฺพากาเรน ทฺวตฺตึสาการภาวนา สมฺปชฺชติ โน อญฺญถา.

ความฉลาดในการเรียนเอา ๗ อย่างดังนี้ และความฉลาดในการมนสิการ ๑๐ อย่างดังนี้ คือ โดยลำดับ, ไม่เร็วนัก, ไม่ช้านัก, โดยการข่มจิตฟุ้งซ่าน, โดยการก้าวล่วงบัญญัติ, โดยการปล่อยไปตามลำดับ, โดยอัปปนา, และพระสูตร ๓ สูตร ท่านกล่าวไว้แล้ว. กุลบุตรผู้ไม่ละความฉลาดนั้น พึงเริ่มเจริญภาวนาในอาการ ๓๒. จริงอยู่ เมื่อเริ่มอย่างนี้ ภาวนาในอาการ ๓๒ ย่อมสำเร็จโดยอาการทั้งปวง โดยประการอื่นหามิได้.

ตตฺถ อาทิโตว ตจปญฺจกํ ตาว คเหตฺวา อปิ เตปิฏเกน ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา นเยน อนุโลมโต, ตสฺมึ ปคุณีภูเต ‘‘ตโจ ทนฺตา’’ติ เอวมาทินา นเยน ปฏิโลมโต, ตสฺมิมฺปิ ปคุณีภูเต ตทุภยนเยเนว อนุโลมปฺปฏิโลมโต พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทนตฺถํ ปาฬิปคุณีภาวตฺถญฺจ วจสา โกฏฺฐาสสภาวปริคฺคหตฺถํ มนสา จ อทฺธมาสํ ภาเวตพฺพํ. วจสา หิสฺส ภาวนา พหิ วิสฏวิตกฺเก วิจฺฉินฺทิตฺวา มนสา ภาวนาย ปาฬิปคุณตาย จ ปจฺจโย โหติ, มนสา ภาวนา อสุภวณฺณลกฺขณานํ อญฺญตรวเสน ปริคฺคหสฺส, อถ เตเนว นเยน วกฺกปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ตทุภยมทฺธมาสํ, ตโต ปปฺผาสปญฺจกมทฺธมาสํ, ตโต ตํ ปญฺจกตฺตยมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ อนฺเต อวุตฺตมฺปิ มตฺถลุงฺคํ ปถวีธาตุอากาเรหิ สทฺธึ เอกโต ภาวนตฺถํ อิธ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถลุงฺคปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ เมทฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต เมทฉกฺเกน สห ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ มุตฺตฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต สพฺพเมว ทฺวตฺตึสาการมทฺธมาสนฺติ เอวํ ฉ มาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทโต ววตฺถเปนฺเตน ภาเวตพฺพํ. เอตํ มชฺฌิมปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ. มนฺทปญฺเญน ตุ ยาวชีวํ ภาเวตพฺพํ ติกฺขปญฺญสฺส น จิเรเนว ภาวนา สมฺปชฺชตีติ.

ในกรรมฐานนั้น แม้พระผู้ทรงพระไตรปิฎกก็พึงเรียนเอาตจปัญจกกรรมฐานก่อนแต่ต้น แล้วพึงเจริญโดยอนุโลมด้วยนัยว่า "เกสา โลมา" เป็นต้น, เมื่ออนุโลมนั้นคล่องแคล่วแล้ว พึงเจริญโดยปฏิโลมด้วยนัยว่า "ตโจ ทนฺตา" เป็นอาทิ, แม้เมื่อปฏิโลมนั้นคล่องแคล่วแล้ว พึงเจริญโดยอนุโลมและปฏิโลมด้วยนัยทั้งสองนั้นนั่นแหละ เพื่อตัดวิตกที่ฟุ้งซ่านไปภายนอกและเพื่อให้คล่องแคล่วในบาลีด้วยวาจา และเพื่อกำหนดสภาวะแห่งส่วนต่างๆ ด้วยใจ ตลอดครึ่งเดือน. จริงอยู่ การเจริญด้วยวาจาของท่านผู้นั้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการเจริญด้วยใจและแห่งความคล่องแคล่วในบาลี เพราะตัดวิตกที่ฟุ้งซ่านไปภายนอกได้, การเจริญด้วยใจย่อมเป็นปัจจัยแห่งการกำหนดด้วยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอสุภพรรณและลักษณะ. ลำดับนั้น พึงเจริญวักกปัญจกะโดยนัยนั้นนั่นแหละตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญกรรมฐานทั้งสองหมวดนั้นตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัปผาสปัญจกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสามหมวดนั้นตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงรวมเอาแม้ซึ่งมัตถลุงค์อันมิได้กล่าวไว้ในลำดับ มาไว้ในที่นี้เพื่อเจริญร่วมกับอาการแห่งปฐวีธาตุเป็นอันเดียวกัน แล้วพึงเจริญมัตถลุงคปัญจกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสี่หมวดตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงเจริญเมทฉักกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสี่หมวดพร้อมกับเมทฉักกะตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงเจริญมุตตฉักกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญทวัตติงสาการทั้งหมดนั่นแหละตลอดครึ่งเดือน. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้กำหนดโดยวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริจเฉท แล้วเจริญไปตลอดหกเดือน. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลผู้มีปัญญปานกลาง ส่วนบุคคลผู้มีปัญญาทรามพึงเจริญไปตลอดชีวิต ภาวนาย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มีปัญญาแหลมคมในไม่ช้าเลย.

เอตฺถาห [Pg.32] – ‘‘กถํ ปนายมิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปตี’’ติ? อยญฺหิ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติ เอวมาทินา นเยน ตจปญฺจกาทิวิภาคโต ทฺวตฺตึสาการํ ภาเวนฺโต เกสา ตาว วณฺณโต กาฬกาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑมิวาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ปน ยสฺมา อิมสฺมึ กาเย นาภิโต อุทฺธํ อุปริมา ทิสา อโธ เหฏฺฐิมาติ วุจฺจติ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส อุปริมาย ทิสาย ชาตาติ ววตฺถเปติ. โอกาสโต นลาฏนฺตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺฉินฺเน สีสจมฺเม ชาตาติ. ตตฺถ ยถา วมฺมิกมตฺถเก ชาตานิ กุณฺฐติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานี’’ติ; นปิ วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ ‘‘มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานี’’ติ; เอวเมว น เกสา ชานนฺติ ‘‘มยํ สีสจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สีสจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ เกสา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฺปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโตติ ทุวิโธ ปริจฺเฉโท สภาควิสภาควเสน. ตตฺถ เกสา เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ เอวํ สภาคปริจฺเฉทโต, เกสา น อวเสสเอกตึสาการา. อวเสสา เอกตึสา น เกสาติ เอวํ วิสภาคปริจฺเฉทโต จ ววตฺถเปติ. เอวํ ตาว เกเส วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในข้อนั้น มีคำถามว่า "ก็ โยคีบุคคลนี้ย่อมกำหนดทวัตติงสาการนี้โดยมีวรรณะเป็นต้นอย่างไร?" ตอบว่า โยคีบุคคลนี้ เมื่อเจริญทวัตติงสาการโดยจำแนกเป็นตจปัญจกะเป็นต้น ด้วยนัยว่า "ผมทั้งหลายมีอยู่ในกายนี้" เป็นอาทิ ย่อมกำหนดผมทั้งหลายก่อน โดยวรรณะว่ามีสีดำ หรือมีสีตามที่ตนเคยเห็น. โดยสัณฐานว่า เป็นเถากลอนยาวดังคันชั่ง. ส่วนโดยทิศ เพราะในกายนี้ ส่วนเบื้องบนแต่สะดือขึ้นไปเรียกว่าทิศเบื้องบน ส่วนเบื้องล่างลงมาเรียกว่าทิศเบื้องล่าง ฉะนั้น ย่อมกำหนดว่า เกิดในทิศเบื้องบนแห่งกายนี้. โดยโอกาสว่า เกิดที่หนังศีรษะอันมีที่สุดหน้าผาก จอมขวัญ และต้นคอเป็นแดน. ในข้อนั้น หญ้าปล้องที่เกิดบนยอดจอมปลวก ย่อมไม่รู้ว่า "เราเกิดบนยอดจอมปลวก" แม้ยอดจอมปลวกก็ไม่รู้ว่า "หญ้าปล้องเกิดที่เรา" ฉันใด ผมทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า "เราเกิดที่หนังศีรษะ" แม้หนังศีรษะก็ไม่รู้ว่า "ผมเกิดที่เรา" ฉันนั้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่ารังเกียจ น่าเกลียด ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ ย่อมกำหนด. โดยปริจเฉท ปริจเฉทมี 2 อย่าง คือโดยสภาคและวิสภาค. ใน 2 อย่างนั้น ย่อมกำหนดโดยสภาคปริจเฉทอย่างนี้ว่า ผมทั้งหลายมีส่วนกำหนดคือ พื้นหนังที่ตั้งอยู่เบื้องล่าง และรากของตนที่หยั่งลึกลงไปประมาณเท่าปลายเมล็ดข้าวเปลือกแล้วตั้งอยู่, มีอากาศเบื้องบนเป็นส่วนกำหนด, และมีผมเส้นอื่นในด้านข้างเป็นส่วนกำหนด. และย่อมกำหนดโดยวิสภาคปริจเฉทอย่างนี้ว่า ผมทั้งหลายไม่ใช่อาการ 31 ที่เหลือ, อาการ 31 ที่เหลือก็ไม่ใช่ผม. โยคีบุคคลย่อมกำหนดผมทั้งหลายโดยมีวรรณะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

อวเสเสสุ โลมา วณฺณโต เยภุยฺเยน นีลวณฺณาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต โอณตจาปสณฺฐานา, อุปริ วงฺกตาลหีรสณฺฐานา วา, ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต หตฺถตลปาทตเล ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน อวเสสสรีรจมฺเม ชาตาติ.

ในบรรดาอาการที่เหลือ ขนทั้งหลาย โดยวรรณะ ย่อมกำหนดว่าโดยมากมีสีเขียว (คือสีดำ) หรือมีสีตามที่ตนเคยเห็น. โดยสัณฐานว่า มีสัณฐานเหมือนคันธนูที่น้อมลง หรือส่วนปลายมีสัณฐานเหมือนใยตาลที่โค้ง. โดยทิศว่า เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาสว่า เว้นฝ่ามือและฝ่าเท้าเสีย โดยมากเกิดที่หนังของร่างกายส่วนที่เหลือ.

ตตฺถ ยถา ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานิ ทพฺพติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานี’’ติ, น จ ปุราณคามฏฺฐานํ ชานาติ ‘‘มยิ ทพฺพติณานิ ชาตานี’’ติ, เอวเมว น โลมา ชานนฺติ ‘‘มยํ สรีรจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สรีรจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ โลมา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา [Pg.33] ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ ลิกฺขามตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลเม วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในข้อนั้น หญ้าคาที่เกิดในที่แห่งบ้านเก่า ย่อมไม่รู้ว่า "เราเกิดในที่แห่งบ้านเก่า" และที่แห่งบ้านเก่าก็ไม่รู้ว่า "หญ้าคาเกิดที่เรา" ฉันใด ขนทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า "เราเกิดที่หนังของร่างกาย" แม้หนังของร่างกายก็ไม่รู้ว่า "ขนเกิดที่เรา" ฉันนั้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่ารังเกียจ น่าเกลียด ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ ย่อมกำหนด. โดยปริจเฉท ย่อมกำหนดว่า ขนทั้งหลายมีส่วนกำหนดคือ พื้นหนังที่ตั้งอยู่เบื้องล่าง และรากของตนที่หยั่งลึกลงไปประมาณเท่าตัวเล็นแล้วตั้งอยู่, มีอากาศเบื้องบนเป็นส่วนกำหนด, และมีขนเส้นอื่นในด้านข้างเป็นส่วนกำหนด. นี้เป็นสภาคปริจเฉทของขนเหล่านั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉทก็เหมือนกับของผมนั่นเอง. โยคีบุคคลย่อมกำหนดขนทั้งหลายโดยมีวรรณะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้.

ตโต ปรํ นขา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส วีสติ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต มํสวินิมุตฺโตกาเส เสตา, มํสสมฺพนฺเธ ตมฺพวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ยถาสกปติฏฺฐิโตกาสสณฺฐานา, เยภุยฺเยน มธุกผลฏฺฐิกสณฺฐานา, มจฺฉสกลิกสณฺฐานา วาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตาติ.

ต่อจากนั้น เล็บทั้งหลาย ของบุคคลใดบริบูรณ์ ของบุคคลนั้นมีอยู่ยี่สิบ. เล็บทั้งหมดนั้น โดยวรรณะ ย่อมกำหนดว่า ในส่วนที่พ้นจากเนื้อมีสีขาว ในส่วนที่เนื่องกับเนื้อมีสีแดง. โดยสัณฐานว่า มีสัณฐานตามโอกาสที่ตนตั้งอยู่, โดยมากมีสัณฐานเหมือนเมล็ดมะขวิด หรือมีสัณฐานเหมือนเกล็ดปลา. โดยทิศว่า เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาสว่า ตั้งอยู่ที่ปลายแห่งนิ้วมือและนิ้วเท้า.

ตตฺถ ยถา นาม คามทารเกหิ ทณฺฑกคฺเคสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ ทณฺฑกคฺเคสุ ฐปิตา’’ติ, นปิ ทณฺฑกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา’’ติ; เอวเมว นขา น ชานนฺติ ‘‘มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ องฺคุลิโย ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ปติฏฺฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา…เป… น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มูเล จ องฺคุลิมํเสน, ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ อคฺเค จ อากาเสน, อุภโตปสฺเสสุ องฺคุลีนํ อุภโตโกฏิจมฺเมน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นเข วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาอาการเหล่านั้น เปรียบเหมือนเมล็ดมะซางที่เด็กชาวบ้านวางไว้บนปลายไม้เท้า ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกวางไว้บนปลายไม้เท้า’ แม้ไม้เท้าก็ไม่รู้ว่า ‘เมล็ดมะซางถูกวางไว้บนเรา’ ฉันใด เล็บก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ที่ปลายนิ้วทั้งหลาย’ แม้นิ้วทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า ‘เล็บตั้งอยู่ที่ปลายของเรา’ พึงกำหนดว่า ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา ไม่มีเจตนา... (ละไว้)... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน (พึงกำหนดว่า) ข้างล่างที่โคน (กำหนด) ด้วยเนื้อนิ้วและพื้นผิวที่ตั้งอยู่ตรงนั้น ข้างบนที่ปลาย (กำหนด) ด้วยอากาศ ในด้านทั้งสอง (กำหนด) ด้วยหนังที่ปลายทั้งสองของนิ้ว นี้คือการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกัน (สภาคปริจเฉท) ของเล็บเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน (วิสภาคปริจเฉท) ก็เหมือนกับผม พึงกำหนดเล็บโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต ปรํ ทนฺตา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส ทฺวตฺตึส. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตวณฺณาติ ววตฺถเปติ. ยสฺส สมสณฺฐิตา โหนฺติ, ตสฺส ขรปตฺตจฺฉินฺนสงฺขปฏลมิว สมคนฺถิตเสตกุสุมมกุฬมาลา วิย จ ขายนฺติ. ยสฺส วิสมสณฺฐิตา, ตสฺส ชิณฺณอาสนสาลาปีฐกปฏิปาฏิ วิย นานาสณฺฐานาติ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. เตสญฺหิ อุภยทนฺตปนฺติปริโยสาเนสุ เหฏฺฐโต อุปริโต จ ทฺเว ทฺเว กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา จตุโกฏิกา จตุมูลิกา อาสนฺทิกสณฺฐานา, เตสํ โอรโต เตเนว [Pg.34] กเมน สนฺนิวิฏฺฐา อฏฺฐ ทนฺตา ติโกฏิกา ติมูลิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน เหฏฺฐโต อุปริโต จ เอกเมกํ กตฺวา จตฺตาโร ทนฺตา ทฺวิโกฏิกา ทฺวิมูลิกา ยานกูปตฺถมฺภินีสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน สนฺนิวิฏฺฐา จตฺตาโร ทาฐาทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา มลฺลิกามกุฬสณฺฐานา. ตโต อุภยทนฺตปนฺติเวมชฺเฌ เหฏฺฐา จตฺตาโร อุปริ จตฺตาโร กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา ตุมฺพพีชสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุปริมา อุปริมหนุกฏฺฐิเก อโธโกฏิกา, เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิเก อุทฺธํโกฏิกา หุตฺวา ปติฏฺฐิตาติ.

ต่อจากนั้นคือฟัน สำหรับผู้ที่มีฟันบริบูรณ์ จะมี ๓๒ ซี่ พึงกำหนดว่า ฟันทั้งหมดนั้นโดยสี มีสีขาว สำหรับผู้ที่มีฟันเรียงเสมอกัน ฟันจะปรากฏประดุจแผ่นสังข์ที่ตัดด้วยเลื่อย และประดุจพวงดอกมะลิตูมสีขาวที่ร้อยไว้เรียบเสมอกัน สำหรับผู้ที่มีฟันเรียงไม่เสมอกัน ฟันจะมีสัณฐานต่างๆ ประดุจแถวตั่งในศาลาที่นั่งอันคร่ำคร่า พึงกำหนดโดยสัณฐานดังนี้ ในบรรดาฟันเหล่านั้น ที่สุดแนวฟันทั้งสองข้าง ทั้งข้างล่างและข้างบน ข้างละ ๒ ซี่ รวมเป็นฟัน ๘ ซี่ มี ๔ ปุ่ม มี ๔ ราก มีสัณฐานเหมือนตั่ง ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาโดยลำดับเดียวกัน มีฟัน ๘ ซี่ มี ๓ ปุ่ม มี ๓ ราก มีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาอีกโดยลำดับเดียวกัน ทั้งข้างล่างและข้างบน ข้างละ ๑ ซี่ รวมเป็นฟัน ๔ ซี่ มี ๒ ปุ่ม มี ๒ ราก มีสัณฐานเหมือนไม้ค้ำเพลารถ ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาอีกโดยลำดับเดียวกัน มีฟันเขี้ยว ๔ ซี่ มี ๑ ปุ่ม มี ๑ ราก มีสัณฐานเหมือนดอกมะลิตูม ต่อจากนั้น ในท่ามกลางแนวฟันทั้งสองข้าง คือข้างล่าง ๔ ซี่ ข้างบน ๔ ซี่ รวมเป็นฟัน ๘ ซี่ มี ๑ ปุ่ม มี ๑ ราก มีสัณฐานเหมือนเมล็ดน้ำเต้า โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ฟันบนตั้งอยู่ในกระดูกคางบน มีปลายชี้ลงล่าง ส่วนฟันล่างตั้งอยู่ในกระดูกคางล่าง มีปลายชี้ขึ้นบน

ตตฺถ ยถา นวกมฺมิกปุริเสน เหฏฺฐา สิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา อุปริมตเล ปเวสิตา ถมฺภา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาสิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา, อุปริมตเล ปเวสิตา’’ติ, น เหฏฺฐาสิลาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปติฏฺฐาปิตา’’ติ, น อุปริมตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปวิฏฺฐา’’ติ; เอวเมว ทนฺตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตา, อุปริมหนุกฏฺฐิเก ปวิฏฺฐา’’ติ, นาปิ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปติฏฺฐิตา’’ติ, น อุปริมหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปวิฏฺฐา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิกูเปน หนุกฏฺฐิกํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ทนฺเต วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาฟันเหล่านั้น เปรียบเหมือนเสาที่ช่างก่อสร้างตั้งไว้บนแผ่นหินเบื้องล่างและสอดเข้าไปในพื้นเบื้องบน ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกตั้งไว้บนแผ่นหินเบื้องล่างและสอดเข้าไปในพื้นเบื้องบน’ แผ่นหินเบื้องล่างก็ไม่รู้ว่า ‘เสาตั้งอยู่บนเรา’ พื้นเบื้องบนก็ไม่รู้ว่า ‘เสาสอดเข้ามาในเรา’ ฉันใด ฟันก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในกระดูกคางล่างและสอดเข้าไปในกระดูกคางบน’ แม้กระดูกคางล่างก็ไม่รู้ว่า ‘ฟันตั้งอยู่ในเรา’ กระดูกคางบนก็ไม่รู้ว่า ‘ฟันสอดเข้ามาในเรา’ เพราะว่าธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา... (ละไว้)... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน (พึงกำหนดว่า) ข้างล่าง (กำหนด) ด้วยโพรงกระดูกคางและพื้นรากของตนที่เข้าไปตั้งอยู่ในกระดูกคาง ข้างบน (กำหนด) ด้วยอากาศ และโดยรอบ (กำหนด) ด้วยฟันซี่อื่น ๆ นี้คือการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกัน (สภาคปริจเฉท) ของฟันเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน (วิสภาคปริจเฉท) ก็เหมือนกับผม พึงกำหนดฟันโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร นานากุณปสญฺจยปฺปฏิจฺฉาทกํ ตโจ วณฺณโต เสโตติ ววตฺถเปติ. โส หิ ยทิปิ ฉวิราครญฺชิตตฺตา กาฬโกทาตาทิวณฺณวเสน นานาวณฺโณ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ สภาควณฺเณน เสโต เอว. โส ปนสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สงฺเขเปน กญฺจุกสณฺฐาโน, วิตฺถาเรน นานาสณฺฐาโนติ. ตถา หิ ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพทฺธูปาหนสณฺฐาโน, ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน[Pg.35], อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน, อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน, ทฺวิพาหุตฺตโจ ตูณีโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา, หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสสณฺฐาโน, คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน, มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺทกิมิกุลาวกสณฺฐาโน, สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ.

ต่อจากนั้นคือหนัง ซึ่งปกปิดหมู่ซากศพต่างๆ ภายในร่างกาย พึงกำหนดโดยสีว่า สีขาว จริงอยู่ แม้ว่าหนังนั้นจะปรากฏประดุจมีสีต่างๆ เช่น สีดำ สีขาว เป็นต้น เพราะถูกย้อมด้วยสีกำหนัดแห่งผิว ถึงกระนั้น โดยสีตามสภาวะก็เป็นสีขาวนั่นเทียว อนึ่ง ความเป็นสีขาวของหนังนั้น ย่อมปรากฏชัดที่ผิวซึ่งถูกทำลายด้วยการถูกเปลวไฟกระทบ การประหาร การทุบตี เป็นต้น โดยสัณฐาน กล่าวโดยย่อ มีสัณฐานเหมือนเสื้อเกราะ กล่าวโดยพิสดาร มีสัณฐานต่างๆ จริงอย่างนั้น หนังนิ้วเท้ามีสัณฐานเหมือนรังไหม, หนังหลังเท้ามีสัณฐานเหมือนรองเท้าที่หุ้มไว้, หนังแข้งมีสัณฐานเหมือนใบตาลห่อข้าว, หนังขามีสัณฐานเหมือนถุงยาวที่เต็มด้วยข้าวสาร, หนังสะโพกมีสัณฐานเหมือนผ้ากรองน้ำที่เต็มด้วยน้ำ, หนังหลังมีสัณฐานเหมือนแผ่นหนังที่ขึงบนแผ่นกระดาน, หนังท้องมีสัณฐานเหมือนแผ่นหนังที่ขึงบนกะโหลกพิณ, หนังอกโดยมากมีสัณฐานสี่เหลี่ยม, หนังแขนทั้งสองมีสัณฐานเหมือนหนังหุ้มแล่งธนู, หนังหลังมือมีสัณฐานเหมือนซองมีดโกนหรือซองหวี, หนังนิ้วมือมีสัณฐานเหมือนซองกุญแจ, หนังคอมีสัณฐานเหมือนคอเสื้อเกราะ, หนังหน้ามีสัณฐานเหมือนรังหนอนที่มีรูน้อยใหญ่, หนังศีรษะมีสัณฐานเหมือนถุงบาตร

ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย ตจสฺส มํสสฺส จ อนฺตเรน จิตฺตํ เปเสนฺเตน ปฐมํ ตาว มุขตฺตโจ ววตฺถเปตพฺโพ, ตโต สีสตฺตโจ, อถ พหิคีวตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถตฺตโจ. อถ เตเนว กเมน วามหตฺถตฺตโจ, ตโต ปิฏฺฐิตฺตโจ, อถ อานิสทตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทตฺตโจ, อถ วามปาทตฺตโจ, ตโต วตฺถิอุทรหทยอพฺภนฺตรคีวตฺตโจ, ตโต เหฏฺฐิมหนุกตฺตโจ, อถ อธโรฏฺฐตฺตโจ. เอวํ ยาว ปุน อุปริ โอฏฺฐตฺตโจติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโตติ.

และโยคาวจรผู้กำหนดหนัง พึงเริ่มตั้งแต่ริมฝีปากบน ส่งจิตไปในระหว่างหนังและเนื้อ กำหนดหนังหน้าก่อนเป็นอันดับแรก, จากนั้นกำหนดหนังศีรษะ, ต่อมาหนังคอภายนอก, จากนั้นหนังมือขวาโดยอนุโลมและปฏิโลม. ต่อมาหนังมือซ้ายโดยลำดับนั้นนั่นแล, จากนั้นหนังหลัง, ต่อมาหนังสะโพก, จากนั้นหนังเท้าขวาโดยอนุโลมและปฏิโลม, ต่อมาหนังเท้าซ้าย, จากนั้นหนังท้องน้อย หนังท้อง หนังอก และหนังคอภายใน, จากนั้นหนังคางล่าง, ต่อมาหนังริมฝีปากล่าง. อย่างนี้จนถึงหนังริมฝีปากบนอีกครั้ง. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาส ตั้งอยู่โดยหุ้มห่อทั่วทั้งสรีระ.

ตตฺถ ยถา อลฺลจมฺมปริโยนทฺธาย เปฬาย น อลฺลจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยา เปฬา ปริโยนทฺธา’’ติ, นปิ เปฬา ชานาติ ‘‘อหํ อลฺลจมฺเมน ปริโยนทฺธา’’ติ; เอวเมว น ตโจ ชานาติ ‘‘มยา อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ โอนทฺธ’’นฺติ, นปิ อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ ชานาติ ‘‘อหํ ตเจน โอนทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ในหนังนั้น เปรียบเหมือนในหีบที่หุ้มด้วยหนังสด หนังสดย่อมไม่รู้ว่า “หีบอันเราหุ้มไว้” แม้หีบก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันหนังสดหุ้มไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น หนังย่อมไม่รู้ว่า “สรีระอันเกิดจากมหาภูตรูป ๔ นี้ อันเราหุ้มไว้” แม้สรีระอันเกิดจากมหาภูตรูป ๔ นี้ ก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันหนังหุ้มไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล. เป็นแต่เพียงว่า –

‘‘อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ;

สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิปูติคนฺธิโย’’ติ.

“(กายนี้) อันหนังสดปกคลุมไว้ มีทวาร ๙ เป็นแผลใหญ่ ย่อมไหลออกโดยรอบ เป็นของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็นเน่า”

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ฉวิยา ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ตจํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

โดยส่วนกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่างกำหนดด้วยเนื้อหรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่ในเนื้อนั้น เบื้องบนกำหนดด้วยหนังกำพร้า. นี้เป็นสภาคปริจเฉท (ส่วนกำหนดที่เสมอกัน) ของหนังนั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉท (ส่วนกำหนดที่ไม่เสมอกัน) ก็เหมือนกับผมนั้นแล ดังนี้ พึงกำหนดหนังโดยวรรณะเป็นต้นอย่างนี้.

ตโต [Pg.36] ปรํ สรีเร นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ วณฺณโต รตฺตํ ปาลิภทฺทกปุปฺผสนฺนิภนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานนฺติ. ตถา หิ ตตฺถ ชงฺฆมํสํ ตาลปตฺตปุฏภตฺตสณฺฐานํ, อวิกสิตเกตกีมกุฬสณฺฐานนฺติปิ เกจิ. อูรุมํสํ สุธาปิสนนิสทโปตกสณฺฐานํ, อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ, ผาสุกทฺวยมํสํ วํสมยโกฏฺฐกุจฺฉิปเทสมฺหิ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ, ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตทฺธมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ, ทฺเวพาหุมํสํ นงฺคุฏฺฐสีสปาเท เฉตฺวา นิจฺจมฺมํ กตฺวา ฐปิตมหามูสิกสณฺฐานํ, มํสสูนกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. คณฺฑมํสํ คณฺฑปฺปเทเส ฐปิตกรญฺชพีชสณฺฐานํ, มณฺฑูกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ชิวฺหามํสํ นุหีปตฺตสณฺฐานํ, นาสามํสํ โอมุขนิกฺขิตฺตปณฺณโกสสณฺฐานํ, ๐.อกฺขิกูปมํสํ อทฺธปกฺกอุทุมฺพรสณฺฐานํ, สีสมํสํ ปตฺตปจนกฏาหตนุเลปสณฺฐานนฺติ. มํสปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เอตาเนว โอฬาริกมํสานิ สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพานิ. เอวญฺหิ ววตฺถาปยโต สุขุมานิ มํสานิ ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตนฺติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเนื้อในสรีระซึ่งมีประมาณ ๙๐๐ ชิ้นว่า โดยสี มีสีแดง ดุจดอกทองหลาง. โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ. จริงอย่างนั้น ในบรรดาเนื้อเหล่านั้น เนื้อแข้งมีสัณฐานดุจห่อข้าวด้วยใบตาล, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจดอกการะเกดที่ยังไม่บาน. เนื้อขามีสัณฐานดุจลูกหินบดยา, เนื้อสะโพกมีสัณฐานดุจยอดเตาไฟ, เนื้อหลังมีสัณฐานดุจแผ่นน้ำตาลงบ, เนื้อสีข้างทั้งสองมีสัณฐานดุจดินฉาบบางๆ ในบริเวณท้องของฉางที่ทำด้วยไม้ไผ่, เนื้อนมมีสัณฐานดุจก้อนดินเหนียวที่ปั้นแล้วโยนลง, เนื้อแขนทั้งสองมีสัณฐานดุจหนูใหญ่ที่ถูกตัดหาง ศีรษะ และเท้า ลอกหนังออกแล้ววางไว้, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจชิ้นเนื้อที่เขียง. เนื้อแก้มมีสัณฐานดุจเมล็ดกระเบาที่วางไว้ที่กระพุ้งแก้ม, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจกบ. เนื้อลิ้นมีสัณฐานดุจใบสลัดได, เนื้อจมูกมีสัณฐานดุจกระทงใบไม้ที่คว่ำหน้าลง, เนื้อเบ้าตามีสัณฐานดุจผลมะเดื่อที่สุกกึ่งหนึ่ง, เนื้อศีรษะมีสัณฐานดุจดินฉาบบางๆ บนหม้อเผาบาตร. และโยคาวจรผู้กำหนดเนื้อ พึงกำหนดเนื้อหยาบๆ เหล่านี้แหละโดยสัณฐาน. เพราะเมื่อกำหนดอย่างนี้ เนื้อละเอียดทั้งหลายย่อมปรากฏในคลองแห่งญาณ. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาส ตั้งอยู่โดยฉาบทากระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษ.

ตตฺถ ยถา ถูลมตฺติกานุลิตฺตาย ภิตฺติยา น ถูลมตฺติกา ชานาติ ‘‘มยา ภิตฺติ อนุลิตฺตา’’ติ, นปิ ภิตฺติ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลมตฺติกาย อนุลิตฺตา’’ติ, เอวเมวํ น นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ ชานาติ ‘‘มยา อฏฺฐิสตตฺตยํ อนุลิตฺต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐิสตตฺตยํ ชานาติ ‘‘อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน อนุลิตฺต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ในเนื้อนั้น เปรียบเหมือนที่ฝาซึ่งฉาบด้วยดินหนา ดินหนาย่อมไม่รู้ว่า “ฝาอันเราฉาบไว้” แม้ฝาก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันดินหนาฉาบไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น เนื้อที่มีประมาณ ๙๐๐ ชิ้น ย่อมไม่รู้ว่า “กระดูก ๓๐๐ ท่อนอันเราฉาบไว้” แม้กระดูก ๓๐๐ ท่อน ก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันเนื้อที่มีประมาณ ๙๐๐ ชิ้นฉาบไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล. เป็นแต่เพียงว่า –

‘‘นวเปสิสตา มํสา, อนุลิตฺตา กเฬวรํ;

นานากิมิกุลากิณฺณํ, มีฬฺหฏฺฐานํว ปูติก’’นฺติ.

“เนื้อ ๙๐๐ ชิ้น ฉาบทาซากศพไว้ เกลื่อนกล่นด้วยหมู่หนอนนานาชนิด เป็นของเน่าเหม็น ดุจสถานที่เป็นที่ถ่ายอุจจาระ”

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเฏน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ตเจน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มํสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

โดยส่วนกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่างกำหนดด้วยกลุ่มกระดูกหรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่ในกระดูกนั้น เบื้องบนกำหนดด้วยหนัง โดยรอบกำหนดด้วยเนื้อด้วยกันเอง. นี้เป็นสภาคปริจเฉทของเนื้อนั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉทก็เหมือนกับผมนั้นแล ดังนี้ พึงกำหนดเนื้อโดยวรรณะเป็นต้นอย่างนี้.

ตโต ปรํ สรีเร นวสตปฺปเภทา นฺหารู วณฺณโต เสตาติ ววตฺถเปติ, มธุวณฺณาติปิ เอเก. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานาติ. ตถา [Pg.37] หิ ตตฺถ มหนฺตา มหนฺตา นฺหารู กนฺทลมกุฬสณฺฐานา, ตโต สุขุมตรา สูกรวาคุรรชฺชุสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ปูติลตาสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา สีหฬมหาวีณาตนฺติสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ถูลสุตฺตกสณฺฐานา, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา, สีเส นฺหารู คามทารกานํ สีเส ฐปิตวิรฬตรทุกูลสณฺฐานา, ปิฏฺฐิยา นฺหารู เตเมตฺวา อาตเป ปสาริตมจฺฉชาลสณฺฐานา, อวเสสา อิมสฺมึ สรีเร ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานาติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. เตสุ จ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ปญฺจ ปญฺจาติ ทส กณฺฑรนามกา เอว มหานฺหารู อารุฬฺหา. ตถา วามหตฺถํ, ทกฺขิณปาทํ, วามปาทญฺจาติ เอวเมเต สฏฺฐิ มหานฺหารู สรีรธารกา สรีรนิยามกาติปิ ววตฺถเปติ. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐิจมฺมานํ อฏฺฐิมํสานญฺจ อนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตาติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดว่า เอ็น 900 ชนิดในสรีระ โดยสี มีสีขาว อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสีเหมือนน้ำผึ้งก็มี โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ จริงอย่างนั้น ในบรรดาเอ็นเหล่านั้น เอ็นเส้นใหญ่ๆ มีสัณฐานเหมือนดอกกรรณิการ์ตูม เอ็นที่ละเอียดกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนเชือกตาข่ายดักหมู เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนเถาวัลย์ปูน เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนสายพิณใหญ่ของชาวสีหล เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนด้ายหยาบ เอ็นที่หลังมือและหลังเท้า มีสัณฐานเหมือนเท้าของนก เอ็นที่ศีรษะ มีสัณฐานเหมือนผ้าเปลือกไม้เนื้อบางที่วางไว้บนศีรษะของเด็กชาวบ้าน เอ็นที่หลัง มีสัณฐานเหมือนข่ายดักปลาที่ทำให้เปียกแล้วขึงตากไว้ที่แดด เอ็นที่เหลือในสรีระนี้ ซึ่งไปตามอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นๆ มีสัณฐานเหมือนเสื้อเกราะตาข่ายที่สวมไว้ในสรีระ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง และในบรรดาเอ็นเหล่านั้น เอ็นใหญ่ 5 เส้น ชื่อกัณฑรา เริ่มจากปลายหูขวา รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกซ้าย เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากปลายหูซ้าย รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกขวา เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากต้นคอขวา รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกซ้าย เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากต้นคอซ้าย รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกขวา เอ็นใหญ่ชื่อกัณฑรา 10 เส้น คือ ข้างหน้า 5 เส้น ข้างหลัง 5 เส้น รัดรึงแขนขวาแล้วแล่นขึ้นไป แขนซ้าย ขาขวา และขาซ้าย ก็เช่นเดียวกัน พึงกำหนดว่า เอ็นใหญ่ 60 เส้นเหล่านี้ เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งสรีระ เป็นเครื่องหมายแห่งสรีระ ด้วยประการฉะนี้ โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่โดยรัดรึงกระดูกทั้งหลายไว้ในระหว่างกระดูกกับหนัง และในระหว่างกระดูกกับเนื้อ ทั่วทั้งสรีระ

ตตฺถ ยถา วลฺลิสนฺตานพทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น วลฺลิสนฺตานา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ ‘‘มยํ วลฺลิสนฺตาเนหิ อาพทฺธานี’’ติ; เอวเมว น นฺหารู ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนในบรรดาไม้ฝาที่เถาวัลย์ผูกรัดไว้ เถาวัลย์ย่อมไม่รู้ว่า “ไม้ฝาทั้งหลาย เราผูกรัดไว้” แม้ไม้ฝาทั้งหลายก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราทั้งหลาย เถาวัลย์ผูกรัดไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น เอ็นทั้งหลายย่อมไม่รู้ว่า “กระดูก 300 ท่อน เราผูกรัดไว้” แม้กระดูก 300 ท่อนก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราทั้งหลาย เอ็นผูกรัดไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ ปราศจากการนึกและการพิจารณา ...ละ... ไม่ใช่บุคคล แต่โดยแท้จริงแล้ว –

‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร;

พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ, อคารมิว วลฺลิโย’’ติ.

เอ็น 900 เส้น มีอยู่ในร่างกายประมาณ 1 วา ย่อมผูกรัดหมู่กระดูกไว้ เหมือนเถาวัลย์ผูกรัดเรือนไว้ ฉะนั้น

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลหิ วา อุปริ ตจมํเสหิ ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นฺหารู วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่าง กำหนดด้วยกระดูก 300 ท่อน หรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่บนกระดูกเหล่านั้น เบื้องบน กำหนดด้วยหนังและเนื้อ เบื้องขวาง กำหนดด้วยกันและกัน นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเอ็นเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดเอ็นโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต [Pg.38] ปรํ สรีเร ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานํ วิสุํ คหิตตฺตา เสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ มุทุกฏฺฐิกานิ มํสนิสฺสิตานิ ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐิกานิ ทฺเว ชงฺฆฏฺฐิกานิ เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกํ อูรุฏฺฐิ ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ เอกํ หทยฏฺฐิ ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ ทฺเว ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ทฺเว พาหฏฺฐีนิ ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหฏฺฐีนิ สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ เอกํ นาสิกฏฺฐิ ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ เอกํ นลาฏฏฺฐิ เอกํ มุทฺธฏฺฐิ นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตปฺปเภทานิ อฏฺฐีนิ สพฺพาเนว วณฺณโต เสตานีติ ววตฺถเปติ.

ต่อจากนั้น ในสรีระ เพราะนับกระดูกฟัน 32 ซี่ แยกไว้ต่างหากแล้ว ที่เหลือคือ กระดูกมือ 64 ชิ้น กระดูกเท้า 64 ชิ้น กระดูกอ่อนที่อาศัยเนื้ออยู่ 64 ชิ้น กระดูกส้นเท้า 2 ชิ้น กระดูกข้อเท้าในเท้าแต่ละข้าง ข้างละ 2 ชิ้น กระดูกแข้ง 2 ชิ้น กระดูกเข่า 1 ชิ้น กระดูกโคนขา 1 ชิ้น กระดูกสะเอว 2 ชิ้น กระดูกสันหลัง 18 ชิ้น กระดูกซี่โครง 24 ชิ้น กระดูกอก 14 ชิ้น กระดูกลิ้นปี่ 1 ชิ้น กระดูกไหปลาร้า 2 ชิ้น กระดูกบ่า 2 ชิ้น กระดูกแขนท่อนบน 2 ชิ้น กระดูกแขนท่อนปลายข้างละ 2 ชิ้น กระดูกคอ 7 ชิ้น กระดูกคาง 2 ชิ้น กระดูกจมูก 1 ชิ้น กระดูกเบ้าตา 2 ชิ้น กระดูกหู 2 ชิ้น กระดูกหน้าผาก 1 ชิ้น กระดูกกระหม่อม 1 ชิ้น กระดูกกะโหลกศีรษะ 9 ชิ้น กระดูกทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวแล้วโดยนัยมีประการดังนี้เป็นต้น พึงกำหนดว่า กระดูกทั้งหมดนั่นเทียว โดยสี มีสีขาว

สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ. ตถา หิ ตตฺถ อคฺคปาทงฺคุลิยฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, ตทนนฺตรานิ องฺคุลีนํ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, โมรสกลิสณฺฐานานีติปิ เอเก. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ เอกโตพทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ, ชงฺฆฏฺฐิเกสุ ขุทฺทกํ ธนุทณฺฑสณฺฐานํ, มหนฺตํ ขุปฺปิปาสามิลาตธมนิปิฏฺฐิสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส โคปฺผกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจขชฺชูรีกฬีรสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ชณฺณุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ มุทิงฺคมตฺถกสณฺฐานํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกปสฺสโต ฆฏฺฏิตเผณสณฺฐานํ, อูรุฏฺฐีนิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิผรสุทณฺฑสณฺฐานานิ, อูรุฏฺฐิกสฺส กฏฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ สุวณฺณการานํ อคฺคิชาลนกสลากาพุนฺทิสณฺฐานํ, ตปฺปติฏฺฐิโตกาโส อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลสณฺฐาโน, กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภกาเรหิ กตจุลฺลิสณฺฐานานิ, ตาปสภิสิกาสณฺฐานานีติปิ เอเก. อานิสทฏฺฐีนิ เหฏฺฐามุขฐปิตสปฺปผณสณฺฐานานิ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทานิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, พาหิรโต วฏฺฏนาวลิสณฺฐานานิ, เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสานิ ทฺเว ตีณิ กณฺฏกานิ โหนฺติ, จตุวีสติยา [Pg.39] ผาสุกฏฺฐีสุ ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, สพฺพาเนว โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขทฺวยสณฺฐานานีติปิ เอเก. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกผลกปนฺติสณฺฐานานิ, หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ, อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ, เตสํ เหฏฺฐา อฏฺฐิ อทฺธจนฺทสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ผรสุผณสณฺฐานานิ, อุปฑฺฒจฺฉินฺนสีหฬกุทาลสณฺฐานานีติปิ เอเก. พาหฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑสณฺฐานานิ, มหาวาสิทณฺฑสณฺฐานานีติปิ เอเก. อคฺคพาหฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ, มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ, หตฺถงฺคุลิมูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑ วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรขณฺฑสณฺฐานานิ, เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ, อุปริมหนุกฏฺฐิ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ, อกฺขินาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ, นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฐปิตภินฺนสงฺขกปาลสณฺฐานํ, กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ, นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิพหลฆฏปุณฺณปฏปิโลติกขณฺฑสณฺฐานํ, มุทฺธนฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ, สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชราลาพุกฏาหสณฺฐานานีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ.

โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ กัน จริงอย่างนั้น ในบรรดากระดูกเหล่านั้น กระดูกปลายนิ้วเท้ามีสัณฐานเหมือนเมล็ดแสลงใจ, กระดูกข้อกลางของนิ้วเท้าถัดจากนั้นมา มีสัณฐานเหมือนเมล็ดขนุนที่ไม่สมบูรณ์, กระดูกข้อโคนมีสัณฐานเหมือนบัณเฑาะว์, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนข้อคอนกยูง. กระดูกหลังเท้ามีสัณฐานเหมือนกลุ่มเส้นเอ็นของหัวเผือกหัวมันที่ถูกทุบ, กระดูกส้นเท้ามีสัณฐานเหมือนเมล็ดผลตาลที่มีเมล็ดเดียว, กระดูกข้อเท้ามีสัณฐานเหมือนลูกข่างสำหรับเล่นที่ผูกรวมกันไว้, ในบรรดากระดูกแข้ง กระดูกชิ้นเล็กมีสัณฐานเหมือนคันธนู, กระดูกชิ้นใหญ่มีสัณฐานเหมือนสันหลังงูเหลือมที่ผอมแห้งเพราะความหิวและความกระหาย, ที่ตั้งของกระดูกแข้งในกระดูกข้อเท้ามีสัณฐานเหมือนหน่ออินทผลัมที่ลอกเปลือกออกแล้ว, ที่ตั้งของกระดูกแข้งในกระดูกเข่ามีสัณฐานเหมือนหน้ากลองมุทิงค์, กระดูกเข่าด้านหนึ่งมีสัณฐานเหมือนพายกวนขนมที่ถูกขูด, กระดูกโคนขามีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วหรือด้ามขวานที่ถากไม่ดี, ที่ตั้งของกระดูกโคนขาในกระดูกสะโพกมีสัณฐานเหมือนคีมคีบไฟของช่างทอง, ที่ตั้งนั้นมีสัณฐานเหมือนผลสารภีที่ตัดปลายแล้ว, กระดูกสะโพกทั้งสองชิ้นเชื่อมติดกัน มีสัณฐานเหมือนเตาไฟที่ช่างหม้อทำขึ้น, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนอาสนะหนังของดาบส. กระดูกก้นกบมีสัณฐานเหมือนพังพานงูที่วางคว่ำหน้าลง, กระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อน ซึ่งมีรูพรุนใน ๗-๘ แห่ง ด้านในมีสัณฐานเหมือนสว่านแบนมีหัวที่วางซ้อนๆ กัน, ด้านนอกมีสัณฐานเหมือนปล้องไม้ไผ่กลม, ในระหว่างๆ ของกระดูกเหล่านั้น มีเดือย ๒-๓ อัน เหมือนฟันเลื่อย, ในบรรดากระดูกซี่โครง ๒๔ ซี่ ซี่ที่สมบูรณ์มีสัณฐานเหมือนเคียวของชาวสิงหลที่สมบูรณ์, ซี่ที่ไม่สมบูรณ์มีสัณฐานเหมือนเคียวของชาวสิงหลที่ไม่สมบูรณ์, บางพวกกล่าวว่า กระดูกซี่โครงทั้งหมดมีสัณฐานเหมือนปีกทั้งสองของไก่ขาวที่กางออก. กระดูกอก ๑๔ ชิ้น มีสัณฐานเหมือนแผ่นกระดานเรียงกันของแคร่เก่า, กระดูกลิ้นปี่มีสัณฐานเหมือนใบพาย, กระดูกไหปลาร้ามีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วเหล็กเล็กๆ, กระดูกข้างใต้กระดูกไหปลาร้าเหล่านั้น มีสัณฐานเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก, กระดูกสะบักมีสัณฐานเหมือนคมขวาน, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนจอบของชาวสิงหลที่ตัดไปครึ่งหนึ่ง. กระดูกแขนท่อนบนมีสัณฐานเหมือนด้ามกระจก, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วใหญ่. กระดูกแขนท่อนล่างมีสัณฐานเหมือนหน่อตาลคู่, กระดูกข้อมือมีสัณฐานเหมือนสว่านแบนมีหัวที่วางติดกันเป็นกลุ่ม, กระดูกหลังมือมีสัณฐานเหมือนกลุ่มเส้นเอ็นของหัวเผือกหัวมันที่ถูกทุบ, กระดูกข้อโคนนิ้วมือมีสัณฐานเหมือนบัณเฑาะว์, กระดูกข้อกลางมีสัณฐานเหมือนเมล็ดขนุนที่ไม่สมบูรณ์, กระดูกข้อปลายมีสัณฐานเหมือนเมล็ดแสลงใจ, กระดูกคอ ๗ ชิ้น มีสัณฐานเหมือนชิ้นหน่อไม้ที่ถูกเสียบด้วยไม้เรียงตามลำดับไว้, กระดูกคางล่างมีสัณฐานเหมือนคีมคีบเหล็กของช่างเหล็ก, กระดูกคางบนมีสัณฐานเหมือนมีดปอกอ้อย, กระดูกเบ้าตาและโพรงจมูกมีสัณฐานเหมือนเมล็ดตาลอ่อนที่เอาเนื้อในออกแล้ว, กระดูกหน้าผากมีสัณฐานเหมือนเปลือกหอยสังข์แตกที่วางคว่ำหน้าลง, กระดูกขมับมีสัณฐานเหมือนซองมีดโกนของช่างกัลบก, กระดูกที่อยู่เหนือหน้าผากและขมับ ตรงที่คาดรัดเกล้า มีสัณฐานเหมือนชิ้นผ้าเก่าที่ใช้ปิดปากหม้อน้ำหนา, กระดูกกระหม่อมมีสัณฐานเหมือนมะพร้าวคดที่ตัดปากแล้ว, กระดูกศีรษะมีสัณฐานเหมือนกะโหลกน้ำเต้าเก่าที่เย็บติดกันไว้. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง (คือ ส่วนบนและส่วนล่าง).

โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ, วิเสเสน ตุ สีสฏฺฐีนิ คีวฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, อุรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐิเกสุ, ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐิเกสุ, ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐิเกสุ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ จ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีนิ…เป… คีวฏฺฐีนิ สีสฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานีติ เอเตนานุสาเรน อวเสสานิปิ อฏฺฐีนิ เวทิตพฺพานิ.

โดยที่ตั้ง โดยทั่วไปตั้งอยู่ในทั่วสรรพางค์กาย, แต่โดยพิเศษ กระดูกศีรษะตั้งอยู่ในกระดูกคอ, กระดูกคอตั้งอยู่ในกระดูกสันหลัง, กระดูกสันหลังตั้งอยู่ในกระดูกสะโพก, กระดูกสะโพกตั้งอยู่ในกระดูกโคนขา, กระดูกโคนขาตั้งอยู่ในกระดูกเข่า, กระดูกเข่าตั้งอยู่ในกระดูกแข้ง, กระดูกแข้งตั้งอยู่ในกระดูกข้อเท้า, กระดูกข้อเท้าตั้งอยู่ในกระดูกหลังเท้า, และกระดูกหลังเท้าก็ยกกระดูกข้อเท้าไว้, กระดูกข้อเท้ายกกระดูกแข้งไว้...ฯลฯ...กระดูกคอยกกระดูกศีรษะไว้ ดังนี้ พึงทราบกระดูกที่เหลือแม้อื่นๆ ตามนัยนี้.

ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกโคปานสิจยาทีสุ น อุปริมา อิฏฺฐกาทโย ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ เหฏฺฐิมา ชานนฺติ ‘‘มยํ อุปริมานิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น สีสฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ คีวฏฺฐิเกสุ [Pg.40] ปติฏฺฐิตานี’’ติ…เป… น โคปฺผกฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานี’’ติ, นปิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ อิมานิ สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ นวหิ จ มํสเปสิสเตหิ อาพทฺธานุลิตฺตานิ, เอกฆนจมฺมปริโยนทฺธานิ, สตฺตรสหรณีสหสฺสานุคตสิเนหสิเนหิตานิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสปริสฺสวมานเสทชลฺลิกานิ อสีติกิมิกุลานิ, กาโยตฺเวว สงฺขฺยํ คตานิ, ยํ สภาวโต อุปปริกฺขนฺโต โยคาวจโร น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ, เกวลํ ตุ นฺหารุสมฺพนฺธํ นานากุณปสงฺกิณฺณํ อฏฺฐิสงฺฆาฏเมว ปสฺสติ. ยํ ทิสฺวา ทสพลสฺส ปุตฺตภาวํ อุเปติ. ยถาห –

ในบรรดากระดูกเหล่านั้น มีอุปมาว่า ในกองอิฐและเครื่องมุงหลังคาเป็นต้น อิฐเป็นต้นที่อยู่เบื้องบนย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนอิฐเบื้องล่าง’ แม้อิฐเบื้องล่างก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เรายกอิฐเบื้องบนไว้แล้วตั้งอยู่’ ฉันใดก็ฉันนั้น กระดูกศีรษะย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนกระดูกคอ’...ฯลฯ... กระดูกข้อเท้าย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนกระดูกหลังเท้า’ แม้กระดูกหลังเท้าก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เรายกกระดูกข้อเท้าไว้แล้วตั้งอยู่’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล แต่โดยแท้จริง กระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษเหล่านี้ อันเอ็น ๙๐๐ เส้นและชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้นผูกพันและฉาบทาไว้ อันหนังหนาแผ่นเดียวหุ้มห่อไว้ อันน้ำมันที่ไหลไปตามเส้นเลือด ๑๗,๐๐๐ เส้นทำให้ชุ่มชื่น อันเหงื่อไคลที่ไหลซึมออกจากขุมขน ๙๙,๐๐๐ ขุมทำให้เปียกชุ่ม เป็นที่ตั้งอาศัยของหมู่หนอน ๘๐ ตระกูล ถึงซึ่งการนับว่า ‘กาย’ นั่นเทียว ซึ่งโยคาวจรเมื่อพิจารณาโดยสภาวะอยู่ ย่อมไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่ควรยึดถือได้เลย แต่โดยแท้จริง ย่อมเห็นแต่เพียงร่างกระดูกที่เกี่ยวเนื่องด้วยเอ็น ระคนด้วยซากศพต่างๆ ซึ่งเมื่อเห็นแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นบุตรของพระทศพล ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ปฏิปาฏิยฏฺฐีนิ ฐิตานิ โกฏิยา,อเนกสนฺธิยมิโต น เกหิจิ;

พทฺโธ นหารูหิ ชราย โจทิโต,อเจตโน กฏฺฐกลิงฺครูปโม.

“กระดูกทั้งหลายตั้งอยู่ตามลำดับ โดยมีมุมและส่วนโค้ง ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย ไม่ได้ถูกผูกไว้ด้วยเชือกใดๆ แต่ถูกผูกไว้ด้วยเอ็นทั้งหลาย ถูกชราขับเคลื่อนไป ไม่มีเจตนา มีอุปมาดุจท่อนไม้และฟืน

‘‘กุณปํ กุณเป ชาตํ, อสุจิมฺหิ จ ปูตินิ;

ทุคฺคนฺเธ จาปิ ทุคฺคนฺธํ, เภทนมฺหิ จ วยธมฺมํ.

“ของเน่าเกิดในของเน่า ของเน่าเกิดในของไม่สะอาด ของมีกลิ่นเหม็นเกิดในของมีกลิ่นเหม็น และมีสภาพแตกสลายเป็นธรรมดา

‘‘อฏฺฐิปุเฏ อฏฺฐิปุโฏ, นิพฺพตฺโต ปูตินิ ปูติกายมฺหิ;

ตมฺหิ จ วิเนถ ฉนฺทํ, เหสฺสถ ปุตฺตา ทสพลสฺสา’’ติ จ.

“ห่อกระดูกเกิดในห่อกระดูก ของเน่าเกิดในกายที่เน่าเปื่อย เธอทั้งหลายจงบรรเทาความพอใจในกายที่เน่านั้นเสีย จักได้เป็นบุตรของพระทศพล” ดังนี้แล

ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน อุปริโต มํเสน อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานีติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐีนิ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า ภายในกำหนดด้วยเยื่อในกระดูก เบื้องบนกำหนดด้วยเนื้อ ที่ปลายและที่โคนกำหนดด้วยกันและกัน นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของกระดูกเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดกระดูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรํ สรีเร ยถาวุตฺตปฺปเภทานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณโต เสตนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานนฺติ. เสยฺยถิทํ – มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา มหนฺเตสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตมหาเวตฺตงฺกุรสณฺฐานํ, ขุทฺทานุขุทฺทกานํ [Pg.41] อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทเกสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตตนุเวตฺตงฺกุรสณฺฐานนฺติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตนฺติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเยื่อในกระดูก ซึ่งอยู่ในภายในของกระดูกทั้งหลายที่มีประเภทตามที่กล่าวแล้วในร่างกายนี้ว่า โดยสี มีสีขาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้งของตน อุปมาดังนี้คือ เยื่อในกระดูกที่อยู่ในภายในของกระดูกท่อนใหญ่ๆ มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายใหญ่ที่ต้มแล้วม้วนใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่หรือปล้องไม้อ้อใหญ่ๆ ส่วนเยื่อในกระดูกที่อยู่ในภายในของกระดูกท่อนเล็กๆ มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายเล็กที่ต้มแล้วม้วนใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่หรือปล้องไม้อ้อเล็กๆ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในภายในของกระดูกทั้งหลาย

ตตฺถ ยถา เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานิ ทธิผาณิตานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานี’’ติ, นปิ เวฬุนฬกาทโย ชานนฺติ ‘‘ทธิผาณิตานิ อมฺหากํ อนฺโตคตานี’’ติ; เอวเมว น อฏฺฐิมิญฺชํ ชานาติ ‘‘อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโตคต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐีนิ ชานนฺติ ‘‘อฏฺฐิมิญฺชํ อมฺหากํ อนฺโตคต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ อฏฺฐิมิญฺชภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเยื่อในกระดูกนั้น มีอุปมาว่า นมส้มและน้ำอ้อยที่อยู่ในภายในของไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราอยู่ในภายในของไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้น’ แม้ไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘นมส้มและน้ำอ้อยอยู่ในภายในของเรา’ ฉันใดก็ฉันนั้น เยื่อในกระดูกย่อมไม่รู้ว่า ‘เราอยู่ในภายในของกระดูก’ แม้กระดูกก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เยื่อในกระดูกอยู่ในภายในของเรา’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า กำหนดด้วยพื้นภายในของกระดูกและด้วยส่วนที่เป็นเยื่อในกระดูก นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเยื่อในกระดูกนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดเยื่อในกระดูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวิโคฬกปฺปเภทํ วกฺกํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต คามทารกานํ สุตฺตาวุตกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏสหการทฺวยสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา วินิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดไต ซึ่งมีลักษณะเป็นก้อนกลมสองก้อนในภายในของร่างกายว่า โดยสี มีสีแดงอ่อน เหมือนสีเมล็ดทองหลาง โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนลูกด้ายสำหรับเล่นของเด็กชาวบ้าน อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนผลมะม่วงสองผลที่มีขั้วเดียวกัน โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง มีรากเดียวออกมาจากบริเวณลำคอ ไปหน่อยหนึ่ง แล้วถูกผูกไว้ด้วยเอ็นใหญ่ที่แยกออกเป็นสองแฉก ตั้งอยู่โดยล้อมรอบเนื้อหัวใจ

ตตฺถ ยถา วณฺฏูปนิพทฺธํ สหการทฺวยํ น ชานาติ ‘‘อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ วณฺฏํ ชานาติ ‘‘มยา สหการทฺวยํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ; เอวเมว น วกฺกํ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ ถูลนฺหารุ ชานาติ ‘‘มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วกฺกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในไตนั้น มีอุปมาว่า ผลมะม่วงสองผลที่ผูกติดอยู่กับขั้ว ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกผูกไว้ด้วยขั้ว’ แม้ขั้วก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘ผลมะม่วงสองผลถูกเราผูกไว้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ไตย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกผูกไว้ด้วยเอ็นใหญ่’ แม้เอ็นใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘ไตถูกเราผูกไว้’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า กำหนดไตด้วยส่วนที่เป็นไต นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของไตนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดไตโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร หทยํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ, ตญฺจ อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลมิว วิวเฏกปสฺสํ พหิ มฏฺฐํ อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญาพหุลานํ โถกํ [Pg.42] วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ ปวตฺตนฺติ, ตํ อปเนตฺวา อวเสสมํสปิณฺฑสงฺขาตหทยพฺภนฺตเร อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวโนทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ, นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตนฺติ.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดหัวใจภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีแดง มีสีเหมือนพื้นผิวด้านนอกของกลีบดอกบัวแดง โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนดอกบัวตูมที่เด็ดกลีบชั้นนอกออกแล้วตั้งคว่ำลง และหัวใจนั้นมีด้านหนึ่งเปิดอยู่เหมือนผลสารภีที่ถูกตัดยอด ภายนอกเกลี้ยงเกลา ภายในเหมือนภายในผลบวบขม สำหรับผู้มีปัญญามาก หัวใจจะแย้มเล็กน้อย สำหรับผู้มีปัญญาน้อย หัวใจจะยังตูมอยู่ทีเดียว เว้นหทัยรูปอันเป็นที่อาศัยให้มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นไปแล้ว ภายในหัวใจซึ่งนับว่าเป็นก้อนเนื้อที่เหลือ มีโลหิตประมาณครึ่งซองมือตั้งอยู่ โลหิตนั้น สำหรับผู้เป็นราคะจริต จะมีสีแดง, สำหรับผู้เป็นโทสะจริต จะมีสีดำ, สำหรับผู้เป็นโมหะจริต จะเหมือนน้ำล้างเนื้อ, สำหรับผู้เป็นวิตกจริต จะมีสีเหมือนน้ำถั่ว, สำหรับผู้เป็นศรัทธาจริต จะมีสีเหมือนดอกกรรณิการ์, สำหรับผู้เป็นปัญญาจริต จะปรากฏว่าใส สดใสยิ่ง ไม่ขุ่นมัว มีประกายเหมือนแก้วมณีชาติที่ขัดดีแล้ว โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ท่ามกลางถันทั้งสองภายในร่างกาย

ตตฺถ ยถา ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต อคฺคฬตฺถมฺภโก น ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต’’ติ, นปิ วาตปานกวาฏกานิ ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ มชฺเฌ อคฺคฬตฺถมฺภโก ฐิโต’’ติ; เอวเมวํ น หทยํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานิ ชานนฺติ ‘‘หทยํ อมฺหากํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ หทยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนลิ่มสลักที่ตั้งอยู่ท่ามกลางบานหน้าต่างทั้งสองบาน ย่อมไม่รู้ว่า 'เราตั้งอยู่ท่ามกลางบานหน้าต่างทั้งสอง' แม้บานหน้าต่างทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า 'ลิ่มสลักตั้งอยู่ท่ามกลางพวกเรา' ฉันใดก็ฉันนั้น หัวใจย่อมไม่รู้ว่า 'เราตั้งอยู่ท่ามกลางถันทั้งสอง' แม้ถันทั้งสองก็ไม่รู้ว่า 'หัวใจตั้งอยู่ท่ามกลางพวกเรา' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า หัวใจมีส่วนของหัวใจเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของหัวใจนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดหัวใจโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ยกนสญฺญิตํ ยมกมํสปิณฺฑํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตกุมุทพาหิรปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เอกมูลํ หุตฺวา อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ, ตญฺจ ทนฺธานํ เอกํเยว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานีติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดก้อนเนื้อคู่ที่เรียกว่าตับ ภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีแดง มีสีเหมือนพื้นผิวด้านนอกของกลีบชั้นนอกของดอกบัวสายแดง โดยสัณฐาน มีรากเดียว แต่ที่ปลายแยกเป็นคู่ มีสัณฐานเหมือนใบทองหลาง และตับนั้น สำหรับคนปัญญาทึบ มีเพียงอันเดียวและใหญ่ สำหรับคนมีปัญญา มีสองหรือสามอันและเล็ก โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง อาศัยอยู่ข้างขวา ภายในระหว่างถันทั้งสอง

ตตฺถ ยถา ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา มํสเปสิ น ชานาติ ‘‘อหํ ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา’’ติ, นปิ ปิฐรกปสฺสํ ชานาติ ‘‘มยิ มํสเปสิ ลคฺคา’’ติ; เอวเมว น ยกนํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ ‘‘มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปน ยกนํ ยกนภาเคน [Pg.43] ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ยกนํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนชิ้นเนื้อที่ติดอยู่ข้างหม้อ ย่อมไม่รู้ว่า 'เราติดอยู่ข้างหม้อ' แม้ข้างหม้อก็ไม่รู้ว่า 'ชิ้นเนื้อติดอยู่ที่เรา' ฉันใดก็ฉันนั้น ตับย่อมไม่รู้ว่า 'เราอาศัยอยู่ข้างขวา ภายในระหว่างถันทั้งสอง' แม้ข้างขวาภายในระหว่างถันทั้งสองก็ไม่รู้ว่า 'ตับอาศัยเราตั้งอยู่' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล ส่วนโดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า ตับมีส่วนของตับเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของตับนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดตับโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต ปรํ สรีเร ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ กิโลมกํ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดพังผืดในร่างกาย ซึ่งมี ๒ ชนิด โดยแบ่งเป็นพังผืดที่หุ้มและพังผืดที่ไม่หุ้ม โดยสี เป็นสีขาว มีสีเหมือนผ้าเปลือกไม้เนื้อดี โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้งของตน โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง พังผืดที่หุ้มจะห่อหุ้มหัวใจและไตไว้ ส่วนพังผืดที่ไม่หุ้มจะรัดรึงเนื้อไว้ใต้หนังทั่วทั้งร่างกาย

ตตฺถ ยถา ปิโลติกาย ปลิเวฐิเต มํเส น ปิโลติกา ชานาติ ‘‘มยา มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ, นปิ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิต’’นฺติ; เอวเมว น กิโลมกํ ชานาติ ‘‘มยา หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ. นปิ หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ กิโลมเกน ปลิเวฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน อุปริ จมฺเมน ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กิโลมกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนเมื่อเนื้อถูกห่อด้วยผ้า ผ้าก็ย่อมไม่รู้ว่า 'เราห่อเนื้อไว้' แม้เนื้อก็ไม่รู้ว่า 'เราถูกห่อด้วยผ้า' ฉันใดก็ฉันนั้น พังผืดย่อมไม่รู้ว่า 'เราห่อหุ้มหัวใจ ไต และเนื้อใต้หนังทั่วทั้งร่างกายไว้' แม้หัวใจ ไต และเนื้อทั่วทั้งร่างกายก็ไม่รู้ว่า 'เราถูกห่อหุ้มด้วยพังผืด' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า เบื้องล่างมีเนื้อเป็นเขตแดน เบื้องบนมีหนังเป็นเขตแดน โดยรอบมีส่วนของพังผืดเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของพังผืดนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดพังผืดโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ปิหกํ วณฺณโต นีลํ มีลาตนิคฺคุณฺฑีปุปฺผวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เยภุยฺเยน สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยมฺหิ ปหรณปหาเรน พหิ นิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหตีติ.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดม้ามภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีเขียวคล้ำ มีสีเหมือนดอกคนทีสอที่เหี่ยว โดยสัณฐาน โดยมากมีขนาดประมาณ ๗ นิ้ว ไม่มีสิ่งผูกพัน มีสัณฐานเหมือนลิ้นของลูกโคสีดำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง อาศัยอยู่ข้างซ้ายของหัวใจ ติดกับพื้นผิวด้านบนของเยื่อบุช่องท้อง ซึ่งเมื่อใดที่มันออกมาข้างนอกเพราะถูกอาวุธฟาดฟัน ความสิ้นชีวิตย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลาย

ตตฺถ ยถา โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา น โคมยปิณฺฑิ ชานาติ ‘‘อหํ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น ปิหกํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต [Pg.44] ปิหกํ ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิหกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในม้ามนั้น มีอุปมาฉันใด ก้อนมูลโคที่อาศัยพื้นข้างนอกแห่งฝาฉางตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยพื้นข้างนอกแห่งฝาฉางตั้งอยู่” แม้พื้นข้างนอกแห่งฝาฉางก็ย่อมไม่รู้ว่า “ก้อนมูลโคอาศัยเราตั้งอยู่” ฉันนั้นเหมือนกัน ม้ามย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยพื้นเบื้องบนแห่งพื้นท้องตั้งอยู่” แม้พื้นเบื้องบนแห่งพื้นท้องก็ย่อมไม่รู้ว่า “ม้ามอาศัยเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ม้าม ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งม้าม” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของม้ามนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งม้ามไว้โดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปริปกฺกอุทุมฺพรวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนปูวสณฺฐานํ, ฉทนิฏฺฐกขณฺฑปุญฺชสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ตเทตํ อพฺภนฺตเร อสิตปีตาทีนํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมนา อพฺภาหตตฺตา สงฺขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ โหติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตนฺติ.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งปอด อันมีชิ้นเนื้อ ๓๒ ชิ้นเป็นประเภท ในภายในร่างกายว่า โดยสี มีสีแดง เหมือนสีผลมะเดื่อที่ยังไม่สุกจัด โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนขนมที่ตัดไม่เรียบ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนกองชิ้นอิฐมุงหลังคา ปอดนั้น ในภายใน เพราะไม่มีของที่กินและดื่มเป็นต้น จึงถูกไอแห่งเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมที่เกิดขึ้นแล้วกระทบ ย่อมเป็นของแห้ง ไม่มีโอชะ ราวกับก้อนฟางที่ถูกเหยียบย่ำ โดยทิศ เกิดแล้วในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในร่างกาย ภายในถันทั้งสอง ปิดหัวใจและตับไว้เบื้องบน ห้อยย้อยลง

ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน สกุณกุลาวโก น ชานาติ ‘‘อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ, นปิ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘สกุณกุลาวโก มยิ ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปปฺผาสํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสํ ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปปฺผาสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในปอดนั้น มีอุปมาฉันใด รังนกกระจาบที่ห้อยอยู่ภายในฉางเก่า ย่อมไม่รู้ว่า “เราห้อยอยู่ในภายในฉางเก่า” แม้ภายในฉางเก่าก็ย่อมไม่รู้ว่า “รังนกกระจาบห้อยอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน ปอดย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ห้อยย้อยในระหว่างถันทั้งสอง ภายในร่างกาย” แม้ระหว่างถันทั้งสองภายในร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ปอดห้อยอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ปอด ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งปอด” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของปอดนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งปอดไว้โดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถํ, อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถํ, เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคํ อนฺตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต สีสํ ฉินฺทิตฺวา โลหิตโทณิยํ สํเวลฺเลตฺวา ฐปิตธมฺมนิสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งลำไส้ใหญ่ในภายในร่างกาย ของบุรุษยาว ๓๒ ศอก ของสตรี (ยาว) ๒๘ ศอก ขดอยู่ในที่ ๒๑ แห่ง ว่าโดยสี มีสีขาว เหมือนสีปูนขาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนงูเหลือมที่ถูกตัดหัวแล้วขดวางไว้ในรางเลือด โดยทิศ เกิดแล้วในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง เพราะผูกไว้เบื้องบนที่ลำคอและเบื้องล่างที่ทวารหนัก จึงตั้งอยู่ภายในร่างกาย มีลำคอและทวารหนักเป็นที่สุด

ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิยํ ฐปิตํ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ น ชานาติ ‘‘อหํ โลหิตโทณิยํ ฐิต’’นฺติ, นปิ โลหิตโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ อนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.45] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตํ อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในลำไส้ใหญ่นั้น มีอุปมาฉันใด ซากงูเหลือมที่ถูกตัดหัวซึ่งวางไว้ในรางเลือด ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในรางเลือด” แม้รางเลือดก็ย่อมไม่รู้ว่า “ซากงูเหลือมที่ถูกตัดหัวตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน ลำไส้ใหญ่ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในภายในร่างกาย” แม้ภายในร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ลำไส้ใหญ่ตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ลำไส้ใหญ่ ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งลำไส้ใหญ่” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของลำไส้ใหญ่นั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งลำไส้ใหญ่ไว้โดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อนฺตนฺตเร อนฺตคุณํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมวาติ, โคมุตฺตสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฺคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา ตํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตนฺติ.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งลำไส้น้อยในภายในร่างกาย ในระหว่างลำไส้ใหญ่ ว่าโดยสี มีสีขาว เหมือนสีรากผักชีลาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนรากผักชีลาวนั่นเทียว อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนไส้เดือน โดยทิศ เกิดแล้วในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในระหว่างขดลำไส้ใหญ่ ๒๑ ขด เปรียบเหมือนเชือกที่เขาผูกสลักไว้ที่ปลายขดของแผ่นยนต์เข้าด้วยกัน แล้วเย็บไว้ในระหว่างวงเชือกสำหรับเช็ดเท้า เหมือนด้ายยนต์ในเวลาชักยนต์ของชนทั้งหลายผู้กระทำงานมีจอบและขวานเป็นต้น

ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา น ชานาติ ‘‘มยา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิต’’นฺติ, นปิ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ ‘‘รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตา’’ติ, เอวเมว อนฺตคุณํ น ชานาติ ‘‘อหํ อนฺตํ เอกวีสติโภคพฺภนฺตเร อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อนฺตํ ชานาติ ‘‘อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณํ อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตคุณํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในลำไส้น้อยนั้น มีอุปมาฉันใด เชือกที่เย็บวงเชือกสำหรับเช็ดเท้าตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “วงเชือกสำหรับเช็ดเท้า เราเย็บแล้ว” แม้วงเชือกสำหรับเช็ดเท้าก็ย่อมไม่รู้ว่า “เชือกเย็บเราตั้งอยู่” ฉันนั้นเหมือนกัน ลำไส้น้อยย่อมไม่รู้ว่า “เราผูกลำไส้ใหญ่ไว้ในระหว่างขด ๒๑ ขด ตั้งอยู่” แม้ลำไส้ใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “ลำไส้น้อยผูกเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ลำไส้น้อย ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งลำไส้น้อย” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของลำไส้น้อยนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งลำไส้น้อยไว้โดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อุทริยํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตนฺติ. อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐิตํ, กิลิฏฺฐปาวารปุปฺผสทิสํ, กุถิตปนสผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ เอเก. ตตฺถ ตกฺโกลกา คณฺฑุปฺปาทกาตาลหีรกาสูจิมุขกาปฏตนฺตุสุตฺตกาติ เอวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา [Pg.46] หทยมํสํ อภิตุทนฺติ ปานโภชนาทีนิ อชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุมฺปนฺติ. ยํ เอเตสํ กิมีนํ ปสูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย สรทสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อาวูฬฺหํ มุตฺตกรีสจมฺมฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ สญฺชาตกิมิกุลากุลํ หุตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อุปคนฺตุํ วา ทฏฺฐุํ วา อนรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา; เอวเมว นานปฺปการปานโภชนาทิ ทนฺตมุสลสํจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถสมฺปริวตฺติตํ เขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ โกลิยขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวมาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา โอโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ โหติ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดอาหารใหม่ในภายในร่างกายว่า โดยสี มีสีเหมือนอาหารที่กลืนกินเข้าไป โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนห่อข้าวสารที่มัดไว้หลวมๆ ในผ้ากรองน้ำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในกระเพาะอาหาร ดังนี้ ชื่อว่ากระเพาะอาหารนั้น เป็นเหมือนฟองที่เกิดขึ้นในท่ามกลางผ้าสาดกเปียกที่ถูกบีบจากทั้งสองข้าง มีเยื่อใน ภายนอกเกลี้ยงเกลา ภายในมีเนื้อฉาบทาไว้เหมือนเนื้อหอยกาบ เหมือนลายดอกไม้บนผ้ากัมพลที่เปรอะเปื้อน บางพวกกล่าวว่า เหมือนเนื้อในของผลขนุนเน่า ในกระเพาะอาหารนั้น หมู่หนอนมี ๓๒ ตระกูลเป็นต้นอย่างนี้ คือ ตักโกลกะ คัณฑุปปาทะ ตาลหิรกะ สูจิมุขะ ปฏตันตุสุตตกะ ย่อมอาศัยอยู่ เที่ยวไปเป็นกลุ่มๆ อย่างวุ่นวายสับสน หมู่หนอนเหล่าใด เมื่อเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นไม่มี ก็กระโดดร้องอยู่ กัดกินเนื้อหัวใจ และในเวลาที่กลืนกินเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้น ก็เงยหน้าขึ้น แย่งชิงคำข้าว ๒-๓ คำที่กลืนกินเข้าไปก่อนโดยเร็วพลัน กระเพาะอาหารใด เป็นเรือนคลอดบุตร เป็นวัจจกุฎี เป็นโรงพยาบาล และเป็นป่าช้าของหมู่หนอนเหล่านี้ ในกระเพาะอาหารใด เปรียบเหมือนว่า ในบ่อโสโครกที่ประตูบ้านจัณฑาล ในสมัยสารทฤดู เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่ ซากศพต่างๆ มีปัสสาวะ อุจจาระ หนัง กระดูก ชิ้นเอ็น น้ำลาย น้ำมูก เลือด เป็นต้น อันน้ำพัดพาไปตกลงไป อันโคลนและน้ำทำให้ขุ่น เต็มไปด้วยหมู่หนอนที่เกิดขึ้น โดยล่วงไป ๒-๓ วัน ก็เดือดพล่านด้วยแรงความร้อนแห่งแดด ปล่อยฟองและปุ่มขึ้นเบื้องบน มีสีเขียวคล้ำ น่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง ถึงความเป็นสภาพไม่ควรแม้เพื่อจะเข้าไปใกล้หรือเพื่อจะดู แล้วตั้งอยู่ จะป่วยกล่าวไปไยถึงการดมหรือการลิ้มเล่า ฉันนั้นเหมือนกัน เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นต่างๆ อันสากคือฟันบดให้ละเอียด อันมือคือลิ้นพลิกกลับไปมา เปรอะเปื้อนด้วยน้ำลายและน้ำเมือก มีความสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น รส เป็นต้น อันปราศไปในขณะนั้น เหมือนอาเจียนของสุนัขในรางหญ้าของม้าตระกูลโกลิยะ ตกลงไปแล้ว ถูกดี เสมหะ และลมฉาบทาไว้ เดือดพล่านด้วยแรงความร้อนแห่งไฟธาตุในท้อง คลาคล่ำไปด้วยหมู่หนอน ปล่อยฟองและปุ่มขึ้นเบื้องบนๆ ถึงความเป็นสภาพน่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่งดุจหอยกาบเน่า แล้วตั้งอยู่ ซึ่งเพียงได้ฟังแล้ว ความไม่น่าพอใจในเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นก็ย่อมตั้งอยู่ จะป่วยกล่าวไปไยถึงการแลดูด้วยปัญญาจักษุเล่า และในกระเพาะอาหารใด เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นที่ตกลงไป ย่อมถึงการจำแนกเป็น ๕ ส่วน คือ ส่วนหนึ่ง หมู่หนอนย่อมกิน ส่วนหนึ่ง ไฟธาตุในท้องย่อมเผา ส่วนหนึ่งเป็นปัสสาวะ ส่วนหนึ่งเป็นอุจจาระ ส่วนหนึ่งถึงความเป็นรสแล้ว ย่อมบำรุงเลือด เนื้อ เป็นต้น ดังนี้

ตตฺถ ยถา ปรมเชคุจฺฉาย สุวานโทณิยา ฐิโต สุวานวมถุ น ชานาติ ‘‘อหํ สุวานโทณิยา ฐิโต’’ติ; นปิ สุวานโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ สุวานวมถุ ฐิโต’’ติ. เอวเมว น อุทริยํ ชานาติ ‘‘อหํ อิมสฺมึ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ อุทเร ฐิต’’นฺติ; นปิ อุทรํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทริยํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อุทริยํ อุทริยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อุทริยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนอาเจียนของสุนัขที่ตั้งอยู่ในรางอาหารสุนัขที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในรางอาหารสุนัข” แม้รางอาหารสุนัขก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาเจียนของสุนัขตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน อาหารใหม่ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในกระเพาะอาหารนี้ที่น่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง” แม้กระเพาะอาหารก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาหารใหม่ตั้งอยู่ในเรา” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ฯลฯ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า อาหารใหม่ถูกกำหนดโดยส่วนที่เป็นอาหารใหม่ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของอาหารใหม่นั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดอาหารใหม่โดยมีสีเป็นต้น

ตโต [Pg.47] ปรํ อนฺโตสรีเร กรีสํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ, ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐา นาภิปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต วํสนฬกพฺภนฺตรสทิโส ปเทโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐาภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ สณฺหกรณิยา ปิฏฺฐมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา วํสนฬเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดอาหารเก่าในภายในร่างกายว่า โดยสี โดยมากมีสีเหมือนอาหารที่กลืนกินเข้าไป โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องล่าง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในลำไส้ใหญ่ ดังนี้ ชื่อว่าลำไส้ใหญ่ คือ บริเวณที่อยู่เบื้องล่าง ในระหว่างสะดือและโคนกระดูกสันหลัง ที่สุดแห่งลำไส้ มีความสูงประมาณ ๘ นิ้ว เหมือนภายในปล้องไม้ไผ่ ในลำไส้ใหญ่นั้น เปรียบเหมือนว่า น้ำฝนที่ตกลงบนพื้นดินเบื้องบน ไหลลงไปทำให้พื้นดินเบื้องล่างเต็มแล้วตั้งอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ตกลงไปในกระเพาะอาหารใหม่ อันไฟธาตุในท้องย่อยแล้วๆ ทำให้มีฟองฟอดขึ้น ด้วยเครื่องมือทำให้ละเอียด ถึงความเป็นของละเอียดดุจแป้ง ไหลลงไปตามช่องลำไส้ ถูกนวดแล้วสะสมอยู่ ราวกับดินสีเหลืองอ่อนที่อัดใส่ในปล้องไม้ไผ่

ตตฺถ ยถา วํสนฬเก โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา น ชานาติ ‘‘อหํ วํสนฬเก ฐิตา’’ติ, นปิ วํสนฬโก ชานาติ ‘‘มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น กรีสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปกฺกาสเย ฐิต’’นฺติ, นปิ ปกฺกาสโย ชานาติ ‘‘มยิ กรีสํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต กรีสํ กรีสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กรีสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนดินสีเหลืองอ่อนที่ถูกอัดใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในปล้องไม้ไผ่” แม้ปล้องไม้ไผ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดินสีเหลืองอ่อนตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน อาหารเก่าย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในลำไส้ใหญ่” แม้ลำไส้ใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาหารเก่าตั้งอยู่ในเรา” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ฯลฯ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า อาหารเก่าถูกกำหนดโดยส่วนที่เป็นอาหารเก่า นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของอาหารเก่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดอาหารเก่าโดยมีสีเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร สีสกฏาหพฺภนฺตเร มตฺถลุงฺคํ วณฺณโต เสตํ อหิฉตฺตกปิณฺฑิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. ปกฺกุถิตทุทฺธวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาย ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑิกา วิย สโมหิตํ จตุมตฺถลุงฺคปิณฺฑปฺปเภทํ หุตฺวา ฐิตนฺติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดมันสมองในภายในกะโหลกศีรษะในร่างกายว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนก้อนเห็ด บางพวกกล่าวว่า มีสีเหมือนนมบูด โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในภายในกะโหลกศีรษะ อาศัยรอยประสานทั้งสี่ ประชุมรวมกันอยู่ เป็นมันสมอง ๔ ก้อน ราวกับก้อนแป้งสี่ก้อนที่วางรวมกันไว้ ดังนี้

ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา น ชานาติ ‘‘อหํ ปุราณลาพุกฏาเห ฐิต’’นฺติ, นปิ ปุราณลาพุกฏาหํ ชานาติ ‘‘มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น มตฺถลุงฺคํ ชานาติ ‘‘อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต มตฺถลุงฺคํ มตฺถลุงฺคภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มตฺถลุงฺคํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเยื่อในสมองนั้น มีอุปมาว่า ก้อนแป้งหรือฟองนมที่เน่าเสียอันเขาใส่ไว้ในกระโหลกน้ำเต้าเก่า ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในกระโหลกน้ำเต้าเก่า” แม้กระโหลกน้ำเต้าเก่าก็ย่อมไม่รู้ว่า “ก้อนแป้งหรือฟองนมที่เน่าเสียตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น เยื่อในสมองก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ภายในกะโหลกศีรษะ” แม้ภายในกะโหลกศีรษะก็ย่อมไม่รู้ว่า “เยื่อในสมองตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดเยื่อในสมองว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งเยื่อในสมอง นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเยื่อในสมองนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเยื่อในสมองโดยมีวรรณะเป็นต้น

ตโต [Pg.48] ปรํ สรีเร พทฺธาพทฺธเภทโต ทุวิธมฺปิ ปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตพกุลปุปฺผวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานํ ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานมนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกิโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดดีแม้ทั้งสองชนิดโดยความต่างกันแห่งดีมีฝักและดีไม่มีฝักในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำมันมะทรางข้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ดีไม่มีฝักมีสีเหมือนดอกพิกุลเหี่ยว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ดีไม่มีฝักเว้นผม ขน เล็บ ฟัน ที่ที่ปราศจากเนื้อ และหนังที่กระด้างและแห้งแล้ว แผ่ซ่านไปทั่วร่างกายที่เหลือตั้งอยู่ เหมือนหยาดน้ำมันในน้ำ เมื่อดีนั้นกำเริบ ดวงตาทั้งหลายย่อมเหลือง ย่อมหมุน ร่างกายย่อมสั่น ย่อมคัน ดีมีฝักตั้งอยู่ในฝักดีซึ่งเหมือนฝักบวบขมใหญ่ อันตั้งอยู่โดยอาศัยเนื้อตับในระหว่างหัวใจและปอด เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นบ้า มีจิตฟั่นเฟือน ละหิริและโอตตัปปะแล้ว ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ย่อมพูดสิ่งที่ไม่ควรพูด ย่อมคิดสิ่งที่ไม่ควรคิด

ตตฺถ ยถา อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ เตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทกํ ชานาติ ‘‘เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรํ ชานาติ ‘‘อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ. ยถา จ โกสาตกิโกสเก ฐิตํ วสฺโสทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ โกสาตกิโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ วสฺโสทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น พทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ ปิตฺตโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตํ ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในดีนั้น มีอุปมาว่า น้ำมันที่แผ่ซ่านไปในน้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราแผ่ซ่านไปในน้ำตั้งอยู่” แม้น้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำมันแผ่ซ่านไปในเราตั้งอยู่” ฉันใดก็ฉันนั้น ดีไม่มีฝักก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราแผ่ซ่านไปในร่างกายตั้งอยู่” แม้ร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดีไม่มีฝักแผ่ซ่านไปในเราตั้งอยู่” และอุปมาเหมือนน้ำฝนที่ตั้งอยู่ในฝักบวบขม ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในฝักบวบขม” แม้ฝักบวบขมก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำฝนตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น ดีมีฝักก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในฝักดี” แม้ฝักดีก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดีมีฝักตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดดีว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งดี นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของดีนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดดีโดยมีวรรณะเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺตปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ วณฺณโต เสตํ กจฺฉกปณฺณรสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. ยํ [Pg.49] ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกมิว คณฺฑํ ปูติกมิว กุกฺกุฏณฺฑํ อุทรปฏลํ ปรมเชคุจฺฉกุณปคนฺธํ โหติ. ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุคฺคาโรปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ, โส จ ปุริโส ‘‘อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ อภิวฑฺฒิตํ พหลตฺตมาปนฺนํ ปฏิกุชฺชนผลกมิว วจฺจกุฏิยา อุทรปฏลพฺภนฺตเร เอว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดเสมหะซึ่งมีประมาณเต็มหนึ่งฝ่ามือภายในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีขาว มีสีเหมือนน้ำใบกระจับ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ที่แผ่นพังผืดในท้อง เสมหะใด ในเวลากลืนเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น อุปมาเหมือนสาหร่ายและจอกแหนในน้ำ เมื่อท่อนไม้หรือกระเบื้องตกไป ย่อมขาดออกเป็นสองส่วนแล้วกลับมาปกคลุมตั้งอยู่ดังเดิม ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้นตกลงไป เสมหะก็ย่อมขาดออกเป็นสองส่วนแล้วกลับมาปกคลุมตั้งอยู่ดังเดิม และเมื่อเสมหะใดมีน้อย แผ่นพังผืดในท้องย่อมมีกลิ่นซากศพที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง เหมือนฝีสุก เหมือนไข่ไก่เน่า และเพราะกลิ่นที่ฟุ้งขึ้นมาจากเสมหะนั้น แม้ลมเรอและแม้ปากก็ย่อมมีกลิ่นเหม็นเหมือนซากศพเน่า และบุรุษนั้นย่อมถึงความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า “จงหลีกไป ท่านมีกลิ่นเหม็น” และเสมหะใดที่เจริญขึ้นถึงความข้นหนา ย่อมกักเก็บกลิ่นซากศพไว้ภายในแผ่นพังผืดในท้องนั่นเทียว เหมือนแผ่นกระดานที่ปิดไว้ในวัจจกุฎี

ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย อุปริเผณปฏลํ น ชานาติ ‘‘อหํ จนฺทนิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ จนฺทนิกา ชานาติ ‘‘มยิ เผณปฏลํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เสมฺหํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏเล ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลํ ชานาติ ‘‘มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหํ เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสมฺหํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเสมหะนั้น มีอุปมาว่า แผ่นฟองบนผิวบ่อเกรอะ ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในบ่อเกรอะ” แม้บ่อเกรอะก็ย่อมไม่รู้ว่า “แผ่นฟองตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น เสมหะก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ที่แผ่นพังผืดในท้อง” แม้แผ่นพังผืดในท้องก็ย่อมไม่รู้ว่า “เสมหะตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดเสมหะว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งเสมหะ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเสมหะนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเสมหะโดยมีวรรณะเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร ปุพฺโพ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ. ยตฺถ ปุพฺโพ สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปฺปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปิฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดหนองในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนใบไม้เหลือง โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ที่ตั้งของหนองโดยเฉพาะนั้นไม่มีกำหนดแน่นอน หนองจะพึงประชุมตั้งอยู่ ณ ที่ใด ในประเทศแห่งร่างกายใดๆ ที่ถูกกระทบด้วยตอ หนาม การกระทบ เปลวไฟ เป็นต้น เลือดขังอยู่แล้วก็สุก หรือฝีและสิวเป็นต้นเกิดขึ้น หนองย่อมตั้งอยู่ในประเทศแห่งร่างกายนั้นๆ

ตตฺถ ยถา รุกฺขสฺส ตตฺถ ตตฺถ ผรสุธาราทีหิ ปหตปฺปเทเส อวคฬิตฺวา ฐิโต นิยฺยาโส น ชานาติ ‘‘อหํ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทเส ฐิโต’’ติ, นปิ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ นิยฺยาโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปุพฺโพ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรสฺส ตตฺถ ตตฺถ ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทเส คณฺฑปิฬกาทีนํ อุฏฺฐิตปฺปเทเส วา ฐิโต’’ติ, นปิ สรีรปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ ปุพฺโพ ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.50] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺโพ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปุพฺพํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น อุปมาฉันใด ยางที่ไหลซึมออกมาตั้งอยู่ที่บริเวณของต้นไม้ในที่นั้นๆ อันถูกขวานและมีดเป็นต้นฟัน ย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่บริเวณอันถูกฟันของต้นไม้" แม้บริเวณอันถูกฟันของต้นไม้ก็ย่อมไม่รู้ว่า "ยางตั้งอยู่ที่เรา" ฉันนั้นนั่นเทียว หนองย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่บริเวณของร่างกายในที่นั้นๆ อันถูกตอและหนามเป็นต้นกระทบ หรือในบริเวณที่ฝีและสิวเป็นต้นเกิดขึ้น" แม้บริเวณของร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า "หนองตั้งอยู่ที่เรา" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า หนองมีส่วนแห่งหนองเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งหนองนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดหนองโดยทางวรรณะเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร สนฺนิจิตโลหิตํ สํสรณโลหิตนฺติ เอวํ ทุวิเธ โลหิเต สนฺนิจิตโลหิตํ ตาว วณฺณโต พหลกุถิตลาขารสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ, สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณนฺติ. สณฺฐานโต สพฺพมฺปิ อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, สํสรณโลหิตํ ทฺวีสุปีติ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทินฺนกสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺตปูรณมตฺตํ วกฺกหทยปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ พินฺทุํ ปาเตนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตเมนฺตํ ฐิตํ, ยมฺหิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ.

ต่อจากนั้น ในโลหิต ๒ อย่างในร่างกาย คือ โลหิตข้น (ที่ขังอยู่) และโลหิตใส (ที่ไหลเวียน) พึงกำหนดโลหิตข้นก่อน โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำครั่งข้นที่เคี่ยวแล้ว และกำหนดโลหิตใสว่า มีสีเหมือนน้ำครั่งใส โดยสัณฐาน โลหิตทั้งหมดมีสัณฐานตามที่ตั้งของตน โดยทิศ โลหิตข้นเกิดในทิศเบื้องบน โลหิตใสเกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง โลหิตใสเว้นผม ขน เล็บ ฟัน ที่ที่ปราศจากเนื้อ และหนังที่แข็งและแห้งแล้ว แล่นซ่านไปทั่วร่างกายอันกรรมยึดครอง ตามข่ายแห่งเส้นเลือดดำตั้งอยู่ ส่วนโลหิตข้นเต็มส่วนเบื้องล่างของตับ มีประมาณเต็มภาชนะหนึ่ง หยดลงทีละน้อยๆ เหนือไต หัวใจ และปอด ทำให้ไต หัวใจ ตับ และปอดชุ่มชื้นตั้งอยู่ เมื่อโลหิตนั้นไม่ทำให้ไตและหัวใจเป็นต้นชุ่มชื้น สัตว์ทั้งหลายย่อมกระหายน้ำ

ตตฺถ ยถา ชชฺชรกปาเล ฐิตํ อุทกํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมนฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ ชชฺชรกปาเล ฐิตํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมี’’ติ, นปิ ชชฺชรกปาลํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น โลหิตํ ชานาติ ‘‘อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาเค วกฺกหทยาทีนิ เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ, นปิ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกหทยาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ โลหิตํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตํ โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลหิตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในโลหิตนั้น อุปมาฉันใด น้ำที่อยู่ในกระเบื้องหม้อแตก ทำให้ก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างชุ่ม ย่อมไม่รู้ว่า "เราอยู่ในกระเบื้องหม้อแตก ทำให้ก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างชุ่ม" แม้กระเบื้องหม้อแตกหรือก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างก็ย่อมไม่รู้ว่า "น้ำตั้งอยู่ในเรา หรือตั้งอยู่ทำให้พวกเราชุ่ม" ฉันนั้นนั่นเทียว โลหิตย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่ส่วนเบื้องล่างของตับ ทำให้ไตและหัวใจเป็นต้นชุ่ม" แม้ที่ตั้งส่วนเบื้องล่างของตับหรือไตและหัวใจเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า "โลหิตตั้งอยู่ในเรา หรือตั้งอยู่ทำให้พวกเราชุ่ม" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า โลหิตมีส่วนแห่งโลหิตเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งโลหิตนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดโลหิตโดยทางวรรณะเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร เสโท วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ เสโท โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยสฺมา วา ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ [Pg.51] สรีรํ สนฺตปติ, อถ อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปอุทกมิว สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ. ตสฺมา เตสํ เกสโลมกูปวิวรานํ วเสน ตํ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. ‘‘เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิกาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพาจริเยหิ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเหงื่อในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำมันงาใส โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ที่ตั้งของเหงื่อชื่อว่าที่แน่นอนไม่มี ที่ซึ่งเหงื่อจะพึงตั้งอยู่เสมอเหมือนโลหิตนั้นไม่มี เพราะว่าเมื่อใดร่างกายเร่าร้อนด้วยความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ และความแปรปรวนแห่งอุตุเป็นต้น เมื่อนั้นเหงื่อย่อมไหลออกจากช่องขุมขนและผมทั้งปวง เหมือนน้ำจากกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัวที่เพิ่งดึงขึ้นมาอย่างไม่สม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้น พึงกำหนดเหงื่อนั้นโดยสัณฐานตามอำนาจแห่งช่องขุมขนและผมเหล่านั้น บูรพาจารย์กล่าวไว้ว่า "อันโยคาวจรผู้กำหนดเหงื่อ พึงมนสิการถึงเหงื่อโดยอาการที่เต็มตั้งอยู่ในช่องขุมขนและผมเท่านั้น"

ตตฺถ ยถา ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตี’’ติ; เอวเมว น เสโท ชานาติ ‘‘อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ เกสโลมกูปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสโท เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในเหงื่อนั้น อุปมาฉันใด น้ำที่ไหลออกจากช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว ย่อมไม่รู้ว่า "เราไหลออกจากช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว" แม้ช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว ก็ย่อมไม่รู้ว่า "น้ำไหลออกจากเรา" ฉันนั้นนั่นเทียว เหงื่อย่อมไม่รู้ว่า "เราไหลออกจากช่องขุมขนและผม" แม้ช่องขุมขนและผมก็ย่อมไม่รู้ว่า "เหงื่อไหลออกจากเรา" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า เหงื่อมีส่วนแห่งเหงื่อเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งเหงื่อนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเหงื่อโดยทางวรรณะเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร จมฺมมํสนฺตเร เมโท วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ตถา หิ สุขิโน ถูลสรีรสฺส จมฺมมํสนฺตเร ผริตฺวา ฐิโต หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน, กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสอูรุมํสปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตปิฏฺฐิมํสอุทรปฏลมํสานิ นิสฺสาย สํเวลฺลิตฺวา ฐปิตหลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกขณฺฑสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสรีรสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆามํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, โย สิเนหสงฺขาโตปิ หุตฺวา ปรมเชคุจฺฉตฺตา น มตฺถกเตลตฺถํ น คณฺฑูสเตลตฺถํ น ทีปชาลนตฺถํ สงฺคยฺหติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดมันข้นในระหว่างหนังและเนื้อในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนขมิ้นที่หัก โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง จริงอย่างนั้น สำหรับคนมีสุข มีร่างกายอ้วน มันข้นจะตั้งอยู่แผ่ซ่านไปในระหว่างหนังและเนื้อ มีสัณฐานเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่ย้อมด้วยขมิ้น สำหรับคนมีร่างกายผอม มันข้นจะอาศัยเนื้อน่อง เนื้อขา เนื้อหลังที่อาศัยกระดูกสันหลัง และเนื้อพื้นท้อง หดตัวอยู่ มีสัณฐานเหมือนชิ้นผ้าเปลือกไม้ที่ย้อมด้วยขมิ้นแล้ววางไว้ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง สำหรับคนอ้วน มันข้นจะแผ่ไปทั่วร่างกาย สำหรับคนผอม จะตั้งอาศัยเนื้อน่องเป็นต้น มันข้นใด แม้จะถูกนับว่าเป็นของมัน แต่เพราะเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่ง จึงไม่ถูกนำไปเพื่อเป็นน้ำมันทาศีรษะ ไม่ถูกนำไปเพื่อเป็นน้ำมันทาฝี และไม่ถูกนำไปเพื่อจุดประทีป

ตตฺถ ยถา มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา น ชานาติ ‘‘อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ มํสปุญฺโช ชานาติ ‘‘หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น เมโท ชานาติ ‘‘อหํ สกลสรีรํ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ, นปิ สกลสรีรํ ชานาติ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ‘‘เมโท มํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เมโท เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, สมนฺตโต เมทภาเคน [Pg.52] ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เมทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า ผ้าเปลือกไม้เก่าที่ย้อมด้วยขมิ้นซึ่งอาศัยก้อนเนื้อตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยก้อนเนื้อตั้งอยู่” แม้ก้อนเนื้อก็ย่อมไม่รู้ว่า “ผ้าเปลือกไม้เก่าที่ย้อมด้วยขมิ้นอาศัยเราตั้งอยู่” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มันเปลวย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยร่างกายทั้งหมด หรือเนื้อที่แข้งเป็นต้นตั้งอยู่” แม้ร่างกายทั้งหมด หรือเนื้อที่แข้งเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า “มันเปลวอาศัยเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า มันเปลวข้างล่างมีเนื้อ ข้างบนมีหนัง โดยรอบมีส่วนของมันเปลวกำหนดไว้ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของมันเปลวนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดมันเปลวโดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร อสฺสุ วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา โสมนสฺสชาตา สตฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วิสมาหารํ วา หรนฺติ, ยทา จ เตสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ, ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสมาหาราทีหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อสฺสุ อกฺขิกูปเกสุ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ ปคฺฆรติ จ. ‘‘อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ตํ มนสิกาตพฺพ’’นฺติ ปุพฺพาจริยา วณฺณยนฺติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดน้ำตาในร่างกายว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำมันงาที่ใส โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง และน้ำตานี้ไม่ได้ขังอยู่ในเบ้าตาทั้งสองตลอดกาลเหมือนดีในฝักดี แต่ว่า เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดโสมนัสย่อมหัวเราะเสียงดัง ผู้เกิดโทมนัสย่อมร้องไห้คร่ำครวญ หรือบริโภคอาหารที่ไม่เหมาะสมเช่นนั้น และเมื่อใด ดวงตาของสัตว์เหล่านั้นถูกควัน ละออง หรือธุลีเป็นต้นกระทบ เมื่อนั้น น้ำตาเกิดขึ้นเพราะโสมนัส โทมนัส และอาหารที่ไม่เหมาะสมเป็นต้นเหล่านี้ แล้วเต็มอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง และย่อมไหลออก บูรพาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “อันโยคาวจรผู้กำหนดน้ำตา พึงมนสิการน้ำตานั้นโดยอาการที่เต็มอยู่ในเบ้าตาเท่านั้น”

ตตฺถ ยถา มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อสฺสุ ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺขิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุ อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อสฺสุํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า น้ำที่ขังอยู่ในรอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้ว ย่อมไม่รู้ว่า “เราขังอยู่ในรอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้ว” แม้รอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้วก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำขังอยู่ในพวกเรา” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำตาย่อมไม่รู้ว่า “เราขังอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง” แม้เบ้าตาทั้งสองก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำตาขังอยู่ในพวกเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า น้ำตากำหนดไว้โดยส่วนแห่งน้ำตา นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำตานั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดน้ำตาโดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร วิลีนสิเนหสงฺขาตา วสา วณฺณโต อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตาติ. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนา เอว หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา โหนฺติ, ตทา ตตฺถ วิลีนาว หุตฺวา ปสนฺนสลิลาสุ อุทกโสณฺฑิกาสุ นีหาโร วิย สรติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดมันข้นในร่างกาย อันนับว่าเป็นมันเหลวว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำมันที่หยดลงในน้ำข้าว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ที่ฝ่ามือ หลังมือ ฝ่าเท้า หลังเท้า ปีกจมูก หน้าผาก และบ่า และมันข้นนี้ไม่ได้ละลายตั้งอยู่ ณ ที่ตั้งเหล่านี้ตลอดกาล แต่ว่า เมื่อใด เพราะความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ ความแปรปรวนของอุตุ และความแปรปรวนของธาตุ ส่วนเหล่านั้นเกิดความร้อนขึ้น เมื่อนั้น มันข้นนั้นละลายแล้วในที่นั้น ย่อมซึมซาบไปเหมือนไอน้ำในบ่อน้ำใส

ตตฺถ [Pg.53] ยถา อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต นีหาโร น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ, นปิ อุทกโสณฺฑิโย ชานนฺติ ‘‘นีหาโร อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ; เอวเมว น วสา ชานาติ ‘‘อหํ หตฺถตลาทีนิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ หตฺถตลาทีนิ ชานนฺติ ‘‘วสา อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วสา วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า ไอน้ำที่ปกคลุมบ่อน้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราปกคลุมบ่อน้ำตั้งอยู่” แม้บ่อน้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า “ไอน้ำปกคลุมพวกเราตั้งอยู่” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มันข้นย่อมไม่รู้ว่า “เราปกคลุมฝ่ามือเป็นต้นตั้งอยู่” แม้ฝ่ามือเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า “มันข้นปกคลุมพวกเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า มันข้นกำหนดไว้โดยส่วนแห่งมันข้น นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของมันข้นนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดมันข้นโดยสีเป็นต้น

ตโต ปรํ สรีเร มุขสฺสพฺภนฺตเร เขโฬ วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโนติ, สมุทฺทเผณสณฺฐาโนติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย ฐิโตติ. น เจโส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา สตฺตา ตถารูปํ อาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ. ยทา จ เตสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิเทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส เขโฬ ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทิปุลิเน ขตกูปสลิลมิว ปริกฺขยมคจฺฉนฺโตว สทา เตมนสมตฺโถ โหติ.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดน้ำลายภายในปากในร่างกายว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนฟองน้ำ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนฟองคลื่นในทะเล โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองข้างแล้วตั้งอยู่ที่ลิ้น และน้ำลายนี้ไม่ได้ขังอยู่ที่ลิ้นนี้ตลอดกาล แต่ว่า เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายเห็นหรือระลึกถึงอาหารเช่นนั้น หรืออมของร้อน ขม เผ็ด เค็ม หรือเปรี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่งไว้ในปาก และเมื่อใด หัวใจของสัตว์เหล่านั้นเกิดอาการคลื่นไส้ หรือเกิดความรังเกียจในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เมื่อนั้น น้ำลายก็เกิดขึ้น ไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองข้างแล้วตั้งอยู่ที่ลิ้น และน้ำลายนี้ที่ปลายลิ้นจะใส ที่โคนลิ้นจะข้น และสามารถทำให้ของเคี้ยวใดๆ เช่น ขนมเบื้อง หรือข้าวสาร หรือของเคี้ยวอื่นๆ ที่ใส่ไว้ในปาก ให้เปียกชุ่มได้เสมอ ไม่หมดสิ้นไป เหมือนน้ำในบ่อที่ขุดไว้ที่หาดทรายแม่น้ำ

ตตฺถ ยถา นทิปุลิเน ขตกูปตเล สณฺฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ กูปตเล สณฺฐิต’’นฺติ, นปิ กูปตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เขโฬ ชานาติ ‘‘อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล สณฺฐิโต’’ติ, นปิ ชิวฺหาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ สณฺฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เขโฬ เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เขฬํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำที่ตั้งอยู่ในพื้นบ่อที่ขุดไว้ ณ หาดทรายแม่น้ำ ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ที่พื้นบ่อ’ แม้พื้นบ่อก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำตั้งอยู่ที่เรา’ ฉันใด; น้ำลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองแล้วตั้งอยู่ที่พื้นลิ้น’ แม้พื้นลิ้นก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำลายไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองแล้วตั้งอยู่ที่เรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำลายกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำลาย นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำลายนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำลายโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต [Pg.54] ปรํ สรีเร สิงฺฆาณิกา วณฺณโต เสตา ตรุณตาลมิญฺชวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา, เสเทตฺวา เสเทตฺวา นาสาปุเฏ นิรนฺตรํ ปกฺขิตฺตเวตฺตงฺกุรสณฺฐานาติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตาติ. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา ปทุมินิปตฺตํ กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถ เตน ฉิทฺเทน ทธิปิณฺฑํ คฬิตฺวา พหิ ปปเตยฺย; เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุกฺโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโตสีสโต ปูติเสมฺหภาวํ อาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ.

ลำดับนั้น น้ำมูกในร่างกาย พึงกำหนดว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนสีจาวตาลอ่อน โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายที่ใส่ไว้ในช่องจมูกตลอดเวลาโดยทำให้เปื่อยยุ่ย โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่เต็มช่องจมูก และน้ำมูกนี้มิได้สั่งสมตั้งอยู่ในที่นี้เสมอไป แต่ อุปมาเหมือนบุรุษห่อนมส้มไว้ในใบบัวแล้วพึงเจาะใบบัวข้างล่างด้วยหนาม ครั้งนั้น ก้อนนมส้มพึงไหลออกทางช่องนั้นแล้วตกไปภายนอก ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายร้องไห้ หรือมีความกำเริบแห่งธาตุเกิดขึ้นด้วยอำนาจอาหารและอุตุที่ไม่สบาย ในกาลนั้น เยื่อในสมองศีรษะซึ่งกลายเป็นเสมหะเน่าจากภายในศีรษะ ไหลซึมลงมาทางช่องเหนือเพดานปาก แล้วตั้งอยู่เต็มช่องจมูก

ตตฺถ ยถา สิปฺปิกาย ปกฺขิตฺตํ ปูติทธิ น ชานาติ ‘‘อหํ สิปฺปิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ สิปฺปิกา ชานาติ ‘‘มยิ ปูติกํ ทธิ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น สิงฺฆาณิกา ชานาติ ‘‘อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตา’’ติ, นปิ นาสาปุฏา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกา สิงฺฆาณิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ สิงฺฆาณิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนนมส้มเน่าที่ใส่ไว้ในฝาหอย ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในฝาหอย’ แม้ฝาหอยก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘นมส้มเน่าตั้งอยู่ในเรา’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูกย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในช่องจมูก’ แม้ช่องจมูกก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมูกตั้งอยู่ในเรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำมูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำมูก นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำมูกนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำมูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ลสิกาติ สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตาติ. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉริกาสทฺทํ กโรนฺโต วิย วิจรติ, เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ ยสฺส ปน เจสา พหุกา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ.

ลำดับนั้น น้ำไขข้อในภายในร่างกาย คือซากศพที่เหนียวในภายในข้อต่อของร่างกาย พึงกำหนดว่า น้ำไขข้อนั้นโดยสี มีสีเหมือนยางของต้นกรรณิการ์ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในข้อต่อ ๑๘๐ แห่ง ยังกิจคือการหล่อลื่นข้อกระดูกให้สำเร็จ ก็บุคคลใดมีน้ำไขข้อนี้้น้อย เมื่อบุคคลนั้นลุกขึ้น นั่ง ก้าวไป ถอยกลับ คู้เข้า เหยียดออก กระดูกทั้งหลายย่อมลั่นดังกรอบแกรบ เที่ยวไปประหนึ่งทำเสียงดีดนิ้ว เมื่อไปสิ้นหนทางแม้เพียงโยชน์หนึ่งหรือสองโยชน์ วาโยธาตุย่อมกำเริบ อวัยวะทั้งหลายย่อมปวด ส่วนบุคคลใดมีน้ำไขข้อนี้มาก กระดูกของบุคคลนั้นย่อมไม่ลั่นดังกรอบแกรบในเวลายืนนั่งเป็นต้น เมื่อไปสิ้นหนทางไกล วาโยธาตุก็ไม่กำเริบ อวัยวะทั้งหลายก็ไม่ปวด

ตตฺถ [Pg.55] ยถา อพฺภญฺชนเตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺโข ชานาติ ‘‘มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น ลสิกา ชานาติ ‘‘อหํ อสีติสตสนฺธิโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ อสีติสตสนฺธิโย ชานนฺติ ‘‘ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกา ลสิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ลสิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำมันหยอดเพลา ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราหล่อลื่นเพลาแล้วตั้งอยู่’ แม้เพลาก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมันหล่อลื่นเราแล้วตั้งอยู่’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำไขข้อย่อมไม่รู้ว่า ‘เราหล่อลื่นข้อต่อ ๑๘๐ แห่งแล้วตั้งอยู่’ แม้ข้อต่อ ๑๘๐ แห่งก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำไขข้อหล่อลื่นเราแล้วตั้งอยู่’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำไขข้อกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำไขข้อ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำไขข้อนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำไขข้อโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร มุตฺตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อุทกํ ปูเรตฺวา อโธมุขฐปิตอุทกกุมฺภอนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺสพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. วตฺถิ นาม วตฺถิปุโฏ วุจฺจติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ; เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ นิกฺขมนมคฺโค เอว ตุ ปากโฏ โหติ, ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ‘‘ปสฺสาวํ กโรมา’’ติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต จนฺทนิการโส น ชานาติ ‘‘อหํ อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต’’ติ, นปิ เปฬาฆโฏ ชานาติ ‘‘มยิ จนฺทนิการโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว มุตฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิต’’นฺติ, นปิ วตฺถิ ชานาติ ‘‘มยิ มุตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มุตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. เอวมยํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ลำดับนั้น น้ำมูตรในภายในร่างกาย พึงกำหนดว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำด่างถั่ว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนน้ำที่ขังอยู่ในหม้อน้ำที่คว่ำปากลงซึ่งเต็มด้วยน้ำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องต่ำ โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในกระเพาะปัสสาวะ ที่ชื่อว่า วัตถิ ได้แก่ กระเพาะปัสสาวะ ซึ่งอุปมาเหมือนน้ำจากรางโสโครกย่อมเข้าไปในหม้อกรองน้ำที่ไม่มีปากซึ่งวางไว้ในรางโสโครก แต่ทางเข้าของมันหาปรากฏไม่ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูตรย่อมซึมเข้าจากร่างกาย แต่ทางเข้าของมันหาปรากฏไม่ ส่วนทางออกเท่านั้นย่อมปรากฏ และเมื่อกระเพาะปัสสาวะนั้นเต็มด้วยน้ำมูตรแล้ว ความพยายามของสัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราจะถ่ายปัสสาวะ’ บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำจากรางโสโครกที่ตั้งอยู่ในหม้อกรองน้ำไม่มีปากซึ่งวางไว้ในรางโสโครก ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในหม้อกรองน้ำไม่มีปาก’ แม้หม้อกรองน้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำจากรางโสโครกตั้งอยู่ในเรา’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูตรย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในกระเพาะปัสสาวะ’ แม้กระเพาะปัสสาวะก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมูตรตั้งอยู่ในเรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า (น้ำมูตร) กำหนดแล้วโดยภายในกระเพาะปัสสาวะและโดยส่วนแห่งน้ำมูตร นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำมูตรนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำมูตรโดยสีเป็นต้นอย่างนี้ พระโยคาวจรนี้ ย่อมกำหนดอาการ ๓๒ นี้ โดยสีเป็นต้นอย่างนี้

ตสฺเสวํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิวเสน ววตฺถเปนฺตสฺส ตํ ตํ ภาวนานุโยคํ อาคมฺม เกสาทโย ปคุณา โหนฺติ, โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ. ตโต ปภุติ เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ ปุปฺผานํ เอกสุตฺตคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ; เอวเมว ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย [Pg.56] เกสา’’ติ อิมํ กายํ สติยา โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา อปุพฺพาปริยมิว ปากฏา โหนฺติ. เกเสสุ อาวชฺชิเตสุ อสณฺฐหมานาว สติ ยาว มุตฺตํ, ตาว ปวตฺตติ. ตโต ปภุติ ตสฺส อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย จ สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปฺปมานมิว อุปฏฺฐาตีติ.

เมื่อโยคีบุคคลนั้นกำหนดอาการ ๓๒ นี้ โดยนัยมีสีเป็นต้น อย่างนี้ ผมเป็นต้นย่อมคล่องแคล่ว เพราะอาศัยการประกอบภาวนานั้นๆ ย่อมปรากฏโดยความเป็นส่วนๆ จำเดิมแต่นั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ เมื่อมองดูพวงดอกไม้ ๓๒ สีที่ร้อยไว้ในด้ายเส้นเดียวกัน ดอกไม้ทั้งปวงย่อมปรากฏประหนึ่งว่าไม่ก่อนไม่หลังกัน ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อโยคีบุคคลมองดูกายนี้ด้วยสติว่า 'ในกายนี้มีผมอยู่' ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมปรากฏประหนึ่งว่าไม่ก่อนไม่หลังกัน เมื่อใส่ใจถึงผม สติก็ไม่ตั้งอยู่ (ที่ผมนั่นเทียว) ย่อมเป็นไปตราบเท่าถึงมูตร จำเดิมแต่นั้น มนุษย์และสัตว์เดียรัจฉานเป็นต้นที่เที่ยวไปมา ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น โดยละอาการว่าเป็นสัตว์เสีย ปรากฏเป็นเพียงกองแห่งส่วนต่างๆ เท่านั้น และเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นที่สัตว์เหล่านั้นบริโภคเข้าไป ก็ปรากฏประหนึ่งว่าถูกใส่เข้าไปในกองแห่งส่วนต่างๆ นั้น

เอตฺถาห ‘‘อถาเนน ตโต ปรํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? วุจฺจเต – ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตพฺพํ. กถํ ปนายํ ตํ นิมิตฺตํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ? อยญฺหิ ตํ เกสาทีนํ โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐานนิมิตฺตํ อาเสวติ, สติยา อลฺลิยติ ภชติ อุปคจฺฉติ, สติคพฺภํ คณฺหาเปติ. ตตฺถ ลทฺธํ วา สตึ วฑฺเฒนฺโต ตํ ภาเวตีติ วุจฺจติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ สติสมฺปยุตฺตํ วิตกฺกวิจารพฺภาหตํ กโรติ. สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ ยถา สุฏฺฐุ ววตฺถิตํ โหติ, น ปุน อนฺตรธานํ คจฺฉติ, ตถา ตํ สติยา ววตฺถเปติ, อุปธาเรติ อุปนิพนฺธติ.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวถามว่า 'ก็หลังจากนั้น อันโยคีบุคคลนี้ควรทำอะไรต่อไป?' ตอบว่า นิมิตนั้นนั่นแหละ อันโยคีบุคคลพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก พึงกำหนดให้ดี ก็โยคีบุคคลนี้ ย่อมเสพ ย่อมเจริญ ย่อมกระทำให้มาก ย่อมกำหนดนิมิตนั้นให้ดี ได้อย่างไร? คือว่า โยคีบุคคลนี้ ย่อมเสพนิมิตคือการปรากฏโดยความเป็นส่วนๆ แห่งอาการมีผมเป็นต้นนั้น คือย่อมแนบสนิท เข้าไปหา เข้าไปใกล้ด้วยสติ ย่อมให้ถือเอาห้องคือสติ เมื่อเพิ่มพูนสติที่ได้แล้วในอารมณ์นั้น จึงเรียกว่า ย่อมเจริญนิมิตนั้น คำว่า ย่อมกระทำให้มาก คือ ย่อมกระทำวิตกวิจารที่สัมปยุตด้วยสติ ซึ่งนำเข้าไปสู่อารมณ์นั้นเนืองๆ คำว่า ย่อมกำหนดให้ดี คือ ย่อมกำหนดนิมิตนั้นด้วยสติ โดยประการที่นิมิตนั้นจะตั้งมั่นอยู่ได้เป็นอย่างดี ไม่กลับหายไปอีก คือย่อมทรงไว้ ย่อมผูกไว้มั่น

อถ วา ยํ ปุพฺเพ อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปหานโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, ลกฺขณโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโต อาเสวติ, นาติสีฆโต นาติสณิกโต จ มนสิกโรนฺโต ภาเวติ, วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรนฺโต พหุลี กโรติ, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนาทิโต มนสิกโรนฺโต สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ เวทิตพฺโพ.

อีกนัยหนึ่ง ความฉลาดในการมนสิการ ๑๐ อย่าง ที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว คือ โดยลำดับ, ไม่เร็วนัก, ไม่ช้านัก, โดยการละความฟุ้งซ่าน, โดยการก้าวล่วงบัญญัติ, โดยการปล่อยวางตามลำดับ, โดยลักษณะ, และโดยนัยแห่งพระสูตร ๓ อย่าง ในความฉลาด ๑๐ อย่างนั้น เมื่อมนสิการโดยลำดับ ชื่อว่า ย่อมเสพ เมื่อมนสิการไม่เร็วนักและไม่ช้านัก ชื่อว่า ย่อมเจริญ เมื่อมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า ย่อมกระทำให้มาก พึงทราบว่า เมื่อมนสิการโดยนัยมีการก้าวล่วงบัญญัติเป็นต้น ชื่อว่า ย่อมกำหนดให้ดี

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ? วุจฺจเต – อยญฺหิ เกเส มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ โลเม มนสิ กโรติ, น นเข. ตถา โลเม มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ นเข มนสิ กโรติ, น ทนฺเต. เอส นโย สพฺพตฺถ. กสฺมา? อุปฺปฏิปาฏิยา หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ อุปฺปฏิปาฏิยา อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ตโต นิสฺเสณิโต [Pg.57] ปปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ; เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมนโต กิลนฺตจิตฺโต ทฺวตฺตึสาการภาวนาโต ปปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทตีติ.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวถามว่า 'ก็โยคีบุคคลนี้ ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยนัยมีตามลำดับเป็นต้นได้อย่างไร?' ตอบว่า คือว่า โยคีบุคคลนี้ ครั้นมนสิการถึงผมแล้ว ลำดับนั้นย่อมมนสิการถึงขน ไม่ใช่มนสิการถึงเล็บ ฉันใด ครั้นมนสิการถึงขนแล้ว ลำดับนั้นย่อมมนสิการถึงเล็บ ไม่ใช่มนสิการถึงฟัน นัยนี้พึงทราบในทุกกรณี เพราะเหตุไร? เพราะว่า ผู้ที่มนสิการโดยไม่เป็นไปตามลำดับ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไม่ฉลาด เมื่อขึ้นบันได ๓๒ ขั้นโดยไม่เป็นไปตามลำดับ ย่อมมีกายเหน็ดเหนื่อยแล้วตกลงมาจากบันไดนั้น ย่อมทำการขึ้นให้สำเร็จไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะไม่บรรลุถึงรสชาติที่พึงบรรลุด้วยความสำเร็จแห่งภาวนา จึงมีจิตเหนื่อยล้า ย่อมตกไปจากภาวนาในอาการ ๓๒ ย่อมทำภาวนาให้สำเร็จไม่ได้

อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโตปิ จ เกสา โลมาติ นาติสีฆโตปิ มนสิ กโรติ. อติสีฆโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อทฺธานํ คจฺฉนฺโต ปุริโส สมวิสมรุกฺขถลนินฺนทฺเวธาปถาทีนิ มคฺคนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น มคฺคกุสโล โหติ, อทฺธานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ; เอวเมว วณฺณสณฺฐานาทีนิ ทฺวตฺตึสาการนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น ทฺวตฺตึสากาเร กุสโล โหติ, กมฺมฏฺฐานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ.

และโยคีบุคคลแม้ผู้มนสิการโดยลำดับว่า ผม ขน ดังนี้ ก็ย่อมมนสิการโดยไม่เร็วนักด้วย จริงอยู่ ผู้ที่มนสิการเร็วนัก เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล ย่อมไม่สามารถกำหนดหมายนิมิตแห่งหนทาง มีพื้นที่เรียบและไม่เรียบ ต้นไม้ ที่ดอน ที่ลุ่ม และทางสองแพร่งเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ฉลาดในหนทาง และย่อมนำการเดินทางไกลไปสู่ความสิ้นสุด (โดยไม่ถึงที่หมาย) ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่สามารถกำหนดหมายนิมิตแห่งอาการ ๓๒ มีสีและสัณฐานเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ฉลาดในอาการ ๓๒ และย่อมนำกรรมฐานไปสู่ความเสื่อมสิ้น

ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ มนสิ กโรติ. อติสณิกโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมาโน อิจฺฉิตปฺปเทสํ อปาปุณนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว สีหพฺยคฺฆาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ; เอวเมว ทฺวตฺตึสาการภาวนาสมฺปทํ อปาปุณนฺโต ภาวนาวิจฺเฉเทน อนฺตราเยว กามวิตกฺกาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ.

และฉันใดที่มนสิการโดยไม่เร็วนัก ฉันนั้นก็ย่อมมนสิการโดยไม่ช้านักด้วย จริงอยู่ ผู้ที่มนสิการช้านัก เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล เมื่อมัวชักช้าอยู่ในระหว่างทางตามต้นไม้ ภูเขา และสระน้ำเป็นต้น ย่อมไม่ถึงสถานที่ที่ปรารถนา และย่อมถึงความพินาศฉิบหายจากสิงโตและเสือเป็นต้นในระหว่างทางนั่นเอง ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อไม่บรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนาในอาการ ๓๒ เพราะภาวนาขาดตอน ย่อมถึงความพินาศฉิบหายจากกามวิตกเป็นต้นในระหว่างนั่นเอง

นาติสณิกโต มนสิกโรนฺโตปิ จ วิกฺเขปปฺปหานโตปิ มนสิ กโรติ. วิกฺเขปปฺปหานโต นาม ยถา อญฺเญสุ นวกมฺมาทีสุ จิตฺตํ น วิกฺขิปติ, ตถา มนสิ กโรติ. พหิทฺธา วิกฺเขปมานจิตฺโต หิ เกสาทีสฺเวว อสมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ อปาปุณิตฺวา อนฺตราว อนยพฺยสนํ อาปชฺชติ ตกฺกสิลาคมเน โพธิสตฺตสฺส สหายกา วิย. อวิกฺขิปมานจิตฺโต ปน เกสาทีสฺเวว สมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ ปาปุณาติ โพธิสตฺโต วิย ตกฺกสิลรชฺชสมฺปทนฺติ. ตสฺเสวํ วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรโต อธิการจริยาธิมุตฺตีนํ วเสน เต ธมฺมา อสุภโต วา วณฺณโต วา สุญฺญโต วา อุปฏฺฐหนฺติ.

และโยคีบุคคลแม้ผู้มนสิการโดยไม่ช้านัก ก็ย่อมมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่านด้วย คำว่า โดยการละความฟุ้งซ่าน คือ มนสิการโดยประการที่จิตจะไม่ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์อื่น มีนวกรรมเป็นต้น จริงอยู่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปภายนอก มีจิตและความตรึกไม่ตั้งมั่นในอาการมีผมเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไม่บรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนา แล้วประสบความพินาศฉิบหายในระหว่าง เปรียบเหมือนสหายของพระโพธิสัตว์ในการเดินทางไปเมืองตักกสิลา ส่วนผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตและความตรึกตั้งมั่นในอาการมีผมเป็นต้นเท่านั้น ย่อมบรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนา เปรียบเหมือนพระโพธิสัตว์ผู้บรรลุถึงราชสมบัติในเมืองตักกสิลา เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่านอย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยความเป็นของไม่งามบ้าง โดยสีบ้าง หรือโดยความเป็นของว่างเปล่าบ้าง แล้วแต่อัธยาศัย จริยา และความน้อมใจของผู้นั้น

อถ ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต เต ธมฺเม มนสิ กโรติ. ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ เกสา โลมาติ เอวมาทิโวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา ยถูปฏฺฐิตานํ อสุภาทีนํเยว วเสน มนสิ กโรติ. กถํ[Pg.58]? ยถา อรญฺญนิวาสูปคตา มนุสฺสา อปริจิตภูมิภาคตฺตา อุทกฏฺฐานสญฺชานนตฺถํ สาขาภงฺคาทินิมิตฺตํ กตฺวา ตทนุสาเรน คนฺตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, ยทา ปน ปริจิตภูมิภาคา โหนฺติ, อถ ตํ นิมิตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมนสิกตฺวาว อุทกฏฺฐานํ อุปสงฺกมิตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, เอวเมวายํ เกสา โลมาติอาทินา ตํตํโวหารสฺส วเสน ปฐมํ เต ธมฺเม มนสากาสิ, เตสุ ธมฺเมสุ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐหนฺเตสุ ตํ โวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา อสุภาทิโตว มนสิ กโรติ.

ลำดับนั้น โยคีบุคคลย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นโดยการก้าวล่วงบัญญัติ. คำว่า โดยการก้าวล่วงบัญญัติ คือ ก้าวล่วง ละทิ้งโวหารมีอาทิว่า ผม ขน เป็นต้น แล้วมนสิการโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้น ตามที่ปรากฏขึ้นนั่นเทียว. อย่างไร? เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในป่า เพราะความเป็นผู้ไม่คุ้นเคยกับภูมิภาค เพื่อจะรู้ที่ตักน้ำ จึงทำนิมิตมีอาทิการหักกิ่งไม้ไว้ แล้วไปตามนิมิตนั้น ย่อมใช้น้ำ, แต่ในกาลใด เป็นผู้คุ้นเคยกับภูมิภาคแล้ว, ลำดับนั้น ก็ละนิมิตนั้นเสีย ไม่ต้องมนสิการเลย เข้าไปสู่ที่ตักน้ำแล้วย่อมใช้น้ำ ฉันใด, โยคีบุคคลนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในเบื้องต้น ได้มนสิการธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งโวหารนั้นๆ มีอาทิว่า ผม ขน, เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น ก็ก้าวล่วง ละทิ้งโวหารนั้นเสีย แล้วมนสิการโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้นเท่านั้น.

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนสฺส เอเต ธมฺมา อสุภาทิโต อุปฏฺฐหนฺติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา, กถญฺจายเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา’’ติ? เกสา ตาวสฺส วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปญฺจธา เอว อยเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ. เสยฺยถิทํ – เกสา นาเมเต วณฺณโต อสุภา ปรมปฺปฏิกูลเชคุจฺฉา. ตถา หิ มนุสฺสา ทิวา ปานโภชเน ปติตํ เกสวณฺณํ วากํ วา สุตฺตํ วา ทิสฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. สณฺฐานโตปิ อสุภา. ตถา หิ รตฺตึ ปานโภชเน ปติตํ เกสสณฺฐานํ วากํ วา สุตฺตํ วา ผุสิตฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. คนฺธโตปิ อสุภา. ตถา หิ เตลมกฺขนปุปฺผธูมาทิสงฺขาเรหิ วิรหิตานํ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ, อคฺคีสุ ปกฺขิตฺตสฺส เกสสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา สตฺตา นาสิกํ ปิเธนฺติ, มุขมฺปิ วิกุชฺเชนฺติ. อาสยโตปิ อสุภา. ตถา หิ นานาวิเธน มนุสฺสาสุจินิสฺสนฺเทน สงฺการฏฺฐาเน ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ วิย ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตนิสฺสนฺเทน เต อาจิตา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมิตาติ. โอกาสโตปิ อสุภา. ตถา หิ สงฺการฏฺฐาเน วิย ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ ปรมเชคุจฺเฉ โลมาทิเอกตึสกุณปราสิมตฺถเก มนุสฺสานํ สีสปลิเวฐเก อลฺลจมฺเม ชาตาติ. เอส นโย โลมาทีสุ. เอวํ ตาว อยเมเต ธมฺเม อสุภโต อุปฏฺฐหนฺเต อสุภโต มนสิ กโรติ.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า “ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้นอย่างไร โดยวรรณะอย่างไร หรือโดยความเป็นของว่างอย่างไร และโยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นของไม่งามอย่างไร โดยวรรณะอย่างไร หรือโดยความเป็นของว่างอย่างไร” ดังนี้. ก่อนอื่น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของไม่งาม ๕ ประการ คือโดยวรรณะ สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย และโอกาส, โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นของไม่งาม ๕ ประการทีเดียว. คืออย่างไร? คือ ผมเหล่านี้นั้น โดยวรรณะเป็นของไม่งาม เป็นของน่ารังเกียจและน่าเกลียดยิ่งนัก. จริงอย่างนั้น มนุษย์ทั้งหลายในเวลากลางวัน เห็นเปลือกไม้หรือเส้นด้ายสีเหมือนผมตกลงในเครื่องดื่มและโภชนะ ด้วยสำคัญว่าเป็นผม ย่อมทิ้งหรือรังเกียจเครื่องดื่มและโภชนะแม้ที่น่าพอใจ. แม้โดยสัณฐานก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ในเวลากลางคืน สัมผัสถูกเปลือกไม้หรือเส้นด้ายมีสัณฐานเหมือนผมตกลงในเครื่องดื่มและโภชนะ ด้วยสำคัญว่าเป็นผม ย่อมทิ้งหรือรังเกียจเครื่องดื่มและโภชนะแม้ที่น่าพอใจ. แม้โดยกลิ่นก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น กลิ่นของผมที่ปราศจากการปรุงแต่งมีอาทิการชโลมน้ำมัน การทัดทรงดอกไม้ และการอบของหอม ย่อมเป็นของน่าเกลียดยิ่งนัก, สัตว์ทั้งหลายเมื่อได้กลิ่นผมที่ใส่ลงในไฟ ย่อมปิดจมูก และยังทำหน้าเบ้. แม้โดยที่อาศัยก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ผมเหล่านั้นอันของไม่สะอาดต่างๆ ที่ไหลออกจากกายมนุษย์ คือของที่ไหลออกจากดี เสมหะ หนอง และเลือด หล่อเลี้ยงไว้ จึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ เหมือนผักขมเป็นต้นในกองขยะ. แม้โดยโอกาส (ที่ตั้ง) ก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ผมเหล่านั้นเกิดบนแผ่นหนังสดที่พันรอบศีรษะของมนุษย์ ซึ่งอยู่บนสุดของหมู่ซากศพ ๓๑ อย่างมีขนเป็นต้น อันน่าเกลียดยิ่งนัก เหมือนผักขมเป็นต้นในกองขยะ. นัยนี้พึงทราบในอาการมีขนเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น โยคีบุคคลนี้เมื่อธรรมเหล่านี้ปรากฏโดยความเป็นของไม่งาม ย่อมมนสิการโดยความเป็นของไม่งาม.

ยทิ ปนสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา นีลกสิณวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมา ทนฺตา โอทาตกสิณวเสนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ[Pg.59]. ตํตํกสิณวเสเนว อยเมเต มนสิ กโรติ, เอวํ วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺเต วณฺณโต มนสิ กโรติ. ยทิ ปนสฺส สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา ฆนวินิพฺโภคววตฺถาเนน โอชฏฺฐมกสมูหวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมาทโย, ยถา อุปฏฺฐหนฺติ. อยเมเต ตเถว มนสิ กโรติ. เอวํ สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺเต สุญฺญโต มนสิ กโรติ.

ก็ถ้าธรรมเหล่านั้นปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยวรรณะ, ลำดับนั้น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นนีลกสิณ. ขนก็ฉันนั้น, ฟันทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นโอทาตกสิณ. นัยนี้พึงทราบในกรรมฐานทั้งปวง. โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นกสิณนั้นๆ นั่นเทียว, ด้วยประการฉะนี้ เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยวรรณะ ย่อมมนสิการโดยวรรณะ. ก็ถ้าธรรมเหล่านั้นปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของว่าง, ลำดับนั้น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นกลุ่ม (กลาป) มีโอชาเป็นที่ ๘ ด้วยการกำหนดแยกแยะความเป็นก้อนทึบ. ขนเป็นต้นก็ฉันนั้น, ปรากฏอย่างไร, โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นอย่างนั้นนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยความเป็นของว่าง ย่อมมนสิการโดยความเป็นของว่าง.

เอวํ มนสิกโรนฺโต อยเมเต ธมฺเม อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิ กโรติ. อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐิเต เกเส มุญฺจิตฺวา โลเม มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ชลูกา นงฺคุฏฺเฐน คหิตปฺปเทเส สาเปกฺขาว หุตฺวา ตุณฺเฑน อญฺญํ ปเทสํ คณฺหาติ, คหิเต จ ตสฺมึ อิตรํ มุญฺจติ, เอวเมว เกเสสุ สาเปกฺโขว หุตฺวา โลเม มนสิ กโรติ, โลเมสุ จ ปติฏฺฐิเต มนสิกาเร เกเส มุญฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ หิสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกโรโต อสุภาทีสุ อญฺญตรวเสน เต ธมฺมา อุปฏฺฐหนฺตา อนวเสสโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ.

เมื่อมนสิการอยู่อย่างนี้ โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยการปล่อยไปตามลำดับ. คำว่า โดยการปล่อยไปตามลำดับ คือ เมื่อจะมนสิการขน ก็ปล่อยผมที่ปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น, เปรียบเหมือนปลิง ยังมีความเยื่อใยในที่ที่เกาะไว้ด้วยหาง ย่อมจับที่อื่นด้วยปาก และเมื่อจับที่นั้นได้แล้ว จึงปล่อยที่อื่นเสีย ฉันใด, โยคีบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยังมีความเยื่อใยในผมอยู่ ย่อมมนสิการขน และเมื่อมนสิการในขนตั้งมั่นแล้ว จึงปล่อยผม. นัยนี้พึงทราบในโกฏฐาสทั้งปวง. จริงอยู่ เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการโดยการปล่อยไปตามลำดับอย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น ย่อมปรากฏโดยไม่มีส่วนเหลือ และย่อมมีการปรากฏที่ชัดเจนขึ้น.

อถ ยสฺส เต ธมฺมา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ, ตสฺส เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน พฺยาเธน ปริปาติยมาโน เอกรุกฺเขปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต, อถ เอกเมว ฆนตาลปณฺณปริเวฐิตํ ตาลสุจึ นิสฺสาย ติฏฺฐติ; เอวเมว จิตฺตมกฺกโฏ ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก อิมสฺมึ กาเย เตเนว โยคินา ปริปาติยมาโน เอกโกฏฺฐาสเกปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา อเนการมฺมณวิธาวเน อภิลาสาภาเวน นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต. อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ ปฐมํ ฌานํ อุปฺปาเทติ, ตตฺถ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนมารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

ลำดับนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลใดโดยความเป็นของไม่งาม และมีการปรากฏที่ชัดเจนขึ้น, สำหรับโยคีบุคคลนั้น เปรียบเหมือนลิงถูกนายพรานไล่ตามในป่าตาลที่มีต้นตาล ๓๒ ต้น ไม่หยุดนิ่งอยู่แม้บนต้นไม้ต้นหนึ่ง วิ่งหนีไป เมื่อเหนื่อยล้าแล้วกลับมา ลำดับนั้น ก็อาศัยยอดตาลที่ห่อหุ้มด้วยใบตาลหนาทึบเพียงยอดเดียวแล้วหยุดนิ่งอยู่ ฉันใด, จิตซึ่งเปรียบเหมือนลิงก็ฉันนั้น ถูกโยคีบุคคลนั้นไล่ตามในกายนี้ซึ่งมี ๓๒ โกฏฐาส ไม่หยุดนิ่งอยู่แม้ในโกฏฐาสหนึ่ง วิ่งพล่านไป เมื่อเหนื่อยล้าแล้วกลับมาเพราะไม่มีความยินดีในการวิ่งไปในอารมณ์ต่างๆ. ลำดับนั้น ธรรมใดในบรรดาผมเป็นต้นที่โยคีบุคคลนั้นคล่องแคล่วกว่า หรือเหมาะสมกับจริตกว่า หรือในธรรมใดที่ตนได้เคยทำบุญญาธิการไว้ในปางก่อน จิตย่อมตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นอุปจาระ โดยอาศัยธรรมนั้น. ลำดับนั้น โยคีบุคคลทำนิมิตนั้นนั่นแหละให้ถูกตรึกกระทบ ถูกวิตกกระทบอยู่บ่อยๆ ย่อมยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นตามลำดับ, ตั้งมั่นอยู่ในฌานนั้นแล้ว เริ่มเจริญวิปัสสนา ย่อมบรรลุถึงอริยภูมิ.

ยสฺส ปน เต ธมฺมา วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺสาปิ เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ…เป… อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร [Pg.60] วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ นีลกสิณวเสน ปีตกสิณวเสน วา ปญฺจปิ รูปาวจรชฺฌานานิ อุปฺปาเทติ, เตสญฺจ ยตฺถ กตฺถจิ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

ก็ส่วนบุคคลใด ธรรมเหล่านั้น (มีผมเป็นต้น) ย่อมปรากฏโดยทางวรรณะ แม้แก่บุคคลนั้น ก็มีอุปมาเหมือนลิง...ฯลฯ... ครั้งนั้น ธรรมใดในบรรดาผมเป็นต้น ที่คล่องแคล่วกว่าหรือที่สมควรแก่จริตของบุคคลนั้นมากกว่า หรือในธรรมใดที่ตนได้เคยกระทำอธิการไว้ในปางก่อน จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจอุปจารสมาธิอาศัยธรรมนั้น ครั้งนั้น บุคคลนั้นกระทำนิมิตนั้นนั่นเทียวให้เป็นอันถูกตรึกกระทบ ถูกวิตกกระทบอยู่บ่อยๆ แล้วย่อมยังรูปาวจรฌานแม้ทั้ง 5 ให้เกิดขึ้นตามลำดับ ด้วยอำนาจนีลกสิณหรือปีตกสิณ และตั้งอยู่ในฌานใดฌานหนึ่งในบรรดาฌานเหล่านั้นแล้ว ปรารภวิปัสสนา ย่อมบรรลุอริยภูมิ

ยสฺส ปน เต ธมฺมา สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, โส ลกฺขณโต มนสิ กโรติ, ลกฺขณโต มนสิกโรนฺโต ตตฺถ จตุธาตุววตฺถานวเสน อุปจารชฺฌานํ ปาปุณาติ. อถ มนสิกโรนฺโต เต ธมฺเม อนิจฺจทุกฺขานตฺตสุตฺตตฺตยวเสน มนสิ กโรติ. อยมสฺส วิปสฺสนานโย. โส อิมํ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ยถากฺกมญฺจ ปฏิปชฺชิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาตีติ.

ก็ส่วนบุคคลใด ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า บุคคลนั้นย่อมมนสิการโดยลักษณะ เมื่อมนสิการโดยลักษณะ ย่อมบรรลุอุปจารฌานในอาการ 32 นั้น ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดธาตุ 4 ครั้งนั้น เมื่อมนสิการอยู่ ย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งนัยพระสูตร 3 คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา นี้เป็นนัยแห่งวิปัสสนาของบุคคลนั้น บุคคลนั้นปรารภวิปัสสนานี้แล้ว ปฏิบัติตามลำดับ ย่อมบรรลุอริยภูมิ

เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ – ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ, ตํ พฺยากตํ โหติ. ยญฺจาปิ วุตฺตํ – ‘‘ภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา’’ติ, ตสฺสตฺโถ ปกาสิโต โหตีติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ก็บุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้ด้วยอำนาจแห่งลำดับเป็นต้นอย่างไร" ดังนี้ คำนั้นเป็นอันท่านอธิบายแล้ว และคำใดเล่าที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ก็พึงทราบคำอธิบายของบุคคลนั้นอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งภาวนา" ดังนี้ อรรถแห่งคำนั้นก็เป็นอันท่านประกาศแล้ว

ปกิณฺณกนโย

ปกิณณกนัย

อิทานิ อิมสฺมึเยว ทฺวตฺตึสากาเร วณฺณนาปริจยปาฏวตฺถํ อยํ ปกิณฺณกนโย เวทิตพฺโพ –

บัดนี้ ในอาการ ๓๒ นี้เท่านั้น พึงทราบปกิณณกนัยนี้ เพื่อความคล่องแคล่วคุ้นเคยในคำอธิบาย

‘‘นิมิตฺตโต ลกฺขณโต, ธาตุโต สุญฺญโตปิ จ;

ขนฺธาทิโต จ วิญฺเญยฺโย, ทฺวตฺตึสาการนิจฺฉโย’’ติ.

"พึงทราบการวินิจฉัยในอาการ ๓๒ โดยนิมิต โดยลักษณะ โดยธาตุ โดยความเป็นของว่าง และโดยขันธ์เป็นต้น" ดังนี้

ตตฺถ นิมิตฺตโตติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร อิมสฺมึ ทฺวตฺตึสากาเร สฏฺฐิสตํ นิมิตฺตานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ โกฏฺฐาสโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส วณฺณนิมิตฺตํ, สณฺฐานนิมิตฺตํ, ทิสานิมิตฺตํ, โอกาสนิมิตฺตํ, ปริจฺเฉทนิมิตฺตนฺติ ปญฺจ นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

ในบรรดาการวินิจฉัยเหล่านั้น บทว่า โดยนิมิต (นิมิตฺตโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ อันมีประการดังที่กล่าวแล้วอย่างนี้ มีนิมิต ๑๖๐ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยนิมิตเหล่านั้นกำหนดอาการ ๓๒ โดยความเป็นส่วนๆ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ แห่งผม มี วรรณนิมิต สัณฐานนิมิต ทิสานิมิต โอกาสนิมิต ปริจเฉทนิมิต ดังนี้ มีนิมิต ๕ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ลกฺขณโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ ลกฺขณานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ลกฺขณโต มนสิ กโรติ[Pg.61]. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส ถทฺธลกฺขณํ, อาพนฺธนลกฺขณํ, อุณฺหตฺตลกฺขณํ, สมุทีรณลกฺขณนฺติ จตฺตาริ ลกฺขณานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

บทว่า โดยลักษณะ (ลกฺขณโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีลักษณะ ๑๒๘ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยลักษณะเหล่านั้นมนสิการอาการ ๓๒ โดยลักษณะ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ แห่งผม มี ลักษณะแข็งกระด้าง ลักษณะเกาะกุม ลักษณะร้อน ลักษณะเคลื่อนไหว ดังนี้ มีลักษณะ ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ธาตุโตติ ทฺวตฺตึสากาเร ‘‘ฉธาตุโร, ภิกฺขเว, อยํ ปุริสปุคฺคโล’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓-๓๔๔) เอตฺถ วุตฺตาสุ ธาตูสุ อฏฺฐวีสติสตํ ธาตุโย โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ธาตุโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – ยา เกเส ถทฺธตา, สา ปถวีธาตุ; ยา อาพนฺธนตา, สา อาโปธาตุ; ยา ปริปาจนตา, สา เตโชธาตุ; ยา วิตฺถมฺภนตา, สา วาโยธาตูติ จตสฺโส ธาตุโย โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

บทว่า โดยธาตุ (ธาตุโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีธาตุ ๑๒๘ ประการ ในบรรดาธาตุที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลนี้มีธาตุ ๖" ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยธาตุเหล่านั้นกำหนดอาการ ๓๒ โดยธาตุ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ความแข็งกระด้างใดในผม ความแข็งกระด้างนั้นคือปฐวีธาตุ, ความเกาะกุมใด ความเกาะกุมนั้นคืออาโปธาตุ, ความย่อย (ให้สุก) ใด ความย่อยนั้นคือเตโชธาตุ, ความค้ำจุน (พยุง) ใด ความค้ำจุนนั้นคือวาโยธาตุ ดังนี้ มีธาตุ ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

สุญฺญโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ สุญฺญตา โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ สุญฺญโต วิปสฺสติ. เสยฺยถิทํ – เกเส ตาว ปถวีธาตุ อาโปธาตฺวาทีหิ สุญฺญา, ตถา อาโปธาตฺวาทโย ปถวีธาตฺวาทีหีติ จตสฺโส สุญฺญตา โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

บทว่า โดยความเป็นของว่าง (สุญฺญโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีความเป็นของว่าง ๑๒๘ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยความเป็นของว่างเหล่านั้นเห็นแจ้งอาการ ๓๒ โดยความเป็นของว่าง ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ในผมก่อน ปฐวีธาตุว่างจากอาโปธาตุเป็นต้น ฉันใด อาโปธาตุเป็นต้นก็ว่างจากปฐวีธาตุเป็นต้นฉันนั้น ดังนี้ มีความเป็นของว่าง ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ขนฺธาทิโตติ ทฺวตฺตึสากาเร เกสาทีสุ ขนฺธาทิวเสน สงฺคยฺหมาเนสุ ‘‘เกสา กติ ขนฺธา โหนฺติ, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอวมาทินา นเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เอวญฺจสฺส วิชานโต ติณกฏฺฐสมูโห วิย กาโย ขายติ. ยถาห –

บทว่า โดยขันธ์เป็นต้น (ขนฺธาทิโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ เมื่อผมเป็นต้นถูกสงเคราะห์ด้วยอำนาจแห่งขันธ์เป็นต้น พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยเป็นต้นว่า "ผมเป็นขันธ์เท่าไร เป็นอายตนะเท่าไร เป็นธาตุเท่าไร เป็นสัจจะเท่าไร เป็นสติปัฏฐานเท่าไร" และเมื่อบุคคลนั้นรู้อยู่อย่างนี้ กายย่อมปรากฏประดุจกองหญ้าและท่อนไม้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘นตฺถิ สตฺโต นโร โปโส, ปุคฺคโล นูปลพฺภติ;

สุญฺญภูโต อยํ กาโย, ติณกฏฺฐสมูปโม’’ติ.

"สัตว์ไม่มี คนไม่มี บุรุษไม่มี บุคคลย่อมหาไม่ได้ กายนี้เป็นของว่างเปล่า มีอุปมาดุจกองหญ้าและท่อนไม้" ดังนี้

อถสฺส ยา สา –

ครั้งนั้น ความยินดีใดนั้นของบุคคลนั้น

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. –

"ความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ ย่อมมีแก่ผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ มีภาวะคงที่ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ" ดังนี้

เอวํ อมานุสี รติ วุตฺตา, สา อทูรตรา โหติ. ตโต ยํ ตํ –

ความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ ความยินดีนั้นย่อมไม่ไกลนัก จากนั้น คำใดที่ว่า

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔) –

"เมื่อใดๆ ที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ (ปีติและปราโมทย์) นั้นเป็นอมตะของผู้รู้ทั้งหลาย" ดังนี้

เอวํ [Pg.62] วิปสฺสนามยํ ปีติปาโมชฺชามตํ วุตฺตํ. ตํ อนุภวนฺโต น จิเรเนว อริยชนเสวิตํ อชรามรํ นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรตีติ.

อมตะคือปีติและปราโมทย์อันสำเร็จด้วยวิปัสสนา ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ เมื่อเสวยอมตะนั้นอยู่ โดยไม่ช้านัก ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอมตนิพพาน อันอริยชนเสพแล้ว อันไม่แก่ไม่ตาย

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาอาการ ๓๒ จบแล้ว

๔. กุมารปญฺหวณฺณนา

๔. คำพรรณนากุมารปัญหา

อฏฺฐุปฺปตฺติ

อัฏฐุปปัตติ

อิทานิ เอกํ นาม กินฺติ เอวมาทีนํ กุมารปญฺหานํ อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนญฺจ วตฺวา วณฺณนํ กริสฺสาม –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาอรรถแห่งกุมารปัญหาทั้งหลาย มีปัญหาว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" เป็นต้น ได้มาถึงแล้ว ข้าพเจ้าจักกล่าวอัฏฐุปปัตติและประโยชน์แห่งการตั้งปัญหาเหล่านั้นไว้ในที่นี้ แล้วจึงกระทำคำพรรณนา

อฏฺฐุปฺปตฺติ ตาว เนสํ โสปาโก นาม ภควโต มหาสาวโก อโหสิ. เตนายสฺมตา ชาติยา สตฺตวสฺเสเนว อญฺญา อาราธิตา, ตสฺส ภควา ปญฺหพฺยากรเณน อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม อตฺตนา อธิปฺเปตตฺถานํ ปญฺหานํ พฺยากรณสมตฺถตํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ เอวมาทินา ปญฺเห ปุจฺฉิ. โส พฺยากาสิ. เตน จ พฺยากรเณน ภควโต จิตฺตํ อาราเธสิ. สาว ตสฺสายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสิ.

อัฏฐุปปัตติของปัญหาเหล่านั้นก่อน คือ ได้มีพระมหาสาวกของพระผู้มีพระภาคชื่อว่าโสปากะ พระเถระผู้มีอายุนั้นได้บรรลุพระอรหัตตผลเมื่อมีอายุ ๗ ปีโดยชาติ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะอนุญาตอุปสมบทแก่ท่านด้วยการพยากรณ์ปัญหา เมื่อทรงเห็นความสามารถในการพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายอันมีอรรถที่พระองค์ทรงประสงค์ จึงได้ตรัสถามปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" ท่านได้พยากรณ์แล้ว และด้วยการพยากรณ์นั้น ท่านได้ยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้ยินดีแล้ว การพยากรณ์ปัญหานั้นนั่นเทียว ได้เป็นอุปสมบทของพระเถระผู้มีอายุนั้น

อยํ เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติ.

นี้เป็นอัฏฐุปปัตติของปัญหาเหล่านั้น

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ประโยชน์แห่งการตั้งไว้

ยสฺมา ปน สรณคมเนหิ พุทฺธธมฺมสงฺฆานุสฺสติวเสน จิตฺตภาวนา, สิกฺขาปเทหิ สีลภาวนา, ทฺวตฺตึสากาเรน จ กายภาวนา ปกาสิตา, ตสฺมา อิทานิ นานปฺปการโต ปญฺญาภาวนามุขทสฺสนตฺถํ อิเม ปญฺหพฺยากรณา อิธ นิกฺขิตฺตา. ยสฺมา วา สีลปทฏฺฐาโน สมาธิ, สมาธิปทฏฺฐานา จ ปญฺญา; ยถาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ [Pg.63] ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒), ตสฺมา สิกฺขาปเทหิ สีลํ ทฺวตฺตึสากาเรน ตํโคจรํ สมาธิญฺจ ทสฺเสตฺวา สมาหิตจิตฺตสฺส นานาธมฺมปริกฺขาราย ปญฺญาย ปเภททสฺสนตฺถํ อิธ นิกฺขิตฺตาติปิ วิญฺญาตพฺพา.

ก็เพราะเหตุว่า จิตตภาวนาโดยนัยแห่งพุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ และสังฆานุสสติ อันพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วด้วยสรณคมน์ทั้งหลาย, สีลภาวนาทรงประกาศแล้วด้วยสิกขาบททั้งหลาย, และกายภาวนาทรงประกาศแล้วด้วยทวัตติงสาการ, เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้ พระสังคีติกาจารย์จึงได้ตั้งปัญหาพยากรณ์เหล่านี้ไว้ในขุททกปาฐะนี้ เพื่อแสดงมุขแห่งปัญญาภาวนาโดยประการต่างๆ อีกอย่างหนึ่ง เพราะสมาธิมีศีลเป็นปทัฏฐาน และปัญญามีสมาธิเป็นปทัฏฐาน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นแล้วในศีล พึงอบรมจิตและปัญญา' เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ปัญหาพยากรณ์เหล่านี้ พระสังคีติกาจารย์ตั้งไว้ในขุททกปาฐะนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งปัญญาอันมีธรรมต่างๆ เป็นบริวารของบุคคลผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว หลังจากที่ทรงแสดงศีลด้วยสิกขาบททั้งหลาย และทรงแสดงสมาธิอันมีทวัตติงสาการนั้นเป็นอารมณ์ด้วยทวัตติงสาการแล้ว

อิทํ เตสํ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

นี้เป็นประโยชน์แห่งการที่ตั้งปัญหาพยากรณ์เหล่านั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้

ปญฺหวณฺณนา

วรรณนาแห่งปัญหา

เอกํ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

วรรณนาแห่งปัญหาว่า อะไรชื่อว่าหนึ่ง

อิทานิ เตสํ อตฺถวณฺณนา โหติ – เอกํ นาม กินฺติ ภควา ยสฺมึ เอกธมฺมสฺมึ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ยสฺมึ จายมายสฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตมกาสิ, ตํ ธมฺมํ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เถโร ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาสติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๘) เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ เอวํ วิสฺสชฺชนยุตฺติสมฺภเว สาธกานิ. เอตฺถ เยนาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ ภควตา อิธ เอกนฺติ อธิปฺเปตํ, น ตุ สาสเน โลเก วา อญฺญํ เอกํ นาม นตฺถีติ ญาเปตุํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

บัดนี้ เป็นการพรรณนาเนื้อความแห่งปัญหาเหล่านั้น. ในปัญหาว่า 'อะไรชื่อว่าหนึ่ง' นั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงธรรมที่ว่า ในธรรมอย่างหนึ่งใด ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ และในธรรมอย่างหนึ่งใด ท่านผู้มีอายุนี้ (พระโสปากะ) เมื่อเบื่อหน่าย ได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้วโดยลำดับ แล้วจึงตรัสถามปัญหา. (ในคำวิสัชนาว่า) 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' พระเถระวิสัชนาด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน. พระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสติเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่' ในที่นี้ เป็นเครื่องยืนยันในการเกิดขึ้นแห่งความสมควรในการวิสัชนาอย่างนี้. ในปัญหานี้ พึงทราบว่า อาหารที่ทำให้สัตว์ทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร หรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารของสัตว์เหล่านั้น อันพระเถระผู้ถูกทูลถามว่า 'อะไรชื่อว่าหนึ่ง' ได้ชี้แจงแล้ว. จริงอยู่ ธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์เอาว่า 'หนึ่ง' ในที่นี้ แต่ไม่ได้ตรัสเพื่อจะทรงให้ทราบว่า ธรรมอื่นที่ชื่อว่าหนึ่งในศาสนาหรือในโลกไม่มี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณ’นฺติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ เมื่อคลายกำหนัดโดยชอบ เมื่อหลุดพ้นโดยชอบ ในธรรมอย่างหนึ่ง เป็นผู้เห็นที่สุดโดยชอบ รู้พร้อมยิ่งซึ่งความสงบแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า? (คือ) สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมอย่างหนึ่งนี้แล ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์. คำใดที่ได้กล่าวไว้ว่า 'ปัญหาหนึ่ง อุทเทสหนึ่ง พยากรณ์หนึ่ง' คำนั้น อาศัยคำนี้กล่าว'

อาหารฏฺฐิติกาติ เจตฺถ ยถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒) ปจฺจโย อาหาโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.64] ปจฺจยํ อาหารสทฺเทน คเหตฺวา ปจฺจยฏฺฐิติกา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุตฺตา. จตฺตาโร ปน อาหาเร สนฺธาย – ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจมาเน ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา อเวทนกา’’ติ วจนโต (วิภ. ๑๐๑๗) ‘‘สพฺเพ’’ติ วจนมยุตฺตํ ภเวยฺย.

ในคำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' นี้ ปัจจัยเรียกว่าอาหาร เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายเป็นอันมากในสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิด' ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้น ท่านถือเอาปัจจัยด้วยศัพท์ว่าอาหาร แล้วกล่าวว่า ผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยปัจจัย ชื่อว่า 'อาหารัฏฐิติกา'. แต่เมื่อหมายถึงอาหาร ๔ อย่าง แล้วกล่าวว่า 'อาหารัฏฐิติกา' คำว่า 'สัพเพ' (ทั้งปวง) ก็จะไม่สมควร เพราะมีพระบาลีว่า 'อสัญญสัตตเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ ไม่มีเวทนา'

ตตฺถ สิยา – เอวมฺปิ วุจฺจมาเน ‘‘กตเม ธมฺมา สปจฺจยา? ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๘๙) วจนโต ขนฺธานํเยว ปจฺจยฏฺฐิติกตฺตํ ยุตฺตํ, สตฺตานนฺตุ อยุตฺตเมเวตํ วจนํ ภเวยฺยาติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา? สตฺเตสุ ขนฺโธปจารสิทฺธิโต. สตฺเตสุ หิ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธ. กสฺมา? ขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพโต. กถํ? เคเห คาโมปจาโร วิย. เสยฺยถาปิ หิ เคหานิ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพตฺตา คามสฺส เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุ ตีสุปิ วา เคเหสุ ทฑฺเฒสุ ‘‘คาโม ทฑฺโฒ’’ติ เอวํ เคเห คาโมปจาโร สิทฺโธ, เอวเมว ขนฺเธสุ ปจฺจยฏฺเฐน อาหารฏฺฐิติเกสุ ‘‘สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อยํ อุปจาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ปรมตฺถโต จ ขนฺเธสุ ชายมาเนสุ ชียมาเนสุ มียมาเนสุ จ ‘‘ขเณ ขเณ ตฺวํ ภิกฺขุ ชายเส จ ชียเส จ มียเส จา’’ติ วทตา ภควตา เตสุ สตฺเตสุ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธติ ทสฺสิโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยโต เยน ปจฺจยาขฺเยน อาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ติฏฺฐนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ เอกนฺติ เวทิตพฺพํ. อาหาโร หิ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ วา อนิจฺจตาการณโต นิพฺพิทาฏฺฐานํ โหติ. อถ เตสุ สพฺพสตฺตสญฺญิเตสุ สงฺขาเรสุ อนิจฺจตาทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาติ. ยถาห –

ในเรื่องนั้น พึงมีคำโต้แย้งว่า แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้ เพราะมีพระบาลีว่า 'ธรรมเหล่าไหนเป็นสัปปัจจัย? ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์' ความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยปัจจัยจึงสมควรแก่ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่คำนี้ไม่สมควรแก่สัตว์ทั้งหลายเลย. ก็ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะอุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์ทั้งหลายสำเร็จแล้ว. จริงอยู่ อุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์ทั้งหลายสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย. อย่างไร? เหมือนอุปจารแห่งบ้านในเรือน. เปรียบเหมือนว่า เพราะความเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอาศัยเรือนทั้งหลายแห่งบ้าน เมื่อเรือนหลังหนึ่ง สองหลัง หรือสามหลังถูกไฟไหม้ ย่อมมีโวหารว่า 'บ้านถูกไฟไหม้' อุปจารแห่งบ้านในเรือนสำเร็จแล้วอย่างนี้ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อขันธ์ทั้งหลายเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารโดยความหมายว่าเป็นปัจจัย พึงทราบว่า อุปจารนี้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' ย่อมสำเร็จ. และโดยปรมัตถ์ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอเกิด แก่ และตายอยู่ทุกขณะ' เมื่อขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น แก่ลง และตายไป ทรงแสดงแล้วนั่นเทียวว่า อุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์เหล่านั้นสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารอันชื่อว่าปัจจัยใด พึงทราบว่า อาหารนั้น หรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารของสัตว์เหล่านั้น ว่าเป็น 'หนึ่ง'. จริงอยู่ อาหารหรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งความเบื่อหน่าย เพราะเป็นสภาพไม่เที่ยง. ลำดับนั้น บุคคลเมื่อเบื่อหน่ายในสังขารเหล่านั้นที่หมายรู้กันว่าเป็นสัตว์ทั้งปวง ด้วยการเห็นความไม่เที่ยง ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ. ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗);

'เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เมื่อนั้น ย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์'

เอตฺถ จ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ จ ‘‘กิหา’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐ, ตตฺถ สีหฬานํ กิหาติ ปาโฐ. เต หิ ‘‘กิ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘กิหา’’ติ วทนฺติ. เกจิ ภณนฺติ ‘‘ห-อิติ นิปาโต, เถริยานมฺปิ อยเมว ปาโฐ’’ติ อุภยถาปิ ปน เอโกว อตฺโถ. ยถา รุจฺจติ, ตถา ปฐิตพฺพํ. ยถา ปน ‘‘สุเขน ผุฏฺโฐ อถ วา ทุเขน (ธ. ป. ๘๓), ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอวมาทีสุ [Pg.65] กตฺถจิ ทุขนฺติ จ กตฺถจิ ทุกฺขนฺติ จ วุจฺจติ, เอวํ กตฺถจิ เอกนฺติ, กตฺถจิ เอกฺกนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน เอกํ นามาติ อยเมว ปาโฐ.

อนึ่ง ในปัญหานี้ มีปาฐะอยู่ ๒ อย่าง คือ "เอกํ นาม กึ" และ "กิหา" ในปาฐะทั้งสองนั้น ปาฐะของชาวสีหล (ศรีลังกา) เป็น "กิหา" จริงอยู่ ชาวสีหลเหล่านั้น เมื่อจะกล่าวว่า "กึ" กลับกล่าวว่า "กิหา" อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "หะ เป็นเพียงนิบาต และนี่ก็เป็นปาฐะในเถรีคาถาเช่นกัน" แต่ถึงอย่างไรก็ตาม ทั้งสองอย่างก็มีความหมายอย่างเดียวกัน พึงสาธยายตามที่ชอบใจ เปรียบเหมือนในข้อความ เป็นต้นว่า "บุคคลผู้ถูกสุขหรือทุกข์กระทบแล้ว (ธ.ป. ๘๓) ย่อมเสวยทุกขโทมนัส" ในบางแห่งกล่าวว่า "ทุข" และในบางแห่งกล่าวว่า "ทุกฺข" ฉันใด ในบางแห่งก็กล่าวว่า "เอกํ" ในบางแห่งก็กล่าวว่า "เอกฺกํ" ฉันนั้น แต่ในที่นี้ ปาฐะคือ "เอกํ นาม" นี้เท่านั้น

ทฺเว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๒

เอวํ อิมินา ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทฺเว นาม กินฺติ? เถโร ทฺเวติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต, จิตฺตสฺส จ นติเหตุโต สพฺพมฺปิ อรูปํ ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิพฺพิทาเหตุตฺตา สาสวธมฺมเมว อธิปฺเปตํ รุปฺปนฏฺเฐน จตฺตาโร จ มหาภูตา, สพฺพญฺจ ตทุปาทาย ปวตฺตมานํ รูปํ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ สพฺพมฺปิ อิธาธิปฺเปตํ. อธิปฺปายวเสเนว เจตฺถ ‘‘ทฺเว นาม นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ทฺวินฺนมภาวโต. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้แล้ว จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๒" พระเถระทวนคำว่า "๒" แล้วจึงพยากรณ์ด้วยเทศนาที่อ้างอิงสภาวธรรมว่า "นามและรูป" ในคำตอบนั้น อรูปธรรมทั้งหมดเรียกว่า "นาม" เพราะน้อมไปสู่อารมณ์ และเพราะเป็นเหตุแห่งการน้อมไปของจิต แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเฉพาะสาสวธรรม (ธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เพราะเป็นเหตุแห่งความเบื่อหน่าย มหาภูตรูป ๔ และรูปทั้งหมดที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นั้นเกิดขึ้น เรียกว่า "รูป" เพราะมีความหมายว่าสลายไป รูปทั้งหมดนั้นก็เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้เช่นกัน และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "นามและรูป ชื่อว่า ๒" ก็โดยอำนาจแห่งความหมายที่ประสงค์เอา ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมะอย่างอื่นที่เป็นคู่ ๒ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? นาเม จ รูเป จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๒ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ นามและรูป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๒ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๒ ข้อ อุทเทส ๒ ข้อ เวยยากรณ์ ๒ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

เอตฺถ จ นามรูปมตฺตทสฺสเนน อตฺตทิฏฺฐึ ปหาย อนตฺตานุปสฺสนามุเขเนว นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

และในข้อนี้ พึงทราบว่า บุคคลเมื่อเห็นเพียงนามและรูป ละอัตตทิฏฐิได้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายด้วยอนัตตานุปัสสนาเป็นเบื้องหน้า แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๙);

"เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี่คือทางแห่งความบริสุทธิ์" (ธ.ป. ๒๗๙)

ตีณิ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๓

อิทานิ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ตีณิ นาม กินฺติ? เถโร ตีณีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ปุน พฺยากริตพฺพสฺส อตฺถสฺส ลิงฺคานุรูปํ สงฺขฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อถ วา ‘‘ยา ภควตา ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วุตฺตา, อิมาสมตฺถมหํ [Pg.66] ตีณีติ ปจฺเจมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อาหาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อเนกมุขา หิ เทสนา ปฏิสมฺภิทาปเภเทน เทสนาวิลาสปฺปตฺตานํ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ตีณีติ อธิกปทมิท’’นฺติ. ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ติณฺณมภาวโต. ยถาห –

บัดนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๓" พระเถระทวนคำว่า "๓" แล้ว เมื่อจะแสดงจำนวนให้สอดคล้องกับลิงค์ของเนื้อความที่จะพยากรณ์ต่อไป จึงตอบว่า "เวทนา ๓" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบความในที่นี้ว่า ท่านกล่าวแสดงว่า "ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความของเวทนาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'เวทนา ๓' ว่าเป็น ๓ อย่างนี้" จริงอยู่ เทศนาสำหรับผู้ที่บรรลุถึงความงดงามแห่งเทศนาด้วยปฏิสัมภิทาเภทนั้นมีหลายนัย แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บทว่า ตีณิ นี้เป็นบทที่เกินมา" และในข้อนี้ ท่านกล่าวว่า "เวทนา ๓" ก็โดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมะอย่างอื่นที่เป็นหมวด ๓ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ตีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ตีสุ? ตีสุ เวทนาสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ตีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๓ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ เวทนา ๓ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๓ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๓ ข้อ อุทเทส ๓ ข้อ เวยยากรณ์ ๓ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

เอตฺถ จ ‘‘ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วุตฺตสุตฺตานุสาเรน วา. –

และในข้อนี้ พึงทราบตามพระสูตรที่ตรัสไว้ว่า "เรากล่าวว่า สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวย ทั้งหมดนั้นรวมอยู่ในทุกข์" (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) หรือ –

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ. (อิติวุ. ๕๓) –

"ผู้ใดเห็นสุขว่าเป็นทุกข์ เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขที่สงบระงับว่าเป็นของไม่เที่ยง" (อิติ. ๕๓) –

เอวํ ทุกฺขทุกฺขตาวิปริณามทุกฺขตาสงฺขารทุกฺขตานุสาเรน วา ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ทุกฺขภาวทสฺสเนน สุขสญฺญํ ปหาย ทุกฺขานุปสฺสนามุเขน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

หรือพึงทราบว่า บุคคลเมื่อเห็นความเป็นทุกข์ของเวทนา ๓ ตามนัยแห่งทุกขทุกขตา วิปริณามทุกขตา และสังขารทุกขตาอย่างนี้แล้ว ละสุขสัญญาเสีย ย่อมเบื่อหน่ายด้วยทุกขานุปัสสนาเป็นเบื้องหน้า แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๘);

"เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี่คือทางแห่งความบริสุทธิ์" (ธ.ป. ๒๗๘)

จตฺตาริ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๔

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ จตฺตาริ นาม กินฺติ? ตตฺถ อิมสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณปกฺเข กตฺถจิ ปุริมนเยเนว จตฺตาโร อาหารา อธิปฺเปตา. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๔" ในส่วนการพยากรณ์ปัญหานั้น ในบางกรณี ท่านประสงค์เอาอาหาร ๔ ตามนัยก่อนนั่นเอง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘จตูสุ[Pg.67], ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ อาหาเรสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๔ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ อาหาร ๔ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๔ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๔ ข้อ อุทเทส ๔ ข้อ เวยยากรณ์ ๔ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

กตฺถจิ เยสุ สุภาวิตจิตฺโต อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ตานิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ. ยถาห กชงฺคลา ภิกฺขุนี –

ในบางกรณี ธรรม ๔ อย่างที่บุคคลมีจิตอบรมดีแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ คือ สติปัฏฐาน ๔ ดังที่กชังคลาภิกษุณีกล่าวไว้ว่า –

‘‘จตูสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๔ ประการ เป็นผู้เห็นที่สุดโดยรอบโดยชอบ รู้แจ้งธรรมที่สงบระงับแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรม (คือในปัจจุบัน) ทีเดียว ในธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ในสติปัฏฐาน ๔. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๔ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๔ ข้อ หัวข้อ ๔ ข้อ คำอธิบาย ๔ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๘)

อิธ ปน เยสํ จตุนฺนํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ, ยสฺมา ตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อธิปฺเปตานิ. ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เถโร จตฺตารีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ จตฺตารีติ คณนปริจฺเฉโท. อริยสจฺจานีติ อริยานิ สจฺจานิ, อวิตถานิ อวิสํวาทกานีติ อตฺโถ. ยถาห –

แต่ในที่นี้ เพราะเหตุที่การตัดภวตัณหาย่อมมีได้ เพราะการตรัสรู้ตามและแทงตลอดซึ่งอริยสัจ ๔ ประการใด ฉะนั้น อริยสัจ ๔ ประการเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่คำตอบที่ตอบโดยปริยายนี้ย่อมเป็นคำตอบที่ดีทีเดียว ฉะนั้น พระเถระจึงทวนคำว่า ‘สี่’ แล้วตอบว่า ‘อริยสัจ’ ในคำนั้น บทว่า ‘จตฺตาริ’ เป็นการกำหนดจำนวน บทว่า ‘อริยสจฺจานิ’ มีความหมายว่า สัจจะอันประเสริฐ คือเป็นสิ่งที่ไม่ผิดพลาด ไม่คลาดเคลื่อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗)

ยสฺมา วา สเทวเกน โลเกน อรณียโต อภิคมนียโตติ วุตฺตํ โหติ, วายมิตพฺพฏฺฐานสญฺญิเต อเย วา อิริยนโต, อนเย วา น อิริยนโต, สตฺตตึสโพธิปกฺขิยอริยธมฺมสมาโยคโต วา อริยสมฺมตา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกา เอตานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมาปิ ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ยถาห –

หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าถึง พึงบรรลุ จึงชื่อว่าอริยะ หรือเพราะยังประโยชน์อันเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรให้เกิดขึ้น หรือเพราะไม่ยังสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เกิดขึ้น หรือเพราะพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกผู้ที่สมมติว่าเป็นพระอริยะ เพราะประกอบด้วยอริยธรรมคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ย่อมแทงตลอดสัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า ‘อริยสัจ’ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.68], ภิกฺขเว, อริยสจฺจานิ…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อริยา อิมานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ ประการเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมแทงตลอดสัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ”

อปิจ อริยสฺส ภควโต สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

อีกประการหนึ่ง ชื่อว่าอริยสัจ เพราะเป็นสัจจะของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นอริยะ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว…เป… สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อริโย, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ในโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พระตถาคตเป็นอริยะ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘)

อถ วา เอเตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าอริยสัจ เพราะเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นอริยะ เพราะการตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการตรัสรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล พระตถาคตจึงได้ชื่อว่า เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓)

อยเมเตสํ ปทตฺโถ. เอเตสํ ปน อริยสจฺจานํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ. ยถาห –

นี้เป็นอรรถแห่งบทของอริยสัจเหล่านั้น แต่การตัดภวตัณหาย่อมมีได้ เพราะการตรัสรู้ตามและแทงตลอดซึ่งอริยสัจเหล่านี้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนี้นั้น เราได้ตรัสรู้ตาม ได้แทงตลอดแล้ว...ฯลฯ...ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราได้ตรัสรู้ตาม ได้แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาถูกตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑)

ปญฺจ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๕

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ปญฺจ นาม กินฺติ? เถโร ปญฺจาติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานชนิตา อุปาทานชนกา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ยํกิญฺจิ รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณญฺจ สาสวา อุปาทานิยา, เอเตสเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยเนว เจตฺถ ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ปญฺจนฺนมภาวโต. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการตอบปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อนว่า อะไรชื่อว่า ๕? พระเถระทวนคำว่า ‘ห้า’ แล้วตอบว่า ‘อุปาทานขันธ์’ ในคำนั้น บทว่า ‘ปญฺจ’ เป็นการกำหนดจำนวน ขันธ์ที่เกิดจากอุปาทาน หรือเป็นเหตุให้อุปาทานเกิดขึ้น ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นสาสวะ เป็นอารมณ์ของอุปาทาน คำว่าอุปาทานขันธ์นี้เป็นชื่อเรียกธรรมเหล่านั้น และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ‘ปัญจุปาทานขันธ์’ (อุปาทานขันธ์ ๕) ก็โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมอื่น ๕ อย่าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ปญฺจสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ปญฺจสุ? ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา[Pg.69], ปญฺจ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๕ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๕ ประการอะไรบ้าง? ในอุปาทานขันธ์ ๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๕ ข้อ หัวข้อ ๕ ข้อ คำอธิบาย ๕ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๗)

เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺเธ อุทยพฺพยวเสน สมฺมสนฺโต วิปสฺสนามตํ ลทฺธา อนุปุพฺเพน นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรติ. ยถาห –

และในที่นี้ ผู้พิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของเกิดดับ ได้วิปัสสนาอันเป็นอมตะแล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นอมตะได้โดยลำดับ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

“เมื่อใดก็ตามที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อนั้นย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ซึ่งเป็นอมตธรรมของผู้รู้ทั้งหลาย” (ธ. ป. ๓๗๔)

ฉ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๖

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ‘‘ฉ นาม กิ’’นฺติ? เถโร ฉอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ฉอิติ คณนปริจฺเฉโท, อชฺฌตฺเต นิยุตฺตานิ, อตฺตานํ วา อธิกตฺวา ปวตฺตานิ อชฺฌตฺติกานิ. อายตนโต, อายสฺส วา ตนนโต, อายตสฺส วา สํสารทุกฺขสฺส นยนโต อายตนานิ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมนานเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยน เจตฺถ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ฉนฺนมภาวโต. ยถาห –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการตอบปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อนว่า ‘อะไรชื่อว่า ๖’? พระเถระทวนคำว่า ‘หก’ แล้วตอบว่า ‘อายตนะภายใน’ ในคำนั้น บทว่า ‘ฉ’ เป็นการกำหนดจำนวน ธรรมที่เนื่องในตน หรือเป็นไปโดยอาศัยตนเป็นใหญ่ ชื่อว่า อัชฌัตติกะ (ภายใน) ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นเหตุเกิด เพราะเป็นเครื่องขยายเหตุเกิด หรือเพราะนำไปสู่ทุกข์ในสงสารอันยาวนาน คำว่าอายตนะนี้เป็นชื่อเรียก จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย และมนะ และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ‘อายตนะภายใน ๖’ ก็โดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมอื่น ๖ อย่าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ฉสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ฉสุ? ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ฉสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ฉ ปญฺหา ฉ อุทฺเทสา ฉ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๖ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๖ ประการอะไรบ้าง? ในอายตนะภายใน ๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๖ ข้อ หัวข้อ ๖ ข้อ คำอธิบาย ๖ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๗)

เอตฺถ จ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญโต ปุพฺพุฬกมรีจิกาทีนิ วิย อจิรฏฺฐิติกโต ตุจฺฉโต วญฺจนโต จ สมนุปสฺสํ นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตํ กตฺวา มจฺจุราชสฺส อทสฺสนํ อุเปติ. ยถาห –

และในข้อนี้ อายตนะภายใน ๖ ประการ (เป็นเหมือนบ้านว่าง) เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'บ้านว่าง' นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ ประการ" (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ๔.๒๓๘) เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของตั้งอยู่ไม่นานดุจฟองน้ำและพยับแดดเป็นต้น โดยความเป็นของเปล่า และโดยความเป็นของหลอกลวง ย่อมเบื่อหน่าย กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมเข้าถึงความที่มัจจุราชมองไม่เห็น ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ยถา [Pg.70] ปุพฺพุฬกํ ปสฺเส, ยถา ปสฺเส มรีจิกํ;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๐);

"บุคคลพึงเห็นโลกเหมือนฟองน้ำ พึงเห็นเหมือนพยับแดด มัจจุราชย่อมมองไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้" (ธรรมบท ๑๗๐)

สตฺต นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๗

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ สตฺต นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อยมฺปิ จตฺโถ ภควตา อนุมโต เอว. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหาต่อไปว่า อะไรชื่อว่า ๗? พระเถระแม้จะกล่าวถึงวิญญาณฐิติ ๗ ในการพยากรณ์มหาปัญหา แต่ก็จริงอยู่ เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ จึงวิสัชนาว่า "โพชฌงค์ ๗" แม้อรรถะนี้พระผู้มีพระภาคก็ทรงเห็นชอบด้วย ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มหาปญฺญา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มญฺเจปิ ตุมฺเห คหปตโย อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ เจตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

"ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นบัณฑิต ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นผู้มีปัญญามาก ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย แม้พวกเธอพึงเข้ามาหาเราแล้วสอบถามเนื้อความนี้ เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน เหมือนที่ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลานั้นพยากรณ์แล้ว" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

ตาย จ เอวํ พฺยากตํ –

และท่านภิกษุณีนั้นได้พยากรณ์ไว้ดังนี้ว่า –

‘‘สตฺตสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ สตฺตสุ? สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, สตฺตสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘สตฺต ปญฺหา สตฺต อุทฺเทสา สตฺต เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๗ ประการ... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๗ ประการเหล่าไหน? ในโพชฌงค์ ๗ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๗ ประการเหล่านี้แล... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า 'ปัญหา ๗ ข้อ อุทเทส ๗ ข้อ เวยยากรณ์ ๗ ข้อ' พระองค์ตรัสหมายถึงข้อนี้" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

เอวมยมตฺโถ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

พึงทราบว่า เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคทรงเห็นชอบด้วยแล้วอย่างนี้

ตตฺถ สตฺตาติ อูนาธิกนิวารณคณนปริจฺเฉโท. โพชฺฌงฺคาติ สติอาทีนํ ธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – เอตาย โลกิยโลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทิ- อเนกุปทฺทวปฺปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปฺปสฺสทฺธิสมาธุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธิ, กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ [Pg.71] อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. ยถาวุตฺตปฺปการาย วา เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโกปิ โพธิ. อิติ ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคภูตตฺตา โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคานิ วิย, ตสฺส วา โพธีติ ลทฺธโวหารสฺส อริยสาวกสฺส องฺคภูตตฺตาปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย.

ในคำเหล่านั้น คำว่า ๗ เป็นการกำหนดนับเพื่อป้องกันความหย่อนและความเกิน คำว่า โพชฌงค์ เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้น ในคำเหล่านั้น มีอรรถแห่งบทดังนี้ – พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรม อันได้แก่ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ซึ่งเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกิยมรรคและโลกุตรมรรค อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมากมาย มีการตั้งมั่นแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค การยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โพธิ, หรือว่า ย่อมตื่นจากการหลับคือกิเลสสันดาน, หรือว่า ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔, หรือว่า ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานเท่านั้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "พระองค์ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม" อีกอย่างหนึ่ง แม้พระอริยสาวกก็ชื่อว่า โพธิ เพราะย่อมตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามประเภทที่กล่าวแล้วนั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า โพชฌงค์ เพราะความเป็นองค์แห่งโพธิ กล่าวคือความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น เหมือนฌานังคะและมัคคังคะ, หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า โพชฌงค์ แม้เพราะความเป็นองค์แห่งพระอริยสาวกผู้ได้ชื่อว่า โพธิ นั้น เหมือนเสนาองค์และรถังคะเป็นต้น

อปิจ ‘‘โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) อิมินาปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิธินา โพชฺฌงฺคานํ โพชฺฌงฺคฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอวมิเม สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต น จิรสฺเสว เอกนฺตนิพฺพิทาทิคุณปฏิลาภี โหติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถของคำว่าโพชฌงค์ ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคแม้นี้ว่า "ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความตรัสรู้, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้ตาม, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้เฉพาะ, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้พร้อม" (ปฏิสัมภิทามรรค ๒.๑๗) บุคคลผู้เจริญ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้อย่างนี้ ไม่นานนักย่อมเป็นผู้ได้คุณมีความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียวเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมนั่นเอง และข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๐๑).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน" (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๒๐๑)

อฏฺฐ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๘

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ อฏฺฐ นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ อฏฺฐ โลกธมฺมา วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยานิ อฏฺฐ มคฺคงฺคานี’’ติ อวตฺวา ยสฺมา อฏฺฐงฺควินิมุตฺโต มคฺโค นาม นตฺถิ, อฏฺฐงฺคมตฺตเมว ตุ มคฺโค, ตสฺมา ตมตฺถํ สาเธนฺโต เทสนาวิลาเสน อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ วิสฺสชฺเชติ. ภควตาปิ จายมตฺโถ เทสนานโย จ อนุมโต เอว. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้แม้ดังนี้ จึงตรัสถามปัญหาต่อไปว่า อะไรชื่อว่า ๘? พระเถระแม้จะกล่าวถึงโลกธรรม ๘ ในการพยากรณ์มหาปัญหา แต่ก็จริงอยู่ เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ จึงไม่กล่าวว่า "อริยมรรคมีองค์ ๘" แต่เพราะเหตุที่มรรคชื่อว่าเว้นจากองค์ ๘ ย่อมไม่มี แต่มรรคมีประมาณเท่าองค์ ๘ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทำให้สำเร็จซึ่งอรรถนั้น จึงวิสัชนาด้วยเทศนาวิลาสว่า "อริยมรรคมีองค์ ๘" และอรรถะกับทั้งนัยแห่งเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงเห็นชอบด้วยแล้ว ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี…เป… อหมฺปิ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

"ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นบัณฑิต... เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน เหมือนที่ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลานั้นพยากรณ์แล้ว" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

ตาย [Pg.72] จ เอวํ พฺยากตํ –

และท่านภิกษุณีนั้นได้พยากรณ์ไว้ดังนี้ว่า –

‘‘อฏฺฐสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๘ ประการ... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า 'ปัญหา ๘ ข้อ อุทเทส ๘ ข้อ เวยยากรณ์ ๘ ข้อ' พระองค์ตรัสหมายถึงข้อนี้" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

เอวมยํ อตฺโถ จ เทสนานโย จ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

พึงทราบว่า เนื้อความและนัยแห่งเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นชอบด้วยแล้วอย่างนี้

ตตฺถ อริโยติ นิพฺพานตฺถิเกหิ อภิคนฺตพฺโพ, อปิจ อารกา กิเลเสหิ วตฺตนโต, อริยภาวกรณโต, อริยผลปฏิลาภโต จาปิ อริโยติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อฏฺฐงฺคิโก. สฺวายํ จตุรงฺคิกา วิย เสนา, ปญฺจงฺคิกํ วิย จ ตูริยํ องฺควินิพฺโภเคน อนุปลพฺภสภาวโต องฺคมตฺตเมวาติ เวทิตพฺโพ. มคฺคติ อิมินา นิพฺพานํ, สยํ วา มคฺคติ, กิเลเส มาเรนฺโต วา คจฺฉตีติ มคฺโค.

ในบทว่า อริโย นั้น บทว่า อริโย ความว่า อันบุคคลผู้ต้องการพระนิพพานพึงเข้าถึง, อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าชื่อว่า อริยะ เพราะดำเนินไปห่างไกลจากกิเลสทั้งหลาย, เพราะกระทำความเป็นพระอริยะ, และเพราะได้บรรลุอริยผล. ธรรมนั้นมีองค์ ๘ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัฏฐังคิโก. พึงทราบว่า ธรรมนั้นเป็นดุจเสนาที่มีองค์ ๔ และเป็นดุจดุริยางค์ที่มีองค์ ๕ เป็นเพียงองค์ประกอบเท่านั้น เพราะมีสภาวะที่หาไม่ได้โดยการแยกองค์ประกอบ. บุคคลย่อมแสวงหาพระนิพพานด้วยมรรคนี้ หรือว่ามรรคนั้นเองย่อมแสวงหา หรือว่าย่อมไปพลางฆ่ากิเลสพลาง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มัคโค.

เอวมฏฺฐปฺปเภทญฺจิมํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต ภิกฺขุ อวิชฺชํ ภินฺทติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ –

ภิกษุเมื่อเจริญอริยมรรคองค์ ๘ นี้ ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันอย่างนี้ ย่อมทำลายอวิชชา ย่อมให้วิชชาเกิดขึ้น ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา สมฺมา ปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ, โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมา ปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ สมฺมา ปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมา ปณิหิตาย มคฺคภาวนาย อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๔๒).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าวเหนียวที่เขาตั้งไว้ดีแล้ว อันบุคคลเหยียบด้วยมือหรือด้วยเท้า จักบาดมือหรือเท้า หรือจักให้โลหิตเกิดขึ้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะรวงข้าวนั้นเขาตั้งไว้ดีแล้ว. ฉันใดก็ฉันนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นแล มีทิฏฐิที่ตั้งไว้โดยชอบ มีการเจริญมรรคที่ตั้งไว้โดยชอบ จักทำลายอวิชชา จักให้วิชชาเกิดขึ้น จักกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดังนี้.

นว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๙

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ นว นาม กินฺติ? เถโร นวอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘สตฺตาวาสา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ นวาติ คณนปริจฺเฉโท. สตฺตาติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺเธ ขนฺเธ [Pg.73] อุปาทาย ปญฺญตฺตา ปาณิโน ปณฺณตฺติ วา. อาวาสาติ อาวสนฺติ เอเตสูติ อาวาสา, สตฺตานํ อาวาสา สตฺตาวาสา. เอส เทสนามคฺโค, อตฺถโต ปน นววิธานํ สตฺตานเมตํ อธิวจนํ. ยถาห –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการวิสัชนาปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า อะไรชื่อว่า ๙? พระเถระทูลย้ำว่า ๙ แล้ววิสัชนาว่า สัตตาวาส. ในบทเหล่านั้น บทว่า นว เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า สัตตา คือ สัตว์ทั้งหลายที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์อันเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ หรือเป็นเพียงบัญญัติ. บทว่า อาวาสา ความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมอิงอาศัยอยู่ในที่เหล่านั้น เหตุนั้น ที่เหล่านั้นจึงชื่อว่า อาวาส, ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า สัตตาวาส. นี้เป็นแนวทางแห่งเทศนา แต่โดยอรรถแล้ว คำนี้เป็นชื่อของสัตว์ ๙ จำพวก. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา, อยํ ปฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา พฺรหฺมกายิกา, ปฐมาภินิพฺพตฺตา, อยํ ทุติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อาภสฺสรา, อยํ ตติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา สุภกิณฺหา, อยํ จตุตฺโถ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา อสญฺญิโน อปฺปฏิสํเวทิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อสญฺญสตฺตา, อยํ ปญฺจโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ…เป… อากาสานญฺจายตนูปคา, อยํ ฉฏฺโฐ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… วิญฺญาณญฺจายตนูปคา, อยํ สตฺตโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… อากิญฺจญฺญายตนูปคา, อยํ อฏฺฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคา, อยํ นวโม สตฺตาวาโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๑).

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๑. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ผู้เกิดในปฐมฌานภูมิ, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๒. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาชั้นอาภัสสระ, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาชั้นสุภกิณหา, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๔. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนา มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาผู้เป็นอสัญญีสัตว์, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๕. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง...ฯลฯ... มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๖. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๗. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๘. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๙ ดังนี้.

ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘นว สตฺตาวาสา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ นวนฺนมภาวโต. ยถาห –

และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า สัตตาวาส ๙ โดยนัยก่อนนั่นเอง, มิใช่เพราะไม่มีธรรมะหมวด ๙ อื่นๆ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, นวสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ในธรรม ๙ ประการอะไรบ้าง? ในสัตตาวาส ๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๙ ข้อ, อุทเทส ๙ ข้อ, เวยยากรณ์ ๙ ข้อ’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงข้อความนี้ ดังนี้.

เอตฺถ [Pg.74] จ ‘‘นว ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา. กตเม นว? นว สตฺตาวาสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) วจนโต นวสุ สตฺตาวาเสสุ ญาตปริญฺญาย ธุวสุภสุขตฺตภาวทสฺสนํ ปหาย สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน ตีรณปริญฺญาย อนิจฺจานุปสฺสเนน วิรชฺชมาโน ทุกฺขานุปสฺสเนน วิมุจฺจมาโน อนตฺตานุปสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี ปหานปริญฺญาย สมฺมตฺตมภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ –

และในข้อนี้ อาศัยพระดำรัสที่ว่า ‘ธรรม ๙ ประการอันบุคคลพึงกำหนดรู้. ๙ ประการอะไรบ้าง? คือ สัตตาวาส ๙’ ดังนี้ (ภิกษุ) ในสัตตาวาส ๙ ด้วยญาตปริญญา ละการเห็นว่าเป็นของเที่ยง เป็นของงาม เป็นสุข เป็นอัตตาเสีย แล้วเบื่อหน่ายด้วยการเห็นว่าเป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ, ด้วยตีรณปริญญา คลายกำหนัดด้วยอนิจจานุปัสสนา, หลุดพ้นด้วยทุกขานุปัสสนา, ด้วยอนัตตานุปัสสนา เป็นผู้เห็นที่สุด (แห่งวัฏฏะ) โดยชอบ, ด้วยปหานปริญญา ตรัสรู้ธรรมอันสงบแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า –

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสู’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในธรรม ๙ ประการอะไรบ้าง? ในสัตตาวาส ๙ ดังนี้.

ทส นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๑๐

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทส นาม กินฺติ? ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมสฺส ปญฺหสฺส อิโต อญฺญตฺร เวยฺยากรเณสุ ทส อกุสลกมฺมปถา วุตฺตา. ยถาห –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วแม้ด้วยการวิสัชนาปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า อะไรชื่อว่า ๑๐? ในปัญหานั้น แม้ว่าในคำวิสัชนาปัญหาข้อนี้ นอกจากนี้ไป ท่านกล่าวถึงอกุศลกรรมบถ ๑๐ ไว้. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ทสสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทสสุ? ทสสุ อกุสลกมฺมปเถสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทสสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป. … ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๑๐ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ในธรรม ๑๐ ประการอะไรบ้าง? ในอกุศลกรรมบถ ๑๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๑๐ ข้อ, อุทเทส ๑๐ ข้อ, เวยยากรณ์ ๑๐ ข้อ’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงข้อความนี้ ดังนี้.

อิธ ปน ยสฺมา อยมายสฺมา อตฺตานํ อนุปเนตฺวา อญฺญํ พฺยากาตุกาโม, ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, เตสํ อธิคมํ ทีเปนฺโต ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจตีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ยโต เอตฺถ เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, ตานิ ทสงฺคานิ ‘‘ทส นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ จ ทส –

ก็ในที่นี้ เพราะเหตุที่พระโสปากะผู้มีอายุนี้ ไม่ประสงค์จะพยากรณ์ตนเอง แต่ประสงค์จะพยากรณ์ธรรมอื่น (คืออรหัตตผล) อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่การพยากรณ์โดยปริยายนี้ ย่อมเป็นการพยากรณ์ดีแล้วนั่นเทียว ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเป็นเครื่องบรรลุซึ่งองค์คุณของพระอรหันต์เหล่านั้น ที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการเหล่าใด ย่อมถูกเรียกว่าเป็นพระอรหันต์ จึงทรงวิสัชนาด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานว่า "บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์" เพราะในคำนั้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ เหล่าใด ย่อมถูกเรียกว่าเป็นพระอรหันต์ องค์ ๑๐ เหล่านั้น อันพระเถระผู้ถูกทูลถามว่า "องค์ ๑๐ ชื่อว่าอะไร" ได้ทรงชี้แจงแล้ว ดังนี้พึงทราบ และองค์ ๑๐ เหล่านั้นคือ –

‘‘อเสโข อเสโขติ, ภนฺเต, วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสขาย [Pg.75] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสงฺกปฺเปน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมากมฺมนฺเตน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาวายาเมน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาสติยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาญาเณน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสโข โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑๑). –

"ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า อเสขะ อเสขะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นอเสขะ? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสังกัปปะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวาจาอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมากัมมันตะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาอาชีวะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวายามะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสติอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสมาธิอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาญาณะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวิมุตติอันเป็นของพระอเสขะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นอเสขะ ด้วยประการอย่างนี้แล" (อํ. ทสก. ๑๐.๑๑๑) –

เอวมาทีสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ ดังนี้แล

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

กุมารปญฺหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วรรณนากุมารปัญหา จบแล้ว

๕. มงฺคลสุตฺตวณฺณนา

๕. วรรณนามงคลสูตร

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ประโยชน์แห่งการวางไว้

อิทานิ กุมารปญฺหานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส มงฺคลสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – อิทญฺหิ สุตฺตํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยฺวายํ สรณคมเนหิ สาสโนตาโร, สิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺเหหิ จ สีลสมาธิปญฺญาปฺปเภทนโย ทสฺสิโต, สพฺโพเปส ปรมมงฺคลภูโต, ยโต มงฺคลตฺถิเกน เอตฺเถว อภิโยโค กาตพฺโพ, โส จสฺส มงฺคลภาโว อิมินา สุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความของมงคลสูตรที่ทรงวางไว้ในลำดับต่อจากกุมารปัญหาได้มาถึงแล้ว, ครั้นกล่าวถึงประโยชน์แห่งการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว เราจักกระทำการพรรณนาเนื้อความ. อย่างไรบ้าง? คือ จริงอยู่ พระสูตรนี้แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะนัยคือประเภทแห่งศีล สมาธิ และปัญญาใด ที่ทรงแสดงไว้แล้วด้วยสรณคมน์อันเป็นการก้าวลงสู่พระศาสนา และด้วยสิกขาบท ทวัตติงสาการ และกุมารปัญหา นัยทั้งหมดนั้นล้วนเป็นมงคลอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ต้องการมงคลพึงประกอบความเพียรในมงคลสูตรนี้เท่านั้น และความเป็นมงคลของพระสูตรนั้น พึงทราบตามแนวพระสูตรนี้ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวไว้เพื่อแสดง (ประโยชน์นั้น)

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

นี้คือประโยชน์แห่งการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้

ปฐมมหาสงฺคีติกถา

เรื่องการทำปฐมมหาสังคายนา

เอวํ [Pg.76] นิกฺขิตฺตสฺส ปนสฺส อตฺถวณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

ก็เพื่อจะพรรณนาเนื้อความของพระสูตรนั้นที่ทรงวางไว้อย่างนี้ นี้คือมาติกา –

‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธึ;

เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต.

"พระสูตรนี้ อันบุคคลใดกล่าวไว้ ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว พึงแสดงเนื้อความแห่งบทมีคำว่า เอวํ เป็นต้น โดยประการต่างๆ ตามวิธีนี้

‘‘วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา ยํ ยตฺถ มงฺคลํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ.

"เมื่อจะพรรณนา พึงกล่าวสมุฏฐาน กำหนดมงคลนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว พึงประกาศความเป็นมงคลของมงคลนั้น" ดังนี้

ตตฺถ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อยํ ตาว อทฺธคาถา ยทิทํ ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ, อิทํ วจนํ สนฺธาย วุตฺตา. อิทญฺหิ อนุสฺสววเสน วุตฺตํ, โส จ ภควา สยมฺภู อนาจริยโก, ตสฺมา เนทํ ตสฺส ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ยโต วตฺตพฺพเมตํ ‘‘อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ, กทา, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล.

ในมาติกานั้น คาถากึ่งหนึ่งนี้ก่อนว่า "vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ" ท่านกล่าวหมายถึงคำนี้ คือ "เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา...ฯลฯ...ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา) จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวตามที่ได้สดับมา และพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงมิใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวคำนี้ว่า "คำนี้ ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร และกล่าวเพราะเหตุไร" ขอตอบว่า ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุกล่าว และท่านกล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนา

ปฐมมหาสงฺคีติ เจสา สพฺพสุตฺตนิทานโกสลฺลตฺถมาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา, กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต, ภควติ โลกนาเถ ภควโต ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม ‘อิทํ โว กปฺปติ อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา น จิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ. ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. ยถาห ภควา –

และเรื่องปฐมมหาสังคายนานี้ เพื่อความฉลาดในนิทานของพระสูตรทั้งปวง พึงทราบตั้งแต่ต้นอย่างนี้. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้ว ตั้งแต่ทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น จนถึงทรงแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในปัจจุสมัยแห่งวันวิสาขปุรณมี ณ ระหว่างต้นสาละคู่ ในสาลวันของมัลลกษัตริย์ ที่ตำบลอุปวัตตนะ กรุงกุสินารา, ในบรรดาภิกษุเจ็ดแสนรูปที่ประชุมกันในคราวปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ท่านพระมหากัสสปะผู้เป็นสังฆเถระ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ระลึกถึงคำที่สุภัททวุฑฒบรรพชิตกล่าวว่า "พอทีเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกไปเลย อย่าร่ำไรรำพันไปเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า 'สิ่งนี้ควรแก่ท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่ท่าน' แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น" (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) จึงดำริว่า "ก็ฐานะนี้ย่อมมีได้ คือ ภิกษุผู้เลวทรามทั้งหลาย เมื่อสำคัญว่า 'พระศาสดาล่วงลับไปแล้ว' ได้พรรคพวกแล้ว ไม่นานนักก็จะยังพระสัทธรรมให้อันตรธานไป. และตราบเท่าที่พระธรรมวินัยยังตั้งอยู่ ตราบนั้น พระปาพจน์ก็ชื่อว่ายังมีพระศาสดายังไม่ล่วงลับไปนั่นเอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘โย [Pg.77] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

"ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใด ที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา" (ที. นิ. ๒.๒๑๖)

‘‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’’.

"ไฉนหนอ เราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย เพื่อให้พระศาสนานี้พึงเป็นของยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน"

ยญฺจาหํ ภควตา –

และเราอันพระผู้มีพระภาค –

‘‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’’ติ วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน เจว –

ทรงอนุเคราะห์ด้วยการใช้สอยจีวรทั่วไป ด้วยพระดำรัสว่า "ดูก่อนกัสสปะ เธอยังจักทรงผ้าบังสุกุลที่ทำด้วยป่าน อันเป็นผ้าเก่าของเราได้อยู่หรือ" และ –

‘‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเท อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ, กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ –

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานอยู่เพียงนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะก็ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานอยู่เพียงนั้น" ดังนี้ –

เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตสฺส เม กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ? ‘‘นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสี’’ติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ? ยถาห –

เป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว ด้วยการทรงตั้งไว้เสมอด้วยพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมทั้งหลาย มีอนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖ เป็นประเภท ด้วยนัยอย่างนี้เป็นต้น ความเป็นผู้ไม่มีหนี้อย่างอื่นอะไรจักมีแก่เรานั้นเล่า? (ท่านคิดว่า) "พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า 'กัสสปะผู้นี้ของเราจักเป็นผู้สืบตั้งวงศ์แห่งพระสัทธรรม' ดังนี้แล้ว จึงได้ทรงอนุเคราะห์เราด้วยการอนุเคราะห์อันไม่ทั่วไปนี้ เปรียบเหมือนพระราชาทรงอนุเคราะห์พระโอรสผู้จะสืบตั้งวงศ์สกุลของพระองค์ ด้วยการพระราชทานเครื่องราชกกุธภัณฑ์และความเป็นใหญ่ของพระองค์" เมื่อคิดพิจารณาอยู่อย่างนี้ จึงได้ยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๓๑; จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้ว (กล่าวว่า) – 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยหนึ่ง อาตมาเดินทางไกลจากเมืองปาวาสู่เมืองกุสินารา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป' ดังนี้ พึงให้พิสดารซึ่งสุภัททกัณฑ์ทั้งหมด

ตโต ปรํ อาห –

ในลำดับนั้น ท่านได้กล่าวว่า –

‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ, อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ, ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

เอาเถิด อาวุโสทั้งหลาย พวกเราจงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยกันเถิด ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง พระธรรมจะถูกขัดขวาง ก่อนที่อวินัยจะรุ่งเรือง พระวินัยจะถูกขัดขวาง ก่อนที่พวกอธรรมวาทีจะมีกำลัง พวกธรรมวาทีจะอ่อนกำลัง ก่อนที่พวกอวินยวาทีจะมีกำลัง พวกวินยวาทีจะอ่อนกำลัง

ภิกฺขู [Pg.78] อาหํสุ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิสุกฺขวิปสฺสกขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต อเนกสหสฺเส จ วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควตา เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนปญฺจอรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอพระเถระจงคัดเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด ขอรับ" พระเถระเว้นภิกษุหลายร้อยหลายพันรูป ผู้ทรงไว้ซึ่งปริยัติคือศาสนาของพระศาสดามีองค์ ๙ ทั้งสิ้น ซึ่งเป็นปุถุชน โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสกะ แล้วคัดเลือกเฉพาะภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ทรงไว้ซึ่งปริยัติคือพระไตรปิฎกพร้อมทั้งประเภททั้งหมด ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มีอานุภาพมาก โดยมากเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ มีเตวิชชาเป็นต้นเป็นประเภท จำนวน ๕๐๐ รูป หย่อน ๑ รูป คำที่กล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้คัดเลือกพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป หย่อน ๑ รูป" เป็นคำที่กล่าวหมายถึงพระขีณาสพเหล่านั้น

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตน หายสฺมตา สหาปิ วินาปิ น สกฺกา ธมฺมสงฺคีติ กาตุํ. โส หายสฺมา เสโข สกรณีโย, ตสฺมา สห น สกฺกา, ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ภควโต อสมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา. ยทิ เอวํ เสโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหูการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ. ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายํ อายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุ ปุตฺโต, ตตฺร ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา ‘‘พหู อเสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวิวชฺเชนฺโต ‘‘อานนฺทํ วินา สงฺคีติ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว อนุมติยา คเหสฺสามี’’ติ น อุจฺจินิ.

ถามว่า ก็เหตุไรพระเถระจึงได้ทำการคัดเลือกให้หย่อนไป ๑ รูปเล่า? ตอบว่า เพื่อกระทำโอกาสแก่ท่านพระอานนทเถระ จริงอยู่ การทำธัมมสังคีติ ทั้งพร้อมด้วยท่านผู้มีอายุนั้น หรือเว้นท่านผู้มีอายุนั้นเสีย ก็ไม่อาจทำได้ เพราะท่านผู้มีอายุนั้นยังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่ต้องทำ เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจ (ทำสังคายนา) พร้อมกับท่านได้ ก็เพราะเหตุว่า ธรรมะอะไรๆ มีสุตตะ เคยยะ เป็นต้น ที่พระทศพลทรงแสดงไว้ อันท่านพระอานนท์นั้นรับมาในที่ลับพระพักตร์พระผู้มีพระภาค มิได้มีเลย เพราะเหตุนั้น แม้เว้นท่านเสีย ก็ไม่อาจ (ทำสังคายนา) ได้ หากเป็นเช่นนั้น แม้ท่านจะเป็นพระเสขะอยู่ ก็เป็นผู้มีอุปการะมากแก่ธัมมสังคีติ พระเถระก็พึงคัดเลือก แต่เหตุไรจึงไม่คัดเลือกเล่า? เพราะต้องการเว้นจากคำตำหนิติเตียนของผู้อื่น จริงอยู่ พระเถระได้มีความคุ้นเคยอย่างยิ่งในท่านพระอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงได้ว่ากล่าวท่านพระอานนท์นั้น แม้เมื่อผมหงอกเกิดขึ้นแล้วบนศีรษะ ด้วยวาทะว่า "กุมารน้อย" ว่า "เจ้ากุมารน้อยนี้ยังไม่รู้จักประมาณหนอ" และท่านผู้มีอายุนี้ก็เป็นผู้มีชื่อเสียงในศากยสกุล เป็นพระภาดา เป็นโอรสของพระเจ้าอาของพระตถาคต ในเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลายอาจเข้าใจไปว่าเป็นการกระทำด้วยฉันทาคติ แล้วอาจจะตำหนิได้ว่า "พระเถระยกเว้นภิกษุผู้เป็นอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาไว้เป็นอันมาก แล้วกลับคัดเลือกท่านพระอานนท์ผู้เป็นเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา" ท่าน (พระเถระ) เมื่อจะเว้นคำตำหนิของผู้อื่นนั้น จึงไม่คัดเลือก (ท่านพระอานนท์) ด้วยคิดว่า "เว้นท่านพระอานนท์เสีย การสังคายนาก็ไม่อาจทำได้ เราจักรับท่านเข้ามาโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายนั่นเทียว"

อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห –

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเองเทียวได้ทูลขอต่อพระเถระเพื่อประโยชน์แก่ท่านพระอานนท์ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสโข, อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร [Pg.79] อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนคำนี้แด่ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุว่า – 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุนี้ แม้จะเป็นพระเสขะอยู่ก็จริง แต่ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถึงอคติเพราะฉันทะ โทสะ โมหะ ภยะ และพระธรรมและพระวินัยเป็นอันมาก อันท่านพระอานนท์นี้เรียนมาแล้วในสำนักของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเถระจงคัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุเถิด' ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุจึงได้คัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ

เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ.

เมื่อรวมกับท่านผู้มีอายุนั้น ซึ่งได้รับคัดเลือกโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ก็ได้มีพระเถระ ๕๐๐ รูป

อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ. อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, นญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? อิทํ อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยาติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ. ตํ สงฺคีติกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ.

ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้มีความคิดว่า "หนอแล พวกเราจะพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ณ ที่ไหนกัน" ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้มีความคิดว่า "เมืองราชคฤห์แล มีโคจรคามใหญ่ มีเสนาสนะเพียงพอ ไฉนหนอ พวกเราอยู่จำพรรษาในเมืองราชคฤห์แล้ว พึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ภิกษุเหล่าอื่นไม่พึงเข้าจำพรรษาในเมืองราชคฤห์" ก็เหตุไร ความคิดนี้จึงได้มีแก่ท่านเหล่านั้นเล่า? (เพราะคิดว่า) "กิจที่มั่นคงนี้ของพวกเรา บุคคลผู้มีความเห็นไม่ตรงกันบางรูป เข้ามาสู่ท่ามกลางสงฆ์แล้ว อาจจะทำให้กำเริบได้" ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ ได้ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรม เรื่องนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสังคีติขันธกะนั่นเทียว

อถ ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต สตฺตสุ สาธุกีฬนทิวเสสุ สตฺตสุ จ ธาตุปูชาทิวเสสุ วีติวตฺเตสุ ‘‘อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต, อิทานิ คิมฺหานํ ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส, อุปกฏฺฐา วสฺสูปนายิกา’’ติ มนฺตฺวา มหากสฺสปตฺเถโร ‘‘ราชคหํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ อุปฑฺฒํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต, อานนฺทตฺเถโร ปน ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ราชคหํ คนฺตุกาโม เยน สาวตฺถิ, เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อานนฺทตฺเถเรน คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ, ‘‘ภนฺเต อานนฺท, กุหึ สตฺถารํ ฐเปตฺวา อาคโตสี’’ติ? อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเต เถเร ภควโต ปรินิพฺพานสมเย วิย มหาปริเทโว อโหสิ.

ครั้งนั้น เมื่อวันสมโภช ๗ วัน และวันบูชาพระธาตุ ๗ วัน ล่วงไปแล้วนับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระมหากัสสปเถระดำริว่า "กึ่งเดือนล่วงไปแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีกเดือนครึ่งแห่งฤดูร้อน กาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว" จึงกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราทั้งหลายจงไปกรุงราชคฤห์" แล้วพาภิกษุสงฆ์กึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง แม้พระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์อีกกึ่งหนึ่งไปอีกทางหนึ่ง ส่วนพระอานนทเถระ ถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ไปยังกรุงสาวัตถีแล้ว ประสงค์จะไปกรุงราชคฤห์ จึงจาริกไปทางกรุงสาวัตถีนั้น ในทุกหนทุกแห่งที่พระอานนทเถระไปถึง ได้เกิดการคร่ำครวญอย่างยิ่งว่า "ข้าแต่ท่านอานนท์ ท่านทิ้งพระศาสดาไว้ที่ไหนแล้วมา" เมื่อพระเถระถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ก็ได้เกิดการคร่ำครวญอย่างยิ่งประดุจในสมัยที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน

ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. อถ [Pg.80] เถโร ภควโต ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ, ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ –

ในกาลนั้น ท่านพระอานนท์ได้ยังมหาชนนั้นให้เข้าใจด้วยธรรมีกถาที่ประกอบด้วยเรื่องอนิจจตาเป็นต้น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน เปิดประตูพระคันธกุฎีที่พระทศพลเคยประทับอยู่ นำเตียงและตั่งออกมาปัดฝุ่น กวาดพระคันธกุฎี ทิ้งดอกไม้และขยะที่เหี่ยวแห้ง แล้วนำเตียงและตั่งกลับเข้าไปตั้งไว้ตามเดิม ได้กระทำวัตรปฏิบัติทุกอย่างที่พึงกระทำในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ครั้งนั้น เพราะความเป็นผู้มากด้วยการยืนและการนั่งจำเดิมแต่กาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค เพื่อจะให้ร่างกายซึ่งมีเสมหะกำเริบได้ผ่อนคลาย ในวันที่สอง พระเถระได้ฉันยาระบายที่เจือด้วยน้ำนมแล้วนั่งพักอยู่ในวิหารนั่นเอง ท่านหมายถึงการฉันยานี้ จึงได้กล่าวคำนี้กะมาณพน้อยที่สุภมาณพส่งมาว่า

‘‘อกาโล โข, มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗).

"ดูก่อนมาณพ ยังไม่ถึงเวลา วันนี้เราฉันยาแล้ว บางทีพรุ่งนี้เราอาจจะเข้าไปหาก็ได้"

ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตมภาสิ.

ในวันที่สอง ท่านได้ไปพร้อมกับพระเจตกเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ เมื่อสุภมาณพทูลถามแล้ว ได้แสดงสุภสูตร ซึ่งเป็นสูตรที่ ๑๐ ในทีฆนิกาย

อถ โข เถโร เชตวเน วิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ราชคหํ คโต. ตถา มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร จ สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว คตา.

ครั้งนั้นแล พระเถระได้ให้ทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในพระวิหารเชตวันแล้ว เมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามา จึงได้ไปยังกรุงราชคฤห์ แม้พระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระ ก็ได้พาภิกษุสงฆ์ทั้งหมดไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเทียว

เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ ‘‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ วเทยฺยุํ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ. เตสํ วาทปริโมจนตฺถญฺจ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ก็โดยสมัยนั้นแล ในกรุงราชคฤห์มีมหาวิหาร ๑๘ แห่ง วิหารเหล่านั้นทั้งหมดถูกทอดทิ้ง มีขยะตกหล่นเกลื่อนกลาด เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ภิกษุทั้งปวงต่างถือบาตรและจีวรของตนๆ ละทิ้งวิหารและปริเวณแล้วหลีกไป ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายได้ดำริว่า "เราทั้งหลายจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในเดือนแรก" เพื่อบูชาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค และเพื่อเปลื้องตนจากคำครหาของพวกเดียรถีย์ เพราะพวกเดียรถีย์พึงกล่าวว่า "เหล่าสาวกของพระสมณโคดมบำรุงรักษาวิหารเฉพาะเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่เท่านั้น เมื่อปรินิพพานแล้วก็ละทิ้ง" ท่านกล่าวว่า พระเถระทั้งหลายดำริเพื่อเปลื้องตนจากคำครหาของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า

‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา โข, อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

"ครั้งนั้นแล ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุด เอาเถิดอาวุโสทั้งหลาย เราทั้งหลายจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในเดือนแรก ในเดือนกลาง ประชุมกันแล้ว จักทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย'"

เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. อชาตสตฺตุ ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, กึ กโรมิ, เกนตฺโถ’’ติ ปวาเรสิ. เถรา อฏฺฐารสมหาวิหารปฺปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปสุํ.

ในวันที่สอง พระเถระเหล่านั้นไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูพระราชวัง พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาถวายบังคมแล้วได้ปวารณาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จะพึงทำสิ่งใด ท่านมีความประสงค์ด้วยสิ่งใด" พระเถระทั้งหลายได้แจ้งถึงการงานที่ต้องใช้ช่างฝีมือเพื่อซ่อมแซมมหาวิหาร ๑๘ แห่ง พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วได้พระราชทานช่างฝีมือให้ พระเถระทั้งหลายได้ให้ทำการซ่อมแซมวิหารทั้งหมดตลอดเดือนแรก

อถ [Pg.81] รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฺปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, วิสฺสตฺถา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ. อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ? ‘‘ธมฺมสงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิคุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข, ราชา อชาตสตฺตุ, วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺรํ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทามโอลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ รตนวิจิตฺรมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺรํ สุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจกปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, กิจฺจ’’นฺติ.

ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กราบทูลพระราชาว่า "ขอถวายพระพร มหาบพิตร การซ่อมแซมวิหารสำเร็จแล้ว บัดนี้ อาตมภาพทั้งหลายจักทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย" (พระราชาตรัสว่า) "ดีแล้ว พระเจ้าข้า ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงกระทำโดยไม่ต้องเกรงใจ อาณาจักรจงเป็นของข้าพระองค์ ธรรมจักรจงเป็นของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงบัญชาเถิด ข้าพระองค์จะพึงทำสิ่งใด" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร ขอพระองค์จงจัดเตรียมสถานที่ประชุมสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้กระทำการสังคายนาพระธรรม" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าพระองค์จะพึงจัดทำที่ไหน พระเจ้าข้า" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร สมควรจัดทำที่ประตูสัตตบรรณคูหา ข้างภูเขาเวภาระ" พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วได้โปรดให้สร้างมณฑปใหญ่ ประดุจท้าววิสสุกรรมเนรมิต มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี วิจิตรด้วยลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์ต่างๆ ตกแต่งให้งดงามประดุจพรหมวิมาน มีเพดานอันงดงามซึ่งมีพวงดอกไม้และของห้อยประดับต่างๆ ห้อยย้อยเปล่งประกาย พื้นมณฑปนั้นมีการตกแต่งสำเร็จเรียบร้อยดี วิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดที่นำมาประดับ ประดุจพื้นแก้วมณีที่ประดับด้วยรัตนะอันวิจิตร ในมณฑปใหญ่นั้น ได้โปรดให้ปูลาดอาสนะที่สมควรแก่สมณะ ๕๐๐ ที่ อันหาค่ามิได้ สำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป ทางด้านทิศใต้ ได้จัดอาสนะสำหรับพระเถระผินหน้าไปทางทิศเหนือ ณ ท่ามกลางมณฑป ได้จัดธรรมาสน์อันสมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก และได้ตั้งพัดอันวิจิตรที่ประดับด้วยงาไว้ ณ ที่นั้น แล้วได้โปรดให้กราบทูลแก่ภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจที่พึงทำสำเร็จแล้ว"

ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อาหํสุ ‘‘สฺเว, อาวุโส อานนฺท, สงฺฆสนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ‘‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ เสโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปฺปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อุปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา [Pg.82] ภูมิโต มุตฺตา, สีสญฺจ พิมฺโพหนมสมฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิสินฺโน อนิปนฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส อานนท์ ในวันพรุ่งนี้ จักมีการประชุมสงฆ์ และท่านยังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สมควรที่ท่านจะไปสู่ที่ประชุม ขอท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์คิดว่า “ในวันพรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ก็การที่เรายังเป็นพระเสขะอยู่จะพึงไปสู่ที่ประชุมนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย” ดังนี้แล้ว จึงใช้เวลาเกือบตลอดทั้งคืนให้ล่วงไปด้วยกายคตาสติ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี จึงลงจากที่จงกรม เข้าไปยังวิหาร เอนกายลงด้วยตั้งใจว่า “เราจักนอน” เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้นดิน และศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่มีอุปาทาน. ความจริง ท่านพระอานนท์นั้นใช้เวลาอยู่ข้างนอกที่ทางจงกรม เมื่อไม่อาจทำให้คุณวิเศษบังเกิดได้ จึงคิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสคำนี้กะเราดอกหรือว่า ‘อานนท์ เธอเป็นผู้มีบุญอันได้ทำไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด ไม่นานจักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ’ และพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มีโทษ แต่ความเพียรของเราปรารภจัดเกินไป เพราะเหตุนั้น จิตของเราจึงเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน เอาเถิด เราจักปรับความเพียรให้สม่ำเสมอ” ดังนี้แล้ว จึงลงจากที่จงกรม ยืนอยู่ที่ล้างเท้า ล้างเท้าแล้ว เข้าไปยังวิหาร นั่งบนเตียงน้อย แล้วน้อมกายลงบนเตียงด้วยตั้งใจว่า “เราจักพักผ่อนสักหน่อย” เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้นดิน และศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่มีอุปาทาน. การบรรลุพระอรหัตของพระเถระปราศจากอิริยาบถ ๔. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้กล่าวว่า “ในศาสนานี้ ภิกษุรูปไหนบรรลุพระอรหัตโดยมิได้นั่ง มิได้นอน มิได้ยืน มิได้เดิน” พึงกล่าวตอบได้ว่า “พระอานนทเถระ”

อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตา. อานนฺทตฺเถโร ปน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ น คโต. ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกหิจิ ‘‘เอตมาสนํ กสฺสา’’ติ วุตฺเต อานนฺทสฺสาติ. ‘‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’’ติ. ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อากาเสนาคนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก.

ครั้งนั้น ในวันที่สอง พระเถระทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว เก็บงำบาตรและจีวรแล้ว ประชุมกันในธรรมสภา. ส่วนพระอานนทเถระประสงค์จะประกาศการบรรลุพระอรหัตของตน จึงมิได้ไปพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลายเมื่อนั่งในอาสนะที่ถึงแก่ตนๆ ตามลำดับผู้ใหญ่ ก็เว้นอาสนะของพระอานนทเถระไว้แล้วจึงนั่ง. ในที่นั้น เมื่อมีใครบางรูปถามว่า “อาสนะนี้ของใคร” ก็มีผู้ตอบว่า “ของพระอานนท์”. (ถามอีกว่า) “ก็พระอานนท์ไปไหนเสีย”. ในขณะนั้น พระเถระคิดว่า “บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะไป” ดังนี้แล้ว. จากนั้น ท่านแสดงอานุภาพของตน ดำลงในแผ่นดินแล้วปรากฏกายขึ้นที่อาสนะของตนนั่นเอง. บางพวกกล่าวว่า ท่านมาทางอากาศแล้วนั่ง.

เอวํ นิสินฺเน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต มหากสฺสป, วินโยนามพุทฺธสาสนสฺส อายุ, วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา วินโย สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ, อปิจ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามาติ. ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ –

เมื่อท่านพระอานนท์นั่งแล้วอย่างนั้น ท่านพระมหากัสสปเถระได้ปรึกษาภิกษุทั้งหลายว่า “อาวุโสทั้งหลาย เราจะสังคายนาอะไรก่อน ระหว่างธรรมกับวินัย” ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า “ท่านมหากัสสปะผู้เจริญ ที่ชื่อว่าวินัยเป็นอายุของพระพุทธศาสนา เมื่อวินัยยังตั้งอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่ายังตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น เรามาสังคายนาวินัยกันก่อนเถิด” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “เมื่อจะสังคายนาวินัย ควรยกใครขึ้นเป็นประธาน” (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “ท่านพระอุบาลี” (ถามว่า) “พระอานนท์ไม่สามารถหรือ” (ตอบว่า) “มิใช่ไม่สามารถ แต่ทว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ทรงอาศัยพระวินัยปริยัติ ได้ทรงตั้งท่านพระอุบาลีไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นวินัยธร อุบาลีนี้เป็นเลิศ’ เพราะฉะนั้น เราจงถามพระอุบาลีเถระแล้วสังคายนาพระวินัยเถิด” ลำดับนั้น พระเถระ (พระมหากัสสปะ) ได้สมมติตนเองเพื่อทำการปุจฉาพระวินัย แม้พระอุบาลีเถระก็ได้สมมติตนเองเพื่อทำการวิสัชนา ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ –

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

“อาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าจะพึงถามพระวินัยกะท่านอุบาลี”

อายสฺมาปิ [Pg.83] อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ –

แม้ท่านพระอุบาลีก็ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกท่านพระมหากัสสปะถามพระวินัยแล้ว จะพึงตอบ”

เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา, อุปาลิ, อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. ตโต มหากสฺสปตฺเถโร อุปาลิตฺเถรํ ปฐมปาราชิกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ วินยํ ปุจฺฉิ, อุปาลิตฺเถโร วิสฺสชฺเชสิ. สพฺเพ ปญฺจสตา ภิกฺขู ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ สนิทานํ กตฺวา เอกโต คณสชฺฌายมกํสุ. เอวํ เสสานิปีติ สพฺพํ วินยฏฺฐกถาย คเหตพฺพํ. เอเตน นเยน สอุภโตวิภงฺคํ สขนฺธกปริวารํ สกลํ วินยปิฏกํ สงฺคายิตฺวา อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา วุฑฺเฒ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ.

ท่านพระอุบาลีสมมติตนเองด้วยตนเองอย่างนี้แล้ว ลุกจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดที่ประดับด้วยงาช้างนั่งบนธรรมาสน์. ลำดับนั้น พระมหากัสสปเถระได้ถามพระวินัยทั้งหมดกะพระอุบาลีเถระ เริ่มตั้งแต่ปฐมปาราชิก พระอุบาลีเถระก็ตอบ. ภิกษุ ๕๐๐ รูปทั้งหมดได้ทำปฐมปาราชิกสิกขาบทพร้อมทั้งนิทาน แล้วสวดพร้อมกันเป็นคณะ. แม้สิกขาบทที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น พึงถือเอาเนื้อความทั้งหมดตามนัยในวินัยอรรถกถา. พระอุบาลีเถระสังคายนาพระวินัยปิฎกทั้งหมด พร้อมทั้งอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร ด้วยนัยนี้แล้ว วางพัดที่ประดับด้วยงาช้างลง ลงจากธรรมาสน์ ไหว้ภิกษุผู้เฒ่ากว่าแล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ถึงแก่ตน.

วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเตหิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ.

ท่านพระมหากัสสปเถระสังคายนาพระวินัยแล้ว ประสงค์จะสังคายนาพระธรรม จึงได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อจะสังคายนาพระธรรม ควรยกบุคคลใดขึ้นเป็นประธาน จึงจะพึงสังคายนาพระธรรมได้” ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “พึงยกพระอานนทเถระขึ้นเป็นประธาน”

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

“อาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าจะพึงถามพระธรรมกะท่านอานนท์”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ –

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกท่านพระมหากัสสปะถามพระธรรมแล้ว จะพึงตอบ”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ มหากสฺสปตฺเถโร อานนฺทตฺเถรํ ธมฺมํ ปุจฺฉิ – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณวก’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. ‘‘สามญฺญผลํ; ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘ราชคเห, ภนฺเต, ชีวกมฺพวเน’’ติ. ‘‘เกน สทฺธิ’’นฺติ? ‘‘อชาตสตฺตุนา [Pg.84] เวเทหิปุตฺเตน สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สามญฺญผลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. เอเตเนว อุปาเยน ปญฺจปิ นิกาเย ปุจฺฉิ, ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ ปญฺจหิ เถรสเตหิ กตา –

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ลุกจากอาสนะ กระทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดด้ามงา นั่งบนธรรมาสน์ ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้ทูลถามธรรมะกะพระอานนทเถระว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พรหมชาลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ตรัสไว้) ที่อัมพลัฏฐิกา อันเป็นพระราชอุทยาน ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา” (พระมหากัสสปะถามว่า) “ทรงปรารภใคร?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ทรงปรารภสุปปิยปริพาชกและพรหมทัตตมาณพ” ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานและบุคคล (ผู้เป็นเหตุ) แห่งพรหมชาลสูตร (แล้วทูลถามต่อไปว่า) “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ก็สามัญญผลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ตรัสไว้) ที่ชีวกัมพวัน ในกรุงราชคฤห์” (พระมหากัสสปะถามว่า) “ตรัสกับใคร?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ตรัสกับพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร” ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานและบุคคล (ผู้เป็นเหตุ) แห่งสามัญญผลสูตร โดยนัยนี้แหละ ได้ทูลถามนิกายทั้ง ๕ ท่านพระอานนท์ถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้วิสัชนาแล้ว ปฐมมหาสังคายนานี้ อันพระเถระ ๕๐๐ รูปได้กระทำแล้ว

‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ;

เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ.

(การสังคายนา) อันพระเถระ ๕๐๐ รูปกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ปัญจสตา และเพราะอันพระเถระทั้งหลายเท่านั้นกระทำแล้ว จึงถูกเรียกว่า เถริกา ดังนี้

อิมิสฺสา ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย สพฺพํ ทีฆนิกายํ มชฺฌิมนิกายาทิญฺจ ปุจฺฉิตฺวา อนุปุพฺเพน ขุทฺทกนิกายํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘มงฺคลสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ เอวมาทิวจนาวสาเน ‘‘นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉี’’ติ เอตฺถ นิทาเน ปุจฺฉิเต ตํ นิทานํ วิตฺถาเรตฺวา ยถา จ ภาสิตํ, เยน จ สุตํ, ยทา จ สุตํ, เยน จ ภาสิตํ, ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยสฺส จ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ กเถตุกาเมน ‘‘เอวํ ภาสิตํ มยา สุตํ, เอกํ สมยํ สุตํ, ภควตา ภาสิตํ, สาวตฺถิยํ ภาสิตํ, เทวตาย ภาสิต’’นฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ ‘‘เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

เมื่อปฐมมหาสังคายนานี้เป็นไปอยู่ ท่านพระมหากัสสปะ ครั้นทูลถามทีฆนิกาย มัชฌิมนิกายเป็นต้นทั้งหมดแล้ว เมื่อจะทูลถามขุททกนิกายโดยลำดับ ในตอนท้ายของคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ มงคลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” ในที่นี้ เมื่อนิทานถูกถามแล้ว ท่านพระอานนท์ผู้ประสงค์จะกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้น คือ ตรัสไว้อย่างไร, ใครได้ฟัง, ฟังเมื่อไร, ใครเป็นผู้ตรัส, ตรัสที่ไหน และตรัสแก่ใคร โดยพิสดาร เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, ได้ฟังมาในสมัยหนึ่ง, พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว, ตรัสแล้วที่กรุงสาวัตถี, ตรัสแก่เทวดา” จึงได้กล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี... (ละ)... ได้ทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา” คำนี้ ท่านพระอานนท์ได้กล่าวแล้วอย่างนี้ และพึงทราบว่า คำนั้น ท่านกล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนา

อิทานิ ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อยมายสฺมา มหากสฺสปตฺเถเรน นิทานํ ปุฏฺโฐ, ตสฺมาเนน ตํ นิทานํ อาทิโต ปภุติ วิตฺถาเรตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา วา อานนฺทํ ธมฺมาสเน นิสินฺนํ วสีคณปริวุตํ ทิสฺวา เอกจฺจานํ เทวตานํ จิตฺตมุปฺปนฺนํ ‘‘อยมายสฺมา เวเทหมุนิ ปกติยาปิ สกฺยกุลมนฺวโย ภควโต ทายาโท, ภควตาปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ เอตทคฺเค นิทฺทิฏฺโฐ, จตูหิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป, อิทานิ มญฺเญ ภควโต ธมฺมรชฺชทายชฺชํ ปตฺวา พุทฺโธ ชาโต’’ติ. ตสฺมา อายสฺมา อานนฺโท ตาสํ เทวตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ตํ อภูตคุณสมฺภาวนํ อนธิวาเสนฺโต อตฺตโน สาวกภาวเมว ทีเปตุํ อาห ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา [Pg.85] …เป… อชฺฌภาสี’’ติ. เอตฺถนฺตเร ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อเนกานิ จ เทวตาสหสฺสานิ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อภินนฺทึสุ, มหาภูมิจาโล อโหสิ, นานาวิธกุสุมวสฺสํ อนฺตลิกฺขโต ปปติ, อญฺญานิ จ พหูนิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ, พหูนญฺจ เทวตานํ สํเวโค อุปฺปชฺชิ ‘‘ยํ อมฺเหหิ ภควโต สมฺมุขา สุตํ, อิทาเนว ตํ ปโรกฺขา ชาต’’นฺติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วทนฺเตนาปิ อิมินา การเณน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อิมิสฺสา อทฺธคาถาย อตฺโถ ปกาสิโต โหติ.

บัดนี้ ในคำว่า “เหตุไรจึงกล่าว” จะกล่าวแก้ว่า เพราะเหตุที่ท่านผู้มีอายุนี้ (พระอานนท์) ถูกพระมหากัสสปเถระถามถึงนิทาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อจะขยายนิทานนั้นโดยพิสดารตั้งแต่ต้น หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่เทวดาบางพวกเห็นท่านพระอานนท์ผู้อันหมู่พระขีณาสพแวดล้อม นั่งอยู่บนธรรมาสน์แล้ว เกิดความคิดขึ้นว่า “ท่านผู้มีอายุนี้เป็นเวเทหมุนี (ผู้มีปัญญา) โดยปกติก็เป็นผู้สืบเชื้อสายศากยวงศ์ เป็นธรรมทายาทของพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะถึง ๕ ครั้ง ประกอบด้วยอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ ประการ เป็นที่รักที่พอใจของบริษัท ๔ บัดนี้ เราเข้าใจว่า ท่านได้บรรลุธรรมราชทายัชชะของพระผู้มีพระภาค เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว” เพราะเหตุนั้น ท่านพระอานนท์ทราบความตรึกในใจของเทวดาเหล่านั้นด้วยใจของตนแล้ว ไม่ทรงอดกลั้นต่อการยกย่องคุณที่ไม่มีจริงนั้น เพื่อจะประกาศความเป็นสาวกของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค... (ละ)... ได้ทูลแล้ว” ในระหว่างนั้น พระอรหันต์ ๕๐๐ รูป และเทวดาหลายพันองค์ ได้ชื่นชมท่านพระอานนท์ว่า “สาธุ สาธุ” แผ่นดินไหวใหญ่ได้เกิดขึ้นแล้ว ฝนดอกไม้นานาชนิดได้ตกลงมาจากอากาศ สิ่งอัศจรรย์อื่นๆ อีกมากก็ได้ปรากฏขึ้น และความสังเวชได้เกิดขึ้นแก่เทวดาจำนวนมากว่า “สิ่งใดที่พวกเราได้ฟังจากเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค บัดนี้เอง สิ่งนั้นได้กลายเป็นเรื่องลับหลังไปเสียแล้ว” พึงทราบว่า คำนี้ ท่านพระอานนท์กล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนาด้วยเหตุนี้ และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถแห่งคาถากึ่งหนึ่งว่า “vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi” ก็เป็นอันท่านประกาศแล้ว

เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยบาลีมีคำว่า “เอวํ” เป็นต้น

๑. อิทานิ ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต’’ติ เอวมาทิมาติกาย สงฺคหิตตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุจฺจเต – เอวนฺติ อยํ สทฺโท อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทีสุ อตฺเถสุ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๕๓) อุปมายํ ทิสฺสติ. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ, เอวญฺจ วเทหิ สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา [Pg.86] วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. อิธ ปน อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

๑. บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่รวบรวมไว้ด้วยมาติกา (หัวข้อ) มีอาทิว่า “เราจักแสดงเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า เอวํ โดยประการต่างๆ” ท่านจึงกล่าวไว้ว่า: ศัพท์ว่า เอวํ นี้ พึงเห็นในอรรถทั้งหลาย มีอุปมา อุปเทศ สัมปหังสนะ (การชมเชย) ครหณะ (การติเตียน) วจนสัมปฏิจฉัย (การรับคำ) อาการ นิทัสสนะ (การแสดง) และอวธารณะ (การยืนยัน) เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ศัพท์ว่า เอวํ นี้ ปรากฏในอรรถว่าอุปมา ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ” (สัตว์ผู้เกิดมาแล้ว พึงทำกุศลให้มาก ฉันนั้น). ปรากฏในอรรถว่าอุปเทศ ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพํ” (เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้). ปรากฏในอรรถว่าสัมปหังสนะ ในบทเป็นต้นว่า “เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคต” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น). ปรากฏในอรรถว่าครหณะ ในบทเป็นต้นว่า “เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสติ” (คนถ่อยนี้ ก็กล่าวคุณของสมณโล้นนั่น ในเรื่องนั้นๆ อย่างนี้เทียว). ปรากฏในอรรถว่าวจนสัมปฏิจฉัย ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ” (ภิกษุเหล่านั้น ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า). ปรากฏในอรรถว่าอาการ ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยอาการอย่างนี้). ปรากฏในอรรถว่านิทัสสนะ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนมาณพ เธอจงมา จงเข้าไปหาสมณอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว จงถามถึงความเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบายกะสมณอานนท์ ด้วยคำของเราว่า ‘สุภมาณพ โตเทยยบุตร ขอถามถึงความเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบายกะท่านอานนท์’ และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดีละ ท่านอานนท์ ขอจงไปยังที่อยู่ของสุภมาณพ โตเทยยบุตร เพื่ออนุเคราะห์เถิด’”. ปรากฏในอรรถว่าอวธารณะ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนชาวกาลามะ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอกุศล. มีโทษหรือไม่มีโทษ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีโทษ. วิญญูชนติเตียนหรือวิญญูชนสรรเสริญ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญูชนติเตียน. เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ หรือไม่ หรือในเรื่องนี้ ท่านมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้”. ส่วนในพระสูตรนี้ พึงเห็นในอรรถว่า อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ.

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น (ท่าน) ย่อมแสดงเนื้อความนี้ด้วยเอวํศัพท์ อันมีอรรถว่าอาการ คือ ใครเล่าจะสามารถรู้พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ซึ่งละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยมากมาย สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ ลึกซึ้งด้วยธรรมะ (เหตุ) อรรถะ (ผล) เทศนา และปฏิเวธ อันมาสู่คลองโสตของสรรพสัตว์ทั้งหลายตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง, แต่ถึงแม้จะทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังโดยสิ้นเชิงแล้ว (ก็แสดงว่า) ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ คือ แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาโดยอาการอย่างหนึ่ง.

นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ.

ด้วย (เอวํศัพท์) อันมีอรรถว่านิทัสสนะ เมื่อเปลื้องตนอยู่ว่า “เราไม่ใช่ผู้ตรัสรู้เอง ธรรมนี้เรามิได้กระทำให้แจ้งด้วยตนเอง” ท่านย่อมแสดงพระสูตรทั้งหมดอันจะพึงกล่าวในบัดนี้ว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาอย่างนี้”.

อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

ด้วย (เอวํศัพท์) อันมีอรรถว่าอวธารณะ เมื่อแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตน อันสมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ, ผู้มีสติ, ผู้มีความเพียร, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” ท่านย่อมทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย (โดยแสดง) ว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, และการฟังมานั้นแล ไม่หย่อนไม่ยิ่งทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เป็นอย่างนี้เท่านั้น ไม่พึงเห็นเป็นอย่างอื่น”.

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘มยา สุต’’นฺติ จ ‘‘มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

เมศัพท์ ปรากฏในอรรถ 3 อย่าง. จริงอย่างนั้น ศัพท์นั้นมีอรรถว่า มยา (อันเรา) ในบทเป็นต้นว่า “คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ” (ของที่ได้มาด้วยการขับคาถา เราไม่พึงบริโภค). มีอรรถว่า มยฺหํ (แก่เรา) ในบทเป็นต้นว่า “สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ). มีอรรถว่า มม (ของเรา) ในบทเป็นต้นว่า “ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา). ส่วนในที่นี้ ย่อมควรในอรรถทั้งสอง คือ “อันข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว” และ “การฟังของข้าพเจ้า”.

สุตนฺติ อยํ สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ คมนขฺยาตราคาภิภูตูปจิตานุโยคโสตวิญฺเญยฺยโสตทฺวารวิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติ เอวมาทีสุ คจฺฉนฺโตติ [Pg.87] อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติ เอวมาทีสุ ขฺยาตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) ราคาภิภูตา ราคาภิภูตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ เอวมาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปน สุตนฺติ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ ยทา เม-สทฺทสฺส มยาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มยา สุตํ, โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ. ยทา เม-สทฺทสฺส มมาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ.

สุตศัพท์ว่า สุตํ นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีประเภทแห่งอรรถมากมาย มีอาทิคือ คมะ (การไป), ขยาตะ (การประกาศ), ราคาภิภูตะ (การถูกราคะครอบงำ), อุปจิตะ (การสั่งสม), อนุโยคะ (การประกอบเนืองๆ), โสตวิญเญยยะ (สิ่งที่พึงรู้ได้ทางโสต), และโสตทวารวิญญาต (สิ่งที่รู้แล้วทางโสตทวาร). จริงอย่างนั้น ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไป ในบทเป็นต้นว่า “เสนาย ปสุโต” (ไปแล้วด้วยเสนา). มีอรรถว่า ผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว ในบทเป็นต้นว่า “สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต” (ของผู้มีธรรมอันได้สดับแล้ว เห็นอยู่). มีอรรถว่า ถูกราคะครอบงำ ในบทเป็นต้นว่า “อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส” (หญิงผู้ถูกราคะครอบงำ ต่อชายผู้ถูกราคะครอบงำ). มีอรรถว่า สั่งสมแล้ว ในบทเป็นต้นว่า “ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ” (บุญไม่น้อย อันท่านทั้งหลายสั่งสมแล้ว). มีอรรถว่า ผู้ประกอบเนืองๆ ในฌาน ในบทเป็นต้นว่า “เย ฌานปฺปสุตา ธีรา” (ปราชญ์เหล่าใด ขวนขวายในฌาน). มีอรรถว่า สิ่งที่พึงรู้ได้ทางโสตวิญญาณ ในบทเป็นต้นว่า “ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ” (รูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน สิ่งที่ทราบ). มีอรรถว่า ผู้ทรงจำสิ่งที่รู้แล้วตามลำดับทางโสตทวาร ในบทเป็นต้นว่า “สุตธโร สุตสนฺนิจโย” (ผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ). ส่วนในที่นี้ บทว่า สุตํ มีอรรถว่า ทรงจำไว้แล้วด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า หรือมีอรรถว่า การทรงจำ. ในอรรถทั้งสองนั้น เมื่อใด เมศัพท์มีอรรถว่า มยา (อันข้าพเจ้า) เมื่อนั้น ย่อมควรประกอบความว่า “อันข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ คือ อันข้าพเจ้าทรงจำไว้แล้วด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า”. เมื่อใด เมศัพท์มีอรรถว่า มม (ของข้าพเจ้า) เมื่อนั้น ย่อมควรประกอบความว่า “การฟังของข้าพเจ้าอย่างนี้ คือ การทรงจำด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า”.

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคีปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ สวนาทิจิตฺตานํ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตภาวนิทสฺสนํ. เมติ อตฺตนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ธมฺมนิทสฺสนํ.

ในบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า เอวํ เป็นการแสดงกิจแห่งการได้ยินด้วยโสตวิญญาณ. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยการรู้แจ้งธรรมที่กล่าวแล้ว. บทว่า สุตํ โดยการปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง จึงเป็นการแสดงการรับเอาโดยไม่หย่อน ไม่ยิ่ง ไม่วิปริต. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงความเป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ ของจิตทั้งหลายมีโสตวิญญาณเป็นต้น. บทว่า เม เป็นการแสดงตน. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงธรรม.

ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. เมติ ปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทสฺสนํ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงธรรมที่พึงชี้แจง. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคล. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล.

ตถา เอวนฺติ วีถิจิตฺตานํ อาการปญฺญตฺติวเสน นานปฺปการนิทฺเทโส. เมติ กตฺตารนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงโดยประการต่างๆ โดยอำนาจแห่งอาการบัญญัติของวิถีจิตทั้งหลาย. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงผู้กระทำ. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงอารมณ์.

ตถา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจแห่งการรู้แจ้ง. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง.

ตถา เอวนฺติ ภาวนิทฺเทโส. เมติ ปุคฺคลนิทฺเทโส. สุตนฺติ ตสฺส กิจฺจนิทฺเทโส.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงสภาวะ. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงบุคคล. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของบุคคลนั้น.

ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา เอวนฺติ จ เมติ จ ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต [Pg.88] อุปาทาปญฺญตฺติ. สุตนฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ.

ในบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า เอวํ และศัพท์ว่า เม โดยอำนาจแห่งปรมัตถ์อันมีอรรถที่พึงทำให้แจ้ง เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บทว่า สุตํ เป็นวิชชมานบัญญัติ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ และบทว่า เม เพราะอาศัยอาการนั้นๆ กล่าว จึงเป็นอุปาทาบัญญัติ. บทว่า สุตํ เพราะอาศัยการเห็นเป็นต้นกล่าว จึงเป็นอุปนิธาบัญญัติ.

เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ, สุตนฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ. ตถา เอวนฺติ วจเนน โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ อโยนิโส มนสิกโรโต นานปฺปการปฺปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโสมนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ กตปุญฺญตญฺจ สาเธติ, อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ. เอวนฺติ จ อิมินา ภทฺทเกน อากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ อตฺตโน ทีเปติ, สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. ตถา อาสยสุทฺธึ ปโยคสุทฺธิญฺจ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺตึ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺตึ.

และในบทเหล่านี้ ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงความไม่หลง ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ลืมเลือนสิ่งที่ได้ฟัง. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงโยนิโสมนสิการ เพราะบุคคลผู้มนสิการโดยไม่แยบคาย ย่อมไม่มีการแทงตลอดโดยประการต่างๆ. ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ฟุ้งซ่าน เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง. จริงอย่างนั้น บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความสมบูรณ์ทุกอย่าง ก็ย่อมกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ฟัง ขอท่านจงกล่าวอีกครั้ง". และในที่นี้ ด้วยโยนิโสมนสิการ ย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้ในปางก่อนให้สำเร็จ ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมยังการฟังพระสัทธรรมและการเข้าอาศัยสัตบุรุษให้สำเร็จ. และด้วยคำว่า เอวํ คือด้วยอาการอันดีงามนี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการหลังของตน ด้วยคำว่า สุตํ คือโดยการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการแรก. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมแสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยและความบริสุทธิ์แห่งความเพียร และด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยนั้น ย่อมแสดงความฉลาดในอธิคม ด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร ย่อมแสดงความฉลาดในอาคม.

เอวนฺติ จ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. สุตนฺติ อิมินา โสตพฺพเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. เอวนฺติ จ อิทํ โยนิโสมนสิการทีปกํ วจนํ ภณนฺโต ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ญาเปติ. สุตนฺติ อิทํ สวนโยคทีปกวจนํ ภณนฺโต ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ญาเปติ. ตทุภเยนปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ.

และด้วยคำว่า เอวํ นี้ อันแสดงการแทงตลอดโดยประการต่างๆ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน. ด้วยคำว่า สุตํ นี้ อันแสดงการแทงตลอดในประเภทแห่งสิ่งที่พึงฟัง ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา. และเมื่อกล่าวคำว่า เอวํ นี้ อันแสดงโยนิโสมนสิการ ย่อมให้ทราบว่า "ธรรมเหล่านี้ เราได้พิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ". เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ นี้ อันแสดงการประกอบในการฟัง ย่อมให้ทราบว่า "ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว". แม้ด้วยคำทั้งสองนั้น เมื่อแสดงความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะ ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง.

เอวํ เม สุตนฺติ อิมินา ปน สกเลนปิ วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ, อติกฺกมติ, สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ตุ ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ จ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า เอวํ เม สุตํ พระอานนท์ผู้มีอายุ ไม่ถือเอาธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้วว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ ปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมก้าวลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมให้จิตออกจากอสัทธรรม ย่อมให้จิตตั้งมั่นในสัทธรรม. และเมื่อแสดงว่า "ธรรมนี้ เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง" ย่อมเปลื้องตน ย่อมอ้างถึงพระศาสดา ย่อมมอบถวายแด่พระชินวจนะ ย่อมตั้งไว้ซึ่งธัมมเนตติ.

อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสฺสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส [Pg.89] ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมปฺปฏิสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺพเทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ เวทิตพฺโพ. โหติ เจตฺถ –

อีกประการหนึ่ง (พระอานนท์) ไม่ปฏิญาณว่าเป็นสิ่งที่ตนคิดขึ้นเอง แต่เปิดเผยการฟังมาในเบื้องต้น (ด้วยบทว่า เอวํ เม สุตํ) ว่า "ธรรมนี้ เราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้แกล้วกล้าในเวสารัชชญาณ ๔ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้ประทับอยู่ในฐานะอันประเสริฐ ผู้ทรงบันลือสีหนาท ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ผู้เป็นอธิบดีในธรรม ผู้เป็นประทีปแห่งธรรม ผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐในสัทธรรม ผู้ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง. ในธรรมนี้ ไม่พึงทำความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถก็ดี ในธรรมก็ดี ในบทก็ดี หรือในพยัญชนะก็ดี" ดังนี้ ย่อมทำลายความไม่เชื่อในธรรมนี้ของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง พึงทราบว่า ย่อมทำให้เกิดศรัทธาสัมปทา. และในที่นี้ มีคาถาสังคหะว่า

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

"พระสาวกของพระโคดม เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า เอวํ เม สุตํ ย่อมทำลายความไม่เชื่อ ย่อมยังศรัทธาให้เจริญในพระศาสนา" ดังนี้.

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

ศัพท์ว่า เอกํ เป็นการแสดงการกำหนดนับ. ศัพท์ว่า สมยํ เป็นการแสดงการกำหนด. บทว่า เอกํ สมยํ เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดแน่นอน. ในบทนั้น สมยศัพท์ (ย่อมปรากฏในอรรถต่างๆ) คือ

สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

(สมยศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อม), ขณะ, กาล, สมูหะ (หมู่), เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด.

ตถา หิสฺส ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติ เอวมาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, โสปิ มํ ชานิสฺสติ, ‘ภทฺทาลิ, นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ, อยมฺปิ โข เต ภทฺทาลิ สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ.

จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า "บางทีแม้ในวันพรุ่งนี้ พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าโดยอาศัยกาลและสมัย" (ที.นี. 1/447) นี้ สมัยศัพท์มีอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อมแห่งเหตุ) ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเท่านั้น" (อํ.นิ. 8/29) นี้ มีอรรถว่า ขณะ (โอกาส) ในบทเป็นต้นว่า "สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย" (ปาจิ. 358) นี้ มีอรรถว่า กาล (เวลา) ในบทเป็นต้นว่า "มหาสมัยในป่าใหญ่" (ที.นี. 2/97) นี้ มีอรรถว่า สมูหะ (หมู่, ชุมนุม) ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัย ท่านก็ยังไม่แทงตลอดแล้วว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี แม้พระองค์ก็จะทรงทราบเราว่า 'ภิกษุชื่อภัททาลิเป็นผู้ไม่ทำตามให้บริบูรณ์ในสิกขาในคำสอนของพระศาสดา' ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัยนี้ท่านก็ยังไม่แทงตลอดแล้ว" (ม.นิ. 2/135) นี้ มีอรรถว่า เหตุ ในบทเป็นต้นว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ปริพาชกชื่ออุคคาหมานะ สารีบุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระนางมัลลิกา ที่มีศาลาหลังเดียว มีต้นมะพลับเรียงราย เป็นที่กล่าวลัทธิต่างๆ" (ม.นิ. 2/260) นี้ มีอรรถว่า ทิฏฐิ (ลัทธิ)

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) –

"ผู้มีปัญญา ท่านเรียกว่า บัณฑิต เพราะรู้แจ้งประโยชน์ ทั้งประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ" (สํ.นิ. 1/129)

เอวมาทีสุ ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ [Pg.90] วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติ เอวมาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน เอกํ สมยนฺติ สํวจฺฉรอุตุมาสอฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิม- ปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลขฺเยสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

ในบทเป็นต้นว่าดังนี้ มีอรรถว่า ปฏิลาภะ (การได้) ในบทเป็นต้นว่า "เพราะรู้แจ้งซึ่งมานะโดยชอบ จึงกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้" (ม.นิ. 1/28) นี้ มีอรรถว่า ปหานะ (การละ) ในบทเป็นต้นว่า "อรรถแห่งทุกข์คือ เบียดเบียน, เป็นของปรุงแต่ง, เร่าร้อน, แปรปรวน, อันควรรู้แจ้ง" (ปฏิ.ม. 2/8) นี้ มีอรรถว่า ปฏิเวธะ (การแทงตลอด) แต่ในที่นี้ สมัยศัพท์มีอรรถว่า กาล (เวลา) เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงว่า "เอกํ สมยํ" หมายถึง สมัยหนึ่ง ในบรรดาสมัยทั้งหลายที่ชื่อว่ากาล มีอาทิคือ ปี, ฤดู, เดือน, กึ่งเดือน, กลางคืน, กลางวัน, เวลาเช้า, เวลาเที่ยง, เวลาเย็น, ปฐมยาม, มัชฌิมยาม, ปัจฉิมยาม, และครู่หนึ่ง

เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติ เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลขฺยา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฺปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมีกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ ยํ กิญฺจิ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺตํ โหติ.

อีกอย่างหนึ่ง สมัยของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ คือ สมัยเสด็จลงสู่พระครรภ์, สมัยประสูติ, สมัยทรงเกิดสังเวช, สมัยเสด็จออกผนวช, สมัยทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา, สมัยทรงชนะมาร, สมัยตรัสรู้, สมัยเสวยทิฏฐธัมมสุขวิหาร, สมัยทรงแสดงธรรม, สมัยปรินิพพาน เป็นต้น เป็นสมัยที่ชื่อว่ากาลมากมาย ปรากฏยิ่งนักในหมู่เทพและมนุษย์ ในบรรดาสมัยเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า "เอกํ สมยํ" หมายถึงสมัยหนึ่ง คือสมัยที่เรียกว่าเทศนาสมัย และสมัยนี้ใด ในบรรดาสมัยที่เป็นกิจแห่งพระญาณและพระกรุณา ก็เป็นสมัยที่เป็นกิจแห่งพระกรุณา, ในบรรดาสมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ก็เป็นสมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ในบรรดาสมัยแห่งกิจสองอย่างที่พึงทำแก่บริษัทผู้ประชุมกัน ก็เป็นสมัยแห่งธรรมีกถา, ในบรรดาสมัยแห่งเทศนาและปฏิบัติ ก็เป็นสมัยแห่งเทศนา, แม้ในสมัยเหล่านั้น ท่านก็หมายถึงกาลใดกาลหนึ่งแล้วกล่าวว่า "เอกํ สมยํ"

เอตฺถาห – อถ กสฺมา ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ จ อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจเนน นิทฺเทโส กโต, วินเย จ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา อิธ ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ. ตตฺถ ตถา, อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ ภาเวนภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต.

ในที่นี้ มีผู้กล่าวขึ้นว่า "ก็เหตุไฉน ในพระอภิธรรม ท่านจึงแสดงด้วยภุมมวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) ว่า 'ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ' และในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ว่า 'ยสฺมึ สมเย ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ' และในพระวินัย ก็แสดงด้วยกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) ว่า 'เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา' แต่ในที่นี้ ท่านไม่ทำเช่นนั้น กลับแสดงด้วยอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ว่า 'เอกํ สมยํ' เล่า" (ตอบว่า) เพราะในที่นั้นๆ อรรถสามารถเป็นไปได้เช่นนั้น แต่ในที่นี้ อรรถสามารถเป็นไปได้อย่างอื่น จริงอยู่ ในพระอภิธรรมและในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ อรรถว่าเป็นอธิกรณะ (สถานที่) และอรรถว่าเป็นภาเวนภาวลักขณะ (กิริยาเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง) ย่อมเป็นไปได้ เพราะสมัยศัพท์มีอรรถว่าเป็นอธิกรณะ คือเป็นกาลและเป็นสมูหะ ภาวะของธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ย่อมถูกกำหนดด้วยภาวะของสมัยที่เรียกว่าขณะ สมวาย และเหตุ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยภุมมวจนะในที่นั้นๆ

วินเย จ เหตฺวตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญเปนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจนนิทฺเทโส กโต.

ส่วนในพระวินัย อรรถว่าเป็นเหตุและอรรถว่าเป็นกรณะย่อมเป็นไปได้ จริงอยู่ สมัยที่จะทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นใด แม้พระสารีบุตรเป็นต้นก็ยังรู้ได้ยาก พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลายโดยอาศัยสมัยนั้นอันเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งกรณะ และทรงรอเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบทอยู่ จึงประทับอยู่ในที่นั้นๆ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยกรณวจนะในที่นั้น

อิธ [Pg.91] ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํชาติเก สุตฺตนฺตปาเฐ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ. ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ วิญฺเญยฺโย. โหติ เจตฺถ –

แต่ในที่นี้และในสุตตันตปาฐะอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ อรรถว่าเป็นอัจจันตสังโยคะ (การเชื่อมต่อตลอด) ย่อมเป็นไปได้ จริงอยู่ ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้หรือพระสูตรอื่น, ตลอดสมัยนั้นทีเดียว พระองค์ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหาร ฉะนั้น พึงทราบว่า เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยอุปโยควจนะในที่นี้ และมีคาถาสังคหะในเรื่องนี้ว่า

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

"ท่านกล่าวสมัยศัพท์ในที่อื่น (คือในพระอภิธรรมและพระวินัย) ด้วยภุมมวิภัตติและกรณวิภัตติ โดยทรงอาศัยอรรถนั้นๆ ส่วนในที่นี้ ท่านกล่าวสมัยศัพท์นั้นด้วยอุปโยควิภัตติ"

ภควาติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนเมตํ. ยถาห –

บทว่า ภควา นี้ เป็นอธิวจนะ (ชื่อ) ที่แสดงถึงความเคารพยำเกรงต่อสัตบุรุษผู้สูงสุด ผู้พิเศษด้วยคุณ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

"คำว่า ภควา เป็นคำที่ประเสริฐ, คำว่า ภควา เป็นคำที่สูงสุด, พระองค์ทรงประกอบด้วยความน่าเคารพและน่าบูชา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ภควา"

จตุพฺพิธญฺหิ นามํ อาวตฺถิกํ, ลิงฺคิกํ, เนมิตฺตกํ, อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม ‘‘ยทิจฺฉก’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลิพทฺโธติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ, ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ, เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺตกํ, สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถมนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ คุณเนมิตฺตกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ กตํ. ยถาห อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔).

ก็แล ชื่อมี ๔ อย่าง คือ อาวตถิกะ (ชื่อตามสภาวะ), ลิงคิกะ (ชื่อตามลักษณะ), เนมิตตกะ (ชื่อตามเหตุ) และอธิจจสมุปปันนะ (ชื่อที่ตั้งขึ้นลอยๆ) คำว่า อธิจจสมุปปันนัง นามะ ท่านกล่าวว่าคือ "ยทิจฉกะ" (ชื่อที่ตั้งตามพอใจ) ในชื่อ ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า วัจฉะ (ลูกวัว) ทัมมะ (วัวที่ฝึกแล้ว) พลิพัททะ (วัวเปลี่ยว) เป็นต้น ชื่อว่าอาวตถิกะ ชื่อว่า ทัณฑี (ผู้มีไม้เท้า) ฉัตตี (ผู้มีฉัตร) สิขี (ผู้มีชฎา) กรี (ผู้มีงวง) เป็นต้น ชื่อว่าลิงคิกะ ชื่อว่า เตวิชชะ (ผู้มีวิชชา ๓) ฉฬภิญญะ (ผู้มีอภิญญา ๖) เป็นต้น ชื่อว่าเนมิตตกะ ชื่อว่า สิริวัฑฒกะ ธนวัฑฒกะ เป็นต้น เป็นชื่อที่เกิดขึ้นโดยไม่คำนึงถึงความหมายของศัพท์ ชื่อว่าอธิจจสมุปปันนะ ส่วนพระนามว่า "ภควา" นี้ เป็นคุณเนมิตตกะ (ชื่อที่เกิดขึ้นโดยอาศัยคุณเป็นนิมิต) มิใช่พระนางมหามายาทรงตั้ง มิใช่พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงตั้ง มิใช่พระญาติ ๘๐,๐๐๐ ทรงตั้ง มิใช่เทวดาชั้นพิเศษมีท้าวสักกะและท้าวสันดุสิตเป็นต้นทรงตั้ง ดังที่พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุกล่าวไว้ว่า "พระนามว่า ภควา นี้ พระมารดามิได้ทรงตั้ง...ฯลฯ... พระนามว่า ภควา นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดขึ้นจากการทำให้แจ้ง)" (มหานิ. ๘๔)

ยํ คุณเนมิตฺตกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ –

และพระนามนี้เป็นคุณเนมิตตกะ (ชื่อที่เกิดขึ้นโดยอาศัยคุณเป็นนิมิต) เพื่อประกาศคุณเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคาถานี้ว่า

‘‘ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;

พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ.

"พระองค์ทรงมีภคะ (ภคี) ทรงเป็นที่คบหา (ภชี) ทรงมีส่วน (ภาคี) ทรงเป็นผู้จำแนก (วิภัตตวา) ทรงหัก (ภคฺคํ อกาสิ) ทรงเป็นครู (ครุ) และทรงมีโชค (ภาคฺยวา) พระองค์ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วด้วยญายธรรมเป็นอันมาก ทรงไปถึงที่สุดแห่งภพ (ภวนฺตโค) เพราะเหตุนั้น พระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า ภควา"

นิทฺเทสาทีสุ (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) วุตฺตนเยเนว จสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

และพึงเห็นเนื้อความของบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิเทสเป็นต้น (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทเทส ๒) นั่นเทียว

อยํ ปน อปโร ปริยาโย –

ส่วนนี้เป็นปริยาย (การบรรยาย) อีกนัยหนึ่ง

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

"พระองค์ทรงมีโชค (ภาคฺยวา) ทรงหักกิเลส (ภคฺควา) และทรงประกอบด้วยภคะทั้งหลาย (ภเคหิ ยุตฺโต) ทรงเป็นผู้จำแนก (วิภตฺตวา) ทรงเสพธรรม (ภตฺตวา) ทรงมีการไปอันสำรอกแล้วในภพทั้งหลาย (ภเวสุ วนฺตคมโน) เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา"

ตตฺถ [Pg.92] ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติ เอวํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ. ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปลา- อิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- สํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปาทาน- ปญฺจเจโตขิลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสย- อฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสกฺขนฺธอภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมาเร อภญฺชิ, ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ –

ในคาถานั้น พึงทราบว่า ท่านถือเอาลักษณะแห่งนิรุตติศาสตร์ว่า "มีการลงอักษร การสับเปลี่ยนอักษร" หรือโดยนัยแห่งไวยากรณ์ ถือเอาลักษณะการเข้าในปิโสทราทิคณะ (ศัพท์ที่สำเร็จรูปพิเศษ) เพราะเหตุที่พระองค์มีโชคคือการถึงซึ่งที่สุดแห่งบารมีมีทานและศีลเป็นต้น อันยังโลกิยสุขและโลกุตตรสุขให้สำเร็จ ฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภาคฺยวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา" อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงหักเสียซึ่งโลภะ โทสะ โมหะ วิปรีตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ตัณหา อวิชชา, อกุศลมูล ๓ ทุจริต ๓ สังกิเลส ๓ มละ ๓ วิสมสัญญา ๓ วิตก ๓ ปปัญจะ ๓, วิปริเยสะ ๔ อาสวะ ๔ คันถะ ๔ โอฆะ ๔ โยคะ ๔ อคติ ๔ ตัณหุปาทาน ๔, เจโตขีละ ๕ วินิพันธะ ๕ นิวรณ์ ๕ อภินันทนะ ๕, วิวาทมูล ๖ ตัณหากาย ๖, อนุสัย ๗, มิจฉัตตะ ๘, ตัณหามูลกะ ๙, อกุศลกรรมบถ ๑๐, ทิฏฐิคตะ ๖๒, ตัณหาวิจริต ๑๐๘ และกิเลสอีกแสนอย่างอันมีประเภทต่างๆ ที่ทำให้เดือดร้อนและเร่าร้อนทั้งปวง หรือโดยย่อ คือ มาร ๕ ได้แก่ กิเลสมาร ขันธมาร อภิสังขารมาร มัจจุมาร และเทวปุตตมาร ฉะนั้น เพราะเหตุที่ทรงหักเสียซึ่งอันตรายเหล่านั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภคฺควา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา" และในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;

ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

"พระองค์ทรงมีราคะอันหักแล้ว ทรงมีโทสะอันหักแล้ว ทรงมีโมหะอันหักแล้ว ไม่มีอาสวะ ธรรมอันลามกทั้งหลายของพระองค์ถูกหักเสียแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า ภควา"

ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ, ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมานภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา. ตถา อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา. โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ.

และโดยความเป็นผู้มีโชคของพระองค์ผู้ทรงไว้ซึ่งบุญญลักษณะร้อยอย่าง ชื่อว่าท่านได้แสดงถึงความสมบูรณ์แห่งรูปกาย โดยความเป็นผู้มีโทษอันหักแล้ว ชื่อว่าท่านได้แสดงถึงความสมบูรณ์แห่งธรรมกาย อีกทั้งความเป็นที่เคารพอย่างสูงของเหล่าชนผู้ต่ำต้อยในโลก ความเป็นผู้ที่คฤหัสถ์และบรรพชิตพึงเข้าไปหา อีกทั้งความเป็นผู้สามารถในการบรรเทาทุกข์กายและทุกข์ใจของคฤหัสถ์และบรรพชิตเหล่านั้นผู้เข้ามาหาแล้ว ความเป็นผู้อนุเคราะห์ด้วยอามิสทานและธรรมทาน และความเป็นผู้สามารถในการประกอบเข้ากับโลกิยสุขและโลกุตตรสุข ชื่อว่าท่านได้แสดงไว้

ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท วตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ, ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม, โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส, รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนมนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี, ยํ ยํ อเนน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม, สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ, ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

และเพราะเหตุที่ในโลก ภคศัพท์เป็นไปในธรรม ๖ ประการ คือ อิสริยะ (ความเป็นใหญ่) ธรรมะ ยสะ (เกียรติคุณ) สิริ (ความงาม) กามะ (ความปรารถนา) และปยัตตะ (ความเพียร) และพระองค์ทรงมีความเป็นใหญ่อย่างยิ่งในจิตของพระองค์ หรือความเป็นใหญ่ที่สมบูรณ์ทุกประการอันเป็นที่ยอมรับในโลก มีอณิมาและลหิมาเป็นต้น อีกทั้งทรงมีโลกุตรธรรม ทรงมียศอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งที่แผ่ไปในโลกทั้งสาม ซึ่งได้มาด้วยคุณตามความเป็นจริง ทรงมีสิริแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงอันบริบูรณ์ทุกประการ สามารถยังนัยน์ตาและใจของชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกายให้เลื่อมใส ทรงมีความปรารถนาอันชื่อว่าการสำเร็จประโยชน์ตามที่ต้องการ เพราะสิ่งที่พระองค์ทรงปรารถนา ทรงมุ่งหมายแล้ว คือประโยชน์ตนหรือประโยชน์ผู้อื่น ย่อมสำเร็จได้ตามนั้น และทรงมีความเพียรที่เรียกว่าสัมมาวายามะ อันเป็นเหตุแห่งการถึงความเป็นที่เคารพของโลกทั้งปวง ฉะนั้น เพราะเหตุที่ทรงประกอบด้วยภคะเหล่านี้ พระองค์จึงถูกเรียกว่า "ภควา" ด้วยอรรถว่า "ภคะทั้งหลายของพระองค์มีอยู่"

ยสฺมา [Pg.93] ปน กุสลาทิเภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งปวงโดยประเภทมีกุศลเป็นต้น หรือทรงจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้นโดยความเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น หรือทรงจำแนกทุกขอริยสัจโดยอรรถว่าเบียดเบียน เป็นของปรุงแต่ง ทำให้เร่าร้อน และแปรปรวน ทรงจำแนกสมุทัยอริยสัจโดยอรรถว่าประมวลมา เป็นเหตุ เป็นเครื่องประกอบ และเป็นเครื่องกังวล ทรงจำแนกนิโรธอริยสัจโดยอรรถว่าออกไปได้ สงัด ไม่ถูกปรุงแต่ง และไม่ตาย ทรงจำแนกมรรคอริยสัจโดยอรรถว่าเป็นทางออก เป็นเหตุ เป็นเครื่องเห็น และเป็นใหญ่ ความว่า ทรงจำแนก เปิดเผย และแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "วิภตฺตวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา"

ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตาปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

และเพราะเหตุที่พระองค์นั้นทรงเสพ ทรงคบ ทรงกระทำให้มากซึ่งทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร, กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก, สุญญตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรมอื่น ๆ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภตฺตวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา"

ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เมขลา’’ติ.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่การไปอันชื่อว่าตัณหาในภพทั้งสาม พระองค์ทรงสำรอกเสียแล้ว ฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภเวสุ วนฺตคมโน" (ผู้มีการไปอันสำรอกแล้วในภพทั้งหลาย) ท่านถือเอา ภ อักษร จาก ภวศัพท์, ค อักษร จาก คมนศัพท์, และ ว อักษร จาก วนฺตศัพท์ แล้วทำทีฆะ จึงเรียกว่า "ภควา" เหมือนในโลก เมื่อควรจะกล่าวว่า "เมหนสฺส ขสฺส มาลา" (พวงดอกไม้แห่งที่ลับ) ท่านกลับกล่าวว่า "เมขลา" (สายรัดเอว)

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปจฺจกฺขํ กตฺวา ภควโต ธมฺมสรีรํ ปกาเสติ, เตน ‘‘นยิทํ อตีตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ ภควโต อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตชนํ สมสฺสาเสติ.

ด้วยบทว่า "เอวํ เม สุตํ" ในพระสูตรนี้ พระอานนทเถระเมื่อแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา ชื่อว่ากระทำให้ประจักษ์แล้วประกาศพระธรรมสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงปลอบโยนหมู่ชนผู้กระสับกระส่ายเพราะไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "พระดำรัสนี้มิใช่มีพระศาสดาล่วงไปแล้ว นี้คือพระศาสดาของท่านทั้งหลาย"

เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส อิมสฺส อริยธมฺมสฺส เทเสตา ทสพลธโร วชิรสงฺฆาตกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, ตตฺถ เกนญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ.

ด้วยบทว่า "เอกํ สมยํ ภควา" พระอานนทเถระเมื่อแสดงความไม่มีอยู่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสมัยนั้น ชื่อว่าแสดงการปรินิพพานแห่งพระรูปกาย ด้วยบทนั้น ท่านย่อมทำให้หมู่ชนผู้มัวเมาในชีวิตสลดใจว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงแสดงพระอริยธรรมนี้อันมีลักษณะเช่นนี้ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ มีพระวรกายประดุจแท่งเพชร ก็ยังเสด็จปรินิพพานแล้ว ในเมื่อเป็นเช่นนี้ ใครอื่นเล่าจะพึงให้ความหวังในชีวิตเกิดขึ้น" และย่อมทำให้เกิดความอุตสาหะในพระสัทธรรมแก่บุคคลนั้น

เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

และเมื่อกล่าวบทว่า "เอวํ" ท่านย่อมระบุถึงเทศนาสัมปทา, บทว่า "เม สุตํ" ย่อมระบุถึงสาวกสัมปทา, บทว่า "เอกํ สมยํ" ย่อมระบุถึงกาลสัมปทา, บทว่า "ภควา" ย่อมระบุถึงเทสกสัมปทา

สาวตฺถิยํ วิหรตีติ เอตฺถ สาวตฺถีติ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตํ นครํ, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ, เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน สาวตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ ‘‘ยํกิญฺจิ [Pg.94] มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถี’’ติ สาวตฺถี. สตฺถสมาโยเค จ ‘‘กึ ภณฺฑมตฺถี’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติ วจนมุปาทาย สาวตฺถี.

ในบทว่า "สาวตฺถิยํ วิหรติ" นี้ คำว่า "สาวัตถี" คือนครอันเป็นที่อยู่ของฤาษีชื่อสวัตถะ เหมือนอย่างคำว่า กากนฺที มากนฺที ฉันใด ก็ฉันนั้น คำนี้เรียกว่า "สาวัตถี" ด้วยอำนาจแห่งอิตถีลิงค์ นักไวยากรณ์กล่าวไว้อย่างนี้ ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่งของมนุษย์ทั้งหลาย ทั้งหมดมีอยู่ในเมืองนี้" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สาวัตถี และเพราะประกอบกับกองคาราวาน เมื่อถูกถามว่า "มีสินค้าอะไรบ้าง" ก็อาศัยคำตอบว่า "มีทุกอย่าง" จึงชื่อว่า สาวัตถี

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจติ.

"เครื่องอุปโภคทั้งปวงประชุมกันแล้วในกรุงสาวัตถีในกาลทุกเมื่อ เพราะเหตุนั้น อาศัยสิ่งของทั้งปวง (เมืองนี้) จึงถูกเรียกว่า สาวัตถี"

‘‘โกสลานํ ปุรํ รมฺมํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ;

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ.

"นครของชาวโกศล น่ารื่นรมย์ น่าทัศนา น่าบันเทิงใจ ไม่สงัดจากเสียง 10 อย่าง ประกอบพร้อมด้วยข้าวและน้ำ"

‘‘วุฑฺฒึ เวปุลฺลตํ ปตฺตํ, อิทฺธํ ผีตํ มโนรมํ;

อาฬกมนฺทาว เทวานํ, สาวตฺถิปุรมุตฺตม’’นฺติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔);

"นครสาวัตถีอันอุดม ถึงความเจริญและความไพบูลย์ สมบูรณ์ มั่งคั่ง น่าบันเทิงใจ ประดุจเมืองอาฬกมันทาของทวยเทพ ฉะนี้แล"

ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ.

ในกรุงสาวัตถีนั้น (บทนี้เป็น) ภุมมวิภัตติ ในอรรถว่าใกล้

วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ, เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ. ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ.

บทว่า "วิหรติ" นี้ โดยทั่วไปเป็นการแสดงถึงการประกอบด้วยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาปถวิหาร ทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร แต่ในที่นี้ เป็นการแสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถทั้งหลายมีประเภทยืน เดิน นั่ง และนอน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ประทับยืน แม้เสด็จดำเนิน แม้ประทับนั่ง หรือแม้ทรงบรรทม ก็พึงทราบว่า "วิหรติ" (ประทับอยู่) นั่นเทียว จริงอยู่ พระองค์ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงบริหารอัตภาพไม่ให้ทรุดโทรมไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "วิหรติ"

เชตวเนติ เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺญา วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํ นามเมว กตนฺติปิ เชโต. วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺควิรุเตหิ มนฺทมาลุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปุปฺผผลปลฺลวปลาเสหิ จ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวฑฺฒิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน.

ในบทว่า "เชตวเน" นี้ (พระราชา) ย่อมทรงชนะหมู่ศัตรูของพระองค์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" หรือ (ราชกุมาร) ประสูติเมื่อพระราชาทรงชนะหมู่ศัตรูของพระองค์แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" หรือพระนามนั้นถูกตั้งขึ้นอย่างนั้นแก่ท่านเพราะความปรารถนามงคล เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" (สถานที่) ย่อมให้หมู่ชนเข้าไปหา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วน" อธิบายว่า ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายภักดีด้วยความสมบูรณ์ของตน ย่อมทำให้เกิดความรักในตน หรือว่า (สถานที่) ถูกหมู่สัตว์เข้าไปหา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วน" อธิบายว่า ราวกับวิงวอนต่อสัตว์ทั้งหลายด้วยเสียงร้องของหมู่นกมีนกดุเหว่า เป็นต้น อันเมามัวด้วยกลิ่นหอมของดอกไม้นานาชนิด และด้วยกิ่งก้าน ดอก ผล ใบอ่อน และใบไม้ของต้นไม้ที่ไหวเอนเพราะลมโชยอ่อนๆ ว่า "ท่านทั้งหลายจงมาบริโภคเราเถิด" ป่าของเจ้าชายเชต ชื่อว่า "เชตวัน" จริงอยู่ ป่านั้นเจ้าชายเชตทรงปลูก ทรงทำให้เจริญ และทรงดูแลรักษา และพระองค์ก็เป็นเจ้าของป่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "เชตวัน" ในเชตวันนั้น

อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ เอตฺถ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน, สพฺพกามสมิทฺธิตาย ตุ วิคตมลมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑํ [Pg.95] อทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขฺยํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิโสภนตาย นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํเยว อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏิสนฺถาเรน กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนํ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสาย หิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม.

ในบทว่า "อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม" นี้ คหบดีนั้นชื่อว่า สุทัตตะ ด้วยอำนาจแห่งชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ แต่เพราะความถึงพร้อมด้วยกามคุณทั้งปวง เพราะความเป็นผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว และเพราะความประกอบด้วยคุณมีกรุณาเป็นต้น ท่านได้ให้ก้อนข้าวแก่คนอนาถาทั้งหลายเป็นนิตย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับได้ว่า อนาถบิณฑิกะ สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในที่นี้ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่ง บรรพชิตทั้งหลายย่อมยินดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาราม" อธิบายว่า (บรรพชิตทั้งหลาย) มาจากที่นั้นๆ แล้วย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน เป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย อยู่ เพราะความงดงามแห่งดอกไม้ ผลไม้ ใบอ่อน เป็นต้น ของอารามนั้น และเพราะความถึงพร้อมด้วยองค์แห่งเสนาสนะ ๕ ประการ มีความไม่ไกลไม่ใกล้เกินไป เป็นต้น หรือว่า (อาราม) ย่อมนำแม้ผู้ที่ไปในที่นั้นๆ เข้ามาสู่ภายในของตนแล้วทำให้รื่นรมย์ ด้วยความสมบูรณ์ตามที่กล่าวแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาราม" จริงอยู่ อารามนั้น อนาถบิณฑิกคหบดีซื้อจากพระหัตถ์ของเจ้าชายเชตด้วยการปูลาดเงิน ๑๘ โกฏิ ให้สร้างเสนาสนะด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ ให้ทำการฉลองวิหารสำเร็จด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ ด้วยการบริจาคเงิน ๕๔ โกฏิอย่างนี้ ได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "อารามของอนาถบิณฑิกะ" ในอารามของอนาถบิณฑิกะนั้น

เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติ วจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? วุจฺจเต – อธิการโต ตาว ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติ ปุจฺฉานิยามกรณํ อญฺเญสํ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนญฺจ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส โกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส. ยโต เตสํ ปริกิตฺตเนน ‘‘เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ. เอวเมตฺถ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนํ ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

และในบทนี้ คำว่า "เชตวเน" เป็นการประกาศถึงเจ้าของเดิม คำว่า "อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม" เป็นการประกาศถึงเจ้าของภายหลัง (ถ้าถามว่า) อะไรเป็นประโยชน์ในการประกาศถึงเจ้าของเหล่านั้น? (คำตอบ) ขอกล่าวว่า โดยอธิการแล้ว เบื้องต้นเป็นการกำหนดคำถามว่า "(พระสูตรนี้) ตรัสไว้ที่ไหน" และเป็นการชักนำผู้ใคร่บุญเหล่าอื่นในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่างที่ได้เห็น จริงอยู่ ในที่นั้น เงิน ๑๘ โกฏิที่ได้จากการขายที่ดิน (เพื่อสร้าง) ซุ้มประตูและปราสาท และต้นไม้ทั้งหลายอันมีค่าหลายโกฏิ เป็นการบริจาคของเจ้าชายเชต เงิน ๕๔ โกฏิ เป็นการบริจาคของอนาถบิณฑิกะ เพราะว่า ด้วยการประกาศถึงท่านเหล่านั้น พระอานนท์ผู้มีอายุเมื่อแสดงว่า "ผู้ใคร่บุญย่อมทำบุญอย่างนี้" ย่อมชักนำผู้ใคร่บุญแม้เหล่าอื่นในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่างของท่านเหล่านั้น พึงทราบว่า ในเรื่องนี้ การชักนำผู้ใคร่บุญทั้งหลายในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่าง เป็นประโยชน์อย่างนี้

เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘สาวตฺถิย’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุ’’นฺติ. วุจฺจเต – นนุ วุตฺตเมตํ ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ, ยโต ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน [Pg.96] อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เวทิตพฺโพ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ.

ในคำนั้น มีผู้กล่าวว่า "ถ้าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี' แต่ถ้าพระองค์ประทับอยู่ที่นั่น (คือที่พระเชตวัน) ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ที่กรุงสาวัตถี' เพราะเป็นไปไม่ได้ที่จะประทับอยู่ทั้งสองแห่งในเวลาเดียวกัน" แก้ว่า ก็คำนี้ว่า "ภุมมวิภัตติใช้ในอรรถว่าใกล้" ท่านกล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุที่ เหมือนอย่างว่า ฝูงโคที่เที่ยวหากินอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น เขาเรียกว่า "เที่ยวหากินอยู่ที่แม่น้ำคงคา เที่ยวหากินอยู่ที่แม่น้ำยมุนา" ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ซึ่งอยู่ใกล้กรุงสาวัตถีนี้ใด พระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ที่นั่น ท่านเรียกว่า "ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี" พึงทราบดังนี้. จริงอยู่ คำว่าสาวัตถีของพระองค์ เป็นไปเพื่อแสดงโคจรคาม คำที่เหลือ เป็นไปเพื่อแสดงสถานที่ประทับอันสมควรแก่บรรพชิต.

ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควชฺชนูปายทสฺสนํ. ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน จ ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺติตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวฑฺฒภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตนฺติ เอวมาทิ.

ในบทเหล่านั้น การกล่าวถึงกรุงสาวัตถี ย่อมแสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการอนุเคราะห์คฤหัสถ์, การกล่าวถึงพระเชตวันเป็นต้น ย่อมแสดงถึงการทรงกระทำการอนุเคราะห์บรรพชิต. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทต้น (คือสาวัตถี) ย่อมแสดงถึงการเว้นจากอัตตกิลมถานุโยค เพราะทรงรับปัจจัย, ด้วยบทหลัง (คือเชตวัน) ย่อมแสดงถึงอุบายในการเว้นจากกามสุขัลลิกานุโยค เพราะทรงละวัตถุกาม. และด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงการทรงขวนขวายในการแสดงธรรม, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความน้อมพระทัยไปในวิเวก. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงการเสด็จเข้าไป (สู่หมู่บ้าน) ด้วยพระกรุณา, และด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงการเสด็จออกไป (จากหมู่บ้าน) ด้วยพระปัญญา. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงความน้อมพระทัยไปในการทำให้สำเร็จประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความไม่ทรงติดข้องในการกระทำประโยชน์สุขแก่ผู้อื่น. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงผาสุวิหารอันเป็นเหตุไม่ทรงสละความสุขที่ชอบธรรม, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงเหตุแห่งการทรงประกอบเนืองๆ ในอุตตริมนุสสธรรม. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่มนุษย์ทั้งหลาย, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่เทวดาทั้งหลาย. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงภาวะที่ทรงเกิดในโลกและทรงเจริญในโลก, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงภาวะที่มิได้ทรงแปดเปื้อนด้วยโลก ดังนี้เป็นต้น.

อถาติ อวิจฺเฉทตฺเถ, โขติ อธิการนฺตรนิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน อวิจฺฉินฺเนเยว ตตฺถ ภควโต วิหาเร อิทมธิการนฺตรํ อุทปาทีติ ทสฺเสติ. กึ ตนฺติ? อญฺญตรา เทวตาติอาทิ. ตตฺถ อญฺญตราติ อนิยมิตนิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา, ตสฺมา ‘‘อญฺญตรา’’ติ วุตฺตา. เทโว เอว เทวตา, อิตฺถิปุริสสาธารณเมตํ. อิธ ปน ปุริโส เอว, โส เทวปุตฺโต กินฺตุ, สาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต.

บทว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่ขาดสาย, บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงเรื่องราวอื่น. ด้วยบทว่า โข นั้น ย่อมแสดงว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั้นไม่ขาดสาย เรื่องราวอื่นนี้ได้เกิดขึ้น. เรื่องนั้นคืออะไร? คือคำเป็นต้นว่า อญฺญตรา เทวตา (เทวดาองค์หนึ่ง). ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตรา เป็นการแสดงอย่างไม่เจาะจง. จริงอยู่ เทวดานั้นไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อญฺญตรา". เทวดาผู้ชาย (เทโว) นั่นแหละคือเทวดา (เทวตา), คำนี้เป็นคำสาธารณะแก่สตรีและบุรุษ. แต่ในที่นี้เป็นบุรุษนั่นเอง เทพบุตรนั้น แต่ว่า ท่านเรียกว่า เทวตา ด้วยอำนาจแห่งชื่อที่เป็นสาธารณะ.

อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ล่วงไป, งาม, งามยิ่ง, ยินดียิ่ง เป็นต้น. ในอรรถเหล่านั้น อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่าล่วงไป ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด". อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่างาม ในคำเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ งามกว่า และประณีตกว่า แห่งบุคคล ๔ จำพวกนี้".

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

–

"ใครหนอ รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ กำลังไหว้เท้าทั้งสองของเรา"

เอวมาทีสุ [Pg.97] อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๖; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ.

ในคำเป็นต้น (ดังคาถาข้างบน) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่างามยิ่ง. ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่ายินดียิ่ง. แต่ในที่นี้ (คือในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่าล่วงไป. เพราะเหตุนั้น คำว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว.

อภิกฺกนฺตวณฺณาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวีติ วุตฺตํ โหติ.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีอรรถว่างามยิ่ง, ส่วน วรรณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, คำสรรเสริญ, วรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในอรรถเหล่านั้น วรรณศัพท์ปรากฏในอรรถว่าผิว ในคำเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมีพระฉวีวรรณดังทองคำ". ปรากฏในอรรถว่าคำสรรเสริญ ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็เมื่อไร ท่านจักตั้งไว้ซึ่งคำสรรเสริญคุณของพระสมณโคดมเหล่านี้". ปรากฏในอรรถว่าวรรณะ ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔". ปรากฏในอรรถว่าเหตุ ในคำเป็นต้นว่า "ก็ด้วยเหตุอะไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยของหอม". ปรากฏในอรรถว่าสัณฐาน ในคำเป็นต้นว่า "เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่". ปรากฏในอรรถว่าประมาณ ในคำเป็นต้นว่า "ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง". ปรากฏในอรรถว่ารูปายตนะ ในคำเป็นต้นว่า "วรรณะ กลิ่น รส โอชะ". วรรณศัพท์นั้นในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าผิว. เพราะเหตุนั้น คำว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามยิ่ง.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถ อธิปฺเปโต.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีหลายอรรถ คือ ทั้งหมด, โดยมาก, ไม่เจือปน, เพียง, มั่นคง, การพราก เป็นต้น. จริงอยู่ เกวลศัพท์นั้นมีอรรถว่าทั้งหมด ในคำเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง". มีอรรถว่าโดยมาก ในคำเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้ามาเฝ้า". มีอรรถว่าไม่เจือปน ในคำเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี". มีอรรถว่าเพียง ในคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้คงมีเพียงศรัทธาเท่านั้นกระมัง". มีอรรถว่ามั่นคง ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งมั่นเพื่อทำลายสงฆ์โดยส่วนเดียว". มีอรรถว่าการพราก ในคำเป็นต้นว่า "ผู้พรากจากกิเลส อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่าอุดมบุรุษ". แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรรถว่าทั้งหมด.

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ [Pg.98] โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ยโต เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ก็ กัปปศัพท์นี้มีหลายอรรถ คือ อรรถว่าความเชื่อสนิท, การเรียกขาน, กาล, บัญญัติ, การตัด, วิกัป, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น กัปปศัพท์นั้น ในคำเป็นต้นว่า “ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อสนิทต่อพระโคดมผู้เจริญ เหมือนอย่างที่พระองค์เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” มีอรรถว่าความเชื่อสนิท. ในคำเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง” มีอรรถว่าการเรียกขาน. ในคำเป็นต้นว่า “เราอยู่เป็นนิจกัปป์” มีอรรถว่ากาล. ในคำเป็นต้นว่า “ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุชื่อกัปปะ” มีอรรถว่าบัญญัติ. ในคำเป็นต้นว่า “ผู้ประดับตน มีผมและหนวดที่ตัดแล้ว” มีอรรถว่าการตัด. ในคำเป็นต้นว่า “ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร” มีอรรถว่าวิกัป. ในคำเป็นต้นว่า “มีกัปปะที่จะนอน” มีอรรถว่าเลศ. ในคำเป็นต้นว่า “ยังป่าเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว” มีอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. เพราะในบทว่า “เกวลกัปปํ เชตวนํ” พึงเห็นอรรถว่า “ยังพระเชตวันทั้งหมดโดยรอบ”.

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ.

บทว่า โอภาเสตฺวา มีอรรถว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยโต ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุรสผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ จ คตาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คตา ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวาติ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปณมิตฺวา นมสฺสิตฺวา.

ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งภุมมัตถ์. พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า เพราะพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือว่า พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด (เทวดานั้น) ก็เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เหมือนหมู่สกุณา (เข้าไปหา) ต้นไม้ใหญ่ที่มีผลอยู่เป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้มีรสอร่อย. และบทว่า อุปสงฺกมิ ท่านกล่าวว่าหมายถึง ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า เมื่อไปแล้วอย่างนั้น จึงเข้าไปสู่สถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา คือ ไหว้แล้ว นอบน้อมแล้ว นมัสการแล้วซึ่งพระผู้มีพระภาค.

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ. อฏฺฐาสีติ นิสชฺชาทิปฏิกฺเขโป, ฐานํ กปฺเปสิ, ฐิตา อโหสีติ อตฺโถ.

บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ ท่านกล่าวว่าหมายถึง ที่แห่งหนึ่ง ข้างหนึ่ง. หรือเป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภุมมัตถ์. บทว่า อฏฺฐาสิ เป็นการปฏิเสธอิริยาบถมีการนั่งเป็นต้น มีอรรถว่า ได้กระทำการยืน, ได้ยืนแล้ว.

กถํ [Pg.99] ฐิตา ปน สา เอกมนฺตํ ฐิตา อหูติ?

ก็เทวดานั้นยืนแล้วอย่างไร จึงชื่อว่ายืนแล้ว ณ ที่สมควร?

‘‘น ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต;

น กจฺเฉ โนปิ ปฏิวาเต, น จาปิ โอณตุณฺณเต;

อิเม โทเส วิวชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหู’’ติ.

(เทวดานั้น) มิได้ยืนอยู่ข้างหลัง มิได้ยืนอยู่ข้างหน้า ทั้งมิได้ยืนอยู่ใกล้หรือไกลเกินไป มิได้ยืนอยู่ตรงรักแร้ ทั้งมิได้ยืนอยู่ทวนลม และมิได้ยืนอยู่ที่ต่ำหรือที่สูง เว้นโทษเหล่านี้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร.

กสฺมา ปนายํ อฏฺฐาสิ เอว, น นิสีทีติ? ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย. เทวตาโย หิ กญฺจิเทว อตฺถวสํ ปฏิจฺจ สุจิปุริโส วิย วจฺจฏฺฐานํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺติ. ปกติยา ปน ตาสํ โยชนสตโต ปภุติ มนุสฺสโลโก ทุคฺคนฺธตาย ปฏิกูโล โหติ, น เอตฺถ อภิรมนฺติ, เตน สา อาคตกิจฺจํ กตฺวา ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย น นิสีทิ. ยสฺส จ คมนาทิอิริยาปถปริสฺสมสฺส วิโนทนตฺถํ นิสีทนฺติ, โส เทวานํ ปริสฺสโม นตฺถิ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. เย จ มหาสาวกา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา, เต ปติมาเนติ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. อปิจ ภควติ คารเวเนว น นิสีทิ. เทวตานญฺหิ นิสีทิตุกามานํ อาสนํ นิพฺพตฺตติ, ตํ อนิจฺฉมานา นิสชฺชาย จิตฺตมฺปิ อกตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

ก็เพราะเหตุไร เทวดานี้จึงยืนเท่านั้น ไม่นั่ง? เพราะมีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายอาศัยอำนาจประโยชน์บางอย่างจึงมาสู่มนุษยโลก เหมือนบุรุษผู้ต้องการความสะอาดไปสู่ที่ถ่ายอุจจาระ. แต่โดยปกติแล้ว มนุษยโลกตั้งแต่ระยะร้อยโยชน์ขึ้นไป เป็นที่น่ารังเกียจแก่เทวดาเหล่านั้นเพราะมีกลิ่นเหม็น, (เทวดา) ย่อมไม่ยินดีในมนุษยโลกนั้น, เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นทำกิจที่ตนมาแล้วให้เสร็จ มีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว จึงไม่นั่ง. และความเหน็ดเหนื่อยแห่งอิริยาบถมีการไปเป็นต้น ซึ่งชนทั้งหลายนั่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยนั้น ความเหน็ดเหนื่อยนั้นย่อมไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้นจึงไม่นั่ง. และพระมหาสาวกเหล่าใดที่ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ (เทวดา) ย่อมเคารพพระมหาสาวกเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงไม่นั่ง. อีกประการหนึ่ง (เทวดา) ไม่นั่งก็เพราะความเคารพในพระผู้มีพระภาคนั่นเอง. จริงอยู่ อาสนะย่อมบังเกิดแก่เทวดาผู้ประสงค์จะนั่ง, (เทวดานั้น) ไม่ปรารถนาอาสนะนั้น ไม่ทำแม้ซึ่งจิตเพื่อจะนั่ง จึงได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร.

เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตาติ เอวํ อิเมหิ การเณหิ เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา. ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ ภควนฺตํ อกฺขรปทนิยมิตคนฺถิเตน วจเนน อภาสีติ อตฺโถ. กถํ? พหู เทวา มนุสฺสา จ…เป… พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ.

บทว่า เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา คือ เทวดานั้นแล ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ด้วยเหตุเหล่านี้อย่างนี้. บทว่า ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ มีอรรถว่า ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยถ้อยคำที่ร้อยกรองไว้โดยกำหนดอักษรและบท. (กราบทูล) อย่างไร? (กราบทูลว่า) พหู เทวา มนุสฺสา จ...ไปยาล... พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ.

มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานกถา

กถาว่าด้วยเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคล

ตตฺถ ยสฺมา ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต. วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, ตสฺส จ สมุฏฺฐานสฺส อยํ วตฺตพฺพตาย โอกาโส, ตสฺมา มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ ตาว วตฺวา ปจฺฉา อิเมสํ คาถาปทานมตฺถํ วณฺณยิสฺสามิ. กิญฺจ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ? ชมฺพุทีเป กิร ตตฺถ ตตฺถ นครทฺวารสนฺถาคารสภาทีสุ มหาชโน สนฺนิปติตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ทตฺวา นานปฺปการํ สีตาหรณาทิกถํ กถาเปติ, เอเกกา กถา จตุมาสจฺจเยน นิฏฺฐาติ. ตตฺถ เอกทิวสํ มงฺคลกถา สมุฏฺฐาสิ ‘‘กึ นุ โข มงฺคลํ, กึ ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, สุตํ มงฺคลํ, มุตํ มงฺคลํ, โก มงฺคลํ ชานาตี’’ติ.

ในอรรถกถานั้น เพราะเหตุที่มาติกาถูกตั้งไว้ว่า “เมื่อจะพรรณนาอรรถแห่งบทบาลีเป็นต้นว่า เอวํ โดยประการต่างๆ พึงกล่าวสมุฏฐานก่อน” และนี้เป็นโอกาสที่จะต้องกล่าวถึงสมุฏฐานนั้น เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จะกล่าวถึงเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคลก่อน แล้วจึงจะพรรณนาอรรถแห่งบทคาถาเหล่านี้ในภายหลัง. ก็อะไรคือเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคล? ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มหาชนประชุมกันในที่นั้นๆ มีประตูเมือง ศาลาที่ประชุม และสภา เป็นต้น แล้วให้เงินให้ทอง จ้างให้กล่าวเรื่องต่างๆ มีเรื่องการลักพานางสีดาเป็นต้น เรื่องหนึ่งๆ จบลงโดยล่วงไปสี่เดือน. ในที่ประชุมนั้น วันหนึ่ง เรื่องมงคลได้เกิดขึ้นว่า “อะไรหนอเป็นมงคล, สิ่งที่เห็นเป็นมงคลหรือ, สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคลหรือ, สิ่งที่ทราบ (ด้วยจมูก ลิ้น กาย) เป็นมงคลหรือ, ใครรู้เรื่องมงคลบ้าง”.

อถ [Pg.100] ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘อหํ มงฺคลํ ชานามิ, ทิฏฺฐํ โลเก มงฺคลํ ทิฏฺฐํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย จาตกสกุณํ วา ปสฺสติ, เพลุวลฏฺฐึ วา คพฺภินึ วา กุมารเก วา อลงฺกตปฏิยตฺเต ปุณฺณฆเฏ วา อลฺลโรหิตมจฺฉํ วา อาชญฺญํ วา อาชญฺญรถํ วา อุสภํ วา คาวึ วา กปิลํ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ ปสฺสติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐมงฺคล’’นฺติ. ตสฺส วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่าทิฏฐมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "เรารู้จักมงคล การเห็นเป็นมงคลในโลก สิ่งที่เห็นชื่อว่าเป็นรูปอันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล (มงคลอย่างยิ่ง) เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ เห็นนกแซงแซวก็ดี คนถือไม้เท้าไม้ไผ่ก็ดี หญิงมีครรภ์ก็ดี เด็กชายที่ประดับประดาก็ดี หม้อที่เต็มก็ดี ปลาตะเพียนสดก็ดี ม้าอาชาไนยก็ดี รถเทียมม้าอาชาไนยก็ดี โคอุสภะก็ดี แม่โคก็ดี วานรสีน้ำตาลแดงก็ดี หรือเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งแม้เป็นอย่างอื่นเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า ทิฏฐมงคล" คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ พวกที่ไม่เชื่อถือ ก็โต้เถียงกับเขา

อถ สุตมงฺคลิโก นาม เอโก ปุริโส อาห – ‘‘จกฺขุนาเมตํ, โภ, สุจิมฺปิ ปสฺสติ อสุจิมฺปิ, ตถา สุนฺทรมฺปิ, อสุนฺทรมฺปิ, มนาปมฺปิ, อมนาปมฺปิ. ยทิ เตน ทิฏฺฐํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน สุตํ มงฺคลํ. สุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมโต สทฺโท. เสยฺยถิทํ? อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วฑฺฒาติ วา วฑฺฒมานาติ วา ปุณฺณาติ วา ผุสฺสาติ วา สุมนาติ วา สิรีติ วา สิริวฑฺฒาติ วา อชฺช สุนกฺขตฺตํ สุมุหุตฺตํ สุทิวสํ สุมงฺคลนฺติ เอวรูปํ วา ยํกิญฺจิ อภิมงฺคลสมฺมตํ สทฺทํ สุณาติ, อิทํ วุจฺจติ สุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่าสุตมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ดวงตานี้ย่อมเห็นทั้งสิ่งสะอาดและไม่สะอาด ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นทั้งสิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ทั้งสิ่งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ หากการเห็นเป็นมงคลแล้วไซร้ ทุกสิ่งที่เห็นก็พึงเป็นมงคลไปทั้งหมด เพราะฉะนั้น การเห็นจึงไม่เป็นมงคล แต่โดยที่แท้แล้ว การได้ยินเป็นมงคล สิ่งที่ได้ยินชื่อว่าเป็นเสียงอันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ ได้ยินเสียงว่า 'เจริญ' ก็ดี 'กำลังเจริญ' ก็ดี 'เต็ม' ก็ดี 'ผุสสะ' ก็ดี 'สุมนะ' ก็ดี 'สิริ' ก็ดี 'สิริวัฒนะ' ก็ดี หรือได้ยินเสียงว่า 'วันนี้ฤกษ์ดี ยามดี วันดี เป็นมงคลดี' หรือได้ยินเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า สุตมงคล" แม้คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ พวกที่ไม่เชื่อถือ ก็โต้เถียงกับเขา

อถ มุตมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘โสตมฺปิ หิ นาเมตํ, โภ, สาธุมฺปิ อสาธุมฺปิ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ สทฺทํ สุณาติ. ยทิ เตน สุตํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น สุตํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน มุตํ มงฺคลํ. มุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปทุมคนฺธาทิปุปฺผคนฺธํ วา ฆายติ, ผุสฺสทนฺตกฏฺฐํ วา ขาทติ, ปถวึ วา อามสติ, หริตสสฺสํ วา อลฺลโคมยํ วา กจฺฉปํ วา ติลํ วา ปุปฺผํ วา ผลํ วา อามสติ, ผุสฺสมตฺติกาย วา สมฺมา ลิมฺปติ, ผุสฺสสาฏกํ วา นิวาเสติ, ผุสฺสเวฐนํ วา ธาเรติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธํ วา ฆายติ, รสํ วา สายติ, โผฏฺฐพฺพํ วา ผุสติ, อิทํ วุจฺจติ มุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่ามุตมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ แม้หูนี้ก็ย่อมได้ยินเสียงทั้งที่ดีและไม่ดี ทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ หากการได้ยินเป็นมงคลแล้วไซร้ ทุกเสียงที่ได้ยินก็พึงเป็นมงคลไปทั้งหมด เพราะฉะนั้น การได้ยินจึงไม่เป็นมงคล แต่โดยที่แท้แล้ว การรับรู้ทางจมูก ลิ้น และกาย เป็นมงคล สิ่งที่รับรู้ (มุตะ) ชื่อว่าเป็นกลิ่น รส และโผฏฐัพพะ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ ได้ดมกลิ่นดอกไม้มีกลิ่นดอกปทุมเป็นต้นก็ดี เคี้ยวไม้สีฟันที่มีสัมผัสดีก็ดี ลูบคลำแผ่นดินก็ดี ลูบคลำพืชพันธุ์เขียวสดก็ดี มูลโคสดก็ดี เต่าก็ดี งาก็ดี ดอกไม้ก็ดี ผลไม้ก็ดี ลูบไล้ด้วยดินเหนียวเนื้อดีก็ดี นุ่งห่มผ้าเนื้อดีก็ดี ทรงผ้าโพกศีรษะเนื้อดีก็ดี หรือว่าได้ดมกลิ่น ลิ้มรส หรือสัมผัสโผฏฐัพพะ อย่างใดอย่างหนึ่งแม้เป็นอย่างอื่นเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า มุตมงคล" แม้คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ

ตตฺถ [Pg.101] น ทิฏฺฐมงฺคลิโก สุตมุตมงฺคลิเก อสกฺขิ ญาเปตุํ, น เตสํ อญฺญตโร อิตเร ทฺเว. เตสุ จ มนุสฺเสสุ เย ทิฏฺฐมงฺคลิกสฺส วจนํ คณฺหึสุ, เต ‘‘ทิฏฺฐํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เย สุตมุตมงฺคลิกานํ, เต ‘‘สุตํเยว มุตํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เอวมยํ มงฺคลกถา สกลชมฺพุทีเป ปากฏา ชาตา.

ในบรรดาคนเหล่านั้น ทิฏฐมังคลิกะไม่สามารถทำให้สุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะเข้าใจได้ และคนใดคนหนึ่งในสามคนนั้นก็ไม่สามารถทำให้คนอีกสองคนที่เหลือเข้าใจได้ ในหมู่มนุษย์เหล่านั้น พวกที่เชื่อถือคำของทิฏฐมังคลิกะ ก็มีความเห็นว่า "การเห็นเท่านั้นเป็นมงคล" พวกที่เชื่อถือคำของสุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะ ก็มีความเห็นว่า "การได้ยินเท่านั้น การรับรู้ทางจมูก ลิ้น และกายเท่านั้น เป็นมงคล" ด้วยประการฉะนี้ เรื่องมงคลนี้จึงได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป

อถ สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสา คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มงฺคล’’นฺติ มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เตสํ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ตํ กถํ สุตฺวา ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. ตาสํ เทวตานํ ภุมฺมเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา ภุมฺมเทวตาปิ ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ, ตาสํ เทวตานํ อากาสฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อากาสฏฺฐเทวตานํ จตุมหาราชิกา เทวตา มิตฺตา โหนฺติ, เอเตนุปาเยน ยาว สุทสฺสีเทวตานํ อกนิฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา อกนิฏฺฐเทวตาปิ ตเถว คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เอวํ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ สพฺพตฺถ มงฺคลจินฺตา อุทปาทิ. อุปฺปนฺนา จ ‘‘อิทํ มงฺคลํ อิทํ มงฺคล’’นฺติ วินิจฺฉยมานาปิ อปฺปตฺตา เอว วินิจฺฉยํ ทฺวาทส วสฺสานิ อฏฺฐาสิ. สพฺเพ มนุสฺสา จ เทวา จ พฺรหฺมาโน จ ฐเปตฺวา อริยสาวเก ทิฏฺฐสุตมุตวเสน ติธา ภินฺนา. เอโกปิ ‘‘อิทเมว มงฺคล’’นฺติ ยถาภุจฺจโต นิฏฺฐงฺคโต นาโหสิ, มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

ครั้งนั้น มนุษย์ทั่วชมพูทวีปได้จับกลุ่มกันคิดถึงเรื่องมงคลว่า "อะไรหนอเป็นมงคล" อารักขเทวดาของมนุษย์เหล่านั้นได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็คิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ภุมมเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น ครั้งนั้น ภุมมเทวดาได้ฟังจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็คิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน อากาสัฏฐเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นมิตรของอากาสัฏฐเทวดา โดยนัยนี้ ตลอดไปจนถึงเทวดาชั้นอกนิฏฐะเป็นมิตรของเทวดาชั้นสุทัสสี ครั้งนั้น เทวดาชั้นอกนิฏฐะได้ฟังจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็จับกลุ่มกันคิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ การคิดถึงเรื่องมงคลได้เกิดขึ้นในทุกหนแห่ง ตลอดถึงหมื่นจักรวาล และเมื่อเกิดขึ้นแล้ว แม้จะพยายามวินิจฉัยกันว่า "นี่เป็นมงคล นี่เป็นมงคล" ก็มิอาจถึงซึ่งข้อยุติได้ ดำรงอยู่ถึงสิบสองปี มนุษย์ เทวดา และพรหมทั้งปวง เว้นแต่อริยสาวก ได้แตกแยกกันเป็นสามพวก ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคล แม้แต่ผู้เดียวก็ไม่สามารถถึงซึ่งข้อยุติโดยความเป็นจริงได้ว่า "สิ่งนี้เท่านั้นเป็นมงคล" มงคลโกลาหลจึงได้เกิดขึ้นในโลก

โกลาหลํ นาม ปญฺจวิธํ กปฺปโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, มงฺคลโกลาหลํ, โมเนยฺยโกลาหลนฺติ. ตตฺถ กามาวจรเทวา มุตฺตสิรา วิกิณฺณเกสา รุทมฺมุขา อสฺสูนิ หตฺเถหิ ปุญฺฉมานา รตฺตวตฺถนิวตฺถา อติวิย วิรูปเวสธาริโน หุตฺวา ‘‘วสฺสสตสหสฺสจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ โหหิติ, อยํ โลโก วินสฺสิสฺสติ, มหาสมุทฺโท สุสฺสิสฺสติ, อยญฺจ มหาปถวี สิเนรุ จ ปพฺพตราชา อุฑฺฒยฺหิสฺสติ วินสฺสิสฺสติ, ยาว พฺรหฺมโลกา โลกวินาโส ภวิสฺสติ, เมตฺตํ มาริสา ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ มาริสา ภาเวถ, มาตรํ อุปฏฺฐหถ, ปิตรํ อุปฏฺฐหถ, กุเล เชฏฺฐาปจายิโน โหถ, ชาครถ มา ปมาทตฺถา’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ กปฺปโกลาหลํ นาม.

ชื่อว่าโกลาหลมี ๕ อย่าง คือ กัปปโกลาหล จักกวัตติโกลาหล พุทธโกลาหล มงคลโกลาหล และโมเนยยโกลาหล ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น (เมื่อจะเกิดกัปปโกลาหล) เหล่ากามาวจรเทวดาจะปล่อยผมสยาย มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ใช้มือเช็ดน้ำตา นุ่งห่มผ้าสีแดง มีรูปร่างน่าเกลียดยิ่งนัก เที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า "โดยล่วงไปอีกหนึ่งแสนปี กัปจะพินาศ โลกนี้จะวินาศ มหาสมุทรจะเหือดแห้ง แผ่นดินใหญ่นี้และขุนเขาพระสุเมรุจะถูกไฟไหม้วินาศไป ความพินาศแห่งโลกจะมีไปจนถึงพรหมโลก ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาเถิด ท่านทั้งหลายจงบำรุงมารดา จงบำรุงบิดา จงเป็นผู้นอบน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จงตื่นเถิด อย่าประมาทเลย" นี้ชื่อว่า กัปปโกลาหล

กามาวจรเทวาเยว ‘‘วสฺสสตสฺสจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา ปน เทวา พฺรหฺมาภรเณน อลงฺกริตฺวา พฺรหฺมเวฐนํ [Pg.102] สีเส กตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา พุทฺธคุณวาทิโน ‘‘วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ พุทฺธโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา เทวมนุสฺสานํ จิตฺตํ ญตฺวา ‘‘ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ มงฺคลํ กเถสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ มงฺคลโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา ‘‘สตฺตนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควตา สทฺธึ สมาคมฺม โมเนยฺยปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ โมเนยฺยโกลาหลํ นาม. อิเมสุ ปญฺจสุ โกลาหเลสุ เทวมนุสฺสานํ อิทํ มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

เหล่ากามาวจรเทพนั่นเทียว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งร้อยปี พระเจ้าจักรพรรดิจะอุบัติขึ้นในโลก" นี้ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. ส่วนเหล่าสุทธาวาสพรหม ประดับด้วยพรหมาภรณ์ ทรงผ้าโพกพระเศียรของพรหมไว้บนศีรษะ มีปีติโสมนัสเกิดขึ้น กล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณ เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นในโลก" นี้ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เหล่าสุทธาวาสพรหมนั่นเทียว ทราบจิตของเหล่าเทวดาและมนุษย์แล้ว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งสิบสองปี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจักตรัสมงคล" นี้ชื่อว่า มงคลโกลาหล. เหล่าสุทธาวาสพรหมนั่นเทียว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งเจ็ดปี ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามโมเนยยปฏิปทา" นี้ชื่อว่า โมเนยยโกลาหล. ในบรรดาโกลาหล ๕ อย่างเหล่านี้ มงคลโกลาหลนี้ได้เกิดขึ้นในโลกแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย.

อถ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา มงฺคลานิ อลภมาเนสุ ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตาวตึสกายิกา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ฆรสามิโก อนฺโตฆรชนานํ, คามสามิโก คามวาสีนํ, ราชา สพฺพมนุสฺสานํ, เอวเมว อยํ สกฺโก เทวานมินฺโท อมฺหากํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ยทิทํ ปุญฺเญน เตเชน อิสฺสริเยน ปญฺญาย ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อธิปติ, ยํนูน มยํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยามา’’ติ. ตา สกฺกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ ตงฺขณานุรูปนิวาสนาภรณสสฺสิริกสรีรํ อฑฺฒเตยฺยโกฏิอจฺฉราคณปริวุตํ ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลวราสเน นิสินฺนํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, เอตรหิ มงฺคลปญฺหา สมุฏฺฐิตา, เอเก ‘ทิฏฺฐํ มงฺคล’นฺติ วทนฺติ, เอเก ‘สุตํ มงฺคล’นฺติ, เอเก ‘มุตํ มงฺคล’นฺติ, ตตฺถ มยญฺจ อญฺเญ จ อนิฏฺฐงฺคตา, สาธุ วต โน ตฺวํ ยาถาวโต พฺยากโรหี’’ติ. เทวราชา ปกติยาปิ ปญฺญวา ‘‘อยํ มงฺคลกถา กตฺถ ปฐมํ สมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. ‘‘มยํ, เทว, จาตุมหาราชิกานํ อสฺสุมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต จาตุมหาราชิกา อากาสฏฺฐเทวตานํ, อากาสฏฺฐเทวตา ภุมฺมเทวตานํ, ภุมฺมเทวตา มนุสฺสารกฺขเทวตานํ, มนุสฺสารกฺขเทวตา ‘‘มนุสฺสโลเก สมุฏฺฐิตา’’ติ อาหํสุ.

ครั้งนั้น เมื่อเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเที่ยวแสวงหามงคลแล้วๆ เล่าๆ ก็ยังไม่ได้ โดยล่วงไปแห่งสิบสองปี เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ประชุมพร้อมเพรียงกันแล้วร่วมกันคิดอย่างนี้ว่า "อุปมาเหมือนเจ้าบ้านย่อมคิดเพื่อชนในบ้าน, ผู้ใหญ่บ้านย่อมคิดเพื่อชาวบ้าน, พระราชาย่อมคิดเพื่อมนุษย์ทั้งปวง ฉันใดก็ดี ท้าวสักกะจอมเทพพระองค์นี้ก็เป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่าพวกเรา คือเป็นอธิบดีแห่งเทวโลกทั้งสองด้วยบุญ ด้วยเดช ด้วยความเป็นใหญ่ ด้วยปัญญา ฉันนั้นเหมือนกัน ไฉนหนอ พวกเราพึงทูลถามเนื้อความนั้นกะท้าวสักกะจอมเทพเถิด" ดังนี้. เทวดาเหล่านั้นไปสู่สำนักของท้าวสักกะแล้ว ถวายอภิวาทท้าวสักกะจอมเทพ ผู้มีพระวรกายอันงามด้วยเครื่องนุ่งห่มและอาภรณ์อันสมควรแก่ขณะนั้น อันหมู่เทพธิดาสองโกฏิครึ่งแวดล้อม ประทับนั่ง ณ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์อันประเสริฐ ที่โคนต้นปาริฉัตร แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอท่านโปรดทราบ บัดนี้ ปัญหามงคลได้เกิดขึ้นแล้ว บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่เห็นเป็นมงคล' บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคล' บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่ทราบเป็นมงคล' ในวาทะสามอย่างนั้น ทั้งพวกข้าพเจ้าและพวกอื่นต่างก็ไปถึงความตกลงกันไม่ได้ ขอท่านโปรดพยากรณ์แก่พวกข้าพเจ้าตามความเป็นจริงด้วยเถิด". ท้าวเทวราชทรงมีพระปัญญาแม้โดยปกติ ตรัสถามว่า "เรื่องมงคลนี้เกิดขึ้นครั้งแรกที่ไหน". (เทวดาเหล่านั้น) กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์ได้ฟังมาจากเหล่าท้าวจาตุมหาราช". ลำดับนั้น ท้าวจาตุมหาราช (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) อากาสัฏฐเทวดา, อากาสัฏฐเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) ภุมมเทวดา, ภุมมเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) เทวดาผู้รักษามนุษย์, เทวดาผู้รักษามนุษย์กล่าวว่า "เกิดขึ้นในมนุสสโลก".

อถ เทวานมินฺโท ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มนุสฺสโลเก เทวา’’ติ อาหํสุ. ตํ ภควนฺตํ โกจิ ปุจฺฉีติ, น โกจิ เทวาติ[Pg.103]. กินฺนุ นาม ตุมฺเห มาริสา อคฺคึ ฉฑฺเฑตฺวา ขชฺโชปนกํ อุชฺชาเลถ, เยน ตุมฺเห อนวเสสมงฺคลเทสกํ ตํ ภควนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ, อาคจฺฉถ มาริสา, ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉาม, อทฺธา สสฺสิริกํ ปญฺหเวยฺยากรณํ ลภิสฺสามาติ เอกํ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉา’’ติ. โส เทวปุตฺโต ตงฺขณานุรูเปน อลงฺกาเรน อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา วิชฺชุริว วิชฺโชตมาโน เทวคณปริวุโต เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จา’’ติ.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน". (เทวดา) กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ประทับอยู่ในมนุสสโลก". (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) "มีใครทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้วหรือ". (เทวดากราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ ยังไม่มีใครทูลถามเลย". (ท้าวสักกะตรัสว่า) "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย เหตุไฉนท่านทั้งหลายจึงละไฟเสีย แล้วจุดหิ่งห้อยเล่า ด้วยเหตุที่ท่านทั้งหลายล่วงเลยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงแสดงมงคลโดยไม่มีส่วนเหลือ แล้วมาสำคัญว่าควรถามเรา ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราทั้งหลายจักทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เราทั้งหลายจักได้คำพยากรณ์ปัญหาอันงดงามโดยแท้" (ดังนี้แล้ว) ได้มีรับสั่งแก่เทวบุตรองค์หนึ่งว่า "ท่านจงไปทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเถิด". เทวบุตรองค์นั้นประดับตนด้วยเครื่องประดับอันสมควรแก่ขณะนั้น ส่องสว่างดุจสายฟ้า อันหมู่เทวดาแวดล้อม ไปยังพระเชตวันมหาวิหาร ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อจะทูลถามปัญหามงคล ได้กราบทูลด้วยคาถาว่า "พหู เทวา มนุสฺสา จ" เป็นต้น.

อิทํ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ.

นี้คือเหตุเกิดแห่งปัญหามงคล.

พหูเทวาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า พหู เทวา เป็นต้น

๒. อิทานิ คาถาปทานํ อตฺถวณฺณนา โหติ. พหูติ อนิยมิตสงฺขฺยานิทฺเทโส, เตน อเนกสตา อเนกสหสฺสา อเนกสตสหสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพนฺตีติ เทวา, ปญฺจหิ กามคุเณหิ กีฬนฺติ, อตฺตโน วา สิริยา โชเตนฺตีติ อตฺโถ. อปิจ เทวาติ ติวิธา เทวา สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิวเสน. ยถาห –

๒. บัดนี้ เป็นการพรรณนาอรรถแห่งบทคาถาทั้งหลาย. ศัพท์ว่า พหู เป็นศัพท์แสดงจำนวนที่ไม่แน่นอน ด้วยศัพท์นั้น ท่านประสงค์จะกล่าวว่า หลายร้อย หลายพัน หลายแสน. (สัตว์เหล่าใด) ย่อมรุ่งเรือง เหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า เทวดา, (หรือ) ย่อมเล่นด้วยกามคุณ ๕, หรือย่อมรุ่งเรืองด้วยสิริของตน นี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า เทวา คือ เทวดามี ๓ ประเภท โดยเป็นสมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. ตตฺถ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๑๙).

"เทวดามี ๓ อย่าง คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ วิสุทธิเทพ. ในเทพ ๓ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า สมมติเทพ ได้แก่ พระราชา พระเทวี และพระราชกุมาร. ที่ชื่อว่า อุปปัตติเทพ ได้แก่ เทวดาตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาขึ้นไป. พระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่า วิสุทธิเทพ" ดังนี้ (จูฬนิทเทส โธตกมาณวกปุจฉานิทเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทเทส ๑๑๙).

เตสุ อิธ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. มนุโน อปจฺจาติ มนุสฺสา. โปราณา ปน ภณนฺติ – มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เต ชมฺพุทีปกา, อปรโคยานกา, อุตฺตรกุรุกา, ปุพฺพวิเทหกาติ จตุพฺพิธา, อิธ ชมฺพุทีปกา อธิปฺเปตา. มงฺคลนฺติ มหนฺติ อิเมหิ สตฺตาติ มงฺคลานิ, อิทฺธึ วุทฺธิญฺจ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อจินฺตยุนฺติ จินฺเตสุํ อากงฺขมานาติ อิจฺฉมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา. โสตฺถานนฺติ โสตฺถิภาวํ, สพฺเพสํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ โสภนานํ สุนฺทรานํ กลฺยาณานํ ธมฺมานมตฺถิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. พฺรูหีติ เทเสหิ ปกาเสหิ, อาจิกฺข วิวร [Pg.104] วิภช อุตฺตานีกโรหิ. มงฺคลนฺติ อิทฺธิการณํ วุทฺธิการณํ สพฺพสมฺปตฺติการณํ. อุตฺตมนฺติ วิสิฏฺฐํ ปวรํ สพฺพโลกหิตสุขาวหนฺติ อยํ คาถาย อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

ในเทพ ๓ อย่างนั้น ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุปปัตติเทพ. (สัตว์) เป็นเผ่าพันธุ์ของพระเจ้ามนู เหตุนั้นจึงชื่อว่า มนุษย์. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า เพราะมีใจสูง เหตุนั้นจึงชื่อว่า มนุษย์. มนุษย์เหล่านั้นมี ๔ ประเภท คือ ชาวชมพูทวีป ชาวอปรโคยานทวีป ชาวอุตตรกุรุทวีป และชาวปุพพวิเทหทวีป, ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาชาวชมพูทวีป. สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยธรรมเหล่านี้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า มงคล, (คือ) ย่อมถึงความสำเร็จและความเจริญ นี้เป็นอรรถ. บทว่า อจินฺตยํ ได้แก่ คิดแล้ว. บทว่า อากงฺขมานา ได้แก่ ปรารถนาอยู่ ต้องการอยู่ มุ่งหวังอยู่. บทว่า โสตฺถานํ ได้แก่ ความสวัสดี, ท่านประสงค์จะกล่าวว่า คือความเป็นอยู่แห่งธรรมทั้งปวงอันดีงาม งดงาม ดีเลิศ ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ในปัจจุบันและสัมปรายภพ. บทว่า พฺรูหิ ได้แก่ ขอจงทรงแสดง ขอจงทรงประกาศ ขอจงตรัสบอก ขอจงทรงเปิดเผย ขอจงทรงจำแนก ขอจงทรงทำให้แจ้ง. บทว่า มงฺคลํ ได้แก่ เหตุแห่งความสำเร็จ เหตุแห่งความเจริญ เหตุแห่งสมบัติทั้งปวง. บทว่า อุตฺตมํ ได้แก่ อันวิเศษ อันประเสริฐ นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง. นี้เป็นการพรรณนาบทตามลำดับในคาถา.

อยํ ปน ปิณฺฑตฺโถ – โส เทวปุตฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา มงฺคลปญฺหํ โสตุกามตาย อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตชสา จ อธิคฺคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทิสฺวา ตสฺมิญฺจ สมเย อนาคตานมฺปิ สกลชมฺพุทีปกานํ มนุสฺสานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย สพฺพเทวมนุสฺสานํ วิจิกิจฺฉาสลฺลสมุทฺธรณตฺถํ อาห –

ส่วนนี้เป็นเนื้อความโดยสรุป – เทพบุตรนั้นเห็นเทวดาในหมื่นจักรวาล ผู้มีความปรารถนาจะฟังปัญหามงคล จึงประชุมกันในจักรวาลนี้ แล้วเนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อน สิบองค์บ้าง ยี่สิบองค์บ้าง สามสิบองค์บ้าง สี่สิบองค์บ้าง ห้าสิบองค์บ้าง หกสิบองค์บ้าง เจ็ดสิบองค์บ้าง แปดสิบองค์บ้าง ในพื้นที่ประมาณปลายเส้นขนเส้นหนึ่ง ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงรุ่งเรืองครอบงำเทวดา มาร และพรหมทั้งปวงด้วยพระสิริและพระเดชานุภาพ และในสมัยนั้น พระองค์ทรงทราบความตรึกแห่งใจของมนุษย์ทั้งหลายทั่วชมพูทวีปแม้ที่ยังมาไม่ถึงด้วยพระทัยแล้ว จึงได้กราบทูลเพื่อถอนลูกศรคือความสงสัยของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงว่า –

‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จ, มงฺคลานิ อจินฺตยุํ;

อากงฺขมานา โสตฺถานํ, พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

“เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก ปรารถนาความสวัสดี ได้พากันคิดถึงมงคลทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุดเถิด”

ตาสํ เทวตานํ อนุมติยา มนุสฺสานญฺจ อนุคฺคเหน มยา ปุฏฺโฐ สมาโน ยํ สพฺเพสเมว อมฺหากํ เอกนฺตหิตสุขาวหโต อุตฺตมํ มงฺคลํ, ตํ โน อนุกมฺปํ อุปาทาย พฺรูหิ ภควาติ.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โดยความเห็นชอบของเทวดาเหล่านั้น และด้วยการอนุเคราะห์แก่มนุษย์ทั้งหลาย มงคลใดเป็นมงคลอันสูงสุด โดยนำมาซึ่งประโยชน์สุขส่วนเดียวแก่พวกข้าพระองค์ทั้งปวง ขอพระองค์อาศัยความอนุเคราะห์ โปรดตรัสบอกมงคลนั้นแก่พวกข้าพระองค์เถิด

อเสวนาจาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่าด้วยการไม่คบเป็นต้น

๓. เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ อเสวนาติ อภชนา อปยิรุปาสนา. พาลานนฺติ พลนฺติ อสฺสสนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อธิปฺปาโย. เตสํ พาลานํ. ปณฺฑิตานนฺติ ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตสํ ปณฺฑิตานํ. เสวนาติ ภชนา ปยิรุปาสนา ตํสหายตา ตํสมฺปวงฺกตา ตํสมงฺคิตา ปูชาติ สกฺการครุการมานนวนฺทนา. ปูชเนยฺยานนฺติ ปูชารหานํ. เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ ยา จ พาลานํ อเสวนา, ยา จ ปณฺฑิตานํ เสวนา, ยา จ ปูชเนยฺยานํ ปูชา, ตํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. ยํ ตยา ปุฏฺฐํ ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ, เอตฺถ ตาว เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ คณฺหาหีติ วุตฺตํ โหติ. อยเมติสฺสา คาถาย ปทวณฺณนา.

๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถาว่า “อเสวนา จ พาลานํ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อเสวนา คือ การไม่คบ, การไม่เข้าไปนั่งใกล้. บทว่า พาลานํ ความว่า ชนเหล่าใด ย่อมหายใจ คือมีชีวิตอยู่ ฉะนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่า พาล อธิบายว่า มีชีวิตอยู่เพียงแค่ลมหายใจเข้าออก ไม่ได้มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา. (แห่ง) คนพาลเหล่านั้น. บทว่า ปณฺฑิตานํ ความว่า ชนเหล่าใด ย่อมดำเนินไป ฉะนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่า บัณฑิต อธิบายว่า ย่อมดำเนินไปด้วยการดำเนินแห่งญาณในประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ. (แห่ง) บัณฑิตเหล่านั้น. บทว่า เสวนา คือ การคบ, การเข้าไปนั่งใกล้, ความเป็นสหาย, ความเกี่ยวข้อง, ความอยู่ร่วมกัน. บทว่า ปูชา คือ การสักการะ, การเคารพ, การนับถือ, การไหว้. บทว่า ปูชเนยฺยานํ คือ (แก่) บุคคลผู้ควรบูชา. บทว่า เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ ความว่า การไม่คบคนพาลก็ดี, การคบบัณฑิตก็ดี, และการบูชาบุคคลที่ควรบูชาก็ดี, พระองค์ทรงรวบรวมธรรมทั้งหมดนั้นแล้วตรัสว่า “นี้เป็นมงคลอันสูงสุด”. ความว่า ท่านได้ทูลถามว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุดเถิด” ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า “นี้แลเป็นมงคลอันสูงสุด”. นี้เป็นการพรรณนาบทแห่งพระคาถานี้.

อตฺถวณฺณนา [Pg.105] ปนสฺสา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ ยสฺมา จตุพฺพิธา คาถา ปุจฺฉิตคาถา, อปุจฺฉิตคาถา, สานุสนฺธิกคาถา, อนนุสนฺธิกคาถาติ. ตตฺถ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ, โคตม, ภูริปญฺญ, กถงฺกโร สาวโก สาธุ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๓๗๘) จ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ, มาริส, โอฆมตรี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑) จ เอวมาทีสุ ปุจฺฉิเตน กถิตา ปุจฺฉิตคาถา. ‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๗) อปุจฺฉิเตน อตฺตชฺฌาสยวเสน กถิตา อปุจฺฉิตคาถา. สพฺพาปิ พุทฺธานํ คาถา ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๒๖; กถา. ๘๐๖) วจนโต สานุสนฺธิกคาถา. อนนุสนฺธิกคาถา อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิ. เอวเมตาสุ คาถาสุ อยํ เทวปุตฺเตน ปุจฺฉิเตน ภควตา กถิตตฺตา ปุจฺฉิตคาถา. อยญฺจ ยถา เฉโก ปุริโส กุสโล มคฺคสฺส กุสโล อมคฺคสฺส มคฺคํ ปุฏฺโฐ ปฐมํ วิชหิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา คเหตพฺพํ อาจิกฺขติ ‘‘อสุกสฺมึ นาม ฐาเน ทฺเวธาปโถ โหติ, ตตฺถ วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหถา’’ติ, เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพสุ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา เสวิตพฺพํ อาจิกฺขติ. ภควา จ มคฺคกุสลปุริสสทิโส. ยถาห –

ส่วนการพรรณนาความแห่งพระคาถานั้น พึงทราบอย่างนี้ – พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “อเสวนา จ พาลานํ”. ในเรื่องนั้น เพราะว่าคาถามี ๔ อย่าง คือ ปุจฉิตคาถา, อปุจฉิตคาถา, สานุสันธิกคาถา, และอนนุสันธิกคาถา. ในคาถา ๔ อย่างนั้น คาถาที่ตรัสตอบคำถามในตัวอย่างมีอาทิว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้มีปัญญากว้างขวาง ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ว่า สาวกทำอย่างไรจึงจะชื่อว่าดี” และ “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านข้ามโอฆะได้อย่างไร” ชื่อว่า ปุจฉิตคาถา. คาถาที่ตรัสขึ้นเองตามพระอัธยาศัย ไม่มีผู้ทูลถาม ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สิ่งที่คนอื่นกล่าวว่าสุข พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านั่นเป็นทุกข์” ชื่อว่า อปุจฉิตคาถา. คาถาทั้งปวงของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า สานุสันธิกคาถา เพราะพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมพร้อมทั้งเหตุ”. อนนุสันธิกคาถา ไม่มีในพระศาสนานี้. ในบรรดาคาถาเหล่านี้ คาถานี้ชื่อว่า ปุจฉิตคาถา เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบคำที่เทพบุตรทูลถาม. และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาด ผู้ชำนาญในทางและมิใช่ทาง เมื่อถูกถามทาง ย่อมบอกทางที่ควรเว้นก่อน แล้วจึงบอกทางที่ควรดำเนินไปภายหลังว่า “ในสถานที่มีชื่อโน้น มีทางสองแพร่ง ในทางสองแพร่งนั้น ท่านทั้งหลายจงเว้นทางซ้ายแล้วจงถือเอาทางขวา” ฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ก็ทรงแสดงถึงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน แล้วจึงทรงแสดงถึงบุคคลที่ควรคบ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาดในทาง. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. โส หิ กุสโล อิมสฺส โลกสฺส, กุสโล ปรสฺส โลกสฺส, กุสโล มจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล อมจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล มารเธยฺยสฺส, กุสโล อมารเธยฺยสฺสา’’ติ.

“ดูก่อนติสสะ คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในทาง’ นี้แล เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. เพราะว่า พระองค์ทรงฉลาดในโลกนี้, ฉลาดในโลกหน้า, ฉลาดในแดนแห่งมัจจุ, ฉลาดในแดนที่ไม่มีมัจจุ, ฉลาดในแดนแห่งมาร, ฉลาดในแดนที่ไม่มีมาร”

ตสฺมา ปฐมํ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. วิชหิตพฺพมคฺโค วิย หิ ปฐมํ พาลา น เสวิตพฺพา น ปยิรุปาสิตพฺพา, ตโต คเหตพฺพมคฺโค วิย ปณฺฑิตา เสวิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพาติ. กสฺมา ปน ภควตา มงฺคลํ กเถนฺเตน ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ? วุจฺจเต – ยสฺมา อิมํ ทิฏฺฐาทีสุ มงฺคลทิฏฺฐึ พาลเสวนาย เทวมนุสฺสา คณฺหึสุ, สา จ อมงฺคลํ, ตสฺมา เตสํ ตํ อิธโลกปรโลกตฺถภญฺชกํ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ ครหนฺเตน อุภยโลกตฺถสาธกญฺจ กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ [Pg.106] ปสํสนฺเตน ภควตา ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ.

เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน จึงตรัสว่า – “การไม่คบคนพาลทั้งหลาย และการคบบัณฑิตทั้งหลาย”. เปรียบเหมือนทางที่ควรเว้นฉันใด คนพาลทั้งหลายไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ก่อนฉันนั้น, จากนั้น เปรียบเหมือนทางที่ควรดำเนินไปฉันใด บัณฑิตทั้งหลายควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้ฉันนั้น. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคล จึงตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้ก่อน? ตอบว่า เพราะว่า เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายยึดถือทิฏฐิว่าเป็นมงคลในสิ่งที่เห็นเป็นต้นนี้ ก็เพราะการคบคนพาล, และทิฏฐินั้นก็เป็นอมงคล, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงติเตียนการคบหากัลยาณมิตรที่ไม่ดีนั้น ซึ่งทำลายประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้าของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น และเมื่อทรงสรรเสริญการคบหากัลยาณมิตรที่ดี ซึ่งทำให้ประโยชน์ทั้งสองโลกสำเร็จ จึงตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้ก่อน.

ตตฺถ พาลา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานี’’ติ สุตฺตํ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖). อปิจ ปูรณกสฺสปาทโย ฉ สตฺถาโร, เทวทตฺตโกกาลิกกฏโมทกติสฺสขณฺฑเทวิยาปุตฺตสมุทฺททตฺตจิญฺจมาณวิกาทโย อตีตกาเล จ ทีฆวิทสฺส ภาตาติ อิเม อญฺเญ จ เอวรูปา สตฺตา พาลาติ เวทิตพฺพา.

ในบทเหล่านั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามที่ประกอบด้วยอกุศลกรรมบถมีปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่า คนพาล. คนพาลเหล่านั้นพึงทราบได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง. ดังที่ตรัสไว้ในสูตรว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล ๓ ประการเหล่านี้”. อีกอย่างหนึ่ง เจ้าลัทธิ ๖ คน มีปูรณกัสสปเป็นต้น, พระเทวทัต, พระโกกาลิกะ, กฏโมทกติสสะ, ขัณฑเทวีบุตร, สมุทททัตตะ, นางจิญจมาณวิกา เป็นต้น, และในอดีตกาล พี่ชายของทีฆวิทุ, สัตว์เหล่านี้และสัตว์อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นคนพาล.

เต อคฺคิปทิตฺตมิว อคารํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตโน วจนการเก จ วินาเสนฺติ. ยถา ทีฆวิทสฺส ภาตา จตุพุทฺธนฺตรํ สฏฺฐิโยชนมตฺเตน อตฺตภาเวน อุตฺตาโน ปติโต มหานิรเย ปจฺจติ, ยถา จ ตสฺส ทิฏฺฐึ อภิรุจนกานิ ปญฺจ กุลสตานิ ตสฺเสว สหพฺยตํ อุปปนฺนานิ มหานิรเย ปจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

ชนเหล่านั้นย่อมทำลายทั้งตนเองและผู้ทำตามคำของตน ด้วยทิฏฐิอันตนถือเอาไม่ดี เหมือนเรือนที่ถูกไฟไหม้ ฉันใดก็ฉันนั้น เหมือนอย่างว่า พี่ชายของทีฆวินัยมีอัตภาพประมาณ ๖๐ โยชน์ ตกไปนอนหงายไหม้อยู่ในมหานรกตลอดช่วงเวลาสี่พุทธันดร และเหมือนอย่างว่า ตระกูล ๕๐๐ ตระกูลผู้ชื่นชอบทิฏฐิของเขานั้น ได้เข้าถึงความเป็นสหายของเขาแล้ว ย่อมไหม้อยู่ในมหานรก และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, นฬาคารา วา ติณาคารา วา อคฺคิ มุตฺโต กูฏาคารานิปิ ฑหติ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ นิวาตานิ ผุสิตคฺคฬานิ ปิหิตวาตปานานิ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ, โน ปณฺฑิตโต. เย เกจิ อุปทฺทวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… เย เกจิ อุปสคฺคา…เป… โน ปณฺฑิตโต. อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต, สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟที่ลุกขึ้นจากเรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้า ย่อมไหม้แม้กระทั่งเรือนยอดที่ฉาบทาทั้งภายในภายนอก ไม่มีลมเข้า มีลิ่มสลักอันใส่ไว้ดีแล้ว มีหน้าต่างปิดสนิท ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่จากบัณฑิต อุปัทวะใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น...ฯลฯ... อุปสรรคใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น...ฯลฯ... (ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล) ไม่ใช่จากบัณฑิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล คนพาลจึงมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค

อปิจ ปูติมจฺฉสทิโส พาโล, ปูติมจฺฉพนฺธปตฺตปุฏสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ฉฑฺฑนียตํ ชิคุจฺฉนียตญฺจ ปาปุณาติ วิญฺญูนํ. วุตฺตญฺเจตํ –

อีกอย่างหนึ่ง คนพาลเปรียบเหมือนปลาเน่า ผู้คบหาคนพาลนั้นย่อมเป็นเหมือนใบไม้ที่ใช้ห่อปลาเน่า ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงทิ้งและน่ารังเกียจ และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ;

กุสาปิ ปูตี วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๘๓;

๒.๒๒.๑๒๕๗);

นรชนใดใช้ปลายหญ้าคาห่อปลาเน่า แม้ใบหญ้าคาก็ย่อมส่งกลิ่นเหม็นฟุ้งไป การคบหาคนพาลก็เป็นฉันนั้น

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘พาลํ [Pg.107] น ปสฺเส น สุเณ, น จ พาเลน สํวเส;

พาเลนลฺลาปสลฺลาปํ, น กเร น จ โรจเย.

ขออย่าได้เห็นคนพาล ขออย่าได้ฟังเรื่องของคนพาล และขออย่าได้อยู่ร่วมกับคนพาล ขออย่าได้เจรจาปราศรัยกับคนพาล และขออย่าได้ชอบใจการกระทำนั้นเลย

‘‘กินฺนุ เต อกรํ พาโล, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป พาลสฺส, ทสฺสนํ นาภิกงฺขสิ.

ดูก่อนกัสสปะ คนพาลได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอจงบอกเหตุผลเถิด ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงไม่ปรารถนาจะเห็นคนพาล

‘‘อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ, อธุรายํ นิยุญฺชติ;

ทุนฺนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต ปกุปฺปติ;

วินยํ โส น ชานาติ, สาธุ ตสฺส อทสฺสน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๐-๙๒);

คนมีปัญญาทรามย่อมแนะนำในทางที่ไม่ใช่ธุระ ย่อมชักนำในกิจอันไม่สมควร เมื่อถูกแนะนำไปในทางที่ผิด กลับสำคัญว่าดีกว่า เมื่อถูกกล่าวโดยชอบก็โกรธ เขาย่อมไม่รู้วินัย (คำสั่งสอน) การไม่เห็นเขาเสียเลยจึงเป็นการดี

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน พาลูปเสวนํ ครหนฺโต ‘‘พาลานมเสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปณฺฑิตา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทิทสกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) สุตฺตํ. อปิจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอสีติมหาสาวกา อญฺเญ จ ตถาคตสฺส สาวกา สุเนตฺตมหาโควินฺทวิธุรสรภงฺคมโหสธสุตโสมนิมิราช- อโยฆรกุมารอกิตฺติปณฺฑิตาทโย จ ปณฺฑิตาติ เวทิตพฺพา.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงติเตียนการคบหาคนพาลโดยอาการทั้งปวง จึงตรัสว่า “การไม่คบคนพาลเป็นมงคล” บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญการคบบัณฑิต จึงตรัสว่า “และการคบบัณฑิตเป็นมงคล” ในบทนั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามผู้ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ มีการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่าเป็นบัณฑิต บัณฑิตเหล่านั้นพึงทราบได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง เหมือนดังพระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต ๓ ประการนี้เป็นลักษณะของบัณฑิต” อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระมหาสาวก ๘๐ รูป และสาวกอื่นของพระตถาคต และท่านผู้เช่น สุเนตตดาบส มหาโควินทพราหมณ์ วิธุรบัณฑิต สรภังคดาบส มโหสถบัณฑิต สุตโสมราช เนมิราช อโยฆรกุมาร อกิตติบัณฑิต เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบัณฑิต

เต ภเย วิย รกฺขา อนฺธกาเร วิย ปทีโป ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขาภิภเว วิย อนฺนปานาทิปฺปฏิลาโภ อตฺตโน วจนกรานํ สพฺพภยุปทฺทวูปสคฺควิทฺธํสนสมตฺถา โหนฺติ. ตถา หิ ตถาคตํ อาคมฺม อสงฺขฺเยยฺยา อปริมาณา เทวมนุสฺสา อาสวกฺขยํ ปตฺตา, พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา, เทวโลเก ปติฏฺฐิตา, สุคติโลเก อุปฺปนฺนา, สาริปุตฺตตฺเถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ เถรํ อุปฏฺฐหิตฺวา อสีติ กุลสหสฺสานิ สคฺเค นิพฺพตฺตานิ. ตถา มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปปฺปภุตีสุ สพฺพมหาสาวเกสุ, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน สาวกา อปฺเปกจฺเจ พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, อปฺเปกจฺเจ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ…เป… อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนผู้คุ้มครองในยามมีภัย เหมือนประทีปในที่มืด เหมือนการได้ข้าวและน้ำเป็นต้นในเมื่อถูกทุกข์คือความหิวและความกระหายเป็นต้นครอบงำ เป็นผู้สามารถเพื่อทำลายภัย อุปัทวะ และอุปสรรคทั้งปวงแก่ผู้ทำตามคำของตนได้ จริงอย่างนั้น เทวดาและมนุษย์จำนวนนับไม่ถ้วนประมาณไม่ได้ อาศัยพระตถาคตแล้ว ได้บรรลุความสิ้นอาสวะ ตั้งมั่นอยู่ในพรหมโลก ตั้งมั่นอยู่ในเทวโลก บังเกิดในสุคติโลก แปดหมื่นตระกูลทำจิตให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรเถระและอุปัฏฐากพระเถระด้วยปัจจัย ๔ แล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ ฉันนั้นเหมือนกัน (แปดหมื่นตระกูลได้บังเกิดในสวรรค์) เพราะอุปัฏฐากพระมหาสาวกทั้งปวงมีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้น สาวกของสุเนตตศาสดาบางพวกได้บังเกิดในพรหมโลก บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี...ฯลฯ... บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายของคหบดีมหาศาล และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘นตฺถิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตโต ภยํ, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปทฺทโว, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปสคฺโค’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยย่อมไม่มีจากบัณฑิต อุปัทวะย่อมไม่มีจากบัณฑิต อุปสรรคย่อมไม่มีจากบัณฑิต

อปิจ [Pg.108] ตครมาลาทิคนฺธสทิโส ปณฺฑิโต, ตครมาลาทิคนฺธพนฺธปลิเวฐนปตฺตสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ภาวนียตํ มนุญฺญตญฺจ อาปชฺชติ วิญฺญูนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตเปรียบเหมือนของหอมมีพวงดอกกฤษณาเป็นต้น ผู้คบบัณฑิตนั้นย่อมเป็นเหมือนใบไม้ที่ใช้ห่อของหอมมีพวงดอกกฤษณาเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นที่น่าเจริญใจและน่าพอใจของวิญญูชนทั้งหลาย และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา’’ติ. (อิติวุ. ๗๖;

ชา. ๑.๑๕.๑๘๔;

๒.๒๒.๑๒๕๘);

นรชนใดใช้ใบทองกวาวห่อดอกกฤษณา แม้ใบไม้ก็ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป การคบหาบัณฑิตก็เป็นฉันนั้น

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส;

ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย.

ขอได้โปรดให้ข้าพเจ้าได้เห็นบัณฑิต ได้ฟังเรื่องของบัณฑิต ขอได้โปรดให้อยู่ร่วมกับบัณฑิต ขอได้โปรดให้ได้เจรจาปราศรัยกับบัณฑิต และขอได้โปรดให้ชอบใจบัณฑิตนั้นด้วย

‘‘กินฺนุ เต อกรํ ธีโร, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป ธีรสฺส, ทสฺสนํ อภิกงฺขสิ.

ดูก่อนกัสสปะ บัณฑิตได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอจงบอกเหตุผลเถิด ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงปรารถนาจะเห็นบัณฑิต

‘‘นยํ นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ;

สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ;

วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๔-๙๖);

ผู้มีปัญญาย่อมแนะนำในทางที่ควร ไม่ชักนำในกิจอันไม่สมควร เมื่อถูกแนะนำดีแล้วย่อมประเสริฐขึ้น เมื่อถูกกล่าวโดยชอบก็ไม่โกรธ เขาย่อมรู้วินัย (คำสั่งสอน) การสมาคมกับเขาจึงเป็นการดี

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานํ เสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ตาย พาลานํ อเสวนาย ปณฺฑิตานํ เสวนาย จ อนุปุพฺเพน ปูชเนยฺยภาวํ อุปคตานํ ปูชํ ปสํสนฺโต ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปูชเนยฺยา นาม สพฺพโทสวิรหิตตฺตา สพฺพคุณสมนฺนาคตตฺตา จ พุทฺธา ภควนฺโต, ตโต ปจฺฉา ปจฺเจกพุทฺธา, อริยสาวกา จ. เตสญฺหิ ปูชา อปฺปกาปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ, สุมนมาลาการมลฺลิกาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงสรรเสริญการคบบัณฑิตโดยอาการทั้งปวง จึงตรัสว่า “การคบบัณฑิตเป็นมงคล” บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญการบูชาบุคคลผู้ถึงความเป็นปูชนียบุคคลโดยลำดับ ด้วยการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตนั้น จึงตรัสว่า “และการบูชาบุคคลที่ควรบูชาเป็นมงคล” ในบทนั้น ชื่อว่าปูชนียบุคคล ได้แก่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เพราะปราศจากโทษทั้งปวงและเพราะประกอบด้วยคุณทั้งปวง ต่อจากนั้นได้แก่ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระอริยสาวกทั้งหลาย จริงอยู่ การบูชาแก่ท่านเหล่านั้นแม้เพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน นายสุมนมาลาการและนางมัลลิกาเป็นต้น เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้

ตตฺเถกํ นิทสฺสนมตฺตํ ภณาม – ภควา หิ เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ โข สุมนมาลากาโร รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ นครทฺวารมนุปฺปตฺตํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสิริยา ชลนฺตํ, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา ปุปฺผานิ คเหตฺวา สตํ วา สหสฺสํ วา ทเทยฺย[Pg.109], ตญฺจ อิธโลกมตฺตเมว สุขํ ภเวยฺย, ภควโต ปน ปูชา อปฺปเมยฺยอสงฺขฺเยยฺยผลา ทีฆรตฺตํ หิตสุขาวหา โหติ, หนฺทาหํ อิเมหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชมี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ คเหตฺวา ภควโต ปฏิมุขํ ขิปิ, ปุปฺผานิ อากาเสน คนฺตฺวา ภควโต อุปริ มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. มาลากาโร ตมานุภาวํ ทิสฺวา ปสนฺนตรจิตฺโต ปุน เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ ขิปิ, ตานิปิ คนฺตฺวา มาลากญฺจุโก หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิ, ตานิ คนฺตฺวา ปุปฺผกูฏาคารํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

ในเรื่องนั้น เราจะขอยกอุทาหรณ์มาแสดงเรื่องหนึ่ง ด้วยว่า ในวันหนึ่ง เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น นายสุมนมาลาการถือดอกไม้ไปเพื่อถวายพระเจ้าพิมพิสาร ผู้เป็นใหญ่ในแคว้นมคธ ผู้มีเสนามาก ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จถึงประตูพระนคร ผู้ทรงน่าเลื่อมใส ก่อให้เกิดความเลื่อมใส ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ รุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ ครั้นเห็นแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระราชาเมื่อทรงรับดอกไม้แล้ว พึงพระราชทานทรัพย์ ๑๐๐ กหาปณะ หรือ ๑,๐๐๐ กหาปณะ และทรัพย์นั้นพึงเป็นความสุขเพียงในโลกนี้เท่านั้น แต่การบูชาพระผู้มีพระภาคย่อมมีผลประมาณมิได้นับมิได้ นำมาซึ่งประโยชน์และความสุขตลอดกาลนาน เอาเถิด เราจะบูชาพระผู้มีพระภาคด้วยดอกไม้เหล่านี้" เขาผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงหยิบดอกไม้กำหนึ่งซัดไปตรงพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปในอากาศ กลายเป็นเพดานดอกไม้อยู่เบื้องบนพระผู้มีพระภาคแล้วตั้งอยู่ นายมาลาการเห็นอานุภาพนั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงซัดดอกไม้ไปอีกกำหนึ่ง แม้ดอกไม้เหล่านั้นก็ลอยไปกลายเป็นเสื้อคลุมดอกไม้แล้วตั้งอยู่ เขาซัดดอกไม้ไป ๘ กำ ด้วยประการฉะนี้ ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปกลายเป็นเรือนยอดดอกไม้แล้วตั้งอยู่

ภควา อนฺโตกูฏาคาเร อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. ภควา มาลาการํ ปสฺสนฺโต สิตํ ปาตฺวากาสิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘น พุทฺธา อเหตู อปจฺจยา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห ‘‘เอโส, อานนฺท, มาลากาโร อิมิสฺสา ปูชาย อานุภาเวน สตสหสฺสกปฺเป เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา ปริโยสาเน สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. วจนปริโยสาเน ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถํ อภาสิ –

พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ภายในเรือนยอด มหาชนได้ประชุมกัน พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรนายมาลาการแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ พระอานนทเถระคิดว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย" จึงทูลถามถึงเหตุแห่งการทรงแย้มพระโอษฐ์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ นายมาลาการนี้ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานี้ ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์ ในที่สุดจักได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่า สุมนอิสสระ" ในเวลาจบพระดำรัส เพื่อจะทรงแสดงธรรม จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ. (ธ. ป. ๖๘);

"บุคคลทำกรรมใดแล้วไม่เดือดร้อนในภายหลัง มีใจยินดีปรีดา เสวยวิบากของกรรมใด กรรมนั้นแล อันบุคคลทำแล้วเป็นความดี"

คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ อปฺปกาปิ เตสํ ปูชา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ เวทิตพฺพา. สา จ อามิสปูชาว, โก ปน วาโท ปฏิปตฺติปูชาย? ยโต เย กุลปุตฺตา สรณคมนสิกฺขาปทปฺปฏิคฺคหเณน อุโปสถงฺคสมาทาเนน จตุปาริสุทฺธิสีลาทีหิ จ อตฺตโน คุเณหิ ภควนฺตํ ปูเชนฺติ, โก เตสํ ปูชาผลํ วณฺณยิสฺสติ? เต หิ ตถาคตํ ปรมาย ปูชาย ปูเชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห –

ในเวลาจบพระคาถา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พึงทราบว่า การบูชาท่านผู้ควรบูชาเหล่านั้น แม้เพียงเล็กน้อย ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ และการบูชานั้นเป็นเพียงอามิสบูชาเท่านั้น จะกล่าวไปไยถึงปฏิบัติบูชาเล่า? เพราะว่า กุลบุตรเหล่าใดบูชาพระผู้มีพระภาคด้วยคุณของตน คือ ด้วยการรับสรณคมน์และสิกขาบท ด้วยการสมาทานอุโบสถศีล และด้วยจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น ใครเล่าจะพรรณนาผลแห่งการบูชาของกุลบุตรเหล่านั้นได้? เพราะท่านเหล่านั้น ได้ชื่อว่าบูชาพระตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘โย โข, อานนฺท, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน วิหรติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี, โส ตถาคตํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ อปจิยติ ปรมาย ปูชายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๙).

"ดูก่อนอานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาใดแล เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ เป็นผู้ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม ผู้นั้นย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงพระตถาคต ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง"

เอเตนานุสาเรน ปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานมฺปิ ปูชาย หิตสุขาวหตา เวทิตพฺพา.

ตามนัยนี้ พึงทราบว่า แม้การบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอริยสาวกทั้งหลาย ก็นำมาซึ่งประโยชน์และความสุข

อปิจ [Pg.110] คหฏฺฐานํ กนิฏฺฐสฺส เชฏฺโฐ ภาตาปิ ภคินีปิ ปูชเนยฺยา, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร, กุลวธูนํ สามิกสสฺสุสสุราติ เอวเมตฺถ ปูชเนยฺยา เวทิตพฺพา. เอเตสมฺปิ หิ ปูชา กุสลธมฺมสงฺขาตตฺตา อายุอาทิวุฑฺฒิเหตุตฺตา จ มงฺคลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

อีกอย่างหนึ่ง สำหรับคฤหัสถ์ น้องพึงบูชาพี่ชายหรือพี่สาว บุตรพึงบูชาบิดามารดา สะใภ้พึงบูชาสามีและพ่อแม่ของสามี พึงทราบว่าบุคคลผู้ควรบูชาในมงคลข้อนี้มีดังนี้ เพราะว่า การบูชาบุคคลแม้เหล่านี้ ก็เป็นมงคลทีเดียว เพราะนับเนื่องในกุศลธรรม และเพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญด้วยอายุเป็นต้น จริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘เต มตฺเตยฺยา ภวิสฺสนฺติ เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐาปจายิโน, อิทํ กุสลํ ธมฺมํ สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ, เต เตสํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสนฺติ, วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๐๕).

"บุตรธิดาเหล่านั้นจักปฏิบัติชอบในมารดา จักปฏิบัติชอบในบิดา จักปฏิบัติชอบในสมณะ จักปฏิบัติชอบในพราหมณ์ จักอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จักสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติอยู่, บุตรธิดาเหล่านั้น เพราะเหตุที่สมาทานกุศลธรรมเหล่านั้น จักเจริญด้วยอายุบ้าง จักเจริญด้วยวรรณะบ้าง" เป็นต้น

อิทานิ ยสฺมา ‘‘ยํ ยตฺถ มงฺคลํ. ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ อิติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ – เอวเมติสฺสา คาถาย พาลานํ อเสวนา, ปณฺฑิตานํ เสวนา, ปูชเนยฺยานญฺจ ปูชาติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. ตตฺถ พาลานํ อเสวนา พาลเสวนปจฺจยภยาทิปริตฺตาเณน อุภยโลกตฺถเหตุตฺตา, ปณฺฑิตานํ เสวนา ปูชเนยฺยานํ ปูชา จ ตาสํ ผลวิภูติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว นิพฺพานสุคติเหตุตฺตา มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อิโต ปรํ ตุ มาติกํ อทสฺเสตฺวา เอว ยํ ยตฺถ มงฺคลํ, ตํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส มงฺคลตฺตํ วิภาวยิสฺสามาติ.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ท่านตั้งมาติกาไว้ว่า "มงคลใดมีในบทใด พึงกำหนดมงคลนั้นในบทนั้น แล้วพรรณนาความเป็นมงคลของมงคลนั้น" ฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า ในพระคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๓ ประการ คือ การไม่คบคนพาล ๑ การคบบัณฑิต ๑ และการบูชาบุคคลผู้ควรบูชา ๑ ด้วยประการฉะนี้ ในมงคล ๓ ประการนั้น พึงทราบว่า การไม่คบคนพาล เป็นมงคล เพราะป้องกันภัยเป็นต้นอันมีจากการคบคนพาลเป็นปัจจัย และเพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในโลกทั้งสอง ส่วนการคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลผู้ควรบูชา พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งพระนิพพานและสุคติ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการพรรณนาถึงความวิเศษแห่งผลของมงคลเหล่านั้น แต่ต่อจากนี้ไป เราจักไม่แสดงมาติกา กำหนดมงคลใดในบทใดแล้ว จักพรรณนาความเป็นมงคลของมงคลนั้นในบทนั้นทีเดียว

นิฏฺฐิตา อเสวนา จ พาลานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาแห่งพระคาถาว่า "อเสวนา จ พาลานํ" จบแล้ว

ปติรูปเทสวาโสจาติคาถาวณฺณนา

การพรรณนาความแห่งพระคาถาว่า ปติรูปเทสวาโส จ เป็นต้น

๔. เอวํ ภควา ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ เอกํ อชฺเฌสิโตปิ อปฺปํ ยาจิโต พหุทายโก อุฬารปุริโส วิย เอกาย คาถาย ตีณิ มงฺคลานิ วตฺวา ตโต อุตฺตริปิ เทวตานํ โสตุกามตาย มงฺคลานมตฺถิตาย เยสํ เยสํ ยํ ยํ อนุกุลํ, เต เต สตฺเต ตตฺถ ตตฺถ มงฺคเล นิโยเชตุกามตาย จ ‘‘ปติรูปเทสวาโส จา’’ติอาทีหิ คาถาหิ ปุนปิ อเนกานิ มงฺคลานิ วตฺตุมารทฺโธ. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว ปติรูโปติ อนุจฺฉวิโก. เทโสติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ชนปโทปิ โย โกจิ สตฺตานํ นิวาโส โอกาโส. วาโสติ ตตฺถ [Pg.111] นิวาโส. ปุพฺเพติ ปุรา อตีตาสุ ชาตีสุ. กตปุญฺญตาติ อุปจิตกุสลตา. อตฺตาติ จิตฺตํ วุจฺจติ สกโล วา อตฺตภาโว, สมฺมาปณิธีติ ตสฺส อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ นิยุญฺชนํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงถูกทูลอาราธนาถึงมงคลข้อเดียวว่า "ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุด" ก็ทรงเป็นดุจบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ถูกขอของเล็กน้อยแต่ให้ของมาก ได้ตรัสมงคล ๓ ประการด้วยพระคาถาเดียวแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ต่อจากนั้นไปอีก ก็ทรงปรารภที่จะตรัสมงคลอีกหลายประการด้วยพระคาถาทั้งหลายมี "ปฏิรูปเทสวาโส จ" เป็นต้น เพราะเทวดาทั้งหลายมีความปรารถนาจะฟัง เพราะมงคลทั้งหลายยังมีอยู่ และเพราะทรงมีพระประสงค์จะชักนำสัตว์เหล่านั้นๆ ผู้ซึ่งมงคลข้อใดข้อหนึ่งเหมาะแก่ตน ให้ตั้งอยู่ในมงคลนั้นๆ ในบรรดาบทเหล่านั้น ในพระคาถาแรกก่อน คำว่า ปฏิรูโป ได้แก่ ประเทศอันสมควร คำว่า เทโส ได้แก่ หมู่บ้าน นิคม นคร หรือชนบท หรือโอกาสใดๆ อันเป็นที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย คำว่า วาโส ได้แก่ การอยู่ในประเทศนั้น คำว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลก่อน คือ ในชาติทั้งหลายที่ล่วงไปแล้ว คำว่า กตปุญฺญตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้ว คำว่า อตฺตา ท่านกล่าวหมายถึงจิต หรืออัตภาพทั้งหมด คำว่า สมฺมาปณิธิ ได้แก่ การตั้งตนไว้ชอบ คือ การประกอบ การตั้งไว้ซึ่งตนนั้นโดยชอบ ส่วนบทที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้เป็นการพรรณนาบทในพระคาถานี้

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ปติรูปเทสวาโส นาม ยตฺถ จตสฺโส ปริสา วิจรนฺติ, ทานาทีนิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ วตฺตนฺติ, นวงฺคํ สตฺถุ สาสนํ ทิพฺพติ, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ปุญฺญกิริยาย ปจฺจยตฺตา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. สีหฬทีปปวิฏฺฐเกวฏฺฏาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

ส่วนการอธิบายเนื้อความพึงทราบดังนี้ ชื่อว่า ปติรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่เหมาะสม) คือ ในสถานที่ใดบริษัท 4 ท่องเที่ยวไป บุญกิริยาวัตถุทั้งหลายมีการให้ทานเป็นต้นดำเนินไป พระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดามีองค์ 9 รุ่งเรือง การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่การทำบุญของสัตว์ทั้งหลาย จึงเรียกว่าเป็นมงคล ในเรื่องนี้ มีพวกชาวประมงเป็นต้นที่เข้าไปยังเกาะสีหลเป็นตัวอย่าง

อปโร นโย – ปติรูปเทสวาโส นาม ภควโต โพธิมณฺฑปฺปเทโส ธมฺมจกฺกวตฺติตปฺปเทโส ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ สพฺพติตฺถิยมตํ ภินฺทิตฺวา ยมกปาฏิหาริยทสฺสิตกณฺฑมฺพ รุกฺขมูลปฺปเทโส เทโวโรหณปฺปเทโส, โย วา ปนญฺโญปิ สาวตฺถิราชคหาทิ พุทฺธาธิวาสปฺปเทโส, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ฉอนุตฺตริยปฺปฏิลาภปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ปติรูปเทสวาสะ คือ สถานที่ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า สถานที่ทรงแสดงธรรมจักร สถานที่ ณ โคนต้นมะม่วงของนายคัณฑะที่ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ทำลายลัทธิของเดียรถีย์ทั้งปวงท่ามกลางบริษัท 12 โยชน์ สถานที่เสด็จลงจากเทวโลก หรือสถานที่ประทับของพระพุทธเจ้าอื่นๆ มีกรุงสาวัตถีและกรุงราชคฤห์เป็นต้น การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่การได้มาซึ่งอนุตตริยะ 6 ประการของสัตว์ทั้งหลาย จึงเรียกว่าเป็นมงคล

อปโร นโย (มหาว. ๒๕๙) – ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม, ตสฺส ปเรน มหาสาลา, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณปุรตฺถิมาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย ทิสาย อุสีรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อยํ มชฺฌิมเทโส อายาเมน ตีณิ โยชนสตานิ, วิตฺถาเรน อฑฺฒเตยฺยานิ, ปริกฺเขเปน นว โยชนสตานิ โหนฺติ. เอโส ปติรูปเทโส นาม.

อีกนัยหนึ่ง (มหาวรรค 259) ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อกชังคละ ถัดจากนั้นไปมีต้นรังใหญ่ (มหาสาละ) ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายใน (จากจุดนั้นมา) เป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศตะวันตก มีหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ มัชฌิมประเทศนี้ โดยยาว 300 โยชน์ โดยกว้าง 250 โยชน์ โดยรอบ 900 โยชน์ นี้ชื่อว่า ปติรูปเทส (ถิ่นที่เหมาะสม)

เอตฺถ จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกา จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา, จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา [Pg.112] สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สตฺตา จกฺกวตฺติรญฺโญ โอวาทํ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา โหนฺติ. ตถา ปจฺเจกพุทฺธานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน พุทฺธสาวกานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา นิพฺพานปรายณา จ โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ วาโส อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ในมัชฌิมประเทศนี้ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงใช้อำนาจความเป็นใหญ่ในทวีปใหญ่ทั้ง 4 และทวีปน้อยบริวาร 2,000 ย่อมบังเกิดขึ้น พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น บำเพ็ญบารมี 1 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายบำเพ็ญบารมี 2 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายบำเพ็ญบารมี 4 อสงไขย 8 อสงไขย หรือ 16 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ในมัชฌิมประเทศนั้น สัตว์ทั้งหลายรับโอวาทของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ตั้งอยู่ในศีล 5 ย่อมเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เช่นเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายตั้งอยู่ในโอวาทของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ส่วนสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในโอวาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและเหล่าพุทธสาวก ย่อมเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้าและมีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่สมบัติเหล่านี้ จึงเรียกว่าเป็นมงคล

ปุพฺเพ กตปุญฺญตา นาม อตีตชาติยํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อารพฺภ อุปจิตกุสลตา, สาปิ มงฺคลํ. กสฺมา? พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสมฺมุขโต ทสฺเสตฺวา พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขา สุตาย จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาเปตีติ กตฺวา. โย จ มนุสฺโส ปุพฺเพ กตาธิกาโร อุสฺสนฺนกุสลมูโล โหติ, โส เตเนว กุสลมูเลน วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาติ ยถา ราชา มหากปฺปิโน อคฺคมเหสี จ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา มงฺคล’’นฺติ.

ชื่อว่า ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน) คือ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วโดยปรารภพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพทั้งหลายในชาติที่ล่วงมาแล้ว แม้ความมีบุญนั้นก็เป็นมงคล เพราะเหตุไร? เพราะทำให้ถึงความเป็นพระอรหันต์ในเวลาจบคาถาแม้เพียง 4 บาท ที่ได้ฟังต่อหน้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หรือต่อหน้าเหล่าพุทธสาวก หลังจากที่ได้เห็นต่อหน้าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า และมนุษย์ใดที่เป็นผู้มีอธิการอันทำไว้แล้วในก่อน มีกุศลมูลอันหนาแน่น มนุษย์นั้นย่อมยังวิปัสสนาให้เกิดด้วยกุศลมูลนั้นเอง แล้วบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ เหมือนอย่างพระเจ้ามหากัปปินะและพระอัครมเหสี ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน เป็นมงคล'

อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ ทุสฺสีลํ สีเล ปติฏฺฐาเปติ, อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ, มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ. อยํ วุจฺจติ ‘‘อตฺตสมฺมาปณิธี’’ติ, เอโส จ มงฺคลํ. กสฺมา? ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเวรปฺปหานวิวิธานิสํสาธิคมเหตุโตติ.

ชื่อว่า อัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังตนที่ทุศีลให้ตั้งอยู่ในศีล ยังตนที่ไม่มีศรัทธาให้ตั้งอยู่ในความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ยังตนที่ตระหนี่ให้ตั้งอยู่ในความถึงพร้อมด้วยการบริจาค นี้เรียกว่า 'อัตตสัมมาปณิธิ' และการตั้งตนไว้ชอบนั้นเป็นมงคล เพราะเหตุไร? เพราะเป็นเหตุแห่งการละเวรในปัจจุบันและสัมปรายภพ และเป็นเหตุแห่งการบรรลุอานิสงส์ต่างๆ

เอวํ อิมิสฺสาปิ คาถาย ปติรูปเทสวาโส จ, ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา, อตฺตสมฺมาปณิธี จาติ ตีณิเยว มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระคาถานี้ พระองค์ก็ทรงตรัสไว้เพียงมงคล 3 ประการ คือ ปติรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่เหมาะสม) ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน) และอัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ก็เป็นอันแสดงให้เห็นชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

นิฏฺฐิตา ปติรูปเทสวาโส จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

การอธิบายเนื้อความแห่งพระคาถาว่า ปติรูปเทสวาโส จ นี้ จบแล้ว

พาหุสจฺจญฺจาติคาถาวณฺณนา

การพรรณนาความแห่งพระคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ เป็นต้น

๕. อิทานิ พาหุสจฺจญฺจาติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาโว. สิปฺปนฺติ ยํ กิญฺจิ หตฺถโกสลฺลํ. วินโยติ กายวาจาจิตฺตวินยนํ. สุสิกฺขิโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. ยาติ อนิยตนิทฺเทโส. วาจาติ คิรา พฺยปฺปโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

๕. บัดนี้ ในพระคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ เป็นต้น คำว่า พาหุสจฺจํ หมายถึง ความเป็นผู้ได้สดับตรับฟังมาก คำว่า สิปฺปํ หมายถึง ความฉลาดในมือ (ศิลปวิทยา) อย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า วินโย หมายถึง การฝึกฝนกาย วาจา และใจ คำว่า สุสิกฺขิโต หมายถึง ศึกษามาดีแล้ว คำว่า สุภาสิตา หมายถึง กล่าวไว้ดีแล้ว คำว่า ยา เป็นคำแสดงความไม่แน่นอน (อนิยตนิเทศ) คำว่า วาจา หมายถึง ถ้อยคำ การเปล่งเสียง ส่วนคำที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วข้างต้น นี้คือการอธิบายบทในที่นี้

อตฺถวณฺณนา [Pg.113] ปน เอวํ เวทิตพฺพา – พาหุสจฺจํ นาม ยํ ตํ ‘‘สุตธโร โหติ สุตสนฺนิจโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๓๙; อ. นิ. ๔.๒๒) จ ‘‘อิเธกจฺจสฺส พหุกํ สุตํ โหติ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติ จ (อ. นิ. ๔.๖) เอวมาทินา นเยน สตฺถุสาสนธรตฺตํ วณฺณิตํ, ตํ อกุสลปฺปหานกุสลาธิคมเหตุโต อนุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจสจฺฉิกิริยาเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ส่วนการอธิบายเนื้อความพึงทราบดังนี้ ชื่อว่า พาหุสัจจะ คือ ความเป็นผู้ทรงจำพระศาสนาของพระศาสดาที่พรรณนาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'เป็นผู้ทรงจำสิ่งที่ได้ฟังมา เป็นผู้สั่งสมสิ่งที่ได้ฟังมา' และว่า 'บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สดับตรับฟังมาก คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ' พาหุสัจจะนั้นเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละอกุศลและการบรรลุกุศล และเพราะเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗).

'ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละธรรมที่มีโทษ เจริญธรรมที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์'

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

อีกประการหนึ่ง ตรัสไว้ว่า -

‘‘ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสหนฺโต ตุลยติ, ตุลยนฺโต ปทหติ ปทหนฺโต กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๓๒).

“ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธาตุและธรรมทั้งหลาย เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมควรแก่การเพ่งพินิจ เมื่อมีความควรแก่การเพ่งพินิจซึ่งธรรม ฉันทะย่อมเกิดขึ้น เมื่อฉันทะเกิดขึ้นแล้ว ย่อมพากเพียร ผู้พากเพียรอยู่ ย่อมไตร่ตรอง ผู้ไตร่ตรองอยู่ ย่อมตั้งความเพียร ผู้ตั้งความเพียรอยู่ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นแทงตลอดด้วยปัญญา” (ม. นิ. 2.432)

อปิจ อคาริกพาหุสจฺจมฺปิ ยํ อนวชฺชํ, ตํ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้ความเป็นพหูสูตของคฤหัสถ์ใดที่ไม่มีโทษ พึงทราบว่า ความเป็นพหูสูตนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง

สิปฺปํ นาม อคาริกสิปฺปญฺจ อนคาริกสิปฺปญฺจ. ตตฺถ อคาริกสิปฺปํ นาม ยํ ปรูปโรธวิรหิตํ อกุสลวิวชฺชิตํ มณิการสุวณฺณการกมฺมาทิกํ, ตํ อิธโลกตฺถาวหนโต มงฺคลํ. อนคาริกสิปฺปํ นาม จีวรวิจารณสิพฺพนาทิสมณปริกฺขาราภิสงฺขรณํ, ยํ ตํ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๕; ๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๑๗) นเยน ตตฺถ ตตฺถ สํวณฺณิตํ, ยํ ‘‘นาถกโร ธมฺโม’’ติ จ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ศิลปะ ได้แก่ ศิลปะของคฤหัสถ์ และศิลปะของอนาคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในศิลปะทั้งสองนั้น ศิลปะของคฤหัสถ์ ได้แก่ ศิลปะใดที่ปราศจากการเบียดเบียนผู้อื่น เว้นจากอกุศล มีการงานของช่างแก้วมณีและช่างทองเป็นต้น ศิลปะนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์ในโลกนี้ ส่วนศิลปะของอนาคาริก ได้แก่ การจัดทำบริขารของสมณะ มีการตระเตรียมและการเย็บจีวรเป็นต้น ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ทั้งหลายเหล่านั้นของเพื่อนพรหมจารี” (ที. นิ. 3.345; 360; อ. นิ. 10.17) และศิลปะใดที่ตรัสว่าเป็น “ธรรมที่ทำที่พึ่ง” พึงทราบว่า ศิลปะนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสองแก่ตนและผู้อื่น

วินโย นาม อคาริกวินโย จ อนคาริกวินโย จ. ตตฺถ อคาริกวินโย นาม ทสอกุสลกมฺมปถวิรมณํ, โส ตตฺถ สุสิกฺขิโต อสํกิเลสาปชฺชเนน อาจารคุณววตฺถาเนน จ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต [Pg.114] มงฺคลํ. อนคาริกวินโย นาม สตฺตาปตฺติกฺขนฺธอนาปชฺชนํ, โสปิ วุตฺตนเยเนว สุสิกฺขิโต, จตุปาริสุทฺธิสีลํ วา อนคาริกวินโย, โส ยถา ตตฺถ ปติฏฺฐาย อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอวํ สิกฺขเนน สุสิกฺขิโต โลกิยโลกุตฺตรสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

วินัย ได้แก่ วินัยของคฤหัสถ์ และวินัยของอนาคาริก ในวินัยทั้งสองนั้น วินัยของคฤหัสถ์ ได้แก่ การงดเว้นจากอกุศลกรรมบถ 10 ประการ คฤหัสถ์นั้นเมื่อศึกษาดีแล้วในอกุศลกรรมบถ 10 นั้น เป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง ด้วยการไม่ถึงความเศร้าหมอง และด้วยการตั้งมั่นอยู่ในคุณคืออาจาระ ส่วนวินัยของอนาคาริก ได้แก่ การไม่ล่วงละเมิดอาบัติขันธ์ 7 แม้ภิกษุนั้นก็ศึกษาดีแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว หรืออีกนัยหนึ่ง จตุปาริสุทธิศีลเป็นวินัยของอนาคาริก ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในวินัยนั้นแล้วย่อมบรรลุอรหัตผลได้ฉันใด พึงทราบว่า การศึกษาดีแล้วด้วยการศึกษาฉันนั้น เป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุโลกิยสุขและโลกุตรสุข

สุภาสิตา วาจา นาม มุสาวาทาทิโทสวิรหิตา. ยถาห ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต วาจา สุภาสิตา โหตี’’ติ (สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺตํ). อสมฺผปฺปลาปา วาจา เอว วา สุภาสิตา. ยถาห –

วาจาสุภาษิต ได้แก่ วาจาที่ปราศจากโทษมีมุสาวาทเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นวาจาสุภาษิต” (สุ. นิ. สุภาสิตสูตร) หรืออีกนัยหนึ่ง วาจาที่ไม่เป็นคำพูดเพ้อเจ้อเท่านั้น เป็นสุภาษิต ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๕๒);

“สัตบุรุษทั้งหลายกล่าววาจาสุภาษิตว่าเป็นวาจาสูงสุด (หนึ่ง) พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นองค์ที่สอง พึงกล่าววาจาที่รัก ไม่พึงกล่าววาจาไม่เป็นที่รัก นั่นเป็นองค์ที่สาม พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงกล่าวคำเหลาะแหละ นั่นเป็นองค์ที่สี่” (สุ. นิ. 452)

อยมฺปิ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ อยํ วินยปริยาปนฺนา เอว, ตสฺมา วินยคฺคหเณน เอตํ อสงฺคณฺหิตฺวา วินโย สงฺคเหตพฺโพ. อถ วา กึ อิมินา ปริสฺสเมน ปเรสํ ธมฺมเทสนาทิวาจา อิธ สุภาสิตา วาจาติ เวทิตพฺพา. สา หิ ยถา ปติรูปเทสวาโส, เอวํ สตฺตานํ อุภยโลกหิตสุขนิพฺพานาธิคมปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ –

พึงทราบว่า แม้วาจาสุภาษิตนี้ก็เป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง และเพราะว่าวาจาสุภาษิตนี้สงเคราะห์เข้าในวินัยแล้วนั่นเทียว ฉะนั้น เมื่อถือเอาวินัยแล้ว ก็ไม่ควรนับวาจาสุภาษิตนี้ (แยกต่างหาก) แต่ควรสงเคราะห์เข้าในวินัย หรืออีกนัยหนึ่ง จะมีประโยชน์อะไรด้วยความลำบากนี้ พึงทราบว่า วาจามีการแสดงธรรมแก่ผู้อื่นเป็นต้นในที่นี้ ชื่อว่า วาจาสุภาษิต จริงอยู่ วาจาสุภาษิตนั้นเป็นมงคล เพราะเป็นปัจจัยให้สัตว์ทั้งหลายบรรลุประโยชน์สุขในโลกทั้งสองและพระนิพพาน เหมือนกับการอยู่ในปฏิรูปเทส ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นมงคล และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ยํ พุทฺโธ ภาสติ วาจํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, สา เว วาจานมุตฺตมา’’ติ. (สุ. นิ. ๔๕๖);

“พระพุทธเจ้าตรัสวาจาใด เพื่อความเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ วาจานั้นแลเป็นวาจาสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย” (สุ. นิ. 456)

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย พาหุสจฺจํ, สิปฺปํ, วินโย สุสิกฺขิโต, สุภาสิตา วาจาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคลไว้ ๔ ประการ คือ พาหุสัจจะ ศิลปะ วินัยที่ศึกษาดีแล้ว และวาจาสุภาษิต ด้วยประการฉะนี้ และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์ก็ได้อธิบายไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

นิฏฺฐิตา พาหุสจฺจญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ จบแล้ว

มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ

๖. อิทานิ [Pg.115] มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ มาตุ จ ปิตุ จาติ มาตาปิตุ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐหนํ. ปุตฺตานญฺจ ทารานญฺจาติ ปุตฺตทารสฺส สงฺคณฺหนํ สงฺคโห. น อากุลา อนากุลา. กมฺมานิ เอว กมฺมนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๖. บัดนี้ ในบทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ นี้ บทว่า มาตาปิตุ ความว่า มารดาและบิดา บทว่า อุปฏฺฐานํ ความว่า การบำรุง บทว่า ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห ความว่า การสงเคราะห์บุตรและภรรยา บทว่า อนากุลา ความว่า ไม่วุ่นวาย บทว่า กมฺมนฺตา ความว่า การงานทั้งหลายนั่นเอง ส่วนบทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือปทวัณณนา (การพรรณนาบท)

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – มาตา นาม ชนิกา วุจฺจติ, ตถา ปิตา. อุปฏฺฐานํ นาม ปาทโธวนสมฺพาหนุจฺฉาทนนฺหาปเนหิ จตุปจฺจยสมฺปทาเนน จ อุปการกรณํ. ตตฺถ ยสฺมา มาตาปิตโร พหูปการา ปุตฺตานํ อตฺถกามา อนุกมฺปกา, เย ปุตฺตเก พหิ กีฬิตฺวา ปํสุมกฺขิตสรีรเก อาคเต ทิสฺวา ปํสุํ ปุญฺฉิตฺวา มตฺถกํ อุปสิงฺฆายนฺตา ปริจุมฺพนฺตา จ สิเนหํ อุปฺปาเทนฺติ, วสฺสสตมฺปิ มาตาปิตโร สีเสน ปริหรนฺตา ปุตฺตา เตสํ ปติการํ กาตุํ อสมตฺถา. ยสฺมา จ เต อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร, พฺรหฺมสมฺมตา ปุพฺพาจริยสมฺมตา, ตสฺมา เตสํ อุปฏฺฐานํ อิธ ปสํสํ, เปจฺจ สคฺคสุขญฺจ อาวหติ. เตน มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ส่วนอรรถกถาพึงทราบดังนี้ ผู้ให้กำเนิดเรียกว่า มารดา ฉันใด ผู้ให้กำเนิดก็เรียกว่า บิดา ฉันนั้น การบำรุง ได้แก่ การทำอุปการะด้วยการล้างเท้า การนวดเฟ้น การประคอง การอาบน้ำ และด้วยการถวายปัจจัยสี่ ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่มารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย เป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้เอ็นดู เห็นบุตรทั้งหลายที่ไปเล่นข้างนอก มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละอองกลับมาแล้ว ก็เช็ดฝุ่นออก สูดดมและจูบศีรษะ ทำให้เกิดความรัก เพราะเหตุนั้น บุตรทั้งหลายแม้จะเทิดมารดาบิดาไว้บนศีรษะตลอดร้อยปี ก็ไม่สามารถทำการตอบแทนคุณท่านได้ และเพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ให้กำเนิด เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นผู้แสดงโลกนี้ (แก่บุตร) เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นพรหม เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นบูรพาจารย์ ฉะนั้น การบำรุงท่านเหล่านั้นจึงนำมาซึ่งความสรรเสริญในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรคสุขในโลกหน้า ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่าเป็นมงคล จริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร;

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา.

“มารดาบิดา ท่านเรียกว่าเป็นพรหม เรียกว่าเป็นบูรพาจารย์ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับของบุตรทั้งหลาย เพราะเป็นผู้อนุเคราะห์บุตร”

‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต;

อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ;

อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ.

“เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงนอบน้อมและสักการะท่านเหล่านั้น ด้วยข้าวและน้ำ ด้วยผ้าและที่นอน ด้วยการอบกลิ่น การให้อาบน้ำ และการล้างเท้า”

‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖;

ชา. ๒.๒๐.๑๘๑-๑๘๓);

“บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุตรนั้นในโลกนี้เอง เพราะการปรนนิบัติมารดาบิดาเช่นนั้น เขาละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์” (อิติ. 106; ชา. 2.20.181-183)

อปโร นโย – อุปฏฺฐานํ นาม ภรณกิจฺจกรณกุลวํสฏฺฐปนาทิปญฺจวิธํ, ตํ ปาปนิวารณาทิปญฺจวิธทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

อีกนัยหนึ่ง การบำรุงมี ๕ อย่าง คือ การเลี้ยงดู การทำกิจของท่าน การดำรงวงศ์สกุล เป็นต้น พึงทราบว่า การบำรุงนั้นเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน ๕ อย่าง มีการห้ามจากบาปเป็นต้น จริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา ภโต เน ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ[Pg.116], กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสามิ, อถ วา ปน เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ, ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗).

ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรพึงบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ ๒. เราจักทำกิจของท่าน ๓. เราจักดำรงวงศ์สกุล ๔. เราจักปฏิบัติตนให้สมควรรับมรดก ๕. อนึ่ง เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว เราจักทำบุญอุทิศให้ ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ห้ามจากความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ศึกษาศิลปวิทยา ๔. หาภรรยาที่สมควรให้ ๕. มอบมรดกให้ในสมัย

อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ ปสาทุปฺปาทเนน, สีลสมาทาปเนน, ปพฺพชฺชาย วา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากานํ อคฺโค. ตสฺส ตํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ มาตาปิตูหิ กตสฺส อุปการสฺส ปจฺจุปการภูตํ อเนเกสํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานญฺจ อตฺถานํ ปทฏฺฐานโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

อีกอย่างหนึ่ง บุตรใดบำรุงมารดาบิดาด้วยการให้เกิดความเลื่อมใสในวัตถุ ๓ (คือพระรัตนตรัย) ด้วยการให้สมาทานศีล หรือด้วยการบวช บุตรนี้เป็นผู้เลิศกว่าผู้บำรุงมารดาบิดาทั้งหลาย การบำรุงมารดาบิดานั้นของบุตรนั้น เป็นการตอบแทนอุปการะที่มารดาบิดาได้ทำไว้ และเพราะเป็นเหตุใกล้แห่งประโยชน์ทั้งหลายจำนวนมาก ทั้งที่เป็นไปในปัจจุบันและที่เป็นไปในสัมปรายภพ จึงเรียกว่าเป็นมงคล

ปุตฺตทารสฺสาติ เอตฺถ อตฺตโต ชาตา ปุตฺตาปิ ธีตโรปิ ปุตฺตาอิจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ทาราติ วีสติยา ภริยานํ ยา กาจิ ภริยา. ปุตฺตา จ ทารา จ ปุตฺตทารํ, ตสฺส ปุตฺตทารสฺส. สงฺคโหติ สมฺมานนาทีหิ อุปการกรณํ. ตํ สุสํวิหิตกมฺมนฺตตาทิทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา เวทิตพฺพา’’ติ เอตฺถ อุทฺทิฏฺฐํ ปุตฺตทารํ ภริยาสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา สมฺมานนาย, อนวมานนาย, อนติ จริยาย, อิสฺสริยโวสฺสคฺเคน, อลงฺการานุปฺปทาเนน. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิกํ อนุกมฺปติ, สุสํวิหิตกมฺมนฺตา จ โหติ, สงฺคหิตปริชนา จ, อนติจารินี จ, สมฺภตญฺจ อนุรกฺขติ ทกฺขา จ โหติ อนลสา สพฺพกิจฺเจสู’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๙).

ในบทว่า ปุตฺตทารสฺส นี้ แม้บุตรชายและบุตรสาวที่เกิดจากตน ย่อมถึงการนับว่า 'บุตร' นั่นเทียว บทว่า ทารา ได้แก่ ภรรยาคนใดคนหนึ่งในบรรดาภรรยา ๒๐ จำพวก บุตรและภรรยา ชื่อว่า บุตรทาระ (การสงเคราะห์) แห่งบุตรและภรรยานั้น บทว่า สงฺคโห ได้แก่ การทำอุปการะด้วยการยกย่อง เป็นต้น การสงเคราะห์นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน มีความเป็นผู้จัดการงานดี เป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า 'บุตรภรรยาพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องหลัง' ในพระบาลีนั้น ทรงรวบรวมบุตรภรรยาที่ทรงแสดงไว้ด้วยศัพท์ว่า ภริยา แล้วตรัสว่า 'ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีพึงบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยการยกย่อง ๒. ด้วยการไม่ดูหมิ่น ๓. ด้วยการไม่ประพฤตินอกใจ ๔. ด้วยการมอบความเป็นใหญ่ ๕. ด้วยการให้เครื่องประดับ ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. จัดการงานดี ๒. สงเคราะห์คนข้างเคียง ๓. ไม่ประพฤตินอกใจ ๔. รักษาทรัพย์ที่หามาได้ ๕. ขยันไม่เกียจคร้านในกิจทั้งปวง'

อยํ วา อปโร นโย – สงฺคโหติ ธมฺมิกาหิ ทานปิยวาจาตฺถจริยาหิ สงฺคณฺหนํ. เสยฺยถิทํ – อุโปสถทิวเสสุ ปริพฺพยทานํ, นกฺขตฺตทิวเสสุ นกฺขตฺตทสฺสาปนํ, มงฺคลทิวเสสุ มงฺคลกรณํ, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ โอวาทานุสาสนนฺติ. ตํ วุตฺตนเยเนว ทิฏฺฐธมฺมิกหิตเหตุโต สมฺปรายิกหิตเหตุโต เทวตาหิปิ นมสฺสนียภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

หรือว่า นี้เป็นอีกนัยหนึ่ง บทว่า สงฺคโห ได้แก่ การสงเคราะห์ด้วยทาน ปิยวาจา และอัตถจริยา อันประกอบด้วยธรรม ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การให้เครื่องบริโภคในวันอุโบสถ การให้ดูมหรสพในวันนักขัตฤกษ์ การทำมงคลในวันมงคล การให้โอวาทและพร่ำสอนในประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ การสงเคราะห์นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคลโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในสัมปรายภพ และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นที่ควรแก่การนอบน้อมแม้ของเหล่าเทวดา ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสไว้ว่า

‘‘เย [Pg.117] คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา;

ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลี’’ติ. (สํ.นิ.๑.๑.๒๖๔);

ดูก่อนมาตลี คฤหัสถ์เหล่าใดเป็นผู้ทำบุญ มีศีล เป็นอุบาสก ย่อมเลี้ยงดูภรรยาโดยธรรม เราย่อมนอบน้อมคฤหัสถ์เหล่านั้น

อนากุลา กมฺมนฺตา นาม กาลญฺญุตาย ปติรูปการิตาย อนลสตาย อุฏฺฐานวีริยสมฺปทาย, อพฺยสนียตาย จ กาลาติกฺกมนอปฺปติรูปกรณสิถิลกรณาทิอากุลภาววิรหิตา กสิโครกฺขวาณิชฺชาทโย กมฺมนฺตา. เอเต อตฺตโน วา ปุตฺตทารสฺส วา ทาสกมฺมกรานํ วา พฺยตฺตตาย เอวํ ปโยชิตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธนธญฺญวุทฺธิปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ชื่อว่า การงานที่ไม่อากูล ได้แก่ การงานทั้งหลาย มีกสิกรรม โครักขกรรม พาณิชยกรรม เป็นต้น ที่ปราศจากความเป็นงานอากูล มีการทำเมื่อล่วงกาลไปแล้ว การทำสิ่งที่ไม่สมควร และการทำอย่างย่อหย่อน เป็นต้น เพราะความเป็นผู้รู้จักกาล เพราะความเป็นผู้ทำสิ่งที่สมควร เพราะความไม่เกียจคร้าน เพราะความถึงพร้อมด้วยความหมั่นเพียร และเพราะความไม่ฉิบหาย การงานเหล่านั้นที่ประกอบแล้วอย่างนี้ เพราะความเชี่ยวชาญของตนเอง หรือของบุตรภรรยา หรือของทาสและกรรมกร ย่อมถูกเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญและความได้มาซึ่งทรัพย์และข้าวเปลือกในปัจจุบันทันตาเห็น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธน’’นฺติ จ (สุ. นิ. ๑๘๕; สํ. นิ. ๑.๒๔๖).

ผู้มีความหมั่น ทำแต่สิ่งที่สมควร มีปัญญานำธุระไป ย่อมได้ทรัพย์

‘‘น ทิวา โสปฺปสีเลน, รตฺติมุฏฺฐานเทสฺสินา;

นิจฺจํ มตฺเตน โสณฺเฑน, สกฺกา อาวสิตุํ ฆรํ.

คนที่มีปกติหลับในเวลากลางวัน เกลียดการลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน เมาอยู่เป็นนิตย์ เป็นนักเลงสุรา ไม่อาจอยู่ครองเรือนได้

‘‘อติสีตํ อติอุณฺหํ, อติสายมิทํ อหุ;

อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต, อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.

เมื่อมาณพละทิ้งการงาน ด้วยคิดว่า 'หนาวนัก ร้อนนัก เวลานี้เย็นเกินไปแล้ว' ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยไป

‘‘โยธ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ;

กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขํ น วิหายตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๕๓);

ส่วนบุคคลใดในโลกนี้ ไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า ทำกิจของบุรุษอยู่ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุข

‘‘โภเค สํหรมานสฺส, ภมรสฺเสว อิรียโต;

โภคา สนฺนิจยํ ยนฺติ, วมฺมิโกวูปจียตี’’ติ. จ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๖๕);

โภคะทั้งหลายของผู้รวบรวมโภคทรัพย์ ผู้มีปกติเที่ยวไป(แสวงหา)ดุจผึ้ง ย่อมถึงซึ่งการสั่งสม ดุจจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น และคำเป็นต้นอย่างนี้

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย มาตุอุปฏฺฐานํ, ปิตุอุปฏฺฐานํ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห, อนากุลา จ กมฺมนฺตาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคหํ วา ทฺวิธา กตฺวา ปญฺจ, มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ วา เอกเมว กตฺวา ตีณิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ การบำรุงมารดา การบำรุงบิดา การสงเคราะห์บุตรและภรรยา และการงานที่ไม่อากูล หรือว่า โดยทำ (บท) การสงเคราะห์บุตรและภรรยาเป็นสอง (คือสงเคราะห์บุตร ๑ สงเคราะห์ภรรยา ๑) เป็น ๕ ประการ หรือว่า โดยทำ (บท) การบำรุงมารดาและบิดาเป็นบทเดียวกัน เป็น ๓ ประการ และความเป็นมงคลของบทเหล่านั้น ได้ถูกแสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

นิฏฺฐิตา มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ เป็นต้นนี้ จบแล้ว

ทานญฺจาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า ทานญฺจ เป็นต้น

๗. อิทานิ ทานญฺจาติ เอตฺถ ทียเต อิมินาติ ทานํ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ปฏิปาทียตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสฺส จริยา, ธมฺมา วา อนเปตา จริยา [Pg.118] ธมฺมจริยา. ญายนฺเต ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญาตกา. น อวชฺชานิ อนวชฺชานิ, อนินฺทิตานิ อครหิตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๗. บัดนี้ ในบทว่า ทานญฺจ นี้ วัตถุอันเขาให้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ทาน ท่านกล่าวอธิบายว่า วัตถุอันเป็นของตนย่อมมอบให้แก่ผู้อื่น การประพฤติธรรม ชื่อว่า ธรรมจริยา หรือ การประพฤติที่ไม่ปราศจากธรรม ชื่อว่า ธรรมจริยา เขาย่อมรู้จักกันว่า 'เหล่านี้เป็นของเรา' เหตุนั้น ท่านเหล่านั้นชื่อว่า ญาติ การงานที่ไม่มีโทษ ชื่อว่า อนวัชชะ ท่านกล่าวอธิบายว่า (การงาน) ที่ไม่ถูกติเตียน ไม่ถูกคัดค้าน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือการพรรณนาบท

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ทานํ นาม ปรํ อุทฺทิสฺส สุพุทฺธิปุพฺพิกา อนฺนาทิทสทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา, ตํสมฺปยุตฺโต วา อโลโภ. อโลเภน หิ ตํ วตฺถุํ ปรสฺส ปฏิปาเทติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ทียเต อิมินาติ ทาน’’นฺติ. ตํ พหุชนปิยมนาปตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ ผลวิเสสานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทายโก, สีห ทานปติ, พหุโน ชนสฺส ปิโย โหติ มนาโป’’ติ เอวมาทีนิ (อ. นิ. ๕.๓๔) เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

ส่วนอรรถาธิบาย พึงทราบอย่างนี้: ชื่อว่าทาน ได้แก่ เจตนาสละทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีข้าวเป็นต้น ซึ่งมีปัญญาดีเป็นเบื้องหน้า อุทิศให้แก่ผู้อื่น หรืออโลภะที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้น. จริงอยู่ บุคคลย่อมมอบวัตถุนั้นให้แก่ผู้อื่นด้วยอโลภะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุอันเขาย่อมให้ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น (เจตนานี้) ชื่อว่าทาน". ทานนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุผลวิเศษทั้งหลายในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ มีความเป็นที่รักที่พอใจของคนหมู่มากเป็นต้น. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า "ดูก่อนสีหะ ทายกผู้เป็นทานบดี ย่อมเป็นที่รักที่พอใจของชนเป็นอันมาก" ดังนี้.

อปโร นโย – ทานํ นาม ทุวิธํ อามิสทานํ, ธมฺมทานญฺจ, ตตฺถ อามิสทานํ วุตฺตปฺปการเมว. อิธโลกปรโลกทุกฺขกฺขยสุขาวหสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตสฺส ธมฺมสฺส ปเรสํ หิตกามตาย เทสนา ธมฺมทานํ , อิเมสญฺจ ทฺวินฺนํ ทานานํ เอตเทว อคฺคํ. ยถาห –

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าทานมี ๒ อย่าง คือ อามิสทานและธรรมทาน. ในทาน ๒ อย่างนั้น อามิสทานก็มีประการดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนการแสดงธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้ดีแล้ว ซึ่งนำมาซึ่งความสุขและเป็นที่สิ้นไปแห่งทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้า แก่ผู้อื่นด้วยความปรารถนาประโยชน์ ชื่อว่าธรรมทาน. และในบรรดาทานทั้งสองนี้ ธรรมทานนี้เท่านั้นเป็นเลิศ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ,สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ;

สพฺพรตึ ธมฺมรติ ชินาติ,ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๕๔);

"ธรรมทานย่อมชนะทานทั้งปวง, รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง, ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดีทั้งปวง, ความสิ้นไปแห่งตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง" ดังนี้.

ตตฺถ อามิสทานสฺส มงฺคลตฺตํ วุตฺตเมว. ธมฺมทานํ ปน ยสฺมา อตฺถปฏิสํเวทิตาทีนํ คุณานํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ในทาน ๒ อย่างนั้น ความเป็นมงคลแห่งอามิสทานได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนธรรมทาน เพราะเป็นเหตุใกล้ให้เกิดคุณทั้งหลาย มีการรู้ซึ้งถึงอรรถเป็นต้น ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นมงคล. และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม อตฺถปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมปฏิสํเวที จา’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๕.๒๖).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร โดยประการใดๆ เธอย่อมเป็นผู้รู้ซึ้งถึงอรรถและรู้ซึ้งถึงธรรมในธรรมนั้นๆ โดยประการนั้นๆ" ดังนี้เป็นต้น.

ธมฺมจริยา นาม ทสกุสลกมฺมปถจริยา. ยถาห – ‘‘ติวิธา โข คหปตโย กาเยน ธมฺมจริยา สมจริยา โหตี’’ติ เอวมาทิ. สา ปเนสา ธมฺมจริยา สคฺคโลกูปปตฺติเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ธมฺมจริยาสมจริยาเหตุ โข คหปตโย เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๙).

ชื่อว่าธรรมจริยา ได้แก่ การประพฤติกุศลกรรมบถ ๑๐. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ธรรมจริยา สัมมาจริยาทางกายมี ๓ อย่าง" ดังนี้เป็นต้น. ก็ธรรมจริยานั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการเข้าถึงสวรรค์โลก. และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งธรรมจริยา สัมมาจริยา สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์" ดังนี้.

ญาตกา [Pg.119] นาม มาติโต วา ปิติโต วา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา สมฺพนฺธา. เตสํ โภคปาริชุญฺเญน วา พฺยาธิปาริชุญฺเญน วา อภิหตานํ อตฺตโน สมีปํ อาคตานํ ยถาพลํ ฆาสจฺฉาทนธนธญฺญาทีหิ สงฺคโห ปสํสาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สุคติคมนาทีนญฺจ สมฺปรายิกานํ วิเสสาธิคมานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ชื่อว่าญาติ ได้แก่ ผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางฝ่ายมารดาหรือทางฝ่ายบิดาตลอด ๗ ชั่วปู่ย่าตายาย. การสงเคราะห์ญาติเหล่านั้นผู้มาสู่สำนักของตน ซึ่งถูกความเสื่อมแห่งโภคะหรือความเสื่อมเพราะโรคภัยเบียดเบียน ด้วยอาหาร เครื่องนุ่งห่ม ทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นตามกำลัง ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน มีการสรรเสริญเป็นต้น และแห่งการบรรลุคุณวิเศษในสัมปรายภพ มีการไปสู่สุคติเป็นต้น.

อนวชฺชานิ กมฺมานิ นาม อุโปสถงฺคสมาทานเวยฺยาวจฺจกรณอารามวนโรปนเสตุกรณาทีนิ กายวจีมโนสุจริตกมฺมานิ. ตานิ หิ นานปฺปการหิตสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, วิสาเข, วิชฺชติ ยํ อิเธกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวสิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ (อ. นิ. ๘.๔๓) อนุสฺสริตพฺพานิ.

ชื่อว่าการงานที่ไม่มีโทษ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริตกรรม มีการสมาทานองค์อุโบสถ การทำไวยาวัจจะ การปลูกอารามและสวนป่า การสร้างสะพานเป็นต้น. จริงอยู่ การงานเหล่านั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุประโยชน์และความสุขนานาประการ. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า "ดูก่อนวิสาขา ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ สตรีหรือบุรุษบางคนในโลกนี้ สมาทานอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ แล้ว เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา" ดังนี้.

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ทานญฺจ, ธมฺมจริยา จ, ญาตกานญฺจ สงฺคโห, อนวชฺชานิ กมฺมานีติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ การให้ทาน การประพฤติธรรม การสงเคราะห์ญาติ และการงานที่ไม่มีโทษ. และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

นิฏฺฐิตา ทานญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถาธิบายแห่งคาถาว่า ทานญฺจ ดังนี้ จบแล้ว.

อารตีติคาถาวณฺณนา

อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยอารตี

๘. อิทานิ อารตี วิรตีติ เอตฺถ อารตีติ อารมณํ, วิรตีติ วิรมณํ, วิรมนฺติ วา เอตาย สตฺตาติ วิรติ. ปาปาติ อกุสลา. มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ, ตโต มชฺชปานา. สํยมนํ สํยโม อปฺปมชฺชนํ อปฺปมาโท. ธมฺเมสูติ กุสเลสุ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๘. บัดนี้ ในบทว่า อารตี วิรตี นี้ บทว่า อารตี คือ การงดเว้น. บทว่า วิรตี คือ การเว้นโดยพิเศษ. หรืออีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมเว้น (จากอกุศล) ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น (เจตนานี้) ชื่อว่า วิรติ. บทว่า ปาปา คือ จากอกุศล. ชื่อว่า มัชชะ เพราะอรรถว่าทำให้มัวเมา, การดื่มซึ่งมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ, (วิรตี) จากการดื่มมัชชะนั้น. การสำรวม ชื่อว่า สัญญมะ. ความไม่ประมาท ชื่อว่า อัปปมาทะ. บทว่า ธมฺเมสุ คือ ในกุศลธรรมทั้งหลาย. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. นี้คือปทวัณณนา.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – อารติ นาม ปาเป อาทีนวทสฺสาวิโน มนสา เอว อนภิรติ. วิรติ นาม กมฺมทฺวารวเสน กายวาจาหิ วิรมณํ, สา เจสา วิรติ นาม สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ, สมุจฺเฉทวิรตีติ ติวิธา โหติ, ตตฺถ ยา กุลปุตฺตสฺส อตฺตโน ชาตึ วา กุลํ วา โคตฺตํ วา ปฏิจฺจ ‘‘น เม เอตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ [Pg.120] อิมํ ปาณํ หเนยฺยํ, อทินฺนํ อาทิเยยฺย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, อยํ สมฺปตฺตวิรติ นาม. สิกฺขาปทสมาทานวเสน ปวตฺตา สมาทานวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ กุลปุตฺโต ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา สมุจฺเฉทวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ปาปํ นาม ยํ ตํ ‘‘ปาณาติปาโต โข, คหปติปุตฺต, กมฺมกิเลโส, อทินฺนาทานํ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจาโร…เป… มุสาวาโท’’ติ เอวํ วิตฺถาเรตฺวา –

ส่วนอรรถาธิบาย พึงทราบอย่างนี้: ชื่อว่า อารตี ได้แก่ ความไม่ยินดีด้วยใจเท่านั้นของผู้ที่เห็นโทษในบาป. ชื่อว่า วิรติ ได้แก่ การงดเว้นทางกายและวาจาโดยอำนาจแห่งกรรมทวาร. ก็วิรัตินั้นมี ๓ อย่าง คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ. ในวิรัติ ๓ อย่างนั้น การงดเว้นจากวัตถุที่ประจวบเข้าของกุลบุตรผู้อาศัยชาติ ตระกูล หรือโคตรของตน (แล้วคิด) ด้วยนัยเป็นต้นว่า "การที่เราพึงฆ่าสัตว์นี้ พึงลักทรัพย์นี้ ไม่สมควรแก่เราเลย" วิรัตินี้ชื่อว่า สัมปัตตวิรัติ. วิรัติที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการสมาทานสิกขาบท ชื่อว่า สมาทานวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น กุลบุตรย่อมไม่กระทำปาณาติบาตเป็นต้น. วิรัติที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค ชื่อว่า สมุจเฉทวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น ภัยเวร ๕ ประการของอริยสาวกย่อมสงบระงับไป. ชื่อว่าบาปนั้น พึงขยายความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร ปาณาติบาตเป็นกรรมกิเลส, อทินนาทาน...เป... กาเมสุมิจฉาจาร...เป... มุสาวาท"

‘‘ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ, มุสาวาโท จ วุจฺจติ;

ปรทารคมนญฺเจว, นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๔๕) –

"ปาณาติบาต อทินนาทาน และที่เรียกว่ามุสาวาท และการประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น (กรรมเหล่านี้) บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญ" ดังนี้.

เอวํ คาถาย สงฺคหิตํ กมฺมกิเลสสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ อกุสลํ, ตโต ปาปา. สพฺพาเปสา อารติ จ วิรติ จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยเวรปฺปหานาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โข, คหปติปุตฺต, อริยสาวโก’’ติอาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

อกุศล 4 อย่าง อันชื่อว่ากรรมกิเลส ที่สงเคราะห์ไว้ในคาถานี้ (เรียกว่า) บาป. การงดเว้น (อารติ) และการเว้นขาด (วิรติ) จากบาปนั้นทั้งหมดนี้ ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละภัยและเวรทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น และเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ นานาประการ. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร อริยสาวกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต".

มชฺชปานา สํยโม นาม ปุพฺเพ วุตฺตสุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา เอเวตํ อธิวจนํ. ยสฺมา ปน มชฺชปายี อตฺถํ น ชานาติ, ธมฺมํ น ชานาติ, มาตุ อนฺตรายํ กโรติ, ปิตุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกานมฺปิ อนฺตรายํ กโรติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ครหํ สมฺปราเย ทุคฺคตึ อปราปริเย อุมฺมาทญฺจ ปาปุณาติ. มชฺชปานา ปน สํยโม เตสํ โทสานํ วูปสมํ ตพฺพิปรีตคุณสมฺปทญฺจ ปาปุณาติ. ตสฺมา อยํ มชฺชปานา สํยโม มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

ชื่อว่า การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา เป็นชื่อของเจตนาเครื่องงดเว้นจากเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือสุราและเมรัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. เพราะว่า ผู้ดื่มน้ำเมา ย่อมไม่รู้อรรถ ไม่รู้ธรรม ย่อมทำอันตรายแก่มารดา บิดา พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต, ย่อมได้รับการติเตียนในปัจจุบัน, ในสัมปรายภพย่อมถึงทุคติ, และในภพต่อๆ ไปย่อมถึงความเป็นบ้า. ส่วนการสำรวมจากการดื่มน้ำเมา ย่อมทำให้โทษเหล่านั้นสงบระงับ และทำให้ถึงพร้อมด้วยคุณที่ตรงกันข้าม. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าการสำรวมจากการดื่มน้ำเมานี้เป็นมงคล.

กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโท นาม ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา, อสาตจฺจกิริยตา, อนฏฺฐิตกิริยตา, โอลีนวุตฺติตา, นิกฺขิตฺตฉนฺทตา, นิกฺขิตฺตธุรตา, อนาเสวนา, อภาวนา, อพหุลีกมฺมํ, อนธิฏฺฐานํ, อนนุโยโค, ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖). เอตฺถ วุตฺตสฺส ปมาทสฺส ปฏิปกฺขวเสน อตฺถโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ สติยา อวิปฺปวาโส เวทิตพฺโพ. โส นานปฺปการกุสลาธิคมเหตุโต อมตาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ[Pg.121]. ตตฺถ ‘‘อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ จ (ม. นิ. ๒.๑๘; อ. นิ. ๕.๒๖), ‘‘อปฺปมาโท อมตํ ปท’’นฺติ จ, เอวมาทิ (ธ. ป. ๒๑) สตฺถุ สาสนํ อนุสฺสริตพฺพํ.

ชื่อว่า ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย คือ "ความทำโดยไม่เคารพ ความทำไม่สม่ำเสมอ ความทำไม่มั่นคง ความมีปกติย่อหย่อน ความทอดฉันทะ ความทอดธุระ การไม่เสพ การไม่เจริญ การไม่ทำให้มาก การไม่ตั้งมั่น การไม่ประกอบ ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย (ชื่อว่า) ความประมาท. ความประมาท ความมัวเมา ความเป็นผู้มัวเมาเห็นปานใด ที่มีอยู่ นี้เรียกว่าความประมาท". โดยนัยตรงกันข้ามกับความประมาทที่กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่าโดยอรรถได้แก่ การไม่ปราศจากสติในกุศลธรรมทั้งหลาย. ความไม่ประมาทนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ นานาประการ และเป็นเหตุแห่งการบรรลุอมตนิพพาน. ในข้อนั้น พึงระลึกถึงพระพุทธดำรัสของพระศาสดามีอาทิว่า "ของผู้ไม่ประมาท มีความเพียร" และ "ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ".

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ปาปา วิรติ, มชฺชปานา สํยโม, กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโทติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล 3 ประการ คือ การงดเว้นจากบาป, การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา, และความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย. และความเป็นมงคลของบทเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

นิฏฺฐิตา อารตีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า "อารตี" นี้ จบแล้ว.

คารโวจาติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า "คารโว จ"

๙. อิทานิ คารโว จาติ เอตฺถ คารโวติ ครุภาโว. นิวาโตติ นีจวุตฺติตา. สนฺตุฏฺฐีติ สนฺโตโส. กตสฺส ชานนตา กตญฺญุตา. กาเลนาติ ขเณน สมเยน. ธมฺมสฺส สวนํ ธมฺมสฺสวนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๙. บัดนี้ ในคำว่า "คารโว จ" เป็นต้นนั้น คำว่า คารโว คือ ความเคารพ. คำว่า นิวาโต คือ ความมีปกติอ่อนน้อม. คำว่า สันตุฏฐี คือ ความสันโดษ. ความเป็นผู้รู้คุณที่ท่านทำแล้ว ชื่อว่า กตัญญุตา. คำว่า กาเลน คือ ในขณะ ในสมัย. การฟังธรรม ชื่อว่า ธัมมัสสวนัง. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบท.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – คารโว นาม ครุการปฺปโยคารเหสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกอาจริยุปชฺฌายมาตาปิตุเชฏฺฐกภาติกภคินีอาทีสุ ยถานุรูปํ ครุกาโร ครุกรณํ สคารวตา. ส จายํ คารโว ยสฺมา สุคติคมนาทีนํ เหตุ. ยถาห –

ส่วนอรรถกถา พึงทราบดังนี้: ชื่อว่าความเคารพ คือ การกระทำความเคารพ การนอบน้อม ความมีความเคารพ ตามสมควร ในบุคคลผู้ควรแก่การกระทำความเคารพ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกของพระตถาคต อาจารย์ อุปัชฌาย์ มารดา บิดา พี่ชาย พี่สาว เป็นต้น. และความเคารพนั้นเป็นเหตุแห่งการไปสู่สุคติเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า:

‘‘ครุกาตพฺพํ ครุํ กโรติ, มาเนตพฺพํ มาเนติ, ปูเชตพฺพํ ปูเชติ. โส เตน กมฺเมน เอวํ สมตฺเตน เอวํ สมาทินฺเนน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. โน เจ กายสฺส…เป… อุปปชฺชติ, สเจ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจาชายติ, อุจฺจากุลีโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๙๕).

"บุคคลย่อมเคารพบุคคลที่ควรเคารพ, ย่อมนับถือบุคคลที่ควรนับถือ, ย่อมบูชาบุคคลที่ควรบูชา. เขาด้วยกรรมที่ทำไว้อย่างสมบูรณ์ สมาทานไว้อย่างดีนั้น เบื้องหน้าแต่กายแตก หลังจากตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. หากเขาไม่เข้าถึง... (สุคติโลกสวรรค์) ... ถ้าหากมาสู่ความเป็นมนุษย์, เขาเกิดในที่ใดๆ ก็ย่อมเป็นผู้มีสกุลสูงในที่นั้นๆ".

ยถา จาห – ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานิยา ธมฺมา. กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๗.๓๓), ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

และดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อปริหานิยธรรม 7 ประการเหล่านี้. 7 ประการอะไรบ้าง? คือ ความเคารพในพระศาสดา" เป็นต้น, เพราะฉะนั้น (ความเคารพ) จึงเรียกว่าเป็นมงคล.

นิวาโต นาม นีจมนตา นิวาตวุตฺติตา, ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล นิหตมาโน นิหตทปฺโป ปาทปุญฺฉนกโจฬสทิโส ฉินฺนวิสาณอุสภสโม อุทฺธฏทาฐสปฺปสโม จ หุตฺวา สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส [Pg.122] โหติ, อยํ นิวาโต. สฺวายํ ยสาทิคุณปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, ตาทิโส ลภเต ยส’’นฺติ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๗๓).

ชื่อว่า นิวาตะ คือ ความมีใจอ่อนน้อม ความมีปกติอ่อนน้อม, บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณธรรมนั้น เป็นผู้ละมานะได้ ละความเย่อหยิ่งได้ เป็นผู้เสมอด้วยผ้าเช็ดเท้า เสมอด้วยโคอุสภะที่เขาหักแล้ว และเสมอด้วยงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว เป็นผู้อ่อนโยน มีวาจาไพเราะ มีปกติกล่าวคำน่าสบายใจ, นี้คือนิวาตะ. นิวาตะนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการได้คุณมียศเป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ผู้มีปกติอ่อนน้อม ไม่แข็งกระด้าง เช่นนั้น ย่อมได้ยศ" เป็นต้น.

สนฺตุฏฺฐิ นาม อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ.

ชื่อว่า สันตุฏฐี คือ ความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้, สันโดษนั้นมี 12 อย่าง. ได้แก่ ในจีวรมี 3 อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ. ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน.

ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ครุํ จีวรํ ปารุปนฺโต โอณมติ วา กิลมติ วา, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆํ จีวรํ ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานญฺจ อนุรูป’’นฺติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏา วา อญฺญโต วา กุโตจิ นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กริตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

การพรรณนาจำแนกประเภทของสันโดษนั้นมีดังนี้: ในศาสนานี้ ภิกษุได้จีวรที่ดีหรือไม่ดีก็ตาม. เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นเท่านั้น, ไม่ปรารถนาจีวรอื่น, แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ, นี้คือยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุอาพาธ, เมื่อห่มจีวรที่หนัก ย่อมน้อมตัวลงหรือลำบาก, เธอแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรที่เบา ก็ยังเป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง, นี้คือยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภคือปัจจัยอันประณีต, เธอได้จีวรมีค่ามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าไหมเป็นต้นแล้ว คิดว่า "จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนานและเป็นพหูสูต" จึงถวายจีวรนั้นแก่ท่านเหล่านั้น, ส่วนตนเองก็เก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะหรือจากที่อื่นใดมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ ทรงไว้ ก็ยังเป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง, นี้คือยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ โรคาตงฺกํ ปาปุณาติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปิมธุขีราทีนิ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อญฺเญสญฺจ ปณีตปิณฺฑปาตํ วินา อยาเปนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อนุรูโป’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้บิณฑบาต จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมองแล้ว ย่อมถึงความเป็นโรคกล้า เธอถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ฉันเนยใส น้ำผึ้ง น้ำนม เป็นต้น จากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตที่ประณีต เธอ (คิดว่า) "บิณฑบาตนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนานแล้ว และแก่เพื่อนพรหมจารีอื่น ๆ ผู้ไม่อาจยังอัตภาพให้เป็นไปได้ เว้นจากบิณฑบาตที่ประณีต" ดังนี้แล้ว จึงถวายแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต แม้ฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น

อิธ [Pg.123] ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ. โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรมฺปิ ปาปุณนฺตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, นิวาตเสนาสเน วสนฺโต อติวิย ปิตฺตโรคาทีหิ อาตุรียติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส ปาปุณเน สวาเต สีตลเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘สุนฺทรเสนาสนํ ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺร นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส จ ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺโก สมุทาจรตี’’ติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อชฺโฌกาสรุกฺขมูลปณฺณกุฏีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิวสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

อนึ่ง ในศาสนานี้ เสนาสนะย่อมถึงแก่ภิกษุ เธอย่อมสันโดษด้วยเสนาสนะนั้นนั่นเทียว ไม่รับเสนาสนะอื่นที่ดีกว่าที่มาถึงอีก นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ อยู่ในเสนาสนะที่อับลม ย่อมเดือดร้อนด้วยโรคดีเป็นต้นอย่างยิ่ง เธอถวายเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว อยู่ในเสนาสนะที่เย็น มีลมพัดผ่าน อันเป็นส่วนที่ภิกษุนั้นพึงได้ แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้เสนาสนะที่ดีมาถึงแล้วก็ไม่รับ ด้วยคิดว่า "เสนาสนะที่ดีเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถีนมิทธะย่อมครอบงำภิกษุผู้นั่งในเสนาสนะที่ดีนั้น และเมื่อเธอผู้ถูกความหลับครอบงำตื่นขึ้นอีก กามวิตกย่อมเกิดขึ้น" เธอปฏิเสธเสนาสนะนั้นแล้ว แม้อยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ในที่แจ้ง โคนไม้ หรือกระท่อมใบไม้ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ หรีตกํ วา อามลกํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺเญหิ ลทฺธสปฺปิมธุผาณิตาทิมฺปิ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ เอกสฺมึ ภาชเน ปูติมุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสํ ทฺวินฺนมญฺญตเรนปิ พฺยาธิ วูปสมฺมติ, อถ ‘‘ปูติมุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโยติ วุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๑๒๘) จ จินฺเตนฺโต จตุมธุรเภสชฺชํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปูติมุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัช คือ สมอ หรือ มะขามป้อม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาแม้เนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น ที่ผู้อื่นได้แล้ว แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ เป็นผู้ต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อย เธอถวายน้ำอ้อยนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ทำยาด้วยน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อมีผู้ใส่สมอดองน้ำมูตรเน่าไว้ในภาชนะหนึ่ง และใส่จตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านปรารถนาสิ่งใด โปรดรับสิ่งนั้นเถิด" หากว่าโรคของเธอย่อมสงบได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอคำนึงว่า "อันสมอดองน้ำมูตรเน่า พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญไว้" และ "บรรพชาอาศัยปูติมุตตเภสัช ท่านพึงทำความอุตสาหะในปูติมุตตเภสัชนั้นตลอดชีวิต ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้" ดังนี้แล้ว ปฏิเสธจตุมธุรเภสัช แม้ทำยาด้วยสมอดองน้ำมูตรเน่า ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งทีเดียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

เอวํปเภโท สพฺโพเปโส สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ วุจฺจติ. สา อตฺริจฺฉตามหิจฺฉตาปาปิจฺฉตาทีนํ ปาปธมฺมานํ ปหานาธิคมเหตุโต, สุคติเหตุโต, อริยมคฺคสมฺภารภาวโต, จาตุทฺทิสาทิภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อาห จ –

สันโดษทั้งหมดนี้ที่มีประเภทดังกล่าวมานี้ เรียกว่า สันตุฏฐี สันตุฏฐีนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละและบรรลุธรรมอันลามก มีความปรารถนาเกินประมาณ ความมักมาก และความปรารถนาลามก เป็นต้น เพราะเป็นเหตุแห่งสุคติ เพราะเป็นสัมภาระแห่งอริยมรรค และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้ไปได้ในทิศทั้งสี่ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘จาตุทฺทิโส [Pg.124] อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ. เอวมาทิ (สุ. นิ. ๔๒);

"ผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ย่อมเป็นผู้มีทิศทั้งสี่ และไม่มีความขัดข้อง" เป็นต้น

กตญฺญุตา นาม อปฺปสฺส วา พหุสฺส วา เยน เกนจิ กตสฺส อุปการสฺส ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณภาเวน ชานนตา. อปิจ เนรยิกาทิทุกฺขปริตฺตาณโต ปุญฺญานิ เอว ปาณีนํ พหูปการานิ, ตโต เตสมฺปิ อุปการานุสฺสรณตา กตญฺญุตาติ เวทิตพฺพา. สา สปฺปุริเสหิ ปสํสนียาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? โย จ ปุพฺพการี โย จ กตญฺญู กตเวที’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๐).

ชื่อว่า กตัญญุตา คือ ความเป็นผู้รู้ซึ่งอุปการะที่ใคร ๆ ทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม โดยความเป็นผู้ระลึกถึงเนือง ๆ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นเครื่องป้องกันทุกข์ มีทุกข์ในนรก เป็นต้น บุญทั้งหลายนั่นเทียวมีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ระลึกถึงอุปการะแม้ของบุญเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นกตัญญุตา กตัญญุตานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่าง ๆ มีความเป็นผู้อันสัตบุรุษพึงสรรเสริญ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้หาได้ยากในโลก ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน ๑ บุคคลผู้กตัญญูกตเวที ๑"

กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม ยสฺมึ กาเล อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตํ โหติ, กามวิตกฺกาทีนํ วา อญฺญตเรน อภิภูตํ, ตสฺมึ กาเล เตสํ วิโนทนตฺถํ ธมฺมสฺสวนํ. อปเร อาหุ ‘‘ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม. ยถาห อายสฺมา อนุรุทฺโธ ‘ปญฺจาหิกํ โข ปน มยํ, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีทามา’’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๗; มหาว. ๔๖๖).

ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล คือ ในกาลใด จิตเป็นไปกับด้วยอุทธัจจะ หรือถูกวิตกอย่างใดอย่างหนึ่ง มีกามวิตก เป็นต้น ครอบงำ การฟังธรรมในกาลนั้นเพื่อบรรเทาวิตกเหล่านั้น (ชื่อว่าการฟังธรรมตามกาล) อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "การฟังธรรมทุก ๆ ๕ วัน ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล" ดังที่พระอนุรุทธะผู้มีอายุกล่าวไว้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืนทุก ๕ วัน"

อปิจ ยสฺมึ กาเล กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกา โหติ อตฺตโน กงฺขาวิโนทกํ ธมฺมํ โสตุํ, ตสฺมึ กาเลปิ ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห ‘‘เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๕๘). ตเทตํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นีวรณปฺปหานจตุรานิสํสอาสวกฺขยาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด เข้าไปหากัลยาณมิตรแล้วอาจเพื่อจะฟังธรรมอันบรรเทาความสงสัยของตนได้ แม้ในกาลนั้น การฟังธรรมพึงทราบว่าเป็นการฟังธรรมตามกาล ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เขาเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาล สอบถาม ไต่ถาม" เป็นต้น การฟังธรรมตามกาลนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่าง ๆ มีการละนิวรณ์ อานิสงส์ ๔ และความสิ้นอาสวะ เป็นต้น คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า

‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ปญฺจสฺส นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติ จ (สํ. นิ. ๕.๒๑๙).

“ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด อริยสาวกกระทำไว้ในใจโดยเคารพ ใส่ใจ น้อมนำไปทั้งหมดด้วยใจ มีโสตประสาทตั้งมั่นแล้วฟังธรรม ในสมัยนั้น นิวรณ์ ๕ ของอริยสาวกนั้นย่อมไม่มี” ดังนี้บ้าง (สังยุตตนิกาย ๕.๒๑๙)

‘‘โสตานุคตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ…เป… สุปฺปฏิวิทฺธานํ จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ จ (อ. นิ. ๔.๑๙๑).

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงหวังอานิสงส์ ๔ ประการ ของธรรมทั้งหลายที่มาสู่คลองโสต...ฯลฯ...ที่แทงตลอดดีแล้ว” ดังนี้บ้าง (อังคุตตรนิกาย ๔.๑๙๑)

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเลน กาลํ สมฺมา ภาวิยมานา สมฺมา อนุปริวตฺติยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาเปนฺติ. กตเม จตฺตาโร? กาเลน ธมฺมสฺสวน’’นฺติ จ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๑๔๗).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญดีแล้ว ปฏิบัติตามโดยชอบแล้ว ตามกาลอันควร ย่อมนำไปสู่ความสิ้นอาสวะโดยลำดับ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ การฟังธรรมตามกาล” เป็นอาทิ ดังนี้บ้าง (อังคุตตรนิกาย ๔.๑๔๗)

เอวํ [Pg.125] อิมิสฺสา คาถาย คารโว, นิวาโต, สนฺตุฏฺฐิ, กตญฺญุตา, กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ปญฺจ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๕ ประการ คือ ความเคารพ ความอ่อนน้อม ความสันโดษ ความกตัญญู การฟังธรรมตามกาล และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

นิฏฺฐิตา คารโว จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า คารโว จ ดังนี้ จบแล้ว

ขนฺตีจาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า ขันตี จ

๑๐. อิทานิ ขนฺตี จาติ เอตฺถ ขมนํ ขนฺติ. ปทกฺขิณคฺคาหิตาย สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ, สุวจสฺส กมฺมํ โสวจสฺสํ, โสวจสฺสสฺส ภาโว โสวจสฺสตา. กิเลสานํ สมิตตฺตา สมณา. ทสฺสนนฺติ เปกฺขนํ. ธมฺมสฺส สากจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยํ ปทวณฺณนา.

๑๐. บัดนี้ ในคำว่า ขันตี จ นี้ พึงทราบความดังนี้ การอดทน ชื่อว่า ขันติ. คำพูดที่ง่ายเพราะความที่บุคคลรับเอาโดยเคารพมีอยู่แก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุวจ (ผู้ว่าง่าย), การกระทำของผู้ว่าง่าย ชื่อว่า โสวจัสสะ, ความเป็นแห่งโสวจัสสะ ชื่อว่า โสวจัสสตา. ท่านชื่อว่าสมณะ เพราะกิเลสสงบแล้ว. คำว่า ทัสสนะ คือ การเห็น. การสนทนาธรรม ชื่อว่า ธัมมสากัจฉา. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบท.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ขนฺติ นาม อธิวาสนกฺขนฺติ, ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺเต วธพนฺธาทีหิ วา วิเหสนฺเต ปุคฺคเล อสุณนฺโต วิย อปสฺสนฺโต วิย จ นิพฺพิกาโร โหติ ขนฺติวาที วิย. ยถาห –

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบดังนี้ – ขันติ ชื่อว่า อธิวาสนขันติ, ภิกษุผู้ประกอบด้วยขันตินั้น เมื่อบุคคลด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ หรือเบียดเบียนด้วยการฆ่า การจองจำ เป็นต้น ย่อมเป็นผู้ไม่แปรปรวน ดุจไม่ฟัง ดุจไม่เห็น เหมือนขันติวาทีดาบส. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘อหุ อตีตมทฺธานํ, สมโณ ขนฺติทีปโน;

ตํ ขนฺติยาเยว ฐิตํ, กาสิราชา อเฉทยี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๕๑);

“ในอดีตกาลอันยาวนาน ได้มีสมณะผู้ประกาศขันติ พระเจ้ากาสีได้ทรงตัดสมณะนั้นผู้ตั้งมั่นอยู่ในขันตินั่นเทียว” ดังนี้ (ชาดก ๑.๔.๕๑)

ภทฺรกโต วา มนสิ กโรติ ตโต อุตฺตริ อปราธาภาเวน อายสฺมา ปุณฺณตฺเถโร วิย. ยถาห โส –

หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมมนสิการว่าเป็นคนดี เพราะไม่มีความผิดยิ่งไปกว่านั้น เหมือนท่านพระปุณณเถระ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺถ เม เอวํ ภวิสฺสติ ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘).

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตะจักด่า จักบริภาษข้าพระองค์, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีหนอ, มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขายังไม่ให้การประหารแก่เราด้วยฝ่ามือ’” เป็นอาทิ (มัชฌิมนิกาย ๓.๓๙๖; สังยุตตนิกาย ๔.๘๘)

ยาย จ สมนฺนาคโต อิสีนมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สรภงฺโค อิสิ –

และผู้ที่ประกอบด้วยขันตินั้น ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าฤาษี. ดังที่สรภังคดาบสกล่าวไว้ว่า –

‘‘โกธํ [Pg.126] วธิตฺวา น กทาจิ โสจติ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย วณฺณยนฺติ;

สพฺเพสํ วุตฺตํ ผรุสํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๔);

“บุคคลฆ่าความโกรธแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกในกาลไหนๆ, เหล่าฤาษีย่อมสรรเสริญการละความลบหลู่คุณท่าน, ท่านทั้งหลายพึงอดทนต่อคำหยาบที่คนทั้งปวงกล่าวแล้ว, สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินั้นว่าเป็นธรรมอันสูงสุด” ดังนี้ (ชาดก ๒.๑๗.๖๔)

เทวตานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าเทวดา. ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพกล่าวไว้ว่า –

‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ;

ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๐-๒๕๑);

“ผู้ใดแลมีกำลัง แต่ย่อมอดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่า, สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินั้นว่าเป็นขันติอย่างยิ่ง, ส่วนคนอ่อนแอย่อมอดทนอยู่เป็นนิตย์” ดังนี้ (สังยุตตนิกาย ๑.๒๕๐-๒๕๑)

พุทฺธานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห ภควา –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘อกฺโกสํ วธพนฺธญฺจ, อทุฏฺโฐ โย ติติกฺขติ;

ขนฺตีพลํ พลาณีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๙๙);

“ผู้ใดไม่ประทุษร้าย อดทนต่อการด่า การฆ่า และการจองจำได้, มีขันติเป็นกำลัง มีขันติเป็นกองทัพ, เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์” ดังนี้ (ธรรมบท ๓๙๙)

สา ปเนสา ขนฺติ เอเตสญฺจ อิธ วณฺณิตานํ อญฺเญสญฺจ คุณานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

ก็ขันตินั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณธรรมเหล่านี้ที่พรรณนาไว้ในที่นี้ และคุณธรรมอื่นๆ

โสวจสฺสตา นาม สหธมฺมิกํ วุจฺจมาเน วิกฺเขปํ วา ตุณฺหีภาวํ วา คุณโทสจินฺตนํ วา อนาปชฺชิตฺวา อติวิย อาทรญฺจ คารวญฺจ นีจมนตญฺจ ปุรกฺขตฺวา สาธูติ วจนกรณตา. สา สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติกา โอวาทานุสาสนิปฺปฏิลาภเหตุโต โทสปฺปหานคุณาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ความเป็นผู้ว่าง่าย (โสวจัสสตา) ชื่อว่า เมื่อเพื่อนสหธรรมิกกล่าวตักเตือน ไม่แสดงอาการปัดป้อง หรือนิ่งเฉย หรือคิดถึงคุณและโทษ แต่ตั้งความเอื้อเฟื้อ ความเคารพ และความถ่อมตนไว้อย่างยิ่ง แล้วทำตามถ้อยคำโดยกล่าวว่า "สาธุ" (ดีแล้ว) โสวจัสสตานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุให้ได้รับโอวาทและอนุศาสนีจากสำนักของเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการละโทษและบรรลุคุณ

สมณานํ ทสฺสนํ นาม อุปสมิตกิเลสานํ ภาวิตกายวจีจิตฺตปญฺญานํ อุตฺตมทมถสมถสมนฺนาคตานํ ปพฺพชิตานํ อุปสงฺกมนุปฏฺฐานานุสฺสรณสฺสวนทสฺสนํ, สพฺพมฺปิ โอมกเทสนาย ทสฺสนนฺติ วุตฺตํ, ตํ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. กสฺมา? พหูปการตฺตา. อาห จ ‘‘ทสฺสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๑๐๔). ยโต หิตกาเมน กุลปุตฺเตน สีลวนฺเต ภิกฺขู ฆรทฺวารํ สมฺปตฺเต ทิสฺวา ยทิ เทยฺยธมฺโม อตฺถิ, ยถาพลํ เทยฺยธมฺเมน ปติมาเนตพฺพา. ยทิ นตฺถิ, ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิตพฺพา. ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา นมสฺสิตพฺพา, ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน ปสนฺนจิตฺเตน ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺพา. เอวํ ทสฺสนมูลเกนปิ หิ ปุญฺเญน อเนกานิ ชาติสหสฺสานิ จกฺขุมฺหิ โรโค วา ทาโห [Pg.127] วา อุสฺสทา วา ปิฬกา วา น โหนฺติ, วิปฺปสนฺนปญฺจวณฺณสสฺสิริกานิ โหนฺติ จกฺขูนิ รตนวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิกวาฏสทิสานิ, สตสหสฺสกปฺปมตฺตํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตีนํ ลาภี โหติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มนุสฺสภูโต สปฺปญฺญชาติโก สมฺมา ปวตฺติเตน สมณทสฺสนมเยน ปุญฺเญน เอวรูปํ วิปากสมฺปตฺตึ อนุภเวยฺย, ยตฺถ ติรจฺฉานคตานมฺปิ เกวลํ สทฺธามตฺตเกน กตสฺส สมณทสฺสนสฺส เอวํ วิปากสมฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ.

การเห็นสมณะทั้งหลาย ชื่อว่า การเข้าไปหา การบำรุง การระลึกถึง การฟัง และการเห็นบรรพชิตผู้มีกิเลสสงบแล้ว ผู้มีกาย วาจา จิต และปัญญาอันอบรมแล้ว ผู้ประกอบด้วยทมะและสมถะอันสูงสุด แม้ทั้งหมดท่านก็กล่าวว่าเป็นการเห็นโดยเทศนาอย่างต่ำ พึงทราบว่าการเห็นนั้นเป็นมงคล. เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปการะมาก. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าแม้การเห็นภิกษุเหล่านั้นมีอุปการะมาก” เป็นอาทิ (อิติวุตตกะ ๑๐๔). เพราะเหตุว่า กุลบุตรผู้หวังประโยชน์ เมื่อเห็นภิกษุผู้มีศีลมาถึงประตูเรือน ถ้ามีเทยยธรรมอยู่ ก็พึงบูชาด้วยเทยยธรรมตามกำลัง. ถ้าไม่มี ก็พึงกระทำปัญจางคประดิษฐ์แล้วไหว้. แม้เมื่อการไหว้นั้นไม่สำเร็จ ก็พึงประคองอัญชลีแล้วนอบน้อม, แม้เมื่อการนอบน้อมนั้นไม่สำเร็จ ก็พึงแลดูด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก. ด้วยว่า แม้ด้วยบุญที่มีการเห็นเป็นรากฐานเช่นนี้ ตลอดแสนชาติเป็นอันมาก โรคก็ดี ความเร่าร้อนก็ดี ความมัวหมองก็ดี ฝ้าฟางก็ดี ย่อมไม่มีในดวงตา, ดวงตาย่อมผ่องใส มีสิริด้วยวรรณะ ๕ ประการ ดุจดังบานประตูแก้วมณีที่เปิดออกในวิมานแก้ว, ย่อมเป็นผู้ได้สมบัติทั้งหลายในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ ที่ผู้เกิดเป็นมนุษย์ มีปัญญาโดยกำเนิด จะพึงเสวยวิบากสมบัติเช่นนี้ ด้วยบุญอันสำเร็จด้วยการเห็นสมณะที่ดำเนินไปโดยชอบ, ในที่ใดที่ท่านพรรณนาวิบากสมบัติของการเห็นสมณะที่กระทำด้วยเพียงศรัทธา แม้ของสัตว์ผู้ไปในกำเนิดเดรัจฉานไว้อย่างนี้.

‘‘อุลูโก มณฺฑลกฺขิโก, เวทิยเก จิรทีฆวาสิโก;

สุขิโต วต โกสิโย อยํ, กาลุฏฺฐิตํ ปสฺสติ พุทฺธวรํ.

“นกเค้าแมวนี้มีดวงตากลม อยู่ที่ภูเขาเวทิยกะมานานแสนนาน, นกเค้าแมวโคสิยโคตรนี้มีความสุขหนอ ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้เสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่.

‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺเฆ อนุตฺตเร;

กปฺปานํ สตสหสฺสานิ, ทุคฺคเตโส น คจฺฉติ.

“นกเค้าแมวนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเรา และในภิกษุสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยมแล้ว, ตลอดแสนกัปป์ ย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

‘‘ส เทวโลกา จวิตฺวา, กุสลกมฺเมน โจทิโต;

ภวิสฺสติ อนนฺตญาโณ, โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔);

“นกแขกเต้าตัวนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว อันกุศลกรรมตักเตือนแล้ว จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ ปรากฏพระนามว่าโสมนัสสะ” ดังนี้

กาเลน ธมฺมสากจฺฉา นาม ปโทเส วา ปจฺจูเส วา ทฺเว สุตฺตนฺติกา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ สุตฺตนฺตํ สากจฺฉนฺติ, วินยธรา วินยํ, อาภิธมฺมิกา อภิธมฺมํ, ชาตกภาณกา ชาตกํ, อฏฺฐกถิกา อฏฺฐกถํ, ลีนุทฺธตวิจิกิจฺฉาปเรตจิตฺตวิโสธนตฺถํ วา ตมฺหิ ตมฺหิ กาเล สากจฺฉนฺติ, อยํ กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. สา อาคมพฺยตฺติอาทีนํ คุณานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจตีติ.

ชื่อว่าธัมมสากัจฉาตามกาล คือ ในเวลาปฐมยามหรือปัจฉิมยาม ภิกษุผู้ทรงสุตตันตะ ๒ รูป สนทนาสุตตันตะกันและกัน, ภิกษุผู้ทรงวินัยสนทนาวินัย, ภิกษุผู้ทรงอภิธรรมสนทนาอภิธรรม, ภิกษุผู้ทรงชาดกสนทนาชาดก, ภิกษุผู้ทรงอรรถกถาสนทนาอรรถกถา, หรือสนทนากันในกาลนั้นๆ เพื่อชำระจิตที่ถูกความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน และความลังเลสงสัยครอบงำ นี้คือธัมมสากัจฉาตามกาล. ธัมมสากัจฉานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งคุณมีอาคมพยัตติเป็นต้น

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ขนฺติ, โสวจสฺสตา, สมณทสฺสนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ขันติ, โสวจัสสตา, สมณทัสสนะ, กาเลนธัมมสากัจฉา. และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

นิฏฺฐิตา ขนฺตี จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า ขันตี จ เป็นต้น จบแล้ว

ตโปจาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า ตโป จ เป็นต้น

๑๑. อิทานิ [Pg.128] ตโป จาติ เอตฺถ ปาปเก ธมฺเม ตปตีติ ตโป. พฺรหฺมํ จริยํ, พฺรหฺมานํ วา จริยํ พฺรหฺมจริยํ, เสฏฺฐจริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ อริยสจฺจานทสฺสนํ, อริยสจฺจานิ ทสฺสนนฺติปิ เอเก, ตํ น สุนฺทรํ. นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ, สจฺฉิกรณํ สจฺฉิกิริยา, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๑๑. บัดนี้ ในบทว่า ตโป จ เป็นต้น (พึงทราบความดังนี้) สภาวธรรมใดย่อมแผดเผาธรรมอันลามกทั้งหลาย เหตุนั้น สภาวธรรมนั้นชื่อว่า ตบะ. พรหมจรรย์ คือ การประพฤติอันประเสริฐ หรือ การประพฤติของท่านผู้ประเสริฐทั้งหลาย ชื่อว่า พรหมจริยะ ท่านกล่าวอธิบายว่า เป็นการประพฤติอันสูงสุด. การเห็นอริยสัจทั้งหลาย ชื่อว่า อริยสัจจานทัสสนะ. อาจารย์บางพวกอ่านว่า อริยสัจจานิ ทัสสนัง ก็มี แต่การอ่านนั้นไม่สุนทร. ธรรมที่ออกจากตัณหาอันชื่อว่าวานะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพาน. การทำให้แจ้ง ชื่อว่า สัจฉิกิริยา. การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า นิพพานสัจฉิกิริยา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้คือการพรรณนาบท

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ตโป นาม อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนํ ตปนโต อินฺทฺริยสํวโร, โกสชฺชสฺส วา ตปนโต วีริยํ, เตหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อาตาปีติ วุจฺจติ. สฺวายํ อภิชฺฌาทิปฺปหานฌานาทิปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

ส่วนอรรถกถาพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: ชื่อว่า ตบะ คือ อินทรียสังวร เพราะแผดเผาอภิชฌาและโทมนัสเป็นต้น หรือคือ วิริยะ เพราะแผดเผาความเกียจคร้าน บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ท่านเรียกว่า อาตาปี. ตบะนี้นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละอภิชฌาเป็นต้น และการได้ฌานเป็นต้น

พฺรหฺมจริยํ นาม เมถุนวิรติสมณธมฺมสาสนมคฺคานมธิวจนํ. ตถา หิ ‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔; ม. นิ. ๑.๒๙๒) เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? เอวมาวุโส’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) สมณธมฺโม. ‘‘น ตาวาหํ, ปาปิม, ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ยาว เม อิทํ พฺรหฺมจริยํ น อิทฺธญฺเจว ภวิสฺสติ ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๖๘; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; อุทา. ๕๑) สาสนํ. ‘‘อยเมว โข, ภิกฺขุ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค พฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๖) มคฺโค. อิธ ปน อริยสจฺจทสฺสเนน ปรโต มคฺคสฺส สงฺคหิตตฺตา อวเสสํ สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตญฺเจตํ อุปรูปริ นานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ชื่อว่า พรหมจรรย์ เป็นชื่อของการงดเว้นจากเมถุน, สมณธรรม, พระศาสนา และมรรค. จริงอย่างนั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ละอพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์' ท่านเรียกว่าการงดเว้นจากเมถุนว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมีในพระผู้มีพระภาคหรือ? อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ' ท่านเรียกว่าสมณธรรมว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์นี้ของเรายังไม่มั่นคง รุ่งเรือง แผ่ไพศาล เป็นที่รู้จักของปวงชน' ท่านเรียกว่าพระศาสนาว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือพรหมจรรย์ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ' ท่านเรียกว่ามรรคว่าพรหมจรรย์. แต่ในที่นี้ เพราะมรรคสงเคราะห์ไว้ถัดจากการเห็นอริยสัจ พรหมจรรย์ที่เหลือทั้งหมดก็ย่อมควร. และพรหมจรรย์นั้นพึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ ในเบื้องสูงขึ้นไป

อริยสจฺจาน ทสฺสนํ นาม กุมารปญฺเห วุตฺตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยวเสน มคฺคทสฺสนํ, ตํ สํสารทุกฺขวีติกฺกมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ชื่อว่า การเห็นอริยสัจ คือ การเห็นมรรคด้วยอำนาจการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่ตรัสไว้ในกุมารปัญหา, การเห็นนั้นท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการก้าวล่วงทุกข์ในสังสารวัฏ

นิพฺพานสจฺฉิกิริยา นาม อิธ อรหตฺตผลํ นิพฺพานนฺติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ ปญฺจคติวานเนน วานสญฺญิตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.129] ปตฺติ วา ปจฺจเวกฺขณา วา สจฺฉิกิริยาติ วุจฺจติ. อิตรสฺส ปน นิพฺพานสฺส อริยสจฺจานํ ทสฺสเนเนว สจฺฉิกิริยา สิทฺธา, เตเนตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอวเมสา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหาราทิเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

ชื่อว่า นิพพานสัจฉิกิริยา ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลว่าเป็นนิพพาน. จริงอยู่ แม้อรหัตตผลนั้น ท่านก็เรียกว่านิพพาน เพราะออกจากตัณหาที่ชื่อว่าวานะ เพราะเป็นเครื่องร้อยรัดไว้ในคติ ๕. การบรรลุหรือการพิจารณาอรหัตตผลนั้น ท่านเรียกว่า สัจฉิกิริยา. ส่วนนิพพานอื่น (อสังขตธาตุ) การทำให้แจ้งย่อมสำเร็จด้วยการเห็นอริยสัจเท่านั้น เพราะเหตุนั้น นิพพานนั้นท่านจึงไม่ประสงค์ในที่นี้. ด้วยประการฉะนี้ การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนี้ พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐธัมมสุขวิหารเป็นต้น

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ตโป พฺรหฺมจริยํ, อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ตบะ, พรหมจรรย์, การเห็นอริยสัจ, การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

นิฏฺฐิตา ตโป จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า ตโป จ เป็นต้น จบแล้ว

ผุฏฺฐสฺสโลกธมฺเมหีติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ เป็นต้น

๑๒. อิทานิ ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ เอตฺถ ผุฏฺฐสฺสาติ ผุสิตสฺส ฉุปิตสฺส สมฺปตฺตสฺส. โลเก ธมฺมา โลกธมฺมา, ยาว โลกปฺปวตฺติ, ตาว อนิวตฺตกา ธมฺมาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตนฺติ มโน มานสํ. ยสฺสาติ นวสฺส วา มชฺฌิมสฺส วา เถรสฺส วา. น กมฺปตีติ น จลติ น เวธติ. อโสกนฺติ นิสฺโสกํ อพฺพูฬฺหโสกสลฺลํ. วิรชนฺติ วิคตรชํ วิทฺธํสิตรชํ. เขมนฺติ อภยํ นิรุปทฺทวํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

๑๒. บัดนี้ ในบทว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ เป็นต้น บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ อันโลกธรรมถูกต้องแล้ว สัมผัสแล้ว ถึงพร้อมแล้ว. ธรรมในโลก ชื่อว่า โลกธรรม ท่านกล่าวอธิบายว่า เป็นธรรมที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ตราบเท่าที่โลกยังเป็นไป. บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ ใจ, มโน. บทว่า ยสฺส ได้แก่ ของภิกษุรูปใด ไม่ว่าจะเป็นนวกะ มัชฌิมะ หรือเถระ. บทว่า น กมฺปติ ได้แก่ ไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือน. บทว่า อโสกํ ได้แก่ ไม่มีความโศก ถอนลูกศรคือความโศกขึ้นได้แล้ว. บทว่า วิรชํ ได้แก่ ปราศจากธุลี (คือกิเลส) มีธุลีอันกำจัดแล้ว. บทว่า เขมํ ได้แก่ เกษม ปลอดภัย ไม่มีอุปัทวะ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้คือการพรรณนาบท

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ นาม ยสฺส ลาภาลาภาทีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ ผุฏฺฐสฺส อชฺโฌตฺถฏสฺส จิตฺตํ น กมฺปติ น จลติ น เวธติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ เกนจิ อกมฺปนียโลกุตฺตมภาวาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ส่วนอรรถกถาพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: ชื่อว่า จิตของผู้ใดอันโลกธรรมถูกต้องแล้วย่อมไม่หวั่นไหว คือ จิตของบุคคลใดผู้อันโลกธรรม ๘ ประการ มีลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น ถูกต้องครอบงำแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือน, จิตของบุคคลนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งภาวะอันเป็นโลกุตตระที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้

กสฺส จ เอเตหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น กมฺปตีติ? อรหโต ขีณาสวสฺส, น อญฺญสฺส กสฺสจิ. วุตฺตญฺเหตํ –

ก็จิตของใครเล่า อันโลกธรรมเหล่านี้ถูกต้องแล้วย่อมไม่หวั่นไหว? (ตอบว่า) จิตของพระอรหันตขีณาสพ (ย่อมไม่หวั่นไหว), มิใช่ของบุคคลอื่นคนใด. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนี้ไว้ว่า –

‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา.

“ภูเขาศิลาแท่งทึบ ย่อมไม่สั่นสะเทือนเพราะลม ฉันใด, รูป รส เสียง กลิ่น และสัมผัสทั้งปวง ก็ฉันนั้น

‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, น ปเวเธนฺติ ตาทิโน;

ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ. (มหาว. ๒๔๔);

“ทั้งธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ย่อมไม่อาจทำให้ท่านผู้คงที่หวั่นไหวได้ (เพราะ) จิตของท่านผู้เห็นความเสื่อมอยู่เนืองๆ ตั้งมั่นและหลุดพ้นแล้ว” ดังนี้

อโสกํ [Pg.130] นาม ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ยฺวายํ ‘‘โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก เจตโส ปรินิชฺฌายิตตฺต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๒๓๗) นเยน วุจฺจติ โสโก, ตสฺส อภาวโต อโสกํ. เกจิ นิพฺพานํ วทนฺติ, ตํ ปุริมปเทน นานุสนฺธิยติ. ยถา จ อโสกํ, เอวํ วิรชํ เขมนฺติปิ ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ราคโทสโมหรชานํ วิคตตฺตา วิรชํ, จตูหิ จ โยเคหิ เขมตฺตา เขมํ, ยโต เอตํ เตน เตนากาเรน ตมฺหิ ตมฺหิ ปวตฺติกฺขเณ คเหตฺวา นิทฺทิฏฺฐวเสน ติวิธมฺปิ อปฺปวตฺตกฺขนฺธตาทิโลกุตฺตมภาวาวหนโต อาหุเนยฺยาทิภาวาวหนโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า อโสกํ (ไม่มีความโศก) ได้แก่จิตของพระขีณาสพโดยเฉพาะ จริงอยู่ จิตของพระขีณาสพนั้น ชื่อว่า อโสกะ เพราะไม่มีความโศกที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกภายใน ความครุ่นคิดแห่งจิต” อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่พระนิพพาน คำกล่าวนั้นไม่เชื่อมกับบทก่อน (คือ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ) และจิตของพระขีณาสพเท่านั้น ชื่อว่า วิรชะ และ เขมะ เหมือนกับชื่อว่า อโสกะ ฉันใดก็ฉันนั้น จริงอยู่ จิตนั้นชื่อว่า วิรชะ เพราะปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ และโมหะ และชื่อว่า เขมะ เพราะเกษมจากโยคะ 4 ประการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า บททั้งสามแม้นี้ คือ อโสกํ วิรชํ เขมํ ตามที่ทรงถือเอาโดยอาการนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปนั้นๆ แล้วทรงแสดงไว้ ย่อมเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งภาวะอันเป็นโลกุตตระ มีความไม่เป็นไปแห่งขันธ์เป็นต้น และเพราะนำมาซึ่งภาวะความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐโลกธมฺเมหิ อกมฺปิตจิตฺตํ, อโสกจิตฺตํ, วิรชจิตฺตํ, เขมจิตฺตนฺติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคลไว้ 4 ประการ คือ จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม 8, จิตไม่เศร้าโศก, จิตปราศจากธุลี, และจิตเกษม และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

นิฏฺฐิตา ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

อรรถกถาแห่งคาถานี้ว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จบแล้ว

เอตาทิสานีติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า เอตาทิสานิ

๑๓. เอวํ ภควา อเสวนา จ พาลานนฺติอาทีหิ ทสหิ คาถาหิ อฏฺฐตึส มหามงฺคลานิ กเถตฺวา อิทานิ เอตาเนว อตฺตนา วุตฺตมงฺคลานิ ถุนนฺโต ‘‘เอตาทิสานิ กตฺวานา’’ติ อวสานคาถมภาสิ.

๑๓. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสมหามงคล 38 ประการ ด้วย 10 คาถา มีคาถาว่า อเสวนา จ พาลานํ เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญมงคลที่พระองค์ตรัสไว้แล้วนั่นเอง จึงได้ตรัสคาถาสุดท้ายว่า “เอตาทิสานิ กตฺวาน” ดังนี้

ตสฺสายมตฺถวณฺณนา – เอตาทิสานีติ เอตานิ อีทิสานิ มยา วุตฺตปฺปการานิ พาลานํ อเสวนาทีนิ. กตฺวานาติ กตฺวา. กตฺวาน กตฺวา กริตฺวาติ หิ อตฺถโต อนญฺญํ. สพฺพตฺถมปราชิตาติ สพฺพตฺถ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมารปฺปเภเทสุ จตูสุ ปจฺจตฺถิเกสุ เอเกนาปิ อปราชิตา หุตฺวา, สยเมว เต จตฺตาโร มาเร ปราเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มกาโร เจตฺถ ปทสนฺธิกรมตฺโตติ วิญฺญาตพฺโพ.

นี้เป็นอรรถกถาแห่งคาถานั้น – บทว่า เอตาทิสานิ ความว่า มงคลเหล่านี้เห็นปานนี้ คือมีประการต่างๆ ที่เรากล่าวแล้ว มีการไม่คบคนพาลเป็นต้น บทว่า กตฺวาน ได้แก่ กระทำแล้ว จริงอยู่ บทว่า กตฺวาน, กตฺวา และ กริตฺวา โดยอรรถแล้วไม่ต่างกัน บทว่า สพฺพตฺถมปราชิตา ความว่า ในที่ทั้งปวง เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้แม้แก่มารตนใดตนหนึ่งในปัจจัตถิกะ (ข้าศึก) 4 จำพวก คือ ขันธมาร กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวปุตตมาร และเป็นผู้เอาชนะมารทั้ง 4 นั้นได้ด้วยตนเอง ดังนี้เป็นคำอธิบาย พึงทราบว่า ม อักษรในบทนี้เป็นเพียงตัวเชื่อมบทเท่านั้น

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺตีติ เอตาทิสานิ มงฺคลานิ กตฺวา จตูหิ มาเรหิ อปราชิตา หุตฺวา สพฺพตฺถ อิธโลกปรโลเกสุ ฐานจงฺกมนาทีสุ จ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, พาลเสวนาทีหิ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา [Pg.131] วิฆาตปริฬาหา, เตสํ อภาวา โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, อนุปทฺทุตา อนุปสฏฺฐา เขมิโน อปฺปฏิภยา คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิโก เจตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

บทว่า สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ ความว่า บุคคลกระทำมงคลเห็นปานนี้แล้ว เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้แก่มาร 4 ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง คือในโลกนี้และโลกหน้า และในอิริยาบถมีการยืน การเดิน เป็นต้น ย่อมถึงความสวัสดี เพราะไม่มีอาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่านั้น ซึ่งจะพึงเกิดขึ้นได้ด้วยการคบคนพาลเป็นต้น เป็นผู้ไม่มีอุปัทวะ ไม่มีอุปสรรค มีความเกษม ไม่มีภัย ไปอยู่ ดังนี้เป็นคำอธิบาย พึงทราบว่า พยัญชนะนาสิก (นิคหิต) ในบทนี้ ตรัสไว้เพื่อให้ง่ายต่อการสวดคาถา

ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ อิมินา คาถาปเทน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กถํ? เอวํ, เทวปุตฺต, เย เอตาทิสานิ กโรนฺติ, เต ยสฺมา สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตํ พาลานํ อเสวนาทิอฏฺฐตึสวิธมฺปิ เตสํ เอตาทิสการกานํ มงฺคลมุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปวรนฺติ คณฺหาหีติ.

พระผู้มีพระภาคทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยบทแห่งคาถานี้ว่า ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมํ อย่างไร? ดูก่อนเทวบุตร ด้วยประการฉะนี้ ชนเหล่าใดกระทำมงคลเห็นปานนี้, เพราะเหตุที่ชนเหล่านั้นย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น ท่านจงถือเอาเถิดว่า มงคลนั้นแม้ทั้ง 38 ประการ มีการไม่คบคนพาลเป็นต้น เป็นมงคลอันสูงสุด ประเสริฐสุด ยอดเยี่ยมสุด ของชนผู้กระทำมงคลเห็นปานนี้เหล่านั้น

เอวญฺจ ภควตา นิฏฺฐาปิตาย เทสนาย ปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตาโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลสมฺปตฺตานํ คณนา อสงฺขฺเยยฺยา อโหสิ. อถ ภควา ทุติยทิวเส อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ ปน, อานนฺท, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉิ, อถสฺสาหํ อฏฺฐตึส มงฺคลานิ อภาสึ, อุคฺคณฺหาหิ, อานนฺท, อิมํ มงฺคลปริยายํ, อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจหี’’ติ. เถโร อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจสิ. ตยิทํ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ ยาวชฺชตนา ปวตฺตติ, ‘‘เอวมิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ เวทิตพฺพํ.

และในเวลาจบพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงจบแล้วอย่างนี้ เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุพระอรหัต การนับจำนวนผู้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน ครั้งนั้น ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็ในราตรีนี้ เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาเราแล้วทูลถามปัญหามงคล, ครั้งนั้น เราได้แสดงมงคล 38 ประการแก่เทวดานั้น, ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนมงคลปริยายนี้, ครั้นเรียนแล้วจงบอกสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย” พระเถระเรียนแล้วได้บอกสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย มงคลสูตรนั้น อันอาจารย์สืบต่อกันมา นำมาแล้ว ดำรงอยู่จนถึงทุกวันนี้ พึงทราบว่า “พรหมจรรย์นี้บริบูรณ์ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้กันโดยมาก หนาแน่น จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้”

อิทานิ เอเตสฺเวว มงฺคเลสุ ญาณปริจยปาฏวตฺถํ อยมาทิโต ปภุติ โยชนา – เอวมิเม อิธโลกปรโลกโลกุตฺตรสุขกามา สตฺตา พาลชนเสวนํ ปหาย, ปณฺฑิเต นิสฺสาย, ปูชเนยฺเย ปูเชตฺวา, ปติรูปเทสวาเสน ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาย กุสลปฺปวตฺติยํ โจทิยมานา อตฺตานํ สมฺมา ปณิธาย, พาหุสจฺจสิปฺปวินเยหิ อลงฺกตตฺตภาวา, วินยานุรูปํ สุภาสิตํ ภาสมานา, ยาว คิหิภาวํ น วิชหนฺติ, ตาว มาตาปิตูปฏฺฐาเนน โปราณํ อิณมูลํ วิโสธยมานา, ปุตฺตทารสงฺคเหน นวํ อิณมูลํ ปโยชยมานา, อนากุลกมฺมนฺตตาย ธนธญฺญาทิสมิทฺธึ ปาปุณนฺตา, ทาเนน โภคสารํ ธมฺมจริยาย ชีวิตสารญฺจ คเหตฺวา, ญาติสงฺคเหน สกชนหิตํ อนวชฺชกมฺมนฺตตาย ปรชนหิตญฺจ กโรนฺตา, ปาปวิรติยา ปรูปฆาตํ มชฺชปานสํยเมน อตฺตูปฆาตญฺจ วิวชฺเชตฺวา, ธมฺเมสุ อปฺปมาเทน กุสลปกฺขํ วฑฺเฒตฺวา, วฑฺฒิตกุสลตาย คิหิพฺยญฺชนํ โอหาย ปพฺพชิตภาเว ฐิตาปิ พุทฺธพุทฺธสาวกูปชฺฌายาจริยาทีสุ คารเวน นิวาเตน จ วตฺตสมฺปทํ อาราเธตฺวา, สนฺตุฏฺฐิยา [Pg.132] ปจฺจยเคธํ ปหาย, กตญฺญุตาย สปฺปุริสภูมิยํ ฐตฺวา, ธมฺมสฺสวเนน จิตฺตลีนตํ ปหาย, ขนฺติยา สพฺพปริสฺสเย อภิภวิตฺวา, โสวจสฺสตาย สนาถํ อตฺตานํ กตฺวา, สมณทสฺสเนน ปฏิปตฺติปโยคํ ปสฺสนฺตา, ธมฺมสากจฺฉาย กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ วิโนเทตฺวา, อินฺทฺริยสํวรตเปน สีลวิสุทฺธึ สมณธมฺมพฺรหฺมจริเยน จิตฺตวิสุทฺธึ ตโต ปรา จ จตสฺโส วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺตา, อิมาย ปฏิปทาย อริยสจฺจทสฺสนปริยายํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ปตฺวา อรหตฺตผลสงฺขฺยํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ, ยํ สจฺฉิกริตฺวา สิเนรุปพฺพโต วิย วาตวุฏฺฐีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปมานจิตฺตา อโสกา วิรชา เขมิโน โหนฺติ. เย จ เขมิโน โหนฺติ, เต สพฺพตฺถ เอเกนปิ อปราชิตา โหนฺติ, สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ. เตนาห ภควา –

บัดนี้ ในมงคลธรรมเหล่านี้แหละ เพื่อความคล่องแคล่วในการฝึกฝนญาณ นี่คือการประกอบความตั้งแต่ต้นไป – สัตว์เหล่านี้ผู้ปรารถนาสุขในโลกนี้ โลกหน้า และโลกุตตรสุขอย่างนี้ ละการคบคนพาลแล้ว อาศัยบัณฑิต บูชาบุคคลที่ควรบูชาแล้ว ด้วยการอยู่ในประเทศอันสมควร และด้วยความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน ถูกตักเตือนในความเป็นไปแห่งกุศล ตั้งตนไว้ชอบแล้ว เพราะความเป็นผู้มีตนอันประดับแล้วด้วยพาหุสัจจะ ศิลปะ และวินัย กล่าวสุภาษิตอันสมควรแก่วินัย ตราบเท่าที่ยังไม่ละภาวะของคฤหัสถ์ ก็ชำระหนี้เก่าคือการอุปัฏฐากมารดาบิดา ก่อหนี้ใหม่คือการสงเคราะห์บุตรภรรยา ย่อมถึงความพรั่งพร้อมด้วยทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นด้วยการงานอันไม่สับสน ถือเอาสาระแห่งโภคะด้วยทานและสาระแห่งชีวิตด้วยธรรมจริยาแล้ว กระทำประโยชน์แก่ชนของตนด้วยการสงเคราะห์ญาติ และประโยชน์แก่ชนอื่นด้วยการงานอันไม่มีโทษ เว้นการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการงดเว้นจากบาป และเว้นการเบียดเบียนตนด้วยการสำรวมจากการดื่มน้ำเมาแล้ว เจริญฝ่ายกุศลด้วยความไม่ประมาทในธรรมทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้มีกุศลอันเจริญแล้ว แม้ตั้งอยู่ในภาวะของบรรพชิต ละเพศคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังความถึงพร้อมด้วยวัตรให้เป็นที่พอใจด้วยความเคารพและความอ่อนน้อมในพระพุทธเจ้า พระสาวกของพระพุทธเจ้า อุปัชฌาย์ อาจารย์ เป็นต้น ละความละโมบในปัจจัยด้วยสันโดษแล้ว ตั้งอยู่ในภูมิของสัตบุรุษด้วยความกตัญญู ละความที่จิตหดหู่ด้วยการฟังธรรมแล้ว ครอบงำปริสสัยทั้งปวงด้วยขันติแล้ว กระทำตนให้มีที่พึ่งด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย เห็นการประกอบปฏิปทาด้วยการเห็นสมณะ บรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยด้วยธรรมีกถาแล้ว ยังสีลวิสุทธิให้ถึงพร้อมด้วยตบะคืออินทรียสังวร ยังจิตตวิสุทธิให้ถึงพร้อมด้วยสมณธรรมพรหมจรรย์ และยังวิสุทธิ ๔ ประการนอกนี้ให้ถึงพร้อม ด้วยปฏิปทานี้ ถึงญาณทัสสนวิสุทธิอันเป็นปริยายแห่งการเห็นอริยสัจแล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันนับได้ว่าอรหัตตผล กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานใดแล้ว ย่อมเป็นผู้มีจิตไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ประการ ดุจขุนเขาสิเนรุไม่หวั่นไหวด้วยลมและฝน เป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี เกษม และชนเหล่าใดเป็นผู้เกษม ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ที่ใครๆ แม้คนเดียวก็ไม่สามารถเอาชนะได้ในที่ทั้งปวง ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘เอตาทิสานิ กตฺวาน, สพฺพตฺถมปราชิตา;

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

“เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย กระทำมงคลเช่นนี้แล้ว เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ในที่ทั้งปวง ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง นั่นเป็นมงคลอันสูงสุดของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น”

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

มงฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามังคลสูตร จบแล้ว

๖. รตนสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถารตนสูตร

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ประโยชน์ในการวาง (รตนสูตรไว้ในลำดับนี้)

อิทานิ ยานีธ ภูตานีติเอวมาทินา มงฺคลสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส รตนสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ สุปริสุทฺเธน ติตฺเถน นทิตฬากาทีสุ สลิลชฺโฌคาหณมิว สุปริสุทฺเธน นิทาเนน อิมสฺส สุตฺตสฺส อตฺถชฺโฌคาหณํ ทสฺเสตุํ –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความของรตนสูตร ซึ่งมีคำเริ่มต้นว่า "ยานีธ ภูตานิ" เป็นต้น อันท่านวางไว้ในลำดับถัดจากมังคลสูตร ได้มาถึงแล้ว ครั้นกล่าวถึงประโยชน์ในการวางสูตรนั้นไว้ในที่นี้แล้ว ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงการหยั่งลงสู่เนื้อความแห่งสูตรนี้ด้วยนิทานอันบริสุทธิ์หมดจด เปรียบเหมือนการลงไปตักน้ำในแม่น้ำและสระเป็นต้นด้วยท่าที่สะอาดหมดจด (จึงขอกล่าวว่า) –

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ;

ปกาเสตฺวาน เอตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

“ข้าพเจ้าจักประกาศนัยนี้ว่า พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุใด แล้วจักพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรนั้น”

ตตฺถ [Pg.133] ยสฺมา มงฺคลสุตฺเตน อตฺตรกฺขา อกลฺยาณกรณกลฺยาณากรณปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาโต ทสฺสิโต, อิมญฺจ สุตฺตํ ปรารกฺขํ อมนุสฺสาทิปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาตํ สาเธติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ นิกฺขิตฺตํ สิยาติ.

ในบรรดาคำเหล่านั้น เพราะว่าโดยมังคลสูตร พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงการรักษาตน และการกำจัดอาสวะทั้งหลายอันมีปัจจัยคือการกระทำสิ่งไม่ดีและการกระทำสิ่งดี ส่วนพระสูตรนี้ย่อมยังการรักษาผู้อื่น และการกำจัดอาสวะทั้งหลายอันมีปัจจัยคืออมนุษย์เป็นต้นให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น รตนสูตรจึงควรถูกวางไว้ในลำดับถัดจากมังคลสูตรนั้น

อิทํ ตาวสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

นี้เป็นประโยชน์ในการวางพระสูตรนี้ไว้ในที่นี้ก่อน

เวสาลิวตฺถุ

เรื่องเมืองเวสาลี

อิทานิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจต’’นฺติ เอตฺถาห ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อิทญฺหิ ภควตา เอว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ. ตญฺจ ยทา ทุพฺภิกฺขาทีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา ลิจฺฉวีหิ ราชคหโต ยาจิตฺวา ภควา เวสาลึ อานีโต, ตทา เวสาลิยํ เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตนฺติ. อยํ เตสํ ปญฺหานํ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

บัดนี้ ในคาถาว่า “เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ” นั้น ท่านกล่าวถามว่า “ก็พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุใด” ขอตอบว่า แท้จริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเท่านั้นตรัสไว้ ไม่ใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าว และพระสูตรนั้น พระองค์ได้ตรัสไว้ ณ กรุงเวสาลีในกาลนั้น เพื่อกำจัดอุปัทวะของชาวเมืองเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคอันเจ้าลิจฉวีทั้งหลายทูลอาราธนาจากกรุงราชคฤห์มายังกรุงเวสาลี ซึ่งถูกอุปัทวะคือทุพภิกขภัยเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว นี้เป็นการตอบปัญหาเหล่านั้นโดยย่อ ส่วนโดยพิสดาร ท่านโบราณาจารย์พรรณนาไว้ตั้งแต่เรื่องเมืองเวสาลีเป็นต้นไป

ตตฺรายํ วณฺณนา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ, สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ, ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺญตเรน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาโสเตน ปายาสิ.

ในเรื่องนั้น มีคำพรรณนาดังนี้ – ได้ยินว่า ครรภ์ได้ตั้งขึ้นในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี พระนางทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชา พระราชาได้พระราชทานการบริหารครรภ์ พระนางผู้มีพระครรภ์อันได้รับการบริหารเป็นอย่างดี ในเวลาที่ครรภ์แก่ ได้เสด็จเข้าสู่โรงคลอด การคลอดของสตรีผู้มีบุญย่อมมีในเวลาใกล้รุ่ง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาสตรีเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ในเวลาใกล้รุ่ง พระนางจึงประสูติชิ้นเนื้อซึ่งมีลักษณะคล้ายดอกชบาซ้อนที่เกิดจากครั่ง ต่อจากนั้น พระนางทรงดำริว่า “พระเทวีองค์อื่นประสูติพระโอรสมีลักษณะดั่งรูปทองคำ ส่วนอัครมเหสีประสูติชิ้นเนื้อ ความเสื่อมเสียจะพึงเกิดแก่เราเฉพาะพระพักตร์พระราชา” ด้วยความกลัวความเสื่อมเสียนั้น จึงทรงรับสั่งให้ใส่ชิ้นเนื้อนั้นลงในภาชนะใบหนึ่ง เอาภาชนะอีกใบหนึ่งครอบ ประทับตราพระราชลัญจกร แล้วนำไปลอยในกระแสแห่งแม่น้ำคงคา พอพวกมนุษย์ลอยไปเท่านั้น พวกเทวดาก็ได้จัดการอารักขา และได้เขียนที่แผ่นทองคำด้วยชาดหรคุณว่า “โอรสของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี” แล้วผูกไว้ที่ภาชนะนั้น ต่อจากนั้น ภาชนะนั้นไม่ถูกเบียดเบียนด้วยภยันตรายมีคลื่นเป็นต้น ได้ลอยไปตามกระแสแห่งแม่น้ำคงคา

เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาตีเร วิหรติ. โส ปาโตว คงฺคํ โอตรนฺโต ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา [Pg.134] ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ. ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุตรํ ฐเปสิ, ตโต ปุน อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. ตาปโส ทิสฺวา ปุน สาธุตรํ ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกา มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก, เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. องฺคุฏฺฐกโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ. ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ, โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิฏฺฐํ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ ลิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปนาหุ ‘‘สิพฺเพตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ.

ก็โดยสมัยนั้น ดาบสตนหนึ่งอาศัยตระกูลคนเลี้ยงโคอยู่ ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา ดาบสนั้นลงสู่แม่น้ำคงคาแต่เช้าตรู่ เห็นภาชนะใบหนึ่งลอยมา จึงถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ต่อมาเห็นแผ่นทองจารึกอักษรและตราพระราชลัญจกรในภาชนะนั้น จึงเปิดดูแล้วได้เห็นก้อนเนื้อนั้น ครั้นเห็นแล้ว ดาบสนั้นได้มีความคิดนี้ว่า "พึงเป็นครรภ์แน่แท้ เพราะว่าก้อนเนื้อนี้ไม่มีกลิ่นเหม็นเน่า" ท่านนำก้อนเนื้อนั้นไปสู่อาศรม วางไว้ในที่อันสะอาด ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ก้อนเนื้อได้เป็นสองก้อน ดาบสเห็นแล้วจึงเก็บรักษาไว้อย่างดียิ่งขึ้น ต่อจากนั้นอีก โดยล่วงไปกึ่งเดือน ตุ่ม ๕ ตุ่มเพื่อเป็นมือ เท้า และศีรษะ ได้เกิดขึ้นที่ก้อนเนื้อแต่ละก้อน ดาบสเห็นแล้วก็เก็บรักษาไว้อย่างดียิ่งขึ้นอีก ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ก้อนเนื้อก้อนหนึ่งได้เป็นเด็กชายมีผิวพรรณดุจรูปทองคำ ก้อนหนึ่งได้เป็นเด็กหญิง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่ดาบสในเด็กทั้งสองนั้น และน้ำนมได้บังเกิดจากนิ้วหัวแม่มือของดาบสนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ดาบสย่อมได้ข้าวน้ำนม ท่านฉันภัตตาหารแล้ว ก็จะหยอดน้ำนมเข้าในปากของเด็กทั้งสอง สิ่งใดๆ ที่เข้าไปสู่ท้องของเด็กทั้งสองนั้น สิ่งนั้นทั้งหมดปรากฏประดุจดังอยู่ในภาชนะแก้วมณี ด้วยเหตุนี้ เด็กเหล่านั้นจึงไม่มีผิวหนัง (นิฉฺฉวี) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ผิวหนังของเด็กเหล่านั้นติดกันและกัน ประดุจดังเย็บไว้" ด้วยเหตุนี้ เด็กเหล่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "ลิจฉวี" เพราะไม่มีผิวหนัง (นิฉฺฉวิตาย) หรือเพราะมีผิวหนังติดกัน (ลีนจฺฉวิตาย)

ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา ธชปฏากํ อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺถ กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ.

ดาบสเลี้ยงดูเด็กทั้งสอง ย่อมเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาสาย และกลับมาในเวลาสายมาก พวกคนเลี้ยงโคทราบกิจของดาบสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ การเลี้ยงดูเด็กเป็นกังวลของบรรพชิต ขอท่านจงให้เด็กแก่พวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะเลี้ยงดูเอง ขอท่านจงทำกิจของตนเถิด" ดาบสรับคำว่า "ดีแล้ว" ในวันที่สอง พวกคนเลี้ยงโคทำหนทางให้ราบเรียบ โปรยปรายด้วยดอกไม้ ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น พร้อมด้วยดนตรีที่บรรเลงอยู่ ได้มาสู่อาศรม ดาบสกล่าวว่า "เด็กทั้งสองเป็นผู้มีบุญมาก ท่านทั้งหลายจงเลี้ยงดูโดยไม่ประมาทเถิด และเมื่อเติบโตแล้ว จงให้ทำการอาวาหวิวาหะแก่กันและกัน จงทำพระราชาให้พอพระทัยด้วยปัญจโครส แล้วถือเอาส่วนแห่งแผ่นดิน สร้างเมืองขึ้นเถิด จงอภิเษกกุมารในเมืองนั้น" แล้วได้มอบเด็กทั้งสองให้ไป พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" แล้วนำเด็กทั้งสองไปเลี้ยงดู

ทารกา วุฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺชิตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ [Pg.135] วุจฺจติ, ติโยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ, ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลิวตฺถุ.

เด็กทั้งสองเจริญวัยขึ้น เมื่อเล่นกันในที่ทะเลาะวิวาท ย่อมทุบตีเด็กเลี้ยงโคคนอื่น ๆ ด้วยมือบ้าง ด้วยเท้าบ้าง เด็กเหล่านั้นก็ร้องไห้ เมื่อถูกมารดาบิดาถามว่า "พวกเจ้าร้องไห้ทำไม" ก็ตอบว่า "เด็กที่ไม่มีพ่อไม่มีแม่ ที่ดาบสเลี้ยงไว้เหล่านี้ ทุบตีพวกข้าพเจ้าอย่างยิ่ง" ต่อมา มารดาบิดาของเด็กเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "เด็กเหล่านี้เบียดเบียน ทำทุกข์ให้แก่เด็กอื่น ๆ ไม่ควรรับเลี้ยงเด็กเหล่านี้ไว้ ควรเว้น (วัชชิตัพพา) เสีย" ได้ยินว่า จำเดิมแต่นั้นมา ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "วัชชี" มีปริมณฑล ๓๐๐ โยชน์ ครั้งนั้น พวกคนเลี้ยงโคทำพระราชาให้พอพระทัยแล้ว ได้รับเอาประเทศนั้น สร้างเมืองขึ้นในที่นั้นเอง อภิเษกกุมารผู้มีพระชนม์ ๑๖ พรรษาแล้ว ตั้งให้เป็นพระราชา และได้ทำการวิวาหะกับเด็กหญิงนั้น ได้ทำกติกากันว่า "ไม่พึงนำเด็กหญิงจากภายนอกมา (เพื่อกุมาร) และไม่พึงให้เด็กหญิงจากที่นี้แก่ใคร" โดยการอยู่ร่วมกันครั้งแรกของคนทั้งสองนั้น เด็กสองคนคือธิดาและบุตรได้เกิดแล้ว โดยทำนองนี้ เด็กได้เกิดครั้งละสองคน ๑๖ ครั้ง ต่อมา เมื่อเด็กเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นตามลำดับ สมบัติคืออาราม อุทยาน ที่อยู่อาศัย และบริวารไม่เพียงพอที่จะรับไว้ได้ จึงได้ล้อมเมืองนั้นด้วยกำแพง ๓ ครั้ง โดยมีระยะห่างกันครั้งละ ๑ คาวุต เพราะเมืองนั้นถูกทำให้กว้างขวาง (วิสาลี) ขึ้นบ่อย ๆ จึงได้ชื่อว่า "เวสาลี" นั่นเอง นี้คือเรื่องของเมืองเวสาลี

ภควโต นิมนฺตนํ

การนิมนต์พระผู้มีพระภาค

อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ. ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห –

ก็เมืองเวสาลีนี้ ในกาลที่พระผู้มีพระภาคอุบัติขึ้น เป็นเมืองที่รุ่งเรือง ถึงความไพบูลย์ ด้วยว่าในเมืองนั้น มีพระราชาถึง ๗,๗๐๗ พระองค์ แม้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี และขุนคลัง เป็นต้น ก็มีจำนวนเช่นนั้นเหมือนกัน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฏาคารสตานิ สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖).

"ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองเวสาลีเป็นเมืองที่รุ่งเรืองและมั่งคั่ง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น มีอาหารหาได้ง่าย มีปราสาท ๗,๗๐๗ หลัง มีเรือนยอด ๗,๗๐๗ หลัง มีอาราม ๗,๗๐๗ แห่ง และมีสระโบกขรณี ๗,๗๐๗ สระ" (มหาวรรค ๓๒๖)

สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ, ตโต พหุตรา มรนฺติ. ตาย ปฏิกูลตาย สตฺตานํ อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตา เวสาลินครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ อาหํสุ, ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน [Pg.136] ตํ เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ.

เมืองเวสาลีนั้น ในสมัยต่อมา เกิดทุพภิกขภัย ฝนแล้ง ข้าวกล้ายาก ในเบื้องต้น พวกคนยากจนล้มตาย พวกเขาจึงนำไปทิ้งนอกเมือง เพราะกลิ่นซากศพของคนตาย พวกอมนุษย์จึงเข้ามาสู่เมือง ต่อจากนั้น คนก็ล้มตายมากขึ้น เพราะความน่ารังเกียจนั้น อหิวาตกโรคจึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เมื่อถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยคือความอดอยาก ภัยคืออมนุษย์ และภัยคือโรคเบียดเบียน ชาวเมืองเวสาลีจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ภัย ๓ ประการได้เกิดขึ้นในเมืองนี้ ก่อนแต่นี้ ตลอด ๗ ชั่วราชตระกูล ภัยเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้น ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นว่า ภัยนั้นเกิดขึ้นในบัดนี้ เพราะความไม่เป็นธรรมของพระองค์" พระราชาโปรดให้ประชุมชนทั้งหมดในสัณฐาคาร แล้วตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงพิจารณาความไม่เป็นธรรมของเราเถิด" พวกเขาพิจารณาประเพณีทั้งหมดแล้ว ก็ไม่เห็นสิ่งใด (ที่ไม่เป็นธรรม) เลย

ตโต รญฺโญ โทสมทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาเร อปทิสึสุ ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสเมสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ เปสิโต น อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนยฺยามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปสึสุ ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา, ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ, ‘‘ตุมฺเหเยว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ, สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสํ จกฺกวาฬานํ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉถ เวสาลิคมน’’นฺติ? อาม, มหาราชาติ. เตน หิ, ภนฺเต, ตาว อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมีติ.

ลำดับนั้น ชนทั้งหลายไม่เห็นโทษของพระราชา จึงคิดกันว่า ‘ภัยนี้ของพวกเราจะพึงระงับไปได้อย่างไร’ ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกหนึ่งได้อ้างถึงศาสดาทั้ง ๖ ว่า ‘เพียงแค่ท่านเหล่านั้นมาถึง ภัยก็จะระงับไป’ อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า ‘ได้ยินว่าพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวง เพียงแค่พระองค์เสด็จมาถึง ภัยทั้งปวงก็จะพึงระงับไป’ เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีใจยินดีแล้วกล่าวว่า ‘ก็บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหนหนอ หากพวกเราส่งคนไปทูลเชิญ พระองค์จะไม่เสด็จมาหรือ’ ลำดับนั้น ชนพวกอื่นกล่าวว่า ‘ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ เหตุใดจึงจะไม่เสด็จมาเล่า แต่ว่าบัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ พระเจ้าพิมพิสารทรงอุปัฏฐากพระองค์อยู่ พระองค์อาจจะไม่ทรงอนุญาตให้เสด็จมาก็ได้’ (พวกเขาจึงปรึกษากันว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น เราทั้งหลายจงทูลให้พระราชาทรงทราบแล้วทูลเชิญเสด็จมาเถิด’ ดังนี้แล้ว จึงได้ส่งเจ้าลิจฉวี ๒ พระองค์ไปเฝ้าพระราชา พร้อมด้วยกองกำลังพลหมู่ใหญ่และเครื่องบรรณาการอันโอฬาร ด้วยรับสั่งว่า ‘ท่านทั้งหลายจงไปทูลให้พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบแล้ว จงทูลเชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคมาเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเสด็จไปแล้ว ถวายเครื่องบรรณาการแด่พระราชาแล้ว กราบทูลเรื่องราวนั้นว่า ‘ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์โปรดส่งพระผู้มีพระภาคไปยังเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด’ พระราชาไม่ทรงรับ允 ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงทราบ (ทูลเชิญ) เองเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดภัย ๓ อย่างขึ้นแล้ว ถ้าหากพระผู้มีพระภาคจะพึงเสด็จมา ความสวัสดีก็จะพึงมีแก่พวกข้าพระองค์’ พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาแล้วทรงดำริว่า ‘เมื่อเรากล่าวรัตนสูตรในกรุงเวสาลี อารักขานั้นจักแผ่ไปตลอดแสนโกฏิจักรวาล ในเวลาจบพระสูตร ธรรมาภิสมัยจักมีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน’ ดังนี้แล้ว จึงทรงรับนิมนต์ ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงสดับการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงโปรดให้ประกาศในพระนครว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีแล้ว’ แล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีหรือ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร’ (พระเจ้าพิมพิสารกราบทูลว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรออยู่ก่อน ตราบเท่าที่หม่อมฉันจะจัดเตรียมหนทาง พระเจ้าข้า’

อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนภูมึ สมํ กตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต [Pg.137] ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีรํ อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ.

ครั้งนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารโปรดให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๕ โยชน์ในระหว่างกรุงราชคฤห์กับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ โปรดให้สร้างวิหารทุกๆ ระยะ ๑ โยชน์ แล้วได้กราบทูลกำหนดเวลาเสด็จแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคอันภิกษุ ๕๐๐ รูปแวดล้อมเสด็จออกเดินทางไป พระราชาโปรดให้โปรยดอกไม้ ๕ สีสูงประมาณเข่าตลอดหนทาง ๕ โยชน์ โปรดให้ยกธง แผ่นผ้า หม้อน้ำเต็ม และต้นกล้วยเป็นต้นขึ้น โปรดให้กั้นเศวตฉัตร ๒ คันถวายพระผู้มีพระภาค และกั้นเศวตฉัตรองค์ละ ๑ คันแก่ภิกษุแต่ละรูป ทรงกระทำการบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้นพร้อมกับบริวารของพระองค์ โปรดให้พระผู้มีพระภาคประทับในวิหารแต่ละหลัง ถวายมหาทานแล้ว ได้นำเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลา ๕ วัน ณ ที่นั้น ขณะที่ทรงประดับเรือด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ได้ทรงส่งสาส์นไปถึงชาวเมืองเวสาลีว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ขอท่านทั้งปวงจงจัดเตรียมหนทางและทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นดำริว่า ‘เราทั้งหลายจักกระทำการบูชาให้เป็นสองเท่า’ ดังนี้แล้ว จึงโปรดให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๓ โยชน์ในระหว่างกรุงเวสาลีกับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ จัดเตรียมเศวตฉัตร ๔ คันถวายพระผู้มีพระภาค และเศวตฉัตรองค์ละ ๒ คันแก่ภิกษุแต่ละรูป กระทำการบูชาแล้วเสด็จมายังฝั่งแม่น้ำคงคาประทับยืนรออยู่

อถ พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆเฏตฺวา มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปสิ, ภควา ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺจ สตา ภิกฺขูปิ นาวํ อารุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอคาเหตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชํ อกํสุ. เหฏฺฐาคงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคราชาโน ปูชํ อกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ.

ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารโปรดให้ผูกเรือสองลำเข้าด้วยกัน สร้างเป็นมณฑปขึ้น ประดับด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว ปูลาดพุทธอาสน์อันสำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิดไว้ในมณฑปนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่นั้น แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ขึ้นสู่เรือแล้วนั่งตามสมควร พระราชาเสด็จตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาค เสด็จลุยน้ำลงไปลึกประมาณพระศอแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตราบเท่าที่พระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จกลับมา หม่อมฉันจักรออยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคานี้เอง’ ดังนี้แล้วจึงเสด็จกลับ เหล่าเทวดาเบื้องบนจนถึงอกนิฏฐภพได้กระทำการบูชา เหล่านาคราชมีกัมพลและอัสสตรเป็นต้นผู้อาศัยอยู่ใต้แม่น้ำคงคาได้กระทำการบูชา ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปตามแม่น้ำคงคาเป็นระยะทางประมาณ ๑ โยชน์แล้ว ได้เสด็จเข้าไปสู่เขตแดนของชาวเมืองเวสาลี

ตโต ลิจฺฉวิราชาโน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ, ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ.

ลำดับนั้น เหล่าเจ้าลิจฉวีกระทำการบูชาเป็นสองเท่าของการบูชาที่พระเจ้าพิมพิสารทรงกระทำ เสด็จลุยน้ำลึกประมาณพระศอไปต้อนรับเสด็จพระผู้มีพระภาค ในขณะนั้น ในบัดนั้นเอง มหาเมฆซึ่งมียอดเป็นกลุ่มเมฆมืดครึ้มอันถูกแสงฟ้าแลบแทรกสอดส่งเสียงคำรามลั่น ได้ตั้งขึ้นในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น พอดีกับที่พระผู้มีพระภาคทรงวางพระบาทแรกบนฝั่งแม่น้ำคงคา ฝนโบกขรพรรษก็ตกลงมา ผู้ใดปรารถนาจะเปียก ผู้นั้นเท่านั้นจึงเปียก ผู้ไม่ปรารถนาจะเปียกก็ไม่เปียก น้ำได้ไหลไปทั่วทุกแห่ง สูงประมาณเข่าบ้าง ประมาณขาอ่อนบ้าง ประมาณเอวบ้าง ประมาณคอบ้าง ซากศพทั้งปวงถูกกระแสน้ำพัดพาลงสู่แม่น้ำคงคา พื้นดินก็ได้กลับสะอาดบริสุทธิ์

ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ[Pg.138]. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ. มเหสกฺขานํ เทวตานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิราชกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ติปาการนฺตเร วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. ‘‘เอวํ เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงให้พระผู้มีพระภาคประทับแรมในระหว่างทุกๆ ระยะโยชน์ ถวายมหาทานแล้ว กระทำการบูชาทวีคูณขึ้นไปโดยลำดับ ได้เชิญเสด็จสู่กรุงเวสาลีโดยใช้เวลาสามวัน. ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ อันหมู่เทพแวดล้อม ได้เสด็จมา. ด้วยการประชุมกันแห่งทวยเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ เหล่าอมนุษย์โดยมากจึงได้หนีไป. พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ที่ประตูเมือง ตรัสเรียกพระอานนทเถระแล้วได้ตรัสรตนสูตรว่า "ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนเอารตนสูตรนี้ ถือเอาเครื่องพลีกรรม พร้อมกับเหล่าลิจฉวิราชกุมาร เที่ยวไปในระหว่างกำแพงสามชั้นแห่งกรุงเวสาลี จงทำปริตร". การวิสัชนาปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็สูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร" อันโบราณาจารย์พรรณนาไว้โดยพิสดารตั้งแต่เรื่องกรุงเวสาลีเป็นต้นไป.

เอวํ ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกมาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ยํ กิญฺจีติ วุตฺตมตฺเต เอว เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต. เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพปุปฺผคนฺธาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ.

ในวันนั้นเองที่พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุได้เรียนเอารตนสูตรนี้ ซึ่งพระองค์ตรัสไว้ที่ประตูเมืองเวสาลีเพื่อกำจัดอุปัทวะเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะสวดเพื่อทำปริตร ท่านได้ตักน้ำด้วยบาตรของพระผู้มีพระภาค ประพรมไปทั่วนครแล้วเที่ยวไป. พอพระเถระกล่าวคำว่า "ยํ กิญฺจิ" เท่านั้น เหล่าอมนุษย์ที่ยังไม่หนีไปในคราวก่อน ซึ่งอาศัยอยู่ที่กองขยะและฝาเรือนเป็นต้น ก็ได้หนีไปทางประตูทั้งสี่ ประตูทั้งหลายไม่มีช่องว่าง. เพราะเหตุนั้น อมนุษย์บางพวกเมื่อไม่ได้ช่องทางที่ประตู ก็ทำลายกำแพงหนีไป. ครั้นเมื่อเหล่าอมนุษย์ไปแล้ว โรคในกายของมนุษย์ทั้งหลายก็สงบระงับไป. พวกเขาออกมาแล้วได้บูชาพระเถระด้วยดอกไม้และของหอมทุกชนิดเป็นต้น. มหาชนได้สร้างสัณฐาคารกลางเมือง ทาด้วยของหอมทุกชนิด ทำเพดาน ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง ปูลาดพุทธอาสน์ไว้ในที่นั้นแล้ว ได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคมา.

ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป ปติรูเป อาสเน นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา, อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต รกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ.

พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่สัณฐาคารแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. แม้ภิกษุสงฆ์ ทั้งเหล่ากษัตริย์และมนุษย์ทั้งหลายก็ได้นั่งบนอาสนะตามสมควรแก่ตนๆ. แม้ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ พร้อมด้วยเทวบริษัทในเทวโลกทั้งสองและทวยเทพเหล่าอื่น ก็ได้ประทับนั่งใกล้ๆ. แม้พระอานนทเถระเที่ยวไปทั่วนครเวสาลี ทำการอารักขาแล้ว พร้อมกับชาวเมืองเวสาลีมาแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรตนสูตรนั้นนั่นแลแก่ประชุมชนทั้งหมด.

เอตฺตาวตา จ ยา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา’’ติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา สพฺพปฺปกาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มาติกาที่ตั้งไว้ว่า "เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา" (พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจักประกาศนัยนั้น) นั้น ก็เป็นอันขยายความแล้วโดยประการทั้งปวง.

ยานีธาติคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาว่า ยานีธ เป็นต้น

๑. อิทานิ [Pg.139] ‘‘เอตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อาทิโต ปญฺเจว คาถา ภควตา วุตฺตา, เสสา ปริตฺตกรณสมเย อานนฺทตฺเถเรนา’’ติ. ยถา วา ตถา วา โหตุ, กึ โน อิมาย ปริกฺขาย, สพฺพถาปิ เอตสฺส รตนสุตฺตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

๑. บัดนี้ เพราะได้ปฏิญญาไว้แล้วว่า "จักพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรนี้" อรรถกถาจึงเริ่มต้นขึ้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ในเบื้องต้น 5 คาถาเท่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ส่วนที่เหลือพระอานนทเถระกล่าวในเวลาทำปริตร". จะเป็นอย่างนั้นหรืออย่างนี้ก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการสอบสวนนี้ ถึงอย่างไรก็ตาม เราจักพรรณนาเนื้อความแห่งรตนสูตรนี้.

ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถา. ตตฺถ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปาตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน. ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต. ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก. ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ.

คาถาแรกคือ ยานีธ ภูตานิ. ในคาถานั้น บทว่า ยานิ หมายถึง อย่างใด คือ จะมีศักดิ์น้อยหรือมีศักดิ์ใหญ่ก็ตาม. บทว่า อิธ หมายถึง ในประเทศนี้ ท่านกล่าวหมายถึงสถานที่ประชุมในขณะนั้น. บทว่า ภูตานิ นั้น แม้ว่าภูตศัพท์จะปรากฏในความหมายว่า "สิ่งที่มีอยู่จริง" ในคำเป็นต้นว่า "ภิกษุบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์", ในความหมายว่า "ขันธ์ 5" ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ตามความเป็นจริง", ในความหมายว่า "รูป 4 อย่างคือปฐวีธาตุเป็นต้น" ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป 4 เป็นเหตุ", ในความหมายว่า "พระขีณาสพ" ในคำเป็นต้นว่า "ผู้ใดเป็นผู้มีกาลอันกลืนกินแล้ว", ในความหมายว่า "สรรพสัตว์" ในคำเป็นต้นว่า "ภูตทั้งปวงในโลกจักทอดทิ้งสรีระ", ในความหมายว่า "ต้นไม้เป็นต้น" ในคำเป็นต้นว่า "เพราะพรากภูตคาม", และในคำเป็นต้นว่า "ย่อมรู้ชัดภูตโดยความเป็นภูต" หมายเอาหมู่สัตว์ที่อยู่เบื้องต่ำกว่าชั้นจาตุมหาราชิกา แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงอมนุษย์โดยไม่เจาะจง.

สมาคตานีติ สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วา-อิติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยวิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ.

บทว่า สมาคตานิ หมายถึง ประชุมกันแล้ว. บทว่า ภุมฺมานิ หมายถึง เกิดบนภาคพื้นดิน. วา ศัพท์ ใช้ในความหมายว่า วิกัปปะ (หรือ). เพราะเหตุนั้น ท่านทำวิกัปปะข้อหนึ่งนี้ว่า "ภูตเหล่าใดที่เกิดบนภาคพื้นดินมาประชุมกันในที่นี้" แล้ว เพื่อจะทำวิกัปปะข้อที่สอง จึงกล่าวว่า "ยานิ ว อนฺตลิกฺเข". ความว่า หรือภูตเหล่าใดที่เกิดในอากาศ ภูตเหล่านั้นทั้งหมดมาประชุมกันในที่นี้. และในที่นี้ ภูตที่เกิดตั้งแต่ชั้นยามาจนถึงชั้นอกนิฏฐ์ เพราะเกิดในวิมานที่ปรากฏในอากาศ พึงทราบว่าเป็น "ภูตในอากาศ". เบื้องต่ำกว่านั้น ตั้งแต่ภูเขาสิเนรุเป็นต้นไป จนถึงภูตที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นบนภาคพื้นดิน และภูตที่เกิดบนภาคพื้นดิน ภูตเหล่านั้นทั้งหมด เพราะเกิดบนภาคพื้นดินและในสิ่งที่เนื่องด้วยภาคพื้นดินมีต้นไม้ เถาวัลย์ และภูเขาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็น "ภุมมภูต".

เอวํ [Pg.140] ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตุ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิกตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกอมนุษย์ภูตทั้งปวงนั่นเทียวด้วยบท ๒ บทว่า “ภูตเหล่าใดที่อยู่ในภาคพื้นดิน หรือที่อยู่ในอากาศ” แล้วทรงรวบรวมอีกด้วยบทเดียว เพื่อทรงแสดง จึงตรัสว่า “ขอภูตทั้งปวงทีเดียวจงเป็นผู้มีใจดี” บทว่า สพฺเพ คือ ที่ไม่เหลือ บทว่า เอว เป็นนิบาตในอรรถว่าการกำหนด อธิบายว่า ไม่ทรงนำออกแม้ตนหนึ่ง บทว่า ภูตา คือ อมนุษย์ทั้งหลาย บทว่า สุมนา ภวนฺตุ คือ ขอจงเป็นผู้มีใจเป็นสุข เกิดปีติโสมนัส บทว่า อโถปิ เป็นนิบาต ๒ ตัวที่ใช้ในการเชื่อมประโยคเพื่อประกอบกิจอย่างอื่น บทว่า สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ คือ ขอจงกระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำไปทั้งหมดด้วยใจ แล้วฟังเทศนาของเราอันนำมาซึ่งทิพยสมบัติและโลกุตรสุข

เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าในที่นี้ ทรงรวบรวมภูตทั้งหลายด้วยพระดำรัสที่มิได้ทรงกำหนดว่า “ภูตเหล่าใดในที่นี้มาประชุมกันแล้ว” แล้วทรงจำแนกเป็น ๒ อย่างอีกว่า “ที่อยู่ในภาคพื้นดิน หรือที่อยู่ในอากาศ” จากนั้นทรงกระทำให้เป็นหมวดเดียวกันอีกว่า “ภูตทั้งปวงทีเดียว” ทรงประกอบ (ภูตเหล่านั้น) ไว้ในอาสยสัมปทาด้วยพระดำรัสนี้ว่า “ขอจงเป็นผู้มีใจดี” ทรงประกอบไว้ในปโยคสัมปทาด้วยพระดำรัสว่า “ขอจงฟังโดยเคารพซึ่งคำที่กล่าวแล้ว” ฉันใด ก็ทรงประกอบไว้ในโยนิโสมนสิการสัมปทาและปรโตโฆสสัมปทา ฉันนั้น และทรงประกอบไว้ในอัตตสัมมาปณิธิสัมปทา สัปปุริสูปนิสสยสัมปทา สมาธิเหตุสัมปทา และปัญญาเหตุสัมปทา จึงทรงให้คาถาถึงพร้อมด้วยดี

ตสฺมา หีติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถา ตสฺมา หิ

๒. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคปริโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ, สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อถ วา ยํ [Pg.141] ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ.

๒. คาถาที่ ๒ คือ ตสฺมา หิ ภูตา. ในคาถานั้น บทว่า ตสฺมา เป็นคำบอกเหตุ. บทว่า ภูตา เป็นคำเรียก. บทว่า นิสาเมถ คือ ท่านทั้งหลายจงฟัง. บทว่า สพฺเพ คือ ที่ไม่เหลือ. ความว่าอย่างไร? คือ เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายละทิพยสถานและความถึงพร้อมด้วยอุปโภคบริโภคในที่นั้น มาประชุมกันในที่นี้เพื่อฟังธรรม ไม่ใช่เพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง. อีกอย่างหนึ่ง ทรงเห็นความเป็นผู้มีใจดีและความปรารถนาจะฟังโดยเคารพของภูตเหล่านั้นด้วยพระดำรัสว่า “ขอจงเป็นผู้มีใจดี ขอจงฟังโดยเคารพ” จึงตรัสว่า “เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายประกอบด้วยความเป็นผู้มีใจดี ด้วยอัตตสัมมาปณิธิ โยนิโสมนสิการ และความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย และประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร อันมีสัปปุริสูปนิสสัยและปรโตโฆสะเป็นที่ตั้งใกล้ จากความปรารถนาจะฟังโดยเคารพ เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง”. อีกอย่างหนึ่ง ทรงอ้างบทที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาก่อนว่า ภาสิตํ เป็นเหตุ จึงตรัสว่า “เพราะเหตุว่า คำที่เรากล่าวแล้ว ชื่อว่าเป็นสิ่งที่หาได้ยากอย่างยิ่ง เพราะความที่ขณะที่เว้นจากอกขณะ ๘ เป็นสิ่งที่หาได้ยาก และมีอานิสงส์มากมาย เพราะเป็นไปโดยคุณคือปัญญาและกรุณา และเรามีความประสงค์จะกล่าวคำนั้น จึงได้กล่าวว่า ‘ขอจงฟังคำที่กล่าวแล้ว’ เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง”. ความนี้ เป็นอันตรัสไว้ด้วยบทแห่งคาถานี้.

เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย เมตฺตํ มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิกํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ อญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิ ตุ ยํ ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ –

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงปลูกฝังเหตุนี้ ทรงชักชวนในการฟังคำที่พระองค์ตรัสแล้ว จึงทรงเริ่มที่จะตรัสสิ่งที่พึงฟังว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์”. อรรถแห่งบทนั้นคือ หมู่มนุษย์นี้ใด ถูกอุปัทวะ ๓ อย่างเบียดเบียนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงยังเมตตา คือความเป็นมิตร ความมีอัธยาศัยเกื้อกูล ให้ปรากฏแก่หมู่มนุษย์นั้น. แต่อาจารย์บางพวกอ่านว่า “มานุสิกํ ปชํ” คำนั้นไม่สมควร เพราะไม่เข้ากับความหมายว่าเกิดบนแผ่นดิน. แม้อรรถที่อาจารย์เหล่าอื่นพรรณนา ก็ไม่สมควร. อธิบายในที่นี้คือ เรามิได้กล่าวด้วยกำลังแห่งความเป็นใหญ่ว่าเราเป็นพุทธะ แต่เรากล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่านทั้งหลายและแก่หมู่มนุษย์นี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์”. และในบทนี้มีเนื้อความว่า –

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา,ราชิสโย ยชมานานุปริยคา;

อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ,สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.

“ราชฤาษีเหล่าใด ชนะแผ่นดินที่มีหมู่สัตว์แล้ว เที่ยวบูชายัญอยู่ คือ อัสสเมธยัญ ปุริสเมธยัญ สัมมาปาสยัญ วาชเปยยยัญ และนิรัคคฬยัญ”

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส,กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ;

เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต,เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ.

“ราชฤาษีเหล่านั้น ย่อมไม่เข้าถึงแม้เสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว หากผู้มีจิตไม่ประทุษร้าย แผ่เมตตาไปในสัตว์แม้ตนหนึ่ง กุศลย่อมมีได้ด้วยเหตุนั้น”

‘‘สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อิติวุ. ๒๗;

อ. นิ. ๘.๑) –

“และพระอริยเจ้าผู้อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ ย่อมกระทำบุญเป็นอันมาก”

เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เอเตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา.

พึงทราบว่า ชนเหล่าใดกระทำเมตตา ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีเป็นอาทิอย่างนี้ และแห่งอานิสงส์ ๑๑ ประการ เมตตาเป็นประโยชน์แก่ชนเหล่านั้น

‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๗๖;

มหาว. ๒๘๖) –

“บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นสิ่งเจริญทั้งหลายทุกเมื่อ”

เอวมาทีนํ [Pg.142] สุตฺตานํ วเสน เยสุ กยิรติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา.

ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีเป็นอาทิอย่างนี้ พึงทราบว่า เมตตาอันบุคคลกระทำแล้วในสัตว์เหล่าใด ก็เป็นประโยชน์แม้แก่สัตว์เหล่านั้น

เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาลปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลาย สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา? ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ; ตสฺมา พลิกมฺมกรณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เนสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงแสดงความเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย ครั้นตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์” แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุปการะด้วย จึงตรัสว่า “มนุษย์เหล่าใดนำพลีกรรมมาถวายทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาทรักษามนุษย์เหล่านั้น”. อรรถแห่งบทนั้นคือ มนุษย์เหล่าใดทำรูปเทวดาด้วยจิตรกรรมและหัตถกรรมไม้เป็นต้นแล้ว เข้าไปหาเจดีย์และต้นไม้เป็นต้น อุทิศเทวดาแล้วทำพลีกรรมในเวลากลางวัน และทำพลีกรรมในเวลากลางคืนในกาฬปักษ์เป็นต้น หรือถวายสลากภัตเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางวันด้วยการมอบส่วนบุญให้แก่เทวดาตั้งแต่อารักขเทวดาจนถึงพรหมเทวดา และให้กระทำการกั้นฉัตร จุดประทีปบูชา และฟังธรรมตลอดคืนเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางคืนด้วยการมอบส่วนบุญให้ มนุษย์เหล่านั้น จะไม่พึงรักษาได้อย่างไร? เพราะเหตุที่มนุษย์เหล่าใดทำพลีกรรมอุทิศท่านทั้งหลายทั้งกลางวันและกลางคืนอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงรักษามนุษย์เหล่านั้น เพราะเหตุแห่งการทำพลีกรรมนั้นด้วย ท่านทั้งหลายจงรักษาคุ้มครองมนุษย์เหล่านั้น จงกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของพวกเขา จงนำประโยชน์มาให้ เป็นผู้ไม่ประมาท กระทำความกตัญญูนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงเนืองๆ อยู่.

ยํกิญฺจีติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถา ยงฺกิญฺจิ

๓. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุญฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ. หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ, เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

๓. ครั้นทรงแสดงความเป็นผู้มีอุปการะของเหล่ามนุษย์ในเหล่าเทวดาอย่างนี้แล้ว จึงทรงเริ่มที่จะตรัสสัจจวาจาโดยนัยมีอาทิว่า "ยงฺกิญฺจิ วิตฺตํ" เพื่อระงับอุปัทวะแก่พวกเขา และเพื่อประกาศคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น และเพื่อให้เทวดาและมนุษย์ได้ฟังธรรม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยงฺกิญฺจิ เป็นการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยอำนาจแห่งความไม่เจาะจง คือทรัพย์ใดๆ ที่ควรแก่การซื้อขายในที่นั้นๆ. บทว่า วิตฺตํ คือ ทรัพย์. จริงอยู่ ทรัพย์นั้นย่อมทำให้เกิดความยินดี (วิตฺตึ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิตฺตํ. บทว่า อิธ วา หมายถึง มนุสสโลก. บทว่า หุรํ วา หมายถึง โลกอื่นที่เหลือจากนั้น และโดยบทนั้น แม้จะหมายถึงการถือเอาโลกทั้งปวงยกเว้นมนุษย์ แต่เพราะมีคำกล่าวไว้ข้างหน้าว่า "สคฺเคสุ วา" พึงทราบว่าเป็นการถือเอาเหล่าสัตว์ที่เหลือมีนาคและสุบรรณเป็นต้น โดยยกเว้นมนุษย์และสวรรค์.

เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต [Pg.143] หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺตีติ สคฺคา. สุฏฺฐุ อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสามิกํ วา อสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ วหติ ชนยติ วฑฺเฒตีติ รตนํ. ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห –

อย่างนี้ ด้วยสองบทนี้ ทรัพย์ใดของมนุษย์ที่ควรแก่การซื้อขาย ควรแก่การประดับและบริโภค คือ ทอง เงิน มุกดา มณี ไพฑูรย์ ประการ โลหิตางก์ มสารคัลละ เป็นต้น และทรัพย์ใดของนาคและสุบรรณเป็นต้น ผู้เกิดในภพทั้งหลาย ในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะซึ่งกว้างใหญ่หลายร้อยโยชน์ บนแผ่นดินที่ลาดด้วยทรายคือมุกดาและมณี ทรัพย์นั้นเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. บทว่า สคฺเคสุ วา คือ ในเทวโลกอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นอันกรรมอันดีงามให้เกิดแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคา (สวรรค์). อีกอย่างหนึ่ง ประเสริฐอย่างยิ่ง (สุฏฺฐุ อคฺคา) ฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคา. บทว่า ยํ คือ สิ่งใดที่มีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ. บทว่า รตนํ คือ สิ่งที่นำมา (นยติ) ชักพา (วหติ) ทำให้เกิด (ชนยติ) หรือทำให้เจริญ (วฑฺเฒติ) ซึ่งความยินดี (รตึ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า รตนํ. สิ่งใดก็ตามที่น่าเคารพ (จิตฺตีกตํ) มีค่ามาก (มหคฺฆํ) หาที่เปรียบมิได้ (อตุลํ) หาดูได้ยาก (ทุลฺลภทสฺสนํ) และเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ไม่ทรามบริโภค (อโนมสตฺตปริโภคํ) คำว่า รตนะ นี้เป็นชื่อของสิ่งนั้น. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ.

"สิ่งที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ไม่ทรามบริโภค เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า รตนะ"

ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมานสุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฺปฏิพทฺธํ อสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวิมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตมสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.

บทว่า ปณีตํ คือ ประเสริฐสุด เลิศล้ำ หาค่ามิได้. อย่างนี้ ด้วยบทแห่งคาถานี้ รัตนะใดที่มีเจ้าของในสวรรค์ทั้งหลาย ในวิมานสุธรรมาและเวชยันต์ปราสาทเป็นต้น อันล้วนแล้วด้วยรัตนะทั้งปวง มีประมาณหลายร้อยโยชน์, และรัตนะใดที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งเนื่องด้วยวิมานที่ว่างเปล่า เพราะเหล่าสัตว์พากันไปเต็มอบายภูมิ เนื่องจากว่างเว้นจากพุทธุบาทกาล, หรืออีกอย่างหนึ่ง รัตนะอื่นใดที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งอาศัยแผ่นดิน มหาสมุทร หิมพานต์ เป็นต้น, รัตนะนั้นเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว.

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ. โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตีการํ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร ปวตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํจิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

ในบทว่า "น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน" นั้น น-ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. โน-ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถยืนยัน (แน่นอน). บทว่า สมํ คือ เทียบเท่า. บทว่า อตฺถิ คือ มีอยู่. บทว่า ตถาคเตน คือ กับพระตถาคต. ความว่าอย่างไร? คือ ทรัพย์และรัตนะใดที่ประกาศไว้แล้ว ในบรรดาทรัพย์และรัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งที่เสมอด้วยพุทธรัตนะย่อมไม่มีเลย. จริงอยู่ แม้รัตนะใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าอันเขานับถือ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว มหาชนย่อมไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่มีใครถือดอกไม้และของหอมเป็นต้นไปสู่สถานแห่งยักษ์หรือสถานแห่งภูต ชนทั้งปวงย่อมทำการเคารพบูชาเฉพาะจักรรัตนะและมณีรัตนะเท่านั้น ปรารถนาพรนั้นๆ และพรที่ปรารถนาแล้วบางอย่างของเขาก็ย่อมสำเร็จ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ. จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าอันเขานับถือ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ. จริงอยู่ เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้น เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ทั้งหลาย ย่อมไม่ทำการเคารพในผู้อื่น ไม่บูชาผู้อื่นเลย. เป็นดังนั้นจริง ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตด้วยพวงมาลัยรัตนะขนาดเท่าเขาพระสุเมรุ และเทวดาอื่น ๆ ตลอดจนมนุษย์มีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศล และอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชก็ทรงอุทิศพระองค์ สละพระราชทรัพย์ 96 โกฏิ สร้างวิหาร 84,000 หลังทั่วชมพูทวีป จะกล่าวไปไยถึงการเคารพของชนเหล่าอื่น. อีกประการหนึ่ง การสักการะเคารพเช่นนี้ อุทิศสถานประสูติ โพธิพฤกษ์ สถานที่แสดงธรรมจักร สถานปรินิพพาน หรือพระพุทธรูปและเจดีย์เป็นต้น ของผู้อื่นใครเล่าที่ปรินิพพานไปแล้ว จะพึงมีได้เหมือนอย่างของพระผู้มีพระภาค. แม้โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่น่าเคารพเช่นนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี.

ตถา [Pg.144] ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐), ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ เสยฺยถาปิ อโสกรญฺโญ, อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเนน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ –

อีกอย่างหนึ่ง แม้รัตนะใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ามีค่ามาก. ได้แก่อะไร? คือผ้ากาสิกพัสตร์. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ที่เก่าแล้ว ก็ยังคงมีสีสันงดงาม มีสัมผัสอันอ่อนนุ่ม และมีค่ามาก" แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ. จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ามีค่ามาก พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ. จริงอยู่ พระตถาคตทรงรับแม้เพียงฝุ่นดินของชนเหล่าใด ทานนั้นของพวกเขาย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก เหมือนอย่างของพระเจ้าอโศก นี้เป็นเพราะความมีค่ามากของพระองค์. อย่างนี้ พึงทราบสุตตบทนี้ซึ่งแสดงถึงการไม่มีโทษในข้อนี้ ด้วยคำว่ามีค่ามาก ดังนี้ –

‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐).

"ก็พระองค์ทรงรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด การรับนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่ชนเหล่านั้น. เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นเพราะความมีค่ามากของท่าน. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์นั้นมีค่ามาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น คือเป็นผู้มีค่ามาก ฉันนั้น"

เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

อย่างนี้ แม้โดยอรรถว่ามีค่ามาก รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี.

ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ, ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีดุมทำด้วยแก้วอินทนิล มีกำหนึ่งพันซี่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีกงทำด้วยปะการัง มีรอยต่อทำด้วยทองคำสีแดง ที่เบื้องบนแห่งกำสิบสิบซี่ของจักรรัตนะนั้น มีกระพรวนลูกหนึ่งสำหรับรับลมเพื่อทำเสียง เสียงที่กระพรวนนั้นทำแล้ว ย่อมเป็นดุจเสียงดนตรีมีองค์ ๕ อันบุรุษผู้ฉลาดดีแล้วบรรเลง ที่ข้างทั้งสองแห่งดุมของจักรรัตนะนั้น มีรูปหน้าสิงห์สองรูป ภายในมีช่องว่างเหมือนดุมล้อเกวียน ผู้ทำหรือผู้ให้ทำจักรรัตนะนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นด้วยอุตุอันมีกรรมเป็นปัจจัย พระเจ้าจักรพรรดิทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ในวันอุโบสถนั้นซึ่งเป็นวันเพ็ญ ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงเป็นผู้อุโบสถ ประทับอยู่ ณ เบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงชำระศีลอยู่ ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะใดกำลังขึ้นมา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญและดุจพระอาทิตย์ เสียงของจักรรัตนะนั้นย่อมได้ยินแต่ที่ไกล ๑๒ โยชน์ สีสันย่อมปรากฏแต่ที่ไกล ๑ โยชน์ จักรรัตนะนั้นอันมหาชนผู้เกิดความพิศวงอย่างยิ่งเห็นอยู่ว่า "เห็นทีพระจันทร์หรือพระอาทิตย์ดวงที่สองขึ้นแล้วกระมัง" มาแล้วสู่เบื้องบนพระนคร แล้วตั้งอยู่ ณ ทิศตะวันออกแห่งพระราชวังชั้นในของพระราชา ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ในที่อันสมควรเพื่อให้มหาชนบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ประดุจเพลาเกวียนที่หักแล้ว

ตเทว [Pg.145] อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา จ อาคจฺฉนฺโต สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต, โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ.

หัตถิรัตนะ (ช้างแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากจักรรัตนะนั้นนั่นเทียว ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง ตั้งมั่นในที่ ๗ แห่ง มีฤทธิ์ ไปในอากาศได้ ย่อมมาจากตระกูลอุโบสถ หรือตระกูลฉัททันต์ เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ช้างที่ประเสริฐที่สุดย่อมมา เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ช้างที่อ่อนที่สุด ได้รับการฝึกฝนมาแล้ว ประกอบด้วยการฝึกตน (ย่อมมา) ช้างนั้น พาบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปแล้ว ย่อมกลับมาสู่ราชธานีของตนได้ก่อนเวลาอาหารเช้าทีเดียว

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กาฬสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺสราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว.

อัสสรัตนะ (ม้าแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากหัตถิรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง มีศีรษะดำ มีขนแผงคอยาว ย่อมมาจากตระกูลพญาม้าวลาหก ข้อความที่เหลือในเรื่องนี้ เหมือนกับเรื่องหัตถิรัตนะนั่นเทียว

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ. โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคํ คโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ.

มณีรัตนะ (แก้วมณี) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากอัสสรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีชาติสมบูรณ์ มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว โดยยาวเท่ากับดุมล้อเกวียน ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ แก้วมณีนั้น เมื่ออยู่ในที่มืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ ไปสู่ยอดธงของพระราชา ย่อมส่องสว่างไปได้ ๑ โยชน์ ด้วยรัศมีของแก้วมณีนั้น มนุษย์ทั้งหลายสำคัญว่าเป็นกลางวัน จึงประกอบการงานทั้งหลาย โดยที่สุด ย่อมมองเห็นแม้กระทั่งมดดำมดแดง

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆตาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิต ตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายินิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ.

อิตถีรัตนะ (นางแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากมณีรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น เป็นพระอัครมเหสีโดยปกติก็มี มาจากอุตรกุรุทวีปก็มี หรือมาจากมัททราชตระกูลก็มี เป็นสตรีผู้ปราศจากโทษ ๖ ประการ มีความสูงเกินไปเป็นต้น มีวรรณะล่วงวรรณะของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงวรรณะทิพย์ ในเวลาหนาว กายของนางนั้นย่อมอุ่นสำหรับพระราชา ในเวลาร้อน กายย่อมเย็น มีสัมผัสประดุจปุยนุ่นที่ถูกตีแล้วร้อยครั้ง กลิ่นจันทน์ย่อมหอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลย่อมหอมฟุ้งออกจากปาก และเป็นผู้ประกอบด้วยคุณเป็นอันมาก มีการตื่นก่อน (พระราชา) เป็นต้น

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกาโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ อสามิกมฺปิ สสามิกมฺปิ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ.

คหปติรัตนะ (ขุนคลังแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากอิตถีรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือเศรษฐีผู้ทำการงานตามปกติของพระราชา ซึ่งพอจักรรัตนะบังเกิดขึ้นเท่านั้น ทิพยจักษุก็ปรากฏ ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ คหปติรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์โปรดทรงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักทำการงานที่พึงทำด้วยทรัพย์ถวายแด่พระองค์"

ตมฺปิ [Pg.146] อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต. จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

ปริณายกรัตนะ (ขุนพลแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากคหปติรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือพระราชโอรสองค์ใหญ่ตามปกติของพระราชา เมื่อจักรรัตนะบังเกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาและความฉลาดอย่างยิ่ง สามารถกำหนดรู้จิตของบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ด้วยจิตของตนแล้ว ข่มและยกย่องได้ ปริณายกรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์โปรดทรงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักบริหารราชการถวายแด่พระองค์" อีกอย่างหนึ่ง รัตนะอื่นใดแม้เห็นปานนี้ ชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งใครๆ ไม่สามารถชั่ง ตวง แล้วตีราคาได้ว่า "มีค่าร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง หรือโกฏิหนึ่งบ้าง" ในบรรดารัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากจะมีรัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่าเป็นรัตนะ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถชั่ง ตวง แล้วกำหนดพระตถาคตได้โดยศีลบ้าง โดยสมาธิบ้าง หรือโดยคุณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคุณมีปัญญาเป็นต้นว่า "มีคุณเท่านี้บ้าง เสมอกับผู้นี้บ้าง หรือมีส่วนเปรียบได้บ้าง" ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี

ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ, จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ. ตานิ หิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก โหติ, ตสฺมา ตถาคโตว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย –

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาดูได้ยาก ได้แก่ พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีการบังเกิดขึ้นได้โดยยาก และรัตนะทั้งหลายของพระองค์มีจักรรัตนะเป็นต้น แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากจะมีรัตนะเพราะอรรถว่าหาดูได้ยาก แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่าเป็นรัตนะ ความเป็นรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้นจะมีมาแต่ที่ไหน เพราะว่า ในกัปหนึ่งๆ รัตนะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเป็นอันมาก แต่เพราะเหตุที่แม้ในอสงไขยกัป โลกก็ว่างจากพระตถาคต ฉะนั้น พระตถาคตเท่านั้น ชื่อว่าหาดูได้ยาก เพราะทรงบังเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราว แม้คำนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในเวลาปรินิพพานว่า –

‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐).

“อานนท์ เทวดาทั้งหลายย่อมติเตียนว่า ‘โอหนอ พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อจะเห็นพระตถาคต นานๆ ครั้ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะอุบัติขึ้นในโลก ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้แหละ ปรินิพพานของพระตถาคตจักมี ก็ภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่รูปนี้ยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราจึงไม่ได้เห็นพระตถาคตในกาลสุดท้าย’” (ที. นิ. 2.200).

เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

แม้โดยความหมายว่าเป็นผู้ที่เห็นได้ยากอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล [Pg.147] วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก โอมกสตฺตสมฺมตานํ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค, เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถาคตํ ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอย ได้แก่ จักรรัตนะเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ รัตนะนั้น แม้จะเป็นของมีค่ากว่าทรัพย์หนึ่งแสนโกฏิ แม้จะเป็นของผู้ที่อยู่ในปราสาทเจ็ดชั้นอันประเสริฐ ก็ไม่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอย แม้ในความฝัน ของคนชั้นต่ำมีคนจัณฑาล คนสานกระบุง นายพราน ช่างฟอกหนัง และคนเทขยะเป็นต้น ซึ่งเป็นคนในตระกูลต่ำ เป็นบุรุษที่เลวทราม แต่เพราะเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอยของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ผู้ทรงเกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร 10 ประการบริบูรณ์แล้วเท่านั้น จึงเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอยโดยแท้ แม้จักรรัตนะเป็นต้นนั้น ก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอย พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะว่าพระตถาคตในโลกนี้ เป็นสิ่งที่เจ้าลัทธิ 6 คน มีปูรณกัสสปเป็นต้น และคนอื่นๆ ผู้มีลักษณะเช่นนี้ ซึ่งสมมติกันว่าเป็นสัตว์ที่เลวทราม ไม่สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีความเห็นวิปริต ไม่พึงใช้สอยแม้ในความฝัน แต่เป็นสิ่งที่พระมหาสาวกทั้งหลาย มีพาหิยทารุจีริยะเป็นต้น และท่านอื่นๆ ผู้เกิดในตระกูลใหญ่ ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีญาณทัสสนะที่แทงตลอด สามารถบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถาแม้เพียงสี่บท พึงใช้สอย จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมใช้สอยพระตถาคตนั้น โดยบำเพ็ญให้สำเร็จซึ่งทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ เป็นต้น แม้โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอยอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวาว ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา, จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอโรหิตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ตํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ[Pg.148]. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตเนน โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ โดยความหมายว่าทำให้เกิดความยินดีโดยทั่วไป ได้แก่ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิทรงพอพระทัยเพียงแค่ได้ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะนั้น แม้ด้วยเหตุนี้ จักรรัตนะนั้นก็ทำให้เกิดความยินดีแก่พระราชา อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิทรงถือพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า “ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไป ขอท่านจักรรัตนะจงพิชิตโดยทั่ว” จากนั้น จักรรัตนะเปล่งเสียงอันไพเราะประดุจดนตรีมีองค์ ๕ เหาะไปในอากาศสู่ทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนาสี่เหล่าซึ่งมีปริมณฑลสิบสองโยชน์ ก็เสด็จตามไปโดยอานุภาพแห่งจักร ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป เสด็จไปทางใต้ต้นไม้สูง ทางเหนือต้นไม้ต่ำ ทรงรับเครื่องบรรณาการจากมือของชนทั้งหลายที่ถือเครื่องบรรณาการมีดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนเป็นต้นในต้นไม้ทั้งหลายมา และทรงสั่งสอนพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ซึ่งเข้ามาเฝ้าด้วยความนอบน้อมอย่างยิ่งด้วยคำว่า “มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด” เป็นต้น โดยนัยว่า “สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า” เป็นต้น แล้วเสด็จต่อไป ส่วนในที่ใดที่พระราชาทรงประสงค์จะเสวย หรือทรงประสงค์จะบรรทมกลางวัน ในที่นั้น จักรรัตนะจะลอยลงจากอากาศแล้วหยุดนิ่งอยู่บนพื้นดินที่เรียบเสมอกัน เหมาะแก่การทำกิจทุกอย่างมีน้ำเป็นต้น ประดุจรถที่เพลาหัก เมื่อพระราชาทรงมีพระทัยประสงค์จะเสด็จต่อไปอีก จักรรัตนะก็จะทำเสียงดังขึ้นแล้วเคลื่อนไปตามนัยก่อนหน้านั้น เมื่อได้ยินเสียงนั้น แม้บริษัทซึ่งมีปริมณฑลสิบสองโยชน์ก็เคลื่อนไปในอากาศ จักรรัตนะจะเคลื่อนไปสู่มหาสมุทรทิศตะวันออกโดยลำดับ เมื่อจักรรัตนะนั้นเคลื่อนลงไป น้ำจะถอยไปประมาณหนึ่งโยชน์ แล้วตั้งอยู่ประดุจกำแพง มหาชนจะถือเอารัตนะ ๗ ประการได้ตามความปรารถนา จากนั้น พระราชาทรงถือพระเต้าทองแล้วทรงประพรมด้วยน้ำพลางตรัสว่า “ตั้งแต่บัดนี้ไป ที่นี่เป็นราชสมบัติของเรา” แล้วเสด็จกลับ หมู่เสนาอยู่ข้างหน้า จักรรัตนะอยู่ข้างหลัง พระราชาอยู่ตรงกลาง น้ำจะเต็มในที่ที่จักรรัตนะถอยออกมาแล้วๆ โดยอุบายนี้เอง จักรรัตนะย่อมไปยังสมุทรทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือด้วย

เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตวิชโย ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปฏิกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ.

จักรรัตนะเสด็จเวียนไปสู่ทิศทั้งสี่อย่างนี้แล้ว ย่อมลอยขึ้นไปสู่ท้องฟ้าประมาณสามร้อยโยชน์ พระเจ้าจักรพรรดิประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ด้วยอานุภาพแห่งจักรรัตนะ ทรงมีชัยชนะอันทรงพิชิตแล้ว ทรงทอดพระเนตรจักรวาลหนึ่งอันประดับด้วยทวีปใหญ่ ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ คือ ปุพพวิเทหทวีปมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ ประดับด้วยเกาะน้อย ๕๐๐, อุตตรกุรุทวีปมีปริมณฑล ๘,๐๐๐ โยชน์, อปรโคยานทวีปมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ และชมพูทวีปมีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ราวกับทอดพระเนตรป่าดอกบัวขาวที่บานสะพรั่งดีแล้ว เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรอยู่อย่างนั้น ความยินดีมิใช่น้อยย่อมเกิดขึ้นแก่พระองค์ แม้อย่างนี้ จักรรัตนะนั้นย่อมยังความยินดีให้เกิดแก่พระราชา แต่จักรรัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ หากว่าชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จักรรัตนะนี้จะทำอะไรได้เล่า? เพราะว่าความยินดีของพระเจ้าจักรพรรดิอันเกิดจากจักรรัตนะเป็นต้นทั้งหมด ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนหนึ่ง แม้เสี้ยวหนึ่ง แม้ส่วนแห่งเสี้ยวหนึ่งแห่งความยินดีอันเป็นทิพย์ใด (ที่พระตถาคตทรงบันดาล) พระตถาคตรัตนะย่อมยังความยินดีที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความยินดีนั้น คือ ความยินดีในปฐมฌาน ความยินดีในทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน และปัญจมฌาน, ความยินดีในอากาสานัญจายตนฌาน, ความยินดีในวิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน, ความยินดีในโสดาปัตติมรรค, ความยินดีในโสดาปัตติผล, ความยินดีในสกทาคามิมรรคผล อนาคามิมรรคผล และอรหัตตมรรคผล ให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้ที่นับไม่ถ้วน ผู้ปฏิบัติตามโอวาทของพระองค์ ด้วยเหตุนี้ แม้เพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกมวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธสุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ[Pg.149]. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ารัตนะนี้มี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะ หรือวัตถุอื่นใดมีทองและเงินเป็นต้นที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ส่วนสวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ รัตนะมีหัตถิรัตนะเป็นต้น มีปริณายกรัตนะเป็นที่สุด หรือรัตนะอื่นใดมีรูปอย่างนี้ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวว่าสวิญญาณกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าเขานำอวิญญาณกรัตนะมีทอง เงิน แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้น เข้าไปเพื่อประดับแก่สวิญญาณกรัตนะทั้งหลายมีหัตถิรัตนะเป็นต้น

สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺติปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ (รัตนะที่เป็นสัตว์เดรัจฉาน) และมนุสสรัตนะ (รัตนะที่เป็นมนุษย์) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ามนุสสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าติรัจฉานรัตนะเป็นพาหนะให้มนุสสรัตนะขี่ แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ (รัตนะที่เป็นสตรี) และปุริสรัตนะ (รัตนะที่เป็นบุรุษ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าปุริสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าอิตถีรัตนะย่อมถึงความเป็นผู้บำรุงรับใช้ของปุริสรัตนะ แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อาคาริกรัตนะ (รัตนะที่เป็นคฤหัสถ์) และอนาคาริกรัตนะ (รัตนะที่ไม่ใช่คฤหัสถ์) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าอนาคาริกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าแม้พระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นเลิศในบรรดาอาคาริกรัตนะทั้งหลาย ก็ยังทรงไหว้อนคาริกรัตนะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงอุปัฏฐาก เข้าไปนั่งใกล้แล้ว บรรลุสมบัติอันเป็นทิพย์และของมนุษย์แล้ว ในที่สุดย่อมบรรลุนิพพานสมบัติ

เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสขาเสขวเสน. อเสขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน. สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตมปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ.

อย่างนี้ แม้อนคาริกรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นอริยะและปุถุชน แม้อริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นเสขะและอเสขะ แม้อเสขรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นสุกขวิปัสสกและสมถยานิก แม้สมถยานิกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ผู้ถึงสาวกบารมีและผู้ไม่ถึง ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าผู้ถึงสาวกบารมีเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ ท่านกล่าวว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าสาวกบารมีรัตนะนั้นอีก เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าแม้พระสาวกหลายร้อยรูปผู้เช่นกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ก็ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนที่ร้อยแห่งคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ท่านกล่าวว่าพระสัมมาสัมพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะนั้นอีก เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเต็มชมพูทวีปทั้งสิ้นจนบัลลังก์ชิดกับบัลลังก์ ก็ย่อมไม่เข้าถึงแม้การนับ แม้ส่วนหนึ่ง แม้ส่วนแห่งเสี้ยวหนึ่งแห่งคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์หนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ จะเป็นจำพวกไม่มีเท้าก็ตาม... (ฯลฯ)... พระตถาคตท่านกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น" เป็นอาทิ อย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตไม่มี"

เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต [Pg.150] โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งพุทธรัตนะกับรัตนะอื่น ๆ แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น มิได้ทรงอาศัยชาติ โคตร ความเป็นกุลบุตร หรือความถึงพร้อมด้วยวรรณะเป็นต้น แต่โดยที่แท้ ทรงอาศัยความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนแห่งพุทธรัตนะ ด้วยคุณทั้งหลายมีศีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นต้น ในโลกอันมีอเวจีเป็นเบื้องต้น มีภวัคคพรหมเป็นที่สุด แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า "แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี"

ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ. ยทิ หิ เอตํ สจฺจํ, อถ เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ สุวตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ น สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ ปกาเรน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

อรรถแห่งคาถานั้นพึงทราบอย่างนี้ว่า ทรัพย์หรือรัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ หรือในโลกอื่น หรือในสวรรค์ทั้งหลาย รัตนะคือพระพุทธเจ้านี้ประณีต เพราะความไม่เสมอกันด้วยคุณเหล่านั้นๆ กับด้วยทรัพย์และรัตนะนั้น ถ้าคำสัตย์นี้เป็นจริงไซร้ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์เหล่านี้ ขอความเป็นผู้มีความงาม ความไม่มีโรค ความไม่มีอุปัทวะจงมี และในข้อนี้ มีอรรถว่า ว่างจากความเป็นอัตตาหรือจากความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา เหมือนดังในพระสูตรเป็นต้นว่า "ดูก่อนอานนท์ จักษุแล ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" (สังยุตตนิกาย ๔.๘๕) เพราะโดยนัยอื่นแล้ว จักษุเป็นอัตตาหรือเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ก็จะกลายเป็นว่าไม่ได้ถูกปฏิเสธไป ฉันใด ในบทว่า `รตนํ ปณีตํ` นี้ ก็พึงทราบอรรถว่า ความเป็นรัตนะประณีต ภาวะแห่งรัตนะประณีต ฉันนั้น เพราะโดยนัยอื่นแล้ว พระพุทธเจ้าก็จะไม่สำเร็จว่าเป็นรัตนะเลย จริงอยู่ ในบุคคลใดไม่มีรัตนะ ในบุคคลนั้น คำว่ารัตนะย่อมไม่สำเร็จ ส่วนในพระพุทธเจ้าใดเล่า ความเป็นรัตนะอันนับเนื่องด้วยอรรถมีการบูชาเป็นต้น อันเกี่ยวเนื่องกันด้วยประการอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่ เพราะอาศัยความเป็นรัตนะนั้น จึงบัญญัติว่ารัตนะ ฉะนั้น เพราะมีความเป็นรัตนะนั้นอยู่ คำว่ารัตนะจึงสำเร็จ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า แม้โดยประการนี้ว่า "แม้รัตนะนี้ในพระพุทธเจ้า" พระพุทธเจ้าเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ และเพียงแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคาถานี้ ความสวัสดีได้เกิดขึ้นแก่ราชตระกูล ภัยสงบระงับไปแล้ว อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลได้น้อมรับแล้ว ดังนี้

ขยํ วิราคนฺติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่าด้วยความสิ้นไปและความคลายกำหนัด

๔. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ ตํ ราคาทิวิปฺปยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ขยนฺติ จ วิราคนฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา อมตนฺติ วุจฺจติ. อุตฺตมตฺเถน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ [Pg.151] สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

๔. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยพุทธคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยคุณแห่งพระนิพพานธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ขยํ วิราคํ" เป็นต้น ในคาถานั้น เพราะเหตุที่เมื่อกระทำนิพพานให้แจ้ง ราคะเป็นต้นย่อมสิ้นไป สิ้นไปรอบ หรือเพราะเหตุที่นิพพานนั้นเป็นเพียงความสิ้นไปคือความไม่เกิดและความดับ (แห่งกิเลส) ของพระอริยบุคคลเหล่านั้น และเพราะเหตุที่นิพพานนั้นไม่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น ทั้งโดยสัมปโยคะและโดยอารมณ์ หรือเพราะเหตุที่เมื่อบุคคลกระทำนิพพานนั้นให้แจ้งแล้ว ราคะเป็นต้นย่อมคลายกำหนัดอย่างสิ้นเชิง ปราศไป ถูกกำจัดเสีย ฉะนั้น นิพพานจึงถูกเรียกว่า "ขยะ" และ "วิราคะ" ส่วนเพราะเหตุที่ความเกิดของนิพพานนั้นไม่ปรากฏ ความเสื่อมไม่ปรากฏ ความแปรเป็นอื่นแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ไม่ปรากฏ ฉะนั้น เมื่อทรงทำในพระทัยว่า นิพพานนั้นไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย จึงเรียกว่า "อมตะ" ส่วนโดยอรรถว่าสูงสุด และโดยอรรถว่าไม่ทำให้เดือดร้อน จึงเรียกว่า "ปณีตะ" บทว่า `ยทชฺฌคา` คือ ธรรมใดที่พระองค์ได้บรรลุ ได้พบ ได้เข้าถึงแล้ว คือทรงกระทำให้แจ้งแล้วด้วยกำลังแห่งพระญาณของพระองค์ บทว่า `สกฺยมุนี` คือ ชื่อว่า "สักยะ" เพราะทรงเกิดในศากยสกุล, ชื่อว่า "มุนี" เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรม, พระองค์ผู้เป็นสักยะนั่นแลเป็นมุนี จึงชื่อว่า "ศากยมุนี" บทว่า `สมาหิโต` คือ มีพระจิตตั้งมั่นด้วยอริยมรรคสมาธิ บทว่า `น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจิ` คือ ธรรมชาติอะไรๆ ที่จะเสมอด้วยธรรมนั้น อันมีชื่อว่าขยะเป็นต้น ที่พระศากยมุนีทรงบรรลุแล้ว ย่อมไม่มี ฉะนั้น แม้ในสุตตันตระอื่นจึงตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะมีประมาณเท่าใด วิราคะ เรากล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น (องฺ. นิกาย ๔.๓๔; อิติวุตฺตก ๙๐)

เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งพระนิพพานธรรมกับธรรมอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น จึงทรงอาศัยความเป็นรัตนะที่ไม่มีสิ่งใดเหมือนแห่งพระนิพพานธรรม ด้วยคุณคือความเป็นขยะ ความเป็นวิราคะ ความเป็นอมตะ และความเป็นปณีตะ แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า "แม้รัตนะคือพระธรรมนี้ก็ประณีต ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี" อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับแล้ว ดังนี้

ยํ พุทฺธเสฏฺโฐติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่าด้วยพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

๕. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ, อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสุตพุทฺธขฺเยสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี ‘‘อฏฺฐงฺคิโกว มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทสิสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลปทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห –

๕. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยคุณแห่งพระนิพพานธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยคุณแห่งมรรคธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ" เป็นต้น ในคาถานั้น ชื่อว่า "พุทธะ" โดยนัยเป็นต้นว่า "สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว" ชื่อว่า "เสฏฐะ" เพราะเป็นผู้สูงสุดและควรสรรเสริญ พระองค์เป็นพุทธะด้วยและเป็นเสฏฐะด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า "พุทธเสฏฐะ" หรือชื่อว่า "พุทธเสฏฐะ" เพราะประเสริฐกว่าพุทธะทั้งหลาย คือ อนุพุทธะ พระปัจเจกพุทธะ และสุตพุทธะ พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดนั้น ทรงสรรเสริญสมาธิใดไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "ในบรรดามรรคทั้งหลาย อัฏฐังคิกมรรคเป็นทางเกษมเพื่อถึงพระนิพพาน" (ม. นิกาย ๒.๒๑๕) และ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิอันมีอุปนิสัย มีบริขาร แก่เธอทั้งหลาย" (ม. นิกาย ๓.๑๓๖) ทรงสรรเสริญแล้ว ทรงประกาศแล้ว บทว่า `สุจึ` คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะกระทำการตัดขาดมลทินคือกิเลส บทว่า `สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ` คือ และสมาธิใดที่ท่านกล่าวว่าเป็น "อานันตริกสมาธิ" เพราะให้ผลโดยแน่นอนในลำดับถัดจากการเกิดขึ้นของตน จริงอยู่ เมื่อมรรคสมาธิเกิดขึ้นแล้ว อันตรายอะไรๆ ที่จะห้ามการเกิดแห่งผลของบุคคลนั้น ย่อมไม่มี ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ [Pg.152] วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).

"และบุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ (ด้วยไฟ) ตราบใดที่บุคคลนี้ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ตราบนั้นกัปก็ยังไม่พินาศ บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี (ผู้ทำให้กัปตั้งอยู่) แม้บุคคลทั้งหมดผู้ประกอบด้วยมรรค ก็ชื่อว่า ฐิตกัปปี" (ปุคคลบัญญัติ ๑๗)

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุปิ อุปปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพูปปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

บทว่า สมฺมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ ความว่า สมาธิอื่นจะเสมอด้วยอานันตริกสมาธิที่บริสุทธิ์ อันพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดทรงสรรเสริญยิ่งแล้วนั้น ไม่มีเลย ไม่ว่าจะเป็นรูปาวจรสมาธิหรืออรูปาวจรสมาธิก็ตาม ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะแม้เมื่อบุคคลเจริญสมาธิเหล่านั้นแล้วบังเกิดในพรหมโลกนั้นๆ ก็ยังอาจกลับมาเกิดในนรกเป็นต้นได้อีก แต่เมื่อเจริญอรหัตตมรรคสมาธินี้แล้ว ย่อมสามารถกำจัดสิ้นซึ่งการบังเกิดทั้งปวงของพระอริยบุคคลได้ เพราะเหตุนั้น แม้ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด... อริยมรรคมีองค์ ๘ เรากล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น

เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งอานันตริกสมาธิกับสมาธิอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยความไม่มีสิ่งใดเปรียบได้แห่งธรรมรัตนะคือมรรค ทรงประกาศสัจจวาจาโดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า “อิทมฺปิ ธมฺเม...โหตู” เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว แม้อานุภาพแห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับไว้แล้ว

เย ปุคฺคลาติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า เย ปุคฺคลา เป็นต้น

๖. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตา สีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ.

๖. ครั้นตรัสสัจจวาจาด้วยคุณแห่งมรรคธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณแห่งสงฆ์ จึงตรัสคาถาว่า “เย ปุคฺคลา” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นบทที่ยกขึ้นแสดงโดยไม่เจาะจง บทว่า ปุคฺคลา หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อฏฺฐ คือการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุ ๔ และเป็นผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ จึงรวมเป็น ๘ ท่าน บทว่า สตํ ปสตฺถา หมายถึง อันสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว คือ อันสัตบุรุษทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก และเทวดาและมนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นมีคุณธรรมมีศีลและสมาธิเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน เหมือนสีและกลิ่นเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันของดอกไม้มีดอกจำปาและดอกพิกุลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก ที่พอใจ และเป็นที่ควรสรรเสริญของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นสัตบุรุษ เหมือนดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา” (บุคคล ๘ เหล่าใด อันสัตบุรุษสรรเสริญแล้ว)

อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ตโย โสตาปนฺนา. กามรูปารูปภเวสุ อธิคตผลา [Pg.153] ตโย สกทาคามิโน. เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ. อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐคามีติ อวิเหสุ ปญฺจ. ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน. สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เย เป็นบทที่ยกขึ้นแสดงโดยไม่เจาะจง บทว่า ปุคฺคลา หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อฏฺฐสตํ คือการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น (ว่ามี ๑๐๘) จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นคือ พระโสดาบัน ๓ ประเภท ได้แก่ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ, พระสกทาคามี ๓ ประเภท ผู้บรรลุผลในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ, บุคคลทั้งหมดนั้น (๖ ประเภท) เมื่อจำแนกโดยปฏิปทา ๔ ก็เป็น ๒๔ ท่าน, พระอนาคามี ๕ ประเภทในชั้นอวิหา คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, ในชั้นอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสี ก็เช่นเดียวกัน (ชั้นละ ๕), ส่วนในชั้นอกนิฏฐะ มี ๔ ประเภท (เว้นอุทธังโสโต) รวมเป็นพระอนาคามี ๒๔ ท่าน, พระอรหันต์ ๒ ประเภท คือ สุกขวิปัสสก และสมถยานิก, รวมกับมัคคบุคคล ๔ จึงเป็น ๕๔ ท่าน, บุคคลทั้งหมดนั้น เมื่อคูณสองโดยจำแนกตามสัทธาธุระและปัญญาธุระ ก็เป็น ๑๐๘ ท่าน ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา, อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทิยฺยมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา, อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ.

บทว่า จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ (บุรุษบุคคลเหล่านั้นมี ๔ คู่) ความว่า บุคคลทั้งหมดที่ยกขึ้นแสดงโดยพิสดารว่ามี ๘ ท่าน หรือ ๑๐๘ ท่านนั้น เมื่อกล่าวโดยย่อ คือ โสดาปัตติมรรคบุคคลและโสดาปัตติผลบุคคล นับเป็น ๑ คู่, อย่างนี้ไปจนถึงอรหัตตมรรคบุคคลและอรหัตตผลบุคคล นับเป็น ๑ คู่ รวมเป็น ๔ คู่ ในบทว่า เต ทกฺขิเณยฺยา (ท่านเหล่านั้นเป็นทักขิไณยบุคคล) นั้น บทว่า เต เป็นบทที่ชี้แจงโดยเจาะจงถึงบุคคลที่ยกขึ้นแสดงไว้ก่อนโดยไม่เจาะจง บุคคลเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยพิสดารว่ามี ๘ ท่าน หรือ ๑๐๘ ท่าน หรือโดยย่อว่าเป็นบุรุษบุคคล ๔ คู่ บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมควรแก่ทักษิณา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทักขิไณยบุคคล ที่ชื่อว่า ทักษิณา คือ ไทยธรรมที่บุคคลผู้เชื่อกรรมและผลของกรรมถวาย โดยไม่หวังผลตอบแทนในปัจจุบัน เช่น “ท่านผู้นี้จะทำการรักษาพยาบาลหรือจะทำหน้าที่เป็นทูตให้แก่เรา” เป็นต้น, บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่าย่อมควรแก่ทักษิณานั้น และพระอริยบุคคลเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เต ทกฺขิเณยฺยา”

สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา, สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

บทว่า สุคตสฺส สาวกา (เป็นสาวกของพระสุคต) ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า สุคต เพราะประกอบด้วยการเสด็จไปอันงดงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงดงามคือนิพพาน, เพราะเสด็จไปดีแล้ว, และเพราะตรัสแต่ถ้อยคำดีงาม บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมฟังพระดำรัสของพระสุคตนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สาวก แม้คนอื่นๆ ก็ย่อมฟัง (พระดำรัส) ก็จริง แต่ครั้นฟังแล้วก็ไม่ทำกิจที่ควรทำ ส่วนพระอริยบุคคลเหล่านี้ ครั้นฟังแล้ว ได้กระทำธรรมานุธรรมปฏิบัติอันเป็นกิจที่ควรทำ จึงบรรลุมรรคผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “สาวก” บทว่า เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ (ทานที่ถวายในท่านเหล่านี้มีผลมาก) ความว่า ทานทั้งหลายแม้เล็กน้อยที่บุคคลถวายแล้วในพระสุคตสาวกเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะทักษิณาถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งโดยฝ่ายปฏิคาหก (ผู้รับ) เพราะเหตุนั้น แม้ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า –

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา ตถาคตสาวกสงฺโฆ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่หรือคณะมีประมาณเท่าใด หมู่สาวกของตถาคต เรากล่าวว่าเป็นยอดแห่งหมู่และคณะเหล่านั้น ได้แก่ บุรุษบุคคล ๔ คู่ คือ บุรุษบุคคล ๘ ท่าน หมู่สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้... ย่อมมีวิบากอันเลิศ”

เอวํ [Pg.154] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งสังฆรัตนะโดยจำแนกเป็นมรรคบุคคลและผลบุคคลทั้งหมดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ทรงประกาศสัจจวาจาว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว แม้อานุภาพแห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับไว้แล้ว

เย สุปฺปยุตฺตาติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า เย สุปฺปยุตฺตา เป็นต้น

๗. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ สุวิสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา, เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญกฺขนฺธํ ทสฺเสติ.

๗. ครั้นตรัสสัจจะด้วยคุณของพระสงฆ์โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลทั้งหลายผู้เสวยสุขในผลสมาบัติบางพวกเท่านั้น ด้วยคาถามีอาทิว่า “เย สุปฺปยุตฺตา” ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นศัพท์แสดงถึงสิ่งที่ไม่แน่นอน บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ประกอบดีแล้ว อธิบายว่า ละการแสวงหาอันไม่สมควรมีประการต่างๆ อาศัยความเป็นอยู่อันบริสุทธิ์แล้ว ปรารภเพื่อจะประกอบตนในวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยกายประโยคและวจีประโยคอันบริสุทธิ์ดี ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสีลขันธ์ของบุคคลเหล่านั้น บทว่า มนสา ทฬฺเหน คือ ด้วยใจอันมั่นคง อธิบายว่า ด้วยจิตอันประกอบด้วยสมาธิที่มั่นคง ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสมาธิขันธ์ของบุคคลเหล่านั้น บทว่า นิกฺกามิโน คือ เป็นผู้ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิต มีปัญญาเป็นธงชัย ออกไปจากกิเลสทั้งปวงด้วยความเพียร ด้วยบทนั้น ทรงแสดงปัญญขันธ์อันสมบูรณ์ด้วยวิริยะของบุคคลเหล่านั้น

โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทสฺเสติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ.

บทว่า โคตมสาสนมฺหิ คือ ในศาสนาของพระตถาคตผู้มีพระนามว่าโคดมโดยโคตรนั่นเทียว ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงภาวะที่ไม่อาจออกจากกิเลสได้ เพราะไม่มีคุณมีสุปปโยคะเป็นต้น ของชนทั้งหลายผู้ทำตบะแม้มีประการต่างๆ ในภายนอกศาสนานี้ บทว่า เต เป็นศัพท์ชี้ถึงบทที่ยกขึ้นแสดงไว้ในเบื้องต้น ในบทว่า ปตฺติปตฺตา นี้ สิ่งที่พึงบรรลุ ชื่อว่า ปตฺติ, สิ่งที่พึงบรรลุ ชื่อว่า ควรเพื่อจะบรรลุ, บุคคลบรรลุสิ่งใดแล้วย่อมเป็นผู้เกษมจากโยคะอย่างสิ้นเชิง, คำว่า ปตฺติ นี้ เป็นชื่อของอรหัตผล, บุคคลเหล่านั้นบรรลุแล้วซึ่งปัตตินั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปตฺติปตฺตา บทว่า อมตํ คือ พระนิพพาน บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลงโดยความเป็นอารมณ์ บทว่า ลทฺธา คือ ได้แล้ว บทว่า มุธา คือ โดยไม่เสียเปล่า คือ ไม่ทำการเสียไปแม้ประมาณกากณิกหนึ่ง บทว่า นิพฺพุตึ คือ ผลสมาบัติอันมีความเร่าร้อนแห่งกิเลสสงบระงับแล้ว บทว่า ภุญฺชมานา คือ เสวยอยู่ ความว่าอย่างไร? คือ บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ประกอบดีแล้วในพระศาสนาของพระโคดมนี้ เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล, มีใจมั่นคง เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสมาธิ, เป็นผู้ออกจากกิเลส เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, บุคคลเหล่านั้น หยั่งลงสู่อมตะด้วยสัมมาปฏิปทานี้ ได้แล้วโดยไม่เสียเปล่า เสวยนิพพุติที่เรียกว่าผลสมาบัติอยู่ ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ

เอวํ [Pg.155] ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานเมว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระขีณาสพบุคคลผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว แม้แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาอาณัติไว้แล้ว ดังนี้แล

ยถินฺทขีโลติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถา ยถินฺทขีโล

๘. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารวินิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ กุมารปญฺเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

๘. ครั้นตรัสสัจจะที่อธิษฐานถึงพระสงฆ์ด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณของพระโสดาบันเท่านั้น อันเป็นที่ประจักษ์แก่คนหมู่มาก ด้วยคาถามีอาทิว่า “ยถินฺทขีโล” ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นศัพท์แสดงอุปมา บทว่า อินฺทขีโล นี้ เป็นชื่อของเสาที่ทำด้วยไม้แก่น ซึ่งเขาขุดดินลึก ๘ ศอก หรือ ๑๐ ศอก ภายในธรณีประตูแล้วฝังไว้ เพื่อป้องกันประตูเมือง บทว่า ปถวึ คือ ซึ่งแผ่นดิน บทว่า สิโต คือ เข้าไปภายในแล้วอาศัยอยู่ บทว่า สิยา คือ พึงเป็น บทว่า จตุพฺภิ วาเตหิ คือ ด้วยลมทั้งหลายที่มาจากทิศทั้ง ๔ บทว่า อสมฺปคมฺปิโย คือ อันใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวหรือให้เคลื่อนได้ บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเช่นนั้น บทว่า สปฺปุริสํ คือ ซึ่งบุรุษสูงสุด บทว่า วทามิ คือ เราย่อมกล่าว บทว่า โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ คือ บุคคลใดหยั่งลงเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญา ในข้อนั้น พึงทราบอริยสัจทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วในกุมารปัญหา นั่นเทียว

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

นี้เป็นอรรถโดยสังเขปในคาถานี้ – เปรียบเหมือนเสาเขื่อน อันอาศัยแผ่นดินเพราะมีรากฐานลึก ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมจาก ๔ ทิศ ฉันใด, เราย่อมกล่าวสรรพบุรุษแม้นี้ ผู้พิจารณาเห็นอริยสัจทั้งหลาย ว่ามีอุปมาเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้โสดาบันบุคคลนั้น ก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยลมคือวาทะของเดียรถีย์ทั้งปวง เหมือนเสาเขื่อน (ที่ไม่หวั่นไหว) ด้วยลมจาก ๔ ทิศ, เพราะเหตุนั้น ใครๆ ไม่อาจทำให้ท่านหวั่นไหวหรือให้เคลื่อนจากทัสสนะนั้นได้ เพราะเหตุนั้น แม้ในสูตรอื่นก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย, อุตฺตรายปิ เจ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส[Pg.156], สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเสาเหล็กหรือเสาเขื่อน มีรากฐานลึก ฝังดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน, แม้ลมฝนที่รุนแรงพึงมาจากทิศตะวันออก ก็ไม่อาจทำให้เสานั้นสั่น ไม่ทำให้สะเทือน ไม่ทำให้เคลื่อนได้ จากทิศตะวันตก...ฯลฯ... จากทิศใต้, แม้จากทิศเหนือ...ฯลฯ... ก็ไม่อาจทำให้เคลื่อนได้ นั่นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะรากฐานลึก เพราะเสาเขื่อนฝังดีแล้ว ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมไม่แลดูหน้าสมณะหรือพราหมณ์อื่น (ด้วยคิดว่า) ‘ท่านผู้นี้รู้จึงรู้ เห็นจึงเห็นกระมัง’ นั่นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสัจ ๔ อันท่านเห็นดีแล้ว” ดังนี้ (สังยุตตนิกาย ๕.๑๑๐๙)

เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระโสดาบันผู้เป็นที่ประจักษ์แก่คนหมู่มากอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว แม้แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาอาณัติไว้แล้ว ดังนี้แล

เย อริยสจฺจานีติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถา เย อริยสจฺจานิ

๙. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห –

๙. ครั้นกล่าวสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยคุณของพระโสดาบันโดยส่วนรวมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระโสดาบัน ๓ จำพวกเหล่าใด คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ (มีอยู่) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓).

“บุคคลบางคนในศาสนานี้ เป็นพระโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป...ฯลฯ... ท่านผู้นั้นบังเกิดอีกภพเดียวเท่านั้นแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า เอกพีชี อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไป ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า โกลังโกละ อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและหมู่มนุษย์ ๗ ครั้งแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ” ดังนี้

เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺส โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ [Pg.157] ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ.

ในพระโสดาบัน ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระสัตตักขัตตุปรมะผู้ต่ำที่สุดว่า “เย อริยสจฺจานิ” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “เย อริยสจฺจานิ” นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้ว บทว่า “วิภาวยนฺติ” ความว่า ย่อมกระทำให้แจ้ง คือทำให้ปรากฏด้วยแสงสว่างแห่งปัญญา โดยกำจัดความมืดคือกิเลสอันปกปิดสัจจะ บทว่า “คมฺภีรปญฺเญน” ความว่า ด้วยพระผู้มีปัญญาลึกซึ้ง คือด้วยพระผู้มีปัญญาอันใครๆ ไม่อาจจะหยั่งถึงได้ด้วยญาณของโลกรวมทั้งเทวโลก ด้วยพระผู้มีปัญญาอันหาที่ตั้งไม่ได้ คือด้วยพระสัพพัญญู บทว่า “สุเทสิตานิ” ความว่า ทรงแสดงไว้ดีแล้วด้วยนัยนั้นๆ คือ โดยย่อ โดยพิสดาร โดยทั้งหมด โดยบางส่วน เป็นต้น บทว่า “กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา” ความว่า บุคคลเหล่านั้นผู้มีอริยสัจอันทำให้แจ้งแล้ว แม้จะอาศัยเหตุแห่งความประมาท มีความเป็นเทวราชและความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้น แล้วเป็นผู้ประมาทอย่างยิ่งก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะอภิสังขารวิญญาณดับไปแล้วด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ เว้น ๗ ภพไว้แล้ว นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ นามและรูปเหล่านั้นดับไปแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว ท่านเหล่านั้นจึงไม่ถือเอาภพที่ ๘ แต่ปรารภวิปัสสนาในภพที่ ๗ นั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต

เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณแห่งสังฆรัตนะโดยนัยแห่งพระสัตตักขัตตุปรมะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ตรัสสัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อน อานุภาพแห่งคาถานี้ แม้อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว

สหาวสฺสาติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า สหาวสฺส เป็นต้น

๑๐. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ อสฺสุ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ‘‘อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

๑๐. ครั้นกล่าวสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยคุณคือการไม่ถือเอาภพที่ ๘ ของพระสัตตักขัตตุปรมะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณอันวิเศษกว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ แม้ของพระโสดาบันนั้นเองผู้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ว่า “สหาวสฺส” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “สหาว” คือ พร้อมกันนั่นเทียว บทว่า “อสฺส” คือ ของพระโสดาบันคนใดคนหนึ่งในบรรดาผู้ที่ถูกกล่าวถึงในบทว่า “น เต ภวํ อฏฺฐมมฺอาทิยนฺติ” บทว่า “ทสฺสนสมฺปทาย” คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งโสดาปัตติมรรค จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคเห็นพระนิพพานแล้ว และเพราะกิจที่พึงกระทำสำเร็จแล้ว จึงชื่อว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานก่อนมรรคทั้งปวง การปรากฏขึ้นแห่งทัสสนะนั้นในตน ชื่อว่า ทัสสนสัมปทา (ธรรม ๓ อย่างย่อมเป็นอันท่านละได้แล้ว) พร้อมกับทัสสนสัมปทานั้นนั่นเทียว ในบทว่า “ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ” นี้ อสฺสุ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาตลงในอรรถปทปูรณะ (เพื่อเต็มบท) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหติ” เนื้อความในที่นี้คือ เพราะว่า ธรรม ๓ อย่างเป็นอันท่านละได้แล้ว คือเป็นอันสละได้แล้ว พร้อมกับทัสสนสัมปทาของท่าน

อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถมาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกาขฺเย กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน [Pg.158] รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนาเนว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพานิปิ วิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ สีลพฺพตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิอมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ, เตเนว สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ.

บัดนี้ เพื่อทรงแสดงธรรมที่ท่านละได้แล้ว จึงตรัสว่า “สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ” ดังนี้ ในบทเหล่านั้น ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ในกายที่มีอยู่ คือในกายอันชื่อว่าอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความว่า ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั่นเทียว ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความว่า ทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า อัตตาอันมีชื่อว่ารูปเป็นต้น มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว และเพราะสักกายทิฏฐินั้นอันท่านละได้แล้ว ทิฏฐิคตะทั้งปวงก็เป็นอันละได้แล้วทีเดียว จริงอยู่ สักกายทิฏฐินั้นเป็นมูลรากของทิฏฐิคตะเหล่านั้น ปัญญาชื่อว่า “จิกิจฉิตะ” เพราะสงบระงับพยาธิคือกิเลสทั้งปวง จิกิจฉิตะคือปัญญานั้นไปปราศแล้วจากบุคคลนี้ หรือจิตนี้ไปปราศแล้วจากจิกิจฉิตะคือปัญญานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉิตะ คำว่า วิจิกิจฉิตะ นี้ เป็นชื่อของวิมติ (ความสงสัย) มีวัตถุ ๘ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “สตฺถริ กงฺขติ” (ย่อมสงสัยในพระศาสดา) เพราะวิมตินั้นอันท่านละได้แล้ว วิจิกิจฉิตะแม้ทั้งปวงก็เป็นอันละได้แล้ว จริงอยู่ วิจิกิจฉิตะนั้นเป็นมูลรากของวิจิกิจฉิตะเหล่านั้น ศีลมีการประพฤติอย่างโค การประพฤติอย่างสุนัขเป็นต้น และพรตมีการสมาทานอย่างโค การสมาทานอย่างสุนัขเป็นต้น ที่มาในคำเป็นต้นว่า “สมณพราหมณ์ภายนอกแต่ศาสนานี้ ย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีล ย่อมบริสุทธิ์ด้วยพรต” ดังนี้ เรียกว่า สีลัพพตะ เพราะสีลัพพตะนั้นอันท่านละได้แล้ว อมรตปะ (การบำเพ็ญตบะอย่างไม่ตาย) ทั้งปวงมีการเปลือยกาย การเป็นคนหัวโล้นเป็นต้น ก็เป็นอันละได้แล้ว จริงอยู่ สีลัพพตะนั้นเป็นมูลรากของอมรตปะนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ในตอนท้ายสุดจึงตรัสว่า “ยทตฺถิ กิญฺจิ” (แม้อย่างอื่นใดที่มีอยู่) และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า สักกายทิฏฐิอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นทุกข์ วิจิกิจฉาอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นสมุทัย สีลัพพตปรามาสอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นมรรคและการเห็นนิพพาน

จตูหปาเยหีติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า จตูหปาเยหิ เป็นต้น

๑๑. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา. เตหิ เอส สตฺต ภเว อาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ.

๑๑. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการละกิเลสวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อกิเลสวัฏฏ์นั้นมีอยู่ วิปากวัฏฏ์ใดพึงมี เพราะการละกิเลสวัฏฏ์นั้น เมื่อจะทรงประกาศการละแม้ซึ่งวิปากวัฏฏ์นั้น จึงตรัสว่า "catūhapāyehi ca vippamutto" (และพ้นวิเศษแล้วจากอบาย ๔) ในบทนั้น ชื่อว่าอบาย ๔ คือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย เนื้อความว่า พระโสดาบันนี้แม้ถือเอา ๗ ภพ ก็พ้นวิเศษแล้วจากอบายเหล่านั้น

เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ [Pg.159] โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉ ฉาภิฐานานี’’ติปิ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการละวิปากวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการละแม้ซึ่งกัมมวัฏฏ์อันเป็นมูลรากแห่งวิปากวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้น จึงตรัสว่า "chaccābhiṭhānāni abhabba kātuṃ" (เป็นผู้ไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖) ในบทนั้น บทว่า อภิฏฐานานิ คือ ฐานะที่หยาบ พระโสดาบันนี้ไม่ควรทำฐานะที่หยาบ ๖ ประการเหล่านั้น และฐานะเหล่านั้นพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในเอกกนิบาตด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงมารดาจากชีวิตนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส" (อํ.เอก. ๑.๒๗๑; ม.น. ๓.๑๒๘; วิภงฺค. ๘๐๙) ได้แก่กรรมคือ มาตุฆาต ปิตุฆาต อรหันตฆาต โลหิตุปบาท สังฆเภท และอัญญสัตถารุทเทส (การถือศาสดาอื่น) จริงอยู่ แม้ว่าพระอริยสาวกผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะไม่ปลงแม้แต่มดหรือปลวกจากชีวิต แต่ถึงกระนั้น ก็ตรัสไว้เพื่อติเตียนความเป็นปุถุชน จริงอยู่ ปุถุชนเพราะไม่ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ย่อมทำแม้ซึ่งอภิฏฐานอันมีโทษใหญ่อย่างนี้ ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะย่อมไม่ควรทำกรรมเหล่านั้น และการถือเอาศัพท์ว่า "อภัพพะ" ในที่นี้ ก็เพื่อแสดงถึงการไม่ทำแม้ในภพอื่น จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระโสดาบันนี้แม้ไม่รู้ความเป็นอริยสาวกของตน ก็โดยธรรมดาแล้วย่อมไม่ทำฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ คือ อนันตริยกรรม ๖ อย่าง หรือเวร ๕ ประการ มีปาณาติบาตตามปกติเป็นต้น พร้อมกับอัญญสัตถารุทเทส ซึ่งหมายถึงฐานะเหล่านี้ อาจารย์บางพวกจึงสาธยายว่า "ฉ จฺฉาภิฏฺฐานานิ" ในเรื่องนี้ การถือเอาปลาที่ตายแล้วเป็นต้นของเด็กหญิงชาวบ้านผู้เป็นอริยสาวก เป็นอุทาหรณ์

เอวํ ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคทรงตรัสพระคุณของสังฆรัตนะ โดยความมีคุณวิเศษของพระอริยสาวกแม้ผู้ถือเอา ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยพระคุณนั้นนั่นแล จึงทรงประกอบสัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาแล้ว

กิญฺจาปิ โสติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า "กิญฺจาปิ โส"

๑๒. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กินฺตุ อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปก’’นฺติ.

๑๒. พระผู้มีพระภาคทรงตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยคุณอันวิเศษของพระอริยสาวกแม้ผู้ถือเอา ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ (ทรงแสดงว่า) บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ ไม่ใช่เพียงแต่ไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖ ประการเท่านั้น แต่ยังไม่ควรแม้เพื่อจะปกปิดบาปกรรมแม้เล็กน้อยที่ทำแล้ว ดังนี้ จึงทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท (ด้วยคาถาว่า) "กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปกํ"

ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชํ สญฺจิจฺจาติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อุทา. ๔๕) ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฺปติกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย , อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนํ ชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส [Pg.160] ปฏิจฺฉทาย น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตํขณํ เอว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – พระโสดาบันนั้นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ แม้จะอาศัยการอยู่ด้วยความประมาทเพราะความหลงลืมสติ ยกเว้นโลกวัชชะ (โทษทางโลก) นั้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงหมายถึงการล่วงละเมิดโดยเจตนาว่า "สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราทั้งหลายย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต" (จูฬ. ๓๘๕; อุ. ๔๕) แล้วย่อมทำบาปกรรมทางกายอย่างอื่น คือ การล่วงละเมิดปณณัตติวัชชะ (โทษทางพระบัญญัติ) มีกุฏิกาสิกขาบทและสหเสยยสิกขาบทเป็นต้น อันพระพุทธเจ้าทรงติเตียน หรือย่อมทำบาปทางวาจา มีสัมผัปปลาปะและผรุสวาจาเป็นต้น (อันเนื่องด้วยสิกขาบท) มีปทโสธัมมสิกขาบท อุตตริฉัปปัญจวาจาสิกขาบท และธัมมเทสนาสิกขาบท หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมทำบาปกรรมทางใจ คือ การเกิดแห่งโลภะและโทสะในบางครั้ง หรือการยินดีในทองและเงินเป็นต้น หรือการไม่พิจารณาในการบริโภคจีวรเป็นต้น ท่านไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ท่านรู้ว่า "สิ่งนี้ไม่สมควร ไม่ควรทำ" ดังนี้แล้ว ย่อมไม่ปกปิดโทษนั้นแม้ชั่วขณะหนึ่ง แต่ในขณะนั้นเอง ย่อมเปิดเผย ทำให้ปรากฏในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชน แล้วกระทำคืนตามธรรม หรือย่อมสำรวมในสิ่งที่พึงสำรวมว่า "จักไม่ทำอีก" เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ไม่ควร (อภัพพตา) ของผู้เห็นนิพพาน (ทิฏฐปท) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว เนื้อความว่า ความเป็นผู้ไม่ควรของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ ผู้มีนิพพานอันเห็นแล้ว เพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ครั้นทำบาปกรรมแม้เช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว

กถํ?

ตรัสไว้อย่างไร?

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ธมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกุมารน้อยยังอ่อนนอนหงาย เหยียบถ่านเพลิงด้วยมือหรือด้วยเท้าแล้ว ย่อมชักกลับโดยพลัน ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ คือ แม้จะต้องอาบัติเช่นนั้น ซึ่งการออกจากอาบัติเช่นนั้นย่อมปรากฏ ครั้งนั้นแล เธอย่อมแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชนโดยพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้นแล้ว ย่อมถึงความสำรวมต่อไป" (ม.น. ๑.๔๙๖)

เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคทรงตรัสพระคุณของสังฆรัตนะ ด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยพระคุณนั้นนั่นแล จึงทรงประกอบสัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาแล้ว

วนปฺปคุมฺเพติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาว่า "วนปฺปคุมฺเพ"

๑๓. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุทฺโธ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วนสฺส, วเน วา ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ. สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต, เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร[Pg.161], อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๒.๒๒๘) วิย. ยถาติ อุปมาวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหานํ มาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหมาสานํ เอกสฺมึ มาเส. กตรสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว.

๑๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสสัจจวาจาอันมีสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยประการแห่งคุณนั้น ๆ ของบุคคลผู้นับเนื่องในสงฆ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณของพระรัตนตรัย จึงทรงปรารภที่จะตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งอีกครั้ง โดยอาศัยพระปริยัติธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้โดยย่อในรัตนสูตรนี้ และโดยพิสดารในที่อื่น ว่า "วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค" เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า "วนะ" (ป่า) คือหมู่ไม้ที่ตั้งอยู่ใกล้ชิดกัน คำว่า "ปคุมพะ" (พุ่มไม้) คือกอไม้ที่เจริญเติบโตด้วยราก แก่น กระพี้ เปลือก กิ่ง และใบ "วนปฺปคุมฺเพ" หมายถึง พุ่มไม้ในป่า หรือพุ่มไม้ของป่า คำว่า "ยถา" เป็นคำอุปมา "ผุสฺสิตคฺเค" หมายถึง พุ่มไม้ที่มีปลายยอดบานแล้ว คือมีดอกบานสะพรั่งตามกิ่งก้านน้อยใหญ่ทั้งปวง คำว่า "คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห" หมายถึง ในเดือนหนึ่งท่ามกลางเดือนในฤดูร้อนทั้ง ๔ เดือน ถามว่า ในเดือนไหน? ตอบว่า ในฤดูร้อนเดือนแรก คือเดือนจิตตมาส (เดือน ๕) เพราะเดือนนั้นเรียกว่า "ปฐมคิมหะ" (ต้นฤดูร้อน) และ "พาลวสันต์" (วสันตฤดูระยะแรก) ส่วนเนื้อความแห่งบทที่เหลือก็ชัดเจนตามรูปศัพท์อยู่แล้ว

อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมว ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลนฺตุ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมหิตาย อเทสยีติ. ปรมํ หิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก. อยํ ปนตฺโถ – ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยีติ.

ส่วนนี้คือเนื้อความโดยสรุปในบทนี้ — พุ่มไม้ที่ชื่อว่าปคุมพะ อันเป็นชื่อเรียกของหมู่ไม้และกอไม้ที่ยังอ่อน มีกิ่งก้านที่มีปลายยอดบานสะพรั่งงดงามยิ่งนัก ในป่าอันหนาทึบด้วยต้นไม้นานาชนิด ในฤดูพาลวสันต์ที่ชื่อว่าต้นฤดูร้อน ฉันใด พระปริยัติธรรมอันประเสริฐซึ่งนำไปสู่พระนิพพาน ก็มีความงดงามยิ่งนักด้วยดอกไม้คือการจำแนกเนื้อความโดยประการต่าง ๆ เช่น ขันธ์ อายตนะ เป็นต้น หรือสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น หรือศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ เป็นต้น ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงแสดงพระปริยัติธรรมนั้นเพื่อเหตุแห่งลาภ หรือเพื่อเหตุแห่งสักการะเป็นต้นเลย แต่ทรงมีพระหฤทัยอันพระมหากรุณาตักเตือนแล้ว จึงทรงแสดงเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย คือเพื่อพระนิพพาน คำว่า "ปรมํ หิตาย" ในบทนี้ มีการลงอนุสาสิก (นฤคหิต) เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา ส่วนเนื้อความคือ ทรงแสดงเพื่อประโยชน์อย่างยิ่ง คือเพื่อพระนิพพาน

เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสพระปริยัติธรรมอันเปรียบด้วยพุ่มไม้ในป่าที่มีปลายยอดบานสะพรั่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยพระปริยัติธรรมนั้นนั่นแล ตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า "อิทมฺปิ พุทฺเธ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่มีข้อแตกต่างเพียงว่า พึงประกอบความว่า "แม้ข้อนี้ คือพระปริยัติธรรมตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า" แม้อาณาสิทธิ์แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็รับไว้แล้ว

วโร วรญฺญูติคาถาวณฺณนา

คำพรรณนาคาถาว่า "วโร วรญฺญู"

๑๔. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ [Pg.162] นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณมคฺควรมาหริ, เตน ‘‘วราหโร’’ติ วุจฺจติ.

๑๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งด้วยพระปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภที่จะตรัสด้วยโลกุตตรธรรมว่า "วโร วรญฺญู" เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า "วโร" (ผู้ประเสริฐ) หมายถึง ผู้ที่บุคคลผู้โน้มไปในสิ่งที่ประณีตปรารถนาว่า "โอ หนอ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนี้บ้าง" หรือชื่อว่า "วโร" เพราะประกอบด้วยคุณอันประณีต คือเป็นผู้สูงสุด เป็นผู้ประเสริฐสุด คำว่า "วรญฺญู" หมายถึง ผู้ทรงรู้ธรรมอันประณีต คือทรงรู้พระนิพพาน เพราะพระนิพพานชื่อว่า "วระ" (ประณีต) โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่สูงสุดกว่าธรรมทั้งปวง และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแทงตลอดรู้แจ้งพระนิพพานนั้นด้วยพระองค์เอง ณ โคนต้นโพธิ์ คำว่า "วรโท" หมายถึง ผู้ทรงประทานธรรมอันประณีต คือทรงประทานพระธรรมอันประณีตที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) และเป็นส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) แก่เหล่าปัญจวัคคีย์ ภัททวัคคีย์ ชฎิล และเทวดามนุษย์อื่น ๆ คำว่า "วราหโร" หมายถึง ผู้ทรงนำมาซึ่งธรรมอันประณีต คือทรงนำมาซึ่งมรรคอันประณีต เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศ ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้นมา ทรงนำมาซึ่งมรรคอันประณีตอันเป็นทางเก่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลายทรงดำเนินตามมาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "วราหโร"

อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร. เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต อนุตฺตโร.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงประทานวิมุตติสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงนำมาซึ่งข้อปฏิบัติอันอุดม ชื่อว่า "อนุตฺตโร" (ผู้ยอดเยี่ยม) เพราะไม่มีคุณของใครอื่นที่จะยิ่งไปกว่าคุณแห่งโลกุตตรธรรมเหล่านี้

อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส ธมฺมวรสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยอุปสมาธิษฐาน ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยปัญญาธิษฐาน ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยจาคะธิษฐาน ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยสัจจาธิษฐาน คือทรงนำมาซึ่งมรรคสัจอันประณีต อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะความพูนเพิ่มแห่งบุญ ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะความพูนเพิ่มแห่งปัญญา ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงประทานอุบายนั้นแก่ผู้ปรารถนาพุทธภูมิ ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงนำมาซึ่งอุบายนั้นแก่ผู้ปรารถนาปัจเจกโพธิภูมิ ชื่อว่า "อนุตฺตโร" เพราะความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนในคุณนั้น ๆ หรือเพราะทรงเป็นผู้ไม่มีอาจารย์ด้วยพระองค์เองแต่ทรงเป็นอาจารย์ของผู้อื่น บทว่า "ธมฺมวรํ อเทสยิ" หมายถึง ทรงแสดงธรรมอันประณีตแก่ผู้ปรารถนาสาวกภูมิ เพื่อประโยชน์แก่ผู้นั้น เพราะทรงแสดงธรรมอันประณีตที่ประกอบด้วยคุณมีข้อที่ทรงกล่าวไว้ดีแล้ว (สวากขาตธรรม) เป็นต้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ โลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ เทเสสิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสคุณของพระองค์ด้วยโลกุตตรธรรม ๙ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแล ตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า "อิทมฺปิ พุทฺเธ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่มีข้อแตกต่างเพียงว่า พึงประกอบความว่า "แม้ข้อนี้ คือโลกุตตรธรรมอันประณีตที่พระองค์ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงประทานแล้ว ทรงนำมาแล้ว และทรงแสดงแล้วนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า" แม้อาณาสิทธิ์แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็รับไว้แล้ว

ขีณนฺติคาถาวณฺณนา

คำพรรณนาคาถาว่า "ขีณํ"

๑๕. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมญฺจ นวโลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน [Pg.163] จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิ สมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วีตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย.

๑๕. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้ง ด้วยคาถาสองคาถา โดยอาศัยปริยัติธรรมและนวโลกุตรธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมนั้นแล้ว และได้ปฏิบัติตามที่ได้ฟัง บรรลุโลกุตรธรรมแม้ ๙ ประการแล้ว พระองค์ทรงอาศัยคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น จึงทรงเริ่มเพื่อจะตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งอีก ด้วยคาถาว่า "ขีณํ ปุราณํ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ขีณํ คือ ตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง บทว่า ปุราณํ คือ ของเก่า บทว่า นวํ คือ ที่เป็นไปในปัจจุบัน บทว่า นตฺถิ สมฺภวํ คือ การไม่ปรากฏขึ้น บทว่า วิรตฺตจิตฺตา คือ มีจิตปราศจากราคะ บทว่า อายติเก ภวสฺมึ คือ ในภพใหม่ในกาลอนาคต บทว่า เต คือ พระขีณาสพภิกษุทั้งหลายเหล่าใดมีกรรมเก่าสิ้นแล้ว กรรมใหม่ที่จะให้เกิดอีกไม่มี และเหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป บทว่า ขีณพีชา คือ มีพืชถูกตัดขาดแล้ว บทว่า อวิรูฬฺหิฉนฺทา คือ ปราศจากฉันทะที่จะงอกขึ้นอีก บทว่า นิพฺพนฺติ คือ ย่อมดับ บทว่า ธีรา คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา บทว่า ยถายํ ปทีโป คือ เปรียบเหมือนประทีปดวงนี้

กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ. ตสฺสปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ.

ความว่าอย่างไร? คือ กรรมเก่าในอดีตกาลของสัตว์ทั้งหลายใด ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วก็ดี แต่เพราะยังละยางเหนียวคือตัณหาไม่ได้ จึงยังไม่สิ้นไปโดยแท้ เพราะสามารถนำมาซึ่งปฏิสนธิได้ กรรมเก่านั้นของพระอรหันต์เหล่าใด สิ้นไปแล้ว เพราะไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เปรียบเหมือนพืชที่ถูกไฟไหม้ เพราะยางเหนียวคือตัณหาถูกอรหัตตมรรคทำให้อบแห้งแล้ว และกรรมใดของพระอรหันต์เหล่านั้นที่กำลังเป็นไปในบัดนี้ ด้วยอำนาจแห่งการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้น เรียกว่า กรรมใหม่ กรรมแม้นั้นของพระอรหันต์เหล่าใด ไม่มีการเกิดอีก เพราะไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เปรียบเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว เพราะละตัณหาได้นั่นเทียว และพระอรหันต์เหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป เพราะละตัณหาได้นั่นเทียว พระขีณาสพภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่ามีพืชสิ้นแล้ว เพราะปฏิสนธิวิญญาณที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า "กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช" สิ้นไปเพราะความสิ้นไปแห่งกรรมนั่นเทียว แม้ฉันทะใดในการงอกขึ้นอีกอันชื่อว่าภพใหม่ ได้มีแล้วในกาลก่อน แม้ฉันทะนั้นก็ถูกละได้แล้ว เพราะละสมุทัยได้นั่นเทียว จึงชื่อว่ามีฉันทะไม่งอกขึ้นอีก เพราะไม่มีการเกิดอีกในเวลาจุติเหมือนในกาลก่อน ชื่อว่าธีระ เพราะสมบูรณ์ด้วยปัญญา ย่อมดับเหมือนประทีปดวงนี้ดับไป เพราะความดับแห่งจริมวิญญาณ ย่อมล่วงเลยทางแห่งบัญญัติมีอาทิว่า "เป็นผู้มีรูป หรือไม่มีรูป" อีก ได้ยินว่า ในสมัยนั้น ประทีปดวงหนึ่งในบรรดาประทีปทั้งหลายที่จุดไว้เพื่อบูชานครเทวดาได้ดับไป พระองค์เมื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสว่า "ยถายํ ปทีโป"

เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.164] ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนทั้งหลาย ผู้ได้ฟังปริยัติธรรมที่ตรัสไว้ด้วยคาถาสองคาถาก่อนแล้ว และปฏิบัติตามที่ได้ฟัง บรรลุโลกุตรธรรมแม้ ๙ ประการแล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ทรงประกาศสัจจวาจาอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยคาถาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่พึงประกอบความเพียงเท่านี้ว่า แม้รัตนะนี้คือพระนิพพานของพระขีณาสพภิกษุทั้งหลายโดยประการที่กล่าวแล้ว เป็นรัตนะอันประณีตในพระสงฆ์ อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว

เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ในกาลจบเทศนา ความสวัสดีได้มีแก่ราชตระกูล อุปัทวะทั้งปวงสงบระงับไป ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน

ยานีธาติคาถาตฺตยวณฺณนา

อรรถกถาคาถา ๓ คาถา มีคำขึ้นต้นว่า ยานีธ

๑๖. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต ยถา จ เตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต ยถา จ เตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหิ นิพฺพตฺเตน อุปการเกน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพํ เทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

๑๖. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย ประกาศสัจจวาจา ได้ทรงกระทำความสวัสดีแก่ชาวเมืองแล้ว แม้เราก็ควรกล่าวอะไรสักอย่างเพื่อความสวัสดีแก่ชาวเมือง โดยอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย" แล้วได้ตรัสคาถา ๓ คาถาในตอนท้ายว่า "ยานีธ ภูตานิ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า "ตถาคต" เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกพึงเสด็จมา, เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นพึงเสด็จไป, เพราะทรงรู้แจ้งอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นพึงทรงรู้แจ้ง, เพราะทรงรู้อย่างนั้น คืออย่างที่พึงรู้, และเพราะตรัสสิ่งที่เป็นจริงอย่างนั้น และเพราะเหตุที่พระองค์เป็นที่บูชาอย่างยิ่งของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยเครื่องสักการะภายนอกมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น และด้วยธรรมานุธรรมปฏิบัติอันเป็นเครื่องสักการะภายในตน เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงทรงรวบรวมเทวบริษัททั้งหมดพร้อมกับพระองค์แล้ว ตรัสว่า "เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต ผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี"

๑๗. ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนทฺธสมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปฏิวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโตติ ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

๑๗. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ในบรรดาธรรมทั้งหลาย มรรคธรรม ชื่อว่า ตถาคต เพราะดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือดำเนินไปโดยตัดฝ่ายกิเลสที่พึงดำเนินไปด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาอันเป็นคู่กัน แม้นิพพานธรรม ก็ชื่อว่า ตถาคต นั่นเทียว เพราะเป็นธรรมที่ดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือเป็นธรรมที่ถูกแทงตลอดด้วยปัญญา ย่อมสำเร็จเพื่อกำจัดทุกข์ทั้งปวง เป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงทราบแล้วอย่างนั้น และเพราะเหตุที่แม้พระสงฆ์ ก็ชื่อว่า ตถาคต นั่นเทียว เพราะดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือดำเนินไปโดยมรรคนั้นๆ ตามที่ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนพึงดำเนินไป เพราะเหตุนั้น ในคาถาที่เหลืออีกสองคาถา จึงกล่าวว่า "เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมอันเป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี, เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์อันเป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี" ส่วนที่เหลือ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

เอวํ [Pg.165] สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคาย นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจึสุ. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห, ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ ปญฺจสตํ นาวาโย อภิรูฬฺหา. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อกํสุ, ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ.

ท้าวสักกะจอมเทพ ครั้นตรัสคาถา ๓ บทนี้แล้ว ทรงกระทำประทักษิณพระผู้มีพระภาค เสด็จไปยังเทวโลกพร้อมด้วยเทวบริษัท. ฝ่ายพระผู้มีพระภาคทรงแสดงรัตนสูตรนั้นนั่นแลแม้ในวันที่สองอีก สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้บรรลุธรรมอีก พระองค์ทรงแสดงอย่างนี้ตลอด ๗ วัน ในแต่ละวันๆ ก็ได้มีการบรรลุธรรมเช่นนั้นเหมือนกัน. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงเวสาลีตลอดกึ่งเดือนแล้ว ได้ทรงแจ้งแก่พระราชาทั้งหลายว่า "เราทั้งหลายจักไป". ลำดับนั้น พระราชาทั้งหลายได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคไปยังฝั่งแม่น้ำคงคาด้วยสักการะเป็นทวีคูณอีกในเวลา ๓ วัน. พญานาคทั้งหลายที่เกิดในแม่น้ำคงคาคิดกันว่า "พวกมนุษย์กระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราจะไม่กระทำอะไรบ้างหรือ" ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตเรือที่ทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี ปูลาดบัลลังก์ที่ทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณีเช่นกัน ทำให้พื้นน้ำปกคลุมด้วยดอกบัว ๕ สี แล้วได้ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า "ขอพระองค์โปรดทรงอนุเคราะห์แก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้วเสด็จขึ้นสู่เรือแก้ว และภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ได้ขึ้นสู่เรือ ๕๐๐ ลำ. พญานาคทั้งหลายได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เข้าไปสู่นาคพิภพ. ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทนาคตลอดทั้งคืน. ในวันที่สอง พวกนาคได้ถวายมหาทานด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์ พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ.

ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนปฺปคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ.

เหล่าภุมมเทวดาคิดกันว่า "ทั้งพวกมนุษย์และพวกนาคต่างก็กระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราจะไม่กระทำอะไรบ้างหรือ" ดังนี้แล้ว จึงได้กั้นฉัตรซ้อนฉัตรในป่าโปร่ง พุ่มไม้ ต้นไม้ และภูเขาเป็นต้น. ด้วยอุบายนี้เอง สักการะอันยิ่งใหญ่พิเศษได้บังเกิดขึ้นตลอดไปจนถึงอกนิฏฐพรหมโลก. แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ได้ทรงกระทำสักการะเป็นทวีคูณกว่าสักการะที่พวกเจ้าลิจฉวีได้ทรงกระทำไว้ในคราวเสด็จมา. พระองค์ได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคไปยังกรุงราชคฤห์โดยใช้เวลา ๕ วันตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน.

ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนํ, ตาว ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ. ภิกฺขู สพฺพํ [Pg.166] อาโรเจสุํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงราชคฤห์แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต อันตรกถา (เรื่องที่เกิดขึ้นในระหว่าง) นี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในมณฑลมาลย์ว่า "โอ อานุภาพของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคหนอ ที่แผ่นดินระยะทาง ๘ โยชน์ทั้งฝั่งในและฝั่งนอกแห่งแม่น้ำคงคา ที่เขาทั้งหลายมุ่งหมายถึงพระองค์ ได้ถูกทำให้ราบเรียบทั้งที่ลุ่มและที่ดอน โรยด้วยทราย ปกคลุมด้วยดอกไม้, น้ำในแม่น้ำคงคาประมาณ ๑ โยชน์ ก็ปกคลุมด้วยดอกบัวนานาชนิด, ฉัตรซ้อนฉัตรถูกกั้นไว้ตลอดไปจนถึงอกนิฏฐภพ". พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาลย์. ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษนี้มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพของเรา มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม แต่ทว่าเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อยในกาลก่อน". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ทราบถึงการบริจาคเพียงเล็กน้อยนั้น ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดตรัสเล่าเรื่องนั้นตามที่พวกข้าพระองค์จะพึงทราบได้ด้วยเถิด".

ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน. โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ตํ ปิตา อาห ‘‘กึ, ตาต, สุสีมา’’ติ? โส อาห ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยวตฺตมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ วิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ในกรุงตักกสิลา ได้มีพราหมณ์ชื่อว่าสังขะ. บุตรของเขาชื่อสุสิมมาณพ มีอายุราว ๑๖ ปี. วันหนึ่ง เขาเข้าไปหาบิดา ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น บิดาได้กล่าวกับเขาว่า "อะไรหรือ พ่อสุสิมะ?". เขากล่าวว่า "ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าปรารถนาจะไปกรุงพาราณสีเพื่อเรียนศิลปะ". "ถ้าเช่นนั้น พ่อสุสิมะ พราหมณ์ชื่อโน้นเป็นสหายของพ่อ เจ้าจงไปเรียนในสำนักของเขาเถิด" ดังนี้แล้ว ได้ให้เงินหนึ่งพันกหาปณะ. เขารับเงินนั้นแล้ว ไหว้มารดาบิดา เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เข้าไปหาอาจารย์ด้วยวิธีอันประกอบด้วยอุปจาร ไหว้แล้ว ได้มอบตัว. อาจารย์คิดว่า "เป็นบุตรของสหายเรา" ดังนี้แล้ว จึงรับมาณพนั้นไว้ ได้กระทำปาหุเนยยวัตร (ข้อปฏิบัติสำหรับแขก) ทั้งปวง. เขาครั้นบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลแล้ว ได้วางเงินหนึ่งพันกหาปณะนั้นไว้ที่ใกล้เท้าของอาจารย์ แล้วขอโอกาสเพื่อเรียนศิลปะ. อาจารย์ได้ให้โอกาสแล้ว ให้เขาเรียน.

โส ลหุญฺจ คณฺหนฺโต, พหุญฺจ คณฺหนฺโต, คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตเตลมิว อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต, ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, โน ปริโยสาน’’นฺติ. อาจริโย อาห ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตีติ? อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุนฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉามิ, อาจริยาติ? ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุขนฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? อาม, อาวุโส, ชานามาติ. ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถาติ. เตน หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขาเปตุนฺติ. สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ [Pg.167] ชานาเปถาติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

สุสีมมาณพนั้นเรียนได้เร็วและเรียนได้มาก ทั้งทรงจำสิ่งที่เรียนแล้วๆ ไม่ให้เสื่อมสูญไป ดุจน้ำมันที่ใส่ไว้ในภาชนะทองคำ จึงเรียนจบศิลปะที่ต้องใช้เวลาเรียนถึง ๑๒ ปีได้ด้วยเวลาเพียง ๒-๓ เดือน. เขาเมื่อทำการสาธยาย ย่อมเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางเท่านั้น ไม่เห็นที่สุด. ลำดับนั้น เขาจึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางของศิลปะนี้ ไม่เห็นที่สุด”. อาจารย์กล่าวว่า “พ่อคุณ แม้เราก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน”. ลำดับนั้น (เขาจึงถามว่า) “ท่านอาจารย์ แล้วใครเล่าหนอ รู้ที่สุดของศิลปะนี้”. (อาจารย์ตอบว่า) “พ่อคุณ ที่ป่าอิสิปตนะ มีพระฤาษีอยู่ ท่านเหล่านั้นพึงจะรู้”. (เขาถามว่า) “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าจะเข้าไปหาท่านเหล่านั้นแล้วถามดูได้ไหม”. (อาจารย์ตอบว่า) “พ่อคุณ จงถามเถิด ตามความพอใจ”. เขาจึงไปยังป่าอิสิปตนะ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายย่อมรู้ที่สุด (ของศิลปะนี้) หรือ”. (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า) “เออ อาวุโส เรารู้”. (เขาจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านทั้งหลายโปรดสอนแก่ข้าพเจ้าด้วย”. (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น อาวุโส ท่านจงบวชเถิด เราไม่สามารถจะสอนแก่ผู้ที่ไม่ได้บวชได้”. (เขาจึงกล่าวว่า) “ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ข้าพเจ้าบวช หรือจะปรารถนาสิ่งใด ก็ขอจงทำสิ่งนั้นแล้วโปรดให้ข้าพเจ้ารู้ที่สุด (ของศิลปะ) เถิด”. ท่านเหล่านั้นให้เขาบวชแล้ว แต่ไม่สามารถจะแนะนำในกรรมฐานได้ จึงได้สอนอาภิสมาจาริกวัตร (ข้อปฏิบัติเบื้องต้น) ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ท่านพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้”. เขาเมื่อศึกษาอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงได้ตรัสรู้ปัจเจกโพธิญาณในเวลาไม่นานนัก. ท่านได้ปรากฏชื่อทั่วกรุงพาราณสีว่า “พระสุสีมปัจเจกพุทธเจ้า” เป็นผู้ถึงยอดแห่งลาภและยศ มีบริวารพรั่งพร้อม. ท่านได้ปรินิพพานในเวลาไม่นานนัก เพราะได้ทำกรรมอันเป็นเหตุให้มีอายุสั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและมหาชนได้ทำสรีรกิจของท่านแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปประดิษฐานสถูปไว้ที่ประตูเมือง.

อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อิมสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน ปหริตฺวา โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ โอกิริตฺวา กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ.

ครั้งนั้นแล สังขพราหมณ์คิดว่า “บุตรของเราจากไปนานแล้ว เรายังไม่รู้ข่าวคราวของเขาเลย” มีความประสงค์จะเห็นบุตร จึงออกจากเมืองตักกสิลาเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เห็นมหาชนประชุมกันอยู่ จึงคิดว่า “ในหมู่คนจำนวนมากนี้ คงจะมีสักคนหนึ่งที่รู้ข่าวคราวบุตรของเราเป็นแน่” แล้วเข้าไปถามว่า “มีมาณพชื่อสุสีมะมาที่นี่บ้างหรือไม่ ท่านทั้งหลายพอจะรู้ข่าวคราวของเขาบ้างไหม”. ชนเหล่านั้นตอบว่า “พราหมณ์ เรารู้ เขามาเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพทในสำนักของพราหมณ์ในเมืองนี้แล้ว ได้บวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สถูปนี้เป็นสถูปที่สร้างไว้เพื่อท่าน”. พราหมณ์นั้นใช้มือทุบแผ่นดิน ร้องไห้คร่ำครวญแล้วไปยังลานพระเจดีย์นั้น ถอนหญ้าออกแล้ว นำทรายมาด้วยผ้าห่มโปรยลงที่ลานพระเจดีย์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า เอาน้ำจากคนโทประพรมพื้นดินโดยรอบ แล้วบูชาด้วยดอกไม้ป่า ยกผ้าห่มขึ้นทำเป็นธง แล้วผูกฉัตรของตนไว้เบื้องบนพระสถูปแล้วจากไป.

เอวํ อตีตํ เทเสตฺวา ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ. ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส ‘อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ. มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชเน มคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ [Pg.168] ปุปฺผสนฺถรมกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ –

พระศาสดาครั้นทรงแสดงเรื่องในอดีตอย่างนี้แล้ว เมื่อทรงเชื่อมชาดกเข้ากับเรื่องในปัจจุบัน จึงได้ตรัสธรรมกถาแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สังขพราหมณ์ในครั้งนั้นคงจะเป็นคนอื่น’ ข้อนั้นพวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น เราเองคือสังขพราหมณ์ในครั้งนั้น. เราได้ถอนหญ้าที่ลานพระเจดีย์ของพระสุสีมปัจเจกพุทธเจ้า, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ทำให้หนทางประมาณ ๘ โยชน์ ปราศจากตอและหนาม ทำให้เรียบและสะอาด. เราได้โปรยทรายไว้ในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้โปรยทรายในหนทางประมาณ ๘ โยชน์. เราได้ทำการบูชาด้วยดอกไม้ป่าในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ลาดพื้นด้วยดอกไม้นานาชนิดในหนทางประมาณ ๙ โยชน์ ทั้งบนบกและในน้ำ. เราได้ประพรมพื้นดินด้วยน้ำจากคนโทในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ฝนโบกขรพรรษได้ตกลงในกรุงเวสาลี. เราได้ยกธงขึ้นและผูกฉัตรไว้ที่พระเจดีย์นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ธงทั้งหลายได้ถูกยกขึ้น และฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายก็ได้ถูกกั้นไว้ (เพื่อเรา) จนถึงอกนิฏฐภพ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษของเรานี้ มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพ, มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม, แต่ทว่าเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อย” ดังนี้. ในเวลาจบธรรมกถา ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า –

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ;

จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐);

“ถ้าหากว่าบุคคลพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขพอประมาณ, ผู้มีปัญญาย่อมสละสุขพอประมาณ เมื่อเล็งเห็นสุขอันไพบูลย์” ดังนี้.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถารตนสูตร จบ.

๗. ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาติโรกุฑฑสูตร

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ประโยชน์ในการบรรจุไว้

อิทานิ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติอาทินา รตนสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม.

บัดนี้ ถึงลำดับการพรรณนาอรรถแห่งติโรกุฑฑสูตร ซึ่งพระบาลีประดิษฐานไว้ถัดจากรตนสูตร มีคำเริ่มต้นว่า “ติโรกุฑฺเฑสุ ติฏฺฐนฺติ” เป็นต้น, (บัดนี้) เราทั้งหลายจะกล่าวถึงประโยชน์ในการบรรจุพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว จักทำการพรรณนาอรรถต่อไป.

ตตฺถ อิทญฺหิ ติโรกุฏฺฏํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยายํ อิโต ปุพฺเพ นานปฺปกาเรน กุสลกมฺมปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, ตตฺถ ปมาทํ อาปชฺชมาโน นิรยติรจฺฉานโยนีหิ วิสิฏฺฐตเรปิ ฐาเน อุปฺปชฺชมาโน ยสฺมา เอวรูเปสุ เปเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา น เอตฺถ ปมาโท กรณีโยติ ทสฺสนตฺถํ, เยหิ จ ภูเตหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา อุปทฺทววูปสมนตฺถํ รตนสุตฺตํ วุตฺตํ, เตสุ เอกจฺจานิ เอวรูปานีติ ทสฺสนตฺถํ วา วุตฺตนฺติ.

ในบรรดาพระสูตรนั้น จริงอยู่ ติโรกุฑฑสูตรนี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะกุศลกรรมปฏิบัติใดที่ทรงแสดงไว้แล้วก่อนหน้านี้โดยประการต่างๆ บุคคลผู้ถึงความประมาทในกุศลกรรมปฏิบัตินั้น แม้จะบังเกิดในฐานะที่ประเสริฐกว่ากำเนิดนรกและดิรัจฉาน ก็ย่อมบังเกิดในหมู่เปรตเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น (พระสูตรนี้) จึงตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ความประมาทในกุศลกรรมปฏิบัตินี้ไม่ควรกระทำ" หรือตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ภูตบางพวกในบรรดาภูตทั้งหลายที่เบียดเบียนกรุงเวสาลี จนต้องตรัสรัตนสูตรเพื่อระงับอุปัทวะ ก็เป็นเช่นนี้"

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ เวทิตพฺพํ.

พึงทราบประโยชน์ในการวางติโรกุฑฑสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้ ดังนี้

อนุโมทนากถา

อนุโมทนากถา

ยสฺมา [Pg.169] ปนสฺส อตฺถวณฺณนา –

ก็เพราะเหตุว่า อรรถกถาแห่งติโรกุฑฑสูตรนั้น (มีดังนี้)

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ;

ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพํ, กยิรมานา ยถากฺกมํ;

สุกตา โหติ ตสฺมาหํ, กริสฺสามิ ตเถว ตํ’’.

ติโรกุฑฑสูตร อันบุคคลใด ประกาศไว้ในที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นประกาศเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว เมื่อกระทำไปตามลำดับ ย่อมเป็นอันทำดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถานั้นอย่างนั้นเหมือนกัน

เกน ปเนตํ ปกาสิตํ, กตฺถ กทา กสฺมา จาติ? วุจฺจเต – ภควตา ปกาสิตํ, ตํ โข ปน ราชคเห ทุติยทิวเส รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ. อิมสฺส จตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อยเมตฺถ วิตฺถารกถา กเถตพฺพา –

ก็พระสูตรนี้ ใครประกาศไว้ ที่ไหน เมื่อไร และเพราะเหตุไร? ขอกล่าวแก้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงประกาศไว้ ก็พระสูตรนั้นทรงประกาศไว้ในกรุงราชคฤห์ ในวันที่สอง เพื่ออนุโมทนาแก่พระราชาแห่งแคว้นมคธ เพื่อทำให้เนื้อความนี้แจ่มแจ้ง พึงกล่าววิจิตรพิสดารกถาในที่นี้ ดังนี้

อิโต ทฺวานวุติกปฺเป กาสิ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ชยเสโน นาม ราชา. ตสฺส สิริมา นาม เทวี, ตสฺสา กุจฺฉิยํ ผุสฺโส นาม โพธิสตฺโต นิพฺพตฺติตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ชยเสโน ราชา ‘‘มม ปุตฺโต อภินิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, มยฺหเมว พุทฺโธ, มยฺหํ ธมฺโม, มยฺหํ สงฺโฆ’’ติ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพกาลํ สยเมว อุปฏฺฐหติ, น อญฺเญสํ โอกาสํ เทติ.

แต่ภัทรกัปนี้ไป ๙๒ กัป ได้มีนครชื่อว่ากาสี ในนครนั้นมีพระราชาพระนามว่าชยเสนะ พระองค์มีพระเทวีพระนามว่าสิริมา พระโพธิสัตว์พระนามว่าผุสสะบังเกิดในพระครรภ์ของพระนาง แล้วได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณโดยลำดับ พระเจ้าชยเสนะทรงยังความเป็นเจ้าของให้เกิดขึ้นว่า "บุตรของเราออกบวชแล้วได้เป็นพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าเป็นของเราเท่านั้น พระธรรมเป็นของเรา พระสงฆ์เป็นของเรา" แล้วทรงอุปัฏฐากด้วยพระองค์เองตลอดกาลทั้งปวง ไม่ประทานโอกาสแก่ชนเหล่าอื่น

ภควโต กนิฏฺฐภาตโร เวมาติกา ตโย ภาตโร จินฺเตสุํ – ‘‘พุทฺธา นาม สพฺพโลกหิตาย อุปฺปชฺชนฺติ, น เจกสฺเสวตฺถาย, อมฺหากญฺจ ปิตา อญฺเญสํ โอกาสํ น เทติ, กถํ นุ มยํ ลเภยฺยาม ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘หนฺท มยํ กิญฺจิ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วิย การาเปสุํ. ตโต ราชา ‘‘ปจฺจนฺโต กุปิโต’’ติ สุตฺวา ตโยปิ ปุตฺเต ปจฺจนฺตวูปสมนตฺถํ เปเสสิ. เต วูปสเมตฺวา อาคตา, ราชา ตุฏฺโฐ วรํ อทาสิ ‘‘ยํ อิจฺฉถ, ตํ คณฺหถา’’ติ. เต ‘‘มยํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ อิจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘เอตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ คณฺหถา’’ติ อาห. เต ‘‘มยํ อญฺเญน อนตฺถิกา’’ติ อาหํสุ. เตน หิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา คณฺหถาติ. เต สตฺต วสฺสานิ ยาจึสุ, ราชา น อทาสิ. เอวํ ฉ, ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ, สตฺต มาสานิ, ฉ, ปญฺจ, จตฺตารีติ ยาว เตมาสํ ยาจึสุ. ราชา ‘‘คณฺหถา’’ติ อทาสิ.

พระภาดาต่างพระมารดา ๓ พระองค์ ผู้เป็นพระกนิษฐภาดาของพระผู้มีพระภาค ทรงดำริว่า "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง มิใช่เพื่อประโยชน์แก่บุคคลผู้เดียว และพระบิดาของเราก็ไม่ประทานโอกาสแก่ชนเหล่าอื่น ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาค" พระราชกุมารเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า "เอาล่ะ เรามาทำอุบายอะไรสักอย่างกันเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นจึงรับสั่งให้ทำเหมือนว่าปัจจันตชนบทกำเริบ ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับว่า "ปัจจันตชนบทกำเริบ" จึงทรงส่งพระราชโอรสทั้งสามพระองค์ไปเพื่อระงับปัจจันตชนบท พระราชกุมารเหล่านั้นครั้นระงับแล้วก็เสด็จกลับมา พระราชามีพระทัยยินดี จึงประทานพรว่า "พวกเจ้าปรารถนาสิ่งใด ก็จงรับเอาสิ่งนั้นเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลว่า "พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาค" พระราชาตรัสว่า "ยกเว้นพรข้อนี้เสีย จงรับเอาพรข้ออื่นเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลว่า "พวกข้าพระองค์ไม่ต้องการพรข้ออื่น" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น จงกำหนดเวลาแล้วรับเอาเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลขอ ๗ ปี พระราชาไม่ประทาน ทูลขอ ๖ ปี, ๕ ปี, ๔ ปี, ๓ ปี, ๒ ปี, ๑ ปี, ๗ เดือน, ๖ เดือน, ๕ เดือน, ๔ เดือน อย่างนี้ จนถึง ๓ เดือน พระราชาจึงประทานให้ว่า "จงรับเอาเถิด"

เต วรํ ลภิตฺวา ปรมตุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาหํสุ – ‘‘อิจฺฉาม มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ เตมาสํ อุปฏฺฐาตุํ, อธิวาเสตุ โน, ภนฺเต[Pg.170], ภควา อิมํ เตมาสํ วสฺสาวาส’’นฺติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. ตโต เต อตฺตโน ชนปเท นิยุตฺตกปุริสสฺส เลขํ เปเสสุํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อมฺเหหิ ภควา อุปฏฺฐาตพฺโพ, วิหารํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ ภควโต อุปฏฺฐานสมฺภารํ กโรหี’’ติ. โส ตํ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา ปฏินิเวเทสิ. เต กาสายวตฺถนิวตฺถา หุตฺวา อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ ภควนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหมานา ชนปทํ เนตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตตฺวา วสาเปสุํ.

พระราชกุมารเหล่านั้นได้พรแล้ว มีพระทัยยินดียิ่ง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคตลอด ๓ เดือน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาตลอด ๓ เดือนนี้ของพวกข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ ลำดับนั้น พระราชกุมารเหล่านั้นทรงส่งสาส์นไปถึงบุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทของตนว่า "ตลอด ๓ เดือนนี้ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้อันเราพึงอุปัฏฐาก ท่านจงจัดเตรียมเครื่องอุปัฏฐากทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค มีวิหารเป็นต้น" บุรุษนั้นจัดเตรียมสิ่งทั้งปวงนั้นให้พร้อมแล้ว ได้กราบทูลตอบกลับไป พระราชกุมารเหล่านั้นทรงนุ่งห่มผ้ากาสายะ พร้อมด้วยบุรุษผู้ทำไวยาวัจจะสองพันห้าร้อยคน อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคโดยเคารพ นำเสด็จไปยังชนบท ถวายวิหารแล้วให้ประทับอยู่

เตสํ ภณฺฑาคาริโก เอโก คหปติปุตฺโต สปชาปติโก สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน. โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานวตฺตํ สกฺกจฺจํ อทาสิ. ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส ตํ คเหตฺวา ชานปเทหิ เอกาทสมตฺเตหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ สกฺกจฺจเมว ทานํ ปวตฺตาเปสิ. ตตฺถ เกจิ ชานปทา ปฏิหตจิตฺตา อเหสุํ. เต ทานสฺส อนฺตรายํ กตฺวา เทยฺยธมฺเม อตฺตนา ขาทึสุ, ภตฺตสาลญฺจ อคฺคินา ทหึสุ. ปวาริเต ราชปุตฺตา ภควโต มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภควนฺตํ ปุรกฺขตฺวา ปิตุโน สกาสเมว อคมํสุ. ตตฺถ คนฺตฺวา เอว ภควา ปรินิพฺพายิ. ราชา จ ราชปุตฺตา จ ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส จ ภณฺฑาคาริโก จ อนุปุพฺเพน กาลํ กตฺวา สทฺธึ ปริสาย สคฺเค อุปฺปชฺชึสุ, ปฏิหตจิตฺตชนา นิรเยสุ นิพฺพตฺตึสุ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ คณานํ สคฺคโต สคฺคํ, นิรยโต นิรยํ อุปปชฺชนฺตานํ ทฺวานวุติกปฺปา วีติวตฺตา.

ในบรรดาคนเหล่านั้น คหบดีบุตรคนหนึ่งผู้เป็นภัณฑาคาริก พร้อมด้วยภรรยา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เขาได้ถวายทานวัตรแก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขโดยเคารพ บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทพาเขาไปพร้อมกับบุรุษชาวชนบทประมาณหนึ่งหมื่นหนึ่งพันคน ให้ทานดำเนินไปโดยเคารพทีเดียว ในบรรดาชนเหล่านั้น ชาวชนบทบางพวกมีจิตปฏิฆะ พวกเขาทำอันตรายแก่ทาน กินไทยธรรมเสียเอง และเผาโรงฉันด้วยไฟ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาแล้ว พระราชกุมารทั้งหลายทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่แด่พระผู้มีพระภาค แวดล้อมพระผู้มีพระภาค เสด็จไปยังสำนักของพระบิดานั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเสด็จไปถึงที่นั่นแล้วก็ปรินิพพาน ทั้งพระราชา พระราชกุมาร บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบท และภัณฑาคาริก ทำกาลกิริยาโดยลำดับ บังเกิดในสวรรค์พร้อมกับบริษัท ส่วนชนผู้มีจิตปฏิฆะบังเกิดในนรก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อหมู่ชนทั้งสองพวกนั้นบังเกิดจากสวรรค์สู่สวรรค์ จากนรกสู่นรก เก้าสิบสองกัปได้ล่วงไปแล้ว

อถ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล เต ปฏิหตจิตฺตชนา เปเตสุ อุปฺปนฺนา. ตทา มนุสฺสา อตฺตโน ญาตกานํ เปตานํ อตฺถาย ทานํ ทตฺวา อุทฺทิสนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ญาตีนํ โหตู’’ติ. เต สมฺปตฺตึ ลภนฺติ. อถ อิเมปิ เปตา ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ กสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, มยมฺปิ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลเภยฺยามา’’ติ? ภควา อาห – ‘‘อิทานิ น ลภถ, อปิจ อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส ภควโต กาเล พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส ตุมฺหากํ อิโต ทฺวานวุติกปฺเป ญาติ อโหสิ, โส พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ. เอวํ วุตฺเต กิร เตสํ เปตานํ ตํ วจนํ ‘‘สฺเว ลภิสฺสถา’’ติ วุตฺตํ วิย อโหสิ.

ลำดับนั้น ในภัทรกัปนี้ ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ชนเหล่านั้นผู้มีจิตกระทบกระทั่งกันได้บังเกิดในเปรตวิสัย. ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายถวายทานเพื่อประโยชน์แก่ญาติของตนผู้เป็นเปรตแล้วอุทิศไปว่า "ขอทานนี้จงมีแก่ญาติของเรา". เปรตเหล่านั้นย่อมได้สมบัติ. ครั้งนั้น แม้เปรตเหล่านี้เห็นดังนั้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทำอย่างไรหนอ แม้ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงได้สมบัติเช่นนี้บ้าง?". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "บัดนี้ พวกเธอยังไม่ได้ แต่ว่าในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมจักอุบัติขึ้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระราชาพระนามว่าพิมพิสารจักมี พระราชานั้นเคยเป็นญาติของพวกเธอในกัปที่ ๙๒ แต่ภัทรกัปนี้ไป พระองค์จักถวายทานแด่พระพุทธเจ้าแล้วอุทิศให้พวกเธอ ในกาลนั้น พวกเธอจักได้". ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พระดำรัสนั้นแก่เปรตเหล่านั้นได้เป็นประดุจคำที่ตรัสว่า "พวกเธอจักได้ในวันพรุ่งนี้".

อถ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร วีติวตฺเต อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิ. เตปิ ตโย ราชปุตฺตา เตหิ อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ [Pg.171] เทวโลกา จวิตฺวา มคธรฏฺเฐ พฺราหฺมณกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา อนุปุพฺเพน อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา คยาสีเส ตโย ชฏิลา อเหสุํ, ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส, ราชา อโหสิ พิมฺพิสาโร, ภณฺฑาคาริโก, คหปติ วิสาโข นาม มหาเสฏฺฐิ อโหสิ, ตสฺส ปชาปติ ธมฺมทินฺนา นาม เสฏฺฐิธีตา อโหสิ. เอวํ สพฺพาปิ อวเสสา ปริสา รญฺโญ เอว ปริวารา หุตฺวา นิพฺพตฺตา.

ลำดับนั้น เมื่อพุทธันดรหนึ่งล่วงไปแล้ว พระผู้มีพระภาคของเราได้อุบัติขึ้นในโลก. แม้ราชบุตรทั้งสามนั้น พร้อมด้วยบุรุษสองพันห้าร้อยคนเหล่านั้น จุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในแคว้นมคธ บวชเป็นฤาษีโดยลำดับแล้ว ได้เป็นชฎิลสามพี่น้องที่คยาสีสะ, บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทได้เป็นพระราชาพระนามว่าพิมพิสาร, ขุนคลังได้เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าวิสาขะผู้เป็นคหบดี, ภรรยาของเขาได้เป็นธิดาเศรษฐีชื่อว่าธรรมทินนา. แม้บริษัทที่เหลือทั้งหมดอย่างนี้ ก็ได้บังเกิดเป็นบริวารของพระราชาเท่านั้น.

อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ อติกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ อาคมฺม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยาว อฑฺฒเตยฺยสหสฺสปริวาเร ตโย ชฏิเล วิเนตฺวา ราชคหํ อคมาสิ. ตตฺถ จ ตทหุปสงฺกมนฺตํเยว ราชานํ พิมฺพิสารํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ เอกาทสนวุเตหิ มาคธเกหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธึ. อถ รญฺญา สฺวาตนาย ภตฺเตน นิมนฺติโต ภควา อธิวาเสตฺวา ทุติยทิวเส สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตน –

พระผู้มีพระภาคของเราอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงล่วงเจ็ดสัปดาห์ไปแล้ว เสด็จถึงกรุงพาราณสีโดยลำดับ ทรงประกาศธรรมจักรแล้ว ทรงกระทำซึ่งพระปัญจวัคคีย์เป็นเบื้องต้น ทรงแนะนำชฎิลสามพี่น้องพร้อมด้วยบริวารสองพันห้าร้อยคนแล้ว ได้เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์. และในกรุงราชคฤห์นั้น ทรงยังพระเจ้าพิมพิสารผู้เสด็จเข้ามาเฝ้าในวันนั้นนั่นเทียว ให้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยพราหมณ์และคหบดีชาวมคธหนึ่งแสนหนึ่งหมื่นคน. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคอันพระราชาทรงนิมนต์เพื่อฉันภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ทรงรับแล้ว ในวันที่สอง เมื่อท้าวสักกะจอมเทพเสด็จนำหน้าไป-

‘‘ทนฺโต ทนฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘) –

"พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฝึกแล้ว เสด็จพร้อมด้วยเหล่าชฎิลเดิมผู้ฝึกแล้ว, ผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว เสด็จพร้อมด้วยเหล่าชฎิลเดิมผู้หลุดพ้นแล้ว; ทรงมีพระฉวีวรรณดุจแท่งทองสิงคี ได้เสด็จเข้าสู่กรุงราชคฤห์" (มหาวรรค ๕๘) –

เอวมาทีหิ คาถาหิ อภิตฺถวิยมาโน ราชคหํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ นิเวสเน มหาทานํ สมฺปฏิจฺฉิ. เต เปตา ‘‘อิทานิ ราชา อมฺหากํ ทานํ อุทฺทิสิสฺสติ, อิทานิ อุทฺทิสิสฺสตี’’ติ อาสาย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ.

(พระผู้มีพระภาค) อันท้าวสักกะทรงสรรเสริญอยู่ด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ เสด็จเข้าสู่กรุงราชคฤห์แล้ว ทรงรับมหาทานในพระราชนิเวศน์ของพระราชา. เปรตเหล่านั้นได้แวดล้อมยืนอยู่ด้วยความหวังว่า "บัดนี้ พระราชาจักอุทิศทานแก่เรา, บัดนี้ จักอุทิศ".

ราชา ทานํ ทตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข ภควา วิหเรยฺยา’’ติ ภควโต วิหารฏฺฐานเมว จินฺเตสิ, น ตํ ทานํ กสฺสจิ อุทฺทิสิ. เปตา ฉินฺนาสา หุตฺวา รตฺตึ รญฺโญ นิเวสเน อติวิย ภึสนกํ วิสฺสรมกํสุ. ราชา ภยสํเวคสนฺตาสมาปชฺชิ, ตโต ปภาตาย รตฺติยา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘เอวรูปํ สทฺทมสฺโสสึ, กึ นุ โข เม, ภนฺเต, ภวิสฺสตี’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, น เต กิญฺจิ ปาปกํ ภวิสฺสติ, อปิจ โข เต ปุราณญาตกา เปเตสุ อุปฺปนฺนา สนฺติ, เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตเมว ปจฺจาสีสมานา วิจรนฺติ ‘พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา อมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสตี’ติ[Pg.172], น เตสํ ตฺวํ หิยฺโย อุทฺทิสิ, เต ฉินฺนาสา ตถารูปํ วิสฺสรมกํสู’’ติ.

พระราชาถวายทานแล้ว ทรงดำริแต่เพียงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคว่า "พระผู้มีพระภาคจะพึงประทับอยู่ที่ไหนหนอ" มิได้ทรงอุทิศทานนั้นแก่ใครๆ. เปรตทั้งหลายหมดหวังแล้ว ในเวลากลางคืนในพระราชนิเวศน์ของพระราชา ได้ส่งเสียงอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง. พระราชาทรงถึงความกลัว ความสลด และความหวาดหวั่น ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าพระองค์ได้สดับเสียงเช่นนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอจักมีแก่ข้าพระองค์". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย สิ่งชั่วร้ายใดๆ จักไม่มีแก่พระองค์ แต่ว่า ญาติเก่าของพระองค์บังเกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ เปรตเหล่านั้นเที่ยวไปตลอดพุทธันดรหนึ่ง มุ่งหวังแต่พระองค์เท่านั้นว่า ‘(พระองค์) จักถวายทานแด่พระพุทธเจ้าแล้วอุทิศให้แก่เรา’ เมื่อวานนี้ พระองค์มิได้อุทิศให้แก่พวกเขา พวกเขาหมดหวังแล้วจึงได้ส่งเสียงเช่นนั้น".

โส อาห ‘‘อิทานิ ปน, ภนฺเต, ทินฺเน ลเภยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ เม, ภนฺเต, อธิวาเสตุ ภควา อชฺชตนาย ทานํ, เตสํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ? ภควา อธิวาเสสิ. ราชา นิเวสนํ คนฺตฺวา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ. ภควา ราชนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. เตปิ โข เปตา ‘‘อปิ นาม อชฺช ลเภยฺยามา’’ติ คนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏาทีสุ อฏฺฐํสุ. ภควา ตถา อกาสิ, ยถา เต สพฺเพว รญฺโญ ปากฏา อเหสุํ. ราชา ทกฺขิโณทกํ เทนฺโต ‘‘อิทํ เม ญาตีนํ โหตู’’ติ อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ เปตานํ ปทุมสญฺฉนฺนา โปกฺขรณิโย นิพฺพตฺตึสุ. เต ตตฺถ นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถกิลมถปิปาสา สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ราชา ยาคุขชฺชกโภชนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ ทิพฺพยาคุขชฺชกโภชนานิ นิพฺพตฺตึสุ. เต ตานิ ปริภุญฺชิตฺวา ปีณินฺทฺริยา อเหสุํ. อถ วตฺถเสนาสนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ. เตสํ ทิพฺพวตฺถทิพฺพยานทิพฺพปาสาททิพฺพปจฺจตฺถรณทิพฺพเสยฺยาทิอลงฺการวิธโย นิพฺพตฺตึสุ. สาปิ เตสํ สมฺปตฺติ ยถา สพฺพาว ปากฏา โหติ, ตถา ภควา อธิฏฺฐาสิ. ราชา อติวิย อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติ อิมา คาถา อภาสิ.

พระราชานั้นทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ เมื่อข้าพระองค์ถวายแล้ว พวกเขาจะพึงได้หรือ?". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร". (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับทานสำหรับวันนี้ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักอุทิศให้แก่พวกเขา". พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว. พระราชาเสด็จไปยังพระราชนิเวศน์ ทรงจัดเตรียมมหาทานแล้ว ให้กราบทูลกาลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังพระราชมณเฑียร ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์. แม้เปรตเหล่านั้นก็ไปยืนอยู่ที่นอกฝาเป็นต้น ด้วยคิดว่า "วันนี้เราจะได้บ้างหรือไม่หนอ". พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโดยประการที่เปรตเหล่านั้นทั้งหมดปรากฏแก่พระราชา. พระราชาเมื่อทรงหลั่งทักษิโณทก ได้ทรงอุทิศว่า "ขอทานนี้จงมีแก่ญาติของข้าพเจ้า". ในขณะนั้นเอง สระโบกขรณีอันปกคลุมด้วยดอกปทุมได้บังเกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น. เปรตเหล่านั้นอาบและดื่มในสระนั้นแล้ว มีความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความกระหายระงับไปแล้ว ได้มีผิวพรรณดุจทองคำ. พระราชาถวายข้าวต้ม ของเคี้ยว และของฉันแล้วทรงอุทิศ. ในขณะนั้นเอง ข้าวต้ม ของเคี้ยว และของฉันอันเป็นทิพย์ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขา. พวกเขาบริโภคสิ่งเหล่านั้นแล้ว มีอินทรีย์เอิบอิ่ม. ลำดับนั้น (พระราชา) ถวายผ้าและเสนาสนะแล้วทรงอุทิศ. เครื่องประดับต่างๆ มีผ้าทิพย์ ยานทิพย์ ปราสาททิพย์ เครื่องปูลาดทิพย์ และที่นอนทิพย์เป็นต้น ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขา. พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานโดยประการที่สมบัตินั้นทั้งหมดของพวกเขาปรากฏชัด. พระราชาทรงมีพระทัยยินดียิ่งนัก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ห้ามภัตแล้ว ได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า "ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ" เพื่อทรงอนุโมทนาแก่พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งมคธ.

เอตฺตาวตา จ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ, ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพ’’นฺติ อยํ มาติกา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ วิภตฺตา โหติ.

ด้วยลำดับแห่งถ้อยคำมีประมาณเท่านี้ มาติกานี้ว่า "ติโรกุฏฏสูตร อันพระผู้มีพระภาคใด ทรงประกาศแล้ว ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นทรงประกาศแล้วซึ่งเรื่องนั้นทั้งหมด..." เป็นอันจำแนกแล้วโดยย่อและโดยพิสดาร.

ปฐมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่หนึ่ง

๑. อิทานิ อิมสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส ยถากฺกมํ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – ปฐมคาถาย ตาว ติโรกุฏฺฏาติ กุฏฺฏานํ ปรภาคา วุจฺจนฺติ. ติฏฺฐนฺตีติ นิสชฺชาทิปฺปฏิกฺเขปโต ฐานกปฺปนวจนเมตํ. เตน ยถา ปาการปรภาคํ ปพฺพตปรภาคญฺจ คจฺฉนฺตํ ‘‘ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉตี’’ติ วทนฺติ, เอวมิธาปิ กุฏฺฏสฺส ปรภาเคสุ ติฏฺฐนฺเต ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ [Pg.173] ติฏฺฐนฺตี’’ติ อาห. สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จาติ เอตฺถ สนฺธิโยติ จตุกฺโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ ฆรสนฺธิภิตฺติสนฺธิอาโลกสนฺธิโย จาปิ. สิงฺฆาฏกาติ ติโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ, ตเทกชฺฌํ กตฺวา ปุริเมน สทฺธึ สงฺฆเฏนฺโต ‘‘สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จา’’ติ อาห. ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺตีติ นครทฺวารฆรทฺวารานํ พาหา นิสฺสาย ติฏฺฐนฺติ. อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรนฺติ เอตฺถ สกํ ฆรํ นาม ปุพฺพญาติฆรมฺปิ อตฺตนา สามิกภาเวน อชฺฌาวุตฺถปุพฺพฆรมฺปิ. ตทุภยมฺปิ ยสฺมา เต สกฆรสญฺญาย อาคจฺฉนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ อาห.

๑. บัดนี้ เราจักพรรณนาเนื้อความแห่งติโรกุฑฑสูตรนี้ตามลำดับ คือ ในคาถาที่หนึ่งก่อน บทว่า ติโรกุฏฺเฏสุ ความว่า ส่วนเบื้องนอกแห่งฝาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ติโรกุฏฏะ. บทว่า ติฏฺฐนฺติ นี้ เป็นคำกำหนดการยืน โดยปฏิเสธการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เหมือนอย่างที่เขากล่าวถึงคนที่กำลังไปสู่ส่วนเบื้องนอกแห่งกำแพงและส่วนเบื้องนอกแห่งภูเขาว่า "ไปสู่ที่นอกกำแพง ที่นอกภูเขา โดยไม่ติดขัด" ฉันใด แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ" หมายถึง สัตว์ที่ยืนอยู่ในส่วนเบื้องนอกแห่งฝาทั้งหลาย ฉันนั้น. ในบทว่า สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ นี้ บทว่า สนฺธิโย ท่านเรียกว่า ทางสี่แพร่ง และแม้รอยต่อแห่งเรือน รอยต่อแห่งฝา รอยต่อแห่งช่องหน้าต่าง ก็เรียกว่า สนฺธิโย. บทว่า สิงฺฆาฏกา ท่านเรียกว่า ทางสามแพร่ง, ทรงกระทำบททั้งสองนั้นให้เป็นบทเดียวกันแล้ว เชื่อมกับบทข้างหน้า ตรัสว่า "สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ". บทว่า ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ คือ ยืนอาศัยวงกบประตูแห่งประตูเมืองและประตูเรือน. ในบทว่า อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรํ นี้ คำว่า เรือนของตน ได้แก่ แม้เรือนของญาติในภพก่อน แม้เรือนที่ตนเคยอยู่อาศัยเป็นเจ้าของ. เพราะเหตุที่เปรตเหล่านั้นมาสู่เรือนทั้งสองนั้นด้วยสำคัญว่าเป็นเรือนของตน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรํ".

ทุติยคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่สอง

๒. เอวํ ภควา ปุพฺเพ อนชฺฌาวุตฺถปุพฺพมฺปิ ปุพฺพญาติฆรํ พิมฺพิสารนิเวสนํ สกฆรสญฺญาย อาคนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏสนฺธิสิงฺฆาฏกทฺวารพาหาสุ ฐิเต อิสฺสามจฺฉริยผลํ อนุภวนฺเต, อปฺเปกจฺเจ ทีฆมสฺสุเกสวิการธเร อนฺธการมุเข สิถิลพนฺธนวิลมฺพมานกิสผรุสกาฬกงฺคปจฺจงฺเค ตตฺถ ตตฺถ ฐิตวนทาหทฑฺฒตาลรุกฺขสทิเส, อปฺเปกจฺเจ ชิฆจฺฉาปิปาสารณินิมฺมถเนน อุทรโต อุฏฺฐาย มุขโต วินิจฺฉรนฺตาย อคฺคิชาลาย ปริฑยฺหมานสรีเร, อปฺเปกจฺเจ สูจิฉิทฺทาณุมตฺตกณฺฐพิลตาย ปพฺพตาการกุจฺฉิตาย จ ลทฺธมฺปิ ปานโภชนํ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตุํ อสมตฺถตาย ขุปฺปิปาสาปเรเต อญฺญํ รสมวินฺทมาเน, อปฺเปกจฺเจ อญฺญมญฺญสฺส อญฺเญสํ วา สตฺตานํ ปภินฺนคณฺฑปิฬกมุขา ปคฺฆริตรุธิรปุพฺพลสิกาทึ ลทฺธา อมตมิว สายมาเน อติวิย ทุทฺทสิกวิรูปภยานกสรีเร พหู เปเต รญฺโญ นิทสฺเสนฺโต –

๒. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงแก่พระราชา ซึ่งเปรตจำนวนมาก ผู้มาแล้วสู่พระราชนิเวศน์ของพระเจ้าพิมพิสาร อันเป็นเรือนของญาติในภพก่อน แม้ที่ตนไม่เคยอยู่อาศัยมาก่อน ด้วยสำคัญว่าเป็นเรือนของตน แล้วยืนอยู่ที่นอกฝา ที่ทางสี่แพร่ง ที่ทางสามแพร่ง และที่วงกบประตู กำลังเสวยผลแห่งความริษยาและความตระหนี่, บางพวกมีหนวดเครายาว มีรูปร่างวิปริต มีปากมืด มีข้อต่อหลวมห้อยรุ่งริ่ง มีอวัยวะน้อยใหญ่ผอม หยาบ ดำ คล้ายต้นตาลที่ถูกไฟป่าไหม้ยืนต้นอยู่ในที่นั้นๆ, บางพวกมีร่างกายถูกเผาไหม้ด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นจากท้องแล้วพวยพุ่งออกจากปาก เพราะถูกความหิวและความกระหายบีบคั้น, บางพวกเพราะมีช่องคอเท่ารูเข็ม มีท้องใหญ่เท่าภูเขา แม้ได้เครื่องดื่มและโภชนะแล้ว ก็ไม่สามารถบริโภคได้ตามต้องการ ถูกความหิวและความกระหายครอบงำ ไม่ได้ลิ้มรสอื่น, บางพวกได้เลือด หนอง และน้ำเหลืองเป็นต้น ที่ไหลออกจากฝีและแผลที่แตกจากปากของกันและกัน หรือของสัตว์อื่น ๆ แล้วเลียกินประดุจน้ำอมฤต มีร่างกายที่น่าเกลียดน่ากลัว มีรูปวิปริต และน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง (จึงตรัสว่า) –

‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ, สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ;

ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ, อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ. –

“เปรตเหล่านั้นมายืนอยู่ที่นอกฝา ที่ทางสี่แพร่งและทางสามแพร่งบ้าง, มาสู่เรือนของตนแล้ว ยืนอยู่ที่วงกบประตูบ้าง”

วตฺวา ปุน เตหิ กตสฺส กมฺมสฺส ทารุณภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ทุติยคาถมาห.

ครั้นตรัสแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความทารุณแห่งกรรมที่เปรตเหล่านั้นได้กระทำไว้ จึงได้ตรัสคาถาที่สองว่า “ปหูเต อนฺนปานมฺหิ” เป็นต้น

ตตฺถ ปหูเตติ อนปฺปเก พหุมฺหิ, ยาวทตฺถิเกติ วุตฺตํ โหติ. ภ-การสฺส หิ ห-กาโร ลพฺภติ ‘‘ปหุ สนฺโต น ภรตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘) วิย. เกจิ ปน ‘‘พหูเต’’ อิติ จ ‘‘พหูเก’’ อิติ จ ปฐนฺติ. ปมาทปาฐา เอเต[Pg.174]. อนฺเน จ ปานมฺหิ จ อนฺนปานมฺหิ. ขชฺเช จ โภชฺเช จ ขชฺชโภชฺเช, เอเตน อสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิธํ อาหารํ ทสฺเสติ. อุปฏฺฐิเตติ อุปคมฺม ฐิเต, สชฺชิเต ปฏิยตฺเต สโมหิเตติ วุตฺตํ โหติ. น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานนฺติ เตสํ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ โกจิ มาตา วา ปิตา วา ปุตฺโต วา น สรติ. กึ การณา? กมฺมปจฺจยา, อตฺตนา กตสฺส อทานทานปฺปฏิเสธนาทิเภทสฺส กทริยกมฺมสฺส ปจฺจยา. ตญฺหิ เตสํ กมฺมํ ญาตีนํ สริตุํ น เทติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปหูเต ความว่า ในของที่ไม่น้อย คือ มาก, ตามที่ต้องการ. เพราะว่า ภ-อักษร ย่อมแปลงเป็น ห-อักษรได้ เหมือนในคำเป็นต้นว่า “ปหุ สนฺโต น ภรติ”. ส่วนบางอาจารย์ก็อ่านว่า “พหูเต” บ้าง “พหูเก” บ้าง. เหล่านี้เป็นบทที่ผิดพลาด. ข้าวและน้ำ ชื่อว่า ข้าวและน้ำ. ของเคี้ยวและของบริโภค ชื่อว่า ของเคี้ยวและของบริโภค, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอาหาร ๔ อย่าง คือ ของกิน ของดื่ม ของเคี้ยว ของเลีย. บทว่า อุปฏฺฐิเต ความว่า เข้าไปตั้งอยู่, จัดแจงไว้, เตรียมไว้, รวบรวมไว้. บทว่า น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ ความว่า ใครๆ ไม่ว่าจะเป็นมารดา บิดา หรือบุตร ย่อมระลึกไม่ได้ถึงสัตว์เหล่านั้นผู้บังเกิดในเปรตวิสัย. เพราะเหตุไร? เพราะกรรมเป็นปัจจัย, คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งกรรมคือความตระหนี่ มีการไม่ให้ทานและการห้ามทานเป็นต้น ที่ตนได้กระทำไว้. จริงอยู่ กรรมนั้นของเปรตเหล่านั้น ย่อมไม่ให้ญาติทั้งหลายระลึกถึงได้.

ตติยคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่สาม

๓. เอวํ ภควา อนปฺปเกปิ อนฺนปานาทิมฺหิ ปจฺจุปฏฺฐิเต ‘‘อปิ นาม อมฺเห อุทฺทิสฺส กิญฺจิ ทเทยฺยุ’’นฺติ ญาตี ปจฺจาสีสนฺตานํ วิจรตํ เตสํ เปตานํ เตหิ กตสฺส อติกฏุกวิปากกรสฺส กมฺมสฺส ปจฺจเยน กสฺสจิ ญาติโน อนุสฺสรณมตฺตาภาวํ ทสฺเสนฺโต –

๓. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงความที่ญาติคนใดคนหนึ่งแม้เพียงระลึกถึงก็ไม่มี แก่เปรตเหล่านั้น ผู้เที่ยวไปพลาง หวังอยู่ต่อญาติทั้งหลายว่า “ไฉนหนอ พวกเขาพึงอุทิศให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่เราบ้าง” แม้เมื่อข้าวและน้ำเป็นต้นอันมีอยู่ไม่น้อยปรากฏเฉพาะหน้า ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ให้ผลเผ็ดร้อนอย่างยิ่งอันเปรตเหล่านั้นได้กระทำไว้ (จึงตรัสว่า) –

‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, ขชฺชโภชฺเช อุปฏฺฐิเต;

น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา’’ติ. –

“เมื่อข้าวและน้ำ ของเคี้ยวและของบริโภคมีอยู่มากมาย ตั้งไว้พร้อมแล้ว, แต่ไม่มีใครระลึกถึงสัตว์เหล่านั้นเลย เพราะกรรมเป็นปัจจัย”

วตฺวา ปุน รญฺโญ เปตฺติวิสยูปปนฺเน ญาตเก อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ทานํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีน’’นฺติ ตติยคาถมาห.

ครั้นตรัสแล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญทานที่พระราชาถวายอุทิศให้ญาติผู้บังเกิดในเปรตวิสัย จึงได้ตรัสคาถาที่สามว่า “เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ” เป็นต้น

ตตฺถ เอวนฺติ อุปมาวจนํ. ตสฺส ทฺวิธา สมฺพนฺโธ – เตสํ สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา อสรนฺเตปิ กิสฺมิญฺจิ ททนฺติ, ญาตีนํ, เย เอวํ อนุกมฺปกา โหนฺตีติ จ ยถา ตยา, มหาราช, ทินฺนํ, เอวํ สุจึ ปณีตํ กาเลน กปฺปิยํ ปานโภชนํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกาติ จ. ททนฺตีติ เทนฺติ อุทฺทิสนฺติ นิยฺยาเตนฺติ. ญาตีนนฺติ มาติโต จ ปิติโต จ สมฺพนฺธานํ. เยติ เย เกจิ ปุตฺตา วา ธีตโร วา ภาตโร วา โหนฺตีติ ภวนฺติ. อนุกมฺปกาติ อตฺถกามา หิเตสิโน. สุจินฺติ วิมลํ ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ ธมฺมิกํ ธมฺมลทฺธํ. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ. กาเลนาติ ญาติเปตานํ ติโรกุฏฺฏาทีสุ อาคนฺตฺวา ฐิตกาเลน. กปฺปิยนฺติ อนุจฺฉวิกํ ปติรูปํ อริยานํ ปริโภคารหํ. ปานโภชนนฺติ ปานญฺจ โภชนญฺจ. อิธ ปานโภชนมุเขน สพฺโพปิ เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ เป็นคำอุปมา. การเชื่อมความของบทนั้นมี ๒ นัย คือ (๑) แม้ญาติทั้งหลายจะระลึกถึงสัตว์เหล่านั้นไม่ได้เพราะกรรมเป็นปัจจัย แต่ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์อย่างนี้ ญาติเหล่านั้นย่อมให้ทานในกาลบางคราวแก่ญาติทั้งหลาย และ (๒) มหาบพิตร ทานที่พระองค์ถวายแล้วฉันใด ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ญาติเหล่านั้นย่อมถวายเครื่องดื่มและโภชนะอันสะอาด ประณีต สมควรแก่กาล แก่ญาติทั้งหลายฉันนั้น. บทว่า ททนฺติ คือ ย่อมให้ ย่อมอุทิศ ย่อมมอบให้. บทว่า ญาตีนํ คือ แก่ผู้เกี่ยวข้องทางมารดาและบิดา. บทว่า เย คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง. บทว่า โหนฺติ คือ ย่อมเป็น ได้แก่ บุตร ธิดา หรือพี่น้อง. บทว่า อนุกมฺปกา คือ ผู้มุ่งประโยชน์ ผู้แสวงหาเกื้อกูล. บทว่า สุจึ คือ ไม่มีมลทิน น่าดู น่ารื่นรมย์ใจ ถูกธรรม ได้มาโดยธรรม. บทว่า ปณีตํ คือ ยอดเยี่ยม ประเสริฐ. บทว่า กาเลน คือ ในกาลที่เปรตญาติทั้งหลายมาแล้วยืนอยู่ที่นอกฝาเป็นต้น. บทว่า กปฺปิยํ คือ สมควร เหมาะสม ควรแก่การบริโภคของพระอริยเจ้า. บทว่า ปานโภชนํ คือ เครื่องดื่มและโภชนะ. ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเทยยธรรมทั้งหมดโดยมีเครื่องดื่มและโภชนะเป็นประธาน.

จตุตฺถคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

พรรณนาบุพพาร์ธแห่งคาถาที่สี่

๔. เอวํ [Pg.175] ภควา รญฺญา มาคเธน เปตภูตานํ ญาตีนํ อนุกมฺปาย ทินฺนํ ปานโภชนํ ปสํสนฺโต –

๔. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงสรรเสริญเครื่องดื่มและโภชนะ อันพระเจ้าแผ่นดินมคธถวายแล้วด้วยความอนุเคราะห์แก่ญาติทั้งหลายผู้เป็นเปรต (จึงตรัสว่า) –

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

สุจึ ปณีตํ กาเลน, กปฺปิยํ ปานโภชน’’นฺติ. –

ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ย่อมให้ปานโภชนะที่สะอาด ประณีต สมควรตามกาลแก่ญาติทั้งหลายอย่างนี้

วตฺวา ปุน เยน ปกาเรน ทินฺนํ เตสํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ จตุตฺถคาถาย ปุพฺพทฺธมาห ตํ ตติยคาถาย ปุพฺพทฺเธน สมฺพนฺธิตพฺพํ –

ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า ทานที่ให้แล้วย่อมสำเร็จแก่เปรตเหล่านั้นโดยประการใดอีก จึงตรัสคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ’ ซึ่งคาถานั้นพึงเชื่อมกับครึ่งคาถาแรกของคาถาที่ ๓

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ.

ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ย่อมให้อย่างนี้แก่ญาติทั้งหลายว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน ขอญาติทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด’

เตน ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตูติ เอวํ ททนฺติ, โน อญฺญถา’’ติ เอตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน ทาตพฺพาการนิทสฺสนํ กตํ โหติ.

ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า ‘ย่อมให้อย่างนี้ว่า ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน, ไม่ให้อย่างอื่น’ นี้ การแสดงอาการที่พึงให้ ชื่อว่าอันท่านทำแล้วด้วย ‘เอวํ’ ศัพท์ ในอรรถว่าอาการ

ตตฺถ อิทนฺติ เทยฺยธมฺมนิทสฺสนํ. โวติ ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติ จ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖), ‘‘เยหิ โว อริยา’’ติ จ เอวมาทีสุ วิย เกวลํ นิปาตมตฺตํ, น สามิวจนํ. ญาตีนํ โหตูติ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ ญาตกานํ โหตุ. สุขิตา โหนฺตุ ญาตโยติ เต เปตฺติวิสยูปปนฺนา ญาตโย อิทํ ปจฺจนุภวนฺตา สุขิตา โหนฺตูติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ เป็นการแสดงถึงเทยยธรรม. บทว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น ไม่ใช่สามีวิภัตติ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’ และ ‘เยหิ โว อริยา’. บทว่า ญาตีนํ โหตุ ความว่า ขอจงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายผู้บังเกิดในเปรตวิสัย. บทว่า สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย ความว่า ขอญาติเหล่านั้นผู้บังเกิดในเปรตวิสัย เสวยผลนี้แล้ว จงเป็นสุขเถิด

จตุตฺถคาถาปรทฺธปญฺจมคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

พรรณนาความคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาหลัง และคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาแรก

๔-๕. เอวํ ภควา เยน ปกาเรน เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ญาตีนํ ทาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ วตฺวา ปุน ยสฺมา ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ วุตฺเตปิ น อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส ผลทํ โหติ, เกวลนฺตุ ตถา อุทฺทิสฺส ทิยฺยมานํ ตํ วตฺถุ ญาตีนํ กุสลกมฺมสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ยถา เตสํ ตสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลกมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต จ ตตฺถา’’ติ จตุตฺถคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ปญฺจมคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

๔-๕. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอย่างนี้ว่า พึงให้แก่ญาติผู้บังเกิดในเปรตวิสัยโดยประการใด ครั้นตรัสว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน ขอญาติทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด’ แล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่แม้เมื่อกล่าวว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน’ กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วก็ไม่เป็นกรรมให้ผลแก่ผู้อื่น แต่ว่าวัตถุนั้นที่เขากำลังให้อุทิศไปอย่างนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลกรรมของญาติทั้งหลายเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงว่า กุศลกรรมที่ยังผลให้เกิดในขณะนั้น ย่อมมีแก่เปรตเหล่านั้นในวัตถุนั้นนั่นเองได้อย่างไร จึงตรัสคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาหลังว่า ‘เต จ ตตฺถา’ และคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ’

เตสํ [Pg.176] อตฺโถ – เต ญาติเปตา ยตฺถ ตํ ทานํ ทียติ, ตตฺถ สมนฺตโต อาคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา, สโมธาย วา เอกชฺฌํ หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺมา อาคตา สมาคตา ‘‘อิเม โน ญาตโย อมฺหากํ อตฺถาย ทานํ อุทฺทิสิสฺสนฺตี’’ติ เอตทตฺถํ สมฺมา อาคตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปหูเต อนฺนปานมฺหีติ ตสฺมึ อตฺตโน อุทฺทิสฺสมาเน ปหูเต อนฺนปานมฺหิ. สกฺกจฺจํ อนุโมทเรติ อภิสทฺทหนฺตา กมฺมผลํ อวิชหนฺตา จิตฺตีการํ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา ‘‘อิทํ โน ทานํ หิตาย สุขาย โหตู’’ติ โมทนฺติ อนุโมทนฺติ, ปีติโสมนสฺสชาตา โหนฺตีติ.

อรรถแห่งบทเหล่านั้นคือ เปรตที่เป็นญาติเหล่านั้นมาประชุมกันแล้ว คือมาพร้อมกันจากทุกทิศในที่ที่เขากำลังให้ทานนั้น หรือว่ามาประชุมกันเป็นหมู่เดียว ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. มาประชุมกันดีแล้ว คือ มาพร้อมกันดีแล้วเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘ญาติของเราเหล่านี้จักอุทิศทานเพื่อประโยชน์แก่เรา’ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า ปหูเต อนฺนปานมฺหิ ความว่า ในเมื่อมีข้าวและน้ำอันไพบูลย์ที่เขากำลังอุทิศให้ตนในกาลนั้น. บทว่า สกฺกจฺจํ อนุโมทเร ความว่า เชื่อมั่นอย่างยิ่ง ไม่ละทิ้งผลแห่งกรรม ทำความเคารพ มีจิตไม่ฟุ้งซ่านแล้ว ย่อมยินดี ย่อมอนุโมทนาว่า ‘ขอทานนี้จงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เรา’ คือย่อมเกิดปีติโสมนัส

ปญฺจมคาถาปรทฺธฉฏฺฐคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

พรรณนาความคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาหลัง และคาถาที่ ๖ ครึ่งคาถาแรก

๕-๖. เอวํ ภควา ยถา เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลํ กมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต –

๕-๖. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอย่างนี้ว่า กุศลกรรมที่ยังผลให้เกิดในขณะนั้น ย่อมมีแก่ผู้บังเกิดในเปรตวิสัยได้อย่างไร ดังนี้

‘‘เต จ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ญาติเปตา สมาคตา;

ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, สกฺกจฺจํ อนุโมทเร’’ติ. –

เปรตที่เป็นญาติเหล่านั้นมาประชุมกันแล้ว ณ ที่นั้น เมื่อมีข้าวและน้ำอันไพบูลย์ ก็ย่อมอนุโมทนาโดยเคารพ

วตฺวา ปุน ญาตเก นิสฺสาย นิพฺพตฺตกุสลกมฺมผลํ ปจฺจนุโภนฺตานํ เตสํ ญาตี อารพฺภ โถมนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิรํ ชีวนฺตู’’ติ ปญฺจมคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงอาการแห่งการสรรเสริญปรารภญาติเหล่านั้น ผู้กำลังเสวยผลแห่งกุศลกรรมที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยญาติทั้งหลายอีก จึงตรัสคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาหลังว่า ‘จิรํ ชีวนฺตุ’ และคาถาที่ ๖ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’

เตสํ อตฺโถ – จิรํ ชีวนฺตูติ จิรชีวิโน ทีฆายุกา โหนฺตุ. โน ญาตีติ อมฺหากํ ญาตกา. เยสํ เหตูติ เย นิสฺสาย เยสํ การณา. ลภามเสติ ลภาม. อตฺตนา ตงฺขณํ ปฏิลทฺธสมฺปตฺตึ อปทิสนฺตา ภณนฺติ. เปตานญฺหิ อตฺตโน อนุโมทเนน, ทายกานํ อุทฺเทเสน, ทกฺขิเณยฺยสมฺปทาย จาติ ตีหิ องฺเคหิ ทกฺขิณา สมิชฺฌติ, ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺติกา โหติ. ตตฺถ ทายกา วิเสสเหตุ. เตนาหํสุ ‘‘เยสํ เหตุ ลภามเส’’ติ. อมฺหากญฺจ กตา ปูชาติ ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ เอวํ อิมํ ทานํ อุทฺทิสนฺเตหิ อมฺหากญฺจ ปูชา กตา. ทายกา จ อนิปฺผลาติ ยมฺหิ สนฺตาเน ปริจฺจาคมยํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส ตตฺเถว ผลทานโต ทายกา จ อนิปฺผลาติ.

อรรถแห่งบทเหล่านั้นคือ บทว่า จิรํ ชีวนฺตุ ความว่า ขอจงเป็นผู้มีชีวิตยืนยาว มีอายุยืน. บทว่า โน ญาติ ความว่า ญาติของเรา. บทว่า เยสํ เหตุ ความว่า เพราะอาศัยเหล่าใด เพราะเหตุแห่งชนเหล่าใด. บทว่า ลภามเส ความว่า เราย่อมได้. (เปรต) แสดงสมบัติที่ตนได้รับในขณะนั้นแล้วกล่าว. จริงอยู่ ทักษิณาทานย่อมสำเร็จแก่เปรตทั้งหลายด้วยองค์ ๓ คือ ด้วยการอนุโมทนาของตน ด้วยการอุทิศของทายก และด้วยทักขิไณยยบุคคลสมบัติ ย่อมยังผลให้เกิดในขณะนั้น. ในองค์ ๓ นั้น ทายกเป็นเหตุพิเศษ. เพราะเหตุนั้น เปรตทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘เยสํ เหตุ ลภามเส’. บทว่า อมฺหากญฺจ กตา ปูชา ความว่า ชนทั้งหลายผู้อุทิศทานนี้อย่างนี้ว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน’ ชื่อว่าได้ทำบูชาแก่เราทั้งหลายด้วย. บทว่า ทายกา จ อนิปฺผลา ความว่า เพราะกรรมคือการบริจาคที่ทำแล้วในสันดานใด ย่อมให้ผลในสันดานนั้นนั่นเอง ฉะนั้น แม้ทายกทั้งหลายก็ชื่อว่ามีผล

เอตฺถาห [Pg.177] – ‘‘กึ ปน เปตฺติวิสยูปปนฺนา เอว ญาตโย ลภนฺติ, อุทาหุ อญฺเญปิ ลภนฺตี’’ติ? วุจฺจเต – ภควตา เอเวตํ พฺยากตํ ชาณุสฺโสณินา พฺราหฺมเณน ปุฏฺเฐน, กิเมตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ. วุตฺตํ เหตํ –

ในเรื่องนี้ มีคำถามว่า ‘ก็ญาติที่บังเกิดในเปรตวิสัยเท่านั้นหรือที่ย่อมได้รับ หรือว่าแม้พวกอื่นก็ย่อมได้รับ?’ ตอบว่า เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเองทรงพยากรณ์ไว้แล้ว เมื่อถูกชาณุสโสณีพราหมณ์ทูลถาม, ในเรื่องนี้จะมีอะไรที่เราทั้งหลายพึงกล่าวเล่า. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นาม ทานานิ เทม, สทฺธานิ กโรม ‘อิทํ ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปตุ, อิทํ ทานํ เปตา ญาติสาโลหิตา ปริภุญฺชนฺตู’ติ, กจฺจิ ตํ, โภ โคตม, ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปติ, กจฺจิ เต เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ. ฐาเน โข, พฺราหฺมณ, อุปกปฺปติ, โน อฏฺฐาเนติ.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ผู้ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ย่อมให้ทาน ย่อมทำสัทธา (อุทิศให้ผู้ตาย) ว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้ว ขอญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วจงบริโภคทานนี้เถิด’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วหรือหนอแล ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วเหล่านั้นย่อมบริโภคทานนั้นได้หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ดูก่อนพราหมณ์ ย่อมสำเร็จในฐานะ แต่ไม่สำเร็จในอฐานะ’

‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, ฐานํ, กตมํ อฏฺฐานนฺติ? อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา นิรยํ อุปปชฺชติ. โย เนรยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ฐานะเป็นไฉน อฐานะเป็นไฉน’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงนรก. อาหารของสัตว์นรกเหล่าใดมีอยู่ เขาย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในนรกนั้นด้วยอาหารนั้น เขาย่อมตั้งอยู่ในนรกนั้นได้ด้วยอาหารนั้น. ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นอฐานะ ซึ่งทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในฐานะนั้น’

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชติ. โย ติรจฺฉานโยนิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงกำเนิดเดรัจฉาน อาหารใดของสัตว์ผู้เกิดในกำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในกำเนิดเดรัจฉานนั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในกำเนิดเดรัจฉานนั้นด้วยอาหารนั้น ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เป็นอฐานะ คือทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในกำเนิดนั้น

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺสานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ…เป… เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โย เทวานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นชอบ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของมนุษย์...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดา อาหารใดของเทวดามีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในภพเทวดานั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในภพเทวดานั้นด้วยอาหารนั้น ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เป็นอฐานะ คือทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชติ. โย เปตฺติเวสยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน [Pg.178] โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปเวจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา วา ญาติสาโลหิตา วา, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตีติ.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงเปรตวิสัย อาหารใดของสัตว์ผู้เกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในเปรตวิสัยนั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในเปรตวิสัยนั้นด้วยอาหารนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิตของเปรตนั้น ย่อมอุทิศทานไปให้จากโลกนี้ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในเปรตวิสัยนั้นด้วยทานนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในเปรตวิสัยนั้นด้วยทานนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้แลเป็นฐานะ คือทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อญฺเญปิสฺส, พฺราหฺมณ, เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อุปปนฺนา โหนฺติ, เต ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ.

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ถ้าเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตนั้น ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น ใครเล่าจะบริโภคทานนั้น? ดูก่อนพราหมณ์ เปรตที่เป็นญาติสาโลหิตเหล่าอื่นของทายกนั้น ผู้เข้าถึงฐานะนั้นมีอยู่ เปรตเหล่านั้นย่อมบริโภคทานนั้น

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เจว เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, อญฺเญปิสฺส เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อนุปปนฺนา โหนฺติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อฏฺฐานํ โข เอตํ พฺราหฺมณ อนวกาโส, ยํ ตํ ฐานํ วิวิตฺตํ อสฺส อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา ยทิทํ เปเตหิ ญาติสาโลหิเตหิ. อปิจ พฺราหฺมณ ทายโกปิ อนิปฺผโล’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗).

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ถ้าเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตนั้นเอง ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น และเปรตที่เป็นญาติสาโลหิตเหล่าอื่นของทายกนั้น ก็ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น ใครเล่าจะบริโภคทานนั้น? ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ฐานะนั้นจะว่างเว้นจากเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตตลอดกาลยาวนานนี้ นั่นเป็นไปไม่ได้ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ อนึ่ง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ทายกก็หาใช่ไร้ผลไม่

ฉฏฺฐคาถาปรทฺธสตฺตมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถากึ่งหลังของคาถาที่ ๖ และคาถาที่ ๗

๖-๗. เอวํ ภควา รญฺโญ มาคธสฺส เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ปุพฺพญาตีนํ สมฺปตฺตึ นิสฺสาย โถเมนฺโต ‘‘เอเต เต, มหาราช, ญาตี อิมาย ทานสมฺปทาย อตฺตมนา เอวํ โถเมนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

๖-๗. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอาศัยสมบัติของเหล่าญาติในอดีตของพระเจ้ามคธผู้เข้าถึงเปรตวิสัยแล้วทรงชมเชย เมื่อจะทรงแสดงว่า 'มหาบพิตร ญาติเหล่านั้นของพระองค์ มีใจยินดีด้วยทานสมบัตินี้ ย่อมสรรเสริญอย่างนี้' ดังนี้ (จึงตรัสว่า)

‘‘จิรํ ชีวนฺตุ โน ญาตี, เยสํ เหตุ ลภามเส;

อมฺหากญฺจ กตา ปูชา, ทายกา จ อนิปฺผลา’’ติ. –

ขอญาติทั้งหลายของเราจงมีชีวิตยืนนาน ซึ่งพวกเราได้ (สมบัติ) นี้ก็เพราะอาศัยท่านเหล่านั้น และการบูชาอันท่านทั้งหลายทำแล้วแก่พวกเรา ทั้งทายกทั้งหลายก็หาใช่ไร้ผลไม่

วตฺวา ปุน เตสํ เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ อญฺญสฺส กสิโครกฺขาทิโน สมฺปตฺติปฏิลาภการณสฺส อภาวํ อิโต ทินฺเนน ยาปนภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ ตตฺถ กสี อตฺถี’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘วณิชฺชา ตาทิสี’’ติ อิมํ สตฺตมคาถญฺจ อาห.

ครั้นตรัสดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งเหตุในการได้สมบัติอย่างอื่น มีกสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น และความเป็นอยู่ได้ด้วยทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ แก่เปรตเหล่านั้นผู้เข้าถึงเปรตวิสัยอีก จึงตรัสคาถากึ่งหลังของคาถาที่ ๖ ว่า 'นะ หิ ตัตถะ กะสี อัตถิ' และคาถาที่ ๗ นี้ว่า 'วะณิชชา ตาทิสี'

ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – น หิ, มหาราช, ตตฺถ เปตฺติวิสเย กสิ อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย เต เปตา สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. โครกฺเขตฺถ น วิชฺชตีติ น เกวลํ กสิ เอว, โครกฺขาปิ เอตฺถ เปตฺติวิสเย น วิชฺชติ, ยํ [Pg.179] นิสฺสาย เต สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. วณิชฺชา ตาทิสี นตฺถีติ วาณิชฺชาปิ ตาทิสี นตฺถิ, ยา เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. หิรญฺเญน กยากยนฺติ หิรญฺเญน กยวิกฺกยมฺปิ ตตฺถ ตาทิสํ นตฺถิ, ยํ เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหินฺติ เกวลํ ปน อิโต ญาตีหิ วา มิตฺตามจฺเจหิ วา ทินฺเนน ยาเปนฺติ, อตฺตภาวํ คเมนฺติ. เปตาติ เปตฺติวิสยูปปนฺนา สตฺตา. กาลคตาติ อตฺตโน มรณกาเลน คตา, ‘‘กาลกตา’’ติ วา ปาโฐ, กตกาลา กตมรณาติ อตฺโถ. ตหินฺติ ตสฺมึ เปตฺติวิสเย.

ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายดังนี้: มหาบพิตร ในเปรตวิสัยนั้นไม่มีกสิกรรม ที่เปรตเหล่านั้นจะพึงอาศัยได้สมบัติ. บทว่า โครักเข็ตถะ นะ วิชชะติ ความว่า มิใช่แต่กสิกรรมเท่านั้น แม้โครักขกรรม (การเลี้ยงโค) ก็ไม่มีในเปรตวิสัยนี้ ที่เปรตเหล่านั้นจะพึงอาศัยได้สมบัติ. บทว่า วะณิชชา ตาทิสี นัตถิ ความว่า แม้การค้าขายเช่นนั้น ที่จะเป็นเหตุให้เปรตเหล่านั้นได้สมบัติ ก็ไม่มี. บทว่า หิรัญเญนะ กะยากะยัง ความว่า แม้การซื้อขายด้วยเงินทองเช่นนั้น ที่จะเป็นเหตุให้เปรตเหล่านั้นได้สมบัติ ก็ไม่มีในเปรตวิสัยนั้น. บทว่า อิโต ทินเนนะ ยาเปนติ, เปตา กาละคะตา ตะหิง ความว่า แต่ว่า เปรตเหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไป คือให้ดำรงอยู่ได้ ด้วยทานที่ญาติหรือมิตรอำมาตย์ให้แล้วจากโลกนี้. บทว่า เปตา คือ สัตว์ผู้เข้าถึงเปรตวิสัย. บทว่า กาละคะตา คือ ผู้ไปแล้วตามกาลแห่งความตายของตน หรือมีอีกบทหนึ่งว่า 'กาละกะตา' ความว่า ผู้มีกาลอันกระทำแล้ว คือผู้มีความตายอันกระทำแล้ว. บทว่า ตะหิง คือ ในเปรตวิสัยนั้น.

อฏฺฐมนวมคาถาทฺวยวณฺณนา

พรรณนาคาถาคู่ที่ ๘ และที่ ๙

๘-๙. เอวํ ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ วตฺวา อิทานิ อุปมาหิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อุนฺนเม อุทกํ วุฏฺฐ’’นฺติ อิทํ คาถาทฺวยมาห.

๘-๙. ครั้นตรัสว่า 'อิโต ทินเนนะ ยาเปนติ, เปตา กาละคะตา ตะหิง' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นด้วยอุปมาทั้งหลาย จึงตรัสคาถาสองบทนี้ว่า 'อุนนะเม อุทัง วุฏฐัง'

ตสฺสตฺโถ – ยถา อุนฺนเต ถเล อุสฺสาเท ภูมิภาเค เมเฆหิ อภิวุฏฺฐํ อุทกํ นินฺนํ ปวตฺตติ, โย โย ภูมิภาโค นินฺโน โอณโต, ตํ ตํ ปวตฺตติ คจฺฉติ ปาปุณาติ, เอวเมว อิโต ทินฺนํ ทานํ เปตานํ อุปกปฺปติ นิพฺพตฺตติ, ปาตุภวตีติ อตฺโถ. นินฺนมิว หิ อุทกปฺปวตฺติยา ฐานํ เปตโลโก ทานุปกปฺปนาย. ยถาห – ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗). ยถา จ กนฺทรปทรสาขาปสาขกุโสพฺภมหาโสพฺภสนฺนิปาเตหิ วาริวหา มหานชฺโช ปูรา หุตฺวา สาครํ ปริปูเรนฺติ, เอวมฺปิ อิโต ทินฺนทานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เปตานํ อุปกปฺปตีติ.

เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: น้ำที่เมฆาหลั่งลงบนภาคพื้นดินที่เป็นที่ดอน ที่สูง ย่อมไหลไปสู่ที่ลุ่มฉันใด ภาคพื้นดินส่วนใดๆ เป็นที่ลุ่ม ที่ต่ำ น้ำย่อมไหลไป ไปถึง ยังส่วนนั้นๆ ฉันนั้นเหมือนกัน ทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ ย่อมสำเร็จ คือบังเกิด ปรากฏแก่เปรตทั้งหลาย. ความว่า เปรตโลกเป็นเหมือนที่ลุ่มซึ่งเป็นที่ไหลไปแห่งน้ำ สำหรับความสำเร็จแห่งทาน. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้แลเป็นฐานะ คือทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น'. และแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายที่นำพาน้ำมา เป็นสายน้ำที่เต็มเปี่ยมจากการไหลรวมกันของน้ำจากซอกเขา ลำธาร คูคลองน้อยใหญ่ ย่อมทำมหาสมุทรให้เต็มเปี่ยมฉันใด ทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ ก็ย่อมสำเร็จแก่เปรตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังฉันนั้นเหมือนกัน.

ทสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๐

๑๐. เอวํ ภควา ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ อิมํ อตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสตฺวา ปุน ยสฺมา เต เปตา ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ อาสาภิภูตา ญาติฆรํ อาคนฺตฺวาปิ ‘‘อิทํ นาม โน เทถา’’ติ ยาจิตุํ อสมตฺถา, ตสฺมา เตสํ อิมานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ อนุสฺสรนฺโต [Pg.180] กุลปุตฺโต ทกฺขิณํ ทชฺชาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อทาสิ เม’’ติ อิมํ คาถมาห.

๑๐. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประกาศเนื้อความนี้ว่า 'เปรตผู้ล่วงลับไปแล้วในเปรตวิสัยนั้น ย่อมยังชีพอยู่ได้ด้วยทานที่ให้แล้วจากโลกนี้' ด้วยอุปมาทั้งหลายดังนี้แล้ว อีกประการหนึ่ง เพราะเหตุที่เปรตเหล่านั้นถูกความหวังครอบงำว่า 'เราจักได้อะไรบางอย่างจากญาติในโลกนี้' แม้มาถึงเรือนของญาติแล้ว ก็ไม่สามารถที่จะขอได้ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า กุลบุตรเมื่อระลึกถึงเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งการระลึกถึงเหล่านี้ของเปรตเหล่านั้น พึงให้ทักษิณาทาน จึงตรัสคาถานี้ว่า 'อะทาสิ เม'

ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิทํ นาม เม ธนํ วา ธญฺญํ วา อทาสี’’ติ จ, ‘‘อิทํ นาม เม กิจฺจํ อตฺตนา อุยฺโยคมาปชฺชนฺโต อกาสี’’ติ จ, ‘‘อมุ เม มาติโต วา ปิติโต วา สมฺพนฺธตฺตา ญาตี’’ติ จ สิเนหวเสน ตาณสมตฺถตาย ‘‘มิตฺตา’’ติ จ, ‘‘อสุโก เม สห ปํสุกีฬโก สขา’’ติ จ เอวํ สพฺพมนุสฺสรนฺโต เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ทานํ นิยฺยาเตยฺยาติ. อปโร ปาโฐ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ทาตพฺพาติ ทชฺชา. กา สา? เปตานํ ทกฺขิณา, เตเนว ‘‘อทาสิ เม’’ติอาทินา นเยน ปุพฺเพ กตมนุสฺสรํ อนุสฺสรตาติ วุตฺตํ โหติ. กรณวจนปฺปสงฺเค ปจฺจตฺตวจนํ เวทิตพฺพํ.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – บุคคลพึงระลึกถึงเหตุทั้งหมดอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้ได้ให้ทรัพย์หรือข้าวเปลือกชื่อนี้แก่เรา’ บ้าง ‘ผู้นี้ได้ประกอบความเพียรด้วยตนเอง ทำกิจชื่อนี้ของเรา’ บ้าง ‘ผู้นี้เป็นญาติของเรา เพราะเกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทางบิดา’ บ้าง โดยนัยแห่งความรักใคร่และเพราะสามารถเป็นที่พึ่งพิงได้ จึงเป็น ‘มิตร’ บ้าง ‘คนโน้นเป็นสหายของเรา เป็นเพื่อนเล่นฝุ่นด้วยกัน’ บ้าง แล้วพึงให้ทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย พึงอุทิศทานให้ ดังนี้ อีกนัยหนึ่ง บาลีว่า ‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’ อรรถแห่งบาลีนั้นคือ พึงให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ทชฺชา ทานนั้นคืออะไร? คือทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ระลึกถึงกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ตามระลึกอยู่ ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘บุคคลนั้นได้ให้แก่เรา’ ในกรณีที่ควรใช้กรณวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นปฐมาวิภัตติ

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๑

๑๑. เอวํ ภควา เปตานํ ทกฺขิณานิยฺยาตเน การณภูตานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ ทสฺเสนฺโต –

๑๑. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงวัตถุอันเป็นเหตุแห่งการระลึกถึงในการอุทิศทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลายอย่างนี้ จึงตรัสว่า –

‘‘อทาสิ เม อกาสิ เม, ญาติมิตฺตา สขา จ เม;

เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ปุพฺเพ กตมนุสฺสร’’นฺติ. –

บุคคลพึงระลึกถึงอุปการะที่ท่านทำไว้ในกาลก่อนว่า ‘ผู้นี้ได้ให้สิ่งของแก่เรา ผู้นี้ได้ทำกิจแก่เรา ผู้นี้เป็นญาติ เป็นมิตร เป็นสหายของเรา’ แล้วพึงให้ทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย

วตฺวา ปุน เย ญาติมรเณน รุณฺณโสกาทิปรา เอว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เตสํ อตฺถาย กิญฺจิ เทนฺติ, เตสํ ตํ รุณฺณโสกาทิ เกวลํ อตฺตปริตาปนเมว โหติ, น เปตานํ กิญฺจิ อตฺถํ นิปฺผาเทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ รุณฺณํ วา’’ติ อิมํ คาถมาห.

ครั้นตรัสแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชนเหล่าใดถูกความร้องไห้ความโศกเศร้าเป็นต้นครอบงำเพราะการตายของญาติ ยืนอยู่ ไม่ให้อะไรเพื่อประโยชน์แก่ญาติเหล่านั้น การร้องไห้ความโศกเศร้าเป็นต้นนั้นของชนเหล่านั้น เป็นเพียงการเบียดเบียนตนเท่านั้น ไม่ยังประโยชน์อะไรให้สำเร็จแก่เปรตทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า ‘น หิ รุณฺณํ วา’ เป็นต้น

ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทนา โรทิตตฺตํ อสฺสุปาตนํ, เอเตน กายปริสฺสมํ ทสฺเสติ. โสโกติ โสจนา โสจิตตฺตํ, เอเตน จิตฺตปริสฺสมํ ทสฺเสติ. ยา จญฺญาติ ยา จ รุณฺณโสเกหิ อญฺญา. ปริเทวนาติ ญาติพฺยสเนน ผุฏฺฐสฺส ลาลปฺปนา, ‘‘กหํ เอกปุตฺตก ปิย มนาปา’’ติ เอวมาทินา นเยน คุณสํวณฺณนา, เอเตน วจีปริสฺสมํ ทสฺเสติ.

ในคาถานั้น บทว่า รุณฺณํ คือ การร้องไห้ ความเป็นผู้ร้องไห้ การหลั่งน้ำตา ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางกาย บทว่า โสโก คือ ความเศร้าโศก ความเป็นผู้เศร้าโศก ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางใจ บทว่า ยา จญฺญา คือ การคร่ำครวญอื่นใดที่นอกจากความร้องไห้และความโศกเศร้า บทว่า ปริเทวนา คือ การคร่ำครวญของผู้ที่ถูกความพินาศแห่งญาติกระทบแล้ว เป็นการพรรณนาคุณด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ลูกคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พอใจอยู่ที่ไหน’ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางวาจา

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๒

๑๒. เอวํ [Pg.181] ภควา ‘‘รุณฺณํ วา โสโก วา ยา จญฺญา ปริเทวนา, สพฺพมฺปิ ตํ เปตานํ อตฺถาย น โหติ, เกวลนฺตุ อตฺตานํ ปริตาปนมตฺตเมว, เอวํ ติฏฺฐนฺติ ญาตโย’’ติ รุณฺณาทีนํ นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสตฺวา ปุน มาคธราเชน ยา ทกฺขิณา ทินฺนา, ตสฺสา สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’’ติ อิมํ คาถมาห.

๑๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความไม่มีประโยชน์ของการร้องไห้เป็นต้นว่า ‘ความร้องไห้ก็ดี ความโศกเศร้าก็ดี หรือความคร่ำครวญอื่นใดก็ดี ทั้งหมดนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เปรตทั้งหลาย เป็นเพียงการเบียดเบียนตนเท่านั้น ญาติทั้งหลายย่อมตั้งอยู่อย่างนั้น’ อย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง เมื่อจะทรงแสดงความมีประโยชน์ของทักษิณาทานที่พระเจ้ามคธถวายแล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า ‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’ เป็นต้น

ตสฺสตฺโถ – อยญฺจ โข, มหาราช, ทกฺขิณา ตยา อชฺช อตฺตโน ญาติคณํ อุทฺทิสฺส ทินฺนา, สา ยสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, ตสฺมา สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา อสฺส เปตชนสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย อุปกปฺปติ สมฺปชฺชติ ผลตีติ วุตฺตํ โหติ. อุปกปฺปตีติ จ ฐานโส อุปกปฺปติ, ตํขณํเยว อุปกปฺปติ, น จิเรน. ยถา หิ ตํขณญฺเญว ปฏิภนฺตํ ‘‘ฐานโสเวตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ตํขณํเยว อุปกปฺปนฺตา ‘‘ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ วุตฺตา. ยํ วา ตํ ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗) วุตฺตํ, ตตฺถ ขุปฺปิปาสิกวนฺตาสปรทตฺตูปชีวินิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทภินฺเน ฐาเน อุปกปฺปตีติ วุตฺตํ ยถา กหาปณํ เทนฺโต ‘‘กหาปณโส เทตี’’ติ โลเก วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป อุปกปฺปตีติ ปาตุภวติ, นิพฺพตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – ดูก่อนมหาราช ทักษิณาทานนี้แล อันพระองค์ทรงอุทิศหมู่ญาติของพระองค์ถวายแล้วในวันนี้ ทานนั้น เพราะเหตุที่พระสงฆ์เป็นบุญเขตอันยอดเยี่ยมของโลก ฉะนั้น ทานที่ตั้งไว้ดีแล้วในพระสงฆ์ จึงย่อมสำเร็จประโยชน์เกื้อกูลแก่เปรตชนตลอดกาลนาน ย่อมถึงพร้อม ย่อมเกิดผล ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ และบทว่า อุปกปฺปติ คือ ย่อมสำเร็จโดยพลัน ย่อมสำเร็จในขณะนั้นทีเดียว ไม่ใช่สำเร็จในกาลนาน เหมือนอย่างที่ปฏิภาณที่เกิดขึ้นในขณะนั้นทีเดียว ท่านเรียกว่า ‘ปฏิภาณนั้นย่อมแจ่มแจ้งแก่พระตถาคตโดยพลัน’ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ทานที่สำเร็จในขณะนั้นทีเดียว ท่านจึงเรียกว่า ‘ย่อมสำเร็จโดยพลัน’ หรือดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นฐานะ ที่ทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในฐานะนั้น’ ในพระดำรัสนั้น ท่านกล่าวว่า ย่อมสำเร็จในฐานะที่แตกต่างกันด้วยเภทมีเปรตจำพวกขุปปิปาสิกะ วันตาสะ ปรทัตตูปชีวี และนิชฌามตัณหิกะเป็นต้น เหมือนอย่างในโลก เมื่อคนให้กหาปณะ ย่อมกล่าวกันว่า ‘ให้ทีละกหาปณะ’ และในอรรถวิกัปนี้ บทว่า อุปกปฺปติ ท่านกล่าวว่า หมายถึง ปรากฏขึ้น, เกิดขึ้น

เตรสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๓

๑๓. เอวํ ภควา รญฺญา ทินฺนาย ทกฺขิณาย สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต –

๑๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นทานที่มีประโยชน์แห่งทักษิณาทานที่พระราชาถวายแล้วอย่างนี้ จึงตรัสว่า –

‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา ทินฺนา, สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา;

ทีฆรตฺตํ หิตายสฺส, ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ. –

ก็ทักษิณาทานนี้แล อันท่านให้แล้ว ตั้งไว้ดีแล้วในพระสงฆ์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เปรตนั้นตลอดกาลนาน และย่อมสำเร็จโดยพลัน

วตฺวา ปุน ยสฺมา อิมํ ทกฺขิณํ เทนฺเตน ญาตีนํ ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม นิทสฺสิโต, พหุชนสฺส ปากฏีกโต, นิทสฺสนํ วา กโต, ตุมฺเหหิปิ ญาตีนํ เอวเมว ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม ปริปูเรตพฺโพ, น นิรตฺถเกหิ รุณฺณาทีหิ อตฺตา ปริตาเปตพฺโพติ จ เปเต ทิพฺพสมฺปตฺตึ อธิคเมนฺเตน เปตานํ ปูชา กตา อุฬารา, พุทฺธปฺปมุขญฺจ ภิกฺขุสงฺฆํ อนฺนปานาทีหิ สนฺตปฺเปนฺเตน ภิกฺขูนํ พลํ อนุปทินฺนํ, อนุกมฺปาทิคุณปริวารญฺจ จาคเจตนํ นิพฺพตฺเตนฺเตน อนปฺปกํ ปุญฺญํ [Pg.182] ปสุตํ, ตสฺมา ภควา อิเมหิ ยถาภุจฺจคุเณหิ ราชานํ สมฺปหํเสนฺโต –

ครั้นตรัสแล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่เมื่อพระองค์ถวายทักษิณาทานนี้ ญาติธรรมอันได้แก่กิจที่ญาติพึงกระทำแก่ญาติทั้งหลาย ได้ถูกแสดงแล้ว ทำให้ปรากฏแก่ชนจำนวนมาก หรือทำเป็นแบบอย่างแล้ว และว่า แม้ท่านทั้งหลายก็พึงบำเพ็ญญาติธรรมอันได้แก่กิจที่ญาติพึงกระทำแก่ญาติทั้งหลายให้บริบูรณ์อย่างนี้เหมือนกัน ไม่พึงเบียดเบียนตนด้วยการร้องไห้เป็นต้นอันไร้ประโยชน์ และเมื่อพระองค์ทรงประสงค์ให้เปรตทั้งหลายบรรลุทิพยสมบัติ การบูชาเปรตทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ก็ได้ทำแล้ว เมื่อพระองค์ทรงยังภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น กำลังแก่ภิกษุทั้งหลายก็ได้ถวายแล้ว เมื่อพระองค์ทรงยังจาคเจตนาอันมีคุณคือความอนุเคราะห์เป็นต้นเป็นบริวารให้เกิดขึ้น บุญอันมิใช่น้อยก็ได้สร้างสมแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังพระราชาให้ร่าเริงด้วยคุณตามความเป็นจริงเหล่านี้ จึงตรัสว่า –

‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต,เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา;

พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ,ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ. –

ญาติธรรมนั้น พระองค์ก็ได้ทรงแสดงแล้ว การบูชาเปรตทั้งหลายอย่างยิ่งใหญ่ก็ได้ทรงทำแล้ว กำลังแก่ภิกษุทั้งหลายก็ได้ทรงถวายแล้ว และบุญอันมิใช่น้อย พระองค์ก็ได้ทรงสร้างสมแล้ว

อิมาย คาถาย เทสนํ ปริโยสาเปติ.

ทรงยังเทศนาให้จบลงด้วยพระคาถานี้

อถ วา ‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’’ติ อิมินา คาถาปเทน ภควา ราชานํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ. ญาติธมฺมนิทสฺสนเมว หิ เอตฺถ สนฺทสฺสนํ เปตาน ปูชา จ กตา อุฬาราติ อิมินา สมาทเปติ. อุฬาราติ ปสํสนเมว หิ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ ปูชากรเณ สมาทปนํ. พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนนฺติ อิมินา สมุตฺเตเชติ. พลานุปฺปทานเมว หิ เอตฺถ เอวํ ทานํ, พลานุปฺปทานตาติ ตสฺส อุสฺสาหวฑฺฒเนน สมุตฺเตชนํ. ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ อิมินา สมฺปหํเสติ. ปุญฺญปฺปสุตกิตฺตนเมว หิ เอตฺถ ตสฺส ยถาภุจฺจคุณสํวณฺณนภาเวน สมฺปหํสนชนนโต สมฺปหํสนนฺติ เวทิตพฺพํ.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทคาถาว่า ‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมิกถาแก่พระราชา จริงอยู่ การแสดงญาติธรรมนั่นแหละ เป็นการแสดงในที่นี้ ด้วยบทว่า ‘เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา’ นี้ ทรงให้สมาทาน จริงอยู่ คำว่า ‘อุฬารา’ เป็นคำสรรเสริญนั่นเอง เป็นการให้สมาทานในการทำบูชาบ่อยๆ ในที่นี้ ด้วยบทว่า ‘พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ’ นี้ ทรงปลุกเร้า จริงอยู่ การถวายกำลังนั่นแหละเป็นการให้ทานอย่างนี้ในที่นี้, คำว่า ‘พลานุปฺปทานตา’ คือการปลุกเร้าด้วยการเพิ่มพูนความอุตสาหะของพระองค์ ด้วยบทว่า ‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’ นี้ ทรงทำให้ร่าเริง จริงอยู่ การประกาศการสร้างสมบุญนั่นแหละในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นการทำให้ร่าเริง เพราะก่อให้เกิดความร่าเริงด้วยความเป็นไปแห่งการพรรณนาคุณตามความเป็นจริงของพระราชานั้น

เทสนาปริโยสาเน จ เปตฺติวิสยูปปตฺติอาทีนวสํวณฺณเนน สํวิคฺคานํ โยนิโส ปทหตํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ทุติยทิวเสปิ ภควา เทวมนุสฺสานํ อิทเมว ติโรกุฏฺฏํ เทเสสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสา ตาทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

และในเวลาจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมได้มีแล้วแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ผู้สลดใจเพราะการพรรณนาโทษแห่งการบังเกิดในเปรตวิสัยเป็นต้น แล้วประกอบความเพียรโดยแยบคาย. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงติโรกุฑฑสูตรนี้แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, การตรัสรู้ธรรมเช่นนั้นนั่นเทียวได้มีแล้วตลอดเจ็ดวัน ด้วยประการฉะนี้.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนาติโรกุฑฑสูตร จบ.

๘. นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาพรรณนานิธิกัณฑสูตร

นิกฺเขปการณํ

เหตุที่ทรงวางไว้

อิทานิ ยทิทํ ติโรกุฏฺฏานนฺตรํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติอาทินา นิธิกณฺฑํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส –

บัดนี้ นิธิกัณฑสูตรใดนี้ ที่ท่านวางไว้ในลำดับแห่งติโรกุฑฑสูตร มีอาทิว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส", แห่งสูตรนั้น...

‘‘ภาสิตฺวา [Pg.183] นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

(ข้าพเจ้า) จักกล่าวเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรไว้ในที่นี้ และจักประกาศอัตถุปบัติ แล้วจักพรรณนาเนื้อความ.

ตตฺถ อิธ นิกฺเขปการณํ ตาวสฺส เอวํ เวทิตพฺพํ. อิทญฺหิ นิธิกณฺฑํ ภควตา อิมินา อนุกฺกเมน อวุตฺตมฺปิ ยสฺมา อนุโมทนวเสน วุตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส มิถุนภูตํ, ตสฺมา อิธ นิกฺขิตฺตํ. ติโรกุฏฺเฏน วา ปุญฺญวิรหิตานํ วิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา กตปุญฺญานํ สมฺปตฺติทสฺสนตฺถมฺปิ อิทํ อิธ นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปการณํ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรนั้นไว้ในที่นี้ก่อนดังนี้. จริงอยู่ นิธิกัณฑสูตรนี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะเหตุที่เป็นคู่กันกับติโรกุฑฑสูตรที่ตรัสไว้โดยนัยแห่งอนุโมทนา ฉะนั้น ท่านจึงวางไว้ในที่นี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ท่านวางสูตรนี้ไว้ในที่นี้ ก็เพื่อทรงแสดงวิบัติของชนผู้ปราศจากบุญด้วยติโรกุฑฑสูตรแล้ว ทรงแสดงสมบัติของชนผู้ทำบุญไว้ด้วยสูตรนี้. นี้คือเหตุที่วางสูตรนั้นไว้ในที่นี้.

สุตฺตฏฺฐุปฺปตฺติ

อัตถุปบัติของสูตร

อฏฺฐุปฺปตฺติ ปนสฺส – สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร กุฏุมฺพิโก อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค. โส จ สทฺโธ โหติ ปสนฺโน, วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. โส เอกสฺมึ ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน ราชา ธนตฺถิโก โหติ, โส ตสฺส สนฺติเก ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ภเณ, อิตฺถนฺนามํ กุฏุมฺพิกํ อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตํ กุฏุมฺพิกํ อาห ‘‘ราชา ตํ คหปติ อามนฺเตตี’’ติ. กุฏุมฺพิโก สทฺธาทิคุณสมนฺนาคเตน เจตสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต อาห ‘‘คจฺฉ, โภ ปุริส, ปจฺฉา อาคมิสฺสามิ, อิทานิ ตาวมฺหิ นิธึ นิเธนฺโต ฐิโต’’ติ. อถ ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต ตเมว ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติ อิมา คาถาโย อภาสิ. อยมสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ.

ส่วนอัตถุปบัติของสูตรนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี มีกุฎุมพีคนหนึ่ง เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก. และท่านเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส มีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ ครองเรือนอยู่. ในวันหนึ่ง ท่านได้ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ก็ในสมัยนั้น พระราชาทรงต้องการทรัพย์ จึงทรงส่งราชบุรุษไปสู่สำนักของกุฎุมพีนั้น (รับสั่งว่า) "แน่ะ เจ้าจงไป นำกุฎุมพีชื่อโน้นมา". ราชบุรุษนั้นไปแล้ว ได้กล่าวกับกุฎุมพีนั้นว่า "คหบดี พระราชาตรัสเรียกท่าน". กุฎุมพีผู้มีจิตประกอบด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น กำลังอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขอยู่ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนบุรุษ ท่านไปก่อนเถิด เราจักมาภายหลัง บัดนี้ เรากำลังตั้งอยู่ในการฝังขุมทรัพย์". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเสวยเสร็จและทรงห้ามภัตแล้ว เพื่อจะทรงแสดงบุญสมบัตินั้นนั่นเทียวว่าเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์ และเพื่ออนุโมทนาแก่กุฎุมพีนั้น จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส" เป็นต้น. นี้คืออัตถุปบัติของสูตรนั้น.

เอวมสฺส –

แห่งสูตรนั้น อย่างนี้ว่า...

‘‘ภาสิตฺวา นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

(ข้าพเจ้า) จักกล่าวเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรไว้ในที่นี้ และจักประกาศอัตถุปบัติ แล้วจักพรรณนาเนื้อความ.

ปฐมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่หนึ่ง

๑. ตตฺถ นิธึ นิเธติ ปุริโสติ นิธียตีติ นิธิ, ฐปียติ รกฺขียติ โคปียตีติ อตฺโถ. โส จตุพฺพิโธ ถาวโร, ชงฺคโม, องฺคสโม, อนุคามิโกติ. ตตฺถ ถาวโร นาม ภูมิคตํ วา เวหาสฏฺฐํ วา หิรญฺญํ วา [Pg.184] สุวณฺณํ วา เขตฺตํ วา วตฺถุ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถวิรหิตํ, อยํ ถาวโร นิธิ. ชงฺคโม นาม ทาสิทาสํ หตฺถิควสฺสวฬวํ อเชฬกํ กุกฺกุฏสูกรํ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถปฏิสํยุตฺตํ. อยํ ชงฺคโม นิธิ องฺคสโม นาม กมฺมายตนํ, สิปฺปายตนํ, วิชฺชาฏฺฐานํ, พาหุสจฺจํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ สิกฺขิตฺวา คหิตํ องฺคปจฺจงฺคมิว อตฺตภาวปฺปฏิพทฺธํ, อยํ องฺคสโม นิธิ. อนุคามิโก นาม ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ภาวนามยํ ธมฺมสฺสวนมยํ ธมฺมเทสนามยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ ปุญฺญํ ตตฺถ ตตฺถ อนุคนฺตฺวา วิย อิฏฺฐผลมนุปฺปเทติ, อยํ อนุคามิโก นิธิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ถาวโร อธิปฺเปโต.

๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส" ความว่า อันเขาย่อมฝังไว้ เหตุนั้น ชื่อว่า นิธิ (ขุมทรัพย์) อธิบายว่า อันเขาย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ ย่อมคุ้มครองไว้. ขุมทรัพย์นั้นมี ๔ อย่าง คือ ถาวร (ทรัพย์ที่ไม่เคลื่อนที่), ชังคม (ทรัพย์ที่เคลื่อนที่ได้), อังคสม (ทรัพย์เสมอด้วยอวัยวะ), และอนุคามิก (ทรัพย์ที่ติดตามไป). ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ถาวร ได้แก่ ทรัพย์ที่อยู่ในดินหรืออยู่ในอากาศ คือ เงินหรือทอง นาหรือสวน หรือทรัพย์อื่นใดแม้เช่นนี้ที่ปราศจากอิริยาบถ นี้ชื่อว่า ถาวรนิธิ. ที่ชื่อว่า ชังคม ได้แก่ ทาสีทาส ช้าง โค ม้า อัสดร แพะ แกะ ไก่ สุกร หรือทรัพย์อื่นใดแม้เช่นนี้ที่ประกอบด้วยอิริยาบถ นี้ชื่อว่า ชังคมนิธิ. ที่ชื่อว่า อังคสม ได้แก่ แหล่งเกิดแห่งการงาน แหล่งเกิดแห่งศิลปะ สถานะแห่งวิชชา ความเป็นพหูสูต หรือวิชาอื่นใดแม้เช่นนี้ที่ศึกษาเล่าเรียนมา ซึ่งเนื่องอยู่ในอัตภาพ ดุจดังอวัยวะน้อยใหญ่ นี้ชื่อว่า อังคสมนิธิ. ที่ชื่อว่า อนุคามิก ได้แก่ บุญสำเร็จด้วยทาน ศีล ภาวนา การฟังธรรม การแสดงธรรม หรือบุญอื่นใดแม้เช่นนี้ ซึ่งติดตามไปในภพนั้นๆ ให้เกิดผลที่น่าปรารถนา นี้ชื่อว่า อนุคามิกนิธิ. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาถาวรนิธิ.

นิเธตีติ ฐเปติ ปฏิสาเมติ โคเปติ. ปุริโสติ มนุสฺโส. กามญฺจ ปุริโสปิ อิตฺถีปิ ปณฺฑโกปิ นิธึ นิเธติ, อิธ ปน ปุริสสีเสน เทสนา กตา, อตฺถโต ปน เตสมฺปิ อิธ สโมธานํ ทฏฺฐพฺพํ. คมฺภีเร โอทกนฺติเกติ โอคาเหตพฺพฏฺเฐน คมฺภีรํ, อุทกสฺส อนฺติกภาเวน โอทกนฺติกํ. อตฺถิ คมฺภีรํ น โอทกนฺติกํ ชงฺคเล ภูมิภาเค สติกโปริโส อาวาโฏ วิย, อตฺถิ โอทกนฺติกํ น คมฺภีรํ นินฺเน ปลฺลเล เอกทฺวิวิทตฺถิโก อาวาโฏ วิย, อตฺถิ คมฺภีรญฺเจว โอทกนฺติกญฺจ ชงฺคเล ภูมิภาเค ยาว อิทานิ อุทกํ อาคมิสฺสตีติ, ตาว ขโต อาวาโฏ วิย. ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘คมฺภีเร โอทกนฺติเก’’ติ. อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเนติ อตฺถา อนเปตนฺติ อตฺถํ, อตฺถาวหํ หิตาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาตพฺพนฺติ กิจฺจํ, กิญฺจิเทว กรณียนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนํ เอว สมุปฺปนฺนํ, กตฺตพฺพภาเวน อุปฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน. อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ นิธานปฺปโยชนนิทสฺสนเมตํ. เอตทตฺถญฺหิ โส นิเธติ ‘‘อตฺถาวเห กิสฺมิญฺจิเทว กรณีเย สมุปฺปนฺเน อตฺถาย เม ภวิสฺสติ, ตสฺส เม กิจฺจสฺส นิปฺผตฺติยา ภวิสฺสตี’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติเยว หิ ตสฺส กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน อตฺโถติ เวทิตพฺโพ.

บทว่า นิเธติ แปลว่า ย่อมตั้งไว้ ย่อมเก็บไว้ ย่อมคุ้มครองไว้. บทว่า ปุริโส แปลว่า มนุษย์. แม้โดยแท้ ทั้งบุรุษ สตรี และบัณเฑาะก์ ก็ย่อมฝังขุมทรัพย์ แต่ในที่นี้ ท่านแสดงเทศนาโดยยกบุรุษขึ้นเป็นประธาน แต่โดยอรรถ พึงเห็นการประมวลมาซึ่งชนเหล่านั้นด้วยในที่นี้. บทว่า คมฺภีเร โอดกนฺติเก (ในที่ลึก ใกล้แหล่งน้ำ) ชื่อว่า คัมภีระ เพราะอรรถว่า พึงหยั่งลง, ชื่อว่า โอดกันติกะ เพราะความเป็นที่ใกล้แห่งน้ำ. (ที่) ลึก แต่ไม่ใกล้แหล่งน้ำ ก็มี เหมือนหลุมลึกกว่าชั่วบุรุษในภาคพื้นป่า. (ที่) ใกล้แหล่งน้ำ แต่ไม่ลึก ก็มี เหมือนหลุมลึกคืบหนึ่งหรือสองคืบในที่ลุ่มที่เป็นเปลือกตม. (ที่) ทั้งลึกและใกล้แหล่งน้ำ ก็มี เหมือนหลุมที่ขุดไว้ในภาคพื้นป่าจนกระทั่งบัดนี้น้ำจะมาถึง. ท่านหมายเอาที่นั้นจึงกล่าวว่า "คมฺภีเร โอดกนฺติเก". บทว่า อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน (เมื่อมีกิจจำเป็นเกิดขึ้น) ชื่อว่า อัตถะ เพราะไม่ปราศจากประโยชน์ ท่านกล่าวอธิบายว่า นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งเกื้อกูล. ชื่อว่า กิจจะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงทำ ท่านกล่าวอธิบายว่า กรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเทียว ชื่อว่า สมุปปันนะ ท่านกล่าวอธิบายว่า ปรากฏขึ้นโดยความเป็นสิ่งที่พึงทำ. (รวมความว่า) เมื่อประโยชน์นั้น เมื่อกิจนั้นเกิดขึ้น. บทว่า อตฺถาย เม ภวิสฺสติ (จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา) นี้เป็นการแสดงประโยชน์ของการฝังไว้. จริงอยู่ บุคคลนั้นย่อมฝังไว้เพื่อประโยชน์นี้ (คือคิดว่า) "เมื่อกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่งอันนำมาซึ่งประโยชน์เกิดขึ้น (ทรัพย์นี้) จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา จักเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งกิจของรานั้น". จริงอยู่ พึงทราบว่า ความสำเร็จแห่งกิจนั่นเทียวเป็นประโยชน์ของเขา เมื่อกิจเกิดขึ้น.

ทุติยคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่สอง

เอวํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนตฺถาปคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตุมาห –

พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์ของการฝังไว้ ได้ทรงแสดงอัธยาศัยในการได้ประโยชน์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอัธยาศัยในการพ้นจากสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ จึงตรัสว่า –

๒. ‘‘ราชโต [Pg.185] วา ทุรุตฺตสฺส, โจรโต ปีฬิตสฺส วา.

๒. (เพื่อปลดเปลื้องตน) จากราชภัย คือการถูกกล่าวหา หรือจากการถูกโจรเบียดเบียน.

อิณสฺส วา ปโมกฺขาย, ทุพฺภิกฺเข อาปทาสุ วา’’ติ.

หรือเพื่อปลดเปลื้องจากหนี้สิน หรือในคราวทุพภิกขภัย ในคราวมีอันตราย ดังนี้.

ตสฺสตฺโถ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘อิณสฺส วา ปโมกฺขายา’’ติ จ เอตฺถ วุตฺเตหิ ทฺวีหิ ภวิสฺสติปโมกฺขาย-ปเทหิ สทฺธึ ยถาสมฺภวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานั้น โดยประกอบเข้าตามสมควรกับบทว่า ภวิสฺสติ และ ปโมกฺขาย ที่กล่าวไว้ในที่นี้ ๒ บท คือ (ประกอบเข้ากับบทว่า) "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" และ (ประกอบเข้ากับบทว่า) "หรือเพื่อความหลุดพ้นจากหนี้" ดังนี้

ตตฺถายํ โยชนา – น เกวลํ อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ เอว ปุริโส นิธึ นิเธติ, กินฺตุ ‘‘อยํ โจโร’’ติ วา ‘‘ปารทาริโก’’ติ วา ‘‘สุงฺกฆาตโก’’ติ วา เอวมาทินา นเยน ปจฺจตฺถิเกหิ ปจฺจามิตฺเตหิ ทุรุตฺตสฺส เม สโต ราชโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ, สนฺธิจฺเฉทาทีหิ ธนหรเณน วา, ‘‘เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ เทหี’’ติ ชีวคฺคาเหน วา โจเรหิ เม ปีฬิตสฺส สโต โจรโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. สนฺติ เม อิณายิกา, เต มํ ‘‘อิณํ เทหี’’ติ โจเทสฺสนฺติ, เตหิ เม โจทิยมานสฺส อิณสฺส วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. โหติ โส สมโย, ยํ ทุพฺภิกฺขํ โหติ ทุสฺสสฺสํ ทุลฺลภปิณฺฑํ, ตตฺถ น สุกรํ อปฺปธเนน ยาเปตุํ, ตถาวิเธ อาคเต ทุพฺภิกฺเข วา เม ภวิสฺสติ. ยถารูปา อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ อคฺคิโต วา อุทกโต วา อปฺปิยทายาทโต วา, ตถารูปาสุ วา อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ เม ภวิสฺสตีติปิ ปุริโส นิธึ นิเธตีติ.

การประกอบความในคาถานั้นมีดังนี้ – บุรุษย่อมไม่ฝังขุมทรัพย์ไว้เพียงเพื่อว่า "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" เท่านั้น แต่(เขาย่อมฝังไว้ด้วยคิดว่า) "เมื่อเราถูกศัตรูและปรปักษ์กล่าวร้าย ด้วยเหตุมีอาทิว่า 'ผู้นี้เป็นโจร' หรือ 'เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น' หรือ 'เป็นผู้ลักลอบหนีภาษี' ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากราชภัย, หรือเมื่อเราถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์โดยวิธีมีการตัดช่องย่องเบาเป็นต้น หรือด้วยการจับตัวเรียกค่าไถ่ว่า 'จงให้ทองและเงินมาเท่านี้' ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากโจรภัย, เจ้าหนี้ทั้งหลายของเรามีอยู่ พวกเขาจักทวงเราว่า 'จงใช้หนี้' เมื่อเราถูกพวกเขาทวงอยู่ ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากหนี้, สมัยที่เกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง หาอาหารได้โดยยาก ย่อมมีอยู่ ในสมัยนั้น การยังชีพด้วยทรัพย์สมบัติเพียงเล็กน้อยทำได้ไม่ง่าย เมื่อทุพภิกขภัยเช่นนั้นมาถึง หรือ(เมื่อภัยอื่นๆ มาถึง) ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา, ภัยทั้งหลายเช่นใดเกิดขึ้นจากไฟบ้าง จากน้ำบ้าง หรือจากทายาทผู้ไม่เป็นที่รักบ้าง หรือเมื่อภัยทั้งหลายเช่นนั้นเกิดขึ้น ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" บุรุษย่อมฝังขุมทรัพย์ไว้ด้วยคิดดังนี้

เอวํ อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ อนตฺถาปคมาธิปฺปายญฺจาติ ทฺวีหิ คาถาหิ ทุวิธํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว ทุวิธํ ปโยชนํ นิคเมนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงประโยชน์ของการฝังขุมทรัพย์ไว้ ๒ ประการ คือ ความประสงค์ในการได้มาซึ่งประโยชน์ และความประสงค์ในการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ ด้วย ๒ คาถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปประโยชน์ ๒ ประการนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า –

‘‘เอตทตฺถาย โลกสฺมึ, นิธิ นาม นิธียตี’’ติ.

ในโลกนี้ สิ่งที่เรียกว่าขุมทรัพย์ อันบุคคลย่อมฝังไว้ ก็เพื่อประโยชน์นี้

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราชโต วา ทุรุตฺตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ จ อตฺถาธิคโม อนตฺถาปคโม จ ทสฺสิโต. เอตทตฺถาย เอเตสํ นิปฺผาทนตฺถาย อิมสฺมึ โอกาสโลเก โย โกจิ หิรญฺญสุวณฺณาทิเภโท นิธิ นาม นิธียติ ฐปียติ ปฏิสามียตีติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – การได้มาซึ่งประโยชน์และการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์อันใด ที่ทรงแสดงไว้ด้วยข้อความมีอาทิว่า "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" และ "เพื่อความหลุดพ้นจากราชภัยเมื่อถูกกล่าวร้าย" เป็นต้น, ในโอกาสโลกนี้ สิ่งที่เรียกว่าขุมทรัพย์ อันมีประเภทเป็นทองและเงินเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่บุคคลฝังไว้ ตั้งไว้ หรือเก็บงำไว้ ก็เพื่อประโยชน์นี้ คือเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์และการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์เหล่านั้น

ตติยคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๓

อิทานิ [Pg.186] ยสฺมา เอวํ นิหิโตปิ โส นิธิ ปุญฺญวตํเยว อธิปฺเปตตฺถสาธโก โหติ, น อญฺเญสํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห –

บัดนี้ เพราะเหตุว่าขุมทรัพย์นั้น แม้บุคคลฝังไว้อย่างนี้ ก็ย่อมสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการแก่ผู้มีบุญเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้อื่น ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า –

๓. ‘‘ตาวสฺสุนิหิโต สนฺโต, คมฺภีเร โอทกนฺติเก.

๓. ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้ว ในที่ลึก ใกล้น้ำ

น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ.

แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่

ตสฺสตฺโถ – โส นิธิ ตาว สุนิหิโต สนฺโต, ตาว สุฏฺฐุ นิขณิตฺวา ฐปิโต สมาโนติ วุตฺตํ โหติ. กีว สุฏฺฐูติ? คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ยาว คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิโตติ สงฺขํ คจฺฉติ, ตาว สุฏฺฐูติ วุตฺตํ โหติ. น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตีติ เยน ปุริเสน นิหิโต, ตสฺส สพฺโพปิ สพฺพกาลํ น อุปกปฺปติ น สมฺปชฺชติ, ยถาวุตฺตกิจฺจกรณสมตฺโถ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. กินฺตุ โกจิเทว กทาจิเทว อุปกปฺปติ, เนว วา อุปกปฺปตีติ. เอตฺถ จ นฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘-๑๙; ๓.๑๕๔) วิย. ลิงฺคเภทํ วา กตฺวา ‘‘โส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ หิ วุจฺจมาเน โส อตฺโถ สุขํ พุชฺฌตีติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – คำว่า "ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้ว" หมายความว่า ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลขุดฝังตั้งไว้อย่างดีแล้ว. ถามว่า "ดีอย่างไร?" ตอบว่า "ในที่ลึก ใกล้น้ำ" ขุมทรัพย์นั้นนับว่าฝังไว้ในที่ลึกใกล้น้ำเพียงใด ก็ชื่อว่าฝังไว้อย่างดีเพียงนั้น. คำว่า "แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่" หมายความว่า ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้นหาสำเร็จประโยชน์แก่บุรุษผู้ฝังไว้ในกาลทุกเมื่อไม่ คือไม่สามารถทำกิจที่กล่าวแล้วให้สำเร็จได้. แต่ขุมทรัพย์บางส่วนเท่านั้นที่สำเร็จประโยชน์ในบางคราว หรือหาสำเร็จประโยชน์ไม่เลยก็มี. และในคาถานี้ พึงเห็นว่า "ตํ" อักษร เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน". หรืออีกนัยหนึ่ง พึงกล่าวว่า "โส" แต่เปลี่ยนลิงค์เป็น "ตํ". เพราะเมื่อกล่าวอย่างนี้ เนื้อความนั้นย่อมเข้าใจได้ง่าย.

จตุตฺถปญฺจมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๔ และ ๕

เอวํ ‘‘น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ วตฺวา อิทานิ เยหิ การเณหิ น อุปกปฺปติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต อาห –

ครั้นตรัสอย่างนี้ว่า "แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่" แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุทั้งหลายที่ทำให้ขุมทรัพย์ไม่สำเร็จประโยชน์ จึงตรัสว่า –

๔. ‘‘นิธิ วา ฐานา จวติ, สญฺญา วาสฺส วิมุยฺหติ.

๔. ขุมทรัพย์เคลื่อนจากที่อยู่บ้าง หรือเจ้าของจำที่หมายไม่ได้บ้าง

นาคา วา อปนาเมนฺติ, ยสฺมา วาปิ หรนฺติ นํ.

นาคย้ายขุมทรัพย์นั้นไปเสียบ้าง หรือพวกยักษ์ลักไปบ้าง

๕. ‘‘อปฺปิยา วาปิ ทายาทา, อุทฺธรนฺติ อปสฺสโต’’ติ.

๕. หรือพวกทายาทผู้ไม่เป็นที่รัก ขุดขึ้นมาในเมื่อเจ้าของไม่เห็น

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ ฐาเน สุนิหิโต โหติ นิธิ, โส วา นิธิ ตมฺหา ฐานา จวติ อเปติ วิคจฺฉติ, อเจตโนปิ สมาโน ปุญฺญกฺขยวเสน อญฺญํ ฐานํ คจฺฉติ. สญฺญา วา อสฺส วิมุยฺหติ, ยสฺมึ ฐาเน นิหิโต นิธิ, ตํ น ชานาติ, อสฺส ปุญฺญกฺขยโจทิตา นาคา วา ตํ นิธึ อปนาเมนฺติ อญฺญํ ฐานํ คเมนฺติ. ยกฺขา วาปิ หรนฺติ เยนิจฺฉกํ อาทาย [Pg.187] คจฺฉนฺติ. อปสฺสโต วา อสฺส อปฺปิยา วา ทายาทา ภูมึ ขณิตฺวา ตํ นิธึ อุทฺธรนฺติ. เอวมสฺส เอเตหิ ฐานา จวนาทีหิ การเณหิ โส นิธิ น อุปกปฺปตีติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – ขุมทรัพย์อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้วในที่ใด ขุมทรัพย์นั้นย่อมเคลื่อน ย่อมคลาด ย่อมหายไปจากที่นั้น แม้เป็นสิ่งไม่มีเจตนาก็ย่อมเคลื่อนไปสู่ที่อื่นได้ด้วยอำนาจแห่งความสิ้นบุญ. หรือสัญญาของเจ้าของนั้นย่อมเลอะเลือน คือจำที่ซึ่งตนฝังขุมทรัพย์ไว้ไม่ได้. หรือพวกนาคอันความสิ้นบุญของเขากระตุ้นเตือนแล้ว ย่อมย้ายขุมทรัพย์นั้นไปเสีย คือนำไปสู่ที่อื่น. หรือพวกยักษ์ก็ย่อมลักไป คือนำไปตามที่ตนปรารถนา. หรือพวกทายาทผู้ไม่เป็นที่รักของเขา เมื่อเขาไม่เห็น ก็ขุดแผ่นดินแล้วนำขุมทรัพย์นั้นขึ้นมา. ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ การเคลื่อนจากที่ เป็นต้น ขุมทรัพย์นั้นจึงไม่สำเร็จประโยชน์แก่เจ้าของนั้น ด้วยประการฉะนี้.

เอวํ ฐานา จวนาทีนิ โลกสมฺมตานิ อนุปกปฺปนการณานิ วตฺวา อิทานิ ยํ ตํ เอเตสมฺปิ การณานํ มูลภูตํ เอกญฺเญว ปุญฺญกฺขยสญฺญิตํ การณํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ครั้นตรัสเหตุที่ไม่สำเร็จประโยชน์อันเป็นที่รู้กันในโลก มีการเคลื่อนจากที่เป็นต้น อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุอันเป็นมูลรากแม้แห่งเหตุเหล่านั้น ซึ่งมีเพียงหนึ่งเดียว อันได้แก่ความสิ้นบุญ จึงตรัสว่า –

‘‘ยทา ปุญฺญกฺขโย โหติ, สพฺพเมตํ วินสฺสตี’’ติ.

เมื่อใดความสิ้นบุญเกิดขึ้น เมื่อนั้นสมบัติทั้งหมดนี้ก็ย่อมพินาศไป

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ สมเย โภคสมฺปตฺตินิปฺผาทกสฺส ปุญฺญสฺส ขโย โหติ, โภคปาริชุญฺญสํวตฺตนิกมปุญฺญโมกาสํ กตฺวา ฐิตํ โหติ, อถ ยํ นิธึ นิเธนฺเตน นิหิตํ หิรญฺญสุวณฺณาทิธนชาตํ, สพฺพเมตํ วินสฺสตีติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – ในสมัยใด ความสิ้นไปแห่งบุญอันเป็นเหตุให้สำเร็จโภคสมบัติย่อมมีอยู่, อกุศลกรรมอันเป็นเหตุให้โภคะเสื่อมลงได้โอกาสตั้งอยู่, ในกาลนั้น ทรัพย์ชาติต่างๆ มีเงินและทองเป็นต้นใด ที่ผู้ฝังขุมทรัพย์ได้ฝังไว้ ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป.

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๖

เอวํ ภควา เตน เตน อธิปฺปาเยน นิหิตมฺปิ ยถาธิปฺปายํ อนุปกปฺปนฺตํ นานปฺปกาเรหิ นสฺสนธมฺมํ โลกสมฺมตํ นิธึ วตฺวา อิทานิ ยํ ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถมิทํ นิธิกณฺฑมารทฺธํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นตรัสถึงขุมทรัพย์อันเป็นที่รู้กันในโลก ซึ่งแม้บุคคลฝังไว้ด้วยความประสงค์นั้นๆ ก็ไม่สำเร็จประโยชน์ตามความประสงค์ มีความพินาศไปโดยประการต่างๆ เป็นธรรมดา อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงบุญสมบัติว่าเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์ และเพราะทรงเริ่มนิธิกัณฑ์นี้เพื่ออนุโมทนาแก่คฤหบดีนั้น เมื่อจะทรงแสดงขุมทรัพย์ (คือบุญสมบัติ) นั้น จึงตรัสว่า –

๖. ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลน, สํยเมน ทเมน จ.

๖. ด้วยทาน ด้วยศีล ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน ของบุคคลใด,

นิธี สุนิหิโต โหติ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา’’ติ.

ขุมทรัพย์ชื่อว่าเป็นอันฝังไว้อย่างดีแล้ว ไม่ว่าจะเป็นของสตรีหรือของบุรุษ

ตตฺถ ทานนฺติ ‘‘ทานญฺจ ธมฺมจริยา จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. สีลนฺติ กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. ปญฺจงฺคทสงฺคปาติโมกฺขสํวราทิ วา สพฺพมฺปิ สีลํ อิธ สีลนฺติ อธิปฺเปตํ. สํยโมติ สํยมนํ สํยโม, เจตโส นานารมฺมณคตินิวารณนฺติ วุตฺตํ โหติ, สมาธิสฺเสตํ อธิวจนํ. เยน สํยเมน สมนฺนาคโต ‘‘หตฺถสํยโต, ปาทสํยโต, วาจาสํยโต, สํยตุตฺตโม’’ติ เอตฺถ สํยตุตฺตโมติ วุตฺโต. อปเร อาหุ ‘‘สํยมนํ สํยโม, สํวรณนฺติ วุตฺตํ โหติ, อินฺทฺริยสํวรสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ทโมติ ทมนํ, กิเลสูปสมนนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ. ปญฺญา หิ กตฺถจิ ปญฺญาตฺเวว [Pg.188] วุจฺจติ ‘‘สุสฺสูสา ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๘). กตฺถจิ ธมฺโมติ ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ. กตฺถจิ ทโมติ ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีสุ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทานํ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า “ทานญฺจ ธมฺมจริยา จ” (การให้ทานและการประพฤติธรรม) นั่นเทียว. บทว่า สีลํ คือ การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา. หรือศีลทั้งหมด มีศีล ๕ ศีล ๘ ศีล ๑๐ และปาฏิโมกขสังวรศีลเป็นต้น ประสงค์เอาว่า ศีล ในที่นี้. บทว่า สํยโม คือ การสำรวม ชื่อว่า สังยมะ อธิบายว่า การห้ามจิตไม่ให้ไปในอารมณ์ต่างๆ นี้เป็นชื่อของสมาธิ. บุคคลผู้ประกอบด้วยสังยมะใด ถูกเรียกว่าเป็นผู้สำรวมอย่างยิ่งในคำว่า “ผู้สำรวมมือ ผู้สำรวมเท้า ผู้สำรวมวาจา เป็นผู้สำรวมอย่างยิ่ง” ดังนี้. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “การสำรวม ชื่อว่า สังยมะ อธิบายว่า การระวัง นี้เป็นชื่อของอินทริยสังวร”. บทว่า ทโม คือ การฝึกฝน อธิบายว่า การสงบระงับกิเลส นี้เป็นชื่อของปัญญา. จริงอยู่ ปัญญาในบางแห่งเรียกว่า ปัญญา นั่นเทียว ดังในคำเป็นต้นว่า “สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ” (ผู้ใคร่ในการฟังย่อมได้ปัญญา). ในบางแห่งเรียกว่า ธรรมะ ดังในคำเป็นต้นว่า “สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค” (สัจจะ ธรรมะ ธิติ จาคะ). ในบางแห่งเรียกว่า ทมะ ดังในคำเป็นต้นว่า “ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชติ” (หากจะมีอะไรยิ่งไปกว่า สัจจะ ทมะ จาคะ และขันติ ก็หาไม่).

เอวํ ทานาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ยสฺส อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา ทาเนน สีเลน สํยเมน ทเมน จาติ อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยถา หิรญฺเญน สุวณฺเณน มุตฺตาย มณินา วา ธนมโย นิธิ เตสํ สุวณฺณาทีนํ เอกตฺถ ปกฺขิปเนน นิธียติ, เอวํ ปุญฺญมโย นิธิ เตสํ ทานาทีนํ เอกจิตฺตสนฺตาเน เจติยาทิมฺหิ วา วตฺถุมฺหิ สุฏฺฐุ กรเณน สุนิหิโต โหตีติ.

ครั้นทราบทานเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานี้โดยรวบยอดอย่างนี้ว่า สตรีหรือบุรุษใดก็ตาม ฝังขุมทรัพย์คือกุศลไว้ดีแล้ว ด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ ทาน ศีล สังยมะ และทมะ เหมือนอย่างที่บุคคลฝังขุมทรัพย์คือเงิน ทอง แก้วมุกดา หรือแก้วมณี อันเป็นทรัพย์สมบัติไว้ โดยการรวบรวมทรัพย์มีทองเป็นต้นเหล่านั้นไว้ในที่แห่งเดียว ฉันใด ขุมทรัพย์คือกุศลที่เกิดจากทานเป็นต้นเหล่านั้น ก็เป็นอันฝังไว้ดีแล้ว โดยการกระทำไว้เป็นอย่างดีในสันดานจิตหนึ่ง หรือในวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น ฉันนั้น.

สตฺตมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๗

เอวํ ภควา ‘‘ยสฺส ทาเนนา’’ติ อิมาย คาถาย ปุญฺญสมฺปทาย ปรมตฺถโต นิธิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยตฺถ นิหิโต, โส นิธิ สุนิหิโต โหติ, ตํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์แห่งบุญญสัมปทา ด้วยคาถาว่า “ยสฺส ทาเนน” นี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวัตถุอันเป็นที่ฝังขุมทรัพย์นั้น ซึ่งเมื่อฝังไว้แล้ว ย่อมเป็นอันฝังไว้ดี จึงตรัสว่า –

๗. ‘‘เจติยมฺหิ จ สงฺเฆ วา, ปุคฺคเล อติถีสุ วา.

๗. “(ขุมทรัพย์นั้นฝังไว้ดีแล้ว) ในเจดีย์ก็ดี ในสงฆ์ก็ดี ในบุคคลก็ดี หรือในแขกผู้มาเยือนก็ดี”

มาตริ ปิตริ จาปิ, อโถ เชฏฺฐมฺหิ ภาตรี’’ติ.

“ในมารดาก็ดี ในบิดาก็ดี หรือในพี่ชายผู้เจริญที่สุดก็ดี”

ตตฺถ จยิตพฺพนฺติ เจติยํ, ปูเชตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, จิตตฺตา วา เจติยํ. ตํ ปเนตํ เจติยํ ติวิธํ โหติ ปริโภคเจติยํ, อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุกเจติยนฺติ. ตตฺถ โพธิรุกฺโข ปริโภคเจติยํ, พุทฺธปฏิมา อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุคพฺภถูปา สธาตุกา ธาตุกเจติยํ. สงฺโฆติ พุทฺธปฺปมุขาทีสุ โย โกจิ. ปุคฺคโลติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ โย โกจิ. นตฺถิ อสฺส ติถิ, ยมฺหิ วา ตมฺหิ ทิวเส อาคจฺฉตีติ อติถิ. ตงฺขเณ อาคตปาหุนกสฺเสตํ อธิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

บรรดาบทเหล่านั้น สิ่งที่บุคคลพึงก่อสร้างบูชา ชื่อว่า เจดีย์ อธิบายว่า สิ่งที่พึงบูชา หรือชื่อว่า เจดีย์ เพราะอันบุคคลก่อสร้างไว้. เจดีย์นั้นมี ๓ อย่าง คือ บริโภคเจดีย์ อุทเทสิกเจดีย์ และธาตุกเจดีย์. ในเจดีย์ ๓ อย่างนั้น ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ชื่อว่า บริโภคเจดีย์, พระพุทธปฏิมา ชื่อว่า อุทเทสิกเจดีย์, พระสถูปที่มีห้องสำหรับบรรจุพระธาตุซึ่งมีพระธาตุอยู่ภายใน ชื่อว่า ธาตุกเจดีย์. บทว่า สงฺเฆ ได้แก่ สงฆ์หมู่ใดหมู่หนึ่งในบรรดาหมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขเป็นต้น. บทว่า ปุคฺคเล ได้แก่ บุคคลคนใดคนหนึ่งในบรรดาคฤหัสถ์และบรรพชิต. บุคคลใดไม่มีวันกำหนดที่แน่นอน จะมาในวันไหนก็ได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อติถิ (แขก). นี้เป็นชื่อของแขกผู้มาถึงในขณะนั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

เอวํ เจติยาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – โย โส นิธิ ‘‘สุนิหิโต โหตี’’ติ วุตฺโต, โส อิเมสุ วตฺถูสุ สุนิหิโต โหติ. กสฺมา? ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลานุปฺปทานสมตฺถตาย. ตถา หิ อปฺปกมฺปิ เจติยมฺหิ ทตฺวา ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลลาภิโน โหนฺติ. ยถาห –

ครั้นทราบเรื่องเจดีย์เป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานี้โดยรวบยอดอย่างนี้ว่า ขุมทรัพย์ใดที่กล่าวว่า “เป็นอันฝังไว้ดีแล้ว” ขุมทรัพย์นั้นชื่อว่าเป็นอันฝังไว้ดีแล้วในวัตถุเหล่านี้. เพราะเหตุไร? เพราะสามารถให้ผลที่น่าปรารถนาได้ตลอดกาลนาน. จริงอยู่ บุคคลถวายของแม้เล็กน้อยในพระเจดีย์ ย่อมเป็นผู้ได้ผลที่น่าปรารถนาตลอดกาลนาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘เอกปุปฺผํ [Pg.189] ยชิตฺวาน, อสีติกปฺปโกฏิโย;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผล’’นฺติ จ.

“เราบูชาด้วยดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว ตลอดแปดสิบโกฏิกัปป์ ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายดอกไม้” และ...

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุข’’นฺติ จ. (ธ. ป. ๒๙๐);

“ถ้าบุคคลจะพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขพอประมาณ (บัณฑิตพึงสละสุขพอประมาณ เพื่อเห็นแก่สุขอันไพบูลย์)” ดังนี้.

เอวํ ทกฺขิณาวิสุทฺธิเวลามสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยน สงฺฆาทิวตฺถูสุปิ ทานผลวิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ เจติยาทีสุ ทานสฺส ปวตฺติ ผลวิภูติ จ ทสฺสิตา, เอวํ ยถาโยคํ สพฺพตฺถ ตํ ตํ อารภิตฺวา จาริตฺตวาริตฺตวเสน สีลสฺส, พุทฺธานุสฺสติวเสน สํยมสฺส, ตพฺพตฺถุกวิปสฺสนามนสิการปจฺจเวกฺขณวเสน ทมสฺส จ ปวตฺติ ตสฺส ตสฺส ผลวิภูติ จ เวทิตพฺพา.

พึงทราบการจำแนกผลของทานในวัตถุมีสงฆ์เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในทักขิณาวิสุทธิสูตร เวลามสูตร เป็นต้น อย่างนี้. และความเป็นไปและผลอันไพบูลย์ของทานในวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น อันท่านแสดงไว้แล้วฉันใด พึงทราบความเป็นไปของศีลโดยนัยแห่งจาริตตศีลและวาริตตศีล, ความเป็นไปของสังยมะโดยนัยแห่งพุทธานุสสติ, และความเป็นไปของทมะโดยนัยแห่งวิปัสสนา มนสิการ และการพิจารณาในวัตถุนั้นๆ และพึงทราบผลอันไพบูลย์ของกุศลนั้นๆ ในทุกที่ตามสมควร โดยปรารภกุศลนั้นๆ ฉันนั้น.

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๘

เอวํ ภควา ทานาทีหิ นิธียมานสฺส ปุญฺญมยนิธิโน เจติยาทิเภทํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอเตสุ วตฺถูสุ สุนิหิตสฺส ตสฺส นิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น อันเป็นที่ฝังขุมทรัพย์คือกุศลที่บุคคลฝังไว้ด้วยทานเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความพิเศษของขุมทรัพย์นั้นที่ฝังไว้ดีแล้วในวัตถุเหล่านั้น ยิ่งกว่าขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ในที่ใกล้น้ำลึก จึงตรัสว่า –

๘. ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก.

๘. “ขุมทรัพย์นี้เป็นขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว ใครๆ ข่มเหงไม่ได้ เป็นของติดตามไปได้”

ปหาย คมนีเยสุ, เอตํ อาทาย คจฺฉตี’’ติ.

“ในบรรดาทรัพย์สมบัติที่ต้องละทิ้งไป สัตว์ย่อมพาเอาขุมทรัพย์นี้ไปได้”

ตตฺถ ปุพฺพปเทน ตํ ทานาทีหิ สุนิหิตนิธึ นิทฺทิสติ ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต’’ติ. อเชยฺโยติ ปเรหิ เชตฺวา คเหตุํ น สกฺกา, อจฺเจยฺโยติปิ ปาโฐ, ตสฺส อจฺจิตพฺโพ อจฺจนารโห หิตสุขตฺถิเกน อุปจิตพฺโพติ อตฺโถ. เอตสฺมิญฺจ ปาเฐ เอโส นิธิ อจฺเจยฺโยติ สมฺพนฺธิตฺวา ปุน ‘‘กสฺมา’’ติ อนุโยคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรถา หิ สุนิหิตสฺส อจฺเจยฺยตฺตํ วุตฺตํ ภเวยฺย, น จ สุนิหิโต อจฺจนีโย. อจฺจิโต เอว หิ โสติ. อนุคจฺฉตีติ อนุคามิโก, ปรโลกํ คจฺฉนฺตมฺปิ ตตฺถ ตตฺถ ผลทาเนน น วิชหตีติ อตฺโถ.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงระบุถึงขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้วด้วยทานเป็นต้น ด้วยบทต้นว่า “เอโส นิธิ สุนิหิโต”. บทว่า อเชยฺโย คือ อันผู้อื่นไม่สามารถเอาชนะแล้วยึดเอาไปได้. มีอีกบาลีหนึ่งว่า อจฺเจยฺโย, อรรถแห่งบาลีนั้นคือ อันบุคคลผู้มุ่งประโยชน์และความสุขพึงสั่งสม ควรแก่การบูชา พึงสั่งสม. และในบาลีนั้น พึงเชื่อมความว่า “เอโส นิธิ อจฺเจยฺโย” (ขุมทรัพย์นี้อันบุคคลพึงสั่งสม) แล้วแสดงการย้อนถามว่า “กสฺมา” (เพราะเหตุไร?) แล้วจึงเชื่อมความว่า “ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก” (เพราะเป็นขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้วและติดตามไปได้). เพราะหากไม่อย่างนั้น ก็จะกลายเป็นว่า กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่พึงสั่งสมของขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว, แต่ขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่พึงสั่งสม (อีกต่อไป) เพราะเป็นสิ่งที่สั่งสมไว้แล้วนั่นเอง. ชื่อว่า อนุคามิโก เพราะติดตามไป, อธิบายว่า ย่อมไม่ละทิ้งแม้ผู้ที่กำลังจะไปยังปรโลก โดยการให้ผลในภพนั้นๆ.

ปหาย คมนีเยสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ มรณกาเล ปจฺจุปฏฺฐิเต สพฺพโภเคสุ ปหาย คมนีเยสุ เอตํ นิธึ อาทาย ปรโลกํ คจฺฉตีติ อยํ กิร เอตสฺส อตฺโถ. โส ปน น ยุชฺชติ. กสฺมา? โภคานํ [Pg.190] อคมนียโต. ปหาตพฺพา เอว หิ เต เต โภคา, น คมนียา, คมนียา ปน เต เต คติวิเสสา. ยโต ยทิ เอส อตฺโถ สิยา, ปหาย โภเค คมนีเยสุ คติวิเสเสสุ อิติ วเทยฺย. ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ‘‘นิธิ วา ฐานา จวตี’’ติ เอวมาทินา ปกาเรน ปหาย มจฺจํ โภเคสุ คจฺฉนฺเตสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ. เอโส หิ อนุคามิกตฺตา ตํ นปฺปชหตีติ.

ความว่า "ในบรรดาสิ่งที่ต้องละไป เขาย่อมถือเอาสิ่งนี้ไป" นั้น อรรถว่า เมื่อมรณกาลปรากฏเฉพาะหน้า เมื่อต้องละโภคะทั้งปวงไป เขาย่อมถือเอาขุมทรัพย์คือกุศลนี้ไปสู่ปรโลก ดังนี้แล. แต่อรรถนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะโภคะทั้งหลายเป็นสิ่งติดตามไปไม่ได้. จริงอยู่ โภคะเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ต้องละไปเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ติดตามไปได้ ส่วนคติวิเศษทั้งหลายเหล่านั้นต่างหากเป็นสิ่งที่ไปได้. เพราะถ้าอรรถนี้พึงมีได้ ก็พึงกล่าวว่า "ในบรรดาคติวิเศษทั้งหลายอันเป็นที่ที่ต้องไป โดยละโภคะทั้งหลาย". เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า โดยประการมีอาทิว่า "ขุมทรัพย์ย่อมเคลื่อนจากที่" เมื่อโภคะทั้งหลายละสัตว์ผู้จะต้องตายไปอยู่ เขาย่อมถือเอาขุมทรัพย์คือกุศลนี้ไป. จริงอยู่ ขุมทรัพย์คือกุศลนี้ย่อมไม่ละบุคคลนั้นไป เพราะเป็นของติดตามไปได้.

ตตฺถ สิยา ‘‘คมนีเยสูติ เอตฺถ คนฺตพฺเพสูติ อตฺโถ, น คจฺฉนฺเตสู’’ติ. ตํ น เอกํสโต คเหตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘อริยา นิยฺยานิกา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๑) เอตฺถ นิยฺยนฺตาติ อตฺโถ, น นิยฺยาตพฺพาติ, เอวมิธาปิ คจฺฉนฺเตสูติ อตฺโถ, น คนฺตพฺเพสูติ.

ในคำนั้น พึงมีคำโต้แย้งว่า "ในบทว่า ‘gamanīyesu’ นี้ มีอรรถว่า ‘ในบรรดาสิ่งที่พึงไป’ ไม่ใช่อรรถว่า ‘ในบรรดาสิ่งที่ไปอยู่’". คำโต้แย้งนั้น ไม่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในบทว่า "อริยา นิยยานิกา" (ที.นิ. ๒.๑๔๑) นี้ มีอรรถว่า "ย่อมนำออก" ไม่ใช่อรรถว่า "เป็นสิ่งที่พึงนำออก" ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น มีอรรถว่า "ในบรรดาสิ่งที่ไปอยู่" ไม่ใช่อรรถว่า "ในบรรดาสิ่งที่พึงไป".

อถ วา ยสฺมา เอส มรณกาเล กสฺสจิ ทาตุกาโม โภเค อามสิตุมฺปิ น ลภติ, ตสฺมา เตน เต โภคา ปุพฺพํ กาเยน ปหาตพฺพา, ปจฺฉา วิหตาเสน เจตสา คนฺตพฺพา, อติกฺกมิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุพฺพํ กาเยน ปหาย ปจฺฉา เจตสา คมนีเยสุ โภเคสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปุริมสฺมึ อตฺเถ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ, ปหาย คมนีเยสุ โภเคสุ เอกเมเวตํ ปุญฺญนิธิวิภวํ ตโต นีหริตฺวา อาทาย คจฺฉตีติ. ปจฺฉิเม อตฺเถ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ. โภคานญฺหิ คมนียภาเวน เอตสฺส นิธิสฺส อาทาย คมนียภาโว ลกฺขียตีติ.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า บุคคลนี้ในเวลาจะตาย แม้ปรารถนาจะให้โภคะแก่ใครๆ ก็ไม่สามารถแม้แต่จะลูบคลำได้ เพราะฉะนั้น โภคะเหล่านั้น อันบุคคลนั้นพึงละด้วยกายในเบื้องต้น ในภายหลัง พึงก้าวล่วง คือพึงผ่านพ้นไปด้วยจิตที่ปราศจากความอาลัย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในบรรดาโภคะทั้งหลายที่ต้องละไปด้วยกายในเบื้องต้น แล้วจึงต้องไปด้วยใจในภายหลัง". ในอรรถแรก ภุมมวิภัตติลงในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) ความว่า ในบรรดาโภคะทั้งหลายที่ต้องละไป เขานำเอาสมบัติคือขุมทรัพย์บุญนี้อย่างเดียวเท่านั้นออกจากโภคะนั้นแล้วถือเอาไป. ในอรรถหลัง ภุมมวิภัตติลงในอรรถภาเวนภาวลักขณะ (กำหนดกิริยาหนึ่งด้วยกิริยาหนึ่ง). จริงอยู่ ภาวะที่ต้องถือเอาขุมทรัพย์นี้ไป ย่อมถูกกำหนดด้วยภาวะที่โภคะทั้งหลายต้องไป.

นวมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๙

เอวํ ภควา อิมสฺส ปุญฺญนิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตโน ภณฺฑคุณสํวณฺณเนน กยชนสฺส อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อุฬารภณฺฑวาณิโช วิย อตฺตนา เทสิตปุญฺญนิธิคุณสํวณฺณเนน ตสฺมึ ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความพิเศษของขุมทรัพย์คือบุญนี้จากขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ในที่ลึกใกล้ฝั่งน้ำอย่างนี้แล้ว เปรียบเหมือนพ่อค้าผู้มีสินค้าอันประเสริฐ เมื่อจะยังความอุตสาหะให้เกิดแก่ผู้จะซื้อด้วยการพรรณนาคุณแห่งสินค้าของตน ฉันใด พระองค์เมื่อจะยังความอุตสาหะให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในขุมทรัพย์คือบุญนั้น ด้วยการพรรณนาคุณแห่งขุมทรัพย์คือบุญที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสว่า –

๙. ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ.

๙. ขุมทรัพย์คือบุญนี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น อันโจรนำไปไม่ได้

กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ.

ปราชญ์พึงทำบุญทั้งหลาย ซึ่งเป็นขุมทรัพย์อันติดตามไปได้ ดังนี้.

ตตฺถ [Pg.191] อสาธารณมญฺเญสนฺติ อสาธารโณ อญฺเญสํ, มกาโร ปทสนฺธิกโร ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ วิย. น โจเรหิ อาหรโณ อโจราหรโณ, โจเรหิ อาทาตพฺโพ น โหตีติ อตฺโถ. นิธาตพฺโพติ นิธิ. เอวํ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุญฺญนิธิคุณํ สํวณฺเณตฺวา ตโต ทฺวีหิ ตตฺถ อุสฺสาหํ ชเนติ ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ปุญฺญานิ นาม อสาธารโณ อญฺเญสํ, อโจราหรโณ จ นิธิ โหติ. น เกวลญฺจ อสาธารโณ อโจราหรโณ จ นิธิ, อถ โข ปน ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย นิธิ อนุคามิโก. โส จ ยสฺมา ปุญฺญานิเยว, ตสฺมา กยิราถ กเรยฺย ธีโร พุทฺธิสมฺปนฺโน ธิติสมฺปนฺโน จ ปุคฺคโล ปุญฺญานีติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "อสาทารณมญฺเญสํ" คือ "อสาทารโณ อญฺเญสํ" (ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น), ม อักษร เป็นเครื่องทำสนธิบท เหมือนในบทเป็นต้นว่า "อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา". บทว่า "อโจราหรโณ" คือ อันโจรนำไปไม่ได้, อรรถว่า อันโจรไม่พึงนำไปได้. ชื่อว่า "นิธิ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงฝังไว้. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงพรรณนาคุณแห่งขุมทรัพย์คือบุญด้วยสองบทอย่างนี้แล้ว แต่นั้นทรงยังความอุตสาหะในขุมทรัพย์นั้นให้เกิดด้วยสองบทว่า "ปราชญ์พึงทำบุญทั้งหลาย ซึ่งเป็นขุมทรัพย์อันติดตามไปได้". อรรถแห่งคาถานั้นว่า เพราะเหตุว่า บุญทั้งหลายชื่อว่าเป็นขุมทรัพย์ที่ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น และอันโจรนำไปไม่ได้. และมิใช่เป็นเพียงขุมทรัพย์ที่ไม่ทั่วไปและอันโจรนำไปไม่ได้เท่านั้น แต่ทว่า ขุมทรัพย์ใดที่ติดตามไปได้ อันพระองค์ตรัสไว้ในที่นี้ว่า "ขุมทรัพย์นี้อันบุคคลฝังไว้ดีแล้ว ใครๆ ข่มไม่ได้ เป็นของติดตามไปได้". และเพราะเหตุว่า ขุมทรัพย์นั้นก็คือบุญทั้งหลายนั่นเอง เพราะฉะนั้น ปราชญ์ คือบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญาและสมบูรณ์ด้วยความเพียร พึงทำบุญทั้งหลาย ดังนี้.

ทสมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๑๐

เอวํ ภควา คุณสํวณฺณเนน ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา อิทานิ เย อุสฺสหิตฺวา ปุญฺญนิธิกิริยาย สมฺปาเทนฺติ, เตสํ โส ยํ ผลํ เทติ, ตํ สงฺเขปโต ทสฺเสนฺโต อาห –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความอุตสาหะให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในขุมทรัพย์คือบุญด้วยการพรรณนาคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดอุตสาหะแล้วย่อมทำให้สำเร็จด้วยการทำขุมทรัพย์คือบุญ ขุมทรัพย์นั้นย่อมให้ผลใดแก่ชนเหล่านั้น เมื่อจะทรงแสดงผลนั้นโดยสังเขป จึงตรัสว่า –

๑๐.

๑๐.

‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธี’’ติ.

ขุมทรัพย์คือบุญนี้ เป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดังนี้.

อิทานิ ยสฺมา ปตฺถนาย ปฏิพนฺธิตสฺส สพฺพกามททตฺตํ, น วินา ปตฺถนํ โหติ. ยถาห –

บัดนี้ เพราะเหตุว่า ความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง (ย่อมมี) แก่บุคคลผู้เนื่องอยู่ด้วยความปรารถนา, (ความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง) ย่อมไม่มีหากปราศจากความปรารถนา. เหมือนดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘อากงฺเขยฺย เจ คหปตโย ธมฺมจารี สมจารี ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ, ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้, ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ (ม.นิ. ๑.๔๔๒).

เอวํ ‘‘อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

อย่างนี้ว่า "เขาพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน แล้วเข้าถึงอยู่. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ" ดังนี้ (ม.นิ. ๑.๔๔๒).

ตถา [Pg.192] จาห –

และพระองค์ตรัสไว้อีกว่า –

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาย สมนฺนาคโต โหติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ. โส ตํ จิตฺตํ ปทหติ, ตํ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตํ ภาเวติ. ตสฺส เต สงฺขารา จ วิหารา จ เอวํ ภาวิตา เอวํ พหุลีกตา ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๖๑) เอวมาทิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา, ด้วยศีล, ด้วยสุตะ, ด้วยจาคะ, เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา, เธอย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้. เธอตั้งจิตนั้นไว้ อธิษฐานจิตนั้น เจริญจิตนั้น. สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในที่นั้น ดังนี้เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๑๖๑).

ตสฺมา ตํ ตถา ตถา อากงฺขปริยายํ จิตฺตปทหนาธิฏฺฐานภาวนาปริกฺขารํ ปตฺถนํ ตสฺส สพฺพกามททตฺเต เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงปริยายแห่งความหวังนั้นๆ คือความปรารถนาอันมีเครื่องประกอบคือการตั้งจิต การอธิษฐานจิต และการเจริญจิต ว่าเป็นเหตุในความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงของขุมทรัพย์นั้น จึงตรัสว่า –

‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ.

บุคคลย่อมปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม, เขาย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้ ดังนี้.

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๑๑

๑๑. อิทานิ ยํ ตํ สพฺพํ เอเตน ลพฺภติ, ตํ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อาห.

๑๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิ่งทั้งหมดที่บุคคลย่อมได้ด้วยบุญนี้ โดยจำแนกเป็นส่วนๆ จึงตรัสคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า "สุวณฺณตา สุสรตา".

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว สุวณฺณตา นาม สุนฺทรจฺฉวิวณฺณตา กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา, สาปิ เอเตน ปุญฺญนิธินา ลพฺภติ. ยถาห –

ในคาถาทั้งสองนั้น ในคาถาแรกก่อน, ชื่อว่า "สุวณฺณตา" คือ ความมีผิวพรรณงาม ความมีผิวพรรณดุจทองคำ, แม้ความเป็นผู้มีผิวพรรณงามนั้น ก็ย่อมได้ด้วยขุมทรัพย์คือบุญนี้. เหมือนดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อกฺโกธโน อโหสิ อนุปายาสพหุโล, พหุมฺปิ วุตฺโต สมาโน นาภิสชฺชิ น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถียิ, น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ, ทาตา จ อโหสิ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาวุรณานํ โขมสุขุมานํ กปฺปาสิก…เป… โกเสยฺย…เป… กมฺพลสุขุมานํ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ. สุวณฺณวณฺโณ โหติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๘).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่มีความคับแค้นใจมาก แม้ถูกว่ากล่าวมาก ก็ไม่ข้องติด ไม่โกรธ ไม่พยาบาท ไม่ดื้อดึง ไม่แสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ และเป็นผู้ให้เครื่องปูลาดและเครื่องห่มที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวล คือผ้าเปลือกไม้ที่ละเอียด ผ้าฝ้าย...ละ...ผ้าไหม...ละ...ผ้ากัมพลที่ละเอียด ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้นที่ได้ทำและสั่งสมไว้...ละ...เมื่อมาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระวรรณะดุจทองคำ มีพระฉวีประดุจทองคำ

สุสรตา นาม พฺรหฺมสฺสรตา กรวีกภาณิตา, สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

ชื่อว่า สุสรตา คือความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม ความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงนกการเวก แม้สุสรตานั้น ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ยมฺปิ[Pg.193], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต อโหสิ, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา…เป… ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา อโหสิ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ. ปหุตชิวฺโห จ โหติ พฺรหฺมสฺสโร จ กรวีกภาณี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๓๖).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ละวาจาหยาบ เป็นผู้งดเว้นจากวาจาหยาบ วาจาใดไม่มีโทษ ไพเราะหู...ละ...ได้กล่าววาจาเช่นนั้น ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้นที่ได้ทำและสั่งสมไว้...ละ...เมื่อมาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ เป็นผู้มีพระชิวหากว้างใหญ่ด้วย มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมด้วย มีพระสุรเสียงดุจเสียงนกการเวกด้วย

สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานตา, สมจิตวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ องฺคปจฺจงฺคานํ สมจิตวฏฺฏิตภาเวน สนฺนิเวโสติ วุตฺตํ โหติ. สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

บทว่า สุสัณฐานา คือ ความมีสัณฐานดี ท่านกล่าวอธิบายว่า คือการตั้งอยู่แห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลายโดยความเป็นผู้มีความตั้งมั่นสม่ำเสมอและกลมกลึงในที่อันประกอบด้วยความตั้งมั่นสม่ำเสมอและกลมกลึง แม้สุสัณฐานตานั้น ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน พหุชนสฺส อตฺถกาโม อโหสิ หิตกาโม ผาสุกาโม โยคกฺเขมกาโม ‘กินฺติ เม สทฺธาย วฑฺเฒยฺยุํ, สีเลน สุเตน จาเคน ปญฺญาย ธนธญฺเญน เขตฺตวตฺถุนา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ ปุตฺตทาเรหิ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ ญาตีหิ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ วฑฺเฒยฺยุ’นฺติ, โส ตสฺส กมฺมสฺส…เป… สมาโน อิมานิ ตีณิ มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย จ โหติ จิตนฺตรํโส จ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๒๔) เอวมาทิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่เกื้อกูล ใคร่ความผาสุก ใคร่ความเกษมจากโยคะแก่ชนหมู่มาก (คิดว่า) ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่านี้จะพึงเจริญด้วยศรัทธา ด้วยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ด้วยธนสารสมบัติ ด้วยที่นาและที่ดิน ด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า ด้วยบุตรและภรรยา ด้วยทาส กรรมกร และคนงาน ด้วยญาติ ด้วยมิตร และด้วยพวกพ้อง’ ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้น...ละ...เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ เป็นผู้มีพระกายท่อนหน้าดุจราชสีห์ด้วย มีระหว่างพระอังสาเต็มด้วย และมีลำพระศอกลมเสมอกันด้วย ดังนี้เป็นต้น

อิมินา นเยน อิโต ปเรสมฺปิ อิมินา ปุญฺญนิธินา ปฏิลาภสาธกานิ สุตฺตปทานิ ตโต ตโต อาเนตฺวา วตฺตพฺพานิ. อติวิตฺถารภเยน ตุ สํขิตฺตํ, อิทานิ อวเสสปทานํ วณฺณนํ กริสฺสามิ.

โดยนัยนี้ พึงนำบทพระสูตรทั้งหลายอันยังการได้ให้สำเร็จซึ่งลักษณะแม้อื่นจากนี้ไปด้วยขุมทรัพย์คือบุญนี้ มาจากที่นั้นๆ แล้วกล่าว แต่เพราะกลัวจะพิสดารเกินไป บัดนี้ ข้าพเจ้าจักพรรณนาบทที่เหลือ

สุรูปตาติ เอตฺถ สกลสรีรํ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย, ตสฺส รูปสฺส สุนฺทรตา สุรูปตา นาติทีฆตา นาติรสฺสตา นาติกิสตา นาติถูลตา นาติกาฬตา นจฺโจทาตตาติ วุตฺตํ โหติ. อาธิปจฺจนฺติ อธิปติภาโว, ขตฺติยมหาสาลาทิภาเวน สามิกภาโวติ อตฺโถ. ปริวาโรติ อคาริกานํ สชนปริชนสมฺปตฺติ, อนคาริกานํ ปริสสมฺปตฺติ, อาธิปจฺจญฺจ [Pg.194] ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอตฺถ จ สุวณฺณตาทีหิ สรีรสมฺปตฺติ, อาธิปจฺเจน โภคสมฺปตฺติ, ปริวาเรน สชนปริชนสมฺปตฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ตาว ปฐมํ โอธิโส วุตฺตสุวณฺณตาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

ในบทว่า สุรูปตา นี้ พึงทราบว่า สรีระทั้งสิ้น ชื่อว่า รูป เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า ‘อากาศที่ถูกแวดล้อม ย่อมถึงการนับว่ารูปนั่นเทียว’ ความงามแห่งรูปนั้น ชื่อว่า สุรูปตา ท่านกล่าวไว้คือ ความไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป บทว่า อาธิปัจจัง คือ ความเป็นใหญ่ อธิบายว่า ความเป็นเจ้าโดยความเป็นกษัตริย์มหาศาลเป็นต้น บทว่า ปริวาโร คือ ความถึงพร้อมด้วยชนของตนและบริวารชนของคฤหัสถ์ ความถึงพร้อมด้วยบริษัทของบรรพชิต บทว่า อาธิปัจจปริวาโร คือ ความเป็นใหญ่และบริวาร และในบทนี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สุวัณณตา เป็นต้น ท่านกล่าวถึงสรีรสมบัติ ด้วยบทว่า อาธิปัจจะ ท่านกล่าวถึงโภคสมบัติ ด้วยบทว่า ปริวาร ท่านกล่าวถึงความถึงพร้อมด้วยชนของตนและบริวารชน ที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้’ ในคำนั้น ท่านแสดงว่า พึงทราบว่า แม้สุวัณณตาเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยจำเพาะเป็นอันดับแรกนี้ ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๒

๑๒. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ รชฺชสมฺปตฺติโต โอรํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทุภยรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปเทสรชฺช’’นฺติ อิมํ คาถมาห.

๑๒. ครั้นทรงแสดงเทวสมบัติและมนุสสสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ซึ่งนอกเหนือจากราชสมบัติ ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงราชสมบัติทั้งสองนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า ปเทสรชฺชํ

ตตฺถ ปเทสรชฺชนฺติ เอกทีปมฺปิ สกลํ อปาปุณิตฺวา ปถวิยา เอกเมกสฺมึ ปเทเส รชฺชํ. อิสฺสรภาโว อิสฺสริยํ, อิมินา ทีปจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. จกฺกวตฺติสุขํ ปิยนฺติ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ จกฺกวตฺติสุขํ. อิมินา จาตุรนฺตจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. เทเวสุ รชฺชํ เทวรชฺชํ, เอเตน มนฺธาตาทีนมฺปิ มนุสฺสานํ เทวรชฺชํ ทสฺสิตํ โหติ. อปิ ทิพฺเพสูติ อิมินา เย เต ทิวิ ภวตฺตา ‘‘ทิพฺพา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสุ ทิพฺเพสุ กาเยสุ อุปฺปนฺนานมฺปิ เทวรชฺชํ ทสฺเสติ. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ทุติยํ โอธิโส ปเทสรชฺชาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปเทสรชฺชํ คือ ความเป็นราชาในประเทศหนึ่งๆ ของแผ่นดิน โดยไม่ได้ครอบครองแม้ทวีปเดียวทั้งหมด ความเป็นอิสระ ชื่อว่า อิสสริยะ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นจักรพรรดิในทวีปเดียว บทว่า ปิยํ คือ ความสุขของจักรพรรดิอันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นจักรพรรดิผู้ปกครองสี่ทวีป ความเป็นราชาในหมู่เทพ ชื่อว่า เทวรัชชะ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นราชาในหมู่เทพแม้ของมนุษย์ทั้งหลายมีพระเจ้ามันธาตุเป็นต้น ด้วยบทว่า อปิ ทิพฺเพสุ นี้ ท่านแสดงความเป็นราชาในหมู่เทพแม้ของผู้ที่เกิดในกายทิพย์เหล่านั้น ซึ่งท่านเรียกว่า ทิพพา เพราะเกิดในสวรรค์ ที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้’ ในคำนั้น ท่านแสดงว่า พึงทราบว่า แม้ปเทสราชสมบัติเป็นต้นทั้งหมดนี้เป็นอันดับที่สองโดยจำเพาะ ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้

เตรสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๓

๑๓. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เทวมนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ สมฺปตฺตึ สมาสโต ปุรกฺขตฺวา นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺตี’’ติ อิมํ คาถมาห.

๑๓. ครั้นทรงแสดงเทวราชสมบัติและมนุสสราชสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงนิพพานสมบัติ โดยทรงกระทำสมบัติที่ตรัสไว้ด้วยสองคาถาไว้เบื้องหน้าโดยย่อ จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า มานุสิกา จ สมฺปตฺติ

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – มนุสฺสานํ อยนฺติ มานุสฺสี, มานุสฺสี เอว มานุสฺสิกา. สมฺปชฺชนํ สมฺปตฺติ. เทวานํ โลโก เทวโลโก. ตสฺมึ เทวโลเก. ยาติ อนวเสสปริยาทานํ, รมนฺติ เอตาย อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนาย พหิทฺธา วา อุปกรณภูตายาติ รติ, สุขสฺส สุขวตฺถุโน เจตํ [Pg.195] อธิวจนํ. ยาติ อนิยตวจนํ จสทฺโท ปุพฺพสมฺปตฺติยา สห สมฺปิณฺฑนตฺโถ. นิพฺพานํเยว นิพฺพานสมฺปตฺติ.

นี้เป็นการพรรณนาบทแห่งคาถานั้น: นี้ของมนุษย์ทั้งหลาย เหตุนั้นชื่อว่า มานุสฺสี, มานุสฺสี นั่นแหละ คือ มานุสสิกา ความถึงพร้อม ชื่อว่า สัมปัตติ โลกของเทพทั้งหลาย ชื่อว่า เทวโลก ในเทวโลกนั้น บทว่า ยา เป็นการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ สัตว์ทั้งหลายย่อมรื่นรมย์ด้วยสิ่งนี้ที่เกิดขึ้นภายใน หรือที่เป็นอุปกรณธรรมภายนอก เหตุนั้นชื่อว่า รติ คำว่า รติ นี้เป็นชื่อของความสุขและวัตถุแห่งความสุข บทว่า ยา เป็นอนิยตวจนะ จ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมเข้ากับสมบัติที่กล่าวไว้ก่อน นิพพานนั่นแหละ ชื่อว่า นิพพานสมบัติ

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยา เอสา ‘‘สุวณฺณตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺติ เทวโลเก จ ยา รติ วุตฺตา, สา จ สพฺพา, ยา จายมปรา สทฺธานุสาริภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพา นิพฺพานสมฺปตฺติ, สา จาติ อิทํ ตติยมฺปิ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

ส่วนนี้เป็นคำอธิบายเนื้อความ – คือ สมบัติอันเป็นของมนุษย์ที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งหลายมีคำว่า “สุวณฺณตา” เป็นต้น และความยินดีในเทวโลกที่กล่าวไว้ ทั้งหมดนั้นด้วย และนิพพานสมบัติอื่นนี้ที่พึงบรรลุได้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสัทธานุสารีเป็นต้นนั้นด้วย ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สาม โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้

อถ วา ยา ปุพฺเพ สุวณฺณตาทีหิ อวุตฺตา ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอวมาทินา (อ. นิ. ๙.๒๑) นเยน นิทฺทิฏฺฐา ปญฺญาเวยฺยตฺติยาทิเภทา จ มานุสฺสิกา สมฺปตฺติ, อปรา เทวโลเก จ ยา ฌานาทิรติ, ยา จ ยถาวุตฺตปฺปการา นิพฺพานสมฺปตฺติ จาติ อิทมฺปิ ตติยํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. เอวมฺเปตฺถ อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา.

อีกอย่างหนึ่ง สมบัติอันเป็นของมนุษย์ซึ่งมีความแตกต่างคือความเป็นผู้ฉลาดในปัญญาเป็นต้น ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในก่อนด้วยบทมีสุวัณณตาเป็นต้น แต่ทรงแสดงไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้กล้าหาญ มีสติ มีพรหมจรรยวาสในโลกนี้” และความยินดีมีฌานเป็นต้นอื่นในเทวโลก และนิพพานสมบัติอันมีประเภทตามที่กล่าวแล้ว ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สาม โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้ พึงทราบคำอธิบายเนื้อความในคาถานี้อย่างนี้

จุทฺทสมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่สิบสี่

๑๔. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ สทฺธานุสารีภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺติมฺปิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ ตเมว ตสฺส อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตสมฺปทมาคมฺมา’’ติ อิมํ คาถมาห.

๑๔. ครั้นทรงแสดงนิพพานสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ อันพึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งความเป็นสัทธานุสารีเป็นต้น ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงนิพพานสมบัตินั้นนั่นเทียว อันพึงบรรลุได้แม้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ และซึ่งอุบายเพื่อบรรลุสมบัตินั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “มิตฺตสมฺปทมาคมฺม”

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – สมฺปชฺชติ เอตาย คุณวิภูตึ ปาปุณาตีติ สมฺปทา, มิตฺโต เอว สมฺปทา มิตฺตสมฺปทา, ตํ มิตฺตสมฺปทํ. อาคมฺมาติ นิสฺสาย. โยนิโสติ อุปาเยน. ปยุญฺชโตติ โยคานุฏฺฐานํ กโรโต. วิชานาติ เอตายาติ วิชฺชา, วิมุจฺจติ เอตาย, สยํ วา วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ วิชฺชาวิมุตฺติโย, วิชฺชาวิมุตฺตีสุ วสีภาโว วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาโว.

นี้เป็นคำอธิบายบทแห่งพระคาถานั้น – บุคคลย่อมถึงพร้อม คือย่อมบรรลุซึ่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้จึงชื่อว่า สัมปทา, มิตรนั่นเทียวเป็นสัมปทา ชื่อว่า มิตตสัมปทา, ซึ่งมิตตสัมปทานั้น. บทว่า อาคมฺม คือ อาศัย. บทว่า โยนิโส คือ โดยอุบาย. บทว่า ปยุญฺชโต คือ แก่ผู้กระทำความเพียรประกอบ. บุคคลย่อมรู้แจ้งด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้จึงชื่อว่า วิชชา, บุคคลย่อมหลุดพ้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ธรรมชาตินี้เองย่อมหลุดพ้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า วิมุตติ, วิชชาด้วย วิมุตติด้วย ชื่อว่า วิชชาวิมุตติทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติทั้งหลาย ชื่อว่า วิชชาวิมุตติวสีภาวะ.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยฺวายํ มิตฺตสมฺปทมาคมฺม สตฺถารํ วา อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ นิสฺสาย ตโต โอวาทญฺจ อนุสาสนิญฺจ คเหตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา โยนิโส ปยุญฺชโต ปุพฺเพนิวาสาทีสุ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา วิมุตฺติ? จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๘๑) เอวํ อาคตาย อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพานเภทาย วิมุตฺติยา จ ตถา ตถา อทนฺธายิตตฺเตน [Pg.196] วสีภาโว, อิทมฺปิ จตุตฺถํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

ส่วนนี้เป็นคำอธิบายเนื้อความ – บุคคลใดอาศัยมิตตสัมปทา คืออาศัยพระศาสดา หรือสพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง แล้วรับเอาโอวาทและอนุสาสนีจากท่านนั้น เมื่อประกอบความเพียรโดยอุบายด้วยการปฏิบัติตามที่ท่านพร่ำสอน ย่อมมีความชำนาญในวิชชา ๓ มีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น และในวิมุตติอันมีประเภทคือสมาบัติ ๘ และนิพพาน ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น วิมุตติเป็นไฉน? อธิมุตติแห่งจิตและนิพพาน” โดยความเป็นผู้ไม่เชื่องช้าในวิชชาและวิมุตตินั้นๆ อย่างนั้นๆ, ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สี่ โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้

ปนฺนรสมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่สิบห้า

๑๕. เอวมิมาย คาถาย ปุพฺเพ กถิตวิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวภาคิยปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวปฺปตฺตา เตวิชฺชา อุภโตภาควิมุตฺตาปิ สพฺเพ ปฏิสมฺภิทาทิคุณวิภูตึ ลภนฺติ, อิมาย ปุญฺญสมฺปทาย จ ตสฺสา คุณวิภูติยา ปทฏฺฐานวเสน ตถา ตถา สาปิ ลพฺภติ, ตสฺมา ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จา’’ติ อิมํ คาถมาห.

๑๕. ครั้นทรงแสดงนิพพานสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญอันเป็นส่วนแห่งความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติที่กล่าวไว้ในก่อน อันพึงบรรลุได้แม้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่บุคคลทั้งปวงผู้ถึงความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติ แม้เป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ ย่อมได้ซึ่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณมีปฏิสัมภิทาเป็นต้น และเพราะเหตุที่ความพรั่งพร้อมแห่งคุณนั้นย่อมได้ด้วยบุญสมบัตินี้ โดยความเป็นเหตุใกล้แห่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณนั้นๆ อย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงแม้ซึ่งธรรมนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จ”

‘‘ยโต สมฺมา กเตน ยา จายํ ธมฺมตฺถนิรุตฺติปฏิภาเนสุ ปเภทคตา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทา’’ติ วุจฺจติ, เย จิเม ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๙; ๓.๓๓๙) นเยน อฏฺฐ วิโมกฺขา, ยา จายํ ภควโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพา สาวกสมฺปตฺติสาธิกา สาวกปารมี, ยา จ สยมฺภุภาวสาธิกา ปจฺเจกโพธิ, ยา จ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวสาธิกา พุทฺธภูมิ, อิทมฺปิ ปญฺจมํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพํ.

เพราะเหตุที่ปัญญาใดนี้ อันถึงความแตกต่างในธรรม อรรถ นิรุตติ และปฏิภาณ อันบุคคลทำไว้ดีแล้ว ท่านเรียกว่า “ปฏิสัมภิทา”, และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ใด โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย”, และสาวกบารมีนี้ใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จสาวกสมบัติ อันพระสาวกของพระผู้มีพระภาคพึงบรรลุ, และปัจเจกโพธิใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นพระสยัมภู, และพุทธภูมิใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง, ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่ห้า โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้ พึงทราบอย่างนี้

โสฬสมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่สิบหก

๑๖. เอวํ ภควา ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาหิ ปญฺจหิ คาถาหิ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพเมวิทํ สพฺพกามททนิธิสญฺญิตํ ปุญฺญสมฺปทํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ มหตฺถิกา เอสา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

๑๖. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงพระดำรัสนั้นที่ตรัสไว้ว่า “ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ทุกสิ่งย่อมได้ด้วยบุญนี้” ด้วยพระคาถา ๕ คาถาเหล่านี้ โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญบุญสมบัตินี้ทั้งหมด อันเปรียบดังขุมทรัพย์ที่ให้ความปรารถนาทั้งปวงสำเร็จ จึงทรงจบพระเทศนาด้วยพระคาถานี้ว่า “เอวํ มหตฺถิกา เอสา”

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – เอวนฺติ อตีตตฺถนิทสฺสนํ. มหนฺโต อตฺโถ อสฺสาติ มหตฺถิกา, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, มหิทฺธิกาติปิ ปาโฐ. เอสาติ อุทฺเทสวจนํ, เตน ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติ อิโต ปภุติ ยาว ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ วุตฺตํ ปุญฺญสมฺปทํ อุทฺทิสติ. ยทิทนฺติ อภิมุขกรณตฺเถ นิปาโต, เตน เอสาติ อุทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิสิตุํ ยา เอสาติ อภิมุขํ กโรติ. ปุญฺญานํ สมฺปทา ปุญฺญสมฺปทา[Pg.197]. ตสฺมาติ การณวจนํ. ธีราติ ธิติมนฺโต. ปสํสนฺตีติ วณฺณยนฺติ. ปณฺฑิตาติ ปญฺญาสมฺปนฺนา. กตปุญฺญตนฺติ กตปุญฺญภาวํ.

นี้เป็นคำอธิบายบทแห่งพระคาถานั้น – บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้ว. ประโยชน์ใหญ่มีอยู่แก่บุญสมบัตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัตถิกา, อธิบายว่า ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่, มีบทอ่านว่า มหิทธิกา ก็มี. บทว่า เอสา เป็นบทที่ยกขึ้นแสดง, ด้วยบทนั้น ทรงยกบุญสมบัติที่ตรัสไว้ตั้งแต่บทว่า “ยสฺส ทาเนน สีเลน” จนถึง “กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ”. ศัพท์ว่า ยทิทํ เป็นนิบาตในอรรถว่าทำให้เป็นประจักษ์, ด้วยนิบาตนั้น เพื่อจะทรงชี้แจงสิ่งที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า เอสา จึงทรงทำให้เป็นประจักษ์ด้วยบทว่า ยา เอสา. ความถึงพร้อมแห่งบุญทั้งหลาย ชื่อว่า ปุญญสัมปทา. บทว่า ตสฺมา เป็นบทบอกเหตุ. บทว่า ธีรา คือ ผู้มีปัญญาทรงไว้. บทว่า ปสํสนฺติ คือ ย่อมสรรเสริญ. บทว่า ปณฺฑิตา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา. บทว่า กตปุญฺญตํ คือ ความเป็นผู้มีบุญอันกระทำแล้ว.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – อิติ ภควา สุวณฺณตาทึ พุทฺธภูมิปริโยสานํ ปุญฺญสมฺปทานุภาเวน อธิคนฺตพฺพมตฺถํ วณฺณยิตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เตเนวตฺเถน ยถาวุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปทาย มหตฺถิกตฺตํ ถุนนฺโต อาห – เอวํ มหโต อตฺถสฺส อาวหเนน มหตฺถิกา เอสา, ยทิทํ มยา ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติอาทินา นเยน เทสิตา ปุญฺญสมฺปทา, ตสฺมา มาทิสา สตฺตานํ หิตสุขาวหาย ธมฺมเทสนาย อกิลาสุตาย ยถาภูตคุเณน จ ธีรา ปณฺฑิตา ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธี’’ติอาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ จ, อวุตฺเตหิ จ ‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ, ยทิทํ ปุญฺญานี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๗.๖๒; อิติวุ. ๒๒; เนตฺติ. ๑๒๑) วจเนหิ อเนกาการโวการํ กตปุญฺญตํ ปสํสนฺติ, น ปกฺขปาเตนาติ.

ส่วนนี้เป็นอรรถกถาพรรณนา - ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงพรรณนาเนื้อความอันพึงบรรลุได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญญสัมปทา มีความเป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองเป็นต้น มีพุทธภูมิเป็นที่สุดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงรวบรวมเนื้อความนั้นนั่นแหละแสดง และเมื่อจะทรงสรรเสริญความเป็นผู้มีผลมากแห่งบุญญสัมปทาอันมีประการตามที่กล่าวแล้ว ด้วยเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า บุญญสัมปทานี้ใด อันเราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ยสฺส ทาเนน สีเลน" บุญญสัมปทานั้นมีผลมาก เพราะนำมาซึ่งประโยชน์อันใหญ่อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น บัณฑิตผู้มีปรีชาเช่นเราทั้งหลาย ย่อมสรรเสริญความเป็นผู้มีบุญอันกระทำแล้ว ซึ่งมีอาการและเหตุผลมากมาย ด้วยความไม่ย่อท้อในการแสดงธรรมอันนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย และด้วยคุณตามความเป็นจริง ด้วยคำที่กล่าวแล้วในที่นี้เป็นต้นว่า "อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ" และด้วยพระดำรัสที่ยังมิได้กล่าวเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย คำว่าบุญนี้ เป็นชื่อของความสุข" ดังนี้ มิใช่ด้วยความลำเอียง

เทสนาปริโยสาเน โส อุปาสโก พหุชเนน สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, รญฺโญ จ ปเสนทิโกสลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ, ราชา อติวิย ตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘สาธุ, คหปติ, สาธุ โข ตฺวํ, คหปติ, มาทิเสหิปิ อนาหรณียํ นิธึ นิเธสี’’ติ สํราเธตฺวา มหตึ ปูชมกาสีติ.

ในกาลจบเทศนา อุบาสกนั้นพร้อมด้วยมหาชนได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล และได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าปเสนทิโกศล กราบทูลเนื้อความนั้นแล้ว พระราชาทรงยินดียิ่งนัก ทรงชมเชยว่า "ดีละ คฤหบดี ท่านทำดีแล้วหนอ คฤหบดี ท่านได้ฝังขุมทรัพย์อันแม้เช่นเราก็นำไปไม่ได้" แล้วได้ทรงกระทำการบูชาอย่างยิ่ง ดังนี้แล

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในอรรถกถาขุททกปาฐะ ชื่อปรมัตถโชติกา

นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนานิธิกัณฑสูตร จบแล้ว

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙. พรรณนาเมตตสูตร

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ประโยชน์ในการวางไว้

อิทานิ นิธิกณฺฑานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส เมตฺตสุตฺตสฺส วณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเมตตสูตรที่ทรงวางไว้ในลำดับแห่งนิธิกัณฑสูตรได้มาถึงแล้ว ครั้นกล่าวถึงประโยชน์ในการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว ในลำดับนั้น

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

"พระสูตรนี้อันผู้ใดกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุไร (เรา) จักแสดงเรื่องเหล่านั้น ชำระนิทานของพระสูตรนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาพรรณนา"

ตตฺถ [Pg.198] ยสฺมา นิธิกณฺเฑน ทานสีลาทิปุญฺญสมฺปทา วุตฺตา, สา จ สตฺเตสุ เมตฺตาย กตาย มหปฺผลา โหติ ยาว พุทฺธภูมึ ปาเปตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ตสฺสา ปุญฺญสมฺปทาย อุปการทสฺสนตฺถํ, ยสฺมา วา สรเณหิ สาสเน โอตริตฺวา สิกฺขาปเทหิ สีเล ปติฏฺฐิตานํ ทฺวตฺตึสากาเรน ราคปฺปหานสมตฺถํ, กุมารปญฺเหน โมหปฺปหานสมตฺถญฺจ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา, มงฺคลสุตฺเตน ตสฺส ปวตฺติยา มงฺคลภาโว อตฺตรกฺขา จ, รตนสุตฺเตน ตสฺสานุรูปา ปรรกฺขา, ติโรกุฏฺเฏน รตฺตนสุตฺเต วุตฺตภูเตสุ เอกจฺจภูตทสฺสนํ วุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา ปมชฺชนฺตานํ วิปตฺติ จ, นิธิกณฺเฑน ติโรกุฏฺเฏ วุตฺตวิปตฺติปฏิปกฺขภูตา สมฺปตฺติ จ ทสฺสิตา, โทสปฺปหานสมตฺถํ ปน กมฺมฏฺฐานํ อทสฺสิตเมว, ตสฺมา ตํ โทสปฺปหานสมตฺถํ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ อิธ นิกฺขิตฺตํ. เอวญฺหิ สุปริปูโร โหติ ขุทฺทกปาโฐติ อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

ในบรรดาเหตุผลเหล่านั้น เพราะเหตุว่า ในนิธิกัณฑสูตรได้ตรัสถึงบุญญสัมปทามีทานและศีลเป็นต้น และบุญญสัมปทานั้น เมื่อได้กระทำเมตตาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว ย่อมมีผลมาก สามารถที่จะนำให้ถึงพุทธภูมิได้ เพราะเหตุนั้น (จึงทรงวางเมตตสูตรไว้) เพื่อแสดงความอุปการะแก่บุญญสัมปทานั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า สำหรับบุคคลผู้เข้ามาสู่พระศาสนาด้วยสรณะทั้งหลาย ตั้งมั่นแล้วในศีลด้วยสิกขาบททั้งหลาย ได้ทรงแสดงกรรมฐานที่สามารถเพื่อละราคะได้ด้วยทวัตติงสาการ และกรรมฐานที่สามารถเพื่อละโมหะได้ด้วยกุมารปัญหาแล้ว, ได้ทรงแสดงความเป็นมงคลในการดำเนินชีวิตของบุคคลนั้นและการรักษาตนด้วยมงคลสูตร, การรักษาผู้อื่นอันสมควรแก่บุคคลนั้นด้วยรัตนสูตร, การปรากฏของภูตบางพวกในบรรดาภูตที่กล่าวไว้ในรัตนสูตร และความวิบัติของชนผู้ประมาทจากบุญญสัมปทาตามประการที่กล่าวแล้วด้วยติโรกุฑฑสูตร, และสัมปทาอันเป็นปฏิปักษ์ต่อวิบัติที่กล่าวไว้ในติโรกุฑฑสูตรด้วยนิธิกัณฑสูตร, แต่กรรมฐานที่สามารถเพื่อละโทสะยังมิได้ทรงแสดงเลย เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานที่สามารถเพื่อละโทสะนั้น เมตตสูตรนี้จึงถูกวางไว้ในขุททกปาฐะนี้ ด้วยประการฉะนี้ ขุททกปาฐะจึงจะบริบูรณ์ดี นี้คือประโยชน์ในการวางเมตตสูตรนี้ไว้ในขุททกปาฐะนี้

นิทานโสธนํ

การชำระนิทาน

อิทานิ ยายํ –

บัดนี้ คาถาใดที่ว่า –

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

"พระสูตรนี้อันผู้ใดกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุไร (เรา) จักแสดงเรื่องเหล่านั้น ชำระนิทานของพระสูตรนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาพรรณนา" ดังนี้

มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตตฺถ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ ภควตาว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ, ตญฺจ ปน ยทา หิมวนฺตปสฺสโต เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ อาคตา, ตทา สาวตฺถิยํ เตสํ ภิกฺขูนํ ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ วุตฺตนฺติ เอวํ ตาว สงฺเขปโต เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

มาติกานี้ได้ถูกตั้งไว้แล้ว ในมาติกานั้น เมตตสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้านั่นแหละตรัสไว้ มิใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าว ก็เมตตสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ ณ กรุงสาวัตถี ในกาลเมื่อภิกษุทั้งหลายผู้อันเทวดาที่เชิงเขาหิมพานต์เบียดเบียน ได้มาสู่สำนักของพระองค์ เพื่อเป็นปริตรและเพื่อเป็นกรรมฐานแก่ภิกษุเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการแสดงบทเหล่านั้นและการชำระนิทานโดยย่อก่อน ดังนี้

วิตฺถารโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย, เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถานาทีนีติ [Pg.199] อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ.

ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบดังนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี เมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากจากชนบทต่างๆ รับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีความประสงค์จะเข้าพรรษาในที่นั้นๆ จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมตรัสบอกอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง โดยจำแนกเป็นสิ่งมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ แก่ผู้มีราคจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น ๔ อย่าง แก่ผู้มีโทสจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีมรณัสสติเป็นต้น แก่ผู้มีโมหจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีอานาปานสติและปฐวีกสิณเป็นต้น แก่ผู้มีวิตกจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีพุทธานุสสติเป็นต้น แก่ผู้มีสัทธาจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีจตุธาตุววัตถานเป็นต้น แก่ผู้มีพุทธิวจริต โดยนัยนี้ ย่อมตรัสบอกกรรมฐานทั้งหลายอันอนุเคราะห์แก่จริต ๘๔,๐๐๐ ประเภท

อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาชาลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสนสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจ ปธานกุฏิสตานิ กาเรตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ.

ครั้งนั้นแล ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เรียนกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสวงหาเสนาสนะที่สบายและโคจรคาม (หมู่บ้านที่เที่ยวบิณฑบาต) ได้เดินทางไปโดยลำดับ ได้เห็นภูเขาลูกหนึ่งในปัจจันตประเทศ ซึ่งติดต่อเป็นผืนเดียวกับป่าหิมพานต์ มีพื้นศิลาคล้ายแก้วมณีสีเขียว ประดับด้วยหมู่ไม้สีเขียว มีร่มเงาหนาทึบและเย็น มีพื้นดินเกลื่อนกล่นด้วยทรายที่คล้ายกับตาข่ายไข่มุกและแผ่นเงิน แวดล้อมด้วยสระน้ำที่สะอาด หอมหวาน และเย็น ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งคืน ครั้นราตรีสว่างแล้ว ได้ทำสรีรกิจ (กิจส่วนตัว) แล้วเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากภูเขานั้นเพื่อบิณฑบาต หมู่บ้านนั้นประกอบด้วยตระกูลประมาณหนึ่งพันตระกูลที่ตั้งบ้านเรือนอยู่อย่างหนาแน่น และมนุษย์ทั้งหลายในบ้านนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส ชนเหล่านั้นเพราะความที่การได้เห็นบรรพชิตเป็นของหาได้ยากในปัจจันตประเทศ พอได้เห็นภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ก็เกิดปีติโสมนัส ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว อาราธนาว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำพรรษาตลอด ๓ เดือนในที่นี้เถิด’ แล้วให้สร้างกุฎีสำหรับบำเพ็ญเพียร ๕๐๐ หลัง ได้จัดเตรียมอุปกรณเครื่องใช้ทุกอย่าง มีเตียง ตั่ง หม้อน้ำฉัน หม้อน้ำใช้ เป็นต้น ไว้ในกุฎีเหล่านั้น

ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา ยามฆณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมนุสฺสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโตว โอโลเกนฺติ, เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ ‘‘กทา นุ ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ, มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺโกม, หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต [Pg.200] ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ทิสฺวา ตญฺจ สทฺทํ สุตฺวา หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา. เตน เต ภิกฺขู จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ, เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ, ตโต เตสํ มุฏฺฐสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ, เตสํ เตน ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, คาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ.

ในวันที่สอง ภิกษุทั้งหลายได้เข้าไปยังหมู่บ้านอื่นเพื่อบิณฑบาต แม้ในบ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ได้อุปัฏฐากเหมือนอย่างนั้นและได้อาราธนาให้จำพรรษา ภิกษุทั้งหลายรับอาราธนาว่า ‘เมื่อไม่มีอันตราย’ แล้วเข้าไปสู่ป่าทึบนั้น ปรารภความเพียรตลอดทั้งคืนทั้งวัน ตีระฆังบอกยาม มีปกติมากด้วยโยนิโสมนสิการอยู่ เข้าไปนั่ง ณ โคนต้นไม้ทั้งหลาย รุกขเทวดาทั้งหลายมีเดชอันถูกเดชของภิกษุผู้มีศีลกำจัดแล้ว ลงจากวิมานของตนๆ อุ้มลูกน้อยเที่ยวไปในที่นั้นๆ เปรียบเหมือนว่า เมื่อพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์เสด็จไปยังหมู่บ้านแล้วยึดครองพื้นที่ในเรือนของชาวบ้าน พวกเจ้าของเรือนก็ออกจากเรือนไปอาศัยอยู่ที่อื่น คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า ‘เมื่อไรหนอ ท่านเหล่านั้นจะไป’ ฉันใด เทวดาทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน สละวิมานของตนๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า ‘เมื่อไรหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลายจะไป’ ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ร่วมกันคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแรก จักต้องอยู่ตลอด ๓ เดือนอย่างแน่นอน ส่วนพวกเราไม่อาจอุ้มลูกน้อยหลีกไปอยู่ได้นานถึงเพียงนั้น เอาเถิด พวกเราจงแสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด’ ในเวลากลางคืน ขณะที่ภิกษุทั้งหลายทำสมณธรรม เทวดาเหล่านั้นได้เนรมิตรูปยักษ์อันน่าสะพรึงกลัวยืนอยู่เบื้องหน้าๆ และทำเสียงอันน่าหวาดเสียว เมื่อภิกษุทั้งหลายได้เห็นรูปเหล่านั้นและได้ฟังเสียงนั้น หัวใจก็สั่นระรัว และได้มีผิวพรรณทราม กลายเป็นคนซูบซีดเหลือง เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงไม่สามารถทำจิตให้เป็นเอกัคคตาได้ สติของภิกษุเหล่านั้นผู้มีจิตไม่แน่วแน่และสะดุ้งกลัวอยู่เนืองๆ เพราะความกลัว ก็หลงลืมไป ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ส่งอารมณ์คือกลิ่นเหม็นทั้งหลายให้แก่ภิกษุผู้มีสติอันหลงลืมแล้วเหล่านั้น มันสมองของภิกษุเหล่านั้นเป็นประดุจถูกบีบคั้นด้วยกลิ่นเหม็นนั้น เวทนาที่ศีรษะอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น และภิกษุเหล่านั้นมิได้บอกเรื่องราวนั้นแก่กันและกัน

อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ, เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ. ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ, เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพว เต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา, อาวุโส, ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส, ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพว เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมึสุ.

ครั้งนั้นในวันหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งปวงประชุมกันในเวลาบำรุงพระสังฆเถระ พระสังฆเถระได้ถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านเข้ามาสู่ป่าทึบนี้ได้ ๒-๓ วัน ผิวพรรณของพวกท่านบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก อินทรีย์ทั้งหลายก็ผ่องใส แต่บัดนี้ พวกท่านกลับผ่ายผอม มีผิวพรรณทราม ซูบซีดเหลืองไป มีอะไรในที่นี้ไม่เป็นที่สบายแก่พวกท่านหรือ’ ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเวลากลางคืน กระผมทั้งเห็นและได้ยินอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวเช่นนี้ๆ และได้กลิ่นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น จิตของกระผมจึงไม่ตั้งมั่น’ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดก็ได้กราบเรียนเรื่องราวนั้นโดยนัยนี้เหมือนกัน พระสังฆเถระกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติวัสสูปนายิกา (การเข้าพรรษา) ไว้ ๒ อย่าง และเสนาสนะนี้ก็ไม่เป็นที่สบายแก่พวกเรา มาเถิดอาวุโสทั้งหลาย พวกเราไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงเสนาสนะอื่นที่สบายเถิด’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของพระเถระว่า ‘ดีละ ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ แล้วทั้งหมดก็เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวร เพราะความเป็นผู้ไม่ติดข้อง จึงมิได้บอกลาใครๆ ในตระกูลทั้งหลาย ได้หลีกจาริกไปทางที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค

ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพมาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายเสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุณิสฺสถ, คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ, สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ. เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิทํ สุตฺตมภาสิ.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิกขาบทอันเราบัญญัติไว้แล้วว่า ภิกษุไม่พึงเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา เพราะเหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเล่า’ ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพิจารณาอยู่ มิได้ทรงเห็นเสนาสนะที่สบายสำหรับภิกษุเหล่านั้น แม้เพียงที่พอจะวางตั่งสี่ขาได้ ทั่วทั้งชมพูทวีป ครั้งนั้น พระองค์ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอื่นที่สบายสำหรับพวกเธอไม่มี เธอทั้งหลายเมื่ออยู่ในที่นั้นแหละ จักบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ไปเถิดภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงอาศัยเสนาสนะนั้นนั่นแหละอยู่เถิด แต่ถ้าพวกเธอปรารถนาความไม่มีภัยจากเทวดาทั้งหลาย ก็จงเรียนเอาปริตรนี้ เพราะว่า ปริตรนี้จักเป็นทั้งเครื่องคุ้มครองและเป็นกรรมฐานของพวกเธอ’ ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้

อปเร [Pg.201] ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํ ปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา ทฺเว ปริตฺตา ทฺเว อสุภา ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐมหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ, อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ, อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานตฺถญฺจ อิทํ สุตฺตมภาสีติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจ’’ติ เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่เถิด’ แล้วได้ตรัสว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง อันภิกษุผู้อยู่ป่าพึงทราบข้อปฏิบัติ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การเจริญเมตตาสองครั้ง ปริตรสองครั้ง อสุภะสองครั้ง มรณัสสติสองครั้ง และการพิจารณามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ ด้วยสามารถแห่งการกระทำในเวลาเย็นและเวลาเช้า, ชื่อว่ามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ และทุกข์ในอบาย ๔, หรืออีกนัยหนึ่ง ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ๔ ประการ, ทุกข์ในอบายเป็นที่ ๕, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีต, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอนาคต, ทุกข์มีการแสวงหาอาหารเป็นมูลในปัจจุบัน’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงข้อปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อประโยชน์แก่เมตตา เพื่อประโยชน์แก่ปริตร และเพื่อประโยชน์แก่ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนาแก่ภิกษุเหล่านั้น ดังนี้ แม้โดยพิสดารอย่างนี้ พึงทราบการชี้แจงและการชำระนิทานของบทเหล่านี้ว่า ‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce’

เอตฺตาวตา จ ยา สา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา. นิทานํ โสธยิตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, สา สพฺพากาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มาติกาใดที่ตั้งไว้แล้วว่า ‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā’ มาติกานั้นย่อมเป็นอันขยายให้พิสดารแล้วโดยอาการทั้งปวง

ปฐมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๑

๑. อิทานิ ‘‘อสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา เอวํ กตนิทานโสธนสฺส อสฺส สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ, อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ, ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ ตสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานิ.

๑. บัดนี้ เพราะเหตุที่ได้ปฏิญาณไว้แล้วว่า ‘จักทำอรรถกถาแห่งพระสูตรนี้’ อรรถกถาแห่งพระสูตรนี้อันได้ทำการชำระนิทานแล้วอย่างนี้ จึงจะเริ่มขึ้น ในคาถาที่ ๑ นั้นว่า ‘กรณียมตฺถกุสเลน’ นี้เป็นการพรรณนาบทก่อน บทว่า กรณียํ คือ พึงกระทำ อธิบายว่า ควรแก่การกระทำ บทว่า อตฺโถ คือ ข้อปฏิบัติ หรืออีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน สิ่งนั้นทั้งหมดท่านเรียกว่า อัตถะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง ชื่อว่า อรณียโต เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าไปหา บทว่า อตฺเถ กุสเลน คือ ผู้ฉลาดในประโยชน์ อธิบายว่า ผู้เชี่ยวชาญในประโยชน์ บทว่า ยํ เป็นปฐมาวิภัตติที่ไม่ได้กำหนดแน่นอน บทว่า ตํ เป็นทุติยาวิภัตติที่กำหนดแน่นอน หรืออีกอย่างหนึ่ง ทั้งสองบทคือ ยํ และ ตํ เป็นปฐมาวิภัตติ บทว่า สนฺตํ ปทํ เป็นทุติยาวิภัตติ ในบทนั้น โดยลักษณะชื่อว่า สันตะ โดยความเป็นสิ่งที่พึงบรรลุชื่อว่า ปทะ นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน บทว่า อภิสเมจฺจ คือ รู้แจ้งแล้ว บทว่า สกฺโกติ คือ อาจ อธิบายว่า สามารถ มีกำลัง บทว่า อุชู คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า สุหุชู คือ ตรงดี บทว่า สุวโจ คือ ผู้มีวาจาที่ง่ายในผู้นั้น บทว่า อสฺส คือ พึงเป็น บทว่า มุทุ คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้อ่อนโยน บทว่า อนติมานี คือ ไม่เป็นผู้มีความถือตัวจัด

อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต [Pg.202] สิกฺขตฺตยํ กรณียํ. สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ ปตฺตทานํ ปุปฺผทานํ ผลทานํ ทนฺตกฏฺฐทานํ มุโขทกทานํ สินานทานํ จุณฺณทานํ มตฺติกาทานํ จาฏุกมฺยตํ มุคฺคสูปฺยตํ ปาริภฏยตํ ชงฺฆเปสนิกํ เวชฺชกมฺมํ ทูตกมฺมํ ปหิณคมนํ ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ ทานานุปฺปทานํ วตฺถุวิชฺชํ นกฺขตฺตวิชฺชํ องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ. เสยฺยถิทํ – เวสิยาโคจเร วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนีปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล.

นี้เป็นอรรถกถาในพระสูตรนี้ ในบทว่า ‘กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ นี้ก่อน มีสิ่งที่พึงกระทำ มีสิ่งที่ไม่พึงกระทำ ในสองอย่างนั้น โดยย่อ ไตรสิกขาเป็นสิ่งที่พึงกระทำ สีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาจารวิบัติ อาชีววิบัติ เป็นต้น เป็นสิ่งที่ไม่พึงกระทำ ฉันนั้นเหมือนกัน มีผู้ฉลาดในประโยชน์ มีผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์ ในสองพวกนั้น ผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว ไม่ประกอบตนโดยชอบ เป็นผู้มีศีลขาด อาศัยอนาสนา ๒๑ อย่างเลี้ยงชีพ ได้แก่ การให้ไม้ไผ่ การให้ใบไม้ การให้ดอกไม้ การให้ผลไม้ การให้ไม้ชำระฟัน การให้น้ำล้างหน้า การให้เครื่องสรง การให้ของหอม การให้ดินเหนียว การพูดเอาอกเอาใจ การพูดเลียบเคียง การประคบประหงม การรับใช้ การเป็นหมอ การเป็นทูต การรับส่งข่าว การให้บิณฑบาตตอบแทน การให้ของตอบแทน วิชาดูพื้นที่ วิชาดูดาว วิชาดูอวัยวะ และเที่ยวไปในอโคจร ๖ อย่าง ได้แก่ โคจรคือหญิงแพศยา โคจรคือหญิงม่าย หญิงสาวเทื้อ บัณเฑาะก์ ภิกษุณี และโรงสุรา และเป็นผู้คลุกคลีอยู่ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร คือกับพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ และสาวกของเดียรถีย์ หรืออีกอย่างหนึ่ง ตระกูลเหล่าใดไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อน้ำ เป็นผู้ด่าบริภาษ ไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งเกื้อกูล ความผาสุก และความเกษมจากโยคะแก่ภิกษุทั้งหลาย...อุบาสิกาทั้งหลาย เธอย่อมเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลเห็นปานนั้น ผู้นี้ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์

โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ. อยํ อตฺถกุสโล.

ส่วนผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว ประกอบตนโดยชอบ ละอนาสนาแล้ว ประสงค์จะตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล ทำให้ปาฏิโมกขสังวรศีลบริบูรณ์โดยมีศรัทธาเป็นประธาน ทำให้อินทรียสังวรศีลบริบูรณ์โดยมีสติเป็นประธาน ทำให้อาชีวปาริสุทธิศีลบริบูรณ์โดยมีความเพียรเป็นประธาน ทำให้ปัจจยปฏิเสวนศีลบริบูรณ์โดยมีปัญญาเป็นประธาน ผู้นี้ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปฺปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกตาทิปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดชำระปาฏิโมกขสังวรศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการชำระอาบัติขันธ์ ๗, ชำระอินทรียสังวรศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งอภิชฌาเป็นต้นในอารมณ์ที่มากระทบในทวาร ๖, ชำระอาชีวปาริสุทธิศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการงดเว้นอนาสนา และด้วยการเสพปัจจัยอันวิญญูชนสรรเสริญ พระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกสรรเสริญ, ชำระปัจจยปฏิเสวนศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว, และชำระสัมปชัญญะให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาความเป็นสิ่งมีประโยชน์เป็นต้นในการเปลี่ยนอิริยาบถ ๔, แม้ผู้นี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทาปยติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรี มิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี [Pg.203] ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนญฺจ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํ ปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดทราบว่า ‘ศีลย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะอาศัยญาณ’ เหมือนบุคคลอาศัยน้ำด่างซักฟอกผ้าที่เปื้อนให้หมดจด, อาศัยเถ้าขัดแว่น, อาศัยเบ้าหลอมทอง ฉันใด ก็ฉันนั้น จึงชำระล้างศีลให้หมดจดด้วยน้ำคือญาณ และเหมือนอย่างที่นกไก่ฟ้าตัวเมียรักษาไข่, จามรีรักษาขนหาง, หญิงมีบุตรคนเดียวรักษาบุตรคนเดียวผู้เป็นที่รัก, ชายตาเดียวรักษาดวงตาข้างเดียวนั้น ฉันใด ก็ฉันนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอย่างยิ่ง รักษาสีลขันธ์ของตน เมื่อพิจารณาในเวลาเย็นและเวลาเช้า ย่อมไม่เห็นโทษแม้ประมาณน้อย แม้ผู้นี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคณฺหิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดแล ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันเป็นเหตุไม่ให้เดือดร้อนใจแล้ว ประคองปฏิปทาเป็นเครื่องข่มกิเลส, ครั้นประคองปฏิปทานั้นแล้ว ย่อมทำกสิณบริกรรม, ครั้นทำกสิณบริกรรมแล้ว ย่อมยังสมาบัติทั้งหลายให้บังเกิด. แม้ภิกษุนี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในประโยชน์.

โย วา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาเนน ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทายปคฺคหเณน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถา วิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดแล ออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลายแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต, ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์ทั้งหลาย. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์เหล่าใดที่ท่านสรรเสริญแล้ว เพียงด้วยการตั้งมั่นในศีลอันไม่เป็นเหตุให้เดือดร้อนใจ หรือเพียงด้วยการประคองปฏิปทาเป็นเครื่องข่มกิเลส, ภิกษุเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาว่า เป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ในอรรถนี้. และภิกษุเหล่านั้นก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสด้วยเทศนาที่ทรงอธิษฐานบุคคลผู้เดียวว่า ‘กรณียํ อตฺถกุสเลน’ ดังนี้.

ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา วิหริตุกาเมนาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ลำดับนั้น พระองค์ได้ตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นว่า ‘อะไรเป็นกิจที่ควรทำ’ ว่า ‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ ดังนี้. อธิบายในบทนี้มีดังนี้: กิจใดอันภิกษุผู้ใคร่จะอยู่ ผู้รู้แจ้งแล้วด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดซึ่งบทคือพระนิพพานอันสงบระงับนั้น อันพระพุทธเจ้าและพระอนุพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญแล้ว พึงกระทำ. และในบทนี้ บทว่า ‘ยํ’ เป็นบทที่ตรัสไว้แล้วในเบื้องต้นแห่งคาถาบทนี้ ส่วนบทว่า ‘กรณียํ’ ย่อมตามไปโดยอำนาจแห่งอธิการ (คือเนื้อความที่คาบเกี่ยวกัน) ว่า ‘ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’. แต่เพราะเหตุที่บทว่า ‘ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ นี้เป็นบทที่มีเนื้อความเหลืออยู่ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘อันภิกษุผู้ใคร่จะอยู่’ ดังนี้.

อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ ‘‘สนฺต’’นฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอธิบายในบทนี้แม้ดังนี้ว่า: (ภิกษุ) รู้แจ้งบทอันสงบระงับแล้ว คือ ทราบแล้วด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะโดยนัยมีการฟังตามกันมาเป็นต้นว่า ‘บทคือพระนิพพานเป็นธรรมสงบระงับ’ ดังนี้, กิจใดอันบุคคลผู้ใคร่จะบรรลุพระนิพพานนั้นพึงกระทำ, บทว่า ‘ยนฺตํ กรณียํ’ ย่อมตามไปโดยอำนาจแห่งอธิการ, กิจนั้นอันผู้ฉลาดในประโยชน์พึงกระทำ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อตรัสว่า ‘กรณียํ อตฺถกุสเลน’ แล้ว ได้ตรัสแก่ภิกษุผู้คิดอยู่ว่า ‘อะไรเล่า’ ว่า ‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ ดังนี้. พึงทราบอธิบายของบทนั้นดังนี้: รู้แจ้งบทอันสงบระงับด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะแล้ว กิจใดพึงกระทำ, กิจนั้นเป็นสิ่งที่พึงกระทำ คือ เป็นสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ดังนี้ เป็นความหมายที่ท่านกล่าวไว้.

กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมุปายโต, กามญฺเจตํ กรณารหฏฺเฐน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ [Pg.204] สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขเปน เทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถมาห.

ก็กิจนั้นคืออะไรเล่า? จะพึงเป็นสิ่งอื่นใดนอกจากการเป็นอุบายเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นเล่า, และกิจนั้น อันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยบทแรกนั่นเอง ซึ่งชี้แสดงไตรสิกขาโดยความเป็นสิ่งที่ควรทำ. จริงอย่างนั้น ในการพรรณนาอรรถแห่งบทนั้น เราทั้งหลายได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘มีกิจที่ควรทำ มีกิจที่ไม่ควรทำ. ในกิจเหล่านั้น ไตรสิกขาโดยสังเขปเป็นกิจที่ควรทำ’ ดังนี้. แต่เพราะทรงแสดงไว้โดยย่อเหลือเกิน ภิกษุบางพวกในบรรดาภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าใจ บางพวกไม่เข้าใจ. ลำดับนั้น เพื่อจะทรงประกาศแก่ภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่เข้าใจ พระองค์เมื่อจะทรงขยายความกิจที่ภิกษุผู้อยู่ป่าพึงกระทำโดยพิเศษ จึงได้ตรัสคาถาครึ่งบทนี้ก่อนว่า ‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’ ดังนี้.

กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม, โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ อตฺตโน ปตฺตจีวรปฺปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน ทหรกาเล วา อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส.

ท่านกล่าวความอะไรไว้? คือ ภิกษุผู้อยู่ป่า ผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งบทอันสงบระงับแล้ว หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นโดยรู้แจ้งด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะ เป็นผู้ประกอบด้วยปธานิยังคะข้อที่สองและที่สี่ ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิตแล้ว พึงเป็นผู้สามารถเพื่อปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ, อีกนัยหนึ่ง ในกิจทั้งหลายมีการทำกสิณบริกรรมและการสมาทานวัตรเป็นต้น ในกิจทั้งหลายมีการเย็บบาตรและจีวรของตนเป็นต้น และในกิจน้อยใหญ่ทั้งหลายที่พึงสอบถามว่า ‘จะให้ทำอะไร’ ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย และในกิจอื่น ๆ เช่นนี้ พึงเป็นผู้สามารถ เป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. แม้เป็นผู้สามารถ ก็พึงเป็นผู้ตรงโดยประกอบด้วยปธานิยังคะข้อที่สาม. แม้เป็นผู้ตรง ก็ไม่พึงถึงความสันโดษด้วยความเป็นผู้ตรงเพียงครั้งเดียวหรือด้วยความเป็นผู้ตรงในวัยหนุ่ม แต่พึงเป็นผู้ตรงให้ดียิ่งขึ้นโดยกระทำไม่ให้ย่อหย่อนตลอดชีวิตไปโดยลำดับ. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะไม่มีความโอ้อวด, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะไม่มีมายา. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะละความคดทางกายและวาจา, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะละความคดทางใจ. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะไม่แสดงคุณที่ไม่มีอยู่, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะไม่ทนต่อลาภที่เกิดขึ้นด้วยคุณที่ไม่มีอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้ตรงและตรงดียิ่งด้วยอารัมมณูปนิชฌาน ลักขณูปนิชฌาน ด้วยสิกขาสองข้อแรกและสิกขาข้อที่สาม และด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียรและความตั้งใจ.

น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุวโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม สุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วเทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเสติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุวโจ จ อสฺส.

และไม่เพียงแต่เป็นผู้ตรงและตรงดียิ่งเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย. จริงอยู่ บุคคลใดเมื่อถูกกล่าวว่า ‘ท่านไม่ควรทำสิ่งนี้’ ดังนี้แล้ว ย่อมกล่าวว่า ‘ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร ท่านเป็นใครมาว่าเรา ท่านเป็นอุปัชฌาย์ เป็นอาจารย์ เป็นเพื่อนที่เคยเห็นกันหรือคบหากันหรือ’ ดังนี้, หรือย่อมเบียดเบียนผู้นั้นด้วยความเป็นผู้นิ่งเสีย, หรือรับคำแล้วแต่ไม่ทำตามนั้น, บุคคลนั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. ส่วนบุคคลใดเมื่อถูกว่ากล่าวสั่งสอน ย่อมกล่าวว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว, โทษของตนเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก, แม้ครั้งต่อไปเมื่อท่านเห็นโทษเช่นนี้ ขอจงอาศัยความอนุเคราะห์กล่าวสอนเถิด, เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพเจ้าได้รับโอวาทจากสำนักของท่าน’ ดังนี้, และย่อมปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน, บุคคลนั้นย่อมอยู่ไม่ไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุเมื่อรับคำของผู้อื่นแล้วกระทำตาม พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย.

ยถา [Pg.205] จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปหิณคมนาทีสุ นิยุชฺชมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ.

เป็นผู้ว่าง่ายฉันใด ก็พึงเป็นผู้อ่อนโยนฉันนั้น. คำว่า อ่อนโยน คือ เมื่อถูกคฤหัสถ์ใช้ในกิจมีการไปเป็นทูต การไปตามที่เขาส่งไปเป็นต้น ไม่ทำความเป็นผู้อ่อนโยนในกิจนั้นๆ เป็นผู้กระด้าง แต่พึงเป็นผู้อ่อนโยนในวัตรปฏิบัติและในพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เปรียบเหมือนทองคำที่ช่างทำดีแล้ว ย่อมควรแก่การนำไปใช้ในกิจนั้นๆ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อ่อนโยน คือ ไม่ทำหน้าบึ้ง มีหน้าเบิกบาน พูดจาง่าย มีปฏิสันถารเป็นปกติ พึงเป็นผู้ที่เข้าไปหาได้ง่ายดุจท่าน้ำที่ดี. และไม่ใช่เป็นเพียงผู้อ่อนโยนเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถือตัวจัด ไม่พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยวัตถุแห่งอติมานะมีชาติและโคตรเป็นต้น พึงมีใจเสมอด้วยเด็กจัณฑาลอยู่ เหมือนพระสารีบุตรเถระฉะนั้น.

ทุติยคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๒

๒. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยคาถมาห.

๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสกรณียกิจบางอย่างสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่าโดยเฉพาะ ผู้ประสงค์จะอยู่โดยตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้กำลังปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น อย่างนี้แล้ว ทรงประสงค์จะตรัสข้อปฏิบัติที่สูงขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคาถาที่ ๒ มีคำว่า "สันตุสฺสโก จ" เป็นต้น.

ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ เอวํ อุปสมฺปทมณฺฑเล อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ, เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการํ อทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน ‘วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ, เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ.

ในบทเหล่านั้น ภิกษุชื่อว่า สันตุสสกะ เพราะสันโดษด้วยสันโดษ ๑๒ อย่างตามประเภทที่กล่าวไว้ในคำว่า "สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตุสสกะ เพราะยินดี, ยินดีด้วยของตน, ยินดีด้วยของที่มีอยู่, ยินดีด้วยอาการสม่ำเสมอ ชื่อว่า สันตุสสกะ. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ของตน คือ ปัจจัย ๔ ที่ทรงแสดงไว้ในมณฑลอุปสมบทว่า "อาศัยบิณฑบาตคือคำข้าว" เป็นต้น และตนเองก็รับแล้ว, ผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยไม่แสดงอาการผิดปกติในเวลารับและในเวลาบริโภคปัจจัยนั้น ที่เขาถวายดีหรือไม่ดีก็ตาม โดยเคารพหรือไม่เคารพก็ตาม ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยของตน". ที่ชื่อว่า ของที่มีอยู่ คือ สิ่งใดที่ตนได้แล้ว มีอยู่, ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่นั้น ไม่ปรารถนาสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น ละความอยากเกินขนาดเสีย ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่". ที่ชื่อว่า สม่ำเสมอ คือ การละความยินดีและความขัดเคืองในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์, ผู้ยินดีในอารมณ์ทั้งปวงด้วยอาการสม่ำเสมอนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยอาการสม่ำเสมอ".

สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ มนุสฺเสหิ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปเสตุ’’นฺติ[Pg.206]. โย ปน ยํ กิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ, ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร, โถกโถเกนาปิ ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต.

ชื่อว่า สุภระ เพราะเลี้ยงง่าย, หมายความว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย. ด้วยว่า ภิกษุใด แม้เมื่อมนุษย์ทั้งหลายถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนื้อสาลีเป็นต้นจนเต็มบาตรแล้ว ก็ยังแสดงความเป็นผู้มีหน้าบึ้งและความไม่พอใจ, หรือต่อหน้าพวกเขานั่นเอง รังเกียจบิณฑบาตนั้นว่า "พวกท่านถวายอะไรกัน" แล้วให้แก่สามเณรและคฤหัสถ์เป็นต้น, ภิกษุนี้เป็นผู้เลี้ยงยาก. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้ว ย่อมหลีกเลี่ยงแต่ไกลว่า "ภิกษุเลี้ยงยาก ไม่สามารถจะเลี้ยงได้". ส่วนภิกษุใด ได้ของเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม น้อยหรือมากก็ตามแล้ว มีใจยินดี มีหน้าผ่องใส ยังอัตภาพให้เป็นไป, ภิกษุนี้เป็นผู้เลี้ยงง่าย. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้ว ย่อมคุ้นเคยเป็นอย่างยิ่ง ทำปฏิญญาว่า "พระคุณเจ้าของพวกเราเป็นผู้เลี้ยงง่าย แม้ด้วยของเล็กน้อยก็ยินดี พวกเรานี่แหละจักเลี้ยงท่าน" แล้วก็เลี้ยงดู. ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย.

อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ, อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆปริโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

ชื่อว่า อัปปกิจจะ เพราะมีกิจน้อย, คือไม่ขวนขวายในกิจหลายอย่าง มีความยินดีในการงาน ความยินดีในการพูดคุย ความยินดีในหมู่คณะเป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง คือเว้นจากกิจมีการก่อสร้างใหม่ การดูแลของสงฆ์ การเลี้ยงดูสามเณรและอารามิกเป็นต้นในวัดทั้งสิ้น, ทำกิจของตนมีการตัดผมตัดเล็บ การทำบาตรและจีวรเป็นต้นแล้ว เป็นผู้มีสมณธรรมเป็นกิจเบื้องหน้า หมายความว่าอย่างนี้.

สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุพฺพหาเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย.

ชื่อว่า สัลลหุกวุตติ เพราะมีการเลี้ยงชีพเบา. เหมือนอย่างภิกษุบางรูปผู้มีบริขารมาก ในเวลาจะเดินทางไปต่างถิ่น ให้มหาชนช่วยแบกบาตร จีวร เครื่องปูลาด น้ำมัน น้ำอ้อยเป็นต้นจำนวนมาก ด้วยการหาบไว้บนศีรษะและเอวเป็นต้นแล้วจึงเดินทางไป, ภิกษุไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นผู้มีบริขารน้อย นำไปเพียงสมณบริขาร ๘ มีบาตรและจีวรเป็นต้นเท่านั้น, ในเวลาจะเดินทางไปต่างถิ่น ก็ถือเอาไปเองเหมือนนกมีปีกบินไป, ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า เป็นผู้มีการเลี้ยงชีพเบา. ชื่อว่า สันตินทรีย์ เพราะมีอินทรีย์สงบ, หมายความว่า เป็นผู้มีอินทรีย์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น. คำว่า นิปกะ คือ ผู้รู้ ผู้เห็นแจ้ง ผู้มีปัญญา, ความหมายคือ ประกอบด้วยปัญญาในการรักษาศีล ปัญญาในการพิจารณาจีวรเป็นต้น และปัญญาในการรู้จักสัปปายะ ๗ ประการมีอาวาสเป็นต้น.

น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน อเนเกน ฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ.

ชื่อว่า อัปปคัพภะ เพราะไม่คะนอง, ความหมายคือ เว้นจากกายปาคัญภิยะ (ความคะนองทางกาย) มีฐานะ ๘, วจีปาคัญภิยะ (ความคะนองทางวาจา) มีฐานะ ๔, และมโนปาคัญภิยะ (ความคะนองทางใจ) มีฐานะหลายอย่าง.

อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ. ตถา คณมชฺเฌ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ [Pg.207] น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร, วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ, พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ.

ที่ชื่อว่า กายปาคัญภิยะมีฐานะ ๘ คือ การทำสิ่งที่ไม่สมควรทางกายในที่ต่างๆ คือ ท่ามกลางสงฆ์, ท่ามกลางคณะ, ต่อหน้าบุคคล, ในโรงฉัน, ในเรือนไฟ, ที่ท่าน้ำ, ในทางบิณฑบาต, และในการเข้าไปในละแวกบ้าน. ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ นั่งกอดเข่าหรือนั่งไขว่ห้างในท่ามกลางสงฆ์ เป็นต้น. ทำเช่นนั้นในท่ามกลางคณะ คือที่ประชุมบริษัท ๔, ทำเช่นนั้นต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษาสูงกว่า. ส่วนในโรงฉัน ไม่ให้อาสนะแก่ภิกษุผู้เถระ, ห้ามอาสนะของภิกษุใหม่. ทำเช่นนั้นในเรือนไฟ, และในที่นั้น ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้เถระก่อน ก็ทำการก่อไฟเป็นต้น. และที่ท่าน้ำ แม้พระดำรัสที่ว่า "พึงอาบน้ำตามลำดับที่มาถึง โดยไม่ถือประมาณว่าเป็นภิกษุหนุ่มหรือภิกษุเถระ" ก็ไม่ใส่ใจ มาทีหลังแล้วลงไปในน้ำ เบียดเบียนทั้งภิกษุผู้เถระและภิกษุใหม่. ส่วนในทางบิณฑบาต เดินไปข้างหน้าๆ ของภิกษุผู้เถระเพื่ออาสนะเลิศ น้ำเลิศ และบิณฑบาตเลิศ, เดินเอาแขนกระทบแขน. ในการเข้าไปในละแวกบ้าน เข้าไปก่อนภิกษุผู้เถระ, เล่นคะนองทางกายกับภิกษุหนุ่ม เป็นต้น.

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ, อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา, กึ เม ทสฺสสิ, กึ อชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอวมาทึ ภาสติ.

ที่ชื่อว่า วจีปาคัพภิยะ (ความคะนองวาจา) มีเหตุ ๔ ประการ คือ การเปล่งวาจาที่ไม่สมควรในท่ามกลางสงฆ์ คณะ บุคคล และในบ้าน ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ ไม่ขอโอกาส (ภิกษุผู้เถระ) ในท่ามกลางสงฆ์ ก็แสดงธรรม, ในคณะและต่อหน้าบุคคลผู้เจริญกว่าก็เช่นเดียวกัน ตามประเภทที่กล่าวแล้วในก่อน, ในที่นั้นๆ เมื่อถูกพวกมนุษย์ถามปัญหา ก็ไม่ขอโอกาสภิกษุผู้เจริญกว่าแล้วก็ตอบ, ส่วนในบ้าน ก็กล่าววาจาเป็นต้นว่า "ในบ้านชื่อโน้นมีอะไร, มีข้าวต้มอะไร หรือว่าของเคี้ยวของฉัน, ท่านจะให้อะไรแก่เรา, วันนี้เราจะเคี้ยวอะไร, เราจะฉันอะไร, เราจะดื่มอะไร"

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการํ อปฺปติรูปวิตกฺกนํ.

ที่ชื่อว่า มโนปาคัพภิยะ (ความคะนองใจ) มีเหตุหลายประการ คือ การที่แม้ไม่ได้ล่วงละเมิดทางกายและวาจาในที่นั้นๆ แต่ก็ตรึกถึงสิ่งที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ มีกามวิตกเป็นต้น ด้วยใจเท่านั้น

กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ ตานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิกคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา อุยฺโยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสาย จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ อสฺสาติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสาติ เอวํ โยเชตพฺพํ.

บทว่า กุเลสุ อนนุคิทโธ (ไม่ติดใจในตระกูล) คือ เข้าไปสู่ตระกูลเหล่าใดๆ ก็ไม่ติดใจในตระกูลเหล่านั้นด้วยตัณหาในปัจจัย หรือด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร, ไม่เศร้าโศกไปด้วย, ไม่เพลิดเพลินไปด้วย, ไม่เป็นสุขเมื่อเขาเป็นสุข, ไม่เป็นทุกข์เมื่อเขาเป็นทุกข์, ไม่ประกอบความเพียรด้วยตนเองในกิจที่ควรทำอันเกิดขึ้น, ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้. และในคาถานี้ คำว่า อสฺส ที่ท่านกล่าวไว้ในบทว่า สุวโจ จสฺส นี้ พึงประกอบเข้ากับทุกๆ บท อย่างนี้ว่า พึงเป็นผู้สันโดษด้วย, พึงเป็นผู้เลี้ยงง่ายด้วย.

ตติยคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๓

๓. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตทุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห.

๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจที่ยิ่งกว่านั้นแก่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่เพราะตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้ประสงค์จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งภิกษุผู้อยู่ป่าแล้วอย่างนี้ บัดนี้ ทรงประสงค์จะตรัสบอกถึงสิ่งที่ไม่ควรทำด้วย จึงได้ตรัสคาถาครึ่งหนึ่งนี้ว่า "ไม่พึงประพฤติสิ่งเล็กน้อยอะไรๆ ซึ่งเป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้"

ตสฺสตฺโถ [Pg.208] – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร, อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กินฺตุ กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกมฺปิ อณุมตฺตกมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ.

อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นว่า เมื่อทำกรณียกิจนี้อย่างนี้ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตใดที่เรียกว่าเป็นของเล็กน้อย เป็นของเลวทราม, ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยนั้น และเมื่อไม่ประพฤติ ก็มิใช่เพียงแต่กรรมหยาบเท่านั้น แต่ไม่พึงประพฤติอะไรๆ เลย, ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ไม่พึงประพฤติ (อกุศล) แม้เพียงเล็กน้อย แม้เพียงนิดหน่อย.

ตโต ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ.

ลำดับนั้น พระองค์ทรงแสดงโทษที่เห็นได้ในปัจจุบันทีเดียวในการประพฤติ(ไม่ดี)นั้น ด้วยบทว่า "ซึ่งเป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้" ในบทนี้ เพราะว่าชนเหล่าอื่นผู้ไม่ใช่วิญญูชนนั้นไม่ใช่ประมาณ ด้วยว่าชนเหล่านั้นย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมมีโทษ หรือทำกรรมมีโทษน้อยให้เป็นกรรมมีโทษมากก็ได้ ส่วนวิญญูชนเท่านั้นเป็นประมาณ ด้วยว่าวิญญูชนเหล่านั้นใคร่ครวญพิจารณาแล้ว ย่อมกล่าวคำติเตียนแก่ผู้ควรถูกติเตียน ย่อมกล่าวคำสรรเสริญแก่ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิญญูชนเหล่าอื่น"

เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส, อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอุปจารแห่งกรรมฐานอันมีความแตกต่างแห่งสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ แก่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่เพราะตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้ประสงค์จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งภิกษุผู้อยู่ป่า และโดยหัวข้อคือความเป็นผู้อยู่ป่า แก่ภิกษุทั้งปวงผู้รับกรรมฐานแล้วประสงค์จะอยู่ ด้วยพระคาถา ๒ คาถาครึ่งเหล่านี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสเมตตกถาแก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อป้องกันภัยจากเทวดานั้น เพื่อเป็นเครื่องป้องกัน และเพื่อประโยชน์แก่กรรมฐานด้วยอำนาจแห่งฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา โดยนัยเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด"

ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมฺปนฺนา. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยุปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุข. บทว่า เขมิโน ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า คือ ผู้มีความเกษม ไม่มีภัย ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า สัพเพ คือ ไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า สัตตา คือ สัตว์มีปราณ. บทว่า สุขิตัตตา คือ ผู้มีจิตเป็นสุข. และในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นผู้มีสุขด้วยสุขทางกาย (ชื่อว่า สุขิโน), เป็นผู้มีตนเป็นสุขด้วยสุขทางใจ (ชื่อว่า สุขิตัตตา), เป็นผู้มีความเกษม (ชื่อว่า เขมิโน) แม้ด้วยสุขทั้งสองนั้น หรือเพราะปราศจากภัยและอุปัทวะทั้งปวง. ก็เหตุไรท่านจึงกล่าวอย่างนี้? เพื่อแสดงอาการแห่งการเจริญเมตตา. ด้วยว่า เมตตาพึงเจริญอย่างนี้ว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" หรือว่า "จงเป็นผู้มีความเกษมเถิด" หรือว่า "จงเป็นผู้มีตนเป็นสุขเถิด".

จตุตฺถคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๔

๔. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา กเมน [Pg.209] สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ, ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกติการมฺมณเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห.

๔. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยย่อเพียงเท่านี้ คือเพียงแค่อุปจารสมาธิจนถึงที่สุดคืออัปปนาสมาธิแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นโดยพิสดาร จึงได้ตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตที่คุ้นเคยในอารมณ์ที่แผ่กว้าง ย่อมไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียวตั้งแต่แรก แต่ย่อมตั้งมั่นโดยลำดับเมื่อตามอารมณ์ประเภทต่างๆ ไป เพราะเหตุนั้น เพื่อให้จิตนั้นตั้งมั่นโดยตามอารมณ์ที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสสัตว์และถาวรสัตว์เป็นต้นไป จึงได้ตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า อารมณ์ใดปรากฏชัดแก่ภิกษุรูปใด จิตของภิกษุรูปนั้นย่อมตั้งมั่นในอารมณ์นั้นได้ง่าย เพราะเหตุนั้น ทรงประสงค์จะให้จิตของภิกษุเหล่านั้นรูปใดรูปหนึ่งตั้งมั่นในอารมณ์ที่ปรากฏชัดแก่ตน จึงได้ตรัสคาถาสองบทนี้ว่า "เย เกจิ" เป็นต้น ซึ่งแสดงความแตกต่างแห่งอารมณ์มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสสัตว์และถาวรสัตว์เป็นต้น.

เอตฺถ หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาโร ทุเก, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมติกนฺติ ตโย ติเก จ ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา, เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฺปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา, เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ.

ในคาถานี้ พระองค์ทรงแสดงทุกะ (หมวด ๒) ๔ หมวด คือ ตสถาวรทุกะ, ทิฏฐาทิฏฐทุกะ, ทูรสันติกทุกะ, และภูตสัมภเวสีทุกะ, และด้วยบท ๖ บท มี ทีฆา เป็นต้น เพราะความหมายของบทว่า มัชฌิมา มีได้ในติกะ ๓ หมวด และของบทว่า อณุกา มีได้ในติกะ ๒ หมวด จึงทรงแสดงติกะ (หมวด ๓) ๓ หมวด คือ ทีฆรัสสมัชฌิมติกะ, มหันตาณุกมัชฌิมติกะ, และถูลาณุกมัชฌิมติกะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นคำกล่าวโดยไม่มีส่วนเหลือ. สัตว์มีปราณนั่นแหละชื่อว่าภูตะ รวมเป็น ปาณภูตา. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมหายใจอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาณา, ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาปัญจโวการสัตว์ผู้เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออก. สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภูตา, ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์. บทว่า อัตถิ คือ มีอยู่, ปรากฏอยู่.

เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺพสตฺเต เอกโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา ว นวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

ด้วยประการฉะนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงสัตว์ทั้งปวงที่พึงสงเคราะห์เข้าด้วยทุกะและติกะ ด้วยพระดำรัสว่า “เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ” นี้ โดยรวบยอดแล้ว บัดนี้ จึงทรงรวบรวมสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดแสดงด้วยทุกะนี้ว่า “ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา”

ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติ.

ในบทเหล่านั้น สัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่ ชื่อว่า ตสา คำว่า ตสา นี้ เป็นชื่อของสัตว์ผู้ยังมีตัณหาและยังมีความกลัว สัตว์ที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ถาวรา คำว่า ถาวรา นี้ เป็นชื่อของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้ละตัณหาและความกลัวได้แล้ว สัตว์ที่ไม่มีเหลือ ชื่อว่า อนวเสสา หมายความว่า สัตว์ทั้งปวงนั่นเอง และบทที่ตรัสไว้ในท้ายคาถาที่สองนั้น พึงเชื่อมกับบทที่เป็นทุกะและติกะทั้งหมดว่า “เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา” พึงเชื่อมความอย่างนี้ไปจนถึงบทว่า “ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา”

อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณา จ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย[Pg.210]. อาห จ ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส อโคจรา ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา สิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา.

บัดนี้ ในบรรดาบทที่แสดงติกะ 3 หมวด มีติกะว่าด้วยสัตว์ยาว สั้น ปานกลาง เป็นต้น ใน 6 บท มีบทว่า “ทีฆา วา” เป็นอาทิ บทว่า ทีฆา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพยาว ได้แก่ นาค ปลา เหี้ย เป็นต้น จริงอยู่ ในมหาสมุทร อัตภาพของนาคทั้งหลายมีประมาณหลายร้อยวาก็มี และอัตภาพของปลาและเหี้ยเป็นต้นมีประมาณหลายโยชน์ก็มี บทว่า มหนฺตา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพใหญ่ ในน้ำ ได้แก่ ปลา เต่า เป็นต้น บนบก ได้แก่ ช้างใหญ่ เป็นต้น ในหมู่ที่ไม่ใช่มนุษย์ ได้แก่ ทานพ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ราหุคฺคํ อตฺตภาวีนํ” จริงอยู่ อัตภาพของอสูรราหูนั้น โดยส่วนสูงมี 4,800 โยชน์ แขนมีประมาณ 1,200 โยชน์ ระหว่างคิ้ว 50 โยชน์ ระหว่างนิ้วก็เช่นกัน ฝ่ามือ 200 โยชน์ บทว่า มชฺฌิมา หมายถึง อัตภาพของสัตว์มีม้า โค กระบือ สุกร เป็นต้น บทว่า รสฺสกา หมายถึง สัตว์ที่เกิดมาเตี้ยเป็นต้นในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดต่ำกว่าสัตว์ที่ยาวและปานกลาง บทว่า อณุกา หมายถึง สัตว์ที่มองไม่เห็นด้วยตาเนื้อ เป็นวิสัยของทิพยจักษุ หรือสัตว์ที่เกิดในน้ำเป็นต้นมีอัตภาพละเอียด หรือได้แก่ เหา เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์เหล่าใดในชาตินั้นๆ มีขนาดต่ำกว่าสัตว์ใหญ่และปานกลาง และต่ำกว่าสัตว์อ้วนและปานกลาง สัตว์เหล่านั้นพึงทราบว่าชื่อ อณุกา บทว่า ถูลา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพกลม ได้แก่ หอยกาบ หอยโข่ง เป็นต้น

ปญฺจมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๕

๕. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

๕. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือด้วยติกะสามหมวด ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงรวบรวมสัตว์เหล่านั้นแสดงด้วยทุกะสามหมวด มีอาทิว่า “ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา”

ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ, เต อปททฺวิปทวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา สตฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐา หมายถึง สัตว์ที่เคยเห็นแล้วโดยเข้ามาสู่คลองจักษุของตน บทว่า อทิฏฺฐา หมายถึง สัตว์ที่อยู่ในสมุทรอื่น ภูเขาอื่น จักรวาลอื่น เป็นต้น ส่วนด้วยทุกะนี้ว่า “เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร” ทรงแสดงสัตว์ที่อยู่ในที่ไกลและที่ใกล้แห่งอัตภาพของตน สัตว์เหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นสัตว์ไม่มีเท้าและสัตว์สองเท้า จริงอยู่ สัตว์ที่อยู่ในร่างกายของตน จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกร่างกาย จัดว่าอยู่ไกล ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ที่อยู่ในอุปจาร จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกอุปจาร จัดว่าอยู่ไกล สัตว์ที่อยู่ในวิหาร หมู่บ้าน ชนบท ทวีป จักรวาลของตน จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่ในจักรวาลอื่น กล่าวกันว่าอยู่ไกล

ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม[Pg.211]. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตาติ.

บทว่า ภูตา หมายถึง เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว สัตว์เหล่าใดเกิดแล้วเท่านั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่าจักไม่เกิดอีก คำว่า ภูตา นี้ เป็นชื่อของพระขีณาสพเหล่านั้น สัตว์ที่ยังแสวงหาภพอยู่ ชื่อว่า สมฺภเวสี คำว่า สมฺภเวสี นี้ เป็นชื่อของพระเสขะและปุถุชนผู้ยังแสวงหาภพต่อไปในอนาคต เพราะยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ในโยนิ 4 สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดยังไม่ทำลายฟองไข่และเปลือกหุ้มมดลูก ตราบนั้นชื่อว่า สมฺภเวสี เมื่อทำลายฟองไข่และเปลือกหุ้มมดลูกออกมาข้างนอกแล้ว ชื่อว่า ภูตา สัตว์ที่เป็นสังเสทชะและโอปปาติกะ ในขณะแห่งจิตดวงแรก ชื่อว่า สมฺภเวสี จำตั้งแต่ขณะแห่งจิตดวงที่สองเป็นต้นไป ชื่อว่า ภูตา หรือว่า สัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สมฺภเวสี หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตา

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๖

๖. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราโณ ปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน.

๖. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาภาวนาในสัตว์ทั้งหลายแก่ภิกษุเหล่านั้นโดยประการต่างๆ ด้วยคาถา 2 คาถากึ่ง มีอาทิว่า “สุขิโน วา” ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาให้ถึงซึ่งประโยชน์และความสุขแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเมตตานั้นแม้ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า “น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา” นี้เป็นบาลีเก่า แต่บัดนี้ สาธยายกันว่า “ปรํ หิ” ก็มี (ซึ่ง) นัยนี้ไม่งาม

ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา คามเขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุขิตํ วา ทุกฺขิตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ, ยถา ‘‘สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ. นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิมนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย, กินฺตุ ‘‘อโหวต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิกโรนฺโต ภาเวยฺยาติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปโร คือ คนอื่น บทว่า ปรํ คือ ซึ่งคนอื่น บทว่า น นิกุพฺเพถ คือ ไม่พึงหลอกลวง บทว่า นาติมญฺเญถ คือ ไม่พึงดูหมิ่นโดยก้าวล่วง บทว่า กตฺถจิ คือ ในที่ไหนๆ, ในบ้านหรือในเขตบ้าน ในท่ามกลางญาติ หรือในท่ามกลางหมู่คณะ เป็นต้น บทว่า นํ คือ ผู้นั้น บทว่า กิญฺจิ คือ ใครๆ บางคน คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหัสถ์ บรรพชิต ผู้มีสุข หรือผู้มีทุกข์ เป็นต้น บทว่า พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา คือ ด้วยความเบียดเบียนทางกายและวาจา และด้วยความกระทบกระทั่งทางใจ ความว่า อันที่จริง เมื่อควรจะกล่าวว่า “พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญาย” กลับกล่าวว่า “พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา” เหมือนอย่างที่เมื่อควรจะกล่าวว่า “สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา” กลับกล่าวว่า “สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา” และเหมือนอย่างที่เมื่อควรจะกล่าวว่า “อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทาย” กลับกล่าวว่า “อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา” บทว่า นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน ความว่าอย่างไร? คือ ไม่พึงเจริญเมตตาเพียงด้วยอำนาจแห่งการมนสิการเป็นต้นว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข หรือจงเป็นผู้เกษม” เท่านั้น แต่พึงมนสิการแม้ดังนี้ว่า “โอหนอ บุคคลอื่นคนใดคนหนึ่ง ไม่พึงหลอกลวงบุคคลอื่นคนใดคนหนึ่งด้วยมายา มีการลวงลวงเป็นต้น, ไม่พึงดูหมิ่นบุคคลอื่นคนใดคนหนึ่งในที่ไหนๆ ด้วยมานวัตถุ ๙ ประการ มีชาติเป็นต้น, และไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกันด้วยความเบียดเบียนหรือด้วยความกระทบกระทั่ง” แล้วพึงเจริญเมตตา

สตฺตมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๗

๗. เอวํ [Pg.212] อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํปุตฺต’’นฺติ.

๗. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอรรถ ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์มาถึง ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นนั่นแหละโดยอุปมา จึงตรัสว่า “มาตา ยถา นิยํปุตฺตํ” เป็นต้น

ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฺปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตาขฺยํ มานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ.

อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า มารดาพึงถนอมบุตรของตน คือบุตรผู้เกิดในตน ผู้เป็นบุตรในอุทร และบุตรนั้นเป็นบุตรคนเดียว ด้วยชีวิตฉันใด พึงสละแม้ชีวิตของตนเพื่อป้องกันความทุกข์ที่จะมาถึงแก่บุตรนั้น แล้วถนอมบุตรนั้นไว้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเจริญมานัสคือเมตตานี้ในสรรพสัตว์ทั้งหลาย พึงให้เกิด พึงให้เจริญขึ้นบ่อยๆ และพึงเจริญเมตตานั้นให้ไม่มีประมาณ ด้วยอำนาจการมีสัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ หรือด้วยอำนาจการแผ่ไปไม่มีส่วนเหลือในสัตว์แม้ตัวเดียว

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๘

๘. เอวํ สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ.

๘. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตานั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า “เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ” เป็นต้น

ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพโลกสฺมีติ อนวเสเส สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. น อสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ, เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา, เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ, เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ อตฺโถ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา อสปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่ามิตร เพราะรักและคุ้มครอง อธิบายว่า ย่อมรักใคร่เพราะมีความประสงค์จะเกื้อกูล และย่อมคุ้มครองจากการมาถึงแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ความเป็นมิตร ชื่อว่า เมตตา บทว่า สพฺพโลกสฺมึ คือ ในสัตวโลกที่ไม่มีส่วนเหลือ สิ่งที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานัส จริงอยู่ สิ่งนั้นท่านกล่าวไว้อย่างนี้ เพราะเป็นสิ่งที่สัมปยุตด้วยจิต บทว่า ภาวเย คือ พึงให้เจริญ ชื่อว่าไม่มีประมาณ เพราะไม่มีประมาณแก่เมตตานั้น ท่านกล่าวไว้อย่างนี้เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ บทว่า อุทฺธํ คือ เบื้องบน ท่านถือเอาอรูปภพด้วยบทนั้น บทว่า อโธ คือ เบื้องล่าง ท่านถือเอากามภพด้วยบทนั้น บทว่า ติริยํ คือ ท่ามกลาง ท่านถือเอารูปภพด้วยบทนั้น บทว่า อสมฺพาธํ คือ ปราศจากความคับแคบ ความว่า ทำลายเขตแดน ศัตรูชื่อว่าสีมา อธิบายว่า ย่อมเป็นไปแม้ในศัตรูนั้น บทว่า อเวรํ คือ ปราศจากเวร อธิบายว่า ปราศจากการปรากฏขึ้นแห่งเวรเจตนาแม้ในระหว่างๆ บทว่า อสปตฺตํ คือ ปราศจากศัตรู จริงอยู่ บุคคลผู้มีเมตตาวิหารเป็นที่อยู่ ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย ไม่มีศัตรูคนใดคนหนึ่ง เพราะเหตุนั้น มานัสของบุคคลนั้น ท่านจึงเรียกว่า อสปตฺตํ เพราะปราศจากศัตรู คำว่า ปจฺจตฺถิโก และ สปตฺโต นี้ เป็นไวพจน์กัน นี้เป็นอรรถกถาตามลำดับบท

อยํ [Pg.213] ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถทีปนา – ยทิทํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมเย ปาปเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตญฺจ โหติ, ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตานํ อภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสโลกวเสน อสมฺพาธํ, อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฺปฏิวินยเนน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตวินยเนน อสปตฺตํ โหติ. ตํ อสมฺพาธมเวรมสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ.

นี้เป็นการแสดงอรรถที่ประสงค์ในที่นี้ คำที่กล่าวไว้ว่า “พึงเจริญมานัสในสรรพสัตว์ทั้งหลายให้ไม่มีประมาณ แม้ด้วยประการฉะนี้” นั้น พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนมานัสคือเมตตาอันไม่มีประมาณนั้นในสัตวโลกทั้งปวง พึงให้ถึง พึงให้บรรลุความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ อย่างไร? ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง คือ เบื้องบนตลอดถึงภวัคคพรหม เบื้องล่างตลอดถึงอเวจีมหานรก เบื้องขวางตลอดถึงทิศที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง แผ่ไปไม่มีส่วนเหลือ คือ เบื้องบนสู่อรูปภพ เบื้องล่างสู่กามธาตุ เบื้องขวางสู่รูปธาตุ และเมื่อเจริญอยู่อย่างนี้ ก็พึงเจริญโดยกระทำให้เมตตานั้นไม่มีความคับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรู โดยทำความไม่มีแห่งความคับแคบ เวร และศัตรูให้เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง เมตตาที่ถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนานั้น ย่อมไม่มีความคับแคบในทุกที่โดยอำนาจแห่งโอกาสโลก, ย่อมไม่มีเวรโดยการกำจัดความอาฆาตของตนในผู้อื่น, และย่อมไม่มีศัตรูโดยการกำจัดความอาฆาตของผู้อื่นในตน พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนมานัสคือเมตตาอันไม่มีประมาณ ที่ไม่มีความคับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรูนั้น ในสัตวโลกทั้งปวงซึ่งมีส่วนกำหนด ๓ อย่าง คือ เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง

นวมคาถาวณฺณนา

อรรถกถาคาถาที่ ๙

๙. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

๙. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีข้อกำหนดในอิริยาบถสำหรับผู้ที่ประกอบภาวนานั้นอยู่ จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺย” เป็นต้น

ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺเฐยฺย.

อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า บุคคลนั้นเมื่อเจริญมานัสคือเมตตานี้อย่างนี้ ไม่พึงทำข้อกำหนดในอิริยาบถเหมือนในบทเป็นต้นว่า “นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง” แต่พึงบรรเทาความลำบากในอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งตามสบาย จะยืน เดิน นั่ง หรือนอนก็ตาม ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา เมื่อนั้น พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌาน

อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วา…เป… สยาโน วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิคตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว, สยาโน ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

อีกอย่างหนึ่ง ครั้นทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความชำนาญ จึงตรัสคำว่า 'ติฏฺฐํ จรํ' เป็นต้น จริงอยู่ ผู้ถึงความชำนาญแล้ว จะยืนอยู่ก็ตาม เดินอยู่ก็ตาม นั่งอยู่ก็ตาม นอนอยู่ก็ตาม ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานด้วยอิริยาบถเพียงใด, อีกอย่างหนึ่ง จะยืนอยู่ก็ตาม เดินอยู่ก็ตาม...ฯลฯ...นอนอยู่ก็ตาม การยืนเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่เป็นอันตราย ก็โดยที่แท้ ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานเพียงใด ก็เป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาแล้วตั้งมั่นอยู่เพียงนั้น ความเป็นผู้เชื่องช้าของบุคคลนั้นในกาลนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พึงเป็นผู้ยืน เดิน หรือนั่ง หรือนอน ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้'

ตสฺสายมธิปฺปาโย [Pg.214] – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยถา ภาเวยฺย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิคตมิทฺโธว หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

อธิบายแห่งคาถานั้นดังนี้ คำใดที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเจริญเมตตาจิตในโลกทั้งปวง' พึงเจริญเมตตานั้นโดยประการใด คือ โดยประการที่ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น หรือไม่ถือเอาการยืนเป็นต้น พึงเป็นผู้ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานด้วยอิริยาบถเพียงใด ก็พึงเป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาแล้วเพียงนั้น ตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้

เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ.

เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีความชำนาญในเมตตาภาวนาอย่างนี้ ทรงประกอบไว้ในเมตตาวิหารนั้นด้วยคำว่า 'พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้' แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญวิหารธรรมนั้น จึงตรัสคำว่า 'บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่ด้วยเมตตานี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้'

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ วณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร. เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ เสฏฺฐวิหารมาหูติ, ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิคตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า เมตตาวิหารใดอันท่านพรรณนาไว้แล้ว ตั้งแต่คำว่า 'ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด' เป็นต้น จนถึงคำว่า 'พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้' บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเมตตาวิหารนี้ว่า เป็นพรหมวิหาร เป็นวิหารอันประเสริฐ ในพระธรรมวินัยนี้ของพระอริยเจ้า ในบรรดาวิหาร ๔ คือ ทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร อิริยาปถวิหาร เพราะเป็นธรรมปราศจากโทษ และเพราะเป็นธรรมทำประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้ยืน เดิน นั่ง หรือนอน เป็นไปเนืองนิตย์ สม่ำเสมอ ไม่ระคนด้วยอกุศล ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้

ทสมคาถาวณฺณนา

พรรณนาคาถาที่ ๑๐

๑๐. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคหนนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ.

๑๐. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยประการต่างๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่เมตตามีสัตว์เป็นอารมณ์ จึงเป็นธรรมใกล้ต่ออัตตทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุถึงอริยภูมิแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยทรงกระทำเมตตาฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ด้วยนัยแห่งการห้ามการยึดถือทิฏฐิ จึงทรงสรุปเทศนาด้วยคาถานี้ว่า 'ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม'

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสญฺญิเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน, ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน [Pg.215] จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺยํ ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ. สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า เมตตาฌานวิหารใดอันท่านสรรเสริญไว้แล้วว่า 'บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่ด้วยเมตตานี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้' บุคคลออกจากเมตตาฌานนั้นแล้ว กำหนดรู้ธรรมทั้งหลายมีวิตกวิจารเป็นต้นที่มีอยู่ในฌานนั้น และรูปธรรมทั้งหลายตามวัตถุเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ด้วยการกำหนดนามรูปนี้ว่า 'นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ สัตว์ย่อมไม่มีในกองสังขารนี้' อย่างนี้ และไม่เข้าถึงทิฏฐิ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกุตตรศีลโดยลำดับ ถึงพร้อมด้วยทัสสนะอันบัณฑิตกล่าวว่าสัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรค อันประกอบด้วยโลกุตตรศีลนั่นเทียว หลังจากนั้น กิเลสกามคือกิเลสอันเป็นความอยากในวัตถุกามใดที่ยังละไม่ได้มีอยู่ พึงบรรเทาแม้กิเลสกามนั้น คือความอยากในกามทั้งหลาย ด้วยสกทาคามิมรรคและอนาคามิมรรค โดยทำให้เบาบางและโดยการละอย่างไม่มีส่วนเหลือ บรรเทาแล้ว สงบระงับแล้ว ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกเป็นแน่แท้ คือ ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกโดยส่วนเดียว บังเกิดในสุทธาวาสภูมิ บรรลุพระอรหัตในสุทธาวาสภูมินั้นนั่นแหละแล้วย่อมปรินิพพาน

เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ, อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ ฆณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ สากจฺฉถ อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ ภาเวถ พหุลีกโรถ, เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมํ ปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เตปิ ภิกฺขู ตเมว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพ ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ.

พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงจบเทศนาอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอยู่ในป่าละเมาะนั้นนั่นแหละ และจงสาธยายสูตรนี้โดยตีระฆังในวันฟังธรรม ๘ วันต่อเดือน จงกระทำธรรมกถา จงสนทนาธรรม จงอนุโมทนา จงเสพ จงเจริญ จงกระทำให้มากซึ่งกรรมฐานนี้แหละ แม้อมนุษย์เหล่านั้นก็จักไม่แสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวนั้นแก่พวกเธอ ตรงกันข้าม จักเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล' ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังที่นั้น ได้กระทำตามนั้นแล้ว แม้เหล่าเทวดาก็เกิดปีติโสมนัสว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลายเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูลแก่พวกเรา' แล้วจึงได้ปัดกวาดเสนาสนะด้วยตนเอง ตระเตรียมน้ำร้อน กระทำการนวดหลัง นวดเท้า จัดการอารักขา แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เจริญเมตตานั้นนั่นแหละ และกระทำเมตตานั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแล้ว เริ่มเจริญวิปัสสนา ทั้งหมดได้บรรลุพระอรหัตผลอันเป็นผลเลิศภายในสามเดือนนั้นนั่นแหละ แล้วได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา

เอวมฺปิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ;

กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา.

ภิกษุผู้มีปัญญาถึงพร้อมเหล่านั้น ได้กระทำประโยชน์ที่ควรทำ อันพระตถาคตผู้ทรงฉลาดในประโยชน์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ ได้เสวยความสงบแห่งใจอย่างยิ่งแล้ว ย่อมรู้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันสงบ

ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม;

วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา-เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ.

เพราะเหตุนั้นแล วิญญูชนผู้ปรารถนาจะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั้น อันไม่ตาย อันใครๆ ข่มเหงไม่ได้ อันพระอริยเจ้าพอใจ อันสงบ พึงกระทำประโยชน์ที่ควรทำอันมีประเภทคือศีล สมาธิ และปัญญาอันปราศจากมลทินเนืองๆ

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาเมตตสูตร จบ

นิคมนกถา

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา [Pg.216] จ ยํ วุตฺตํ –

ด้วยคำเพียงเท่านี้ คำปฏิญญาใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า

‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ.

'ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัย อันเป็นสิ่งที่ควรไหว้สูงสุดแล้ว จักกระทำอรรถกถาแห่งขุททกนิกายบางบท'

ตตฺถ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตวเสน นวปฺปเภทสฺส ขุทฺทกปาฐสฺส ตาว อตฺถวณฺณนา กตา โหติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

ในอรรถกถานั้น อรรถกถาแห่งขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภท คือ ด้วยอำนาจแห่งสรณคมน์ สิกขาบท ทวัตติงสาการ กุมารปัญหา มงคลสูตร รตนสูตร ติโรกุฑฑสูตร นิธิกัณฑสูตร และเมตตสูตร เป็นอันข้าพเจ้ากระทำแล้วโดยลำดับ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้

‘‘อิมํ ขุทฺทกปาฐสฺส, กโรนฺเตนตฺถวณฺณนํ;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, ยํ ปตฺตํ กุสลํ มยา.ตสฺสานุภาวโต ขิปฺปํ, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต;

วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ, ปาปุณาตุ อยํ ชโน’’ติ.

กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ได้กระทำอรรถกถาแห่งขุททกปาฐะนี้แล้ว บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกุศลนั้น ขอปวงชนนี้จงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศไว้โดยฉับพลันเถิด

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยคุณปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน ฉมหาเวยฺยากรเณนฉมหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปรมตฺถโชติกา นาม ขุทฺทกปาฐวณฺณนา –

อรรถกถาขุททกปาฐะนี้ ชื่อปรมัตถโชติกา อันพระเถระผู้มีนามที่ครูทั้งหลายขนานให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้ประดับแล้วด้วยคุณคือศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง ความอ่อนโยน เป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงในลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันลึกซึ้งได้, ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันเฉียบแหลม, ผู้มีญาณอันแผ่ไปไม่มีที่สิ้นสุดในพระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎก, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะชัดเจน ซึ่งเกิดจากความสุขที่เกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวถ้อยคำที่สมควรและเหมาะสม, ผู้เป็นนักกล่าวที่ประเสริฐ, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นเครื่องประดับวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์พระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นต้น, ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ ได้รจนาไว้

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลาทิสุทฺธิยา.

ขอ(อรรถกถา)นั้นจงตั้งอยู่ในโลก ตราบเท่าที่ยังแสดงนัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีลเป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางพ้นโลกอยู่เถิด

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

พระนามว่า 'พุทโธ' ของพระมหาสี ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลกเพียงใด (ขออรรถกถานี้จงดำรงอยู่) เพียงนั้นเถิด

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

แห่งอรรถกถาขุททกปาฐะ ชื่อปรมัตถโชติกา

ขุทฺทกปาฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาขุททกปาฐะ จบแล้ว